وڪيپيڊيا sdwiki https://sd.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%8F%DA%A9_%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%88 MediaWiki 1.47.0-wmf.9 first-letter ذريعات خاص بحث واپرائيندڙ واپرائيندڙ بحث وڪيپيڊيا وڪيپيڊيا بحث فائل فائل بحث ذريعات وڪي ذريعات وڪي بحث سانچو سانچو بحث مدد مدد بحث زمرو زمرو بحث باب باب بحث TimedText TimedText talk ماڊيول ماڊيول بحث Event Event talk 0 3232 390447 367197 2026-07-02T04:55:16Z Ibne maryam 17680 /* انتظامي ورهاست */ 390447 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = جمھوريہ ھند | common_name = ڀارت | native_name = {{IAST|Bhārat Gaṇarājya}} <!--Do NOT remove this from the infobox as infobox translations and transliterations do not fall under [[WP:INDICSCRIPT]].--> | image_flag = India flag-XL-anim.gif | alt_flag = مٿان کان ھيٺان تائين ٽن افقي پٽن وارو جھنڊو: ڳاڙھو زعفراني، اڇو، ۽ سائو؛ اڇي پٽي جي وچ ۾ نيري رنگ جو ۲۴ ڪڙين وارو ڦيٿو. | image_coat = Emblem of India.svg | symbol_width = 60px | alt_coat = ٽي شينھن (کاٻي، ساڄي ۽ سامھون ڏسندڙ) ھڪ فرِيز تي؛ جنھن ۾ ڊوڙندڙ گھوڙو، ۲۴ ڪڙين وارو ڦيٿو، ۽ ھاتھي ڏيکاريل؛ ھيٺ نعرو لکيل: «ستيميو جيوتي». | symbol_type = [[رياستي نشان]] | other_symbol = {{native phrase|sa|"[[وندي ماترم]]"|italics=off}}{{efn|«وندي ماترم» جي ٻولي [[wikt:combination|ميلاپ]] آھي [[سنسڪرت]] ۽ [[بينگالي]] جو.}}<br />{{small|"ماتا، مان توکي جھڪان ٿو"}}{{lower|0.2em|{{efn|"[...] ''جانا گانا مانا'' ڀارت جو قومي ترانو آھي، جنھن ۾ لفظن جي اھڙين ترميمن جي اجازت آھي جيئن حڪومت وقت بوقت منظور ڪري؛ ۽ ''وندي ماترم''، جنھن ڀارتي آزاديءَ جي جدوجھد ۾ تاريخي ڪردار ادا ڪيو، ان کي ''جانا گانا مانا'' جي برابر عزت ۽ برابر حيثيت حاصل ھوندي." {{harv|Constituent Assembly of India|1950}}.<!--end efn:-->}}{{sfn|National Informatics Centre|2005}}<!--end lower:--><ref name="india.gov.in" />}} | other_symbol_type = قومي گيت | national_motto = {{native phrase|sa|"[[ستيو ميو جيوتي]]"|italics=off}} | englishmotto = "سچ ئي فتح يابي ٿئي ٿو"{{lower|0.2em|{{sfn|National Informatics Centre|2005}}}} | national_anthem = {{native phrase|hi|"[[جانا گانا مانا]]"|italics=off|paren=omit}}{{efn|«جانا گانا مانا» جي ٻولي شروعاتي صورت ۾ [[wikt:combination|ميلاپ]] ھئي [[سنسڪرت]] ۽ [[بينگالي]] جو؛ ان کي ھندي ترجمي واري صورت ۾ قومي ترانو اختيار ڪيو ويو.}}<br />{{small|"تون سڀني ماڻھن جي منن جو حڪمران آھين"}}{{lower|0.2em|{{sfn|Wolpert|2003|p=1}}<ref name="india.gov.in">{{Cite web |title=قومي نشان |url=https://india.gov.in/india-glance/national-symbols |archive-url=https://web.archive.org/web/20170204121208/https://india.gov.in/india-glance/national-symbols |archive-date=4 February 2017 |access-date=1 March 2017 |publisher=[[India.gov.in]] |quote=The National Anthem of India Jana Gana Mana, composed originally in Bengali by Rabindranath Tagore, was adopted in its Hindi version by the Constituent Assembly as the National Anthem of India on 24 January 1950.}}</ref>}}<br /> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:Jana Gana Mana instrumental.ogg]]</div> | image_map = India (orthographic projection).svg | map_width = 250px | alt_map = دنيا جي گولي جو نقشو، جنھن جي مرڪز ۾ ڀارت نمايان ٿيل آھي. | map_caption = ڀارت جي قبضي ھيٺ علائقا چٽي سائي رنگ ۾ ڏيکاريل آھن؛ جيڪي علائقا ڀارت دعويٰ ڪري ٿو پر قبضي ۾ ناھن سي ھلڪي سائي رنگ ۾ ڏيکاريل آھن. | capital = [[نيو دهلي]] | coordinates = {{Coord|28|36|50|N|77|12|30|E|type:city_region:IN}} | largest_city = {{plainlist| * [[ممبئي]] (شھر جي حدن اندر) * [[دهلي]] (ميٽروپوليٽن علائقو) }} | official_languages = {{hlist|[[ھندي]]|[[انگريزي]]{{efn|ڀارت جي آئين جي حصي ۱۷ موجب ديو ناگري لِپيءَ ۾ معياري ھندي مرڪزي حڪومت جي سرڪاري ٻولي آھي، ۽ انگريزي اضافي سرڪاري ٻولي آھي؛ رياستون ۽ يونين ٽيرٽريون پنھنجون سرڪاري ٻوليون به مقرر ڪري سگھن ٿيون.{{sfn|National Informatics Centre|2005}}{{sfn|Ministry of Home Affairs 1960}}<ref name="india.gov.in2">{{Cite web |title=پروفائيل |url=https://india.gov.in/india-glance/profile |archive-url=https://web.archive.org/web/20130830064815/https://india.gov.in/india-glance/profile |archive-date=30 August 2013 |access-date=23 August 2013 |publisher=[[India.gov.in]]}}</ref>}}<ref>{{Cite web |title=آئين جون دفعيون: سرڪاري ٻولي (حصو ۱۷) |url=https://rajbhasha.gov.in/en/constitutional-provisions |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418112326/https://rajbhasha.gov.in/en/constitutional-provisions |archive-date=18 April 2021 |access-date=18 April 2021 |website=[[Department of Official Language]] ذريعي [[Government of India]]}}</ref>}} | regional_languages = {{collapsible list |titlestyle = background:transparent;color: inherit; text-align:left; |title = اٺين شيڊيول<ref name="langoff">{{Cite web |title=ٻولين جي اقليتن بابت ڪمشنر جي ۵۰ھين رپورٽ (جولاءِ ۲۰۱۲ کان جون ۲۰۱۳) |url=https://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/https://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |access-date=26 December 2014 |publisher=ٻولين جي اقليتن بابت ڪمشنر، [[Ministry of Minority Affairs]]، [[Government of India]]}}</ref> |1= {{hlist | [[آسامي ٻولي|آسامي]] | [[بينگالي ٻولي|بينگالي]] | [[بودو ٻولي|بودو]] | [[ڊوگري ٻولي|ڊوگري]] | [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] | [[ھندي]] | [[ڪناڊا]] | [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]] | [[ڪونڪني ٻولي|ڪونڪني]] | [[مئٿيلي ٻولي|مئٿيلي]] | [[ملايم]] | [[ميئتي ٻولي|ميئتي]] | [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] | [[نيپالي ٻولي|نيپالي]] | [[اوڊيا ٻولي|اوڊيا]] | [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] | [[سنسڪرت]] | [[سنتالي ٻولي|سنتالي]] | [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | [[تامل ٻولي|تامل]] | [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] | [[اردو]] }} }}<br/> | languages_type = مادري ٻوليون | languages = [[ڀارت جون ٻوليون|۴۴۷ ٻوليون]]{{efn|مختلف ماخذ مختلف انگ ڏين ٿا. [[Ethnologue]] موجب ڀارت ۾ ۴۶۱ ٻوليون آھن (دنيا ۾ ۶,۹۱۲ مان). انھن مان ۴۴۷ زنده ٻوليون ۽ ۱۴ ناپيد ٻوليون آھن.<ref name="Ethnologue">{{Cite web |year=2014 |editor-last=Lewis, M. Paul |editor2-last=Simons, Gary F. |editor3-last=Fennig, Charles D. |title=Ethnologue: Languages of the World : India |work=Ethnologue (Free All) |url=https://www.ethnologue.com/country/IN |access-date=15 December 2014 |publisher=[[Ethnologue]] by SIL International |edition=17th |location=Dallas, Texas}}</ref><ref name="Ethnologue2">{{Cite web |title=Ethnologue (Seventeenth edition): Statistical Summaries |url=https://archive.ethnologue.com/15/ethno_docs/distribution.asp?by=area |archive-url=https://web.archive.org/web/20141217151950/https://archive.ethnologue.com/15/ethno_docs/distribution.asp?by=area |archive-date=17 December 2014 |access-date=17 December 2014 |publisher=[[Ethnologue]] by SIL International}}</ref>}} | demonym = {{hlist|[[ڀارتي ماڻھو|ڀارتي]]}} | government_type = [[وفاق]] [[پارلياماني نظام|پارلياماني جمھوريت]] | leader_title1 = [[صدر]] | leader_name1 = [[دروپدي مرمو]]<ref>{{cite web|title=صدر |url=https://www.presidentofindia.gov.in/ |publisher=صدر ڀارت جو دفتر}}</ref> | leader_title2 = [[نائب صدر]] | leader_name2 = [[سي. پي. رادھاڪرشڻن]]<ref>{{cite web|title=نائب صدر |url=https://www.presidentofindia.gov.in/ |publisher=صدر ڀارت جو دفتر}}</ref> | leader_title3 = [[وزيراعظم]] | leader_name3 = [[نريندر مودي]]<ref>{{cite web|title=وزيراعظم |url=https://www.pmindia.gov.in/en/ |publisher=وزيراعظم جو دفتر}}</ref> | leader_title4 = [[چيف جسٽس آف انڊيا|چيف جسٽس]] | leader_name4 = [[سوريا ڪانت]]<ref>{{cite web|title=سپريم ڪورٽ: ججن جي فھرست |url=https://www.sci.gov.in/judges/ |publisher=سپريم ڪورٽ آف انڊيا}}</ref> | leader_title5 = [[لوڪ سڀا جو اسپيڪر]] | leader_name5 = [[اوم برلا]]<ref>{{cite news|title=لوڪ سڀا اسپيڪر اوم برلا بابت خبر |url=https://m.economictimes.com/ |publisher=The Economic Times}}</ref> | legislature = [[پارليامينٽ آف انڊيا|پارليامينٽ]] | upper_house = [[راجيه سڀا]] | lower_house = [[لوڪ سڀا]] | sovereignty_type = [[ڀارت جي آزادي]] | sovereignty_note = [[يونائيٽيڊ ڪنگڊم]] کان | established_event1 = [[ڊومينين]] | established_date1 = ۱۵ آگسٽ ۱۹۴۷ | established_event2 = [[ريپبلڪ]] | established_date2 = ۲۶ جنوري ۱۹۵۰ | area_km2 = 3,287,263<ref name="india.gov.in" /> | area_rank = 7th | percent_water = 9.6 | population_estimate = {{increaseNeutral}} 1,428,627,663<ref name="WPP UN">{{Cite web |title=World Population Prospects – Population Division – United Nations |url=https://population.un.org/wpp/ |access-date=2 July 2023 |website=population.un.org}}</ref> | population_estimate_year = 2023 | population_estimate_rank = 1st | population_census = {{increaseNeutral}} 1,210,854,977<ref>{{Cite web |title=آباديءَ جا حتمي انگ |url=https://www.censusindia.gov.in/2011census/population_enumeration.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160522213913/https://www.censusindia.gov.in/2011census/population_enumeration.html |archive-date=22 May 2016 |access-date=17 June 2016 |website=2011 Census Data |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India|رجسٽرار جنرل ۽ مردم شماري ڪمشنر جو دفتر]]}}</ref> | population_census_year = 2011 | population_density_rank = 30th | GDP_PPP = {{increase}} {{nowrap|$14.594 trillion}}<ref name="IMFWEO.IN">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/April/weo-report?c=534,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, April Edition (India) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=www.imf.org |date=16 April 2024|access-date=16 April 2024}}</ref> | GDP_PPP_year = 2024 | GDP_PPP_rank = 3rd | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $10,123<ref name="IMFWEO.IN" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 125th | GDP_nominal = {{increase}} {{nowrap|$3.937 trillion}}<ref name="IMFWEO.IN" /> | GDP_nominal_year = 2024 | GDP_nominal_rank = 5th | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $2,731<ref name="IMFWEO.IN" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 136th | Gini = 32.8 | Gini_year = 2021 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref>{{Cite web |title=جني انڊيڪس (ورلڊ بئنڪ اندازو) – ڀارت |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=IN |publisher=[[World Bank]]}}</ref> | HDI = 0.644 | HDI_year = 2022 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf|title=Human Development Report 2023/24|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=13 March 2024|access-date=13 March 2024}}</ref> | HDI_rank = {{ordinal|134}} | currency = [[انڊين روپيو]] (₹) | currency_code = INR | time_zone = [[انڊين معياري وقت|آءِ ايس ٽي]] | utc_offset = +05:30 | DST_note = ''[[ڏينھن جي روشني بچت وارو وقت|ڊي ايس ٽي]] لاڳو ناھي'' | date_format = {{nowrap|dd-mm-yyyy}} | drives_on = کاٻي پاسي | calling_code = +91 | cctld = [[.in]] | religion_year = 2011 | religion = {{ubl | 79.8% [[ڀارت ۾ ھندو ازم|ھندو ازم]] | 14.2% [[ڀارت ۾ اسلام|اسلام]] | 2.3% [[عيسائيت]] | 1.7% [[ڀارت ۾ سک ازم|سک ازم]] | 0.7% [[ٻڌازم]] | 0.4% [[جين ازم]] | 0.23% [[غيرمذهبي|غيرمذهبي]] | 0.65% [[ڀارت ۾ مذهب|ٻيا]]<ref name="Census2011religion">{{cite web|url=https://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS |title=آبادي: ۲۰۱۱ ۾ مذھبي برادريءَ موجب |publisher=[[Office of the Registrar General & Census Commissioner]] |access-date=25 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150825155850/https://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS |archive-date=25 August 2015}}</ref> }} {| class="infobox borderless" |+ '''جمھوريہ انڊيا جا قومي (سرڪاري) نشان''' |- ! قومي درجو ! نالو ! علامت |- ! '''قومي جانور''' | بنگال ٽائيگر (ببر شير) | [[File:Panthera tigris tigris.jpg|60px]] |- ! '''قومي پکي''' | مور (Indian Peacock) | [[File:Indian Peacock (Pavo cristatus).jpg|60px]] |- ! '''قومي وڻ''' | برگد (Banyan) | [[File:Banyan tree on the banks of Khadakwasla Dam.jpg|60px]] |- ! '''قومي گل''' | ڪمل (Lotus) | [[File:Sacred lotus Nelumbo nucifera.jpg|60px]] |- ! '''قومي آبي جانور''' | گنگا ڊولفن | [[File:Platanista gangetica.jpg|60px]] |- ! '''قومي ريڙهيون پائيندڙ جانور''' | ڪنگ ڪوبرا | [[File:King Cobra (Ophiophagus hannah).jpg|60px]] |- ! '''قومي ورثي وارو مماليہ''' | حنومان لنگور | [[File:Hanuman Langur.jpg|60px]] |- ! '''قومي ميوو''' | آم | [[File:An Unripe Mango Of Ratnagiri (India).JPG|60px]] |- ! '''قومي درياء''' | گنگا ندي | [[File:River Ganges near Varanasi.jpg|60px]] |- ! '''قومي جبل''' | نندا ديوي | [[File:Nanda Devi 2006.JPG|60px]] |} | official_website = {{url|https://www.india.gov.in}} | iso3166code = IN }} '''ڀارت''', ({{lang-en| '''India, Hindustan'''}}) جنهن کي هند، هندستان، ۽ انڊيا پڻ سڏيو ويندو آهي، سو ڏکڻ ايشيا ۾ واقع آهي. هيءُ [[ڏکڻ ايشيا]] جي وڏي حصي تي پکڙيل آهي. هندستان آباديءَ جي لحاظ کان دنيا جي وڏن ملڪن ۾ شامل ڪيو ويندو آهي. هندستان جا هڪ ارب کان وڌيڪ ماڻهو هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻوليون ڳالهائيندا آهن. هندوستان جي اوڀر ۾ [[بنگلا ديش]] ۽ [[ميانمار]] ([[برما]])، اتر ۾ ڀوٽان ۽ [[چين]] ۽ [[نيپال]] ۽ اولهه ۾ [[پاڪستان]]. ان کان سواءِ ڏکڻ اوڀر ۽ ڏکڻ اولهه ۾ هندي سمنڊ آهي. {| class="infobox borderless" |+ جمھوريہ انڊيا جا قومي(سرڪاري) نشان |- ! ''' قومي جانور''' | | [[Image:2005-bandipur-tusker.jpg|50px]] |- ! ''' قومي پکي''' | | [[Image:Pavo muticus (Tierpark Berlin) - 1017-899-(118).jpg|50px]] |- ! '''قومي وڻ''' | | [[Image:Banyan tree on the banks of Khadakwasla Dam.jpg|50px]] |- ! ''' قومي گل''' | | [[Image:Sacred lotus Nelumbo nucifera.jpg|50px]] |- ! '''قومي ورثي وارو جانور''' | | [[Image:Panthera tigris.jpg|50px]] |- ! '''قومي آبي<br> سامونڊي جانور ''' | | [[Image:PlatanistaHardwicke.jpg|50px]] |- ! ''' قومي ريڙهيون پائيندڙ جانور''' | | [[Image:King-Cobra.jpg|50px]] |- ! ''' قومي ورثي وارو مماليہ''' | | [[Image:Hanuman Langur.jpg|50px]] |- ! '' قومي ميوو''' | | [[Image:An Unripe Mango Of Ratnagiri (India).JPG|50px]] |- ! '''قومي مندر''' | | [[Image:New Delhi Temple.jpg|50px]] |- ! ''' قومي درياء''' | | [[Image:River Ganges.JPG|50px]] |- ! '''قومي جبل''' | | [[Image:Nanda Devi 2006.JPG|50px]] |- |} == نالي جي اصليت == '''آڪسفورڊ انگريزي لغت''' (ٽيون ايڊيشن، 2009ع) مطابق، نالو «ڀارت» (انڊيا) ڪلاسيڪي لاطيني نالي ''انڊيا'' مان ورتل آهي. هي نالو شروعات ۾ [[ڀارتي برصغير]] ۽ ان جي اوڀر وارن علائقن لاءِ استعمال ٿيندو هو. لاطيني ٻولي هن نالي کي هلينسٽڪ يوناني ''انڊيا'' ({{lang|grc|Ἰνδία}}) مان اختيار ڪيو، جيڪو قديم يوناني ''انڊوس'' ({{lang|grc|Ἰνδός}}) مان نڪتل هو، ۽ اهو وري پراڻي فارسي لفظ ''هندوش'' مان آيو. پراڻي فارسي ۾ هي نالو [[اخميندي سلطنت]] جي اوڀرئين صوبي لاءِ استعمال ٿيندو هو. هن نالي جو لاڳاپو [[سنسڪرت]] لفظ ''سندهو'' سان آهي، جنهن جو مطلب «ندي» آهي، خاص طور تي [[سنڌو ندي]] لاءِ استعمال ٿيندو هو.<ref>{{Citation |title=India (noun) |url=https://www.oed.com/view/Entry/94384#eid677811 |work=آڪسفورڊ انگريزي لغت |year=2009 |edition=3rd}}</ref>{{sfn|Thieme|1970|pp=447–450}} قديم يونانين ڀارت جي ماڻهن کي ''انڊوئي'' ({{lang|grc|Ἰνδοί}}) چوندا هئا، جنهن جو مطلب «سنڌو ندي جا ماڻهو» هو.{{sfn|Kuiper|2010|p=86}} نالو ''ڀارت'' ({{lang|hi|भारत}}) ڀارتي رزمي شاعري ۽ [[ڀارت جو آئين]] ٻنهي ۾ ملي ٿو.{{sfn|Clémentin-Ojha|2014}}<ref>{{Citation |title=The Constitution of India |date=1 December 2007 |url=https://lawmin.nic.in/coi/coiason29july08.pdf |access-date=3 March 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140909230437/https://lawmin.nic.in/coi/coiason29july08.pdf |url-status=dead |publisher=ڀارت جي قانون ۽ انصاف واري وزارت |quote=Article 1(1): India, that is Bharat, shall be a Union of States. |archive-date=9 September 2014}}</ref> هي نالو ڀارت جي مختلف ٻولين ۾ مختلف صورتن ۾ استعمال ٿئي ٿو. ''ڀارت''، پراڻي نالي ''ڀارت ورش'' ({{lang|sa|भारतवर्ष}}) جي جديد صورت آهي. شروعاتي طور هن نالي جو مطلب ڀارت جو اتر حصو هو.<ref name="Jha2014">{{Citation |last=Jha |first=Dwijendra Narayan |title=Rethinking Hindu Identity |url=https://books.google.com/books?id=dqDgBQAAQBAJ&pg=PA11 |page=11 |year=2014 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-49034-0}}</ref>{{sfn|Singh|2017|p=253}} اوڻيهين صديءَ جي وچ کان پوءِ، ''ڀارت'' نالو ڀارت لاءِ تمام گهڻو مقبول ٿي ويو.{{sfn|Clémentin-Ojha|2014}}{{sfn|Barrow|2003}} ''هندستان'' وچولي فارسي ٻوليءَ جو نالو آهي، جيڪو ڀارت لاءِ استعمال ٿيندو هو. هي نالو تيرهين صديءَ کان مقبول ٿيو.<ref>{{Cite book |last1=Paturi |first1=Joseph |url=https://books.google.com/books?id=oCo5DAAAQBAJ |title=World Religions & Cults Volume 2 |last2=Patterson |first2=Roger |date=2016 |publisher=New Leaf Publishing Group |isbn=978-0-89051-922-6 |pages=59–60}}</ref> هي نالو خاص طور تي [[مغل سلطنت]] جي دور ۾ وڏي پيماني تي استعمال ۾ آيو.<ref>{{Citation |title=Hindustan |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/266465/Hindustan |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا |access-date=17 July 2011}}</ref> ”هندو“ ۽ ”هندستان“ جي معنيٰ: رگ ويد واري زماني ۾ آڳاٽا آريہ لوڪ سنڌو نديءَ ۽ اِن جي ڀرتي ڪندڙ شاخن جا ڪنارا پاڻيءَ جي سهنج ڪري والاري ويٺا هئا، تنهنڪري آڳاٽن ايرانين سڀني هنڌن جي رهاڪن کي گڏي ”سنڌو“ سڏيو، پر اُچار ڦيرائي ڪيائون ”هندو“، جو ايراني لوڪ عام طرح ”س“ کي ڦيرائي ”هه“ ڪندا آهن: انهيءَ ريت ”هندو“ لفظ جي معنيٰ ٿي ”سنڌونديءَ جي ڪناري تي رهندڙ“. قديم ايراني لوڪ سنڌو ماٿر (پنجاب ۽ سنڌ) کان پري ڪونه ويا، تنهنڪري جيڪو ملڪ ڏٺائون، ته آريه لوڪ والاري ويٺا هئا، تنهن کي هندوستان – هندستان (هندو + آستان) سڏيائون. مطلب ته ”هندستان“ لفظ جي اصل معنيٰ هئي ”سنڌو نديءَ وارو ملڪ“. قديم ايرانين وٽان قديم يونانين کي هندستان جي سڌ پيئي. سڪندر اعظم سان جيڪي تاريخ نويس آيا، تن به سنڌو ماٿر ۾ رهندڙن کي سڏيو ”سنڌو“ (هندو)، پر اُچار ڦيرائي ڪيائون ”انڊو-اندوئي“ (Indoi)، نديءَ کي سڏيائون ”انڊوس“ (Indus) ۽ هندستان کي ”انڊيا“ (India) سڏيائون. ائين هڪڙي ئي سنسڪرت لفظ ”سنڌو“ جا اچار لئتن ٻوليءَ ۾ ڦري ”انڊس“ ۽ ”انڊيا“ ٿيا آهن. ٿورن لفظن ۾ چئبو ته ”سنڌ“ لفظ جي اصل معنيٰ هئي ”سنڌونديءَ جي ماٿر“، جنهن ۾ سڄو پنجاب به اچي ٿي ويو. ”سنڌو“ (هندو) لفظ جي اصل معنيٰ هئي: ”سنڌو نديءَ جي ڪناري تي رهندڙ“، ۽ نه ”ڪارو“ يا ”چور“، جيئن ڪي غلط طرح سمجهن ٿا؛ ۽ ”هندستان“ لفظ جي اصل معنيٰ هئي ”سنڌونديءَ وارو ملڪ“. خود سنسڪرت ساهت ۾ ”سنڌو“ لفظ جي ڪيترن هنڌ معنيٰ آهي ”سنڌونديءَ وارو ملڪ“. ۽ ”سنڌو“ يا ”سئنو“ جي معنيٰ آهي، ”سنڌو ماٿر جا رهاڪو“، آڳاٽا آريه لوڪ پوءِ اتر هندستان کان وڌي ڏکڻ هندستان ڏي ويا، ۽ اتي به وڃي بيٺڪون وڌائون ته اهو سڄو ملڪ ڪشمير جي مٿئين ڀاڱي کان وٺي ڪيپ ڪامورن تائين ”هندستان“ سڏجڻ ۾ آيو. پوءِ مسلمانن جي صاحبي ٿي، ته ”هندو“ لفظ جي معنيٰ ٿي ”برهمڻي ڌرم کي مڃيندڙ“.<ref>{ڪتاب: قديم سنڌ ؛ از: ڀيرومل مهرچند آڏواڻي ؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page2.html}}} </ref> ===”انڊيا“ ۽ ”سنڌ“=== ايرانين پنهنجي لهجي آڌار '''سنڌ''' کي '''هند''' ڪري ڇڏيو ۽ يوناني وري ”'''هه“''' کي '''”ا“''' ۾ تبديل ڪري '''اند''' ڪري ڇڏيو. رومن ۾ اهو لفظ '''اند''' مان ڦري '''انديا''' ٿي ويو ۽ انگريزي ٻولي ۾ '''”د“''' نه هجڻ ڪري '''”انڊيا“''' بڻجي ويو.<ref>سنڌي ادبي بورڊ</ref> == تاريخ == {{main|ڀارت جي تاريخ}} [[فائل:British Indian Empire 1909 Imperial Gazetteer of India.jpg|thumb|250x250px|left|[[برطانوي راج]]]] === قديم ڀارت === {{multiple image |perrow=2 |total_width=200 |image1=Periodo gupta, vishnu con sridevi e bhudevi, da mathura, V secolo.jpg |image2=Flag of Maurya Empire.pvg.png |image3=Nader_Shah_afshar.jpg |image5=Gandhi at Dandi, 5 April 1930.jpg |align=left |direction=vertical |caption_align=center |caption1=گوپتا دور جي مجسمي، [[گوپتا سلطنت]] |caption2=[[سواستيڪا]] جو نشان، [[موريا سلطنت]] جي جهنڊي ۾ |caption3=[[نادر شاهه افشار]] جو ڀارت تي حملو |caption4=[[نمڪ مارچ]] }} [[مائيٽوڪنڊريل ڊي اين اي]] ۽ [[واءِ ڪروموسوم]] جي گڏيل تجزيي جي بنياد تي اهو خيال ڪيو وڃي ٿو ته جديد انساني نسل ([[ھومو سيپيئن]]) جون سڀ کان ابتدائي موجود شاخون آفريڪا مان [[ڏکڻ ايشيا|ڀارتي برصغير]] ۾ لڳ ڀڳ 80٬000 کان 50٬000 سال اڳ پهتيون، ۽ وڏي امڪان سان 55٬000 سال اڳ تائين هتي موجود هيون.<ref>{{cite book |last1=پيٽراليا |first1=مائيڪل ڊي. |last2=آلچن |first2=برجٽ |year=2007 |chapter=انساني ارتقا ۽ ثقافتي تبديلي ڀارتي برصغير ۾ |editor1-last=پيٽراليا |editor1-first=مائيڪل ڊي. |editor2-last=آلچن |editor2-first=برجٽ |title=دي ايووليوشن اينڊ هسٽري آف هيومن پاپوليشنز اِن سائوٿ ايشيا: انٽرڊسپلنري اسٽڊيز اِن آرڪيالاجي، بايولاجيڪل اينٿروپالاجي، لنگوئسٽڪس اينڊ جينيٽڪس |publisher=اسپرنگر پبلشنگ |isbn=978-1-4020-5562-1 |url=https://books.google.com.pk/books?id=Qm9GfjNlnRwC }}</ref> شڪارين ۽ خوراڪ گڏ ڪندڙن طور ڊگهي عرصي تائين، مختلف قسمن جي الڳ ٿلڳ زندگيءَ سبب، هن خطي ۾ انساني جيني تنوع تمام گهڻو وڌيو، جيڪو رڳو [[آفريڪا]] کان گهٽ آهي. بهرحال، [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ جديد انسانن جا سڀ کان پراڻا معلوم ٿيل [[پنڊ پھڻ]] لڳ ڀڳ 30٬000 سال پراڻا آهن.<ref>{{cite book |last=ڊائسن |first=ٽِم |year=2018 |title=اے پاپوليشن هسٽري آف انڊيا: فرام دي فرسٽ ماڊرن پيپل ٽو دي پريزنٽ ڊي |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس |isbn=978-0-19-882905-8 |page=1 |url=https://books.google.com.pk/books?id=3TRtDwAAQBAJ }}</ref> [[نئون پٿر وارو دور|نئين پٿر واري دور]] (نيو لٿڪ) جا ثبوت [[سنڌو درياھ]] جي اولهه ڪنارن تي، [[پاڪستان]] جي [[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان]] ۾ واقع [[مهرڳڙھ]] مان ملن ٿا، جيڪي 7000 ق.م کان پوءِ جا آهن. هتي اناج پيدا ڪندڙ ٻوٽن (جن ۾ جو شامل آهي) ۽ جانورن (جن ۾ کوٻڙ واري زيبُو ڳئون شامل آهي) کي پالڻ شروع ڪيو ويو. اهي تهذيبون آهستي آهستي [[سنڌو ماٿري]]ءَ جي تهذيب ۾ تبديل ٿي ويون، جيڪا 2500 کان 1900 ق.م دوران پاڪستان ۽ اولهه ڀارت ۾ پنهنجي عروج تي هئي.<ref>{{cite book |last=رائيٽ |first=ريتا پي. |year=2010 |title=دي اينشينٽ انڊس: اربنزم، اڪانامي، اينڊ سوسائٽي, صہ 45,51 |publisher=ڪيمبرج يونيورسٽي پريس |isbn=978-0-521-57219-4 |url=https://books.google.com.pk/books?id=gAgFPQAACAAJ |access-date=29 سيپٽمبر 2013 }}</ref>هي تهذيب موهن جو دڙو، هڙاپا، ڌولاويرا، گڻويريوالا ۽ راکِيڳڙهي جهڙن شهرن جي چوڌاري مرڪوز هئي.<ref>{{cite book |last=رائيٽ |first=ريتا پي. |year=2010 |title=دي اينشينٽ انڊس: اربنزم، اڪانامي، اينڊ سوسائٽي, صہ 107 |publisher=ڪيمبرج يونيورسٽي پريس |isbn=978-0-521-57219-4 |url=https://books.google.com.pk/books?id=gAgFPQAACAAJ |access-date=29 سيپٽمبر 2013 }}</ref> ان جون نمايان خاصيتون معياري وزن، اسٽِيٽائيٽ مُهرون، لکڻي وارو نظام، شهري رٿابندي، عوامي تعميراتي ڪم، ۽ هنر و دستڪاريون (جن ۾ ٿانون ٺاهڻ جا نمونا، مٽيءَ جا انساني ۽ جانورن جا بت شامل آهن) هيون.<ref>{{cite book |last=رائيٽ |first=ريتا پي. |year=2010 |title=دي اينشينٽ انڊس: اربنزم، اڪانامي، اينڊ سوسائٽي, صہ 107 |publisher=ڪيمبرج يونيورسٽي پريس |isbn=978-0-521-57219-4 |url=https://books.google.com.pk/books?id=gAgFPQAACAAJ |access-date=29 سيپٽمبر 2013 }}</ref> شهرن جي چوڌاري ڳوٺن ۽ قصبن جا نيٽ ورڪ هڪ نئين زرعي-چرواهي معيشت ۾ وڌڻ لڳا.<ref>{{cite book |last=رائيٽ |first=ريتا پي. |year=2010 |title=دي اينشينٽ انڊس: اربنزم، اڪانامي، اينڊ سوسائٽي, صہ 145,146 |publisher=ڪيمبرج يونيورسٽي پريس |isbn=978-0-521-57219-4 |url=https://books.google.com.pk/books?id=gAgFPQAACAAJ |access-date=29 سيپٽمبر 2013 }}</ref> 1500 ق.م کان 1200 ق.م جي وچ ۾، [[سنسڪرت]] جو هڪ قديم روپ ـ جيڪو هند-يورپي ٻولين مان هو ـ اتر اولھ کان ڀارت ۾ ڦهليو. ان جا ثبوت اڄ [[رِگ ويد]] ۾ ملن ٿا، جيڪو بعد ۾ هندو ڌرم بڻجندڙ عقيدي سان لاڳاپيل سڀ کان قديم صحيفو آهي، ۽ اهو هند-آريائي ڳالهائيندڙ قبيلن طرفان ترتيب ڏنو ويو، جيڪي اڄوڪي اتر افغانستان مان پنجاب واري علائقي ڏانهن لڏي آيا هئا<ref>{{cite book |last=لو |first=جان جے. |year=2015 |title=پارٽيسيپلز اِن رِگ ويدڪ سنسڪرت: دي سينٽيڪس اينڊ سيمينٽڪس آف ايڊجيڪٽائول ورب فارمز |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس |isbn=978-0-19-100505-3 |url=https://books.google.com.pk/books?id=L07CBwAAQBAJ }}</ref>. ايندڙ هزار سالن دوران [[گنگا درياھ]] جي ميداني علائقن ۾ آبادي وڌي، جتي وڏا علائقا جنگلن مان صاف ڪيا ويا ـ ڪڏهن [[باھ]] سان ۽ ڪڏهن لوهي اوزارن جي مدد سان ـ ۽ [[زراعت]] لاءِ تيار ڪيا ويا. اهو آبادڪاريءَ جو عمل شايد اڳ ۾ موجود ماڻهن کي هٽائڻ يا غلام بڻائڻ سان جڙيل هو. ڀارت جون دراوڙي ٻوليون اتر علائقن ۾ پوئتي ٿي ويون، جنهن سان ٻولين جي وڏي ورهاست پيدا ٿي: [[هند-آريائي ٻوليون]] خاص طور اتر ۽ اولهه ۾، جڏهن ته [[دراوڙي]] ٻوليون اوڀر ڀارت جي ڪجهه حصن ۽ گهڻي ڀاڱي ڏکڻ ۾ ڳالهايون وڃڻ لڳيون<ref>{{cite book |last=ڊائسن |first=ٽِم |year=2018 |title=اے پاپوليشن هسٽري آف انڊيا: فرام دي فرسٽ ماڊرن پيپل ٽو دي پريزنٽ ڊي |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس |isbn=978-0-19-882905-8 |url=https://books.google.com.pk/books?id=3TRtDwAAQBAJ }}</ref>. [[ڪلاسيڪي سنسڪرت]] ـ هڪ نفيس ۽ معياري گرامر وارو روپ ـ پهرين هزار سال ق.م جي وچ ڌاري ظاهر ٿي، ۽ [[پانِني]] جي مشهور تصنيف ''[[اَشٽاڌيايي]]'' (اٺ باب) ۾ ترتيب ڏني وئي. بهرحال، سنسڪرت جا ٻه وڏا [[رزميه]] ـ [[مھاڀارت]] ۽ [[رامائڻ]] ـ زباني ڪهاڻي ٻڌائڻ جي انداز، جنهن کي [[رزميه سنسڪرت]] چيو وڃي ٿو، ۾ ترتيب ڏنا ويا، جيڪو 400 ق.م کان 300 عيسوي تائين اتر ڀارت ۾ رائج هو ۽ لڳ ڀڳ ڪلاسيڪي سنسڪرت جو همعصر هو.<ref>{{cite book |last=لو |first=جان جے. |year=2017 |title=ٽرينسِٽو نائونز اينڊ ايڊجيڪٽوز: ايويڊنس فرام ارلي اِنڊو-آريئن |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس |isbn=978-0-19-879357-1 |page=58 |url=https://books.google.com.pk/books?id=nSgmDwAAQBAJ }}</ref> 400 ق.م تائين ڏکڻ ايشيا ۾ ٻي شهري واڌ ٿي، هن ڀيري گنگا جي ميداني علائقي ۾. قلعن وارن شهرن ۾ [[ذات پات]] جي بنيادن تي سماجي ورهاست پيدا ٿي.<ref>{{cite book |last=ڊائسن |first=ٽِم |year=2018 |title=اے پاپوليشن هسٽري آف انڊيا: فرام دي فرسٽ ماڊرن پيپل ٽو دي پريزنٽ ڊي, صه 16 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس |isbn=978-0-19-882905-8 |url=https://books.google.com.pk/books?id=3TRtDwAAQBAJ }}</ref> ساڳئي دور ۾ ٻه نوان اخلاقي ۽ سماجي نظام وجود ۾ آيا: [[جين مت]]، [[مھاوير]] جي تعليمات تي ٻڌل، ۽ [[ٻڌ مت]]، [[گوتم ٻڌ|ٻڌ]] جي تعليمات تي ٻڌل. ٻنهي مذهبن عدم تشدد تي زور ڏنو ۽ برهمڻيت ۾ ٿيندڙ جانورن جي قربانيءَ کي رد ڪيو. انهن مذهبن ۾ اخلاقي زندگي اختيار ڪرڻ سان عام ماڻهو سماجي ۽ اخلاقي لحاظ کان اوچائي حاصل ڪري سگهندا هئا.<ref>{{cite book |last=فشر |first=مائيڪل ايڇ. |year=2018 |title=اين انوائرونمينٽل هسٽري آف انڊيا: فرام ارليئسٽ ٽائمز ٽو دي ٽوئنٽي فرسٽ سينچري, صه 59 |publisher=ڪيمبرج يونيورسٽي پريس |location=ڪيمبرج ۽ نيو يارڪ |isbn=978-1-107-11162-2 |doi=10.1017/9781316276044 |lccn=2018021693 |url=https://books.google.com.pk/books?id=kZVuDwAAQBAJ }}</ref> ٻڌ جي حياتيءَ جي واقعات جو احوال ڀارت ۾ لکت واري تاريخ جي شروعات سان جڙيل آهي.<ref>{{cite book |last=اسٽائن |first=بي. |year=2010 |title=اے هسٽري آف انڊيا |edition=2 |editor-last=آرنلڊ |editor-first=ڊي. |publisher=وائلي-بليڪ ويل |location=آڪسفورڊ |isbn=978-1-4051-9509-6 |pages=21, 61–62 |url=https://books.google.com.pk/books?id=QY4zdTDwMAQC }}</ref> انهن ٻن مذهبن جي عروج سان گڏ، ڏکڻ ايشيا جي پهرين وڏي سياسي طاقت ـ [[موريا ايمپائر]] ـ جو اڀار ٿيو. [[ مھاراجا اشوڪ]] (تقريباً 268–232 ق.م) جي دور ۾، سلطنت ٿوري عرصي لاءِ برِصغير جي اهم شهري مرڪزن ۽ واپاري رستن تي قابض رهي، سواءِ ڏکڻ جي انتهائي علائقن جي.<ref>{{cite book |last=ڊائسن |first=ٽِم |year=2018 |title=اے پاپوليشن هسٽري آف انڊيا: فرام دي فرسٽ ماڊرن پيپل ٽو دي پريزنٽ ڊي, صه 16,17 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس |isbn=978-0-19-882905-8 |url=https://books.google.com.pk/books?id=3TRtDwAAQBAJ }}</ref>مورين جي دور ۾ فن، تعمير، لکتن ۽ علمي متنن ۾ وڏي تخليقيت ڏسڻ ۾ آئي، پر ساڳئي وقت هند-آريائي علائقن ۾ عورتن جي حيثيت گهٽجڻ لڳي. [[ڪالنگا جي جنگ]] کان پوءِ، جنهن ۾ وڏي پيماني تي تشدد ٿيو، اشوڪ ٻڌ مت قبول ڪيو ۽ ان جا اصول ڏکڻ ايشيا ۾ پکڙيل فرمانن وسيلي فروغ ڏنو. ڇاڪاڻ⁠تہ انهن فرمانن ۾ جهنگلي جانورن جي قتل ۽ ٻيلن جي تباهيءَ کان روڪ ڪئي وئي، تنهن ڪري ڪجهه جديد ماحولياتي مورخ اشوڪ کي ماحول دوست سوچ جو ابتدائي مثال سمجهن ٿا. چوٿين ۽ پنجين صديءَ ۾، [[گپتا ايمپائر]] گنگا جي وسيع ميدانن ۾ انتظام ۽ مالياتي نظام جو هڪ پيچيده ڍانچو قائم ڪيو، جيڪو بعد ۾ ايندڙ ڀارتي سلطنتن لاءِ نمونو بڻيو. گپتن جي دور ۾ رسم پرستي بدران عقيدت تي ٻڌل نئون هندو ڌرم اُڀريو. ان جو اثر فن، ادب ۽ سائنس جي شاندار ترقيءَ ۾ ظاهر ٿيو. ڏکڻ ڀارت ۾، [[تامل ٻولي]]ءَ جي سنگم ادب مان معلوم ٿئي ٿو ته 200 ق.م کان 200 عيسويءَ جي وچ ۾، ڏکڻ جزيري تي [[چهرا گھراڻو|چيرا]]، [[چولا گھراڻو|چولا]] ۽ [[پانڊيا گھراڻو | پانڊيا]] خاندانن جي حڪمراني هئي، جيڪي [[ڪاويري درياھ|ڪاويري ]] ۽ [[ويگئي درياھ|ويگئي]] درياهن جي وادين ۾ مرڪوز هئا. ڇهين صديءَ تائين، [[پالوا]] هڪ طاقتور علائقائي قوت بڻجي چڪا هئا. ساڳئي وقت، ٻڌ مت ۽ جين مت، جيڪي اڳ ۾ واپاري ۽ محدود روايتن سان جڙيل هئا، آهستي آهستي مقامي ديوتائن سان بادشاهي عقيدت ۾ تبديل ٿي ويا، جنهن کي ڀڪتي تحريڪ جي خاصيت طور سڃاتو وڃي ٿو. خاص طور پالوا رومي سلطنت ۽ اولهه ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا سان وسيع واپار ڪندا هئا. ننڍي کنڊ انڊيا ۾ انساني موجودگي جو پسمنظر لڳ ڀڳ ٻه لک کان چار لک سال اڳ تائين وڃي ٿو. پر هن خطي ۾ حقيقي معنيٰ ۾ پهرين تهذيب [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] هئي، جيڪا لڳ ڀڳ ٽي هزار سال قبل مسيح وجود ۾ آئي. اها ايران جي شهر [[سوخته]] واري تهذيب سان هم عصر هئي ۽ ٻنهي وچ ۾ ويجها لاڳاپا موجود هئا. [[آريا آرين]] جي اچڻ کان پوءِ، تقريباً ٻه هزار کان هڪ هزار اٺ سئو قبل مسيح جي وچ واري عرصي ۾، اهي ٻئي تهذيبون زوال پذير ٿي ويون. آرين جي ڀارت ۾ آمد هن سرزمين جي ثقافت، مذهب، ادب ۽ سماجي ڍانچي تي گهرو اثر وڌو. ان دور ۾ [[سنسڪرت]] ٻولي جي تشڪيل ٿي، هندو مقدس متون ترتيب ڏنا ويا ۽ ڀارتي سماج ۾ ذاتي نظام وجود ۾ آيو. ڀارت ۾ پهرين سلطنت [[موريا سلطنت]] جي صورت ۾ قائم ٿي، جيڪا 326 ق م کان 200 ق م جي وچ ۾ حڪومت ڪندي رهي. گورڪاني دور کان اڳ ڀارت جي تاريخ جو سڀ کان طاقتور حڪمران [[اشوڪ]] اعظم هو، جيڪو هن سلطنت جو ٽيون بادشاهه هو. هن انتظامي، سماجي ۽ فني معاملن ۾ ايران جي [[هخامنشي سلطنت]] کان گهڻي ترغيب ورتي. ان دور جون اهم سنگتراشيون، جهڙوڪ چار شيرن جو ستون، جيڪو اڄ ڀارت جو قومي نشان آهي، [[تختِ جمشيد]] جي فن کان متاثر نظر اچن ٿيون.327 ق م کان 326 ق م قبل مسيح جي وچ ۾ [[سڪندر مقدوني]] ڀارت تي حملو ڪيو.<ref>{{يادکرد وب|عنوان=Chronology of Iranian History Part One|ناشر=Iranica}}</ref> ٻي اهم سلطنت [[گپتا سلطنت]] هئي، جيڪا 320 ق م کان 550ع تائين اتر ڀارت تي حڪمران رهي. گپتا دور کان پوءِ، تيرهين صدي عيسوي تائين اتر ڀارت ۾ ڪيترائي راڄ قائم ٿيا، جيڪي پاڻ ۾ جنگين ۽ تبديليءَ سان ايندا رهيا. انهن حڪومتن جي ڪمزوري سبب ڏکڻ ڀارت نسبتاً وڌيڪ امن ۽ استحڪام ۾ رهيو ۽ مسلمان عربن ۽ ڏکڻ ايشيا سان واپار ۾ سرگرم رهيو، جنهن ڪري [[اوڀر وچ ايشيا]] ۽ [[اوڀر ايشيا]] جي وچ ۾ لاڳاپن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيائين.<ref name="autogenerated1"/> [[مورين سلطنت]] جي[[اشوڪ]] جي دور ۾ ڀارتي برصغير جو وڏو حصو هڪ مرڪزي رياست هيٺ متحد ٿيو.<ref>{{cite web |title = Maurya dynasty |url=http://www.livius.org/man-md/mauryas/mauryas.html |author = Jona Lendering |accessdate = 17 June 2007 |archive-date = 8 February 2012 |archive-url=https://www.webcitation.org/65IEUKA7W?url=http://www.livius.org/man-md/mauryas/mauryas.html |url-status = dead }}</ref> دنيا جي سڀ کان پراڻين ٻولين مان هڪ، [[تامل ٻولي]]، ڏکڻ ڀارت ۾ 3000 سالن کان به وڌيڪ اڳ ترقي ڪئي.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/sci-tech/science/dravidian-language-family-is-4500-years-old-study/article23314180.ece|title=Dravidian language family is 4,500 years old: study|date=21 March 2018|work=The Hindu|access-date=25 April 2019|others=PTI|issn=0971-751X}}</ref> [[گپت سلطنت]] ڀارتي برصغير جي وڏي حصي کي متحد ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي. گپت دور کي روايتي طور ڀارت جو ”سونهري دور“ سمجهيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن زماني ۾ ثقافت، مذهب ۽ رياضيءَ ۾ وڏيون ترقيون ٿيون. ان کان علاوه به ڪيترين ئي ٻين ڀارتي راڄڌانين ۽ سلطنتن جهڙوڪ چالوڪيا، چولا، پلووا ۽ پانڊيا موجود هيون.<ref>{{cite web |title = South India |url=http://www.webindia123.com/history/MEDIEVAL/history%20south.htm |accessdate = 19 June 2007 |publisher = Suni System Ltd. |year = 2007}}</ref> ان وقت ڏکڻ ڀارت سائنس، فنونِ لطيفه ۽ لکڻ پڙهڻ لاءِ مشهور هو. [[چولا خاندان]]، جنهن جو مرڪز [[تنجاور]] هو، سامونڊي جنگ ۾ اڳواڻ هئا ۽ [[ملايا]]، [[بورنيو]] ۽ ڪمبوڊيا تي اثر ڇڏيو. چولا خاندان جو اثر اڄ به [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۾ محسوس ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web|url=https://www.enotes.com/homework-help/what-were-main-achievements-raja-raja-chola-285062|title=What were the main achievements of Raja Raja Chola and Rajendra Chola of the Chola dynasty in south India {{!}} eNotes|website=eNotes|accessdate=26 August 2017|archive-date=6 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161106165149/http://www.enotes.com/homework-help/what-were-main-achievements-raja-raja-chola-285062|url-status=dead}}</ref> == وچئين دور وارو ڀارت == {{مکيه مضمون|وچئين دور وارو ڀارت}} ڀارت جو اوائلي وچئين دور، جيڪو 600 کان 1200 عيسوي تائين پکڙيل هو، علائقائي بادشاهتن ۽ ثقافتي گوناگونيءَ سان سڃاتو ويندو آهي. هن دور ۾ ڪو به حڪمران اهڙو نه هو جيڪو هڪ وسيع سلطنت قائم ڪري پنهنجي بنيادي علائقي کان گهڻو اڳتي زمينن تي مستقل قبضي ۾ رهي سگهي. هن زماني دوران چراگاهي قومن، جن جي زمين کي وڌندڙ زرعي معيشت لاءِ صاف ڪيو ويو هو، کي ذاتي سماج ۾ شامل ڪيو ويو، جيئن ته نون غير روايتي حڪمران طبقن کي پڻ شامل ڪيو ويو. نتيجي طور ذاتي نظام ۾ علائقائي فرق نمايان ٿيڻ لڳا. ڇهين ۽ ستين صديءَ ۾ پهريان عقيدتمندانه ڀجن [[تامل ٻولي]]ءَ ۾ ترتيب ڏنا ويا. اهي سڄي ڀارت ۾ نقل ڪيا ويا ۽ ان سان نه رڳو هندومت جي ٻيهر اُڀار جو سبب بڻيا پر برصغير جي جديد ٻولين جي ترقيءَ ۾ پڻ مدد ملي. ڀارتي شاهيتون، وڏيون هجن يا ننڍيون، ۽ انهن جي سرپرستي هيٺ آيل مندرن، شهرين کي وڏي انگ ۾ گاديءَ وارن شهرن ڏانهن ڇڪيو، جيڪي اقتصادي مرڪز بڻجي ويا. مختلف ماپن جا مندر شهر هر هنڌ ظاهر ٿيڻ لڳا، جيئن ڀارت هڪ ٻي شهريائي مرحلي مان گذرڻ لڳو. اٺين ۽ نائين صديءَ تائين ان جا اثر ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ به محسوس ٿيا، جتي ڏکڻ ڀارتي ثقافت ۽ سياسي نظام انهن علائقن ڏانهن منتقل ڪيا ويا جيڪي اڄوڪي [[ميانمار]]، [[ٿائيلينڊ]]، [[لائوس]]، [[برونائي]]، [[ڪمبوڊيا]]، [[ويٽنام]]، [[فلپائن]]، [[ملائيشيا]] ۽ [[انڊونيشيا]] جو حصو بڻيا. هن منتقليءَ ۾ ڀارتي واپاري، عالم، ۽ ڪڏهن ڪڏهن فوجون به شامل هيون؛ جڏهن ته ڏکڻ اوڀر ايشيائي ماڻهن پڻ سرگرم ڪردار ادا ڪيو، ڪيترائي ڀارتي درسگاهن ۾ رهي سکيا حاصل ڪندا هئا ۽ ٻڌ ۽ هندو متن پنهنجي ٻولين ۾ ترجمو ڪندا هئا. اسلام جو پهريون رابطو [[ڏکڻ ايشيا]] سان 711ع ۾ ٿيو، جڏهن مسلمان سنڌو درياهه تائين پهتا، جيڪو اڄ [[پاڪستان]] ۾ واقع آهي. ڏهين صدي عيسوي ۾ [[سلطان محمود غزنوي]] [[پنجاب]] تي قبضو ڪيو ۽ ڪيترائي ڀيرا اتر ڀارت تي حملا ڪيا. تيرهين صدي تائين [[ايران]] ۽ [[مرڪزي ايشيا]] مان ڪيترائي حملا ٿيا، پر اهي مستقل نه رهيا، تان جو مسلمانن [[دهلي]] تي قبضو ڪري پهرين مسلم حڪومت [[دهلي سلطنت]] قائم ڪئي.<ref name="autogenerated1"/> سن پندرهن سئو ڇويهه عيسوي ۾ [[بابر]]، جيڪو [[تيمور لنگ]] جو اولاد هو، ڀارت تي غالب آيو ۽ [[گورڪاني سلطنت]] يا مغل سلطنت ڀارت جي بنياد رکي. اها سلطنت 1526ع کان ارڙهن سئو ستاون عيسوي تائين نيم برصغير جي وڏي حصي تي حڪمران رهي. ڏهين صديءَ کان پوءِ، مسلمان مرڪزي ايشيائي خانہ بدوش قبيلن، تيز رفتار گهوڙيسوار فوجن ۽ نسلي اتحاد سان وڏي لشڪر گڏ ڪري، بار بار ڏکڻ ايشيا جي اتر اولهه وارن ميداني علائقن تي حملا ڪيا، جنهن جي نتيجي ۾ 1206 عيسوي ۾ اسلامي دهلي سلطنت قائم ٿي. هن سلطنت کي اتر ڀارت جي وڏي حصي تي ڪنٽرول حاصل ٿيو ۽ ڏکڻ ڀارت ڏانهن به ڪيترائي فوجي حملا ڪيا. جيتوڻيڪ شروعات ۾ اهو ڀارتي اشرافيه لاءِ خلل جو سبب بڻيو، پر سلطنت پنهنجي وڏي غير مسلم رعيت کي گهڻي حد تائين سندن پنهنجن قانونن ۽ رسمن تي هلڻ ڏنو. تيرهين صديءَ ۾ منگول حملي آورن کي بار بار شڪست ڏئي واپس موٽائڻ سان دهلي سلطنت ڀارت کي اُن تباهيءَ کان بچايو جيڪا اولهه ۽ وچ ايشيا تي نازل ٿي هئي. ان سان اهڙو منظرنامو تيار ٿيو جو ان علائقي مان ڀڄي ايندڙ فوجي، عالم، صوفي، واپاري، فنڪار ۽ ڪاريگر صدين تائين برصغير ڏانهن لڏپلاڻ ڪندا رهيا، جنهن جي نتيجي ۾ اتر ڀارت ۾ هڪ هم آهنگ هند-اسلامي ثقافت وجود ۾ آئي. سلطنت جي ڏکڻ ڀارت جي علائقائي بادشاهتن تي حملن ۽ انهن جي ڪمزوريءَ مقامي [[وجينگر سلطنت]] جي قيام لاءِ راهه هموار ڪئي. مضبوط شيوايتي روايت کي قبول ڪندي ۽ سلطنت جي فوجي ٽيڪنالاجيءَ مان فائدو وٺندي، هن سلطنت ڏکڻ هندستان جي وڏي حصي تي ڪنٽرول حاصل ڪيو ۽ پوءِ ڊگهي عرصي تائين ڏکڻ ڀارتي سماج تي اثرانداز رهي. [[اڪبر اعظم]] هن سلطنت جو سڀ کان وڏو ۽ طاقتور حڪمران هو، جنهن غير مسلم رعيت سان رواداري جي پاليسي اختيار ڪئي. سترهين صدي عيسوي جي وچ ڌاري، [[شاهه جهان]] جي دور ۾، اها سلطنت دنيا جي سڀ کان امير ۽ وسيع سلطنتن مان هڪ هئي، ۽ ارڙهين صدي عيسوي ۾ [[اورنگزيب]] جي زماني ۾ تقريباً سڄو نيم برصغير ان جي قبضي هيٺ هو. سن سترهن سئو انتاليهه عيسوي ۾ [[نادر شاھ افشار]] جي حملي کان پوءِ هن سلطنت جي زوال جي شروعات ٿي، ۽ آخرڪار 1857ع ۾ [[برطانيا|برطانوي]] [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] ان کي ختم ڪري ڇڏيو.<ref>{{يادکرد-وڪي|عنوان=Indian Rebellion of 1857}}</ref> == اوائلي جديد ڀارت == سورهين صديءَ جي شروعات ۾ اتر ڀارت، جيڪو ان وقت گهڻو ڪري مسلمان حڪمرانن هيٺ هو، هڪ ڀيرو ٻيهر مرڪزي ايشيا جي نئين نسل جي جنگجوئن جي وڌيڪ حرڪت پذيري ۽ آتشين طاقت آڏو ڪري پيو. نتيجي ۾ قائم ٿيل مغل سلطنت انهن مقامي سماجن کي ختم نه ڪيو جن تي هن حڪمراني ڪئي، پر نون انتظامي طريقن ۽ متنوع ۽ شامل حڪمران طبقن ذريعي انهن کي توازن ۾ آندو ۽ پرامن ڪيو، جنهن سان وڌيڪ منظم، مرڪزي ۽ يڪساں حڪمراني وجود ۾ آئي. قبيلائي لاڳاپن ۽ خالص اسلامي سڃاڻپ کان پاسو ڪندي، خاص طور تي اڪبر جي دور ۾، مغلن پنهنجي وسيع سلطنت کي هڪ اهڙي شهنشاهه سان وفاداريءَ ذريعي متحد ڪيو، جنهن کي تقريباً الاهي درجو حاصل هو، ۽ اها وفاداري فارسي رنگ اختيار ڪيل ثقافت وسيلي ظاهر ٿيندي هئي. مغل رياست جي اقتصادي پاليسين، جيڪي گهڻو ڪري زرعي آمدنيءَ تي ٻڌل هيون، ۽ جن ۾ منظم چانديءَ جي سڪي ۾ ٽيڪس ادا ڪرڻ لازمي هو، هارين ۽ ڪاريگرن کي وڏن منڊين ۾ داخل ٿيڻ تي مجبور ڪيو. سترهين صديءَ جي گهڻي حصي دوران سلطنت پاران برقرار رکيل نسبي امن ڀارت جي اقتصادي واڌ جو هڪ سبب بڻيو، جنهن جي نتيجي ۾ مصوري، ادبي صنفن، ڪپڙي سازي ۽ تعميراتي فن کي وڌيڪ سرپرستي ملي. اتر ۽ اولهه ڀارت ۾ نوان سماجي گروهه، جهڙوڪ مراٺا، راجپوت ۽ سک، مغل دور ۾ فوجي ۽ حڪمراني خواهشون حاصل ڪرڻ لڳا، جيڪي يا ته سهڪار ذريعي يا مخالفت ذريعي، انهن کي سڃاڻپ ۽ فوجي تجربو ٻئي عطا ڪندا رهيا. مغل دور ۾ واپار جي توسيع سان ڏکڻ ۽ اوڀر ڀارت جي سامونڊي ڪنارن تي نوان ڀارتي تجارتي ۽ سياسي اشرافيا وجود ۾ آيا. جيئن جيئن سلطنت ٽٽي پئي، انهن اشرافين مان ڪيترائي پنهنجا معاملا پاڻ سنڀالڻ ۽ ڪنٽرول ڪرڻ جي قابل ٿي ويا. ارڙهين صديءَ جي شروعات تائين، جڏهن واپاري ۽ سياسي بالادستيءَ جي وچ ۾ فرق وڌندڙ حد تائين ڌندلو ٿي رهيو هو، ڪيترين يورپي واپاري ڪمپنين، جن ۾ انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپني به شامل هئي، ساحلي چوڪيون قائم ڪري ڇڏيون هيون. ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي سمنڊن تي ڪنٽرول، وڌيڪ وسيلن، ۽ وڌيڪ ترقي يافته فوجي تربيت ۽ ٽيڪنالاجيءَ سبب، هن کي وڌندڙ فوجي طاقت ڏيکارڻ جو موقعو مليو ۽ اها ڀارتي اشرافيه جي هڪ حصي لاءِ پرڪشش بڻجي وئي؛ اهي عنصر 1765 تائين ڪمپنيءَ کي [[بنگال]] تي ڪنٽرول حاصل ڪرڻ ۽ ٻين يورپي ڪمپنين کي پاسي ڪرڻ ۾ اهم ثابت ٿيا. بنگال جي دولت تائين وڌيڪ رسائي ۽ پوءِ پنهنجي فوج جي طاقت ۽ سائيز ۾ واڌ سان، ڪمپني 1820ع واري ڏهاڪي تائين ڀارت جي وڏي حصي کي ملائي يا ماتحت ڪرڻ جي قابل ٿي وئي. ڀارت هاڻي اڳ وانگر تيار ڪيل شيون برآمد نه ڪري رهيو هو، پر برطانوي سلطنت کي خام مال فراهم ڪري رهيو هو. ڪيترائي مورخ هن کي ڀارت جي نوآبادي دور جي شروعات سمجهن ٿا. هن وقت تائين، جڏهن برطانوي پارليامينٽ پاران ان جي اقتصادي طاقت سخت محدود ڪئي وئي ۽ عملي طور ان کي برطانوي انتظاميا جو حصو بڻايو ويو، ايسٽ انڊيا ڪمپني وڌيڪ شعوري طور غير اقتصادي شعبن، جهڙوڪ تعليم، سماجي سڌارا ۽ ثقافت ۾ داخل ٿيڻ لڳي. [[ويجينگر سلطنت]] به هڪ اهم ڀارتي سلطنت هئي. 16هين صديءَ ۾ ڀارت [[مغل سلطنت]] جي حڪمراني هيٺ آيو. تاج محل مغل دور ۾ تعمير ڪيو ويو. جڏهن مغل حڪمراني ڪمزور ٿي ته [[مرهٽا سلطنت]] ۽ [[سک سلطنت]] جهڙيون ٻيون سلطنتون سامهون آيون. سن پندرهن سئو ڏهه عيسوي ۾ [[پرتگال]]ين [[گووا]] ۾ پنهنجو مرڪز قائم ڪيو. پوءِ جڏهن [[مراتي قوم]] ۽ [[سک]]ن مغلن خلاف بغاوت ڪئي، تڏهن [[برطانيا]] ۽ [[فرانس]] ارڙهين صدي عيسوي ۾ ڀارت جا حصا پنهنجي قبضي ۾ آڻي ورتا. 1857ع جي بغاوتن کان پوءِ، برطانوي حڪومت [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] کي ختم ڪري ڀارت جو سڌو سنئون انتظام سنڀاليو. ويهين صدي عيسوي جي شروعات ۾ [[مهاتما گانڌي]] جي اڳواڻي ۾ آزاديءَ جي تحريڪ زور وٺي وئي. مسلمان اڳواڻ [[محمد علي جناح]] جي قيادت ۾ الڳ مسلم رياست جو مطالبو ڪيو ويو. آخرڪار آگسٽ مهيني ۾ ڀارت آزادي ماڻي، ۽ جنوري مهيني ۾ ڀارت پاڻ کي هڪ جمهوريه قرار ڏنو ۽ [[برطانوي دولتِ مشترڪه]] جو ميمبر بڻيو. [[ڪشمير]] بابت ڀارت ۽ پاڪستان وچ ۾ سرحدي تڪرار اڄ تائين جاري آهي. === برطانوي راج === 1600ع واري ڏهاڪي ۾ ڀارت يورپي نوآبادياتي قبضي هيٺ آيو، ۽ 1856ع تائين برطانيا ڀارت جي وڏي حصي تي ڪنٽرول قائم ڪري چڪي هئي.<ref>{{cite web|date=3 June 2007|title=From Trade to Colonization - Historic Dynamics of the East India Companies|url=http://india_resource.tripod.com/eastindia.html|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20121205034929/india_resource.tripod.com/eastindia.html|archive-date=5 December 2012|at=paragraph 18|accessdate=19 June 2007}}</ref> برطانوي نوآبادياتي استحصال سبب بک ۽ ڏڪار جي ڪري لکين ڀارتي فوت ٿيا.<ref>{{Cite book|title=Sapiens: A Brief History of Humankind|url=https://archive.org/details/sapiensbriefhist0000hara_a2m1|last=Harari|first=Yuval|publisher=Harper|year=2014|isbn=978-0062316097}}</ref> ساڳئي وقت برطانيا ريلوي جو نظام متعارف ڪرايو ۽ ستي (وڌوا ساڙڻ) تي پابندي لڳائي.<ref>{{Cite book|title=Sapiens: A Brief History of Humankind|url=https://archive.org/details/sapiensbriefhist0000hara_a2m1|last=Harari|first=Yuval|publisher=Harper|year=2015|isbn=978-0062316097}}</ref> 20هين صديءَ جي شروعات ۾، لکين ماڻهن پرامن نموني برطانوي راڄ خلاف احتجاج شروع ڪيو. آزاديءَ جي تحريڪ جي اڳواڻن مان هڪ [[مهاتما گانڌي]] هو، جنهن ”[[اهنسا]]“ يعني عدم تشدد جو طريقو اختيار ڪيو.<ref name="CONCISE ENCYCLOPEDIA 3">{{cite book |title = Concise Encyclopedia |publisher = Dorling Kindersly Limited |year = 1997 |pages = 455 |isbn = 0-7513-5911-4}}</ref> 15 آگسٽ 1947ع تي ڀارت پرامن نموني [[برطانوي سلطنت]] کان آزاد ٿيو. ڀارت جو آئين 26 جنوري 1950ع تي نافذ ٿيو، ۽ هر سال هن ڏينهن کي جمهوريه ڏهاڙو ملهايو ويندو آهي. ڀارت جو پهريون وزيراعظم [[جواهر لعل نهرو]] هو. ===جديد هندستان=== 1848ع ۾ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]]ءَ طرفان [[لارڊ ڊالھوزي]] جي گورنر جنرل طور مقرري جديد رياست لاءِ بنيادي تبديليون آڻڻ جو آغاز بڻجي. ان دور ۾ حاڪميت جي مضبوط تنظيم ۽ حد بندي، آباديءَ جي نگراني، ۽ شهرين جي تعليم جهڙا قدم کنيا ويا. [[يورپ]] ۾ متعارف ٿيڻ کان ٿوري ئي عرصي پوءِ ريلويون، نهرون ۽ [[ٽيليگراف]] جهڙيون ٽيڪنالاجيون هندستان ۾ متعارف ڪرايون ويون.<ref>راب، پيٽر (2011). ''A History of India''. پالگريف ميڪملن. ISBN 978-0-230-34549-2.</ref><ref>ميٽڪالف، باربرا ڊي؛ ميٽڪالف، ٿامس آر. (2006). ''A Concise History of Modern India'' (ٻيون ايڊيشن). ڪيمبرج يونيورسٽي پريس. ISBN 978-0-521-68225-1. ويب ڪڙي: https://books.google.com.pk/books?id=iuESgYNYPl0C</ref><ref>براون، جي. ايم. (1994). ''Modern India: The Origins of an Asian Democracy'' (ٻيون ايڊيشن). The Short Oxford History of the Modern World. آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس. ISBN 978-0-19-873113-9. ويب ڪڙي: https://books.google.com.pk/books?id=PaKdsF8WzbcC</ref><ref>پيئرز، ڊي. ايم. (2006). ''India under Colonial Rule: 1700–1885''. پيرسن لانگمين. ISBN 978-0-582-31738-3. ويب ڪڙي: https://books.google.com.pk/books?id=6iNuAAAAMAAJ</ref> ان ئي عرصي دوران ڪمپنيءَ خلاف بيزاري وڌندي وئي، جيڪا 1857ع جي بغاوت جو سبب بڻي. مختلف شڪايتن، جهڙوڪ برطانوي طرز جون سماجي سڌارا، سخت زمينداري ٽيڪسون، ۽ ڪجهه امير زميندارن ۽ راجائن سان سخت روين، اتر ۽ وچ هندستان جي ڪيترن ئي علائقن کي لوڏي ڇڏيو ۽ ڪمپنيءَ جي حڪمرانيءَ کي ڪمزور ڪري ڇڏيو<ref>ميٽڪالف، باربرا ڊي؛ ميٽڪالف، ٿامس آر. (2006). ''A Concise History of Modern India'' (ٻيو ايڊيشن). ڪيمبرج يونيورسٽي پريس. ISBN 978-0-521-68225-1. ويب ڪڙي: https://books.google.com.pk/books?id=iuESgYNYPl0C</ref><ref>براون، جي. ايم. (1994). ''Modern India: The Origins of an Asian Democracy'' (ٻيو ايڊيشن). The Short Oxford History of the Modern World. آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس. ISBN 978-0-19-873113-9. ويب ڪڙي: https://books.google.com.pk/books?id=PaKdsF8WzbcC</ref>. 1858ع ۾ بغاوت دٻجڻ کان پوءِ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] ختم ڪئي وئي ۽ برطانوي حڪومت سڌيءَ طرح هندستان جو انتظام سنڀاليو. هڪ متحد رياست جو اعلان ڪندي، برطانوي طرز جي آهستي ۽ محدود پارلياماني نظام کي لاڳو ڪيو ويو، جڏهن ته مستقبل جي بيچينيءَ کان بچاءَ لاءِ راجائن ۽ وڏن زميندارن کي تحفظ ڏنو ويو<ref>اسٽين، بي. (2010). آرنولڊ، ڊي. (ايڊيٽر). ''A History of India'' (ٻيو ايڊيشن). آڪسفورڊ: وائيلي-بليڪويل. ISBN 978-1-4051-9509-6. ويب ڪڙي: https://books.google.com.pk/books?id=QY4zdTDwMAQC</ref><ref>اسٽين، بي. (2010). آرنولڊ، ڊي. (ايڊيٽر). ''A History of India'' (ٻيو ايڊيشن). آڪسفورڊ: وائيلي-بليڪويل. ISBN 978-1-4051-9509-6. ويب ڪڙي: https://books.google.com.pk/books?id=QY4zdTDwMAQC</ref>. ان کان پوءِ وارن ڏهاڪن ۾ سڄي هندستان ۾ عوامي زندگي آهستي آهستي وڌي، جنهن جو نتيجو 1885ع ۾ [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جي قيام جي صورت ۾ نڪتو<ref>راب، پيٽر (2010). ''A History of India''. پالگريف ميڪملن، ص. 183. ISBN 978-0-230-34549-2.</ref>. اوڻيهين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ ٽيڪنالاجيءَ جي تيزيءَ سان واڌ ۽ زراعت جي واپاري صورت اختيار ڪرڻ سبب معاشي ڏکيائون پيدا ٿيون، ۽ ڪيترائي ننڍا هاري پري منڊين جي حالتن تي ڀاڙڻ لڳا<ref>اسٽين، بي. (2010). آرنولڊ، ڊي. (ايڊيٽر).صه.249 ''A History of India'' (ٻيو ايڊيشن). آڪسفورڊ: وائيلي-بليڪويل. ISBN 978-1-4051-9509-6. ويب ڪڙي: https://books.google.com.pk/books?id=QY4zdTDwMAQC</ref>. وڏي پيماني تي ڏڪار وڌيا،<ref>اسٽين، بي. (2010). آرنولڊ، ڊي. (ايڊيٽر). ''A History of India'' (ٻيو ايڊيشن). آڪسفورڊ: وائيلي-بليڪويل، ص. 245. ISBN 978-1-4051-9509-6. ويب ڪڙي: https://books.google.com.pk/books?id=QY4zdTDwMAQC — “اوڻيهين صدي جي آخر وارن خوفناڪ ڏڪارَن جي نتيجي ۾ برطانوي هند ۽ رياستي هند ٻنهي ۾ رياستي ذميوارين ۾ واڌ آئي. هڪ هچڪچائيندڙ حڪومت اهو فيصلو ڪيو ته رياستي وسيلا استعمال ڪرڻ ضروري آهن ۽ ڏڪار خلاف قدم کڻڻ ٽيڪنيڪي ماهرن جي ذريعي بهتر نموني سان سنڀالي سگهجن ٿا.”</ref> ۽ انفراسٽرڪچر جي خرچن باوجود هندستانين لاءِ صنعتي روزگار گهڻو پيدا نه ٿيو<ref>اسٽين، بي. (2010). آرنولڊ، ڊي. (ايڊيٽر). ''A History of India'' (ٻيو ايڊيشن). آڪسفورڊ: وائيلي-بليڪويل، ص. 247,248. ISBN 978-1-4051-9509-6. ويب ڪڙي: https://books.google.com.pk/books?id=QY4zdTDwMAQC — </ref> تنهن هوندي به، خاص طور تي پنجاب ۾، واپاري پوک سبب خوراڪ جي پيداوار وڌي<ref>ميٽڪالف، باربرا ڊي؛ ميٽڪالف، ٿامس آر. (2006).صه 126 ''A Concise History of Modern India'' (ٻيو ايڊيشن). ڪيمبرج يونيورسٽي پريس. ISBN 978-0-521-68225-1. ويب ڪڙي: https://books.google.com.pk/books?id=iuESgYNYPl0C</ref>. ريلوي نيٽ ورڪ ڏڪار جي امداد ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو<ref>ميٽڪالف، باربرا ڊي؛ ميٽڪالف، ٿامس آر. (2006).صه 97 ''A Concise History of Modern India'' (ٻيو ايڊيشن). ڪيمبرج يونيورسٽي پريس. ISBN 978-0-521-68225-1. ويب ڪڙي: https://books.google.com.pk/books?id=iuESgYNYPl0C</ref>، سامان جي ترسيل جي قيمت گهٽائي،<ref>149</ref> ۽ هندستاني ملڪيت واري صنعت جي شروعات ۾ مدد ڪئي. پهريئن عالمي جنگ دوران، جنهن ۾ لڳ ڀڳ ڏهه لک هندستانين خدمتون سرانجام ڏنيون،<ref>ميٽڪالف، باربرا ڊي؛ ميٽڪالف، ٿامس آر. (2006). ''A Concise History of Modern India'' (ٻيو ايڊيشن).صه 63 ڪيمبرج يونيورسٽي پريس. ISBN 978-0-521-68225-1. ويب ڪڙي: https://books.google.com.pk/books?id=iuESgYNYPl0C</ref>هڪ نئون دور شروع ٿيو. ان دور ۾ برطانوي سڌارن سان گڏ سخت قانونسازي، خودمختياريءَ لاءِ هندستاني مطالبن ۾ شدت، ۽ مهاتما گانڌيءَ جي اڳواڻي هيٺ عدم تشدد تي ٻڌل [[عدم تعاون تحريڪ]] جو آغاز ٿيو. 1930ع واري ڏهاڪي ۾ آهستي قانوني سڌارا ڪيا ويا ۽ چونڊن ۾ انڊين نيشنل ڪانگريس ڪاميابيون حاصل ڪيون.ايندڙ ڏهاڪي ۾ ٻي عالمي جنگ ۾ هندستان جي شموليت، ڪانگريس جي آخري عدم تعاون تحريڪ، ۽ مسلم قومپرستيءَ جي واڌ جهڙا بحران پيدا ٿيا، جيڪي 1947ع ۾ آزاديءَ تي ختم ٿيا، پر ساڳئي وقت هندستان ۽ پاڪستان جي ورهاڱي سبب وڏي انساني نقصان سان گڏ ٿيا. 1950ع ۾ هندستان جو آئين منظور ٿيو، جنهن ملڪ کي هڪ سيڪيولر ۽ جمهوري جمهوريه بڻايو<ref>ميٽڪالف، باربرا ڊي؛ ميٽڪالف، ٿامس آر. (2006). ''A Concise History of Modern India'' صه:,195,197 203, 231 163,167,(ٻيو ايڊيشن). ڪيمبرج يونيورسٽي پريس. ISBN 978-0-521-68225-1. ويب ڪڙي: https://books.google.com.pk/books?id=iuESgYNYPl0C</ref>. معاشي لبرلائزيشن شهري وچولي طبقي کي وڌايو ۽ هندستان کي تيزيءَ سان وڌندڙ معيشت بڻايو<ref>جاوالگي، راجشيڪر (راج) جي؛ گراسمن، ڊيوڊ اي. (2016). “Understanding the Characteristics and Entrepreneurial Activities of Middle-Class Consumers in Emerging Markets: The Case of India”. ۾: مارش، ليسلي ايل؛ لي، هونگمي (ايڊيٽر). ''The Middle Class in Emerging Societies: Consumers, Lifestyles and Markets'' (Routledge Research in Cultural and Media Studies Series). روٽليج. DOI: 10.4324/978135717692-10. ISBN 978-1-138-85882-4. — “هاڻ کان 2039ع تائين، ڀارت مان عالمي وچولي طبقي ۾ هڪ ارب کان وڌيڪ ماڻهن جي اضافي جو امڪان آهي، جنهن سان دنيا جي پنجين وڏي صارف مارڪيٽ وجود ۾ ايندي (ڊوبس). … ڀارت جي وچولي طبقي ۾ سڀ کان وڏي واڌ 1990ع جي شروعاتي ڏهاڪي دوران ڏٺي وئي، جڏهن معاشي سڌارن عالمي مارڪيٽن سان انضمام کي تيز ڪيو. ان وقت جڏهن مغربي ملڪن ۾ معاشي سست رفتاري هئي، ڀارت جي معيشت 5 سيڪڙو کان وڌيڪ شرح سان وڌندي رهي.”</ref>. تنهن هوندي به، ملڪ کي اڃا تائين ڳوٺاڻِي ۽ شهري غربت، مذهبي ۽ ذاتي تشدد، [[ماو نواز نڪسلائيٽ بغاوتون]]،<ref>158</ref> ۽ ڄمون ۽ ڪشمير سميت اتر اوڀر علائقن ۾ الڳاپي جون تحريڪون درپيش آهن. هندستان جا چين ۽ پاڪستان سان سرحدي تڪرار اڃا تائين حل طلب آهن<ref>ميٽڪالف، باربرا ڊي؛ ميٽڪالف، ٿامس آر. (2006). ''A Concise History of Modern India'' (ٻيو ايڊيشن)صه:243,247,248,251,253,265,266,270,274. ڪيمبرج يونيورسٽي پريس. ISBN 978-0-521-68225-1. ويب ڪڙي: https://books.google.com.pk/books?id=iuESgYNYPl0C</ref>. === آزاديءَ کان پوءِ === [[فائل:Jawaharlal Nehru with Sardar Vallabhbhai Patel.jpg|thumb|جواهر لعل نهرو سردار ولبھ ڀائي پٽيل سان گڏ، جديد ڀارت جا معمار]] 1947ع کان پوءِ ڀارت [[سوشلسٽ]] [[منصوبا بند معيشت]] اختيار ڪئي. ڀارت [[غيرجانبدار تحريڪ]] ۽ گڏيل قومن جو باني ميمبر آهي. آزاديءَ کان پوءِ ڀارت ڪيترين جنگين ۾ حصو ورتو، جن ۾ 1947–48ع، 1965ع، 1971ع ۽ 1999ع ۾ [[پاڪستان]] سان، ۽ 1962ع ۾ [[چين]] سان جنگون شامل آهن. ڀارت 1961ع ۾ [[گوئا]] تي به قبضو ڪيو، جيڪو ان کان اڳ پرتگالي قبضي هيٺ هو. آزاديءَ کان پوءِ ابتدائي چونڊن ۾، ڪانگريس پارٽي جواهر لعل نهرو جي قيادت هيٺ 1964ع تائين اقتدار ۾ رهي. ان کان پوءِ لال بهادر شاستري ٿوري عرصي لاءِ وزيراعظم ٿيو، جنهن کان پوءِ اندرا گانڌي 1967ع ۽ 1971ع جون چونڊون کٽيون. 1975ع ۾ ايمرجنسي لاڳو ڪرڻ کان پوءِ عوامي ناراضگي وڌي، جنهن سبب 1977ع ۾ ڪانگريس اقتدار وڃائي ويٺي ۽ جنتا پارٽي حڪومت ٺاهي. هي حڪومت تقريباً ٻن سالن تائين هلي، جنهن دوران مرارجِي ڊيسائي ۽ چرن سنگهه وزيراعظم رهيا.<ref>{{Cite journal|date=2009|title=Four Discussions from the November/December 2008 ACI Structural Journal|url=https://doi.org/10.14359/51663122|journal=ACI Structural Journal|volume=106|issue=5|doi=10.14359/51663122|issn=0889-3241}}</ref> 1980ع ۾ ڪانگريس ٻيهر اقتدار ۾ آئي، ۽ 1984ع ۾ اندرا گانڌي جي قتل کان پوءِ سندس پٽ راجيو گانڌي وڏي اڪثريت سان چونڊون کٽيون. 1989ع ۾ ڪانگريس ٻيهر شڪست کاڌي، ۽ وي. پي. سنگهه ۽ چندر شيکر جي قيادت هيٺ مختصر عرصي واري قومي محاذ حڪومت آئي. 1991ع ۾ ڪابه پارٽي واضح اڪثريت حاصل نه ڪري سگهي، پر ڪانگريس پي. وي. نرسمها رائو جي قيادت ۾ اقليتي حڪومت ٺاهي. ڀارت 1974ع ۽ 1998ع ۾ ايٽمي تجربا ڪيا، ۽ اهو انهن ٿورڙن ملڪن مان هڪ آهي جن وٽ [[ايٽمي هٿيار]] آهن.<ref name="India is a Nuclear State">{{cite web |title = India Profile |url=http://www.nti.org/e_research/profiles/India/index.html |accessdate = 20 June 2007 |year = 2003 |publisher = NTI}}</ref> 1991ع کان پوءِ ڀارت دنيا جي تيزي سان وڌندڙ معيشتن مان هڪ بڻجي ويو آهي.<ref>{{cite web | author = Montek S. Ahluwalia | title = Economic Reforms in India since 1991: Has Gradualism Worked? | publisher = Journal of Economic Perspectives | year = 2002 |url=http://planningcommission.nic.in/aboutus/speech/spemsa/msa008.doc | format = MS Word | accessdate = 13 June 2007 | archive-date = 4 March 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100304170307/http://planningcommission.nic.in/aboutus/speech/spemsa/msa008.doc | url-status = dead }}</ref> ===مولانا عبيدالله سنڌيءَ مطابق=== هندستان، دنيا جي تاريخ ۾ عظيم الشان درجي جو مالڪ آهي. پهرين دؤر ۾ هن سنسڪرت جهڙي ٻولي پيدا ڪئي، '''ڪليلا و دمنا''' جهڙو حڪمت وارو ڪتاب لکيو. فوجي مشقن واري راند شطرنج ايجاد ڪئي. رياضيءَ ۾ يونان سان مقابلو ڪيائين. الاهيات ۾ ويدانت فلاسافي سيکارڻ ۾ جڳت گرو بڻيو. ان سان ويدڪ ڌرم ۽ ٻڌ ڌرم پکڙيا. هندوستان مها راجا اشوڪ جهڙا حڪمران پيدا ڪيا. ٻئين دؤر ۾ قديم انسانيت جي علمبردار جلال الدين اڪبر پيدا ڪيو. هن ڏکڻ ايشيا جي ٻولين کي ملائي اردوءَ جهڙي انٽرنيشنل ٻولي ٺاهي. هندوستان محي الدين عالمگير جهڙو سلطان ۽ [[شاهه ولي الله]] جهڙو فلاسافر پيدا ڪيو. <ref>{{Citation |title=مولانا عبيدالله سنڌيءَ جون تحريرون ۽ تقريرون (مولانا عبيدالله سنڌي / ثناءُ الله سومرو) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر<!-- Bot generated title --> |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=313 |accessdate=2016-09-19 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912101731/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=313 |dead-url=yes }}</ref> <ref>ڪتاب: مولانا عبيدالله سنڌيءَ جون تحريرون ۽ تقريرون</ref> ھندستان جي تاريخ پهريائين پهريائين آنربل مائونٽ سٽيوئرٽ ايلفنسٽن تيار ڪئي هئي، جا پهريون گهمرو 1841ع ۾ ڇپجي پڌري ٿي هئي.<ref>{ڪتاب: قديم سنڌ ؛ از: ڀيرومل مهرچند آڏواڻي ؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page10.html#_ftn4}}} </ref> ===ڀارت جي حوالي سان چوڻي=== ڀارت جي حوالي سان سنڌي ٻوليءَ ۾ هڪ چوڻي به مشهور آهي، جيڪا اصل ۾ ته هندي جي چوڻي آهي پر هاڻي سنڌي ٻولي ۾ ڪتب اچي ٿي. چوڻي اهي ته ”جيڪي مھا ڀارت ۾ آهي، سو ڀارت ۾ ڪانھي.“ معنا ته مھاڀارت، هڪ مڪمل معلوماتي ۽ مذهبي ڪتاب آهي. ڀارت کنڊ جون مُک ۽ هڙئي ڳالھيون، منجھس لکيل آهن. ٻين لفظن ۾ سندن خيال آھي؛ مھا ڀارت ۾ اھي ڳالھيون به لکيل آھن، جيڪي ڀارت ملڪ ۾ ڪونھن. مطلب اهو ته ڌرمي ڪتاب، به انسان کي گھڻو ڪجهه سيکارين ٿا.<ref>{{Citation |title=ماڳن مڪانن جي نالن تي مشتمل پهاڪا ۽ چوڻيون (انجنيئر عبدالوھاب سھتو) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر<!-- Bot generated title --> |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=366 |accessdate=2016-11-22 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912111700/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=366 |dead-url=yes }}</ref> == جاگرافي == [[فائل:Indiarivers.png|thumb|ڀارت جون نديون]] ڀارت زميني ايراضيءَ جي لحاظ کان دنيا جو ستون وڏو ملڪ آهي. اهو [[ڀارتي برصغير]] جو مرڪزي حصو آهي. ڀارت سان لڳندڙ ملڪ [[پاڪستان]]، [[بنگلا ديش]]، [[ميانمار]]، [[چين]]، [[ڀوٽان]] ۽ [[نيپال]] آهن. ان کان علاوه ڀارت [[سري لنڪا]] ۽ [[مالديپ]] جي ويجهو پڻ واقع آهي، جيڪي ٻئي [[ٻيٽ ملڪ]] آهن. ڀارت جو هڪ [[مرڪزي علائقو|مرڪزي انتظام هيٺ علائقو]] [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]] [[ٿائيلينڊ]]، [[انڊونيشيا]] ۽ ميانمار جي ويجهو واقع آهي.<ref>{{Cite web|title=Andaman and Nicobar Islands · India|url=https://www.google.com/maps/place/Andaman+and+Nicobar+Islands,+India/@10.213225,91.00633,7z/data=!3m1!4b1!4m5!3m4!1s0x3064a00f2b650ff3:0xce80055648fccb2c!8m2!3d11.7400867!4d92.6586401?hl=en|access-date=3 June 2021|website=Andaman and Nicobar Islands · India|language=en-AU}}</ref> === زميني بناوٽ === ڀارت جي اترئين حصي ۾ ڪيترائي جبل موجود آهن. انهن مان سڀ کان وڌيڪ مشهور [[جبلن جي قطار]] [[هماليه]] آهي، جتي دنيا جا ڪجهه تمام اوچا جبل موجود آهن. ڀارت ۾ ڪيترائي درياءَ آهن. اهم دريائن ۾ [[گنگا]]، [[برهمپترا ندي|برهمپترا]]، [[يمنا]]، گوداوري، ڪاويري، نرمدا ۽ ڪرشنا شامل آهن. === سامونڊي ڪنارو === ڀارت هڪ [[جزيره]] آهي، جنهن جو مطلب آهي ته اهو ٽن پاسن کان پاڻيءَ سان گهيريل آهي. اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]]، ڏکڻ ۾ [[هندي سمنڊ]]، ۽ اوڀر ۾ [[بنگال جي نار]] واقع آهي. ڀارت جو ڪُل [[سامونڊي ڪنارو]] {{Convert|7517|km|mi|-2|adj=on|abbr=off}} ڊگهو آهي.<ref name="sanilkumar">{{cite journal|last1=Kumar|first1=V. Sanil|last2=Pathak|first2=K. C.|last3=Pednekar|first3=P.|last4=Raju|first4=N. S. N.|year=2006|title=Coastal processes along the Indian coastline|url=http://drs.nio.org/drs/bitstream/2264/350/1/Curr_Sci_91_530.pdf|journal=Current Science|volume=91|issue=4|pages=530–536}}</ref> مکيه زميني حصي جو سامونڊي ڪنارو {{Convert|5423|km|mi|-2|adj=on|abbr=off}} ڊگهو آهي، جڏهن⁠تہ [[انڊمان ٻيٽ]]، [[نڪوبار ٻيٽ]] ۽ [[لڪشادويپ]] ٻيٽن جو گڏيل سامونڊي ڪنارو {{Convert|2094|km|mi|-2|adj=on|abbr=off}} آهي.{{sfn|Kumar|Pathak|Pednekar|Raju|2006}} [[ڀارتي نيوي]] جي [[هائيڊروگرافڪ]] [[نقشو|نقشن]] موجب، مکيه زميني سامونڊي ڪناري جو 43٪ حصو [[ريتيلا]] [[سامونڊي ڪنارا]] آهن، 11٪ [[پٿريلا]] ڪنارا ۽ [[کڏيون]] آهن، جڏهن⁠تہ 46٪ حصو [[ڪچري ميدان]] يا [[دلدلي]] ڪنارن تي مشتمل آهي.{{sfn|Kumar|Pathak|Pednekar|Raju|2006}} === آبهوا === ڀارت ۾ مختلف قسم جون آبهواون موجود آهن.<ref name="CONCISE ENCYCLOPEDIA 4">{{cite book |title = Concise Encyclopedia |publisher = Dorling Kindersley Limited |year = 1997 |pages = 333 |isbn = 0-7513-5911-4}}</ref> [[ڏکڻ ڀارت]] ۾ آبهوا گهڻو ڪري [[اتر اڀرندڙ علائقو|اتر اڀرندڙ (ٽراپيڪل)]] آهي، جنهن ۾ اونهاري ۾ تمام گهڻي گرمي ۽ سياري ۾ ٿڌ نسبتاً گهٽ ٿيندي آهي.<ref name="CONCISE ENCYCLOPEDIA 4" /> اترئين حصي ۾ آبهوا نسبتاً ٿڌي هوندي آهي، جنهن کي [[ذِيلي اڀرندڙ علائقو|سب ٽراپيڪل]] چيو ويندو آهي. جبلن وارن علائقن ۾ [[الپائن آبهوا]] ملي ٿي.<ref name="CONCISE ENCYCLOPEDIA 4" /> [[هماليه]] جبلن ۾، جيڪي الپائن آبهوا واري علائقي ۾ آهن، تمام گهڻي ٿڌ پوي ٿي. هماليه جبل [[مرڪزي ايشيا]] مان ايندڙ ٿڌين هوائن کي [[ڀارتي برصغير]] ۾ داخل ٿيڻ کان روڪين ٿا، جنهن سبب برصغير جا گهڻا حصا ساڳئي [[ويڪرائي ڦاڪ]] وارن ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ گرم رهن ٿا.{{sfn|Posey|1994|p = 118}}{{sfn|Wolpert|2003|p = 4}} اولهندي سامونڊي ڪناري ۽ اوڀر هماليه جي هيٺاهين علائقن ۾ تمام گهڻو مينهن پوي ٿو، جڏهن⁠تہ اولهه جو اندروني حصو نسبتاً سڪو ۽ خشڪ آهي. ==== مون سون ==== ڀارت جي ڪجهه [[ريگستان]]ي علائقن جي ڪري، سڄي ملڪ ۾ سال جا لڳ ڀڳ چار مهينا مينهن پوندا آهن. هن عرصي کي (عام طور جون کان سيپٽمبر تائين) [[مون سون]] چيو ويندو آهي. مون سون ان ڪري ٿئي ٿو جو ريگستان پاڻي سان ڀريل هوائن کي [[هندي سمنڊ]] مان پاڻ ڏانهن ڇڪين ٿا، ۽ جڏهن اهي هوائون ڀارت ۾ داخل ٿين ٿيون ته مينهن وسائين ٿيون.جيڪڏهن مون سون جو مينهن دير سان اچي يا گهٽ مقدار ۾ پوي، ته [[ڏڪار]] (يعني مينهن جي کوٽ سبب زمين جو سڪڻ) پيدا ٿي سگهي ٿو. == سياسي نظام == {{multiple image |perrow=1 |total_width=250 |image1=Rashtrapati Bhavan Wide New Delhi India.jpg |caption1=[[نئين دهلي]] ۾ واقع [[راشٽرپتي ڀون]] [[ڀارت جي صدر]] جي سرڪاري رهائشگاهه آهي. |image2=Glimpses of the new Parliament Building, in New Delhi (2).jpg |caption2=[[نئين دهلي]] ۾ واقع [[نئون پارليامينٽ هائوس، نئين دهلي|پارليامينٽ هائوس]] (''سنسد ڀون'') اها جاءِ آهي جتي [[ڀارت جي پارليامينٽ]] جا اجلاس ٿيندا آهن. }} ڀارت هڪ [[پارلياماني جمهوريه]] آهي ۽ هتي [[گهڻ پارٽي نظام]] موجود آهي.{{sfn|Burnell|Calvert|1999|p = 125}} آباديءَ جي لحاظ کان ڀارت دنيا جي سڀ کان وڏي جمهوريت آهي.<ref name="largestdem1">{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/country_profiles/1154019.stm | title = Country profile: India | accessdate= 14 March 2019 | date = 19 April 2012 | publisher = BBC }}</ref> ڀارت ۾ ڇهه{{nbsp}}[[ڀارت جون سياسي پارٽيون|قومي سياسي پارٽيون]] آهن، جهڙوڪ [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] (INC) ۽ [[ڀارتيه جنتا پارٽي]] (BJP). ان کان علاوه پنجاهه کان وڌيڪ{{nbsp}}[[ڀارت جون سياسي پارٽيون|علائقائي پارٽيون]] پڻ آهن.{{sfn|Election Commission of India}} ڪانگريس پارٽي ڀارتي [[سياسي ثقافت]] ۾ [[مرڪزي سياست|مرڪزي]] حيثيت رکي ٿي،<ref>{{Cite journal |last1=Sáez |first1=Lawrence |last2=Sinha |first2=Aseema |year=2010 |title=Political cycles, political institutions and public expenditure in India, 1980–2000 |url=https://archive.org/details/sim_british-journal-of-political-science_2010-01_40_1/page/91 |journal=[[British Journal of Political Science]] |volume=40 |issue=1 |pages=91–113 |doi=10.1017/s0007123409990226 |s2cid=154767259 |issn = 0007-1234}}</ref> جڏهن⁠تہ BJP کي [[ساڄي ڌر جي سياست]] سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي.{{sfn|Malik|Singh|1992|pp=318–336}}{{sfn|Banerjee|2005|p=3118}}<ref>{{Cite news |last=Halarnkar |first=Samar |date=13 June 2012 |title=Narendra Modi makes his move |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-india-18352532 |quote=The right-wing Hindu nationalist Bharatiya Janata Party (BJP), India's primary opposition party}}</ref> 1950 کان 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين [[ڀارت جي پارليامينٽ]] ۾ ڪانگريس پارٽي کي [[اڪثريت]] حاصل رهي. 1980ع جي ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ کان پوءِ BJP{{sfn|Sarkar|2007|p=84}} ۽ طاقتور علائقائي پارٽيون آهستي آهستي پارليامينٽ ۾ وڌيڪ سيٽون حاصل ڪرڻ لڳيون، جنهن سبب قومي پارٽين کي [[اتحادي حڪومت]]ون ٺاهڻيون پيون.{{sfn|Chander|2004|p=117}} [[File:Supporter_of_Bharatiya_Janata_Party_at_an_election_rally_in_Amethi.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Supporter_of_Bharatiya_Janata_Party_at_an_election_rally_in_Amethi.jpg|left|thumb|[[بي جي پي]] دنيا جي سڀ کان وڏي سياسي پارٽي آهي]] ڀارت ۾ 700 کان وڌيڪ سياسي پارٽيون موجود آهن، جيڪي قومي، علائقائي ۽ مقامي سطح تي ورهايل آهن. انهن مان [[ڀارتي قومي ڪانگريس]] (INC)، [[ڀارتيه جنتا پارٽي]] (BJP) ۽ [[ڀارتي ڪميونسٽ پارٽي (مارڪسسٽ)]] اهم آهن. ڀارتي قومي ڪانگريس 1885ع ۾ قائم ٿي ۽ 1914ع ۾ [[مهاتما گانڌي]] جي شموليت سان نئين دور ۾ داخل ٿي. گانڌي جي اڳواڻي ۾ پارٽي آزاديءَ جي تحريڪ جي علامت بڻجي ۽ نيٺ 1947ع ۾ ڀارت آزادي حاصل ڪئي. آزاديءَ کان پوءِ لڳ ڀڳ چاليهه سال حڪومت ڪانگريس وٽ رهي. ڀارتيه جنتا پارٽي 1980ع ۾ قائم ٿي ۽ ويهين صديءَ جي آخر تائين وڏي سياسي قوت بڻجي وئي. [[بابري مسجد]] جي واقعي کان پوءِ 1998ع کان 2004ع تائين حڪومت ڪئي. جيتوڻيڪ پوءِ اقتدار ڪانگريس ڏانهن منتقل ٿيو، پر بي جي پي اڃا به اهم سياسي مقابلي واري پارٽي آهي.<ref name="autogenerated1"/> ڀارت هڪ وفاقي جمهوريه آهي، جتي آزاديءَ کان وٺي جمهوري حڪومت قائم آهي. هتي وچ-کاٻي، ساڄي، کاٻي ۽ علائقائي پارٽيون موجود آهن، جنهن سبب اڪثر [[اتحادي حڪومت]]ون ٺهن ٿيون. سياسي تنوع باوجود، تقريباً سڀئي پارٽيون معاشي سڌارن بابت متوازن راءِ رکن ٿيون. === حڪومت === {{Main|ڀارت جي حڪومت|ڀارت جو آئين}} [[File:The_Prime_Minister,_Shri_Narendra_Modi_and_the_Prime_Minister_of_Israel,_Mr._Benjamin_Netanyahu_at_the_Community_Reception_Programme,_in_Tel_Aviv,_Israel_on_July_05,_2017_(12).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:The_Prime_Minister,_Shri_Narendra_Modi_and_the_Prime_Minister_of_Israel,_Mr._Benjamin_Netanyahu_at_the_Community_Reception_Programme,_in_Tel_Aviv,_Israel_on_July_05,_2017_(12).jpg|left|thumb|[[نريندر مودي]]، ڀارت جو وزيراعظم، ۽ [[بنيامين نتنياهو]]، اسرائيل جو وزيراعظم]] ڀارت جي حڪومت کي دنيا جي سڀ کان وڏي [[جمهوريت]] سڏيو وڃي ٿو.<ref name="largestdem1">{{یادکرد|language=en|title=Country profile: India|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/country_profiles/1154019.stm|publisher=[[BBC]]|date=January 9, 2007}}</ref><ref name="largestdem2">{{یادکرد|language=en|title=World's Largest Democracy to Reach One Billion Persons on Independence Day|url=http://www.un.org/esa/population/pubsarchive/india/ind1bil.htm|publisher=[[United Nations]]}}</ref> [[ڀارت جي آزادي]] 15 آگسٽ 1947ع تي اعلان ڪئي وئي. [[جواهر لعل نهرو]]، جيڪو “پنڊت” (يعني استاد) سڏبو هو ۽ [[ڀارتي قومي ڪانگريس]] جي آزاديءَ واري تحريڪ جو اهم اڳواڻ هو، ڀارت جو پهريون [[وزيراعظم]] چونڊيو ويو. ڀارت جو آئين 1949ع ۾ منظور ٿيو ۽ 26 جنوري 1950ع کان نافذ ٿيو، جيڪو ان وقت کان وٺي بغير ڪنهن بنيادي تبديلي جي ڪاميابي سان لاڳو آهي. هن آئين رياستي حڪومتن کي وسيع اختيار ڏنا آهن. ڀارت جي سياسي نظام ۾ وزيراعظم ملڪ جو سڀ کان وڏو انتظامي عهدو آهي، جڏهن ته [[صدر]] هڪ علامتي حيثيت رکي ٿو، جيڪو عام طور تي سڄي ملڪ ۾ وڏي مقبوليت رکندڙ شخصيتن مان چونڊيو ويندو آهي. چونڊن ۾ جيڪا پارٽي اڪثريت حاصل ڪري ٿي، اها وزيراعظم نامزد ڪري ٿي ۽ اتحادي پارٽين سان گڏ ڪابينا ٺاهي ٿي. صدر جو چونڊ مرڪزي ۽ رياستي اسيمبلين جي نمائندن جي گڏيل ووٽن سان پارٽين جي اميدوارن مان ٿئي ٿي. ملڪ جو چونڊ ڪميشن هڪ آزاد سرڪاري ادارو آهي، جنهن وٽ چونڊن جي انتظام ۽ نگراني بابت مڪمل اختيار آهن. ووٽ ڏيڻ جي قانوني عمر گهٽ ۾ گهٽ 18 سال آهي.<ref name="autogenerated1"/> ڀارت جي قانونسازي واري شاخ ٻن ايوانن تي مشتمل آهي: [[لوڪ سڀا]] (عوامي ايوان) ۽ [[راجيا سڀا]] (اعليٰ ايوان). راجيا سڀا جا 250 ميمبر آهن، جن مان 12 صدر مقرر ڪري ٿو ۽ باقي رياستي اسيمبلين جا نمائندا چونڊين ٿا. انهن ميمبرن کي [[ڀارتي ادب|ادب]]، [[سائنس]]، [[ڀارتي فن|فن]] ۽ سماجي معاملن ۾ ماهر هجڻ گهرجي. هن ايوان جي صدارت نائب صدر ڪندو آهي. لوڪ سڀا جا 545 ميمبر آهن، جن مان 530 سڌي ووٽ سان چونڊجن ٿا، 13 ست مرڪزي علائقن مان ايندا آهن، ۽ 2 صدر طرفان اينگلو-انڊين برادري مان نامزد ڪيا ويندا آهن. وزيراعظم حڪمران پارٽي طرفان لوڪ سڀا مان چونڊيو ويندو آهي. ڀارت جون پهريون [[عام چونڊون]] 1952ع ۾ ٿيون. 1967ع تائين [[ڀارتي قومي ڪانگريس]] لوڪ سڀا ۾ 73 سيڪڙو کان وڌيڪ سيٽون حاصل ڪنديون رهيون، پر ان کان پوءِ ٻين پارٽين، خاص طور [[ڀارتيه جنتا پارٽي]] ۽ رياستي پارٽين، وڏي مقبوليت حاصل ڪئي. ڀارت جي جمهوري عمل ۾ رڳو هڪ ڀيرو وقفو آيو، اهو به 1970ع جي ڏهاڪي جي آخر ۾، جڏهن گهرو تڪرارن سبب [[انديارا گانڌي]] ايمرجنسي لاڳو ڪئي ۽ نيٺ سندس حڪومت جو خاتمو ٿيو. ان دور ۾ عدم مقبوليت جو هڪ اهم سبب آبادي گهٽائڻ لاءِ [[خانداني منصوبه بندي]] بابت سندس پاليسيون هيون. === ڀارت ۾ صدارت === ڀارت جو صدر سڌي طرح نه، پر [[ڀارتي پارليامينٽ]] (لوڪ سڀا ۽ راجيا سڀا) ۽ رياستي اسيمبلين جي نمائندن جي ووٽن سان چونڊيو ويندو آهي. انهن ووٽن جو مجموعو 4,896 نمائندن تي ٻڌل هوندو آهي، جيڪي صدر کي پنجن سالن جي مدت لاءِ چونڊين ٿا.<ref>[http://www.yjc.ir/fa/news/4030975]</ref> جيتوڻيڪ صدر جو عهدو گهڻو ڪري علامتي آهي، پر قانوني طور تي اهو ملڪ جو سڀ کان وڏو آئيني عهدو آهي. صدر قانونسازي، انتظاميه ۽ عدليه جو سرڪاري سربراهه ۽ هٿياربند فوجن جو سپريم ڪمانڊر هوندو آهي. آئين جي آرٽيڪل 53 تحت صدر وٽ وسيع اختيار آهن، پر عملي طور اهي اختيار وزيراعظم جي اڳواڻي هيٺ ڪابينا استعمال ڪري ٿي.<ref>{{یادکرد وب|url=http://fa.azadnegar.com/shoseinm/news/159512.html|title=ڀارت ۾ صدارت جو عهدو}}</ref> === عدالتي نظام === [[File:Supreme_Court_of_India_01.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Supreme_Court_of_India_01.jpg|left|thumb|[[ڀارت جي سپريم ڪورٽ]]]] ڀارت جو قانوني نظام انگلينڊ جي [[ڪامن لا]] تي ٻڌل آهي. عدالتي ڍانچو مضبوط ۽ منظم آهي، جيتوڻيڪ ملڪ وفاقي نظام رکي ٿو. عدالتي درجا هن ريت آهن: * [[ڀارت جي سپريم ڪورٽ]] * رياستي هاءِ ڪورٽون * هيٺيون عدالتون سپريم ڪورٽ هڪ چيف جسٽس ۽ 25 ججن تي مشتمل آهي، جيڪي صدر طرفان مقرر ڪيا ويندا آهن. هي عدالت آئين جي نگهبان آهي ۽ مرڪزي توڙي رياستي قانونن کي غير آئيني قرار ڏيڻ جو اختيار رکي ٿي. وفاقي ۽ رياستي حڪومتن وچ ۾ تڪرارن ۾ سپريم ڪورٽ جو فيصلو حتمي هوندو آهي. هيٺيون عدالتون فوجداري ۽ ديواني شعبن ۾ شهرن ۾ ڪم ڪن ٿيون، جڏهن ته ڳوٺن ۾ پنچائتي نظام ذريعي به تڪرار حل ڪيا ويندا آهن. ڀارت جي عدليه مڪمل طور قانونسازي کان آزاد آهي. ججن جون پگهارون ۽ عدالتي خرچ الڳ بجيٽ مان ادا ٿين ٿا، جن تي پارليامينٽ جي ووٽ جي ضرورت ناهي. ججن کي هٽائڻ رڳو تڏهن ممڪن آهي، جڏهن صدر جي سفارش تي پارليامينٽ ٻن ٽين اڪثريت سان منظوري ڏئي. ڀارت جي حڪومت [[ڀارت جو آئين]] تحت هلائي وڃي ٿي، جيڪو ملڪ جو سڀ کان اهم قانوني [[دستاويز]] آهي. اهو 26 جنوري 1950ع تي نافذ ٿيو.{{sfn|Pylee|2003a|p = 4}} شروعاتي صورت ۾ آئين موجب ڀارت هڪ "[[خودمختياري|خودمختيار]]، [[جمهوري]] [[ريپبلڪ]]" هو. 1971ع ۾ ان ۾ ترميم ڪري ان کي "خودمختيار، [[سوشلسٽ]]، [[سيڪيولرزم|سيڪيولر]]، جمهوري ريپبلڪ" قرار ڏنو ويو.{{sfn|Dutt|1998|p = 421}} ڀارت کي اڪثر هڪ "نيم [[وفاق]]ي" نظام وارو ملڪ چيو ويندو آهي، جنهن جو مطلب آهي ته مرڪزي حڪومت مضبوط ۽ رياستي حڪومتون نسبتاً ڪمزور آهن.{{sfn|Wheare|1980|p = 28}} مرڪزي حڪومت کي عام طور "يونين حڪومت" يا "مرڪزي حڪومت" چيو ويندو آهي، پر 1990ع جي ڏهاڪي جي آخر ۾ سياسي، معاشي ۽ سماجي تبديلين کان پوءِ حڪومت جو ڍانچو وڌيڪ وفاقي بڻيو.{{sfn|Echeverri-Gent|2002|pp = 19–20}}{{sfn|Sinha|2004|p = 25}} ==== حڪومت جا شعبا ==== يونين حڪومت ٽن حصن ۾ ورهايل آهي: [[قانون ساز ادارو|قانون ساز]] (قانون ٺاهيندڙ)، [[انتظاميه]] (قانون لاڳو ڪندڙ)، ۽ [[عدليه]] (قانون تي عمل ڪرائڻ واري).<ref name="constitution">[[s:Constitution of India (2020)|ڀارت جو آئين]]</ref> اهي ٽيئي ادارا ڀارت جي [[راڄڌاني]] [[نئين دهلي]] ۾ واقع آهن. ڀارت جو قانون ساز ادارو [[ڀارت جي پارليامينٽ]] ({{lang|hi|संसद}} {{transl|hi|ISO|Sansad}}) سڏجي ٿو. اهو ٻن ايوانن تي مشتمل آهي: مٿيون ايوان [[راجيا سڀا]] (رياستن جي ڪائونسل) ۽ هيٺيون ايوان [[لوڪ سڀا]] (عوام جو ايوان).{{sfn|Gledhill|1970|p = 127}} راجيا سڀا ۾ 245 ميمبر هوندا آهن، جن جي مدت ڇهه سال هوندي آهي.{{sfn|Sharma|2007|p = 161}} گهڻا ميمبر رياستن ۽ يونين علائقن جي اسيمبلين طرفان اڻ سڌي طرح چونڊيا ويندا آهن.{{sfn|Sharma|2007|p = 162}} لوڪ سڀا ۾ 545 ميمبر هوندا آهن، جن جي مدت پنج سال هوندي آهي ۽ اهي سڌي طرح عوام جي ووٽن سان چونڊيا ويندا آهن.{{sfn|Sharma|2007|p = 143}} انتظاميه ۾ [[ڀارت جو صدر|صدر]]، [[ڀارت جو نائب صدر|نائب صدر]]، [[ڀارت جو وزيراعظم|وزيراعظم]] ۽ [[يونين ڪائونسل آف منسٽرس]] شامل آهن. صدر ڀارت جو [[رياستي سربراهه]] آهي.{{sfn|Sharma|2007|p = 31}} صدر کي هڪ [[انتخابي ڪاليج (ڀارت)|انتخابي ڪاليج]] ذريعي پنجن سالن لاءِ چونڊيو ويندو آهي، جنهن ۾ مرڪزي ۽ رياستي قانون ساز ادارن جا ميمبر شامل هوندا آهن.{{sfn|Sharma|2007|p = 138}}{{sfn|Gledhill|1970|p = 112}} وزيراعظم ڀارت جو [[حڪومتي سربراهه]] هوندو آهي ۽ اصل اقتدار سندس هٿ ۾ هوندو آهي.{{sfn|Sharma|2007|p = 162}} يونين ڪائونسل آف منسٽرس وزيراعظم جي مدد ڪري ٿي، جيڪا ٻين ملڪن جي [[ڪيبنيٽ]] جهڙي هوندي آهي. عدليه ٽن قسمن جي [[عدالت]]ن تي مشتمل آهي: [[ڀارت جي سپريم ڪورٽ]]، 24 [[ڀارت جون هاءِ ڪورٽون]]، ۽ هيٺيون عدالتون.{{sfn|Neuborne|2003|p = 478}} [[ڀارت جو چيف جسٽس]] سپريم ڪورٽ جو سربراهه هوندو آهي. عدالتن وٽ اهو اختيار آهي ته جيڪڏهن ڪو قانون آئين جي خلاف هجي ته ان کي رد ڪري سگهن.{{sfn|Sripati|1998|pp=423–424}}{{sfn|Pylee|2003b|p = 314}} == انتظامي ورهاست == انتظامي مقصدن لاءِ [[ڀارت]] کي مختلف حصن ۾ ورهايو ويو آهي. انهن مان گهڻي [[رياست|رياستون]] آهن ۽ باقي [[يونين علائقا]] سڏجن ٿا. ڪُل <small>28</small> رياستون ۽ <small>8</small> يونين علائقا آهن.<ref name="LOC PROFILE"/> رياستن ۽ يونين علائقن جي حڪمرانيءَ جو طريقو مختلف آهي. گهڻن يونين علائقن ۾ مرڪزي حڪومت طرفان مقرر ڪيل ليفتيننٽ گورنر بطور منتظم (Cheif Executive) هوندو آهي، جڏهن ⁠ته سڀئي رياستون (۽ [[دهلي]] ۽ [[پڊوچيري]] جهڙا علائقا) پنهنجون حڪومتون پاڻ چونڊين ٿيون. [[فائل:IndiaStatesByRTOcodes.png|300px|right|ڀارت جون رياستون ۽ يونين علائقا]] '''رياستون:''' {| class="wikitable" |- ! رياست ! راڄڌاني ! ڪوڊ |- | [[آنڌرا پرديش|آنڌرا پرديش]] || [[امراوتي]] || AP |- | [[اروناچل پرديش]] || [[اتانگر]] || AR |- | [[آسام]] || [[دسپور]] || AS |- | [[بھار]] || [[پٽنا]] || BR |- | [[ڇتيس ڳڙھ]] || [[رائيپور]]|| CG |- | [[گووا|گوا]]|| [[پنجيم]] || GA |- | [[گجرات]] || [[گانڌي نگر]] || GJ |- | [[هريانا]]|| [[چندي ڳڙھ|چندي ڳڙهه]]|| HR |- | [[هماچل پرديش]] || [[شملا]] || HP |- | [[جهارکنڊ]] || [[رانچي]] || JH |- | [[ڪرناٽڪا]]|| [[بنگلورو|بينگلورو]]|| KA |- | [[ڪيرالا]] || [[ترواننت پورم]] || KL |- | [[مڌيا پرديش]]|| [[ڀوپال]] || MP |- | [[مهاراشٽر]] || [[ممبئي]] || MH |- | [[مني پور]] || [[امفال]] || MN |- | [[ميگهاليا|ميگھاليه]]|| [[شيلانگ]] || ML |- | [[ميزورام]]|| [[آئزاول]] || MZ |- | [[ناگالينڊ]] || [[ڪوهيما]] || NL |- | [[اوڙيسا]]|| [[ڀوبينسور|ڀوبنيشور]]|| OD |- | [[پنجاب]] || [[چندي ڳڙھ|چندي ڳڙهه]]|| PB |- | [[راجستان|راجسٿان]]|| [[جئيپور]] || RJ |- | [[سڪم]] || [[گانگٽوڪ]]|| SK |- | [[تامل ناڊو]] || [[چنائي]] || TN |- | [[تلنگانا]] || [[حيدرآباد]] || TG |- | [[تريپوره]]|| [[اگرتلا|اگرتله]]|| TR |- | [[اتر پرديش]] || [[لکنئو]] || UP |- | [[اتراکنڊ]] || [[ديهرادون]] || UK |- | [[اولهه بنگال]] || [[ڪولڪتا]] || WB |} '''يونين علائقا:''' {| class="wikitable" ! يونين علائقو ! راڄڌاني |- | [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]] || [[پورٽ بليئر]] |- | [[چندي ڳڙهه]] || [[چندي ڳڙهه]] |- | [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]] || [[دمن]] |- | [[دهلي]] || [[دهلي]] |- | [[ڄمون ۽ ڪشمير]] || [[سرينگر]] (اونهاري) ۽ [[ڄمون]] (سياري) |- | [[لداخ]] || [[ليه]] |- | [[لڪشادويپ]] || [[ڪاورتي]] |- | [[پڊوچيري]] || [[پڊوچيري]] |} == معيشت == {{main|ڀارت جي معيشت}} {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 200 | image1 = Reliance Industries Airbus A319-115X CJ.jpg | width1 = 300 | height1 = | image2 = Tata_Limited_18_Grosvenor_Place.JPG | width2 = 300 | height2 = | image3 = ICICI Towers, BKC (289443859).jpg | width3 = 300 | height3 = | image4 = ONGC_Oil_Platform.jpg | width4 = 300 | height4 = | footer = | align = left | caption1 = [[ريلائنس انڊسٽريز]] | caption2 = [[ٽاٽا گروپ]] | caption3 = [[آئي سي آئي سي آئي بئنڪ]] | caption4 = [[قدرتي تيل ۽ گئس ڪمپني]] | caption_align = center | header = | header_background = gray | direction = vertical | image5 = India_Money.jpg | caption5 = [[ڀارت جي رپيو]] }} ڀارت جي معيشت دنيا جي چوٿين وڏي معيشت سمجهي وڃي ٿي. ڀارت عالمي معاشي مندي جي باوجود گذريل ڪجھ سالن دوران سراسري طور اٺ سيڪڙو کان وڌيڪ معاشي واڌ سان ھڪ وڏي معاشي قوت بڻجي ويو آھي. ھي واڌ ويجھ پاڙيسري ملڪ چين جي معاشي واڌ جي ويجھو آھي. [[برابري طاقت خريد]] بابت ڪيل ماپ موجب، ڀارت جي [[مجموعي گھريلو پيداوار]] (جي ڊي پي) ڇهه سئو يارنهن ڏهائي ٽي ٽريلين ڊالر ھئڻ سبب، [[فهرست ملڪ بر بنياد مجموعي گھريلو پيداوار|چوٿين درجي]] تي اچي ٿو.<ref name="سي آئي اي"/> ڀارت جي معيشت شايد ھڪ تاريخي اوج جي شروعاتي مرحلن ۾ ھجي. تازن شايع ٿيل انگن اکرن موجب، سال ٻه ھزار ٽئي ويھ جي ٽئين ٽه ماهي ۾ معاشي واڌ سالياني شرح ست ڏهائي ڇهه سيڪڙو تائين پھتي آھي. گذريل ڪجھ ھفتن ۾ چار بين الاقوامي اڳڪٿين پنھنجي سالياني واڌ جي اڳڪٿي سراسري پنج ڏهائي نَو سيڪڙو مان وڌائي ڇهه ڏهائي پنج سيڪڙو ڪري ڇڏي آھي. ڀارت جي قومي اسٽاڪ مٽاسٽا ھاڻي ھانگ ڪانگ جي اسٽاڪ مٽاسٽا سان گڏجي دنيا جي ستين وڏي اسٽاڪ مارڪيٽ جي حيثيت لاءِ ھم قدم ٿي چڪي آھي.<ref>{{یادکرد وب|نشانی=https://www.eghtesadonline.com/fa/news/816017/نارندرا-مودی-در-سودای-تبدیل-هند-به-یک-ابرقدرت-اقتصادی-آیا-هند-می‌تواند-یک-قدرت-بزرگ-اقتصادی-در-کنار-چین-و-ایالات-متحده-شود|عنوان=ڀارت جي معاشي واڌ}}</ref> ان جي باوجود، لکين ماڻھو اڃا بہ شديد غربت ۾ زندگي گذاري رھيا آھن، ۽ آمدني في ڪس ست سئو ويھ آمريڪي ڊالر، يعني ٽن سئو پينسٺ پائونڊ ساليانو آھي. بنيادي ڍانچي جون ڏکيائون بہ ڀارت ۾ جاري آھن. جيتوڻيڪ اڃا بہ ڀارت جي آبادي مان چوٽيھ سيڪڙو کان وڌيڪ حصو روزانو ھڪ [[آمريڪي ڊالر]] کان گھٽ آمدني رکي ٿو (دنيا ۾ ٻاويھين درجي تي)، ۽ لڳ ڀڳ اسي سيڪڙو ماڻھو روزانو ٻن ڊالرن کان گھٽ ۾ زندگي گذارين ٿا (دنيا ۾ سورهين درجي تي)، ۽ ٽن سئو ملين کان وڌيڪ ماڻھو غربت واري ليڪ کان ھيٺ رھن ٿا، پر ھن ملڪ جي ڪجھ سالن جي وڏي معاشي اڳڀرائي معاشي واڌ کي اٺ سيڪڙو تائين پھچايو آھي. ماهرن جي اڳڪٿي آھي تہ ايندڙ سالن ۾ ڀارت سالياني ڏھ سيڪڙو تائين بہ واڌ حاصل ڪري سگھي ٿو. جيڪڏھن ھڪ زماني ۾ ڀارت جو نالو غربت ۽ تنگدستي ياد ڏياري ٿو، تہ ھاڻي ھن ملڪ جي معاشي اڳڀرائي ۽ علمي جاڳرتا سڀني جي توجهه پاڻ ڏانھن ڇڪي رھي آھي. وڏي پيماني تي پرڏيھي سيڙپڪاري ھتي مدت کان عام ڳالھ بڻجي چڪي آھي، ۽ ڀارتي شين جي عالمي مارڪيٽن ۾ وڪري ۾ بہ گھڻو اضافو ٿيو آھي. ماهرن ڀارت جي معاشي اڳڀرائي جي شروعات جو سال 1991ع ڄاڻائن ٿا. ان سال [[منموھن سنگھ]]، جيڪو ان وقت ڀارت جو ناڻي وارو وزير ھو، [[حڪمي معيشت]] مان نڪرڻ لاءِ پروگرام منظور ڪرايا ۽ تدريجي طور لاڳو ڪيا. ان کان پوءِ آھستي آھستي سخت ٽيڪسي قانون ختم ڪيا ويا، برآمد ۽ درآمد جا قاعدا نرم ڪيا ويا، پرڏيھي سيڙپڪاري جي اجازت ملي، ۽ ملڪي سرمائي جي تحفظ جا بندوبست مضبوط ٿيا. منموھن سنگھ ان کان پوءِ ڀارت جو وزيراعظم ٿيو، ۽ جيڪي منصوبا ھن شروع ڪيا ھئا تن جي واڌاري کي جاري رکي ٿو. چين ڀارت جو سڀ کان وڏو واپاري شريڪ آھي.<ref name="بي بي سي">{{یادکرد وب|عنوان=برطانيا ۽ ڀارت جا معاشي لاڳاپا ڪيئن آھن؟|نشانی=https://www.bbc.com/persian/business/2015/11/151112_l03_india_uk_economic_ties|وبگاه=بي بي سي نيوز فارسي|تاریخ=2015-11-12|بازبینی=2024-09-30|کد زبان=fa}}</ref> === صنعت === {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 200 | image1 = ITC Kohenur on Inorbit Mall Road (2).jpg | width1 = 300 | height1 = | image2 = Mahindra Bilbao- 08 Marzo 30.jpg | width2 = 300 | height2 = | image3 = S3 and S4 Building SJP2 Wipro Sarjapur office Photo 182805.jpg | width3 = 300 | height3 = | image4 = Bharat_Biotech_Covaxin_Bangalore_BESTpedia.jpg | width4 = 300 | height4 = | footer = | align = left | caption1 = [[آءِ ٽي سي لميٽيڊ]] | caption2 = ڀارتي گاڏي، ڪمپني [[ماهيـنـدرا]] جي تيار ڪيل | caption3 = [[وِپرو]] | caption4 = [[ڀارت بايوٽيڪ]] ڪمپني پاران تيار ڪيل ڪووِڊ-۱۹ ويڪسين | caption_align = center | header = | header_background = gray | direction = vertical | caption5 = }} === ٽيلي ڪميونيڪيشن === ڀارت جي [[مخابراتي صنعت]] دنيا جي ٻي وڏي صنعت آهي، جنهن جا 1.2 ارب کان وڌيڪ گراهڪ آهن، ۽ اها ڀارت جي [[مجموعي قومي پيداوار]] ۾ لڳ ڀڳ 6.5 سيڪڙو حصو وجهي ٿي۔ 2017ع جي ٽئين ٽه ماهي کان پوءِ، هن شعبي ۾ ڀارت [[آمريڪا]] کان اڳتي نڪري ويو ۽ [[چين]] کان پوءِ دنيا جي ٻئي وڏي اسمارٽ فون مارڪيٽ بڻجي ويو۔<ref>{{Cite web|title=Indian Telecom Industry - Telecom Sector, FDI, Opportunities|url=https://www.investindia.gov.in/sector/telecom}}</ref><ref>{{cite news|first=Danish|last=Khan|title=Indian smartphone market grows 23% to overtake US in Q3; Samsung, Xiaomi drive shipments|url=https://telecom.economictimes.indiatimes.com/news/indian-smartphone-market-grows-23-to-overtake-us-in-q3-samsung-xiaomi-drive-shipments/61255184}}</ref> === موٽر گاڏين جي صنعت=== {{Main|ڀارت جي خودروسازي صنعت}} [[ڀارت جي خودروسازي صنعت]] دنيا جي تيزي سان وڌندڙ صنعتن مان ٻي وڏي صنعت آهي۔ 2009ع کان 2010ع دوران هن صنعت جي گهريلو وڪري ۾ 26 سيڪڙو واڌ ٿي، جڏهن ته 2008ع کان 2009ع دوران برآمدات ۾ 36 سيڪڙو اضافو ٿيو، جيڪو انتهائي مثبت رجحان آهي۔ دنيا جون معروف گاڏيون ٺاهيندڙ ڪمپنيون جهڙوڪ [[بي ايم ڊبليو]]، [[مرسڊيز-بينز]]، [[آئوڊي]]، [[ٽيسلا موٽرز]] وغيره ڀارت ۾ سرگرم آهن ۽ هتي گاڏين جي تياري ڪن ٿيون۔ === معلوماتي ٽيڪنالاجي === 2011ع جي آخر تائين، ڀارت جي معلوماتي ٽيڪنالاجي صنعت ۾ 2.8 ملين ماهر ملازم ڪم ڪري رهيا هئا، ۽ لڳ ڀڳ 100 ارب آمريڪي ڊالر آمدني پيدا ٿي، جيڪا ڀارت جي مجموعي قومي پيداوار جو 7.5 سيڪڙو هئي، جڏهن ته ملڪ جي برآمدات جو 26 سيڪڙو به هن شعبي سان لاڳاپيل هو۔<ref>{{cite news|author=Vishal Dutta|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2012-07-10/news/32618700_1_biotech-industry-global-biotechnology-r-d-spending|title=Indian biotech industry at critical juncture, global biotech stabilises: Report|access-date=2026-02-08|archive-date=2013-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116214810/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2012-07-10/news/32618700_1_biotech-industry-global-biotechnology-r-d-spending|dead-url=yes|accessdate=2026-02-08|archivedate=2013-01-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130116214810/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2012-07-10/news/32618700_1_biotech-industry-global-biotechnology-r-d-spending}}</ref> === دواسازي === ڀارت جي دواسازي صنعت دنيا جي اهم ابھرتن مارڪيٽن مان هڪ آهي۔ ماهرن جي خيال موجب، ڀارت جي دوائن واري مارڪيٽ جي ماليت 2020ع تائين 48.5 ارب آمريڪي ڊالر تائين پهچڻ جي اميد هئي۔ ڀارت دنيا جي ٻارهن اهم بايوٽيڪنالاجي منزلن مان هڪ آهي۔ 2012ع کان 2013ع دوران، ڀارت جي بايوٽيڪنالاجي صنعت 15.1 سيڪڙو واڌ ڪئي ۽ پنهنجي آمدني 204.4 ارب ڀارتي روپين مان وڌائي 235.24 ارب ڀارتي روپين تائين آندي، جيڪا جون 2013ع جي مٽاسٽا شرح موجب تقريباً 3.94 ارب آمريڪي ڊالر هئي۔<ref>{{cite web|url=http://www.differding.com/page/biotechnology_in_india_2013_biospectrum_able_survey/f1.html|title=Differding Consulting Publi 6}}</ref> === فلمي صنعت=== ڀارت دنيا جي سڀ کان وڏي فلمي صنعت رکندڙ ملڪ آهي. هندي ٻوليءَ جي فلمي صنعت کي [[باليووڊ]] سڏيو ويندو آهي، جيڪا بنيادي طور [[بمبئي]] (هاڻي [[ممبئي]]) ۾ قائم آهي. ان کان علاوه ٻين علائقائي فلمي صنعتن ۾ [[ٽولي ووڊ]]، [[ڪولي ووڊ]]، [[سئنڊل ووڊ]]، [[مالي ووڊ]]، [[جولي ووڊ]]، [[ڍولي ووڊ]] وغيره شامل آهن. ڀارت هر سال لڳ ڀڳ 1000 فلمون ٺاهي ٿو، جيڪي [[هالي ووڊ]] جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ٻيڻيون آهن.<ref>{{Cite web|url=http://www.ibtimes.com/bollywood-100-how-big-indias-mammoth-film-industry-1236299|title=Bollywood at 100: How Big is India's Mammoth Film Industry|work=International Business Times|date=3 May 2013}}</ref> === پئسو === {{Main|ڀارت جي رپيو}} ھن ملڪ جي سرڪاري ڪرنسي [[رپيو]] آھي، ۽ ان جا جزا پئيسا آھن (رپئي جو سئوون حصو). ھر ڀارتي رپيو ڏهائي صفر هڪ ٽي آمريڪي ڊالر جي برابر آھي، ۽ ھر [[آمريڪي ڊالر]] ڇھهتر ڏهائي ٽي رپين جي برابر آھي (اپريل ٻه ھزار ٻاويھ).<ref>{{یادکرد وب|عنوان=ڪرنسي مٽاسٽا شرحون، بين الاقوامي رقم منتقلي|نشانی=https://www.xe.com/|وبگاه=www.xe.com|بازبینی=2022-04-14}}</ref> === پرڏيھي واپار ۽ سيڙپڪاري === {{Main|ڀارت ۾ پرڏيھي واپار ۽ سيڙپڪاري}} ڀارت وڏي معيشت ۽ گھڻي انساني قوت سبب، [[سڌي پرڏيھي سيڙپڪاري]] لاءِ بھترين ۽ پسنديده منزلن مان ھڪ سمجھيو وڃي ٿو. ڀارت وٽ [[اطلاعاتي ٽيڪنالاجي]] ۽ ٻين شعبن جھڙوڪ خودڪاري حصا، [[ڪيميائي مادا]]، [[ڪپڙا]]، [[دوا سازي]] ۽ [[زيور]]ات ۾ وڏي سگھ موجود آھي. ڀارت ھميشه عالمي سيڙپڪارَن لاءِ وسيلن ۽ صلاحيتن جو ھڪ وڏو مرڪز رھيو آھي. اڳ ۾ ھن ملڪ جي سڌي پرڏيھي سيڙپڪاري بابت سخت پاليسيون ھن ميدان ۾ وڏي رڪاوٽ ھيون. پر مارچ ٻه ھزار پنج ۾ حڪومت قانونن ۾ سڌارا ۽ نرمي آڻي، واپار ۽ معيشت ۾ سڌي پرڏيھي سيڙپڪاري کي سئو سيڪڙو تائين جائز قرار ڏنو.<ref>{{یادکرد وب|نشانی=http://www.hindu.com/2005/02/25/stories/2005022506990100.htm|عنوان=دي ھندو آن لائن|بازبینی=2008-04-27|archive-date=2005-04-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20050405032727/http://www.hindu.com/2005/02/25/stories/2005022506990100.htm|dead-url=yes}}</ref> نتيجي طور حڪومت جي نگراني گھٽائڻ ۽ پرڏيھي سيڙپڪاري کي وڌائڻ لاءِ ڪيل مثبت معاشي سڌارن ڀارت کي ايشيا ۽ پيسفڪ علائقي جي اڳرو ملڪن مان ھڪ بڻايو آھي، جيڪو تيزي سان وڌي ۽ اڳتي وڌي رھيو آھي. === واڌ === ڀارت جي معيشت دنيا جي تيزي سان وڌندڙ معيشتن مان هڪ آهي. نالي ماتر [[مجموعي گهريلو پيداوار]] (nominal GDP) جي لحاظ کان ڀارت دنيا جو ستون نمبر وڏو ملڪ آهي، جنهن جي معيشت جو قدر تقريباً [[ڊالر|$]]2,250&nbsp;ارب ([[آمريڪي ڊالر|USD]]) آهي.<ref name=":0" /> جڏهن⁠تہ [[خريداري قوت جي برابري]] (PPP) جي لحاظ کان ڀارت جي معيشت دنيا جي ٽئين نمبر وڏي معيشت آهي، جنهن جو مجموعي قدر لڳ ڀڳ US$8.720&nbsp;ٽريلين آهي.<ref name=":0">{{cite web|title=List of Countries by Projected GDP|url=http://statisticstimes.com/economy/countries-by-projected-gdp.php|work=Statistics Times|date=21 October 2016|accessdate=30 March 2017}}</ref> مالي سال 2010 دوران ڀارت جي معاشي واڌ جي [[شرح]] 8.25٪ رهي. تنهن هوندي به، في ماڻهو سالياني آمدني (PPP موجب) لڳ ڀڳ $3678 هئي. === شعبا === ڀارت جي معيشت هيٺين شعبن تي ٻڌل آهي: * [[سروس شعبي]]: 43٪ * صنعتون: 41٪ * [[معلوماتي ٽيڪنالاجي]]: 7٪ * زراعت: 7٪ * [[آئوٽ سورسنگ]]: 2٪ ڀارت جي معيشت گهڻ رخي آهي. اهم صنعتي شعبن ۾ [[گاڏيون]]، [[سيمينٽ]]، [[ڪيميائي مادا]]، [[گهريلو اليڪٽرانڪس]]، [[کاڌي جي پروسيسنگ]]، [[مشينري]]، [[کاڻيون]]، [[پيٽروليم]]، [[دواسازي]]، [[اسٽيل]]، آمدورفت جو سامان، ۽ [[ڪپڙي جي صنعت|ٽيڪسٽائيل]] شامل آهن.<ref name="CIA">{{cite web |title=India |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/india/#geography |website=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |accessdate=13 July 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220713164703/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/india/#geography |archivedate=13 July 2022 |language=en |date=1 July 2022}}</ref> == توانائي == [[پرونده:KolkiwadiDam.jpg|بندانگشتی|کاٻي|240px|ڀارت ۾ توانائي جي فراهمي ۾ بندن جو اهم ڪردار آهي.]] هن وقت تيل جي قيمتن ۾ واڌ، ڀارت جي محدود تيل ذخيرن ۽ ترقي پذير ملڪ طور توانائي جي وڌندڙ ضرورتن کي نظر ۾ رکندي، هن ملڪ جي معيشت لاءِ سڀ کان وڏو خطرو سمجهيو وڃي ٿو. هن مسئلي جي حل لاءِ ڀارت، آمريڪا جي مدد سان [[ايٽمي توانائي]] جي پيداوار ڏانهن ڌيان ڏئي رهيو آهي. سال 2024ع ۾ ڀارت ۾ بجلي جي پيداوار ۾ [[نئين سر پيدا ٿيندڙ توانائي|نئين سر پيدا ٿيندڙ توانائي]] جو حصو لڳ ڀڳ 46 سيڪڙو هو. هند جي حڪومت، وزيراعظم [[نريندر مودي]] جي اڳواڻي هيٺ، سنه 2070ع تائين خالص صفر ڪاربن اخراج حاصل ڪرڻ جا وڏا ۽ اهم هدف مقرر ڪيا آهن. انهن مان هڪ اهم هدف سنه 2030ع تائين 500 گيگاواٽ نئين سر پيدا ٿيندڙ توانائي جي گنجائش حاصل ڪرڻ آهي. انهن هدفن جي حاصلات لاءِ وڏي پئماني تي سيڙپڪاري ۽ صاف توانائي ڏانهن منتقلي کي تيز ڪرڻ لاءِ گڏيل ڪوششن جي ضرورت آهي.<ref>{{يادکرد وب|نشاني=https://masireqtesad.ir/197141/تامین-46-درصد-برق-تولیدی-هند-از-منابع-تجد/|عنوان=هند جي توانائي جو مستقبل}}</ref> ڀارت سنه 1974ع ۾ پنهنجو پهريون [[ڀارت جي ايٽمي صلاحيت|ايٽم بم]] آزمائي چڪو هو ۽ تازن سالن ۾ پنهنجي ايٽمي صلاحيت ۾ نمايان واڌ ڪئي آهي. هن وقت ڀارت وٽ ٻاويهه ايٽمي بجلي گهر آهن، جن مان ڪي روس، آمريڪا يا فرانس جي مدد سان تعمير ڪيا ويا آهن ۽ ڪي، جهڙوڪ [[ڪاڪراپار ايٽمي بجلي گهر]]، مقامي ٽيڪنالاجي تي ٻڌل آهن.<ref>{{يادکرد وب|نشاني=https://m.economictimes.com/industry/energy/power/indias-third-home-built-700-mwe-nuclear-reactor-achieves-criticality/articleshow/113522142.cms|عنوان=هند جو مقامي ايٽمي ريئڪٽر}}</ref> وچ اوڀر جي ملڪن، جهڙوڪ ايران ۽ [[قطر]]، کان گئس خريد ڪرڻ ۽ پائيپ لائين ٺاهڻ به هند جي منصوبن ۾ شامل آهي. هندين وٽ نون توانائي ذريعن، جهڙوڪ [[حياتياتي گئس]] (فضلي مان گئس پيدا ڪرڻ)، جي استعمال جو ڊگهو ۽ ڪامياب تجربو پڻ موجود آهي. == زراعت == {{اصلي|ڀارت ۾ زراعت}} [[File:Boild_rice.jpg|کاٻي|thumb|ڀارت جو چانور زرعي شين مان اهم برآمدات ۾ شمار ٿئي ٿو.]] ڀارت، زرعي پيداوار جي مجموعي قدر جي لحاظ کان، چين کان پوءِ دنيا جو ٻيو نمبر وڏو ملڪ آهي. سنه 2005ع ۾ هن ملڪ جي زرعي شين جي قدر ۱۵۰ ارب آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ اندازي وئي هئي. هند 979،000 ٽن [[چانھ]] جي پيداوار سان دنيا جو ٻيو نمبر وڏو چانهه پيدا ڪندڙ ۽ [[ڪينيا]]، [[سري لنڪا]] ۽ چين کان پوءِ چوٿون نمبر وڏو برآمد ڪندڙ ملڪ آهي. ٻين اوڀر ايشيائي ملڪن وانگر هند جي هارين جي مکيه فصل [[چانور]] آهي، ۽ هي ملڪ چين کان پوءِ دنيا جو ٻيو نمبر وڏو چانور پيدا ڪندڙ آهي. [[فائو]] سنه ۲۰۲۰ع ۾ ڀارت جي چانور جي پيداوار 178 ملين ٽن اندازي ڪئي هئي. ڀارت دنيا ۾ [[ڪيلا]]، [[ٻاجھري]]، [[سڻي]] ۽ [[مڱ ڦري]] جي پيداوار ۾ پهريون نمبر، ۽ [[مڪئي]]، [[ڪڻڪ جي کنڊ]] ۽ [[ڀنگ]] جي پيداوار ۾ ٻيو نمبر رکي ٿو. سنه 2020ع ۾ 31 ملين 504 هزار ٽن ڪيلي جي پيداوار سان، ڀارت هن فصل جو دنيا جو سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ ملڪ هو.<ref>{{يادکرد وب|عنوان=FAOSTAT|نشاني=https://www.fao.org/faostat/en/|وبگاه=www.fao.org|بازبيني=2022-05-12}}</ref> ڀارت ۾ سوين ملين [[ڳئون]] هجڻ سبب، هي ملڪ دنيا ۾ هن جانور جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي. ڀارت جي آئين جي آرٽيڪل 48 تحت ڳئون کي ذبح ڪرڻ تي پابندي آهي<ref>[http://indiankanoon.org/doc/237570/ The Constitution Of India 1949]</ref>، جيتوڻيڪ هندو ڌرم ۾ ڳئون جو گوشت کائڻ منع آهي، پر انهن جي [[کير]] جو وڏي پيماني تي استعمال ڪيو وڃي ٿو. === غربت === تيز معاشي واڌ جي باوجود، ڀارت اڃا تائين [[ڀارت ۾ غربت|غربت]] جي مسئلي کي منهن ڏئي رهيو آهي. سال 2004–2005 دوران، آبادي جو لڳ ڀڳ هڪ چوٿون حصو (27.5٪) غربت جي ليڪ کان هيٺ زندگي گذاري رهيو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.planningcommission.gov.in/news/prmar07.pdf|title=Poverty estimates for 2004-05|publisher=Planning Commission, Government of India|accessdate=12 August 2009|archive-date=14 September 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080914014726/http://www.planningcommission.gov.in/news/prmar07.pdf|url-status=dead}}</ref> 2007–2008 دوران، آبادي جو 80.4٪ حصو روزانو US $2 کان گهٽ آمدني تي گذارو ڪندو هو.<ref>{{cite web|url=http://hdrstats.undp.org/indicators/24.html|title=Human Development Report 2007/2008 - Population living below $2 a day (%)|accessdate=12 August 2009|publisher=United Nations Development Programme|archive-date=21 February 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090221190342/http://hdrstats.undp.org/indicators/24.html|url-status=dead}}</ref> سال 2009 تائين هي شرح گهٽجي 68٪ ٿي وئي.<ref>Central Intelligence Agency. The World Factbook. [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2046.html FIELD LISTING: POPULATION BELOW POVERTY LINE] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161221103537/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2046.html |date=21 December 2016 }}</ref> == فوج == {{Main|ڀارتي هٿياربند فوج}} ڀارتي هٿياربند فوج ڀارت جي فوجي طاقت آهي. اها ٽن مکيه شاخن تي مشتمل آهي: [[ڀارتي فوج]]، [[ڀارتي بحريه]]، ۽ [[ڀارتي هوائي فوج]]. ان کان علاوه نيم فوجي دستا ۽ حڪمتِ عمليءَ وارو ايٽمي ڪمانڊ پڻ هن نظام جو حصو آهن. ڀارتي هٿياربند فوج جو ڪمانڊر اِن چيف [[ڀارت جو صدر]] هوندو آهي، جڏهن⁠تہ فوج جي انتظامي ذميواري [[دفاع واري وزارت]] وٽ هوندي آهي. سال 2010ع ۾ ڀارتي هٿياربند فوج ۾ تقريبن 1.32 ملين فعال اهلڪار شامل هئا، جنهن سبب اها دنيا جي سڀ کان وڏي فوجن مان هڪ شمار ٿيندي هئي.<ref>IISS 2010, pp. 358</ref> ڀارتي فوج وقت سان گڏ جديد بڻجي رهي آهي، نوان هٿيار خريد ڪري رهي آهي ۽ گهريلو سطح تي به هٿيار تيار ڪري رهي آهي. ان سان گڏ ٻين ملڪن جي ميزائلن خلاف بچاءَ جا نظام به تيار ڪيا پيا وڃن.<ref>[http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2008/06/18/MNRR11AJK9.DTL&type=science ڀارتي فوج جو فوجي خلائي پروگرام] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120321084758/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fc%2Fa%2F2008%2F06%2F18%2FMNRR11AJK9.DTL&type=science |date=2012-03-21 }} ''سين فرانسسڪو ڪرانيڪل''.</ref> سن 2018 کان 2022 تائين ڀارت دنيا جو سڀ کان وڏو هٿيار درآمد ڪندڙ ملڪ رهيو.<ref>{{Cite web|last=Philip|first=Snehesh Alex|date=2023-03-27|title=ڀارت 2018–2022 دوران سڀ کان وڏو هٿيار درآمد ڪندڙ ملڪ، پر دفاعي برآمدات 2022–23 ۾ تاريخي بلند ترين سطح تي پهتيون|url=https://theprint.in/defence/india-largest-arms-importer-in-2018-2022-but-defence-exports-hit-all-time-high-of-rs-13399-cr-in-2022-23/1475142/|access-date=2023-10-02|website=ThePrint}}</ref> سن 1947ع ۾ آزادي حاصل ڪرڻ کان پوءِ، ڀارت [[پاڪستان]] سان چار جنگيون وڙهي چڪو آهي ۽ [[چين]] سان به هڪ جنگ لڙي چڪو آهي. == قومي نشان == [[File:Emblem of India.svg|left|thumb|ڀارت جو قومي نشان]] === قومي نشان (Emblem) === ڀارت جي قومي نشان ۾ چار [[شير]] پٺيءَ سان پٺيءَ ملائي بيٺل ڏيکاريل آهن. اهي شير طاقت، [[فخر]]، اعتماد ۽ [[همت]] جي علامت آهن. ”اسٽيٽ ايمبلم آف انڊيا (غلط استعمال جي ممانعت) ايڪٽ، 2005ع“ موجب، هن قومي نشان جو استعمال صرف سرڪاري ادارن کي ڪرڻ جي اجازت آهي. === نالو === ”انڊيا“ نالو يوناني لفظ ''انڊس'' مان نڪتل آهي، جيڪو اصل ۾ سنسڪرت لفظ ''سندهو'' مان آيو. وقت سان گڏ هي لفظ ”هند“، [[هندي ٻولي|هندي]] يا [[هندومت|هندو]] جهڙن نالن ۾ تبديل ٿيو. ڀارت جو پسنديده [[انڊونِم]] (يعني اهو نالو جيڪو ملڪ جا پنهنجا ماڻهو استعمال ڪن ٿا) ”ڀارت“ آهي، جيڪو [[هندي]] ۽ ٻين ڀارتي ٻولين ۾ استعمال ٿيندو آهي. هي نالو انهن نالن کان مختلف آهي جيڪي ٻاهرين قومون هن ملڪ لاءِ استعمال ڪن ٿيون. === قومي نشانين === ڀارت جون ڪجهه اهم قومي نشانيون هي آهن: * [[قومي ترانو]]: [[جانا گانا مانا]] * قومي گيت: [[وندي ماترم]] * قومي جانور: [[شير بنگالي|چيتو شير]] * قومي پکي: [[مور]] * قومي گل: [[نيلمبو|ڪنول]] * قومي وڻ: [[بنيان]] * قومي درياهه: [[گنگا]] * قومي آبي جانور: [[گنگا درياهه ڊولفن]] * قومي ميوو: [[آم]] * قومي ورثي وارو جانور: [[هاٿي]] * قومي ورثي وارو پکي: ڀارتي [[عقاب]] <gallery> File:Bengal Tiger Karnataka.jpg|<div align="center">''[[Panthera tigris]]'' <br>چيتو شير<br>(قومي جانور)</div> File:Peacock, East Park, Hull - panoramio.jpg|<div align="center">''[[Pavo cristatus]]''<br>مور<br>(قومي پکي)</div> File:Lotus Nelumbo nucifera Flower Close 2048px.jpg|<div align="center">''[[Nelumbo]] nucifera'' <br>ڪنول<br>(قومي گل)</div> File:Banyan 02 in Tenganan by Line1.jpg|<div align="center">''[[Ficus benghalensis]]''<br>بنيان<br>(قومي وڻ)</div> File:Sunset on river Ganges 02.jpg|[[گنگا]] File:GangeticDolphin.jpg|[[گنگا درياهه ڊولفن]] File:Mango hedgehog.jpg|[[آم]] File:Indian Spotted Eagle near Nalsarovar Bird Sanctuary.jpg|ڀارتي [[عقاب]] </gallery> == سرحدي تڪرار == ڀارت جي سرحدن بابت مختلف ملڪن ۾ اختلاف موجود آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.economist.com/blogs/dailychart/2011/05/indian_pakistani_and_chinese_border_disputes |title=Fantasy frontiers |date=8 February 2012 |publisher=The Economist Newspaper Limited |accessdate=6 November 2016}}</ref> مثال طور، ڀارت [[ڄمون ۽ ڪشمير]] کي پنهنجي رياست سمجهي ٿو،<ref name="ipbdMOI" /> جڏهن⁠تہ [[پاڪستان]] ۽ [[چين]] هن علائقي کي ڀارت جو حصو تسليم نٿا ڪن.<ref name="ipbdMOI">{{cite web |url=http://www.mapsofindia.com/jammu-kashmir/india-pakistan-border-dispute.html |title=India - Pakistan Border Dispute |publisher=Maps of India |accessdate=6 November 2016}}</ref> اهڙي طرح، ڀارت پاڪستاني ۽ چيني انتظام هيٺ ڪشمير جي علائقن کي به تسليم نٿو ڪري. 1914ع ۾ [[برطانوي ڀارت]] ۽ [[تبت]] وچ ۾ [[مڪ موهن لائين]] بابت معاهدو ٿيو، جيڪو [[شملا معاهدو (1914ع)]] جو حصو هو.<ref name="simlaCFR">{{cite web |url=http://www.cfr.org/tibet/convention-between-great-britain-china-tibet-simla-accord/p16007 |title=Convention Between Great Britain, China, and Tibet (Simla Accord) |publisher=Council on Foreign Relations |accessdate=6 November 2016}}</ref> ڀارت ۽ تبت هن لائين کي سرڪاري سرحد سمجهن ٿا، پر چين جولاءِ 1914ع ۾ هن معاهدي مان الڳ ٿي ويو. نه ته مين لينڊ چين ۽ نه ئي [[تائيوان]] [[اروناچل پرديش]] کي ڀارت جو حصو تسليم ڪن ٿا. انهن موجب هي علائقو ”ڏکڻ تبت“ جو حصو آهي، جيڪو چين سان تعلق رکي ٿو.<ref>{{cite web|url=http://www.globalsecurity.org/wmd/library/news/china/2005/china-050405-irna01.htm|title=China revives claims on Indian territory}}</ref> == ماڻهو == [[File:India population density map en.svg|thumb|ڀارت ۾ آباديءَ جي گهڻائي جو نقشو]] ڀارت ۾ لڳ ڀڳ 1.4 ارب ماڻهو رهن ٿا.<ref>{{Cite web|title=World Population Dashboard|url=https://www.unfpa.org/data/world-population-dashboard|access-date=2023-05-26|publisher=United Nations Population Fund}}</ref> 2023ع ۾ ڀارت، چين کي پوئتي ڇڏي دنيا جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ بڻجي ويو.<ref name="pop">{{cite web|title=India will surpass China in population next year, UN projects|url=https://www.axios.com/2022/07/11/china-india-world-population-trends|date=July 11, 2022}}</ref> لڳ ڀڳ 65٪ ڀارتي ماڻهو ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهن ٿا.<ref name="Census">{{cite web|title=Census of India 2001|url=http://www.censusindia.net/results/index.html}}</ref> ڀارت جا وڏا شهر [[ممبئي]]، [[ڪولڪتا]]، [[دهلي]]، [[چنائي]]، [[بينگلورو]]، [[حيدرآباد]] ۽ [[احمد آباد]] آهن.<ref name="LOC PROFILE"/> == ثقافت == {{Main|هند ۾ ثقافت}} [[File:Indian_culture_and_society.jpg|بندانگشتی|ساڄي|هند جا ثقافتي ۽ سماجي نشان]] هند جو سماج روايتي طور هڪ درجا بندي واري نظام تحت ترتيب ڏنل آهي، جنهن ۾ ماڻهن کي پنجن [[ذات (سماجي نظام)|ذاتين]] ۾ ورهايو ويندو آهي. هند دنيا جي انهن ملڪن مان آهي جتي [[جنسي زيادتي]] جا رپورٽ ٿيل انگ تمام گهڻا آهن. رپورٽن موجب، سنه ۲۰۱۹ع ۾ ٻاويهه هزار کان وڌيڪ عصمت دري جا واقعا سرڪاري طور درج ٿيا. ڪيترن مبصرن جو خيال آهي ته حقيقي انگ هن کان گهڻو وڌيڪ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سماجي، خانداني ۽ قبيلائي دٻاءَ سبب ڪيترائي واقعا رپورٽ ناهن ٿيندا. ڀارتي پوليس جي انگن اکرن مطابق، لڳ ڀڳ هر ويهه ڪلاڪن ۾ هڪ عصمت دري جو ڪيس رپورٽ ٿئي ٿو. گڏيل قومن جي هڪ تحقيق، جيڪا اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ڇهن ملڪن ۾ ڪئي وئي، ان مان ظاهر ٿيو ته لڳ ڀڳ چوٿون حصو مردن جو اعتراف ڪيو ته انهن گهٽ ۾ گهٽ هڪ ڀيرو عورت سان زبردستي ڪئي آهي.<ref>http://www.bbc.co.uk/persian/world/2013/09/130911_l30_india_gand_rape_accused_defense.shtml</ref> [[File:Indian_People_-_Mosaic.jpg|thumb|کاٻي|[[هند جا ماڻهو]]]] هند دنيا جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ آهي، جتي دنيا جي لڳ ڀڳ ڇهين حصي جي آبادي رهندي آهي. هن ملڪ جي نسلي، ثقافتي، لساني ۽ مذهبي تنوع مختلف عقيدن ۽ روايتن جي پرامن گڏيل وجود جو هڪ شاندار مثال پيش ڪري ٿي. هند جي آباديءَ جو نسلي ٺهڻ لڳ ڀڳ هن ريت آهي: ۷۲٪ [[هند آريائي ماڻهو|هند-آريائي]]، ۲۵٪ [[دراوڙي قوم]] ۽ ۳٪ [[منگولوئيڊ نسل]]<ref>{{cite web|last=Pike|first=John|title=India - Population|url=https://www.globalsecurity.org/military/world/india/population.htm|website=globalsecurity.org}}</ref><ref>{{cite web|title=Indian ethnicity|url=http://histclo.com/country/other/india/eth/india-eth.html|website=histclo.com}}</ref>، جيڪي وري جغرافيائي، ثقافتي ۽ مذهبي بنيادن تي وڌيڪ شاخن ۾ ورهايل آهن. هند جي لڳ ڀڳ ۶۱٪ آبادي پڙهيل لکيل آهي؛ مردن ۾ خواندگي جي شرح ۷۳٫۴٪ ۽ عورتن ۾ ۴۷٫۸٪ آهي.<ref name="CIA"/> === ٻوليون === {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | image1 = Sarojini_Naidu.png | image2 = MahadeviVarmaPic.png | image3 = Rabindranath Tagore.jpg | image4 = Kamala_das.jpg | caption1 = [[ساروجني نائڊو]] | caption2 = [[مهادي وي ورما]] | caption3 = [[رابندرانات ٽئگور]] | caption4 = [[ڪمالا داس]] | caption_align = center | header = {{رنگ|#006931|ڪجهه ڀارتي شاعر ۽ ليکڪ}} | header_background = #f15b20 }} [[File:Number_of_Native_Speakers_of_Indian_Languages_world.png|thumb|کاٻي|ڀارتي ٻولين جي مقامي ڳالهائيندڙن جو دائري چارٽ]] ڀارت ۾ لساني تنوع شايد دنيا جي ڪنهن به ملڪ کان وڌيڪ آهي. جيتوڻيڪ ڳالهائجندڙ ٻولين جو صحيح انگ طئي ڪرڻ ڏکيو آهي، پر اندازا هڪ هزار کان وڌيڪ آهن. ٻولي ۽ لهجي جي وچ ۾ فرق هميشه واضح ناهي. سنه 1941ع جي مردم شماري ۾ ۱۶۵۲ ٻوليون درج ڪيون ويون، پر انهن مان ڪيتريون حقيقت ۾ هڪ ئي ٻولي جا لهجا هيون يا وقت سان گڏ ختم ٿي ويون آهن.<ref name=":0"/> هن وقت هند ۾ 428 ٻوليون موجود آهن، جن مان 415 زندهه آهن ۽ 12 ٻوليون ناپيد ٿي چڪيون آهن.<ref>http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IN</ref> [[File:Language_region_maps_of_India.svg|thumb|کاٻي|ڀارت جا لساني علائقا]] سرڪاري انگن اکرن موجب سنه ۲۰۰۱ع ۾ هند ۾ ۲۹ ٻوليون اهڙيون هيون جن جا ڳالهائيندڙ هڪ ملين کان وڌيڪ هئا، جڏهن⁠تہ 122 ٻولين جا ڳالهائيندڙ ڏهه هزار کان وڌيڪ هئا.<ref>{{cite web|title=Languages of India|url=http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_national_languages_of_India}}</ref> هندي ۽ انگريزي سرڪاري رابطن ۽ حڪومتي معاملن لاءِ استعمال ٿين ٿيون، جڏهن⁠تہ هر رياست جون پنهنجون سرڪاري ٻوليون آهن. مثال طور، دهلي جون سرڪاري ٻوليون هندي، اردو ۽ انگريزي آهن. [[ڀارت جو آئين]] [[هندي ٻولي]] ۽ [[انگريزي ٻولي]] کي سڄي ملڪ لاءِ سرڪاري ٻوليون قرار ڏئي ٿو. سنه 2005ع ۾ سرڪاري طور تسليم ٿيل ٻولين جو انگ 22 ٿي ويو، جن ۾ هندي، اردو، آساميسي، اوڙيا، بنگالي، بودو، پنجابي، تيلگو، تامل، دوگري، سنتالي، سنسڪرت، سنڌي، گجراتي، ڪنڪڻي، ڪشميري، ڪنڊا، مليالم، ميتهلي، مراٺي ۽ نيپالي شامل آهن.<ref>هند جو آئين، حصو سترهون، آرٽيڪل ۳۴۳</ref> اهي ٻوليون بنيادي طور ٻن وڏين لساني خاندانن سان تعلق رکن ٿيون: [[دراوڙي ٻوليون]] (22٪)، جيڪي گهڻو ڪري ڏکڻ ڀارت ۾ ڳالهائجن ٿيون، ۽ [[هند-يورپي ٻوليون]] (۷۰٪).<ref>{{cite web|title=Languages of India|url=http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_national_languages_of_India}}</ref> [[File:English_official_in_India.svg|بندانگشتی|کاٻي|{{Color|red|اهي علائقا جتي انگريزي سرڪاري حيثيت رکي ٿي}}]] سنسڪرت ۽ تامل کي ڀارت جون قديم ۽ ڪلاسيڪي ٻوليون سمجهيو وڃي ٿو. صديون گذرڻ سان [[فارسي ٻولي]] ۽ [[انگريزي ٻولي]] به هند جي لساني منظرنامي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. برطانوي نوآبادي دور سبب انگريزي گهڻن ماڻهن لاءِ ٻي ٻولي بڻجي وئي. [[File:WIKITONGUES-_Krishna_speaking_Hindi.webm|thumb|کاٻي|هندي ڳالهائيندڙ جو نمونو]] ڀارت جون ڇهه وڏيون ٻوليون ـ هندي، بنگالي، تيلگو، مراٺي، تامل ۽ اردو ـ اهڙيون آهن جن مان هر هڪ جا پنجاهه ملين کان وڌيڪ ڳالهائيندڙ آهن. هند وٽ ڪا هڪ قومي ٻولي ناهي؛ هندي ۽ انگريزي ٻئي سرڪاري ٻوليون آهن. برطانوي راڄ کان اڳ فارسي هند جي ٻي سرڪاري ۽ ثقافتي ٻولي هئي. اها [[غزنوي سلطنت]] جي دور ۾ هند ۾ داخل ٿي ۽ [[گورڪاني سلطنت]] هيٺ صدين تائين انتظاميه، ادب، سائنس ۽ ثقافت جي ٻولي رهي. هند ۾ [[عبدالقادر بيدل]] ۽ [[امير خسرو]] جهڙا فارسي شاعر پيدا ٿيا ۽ [[هندي اسلوب (فارسي شاعري)|هندي اسلوب]] هتي ترقي ڪئي. اڄ به ڀارت ۾ پنجاهه کان وڌيڪ يونيورسٽي شعبن ۽ سئو کان وڌيڪ اسڪولن ۾ فارسي ٻولي پڙهائي وڃي ٿي.<ref name="autogenerated1"/> === مذهب === {{نمودار گرد |thumb = left |caption = هند ۾ مذهبن جا فيصد (۲۰۲۱ع مردم شماري) |label1 = [[هندو ڌرم]] |value1 = ۷۶٫۱ |label2 = [[اسلام]] |value2 = ۱۳٫۹ |label3 = [[مسيحيت]] |value3 = ۲٫۲ |label4 = [[سک ڌرم]] |value4 = ۱٫۹ |label5 = [[ٻڌ ڌرم]] |value5 = ۰٫۸ |label6 = [[جيني ڌرم]] |value6 = ۰٫۸ |label7 = زرتشت ڌرم |value7 = ۰٫۷ |label8 = بغير مذهب |value8 = ۴ }} هند ڪيترن ئي مذهبن ۽ مذهبي فرقن جو گهر آهي، جن مان ڪيترن جو جنم هندو ڌرم، اسلام ۽ ٻڌ ڌرم مان ٿيو. لڳ ڀڳ ۸۰٪ آبادي هندو روايتن جي پيروي ڪري ٿي، جڏهن⁠تہ لڳ ڀڳ ۱۵٪ مسلمان آهن. هند دنيا جي ٻي يا ٽين وڏي مسلمان آبادي رکي ٿو، اندونيسيا ۽ ممڪن طور پاڪستان کان پوءِ. زرتشتي، جيڪي [[پارسيان هند|پارسي]] سڏجن ٿا، هند جي اثرائتي مذهبي اقليتن مان آهن. جيتوڻيڪ انهن جو انگ ٻه لک کان گهٽ آهي، پر اهي هند جي معيشت جو وڏو حصو سنڀالين ٿا، جن ۾ [[ٽاٽا گروپ]] جهڙا وڏا صنعتي ادارا شامل آهن. === کاڌا === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |- ! نالو !! انگريزي نالو !! تصوير !! نالو !! انگريزي نالو !! تصوير |- | پسندو || Pasanda || [[File:Pasanda Curry.JPG|120px]] | قورما || Korma || [[File:Navratan Korma (Mughal Kitchen).JPG|120px]] |- | نرگسي ڪوفتو || Nargisi Kofta || [[File:Fish Kofta..JPG|120px]] | بٽر چڪن || Butter chicken || [[File:Chicken makhani.jpg|120px]] |- | ڪچوڙي || Kachori || [[File:Kachoris - Kolkata 2012-01-13 8321.JPG|120px]] | دال موٺ || Dalmoth || [[File:Chenachur.jpg|120px]] |- | جليبي || Jalebi || | ڪلفي || Kulfi || [[File:Strawbeerry kulfi.JPG|120px]] |- | بمبئي مڪس || Bombay mix || [[File:Bombaymix.jpg|120px]] | ڪٺي رول || Kathi roll || [[File:Kathiroll.jpg|120px]] |- | مومو || Momo || [[File:Momo nepal.jpg|120px]] | پاپڙي چاٽ || Papri Chaat || [[File:Papdi-chaat.jpg|120px]] |- | رس ملائي || Ras malai || [[File:Ras Malai 2.JPG|120px]] | ساڳ || Saag || [[File:Punjabi Sarsoon Ka Saag.JPG|120px]] |- | گلاب جامن || Gulab jamun || [[File:Gulaab Jamun (homemade!) bright.jpg|120px]] | روغن جوش || Rogan josh || [[File:Rogan josh02.jpg|120px]] |- | تنوري چڪن || Tandoori chicken || [[File:Chickentandoori.jpg|120px]] | چڪن ٽڪا مصالحو || Chicken tikka masala || [[File:Chicken tikka masala.jpg|115px]] |} == ٽيڪنالاجي == [[File:Indian Space Research Organisation Logo.svg|thumb|ISRO جو لوگو]] 2014ع ۾ ڀارت پهريون ڀيرو [[مريخ]] ڏانهن خلائي مشن موڪليو، جنهن کي [[مريخ اوربيٽر مشن]] چيو ويو. اهڙي طرح ڀارت چوٿون ۽ ايشيا جو پهريون ملڪ بڻيو جنهن هي ڪاميابي حاصل ڪئي. [[ڀارتي خلائي تحقيقاتي تنظيم|اسرو]] هڪ ئي مشن ۾ 104 سيٽلائيٽ خلا ۾ موڪلي عالمي رڪارڊ قائم ڪيو. ان کان پوءِ [[چندرَيآن-3]] مشن ڪاميابيءَ سان چنڊ جي ڏکڻ قطب تي لهڻ وارو دنيا جو پهريون مشن بڻيو.<ref>{{Cite news|date=22 August 2023|title=Chandrayaan 3 Mission: Detailed timeline|work=Times Of India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/home/science/chandrayaan-3-mission-detailed-timeline/articleshow/102953638.cms}}</ref> == راندين == {{main|ڀارت ۾ رانديون}} [[File:IPL T20 Chennai vs Kolkata.JPG|thumb|alt=تقريبن ڀريل اسٽيڊيم آڏو ڪرڪيٽ جو ميچ.|2008ع ۾ ڀارتي پريميئر ليگ ٽوئنٽي20 جو ميچ، جيڪو [[چنائي سپر ڪنگز]] ۽ [[ڪولڪتا نائيٽ رائيڊرز]] وچ ۾ کيڏيو ويو]] === ڪرڪيٽ === [[ڪرڪيٽ]] ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ مقبول راند آهي. ڀارتي ڪرڪيٽ ٽيم 1983ع ۽ [[2011ع ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ]] کٽي چڪي آهي، جڏهن⁠تہ [[2007ع آءِ سي سي ورلڊ ٽوئنٽي20]] به کٽيو آهي. ڀارت [[سري لنڪا]] سان گڏ 2002ع آءِ سي سي چيمپيئنز ٽرافي گڏيل طور کٽي، جڏهن⁠تہ 2013ع ۽ 2025ع آءِ سي سي چيمپيئنز ٽرافيون به حاصل ڪيون. ڀارت ۾ ڪرڪيٽ جي انتظامي اداري کي [[ڀارتي ڪرڪيٽ ڪنٽرول بورڊ]] (بي سي سي آءِ) چيو ويندو آهي. ملڪي سطح تي رانجي ٽرافي، دليپ ٽرافي، ديودهر ٽرافي، ايراني ٽرافي ۽ چيلنجر سيريز اهم ٽورنامينٽ آهن. ان کان علاوه ڀارتي ڪرڪيٽ ليگ ۽ ڀارتي پريميئر ليگ ٽوئنٽي20 مقابلا پڻ منعقد ٿين ٿا. === ٻيون رانديون === ڀارت هاکي ۾ شاندار ڪاميابيون حاصل ڪيون آهن. ڀارتي ٽيم اولمپڪ رانديڪن ۾ اٺ سون، هڪ چاندي ۽ ٻه ڪانسي جا تمغا ماڻي چڪي آهي. ٽينس به ڀارت ۾ مقبول ٿي آهي، خاص طور ڀارتي ڊيورس ڪپ ٽيم جي ڪاميابين کان پوءِ. [[فٽبال]] خاص طور ڀارت جي اتر اوڀر علائقن، [[اولهه بنگال]]، [[گوا]] ۽ [[ڪيرالا]] ۾ مقبول آهي.<ref name="Soccer">{{Harvnb|Majumdar|Bandyopadhyay|2006|pp=1–5}}</ref> ڀارتي قومي فٽبال ٽيم ڪيترائي ڀيرا ڏکڻ ايشيائي فٽبال فيڊريشن ڪپ کٽي چڪي آهي. [[شطرنج]]، جيڪا ڀارت ۾ ئي جنم وٺندڙ راند آهي، پڻ تيزيءَ سان مقبول ٿي رهي آهي. تازن سالن ۾ ڀارتي [[گرانڊ ماسٽر]]ن جو انگ نمايان طور وڌيو آهي.<ref name="Anand crowned World champion">{{cite news|url=http://www.rediff.com/sports/2008/oct/29anand.htm|title=آنند عالمي چيمپيئن قرار|date=29 October 2008|publisher=Rediff|accessdate=29 October 2008}}</ref><ref>{{cite web |last=سري رام |first=سڌارتھ |title=85 گرانڊ ماسٽر ۽ ڳڻپ جاري: ڀارت ۾ شطرنج جي ٻيهر عروج جي ڪهاڻي |website=نيوز18 |date=2024-12-13 |url=https://www.news18.com/sports/85-grandamsters-and-counting-how-chess-rose-to-prominence-once-again-in-modern-india-d-gukesh-world-chess-championship-viswanathan-anand-9155155.html}}</ref> ڀارت جون روايتي رانديون جهڙوڪ [[ڪبڊي]]، [[خو خو]] ۽ [[گلي ڊنڊا]] سڄي ملڪ ۾ کيڏيون وڃن ٿيون. == عام ڄاڻ == ڀارت هڪ انتهائي وسيع ۽ گهڻ رخو ملڪ آهي، جنهن جي جينياتي، لساني، خوراڪي ۽ لباس جي تنوع کي هڪ مڪمل براعظم سان ڀيٽ ڪري سگهجي ٿو.<ref name=":0">{{يادکرد وب|ويبگاه=بي‌بي‌سي فارسي|نشاني=http://www.bbc.com/persian/world/2014/04/140405_an_india_important_facts|عنوان=۱۰ نکته دربارهٔ هند}}</ref> * پکيڙ: 3,287,263 چورس ڪلوميٽر – اندريون پاڻي: 6.9٪ * آبادي: 1,422,000,000 ماڻهو (2023 جو اندازو)<ref>{{يادکرد وب|نشاني=https://www.worldometers.info/world-population/india-population/|عنوان=Indian Official Population Clock|زبان=انگريزي}}</ref> آبادي جي واڌ: لڳ ڀڳ 1٪. امڪان آهي ته ڀارت جي آبادي 2028 تائين چين جي آبادي جي برابر ٿي وڃي، جنهن وقت ملڪ جي آبادي لڳ ڀڳ 1.45 ارب هوندي.<ref name=":0"/> * ڪرنسي: [[ڀارت جي روپيو]]، جيڪو سئو [[پيسا]] تي مشتمل آهي. مارچ 2004 کان مارچ 2014 تائين هر آمريڪي ڊالر جي مقابلي ۾ روپئي جي قيمت 39 کان 69 روپين جي وچ ۾ رهي آهي.<ref>[http://www.kitco.com/gold_currency/index.html?currency=inr&timePeriod=10y 10 Year USD vs Indian Rupee]{{مئل ڳنڍڻو|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Kitco</ref> * قومي پرچم: ڀارت جو قومي پرچم ٽن افقي رنگن تي ٻڌل آهي؛ مٿان کان هيٺ [[زعفراني]]، [[سفيد]] ۽ [[سائو]]. پرچم جي وچ ۾ 24 پرن واري هڪ ڦيٿو [[سرمائي]] رنگ ۾ آهي، جنهن کي [[ڌرم چڪرو]] چيو وڃي ٿو. زعفراني رنگ بهادري ۽ قرباني، اڇو رنگ پاڪيزگي ۽ سچائي، جڏهن ته سائو رنگ ايمان، زرخيزِي ۽ پيداوار جي علامت آهي. ڌرم چڪرو ٻڌ ڌرم جو هڪ قديم نشان آهي، جيڪو بادشاهه [[اشوڪا]] جي دور ۾ قانون ۽ انصاف جي علامت طور استعمال ٿيندو هو. * آزادي ۽ جمهوريه ڏينهن: ڀارت 15 آگسٽ 1947 تي آزادي حاصل ڪئي. ملڪ جو آئين 26 نومبر 1949 تي منظور ٿيو ۽ 26 جنوري 1950 تي لاڳو ڪيو ويو. هي ڏينهن ڀارت ۾ ”يومِ جمهوريه“ طور ملهايو ويندو آهي. * دنيا جي 10 وڏن وڏن شهرن مان ٽي شهر ڀارت ۾ واقع آهن. گڏيل قومن جي انگن اکرن موجب، [[نئين دهلي]] دنيا جو ٻيون نمبر وڏو شهري علائقو آهي، [[ممبئي]] ستون نمبر تي آهي ۽ [[ڪولڪاتا]] ڏهون نمبر رکي ٿو. دهلي ۽ ان جي ويجهن علائقن جي آبادي 22.65 ملين کان وڌيڪ آهي. تيز آبادي واڌ سبب پاڻي، رهائش ۽ بنيادي سهولتن تي دٻاءُ وڌي رهيو آهي. ڀارت جا ٻيا وڏا شهر، جهڙوڪ [[چنائي]]، [[بنگلور]]، [[حيدرآباد (ڀارت)|حيدرآباد]]، [[احمدآباد]]، [[پونه]] ۽ [[سورت]] پڻ گڏيل قومن جي وڏن شهري علائقن جي فهرست ۾ شامل آهن.<ref name=":0"/> * ڀارت دنيا جي سڀ کان وڏي جمهوريت طور سڃاتو وڃي ٿو. 2009 جي پارلياماني چونڊن ۾ 417,037,606 ماڻهن شرڪت ڪئي، ۽ ووٽرن جي شرڪت جي شرح لڳ ڀڳ 60٪ هئي. ان موقعي تي ملڪ ۾ 830,866 ووٽنگ اسٽيشنون قائم ڪيون ويون هيون.<ref name=":0"/> ==پڻ ڏسندا== [[Image:Noia 64 apps xeyes.png|30px]] * [[هندستان جا صَدر]] * [[هندستان جا وزيراعظم]] == نوٽس == {{Notelist}} == ٻيون ويب سائيٽون == {{Sister project links|c=India|commonscat=India |display=ڀارت |m=India |s=India |v=India |voy=India |wikt=India }} ; حڪومت * [http://india.gov.in/ سرڪاري داخلا پورٽل] – ڀارتي حڪومت * [http://www.nic.in سرڪاري ڊائريڪٽري] – ڀارتي سرڪاري ويب سائيٽون {{asia}} {{Countries bordering the Arabian Sea}} {{Commonwealth nations}} {{Arab League}} {{Authority control}} [[Category:ڀارت| ]] [[Category:گونڊوانا]] [[Category:1947ع ۾ ايشيا ۾ قيام]] [[Category:ڪامن ويلٿ جا رڪن ملڪ]] [[Category:انگريزي ڳالهائيندڙ ملڪ]] == ٻاهريان ڳنڍڻا == *[http://goidirectory.nic.in/ هندستان جي سرڪاري ويب سائيٽ] {{Geography of India}} {{سارڪ}} {{ڪچو}} == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:ڀارت]] [[زمرو:ايشيا ۾ ملڪ]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا ملڪ]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:بي آر آءِ سي ايس قومون]] [[زمرو:دولت مشترڪه جون رڪن قومون]] [[زمرو:اي7 قومون]] [[زمرو:اردو ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:سنڌي ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:پنجابي ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:ڪشميري ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] <references/> <references group="lower-alpha"/> cmu5p68mdmfbkgy3nv0js10q5y2dqy9 390449 390447 2026-07-02T05:09:13Z Ibne maryam 17680 /* جاگرافي */ 390449 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = جمھوريہ ھند | common_name = ڀارت | native_name = {{IAST|Bhārat Gaṇarājya}} <!--Do NOT remove this from the infobox as infobox translations and transliterations do not fall under [[WP:INDICSCRIPT]].--> | image_flag = India flag-XL-anim.gif | alt_flag = مٿان کان ھيٺان تائين ٽن افقي پٽن وارو جھنڊو: ڳاڙھو زعفراني، اڇو، ۽ سائو؛ اڇي پٽي جي وچ ۾ نيري رنگ جو ۲۴ ڪڙين وارو ڦيٿو. | image_coat = Emblem of India.svg | symbol_width = 60px | alt_coat = ٽي شينھن (کاٻي، ساڄي ۽ سامھون ڏسندڙ) ھڪ فرِيز تي؛ جنھن ۾ ڊوڙندڙ گھوڙو، ۲۴ ڪڙين وارو ڦيٿو، ۽ ھاتھي ڏيکاريل؛ ھيٺ نعرو لکيل: «ستيميو جيوتي». | symbol_type = [[رياستي نشان]] | other_symbol = {{native phrase|sa|"[[وندي ماترم]]"|italics=off}}{{efn|«وندي ماترم» جي ٻولي [[wikt:combination|ميلاپ]] آھي [[سنسڪرت]] ۽ [[بينگالي]] جو.}}<br />{{small|"ماتا، مان توکي جھڪان ٿو"}}{{lower|0.2em|{{efn|"[...] ''جانا گانا مانا'' ڀارت جو قومي ترانو آھي، جنھن ۾ لفظن جي اھڙين ترميمن جي اجازت آھي جيئن حڪومت وقت بوقت منظور ڪري؛ ۽ ''وندي ماترم''، جنھن ڀارتي آزاديءَ جي جدوجھد ۾ تاريخي ڪردار ادا ڪيو، ان کي ''جانا گانا مانا'' جي برابر عزت ۽ برابر حيثيت حاصل ھوندي." {{harv|Constituent Assembly of India|1950}}.<!--end efn:-->}}{{sfn|National Informatics Centre|2005}}<!--end lower:--><ref name="india.gov.in" />}} | other_symbol_type = قومي گيت | national_motto = {{native phrase|sa|"[[ستيو ميو جيوتي]]"|italics=off}} | englishmotto = "سچ ئي فتح يابي ٿئي ٿو"{{lower|0.2em|{{sfn|National Informatics Centre|2005}}}} | national_anthem = {{native phrase|hi|"[[جانا گانا مانا]]"|italics=off|paren=omit}}{{efn|«جانا گانا مانا» جي ٻولي شروعاتي صورت ۾ [[wikt:combination|ميلاپ]] ھئي [[سنسڪرت]] ۽ [[بينگالي]] جو؛ ان کي ھندي ترجمي واري صورت ۾ قومي ترانو اختيار ڪيو ويو.}}<br />{{small|"تون سڀني ماڻھن جي منن جو حڪمران آھين"}}{{lower|0.2em|{{sfn|Wolpert|2003|p=1}}<ref name="india.gov.in">{{Cite web |title=قومي نشان |url=https://india.gov.in/india-glance/national-symbols |archive-url=https://web.archive.org/web/20170204121208/https://india.gov.in/india-glance/national-symbols |archive-date=4 February 2017 |access-date=1 March 2017 |publisher=[[India.gov.in]] |quote=The National Anthem of India Jana Gana Mana, composed originally in Bengali by Rabindranath Tagore, was adopted in its Hindi version by the Constituent Assembly as the National Anthem of India on 24 January 1950.}}</ref>}}<br /> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:Jana Gana Mana instrumental.ogg]]</div> | image_map = India (orthographic projection).svg | map_width = 250px | alt_map = دنيا جي گولي جو نقشو، جنھن جي مرڪز ۾ ڀارت نمايان ٿيل آھي. | map_caption = ڀارت جي قبضي ھيٺ علائقا چٽي سائي رنگ ۾ ڏيکاريل آھن؛ جيڪي علائقا ڀارت دعويٰ ڪري ٿو پر قبضي ۾ ناھن سي ھلڪي سائي رنگ ۾ ڏيکاريل آھن. | capital = [[نيو دهلي]] | coordinates = {{Coord|28|36|50|N|77|12|30|E|type:city_region:IN}} | largest_city = {{plainlist| * [[ممبئي]] (شھر جي حدن اندر) * [[دهلي]] (ميٽروپوليٽن علائقو) }} | official_languages = {{hlist|[[ھندي]]|[[انگريزي]]{{efn|ڀارت جي آئين جي حصي ۱۷ موجب ديو ناگري لِپيءَ ۾ معياري ھندي مرڪزي حڪومت جي سرڪاري ٻولي آھي، ۽ انگريزي اضافي سرڪاري ٻولي آھي؛ رياستون ۽ يونين ٽيرٽريون پنھنجون سرڪاري ٻوليون به مقرر ڪري سگھن ٿيون.{{sfn|National Informatics Centre|2005}}{{sfn|Ministry of Home Affairs 1960}}<ref name="india.gov.in2">{{Cite web |title=پروفائيل |url=https://india.gov.in/india-glance/profile |archive-url=https://web.archive.org/web/20130830064815/https://india.gov.in/india-glance/profile |archive-date=30 August 2013 |access-date=23 August 2013 |publisher=[[India.gov.in]]}}</ref>}}<ref>{{Cite web |title=آئين جون دفعيون: سرڪاري ٻولي (حصو ۱۷) |url=https://rajbhasha.gov.in/en/constitutional-provisions |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418112326/https://rajbhasha.gov.in/en/constitutional-provisions |archive-date=18 April 2021 |access-date=18 April 2021 |website=[[Department of Official Language]] ذريعي [[Government of India]]}}</ref>}} | regional_languages = {{collapsible list |titlestyle = background:transparent;color: inherit; text-align:left; |title = اٺين شيڊيول<ref name="langoff">{{Cite web |title=ٻولين جي اقليتن بابت ڪمشنر جي ۵۰ھين رپورٽ (جولاءِ ۲۰۱۲ کان جون ۲۰۱۳) |url=https://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/https://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |access-date=26 December 2014 |publisher=ٻولين جي اقليتن بابت ڪمشنر، [[Ministry of Minority Affairs]]، [[Government of India]]}}</ref> |1= {{hlist | [[آسامي ٻولي|آسامي]] | [[بينگالي ٻولي|بينگالي]] | [[بودو ٻولي|بودو]] | [[ڊوگري ٻولي|ڊوگري]] | [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] | [[ھندي]] | [[ڪناڊا]] | [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]] | [[ڪونڪني ٻولي|ڪونڪني]] | [[مئٿيلي ٻولي|مئٿيلي]] | [[ملايم]] | [[ميئتي ٻولي|ميئتي]] | [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] | [[نيپالي ٻولي|نيپالي]] | [[اوڊيا ٻولي|اوڊيا]] | [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] | [[سنسڪرت]] | [[سنتالي ٻولي|سنتالي]] | [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | [[تامل ٻولي|تامل]] | [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] | [[اردو]] }} }}<br/> | languages_type = مادري ٻوليون | languages = [[ڀارت جون ٻوليون|۴۴۷ ٻوليون]]{{efn|مختلف ماخذ مختلف انگ ڏين ٿا. [[Ethnologue]] موجب ڀارت ۾ ۴۶۱ ٻوليون آھن (دنيا ۾ ۶,۹۱۲ مان). انھن مان ۴۴۷ زنده ٻوليون ۽ ۱۴ ناپيد ٻوليون آھن.<ref name="Ethnologue">{{Cite web |year=2014 |editor-last=Lewis, M. Paul |editor2-last=Simons, Gary F. |editor3-last=Fennig, Charles D. |title=Ethnologue: Languages of the World : India |work=Ethnologue (Free All) |url=https://www.ethnologue.com/country/IN |access-date=15 December 2014 |publisher=[[Ethnologue]] by SIL International |edition=17th |location=Dallas, Texas}}</ref><ref name="Ethnologue2">{{Cite web |title=Ethnologue (Seventeenth edition): Statistical Summaries |url=https://archive.ethnologue.com/15/ethno_docs/distribution.asp?by=area |archive-url=https://web.archive.org/web/20141217151950/https://archive.ethnologue.com/15/ethno_docs/distribution.asp?by=area |archive-date=17 December 2014 |access-date=17 December 2014 |publisher=[[Ethnologue]] by SIL International}}</ref>}} | demonym = {{hlist|[[ڀارتي ماڻھو|ڀارتي]]}} | government_type = [[وفاق]] [[پارلياماني نظام|پارلياماني جمھوريت]] | leader_title1 = [[صدر]] | leader_name1 = [[دروپدي مرمو]]<ref>{{cite web|title=صدر |url=https://www.presidentofindia.gov.in/ |publisher=صدر ڀارت جو دفتر}}</ref> | leader_title2 = [[نائب صدر]] | leader_name2 = [[سي. پي. رادھاڪرشڻن]]<ref>{{cite web|title=نائب صدر |url=https://www.presidentofindia.gov.in/ |publisher=صدر ڀارت جو دفتر}}</ref> | leader_title3 = [[وزيراعظم]] | leader_name3 = [[نريندر مودي]]<ref>{{cite web|title=وزيراعظم |url=https://www.pmindia.gov.in/en/ |publisher=وزيراعظم جو دفتر}}</ref> | leader_title4 = [[چيف جسٽس آف انڊيا|چيف جسٽس]] | leader_name4 = [[سوريا ڪانت]]<ref>{{cite web|title=سپريم ڪورٽ: ججن جي فھرست |url=https://www.sci.gov.in/judges/ |publisher=سپريم ڪورٽ آف انڊيا}}</ref> | leader_title5 = [[لوڪ سڀا جو اسپيڪر]] | leader_name5 = [[اوم برلا]]<ref>{{cite news|title=لوڪ سڀا اسپيڪر اوم برلا بابت خبر |url=https://m.economictimes.com/ |publisher=The Economic Times}}</ref> | legislature = [[پارليامينٽ آف انڊيا|پارليامينٽ]] | upper_house = [[راجيه سڀا]] | lower_house = [[لوڪ سڀا]] | sovereignty_type = [[ڀارت جي آزادي]] | sovereignty_note = [[يونائيٽيڊ ڪنگڊم]] کان | established_event1 = [[ڊومينين]] | established_date1 = ۱۵ آگسٽ ۱۹۴۷ | established_event2 = [[ريپبلڪ]] | established_date2 = ۲۶ جنوري ۱۹۵۰ | area_km2 = 3,287,263<ref name="india.gov.in" /> | area_rank = 7th | percent_water = 9.6 | population_estimate = {{increaseNeutral}} 1,428,627,663<ref name="WPP UN">{{Cite web |title=World Population Prospects – Population Division – United Nations |url=https://population.un.org/wpp/ |access-date=2 July 2023 |website=population.un.org}}</ref> | population_estimate_year = 2023 | population_estimate_rank = 1st | population_census = {{increaseNeutral}} 1,210,854,977<ref>{{Cite web |title=آباديءَ جا حتمي انگ |url=https://www.censusindia.gov.in/2011census/population_enumeration.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160522213913/https://www.censusindia.gov.in/2011census/population_enumeration.html |archive-date=22 May 2016 |access-date=17 June 2016 |website=2011 Census Data |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India|رجسٽرار جنرل ۽ مردم شماري ڪمشنر جو دفتر]]}}</ref> | population_census_year = 2011 | population_density_rank = 30th | GDP_PPP = {{increase}} {{nowrap|$14.594 trillion}}<ref name="IMFWEO.IN">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/April/weo-report?c=534,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, April Edition (India) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=www.imf.org |date=16 April 2024|access-date=16 April 2024}}</ref> | GDP_PPP_year = 2024 | GDP_PPP_rank = 3rd | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $10,123<ref name="IMFWEO.IN" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 125th | GDP_nominal = {{increase}} {{nowrap|$3.937 trillion}}<ref name="IMFWEO.IN" /> | GDP_nominal_year = 2024 | GDP_nominal_rank = 5th | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $2,731<ref name="IMFWEO.IN" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 136th | Gini = 32.8 | Gini_year = 2021 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref>{{Cite web |title=جني انڊيڪس (ورلڊ بئنڪ اندازو) – ڀارت |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=IN |publisher=[[World Bank]]}}</ref> | HDI = 0.644 | HDI_year = 2022 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf|title=Human Development Report 2023/24|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=13 March 2024|access-date=13 March 2024}}</ref> | HDI_rank = {{ordinal|134}} | currency = [[انڊين روپيو]] (₹) | currency_code = INR | time_zone = [[انڊين معياري وقت|آءِ ايس ٽي]] | utc_offset = +05:30 | DST_note = ''[[ڏينھن جي روشني بچت وارو وقت|ڊي ايس ٽي]] لاڳو ناھي'' | date_format = {{nowrap|dd-mm-yyyy}} | drives_on = کاٻي پاسي | calling_code = +91 | cctld = [[.in]] | religion_year = 2011 | religion = {{ubl | 79.8% [[ڀارت ۾ ھندو ازم|ھندو ازم]] | 14.2% [[ڀارت ۾ اسلام|اسلام]] | 2.3% [[عيسائيت]] | 1.7% [[ڀارت ۾ سک ازم|سک ازم]] | 0.7% [[ٻڌازم]] | 0.4% [[جين ازم]] | 0.23% [[غيرمذهبي|غيرمذهبي]] | 0.65% [[ڀارت ۾ مذهب|ٻيا]]<ref name="Census2011religion">{{cite web|url=https://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS |title=آبادي: ۲۰۱۱ ۾ مذھبي برادريءَ موجب |publisher=[[Office of the Registrar General & Census Commissioner]] |access-date=25 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150825155850/https://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS |archive-date=25 August 2015}}</ref> }} {| class="infobox borderless" |+ '''جمھوريہ انڊيا جا قومي (سرڪاري) نشان''' |- ! قومي درجو ! نالو ! علامت |- ! '''قومي جانور''' | بنگال ٽائيگر (ببر شير) | [[File:Panthera tigris tigris.jpg|60px]] |- ! '''قومي پکي''' | مور (Indian Peacock) | [[File:Indian Peacock (Pavo cristatus).jpg|60px]] |- ! '''قومي وڻ''' | برگد (Banyan) | [[File:Banyan tree on the banks of Khadakwasla Dam.jpg|60px]] |- ! '''قومي گل''' | ڪمل (Lotus) | [[File:Sacred lotus Nelumbo nucifera.jpg|60px]] |- ! '''قومي آبي جانور''' | گنگا ڊولفن | [[File:Platanista gangetica.jpg|60px]] |- ! '''قومي ريڙهيون پائيندڙ جانور''' | ڪنگ ڪوبرا | [[File:King Cobra (Ophiophagus hannah).jpg|60px]] |- ! '''قومي ورثي وارو مماليہ''' | حنومان لنگور | [[File:Hanuman Langur.jpg|60px]] |- ! '''قومي ميوو''' | آم | [[File:An Unripe Mango Of Ratnagiri (India).JPG|60px]] |- ! '''قومي درياء''' | گنگا ندي | [[File:River Ganges near Varanasi.jpg|60px]] |- ! '''قومي جبل''' | نندا ديوي | [[File:Nanda Devi 2006.JPG|60px]] |} | official_website = {{url|https://www.india.gov.in}} | iso3166code = IN }} '''ڀارت''', ({{lang-en| '''India, Hindustan'''}}) جنهن کي هند، هندستان، ۽ انڊيا پڻ سڏيو ويندو آهي، سو ڏکڻ ايشيا ۾ واقع آهي. هيءُ [[ڏکڻ ايشيا]] جي وڏي حصي تي پکڙيل آهي. هندستان آباديءَ جي لحاظ کان دنيا جي وڏن ملڪن ۾ شامل ڪيو ويندو آهي. هندستان جا هڪ ارب کان وڌيڪ ماڻهو هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻوليون ڳالهائيندا آهن. هندوستان جي اوڀر ۾ [[بنگلا ديش]] ۽ [[ميانمار]] ([[برما]])، اتر ۾ ڀوٽان ۽ [[چين]] ۽ [[نيپال]] ۽ اولهه ۾ [[پاڪستان]]. ان کان سواءِ ڏکڻ اوڀر ۽ ڏکڻ اولهه ۾ هندي سمنڊ آهي. {| class="infobox borderless" |+ جمھوريہ انڊيا جا قومي(سرڪاري) نشان |- ! ''' قومي جانور''' | | [[Image:2005-bandipur-tusker.jpg|50px]] |- ! ''' قومي پکي''' | | [[Image:Pavo muticus (Tierpark Berlin) - 1017-899-(118).jpg|50px]] |- ! '''قومي وڻ''' | | [[Image:Banyan tree on the banks of Khadakwasla Dam.jpg|50px]] |- ! ''' قومي گل''' | | [[Image:Sacred lotus Nelumbo nucifera.jpg|50px]] |- ! '''قومي ورثي وارو جانور''' | | [[Image:Panthera tigris.jpg|50px]] |- ! '''قومي آبي<br> سامونڊي جانور ''' | | [[Image:PlatanistaHardwicke.jpg|50px]] |- ! ''' قومي ريڙهيون پائيندڙ جانور''' | | [[Image:King-Cobra.jpg|50px]] |- ! ''' قومي ورثي وارو مماليہ''' | | [[Image:Hanuman Langur.jpg|50px]] |- ! '' قومي ميوو''' | | [[Image:An Unripe Mango Of Ratnagiri (India).JPG|50px]] |- ! '''قومي مندر''' | | [[Image:New Delhi Temple.jpg|50px]] |- ! ''' قومي درياء''' | | [[Image:River Ganges.JPG|50px]] |- ! '''قومي جبل''' | | [[Image:Nanda Devi 2006.JPG|50px]] |- |} == نالي جي اصليت == '''آڪسفورڊ انگريزي لغت''' (ٽيون ايڊيشن، 2009ع) مطابق، نالو «ڀارت» (انڊيا) ڪلاسيڪي لاطيني نالي ''انڊيا'' مان ورتل آهي. هي نالو شروعات ۾ [[ڀارتي برصغير]] ۽ ان جي اوڀر وارن علائقن لاءِ استعمال ٿيندو هو. لاطيني ٻولي هن نالي کي هلينسٽڪ يوناني ''انڊيا'' ({{lang|grc|Ἰνδία}}) مان اختيار ڪيو، جيڪو قديم يوناني ''انڊوس'' ({{lang|grc|Ἰνδός}}) مان نڪتل هو، ۽ اهو وري پراڻي فارسي لفظ ''هندوش'' مان آيو. پراڻي فارسي ۾ هي نالو [[اخميندي سلطنت]] جي اوڀرئين صوبي لاءِ استعمال ٿيندو هو. هن نالي جو لاڳاپو [[سنسڪرت]] لفظ ''سندهو'' سان آهي، جنهن جو مطلب «ندي» آهي، خاص طور تي [[سنڌو ندي]] لاءِ استعمال ٿيندو هو.<ref>{{Citation |title=India (noun) |url=https://www.oed.com/view/Entry/94384#eid677811 |work=آڪسفورڊ انگريزي لغت |year=2009 |edition=3rd}}</ref>{{sfn|Thieme|1970|pp=447–450}} قديم يونانين ڀارت جي ماڻهن کي ''انڊوئي'' ({{lang|grc|Ἰνδοί}}) چوندا هئا، جنهن جو مطلب «سنڌو ندي جا ماڻهو» هو.{{sfn|Kuiper|2010|p=86}} نالو ''ڀارت'' ({{lang|hi|भारत}}) ڀارتي رزمي شاعري ۽ [[ڀارت جو آئين]] ٻنهي ۾ ملي ٿو.{{sfn|Clémentin-Ojha|2014}}<ref>{{Citation |title=The Constitution of India |date=1 December 2007 |url=https://lawmin.nic.in/coi/coiason29july08.pdf |access-date=3 March 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140909230437/https://lawmin.nic.in/coi/coiason29july08.pdf |url-status=dead |publisher=ڀارت جي قانون ۽ انصاف واري وزارت |quote=Article 1(1): India, that is Bharat, shall be a Union of States. |archive-date=9 September 2014}}</ref> هي نالو ڀارت جي مختلف ٻولين ۾ مختلف صورتن ۾ استعمال ٿئي ٿو. ''ڀارت''، پراڻي نالي ''ڀارت ورش'' ({{lang|sa|भारतवर्ष}}) جي جديد صورت آهي. شروعاتي طور هن نالي جو مطلب ڀارت جو اتر حصو هو.<ref name="Jha2014">{{Citation |last=Jha |first=Dwijendra Narayan |title=Rethinking Hindu Identity |url=https://books.google.com/books?id=dqDgBQAAQBAJ&pg=PA11 |page=11 |year=2014 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-49034-0}}</ref>{{sfn|Singh|2017|p=253}} اوڻيهين صديءَ جي وچ کان پوءِ، ''ڀارت'' نالو ڀارت لاءِ تمام گهڻو مقبول ٿي ويو.{{sfn|Clémentin-Ojha|2014}}{{sfn|Barrow|2003}} ''هندستان'' وچولي فارسي ٻوليءَ جو نالو آهي، جيڪو ڀارت لاءِ استعمال ٿيندو هو. هي نالو تيرهين صديءَ کان مقبول ٿيو.<ref>{{Cite book |last1=Paturi |first1=Joseph |url=https://books.google.com/books?id=oCo5DAAAQBAJ |title=World Religions & Cults Volume 2 |last2=Patterson |first2=Roger |date=2016 |publisher=New Leaf Publishing Group |isbn=978-0-89051-922-6 |pages=59–60}}</ref> هي نالو خاص طور تي [[مغل سلطنت]] جي دور ۾ وڏي پيماني تي استعمال ۾ آيو.<ref>{{Citation |title=Hindustan |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/266465/Hindustan |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا |access-date=17 July 2011}}</ref> ”هندو“ ۽ ”هندستان“ جي معنيٰ: رگ ويد واري زماني ۾ آڳاٽا آريہ لوڪ سنڌو نديءَ ۽ اِن جي ڀرتي ڪندڙ شاخن جا ڪنارا پاڻيءَ جي سهنج ڪري والاري ويٺا هئا، تنهنڪري آڳاٽن ايرانين سڀني هنڌن جي رهاڪن کي گڏي ”سنڌو“ سڏيو، پر اُچار ڦيرائي ڪيائون ”هندو“، جو ايراني لوڪ عام طرح ”س“ کي ڦيرائي ”هه“ ڪندا آهن: انهيءَ ريت ”هندو“ لفظ جي معنيٰ ٿي ”سنڌونديءَ جي ڪناري تي رهندڙ“. قديم ايراني لوڪ سنڌو ماٿر (پنجاب ۽ سنڌ) کان پري ڪونه ويا، تنهنڪري جيڪو ملڪ ڏٺائون، ته آريه لوڪ والاري ويٺا هئا، تنهن کي هندوستان – هندستان (هندو + آستان) سڏيائون. مطلب ته ”هندستان“ لفظ جي اصل معنيٰ هئي ”سنڌو نديءَ وارو ملڪ“. قديم ايرانين وٽان قديم يونانين کي هندستان جي سڌ پيئي. سڪندر اعظم سان جيڪي تاريخ نويس آيا، تن به سنڌو ماٿر ۾ رهندڙن کي سڏيو ”سنڌو“ (هندو)، پر اُچار ڦيرائي ڪيائون ”انڊو-اندوئي“ (Indoi)، نديءَ کي سڏيائون ”انڊوس“ (Indus) ۽ هندستان کي ”انڊيا“ (India) سڏيائون. ائين هڪڙي ئي سنسڪرت لفظ ”سنڌو“ جا اچار لئتن ٻوليءَ ۾ ڦري ”انڊس“ ۽ ”انڊيا“ ٿيا آهن. ٿورن لفظن ۾ چئبو ته ”سنڌ“ لفظ جي اصل معنيٰ هئي ”سنڌونديءَ جي ماٿر“، جنهن ۾ سڄو پنجاب به اچي ٿي ويو. ”سنڌو“ (هندو) لفظ جي اصل معنيٰ هئي: ”سنڌو نديءَ جي ڪناري تي رهندڙ“، ۽ نه ”ڪارو“ يا ”چور“، جيئن ڪي غلط طرح سمجهن ٿا؛ ۽ ”هندستان“ لفظ جي اصل معنيٰ هئي ”سنڌونديءَ وارو ملڪ“. خود سنسڪرت ساهت ۾ ”سنڌو“ لفظ جي ڪيترن هنڌ معنيٰ آهي ”سنڌونديءَ وارو ملڪ“. ۽ ”سنڌو“ يا ”سئنو“ جي معنيٰ آهي، ”سنڌو ماٿر جا رهاڪو“، آڳاٽا آريه لوڪ پوءِ اتر هندستان کان وڌي ڏکڻ هندستان ڏي ويا، ۽ اتي به وڃي بيٺڪون وڌائون ته اهو سڄو ملڪ ڪشمير جي مٿئين ڀاڱي کان وٺي ڪيپ ڪامورن تائين ”هندستان“ سڏجڻ ۾ آيو. پوءِ مسلمانن جي صاحبي ٿي، ته ”هندو“ لفظ جي معنيٰ ٿي ”برهمڻي ڌرم کي مڃيندڙ“.<ref>{ڪتاب: قديم سنڌ ؛ از: ڀيرومل مهرچند آڏواڻي ؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page2.html}}} </ref> ===”انڊيا“ ۽ ”سنڌ“=== ايرانين پنهنجي لهجي آڌار '''سنڌ''' کي '''هند''' ڪري ڇڏيو ۽ يوناني وري ”'''هه“''' کي '''”ا“''' ۾ تبديل ڪري '''اند''' ڪري ڇڏيو. رومن ۾ اهو لفظ '''اند''' مان ڦري '''انديا''' ٿي ويو ۽ انگريزي ٻولي ۾ '''”د“''' نه هجڻ ڪري '''”انڊيا“''' بڻجي ويو.<ref>سنڌي ادبي بورڊ</ref> == تاريخ == {{main|ڀارت جي تاريخ}} [[فائل:British Indian Empire 1909 Imperial Gazetteer of India.jpg|thumb|250x250px|left|[[برطانوي راج]]]] === قديم ڀارت === {{multiple image |perrow=2 |total_width=200 |image1=Periodo gupta, vishnu con sridevi e bhudevi, da mathura, V secolo.jpg |image2=Flag of Maurya Empire.pvg.png |image3=Nader_Shah_afshar.jpg |image5=Gandhi at Dandi, 5 April 1930.jpg |align=left |direction=vertical |caption_align=center |caption1=گوپتا دور جي مجسمي، [[گوپتا سلطنت]] |caption2=[[سواستيڪا]] جو نشان، [[موريا سلطنت]] جي جهنڊي ۾ |caption3=[[نادر شاهه افشار]] جو ڀارت تي حملو |caption4=[[نمڪ مارچ]] }} [[مائيٽوڪنڊريل ڊي اين اي]] ۽ [[واءِ ڪروموسوم]] جي گڏيل تجزيي جي بنياد تي اهو خيال ڪيو وڃي ٿو ته جديد انساني نسل ([[ھومو سيپيئن]]) جون سڀ کان ابتدائي موجود شاخون آفريڪا مان [[ڏکڻ ايشيا|ڀارتي برصغير]] ۾ لڳ ڀڳ 80٬000 کان 50٬000 سال اڳ پهتيون، ۽ وڏي امڪان سان 55٬000 سال اڳ تائين هتي موجود هيون.<ref>{{cite book |last1=پيٽراليا |first1=مائيڪل ڊي. |last2=آلچن |first2=برجٽ |year=2007 |chapter=انساني ارتقا ۽ ثقافتي تبديلي ڀارتي برصغير ۾ |editor1-last=پيٽراليا |editor1-first=مائيڪل ڊي. |editor2-last=آلچن |editor2-first=برجٽ |title=دي ايووليوشن اينڊ هسٽري آف هيومن پاپوليشنز اِن سائوٿ ايشيا: انٽرڊسپلنري اسٽڊيز اِن آرڪيالاجي، بايولاجيڪل اينٿروپالاجي، لنگوئسٽڪس اينڊ جينيٽڪس |publisher=اسپرنگر پبلشنگ |isbn=978-1-4020-5562-1 |url=https://books.google.com.pk/books?id=Qm9GfjNlnRwC }}</ref> شڪارين ۽ خوراڪ گڏ ڪندڙن طور ڊگهي عرصي تائين، مختلف قسمن جي الڳ ٿلڳ زندگيءَ سبب، هن خطي ۾ انساني جيني تنوع تمام گهڻو وڌيو، جيڪو رڳو [[آفريڪا]] کان گهٽ آهي. بهرحال، [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ جديد انسانن جا سڀ کان پراڻا معلوم ٿيل [[پنڊ پھڻ]] لڳ ڀڳ 30٬000 سال پراڻا آهن.<ref>{{cite book |last=ڊائسن |first=ٽِم |year=2018 |title=اے پاپوليشن هسٽري آف انڊيا: فرام دي فرسٽ ماڊرن پيپل ٽو دي پريزنٽ ڊي |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس |isbn=978-0-19-882905-8 |page=1 |url=https://books.google.com.pk/books?id=3TRtDwAAQBAJ }}</ref> [[نئون پٿر وارو دور|نئين پٿر واري دور]] (نيو لٿڪ) جا ثبوت [[سنڌو درياھ]] جي اولهه ڪنارن تي، [[پاڪستان]] جي [[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان]] ۾ واقع [[مهرڳڙھ]] مان ملن ٿا، جيڪي 7000 ق.م کان پوءِ جا آهن. هتي اناج پيدا ڪندڙ ٻوٽن (جن ۾ جو شامل آهي) ۽ جانورن (جن ۾ کوٻڙ واري زيبُو ڳئون شامل آهي) کي پالڻ شروع ڪيو ويو. اهي تهذيبون آهستي آهستي [[سنڌو ماٿري]]ءَ جي تهذيب ۾ تبديل ٿي ويون، جيڪا 2500 کان 1900 ق.م دوران پاڪستان ۽ اولهه ڀارت ۾ پنهنجي عروج تي هئي.<ref>{{cite book |last=رائيٽ |first=ريتا پي. |year=2010 |title=دي اينشينٽ انڊس: اربنزم، اڪانامي، اينڊ سوسائٽي, صہ 45,51 |publisher=ڪيمبرج يونيورسٽي پريس |isbn=978-0-521-57219-4 |url=https://books.google.com.pk/books?id=gAgFPQAACAAJ |access-date=29 سيپٽمبر 2013 }}</ref>هي تهذيب موهن جو دڙو، هڙاپا، ڌولاويرا، گڻويريوالا ۽ راکِيڳڙهي جهڙن شهرن جي چوڌاري مرڪوز هئي.<ref>{{cite book |last=رائيٽ |first=ريتا پي. |year=2010 |title=دي اينشينٽ انڊس: اربنزم، اڪانامي، اينڊ سوسائٽي, صہ 107 |publisher=ڪيمبرج يونيورسٽي پريس |isbn=978-0-521-57219-4 |url=https://books.google.com.pk/books?id=gAgFPQAACAAJ |access-date=29 سيپٽمبر 2013 }}</ref> ان جون نمايان خاصيتون معياري وزن، اسٽِيٽائيٽ مُهرون، لکڻي وارو نظام، شهري رٿابندي، عوامي تعميراتي ڪم، ۽ هنر و دستڪاريون (جن ۾ ٿانون ٺاهڻ جا نمونا، مٽيءَ جا انساني ۽ جانورن جا بت شامل آهن) هيون.<ref>{{cite book |last=رائيٽ |first=ريتا پي. |year=2010 |title=دي اينشينٽ انڊس: اربنزم، اڪانامي، اينڊ سوسائٽي, صہ 107 |publisher=ڪيمبرج يونيورسٽي پريس |isbn=978-0-521-57219-4 |url=https://books.google.com.pk/books?id=gAgFPQAACAAJ |access-date=29 سيپٽمبر 2013 }}</ref> شهرن جي چوڌاري ڳوٺن ۽ قصبن جا نيٽ ورڪ هڪ نئين زرعي-چرواهي معيشت ۾ وڌڻ لڳا.<ref>{{cite book |last=رائيٽ |first=ريتا پي. |year=2010 |title=دي اينشينٽ انڊس: اربنزم، اڪانامي، اينڊ سوسائٽي, صہ 145,146 |publisher=ڪيمبرج يونيورسٽي پريس |isbn=978-0-521-57219-4 |url=https://books.google.com.pk/books?id=gAgFPQAACAAJ |access-date=29 سيپٽمبر 2013 }}</ref> 1500 ق.م کان 1200 ق.م جي وچ ۾، [[سنسڪرت]] جو هڪ قديم روپ ـ جيڪو هند-يورپي ٻولين مان هو ـ اتر اولھ کان ڀارت ۾ ڦهليو. ان جا ثبوت اڄ [[رِگ ويد]] ۾ ملن ٿا، جيڪو بعد ۾ هندو ڌرم بڻجندڙ عقيدي سان لاڳاپيل سڀ کان قديم صحيفو آهي، ۽ اهو هند-آريائي ڳالهائيندڙ قبيلن طرفان ترتيب ڏنو ويو، جيڪي اڄوڪي اتر افغانستان مان پنجاب واري علائقي ڏانهن لڏي آيا هئا<ref>{{cite book |last=لو |first=جان جے. |year=2015 |title=پارٽيسيپلز اِن رِگ ويدڪ سنسڪرت: دي سينٽيڪس اينڊ سيمينٽڪس آف ايڊجيڪٽائول ورب فارمز |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس |isbn=978-0-19-100505-3 |url=https://books.google.com.pk/books?id=L07CBwAAQBAJ }}</ref>. ايندڙ هزار سالن دوران [[گنگا درياھ]] جي ميداني علائقن ۾ آبادي وڌي، جتي وڏا علائقا جنگلن مان صاف ڪيا ويا ـ ڪڏهن [[باھ]] سان ۽ ڪڏهن لوهي اوزارن جي مدد سان ـ ۽ [[زراعت]] لاءِ تيار ڪيا ويا. اهو آبادڪاريءَ جو عمل شايد اڳ ۾ موجود ماڻهن کي هٽائڻ يا غلام بڻائڻ سان جڙيل هو. ڀارت جون دراوڙي ٻوليون اتر علائقن ۾ پوئتي ٿي ويون، جنهن سان ٻولين جي وڏي ورهاست پيدا ٿي: [[هند-آريائي ٻوليون]] خاص طور اتر ۽ اولهه ۾، جڏهن ته [[دراوڙي]] ٻوليون اوڀر ڀارت جي ڪجهه حصن ۽ گهڻي ڀاڱي ڏکڻ ۾ ڳالهايون وڃڻ لڳيون<ref>{{cite book |last=ڊائسن |first=ٽِم |year=2018 |title=اے پاپوليشن هسٽري آف انڊيا: فرام دي فرسٽ ماڊرن پيپل ٽو دي پريزنٽ ڊي |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس |isbn=978-0-19-882905-8 |url=https://books.google.com.pk/books?id=3TRtDwAAQBAJ }}</ref>. [[ڪلاسيڪي سنسڪرت]] ـ هڪ نفيس ۽ معياري گرامر وارو روپ ـ پهرين هزار سال ق.م جي وچ ڌاري ظاهر ٿي، ۽ [[پانِني]] جي مشهور تصنيف ''[[اَشٽاڌيايي]]'' (اٺ باب) ۾ ترتيب ڏني وئي. بهرحال، سنسڪرت جا ٻه وڏا [[رزميه]] ـ [[مھاڀارت]] ۽ [[رامائڻ]] ـ زباني ڪهاڻي ٻڌائڻ جي انداز، جنهن کي [[رزميه سنسڪرت]] چيو وڃي ٿو، ۾ ترتيب ڏنا ويا، جيڪو 400 ق.م کان 300 عيسوي تائين اتر ڀارت ۾ رائج هو ۽ لڳ ڀڳ ڪلاسيڪي سنسڪرت جو همعصر هو.<ref>{{cite book |last=لو |first=جان جے. |year=2017 |title=ٽرينسِٽو نائونز اينڊ ايڊجيڪٽوز: ايويڊنس فرام ارلي اِنڊو-آريئن |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس |isbn=978-0-19-879357-1 |page=58 |url=https://books.google.com.pk/books?id=nSgmDwAAQBAJ }}</ref> 400 ق.م تائين ڏکڻ ايشيا ۾ ٻي شهري واڌ ٿي، هن ڀيري گنگا جي ميداني علائقي ۾. قلعن وارن شهرن ۾ [[ذات پات]] جي بنيادن تي سماجي ورهاست پيدا ٿي.<ref>{{cite book |last=ڊائسن |first=ٽِم |year=2018 |title=اے پاپوليشن هسٽري آف انڊيا: فرام دي فرسٽ ماڊرن پيپل ٽو دي پريزنٽ ڊي, صه 16 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس |isbn=978-0-19-882905-8 |url=https://books.google.com.pk/books?id=3TRtDwAAQBAJ }}</ref> ساڳئي دور ۾ ٻه نوان اخلاقي ۽ سماجي نظام وجود ۾ آيا: [[جين مت]]، [[مھاوير]] جي تعليمات تي ٻڌل، ۽ [[ٻڌ مت]]، [[گوتم ٻڌ|ٻڌ]] جي تعليمات تي ٻڌل. ٻنهي مذهبن عدم تشدد تي زور ڏنو ۽ برهمڻيت ۾ ٿيندڙ جانورن جي قربانيءَ کي رد ڪيو. انهن مذهبن ۾ اخلاقي زندگي اختيار ڪرڻ سان عام ماڻهو سماجي ۽ اخلاقي لحاظ کان اوچائي حاصل ڪري سگهندا هئا.<ref>{{cite book |last=فشر |first=مائيڪل ايڇ. |year=2018 |title=اين انوائرونمينٽل هسٽري آف انڊيا: فرام ارليئسٽ ٽائمز ٽو دي ٽوئنٽي فرسٽ سينچري, صه 59 |publisher=ڪيمبرج يونيورسٽي پريس |location=ڪيمبرج ۽ نيو يارڪ |isbn=978-1-107-11162-2 |doi=10.1017/9781316276044 |lccn=2018021693 |url=https://books.google.com.pk/books?id=kZVuDwAAQBAJ }}</ref> ٻڌ جي حياتيءَ جي واقعات جو احوال ڀارت ۾ لکت واري تاريخ جي شروعات سان جڙيل آهي.<ref>{{cite book |last=اسٽائن |first=بي. |year=2010 |title=اے هسٽري آف انڊيا |edition=2 |editor-last=آرنلڊ |editor-first=ڊي. |publisher=وائلي-بليڪ ويل |location=آڪسفورڊ |isbn=978-1-4051-9509-6 |pages=21, 61–62 |url=https://books.google.com.pk/books?id=QY4zdTDwMAQC }}</ref> انهن ٻن مذهبن جي عروج سان گڏ، ڏکڻ ايشيا جي پهرين وڏي سياسي طاقت ـ [[موريا ايمپائر]] ـ جو اڀار ٿيو. [[ مھاراجا اشوڪ]] (تقريباً 268–232 ق.م) جي دور ۾، سلطنت ٿوري عرصي لاءِ برِصغير جي اهم شهري مرڪزن ۽ واپاري رستن تي قابض رهي، سواءِ ڏکڻ جي انتهائي علائقن جي.<ref>{{cite book |last=ڊائسن |first=ٽِم |year=2018 |title=اے پاپوليشن هسٽري آف انڊيا: فرام دي فرسٽ ماڊرن پيپل ٽو دي پريزنٽ ڊي, صه 16,17 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس |isbn=978-0-19-882905-8 |url=https://books.google.com.pk/books?id=3TRtDwAAQBAJ }}</ref>مورين جي دور ۾ فن، تعمير، لکتن ۽ علمي متنن ۾ وڏي تخليقيت ڏسڻ ۾ آئي، پر ساڳئي وقت هند-آريائي علائقن ۾ عورتن جي حيثيت گهٽجڻ لڳي. [[ڪالنگا جي جنگ]] کان پوءِ، جنهن ۾ وڏي پيماني تي تشدد ٿيو، اشوڪ ٻڌ مت قبول ڪيو ۽ ان جا اصول ڏکڻ ايشيا ۾ پکڙيل فرمانن وسيلي فروغ ڏنو. ڇاڪاڻ⁠تہ انهن فرمانن ۾ جهنگلي جانورن جي قتل ۽ ٻيلن جي تباهيءَ کان روڪ ڪئي وئي، تنهن ڪري ڪجهه جديد ماحولياتي مورخ اشوڪ کي ماحول دوست سوچ جو ابتدائي مثال سمجهن ٿا. چوٿين ۽ پنجين صديءَ ۾، [[گپتا ايمپائر]] گنگا جي وسيع ميدانن ۾ انتظام ۽ مالياتي نظام جو هڪ پيچيده ڍانچو قائم ڪيو، جيڪو بعد ۾ ايندڙ ڀارتي سلطنتن لاءِ نمونو بڻيو. گپتن جي دور ۾ رسم پرستي بدران عقيدت تي ٻڌل نئون هندو ڌرم اُڀريو. ان جو اثر فن، ادب ۽ سائنس جي شاندار ترقيءَ ۾ ظاهر ٿيو. ڏکڻ ڀارت ۾، [[تامل ٻولي]]ءَ جي سنگم ادب مان معلوم ٿئي ٿو ته 200 ق.م کان 200 عيسويءَ جي وچ ۾، ڏکڻ جزيري تي [[چهرا گھراڻو|چيرا]]، [[چولا گھراڻو|چولا]] ۽ [[پانڊيا گھراڻو | پانڊيا]] خاندانن جي حڪمراني هئي، جيڪي [[ڪاويري درياھ|ڪاويري ]] ۽ [[ويگئي درياھ|ويگئي]] درياهن جي وادين ۾ مرڪوز هئا. ڇهين صديءَ تائين، [[پالوا]] هڪ طاقتور علائقائي قوت بڻجي چڪا هئا. ساڳئي وقت، ٻڌ مت ۽ جين مت، جيڪي اڳ ۾ واپاري ۽ محدود روايتن سان جڙيل هئا، آهستي آهستي مقامي ديوتائن سان بادشاهي عقيدت ۾ تبديل ٿي ويا، جنهن کي ڀڪتي تحريڪ جي خاصيت طور سڃاتو وڃي ٿو. خاص طور پالوا رومي سلطنت ۽ اولهه ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا سان وسيع واپار ڪندا هئا. ننڍي کنڊ انڊيا ۾ انساني موجودگي جو پسمنظر لڳ ڀڳ ٻه لک کان چار لک سال اڳ تائين وڃي ٿو. پر هن خطي ۾ حقيقي معنيٰ ۾ پهرين تهذيب [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] هئي، جيڪا لڳ ڀڳ ٽي هزار سال قبل مسيح وجود ۾ آئي. اها ايران جي شهر [[سوخته]] واري تهذيب سان هم عصر هئي ۽ ٻنهي وچ ۾ ويجها لاڳاپا موجود هئا. [[آريا آرين]] جي اچڻ کان پوءِ، تقريباً ٻه هزار کان هڪ هزار اٺ سئو قبل مسيح جي وچ واري عرصي ۾، اهي ٻئي تهذيبون زوال پذير ٿي ويون. آرين جي ڀارت ۾ آمد هن سرزمين جي ثقافت، مذهب، ادب ۽ سماجي ڍانچي تي گهرو اثر وڌو. ان دور ۾ [[سنسڪرت]] ٻولي جي تشڪيل ٿي، هندو مقدس متون ترتيب ڏنا ويا ۽ ڀارتي سماج ۾ ذاتي نظام وجود ۾ آيو. ڀارت ۾ پهرين سلطنت [[موريا سلطنت]] جي صورت ۾ قائم ٿي، جيڪا 326 ق م کان 200 ق م جي وچ ۾ حڪومت ڪندي رهي. گورڪاني دور کان اڳ ڀارت جي تاريخ جو سڀ کان طاقتور حڪمران [[اشوڪ]] اعظم هو، جيڪو هن سلطنت جو ٽيون بادشاهه هو. هن انتظامي، سماجي ۽ فني معاملن ۾ ايران جي [[هخامنشي سلطنت]] کان گهڻي ترغيب ورتي. ان دور جون اهم سنگتراشيون، جهڙوڪ چار شيرن جو ستون، جيڪو اڄ ڀارت جو قومي نشان آهي، [[تختِ جمشيد]] جي فن کان متاثر نظر اچن ٿيون.327 ق م کان 326 ق م قبل مسيح جي وچ ۾ [[سڪندر مقدوني]] ڀارت تي حملو ڪيو.<ref>{{يادکرد وب|عنوان=Chronology of Iranian History Part One|ناشر=Iranica}}</ref> ٻي اهم سلطنت [[گپتا سلطنت]] هئي، جيڪا 320 ق م کان 550ع تائين اتر ڀارت تي حڪمران رهي. گپتا دور کان پوءِ، تيرهين صدي عيسوي تائين اتر ڀارت ۾ ڪيترائي راڄ قائم ٿيا، جيڪي پاڻ ۾ جنگين ۽ تبديليءَ سان ايندا رهيا. انهن حڪومتن جي ڪمزوري سبب ڏکڻ ڀارت نسبتاً وڌيڪ امن ۽ استحڪام ۾ رهيو ۽ مسلمان عربن ۽ ڏکڻ ايشيا سان واپار ۾ سرگرم رهيو، جنهن ڪري [[اوڀر وچ ايشيا]] ۽ [[اوڀر ايشيا]] جي وچ ۾ لاڳاپن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيائين.<ref name="autogenerated1"/> [[مورين سلطنت]] جي[[اشوڪ]] جي دور ۾ ڀارتي برصغير جو وڏو حصو هڪ مرڪزي رياست هيٺ متحد ٿيو.<ref>{{cite web |title = Maurya dynasty |url=http://www.livius.org/man-md/mauryas/mauryas.html |author = Jona Lendering |accessdate = 17 June 2007 |archive-date = 8 February 2012 |archive-url=https://www.webcitation.org/65IEUKA7W?url=http://www.livius.org/man-md/mauryas/mauryas.html |url-status = dead }}</ref> دنيا جي سڀ کان پراڻين ٻولين مان هڪ، [[تامل ٻولي]]، ڏکڻ ڀارت ۾ 3000 سالن کان به وڌيڪ اڳ ترقي ڪئي.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/sci-tech/science/dravidian-language-family-is-4500-years-old-study/article23314180.ece|title=Dravidian language family is 4,500 years old: study|date=21 March 2018|work=The Hindu|access-date=25 April 2019|others=PTI|issn=0971-751X}}</ref> [[گپت سلطنت]] ڀارتي برصغير جي وڏي حصي کي متحد ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي. گپت دور کي روايتي طور ڀارت جو ”سونهري دور“ سمجهيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن زماني ۾ ثقافت، مذهب ۽ رياضيءَ ۾ وڏيون ترقيون ٿيون. ان کان علاوه به ڪيترين ئي ٻين ڀارتي راڄڌانين ۽ سلطنتن جهڙوڪ چالوڪيا، چولا، پلووا ۽ پانڊيا موجود هيون.<ref>{{cite web |title = South India |url=http://www.webindia123.com/history/MEDIEVAL/history%20south.htm |accessdate = 19 June 2007 |publisher = Suni System Ltd. |year = 2007}}</ref> ان وقت ڏکڻ ڀارت سائنس، فنونِ لطيفه ۽ لکڻ پڙهڻ لاءِ مشهور هو. [[چولا خاندان]]، جنهن جو مرڪز [[تنجاور]] هو، سامونڊي جنگ ۾ اڳواڻ هئا ۽ [[ملايا]]، [[بورنيو]] ۽ ڪمبوڊيا تي اثر ڇڏيو. چولا خاندان جو اثر اڄ به [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۾ محسوس ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web|url=https://www.enotes.com/homework-help/what-were-main-achievements-raja-raja-chola-285062|title=What were the main achievements of Raja Raja Chola and Rajendra Chola of the Chola dynasty in south India {{!}} eNotes|website=eNotes|accessdate=26 August 2017|archive-date=6 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161106165149/http://www.enotes.com/homework-help/what-were-main-achievements-raja-raja-chola-285062|url-status=dead}}</ref> == وچئين دور وارو ڀارت == {{مکيه مضمون|وچئين دور وارو ڀارت}} ڀارت جو اوائلي وچئين دور، جيڪو 600 کان 1200 عيسوي تائين پکڙيل هو، علائقائي بادشاهتن ۽ ثقافتي گوناگونيءَ سان سڃاتو ويندو آهي. هن دور ۾ ڪو به حڪمران اهڙو نه هو جيڪو هڪ وسيع سلطنت قائم ڪري پنهنجي بنيادي علائقي کان گهڻو اڳتي زمينن تي مستقل قبضي ۾ رهي سگهي. هن زماني دوران چراگاهي قومن، جن جي زمين کي وڌندڙ زرعي معيشت لاءِ صاف ڪيو ويو هو، کي ذاتي سماج ۾ شامل ڪيو ويو، جيئن ته نون غير روايتي حڪمران طبقن کي پڻ شامل ڪيو ويو. نتيجي طور ذاتي نظام ۾ علائقائي فرق نمايان ٿيڻ لڳا. ڇهين ۽ ستين صديءَ ۾ پهريان عقيدتمندانه ڀجن [[تامل ٻولي]]ءَ ۾ ترتيب ڏنا ويا. اهي سڄي ڀارت ۾ نقل ڪيا ويا ۽ ان سان نه رڳو هندومت جي ٻيهر اُڀار جو سبب بڻيا پر برصغير جي جديد ٻولين جي ترقيءَ ۾ پڻ مدد ملي. ڀارتي شاهيتون، وڏيون هجن يا ننڍيون، ۽ انهن جي سرپرستي هيٺ آيل مندرن، شهرين کي وڏي انگ ۾ گاديءَ وارن شهرن ڏانهن ڇڪيو، جيڪي اقتصادي مرڪز بڻجي ويا. مختلف ماپن جا مندر شهر هر هنڌ ظاهر ٿيڻ لڳا، جيئن ڀارت هڪ ٻي شهريائي مرحلي مان گذرڻ لڳو. اٺين ۽ نائين صديءَ تائين ان جا اثر ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ به محسوس ٿيا، جتي ڏکڻ ڀارتي ثقافت ۽ سياسي نظام انهن علائقن ڏانهن منتقل ڪيا ويا جيڪي اڄوڪي [[ميانمار]]، [[ٿائيلينڊ]]، [[لائوس]]، [[برونائي]]، [[ڪمبوڊيا]]، [[ويٽنام]]، [[فلپائن]]، [[ملائيشيا]] ۽ [[انڊونيشيا]] جو حصو بڻيا. هن منتقليءَ ۾ ڀارتي واپاري، عالم، ۽ ڪڏهن ڪڏهن فوجون به شامل هيون؛ جڏهن ته ڏکڻ اوڀر ايشيائي ماڻهن پڻ سرگرم ڪردار ادا ڪيو، ڪيترائي ڀارتي درسگاهن ۾ رهي سکيا حاصل ڪندا هئا ۽ ٻڌ ۽ هندو متن پنهنجي ٻولين ۾ ترجمو ڪندا هئا. اسلام جو پهريون رابطو [[ڏکڻ ايشيا]] سان 711ع ۾ ٿيو، جڏهن مسلمان سنڌو درياهه تائين پهتا، جيڪو اڄ [[پاڪستان]] ۾ واقع آهي. ڏهين صدي عيسوي ۾ [[سلطان محمود غزنوي]] [[پنجاب]] تي قبضو ڪيو ۽ ڪيترائي ڀيرا اتر ڀارت تي حملا ڪيا. تيرهين صدي تائين [[ايران]] ۽ [[مرڪزي ايشيا]] مان ڪيترائي حملا ٿيا، پر اهي مستقل نه رهيا، تان جو مسلمانن [[دهلي]] تي قبضو ڪري پهرين مسلم حڪومت [[دهلي سلطنت]] قائم ڪئي.<ref name="autogenerated1"/> سن پندرهن سئو ڇويهه عيسوي ۾ [[بابر]]، جيڪو [[تيمور لنگ]] جو اولاد هو، ڀارت تي غالب آيو ۽ [[گورڪاني سلطنت]] يا مغل سلطنت ڀارت جي بنياد رکي. اها سلطنت 1526ع کان ارڙهن سئو ستاون عيسوي تائين نيم برصغير جي وڏي حصي تي حڪمران رهي. ڏهين صديءَ کان پوءِ، مسلمان مرڪزي ايشيائي خانہ بدوش قبيلن، تيز رفتار گهوڙيسوار فوجن ۽ نسلي اتحاد سان وڏي لشڪر گڏ ڪري، بار بار ڏکڻ ايشيا جي اتر اولهه وارن ميداني علائقن تي حملا ڪيا، جنهن جي نتيجي ۾ 1206 عيسوي ۾ اسلامي دهلي سلطنت قائم ٿي. هن سلطنت کي اتر ڀارت جي وڏي حصي تي ڪنٽرول حاصل ٿيو ۽ ڏکڻ ڀارت ڏانهن به ڪيترائي فوجي حملا ڪيا. جيتوڻيڪ شروعات ۾ اهو ڀارتي اشرافيه لاءِ خلل جو سبب بڻيو، پر سلطنت پنهنجي وڏي غير مسلم رعيت کي گهڻي حد تائين سندن پنهنجن قانونن ۽ رسمن تي هلڻ ڏنو. تيرهين صديءَ ۾ منگول حملي آورن کي بار بار شڪست ڏئي واپس موٽائڻ سان دهلي سلطنت ڀارت کي اُن تباهيءَ کان بچايو جيڪا اولهه ۽ وچ ايشيا تي نازل ٿي هئي. ان سان اهڙو منظرنامو تيار ٿيو جو ان علائقي مان ڀڄي ايندڙ فوجي، عالم، صوفي، واپاري، فنڪار ۽ ڪاريگر صدين تائين برصغير ڏانهن لڏپلاڻ ڪندا رهيا، جنهن جي نتيجي ۾ اتر ڀارت ۾ هڪ هم آهنگ هند-اسلامي ثقافت وجود ۾ آئي. سلطنت جي ڏکڻ ڀارت جي علائقائي بادشاهتن تي حملن ۽ انهن جي ڪمزوريءَ مقامي [[وجينگر سلطنت]] جي قيام لاءِ راهه هموار ڪئي. مضبوط شيوايتي روايت کي قبول ڪندي ۽ سلطنت جي فوجي ٽيڪنالاجيءَ مان فائدو وٺندي، هن سلطنت ڏکڻ هندستان جي وڏي حصي تي ڪنٽرول حاصل ڪيو ۽ پوءِ ڊگهي عرصي تائين ڏکڻ ڀارتي سماج تي اثرانداز رهي. [[اڪبر اعظم]] هن سلطنت جو سڀ کان وڏو ۽ طاقتور حڪمران هو، جنهن غير مسلم رعيت سان رواداري جي پاليسي اختيار ڪئي. سترهين صدي عيسوي جي وچ ڌاري، [[شاهه جهان]] جي دور ۾، اها سلطنت دنيا جي سڀ کان امير ۽ وسيع سلطنتن مان هڪ هئي، ۽ ارڙهين صدي عيسوي ۾ [[اورنگزيب]] جي زماني ۾ تقريباً سڄو نيم برصغير ان جي قبضي هيٺ هو. سن سترهن سئو انتاليهه عيسوي ۾ [[نادر شاھ افشار]] جي حملي کان پوءِ هن سلطنت جي زوال جي شروعات ٿي، ۽ آخرڪار 1857ع ۾ [[برطانيا|برطانوي]] [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] ان کي ختم ڪري ڇڏيو.<ref>{{يادکرد-وڪي|عنوان=Indian Rebellion of 1857}}</ref> == اوائلي جديد ڀارت == سورهين صديءَ جي شروعات ۾ اتر ڀارت، جيڪو ان وقت گهڻو ڪري مسلمان حڪمرانن هيٺ هو، هڪ ڀيرو ٻيهر مرڪزي ايشيا جي نئين نسل جي جنگجوئن جي وڌيڪ حرڪت پذيري ۽ آتشين طاقت آڏو ڪري پيو. نتيجي ۾ قائم ٿيل مغل سلطنت انهن مقامي سماجن کي ختم نه ڪيو جن تي هن حڪمراني ڪئي، پر نون انتظامي طريقن ۽ متنوع ۽ شامل حڪمران طبقن ذريعي انهن کي توازن ۾ آندو ۽ پرامن ڪيو، جنهن سان وڌيڪ منظم، مرڪزي ۽ يڪساں حڪمراني وجود ۾ آئي. قبيلائي لاڳاپن ۽ خالص اسلامي سڃاڻپ کان پاسو ڪندي، خاص طور تي اڪبر جي دور ۾، مغلن پنهنجي وسيع سلطنت کي هڪ اهڙي شهنشاهه سان وفاداريءَ ذريعي متحد ڪيو، جنهن کي تقريباً الاهي درجو حاصل هو، ۽ اها وفاداري فارسي رنگ اختيار ڪيل ثقافت وسيلي ظاهر ٿيندي هئي. مغل رياست جي اقتصادي پاليسين، جيڪي گهڻو ڪري زرعي آمدنيءَ تي ٻڌل هيون، ۽ جن ۾ منظم چانديءَ جي سڪي ۾ ٽيڪس ادا ڪرڻ لازمي هو، هارين ۽ ڪاريگرن کي وڏن منڊين ۾ داخل ٿيڻ تي مجبور ڪيو. سترهين صديءَ جي گهڻي حصي دوران سلطنت پاران برقرار رکيل نسبي امن ڀارت جي اقتصادي واڌ جو هڪ سبب بڻيو، جنهن جي نتيجي ۾ مصوري، ادبي صنفن، ڪپڙي سازي ۽ تعميراتي فن کي وڌيڪ سرپرستي ملي. اتر ۽ اولهه ڀارت ۾ نوان سماجي گروهه، جهڙوڪ مراٺا، راجپوت ۽ سک، مغل دور ۾ فوجي ۽ حڪمراني خواهشون حاصل ڪرڻ لڳا، جيڪي يا ته سهڪار ذريعي يا مخالفت ذريعي، انهن کي سڃاڻپ ۽ فوجي تجربو ٻئي عطا ڪندا رهيا. مغل دور ۾ واپار جي توسيع سان ڏکڻ ۽ اوڀر ڀارت جي سامونڊي ڪنارن تي نوان ڀارتي تجارتي ۽ سياسي اشرافيا وجود ۾ آيا. جيئن جيئن سلطنت ٽٽي پئي، انهن اشرافين مان ڪيترائي پنهنجا معاملا پاڻ سنڀالڻ ۽ ڪنٽرول ڪرڻ جي قابل ٿي ويا. ارڙهين صديءَ جي شروعات تائين، جڏهن واپاري ۽ سياسي بالادستيءَ جي وچ ۾ فرق وڌندڙ حد تائين ڌندلو ٿي رهيو هو، ڪيترين يورپي واپاري ڪمپنين، جن ۾ انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپني به شامل هئي، ساحلي چوڪيون قائم ڪري ڇڏيون هيون. ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي سمنڊن تي ڪنٽرول، وڌيڪ وسيلن، ۽ وڌيڪ ترقي يافته فوجي تربيت ۽ ٽيڪنالاجيءَ سبب، هن کي وڌندڙ فوجي طاقت ڏيکارڻ جو موقعو مليو ۽ اها ڀارتي اشرافيه جي هڪ حصي لاءِ پرڪشش بڻجي وئي؛ اهي عنصر 1765 تائين ڪمپنيءَ کي [[بنگال]] تي ڪنٽرول حاصل ڪرڻ ۽ ٻين يورپي ڪمپنين کي پاسي ڪرڻ ۾ اهم ثابت ٿيا. بنگال جي دولت تائين وڌيڪ رسائي ۽ پوءِ پنهنجي فوج جي طاقت ۽ سائيز ۾ واڌ سان، ڪمپني 1820ع واري ڏهاڪي تائين ڀارت جي وڏي حصي کي ملائي يا ماتحت ڪرڻ جي قابل ٿي وئي. ڀارت هاڻي اڳ وانگر تيار ڪيل شيون برآمد نه ڪري رهيو هو، پر برطانوي سلطنت کي خام مال فراهم ڪري رهيو هو. ڪيترائي مورخ هن کي ڀارت جي نوآبادي دور جي شروعات سمجهن ٿا. هن وقت تائين، جڏهن برطانوي پارليامينٽ پاران ان جي اقتصادي طاقت سخت محدود ڪئي وئي ۽ عملي طور ان کي برطانوي انتظاميا جو حصو بڻايو ويو، ايسٽ انڊيا ڪمپني وڌيڪ شعوري طور غير اقتصادي شعبن، جهڙوڪ تعليم، سماجي سڌارا ۽ ثقافت ۾ داخل ٿيڻ لڳي. [[ويجينگر سلطنت]] به هڪ اهم ڀارتي سلطنت هئي. 16هين صديءَ ۾ ڀارت [[مغل سلطنت]] جي حڪمراني هيٺ آيو. تاج محل مغل دور ۾ تعمير ڪيو ويو. جڏهن مغل حڪمراني ڪمزور ٿي ته [[مرهٽا سلطنت]] ۽ [[سک سلطنت]] جهڙيون ٻيون سلطنتون سامهون آيون. سن پندرهن سئو ڏهه عيسوي ۾ [[پرتگال]]ين [[گووا]] ۾ پنهنجو مرڪز قائم ڪيو. پوءِ جڏهن [[مراتي قوم]] ۽ [[سک]]ن مغلن خلاف بغاوت ڪئي، تڏهن [[برطانيا]] ۽ [[فرانس]] ارڙهين صدي عيسوي ۾ ڀارت جا حصا پنهنجي قبضي ۾ آڻي ورتا. 1857ع جي بغاوتن کان پوءِ، برطانوي حڪومت [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] کي ختم ڪري ڀارت جو سڌو سنئون انتظام سنڀاليو. ويهين صدي عيسوي جي شروعات ۾ [[مهاتما گانڌي]] جي اڳواڻي ۾ آزاديءَ جي تحريڪ زور وٺي وئي. مسلمان اڳواڻ [[محمد علي جناح]] جي قيادت ۾ الڳ مسلم رياست جو مطالبو ڪيو ويو. آخرڪار آگسٽ مهيني ۾ ڀارت آزادي ماڻي، ۽ جنوري مهيني ۾ ڀارت پاڻ کي هڪ جمهوريه قرار ڏنو ۽ [[برطانوي دولتِ مشترڪه]] جو ميمبر بڻيو. [[ڪشمير]] بابت ڀارت ۽ پاڪستان وچ ۾ سرحدي تڪرار اڄ تائين جاري آهي. === برطانوي راج === 1600ع واري ڏهاڪي ۾ ڀارت يورپي نوآبادياتي قبضي هيٺ آيو، ۽ 1856ع تائين برطانيا ڀارت جي وڏي حصي تي ڪنٽرول قائم ڪري چڪي هئي.<ref>{{cite web|date=3 June 2007|title=From Trade to Colonization - Historic Dynamics of the East India Companies|url=http://india_resource.tripod.com/eastindia.html|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20121205034929/india_resource.tripod.com/eastindia.html|archive-date=5 December 2012|at=paragraph 18|accessdate=19 June 2007}}</ref> برطانوي نوآبادياتي استحصال سبب بک ۽ ڏڪار جي ڪري لکين ڀارتي فوت ٿيا.<ref>{{Cite book|title=Sapiens: A Brief History of Humankind|url=https://archive.org/details/sapiensbriefhist0000hara_a2m1|last=Harari|first=Yuval|publisher=Harper|year=2014|isbn=978-0062316097}}</ref> ساڳئي وقت برطانيا ريلوي جو نظام متعارف ڪرايو ۽ ستي (وڌوا ساڙڻ) تي پابندي لڳائي.<ref>{{Cite book|title=Sapiens: A Brief History of Humankind|url=https://archive.org/details/sapiensbriefhist0000hara_a2m1|last=Harari|first=Yuval|publisher=Harper|year=2015|isbn=978-0062316097}}</ref> 20هين صديءَ جي شروعات ۾، لکين ماڻهن پرامن نموني برطانوي راڄ خلاف احتجاج شروع ڪيو. آزاديءَ جي تحريڪ جي اڳواڻن مان هڪ [[مهاتما گانڌي]] هو، جنهن ”[[اهنسا]]“ يعني عدم تشدد جو طريقو اختيار ڪيو.<ref name="CONCISE ENCYCLOPEDIA 3">{{cite book |title = Concise Encyclopedia |publisher = Dorling Kindersly Limited |year = 1997 |pages = 455 |isbn = 0-7513-5911-4}}</ref> 15 آگسٽ 1947ع تي ڀارت پرامن نموني [[برطانوي سلطنت]] کان آزاد ٿيو. ڀارت جو آئين 26 جنوري 1950ع تي نافذ ٿيو، ۽ هر سال هن ڏينهن کي جمهوريه ڏهاڙو ملهايو ويندو آهي. ڀارت جو پهريون وزيراعظم [[جواهر لعل نهرو]] هو. ===جديد هندستان=== 1848ع ۾ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]]ءَ طرفان [[لارڊ ڊالھوزي]] جي گورنر جنرل طور مقرري جديد رياست لاءِ بنيادي تبديليون آڻڻ جو آغاز بڻجي. ان دور ۾ حاڪميت جي مضبوط تنظيم ۽ حد بندي، آباديءَ جي نگراني، ۽ شهرين جي تعليم جهڙا قدم کنيا ويا. [[يورپ]] ۾ متعارف ٿيڻ کان ٿوري ئي عرصي پوءِ ريلويون، نهرون ۽ [[ٽيليگراف]] جهڙيون ٽيڪنالاجيون هندستان ۾ متعارف ڪرايون ويون.<ref>راب، پيٽر (2011). ''A History of India''. پالگريف ميڪملن. ISBN 978-0-230-34549-2.</ref><ref>ميٽڪالف، باربرا ڊي؛ ميٽڪالف، ٿامس آر. (2006). ''A Concise History of Modern India'' (ٻيون ايڊيشن). ڪيمبرج يونيورسٽي پريس. ISBN 978-0-521-68225-1. ويب ڪڙي: https://books.google.com.pk/books?id=iuESgYNYPl0C</ref><ref>براون، جي. ايم. (1994). ''Modern India: The Origins of an Asian Democracy'' (ٻيون ايڊيشن). The Short Oxford History of the Modern World. آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس. ISBN 978-0-19-873113-9. ويب ڪڙي: https://books.google.com.pk/books?id=PaKdsF8WzbcC</ref><ref>پيئرز، ڊي. ايم. (2006). ''India under Colonial Rule: 1700–1885''. پيرسن لانگمين. ISBN 978-0-582-31738-3. ويب ڪڙي: https://books.google.com.pk/books?id=6iNuAAAAMAAJ</ref> ان ئي عرصي دوران ڪمپنيءَ خلاف بيزاري وڌندي وئي، جيڪا 1857ع جي بغاوت جو سبب بڻي. مختلف شڪايتن، جهڙوڪ برطانوي طرز جون سماجي سڌارا، سخت زمينداري ٽيڪسون، ۽ ڪجهه امير زميندارن ۽ راجائن سان سخت روين، اتر ۽ وچ هندستان جي ڪيترن ئي علائقن کي لوڏي ڇڏيو ۽ ڪمپنيءَ جي حڪمرانيءَ کي ڪمزور ڪري ڇڏيو<ref>ميٽڪالف، باربرا ڊي؛ ميٽڪالف، ٿامس آر. (2006). ''A Concise History of Modern India'' (ٻيو ايڊيشن). ڪيمبرج يونيورسٽي پريس. ISBN 978-0-521-68225-1. ويب ڪڙي: https://books.google.com.pk/books?id=iuESgYNYPl0C</ref><ref>براون، جي. ايم. (1994). ''Modern India: The Origins of an Asian Democracy'' (ٻيو ايڊيشن). The Short Oxford History of the Modern World. آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس. ISBN 978-0-19-873113-9. ويب ڪڙي: https://books.google.com.pk/books?id=PaKdsF8WzbcC</ref>. 1858ع ۾ بغاوت دٻجڻ کان پوءِ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] ختم ڪئي وئي ۽ برطانوي حڪومت سڌيءَ طرح هندستان جو انتظام سنڀاليو. هڪ متحد رياست جو اعلان ڪندي، برطانوي طرز جي آهستي ۽ محدود پارلياماني نظام کي لاڳو ڪيو ويو، جڏهن ته مستقبل جي بيچينيءَ کان بچاءَ لاءِ راجائن ۽ وڏن زميندارن کي تحفظ ڏنو ويو<ref>اسٽين، بي. (2010). آرنولڊ، ڊي. (ايڊيٽر). ''A History of India'' (ٻيو ايڊيشن). آڪسفورڊ: وائيلي-بليڪويل. ISBN 978-1-4051-9509-6. ويب ڪڙي: https://books.google.com.pk/books?id=QY4zdTDwMAQC</ref><ref>اسٽين، بي. (2010). آرنولڊ، ڊي. (ايڊيٽر). ''A History of India'' (ٻيو ايڊيشن). آڪسفورڊ: وائيلي-بليڪويل. ISBN 978-1-4051-9509-6. ويب ڪڙي: https://books.google.com.pk/books?id=QY4zdTDwMAQC</ref>. ان کان پوءِ وارن ڏهاڪن ۾ سڄي هندستان ۾ عوامي زندگي آهستي آهستي وڌي، جنهن جو نتيجو 1885ع ۾ [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جي قيام جي صورت ۾ نڪتو<ref>راب، پيٽر (2010). ''A History of India''. پالگريف ميڪملن، ص. 183. ISBN 978-0-230-34549-2.</ref>. اوڻيهين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ ٽيڪنالاجيءَ جي تيزيءَ سان واڌ ۽ زراعت جي واپاري صورت اختيار ڪرڻ سبب معاشي ڏکيائون پيدا ٿيون، ۽ ڪيترائي ننڍا هاري پري منڊين جي حالتن تي ڀاڙڻ لڳا<ref>اسٽين، بي. (2010). آرنولڊ، ڊي. (ايڊيٽر).صه.249 ''A History of India'' (ٻيو ايڊيشن). آڪسفورڊ: وائيلي-بليڪويل. ISBN 978-1-4051-9509-6. ويب ڪڙي: https://books.google.com.pk/books?id=QY4zdTDwMAQC</ref>. وڏي پيماني تي ڏڪار وڌيا،<ref>اسٽين، بي. (2010). آرنولڊ، ڊي. (ايڊيٽر). ''A History of India'' (ٻيو ايڊيشن). آڪسفورڊ: وائيلي-بليڪويل، ص. 245. ISBN 978-1-4051-9509-6. ويب ڪڙي: https://books.google.com.pk/books?id=QY4zdTDwMAQC — “اوڻيهين صدي جي آخر وارن خوفناڪ ڏڪارَن جي نتيجي ۾ برطانوي هند ۽ رياستي هند ٻنهي ۾ رياستي ذميوارين ۾ واڌ آئي. هڪ هچڪچائيندڙ حڪومت اهو فيصلو ڪيو ته رياستي وسيلا استعمال ڪرڻ ضروري آهن ۽ ڏڪار خلاف قدم کڻڻ ٽيڪنيڪي ماهرن جي ذريعي بهتر نموني سان سنڀالي سگهجن ٿا.”</ref> ۽ انفراسٽرڪچر جي خرچن باوجود هندستانين لاءِ صنعتي روزگار گهڻو پيدا نه ٿيو<ref>اسٽين، بي. (2010). آرنولڊ، ڊي. (ايڊيٽر). ''A History of India'' (ٻيو ايڊيشن). آڪسفورڊ: وائيلي-بليڪويل، ص. 247,248. ISBN 978-1-4051-9509-6. ويب ڪڙي: https://books.google.com.pk/books?id=QY4zdTDwMAQC — </ref> تنهن هوندي به، خاص طور تي پنجاب ۾، واپاري پوک سبب خوراڪ جي پيداوار وڌي<ref>ميٽڪالف، باربرا ڊي؛ ميٽڪالف، ٿامس آر. (2006).صه 126 ''A Concise History of Modern India'' (ٻيو ايڊيشن). ڪيمبرج يونيورسٽي پريس. ISBN 978-0-521-68225-1. ويب ڪڙي: https://books.google.com.pk/books?id=iuESgYNYPl0C</ref>. ريلوي نيٽ ورڪ ڏڪار جي امداد ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو<ref>ميٽڪالف، باربرا ڊي؛ ميٽڪالف، ٿامس آر. (2006).صه 97 ''A Concise History of Modern India'' (ٻيو ايڊيشن). ڪيمبرج يونيورسٽي پريس. ISBN 978-0-521-68225-1. ويب ڪڙي: https://books.google.com.pk/books?id=iuESgYNYPl0C</ref>، سامان جي ترسيل جي قيمت گهٽائي،<ref>149</ref> ۽ هندستاني ملڪيت واري صنعت جي شروعات ۾ مدد ڪئي. پهريئن عالمي جنگ دوران، جنهن ۾ لڳ ڀڳ ڏهه لک هندستانين خدمتون سرانجام ڏنيون،<ref>ميٽڪالف، باربرا ڊي؛ ميٽڪالف، ٿامس آر. (2006). ''A Concise History of Modern India'' (ٻيو ايڊيشن).صه 63 ڪيمبرج يونيورسٽي پريس. ISBN 978-0-521-68225-1. ويب ڪڙي: https://books.google.com.pk/books?id=iuESgYNYPl0C</ref>هڪ نئون دور شروع ٿيو. ان دور ۾ برطانوي سڌارن سان گڏ سخت قانونسازي، خودمختياريءَ لاءِ هندستاني مطالبن ۾ شدت، ۽ مهاتما گانڌيءَ جي اڳواڻي هيٺ عدم تشدد تي ٻڌل [[عدم تعاون تحريڪ]] جو آغاز ٿيو. 1930ع واري ڏهاڪي ۾ آهستي قانوني سڌارا ڪيا ويا ۽ چونڊن ۾ انڊين نيشنل ڪانگريس ڪاميابيون حاصل ڪيون.ايندڙ ڏهاڪي ۾ ٻي عالمي جنگ ۾ هندستان جي شموليت، ڪانگريس جي آخري عدم تعاون تحريڪ، ۽ مسلم قومپرستيءَ جي واڌ جهڙا بحران پيدا ٿيا، جيڪي 1947ع ۾ آزاديءَ تي ختم ٿيا، پر ساڳئي وقت هندستان ۽ پاڪستان جي ورهاڱي سبب وڏي انساني نقصان سان گڏ ٿيا. 1950ع ۾ هندستان جو آئين منظور ٿيو، جنهن ملڪ کي هڪ سيڪيولر ۽ جمهوري جمهوريه بڻايو<ref>ميٽڪالف، باربرا ڊي؛ ميٽڪالف، ٿامس آر. (2006). ''A Concise History of Modern India'' صه:,195,197 203, 231 163,167,(ٻيو ايڊيشن). ڪيمبرج يونيورسٽي پريس. ISBN 978-0-521-68225-1. ويب ڪڙي: https://books.google.com.pk/books?id=iuESgYNYPl0C</ref>. معاشي لبرلائزيشن شهري وچولي طبقي کي وڌايو ۽ هندستان کي تيزيءَ سان وڌندڙ معيشت بڻايو<ref>جاوالگي، راجشيڪر (راج) جي؛ گراسمن، ڊيوڊ اي. (2016). “Understanding the Characteristics and Entrepreneurial Activities of Middle-Class Consumers in Emerging Markets: The Case of India”. ۾: مارش، ليسلي ايل؛ لي، هونگمي (ايڊيٽر). ''The Middle Class in Emerging Societies: Consumers, Lifestyles and Markets'' (Routledge Research in Cultural and Media Studies Series). روٽليج. DOI: 10.4324/978135717692-10. ISBN 978-1-138-85882-4. — “هاڻ کان 2039ع تائين، ڀارت مان عالمي وچولي طبقي ۾ هڪ ارب کان وڌيڪ ماڻهن جي اضافي جو امڪان آهي، جنهن سان دنيا جي پنجين وڏي صارف مارڪيٽ وجود ۾ ايندي (ڊوبس). … ڀارت جي وچولي طبقي ۾ سڀ کان وڏي واڌ 1990ع جي شروعاتي ڏهاڪي دوران ڏٺي وئي، جڏهن معاشي سڌارن عالمي مارڪيٽن سان انضمام کي تيز ڪيو. ان وقت جڏهن مغربي ملڪن ۾ معاشي سست رفتاري هئي، ڀارت جي معيشت 5 سيڪڙو کان وڌيڪ شرح سان وڌندي رهي.”</ref>. تنهن هوندي به، ملڪ کي اڃا تائين ڳوٺاڻِي ۽ شهري غربت، مذهبي ۽ ذاتي تشدد، [[ماو نواز نڪسلائيٽ بغاوتون]]،<ref>158</ref> ۽ ڄمون ۽ ڪشمير سميت اتر اوڀر علائقن ۾ الڳاپي جون تحريڪون درپيش آهن. هندستان جا چين ۽ پاڪستان سان سرحدي تڪرار اڃا تائين حل طلب آهن<ref>ميٽڪالف، باربرا ڊي؛ ميٽڪالف، ٿامس آر. (2006). ''A Concise History of Modern India'' (ٻيو ايڊيشن)صه:243,247,248,251,253,265,266,270,274. ڪيمبرج يونيورسٽي پريس. ISBN 978-0-521-68225-1. ويب ڪڙي: https://books.google.com.pk/books?id=iuESgYNYPl0C</ref>. === آزاديءَ کان پوءِ === [[فائل:Jawaharlal Nehru with Sardar Vallabhbhai Patel.jpg|thumb|جواهر لعل نهرو سردار ولبھ ڀائي پٽيل سان گڏ، جديد ڀارت جا معمار]] 1947ع کان پوءِ ڀارت [[سوشلسٽ]] [[منصوبا بند معيشت]] اختيار ڪئي. ڀارت [[غيرجانبدار تحريڪ]] ۽ گڏيل قومن جو باني ميمبر آهي. آزاديءَ کان پوءِ ڀارت ڪيترين جنگين ۾ حصو ورتو، جن ۾ 1947–48ع، 1965ع، 1971ع ۽ 1999ع ۾ [[پاڪستان]] سان، ۽ 1962ع ۾ [[چين]] سان جنگون شامل آهن. ڀارت 1961ع ۾ [[گوئا]] تي به قبضو ڪيو، جيڪو ان کان اڳ پرتگالي قبضي هيٺ هو. آزاديءَ کان پوءِ ابتدائي چونڊن ۾، ڪانگريس پارٽي جواهر لعل نهرو جي قيادت هيٺ 1964ع تائين اقتدار ۾ رهي. ان کان پوءِ لال بهادر شاستري ٿوري عرصي لاءِ وزيراعظم ٿيو، جنهن کان پوءِ اندرا گانڌي 1967ع ۽ 1971ع جون چونڊون کٽيون. 1975ع ۾ ايمرجنسي لاڳو ڪرڻ کان پوءِ عوامي ناراضگي وڌي، جنهن سبب 1977ع ۾ ڪانگريس اقتدار وڃائي ويٺي ۽ جنتا پارٽي حڪومت ٺاهي. هي حڪومت تقريباً ٻن سالن تائين هلي، جنهن دوران مرارجِي ڊيسائي ۽ چرن سنگهه وزيراعظم رهيا.<ref>{{Cite journal|date=2009|title=Four Discussions from the November/December 2008 ACI Structural Journal|url=https://doi.org/10.14359/51663122|journal=ACI Structural Journal|volume=106|issue=5|doi=10.14359/51663122|issn=0889-3241}}</ref> 1980ع ۾ ڪانگريس ٻيهر اقتدار ۾ آئي، ۽ 1984ع ۾ اندرا گانڌي جي قتل کان پوءِ سندس پٽ راجيو گانڌي وڏي اڪثريت سان چونڊون کٽيون. 1989ع ۾ ڪانگريس ٻيهر شڪست کاڌي، ۽ وي. پي. سنگهه ۽ چندر شيکر جي قيادت هيٺ مختصر عرصي واري قومي محاذ حڪومت آئي. 1991ع ۾ ڪابه پارٽي واضح اڪثريت حاصل نه ڪري سگهي، پر ڪانگريس پي. وي. نرسمها رائو جي قيادت ۾ اقليتي حڪومت ٺاهي. ڀارت 1974ع ۽ 1998ع ۾ ايٽمي تجربا ڪيا، ۽ اهو انهن ٿورڙن ملڪن مان هڪ آهي جن وٽ [[ايٽمي هٿيار]] آهن.<ref name="India is a Nuclear State">{{cite web |title = India Profile |url=http://www.nti.org/e_research/profiles/India/index.html |accessdate = 20 June 2007 |year = 2003 |publisher = NTI}}</ref> 1991ع کان پوءِ ڀارت دنيا جي تيزي سان وڌندڙ معيشتن مان هڪ بڻجي ويو آهي.<ref>{{cite web | author = Montek S. Ahluwalia | title = Economic Reforms in India since 1991: Has Gradualism Worked? | publisher = Journal of Economic Perspectives | year = 2002 |url=http://planningcommission.nic.in/aboutus/speech/spemsa/msa008.doc | format = MS Word | accessdate = 13 June 2007 | archive-date = 4 March 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100304170307/http://planningcommission.nic.in/aboutus/speech/spemsa/msa008.doc | url-status = dead }}</ref> ===مولانا عبيدالله سنڌيءَ مطابق=== هندستان، دنيا جي تاريخ ۾ عظيم الشان درجي جو مالڪ آهي. پهرين دؤر ۾ هن سنسڪرت جهڙي ٻولي پيدا ڪئي، '''ڪليلا و دمنا''' جهڙو حڪمت وارو ڪتاب لکيو. فوجي مشقن واري راند شطرنج ايجاد ڪئي. رياضيءَ ۾ يونان سان مقابلو ڪيائين. الاهيات ۾ ويدانت فلاسافي سيکارڻ ۾ جڳت گرو بڻيو. ان سان ويدڪ ڌرم ۽ ٻڌ ڌرم پکڙيا. هندوستان مها راجا اشوڪ جهڙا حڪمران پيدا ڪيا. ٻئين دؤر ۾ قديم انسانيت جي علمبردار جلال الدين اڪبر پيدا ڪيو. هن ڏکڻ ايشيا جي ٻولين کي ملائي اردوءَ جهڙي انٽرنيشنل ٻولي ٺاهي. هندوستان محي الدين عالمگير جهڙو سلطان ۽ [[شاهه ولي الله]] جهڙو فلاسافر پيدا ڪيو. <ref>{{Citation |title=مولانا عبيدالله سنڌيءَ جون تحريرون ۽ تقريرون (مولانا عبيدالله سنڌي / ثناءُ الله سومرو) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر<!-- Bot generated title --> |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=313 |accessdate=2016-09-19 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912101731/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=313 |dead-url=yes }}</ref> <ref>ڪتاب: مولانا عبيدالله سنڌيءَ جون تحريرون ۽ تقريرون</ref> ھندستان جي تاريخ پهريائين پهريائين آنربل مائونٽ سٽيوئرٽ ايلفنسٽن تيار ڪئي هئي، جا پهريون گهمرو 1841ع ۾ ڇپجي پڌري ٿي هئي.<ref>{ڪتاب: قديم سنڌ ؛ از: ڀيرومل مهرچند آڏواڻي ؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page10.html#_ftn4}}} </ref> ===ڀارت جي حوالي سان چوڻي=== ڀارت جي حوالي سان سنڌي ٻوليءَ ۾ هڪ چوڻي به مشهور آهي، جيڪا اصل ۾ ته هندي جي چوڻي آهي پر هاڻي سنڌي ٻولي ۾ ڪتب اچي ٿي. چوڻي اهي ته ”جيڪي مھا ڀارت ۾ آهي، سو ڀارت ۾ ڪانھي.“ معنا ته مھاڀارت، هڪ مڪمل معلوماتي ۽ مذهبي ڪتاب آهي. ڀارت کنڊ جون مُک ۽ هڙئي ڳالھيون، منجھس لکيل آهن. ٻين لفظن ۾ سندن خيال آھي؛ مھا ڀارت ۾ اھي ڳالھيون به لکيل آھن، جيڪي ڀارت ملڪ ۾ ڪونھن. مطلب اهو ته ڌرمي ڪتاب، به انسان کي گھڻو ڪجهه سيکارين ٿا.<ref>{{Citation |title=ماڳن مڪانن جي نالن تي مشتمل پهاڪا ۽ چوڻيون (انجنيئر عبدالوھاب سھتو) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر<!-- Bot generated title --> |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=366 |accessdate=2016-11-22 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912111700/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=366 |dead-url=yes }}</ref> ==جاگرافي== [[فائل:Indiarivers.png|thumb|ڀارت جون نديون]] ڀارت زميني ايراضيءَ جي لحاظ کان دنيا جو ستون وڏو ملڪ آهي. اهو [[ننڍو کنڊ|ڀارتي برصغير]] جو مرڪزي حصو آهي. ڀارت سان لڳندڙ ملڪ [[پاڪستان]]، [[بنگلا ديش]]، [[ميانمار]]، [[چين]]، [[ڀوٽان]] ۽ [[نيپال]] آهن. ان کان علاوه ڀارت [[سري لنڪا]] ۽ [[مالديپ]] جي ويجهو پڻ واقع آهي، جيڪي ٻئي [[ٻيٽ ملڪ]] آهن. ڀارت جو هڪ [[مرڪزي علائقو|مرڪزي انتظام هيٺ علائقو]] [[انڊيمان ۽ نڪوبار ٻيٽ|انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]] [[ٿائيلينڊ]]، [[انڊونيشيا]] ۽ ميانمار جي ويجهو واقع آهي.<ref>{{Cite web|title=Andaman and Nicobar Islands · India|url=https://www.google.com/maps/place/Andaman+and+Nicobar+Islands,+India/@10.213225,91.00633,7z/data=!3m1!4b1!4m5!3m4!1s0x3064a00f2b650ff3:0xce80055648fccb2c!8m2!3d11.7400867!4d92.6586401?hl=en|access-date=3 June 2021|website=Andaman and Nicobar Islands · India|language=en-AU}}</ref> === زميني بناوٽ === ڀارت جي اترئين حصي ۾ ڪيترائي جبل موجود آهن. انهن مان سڀ کان وڌيڪ مشهور [[هماليا|جبلن جي قطار هماليه]] آهي، جتي دنيا جا ڪجهه تمام اوچا جبل موجود آهن. ڀارت ۾ ڪيترائي درياءَ آهن. اهم دريائن ۾ [[گنگا]]، [[برهمپترا ندي|برهمپترا]]، [[يمنا]]، گوداوري، ڪاويري، نرمدا ۽ ڪرشنا شامل آهن. === سامونڊي ڪنارو === ڀارت هڪ [[جزيري نما|جزيرو نما]] (Peninsula) آهي، جنهن جو مطلب آهي ته اهو ٽن پاسن کان پاڻيءَ سان گهيريل آهي. اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]]، ڏکڻ ۾ [[هندي سمنڊ]]، ۽ اوڀر ۾ [[بنگال جي نار]] واقع آهي. ڀارت جو ڪُل [[سامونڊي ڪنارو]] {{Convert|7517|km|mi|-2|adj=on|abbr=off}} ڊگهو آهي.<ref name="sanilkumar">{{cite journal|last1=Kumar|first1=V. Sanil|last2=Pathak|first2=K. C.|last3=Pednekar|first3=P.|last4=Raju|first4=N. S. N.|year=2006|title=Coastal processes along the Indian coastline|url=http://drs.nio.org/drs/bitstream/2264/350/1/Curr_Sci_91_530.pdf|journal=Current Science|volume=91|issue=4|pages=530–536}}</ref> مکيه زميني حصي جو سامونڊي ڪنارو {{Convert|5423|km|mi|-2|adj=on|abbr=off}} ڊگهو آهي، جڏهن ته [[انڊمان ٻيٽ]]، [[نڪوبار ٻيٽ]] ۽ [[لڪشادويپ]] ٻيٽن جو گڏيل سامونڊي ڪنارو {{Convert|2094|km|mi|-2|adj=on|abbr=off}} آهي.{{sfn|Kumar|Pathak|Pednekar|Raju|2006}} [[ڀارتي نيوي]] جي [[هائيڊروگرافڪ]] [[نقشو|نقشن]] موجب، مکيه زميني سامونڊي ڪناري جو 43٪ حصو [[ريتيلا]] [[سامونڊي ڪنارا]] آهن، 11٪ [[پٿريلا]] ڪنارا ۽ [[کڏيون]] آهن، جڏهن⁠تہ %46 حصو [[ڪچري ميدان]] يا [[دلدلي]] ڪنارن تي مشتمل آهي.{{sfn|Kumar|Pathak|Pednekar|Raju|2006}} === آبهوا === ڀارت ۾ مختلف قسم جون آبهواون موجود آهن.<ref name="CONCISE ENCYCLOPEDIA 4">{{cite book |title = Concise Encyclopedia |publisher = Dorling Kindersley Limited |year = 1997 |pages = 333 |isbn = 0-7513-5911-4}}</ref> [[ڏکڻ ڀارت]] ۾ آبهوا گهڻو ڪري [[ٽراپڪس|اتر اڀرندڙ (ٽراپيڪل)]] آهي، جنهن ۾ اونهاري ۾ تمام گهڻي گرمي ۽ سياري ۾ ٿڌ نسبتاً گهٽ ٿيندي آهي.<ref name="CONCISE ENCYCLOPEDIA 4" /> اترئين حصي ۾ آبهوا نسبتاً ٿڌي هوندي آهي، جنهن کي [[ذِيلي اڀرندڙ علائقو|سب ٽراپيڪل]] چيو ويندو آهي. جبلن وارن علائقن ۾ [[الپائن آبهوا]] ملي ٿي.<ref name="CONCISE ENCYCLOPEDIA 4" /> [[هماليا|هماليه]] جبلن ۾، جيڪي الپائن آبهوا واري علائقي ۾ آهن، تمام گهڻي ٿڌ پوي ٿي. هماليه جبل [[مرڪزي ايشيا]] مان ايندڙ ٿڌين هوائن کي [[ڀارتي برصغير]] ۾ داخل ٿيڻ کان روڪين ٿا، جنهن سبب برصغير جا گهڻا حصا ساڳئي [[ويڪرائي ڦاڪ]] وارن ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ گرم رهن ٿا.{{sfn|Posey|1994|p = 118}}{{sfn|Wolpert|2003|p = 4}} اولهندي سامونڊي ڪناري ۽ اوڀر هماليه جي هيٺاهين علائقن ۾ تمام گهڻو مينهن پوي ٿو، جڏهن⁠تہ اولهه جو اندروني حصو نسبتاً سڪو ۽ خشڪ آهي. ==== مون سون ==== ڀارت جي ڪجهه [[ريگستان|ريگستاني]] علائقن جي ڪري، سڄي ملڪ ۾ سال جا لڳ ڀڳ چار مهينا مينهن پوندا آهن. هن عرصي کي (عام طور جون کان سيپٽمبر تائين) [[مون سون]] چيو ويندو آهي. مون سون ان ڪري ٿئي ٿو جو ريگستان پاڻي سان ڀريل هوائن کي [[هندي سمنڊ]] مان پاڻ ڏانهن ڇڪين ٿا، ۽ جڏهن اهي هوائون ڀارت ۾ داخل ٿين ٿيون ته مينهن وسائين ٿيون.جيڪڏهن مون سون جو مينهن دير سان اچي يا گهٽ مقدار ۾ پوي، ته [[ڏڪار]] (يعني مينهن جي کوٽ سبب زمين جو سڪڻ) پيدا ٿي سگهي ٿو. == سياسي نظام == {{multiple image |perrow=1 |total_width=250 |image1=Rashtrapati Bhavan Wide New Delhi India.jpg |caption1=[[نئين دهلي]] ۾ واقع [[راشٽرپتي ڀون]] [[ڀارت جي صدر]] جي سرڪاري رهائشگاهه آهي. |image2=Glimpses of the new Parliament Building, in New Delhi (2).jpg |caption2=[[نئين دهلي]] ۾ واقع [[نئون پارليامينٽ هائوس، نئين دهلي|پارليامينٽ هائوس]] (''سنسد ڀون'') اها جاءِ آهي جتي [[ڀارت جي پارليامينٽ]] جا اجلاس ٿيندا آهن. }} ڀارت هڪ [[پارلياماني جمهوريه]] آهي ۽ هتي [[گهڻ پارٽي نظام]] موجود آهي.{{sfn|Burnell|Calvert|1999|p = 125}} آباديءَ جي لحاظ کان ڀارت دنيا جي سڀ کان وڏي جمهوريت آهي.<ref name="largestdem1">{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/country_profiles/1154019.stm | title = Country profile: India | accessdate= 14 March 2019 | date = 19 April 2012 | publisher = BBC }}</ref> ڀارت ۾ ڇهه{{nbsp}}[[ڀارت جون سياسي پارٽيون|قومي سياسي پارٽيون]] آهن، جهڙوڪ [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] (INC) ۽ [[ڀارتيه جنتا پارٽي]] (BJP). ان کان علاوه پنجاهه کان وڌيڪ{{nbsp}}[[ڀارت جون سياسي پارٽيون|علائقائي پارٽيون]] پڻ آهن.{{sfn|Election Commission of India}} ڪانگريس پارٽي ڀارتي [[سياسي ثقافت]] ۾ [[مرڪزي سياست|مرڪزي]] حيثيت رکي ٿي،<ref>{{Cite journal |last1=Sáez |first1=Lawrence |last2=Sinha |first2=Aseema |year=2010 |title=Political cycles, political institutions and public expenditure in India, 1980–2000 |url=https://archive.org/details/sim_british-journal-of-political-science_2010-01_40_1/page/91 |journal=[[British Journal of Political Science]] |volume=40 |issue=1 |pages=91–113 |doi=10.1017/s0007123409990226 |s2cid=154767259 |issn = 0007-1234}}</ref> جڏهن⁠تہ BJP کي [[ساڄي ڌر جي سياست]] سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي.{{sfn|Malik|Singh|1992|pp=318–336}}{{sfn|Banerjee|2005|p=3118}}<ref>{{Cite news |last=Halarnkar |first=Samar |date=13 June 2012 |title=Narendra Modi makes his move |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-india-18352532 |quote=The right-wing Hindu nationalist Bharatiya Janata Party (BJP), India's primary opposition party}}</ref> 1950 کان 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين [[ڀارت جي پارليامينٽ]] ۾ ڪانگريس پارٽي کي [[اڪثريت]] حاصل رهي. 1980ع جي ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ کان پوءِ BJP{{sfn|Sarkar|2007|p=84}} ۽ طاقتور علائقائي پارٽيون آهستي آهستي پارليامينٽ ۾ وڌيڪ سيٽون حاصل ڪرڻ لڳيون، جنهن سبب قومي پارٽين کي [[اتحادي حڪومت]]ون ٺاهڻيون پيون.{{sfn|Chander|2004|p=117}} [[File:Supporter_of_Bharatiya_Janata_Party_at_an_election_rally_in_Amethi.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Supporter_of_Bharatiya_Janata_Party_at_an_election_rally_in_Amethi.jpg|left|thumb|[[بي جي پي]] دنيا جي سڀ کان وڏي سياسي پارٽي آهي]] ڀارت ۾ 700 کان وڌيڪ سياسي پارٽيون موجود آهن، جيڪي قومي، علائقائي ۽ مقامي سطح تي ورهايل آهن. انهن مان [[ڀارتي قومي ڪانگريس]] (INC)، [[ڀارتيه جنتا پارٽي]] (BJP) ۽ [[ڀارتي ڪميونسٽ پارٽي (مارڪسسٽ)]] اهم آهن. ڀارتي قومي ڪانگريس 1885ع ۾ قائم ٿي ۽ 1914ع ۾ [[مهاتما گانڌي]] جي شموليت سان نئين دور ۾ داخل ٿي. گانڌي جي اڳواڻي ۾ پارٽي آزاديءَ جي تحريڪ جي علامت بڻجي ۽ نيٺ 1947ع ۾ ڀارت آزادي حاصل ڪئي. آزاديءَ کان پوءِ لڳ ڀڳ چاليهه سال حڪومت ڪانگريس وٽ رهي. ڀارتيه جنتا پارٽي 1980ع ۾ قائم ٿي ۽ ويهين صديءَ جي آخر تائين وڏي سياسي قوت بڻجي وئي. [[بابري مسجد]] جي واقعي کان پوءِ 1998ع کان 2004ع تائين حڪومت ڪئي. جيتوڻيڪ پوءِ اقتدار ڪانگريس ڏانهن منتقل ٿيو، پر بي جي پي اڃا به اهم سياسي مقابلي واري پارٽي آهي.<ref name="autogenerated1"/> ڀارت هڪ وفاقي جمهوريه آهي، جتي آزاديءَ کان وٺي جمهوري حڪومت قائم آهي. هتي وچ-کاٻي، ساڄي، کاٻي ۽ علائقائي پارٽيون موجود آهن، جنهن سبب اڪثر [[اتحادي حڪومت]]ون ٺهن ٿيون. سياسي تنوع باوجود، تقريباً سڀئي پارٽيون معاشي سڌارن بابت متوازن راءِ رکن ٿيون. === حڪومت === {{Main|ڀارت جي حڪومت|ڀارت جو آئين}} [[File:The_Prime_Minister,_Shri_Narendra_Modi_and_the_Prime_Minister_of_Israel,_Mr._Benjamin_Netanyahu_at_the_Community_Reception_Programme,_in_Tel_Aviv,_Israel_on_July_05,_2017_(12).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:The_Prime_Minister,_Shri_Narendra_Modi_and_the_Prime_Minister_of_Israel,_Mr._Benjamin_Netanyahu_at_the_Community_Reception_Programme,_in_Tel_Aviv,_Israel_on_July_05,_2017_(12).jpg|left|thumb|[[نريندر مودي]]، ڀارت جو وزيراعظم، ۽ [[بنيامين نتنياهو]]، اسرائيل جو وزيراعظم]] ڀارت جي حڪومت کي دنيا جي سڀ کان وڏي [[جمهوريت]] سڏيو وڃي ٿو.<ref name="largestdem1">{{یادکرد|language=en|title=Country profile: India|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/country_profiles/1154019.stm|publisher=[[BBC]]|date=January 9, 2007}}</ref><ref name="largestdem2">{{یادکرد|language=en|title=World's Largest Democracy to Reach One Billion Persons on Independence Day|url=http://www.un.org/esa/population/pubsarchive/india/ind1bil.htm|publisher=[[United Nations]]}}</ref> [[ڀارت جي آزادي]] 15 آگسٽ 1947ع تي اعلان ڪئي وئي. [[جواهر لعل نهرو]]، جيڪو “پنڊت” (يعني استاد) سڏبو هو ۽ [[ڀارتي قومي ڪانگريس]] جي آزاديءَ واري تحريڪ جو اهم اڳواڻ هو، ڀارت جو پهريون [[وزيراعظم]] چونڊيو ويو. ڀارت جو آئين 1949ع ۾ منظور ٿيو ۽ 26 جنوري 1950ع کان نافذ ٿيو، جيڪو ان وقت کان وٺي بغير ڪنهن بنيادي تبديلي جي ڪاميابي سان لاڳو آهي. هن آئين رياستي حڪومتن کي وسيع اختيار ڏنا آهن. ڀارت جي سياسي نظام ۾ وزيراعظم ملڪ جو سڀ کان وڏو انتظامي عهدو آهي، جڏهن ته [[صدر]] هڪ علامتي حيثيت رکي ٿو، جيڪو عام طور تي سڄي ملڪ ۾ وڏي مقبوليت رکندڙ شخصيتن مان چونڊيو ويندو آهي. چونڊن ۾ جيڪا پارٽي اڪثريت حاصل ڪري ٿي، اها وزيراعظم نامزد ڪري ٿي ۽ اتحادي پارٽين سان گڏ ڪابينا ٺاهي ٿي. صدر جو چونڊ مرڪزي ۽ رياستي اسيمبلين جي نمائندن جي گڏيل ووٽن سان پارٽين جي اميدوارن مان ٿئي ٿي. ملڪ جو چونڊ ڪميشن هڪ آزاد سرڪاري ادارو آهي، جنهن وٽ چونڊن جي انتظام ۽ نگراني بابت مڪمل اختيار آهن. ووٽ ڏيڻ جي قانوني عمر گهٽ ۾ گهٽ 18 سال آهي.<ref name="autogenerated1"/> ڀارت جي قانونسازي واري شاخ ٻن ايوانن تي مشتمل آهي: [[لوڪ سڀا]] (عوامي ايوان) ۽ [[راجيا سڀا]] (اعليٰ ايوان). راجيا سڀا جا 250 ميمبر آهن، جن مان 12 صدر مقرر ڪري ٿو ۽ باقي رياستي اسيمبلين جا نمائندا چونڊين ٿا. انهن ميمبرن کي [[ڀارتي ادب|ادب]]، [[سائنس]]، [[ڀارتي فن|فن]] ۽ سماجي معاملن ۾ ماهر هجڻ گهرجي. هن ايوان جي صدارت نائب صدر ڪندو آهي. لوڪ سڀا جا 545 ميمبر آهن، جن مان 530 سڌي ووٽ سان چونڊجن ٿا، 13 ست مرڪزي علائقن مان ايندا آهن، ۽ 2 صدر طرفان اينگلو-انڊين برادري مان نامزد ڪيا ويندا آهن. وزيراعظم حڪمران پارٽي طرفان لوڪ سڀا مان چونڊيو ويندو آهي. ڀارت جون پهريون [[عام چونڊون]] 1952ع ۾ ٿيون. 1967ع تائين [[ڀارتي قومي ڪانگريس]] لوڪ سڀا ۾ 73 سيڪڙو کان وڌيڪ سيٽون حاصل ڪنديون رهيون، پر ان کان پوءِ ٻين پارٽين، خاص طور [[ڀارتيه جنتا پارٽي]] ۽ رياستي پارٽين، وڏي مقبوليت حاصل ڪئي. ڀارت جي جمهوري عمل ۾ رڳو هڪ ڀيرو وقفو آيو، اهو به 1970ع جي ڏهاڪي جي آخر ۾، جڏهن گهرو تڪرارن سبب [[انديارا گانڌي]] ايمرجنسي لاڳو ڪئي ۽ نيٺ سندس حڪومت جو خاتمو ٿيو. ان دور ۾ عدم مقبوليت جو هڪ اهم سبب آبادي گهٽائڻ لاءِ [[خانداني منصوبه بندي]] بابت سندس پاليسيون هيون. === ڀارت ۾ صدارت === ڀارت جو صدر سڌي طرح نه، پر [[ڀارتي پارليامينٽ]] (لوڪ سڀا ۽ راجيا سڀا) ۽ رياستي اسيمبلين جي نمائندن جي ووٽن سان چونڊيو ويندو آهي. انهن ووٽن جو مجموعو 4,896 نمائندن تي ٻڌل هوندو آهي، جيڪي صدر کي پنجن سالن جي مدت لاءِ چونڊين ٿا.<ref>[http://www.yjc.ir/fa/news/4030975]</ref> جيتوڻيڪ صدر جو عهدو گهڻو ڪري علامتي آهي، پر قانوني طور تي اهو ملڪ جو سڀ کان وڏو آئيني عهدو آهي. صدر قانونسازي، انتظاميه ۽ عدليه جو سرڪاري سربراهه ۽ هٿياربند فوجن جو سپريم ڪمانڊر هوندو آهي. آئين جي آرٽيڪل 53 تحت صدر وٽ وسيع اختيار آهن، پر عملي طور اهي اختيار وزيراعظم جي اڳواڻي هيٺ ڪابينا استعمال ڪري ٿي.<ref>{{یادکرد وب|url=http://fa.azadnegar.com/shoseinm/news/159512.html|title=ڀارت ۾ صدارت جو عهدو}}</ref> === عدالتي نظام === [[File:Supreme_Court_of_India_01.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Supreme_Court_of_India_01.jpg|left|thumb|[[ڀارت جي سپريم ڪورٽ]]]] ڀارت جو قانوني نظام انگلينڊ جي [[ڪامن لا]] تي ٻڌل آهي. عدالتي ڍانچو مضبوط ۽ منظم آهي، جيتوڻيڪ ملڪ وفاقي نظام رکي ٿو. عدالتي درجا هن ريت آهن: * [[ڀارت جي سپريم ڪورٽ]] * رياستي هاءِ ڪورٽون * هيٺيون عدالتون سپريم ڪورٽ هڪ چيف جسٽس ۽ 25 ججن تي مشتمل آهي، جيڪي صدر طرفان مقرر ڪيا ويندا آهن. هي عدالت آئين جي نگهبان آهي ۽ مرڪزي توڙي رياستي قانونن کي غير آئيني قرار ڏيڻ جو اختيار رکي ٿي. وفاقي ۽ رياستي حڪومتن وچ ۾ تڪرارن ۾ سپريم ڪورٽ جو فيصلو حتمي هوندو آهي. هيٺيون عدالتون فوجداري ۽ ديواني شعبن ۾ شهرن ۾ ڪم ڪن ٿيون، جڏهن ته ڳوٺن ۾ پنچائتي نظام ذريعي به تڪرار حل ڪيا ويندا آهن. ڀارت جي عدليه مڪمل طور قانونسازي کان آزاد آهي. ججن جون پگهارون ۽ عدالتي خرچ الڳ بجيٽ مان ادا ٿين ٿا، جن تي پارليامينٽ جي ووٽ جي ضرورت ناهي. ججن کي هٽائڻ رڳو تڏهن ممڪن آهي، جڏهن صدر جي سفارش تي پارليامينٽ ٻن ٽين اڪثريت سان منظوري ڏئي. ڀارت جي حڪومت [[ڀارت جو آئين]] تحت هلائي وڃي ٿي، جيڪو ملڪ جو سڀ کان اهم قانوني [[دستاويز]] آهي. اهو 26 جنوري 1950ع تي نافذ ٿيو.{{sfn|Pylee|2003a|p = 4}} شروعاتي صورت ۾ آئين موجب ڀارت هڪ "[[خودمختياري|خودمختيار]]، [[جمهوري]] [[ريپبلڪ]]" هو. 1971ع ۾ ان ۾ ترميم ڪري ان کي "خودمختيار، [[سوشلسٽ]]، [[سيڪيولرزم|سيڪيولر]]، جمهوري ريپبلڪ" قرار ڏنو ويو.{{sfn|Dutt|1998|p = 421}} ڀارت کي اڪثر هڪ "نيم [[وفاق]]ي" نظام وارو ملڪ چيو ويندو آهي، جنهن جو مطلب آهي ته مرڪزي حڪومت مضبوط ۽ رياستي حڪومتون نسبتاً ڪمزور آهن.{{sfn|Wheare|1980|p = 28}} مرڪزي حڪومت کي عام طور "يونين حڪومت" يا "مرڪزي حڪومت" چيو ويندو آهي، پر 1990ع جي ڏهاڪي جي آخر ۾ سياسي، معاشي ۽ سماجي تبديلين کان پوءِ حڪومت جو ڍانچو وڌيڪ وفاقي بڻيو.{{sfn|Echeverri-Gent|2002|pp = 19–20}}{{sfn|Sinha|2004|p = 25}} ==== حڪومت جا شعبا ==== يونين حڪومت ٽن حصن ۾ ورهايل آهي: [[قانون ساز ادارو|قانون ساز]] (قانون ٺاهيندڙ)، [[انتظاميه]] (قانون لاڳو ڪندڙ)، ۽ [[عدليه]] (قانون تي عمل ڪرائڻ واري).<ref name="constitution">[[s:Constitution of India (2020)|ڀارت جو آئين]]</ref> اهي ٽيئي ادارا ڀارت جي [[راڄڌاني]] [[نئين دهلي]] ۾ واقع آهن. ڀارت جو قانون ساز ادارو [[ڀارت جي پارليامينٽ]] ({{lang|hi|संसद}} {{transl|hi|ISO|Sansad}}) سڏجي ٿو. اهو ٻن ايوانن تي مشتمل آهي: مٿيون ايوان [[راجيا سڀا]] (رياستن جي ڪائونسل) ۽ هيٺيون ايوان [[لوڪ سڀا]] (عوام جو ايوان).{{sfn|Gledhill|1970|p = 127}} راجيا سڀا ۾ 245 ميمبر هوندا آهن، جن جي مدت ڇهه سال هوندي آهي.{{sfn|Sharma|2007|p = 161}} گهڻا ميمبر رياستن ۽ يونين علائقن جي اسيمبلين طرفان اڻ سڌي طرح چونڊيا ويندا آهن.{{sfn|Sharma|2007|p = 162}} لوڪ سڀا ۾ 545 ميمبر هوندا آهن، جن جي مدت پنج سال هوندي آهي ۽ اهي سڌي طرح عوام جي ووٽن سان چونڊيا ويندا آهن.{{sfn|Sharma|2007|p = 143}} انتظاميه ۾ [[ڀارت جو صدر|صدر]]، [[ڀارت جو نائب صدر|نائب صدر]]، [[ڀارت جو وزيراعظم|وزيراعظم]] ۽ [[يونين ڪائونسل آف منسٽرس]] شامل آهن. صدر ڀارت جو [[رياستي سربراهه]] آهي.{{sfn|Sharma|2007|p = 31}} صدر کي هڪ [[انتخابي ڪاليج (ڀارت)|انتخابي ڪاليج]] ذريعي پنجن سالن لاءِ چونڊيو ويندو آهي، جنهن ۾ مرڪزي ۽ رياستي قانون ساز ادارن جا ميمبر شامل هوندا آهن.{{sfn|Sharma|2007|p = 138}}{{sfn|Gledhill|1970|p = 112}} وزيراعظم ڀارت جو [[حڪومتي سربراهه]] هوندو آهي ۽ اصل اقتدار سندس هٿ ۾ هوندو آهي.{{sfn|Sharma|2007|p = 162}} يونين ڪائونسل آف منسٽرس وزيراعظم جي مدد ڪري ٿي، جيڪا ٻين ملڪن جي [[ڪيبنيٽ]] جهڙي هوندي آهي. عدليه ٽن قسمن جي [[عدالت]]ن تي مشتمل آهي: [[ڀارت جي سپريم ڪورٽ]]، 24 [[ڀارت جون هاءِ ڪورٽون]]، ۽ هيٺيون عدالتون.{{sfn|Neuborne|2003|p = 478}} [[ڀارت جو چيف جسٽس]] سپريم ڪورٽ جو سربراهه هوندو آهي. عدالتن وٽ اهو اختيار آهي ته جيڪڏهن ڪو قانون آئين جي خلاف هجي ته ان کي رد ڪري سگهن.{{sfn|Sripati|1998|pp=423–424}}{{sfn|Pylee|2003b|p = 314}} == انتظامي ورهاست == انتظامي مقصدن لاءِ [[ڀارت]] کي مختلف حصن ۾ ورهايو ويو آهي. انهن مان گهڻي [[رياست|رياستون]] آهن ۽ باقي [[يونين علائقا]] سڏجن ٿا. ڪُل <small>28</small> رياستون ۽ <small>8</small> يونين علائقا آهن.<ref name="LOC PROFILE"/> رياستن ۽ يونين علائقن جي حڪمرانيءَ جو طريقو مختلف آهي. گهڻن يونين علائقن ۾ مرڪزي حڪومت طرفان مقرر ڪيل ليفتيننٽ گورنر بطور منتظم (Cheif Executive) هوندو آهي، جڏهن ⁠ته سڀئي رياستون (۽ [[دهلي]] ۽ [[پڊوچيري]] جهڙا علائقا) پنهنجون حڪومتون پاڻ چونڊين ٿيون. [[فائل:IndiaStatesByRTOcodes.png|300px|right|ڀارت جون رياستون ۽ يونين علائقا]] '''رياستون:''' {| class="wikitable" |- ! رياست ! راڄڌاني ! ڪوڊ |- | [[آنڌرا پرديش|آنڌرا پرديش]] || [[امراوتي]] || AP |- | [[اروناچل پرديش]] || [[اتانگر]] || AR |- | [[آسام]] || [[دسپور]] || AS |- | [[بھار]] || [[پٽنا]] || BR |- | [[ڇتيس ڳڙھ]] || [[رائيپور]]|| CG |- | [[گووا|گوا]]|| [[پنجيم]] || GA |- | [[گجرات]] || [[گانڌي نگر]] || GJ |- | [[هريانا]]|| [[چندي ڳڙھ|چندي ڳڙهه]]|| HR |- | [[هماچل پرديش]] || [[شملا]] || HP |- | [[جهارکنڊ]] || [[رانچي]] || JH |- | [[ڪرناٽڪا]]|| [[بنگلورو|بينگلورو]]|| KA |- | [[ڪيرالا]] || [[ترواننت پورم]] || KL |- | [[مڌيا پرديش]]|| [[ڀوپال]] || MP |- | [[مهاراشٽر]] || [[ممبئي]] || MH |- | [[مني پور]] || [[امفال]] || MN |- | [[ميگهاليا|ميگھاليه]]|| [[شيلانگ]] || ML |- | [[ميزورام]]|| [[آئزاول]] || MZ |- | [[ناگالينڊ]] || [[ڪوهيما]] || NL |- | [[اوڙيسا]]|| [[ڀوبينسور|ڀوبنيشور]]|| OD |- | [[پنجاب]] || [[چندي ڳڙھ|چندي ڳڙهه]]|| PB |- | [[راجستان|راجسٿان]]|| [[جئيپور]] || RJ |- | [[سڪم]] || [[گانگٽوڪ]]|| SK |- | [[تامل ناڊو]] || [[چنائي]] || TN |- | [[تلنگانا]] || [[حيدرآباد]] || TG |- | [[تريپوره]]|| [[اگرتلا|اگرتله]]|| TR |- | [[اتر پرديش]] || [[لکنئو]] || UP |- | [[اتراکنڊ]] || [[ديهرادون]] || UK |- | [[اولهه بنگال]] || [[ڪولڪتا]] || WB |} '''يونين علائقا:''' {| class="wikitable" ! يونين علائقو ! راڄڌاني |- | [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]] || [[پورٽ بليئر]] |- | [[چندي ڳڙهه]] || [[چندي ڳڙهه]] |- | [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]] || [[دمن]] |- | [[دهلي]] || [[دهلي]] |- | [[ڄمون ۽ ڪشمير]] || [[سرينگر]] (اونهاري) ۽ [[ڄمون]] (سياري) |- | [[لداخ]] || [[ليه]] |- | [[لڪشادويپ]] || [[ڪاورتي]] |- | [[پڊوچيري]] || [[پڊوچيري]] |} == معيشت == {{main|ڀارت جي معيشت}} {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 200 | image1 = Reliance Industries Airbus A319-115X CJ.jpg | width1 = 300 | height1 = | image2 = Tata_Limited_18_Grosvenor_Place.JPG | width2 = 300 | height2 = | image3 = ICICI Towers, BKC (289443859).jpg | width3 = 300 | height3 = | image4 = ONGC_Oil_Platform.jpg | width4 = 300 | height4 = | footer = | align = left | caption1 = [[ريلائنس انڊسٽريز]] | caption2 = [[ٽاٽا گروپ]] | caption3 = [[آئي سي آئي سي آئي بئنڪ]] | caption4 = [[قدرتي تيل ۽ گئس ڪمپني]] | caption_align = center | header = | header_background = gray | direction = vertical | image5 = India_Money.jpg | caption5 = [[ڀارت جي رپيو]] }} ڀارت جي معيشت دنيا جي چوٿين وڏي معيشت سمجهي وڃي ٿي. ڀارت عالمي معاشي مندي جي باوجود گذريل ڪجھ سالن دوران سراسري طور اٺ سيڪڙو کان وڌيڪ معاشي واڌ سان ھڪ وڏي معاشي قوت بڻجي ويو آھي. ھي واڌ ويجھ پاڙيسري ملڪ چين جي معاشي واڌ جي ويجھو آھي. [[برابري طاقت خريد]] بابت ڪيل ماپ موجب، ڀارت جي [[مجموعي گھريلو پيداوار]] (جي ڊي پي) ڇهه سئو يارنهن ڏهائي ٽي ٽريلين ڊالر ھئڻ سبب، [[فهرست ملڪ بر بنياد مجموعي گھريلو پيداوار|چوٿين درجي]] تي اچي ٿو.<ref name="سي آئي اي"/> ڀارت جي معيشت شايد ھڪ تاريخي اوج جي شروعاتي مرحلن ۾ ھجي. تازن شايع ٿيل انگن اکرن موجب، سال ٻه ھزار ٽئي ويھ جي ٽئين ٽه ماهي ۾ معاشي واڌ سالياني شرح ست ڏهائي ڇهه سيڪڙو تائين پھتي آھي. گذريل ڪجھ ھفتن ۾ چار بين الاقوامي اڳڪٿين پنھنجي سالياني واڌ جي اڳڪٿي سراسري پنج ڏهائي نَو سيڪڙو مان وڌائي ڇهه ڏهائي پنج سيڪڙو ڪري ڇڏي آھي. ڀارت جي قومي اسٽاڪ مٽاسٽا ھاڻي ھانگ ڪانگ جي اسٽاڪ مٽاسٽا سان گڏجي دنيا جي ستين وڏي اسٽاڪ مارڪيٽ جي حيثيت لاءِ ھم قدم ٿي چڪي آھي.<ref>{{یادکرد وب|نشانی=https://www.eghtesadonline.com/fa/news/816017/نارندرا-مودی-در-سودای-تبدیل-هند-به-یک-ابرقدرت-اقتصادی-آیا-هند-می‌تواند-یک-قدرت-بزرگ-اقتصادی-در-کنار-چین-و-ایالات-متحده-شود|عنوان=ڀارت جي معاشي واڌ}}</ref> ان جي باوجود، لکين ماڻھو اڃا بہ شديد غربت ۾ زندگي گذاري رھيا آھن، ۽ آمدني في ڪس ست سئو ويھ آمريڪي ڊالر، يعني ٽن سئو پينسٺ پائونڊ ساليانو آھي. بنيادي ڍانچي جون ڏکيائون بہ ڀارت ۾ جاري آھن. جيتوڻيڪ اڃا بہ ڀارت جي آبادي مان چوٽيھ سيڪڙو کان وڌيڪ حصو روزانو ھڪ [[آمريڪي ڊالر]] کان گھٽ آمدني رکي ٿو (دنيا ۾ ٻاويھين درجي تي)، ۽ لڳ ڀڳ اسي سيڪڙو ماڻھو روزانو ٻن ڊالرن کان گھٽ ۾ زندگي گذارين ٿا (دنيا ۾ سورهين درجي تي)، ۽ ٽن سئو ملين کان وڌيڪ ماڻھو غربت واري ليڪ کان ھيٺ رھن ٿا، پر ھن ملڪ جي ڪجھ سالن جي وڏي معاشي اڳڀرائي معاشي واڌ کي اٺ سيڪڙو تائين پھچايو آھي. ماهرن جي اڳڪٿي آھي تہ ايندڙ سالن ۾ ڀارت سالياني ڏھ سيڪڙو تائين بہ واڌ حاصل ڪري سگھي ٿو. جيڪڏھن ھڪ زماني ۾ ڀارت جو نالو غربت ۽ تنگدستي ياد ڏياري ٿو، تہ ھاڻي ھن ملڪ جي معاشي اڳڀرائي ۽ علمي جاڳرتا سڀني جي توجهه پاڻ ڏانھن ڇڪي رھي آھي. وڏي پيماني تي پرڏيھي سيڙپڪاري ھتي مدت کان عام ڳالھ بڻجي چڪي آھي، ۽ ڀارتي شين جي عالمي مارڪيٽن ۾ وڪري ۾ بہ گھڻو اضافو ٿيو آھي. ماهرن ڀارت جي معاشي اڳڀرائي جي شروعات جو سال 1991ع ڄاڻائن ٿا. ان سال [[منموھن سنگھ]]، جيڪو ان وقت ڀارت جو ناڻي وارو وزير ھو، [[حڪمي معيشت]] مان نڪرڻ لاءِ پروگرام منظور ڪرايا ۽ تدريجي طور لاڳو ڪيا. ان کان پوءِ آھستي آھستي سخت ٽيڪسي قانون ختم ڪيا ويا، برآمد ۽ درآمد جا قاعدا نرم ڪيا ويا، پرڏيھي سيڙپڪاري جي اجازت ملي، ۽ ملڪي سرمائي جي تحفظ جا بندوبست مضبوط ٿيا. منموھن سنگھ ان کان پوءِ ڀارت جو وزيراعظم ٿيو، ۽ جيڪي منصوبا ھن شروع ڪيا ھئا تن جي واڌاري کي جاري رکي ٿو. چين ڀارت جو سڀ کان وڏو واپاري شريڪ آھي.<ref name="بي بي سي">{{یادکرد وب|عنوان=برطانيا ۽ ڀارت جا معاشي لاڳاپا ڪيئن آھن؟|نشانی=https://www.bbc.com/persian/business/2015/11/151112_l03_india_uk_economic_ties|وبگاه=بي بي سي نيوز فارسي|تاریخ=2015-11-12|بازبینی=2024-09-30|کد زبان=fa}}</ref> === صنعت === {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 200 | image1 = ITC Kohenur on Inorbit Mall Road (2).jpg | width1 = 300 | height1 = | image2 = Mahindra Bilbao- 08 Marzo 30.jpg | width2 = 300 | height2 = | image3 = S3 and S4 Building SJP2 Wipro Sarjapur office Photo 182805.jpg | width3 = 300 | height3 = | image4 = Bharat_Biotech_Covaxin_Bangalore_BESTpedia.jpg | width4 = 300 | height4 = | footer = | align = left | caption1 = [[آءِ ٽي سي لميٽيڊ]] | caption2 = ڀارتي گاڏي، ڪمپني [[ماهيـنـدرا]] جي تيار ڪيل | caption3 = [[وِپرو]] | caption4 = [[ڀارت بايوٽيڪ]] ڪمپني پاران تيار ڪيل ڪووِڊ-۱۹ ويڪسين | caption_align = center | header = | header_background = gray | direction = vertical | caption5 = }} === ٽيلي ڪميونيڪيشن === ڀارت جي [[مخابراتي صنعت]] دنيا جي ٻي وڏي صنعت آهي، جنهن جا 1.2 ارب کان وڌيڪ گراهڪ آهن، ۽ اها ڀارت جي [[مجموعي قومي پيداوار]] ۾ لڳ ڀڳ 6.5 سيڪڙو حصو وجهي ٿي۔ 2017ع جي ٽئين ٽه ماهي کان پوءِ، هن شعبي ۾ ڀارت [[آمريڪا]] کان اڳتي نڪري ويو ۽ [[چين]] کان پوءِ دنيا جي ٻئي وڏي اسمارٽ فون مارڪيٽ بڻجي ويو۔<ref>{{Cite web|title=Indian Telecom Industry - Telecom Sector, FDI, Opportunities|url=https://www.investindia.gov.in/sector/telecom}}</ref><ref>{{cite news|first=Danish|last=Khan|title=Indian smartphone market grows 23% to overtake US in Q3; Samsung, Xiaomi drive shipments|url=https://telecom.economictimes.indiatimes.com/news/indian-smartphone-market-grows-23-to-overtake-us-in-q3-samsung-xiaomi-drive-shipments/61255184}}</ref> === موٽر گاڏين جي صنعت=== {{Main|ڀارت جي خودروسازي صنعت}} [[ڀارت جي خودروسازي صنعت]] دنيا جي تيزي سان وڌندڙ صنعتن مان ٻي وڏي صنعت آهي۔ 2009ع کان 2010ع دوران هن صنعت جي گهريلو وڪري ۾ 26 سيڪڙو واڌ ٿي، جڏهن ته 2008ع کان 2009ع دوران برآمدات ۾ 36 سيڪڙو اضافو ٿيو، جيڪو انتهائي مثبت رجحان آهي۔ دنيا جون معروف گاڏيون ٺاهيندڙ ڪمپنيون جهڙوڪ [[بي ايم ڊبليو]]، [[مرسڊيز-بينز]]، [[آئوڊي]]، [[ٽيسلا موٽرز]] وغيره ڀارت ۾ سرگرم آهن ۽ هتي گاڏين جي تياري ڪن ٿيون۔ === معلوماتي ٽيڪنالاجي === 2011ع جي آخر تائين، ڀارت جي معلوماتي ٽيڪنالاجي صنعت ۾ 2.8 ملين ماهر ملازم ڪم ڪري رهيا هئا، ۽ لڳ ڀڳ 100 ارب آمريڪي ڊالر آمدني پيدا ٿي، جيڪا ڀارت جي مجموعي قومي پيداوار جو 7.5 سيڪڙو هئي، جڏهن ته ملڪ جي برآمدات جو 26 سيڪڙو به هن شعبي سان لاڳاپيل هو۔<ref>{{cite news|author=Vishal Dutta|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2012-07-10/news/32618700_1_biotech-industry-global-biotechnology-r-d-spending|title=Indian biotech industry at critical juncture, global biotech stabilises: Report|access-date=2026-02-08|archive-date=2013-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116214810/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2012-07-10/news/32618700_1_biotech-industry-global-biotechnology-r-d-spending|dead-url=yes|accessdate=2026-02-08|archivedate=2013-01-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130116214810/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2012-07-10/news/32618700_1_biotech-industry-global-biotechnology-r-d-spending}}</ref> === دواسازي === ڀارت جي دواسازي صنعت دنيا جي اهم ابھرتن مارڪيٽن مان هڪ آهي۔ ماهرن جي خيال موجب، ڀارت جي دوائن واري مارڪيٽ جي ماليت 2020ع تائين 48.5 ارب آمريڪي ڊالر تائين پهچڻ جي اميد هئي۔ ڀارت دنيا جي ٻارهن اهم بايوٽيڪنالاجي منزلن مان هڪ آهي۔ 2012ع کان 2013ع دوران، ڀارت جي بايوٽيڪنالاجي صنعت 15.1 سيڪڙو واڌ ڪئي ۽ پنهنجي آمدني 204.4 ارب ڀارتي روپين مان وڌائي 235.24 ارب ڀارتي روپين تائين آندي، جيڪا جون 2013ع جي مٽاسٽا شرح موجب تقريباً 3.94 ارب آمريڪي ڊالر هئي۔<ref>{{cite web|url=http://www.differding.com/page/biotechnology_in_india_2013_biospectrum_able_survey/f1.html|title=Differding Consulting Publi 6}}</ref> === فلمي صنعت=== ڀارت دنيا جي سڀ کان وڏي فلمي صنعت رکندڙ ملڪ آهي. هندي ٻوليءَ جي فلمي صنعت کي [[باليووڊ]] سڏيو ويندو آهي، جيڪا بنيادي طور [[بمبئي]] (هاڻي [[ممبئي]]) ۾ قائم آهي. ان کان علاوه ٻين علائقائي فلمي صنعتن ۾ [[ٽولي ووڊ]]، [[ڪولي ووڊ]]، [[سئنڊل ووڊ]]، [[مالي ووڊ]]، [[جولي ووڊ]]، [[ڍولي ووڊ]] وغيره شامل آهن. ڀارت هر سال لڳ ڀڳ 1000 فلمون ٺاهي ٿو، جيڪي [[هالي ووڊ]] جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ٻيڻيون آهن.<ref>{{Cite web|url=http://www.ibtimes.com/bollywood-100-how-big-indias-mammoth-film-industry-1236299|title=Bollywood at 100: How Big is India's Mammoth Film Industry|work=International Business Times|date=3 May 2013}}</ref> === پئسو === {{Main|ڀارت جي رپيو}} ھن ملڪ جي سرڪاري ڪرنسي [[رپيو]] آھي، ۽ ان جا جزا پئيسا آھن (رپئي جو سئوون حصو). ھر ڀارتي رپيو ڏهائي صفر هڪ ٽي آمريڪي ڊالر جي برابر آھي، ۽ ھر [[آمريڪي ڊالر]] ڇھهتر ڏهائي ٽي رپين جي برابر آھي (اپريل ٻه ھزار ٻاويھ).<ref>{{یادکرد وب|عنوان=ڪرنسي مٽاسٽا شرحون، بين الاقوامي رقم منتقلي|نشانی=https://www.xe.com/|وبگاه=www.xe.com|بازبینی=2022-04-14}}</ref> === پرڏيھي واپار ۽ سيڙپڪاري === {{Main|ڀارت ۾ پرڏيھي واپار ۽ سيڙپڪاري}} ڀارت وڏي معيشت ۽ گھڻي انساني قوت سبب، [[سڌي پرڏيھي سيڙپڪاري]] لاءِ بھترين ۽ پسنديده منزلن مان ھڪ سمجھيو وڃي ٿو. ڀارت وٽ [[اطلاعاتي ٽيڪنالاجي]] ۽ ٻين شعبن جھڙوڪ خودڪاري حصا، [[ڪيميائي مادا]]، [[ڪپڙا]]، [[دوا سازي]] ۽ [[زيور]]ات ۾ وڏي سگھ موجود آھي. ڀارت ھميشه عالمي سيڙپڪارَن لاءِ وسيلن ۽ صلاحيتن جو ھڪ وڏو مرڪز رھيو آھي. اڳ ۾ ھن ملڪ جي سڌي پرڏيھي سيڙپڪاري بابت سخت پاليسيون ھن ميدان ۾ وڏي رڪاوٽ ھيون. پر مارچ ٻه ھزار پنج ۾ حڪومت قانونن ۾ سڌارا ۽ نرمي آڻي، واپار ۽ معيشت ۾ سڌي پرڏيھي سيڙپڪاري کي سئو سيڪڙو تائين جائز قرار ڏنو.<ref>{{یادکرد وب|نشانی=http://www.hindu.com/2005/02/25/stories/2005022506990100.htm|عنوان=دي ھندو آن لائن|بازبینی=2008-04-27|archive-date=2005-04-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20050405032727/http://www.hindu.com/2005/02/25/stories/2005022506990100.htm|dead-url=yes}}</ref> نتيجي طور حڪومت جي نگراني گھٽائڻ ۽ پرڏيھي سيڙپڪاري کي وڌائڻ لاءِ ڪيل مثبت معاشي سڌارن ڀارت کي ايشيا ۽ پيسفڪ علائقي جي اڳرو ملڪن مان ھڪ بڻايو آھي، جيڪو تيزي سان وڌي ۽ اڳتي وڌي رھيو آھي. === واڌ === ڀارت جي معيشت دنيا جي تيزي سان وڌندڙ معيشتن مان هڪ آهي. نالي ماتر [[مجموعي گهريلو پيداوار]] (nominal GDP) جي لحاظ کان ڀارت دنيا جو ستون نمبر وڏو ملڪ آهي، جنهن جي معيشت جو قدر تقريباً [[ڊالر|$]]2,250&nbsp;ارب ([[آمريڪي ڊالر|USD]]) آهي.<ref name=":0" /> جڏهن⁠تہ [[خريداري قوت جي برابري]] (PPP) جي لحاظ کان ڀارت جي معيشت دنيا جي ٽئين نمبر وڏي معيشت آهي، جنهن جو مجموعي قدر لڳ ڀڳ US$8.720&nbsp;ٽريلين آهي.<ref name=":0">{{cite web|title=List of Countries by Projected GDP|url=http://statisticstimes.com/economy/countries-by-projected-gdp.php|work=Statistics Times|date=21 October 2016|accessdate=30 March 2017}}</ref> مالي سال 2010 دوران ڀارت جي معاشي واڌ جي [[شرح]] 8.25٪ رهي. تنهن هوندي به، في ماڻهو سالياني آمدني (PPP موجب) لڳ ڀڳ $3678 هئي. === شعبا === ڀارت جي معيشت هيٺين شعبن تي ٻڌل آهي: * [[سروس شعبي]]: 43٪ * صنعتون: 41٪ * [[معلوماتي ٽيڪنالاجي]]: 7٪ * زراعت: 7٪ * [[آئوٽ سورسنگ]]: 2٪ ڀارت جي معيشت گهڻ رخي آهي. اهم صنعتي شعبن ۾ [[گاڏيون]]، [[سيمينٽ]]، [[ڪيميائي مادا]]، [[گهريلو اليڪٽرانڪس]]، [[کاڌي جي پروسيسنگ]]، [[مشينري]]، [[کاڻيون]]، [[پيٽروليم]]، [[دواسازي]]، [[اسٽيل]]، آمدورفت جو سامان، ۽ [[ڪپڙي جي صنعت|ٽيڪسٽائيل]] شامل آهن.<ref name="CIA">{{cite web |title=India |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/india/#geography |website=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |accessdate=13 July 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220713164703/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/india/#geography |archivedate=13 July 2022 |language=en |date=1 July 2022}}</ref> == توانائي == [[پرونده:KolkiwadiDam.jpg|بندانگشتی|کاٻي|240px|ڀارت ۾ توانائي جي فراهمي ۾ بندن جو اهم ڪردار آهي.]] هن وقت تيل جي قيمتن ۾ واڌ، ڀارت جي محدود تيل ذخيرن ۽ ترقي پذير ملڪ طور توانائي جي وڌندڙ ضرورتن کي نظر ۾ رکندي، هن ملڪ جي معيشت لاءِ سڀ کان وڏو خطرو سمجهيو وڃي ٿو. هن مسئلي جي حل لاءِ ڀارت، آمريڪا جي مدد سان [[ايٽمي توانائي]] جي پيداوار ڏانهن ڌيان ڏئي رهيو آهي. سال 2024ع ۾ ڀارت ۾ بجلي جي پيداوار ۾ [[نئين سر پيدا ٿيندڙ توانائي|نئين سر پيدا ٿيندڙ توانائي]] جو حصو لڳ ڀڳ 46 سيڪڙو هو. هند جي حڪومت، وزيراعظم [[نريندر مودي]] جي اڳواڻي هيٺ، سنه 2070ع تائين خالص صفر ڪاربن اخراج حاصل ڪرڻ جا وڏا ۽ اهم هدف مقرر ڪيا آهن. انهن مان هڪ اهم هدف سنه 2030ع تائين 500 گيگاواٽ نئين سر پيدا ٿيندڙ توانائي جي گنجائش حاصل ڪرڻ آهي. انهن هدفن جي حاصلات لاءِ وڏي پئماني تي سيڙپڪاري ۽ صاف توانائي ڏانهن منتقلي کي تيز ڪرڻ لاءِ گڏيل ڪوششن جي ضرورت آهي.<ref>{{يادکرد وب|نشاني=https://masireqtesad.ir/197141/تامین-46-درصد-برق-تولیدی-هند-از-منابع-تجد/|عنوان=هند جي توانائي جو مستقبل}}</ref> ڀارت سنه 1974ع ۾ پنهنجو پهريون [[ڀارت جي ايٽمي صلاحيت|ايٽم بم]] آزمائي چڪو هو ۽ تازن سالن ۾ پنهنجي ايٽمي صلاحيت ۾ نمايان واڌ ڪئي آهي. هن وقت ڀارت وٽ ٻاويهه ايٽمي بجلي گهر آهن، جن مان ڪي روس، آمريڪا يا فرانس جي مدد سان تعمير ڪيا ويا آهن ۽ ڪي، جهڙوڪ [[ڪاڪراپار ايٽمي بجلي گهر]]، مقامي ٽيڪنالاجي تي ٻڌل آهن.<ref>{{يادکرد وب|نشاني=https://m.economictimes.com/industry/energy/power/indias-third-home-built-700-mwe-nuclear-reactor-achieves-criticality/articleshow/113522142.cms|عنوان=هند جو مقامي ايٽمي ريئڪٽر}}</ref> وچ اوڀر جي ملڪن، جهڙوڪ ايران ۽ [[قطر]]، کان گئس خريد ڪرڻ ۽ پائيپ لائين ٺاهڻ به هند جي منصوبن ۾ شامل آهي. هندين وٽ نون توانائي ذريعن، جهڙوڪ [[حياتياتي گئس]] (فضلي مان گئس پيدا ڪرڻ)، جي استعمال جو ڊگهو ۽ ڪامياب تجربو پڻ موجود آهي. == زراعت == {{اصلي|ڀارت ۾ زراعت}} [[File:Boild_rice.jpg|کاٻي|thumb|ڀارت جو چانور زرعي شين مان اهم برآمدات ۾ شمار ٿئي ٿو.]] ڀارت، زرعي پيداوار جي مجموعي قدر جي لحاظ کان، چين کان پوءِ دنيا جو ٻيو نمبر وڏو ملڪ آهي. سنه 2005ع ۾ هن ملڪ جي زرعي شين جي قدر ۱۵۰ ارب آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ اندازي وئي هئي. هند 979،000 ٽن [[چانھ]] جي پيداوار سان دنيا جو ٻيو نمبر وڏو چانهه پيدا ڪندڙ ۽ [[ڪينيا]]، [[سري لنڪا]] ۽ چين کان پوءِ چوٿون نمبر وڏو برآمد ڪندڙ ملڪ آهي. ٻين اوڀر ايشيائي ملڪن وانگر هند جي هارين جي مکيه فصل [[چانور]] آهي، ۽ هي ملڪ چين کان پوءِ دنيا جو ٻيو نمبر وڏو چانور پيدا ڪندڙ آهي. [[فائو]] سنه ۲۰۲۰ع ۾ ڀارت جي چانور جي پيداوار 178 ملين ٽن اندازي ڪئي هئي. ڀارت دنيا ۾ [[ڪيلا]]، [[ٻاجھري]]، [[سڻي]] ۽ [[مڱ ڦري]] جي پيداوار ۾ پهريون نمبر، ۽ [[مڪئي]]، [[ڪڻڪ جي کنڊ]] ۽ [[ڀنگ]] جي پيداوار ۾ ٻيو نمبر رکي ٿو. سنه 2020ع ۾ 31 ملين 504 هزار ٽن ڪيلي جي پيداوار سان، ڀارت هن فصل جو دنيا جو سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ ملڪ هو.<ref>{{يادکرد وب|عنوان=FAOSTAT|نشاني=https://www.fao.org/faostat/en/|وبگاه=www.fao.org|بازبيني=2022-05-12}}</ref> ڀارت ۾ سوين ملين [[ڳئون]] هجڻ سبب، هي ملڪ دنيا ۾ هن جانور جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي. ڀارت جي آئين جي آرٽيڪل 48 تحت ڳئون کي ذبح ڪرڻ تي پابندي آهي<ref>[http://indiankanoon.org/doc/237570/ The Constitution Of India 1949]</ref>، جيتوڻيڪ هندو ڌرم ۾ ڳئون جو گوشت کائڻ منع آهي، پر انهن جي [[کير]] جو وڏي پيماني تي استعمال ڪيو وڃي ٿو. === غربت === تيز معاشي واڌ جي باوجود، ڀارت اڃا تائين [[ڀارت ۾ غربت|غربت]] جي مسئلي کي منهن ڏئي رهيو آهي. سال 2004–2005 دوران، آبادي جو لڳ ڀڳ هڪ چوٿون حصو (27.5٪) غربت جي ليڪ کان هيٺ زندگي گذاري رهيو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.planningcommission.gov.in/news/prmar07.pdf|title=Poverty estimates for 2004-05|publisher=Planning Commission, Government of India|accessdate=12 August 2009|archive-date=14 September 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080914014726/http://www.planningcommission.gov.in/news/prmar07.pdf|url-status=dead}}</ref> 2007–2008 دوران، آبادي جو 80.4٪ حصو روزانو US $2 کان گهٽ آمدني تي گذارو ڪندو هو.<ref>{{cite web|url=http://hdrstats.undp.org/indicators/24.html|title=Human Development Report 2007/2008 - Population living below $2 a day (%)|accessdate=12 August 2009|publisher=United Nations Development Programme|archive-date=21 February 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090221190342/http://hdrstats.undp.org/indicators/24.html|url-status=dead}}</ref> سال 2009 تائين هي شرح گهٽجي 68٪ ٿي وئي.<ref>Central Intelligence Agency. The World Factbook. [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2046.html FIELD LISTING: POPULATION BELOW POVERTY LINE] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161221103537/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2046.html |date=21 December 2016 }}</ref> == فوج == {{Main|ڀارتي هٿياربند فوج}} ڀارتي هٿياربند فوج ڀارت جي فوجي طاقت آهي. اها ٽن مکيه شاخن تي مشتمل آهي: [[ڀارتي فوج]]، [[ڀارتي بحريه]]، ۽ [[ڀارتي هوائي فوج]]. ان کان علاوه نيم فوجي دستا ۽ حڪمتِ عمليءَ وارو ايٽمي ڪمانڊ پڻ هن نظام جو حصو آهن. ڀارتي هٿياربند فوج جو ڪمانڊر اِن چيف [[ڀارت جو صدر]] هوندو آهي، جڏهن⁠تہ فوج جي انتظامي ذميواري [[دفاع واري وزارت]] وٽ هوندي آهي. سال 2010ع ۾ ڀارتي هٿياربند فوج ۾ تقريبن 1.32 ملين فعال اهلڪار شامل هئا، جنهن سبب اها دنيا جي سڀ کان وڏي فوجن مان هڪ شمار ٿيندي هئي.<ref>IISS 2010, pp. 358</ref> ڀارتي فوج وقت سان گڏ جديد بڻجي رهي آهي، نوان هٿيار خريد ڪري رهي آهي ۽ گهريلو سطح تي به هٿيار تيار ڪري رهي آهي. ان سان گڏ ٻين ملڪن جي ميزائلن خلاف بچاءَ جا نظام به تيار ڪيا پيا وڃن.<ref>[http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2008/06/18/MNRR11AJK9.DTL&type=science ڀارتي فوج جو فوجي خلائي پروگرام] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120321084758/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fc%2Fa%2F2008%2F06%2F18%2FMNRR11AJK9.DTL&type=science |date=2012-03-21 }} ''سين فرانسسڪو ڪرانيڪل''.</ref> سن 2018 کان 2022 تائين ڀارت دنيا جو سڀ کان وڏو هٿيار درآمد ڪندڙ ملڪ رهيو.<ref>{{Cite web|last=Philip|first=Snehesh Alex|date=2023-03-27|title=ڀارت 2018–2022 دوران سڀ کان وڏو هٿيار درآمد ڪندڙ ملڪ، پر دفاعي برآمدات 2022–23 ۾ تاريخي بلند ترين سطح تي پهتيون|url=https://theprint.in/defence/india-largest-arms-importer-in-2018-2022-but-defence-exports-hit-all-time-high-of-rs-13399-cr-in-2022-23/1475142/|access-date=2023-10-02|website=ThePrint}}</ref> سن 1947ع ۾ آزادي حاصل ڪرڻ کان پوءِ، ڀارت [[پاڪستان]] سان چار جنگيون وڙهي چڪو آهي ۽ [[چين]] سان به هڪ جنگ لڙي چڪو آهي. == قومي نشان == [[File:Emblem of India.svg|left|thumb|ڀارت جو قومي نشان]] === قومي نشان (Emblem) === ڀارت جي قومي نشان ۾ چار [[شير]] پٺيءَ سان پٺيءَ ملائي بيٺل ڏيکاريل آهن. اهي شير طاقت، [[فخر]]، اعتماد ۽ [[همت]] جي علامت آهن. ”اسٽيٽ ايمبلم آف انڊيا (غلط استعمال جي ممانعت) ايڪٽ، 2005ع“ موجب، هن قومي نشان جو استعمال صرف سرڪاري ادارن کي ڪرڻ جي اجازت آهي. === نالو === ”انڊيا“ نالو يوناني لفظ ''انڊس'' مان نڪتل آهي، جيڪو اصل ۾ سنسڪرت لفظ ''سندهو'' مان آيو. وقت سان گڏ هي لفظ ”هند“، [[هندي ٻولي|هندي]] يا [[هندومت|هندو]] جهڙن نالن ۾ تبديل ٿيو. ڀارت جو پسنديده [[انڊونِم]] (يعني اهو نالو جيڪو ملڪ جا پنهنجا ماڻهو استعمال ڪن ٿا) ”ڀارت“ آهي، جيڪو [[هندي]] ۽ ٻين ڀارتي ٻولين ۾ استعمال ٿيندو آهي. هي نالو انهن نالن کان مختلف آهي جيڪي ٻاهرين قومون هن ملڪ لاءِ استعمال ڪن ٿيون. === قومي نشانين === ڀارت جون ڪجهه اهم قومي نشانيون هي آهن: * [[قومي ترانو]]: [[جانا گانا مانا]] * قومي گيت: [[وندي ماترم]] * قومي جانور: [[شير بنگالي|چيتو شير]] * قومي پکي: [[مور]] * قومي گل: [[نيلمبو|ڪنول]] * قومي وڻ: [[بنيان]] * قومي درياهه: [[گنگا]] * قومي آبي جانور: [[گنگا درياهه ڊولفن]] * قومي ميوو: [[آم]] * قومي ورثي وارو جانور: [[هاٿي]] * قومي ورثي وارو پکي: ڀارتي [[عقاب]] <gallery> File:Bengal Tiger Karnataka.jpg|<div align="center">''[[Panthera tigris]]'' <br>چيتو شير<br>(قومي جانور)</div> File:Peacock, East Park, Hull - panoramio.jpg|<div align="center">''[[Pavo cristatus]]''<br>مور<br>(قومي پکي)</div> File:Lotus Nelumbo nucifera Flower Close 2048px.jpg|<div align="center">''[[Nelumbo]] nucifera'' <br>ڪنول<br>(قومي گل)</div> File:Banyan 02 in Tenganan by Line1.jpg|<div align="center">''[[Ficus benghalensis]]''<br>بنيان<br>(قومي وڻ)</div> File:Sunset on river Ganges 02.jpg|[[گنگا]] File:GangeticDolphin.jpg|[[گنگا درياهه ڊولفن]] File:Mango hedgehog.jpg|[[آم]] File:Indian Spotted Eagle near Nalsarovar Bird Sanctuary.jpg|ڀارتي [[عقاب]] </gallery> == سرحدي تڪرار == ڀارت جي سرحدن بابت مختلف ملڪن ۾ اختلاف موجود آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.economist.com/blogs/dailychart/2011/05/indian_pakistani_and_chinese_border_disputes |title=Fantasy frontiers |date=8 February 2012 |publisher=The Economist Newspaper Limited |accessdate=6 November 2016}}</ref> مثال طور، ڀارت [[ڄمون ۽ ڪشمير]] کي پنهنجي رياست سمجهي ٿو،<ref name="ipbdMOI" /> جڏهن⁠تہ [[پاڪستان]] ۽ [[چين]] هن علائقي کي ڀارت جو حصو تسليم نٿا ڪن.<ref name="ipbdMOI">{{cite web |url=http://www.mapsofindia.com/jammu-kashmir/india-pakistan-border-dispute.html |title=India - Pakistan Border Dispute |publisher=Maps of India |accessdate=6 November 2016}}</ref> اهڙي طرح، ڀارت پاڪستاني ۽ چيني انتظام هيٺ ڪشمير جي علائقن کي به تسليم نٿو ڪري. 1914ع ۾ [[برطانوي ڀارت]] ۽ [[تبت]] وچ ۾ [[مڪ موهن لائين]] بابت معاهدو ٿيو، جيڪو [[شملا معاهدو (1914ع)]] جو حصو هو.<ref name="simlaCFR">{{cite web |url=http://www.cfr.org/tibet/convention-between-great-britain-china-tibet-simla-accord/p16007 |title=Convention Between Great Britain, China, and Tibet (Simla Accord) |publisher=Council on Foreign Relations |accessdate=6 November 2016}}</ref> ڀارت ۽ تبت هن لائين کي سرڪاري سرحد سمجهن ٿا، پر چين جولاءِ 1914ع ۾ هن معاهدي مان الڳ ٿي ويو. نه ته مين لينڊ چين ۽ نه ئي [[تائيوان]] [[اروناچل پرديش]] کي ڀارت جو حصو تسليم ڪن ٿا. انهن موجب هي علائقو ”ڏکڻ تبت“ جو حصو آهي، جيڪو چين سان تعلق رکي ٿو.<ref>{{cite web|url=http://www.globalsecurity.org/wmd/library/news/china/2005/china-050405-irna01.htm|title=China revives claims on Indian territory}}</ref> == ماڻهو == [[File:India population density map en.svg|thumb|ڀارت ۾ آباديءَ جي گهڻائي جو نقشو]] ڀارت ۾ لڳ ڀڳ 1.4 ارب ماڻهو رهن ٿا.<ref>{{Cite web|title=World Population Dashboard|url=https://www.unfpa.org/data/world-population-dashboard|access-date=2023-05-26|publisher=United Nations Population Fund}}</ref> 2023ع ۾ ڀارت، چين کي پوئتي ڇڏي دنيا جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ بڻجي ويو.<ref name="pop">{{cite web|title=India will surpass China in population next year, UN projects|url=https://www.axios.com/2022/07/11/china-india-world-population-trends|date=July 11, 2022}}</ref> لڳ ڀڳ 65٪ ڀارتي ماڻهو ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهن ٿا.<ref name="Census">{{cite web|title=Census of India 2001|url=http://www.censusindia.net/results/index.html}}</ref> ڀارت جا وڏا شهر [[ممبئي]]، [[ڪولڪتا]]، [[دهلي]]، [[چنائي]]، [[بينگلورو]]، [[حيدرآباد]] ۽ [[احمد آباد]] آهن.<ref name="LOC PROFILE"/> == ثقافت == {{Main|هند ۾ ثقافت}} [[File:Indian_culture_and_society.jpg|بندانگشتی|ساڄي|هند جا ثقافتي ۽ سماجي نشان]] هند جو سماج روايتي طور هڪ درجا بندي واري نظام تحت ترتيب ڏنل آهي، جنهن ۾ ماڻهن کي پنجن [[ذات (سماجي نظام)|ذاتين]] ۾ ورهايو ويندو آهي. هند دنيا جي انهن ملڪن مان آهي جتي [[جنسي زيادتي]] جا رپورٽ ٿيل انگ تمام گهڻا آهن. رپورٽن موجب، سنه ۲۰۱۹ع ۾ ٻاويهه هزار کان وڌيڪ عصمت دري جا واقعا سرڪاري طور درج ٿيا. ڪيترن مبصرن جو خيال آهي ته حقيقي انگ هن کان گهڻو وڌيڪ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سماجي، خانداني ۽ قبيلائي دٻاءَ سبب ڪيترائي واقعا رپورٽ ناهن ٿيندا. ڀارتي پوليس جي انگن اکرن مطابق، لڳ ڀڳ هر ويهه ڪلاڪن ۾ هڪ عصمت دري جو ڪيس رپورٽ ٿئي ٿو. گڏيل قومن جي هڪ تحقيق، جيڪا اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ڇهن ملڪن ۾ ڪئي وئي، ان مان ظاهر ٿيو ته لڳ ڀڳ چوٿون حصو مردن جو اعتراف ڪيو ته انهن گهٽ ۾ گهٽ هڪ ڀيرو عورت سان زبردستي ڪئي آهي.<ref>http://www.bbc.co.uk/persian/world/2013/09/130911_l30_india_gand_rape_accused_defense.shtml</ref> [[File:Indian_People_-_Mosaic.jpg|thumb|کاٻي|[[هند جا ماڻهو]]]] هند دنيا جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ آهي، جتي دنيا جي لڳ ڀڳ ڇهين حصي جي آبادي رهندي آهي. هن ملڪ جي نسلي، ثقافتي، لساني ۽ مذهبي تنوع مختلف عقيدن ۽ روايتن جي پرامن گڏيل وجود جو هڪ شاندار مثال پيش ڪري ٿي. هند جي آباديءَ جو نسلي ٺهڻ لڳ ڀڳ هن ريت آهي: ۷۲٪ [[هند آريائي ماڻهو|هند-آريائي]]، ۲۵٪ [[دراوڙي قوم]] ۽ ۳٪ [[منگولوئيڊ نسل]]<ref>{{cite web|last=Pike|first=John|title=India - Population|url=https://www.globalsecurity.org/military/world/india/population.htm|website=globalsecurity.org}}</ref><ref>{{cite web|title=Indian ethnicity|url=http://histclo.com/country/other/india/eth/india-eth.html|website=histclo.com}}</ref>، جيڪي وري جغرافيائي، ثقافتي ۽ مذهبي بنيادن تي وڌيڪ شاخن ۾ ورهايل آهن. هند جي لڳ ڀڳ ۶۱٪ آبادي پڙهيل لکيل آهي؛ مردن ۾ خواندگي جي شرح ۷۳٫۴٪ ۽ عورتن ۾ ۴۷٫۸٪ آهي.<ref name="CIA"/> === ٻوليون === {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | image1 = Sarojini_Naidu.png | image2 = MahadeviVarmaPic.png | image3 = Rabindranath Tagore.jpg | image4 = Kamala_das.jpg | caption1 = [[ساروجني نائڊو]] | caption2 = [[مهادي وي ورما]] | caption3 = [[رابندرانات ٽئگور]] | caption4 = [[ڪمالا داس]] | caption_align = center | header = {{رنگ|#006931|ڪجهه ڀارتي شاعر ۽ ليکڪ}} | header_background = #f15b20 }} [[File:Number_of_Native_Speakers_of_Indian_Languages_world.png|thumb|کاٻي|ڀارتي ٻولين جي مقامي ڳالهائيندڙن جو دائري چارٽ]] ڀارت ۾ لساني تنوع شايد دنيا جي ڪنهن به ملڪ کان وڌيڪ آهي. جيتوڻيڪ ڳالهائجندڙ ٻولين جو صحيح انگ طئي ڪرڻ ڏکيو آهي، پر اندازا هڪ هزار کان وڌيڪ آهن. ٻولي ۽ لهجي جي وچ ۾ فرق هميشه واضح ناهي. سنه 1941ع جي مردم شماري ۾ ۱۶۵۲ ٻوليون درج ڪيون ويون، پر انهن مان ڪيتريون حقيقت ۾ هڪ ئي ٻولي جا لهجا هيون يا وقت سان گڏ ختم ٿي ويون آهن.<ref name=":0"/> هن وقت هند ۾ 428 ٻوليون موجود آهن، جن مان 415 زندهه آهن ۽ 12 ٻوليون ناپيد ٿي چڪيون آهن.<ref>http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IN</ref> [[File:Language_region_maps_of_India.svg|thumb|کاٻي|ڀارت جا لساني علائقا]] سرڪاري انگن اکرن موجب سنه ۲۰۰۱ع ۾ هند ۾ ۲۹ ٻوليون اهڙيون هيون جن جا ڳالهائيندڙ هڪ ملين کان وڌيڪ هئا، جڏهن⁠تہ 122 ٻولين جا ڳالهائيندڙ ڏهه هزار کان وڌيڪ هئا.<ref>{{cite web|title=Languages of India|url=http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_national_languages_of_India}}</ref> هندي ۽ انگريزي سرڪاري رابطن ۽ حڪومتي معاملن لاءِ استعمال ٿين ٿيون، جڏهن⁠تہ هر رياست جون پنهنجون سرڪاري ٻوليون آهن. مثال طور، دهلي جون سرڪاري ٻوليون هندي، اردو ۽ انگريزي آهن. [[ڀارت جو آئين]] [[هندي ٻولي]] ۽ [[انگريزي ٻولي]] کي سڄي ملڪ لاءِ سرڪاري ٻوليون قرار ڏئي ٿو. سنه 2005ع ۾ سرڪاري طور تسليم ٿيل ٻولين جو انگ 22 ٿي ويو، جن ۾ هندي، اردو، آساميسي، اوڙيا، بنگالي، بودو، پنجابي، تيلگو، تامل، دوگري، سنتالي، سنسڪرت، سنڌي، گجراتي، ڪنڪڻي، ڪشميري، ڪنڊا، مليالم، ميتهلي، مراٺي ۽ نيپالي شامل آهن.<ref>هند جو آئين، حصو سترهون، آرٽيڪل ۳۴۳</ref> اهي ٻوليون بنيادي طور ٻن وڏين لساني خاندانن سان تعلق رکن ٿيون: [[دراوڙي ٻوليون]] (22٪)، جيڪي گهڻو ڪري ڏکڻ ڀارت ۾ ڳالهائجن ٿيون، ۽ [[هند-يورپي ٻوليون]] (۷۰٪).<ref>{{cite web|title=Languages of India|url=http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_national_languages_of_India}}</ref> [[File:English_official_in_India.svg|بندانگشتی|کاٻي|{{Color|red|اهي علائقا جتي انگريزي سرڪاري حيثيت رکي ٿي}}]] سنسڪرت ۽ تامل کي ڀارت جون قديم ۽ ڪلاسيڪي ٻوليون سمجهيو وڃي ٿو. صديون گذرڻ سان [[فارسي ٻولي]] ۽ [[انگريزي ٻولي]] به هند جي لساني منظرنامي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. برطانوي نوآبادي دور سبب انگريزي گهڻن ماڻهن لاءِ ٻي ٻولي بڻجي وئي. [[File:WIKITONGUES-_Krishna_speaking_Hindi.webm|thumb|کاٻي|هندي ڳالهائيندڙ جو نمونو]] ڀارت جون ڇهه وڏيون ٻوليون ـ هندي، بنگالي، تيلگو، مراٺي، تامل ۽ اردو ـ اهڙيون آهن جن مان هر هڪ جا پنجاهه ملين کان وڌيڪ ڳالهائيندڙ آهن. هند وٽ ڪا هڪ قومي ٻولي ناهي؛ هندي ۽ انگريزي ٻئي سرڪاري ٻوليون آهن. برطانوي راڄ کان اڳ فارسي هند جي ٻي سرڪاري ۽ ثقافتي ٻولي هئي. اها [[غزنوي سلطنت]] جي دور ۾ هند ۾ داخل ٿي ۽ [[گورڪاني سلطنت]] هيٺ صدين تائين انتظاميه، ادب، سائنس ۽ ثقافت جي ٻولي رهي. هند ۾ [[عبدالقادر بيدل]] ۽ [[امير خسرو]] جهڙا فارسي شاعر پيدا ٿيا ۽ [[هندي اسلوب (فارسي شاعري)|هندي اسلوب]] هتي ترقي ڪئي. اڄ به ڀارت ۾ پنجاهه کان وڌيڪ يونيورسٽي شعبن ۽ سئو کان وڌيڪ اسڪولن ۾ فارسي ٻولي پڙهائي وڃي ٿي.<ref name="autogenerated1"/> === مذهب === {{نمودار گرد |thumb = left |caption = هند ۾ مذهبن جا فيصد (۲۰۲۱ع مردم شماري) |label1 = [[هندو ڌرم]] |value1 = ۷۶٫۱ |label2 = [[اسلام]] |value2 = ۱۳٫۹ |label3 = [[مسيحيت]] |value3 = ۲٫۲ |label4 = [[سک ڌرم]] |value4 = ۱٫۹ |label5 = [[ٻڌ ڌرم]] |value5 = ۰٫۸ |label6 = [[جيني ڌرم]] |value6 = ۰٫۸ |label7 = زرتشت ڌرم |value7 = ۰٫۷ |label8 = بغير مذهب |value8 = ۴ }} هند ڪيترن ئي مذهبن ۽ مذهبي فرقن جو گهر آهي، جن مان ڪيترن جو جنم هندو ڌرم، اسلام ۽ ٻڌ ڌرم مان ٿيو. لڳ ڀڳ ۸۰٪ آبادي هندو روايتن جي پيروي ڪري ٿي، جڏهن⁠تہ لڳ ڀڳ ۱۵٪ مسلمان آهن. هند دنيا جي ٻي يا ٽين وڏي مسلمان آبادي رکي ٿو، اندونيسيا ۽ ممڪن طور پاڪستان کان پوءِ. زرتشتي، جيڪي [[پارسيان هند|پارسي]] سڏجن ٿا، هند جي اثرائتي مذهبي اقليتن مان آهن. جيتوڻيڪ انهن جو انگ ٻه لک کان گهٽ آهي، پر اهي هند جي معيشت جو وڏو حصو سنڀالين ٿا، جن ۾ [[ٽاٽا گروپ]] جهڙا وڏا صنعتي ادارا شامل آهن. === کاڌا === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |- ! نالو !! انگريزي نالو !! تصوير !! نالو !! انگريزي نالو !! تصوير |- | پسندو || Pasanda || [[File:Pasanda Curry.JPG|120px]] | قورما || Korma || [[File:Navratan Korma (Mughal Kitchen).JPG|120px]] |- | نرگسي ڪوفتو || Nargisi Kofta || [[File:Fish Kofta..JPG|120px]] | بٽر چڪن || Butter chicken || [[File:Chicken makhani.jpg|120px]] |- | ڪچوڙي || Kachori || [[File:Kachoris - Kolkata 2012-01-13 8321.JPG|120px]] | دال موٺ || Dalmoth || [[File:Chenachur.jpg|120px]] |- | جليبي || Jalebi || | ڪلفي || Kulfi || [[File:Strawbeerry kulfi.JPG|120px]] |- | بمبئي مڪس || Bombay mix || [[File:Bombaymix.jpg|120px]] | ڪٺي رول || Kathi roll || [[File:Kathiroll.jpg|120px]] |- | مومو || Momo || [[File:Momo nepal.jpg|120px]] | پاپڙي چاٽ || Papri Chaat || [[File:Papdi-chaat.jpg|120px]] |- | رس ملائي || Ras malai || [[File:Ras Malai 2.JPG|120px]] | ساڳ || Saag || [[File:Punjabi Sarsoon Ka Saag.JPG|120px]] |- | گلاب جامن || Gulab jamun || [[File:Gulaab Jamun (homemade!) bright.jpg|120px]] | روغن جوش || Rogan josh || [[File:Rogan josh02.jpg|120px]] |- | تنوري چڪن || Tandoori chicken || [[File:Chickentandoori.jpg|120px]] | چڪن ٽڪا مصالحو || Chicken tikka masala || [[File:Chicken tikka masala.jpg|115px]] |} == ٽيڪنالاجي == [[File:Indian Space Research Organisation Logo.svg|thumb|ISRO جو لوگو]] 2014ع ۾ ڀارت پهريون ڀيرو [[مريخ]] ڏانهن خلائي مشن موڪليو، جنهن کي [[مريخ اوربيٽر مشن]] چيو ويو. اهڙي طرح ڀارت چوٿون ۽ ايشيا جو پهريون ملڪ بڻيو جنهن هي ڪاميابي حاصل ڪئي. [[ڀارتي خلائي تحقيقاتي تنظيم|اسرو]] هڪ ئي مشن ۾ 104 سيٽلائيٽ خلا ۾ موڪلي عالمي رڪارڊ قائم ڪيو. ان کان پوءِ [[چندرَيآن-3]] مشن ڪاميابيءَ سان چنڊ جي ڏکڻ قطب تي لهڻ وارو دنيا جو پهريون مشن بڻيو.<ref>{{Cite news|date=22 August 2023|title=Chandrayaan 3 Mission: Detailed timeline|work=Times Of India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/home/science/chandrayaan-3-mission-detailed-timeline/articleshow/102953638.cms}}</ref> == راندين == {{main|ڀارت ۾ رانديون}} [[File:IPL T20 Chennai vs Kolkata.JPG|thumb|alt=تقريبن ڀريل اسٽيڊيم آڏو ڪرڪيٽ جو ميچ.|2008ع ۾ ڀارتي پريميئر ليگ ٽوئنٽي20 جو ميچ، جيڪو [[چنائي سپر ڪنگز]] ۽ [[ڪولڪتا نائيٽ رائيڊرز]] وچ ۾ کيڏيو ويو]] === ڪرڪيٽ === [[ڪرڪيٽ]] ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ مقبول راند آهي. ڀارتي ڪرڪيٽ ٽيم 1983ع ۽ [[2011ع ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ]] کٽي چڪي آهي، جڏهن⁠تہ [[2007ع آءِ سي سي ورلڊ ٽوئنٽي20]] به کٽيو آهي. ڀارت [[سري لنڪا]] سان گڏ 2002ع آءِ سي سي چيمپيئنز ٽرافي گڏيل طور کٽي، جڏهن⁠تہ 2013ع ۽ 2025ع آءِ سي سي چيمپيئنز ٽرافيون به حاصل ڪيون. ڀارت ۾ ڪرڪيٽ جي انتظامي اداري کي [[ڀارتي ڪرڪيٽ ڪنٽرول بورڊ]] (بي سي سي آءِ) چيو ويندو آهي. ملڪي سطح تي رانجي ٽرافي، دليپ ٽرافي، ديودهر ٽرافي، ايراني ٽرافي ۽ چيلنجر سيريز اهم ٽورنامينٽ آهن. ان کان علاوه ڀارتي ڪرڪيٽ ليگ ۽ ڀارتي پريميئر ليگ ٽوئنٽي20 مقابلا پڻ منعقد ٿين ٿا. === ٻيون رانديون === ڀارت هاکي ۾ شاندار ڪاميابيون حاصل ڪيون آهن. ڀارتي ٽيم اولمپڪ رانديڪن ۾ اٺ سون، هڪ چاندي ۽ ٻه ڪانسي جا تمغا ماڻي چڪي آهي. ٽينس به ڀارت ۾ مقبول ٿي آهي، خاص طور ڀارتي ڊيورس ڪپ ٽيم جي ڪاميابين کان پوءِ. [[فٽبال]] خاص طور ڀارت جي اتر اوڀر علائقن، [[اولهه بنگال]]، [[گوا]] ۽ [[ڪيرالا]] ۾ مقبول آهي.<ref name="Soccer">{{Harvnb|Majumdar|Bandyopadhyay|2006|pp=1–5}}</ref> ڀارتي قومي فٽبال ٽيم ڪيترائي ڀيرا ڏکڻ ايشيائي فٽبال فيڊريشن ڪپ کٽي چڪي آهي. [[شطرنج]]، جيڪا ڀارت ۾ ئي جنم وٺندڙ راند آهي، پڻ تيزيءَ سان مقبول ٿي رهي آهي. تازن سالن ۾ ڀارتي [[گرانڊ ماسٽر]]ن جو انگ نمايان طور وڌيو آهي.<ref name="Anand crowned World champion">{{cite news|url=http://www.rediff.com/sports/2008/oct/29anand.htm|title=آنند عالمي چيمپيئن قرار|date=29 October 2008|publisher=Rediff|accessdate=29 October 2008}}</ref><ref>{{cite web |last=سري رام |first=سڌارتھ |title=85 گرانڊ ماسٽر ۽ ڳڻپ جاري: ڀارت ۾ شطرنج جي ٻيهر عروج جي ڪهاڻي |website=نيوز18 |date=2024-12-13 |url=https://www.news18.com/sports/85-grandamsters-and-counting-how-chess-rose-to-prominence-once-again-in-modern-india-d-gukesh-world-chess-championship-viswanathan-anand-9155155.html}}</ref> ڀارت جون روايتي رانديون جهڙوڪ [[ڪبڊي]]، [[خو خو]] ۽ [[گلي ڊنڊا]] سڄي ملڪ ۾ کيڏيون وڃن ٿيون. == عام ڄاڻ == ڀارت هڪ انتهائي وسيع ۽ گهڻ رخو ملڪ آهي، جنهن جي جينياتي، لساني، خوراڪي ۽ لباس جي تنوع کي هڪ مڪمل براعظم سان ڀيٽ ڪري سگهجي ٿو.<ref name=":0">{{يادکرد وب|ويبگاه=بي‌بي‌سي فارسي|نشاني=http://www.bbc.com/persian/world/2014/04/140405_an_india_important_facts|عنوان=۱۰ نکته دربارهٔ هند}}</ref> * پکيڙ: 3,287,263 چورس ڪلوميٽر – اندريون پاڻي: 6.9٪ * آبادي: 1,422,000,000 ماڻهو (2023 جو اندازو)<ref>{{يادکرد وب|نشاني=https://www.worldometers.info/world-population/india-population/|عنوان=Indian Official Population Clock|زبان=انگريزي}}</ref> آبادي جي واڌ: لڳ ڀڳ 1٪. امڪان آهي ته ڀارت جي آبادي 2028 تائين چين جي آبادي جي برابر ٿي وڃي، جنهن وقت ملڪ جي آبادي لڳ ڀڳ 1.45 ارب هوندي.<ref name=":0"/> * ڪرنسي: [[ڀارت جي روپيو]]، جيڪو سئو [[پيسا]] تي مشتمل آهي. مارچ 2004 کان مارچ 2014 تائين هر آمريڪي ڊالر جي مقابلي ۾ روپئي جي قيمت 39 کان 69 روپين جي وچ ۾ رهي آهي.<ref>[http://www.kitco.com/gold_currency/index.html?currency=inr&timePeriod=10y 10 Year USD vs Indian Rupee]{{مئل ڳنڍڻو|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Kitco</ref> * قومي پرچم: ڀارت جو قومي پرچم ٽن افقي رنگن تي ٻڌل آهي؛ مٿان کان هيٺ [[زعفراني]]، [[سفيد]] ۽ [[سائو]]. پرچم جي وچ ۾ 24 پرن واري هڪ ڦيٿو [[سرمائي]] رنگ ۾ آهي، جنهن کي [[ڌرم چڪرو]] چيو وڃي ٿو. زعفراني رنگ بهادري ۽ قرباني، اڇو رنگ پاڪيزگي ۽ سچائي، جڏهن ته سائو رنگ ايمان، زرخيزِي ۽ پيداوار جي علامت آهي. ڌرم چڪرو ٻڌ ڌرم جو هڪ قديم نشان آهي، جيڪو بادشاهه [[اشوڪا]] جي دور ۾ قانون ۽ انصاف جي علامت طور استعمال ٿيندو هو. * آزادي ۽ جمهوريه ڏينهن: ڀارت 15 آگسٽ 1947 تي آزادي حاصل ڪئي. ملڪ جو آئين 26 نومبر 1949 تي منظور ٿيو ۽ 26 جنوري 1950 تي لاڳو ڪيو ويو. هي ڏينهن ڀارت ۾ ”يومِ جمهوريه“ طور ملهايو ويندو آهي. * دنيا جي 10 وڏن وڏن شهرن مان ٽي شهر ڀارت ۾ واقع آهن. گڏيل قومن جي انگن اکرن موجب، [[نئين دهلي]] دنيا جو ٻيون نمبر وڏو شهري علائقو آهي، [[ممبئي]] ستون نمبر تي آهي ۽ [[ڪولڪاتا]] ڏهون نمبر رکي ٿو. دهلي ۽ ان جي ويجهن علائقن جي آبادي 22.65 ملين کان وڌيڪ آهي. تيز آبادي واڌ سبب پاڻي، رهائش ۽ بنيادي سهولتن تي دٻاءُ وڌي رهيو آهي. ڀارت جا ٻيا وڏا شهر، جهڙوڪ [[چنائي]]، [[بنگلور]]، [[حيدرآباد (ڀارت)|حيدرآباد]]، [[احمدآباد]]، [[پونه]] ۽ [[سورت]] پڻ گڏيل قومن جي وڏن شهري علائقن جي فهرست ۾ شامل آهن.<ref name=":0"/> * ڀارت دنيا جي سڀ کان وڏي جمهوريت طور سڃاتو وڃي ٿو. 2009 جي پارلياماني چونڊن ۾ 417,037,606 ماڻهن شرڪت ڪئي، ۽ ووٽرن جي شرڪت جي شرح لڳ ڀڳ 60٪ هئي. ان موقعي تي ملڪ ۾ 830,866 ووٽنگ اسٽيشنون قائم ڪيون ويون هيون.<ref name=":0"/> ==پڻ ڏسندا== [[Image:Noia 64 apps xeyes.png|30px]] * [[هندستان جا صَدر]] * [[هندستان جا وزيراعظم]] == نوٽس == {{Notelist}} == ٻيون ويب سائيٽون == {{Sister project links|c=India|commonscat=India |display=ڀارت |m=India |s=India |v=India |voy=India |wikt=India }} ; حڪومت * [http://india.gov.in/ سرڪاري داخلا پورٽل] – ڀارتي حڪومت * [http://www.nic.in سرڪاري ڊائريڪٽري] – ڀارتي سرڪاري ويب سائيٽون {{asia}} {{Countries bordering the Arabian Sea}} {{Commonwealth nations}} {{Arab League}} {{Authority control}} [[Category:ڀارت| ]] [[Category:گونڊوانا]] [[Category:1947ع ۾ ايشيا ۾ قيام]] [[Category:ڪامن ويلٿ جا رڪن ملڪ]] [[Category:انگريزي ڳالهائيندڙ ملڪ]] == ٻاهريان ڳنڍڻا == *[http://goidirectory.nic.in/ هندستان جي سرڪاري ويب سائيٽ] {{Geography of India}} {{سارڪ}} {{ڪچو}} == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:ڀارت]] [[زمرو:ايشيا ۾ ملڪ]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا ملڪ]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:بي آر آءِ سي ايس قومون]] [[زمرو:دولت مشترڪه جون رڪن قومون]] [[زمرو:اي7 قومون]] [[زمرو:اردو ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:سنڌي ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:پنجابي ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:ڪشميري ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] <references/> <references group="lower-alpha"/> e9dvui1lvx6i1r2wn83ekhfwpx8m5wg 0 3240 390466 333427 2026-07-02T06:28:15Z HyBoxwood 22474 [[w:zh:Template_talk:中华人民共和国国徽#編輯請求_2026-04-17_将svg替换为File:中華人民共和國國徽.svg]] 390466 wikitext text/x-wiki {{چونڊ مضمون}} {{Infobox country | conventional_long_name = عوامي جمھوريا چين | common_name = چين | native_name = {{vunblist|{{nobold|{{lang|zh-hans|中华人民共和国|italics=no}}}} |{{small|''Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó''}}}}<!--Please do not add official regional/minority languages here; use the langbox template directly below, included specifically for that purpose--> | image_flag = Flag of the People's Republic of China.svg | image_coat = 中華人民共和國國徽.svg | symbol_type = قومي نشان | national_motto = | national_anthem = {{vunblist|"[[رضاڪارن جي پيشقدمي]]"|{{lang|zh-hans|义勇军进行曲}}|''Yìyǒngjūn Jìnxíngqǔ''}}{{lower|0.2em|}} | image_map = People's Republic of China (orthographic projection).svg | map_width = 300px | map_caption = ايشيا جي نقشي ۾ چين تيز سائي رنگ سان ڏيکاريل. ھلڪي سائي رنگ وارا علائقا چين جي اختيار ۾ ناھن پر چين انھن جو دعويدار آهي. | capital = [[بيجنگ]] | coordinates = {{Coord|39|55|N|116|23|E|type:city}} | largest_city = [[شنگھائي]]<ref>{{cite journal |author=Chan, Kam Wing |title=Misconceptions and Complexities in the Study of China's Cities: Definitions, Statistics, and Implications |journal=[[Eurasian Geography and Economics]] |year=2007 |volume=48 |issue=4 |pages=383–412 |url=http://courses.washington.edu/chinageo/ChanCityDefinitionsEGE2007.pdf |format=PDF |accessdate=7 August 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130115173048/http://courses.washington.edu/chinageo/ChanCityDefinitionsEGE2007.pdf |archivedate=15 January 2013 |doi=10.2747/1538-7216.48.4.383 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130115173048/http://courses.washington.edu/chinageo/ChanCityDefinitionsEGE2007.pdf |date=15 January 2013 }} p. 395</ref> | official_languages = [[چيني ٻولي|معياري چيني]] (چيني مکيه زمين)، [[سليس چيني ٻولي|روايتي چيني]] (هانگ ڪانگ، ميڪاؤ)<ref name="langlaw">{{cite web |url=http://www.gov.cn/english/laws/2005-09/19/content_64906.htm |title=Law of the People's Republic of China on the Standard Spoken and Written Chinese Language (Order of the President No.37) |publisher=Chinese Government|date=31 October 2000|accessdate=21 June 2013 |quote=For purposes of this Law, the standard spoken and written Chinese language means Putonghua (a common speech with pronunciation based on the Beijing dialect) and the standardized Chinese characters.}}</ref><ref>{ميڪائو ۾ پورچوگيزي ٻولي ۽ ھانگ ڪانگ ۾ انگريزي}</ref><nowiki>}}</nowiki> | languages_type = سرڪاري رسم الخط | languages = [[تحريري چيني|چيني لکت]] | languages2_type = تسليم شدہ مقامي ٻوليون<ref>{{{{Citation|url=http://wwchinatoday.com/general/a.htm#LANGU|title=General Information of the People's Republic of China (PRC): Languages|publisher=chinatoday.com|accessdate=17 April 2008}}{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | languages2 = {{hlist |منگوليائي * ايغور * تبتي * شوانگ ۽ * ٻيون ٻوليون}} | religion = [[ٻڌمت]]: %3.70<br>[[عيسائيت]]: %1.40<br/>[[اسلام]]: %1.30<br/>[[ملحد]]: %93<br/>[[لوڪ مذهب]]: %0.20<br/>[[ٻيا]]: %0.30 | ethnic_groups = {{vunblist |91.51% ھان چيني |{{collapsible list |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;font-size:100%; |title = چين ۾ 55 اقليتون آھن]]<ref>{سرڪاري طور تي تسليم ڪيل اقليتون}</ref> |1.30% شوانگ |0.86% مانچو |0.79% ايغور |0.79% هوئي |0.72% ميائو |0.65% يي |0.62% توجيا |0.47% منگول |0.44% تبتي |0.26% بويئي |0.15% ڪوريائي |1.05% باقي ٻيا }} }} | demonym = چائنيز يا چيني <!---- NOTE FOR THE FOLLOWING: Describing the PRC's *GOVERNMENT TYPE* has been a contentious issue. PLEASE READ THE ARCHIVES of past discussions BEFORE MAKING/SUGGESTING CHANGES! ----->| government_type = [[وحداني رياست|وحداني]] [[مارڪسزم|مارڪسسٽ-ليننسٽ]] [[ھڪ جماعتي رياست|هڪ پارٽي واري]] [[ريپبلڪ|سوشلسٽ جمهوريه]]<ref>{{Cite web|title=Constitution of the People's Republic of China|url=http://www.npc.gov.cn/englishnpc/Constitution/2007-11/15/content_1372963.htm|publisher=The National People's Congress of the People's Republic of China|date=15 November 2007|accessdate=8 February 2015}}</ref> | leader_title1 = سي سي پي جو جنرل سيڪريٽري ۽ صدر | leader_name1 = [[شي جنپنگ|شي جن پنگ]]<ref>[https://web.archive.org/web/20121116225447/http://rt.com/news/china-new-leader-xi-734/ "New man at helm: Xi Jinping elected to lead China"]. RT.com. 15 November 2012. Retrieved 2 January 2013.</ref> | leader_title2 = وزير اعظم | leader_name2 = لي چيانگ (ڪيانگ) | leader_title3 = نائب صدر | leader_name3 = هان زينگ | leader_title4 = نيشنل پيپلز ڪانگريس جو چيئرمين | leader_name4 = ژاؤ ليجي | leader_title5 = سياسي صلاحڪاري ڪانفرنس جو چيئرمين | leader_name5 = وانگ هوننگ | legislature = نيشنل پيپلز ڪانگريس | sovereignty_type = [[چين جي تاريخ|تشکيل]] | established_event1 = پهرين شھنشاھي دور کان اڳ وارو شيئ خاندان | established_date1 = 2070 قبل مسيح | established_event2 = پهريون شھنشاھي دور | established_date2 = 221 قبل مسيح | established_event3 = چين جي جمهوريه جو قيام | established_date3 = پهرين جنوري، 1912ع | established_event4 = ڪميونسٽ انقلاب | established_date4 = 21 سيپٽمبر، 1949ع<ref>{{citation |last=Peaslee |first=Amos J. |contribution=Data Regarding the 'People's Republic of China'|p=533|url=https://books.google.fr/books?id=9ATxCAAAQBAJ&pg=PA533|title=Constitutions of Nations, ''Vol. I, 2nd ed.'' |date=1956 |publisher=Springer |location=Dordrecht |isbn=978-94-017-7125-2}}.</ref><ref>{{citation |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |contribution=Introduction |contribution-url=https://books.google.fr/books?id=D2auy-nwS5IC&pg=PA1 |p=[https://books.google.fr/books?id=D2auy-nwS5IC&pg=PA1 1] |title=History of Modern China |url=https://books.google.fr/books?id=D2auy-nwS5IC&printsec=frontcover |publisher=Atlantic |location=New Delhi |date=2004 |isbn=9788126903153 }}.</ref> | established_event5 = عوامي جمهوريه جو اعلان | established_date5 = پهرين آڪٽوبر 1949ع | established_event6 = موجودہ آئين | established_date6 = 4 ڊسمبر، 1982ع | established_event7 = [[ميڪائو]] تي اختيار جي چين جي حق ۾ منتقلي | established_date7 = 2 ڊسمبر، 1999ع | area_km2 = 9,596,961 | area_footnote = <ref name="UN Stat">{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2007/Table03.pdf |title=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |publisher=UN Statistics |year=2007 |accessdate=31 July 2010 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101224063215/http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2007/Table03.pdf |archivedate=24 December 2010 |df= </ref> | area_rank = ٽيون | area_sq_mi = 37,05,407 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 2.8% | population_estimate = 1,40,82,80,000 | population_census = 1,33,97,24,852 | population_estimate_year = 2024ع جو تخمينو | population_estimate_rank = ٻيون | population_census_year = 2010ع | population_census_rank = پهريون | population_density_km2 = 145 في چورس ڪلوميٽر <ref>{{cite web|title=Population density (people per sq. km of land area) |url=http://data.worldbank.org/indicator/EN.POP.DNST|publisher=IMF|accessdate=16 May 2015}}</ref> | population_density_sq_mi = 373 <!-- Do not remove per [[WP:MOSNUM]] --> | population_density_rank = 145 في چورس ڪلوميٽر 373 في چورس ميل (83هون) | GDP_PPP = 40.716 ٽريلين آمريڪي ڊالر<ref name="imf.org">{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=89&pr.y=14&sy=2016&ey=2018&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=924&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=IMF report for China |publisher=IMF |date=October 2017}}</ref> | GDP_PPP_year = 2025 جو تخمينو | GDP_PPP_rank = پهريون | GDP_PPP_per_capita = 28,978 آمريڪي ڊالر<ref name="imf.org"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 77هون | GDP_nominal = 19.232 ٽريلين آمريڪي ڊالر<ref name="imf.org"/> | GDP_nominal_year = 2025ع جو تخمينو | GDP_nominal_rank = ٻيو | GDP_nominal_per_capita = 13,687 آمريڪي ڊالر<ref name="imf.org"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 74هون | Gini = 46.2 <!--number only--> | Gini_year = 2015ع | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name=NBS2015>{{cite web|title=China's Economy Realized a Moderate but Stable and Sound Growth in 2015|url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/201601/t20160119_1306072.html|publisher=National Bureau of Statistics of China|accessdate=20 January 2016|date=19 January 2016|quote=Taking the per capita disposable income of nationwide households by income quintiles, that of the low-income group reached 5,221 yuan, the lower-middle-income group 11,894 yuan, the middle-income group 19,320 yuan, the upper-middle-income group 29,438 yuan, and the high-income group 54,544 yuan. The Gini Coefficient for national income in 2015 was 0.462.}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.738 <!--number only--> | HDI_year = 2016<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref>{{cite web | url = http://hdr.undp.org/sites/default/files/2016_human_development_report.pdf | title = Human Development Report 2016: Human Development for Everyone | publisher = United Nations Development Programme | accessdate = 3 April 2017}}</ref> | HDI_rank = 90th | currency = رينمنبي (¥) | currency_code = CNY | time_zone = چين جو معياري وقت (CST) | utc_offset = UTC+8 | date_format = {{vunblist |yyyy-mm-dd |''or'' yyyy{{lang|zh|年}}m{{lang|zh|月}}d{{lang|zh|日}} |([[Common Era|CE]]; [[چيني ڪيلينڊر|CE-1949]])}} | drives_on = ساڄو پاسو (سواء [[ھانگ ڪانگ]] ۽ [[ميڪائو ]] جي) | calling_code = [[+86]] | cctld = {{vunblist| [[.cn]] |[[.中國]] |[[.中国]]}} | area_magnitude = 1 E12 }} '''چين''' (<small>'''China'''</small>)، <small>'''سرڪاري نالو'''</small> '''<small>عوامي جمهوريه چين</small>''' <small>'''(People's Republic of China)'''</small>، [[اوڀر ايشيا]] جو ھڪ ملڪ آھي. ھڪ ارب چاليھه ڪروڙ جي آبادي سان، اها آبادي جي لحاظ کان، ڀارت کانپوء دنيا جو ٻيو وڏو ملڪ آهي ۽ <small>'''95,72,900'''</small> چورس ڪلوميٽر جي پکيڙ سان اھو پکيڙ ۾ [[روس]] ۽ [[ڪيناڊا|ڪينيڊا]] کان پوءِ دنيا جو ٽيون وڏو ملڪ آهي. <ref>{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/place/ China|title=China|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=4 December 2017}}</ref> روايتي چيني لکڻي ۾ "中國" لکندا آهن ۽ آسان چيني لکڻي ۾ "中国" لکندا آهن. چين جي معيشت [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|گڏيل رياستن]] کانپوء دنيا جي ٻئي وڏي معيشت آھي. چين جي ڪرنسي جو نالو يوآن (¥) آهي. چين جي گادي جو هنڌ [[بيجنگ]] ۽ سڀ کان وڏو شهر [[شنگھائي]] آهي، تيانجن ۽ چونگ چنگ شهرن سان گڏ، اهي چار شهر "ميونسپلٽيون" آهن، جيڪي سڌو سنئون قومي حڪومت جي ڪنٽرول ۾ آهن. ٻن ٻين شهرن کي "خاص انتظامي علائقو" (SAR) جو درجو ڏنو ويو آهي، اها هانگ ڪانگ، جيڪو ڪڏهن برطانيه جي ڪالوني هئي ۽ 1997 ۾ چين کي واپس ڏنو ويو ۽ ميڪاؤ، جيڪو پرتگال 1999 ۾ واپس ڏنو آهن. اهي ٻئي شهر وڌيڪ خودمختيار آهن. ميونسپلٽين ۽ خاص انتظامي علائقن کانسواءَ، 23 صوبا ۽ صوبن کان وڌيڪ قانون سازي جا حق رکندڙ علائقا ۽ اقليتي گروپ جي آبادين سان پنج خودمختار علائقا آهن. اها سنڪيانگ يا اويغور خودمختيار علائقو، تبت يا شيزانگ خودمختيار علائقو، گوانگسي ژوانگ خود مختيار علائقو، اندروني منگوليا يا ني منگول خودمختيار علائقو ۽ ننگشيا هوئي خودمختيار علائقو آهن. خاص انتظامي علائقن ۾ مرڪزي حڪومت دفاع ۽ پرڏيهي معاملن جي ذميوار آهي پر 50 سالن تائين روزاني ڪارروائي جي ذميوار ناهي. چين تائيوان کي پنهنجي ڪيترن ئي صوبن مان هڪ طور دعويٰ ڪري ٿو. جڏهن ته چين جو تائيوان تي ڪنٽرول ناهي. ان جو هڪ مڪمل طور تي مختلف سياسي نظام آهي ۽ سرڪاري طور تي "جمهوريه چين" جي نالي سان مشهور آهي. اھو انتظامي طور تي 23 صوبن (23ھون صوبو [[تائيوان]] آھي، جيڪو تڪراري آهي)،<ref>[https://www.washingtonpost.com/wp-srv/world/countries/china.html China], Washington Post</ref> 5 خودمختيار علائقن، 4 براه راست حڪمراني واري ميونسپلٽين ([[بيجنگ]]، [[شنگھائي]]، [[چيانجين|چِيَانجَين]] ۽ [[چانگچنگ|چَانگچِنگ]]) ۽ ٻه خاص انتظامي علائقن ([[هانگ ڪانگ]] ۽ [[ميڪائو|مڪائو]]) ۾ ورھايل آھي. [[تائيوان]] پڻ چين جو حصو ھيو، پر [[ٻين مھاڀاري جنگ|ٻئي مھاڀاري جنگ]] کانپوء چيانگ ڪائي شيڪ ڪميونسٽ انقلابين جي هٿن شڪست کانپوء چين جي ڪميونسٽ نظام جو حصو بڻجن سان انڪار ڪيو ۽ تائيوان جي ٻيٽ تي "جمهوريه چين" جي نالي سان الڳ ملڪ طور وجود قائم رکيو. ٻه علائقا، مڪائو ۽ ھانگ ڪانگ پڻ مکيه چين جا حصا آهن، پر هنن کي عالمي معاهدي جي تحت پرتگال ۽ برطانيه کي ليز ڏنو ويو هو، پر ليز جي مدت ختم ٿين بعد عوامي جمهوريه چين جي نگراني ۾ اچي ويا. چين جو ظھور دنيا جي شروعاتي تھذيب طور اتر چيني ميدان ۾ [[پيلي ندي|يالو ندي]] جي ڇوڙ واري علائقي ۾ ٿيو ھو. ھتي ھزارين سال لاڳيتو شاھي گھراڻن جون حڪومتون قائم رھيون جن سڀ کان پھريون گھراڻو [[شيئ]] ھيو جنھن جي بادشاھي جي شروعات 21ھين صدي ق.م. ۾ ٿي. ٽين صدي ق.م. ۾ [[چن|چِن گھراڻي]] جي بادشاھي دوران ھي ملڪ متحد ٿي پھرين چيني ايمپائر بڻيو. ان بعد [[ھان|ھان گھراڻي]] جي 220 ق.م. کان 206 ق.م. تائين حڪومت قائم ٿي جنھن دور ۾ ھتي [[ڪاغذ]] ٺاھڻ جي شروعات ٿي ۽ [[قطب نما]] ايجاد ٿيو ۽ [[زراعت]] ۽ [[طب]] ۾ سڌارا آيا. اھو قديم چين جو ٽيڪنالاجي جي ترقي وارو دؤر ھيو. [[چانگ|چينگ گھراڻي]] جي دؤر (618ع کان 907ع تائين) ۾ [[بارود]] ۽ [[ٽائپ رائٽر|منقوله ٽائيپ]] جون ايجادون ٿيون ۽ [[سانگ|اتر واري سانگ گھراڻي]] جي دؤر (960ع کان 1127ع تائين) ۾ بارود، قطب نما، ڪاغذ سازي ۽ پرنٽنگ پريس جي ايجادن جي تڪميل عمل ۾ آئي. چينگ واري تھذيب ۾ شاھراھ ريشم واري لنگھ جو آغاز ٿيو جنھن ذريعي [[ميسوپوٽيميا]] ۽ [[آفريڪا]] کان واپارين جي آمد جي شروعات ٿي. چنگ ايمپائر ۾ چين جون حدون لڳ ڀڳ ساڳيون موجوده دؤر واريون رھيون. ٻئي صدي قبل مسيح جي آخر تائين. پيلي درياءَ جي بيسن ۾ ابتدائي خانداني رياستون ابھريون. 8 هين کان 3 صدي قبل مسيح ۾ زو خاندان جي اختيار ۾ ٽٽاءُ ڏٺو ويو. انتظامي ۽ فوجي طريقن (ادب، فلسفو ۽ تاريخ نويسي) جي ظهور سان گڏ. 221 ق.م ۾، چين هڪ شهنشاهه جي ماتحت متحد ٿيو. 2000 سالن کان وڌيڪ شاهي خاندانن ۾ وڌايو ويو جن ۾ ڪن، هان، تانگ، يوان، منگ ۽ چنگ شامل آهن. بارود ۽ ڪاغذ جي ايجاد ۽ ريشم روڊ جي قيام سان. 1911ع واري انقلاب کان پوء 1912ع ۾ چين ۾ شاھي گھراڻي واري راڄ جو خاتمو ٿيو ۽ جمھوريه چين وجود ۾ آيو. [[ٻين مھاڀاري جنگ]] ۾ چين تي [[جاپان]] قبضو ڪيو پوء چيني گھرو ويڙھ کان پوء 1949ع ۾ [[مائوزي تنگ]] جي سربراھي ۾ چيني ڪميونسٽ پارٽي ھتي عوامي جمهوريه چين جي قيام جو اعلان ڪيو. ڪمنتانگ پارٽي جي حڪومت شڪست کاڌي ۽ تائيوان تائين محدود ٿي وئي. چين ھڪ وحداني سوشلسٽ ۽ ھڪ جماعتي نظام واري ريپبلڪ آھي. ھي ملڪ [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن]] (UNO) جي [[گڏيل قومن جي سيڪيورٽي ڪائونسل جي قرارداد 1999|سيڪيورٽي ڪائونسل]] جو دائمي رڪن ملڪ آھي. ==تاريخ== ===آڳاٽو دور=== [[File:National Museum of China 2014.02.01 14-43-38.jpg|thumb|[[زيانرين غار]] مان ڏھ ھزار سال اڳ جا برآمد ٿيل مٽي جا ٿانوَ]] قديم آثارن وارين شھادتن مان ھتي ساڍا ٻاويھ لک سال اڳ [[ھومني بن مانس|ھومني بن مانسن]] جي رھائش جو پتو پوي ٿو<ref>{{Cite web|url=https://archive.archaeology.org/0001/newsbriefs/china.html|title=Early Homo erectus Tools in China|last1=Ciochon|first1=Russell|last2=Larick|first2=Roy|date=1 January 2000|website=[[Archaeology (magazine)|Archeology]]|access-date=30 November 2012}}</ref>. بيجنگ کان ڪجهه فاصلي تي [[زھوڪاڊيئن]] لڳ ھڪ غار مان پوڻا اٺ کان پوڻا ست لک سال اڳ جا ھتي [[ھومواريڪٽس]] انسان جا پنڊ پھڻ پڻ مليا آهن جنھن کي [[پيڪنگ وارو ماڻھو|پيڪنگ واري ماڻھو]] جو نالو ڏنو ويو. ھومواريڪٽس انسانن سڀ کان اڳ باھ ٻارڻ سکي ھئي<ref>{{cite web|url=http://www.unesco.org/ext/field/beijing/whc/pkm-site.htm|title=The Peking Man World Heritage Site at Zhoukoudian|website=[[UNESCO]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160623160018/http://www.unesco.org/ext/field/beijing/whc/pkm-site.htm|archive-date=23 June 2016|access-date=6 March 2013}}</ref> <ref name="autogenerated198">{{cite journal |doi = 10.1038/nature07741 |date=Mar 2009 |author1=Shen, G. |author2=Gao, X. |author3=Gao, B. |author4=Granger, De |title = Age of Zhoukoudian Homo erectus determined with (26)Al/(10)Be burial dating |volume = 458 |issue = 7235 |pages = 198–200 |issn = 0028-0836 |pmid = 19279636 |journal = Nature |bibcode = 2009Natur.458..198S |s2cid=19264385 |url = https://www.semanticscholar.org/paper/d502c36487e27d90c7962fc60d28c48ab16c8f0e }}</ref> [[ھونان صوبو|ھونان صوبي]] جي [[ڊائو ڪائونٽي]] ۾ واقع [[فيان غار]] مان سوا لک سال کان اسي ھزار سالن تائين پراڻي [[ھوموسيپيئن]] انسانن جي ڏندن جا پنڊ پهڻ مليا آهن<ref>{{cite news |url = https://www.bbc.com/news/science-environment-34531861 |title = Fossil teeth place humans in Asia '20,000 years early' |last=Rincon |first=Paul |date=14 October 2015 |work=[[BBC News]] |access-date=14 October 2015}}</ref> [[جيئھو]] مان ست ھزار سال ق م واري چيني نشانين واري لکڻي جا نشان مليا آهن<ref name="earliest writing">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/2956925.stm|title='Earliest writing' found in China|last=Rincon|first=Paul|date=17 April 2003|work=[[BBC News]]|access-date=14 January 2020}}</ref> [[ڊيمائيڊي ]] لڳ ڇھ ھزار سال ق م پراڻا چيني نشانين واري لکڻي جا آثار مليا آهن<ref>[[Qiu Xigui]] (2000). ''Chinese Writing''. English translation of {{lang|zh-Hant|文字學概論}} by Gilbert L. Mattos and [[Jerry Norman (sinologist)|Jerry Norman]]. Early China Special Monograph Series No. 4. Berkeley: The Society for the Study of Early China and the Institute of East Asian Studies, University of California, Berkeley. {{ISBN|978-1-55729-071-7}}.</ref> ===شروعاتي شاھي خاندان=== [[File:甲骨文发现地 - panoramio.jpg|thumb| چوڏھين صدي ق م واري [[شينگ گھراڻو|شينگ گھراڻي]] جي پوئين دور ۾ [[ينچو]] نالي گادي واري شھر جا آثار]] چين جو پھريون شاھي گھراڻو [[شيئا گھراڻو|شيئا]] ھيو جيڪو 2100 ق م ۾ ظھور ۾ آيو<ref>{{cite book |last=Tanner |first=Harold M. |title = China: A History |year=2009 |publisher=Hackett Publishing |pages=35–36 |url = https://books.google.com/books?id=VIWC9wCX2c8C&pg=PA35 |isbn=978-0-87220-915-2 }}</ref><ref>[[Xia–Shang–Zhou Chronology Project]] by People's Republic of China</ref> ان بعد [[ شينگ گھراڻو|شينگ گھراڻي]] جي راڄ جو پتو پوي ٿو<ref>{{cite book |last=Pletcher|first=Kenneth |title=The History of China |year=2011 |publisher=Britannica Educational Publishing |page=35|url= https://books.google.com/books?id=A1nwvKNPMWkC&pg=PA35 |isbn=978-1-61530-181-2 }}</ref> جنھن جو راڄ اوڀر چين ۾ [[پيلي ندي]] واري ميداني علائقي ۾ سترھين کان يارھين صدي ق م تائين رھيو<ref>{{cite book |last1=Fowler |first1=Jeaneane D. |first2=Merv |last2=Fowler |title=Chinese Religions: Beliefs and Practices |year=2008 |publisher=Sussex Academic Press |page=17 |url = https://books.google.com/books?id=rpJNfIAZltoC&pg=PA17 |isbn=978-1-84519-172-6 }}</ref> انھن جي دور جي [[اوراڪل ھڏين واري لپي]] چيني ٻولي جي قديم ترين لپي آهي<ref>William G. Boltz, Early Chinese Writing, World Archaeology, Vol. 17, No. 3, Early Writing Systems. (Feb. 1986), pp. 420–436 (436).</ref><ref>David N. Keightley, "Art, Ancestors, and the Origins of Writing in China", ''Representations'', No. 56, Special Issue: The New Erudition. (Autumn, 1996), pp.68–95 [68].</ref><ref>{{cite encyclopedia| url=https://books.google.com/books?id=vWLRxJEU49EC&pg=PA904 | page=904 | first=Pam |last=Hollister |title=Zhengzhou | encyclopedia=International Dictionary of Historic Places: Asia and Oceania |editor1-first=Paul E. |editor1-last=Schellinger |editor2-first=Robert M. |editor2-last= Salkin |publisher= Fitzroy Dearborn Publishers |year=1996| isbn=978-1-884964-04-6}}</ref> ۽ جديد چيني اکري نشان ان لپي جي اکري نشانن مان نڪتل آھن<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=BzfRFmlN2ZAC&pg=PA4|title=The Oxford Handbook of the History of Linguistics|last=Allan|first=Keith|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2013|isbn=978-0-19-958584-7|page=4}}</ref> شينگ گھراڻي جو راڄ [[جئو گھراڻو|جئو گھراڻي]] فتح ڪيو جنھن يارھين صدي ق م کان پنجين صدي ق م تائين راڄ ڪيو پر انھن جي اختيارن جي مرڪزيت فوجي جاگيرن ۾ ورھائجي وئي جنھن سان ڪجهه پرنسپلٽين جنم ورتو جن انھن جي اطاعت کان انڪار ڪرڻ شروع ڪيو ۽ ٽي سؤ سالن تائين جنگ جوٽيندا رھيا جنھن بعد اتي ست طاقتور رياستون باقي بچيون<ref>{{cite web |title=Warring States |url=https://www.britannica.com/event/Warring-States |publisher=Encyclopædia Britannica}}</ref>. ===چيني ايمپائر=== [[File:Badaling China Great-Wall-of-China-01.jpg|thumb|چين جي پھرين شھنشاھ [[ چن شي ھوانگ]] جنگ جوٽيندڙ رياستن کي [[ديوار چين]] ٺاھڻ لاء ھڪ راڄ ۾ متحد ڪيو. ان ديوار جو وڏو حصو [[منگ گھراڻو| منگ گھراڻي]] جي دؤر سان تعلق رکندڙ آهي]] ھڪ رياست جي حاڪم چن شي ھوانگ باقي ڇھ رياستون فتح ڪري 221ق م ۾ جنگن جو خاتمو آڻي چيني ايمپائر جو بنياد وڌو ۽ چن گھراڻي جي جئنگ بادشاھ پاڻ کي شھنشاھ سڏائڻ شروع ڪيو. ھن ايمپائر ۾ قانوني سڌارا نفاذ ڪيا. چيني ٻولي جي اکري نشانن، ماپ جي ايڪن ۽ ڪرنسي جي معيار ۾ اضافو آندو. گاڏن جي سرائين جي ڊيگھ کي وڌرايو ۽ روڊن جي ويڪر ۾ پڻ اضافو ڪرايو. ھن [[گئانگشي]]، [[گوئينگڊانگ صوبو| گوئينگڊانگ]] ۽ [[ويٽنام]] جي يو قبيلن کي فتح ڪيو<ref>Sima Qian, Translated by Burton Watson. ''Records of the Grand Historian: Han Dynasty I'', pp. 11–12. {{ISBN|0-231-08165-0}}.</ref> چن گھراڻي جو دؤر پندرهن سال ھليو ۽ جيئنگ جي وفات بعد سخت پاليسين جي ڪري بغاوتن جنم ورتو<ref name="Bodde1986">Bodde, Derk. (1986). "The State and Empire of Ch'in", in ''The Cambridge History of China: Volume I: the Ch'in and Han Empires, 221 B.C. – A.D. 220''. Edited by Denis Twitchett and Michael Loewe. Cambridge: Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-24327-0}}.</ref><ref name="Lewis2007">{{cite book|title=The Early Chinese Empires: Qin and Han|first=Mark Edward|last=Lewis|publisher=Belknap Press|location=London|year=2007|isbn=978-0-674-02477-9|url=https://archive.org/details/historyofimperia00broo}}</ref> گھرو ويڙھ شروع ٿي وئي جنھن ۾ [[سيئنگيينگ]] ۾ شاھي لائبريري کي ساڙيو ويو<ref>{{citation |last=Cotterell |first=Arthur |title=The Imperial Capitals of China |pages=[https://books.google.com/books?id=bZI764AEfcsC&pg=PA35 35–36] |publisher=Pimlico |date=2011 }}</ref> 206 ق م ۾ [[ھان گھراڻو| ھان گھراڻي]] جو راڄ شروع ٿيو جيڪو 220ع تائين جاري رھيو<ref name="Bodde1986"/><ref name="Lewis2007"/> ھن ايمپائر جو راڄ فوجي مھمن ذريعي وچ ايشيا ، منگوليا ڏکڻ ڪوريا، چيني [[يونان صوبو|يونان]]، [[گوئينگڊانگ صوبو| گوئينگڊانگ]] ۽ اتر ويٽنام تائين ڦھليو. وچ ايشيا ۽ سوگديا تي پھچڻ ڪري ھن ايمپائر شاھراھ ريشم جي ھماليہ جبلن واري انڊيا مان گذرندڙ گس جي بدران وچ ايشيا وارو گس شروع ڪيو ۽ ھان ايمپائر جلد ئي دنيا جي سڀ کان وڏي معيشت بڻجي وئي<ref>{{cite web|url=http://www.eric.ed.gov/ERICWebPortal/custom/portlets/recordDetails/detailmini.jsp?_nfpb=true&_&ERICExtSearch_SearchValue_0=ED460052&ERICExtSearch_SearchType_0=no&accno=ED460052 |title=Dahlman, Carl J; Aubert, Jean-Eric. ''China and the Knowledge Economy: Seizing the 21st century''|publisher=World Bank Publications via Eric.ed.gov|access-date=22 October 2012}}</ref> [[File:Han Expansion.png|thumb|[[ھان گھراڻو|ھان گھراڻي]] جي دؤر ۾ ٻين صدي ق م ۾ ايمپائر جي توسيع وارو نقشو]] ھان گھراڻي جي خاتمي سان ھتي ٽن بادشاھتن جنم ورتو<ref>Whiting, Marvin C. (2002). ''Imperial Chinese Military History''. iUniverse. p. 214</ref> [[سائو وئي]] واري رياست تي [[شين گھراڻو|شين گھراڻي]] (265ع کان 420ع) قبضو ڪيو ۽ ھوئي نالي حاڪم جي بطور ھڪ ڪمزور شھنشاھ جي تاجپوشي تي ٻين رياستن سان گھرو ويڙھ شروع ٿي وئي. اتر چين وارن قبيلن سورھن بادشاھتون قائم ڪري ڇڏيون. [[زاينبي قبيلو|زاينبي]] قبيلي وارن انھن سڀني جو [[اترئين وئي]] جي نالي سان انضمام ڪرايو جنھن جي [[شھنشاھ زاياوين]] قبائلي نفرتن واري پراڻين پاليسين جو خاتمو آڻي قبيلن کي چيني ثقافت ۾ ضم ڪيو. ڏکڻ چين ۾ جنرل [[شھنشاھ وو لئيوسانگ گھراڻي وارو|لئيو يو]] [[لئيو سانگ گھراڻو|لئيو سانگ گھراڻو]] کي چن گھراڻي جي جاء تي مضبوط ڪيو. چين اھڙي طرح اترئين ۽ ڏاکڻي ايمپائرن ۾ ورھايل رھيو ۽ اتي انھن ٻنھي گھراڻن جي کوڙ حاڪمن راڄ ڪيو. 581ع ۾ [[سوئي گھراڻو|سوئي گھراڻي]] انھن ٻنھي راڄن کي گڏائي ھڪ ايمپائر ۾ تبديل ڪيو. سوئي گھراڻي جي دؤر ۾ ھان ماڻھن پوري چين ۾ زور ورتو. ھن دؤر ۾ زراعت ۽ معيشت ۾ سڌارا آيا، آبپاشي نظام کي بھتر ڪرڻ لاء چين جو وڏو ڪينال کوٽايو ويو ۽ ٻڌ ڌرم جي سرپرستي ڪئي وئي. سوئي گھراڻي جو راڄ گھڻو نہ ھلي سگھيو . اتر ڪوريا واري جنگ ھارائڻ ۽ عوامي ڪمن لاء عام ماڻھن کان بيگار ۾ ڪم وٺڻ ڪري ماڻھو انھن مان بيزار ٿي پيا<ref>Ki-Baik Lee (1984). ''A new history of Korea.'' Harvard University Press. {{ISBN|978-0-674-61576-2}}. p.47.</ref><ref>David Andrew Graff (2002). ''Medieval Chinese warfare, 300–900.'' Routledge. {{ISBN|0-415-23955-9}}. p.13.</ref>. ان بعد [[چئنگ گھراڻو|چئنگ گھراڻي]] ۽ وري پوء [[سانگ گھراڻو| سانگ گھراڻي]] جو راڄ شروع ٿيو ۽ چين جي معيشت، ٽيڪنالاجي ۽ ثقافت جي سونھري دؤر جو آغاز ٿيو<ref>Adshead, S. A. M. (2004). ''T'ang China: The Rise of the East in World History''. New York: Palgrave Macmillan. p. 54</ref> چئنگ ايمپائر اولھ وارن علائقن ۽ شاھراھ ريشم جو ڪنٽرول حاصل ڪيو<ref>{{citation|last=Nishijima|first=Sadao|editor1-last=Twitchett|editor1-first=Denis|editor2-last=Loewe|editor2-first=Michael|chapter=The Economic and Social History of Former Han|title=Cambridge History of China: Volume I: the Ch'in and Han Empires, 221 B.C. – A.D. 220|year=1986|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-24327-8|pages=545–607}}</ref> جنھن سان چيني واپارين جي ميسوپوٽاميا ۽ آفريڪا تائين رسد آسان ٿي<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/columbiachronolo00john|title=Columbia Chronologies of Asian History and Culture|last=Bowman|first=John S.|publisher=Columbia University Press|year=2000|location=New York|pages=[https://archive.org/details/columbiachronolo00john/page/104 104–105]|url-access=registration}}</ref> ايمپائر جي گادي وارو شھر [[شانگن]] دنيا جي وڏن شھري مرڪزن ۾ شمار ٿيڻ لڳو پر پوء اٺين صدي عيسويءَ ۾ بغاوت ٿيڻ جي ڪري تباھي جي ور چڙهي ويو<ref>City University of HK Press (2007). ''China: Five Thousand Years of History and Civilization''. {{ISBN|962-937-140-5}}. p.71 جي</ref> 907ع ۾ چئنگ ايمپائر ڪمزور ٿي ٽٽڻ شروع ڪيو. ان جا فوجي گورنر چوڻ کان نڪري ويا. اڳتي ھلي سانگ گھراڻي وري ايمپائر کي متحد ڪيو. سانگ ايمپائر دنيا جي پھرين رياست ھئي جنھن ڪاغذ واري ڪرنسي ۽ دنيا جي پھرين باقاعده مستقل نيوي فوج جي شروعات ڪئي. ان سامونڊي واپار ۽ جھازسازي جي صنعت کي ھٿي ڏني<ref>Paludan, Ann (1998). ''Chronicle of the Chinese Emperors''. London: Thames & Hudson. {{ISBN|0-500-05090-2}}. p. 136.</ref> [[File:Along the River During the Qingming Festival (detail of original).jpg|thumb|left|ٻارھين صديءَ جي ھڪ پينٽنگ جنھن ۾ سانگ گھراڻي جي ايمپائر جو گاديءَ جو هنڌ [[بيجنگ]] (موجوده [[ڪائيفنگ]] شھر) ڏيکاريل]] ڏھين ۽ يارھين صدي عيسويءَ ۾ چين جي آدمشماري ٻيڻي ٿي چڪي هئي جيڪا لڳ ڀڳ ڏھ ڪروڙ ھئي. گھڻي ڀاڱي وڌڻ جو سبب وچ چين ۽ ڏکڻ چين ۾ چانورن جي فصل ۾ واڌ ھيو جنھن سان چانورن جي پيداوار م وڏو اضافو آيو ۽ کاڌي جي فراواني ٿي وئي. سانگ گھراڻي جي دؤر ۾ ٻڌازم جي ڀيٽ ۾ [[نئون ڪنفيوشسزم| نئين ڪنفيوشسزم]] کي فروغ مليو<ref>{{cite book|title=Essentials of Neo-Confucianism: Eight Major Philosophers of the Song and Ming Periods|year=1999|publisher=Greenwood Publishing Group|page=3|url=https://books.google.com/books?id=sjzPPg8eK7sC&pg=PA3|isbn=978-0-313-26449-8}}</ref>، فن ۽ فلسفي ترقي ڪئي <ref>{{cite web|title=Northern Song dynasty (960–1127)|url=http://www.metmuseum.org/toah/hd/nsong/hd_nsong.htm|publisher=Metropolitan Museum of Art|access-date=27 November 2013}}</ref><ref>{{cite web |url=http://d.wanfangdata.com.cn/Thesis_Y1795153.aspx |script-title=zh:从汝窑、修内司窑和郊坛窑的技术传承看宋代瓷业的发展 |website=wanfangdata.com.cn |date=15 February 2011 |access-date=15 August 2015}}</ref> سانگ گھراڻي جي فوجي ڪمزوري جو فائدو جرچن ماڻهن جي [[شين گھراڻو| شين گھراڻي]] ورتو جنھن بيئنجنگ شھر تي قبضو ڪيو. شين گھراڻي جو راڄ 1115ع کان 1234ع تائين ھليو<ref>{{cite book|title=Daily Life in China on the Eve of the Mongol Invasion, 1250–1276|year=1962|publisher=Stanford University Press|page=[https://archive.org/details/dailylifeinchina00gern/page/22 22]|url=https://archive.org/details/dailylifeinchina00gern/page/22|isbn=978-0-8047-0720-6}}</ref>. 1271ع ۾ منگولن چين فتح ڪيو ۽ منگول سردار [[قبلائي خان]] [[يوئن گھراڻو|يوئن گھراڻي]] جي ايمپائر جو بنياد وڌو. 1297ع تائين يوئن گھراڻي سانگ گھراڻي جا آخري بچيل علائقا فتح ڪري ورتا. منگولن جي آمد کان اڳ سانگ گھراڻي جي ايمپائر ۾ چين جي آبادي 12 ڪروڙ تائين ٿي چڪي هئي پر منگولن جي دور 1300ع ۾ گھٽجي ڇھ ڪروڙ تائين ٿي وئي<ref>Ping-ti Ho. "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in ''Études Song'', Series 1, No 1, (1970). pp. 33–53.</ref>. [[ژيو يوئنژانگ]] نالي ھڪ ھاري يوئن گھراڻي جو 1368ع ۾ خاتمو آندو ۽ [[منگ گھراڻو|منگ گھراڻي]] جو بنياد رکيو اھڙي طرح ان گھراڻي جو شھنشاھ [[ھنگوو شھنشاھ|ھنگوو]] گادي تي ويٺو. منگ گھراڻي جو دؤر سان چين جو ھڪ دفعو ٻيھر سونھري دؤر شروع ٿيو. معيشت مضبوط ٿي ۽ بحري فوج دنيا جي مضبوط ترين بحريه بڻجي وئي. فن ۽ ثقافت کي فروغ مليو. ان گھراڻي جي دؤر ۾ ايڊمرل [[ژينگ ھي]] ھندي سمنڊ جا اوڀر آفريڪا تائين سفر ڪيا<ref>{{cite news |url = https://www.theguardian.com/world/2010/jul/25/kenya-china |title=Chinese archaeologists' African quest for sunken ship of Ming admiral |last=Rice|first=Xan|date=25 July 2010 |newspaper=[[The Guardian]]|access-date=16 January 2020}}</ref> [[File:Qing Empire circa 1820 EN.svg|thumb|منگ ايمپائر جي توسيع]] منگ گھراڻي جي شروعاتي دؤر ۾ ايمپائر جي گادي جو هنڌ [[نانچنگ]] شھر کان [[ بيجنگ]] منتقل ڪيو ويو<ref>{{cite encyclopedia |title=Wang Yangming (1472—1529) |url = https://www.iep.utm.edu/wangyang/ |encyclopedia=Internet Encyclopedia of Philosophy|access-date=9 December 2013|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131109100108/http://www.iep.utm.edu/wangyang/ |archive-date=9 November 2013}}</ref> 1644ع ۾ [[لي زيچانگ]] جي اڳواڻي م ھارين جي باغي ويڙھاڪن بيجنگ تي قبضو ڪيو. شڪست وقت [[شھنشاھ چاگجين]] خودڪشي ڪري ڇڏي. لي زيچانگ جي [[شن گھراڻو|شن گھراڻي]] جو جلد ئي چنگ گھراڻي جي مانچو منگ گھراڻي جي جنرل وو سانگوئي جي مدد سان خاتمو آندو ۽ بيجنگ جو ڪنٽرول سنڀاليو. اھڙي طرح بيجنگ ۾ [[چنگ گھراڻو|چنگ گھراڻي]] جي راڄ جي شروعات ٿي. ===آخري چنگ گھراڻي جي ايمپائر=== [[File:Regaining the Provincial Capital of Ruizhou.jpg|thumb|left|upright=0.9|اوڻويھون صدي ۾ ٿيل تائيپنگ بغاوت (1850–1864)]] چنگ گھراڻي جي ايمپائر 1644ع کان 1912ع تائين قائم رهي. اھو چين جو آخري شاھي خاندان ھيو. منگ گھراڻي کان چنگ گھراڻي وٽ ايمپائر جي منتقلي واري گھرو ويڙھ (1618–1683) ۾ اڍائي ڪروڙ ماڻھو ھلاڪ ٿيا ۽ چين جي معيشت تباھ ٿي ھڪ ننڍڙي معيشت ۾ تبديل ٿي وئي<ref>John M. Roberts (1997). ''[https://books.google.com/books?id=3QZXvUhGwhAC A Short History of the World]''. Oxford University Press. p. 272. {{ISBN|0-19-511504-X}}.</ref> ڏکڻ چين ۾ منگ جي خاتمي بعد منگوليا، تبت ۽ [[چنگجيانگ]] ۽ [[زنگار خانيٽ]] فتح ڪري ايمپائر ۾ شامل ڪيا ويا<ref>The Cambridge History of China: Volume 10, Part 1, by John K. Fairbank, p37</ref> چنگ مخالف جذبات کي ڪچلڻ لاءِ مرڪزي آپيشاهي قائم ڪئي وئي. زراعت کي فروغ ۽ واپار کي روڪيو ويو <ref>{{cite book |script-title=zh:中国通史·明清史 |year=2010|publisher=九州出版社|pages=104–112|isbn=978-7-5108-0062-7}}</ref><ref>{{cite book |script-title=zh:中华通史·第十卷 |year=1996 |publisher=花城出版社|page=71 |isbn=978-7-5360-2320-8 }}</ref> اوڻويھين صدي ۾ چنگ ايمپائر جون برطانيا ۽ فرانس سان آفيم واريون جنگون لڳيون. ھانگ ڪانگ ان کان کسي برطانيا ۾ شامل ڪيو ويو ۽ چين کي معاوضي ادا ڪرڻ لاء مجبور ڪيو ويو ۽ معاھدن ھيٺ بندرگاھون ورتيون ويون<ref>[[Ainslie Thomas Embree]], [[Carol Gluck]] (1997). ''[https://books.google.com/books?id=Xn-6yMhAungC Asia in Western and World History: A Guide for Teaching]''. M.E. Sharpe. p.597. {{ISBN|1-56324-265-6}}.</ref> 1842ع ۾ نانڪنگ وارو معاھدو ڪيو ويو. 1894 ۽ 1895ع ۾ جاپان جنگ شروع ڪري ڪوريائي اپٻيٽ ۽ تائيوان وارو ٻيٽ چيني ايمپائر کان کسي ورتا<ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/546176/Sino-Japanese-War|title=Sino-Japanese War (1894–95)|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|access-date=12 November 2012}}</ref>. 1876 کان 1879ع ۾ اتر چين ۾ ڏڪار آيو جنھن ۾90 لکن کان 130 لکن تائين ماڻھو فوت ٿي ويا<ref>{{cite web|url=http://www.fao.org/3/U8480E/U8480E05.htm|title=Dimensions of need – People and populations at risk|year=1995|website=Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO)|access-date=3 July 2013}}</ref>. 1898ع ۾ [[شھنشاھ گئانگشو]] ملڪ ۾ جديد آئيني بادشاهت جي قيام لاء سڌارا شروع ڪيا پر [[ملڪه ڊويجر سڪسي]] انھن ۾ رڪاوٽون وڌيون. [[باڪسر واري بغاوت]] (1899–1901) ايمپائر کي وڌيڪ ڪمزور ڪري ڇڏيو. 1911- 1912ع واري [[چنھائي انقلاب]] چنگ گھراڻي جي راڄ جو خاتمو آڻي ڇڏيو ۽ ريپبلڪ جو قيام عمل ۾ آيو. جمھوريه چين 1912ع کان 1949ع تائين قائم رھيو. === جمھوریه چين=== [[File:Republic of China proclaimtion.png|thumb|left|سن يات سين 1912ع ۾ ريپبلڪ آف چين جو اعلان ڪندي]] پھرين جنوري 1912ع ۾ چين ريپبلڪ ۾ تبديل ٿي ويو ۽ [[ڪومنتانگ پارٽي]] (نيشنل پارٽي) جو اڳواڻ [[سن يات سين]] چين جو عارضي صدر مقرر ٿيو<ref>Eileen Tamura (1997). ''China: Understanding Its Past.'' Volume 1. University of Hawaii Press. {{ISBN|0-8248-1923-3}}. p.146.</ref> صدارت پعد ۾ اڳوڻي چنگ ايمپائر جي جنرل [[يوئان شڪائي]] جي حوالي ڪئي وئي جنھن 1915ع ۾ پاڻ کي چين جو شھنشاھ قرار ڏئي ڇڏيو. چين ۾ ان جي سخت مذمت ڪئي وئي، خود سندس پارٽي [[بيئينگ آرمي]] ان جي مخالفت ڪئي. ھن کي اقتدار ڇڏڻ تي مجبور ڪيو ويو ۽ ٻيھر ريپبلڪ جو قيام عمل ۾ آيو<ref>[[Stephen G. Haw|Stephen Haw]], (2006). Beijing: A Concise History. Taylor & Francis, {{ISBN|0-415-39906-8}}. p.143.</ref> 1916ع ۾ يوئان شڪائي جي وفات بعد چين سياسي طور تي ورھائجي ويو هو. بيجنگ درحقيقت بي اختيار ٿي وئي ھئي علائقائي فوجي سردارن چين جي وڏي حصي تي ڪنٽرول رکيون ويٺا هئا<ref>Bruce Elleman (2001). ''Modern Chinese Warfare''. Routledge. {{ISBN|0-415-21474-2}}. p.149.</ref><ref>Graham Hutchings (2003). ''Modern China: A Guide to a Century of Change''. Harvard University Press. {{ISBN|0-674-01240-2}}. p.459.</ref> 1920ع واري ڏھاڪي ۾ جمھوريه چين جي ملٽري اڪيڊمي جي پرنسيپال [[چيانگ ڪائي شيڪ]] جي سربراهي ۾ ڪومنتانگ ملڪ کي متحد رکيو<ref>Peter Zarrow (2005). ''China in War and Revolution, 1895–1949''. Routledge. {{ISBN|0-415-36447-7}}. p.230.</ref><ref>M. Leutner (2002). ''The Chinese Revolution in the 1920s: Between Triumph and Disaster''. Routledge. {{ISBN|0-7007-1690-4}}. p.129.</ref> ڪومنتانگ حڪومت ملڪ جي گادي جي ھنڌ کي بيجنگ کان [[نانچنگ]] منتقل ڪيو ۽ سياسي عمل جي سن يات سين جي ڏنل خيالن مطابق نگھباني ڪندي چين جي رياست کي ھڪ جديد جمھوري رياست ۾ تبديل ڪيو<ref>Hung-Mao Tien (1972). ''Government and Politics in Kuomintang China, 1927–1937 (Volume 53)''. Stanford University Press. {{ISBN|0-8047-0812-6}}. pp.&nbsp;60–72.</ref><ref>[[Suisheng Zhao]] (2000). ''China and Democracy: Reconsidering the Prospects for a Democratic China''. Routledge. {{ISBN|0-415-92694-7}}. p.43.</ref> چيني فوجي اڳواڻن ۾ نفاق جي ڪري چيانگ ڪائي شيڪ لاء چيني ڪميونسٽن جي پيپلز لبريشن آرمي سان ويڙھ مشڪل ٿي پئي. اھا ويڙھ ڪومنتانگ 1927 کان جاري رکندي پئي آئي. 1936ع ۾ جاپاني حملي کان اڳ ڪومنتانگ پيپلز لبريشن آرمي جي لانگ مارچ کي شڪست ڏيندي پئي آئي <ref>David Ernest Apter, Tony Saich (1994). ''Revolutionary Discourse in Mao's Republic''. Harvard University Press. {{ISBN|0-674-76780-2}}. p.198.</ref> [[File:1945 Mao and Chiang.jpg|thumb|[[چيانگ ڪائي شيڪ]] ۽ [[ مائوزي تنگ]] ٻين جنگ عظيم جي خاتمي تي جام لھرائيندي]] ٻين چين جاپان جنگ 1937ع کان 1945 تائين جاري رھي. ان جنگ ۾ چين جي دفاع لاء ڪومنتانگ ۽ پيپلز لبريشن آرمي پاڻ ۾ اتحاد ڪري گڏجي جنگ وڙھي. ان جنگ ۾ ٻہ ڪروڙ چيني مارجي ويا<ref>[https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/nuclear_01.shtml "Nuclear Power: The End of the War Against Japan"]. BBC&nbsp;— History. Retrieved 14 July 2013.</ref> جاپاني قبضي دوران لڳ ڀڳ 40000 کان 300000 چيني رڳو [[نانڪنگ وارو قتل عام|نانڪنگ واري قتل عام]] ۾ ھلاڪ ٿيا<ref>[http://www.ibiblio.org/hyperwar/PTO/IMTFE/IMTFE-8.html "Judgement: International Military Tribunal for the Far East"]. ''Chapter VIII: Conventional War Crimes (Atrocities).'' November 1948. Retrieved 4 February 2013.</ref> ٻين جنگ عظيم دوران چين جو شمار اتحادين ۾ ھيو<ref name = Justus>{{cite book |last1=Doenecke |first1=Justus D. |last2=Stoler |first2=Mark A. |title=Debating Franklin D. Roosevelt's Foreign Policies, 1933–1945|url=https://books.google.com/books?id=xdMF9rX6mX8C&pg=PA62 |year=2005 |publisher=Rowman & Littlefield |isbn=978-0-8476-9416-7}}</ref> گڏيل قومن جي پڌرنامي ۾ پڻ ان کي چئن وڏين طاقتن سان گڏ ھڪ طاقتور ملڪ طور تسليم ڪيو ويو<ref>{{cite book|title=Yearbook of the United Nations 1946–1947|date=1947|publisher=United Nations|location=Lake Success, NY|oclc=243471225|page=3|chapter-url=http://www.unmultimedia.org/searchers/yearbook/page.jsp?volume=1946-47&page=38|access-date=25 April 2015|chapter=The Moscow Declaration on general security}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.un.org/en/sections/history-united-nations-charter/1942-declaration-united-nations/|title=Declaration by United Nations|publisher=United Nations|access-date=20 June 2015}}</ref> ان کي جنگ جي اھم فاتح ملڪن ۾ شمار ڪيو ويو<ref>Hoopes, Townsend, and Douglas Brinkley. ''FDR and the Creation of the U.N.'' (Yale University Press, 1997)</ref><ref>{{cite book|first=John Lewis|last=Gaddis|title=The United States and the Origins of the Cold War, 1941–1947|url=https://archive.org/details/unitedstatesorig0000gadd|url-access=registration|year=1972|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-12239-9|pages=[https://archive.org/details/unitedstatesorig0000gadd/page/24 24]–25}}</ref> 1945 ۾ جاپان جي پيش پوڻ بعد تائيوان ۽ [[پيسڪيڊورس]] واري [[ٻيٽن جي جھرمٽ]] کي واپس چين اختيار حوالي ڪيو ويو. جنگ پوري چين کي تباھ ڪري ڇڏيو هو. ٻين جنگ عظيم جي خاتمي بعد وري ڪومنتانگ ۽ پيپلز لبريشن آرمي وچ ۾ گھرو ويڙھ شروع ٿي وئي. 1947 ۾ آئين جي حڪمراني بحال ڪئي وئي<ref>{{cite book|title=Constitutional Reform and the Future of the Republic of China|chapter=The Constitutional Conundrum and the Need for Reform|year=1991|publisher=M.E. Sharpe|page=3|chapter-url=https://books.google.com/books?id=xCxMn-2msr8C&pg=PA3 |first=Hung-mao |last=Tien |editor-first= Harvey |editor-last=Feldman|isbn=978-0-87332-880-7}}</ref> ===عوامي جمهوريه چين جو قيام=== [[File:Mao proclaiming the establishment of the PRC in 1949.jpg|thumb| 1949ع ۾ چيئرمين [[مائوزي تنگ]] عوامي جمهوريه چين جي قيام جو اعلان ڪندي]] 1949ع ۾ چين جو لڳ ڀڳ سمورو علائقو ڪميونسٽ پارٽي جي اختيار ۾ اچي چڪو هو. ڪومنتانگ شڪست کائيندي تائيوان ۽ ٻين ٻيٽن تائين محدود ٿي وئي. 21 سيپٽمبر 1949ع تي چيئرمين مائوزي تنگ عوامي جمهوريه چين جي قيام جو اعلان ڪري ڇڏيو<ref name=prcfounding>{{cite web|url=http://www.isop.ucla.edu/eas/documents/mao490921.htm|title=The Chinese people have stood up|publisher=UCLA Center for East Asian Studies|access-date= 16 April 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20090218071231/http://www.international.ucla.edu/eas/documents/mao490921.htm|archive-date=18 February 2009}}</ref><ref name=prcf2>{{citation |last=Peaslee |first=Amos J. |contribution=Data Regarding the 'People's Republic of China'|page=533|url=https://books.google.com/books?id=9ATxCAAAQBAJ&pg=PA533|title=Constitutions of Nations, ''Vol. I, 2nd ed.'' |date=1956 |publisher=Springer |location=Dordrecht |isbn=978-94-017-7125-2}}</ref><ref name=prcf3>{{citation |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |page=[https://books.google.com/books?id=D2auy-nwS5IC&pg=PA1 1] |title=History of Modern China |url=https://books.google.com/books?id=D2auy-nwS5IC |publisher=Atlantic |location=New Delhi |date=2004 |isbn=978-81-269-0315-3 }}</ref> [[تيان مين اسڪوائر]] تي ان جو جشن ملهايو ويو<ref>{{cite news |url=https://www.cnn.com/2019/09/29/asia/china-beijing-mao-october-1-70-intl-hnk/index.html |work=CNN |title=They were born at the start of Communist China. 70 years later, their country is unrecognizable |author1=Ben Westcott |author2=Lily Lee |date=30 September 2019}}</ref> 1950ع ۾ پيپلز لبريشن آرمي ھائنان ٻيٽ تائيوان واري جمھوريه چين جي حڪومت کان کسي ورتو<ref>{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?nid=1817&dat=19500509&id=FUw_AAAAIBAJ&pg=3627,3301880|title=Red Capture of Hainan Island|newspaper=The Tuscaloosa News|date=9 May 1950|access-date=20 July 2013}}</ref> ۽ تبت کي عوامي جمھوريه چين ۾ ضم ڪري ڇڏيو<ref>{{cite web|url=http://www.usc.edu/dept/LAS/ir/cews/database/Tibet/tibet.pdf |title=The Tibetans |publisher=University of Southern California |access-date=20 July 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131016102314/http://www.usc.edu/dept/LAS/ir/cews/database/Tibet/tibet.pdf |archive-date=16 October 2013}}</ref> اولھ چين ۾ ڪومنتانگ جي مسلمانن طرفان بغاوت 1950 کان 1958ع تائين جاري رهندي آئي<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ZNCghCIbyVAC&q=C.I.A%20%20Ma%20bufang&pg=PA169|title=The Sino-American alliance: Nationalist China and American Cold War strategy in Asia|author=John W. Garver|year=1997|publisher=M.E. Sharpe|isbn=978-0-7656-0025-7|page=169|access-date=20 July 2013}}</ref> [[File:Deng_Xiaoping_and_Jimmy_Carter_at_the_arrival_ceremony_for_the_Vice_Premier_of_China._-_NARA_-_183157-restored.jpg|alt=|left|thumb| 1979ع ۾ عوامي جمهوريه چين جو [[ڊينگ شيائوپنگ]] آمريڪي صدر [[ جمي ڪارٽر]] سان گڏ]] انقلابي حڪومت زرعي سڌارا آڻي ھارين ۾ پنھنجي مقبوليت کي مستحڪم ڪيو. ان دوران ڏھ کان ويھ لک زميندارن کي ماريو ويو<ref>Busky, Donald F. (2002). ''[https://books.google.com/books?id=Q6b0j1VINWgC Communism in History and Theory]''. Greenwood Publishing Group. p.11.</ref> چين ھڪ الڳ صنعتي نظام جوڙيو ۽ پنھنجا ايٽمي ھٿيار ٺاھڻ شروع ڪيا<ref>{{cite web|title= A Country Study: China |url=https://www.loc.gov/item/87600493/|website=www.loc.gov|access-date=3 October 2017}}</ref> 1950 ۾ چين جي آبادي 55 ڪروڙ ھئي جيڪا 1974 ۾ وڌي 90 ڪروڙ ٿي وئي<ref>{{Cite book|author=Madelyn Holmes |url=https://books.google.com/books?id=lJK-GRriJAoC |title=Students and teachers of the new China: thirteen interviews |publisher=McFarland |access-date=7 November 2011 | year=2008 |page=185 |isbn= 978-0-7864-3288-2}}</ref> 1966ع ۾ مائوزي تنگ ۽ ان جي حامين ثقافتي انقلاب شروع ڪيو جيڪو مائوزي تنگ جي 1976ع ۾ وفات تائين جاري رهيو. 1971 ۾ عوامي جمهوريه چين گڏيل قومن ۾ تائيوان واري جمھوريه چين جي جاء ورتي ۽ سيڪيورٽي ڪائونسل جو دائمي رڪنيت پڻ حاصل ڪئي<ref>Michael Y.M. Kao. "Taiwan's and Beijing's Campaigns for Unification" in Harvey Feldman and Michael Y. M. Kao (eds., 1988): ''Taiwan in a Time of Transition''. New York: Paragon House. p.188.</ref>. 1978۾ عوامي جمهوريه چين سوشلسٽ نظام ۾ گڏيل معيشت جو آغاز شروع ڪيو<ref name="Ref_e">Hart-Landsberg, Martin; and Burkett, Paul. [http://www.monthlyreview.org/chinaandsocialism.htm "China and Socialism: Market Reforms and Class Struggle"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090105220123/http://monthlyreview.org/chinaandsocialism.htm |date=2009-01-05 }}. Monthly Review. Retrieved 30 October 2008.</ref> 4 ڊسمبر 1982 تي چين ۾ موجوده آئين نافذ ٿيو. 1989ع ۾ تيان مين اسڪوائر تي احتجاج ڪندڙ شاگردن جي قتل عام جو واقعو پيش آيو. 2081ع ۾ ھن ملڪ ورلڊ ٽريڊ آرگنائيزيشن ۾ شموليت اختيار ڪئي. 2012 کان وٺي ھن ملڪ تي چين جي ڪميونسٽ پارٽي جو جنرل سيڪريٽري [[ شي جنپنگ]] اقتدار ۾ آھي. ان ھڪ ٻار واري پاليسي ۾ تبديلي آندي، جيلن کي سڌاريو ۽ ڪرپشن جي خلاف عملي قدم کنيا. 2019 ۾ ھن ملڪ ۾ ڪووڊ 19 وائرس واري وبا شروع ٿي. == جاگرافي == چين اوڀر پاسي سمنڊن سان لڳي ٿو جن ۾ اوڀر چائنا سمنڊ، ڪوريا جو نار (Bay), پيلو سمنڊ، ۽ ڏکڻ چائنا سمنڊ جيڪو ڪوريا کان ويٽ نام تائين ڦھليل آھي. چين جو محل وقوع اتر ۾ 35 00 ڊگري ۽ اوڀر ۾ 105 00 تي آهي. پکيڙ 9,596,960 چورس ڪلوميٽر، جنھن ۾ 9,326,410 چورس ڪلوميٽر خشڪي ۽ 270,550 چورس ڪلوميٽر پاڻي آھي. زمين سان ملندڙ ھن جي سرحد 22,457 ڪلوميٽر آهي جيڪا چوڏھن ملڪن سان مليس ٿي جن ۾ افغانستان 91 ڪلوميٽر، ڀوٽان 477 ڪلوميٽر، برما 2,129 ڪلوميٽر، انڊيا 2,659 ڪلوميٽر، قزاخستان 1,765 ڪلوميٽر، اتر ڪوريا 1,352 ڪلوميٽر، ڪرغزستان 1,063 ڪلوميٽر، لائوس 475 ڪلوميٽر، منگوليا سان 4,630 ڪلوميٽر، نيپال 1,389 ڪلوميٽر ، پاڪستان 438 ڪلوميٽر، روس اتر ۽ اوڀر پاسي کان 4,133، روس اتر اولھ 46 ڪلوميٽر، تاجڪستان 477 ڪلو ميٽر ويٽنام 1,297 ڪلوميٽر، علائقائي سرحد ۾ ھانگ ڪانگ 33 ڪلوميٽر، ميڪائو 3 ڪلوميٽر. چين جي 14,500 ڪلوميٽر سرحد مٿي ڄاڻايل سمنڊن سان لڳي ٿي . سندس سمنڊن ۾ پنھنجي سرحد کان 12 ناٽيڪل ميل تائين جو دعويدار آهي. سامونڊي سطح کان سراسري بلندي 1,840 ميٽر آهي. سڀ کان اونھو مقام ڪرپشن پينڊي جو 154 ميٽر سمند جي سطح کان ھيٺ آھي. اوچو مقام مائونٽ ايوريسٽ آھي جيڪو 8,848 ميٽر بلند آهي . چين جا قدرتي وسيلا ڪوئلو، ڪچو لوھ، پيٽروليم، قدرتي گيس، پارو، ٽين، ٽنگسٽين، سرمو، مينگنيز، موليبڊينم، وينيڊيم، ميگنيٽائيٽ، اليومنيم، شيھو، جست، يورينيم. چين جي 54.7 سيڪڙو زمين زرعي آھي. جنھن مان 11.3 سيڪڙو تي مستقل فصلن جي پوکي ٿيندي آهي،41.8 چراگاھون، 22.3 ٻيلا اٿس.آبپاشي واري زمين ڪل 690,070 چورس ڪلوميٽر اٿس. ايشيا جو مڪمل ملڪن ۾ پکيڙ ۾ سڀ کان وڏو ملڪ آهي <ref name="cia.gov">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ch.html}}</ref> ==سياسي نظام== {{multiple image | align = right | direction = vertical | caption_align = center | image1 = China Senate House.jpg | caption1 = [[ گريٽ ھال آف پيپلز]]<br /> جتي [[نئشنل پيپلز ڪانگريس]] ويھندي آھي | image2 = Xinhuamen Gate of Zhongnanhai across Changan Street.JPG | caption2 =چيني ڪميونسٽ پارٽي جو ۽ چيني حڪومت جي رياستي ڪائونسل جو صدر مقام [[زونگنانھاء]] }} موجوده آئين مطابق عوامي جمهوريه چين ھڪ سوشلسٽ رياست آھي جنھن جي حڪومت عوامي جمھوري آمريت تحت ڪم ڪندي جنھن جي اڳواڻي مزدور ۽ ھاري اتحاد ذريعي ڪئي ويندي ۽ رياستي ادارا جمھوري مرڪزيت جي اصول تحت ڪم ڪندا<ref name="Constitution">{{cite web |title=Constitution of the People's Republic of China |url=http://www.npc.gov.cn/englishnpc/constitution2019/201911/1f65146fb6104dd3a2793875d19b5b29.shtml |website=The National People's Congress of the People's Republic of China |access-date=20 March 2021 |date=20 November 2019}}</ref> [[File:18th National Congress of the Communist Party of China.jpg|thumb|[[چيني ڪميونسٽ پارٽي]] ملڪ جي باني ۽ حاڪم پارٽي آھي]] {{multiple image | align = right | direction = horizontal | caption_align = center | image1 = Xi Jinping 2019.jpg | caption1 = [[شي جنپنگ]]<br /><small>چيني ڪميونسٽ پارٽي جو جنرل سيڪريٽري ۽ عوامي جمهوريه چين جو صدر</small> | width1 = 115 | image2 = Dmitry Medvedev and Li Keqiang 20191101 (cropped).jpg | caption2 = [[لي ڪيچيانگ]]<br /><small>عوامي جمهوريه چين جو پريميئر</small> | width2 = 120 | image3 = Li Zhanshu in 2016.jpg | caption3 = [[لي زنشو ]]<br /><small>نيشنل پيپلز ڪانگريس جي اسٽينڊنگ ڪاميٽي جو چيئرمين</small> | width3 = 116 | total_width = }} چين ھڪ جماعتي نظام واري رياست آھي جنھن تي ملڪ جي ڪميونسٽ پارٽي حڪمران آهي. 2018 ۾ نيشنل پيپلز ڪانگريس آئين ۾ تبديلي ڪري صدر لاء ٻن مدن واري حد جو شرط ختم ڪري ڇڏيو جنھن ڪري زي جنپنگ ٽيون ڀيرو ملڪ جو صدر چونڊيو ويو<ref name="BaturoElgie2019">{{cite book|author1=Alexander Baturo|author2=Robert Elgie|title=The Politics of Presidential Term Limits|url=https://books.google.com/books?id=ncSbDwAAQBAJ&pg=PA263|year=2019|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-883740-4|page=263}}</ref><ref name="Kroenig2020">{{cite book|author=Matthew Kroenig|title=The Return of Great Power Rivalry: Democracy Versus Autocracy from the Ancient World to the U. S. and China|url=https://books.google.com/books?id=dXLKDwAAQBAJ&pg=PA176|year=2020|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-008024-2|pages=176–177}}</ref> صدر رياستي سربراھ ھوندو آھي جنھن کي [[نيشنل پيپلز ڪانگريس]] چونڊيندي آھي. حڪومت جو سربراھ پريميئر سڏبو آهي جيڪو [[عوامي جمهوريه چين جي رياستي ڪائونسل| رياستي ڪائونسل]] جي صدرات ڪندو آهي جنھن جا رڪن چار وائيس پريميئر، وزارتن جا سربراھ ۽ ڪميشنن جا سربراھ ھوندا آھن<ref>{{cite news|first = Susan| last = Shirk|title=China's Next Leaders: A Guide to What's at Stake|url=http://www.chinafile.com/chinas-next-leaders-guide-whats-stake|access-date=31 May 2015|newspaper=China File|date=13 November 2012}}</ref><ref name="XiJinpingLiKeqiang">{{cite news|last=Moore|first=Malcolm|date=15 November 2012|title=Xi Jinping crowned new leader of China Communist Party|work=The Daily Telegraph|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/9679477/Xi-Jinping-crowned-new-leader-of-China-Communist-Party.html|access-date=15 November 2012}}</ref> ==انتظامي ورهاست== عوامي جمھوريه چين ۾ 22 صوبا آھن ۽ 23ھون صوبو تائيوان کي قرار ڏئي ٿو جيڪو اڃ تائين سندس اختيار ۾ ناھي. ان کان سواءِ ھي ملڪ پنج خودمختيار ريجن ۽ چاري سڌي اختيار وارين ميونسپالٽين ۽ ٻن خاص خطن ھر ھڪ ھانگ ڪانگ ۽ ميڪائو ۾ ورھايل آھي.<ref name="Brown2013">{{cite book|author=Kerry Brown|title=Contemporary China|url=https://books.google.com/books?id=BywdBQAAQBAJ&pg=PA7|year=2013|publisher=Macmillan International Higher Education - University of Sydney|isbn=978-1-137-28159-3|page=7}}</ref> [[File:China administrative.png|thumb|upright=0.9|عوامي جمھوريه چين جا صوبا]] == معيشيت == [[File:Graph of Major Developing Economies by Real GDP per capita at PPP 1990-2013.png|thumb|چين ۽ ٻين وڏين ترقي پذير معيشتن جي جي ڊي پي في ڪس مساوي قوت خريد جي بنياد تي 1990–2013 چين جي تيز معاشي واڌ نيري رنگ سان ڏيکاريل<ref>{{cite web|title=World Bank World Development Indicators|url=http://data.worldbank.org/data-catalog/world-development-indicators|publisher=World Bank|access-date=8 December 2014}}</ref>]] ناليوار جي ڊي پي جي شرح مطابق 2010 کان وٺي چين دنيا جي ٻين وڏي معيشت آھي<ref>{{Cite news|last=Kollewe|first=Justin McCurry Julia|url=https://www.theguardian.com/business/2011/feb/14/china-second-largest-economy|title=China overtakes Japan as world's second-largest economy|date=14 February 2011|work=The Guardian|access-date=8 July 2019|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> ان جي ڪل جي ڊي پي 2018 جي انگن اکرن مطابق 13.5 ٽرلين ڊالر يا 90 ٽرلين يوئان ھئي<ref>{{Cite web|url=http://chinaplus.cri.cn/news/business/12/20190121/238654.html|title=China's economy grew 6.6 percent in 2018, officials say|website=chinaplus.cri.cn|access-date=18 February 2019}}</ref > عالمي بينڪ جي انگن اکرن مطابق مساوي قوت خريد واري جي ڊي پي مطابق 2014 کان چين دنيا جي سڀ کان وڏي معيشت آھي<ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true|title=GDP PPP (World Bank)|date=2018|website=[[World Bank]]|access-date=18 February 2019}}</ref> عالمي بينڪ مطابق چين جي جي ڊي پي 1978ع ۾ 150 ارب ڊالر ھئي جيڪا 2018ع ۾ وڌي 13.6 ٽرلين ڊالرن تي پھتي<ref>{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?locations=CN|title=GDP (current US$) – China|website=[[World Bank]]|access-date=18 February 2019}}</ref> 1978ع ۾ چين اندر معاشي اصلاحن واري وقت کان ان جي معيشت جي واڌ جي شرح 6 سيڪڙو رھي<ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG?end=2016&locations=CN&start=1961&year_high_desc=true|title=GDP growth (annual %) – China|website=[[World Bank]]|access-date=25 May 2018}}</ref> چين برآمدات ۾ دنيا جو سڀ کان وڏو ۽ درآمدات ۾ دنيا جو ٻيون نمبر وڏو ملڪ آهي<ref name="ChinaBiggestTrader">{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/finance/economics/9860518/China-trade-now-bigger-than-US.html|title=China trade now bigger than US|last=White|first=Garry|date=10 February 2013|work=The Daily Telegraph|access-date=15 February 2013}}</ref> 2010ع کان 2019ع تائين عالمي جي ڊي پي ۾ چين جو حصو 25 سيڪڙو کان 39 سيڪڙو تائين رھيو<ref>{{Cite web|url=https://www.weforum.org/agenda/2016/09/why-china-is-central-to-global-growth/|title=Why China is central to global growth|last=Roach|first=Stephen S.|date=2 September 2016|website=[[World Economic Forum]]|access-date=28 November 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.visualcapitalist.com/economies-global-growth-2019/|title=The Economies Adding the Most to Global Growth in 2019|last=Desjardins|first=Jeff|date=15 March 2019|website=Visual Capitalist|language=en-US|access-date=28 November 2019}}</ref>. دنيا جي سڀ کان وڏي ڏھ اسٽاڪ ايڪسچينجن مان 3 چين ۾ واقع آھن<ref>{{Cite web|date=19 February 2019|title=Top 10 Largest Stock Exchanges in the World By Market Capitalization|url=https://www.valuewalk.com/2019/02/top-10-largest-stock-exchanges/|access-date=28 November 2019|website=ValueWalk|language=en-US}}</ref>.انھن ۾ شنگھائي اسٽاڪ ايڪسچينج، ھانگ ڪانگ اسٽاڪ ايڪسچينج ۽ شينجن اسٽاڪ ايڪسچينج شامل آهن<ref>{{Cite news|date=13 October 2020|title=China's Stock Market Tops $10 Trillion First Time Since 2015|language=en|work=Bloomberg.com|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-10-13/china-s-stock-market-tops-10-trillion-for-first-time-since-2015|access-date=28 October 2020}}</ref>.2020, جي عالمي مالياتي مرڪزن جي اشاريي مطابق دنيا جي سڀ کان وڌيڪَ مقابلي وارن ڏھن ماليتي مرڪزن ۾ چين اندر چار مرڪز: شنگھائي، شينجن، ھانگ ڪانگ ۽ بيجنگ آھن<ref name="GFCI2">{{cite web|date=September 2020|title=The Global Financial Centres Index 28|url=https://www.longfinance.net/media/documents/GFCI_28_Full_Report_2020.09.25_v1.1.pdf|access-date=26 September 2020|publisher=Long Finance}}</ref>. آڪسفورڊ معاشيات جي ھڪ رپورٽ مطابق 2035 ۾ ناليوار جي ڊي پي جي لحاظ کان دنيا جي ڏھ سڀ کان وڏن شھرن ۾ چين جا چار شھر شامل ھوندا جن ۾ [[شنگھائي]]، [[شينجن]]، [[بيجنگ]] ۽ [[گوانگجو]] شامل ھوندا<ref>{{Cite web|title=These will be the most important cities by 2035|url=https://www.weforum.org/agenda/2019/10/cities-in-2035/|access-date=2 November 2020|website=World Economic Forum|language=en}}</ref>. 2010 کان وٺي چين دنيا جو سڀ کان وڏو مينيوفيڪچرنگ ڪندڙ ملڪ آهي. ان کان اڳ اھو درجو ھڪ سؤ سالن کان آمريڪا جو ھيو<ref>{{Cite news|url=https://www.ft.com/content/002fd8f0-4d96-11e0-85e4-00144feab49a|title=China noses ahead as top goods producer|last=Marsh|first=Peter|date=13 March 2011|work=[[Financial Times]]|access-date=18 January 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://fas.org/sgp/crs/misc/R42135.pdf|title=U.S. Manufacturing in International Perspective|last=Levinson|first=Marc|date=21 February 2018|website=Federation of American Scientists}}</ref>. 2012ع کان چين ھاء ٽيڪ مينيوفيڪچرنگ ۾ دنيا جو ٻيون نمبر وڏو ملڪ آهي <ref>{{Cite web|url=https://www.nsf.gov/statistics/2018/nsb20181/report/sections/industry-technology-and-the-global-marketplace/patterns-and-trends-of-knowledge--and-technology-intensive-industries#medium-high-technology-industries-in-china|title=Report – S&E Indicators 2018 {{!}} NSF – National Science Foundation|website=www.nsf.gov|access-date=8 July 2019}}</ref> آمريڪا کان پوء دنيا ۾ چين ٻيون نمبر وڏي ريزڪي منڊي آھي<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2019/01/23/business/china-retail-sales-us/index.html|title=China will overtake the US as the world's biggest retail market this year|last=Shane|first=Daniel|date=23 January 2019|website=[[CNN]]|access-date=18 February 2019}}</ref>. 2016 ۾ دنيا اندر اِي ڪامرس ۽ اڪائونٽنگ ۾ دنيا جي مارڪيٽ م 40 سيڪڙو حصو رکندڙ هو <ref>{{Cite web|url=https://www.weforum.org/agenda/2018/09/five-trends-shaping-the-future-of-e-commerce-in-china/|title=Five trends shaping the future of e-commerce in China|last1=Fan|first1=Ziyang|last2=Backaler|first2=Joel|date=17 September 2018|website=[[World Economic Forum]]|access-date=18 February 2019}}</ref> ۽ 2019 ۾ اھو حصو وڌي 50 سيڪڙو ٿي ويو<ref>{{Cite web|url=https://www.emarketer.com/content/global-ecommerce-2019|title=Global Ecommerce 2019|last=Lipsman|first=Andrew|date=27 June 2019|website=[[eMarketer]]|access-date=28 November 2019}}</ref> چين دنيا ۾ اليڪٽرڪ گاڏين جي واپار ۾ سڀ کان اڳڀرو آهي. 2018ع ۾ انھن گاڏين جي مينيوفيڪچرنگ ۽ خريداري ۾ اڌو اڌ حصيدار رھيو<ref>{{Cite web|url=https://qz.com/1552991/china-buys-one-out-of-every-two-electric-vehicles-sold-globally/|title=China buys one out of every two electric vehicles sold globally|last1=Huang|first1=Echo|website=Quartz|language=en|access-date=18 February 2019}}</ref> ڪارن جي بيٽرين ۽ انھن جي ڪچي مال جي پيداوار ۾ بہ پوري دنيا ۾ اڳڀرو آهي <ref>{{Cite web|url=https://www.instituteforenergyresearch.org/renewable/china-dominates-the-global-lithium-battery-market/|title=China Dominates the Global Lithium Battery Market|date=9 September 2020|website=Institute for Energy Research|access-date=28 March 2021}}</ref> 2018 ۾ دنيا ۾ شمسي توانائي جي گنجائش ۾ چين ڪل پيداوار جي گنجائش جو 40 سيڪڙو رکندڙ ھيو<ref>{{Cite web|url=https://cleantechnica.com/2019/01/23/china-installs-44-3-gigawatts-of-solar-in-2018/|title=China Installs 44.3 Gigawatts Of Solar In 2018|date=23 January 2019|website=CleanTechnica|language=en-US|access-date=18 February 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.power-technology.com/comment/global-pv-capacity-expected-reach-969gw-2025/|title=Global PV capacity is expected to reach 969GW by 2025|date=21 December 2017|website=Power Technology {{!}} Energy News and Market Analysis|language=en-GB|access-date=18 February 2019}}</ref>. == آبادي == جولائي 2017 ۾ چين جي آبادي.1,379,302,771 ھئي. ھتان جا رھاڪو چيني يا چائنيز سڏبا آهن. آبادي جو 91.6 سيڪڙو ھان نسل جا ماڻهو آھن ، باقي آبادي ۾ 1.3 سيڪڙو جئانگ (Zhuang)، 1.3 سيڪڙو ھئي (Hui)۽ 7.1 سيڪڙو منچو (Manchu), ايغيره گر وغيره (Uighur), ميئائو (Miao)، يي (Yi), توجيا ( Tujia), تبتي (Tibetan), منگول، دونگ (Dong), بوييئي (Buyei),يائو (Yao), بائي (Bai), ڪوريائي (Korean),ھاني (Hani),لي،قزاخ، دائي، وغيره شامل آهن. چيني حڪومت مطابق چين ۾ 56 تسليم شده نسلن جا ماڻهو رهن ٿا. ==ٻوليون== سرڪاري ٻولي معياري چيني آھي جنکي مندارن <small>(Mandarin)</small> چوندا آهن. ان جو لھجو بيجنگ وارو آھي. ٻيون ٻوليون اقليتن جون آھن، جنھن ۾ "<small>'''يئو'''</small>" <small>(Yue)</small> ڪينٽن وارن جي، "<small>'''وو'''</small>" <small>(Wu)</small> شنگھائي وارن جي، "<small>'''منبئي'''</small>" (<small>Minbei</small> ) فوجو <small>(Fuzhou)</small> وارن جي، "<small>'''من-ان'''</small>" <small>(Minan)</small>، "<small>'''تائيواني ھوڪئين"''' (Hokkien-Taiwanese)</small>، جئانگ <small>(Xiang)</small> وارن جي، ھاڪا لھجي واري، "<small>'''گين'''</small>" <small>(Gan-Hakka dialects)</small> ٻوليون شامل آھن. ==مذهب== ھتي 93 سيڪڙو آبادي ملحد، 3.7 سيڪڙو [[ٻڌمت]]، 1.4 سيڪڙو [[عيسائيت]]، 1.3 سيڪڙو [[اسلام]]، 0.2 سيڪڙو روايتي لوڪ مذھب ۽ 0.3 سيڪڙو ٻين مذھب وارا آھن. ==بين الاقوامي لاڳاپا == ===تائيوان وارو تنازعو=== [[File:China administrative.png|thumb|upright=0.9|چين جا پاڙيسري ملڪن سان سرحدي تنازعن جو نقشو]] عوامي جمھوريه چين جي قيام واري ڏينهن کان ھي ملڪ تائيوان ۽ ڀرواري ٻيٽن جو دعويدار آھي. ھي ملڪ تائيوان کي پنھنجو صوبو قرار ڏئي ٿو [[ڪنمين]] ۽ [[ماتسيو]] کي چين پنھنجي صوبي [[فوجيئن صوبو|فوجيئن]] جو حصو قرار ڏئي ٿو. پر اھي ٻيٽ ڏکڻ چيني سمنڊ ۾ [[تائيوان|جمھوريه چين (تائيوان)]] پنھجن [[ھائنان صوبو|ھائنان]] ۽ [[ گوئينگڊانگ صوبو| گوئينگڊانگ]] صوبن جو حصو قرار ڏئي ٿو.<ref>{{cite web|url=http://history.cultural-china.com/en/34History7320.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130912132339/http://history.cultural-china.com/en/34History7320.html|archive-date=12 September 2013|title=Chinese Civil War|publisher=Cultural-China.com|quote=To this day, since no armistice or peace treaty has ever been signed, there is controversy as to whether the Civil War has legally ended.|access-date=16 June 2013}}</ref> ===سرحدي تڪرار=== چين پنھنجا سرحدي تڪرار 14 مان 12 ملڪن سان نبيري ڇڏيا آهن.<ref>{{Cite web|title=Groundless to view China as expansionist, says Beijing after PM Modi's Ladakh visit|url=https://www.indiatoday.in/world/story/groundless-to-view-china-as-expansionist-says-beijing-after-pm-modi-s-ladakh-visit-1696727-2020-07-03|access-date=13 August 2020|website=India Today|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Fravel|first=M. Taylor|date=1 October 2005|title=Regime Insecurity and International Cooperation: Explaining China's Compromises in Territorial Disputes|journal=International Security|volume=30|issue=2|pages=46–83|doi=10.1162/016228805775124534|s2cid=56347789|issn=0162-2889}}</ref><ref>{{Cite book|last=Fravel|first=M. Taylor|title=Strong Borders, Secure Nation: Cooperation and Conflict in China's Territorial Disputes|publisher=Princeton University Press|year=2008|isbn=9780691136097}}</ref> باقي ٻن ملڪن ۾ [[انڊيا]] ۽ [[ڀوٽان]] اچي وڃن ٿا. ==پڻ ڏسندا== * [[چين جي تهذيب]] * [[تائيوان]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [http://www.china.org.cn/ چين جي سرڪاري ويب سائيٽ] {{سارڪ}} {{عوامي جمھوريه چين جا صوبا}} {{PRC provinces small imagemap/province list}} {{-}} [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:چين]] [[زمرو:ايشيا ۾ ملڪ]] [[زمرو:اوڀر ايشيا جا ملڪ]] [[زمرو:اتر اوڀر ايشيائي ملڪ]] [[زمرو:بي آر آءِ سي ايس قومون]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:اي7 قومون]] ==حوالا== {{حوالا}} 0zjdqb2qrmg1kfx5atfdcaaj49oz2ob 0 6956 390320 248926 2026-07-01T12:19:13Z Ibne maryam 17680 /* */ 390320 wikitext text/x-wiki بمعنيٰ ساٿي۔ اڇي پوشاڪ يا اڇي چمڙي وارو۔ ھي لفظ [[قبطي]] ٻولي کان ورتو ويو آھي۔ ۽ بالعموم حضرت عيسي جي ساٿين جي لاء استعمال ٿيندو آھي انھن جي تعداد 12 ھئي۔ حضور جن بہ ٻين [[بيعت عقبہ]] جي موقعي تي [[انصار]] کي حواري بڻايو ھيو جن مان 9 [[بنو خزرج]] جا ۽ ٽي [[بنو اوس]] جا ھئا۔ ڪجهه ماڻھن جو خيال ھي سڀ قريش ئي ھئا۔ حضرت زبير بن العوام کي بہ حواري چيو ويندو ھيو۔ {{Short description|Primary disciples of Jesus}} {{Distinguish|Disciple (Christianity)}} {{Redirect|Twelve Apostles}} {{For-multi|apostles in general|Apostle|other uses|Apostle (disambiguation)}}{{Use dmy dates|date=July 2020}} [[File:The Last Supper - Leonardo Da Vinci - High Resolution 32x16.jpg|thumb|upright=1.35|[[The Last Supper (Leonardo)|''The Last Supper'']], a late 1490s mural painting by [[Leonardo da Vinci]], is a depiction of the last supper of Jesus and his Twelve Apostles on the eve of his crucifixion. [[Santa Maria delle Grazie, Milan|Santa Maria delle Grazie]], [[Milan]].]] [[File:Synaxis of the Twelve Apostles by Constantinople master (early 14th c., Pushkin museum).jpg|thumb|The [[Synaxis]] of the Twelve Apostles. Russian, 14th century, Moscow Museum]] {{Christianity|state=collapsed}} In [[Christian theology]] and [[ecclesiology]], the '''apostles''', particularly the '''Twelve Apostles''' (also known as the '''Twelve Disciples''' or simply '''the Twelve'''), were the primary [[Disciple (Christianity)|disciples]] of [[Jesus]] according to the [[New Testament]]. During the [[Life of Jesus in the New Testament|life]] and [[ministry of Jesus]] in the [[Christianity in the 1st century|1st century AD]], the [[apostle]]s were his closest followers and became the primary teachers of [[the gospel]] message of Jesus.<ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Apostle|title="Apostle", Britannica.com|access-date=24 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200603080145/https://www.britannica.com/topic/Apostle|archive-date=3 June 2020}}</ref> There is also an [[Eastern Christianity|Eastern Christian]] tradition derived from the [[Gospel of Luke]] that there were [[Seventy disciples|seventy apostles]] during the time of Jesus' ministry.<ref>{{cite web |title=Synaxis of the Seventy Apostles |url=https://www.oca.org/saints/lives/2024/01/04/100017-synaxis-of-the-seventy-apostles |website=www.oca.org |publisher=The Orthodox Church in America |access-date=22 April 2024}}</ref> The [[commissioning of the Twelve Apostles]] during the ministry of Jesus is described in the [[Synoptic Gospels]]. After his [[Resurrection of Jesus|resurrection]], Jesus sent eleven of them (as [[Judas Iscariot]] by then had [[Judas Iscariot#Death|died]]) by the [[Great Commission]] to spread his teachings to all nations. In the [[Pauline epistles]], [[Paul the Apostle|Paul]], although not one of the original twelve, described himself as an apostle,<ref name="Bibleref2|Romans|1:1">{{Bibleverse|Romans|1:1}}</ref> saying he was called by the [[Resurrection of Jesus#Biblical accounts|resurrected Jesus]] himself during his [[Conversion of Paul the Apostle|road to Damascus]] event. He later describes himself as "an apostle to the [[Gentiles]]".<ref>{{Bibleverse|Romans|11:13}}</ref> The period and associated events in timeline of early Christianity during the lifetimes of the twelve apostles is called the [[Apostolic Age]].<ref name="ODCC self" /> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مذھبي اصطلاح]] [[زمرو:اصطلاح قرآن]] ilsnvm6ifwj3mz2l06d95upymqound7 390321 390320 2026-07-01T12:36:23Z Ibne maryam 17680 /* */ 390321 wikitext text/x-wiki بمعنيٰ ساٿي۔ اڇي پوشاڪ يا اڇي چمڙي وارو۔ ھي لفظ [[قبطي]] ٻولي کان ورتو ويو آھي۔ ۽ بالعموم حضرت عيسي جي ساٿين جي لاء استعمال ٿيندو آھي انھن جي تعداد 12 ھئي۔ حضور جن بہ ٻين [[بيعت عقبہ]] جي موقعي تي [[انصار]] کي حواري بڻايو ھيو جن مان 9 [[بنو خزرج]] جا ۽ ٽي [[بنو اوس]] جا ھئا۔ ڪجهه ماڻھن جو خيال ھي سڀ قريش ئي ھئا۔ حضرت زبير بن العوام کي بہ حواري چيو ويندو ھيو۔ {{Short description|Primary disciples of Jesus}} [[File:The Last Supper - Leonardo Da Vinci - High Resolution 32x16.jpg|thumb|upright=1.35|[[The Last Supper (Leonardo)|''The Last Supper'']], a late 1490s mural painting by [[Leonardo da Vinci]], is a depiction of the last supper of Jesus and his Twelve Apostles on the eve of his crucifixion. [[Santa Maria delle Grazie, Milan|Santa Maria delle Grazie]], [[Milan]].]] [[File:Synaxis of the Twelve Apostles by Constantinople master (early 14th c., Pushkin museum).jpg|thumb|14هين صدي جو روسي بولي ۾ ٻارهن حوارين جو نحوي نسخو ([[Synaxis]])، ماسڪو ميوزيم. ]] عيسائي علم الاهيات ۽ ڪليسيا ۾، حواري يا رسول (Apostle) خاص طور تي ٻارهن حوارين، جن کي ٻارهن شاگرد چيو ويندو آهي، حضرت عيسيٰ عليه السلام جا بنيادي شاگرد هئا. نئين عهد نامي جي مطابق، پهرين صدي عيسوي ۾ حضرت عيسيٰ جي زندگي ۽ خدمت دوران، رسول سندس ويجها پوئلڳ هئا ۽ عيسيٰ جي خوشخبري جي پيغام (Gospels) جا بنيادي استاد بڻجي ويا.<ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Apostle|title="Apostle", Britannica.com|access-date=24 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200603080145/https://www.britannica.com/topic/Apostle|archive-date=3 June 2020}}</ref> لوقا جي انجيل مان نڪتل هڪ مشرقي عيسائي روايت پڻ آهي، ته عيسيٰ جي خدمت دوران ستر رسول هئا.<ref>{{cite web |title=Synaxis of the Seventy Apostles |url=https://www.oca.org/saints/lives/2024/01/04/100017-synaxis-of-the-seventy-apostles |website=www.oca.org |publisher=The Orthodox Church in America |access-date=22 April 2024}}</ref> عيسي جي خدمت دوران ٻارهن رسولن جو مقرر ٿيڻ، سنوپٽڪ انجيل ۾ بيان ڪيو ويو آهي. سندس ٻيهر جيئرو ٿيڻ کان پوءِ، عيسيٰ انهن مان يارهن کي، جيئن ته يهودا اسڪريوت ان وقت تائين مري چڪو هو، عظيم ڪميشن ذريعي موڪليو ته جيئن سڀني قومن تائين سندس تعليمات پکيڙي سگهي. پال جي خطن ۾ پول (جيتوڻيڪ اصل ٻارهن مان هڪ نه) پاڻ کي رسول طور بيان ڪيو. چيو ته کيس جيئرو ٿيل عيسيٰ پاڻ سڏيو هو. دمشق جي رستي جي واقعي دوران. هو بعد ۾ پاڻ کي "غير قومن جو رسول" طور بيان ڪري ٿو. ٻارهن رسولن جي زندگي دوران ابتدائي عيسائيت جي ٽائم لائن ۾ دور ۽ لاڳاپيل واقعا. ان کي اپوسٽلڪ دور سڏيو ويندو آهي. The [[commissioning of the Twelve Apostles]] during the ministry of Jesus is described in the [[Synoptic Gospels]]. After his [[Resurrection of Jesus|resurrection]], Jesus sent eleven of them (as [[Judas Iscariot]] by then had [[Judas Iscariot#Death|died]]) by the [[Great Commission]] to spread his teachings to all nations. In the [[Pauline epistles]], [[Paul the Apostle|Paul]], although not one of the original twelve, described himself as an apostle,<ref name="Bibleref2|Romans|1:1">{{Bibleverse|Romans|1:1}}</ref> saying he was called by the [[Resurrection of Jesus#Biblical accounts|resurrected Jesus]] himself during his [[Conversion of Paul the Apostle|road to Damascus]] event. He later describes himself as "an apostle to the [[Gentiles]]".<ref>{{Bibleverse|Romans|11:13}}</ref> The period and associated events in timeline of early Christianity during the lifetimes of the twelve apostles is called the [[Apostolic Age]].<ref name="ODCC self" /> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مذھبي اصطلاح]] [[زمرو:اصطلاح قرآن]] gr0i9gtrj0kzy850jzzg2mts5cadvy8 390322 390321 2026-07-01T12:56:56Z Ibne maryam 17680 /* */ 390322 wikitext text/x-wiki حواري يا رسول (Apostle)، بالعموم حضرت عيسي جي ساٿين جي لاء استعمال ٿيندو آھي انھن جي تعداد 12 ھئي. ھي لفظ [[قبطي]] ٻولي کان ورتو ويو آھي، جنهن جا معنيٰ ساٿي يا اڇي پوشاڪ يا اڇي چمڙي وارو آهي. حضور جن بہ ٻين [[بيعت عقبہ]] جي موقعي تي [[انصار]] کي پنهنجو حواري بڻايو ھيو جن مان 9 [[بنو خزرج]] جا ۽ ٽي [[بنو اوس]] جا ھئا. ڪجهه ماڻھن جو خيال ھي سڀ قريش ئي ھئا. حضرت زبير بن العوام رضي الله تعالي عنه کي بہ "حواري رسول" چيو ويندو آهي. {{Short description|Primary disciples of Jesus}} [[File:The Last Supper - Leonardo Da Vinci - High Resolution 32x16.jpg|thumb|upright=1.35|[[The Last Supper (Leonardo)|''The Last Supper'']], a late 1490s mural painting by [[Leonardo da Vinci]], is a depiction of the last supper of Jesus and his Twelve Apostles on the eve of his crucifixion. [[Santa Maria delle Grazie, Milan|Santa Maria delle Grazie]], [[Milan]].]] [[File:Synaxis of the Twelve Apostles by Constantinople master (early 14th c., Pushkin museum).jpg|thumb|14هين صدي جو روسي بولي ۾ ٻارهن حوارين جو نحوي نسخو ([[Synaxis]])، ماسڪو ميوزيم. ]] عيسائي علم الاهيات ۽ ڪليسيا ۾، حواري يا رسول (Apostle) خاص طور تي ٻارهن حوارين، جن کي ٻارهن شاگرد چيو ويندو آهي، حضرت عيسيٰ عليه السلام جا بنيادي شاگرد هئا. نئين عهد نامي جي مطابق، پهرين صدي عيسوي ۾ حضرت عيسيٰ جي زندگي ۽ خدمت دوران، رسول سندس ويجها پوئلڳ هئا ۽ عيسيٰ جي خوشخبري جي پيغام (Gospels) جا بنيادي استاد بڻجي ويا.<ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Apostle|title="Apostle", Britannica.com|access-date=24 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200603080145/https://www.britannica.com/topic/Apostle|archive-date=3 June 2020}}</ref> لوقا جي انجيل مان نڪتل هڪ مشرقي عيسائي روايت پڻ آهي، ته عيسيٰ جي خدمت دوران ستر رسول هئا.<ref>{{cite web |title=Synaxis of the Seventy Apostles |url=https://www.oca.org/saints/lives/2024/01/04/100017-synaxis-of-the-seventy-apostles |website=www.oca.org |publisher=The Orthodox Church in America |access-date=22 April 2024}}</ref> عيسي جي خدمت دوران ٻارهن رسولن جو مقرر ٿيڻ، سنوپٽڪ انجيل ۾ بيان ڪيو ويو آهي. سندس ٻيهر جيئرو ٿيڻ کان پوءِ، عيسيٰ انهن مان يارهن کي، جيئن ته يهودا اسڪريوت ان وقت تائين مري چڪو هو، عظيم ڪميشن ذريعي موڪليو ته جيئن سڀني قومن تائين سندس تعليمات پکيڙي سگهي. پال جي خطن ۾ پال، جيتوڻيڪ هو پاڻ اصل ٻارهن شاگردن مان نه هو، پر هو پاڻ کي رسول طور بيان ڪندي چيو ته کيس، دمشق جي رستي واري واقعي دوران، <ref name="Bibleref2|Romans|1:1">{{Bibleverse|Romans|1:1}}</ref> جيئرو ٿيل عيسيٰ پاڻ رسول سڏيو هو. هو بعد ۾ پاڻ کي "غير قومن جو رسول" (Apostle of Gentiles) طور بيان ڪري ٿو.<ref>{{Bibleverse|Romans|11:13}}</ref> ٻارهن رسولن جي زندگي جي دور کي، ابتدائي عيسائيت جي تاريخ ۽ لاڳاپيل واقعن ۾ "رسولن جو دور" (Apostolic age) سڏيو ويندو آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مذھبي اصطلاح]] [[زمرو:اصطلاح قرآن]] cdczqgsvy69h61nhwpbqebfgj06irgh 390323 390322 2026-07-01T13:01:47Z Ibne maryam 17680 /* */ 390323 wikitext text/x-wiki {{Short description|Primary disciples of Jesus}} [[File:The Last Supper - Leonardo Da Vinci - High Resolution 32x16.jpg|thumb|upright=1.35|[[The Last Supper (Leonardo)|''The Last Supper'']], a late 1490s mural painting by [[Leonardo da Vinci]], is a depiction of the last supper of Jesus and his Twelve Apostles on the eve of his crucifixion. [[Santa Maria delle Grazie, Milan|Santa Maria delle Grazie]], [[Milan]].]] [[File:Synaxis of the Twelve Apostles by Constantinople master (early 14th c., Pushkin museum).jpg|thumb|14 هين صدي جو روسي بولي ۾ ٻارهن حوارين جو نحوي نسخو (Synaxis)، ماسڪو ميوزيم]] '''حواري''' يا '''رسول''' (Apostle)، بالعموم حضرت عيسي عليه السلام جي ساٿين جي لاء استعمال ٿيندو آھي، جنھن جي تعداد 12 ھئي. ھي لفظ قبطي ٻولي کان ورتو ويو آھي، جنهن جا معنيٰ ساٿي يا اڇي پوشاڪ يا اڇي چمڙي وارو آهي. عيسائي علم الاهيات ۽ ڪليسيا ۾، حواري يا رسول (Apostle) خاص طور تي ٻارهن حوارين، جن کي ٻارهن شاگرد چيو ويندو آهي، حضرت عيسيٰ عليه السلام جا بنيادي شاگرد هئا. نئين عهد نامي جي مطابق، پهرين صدي عيسوي ۾ حضرت عيسيٰ جي زندگي ۽ خدمت دوران، رسول سندس ويجها پوئلڳ هئا ۽ عيسيٰ جي خوشخبري جي پيغام (Gospels) جا بنيادي استاد بڻجي ويا.<ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Apostle|title="Apostle", Britannica.com|access-date=24 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200603080145/https://www.britannica.com/topic/Apostle|archive-date=3 June 2020}}</ref> لوقا جي انجيل مان نڪتل هڪ مشرقي عيسائي روايت پڻ آهي، ته عيسيٰ جي خدمت دوران ستر رسول هئا.<ref>{{cite web |title=Synaxis of the Seventy Apostles |url=https://www.oca.org/saints/lives/2024/01/04/100017-synaxis-of-the-seventy-apostles |website=www.oca.org |publisher=The Orthodox Church in America |access-date=22 April 2024}}</ref> عيسي جي خدمت دوران ٻارهن رسولن جو مقرر ٿيڻ، سنوپٽڪ انجيل ۾ بيان ڪيو ويو آهي. سندس ٻيهر جيئرو ٿيڻ کان پوءِ، عيسيٰ انهن مان يارهن کي، جيئن ته يهودا اسڪريوت ان وقت تائين مري چڪو هو، عظيم ڪميشن ذريعي موڪليو ته جيئن سڀني قومن تائين سندس تعليمات پکيڙي سگهي. پال جي خطن ۾ پال، جيتوڻيڪ هو پاڻ اصل ٻارهن شاگردن مان نه هو، پر هو پاڻ کي رسول طور بيان ڪندي چيو ته کيس، دمشق جي رستي واري واقعي دوران،<ref name="Bibleref2|Romans|1:1">{{Bibleverse|Romans|1:1}}</ref> جيئرو ٿيل عيسيٰ پاڻ رسول سڏيو هو. هو بعد ۾ پاڻ کي "غير قومن جو رسول" (Apostle of Gentiles) طور بيان ڪري ٿو.<ref>{{Bibleverse|Romans|11:13}}</ref> ٻارهن رسولن جي زندگي جي دور کي، ابتدائي عيسائيت جي تاريخ ۽ لاڳاپيل واقعن ۾ "رسولن جو دور" (Apostolic age) سڏيو ويندو آهي. [[محمد|حضور جن صلي الله عليه وسلم]] به ٻئي [[بيعت عقبه]] جي موقعي تي [[انصار]] کي پنهنجو حواري بڻايو ھيو جن مان 9 بنو خزرج جا ۽ ٽي بنو اوس جا ھئا. ڪجهه ماڻھن جو خيال ھي سڀ [[قريش]] ئي ھئا. حضرت زبير بن العوام رضي الله تعالي عنه کي بہ "حواري رسول" چيو ويندو آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مذھبي اصطلاح]] [[زمرو:اصطلاح قرآن]] 5gre6e9eh5913nl6jzxiv7q6lqfi8yu 390324 390323 2026-07-01T13:05:00Z Ibne maryam 17680 /* */ 390324 wikitext text/x-wiki {{Short description|Primary disciples of Jesus}} [[File:The Last Supper - Leonardo Da Vinci - High Resolution 32x16.jpg|thumb|upright=1.35|[[The Last Supper (Leonardo)|''The Last Supper'']], a late 1490s mural painting by [[Leonardo da Vinci]], is a depiction of the last supper of Jesus and his Twelve Apostles on the eve of his crucifixion. [[Santa Maria delle Grazie, Milan|Santa Maria delle Grazie]], [[Milan]].]] [[File:Synaxis of the Twelve Apostles by Constantinople master (early 14th c., Pushkin museum).jpg|thumb|14 هين صدي جو روسي بولي ۾ ٻارهن حوارين جو نحوي نسخو (Synaxis)، ماسڪو ميوزيم]] '''حواري''' يا '''رسول''' (Apostle)، بالعموم [[عيسيٰ عليه السلام|حضرت عيسي عليه السلام]] جي ساٿين جي لاء استعمال ٿيندو آھي، جنھن جي تعداد 12 ھئي. ھي لفظ قبطي ٻولي کان ورتو ويو آھي، جنهن جا معنيٰ ساٿي يا اڇي پوشاڪ يا اڇي چمڙي وارو آهي. [[عيسائيت|عيسائي]] علم الاهيات ۽ ڪليسيا ۾، حواري يا رسول (Apostle) خاص طور تي ٻارهن حوارين، جن کي ٻارهن شاگرد چيو ويندو آهي، حضرت عيسيٰ عليه السلام جا بنيادي شاگرد هئا. نئين عهد نامي جي مطابق، پهرين صدي عيسوي ۾ حضرت عيسيٰ جي زندگي ۽ خدمت دوران، رسول سندس ويجها پوئلڳ هئا ۽ عيسيٰ جي خوشخبري جي پيغام (Gospels) جا بنيادي استاد بڻجي ويا.<ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Apostle|title="Apostle", Britannica.com|access-date=24 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200603080145/https://www.britannica.com/topic/Apostle|archive-date=3 June 2020}}</ref> لوقا جي انجيل مان نڪتل هڪ مشرقي عيسائي روايت پڻ آهي، ته عيسيٰ جي خدمت دوران ستر رسول هئا.<ref>{{cite web |title=Synaxis of the Seventy Apostles |url=https://www.oca.org/saints/lives/2024/01/04/100017-synaxis-of-the-seventy-apostles |website=www.oca.org |publisher=The Orthodox Church in America |access-date=22 April 2024}}</ref> عيسي جي خدمت دوران ٻارهن رسولن جو مقرر ٿيڻ، سنوپٽڪ انجيل ۾ بيان ڪيو ويو آهي. سندس ٻيهر جيئرو ٿيڻ کان پوءِ، عيسيٰ انهن مان يارهن کي، جيئن ته يهودا اسڪريوت ان وقت تائين مري چڪو هو، عظيم ڪميشن ذريعي موڪليو ته جيئن سڀني قومن تائين سندس تعليمات پکيڙي سگهي. پال جي خطن ۾ پال، جيتوڻيڪ هو پاڻ اصل ٻارهن شاگردن مان نه هو، پر هو پاڻ کي رسول طور بيان ڪندي چيو ته کيس، دمشق جي رستي واري واقعي دوران،<ref name="Bibleref2|Romans|1:1">{{Bibleverse|Romans|1:1}}</ref> جيئرو ٿيل عيسيٰ پاڻ رسول سڏيو هو. هو بعد ۾ پاڻ کي "غير قومن جو رسول" (Apostle of Gentiles) طور بيان ڪري ٿو.<ref>{{Bibleverse|Romans|11:13}}</ref> ٻارهن رسولن جي زندگي جي دور کي، ابتدائي عيسائيت جي تاريخ ۽ لاڳاپيل واقعن ۾ "رسولن جو دور" (Apostolic age) سڏيو ويندو آهي. [[محمد|حضور جن صلي الله عليه وسلم]] به ٻئي [[بيعت عقبه]] جي موقعي تي [[انصار]] کي پنهنجو حواري بڻايو ھيو جن مان 9 بنو خزرج جا ۽ ٽي بنو اوس جا ھئا. ڪجهه ماڻھن جو خيال ھي سڀ [[قريش]] ئي ھئا. رسول الله جي ڦڦاٽ، حضرت [[زبير بن العوام]] رضي الله تعالي عنه کي به "حواري رسول" چيو ويندو آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مذھبي اصطلاح]] [[زمرو:اصطلاح قرآن]] n8wd3uboxwoqaiq6771s8lzcg0x1w83 390325 390324 2026-07-01T13:11:41Z Ibne maryam 17680 /* */ 390325 wikitext text/x-wiki {{Short description|Primary disciples of Jesus}} [[File:The Last Supper - Leonardo Da Vinci - High Resolution 32x16.jpg|thumb|upright=1.35|<small>"'''دي لاسٽ سپر'''"، 15هين صدي عيسوي جي آخر ۾ [[ليونارڊو ڊي ونچي|ليونارڊو دا ونسي]] جي ٺاهيل هڪ ديواري پينٽنگ، حضرت عيسيٰ ۽ سندس ٻارهن حوارين جي صليب تي چڙهڻ جي موقعي تي رات جي آخري ماني (The Last Supper) جي تصوير آهي. سانتا ماريا ڊيلي گرازي، ميلان.</small>]] [[File:Synaxis of the Twelve Apostles by Constantinople master (early 14th c., Pushkin museum).jpg|thumb|<small>14هين صدي جو [[روسي ٻولي|روسي بولي]] ۾ ٻارهن حوارين جو نحوي نسخو (Synaxis)، [[ماسڪو ميوزيم]]</small>]] '''حواري''' يا '''رسول''' (Apostle)، بالعموم [[عيسيٰ عليه السلام|حضرت عيسي عليه السلام]] جي ساٿين جي لاء استعمال ٿيندو آھي، جنھن جي تعداد 12 ھئي. ھي لفظ قبطي ٻولي کان ورتو ويو آھي، جنهن جا معنيٰ ساٿي يا اڇي پوشاڪ يا اڇي چمڙي وارو آهي. [[عيسائيت|عيسائي]] علم الاهيات ۽ ڪليسيا ۾، حواري يا رسول (Apostle) خاص طور تي ٻارهن حوارين، جن کي ٻارهن شاگرد چيو ويندو آهي، حضرت عيسيٰ عليه السلام جا بنيادي شاگرد هئا. نئين عهد نامي جي مطابق، پهرين صدي عيسوي ۾ حضرت عيسيٰ جي زندگي ۽ خدمت دوران، رسول سندس ويجها پوئلڳ هئا ۽ عيسيٰ جي خوشخبري جي پيغام (Gospels) جا بنيادي استاد بڻجي ويا.<ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Apostle|title="Apostle", Britannica.com|access-date=24 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200603080145/https://www.britannica.com/topic/Apostle|archive-date=3 June 2020}}</ref> لوقا جي انجيل مان نڪتل هڪ مشرقي عيسائي روايت پڻ آهي، ته عيسيٰ جي خدمت دوران ستر رسول هئا.<ref>{{cite web |title=Synaxis of the Seventy Apostles |url=https://www.oca.org/saints/lives/2024/01/04/100017-synaxis-of-the-seventy-apostles |website=www.oca.org |publisher=The Orthodox Church in America |access-date=22 April 2024}}</ref> عيسي جي خدمت دوران ٻارهن رسولن جو مقرر ٿيڻ، سنوپٽڪ انجيل ۾ بيان ڪيو ويو آهي. سندس ٻيهر جيئرو ٿيڻ کان پوءِ، عيسيٰ انهن مان يارهن کي، جيئن ته يهودا اسڪريوت ان وقت تائين مري چڪو هو، عظيم ڪميشن ذريعي موڪليو ته جيئن سڀني قومن تائين سندس تعليمات پکيڙي سگهي. پال جي خطن ۾ پال، جيتوڻيڪ هو پاڻ اصل ٻارهن شاگردن مان نه هو، پر هو پاڻ کي رسول طور بيان ڪندي چيو ته کيس، دمشق جي رستي واري واقعي دوران،<ref name="Bibleref2|Romans|1:1">{{Bibleverse|Romans|1:1}}</ref> جيئرو ٿيل عيسيٰ پاڻ رسول سڏيو هو. هو بعد ۾ پاڻ کي "غير قومن جو رسول" (Apostle of Gentiles) طور بيان ڪري ٿو.<ref>{{Bibleverse|Romans|11:13}}</ref> ٻارهن رسولن جي زندگي جي دور کي، ابتدائي عيسائيت جي تاريخ ۽ لاڳاپيل واقعن ۾ "رسولن جو دور" (Apostolic age) سڏيو ويندو آهي. [[محمد|حضور جن صلي الله عليه وسلم]] به ٻئي [[بيعت عقبه]] جي موقعي تي [[انصار]] کي پنهنجو حواري بڻايو ھيو جن مان 9 بنو خزرج جا ۽ ٽي بنو اوس جا ھئا. ڪجهه ماڻھن جو خيال ھي سڀ [[قريش]] ئي ھئا. رسول الله جي ڦڦاٽ، حضرت [[زبير بن العوام]] رضي الله تعالي عنه کي به "حواري رسول" چيو ويندو آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مذھبي اصطلاح]] [[زمرو:اصطلاح قرآن]] ej4fg6z8uyttyq3bd5vz6oyust73eeu 390326 390325 2026-07-01T13:12:53Z Ibne maryam 17680 /* */ 390326 wikitext text/x-wiki {{Short description|Primary disciples of Jesus}} [[File:The Last Supper - Leonardo Da Vinci - High Resolution 32x16.jpg|thumb|upright=1.35|<small>"'''دي لاسٽ سپر'''"، 15هين صدي عيسوي جي آخر ۾ [[ليونارڊو ڊي ونچي|ليونارڊو دا ونسي]] جي ٺاهيل هڪ ديواري پينٽنگ، حضرت عيسيٰ ۽ سندس ٻارهن حوارين جي صليب تي چڙهڻ جي موقعي تي رات جي آخري ماني (The Last Supper) جي تصوير آهي. سانتا ماريا ڊيلي گرازي، [[ميلانو|ميلان]].</small>]] [[File:Synaxis of the Twelve Apostles by Constantinople master (early 14th c., Pushkin museum).jpg|thumb|<small>14هين صدي جو [[روسي ٻولي|روسي بولي]] ۾ ٻارهن حوارين جو نحوي نسخو (Synaxis)، [[ماسڪو ميوزيم]]</small>]] '''حواري''' يا '''رسول''' (Apostle)، بالعموم [[عيسيٰ عليه السلام|حضرت عيسي عليه السلام]] جي ساٿين جي لاء استعمال ٿيندو آھي، جنھن جي تعداد 12 ھئي. ھي لفظ قبطي ٻولي کان ورتو ويو آھي، جنهن جا معنيٰ ساٿي يا اڇي پوشاڪ يا اڇي چمڙي وارو آهي. [[عيسائيت|عيسائي]] علم الاهيات ۽ ڪليسيا ۾، حواري يا رسول (Apostle) خاص طور تي ٻارهن حوارين، جن کي ٻارهن شاگرد چيو ويندو آهي، حضرت عيسيٰ عليه السلام جا بنيادي شاگرد هئا. نئين عهد نامي جي مطابق، پهرين صدي عيسوي ۾ حضرت عيسيٰ جي زندگي ۽ خدمت دوران، رسول سندس ويجها پوئلڳ هئا ۽ عيسيٰ جي خوشخبري جي پيغام (Gospels) جا بنيادي استاد بڻجي ويا.<ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Apostle|title="Apostle", Britannica.com|access-date=24 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200603080145/https://www.britannica.com/topic/Apostle|archive-date=3 June 2020}}</ref> لوقا جي انجيل مان نڪتل هڪ مشرقي عيسائي روايت پڻ آهي، ته عيسيٰ جي خدمت دوران ستر رسول هئا.<ref>{{cite web |title=Synaxis of the Seventy Apostles |url=https://www.oca.org/saints/lives/2024/01/04/100017-synaxis-of-the-seventy-apostles |website=www.oca.org |publisher=The Orthodox Church in America |access-date=22 April 2024}}</ref> عيسي جي خدمت دوران ٻارهن رسولن جو مقرر ٿيڻ، سنوپٽڪ انجيل ۾ بيان ڪيو ويو آهي. سندس ٻيهر جيئرو ٿيڻ کان پوءِ، عيسيٰ انهن مان يارهن کي، جيئن ته يهودا اسڪريوت ان وقت تائين مري چڪو هو، عظيم ڪميشن ذريعي موڪليو ته جيئن سڀني قومن تائين سندس تعليمات پکيڙي سگهي. پال جي خطن ۾ پال، جيتوڻيڪ هو پاڻ اصل ٻارهن شاگردن مان نه هو، پر هو پاڻ کي رسول طور بيان ڪندي چيو ته کيس، دمشق جي رستي واري واقعي دوران،<ref name="Bibleref2|Romans|1:1">{{Bibleverse|Romans|1:1}}</ref> جيئرو ٿيل عيسيٰ پاڻ رسول سڏيو هو. هو بعد ۾ پاڻ کي "غير قومن جو رسول" (Apostle of Gentiles) طور بيان ڪري ٿو.<ref>{{Bibleverse|Romans|11:13}}</ref> ٻارهن رسولن جي زندگي جي دور کي، ابتدائي عيسائيت جي تاريخ ۽ لاڳاپيل واقعن ۾ "رسولن جو دور" (Apostolic age) سڏيو ويندو آهي. [[محمد|حضور جن صلي الله عليه وسلم]] به ٻئي [[بيعت عقبه]] جي موقعي تي [[انصار]] کي پنهنجو حواري بڻايو ھيو جن مان 9 بنو خزرج جا ۽ ٽي بنو اوس جا ھئا. ڪجهه ماڻھن جو خيال ھي سڀ [[قريش]] ئي ھئا. رسول الله جي ڦڦاٽ، حضرت [[زبير بن العوام]] رضي الله تعالي عنه کي به "حواري رسول" چيو ويندو آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مذھبي اصطلاح]] [[زمرو:اصطلاح قرآن]] knl5m9prvocem5vclxo5dy20sgr1i6w 390327 390326 2026-07-01T13:17:23Z Ibne maryam 17680 390327 wikitext text/x-wiki {{Short description|Primary disciples of Jesus}} [[File:The Last Supper - Leonardo Da Vinci - High Resolution 32x16.jpg|thumb|upright=1.35|<small>"'''دي لاسٽ سپر'''"، 15هين صدي عيسوي جي آخر ۾ [[ليونارڊو ڊي ونچي|ليونارڊو دا ونسي]] جي ٺاهيل هڪ ديواري پينٽنگ، حضرت عيسيٰ ۽ سندس ٻارهن حوارين جي صليب تي چڙهڻ جي موقعي تي رات جي آخري ماني (The Last Supper) جي تصوير آهي. سانتا ماريا ڊيلي گرازي، [[ميلانو|ميلان]].</small>]] [[File:Synaxis of the Twelve Apostles by Constantinople master (early 14th c., Pushkin museum).jpg|thumb|<small>14هين صدي جو [[روسي ٻولي|روسي بولي]] ۾ ٻارهن حوارين جو نحوي نسخو (Synaxis)، [[ماسڪو ميوزيم]]</small>]] '''حواري''' يا '''رسول''' (Apostle)، بالعموم [[عيسيٰ عليه السلام|حضرت عيسي عليه السلام]] جي ساٿين جي لاء استعمال ٿيندو آھي، جنھن جي تعداد 12 ھئي. ھي لفظ قبطي ٻولي کان ورتو ويو آھي، جنهن جا معنيٰ ساٿي يا اڇي پوشاڪ يا اڇي چمڙي وارو آهي. [[عيسائيت|عيسائي]] علم الاهيات ۽ ڪليسيا ۾، حواري يا رسول (Apostle) خاص طور تي ٻارهن حوارين، جن کي ٻارهن شاگرد چيو ويندو آهي، حضرت عيسيٰ عليه السلام جا بنيادي شاگرد هئا. نئين عهد نامي جي مطابق، پهرين صدي عيسوي ۾ حضرت عيسيٰ جي زندگي ۽ خدمت دوران، رسول سندس ويجها پوئلڳ هئا ۽ عيسيٰ جي خوشخبري جي پيغام (Gospels) جا بنيادي استاد بڻجي ويا.<ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Apostle|title="Apostle", Britannica.com|access-date=24 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200603080145/https://www.britannica.com/topic/Apostle|archive-date=3 June 2020}}</ref> لوقا جي انجيل مان نڪتل هڪ مشرقي عيسائي روايت پڻ آهي، ته عيسيٰ جي خدمت دوران ستر رسول هئا.<ref>{{cite web |title=Synaxis of the Seventy Apostles |url=https://www.oca.org/saints/lives/2024/01/04/100017-synaxis-of-the-seventy-apostles |website=www.oca.org |publisher=The Orthodox Church in America |access-date=22 April 2024}}</ref> عيسي جي خدمت دوران ٻارهن رسولن جو مقرر ٿيڻ، سنوپٽڪ انجيل ۾ بيان ڪيو ويو آهي. سندس ٻيهر جيئرو ٿيڻ کان پوءِ، عيسيٰ انهن مان يارهن کي، جيئن ته يهودا اسڪريوت ان وقت تائين مري چڪو هو، عظيم ڪميشن ذريعي موڪليو ته جيئن سڀني قومن تائين سندس تعليمات پکيڙي سگهي. پال جي خطن ۾ پال، جيتوڻيڪ هو پاڻ اصل ٻارهن شاگردن مان نه هو، پر هو پاڻ کي رسول طور بيان ڪندي چيو ته کيس، دمشق جي رستي واري واقعي دوران،<ref name="Bibleref2|Romans|1:1">{{Bibleverse|Romans|1:1}}</ref> جيئرو ٿيل عيسيٰ پاڻ رسول سڏيو هو. هو بعد ۾ پاڻ کي "غير قومن جو رسول" (Apostle of Gentiles) طور بيان ڪري ٿو.<ref>{{Bibleverse|Romans|11:13}}</ref> ٻارهن رسولن جي زندگي جي دور کي، ابتدائي عيسائيت جي تاريخ ۽ لاڳاپيل واقعن ۾ "رسولن جو دور" (Apostolic age) سڏيو ويندو آهي. [[محمد|حضور جن صلي الله عليه وسلم]] به ٻئي [[بيعت عقبه]] جي موقعي تي [[انصار]] کي پنهنجو حواري بڻايو ھيو جن مان 9 بنو خزرج جا ۽ ٽي بنو اوس جا ھئا. ڪجهه ماڻھن جو خيال ھي سڀ [[قريش]] ئي ھئا. رسول الله جي ڦڦاٽ، حضرت [[زبير بن العوام]] رضي الله تعالي عنه کي به "حواري رسول" چيو ويندو آهي. ==حوالا== {{حوالا}} {{Commons category|Apostles}} {{Wikiquote|Apostles}} * {{Wikisource-inline|list= ** {{Cite Americana|wstitle=Apostle|short=x|noicon=x}} ** {{cite EB1911|wstitle=Apostle|volume=2|pages=196–99|short=x|noicon=x}} ** {{Cite NSRW|wstitle=Apostles|short=x|noicon=x}} ** {{Cite CE1913|last=Coppieters|first=Honoré-Joseph|wstitle=Apostles|short=x|noicon=x}} ** {{Cite NIE|wstitle=Apostle|year=1905|short=x|noicon=x}} ** {{Cite EBD|wstitle=Apostle|short=x|noicon=x}} }} {{Authority control}} [[زمرو:مذھبي اصطلاح]] [[زمرو:اصطلاح قرآن]] slmkxka5wm06w6hf1ed0redbzrxv8a7 390328 390327 2026-07-01T13:24:10Z Ibne maryam 17680 390328 wikitext text/x-wiki {{Short description|Primary disciples of Jesus}} [[File:The Last Supper - Leonardo Da Vinci - High Resolution 32x16.jpg|thumb|upright=1.35|<small>"'''دي لاسٽ سپر'''"، 15هين صدي عيسوي جي آخر ۾ [[ليونارڊو ڊي ونچي|ليونارڊو دا ونسي]] جي ٺاهيل هڪ ديواري پينٽنگ، حضرت عيسيٰ ۽ سندس ٻارهن حوارين جي صليب تي چڙهڻ جي موقعي تي رات جي آخري ماني (The Last Supper) جي تصوير آهي. سانتا ماريا ڊيلي گرازي، [[ميلانو|ميلان]].</small>]] [[File:Synaxis of the Twelve Apostles by Constantinople master (early 14th c., Pushkin museum).jpg|thumb|<small>14هين صدي جو [[روسي ٻولي|روسي بولي]] ۾ ٻارهن حوارين جو نحوي نسخو (Synaxis)، [[ماسڪو ميوزيم]]</small>]] '''حواري''' يا '''رسول''' (Apostle)، بالعموم [[عيسيٰ عليه السلام|حضرت عيسي عليه السلام]] جي ساٿين جي لاء استعمال ٿيندو آھي، جنھن جي تعداد 12 ھئي. ھي لفظ قبطي ٻولي کان ورتو ويو آھي، جنهن جا معنيٰ ساٿي يا اڇي پوشاڪ يا اڇي چمڙي وارو آهي. [[عيسائيت|عيسائي]] علم الاهيات ۽ ڪليسيا ۾، حواري يا رسول (Apostle) خاص طور تي ٻارهن حوارين، جن کي ٻارهن شاگرد چيو ويندو آهي، حضرت عيسيٰ عليه السلام جا بنيادي شاگرد هئا. نئين عهد نامي جي مطابق، پهرين صدي عيسوي ۾ حضرت عيسيٰ جي زندگي ۽ خدمت دوران، رسول سندس ويجها پوئلڳ هئا ۽ عيسيٰ جي خوشخبري جي پيغام (Gospels) جا بنيادي استاد بڻجي ويا.<ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Apostle|title="Apostle", Britannica.com|access-date=24 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200603080145/https://www.britannica.com/topic/Apostle|archive-date=3 June 2020}}</ref> لوقا جي انجيل مان نڪتل هڪ مشرقي عيسائي روايت پڻ آهي، ته عيسيٰ جي خدمت دوران ستر رسول هئا.<ref>{{cite web |title=Synaxis of the Seventy Apostles |url=https://www.oca.org/saints/lives/2024/01/04/100017-synaxis-of-the-seventy-apostles |website=www.oca.org |publisher=The Orthodox Church in America |access-date=22 April 2024}}</ref> عيسي جي خدمت دوران ٻارهن رسولن جو مقرر ٿيڻ، سنوپٽڪ انجيل ۾ بيان ڪيو ويو آهي. سندس ٻيهر جيئرو ٿيڻ کان پوءِ، عيسيٰ انهن مان يارهن کي، جيئن ته يهودا اسڪريوت ان وقت تائين مري چڪو هو، عظيم ڪميشن ذريعي موڪليو ته جيئن سڀني قومن تائين سندس تعليمات پکيڙي سگهي. پال جي خطن ۾ پال، جيتوڻيڪ هو پاڻ اصل ٻارهن شاگردن مان نه هو، پر هو پاڻ کي رسول طور بيان ڪندي چيو ته کيس، دمشق جي رستي واري واقعي دوران،<ref name="Bibleref2|Romans|1:1">{{Bibleverse|Romans|1:1}}</ref> جيئرو ٿيل عيسيٰ پاڻ رسول سڏيو هو. هو بعد ۾ پاڻ کي "غير قومن جو رسول" (Apostle of Gentiles) طور بيان ڪري ٿو.<ref>{{Bibleverse|Romans|11:13}}</ref> ٻارهن رسولن جي زندگي جي دور کي، ابتدائي عيسائيت جي تاريخ ۽ لاڳاپيل واقعن ۾ "رسولن جو دور" (Apostolic age) سڏيو ويندو آهي. [[محمد|حضور جن صلي الله عليه وسلم]] به ٻئي [[بيعت عقبه]] جي موقعي تي [[انصار]] کي پنهنجو حواري بڻايو ھيو جن مان 9 بنو خزرج جا ۽ ٽي بنو اوس جا ھئا. ڪجهه ماڻھن جو خيال ھي سڀ [[قريش]] ئي ھئا. رسول الله جي ڦڦاٽ، حضرت [[زبير بن العوام]] رضي الله تعالي عنه کي به "حواري رسول" چيو ويندو آهي. ==حوالا== {{حوالا}} {{Commons category|Apostles}} {{Wikiquote|Apostles}} * {{Wikisource-inline|list= ** {{Cite Americana|wstitle=Apostle|short=x|noicon=x}} ** {{cite EB1911|wstitle=Apostle|volume=2|pages=196–99|short=x|noicon=x}} ** {{Cite NSRW|wstitle=Apostles|short=x|noicon=x}} ** {{Cite CE1913|last=Coppieters|first=Honoré-Joseph|wstitle=Apostles|short=x|noicon=x}} ** {{Cite NIE|wstitle=Apostle|year=1905|short=x|noicon=x}} ** {{Cite EBD|wstitle=Apostle|short=x|noicon=x}} }} {{Authority control}} [[زمرو:حواري]] [[زمرو:مذھبي اصطلاح]] [[زمرو:اصطلاح قرآن]] [[زمرو:بائيبل جا رسول|بائيبل جا رسول]] [[زمرو:بائيبل]] [[زمرو:عيسائيت ۾ رسول]] [[زمرو:عيسائيت]] [[زمرو:پهرين صدي]] [[زمرو:عيسائيت ۾ پهرين صدي]] [[زمرو:عيسائي مشن]] [[زمرو:مذهبي پيشوا]] [[زمرو:عيسائي مذهبي پيشوا]] [[زمرو:بائبل جي ماڻهن جا گروپ]] [[زمرو:نئين عهد نامي جا ماڻهو]] [[زمرو:مذهبي قيادت جا ڪردار]] [[زمرو:رومن ڪيٿولڪ بزرگن جا گروپ]] [[زمرو:نئين عهد نامي جون اصطلاحون]] [[زمرو:بائيبل سان لاڳاپيل ماڻهن جي فهرست]] nrn4ugjpk7i0qeu6r1vzxvocgj40nl5 390329 390328 2026-07-01T13:26:41Z Ibne maryam 17680 390329 wikitext text/x-wiki {{Short description|Primary disciples of Jesus}} [[File:The Last Supper - Leonardo Da Vinci - High Resolution 32x16.jpg|thumb|upright=1.35|<small>"'''دي لاسٽ سپر'''"، 15هين صدي عيسوي جي آخر ۾ [[ليونارڊو ڊي ونچي|ليونارڊو دا ونسي]] جي ٺاهيل هڪ ديواري پينٽنگ، حضرت عيسيٰ ۽ سندس ٻارهن حوارين جي صليب تي چڙهڻ جي موقعي تي رات جي آخري ماني (The Last Supper) جي تصوير آهي. سانتا ماريا ڊيلي گرازي، [[ميلانو|ميلان]].</small>]] [[File:Synaxis of the Twelve Apostles by Constantinople master (early 14th c., Pushkin museum).jpg|thumb|<small>14هين صدي جو [[روسي ٻولي|روسي بولي]] ۾ ٻارهن حوارين جو نحوي نسخو (Synaxis)، [[ماسڪو ميوزيم]]</small>]] '''حواري''' يا '''رسول''' (Apostle)، بالعموم [[عيسيٰ عليه السلام|حضرت عيسي عليه السلام]] جي ساٿين جي لاء استعمال ٿيندو آھي، جنھن جي تعداد 12 ھئي. ھي لفظ قبطي ٻولي کان ورتو ويو آھي، جنهن جا معنيٰ ساٿي يا اڇي پوشاڪ يا اڇي چمڙي وارو آهي. [[عيسائيت|عيسائي]] علم الاهيات ۽ ڪليسيا ۾، حواري يا رسول (Apostle) خاص طور تي ٻارهن حوارين، جن کي ٻارهن شاگرد چيو ويندو آهي، حضرت عيسيٰ عليه السلام جا بنيادي شاگرد هئا. نئين عهد نامي جي مطابق، پهرين صدي عيسوي ۾ حضرت عيسيٰ جي زندگي ۽ خدمت دوران، رسول سندس ويجها پوئلڳ هئا ۽ عيسيٰ جي خوشخبري جي پيغام (Gospels) جا بنيادي استاد بڻجي ويا.<ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Apostle|title="Apostle", Britannica.com|access-date=24 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200603080145/https://www.britannica.com/topic/Apostle|archive-date=3 June 2020}}</ref> لوقا جي انجيل مان نڪتل هڪ مشرقي عيسائي روايت پڻ آهي، ته عيسيٰ جي خدمت دوران ستر رسول هئا.<ref>{{cite web |title=Synaxis of the Seventy Apostles |url=https://www.oca.org/saints/lives/2024/01/04/100017-synaxis-of-the-seventy-apostles |website=www.oca.org |publisher=The Orthodox Church in America |access-date=22 April 2024}}</ref> عيسي جي خدمت دوران ٻارهن رسولن جو مقرر ٿيڻ، سنوپٽڪ انجيل ۾ بيان ڪيو ويو آهي. سندس ٻيهر جيئرو ٿيڻ کان پوءِ، عيسيٰ انهن مان يارهن کي، جيئن ته يهودا اسڪريوت ان وقت تائين مري چڪو هو، عظيم ڪميشن ذريعي موڪليو ته جيئن سڀني قومن تائين سندس تعليمات پکيڙي سگهي. پال جي خطن ۾ پال، جيتوڻيڪ هو پاڻ اصل ٻارهن شاگردن مان نه هو، پر هو پاڻ کي رسول طور بيان ڪندي چيو ته کيس، دمشق جي رستي واري واقعي دوران،<ref name="Bibleref2|Romans|1:1">{{Bibleverse|Romans|1:1}}</ref> جيئرو ٿيل عيسيٰ پاڻ رسول سڏيو هو. هو بعد ۾ پاڻ کي "غير قومن جو رسول" (Apostle of Gentiles) طور بيان ڪري ٿو.<ref>{{Bibleverse|Romans|11:13}}</ref> ٻارهن رسولن جي زندگي جي دور کي، ابتدائي عيسائيت جي تاريخ ۽ لاڳاپيل واقعن ۾ "رسولن جو دور" (Apostolic age) سڏيو ويندو آهي. [[محمد|حضور جن صلي الله عليه وسلم]] به ٻئي [[بيعت عقبه]] جي موقعي تي [[انصار]] کي پنهنجو حواري بڻايو ھيو جن مان 9 بنو خزرج جا ۽ ٽي بنو اوس جا ھئا. ڪجهه ماڻھن جو خيال ھي سڀ [[قريش]] ئي ھئا. رسول الله جي ڦڦاٽ، حضرت [[زبير بن العوام]] رضي الله تعالي عنه کي به "حواري رسول" چيو ويندو آهي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Apostles}} {{Wikiquote|Apostles}} * {{Wikisource-inline|list= ** {{cite EB1911|wstitle=Apostle|volume=2|pages=196–99|short=x|noicon=x}} ** {{Cite NSRW|wstitle=Apostles|short=x|noicon=x}} ** {{Cite CE1913|last=Coppieters|first=Honoré-Joseph|wstitle=Apostles|short=x|noicon=x}} ** {{Cite NIE|wstitle=Apostle|year=1905|short=x|noicon=x}} ** {{Cite EBD|wstitle=Apostle|short=x|noicon=x}} }} {{Authority control}} [[زمرو:حواري]] [[زمرو:مذھبي اصطلاح]] [[زمرو:اصطلاح قرآن]] [[زمرو:بائيبل جا رسول|بائيبل جا رسول]] [[زمرو:بائيبل]] [[زمرو:عيسائيت ۾ رسول]] [[زمرو:عيسائيت]] [[زمرو:پهرين صدي]] [[زمرو:عيسائيت ۾ پهرين صدي]] [[زمرو:عيسائي مشن]] [[زمرو:مذهبي پيشوا]] [[زمرو:عيسائي مذهبي پيشوا]] [[زمرو:بائبل جي ماڻهن جا گروپ]] [[زمرو:نئين عهد نامي جا ماڻهو]] [[زمرو:مذهبي قيادت جا ڪردار]] [[زمرو:رومن ڪيٿولڪ بزرگن جا گروپ]] [[زمرو:نئين عهد نامي جون اصطلاحون]] [[زمرو:بائيبل سان لاڳاپيل ماڻهن جي فهرست]] lsr88dfwm8yflxvi1jrk3e8d2ah7atz 390336 390329 2026-07-01T13:35:08Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:بائبل جي ماڻهن جا گروپ]]; added [[Category:بائيبل ۾ يوناني ٻولي جا لفظ ۽ جملا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 390336 wikitext text/x-wiki {{Short description|Primary disciples of Jesus}} [[File:The Last Supper - Leonardo Da Vinci - High Resolution 32x16.jpg|thumb|upright=1.35|<small>"'''دي لاسٽ سپر'''"، 15هين صدي عيسوي جي آخر ۾ [[ليونارڊو ڊي ونچي|ليونارڊو دا ونسي]] جي ٺاهيل هڪ ديواري پينٽنگ، حضرت عيسيٰ ۽ سندس ٻارهن حوارين جي صليب تي چڙهڻ جي موقعي تي رات جي آخري ماني (The Last Supper) جي تصوير آهي. سانتا ماريا ڊيلي گرازي، [[ميلانو|ميلان]].</small>]] [[File:Synaxis of the Twelve Apostles by Constantinople master (early 14th c., Pushkin museum).jpg|thumb|<small>14هين صدي جو [[روسي ٻولي|روسي بولي]] ۾ ٻارهن حوارين جو نحوي نسخو (Synaxis)، [[ماسڪو ميوزيم]]</small>]] '''حواري''' يا '''رسول''' (Apostle)، بالعموم [[عيسيٰ عليه السلام|حضرت عيسي عليه السلام]] جي ساٿين جي لاء استعمال ٿيندو آھي، جنھن جي تعداد 12 ھئي. ھي لفظ قبطي ٻولي کان ورتو ويو آھي، جنهن جا معنيٰ ساٿي يا اڇي پوشاڪ يا اڇي چمڙي وارو آهي. [[عيسائيت|عيسائي]] علم الاهيات ۽ ڪليسيا ۾، حواري يا رسول (Apostle) خاص طور تي ٻارهن حوارين، جن کي ٻارهن شاگرد چيو ويندو آهي، حضرت عيسيٰ عليه السلام جا بنيادي شاگرد هئا. نئين عهد نامي جي مطابق، پهرين صدي عيسوي ۾ حضرت عيسيٰ جي زندگي ۽ خدمت دوران، رسول سندس ويجها پوئلڳ هئا ۽ عيسيٰ جي خوشخبري جي پيغام (Gospels) جا بنيادي استاد بڻجي ويا.<ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Apostle|title="Apostle", Britannica.com|access-date=24 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200603080145/https://www.britannica.com/topic/Apostle|archive-date=3 June 2020}}</ref> لوقا جي انجيل مان نڪتل هڪ مشرقي عيسائي روايت پڻ آهي، ته عيسيٰ جي خدمت دوران ستر رسول هئا.<ref>{{cite web |title=Synaxis of the Seventy Apostles |url=https://www.oca.org/saints/lives/2024/01/04/100017-synaxis-of-the-seventy-apostles |website=www.oca.org |publisher=The Orthodox Church in America |access-date=22 April 2024}}</ref> عيسي جي خدمت دوران ٻارهن رسولن جو مقرر ٿيڻ، سنوپٽڪ انجيل ۾ بيان ڪيو ويو آهي. سندس ٻيهر جيئرو ٿيڻ کان پوءِ، عيسيٰ انهن مان يارهن کي، جيئن ته يهودا اسڪريوت ان وقت تائين مري چڪو هو، عظيم ڪميشن ذريعي موڪليو ته جيئن سڀني قومن تائين سندس تعليمات پکيڙي سگهي. پال جي خطن ۾ پال، جيتوڻيڪ هو پاڻ اصل ٻارهن شاگردن مان نه هو، پر هو پاڻ کي رسول طور بيان ڪندي چيو ته کيس، دمشق جي رستي واري واقعي دوران،<ref name="Bibleref2|Romans|1:1">{{Bibleverse|Romans|1:1}}</ref> جيئرو ٿيل عيسيٰ پاڻ رسول سڏيو هو. هو بعد ۾ پاڻ کي "غير قومن جو رسول" (Apostle of Gentiles) طور بيان ڪري ٿو.<ref>{{Bibleverse|Romans|11:13}}</ref> ٻارهن رسولن جي زندگي جي دور کي، ابتدائي عيسائيت جي تاريخ ۽ لاڳاپيل واقعن ۾ "رسولن جو دور" (Apostolic age) سڏيو ويندو آهي. [[محمد|حضور جن صلي الله عليه وسلم]] به ٻئي [[بيعت عقبه]] جي موقعي تي [[انصار]] کي پنهنجو حواري بڻايو ھيو جن مان 9 بنو خزرج جا ۽ ٽي بنو اوس جا ھئا. ڪجهه ماڻھن جو خيال ھي سڀ [[قريش]] ئي ھئا. رسول الله جي ڦڦاٽ، حضرت [[زبير بن العوام]] رضي الله تعالي عنه کي به "حواري رسول" چيو ويندو آهي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Apostles}} {{Wikiquote|Apostles}} * {{Wikisource-inline|list= ** {{cite EB1911|wstitle=Apostle|volume=2|pages=196–99|short=x|noicon=x}} ** {{Cite NSRW|wstitle=Apostles|short=x|noicon=x}} ** {{Cite CE1913|last=Coppieters|first=Honoré-Joseph|wstitle=Apostles|short=x|noicon=x}} ** {{Cite NIE|wstitle=Apostle|year=1905|short=x|noicon=x}} ** {{Cite EBD|wstitle=Apostle|short=x|noicon=x}} }} {{Authority control}} [[زمرو:حواري]] [[زمرو:مذھبي اصطلاح]] [[زمرو:اصطلاح قرآن]] [[زمرو:بائيبل جا رسول|بائيبل جا رسول]] [[زمرو:بائيبل]] [[زمرو:عيسائيت ۾ رسول]] [[زمرو:عيسائيت]] [[زمرو:پهرين صدي]] [[زمرو:عيسائيت ۾ پهرين صدي]] [[زمرو:عيسائي مشن]] [[زمرو:مذهبي پيشوا]] [[زمرو:عيسائي مذهبي پيشوا]] [[زمرو:بائيبل ۾ يوناني ٻولي جا لفظ ۽ جملا]] [[زمرو:نئين عهد نامي جا ماڻهو]] [[زمرو:مذهبي قيادت جا ڪردار]] [[زمرو:رومن ڪيٿولڪ بزرگن جا گروپ]] [[زمرو:نئين عهد نامي جون اصطلاحون]] [[زمرو:بائيبل سان لاڳاپيل ماڻهن جي فهرست]] bq98thua03ppd4qop4jo1mg18mkerph 390339 390336 2026-07-01T13:38:51Z Ibne maryam 17680 390339 wikitext text/x-wiki {{Short description|Primary disciples of Jesus}} [[File:The Last Supper - Leonardo Da Vinci - High Resolution 32x16.jpg|thumb|upright=1.35|<small>"'''دي لاسٽ سپر'''"، 15هين صدي عيسوي جي آخر ۾ [[ليونارڊو ڊي ونچي|ليونارڊو دا ونسي]] جي ٺاهيل هڪ ديواري پينٽنگ، حضرت عيسيٰ ۽ سندس ٻارهن حوارين جي صليب تي چڙهڻ جي موقعي تي رات جي آخري ماني (The Last Supper) جي تصوير آهي. سانتا ماريا ڊيلي گرازي، [[ميلانو|ميلان]].</small>]] [[File:Synaxis of the Twelve Apostles by Constantinople master (early 14th c., Pushkin museum).jpg|thumb|<small>14هين صدي جو [[روسي ٻولي|روسي بولي]] ۾ ٻارهن حوارين جو نحوي نسخو (Synaxis)، [[ماسڪو ميوزيم]]</small>]] '''حواري''' يا '''رسول''' (Apostle)، بالعموم [[عيسيٰ عليه السلام|حضرت عيسي عليه السلام]] جي ساٿين جي لاء استعمال ٿيندو آھي، جنھن جي تعداد 12 ھئي. ھي لفظ قبطي ٻولي کان ورتو ويو آھي، جنهن جا معنيٰ ساٿي يا اڇي پوشاڪ يا اڇي چمڙي وارو آهي. [[عيسائيت|عيسائي]] علم الاهيات ۽ ڪليسيا ۾، حواري يا رسول (Apostle) خاص طور تي ٻارهن حوارين، جن کي ٻارهن شاگرد چيو ويندو آهي، حضرت عيسيٰ عليه السلام جا بنيادي شاگرد هئا. نئين عهد نامي جي مطابق، پهرين صدي عيسوي ۾ حضرت عيسيٰ جي زندگي ۽ خدمت دوران، رسول سندس ويجها پوئلڳ هئا ۽ عيسيٰ جي خوشخبري جي پيغام (Gospels) جا بنيادي استاد بڻجي ويا.<ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Apostle|title="Apostle", Britannica.com|access-date=24 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200603080145/https://www.britannica.com/topic/Apostle|archive-date=3 June 2020}}</ref> لوقا جي انجيل مان نڪتل هڪ مشرقي عيسائي روايت پڻ آهي، ته عيسيٰ جي خدمت دوران ستر رسول هئا.<ref>{{cite web |title=Synaxis of the Seventy Apostles |url=https://www.oca.org/saints/lives/2024/01/04/100017-synaxis-of-the-seventy-apostles |website=www.oca.org |publisher=The Orthodox Church in America |access-date=22 April 2024}}</ref> عيسي جي خدمت دوران ٻارهن رسولن جو مقرر ٿيڻ، سنوپٽڪ انجيل ۾ بيان ڪيو ويو آهي. سندس ٻيهر جيئرو ٿيڻ کان پوءِ، عيسيٰ انهن مان يارهن کي، جيئن ته يهودا اسڪريوت ان وقت تائين مري چڪو هو، عظيم ڪميشن ذريعي موڪليو ته جيئن سڀني قومن تائين سندس تعليمات پکيڙي سگهي. پال جي خطن ۾ پال، جيتوڻيڪ هو پاڻ اصل ٻارهن شاگردن مان نه هو، پر هو پاڻ کي رسول طور بيان ڪندي چيو ته کيس، دمشق جي رستي واري واقعي دوران،<ref name="Bibleref2|Romans|1:1">{{Bibleverse|Romans|1:1}}</ref> جيئرو ٿيل عيسيٰ پاڻ رسول سڏيو هو. هو بعد ۾ پاڻ کي "غير قومن جو رسول" (Apostle of Gentiles) طور بيان ڪري ٿو.<ref>{{Bibleverse|Romans|11:13}}</ref> ٻارهن رسولن جي زندگي جي دور کي، ابتدائي عيسائيت جي تاريخ ۽ لاڳاپيل واقعن ۾ "رسولن جو دور" (Apostolic age) سڏيو ويندو آهي. [[محمد|حضور جن صلي الله عليه وسلم]] به ٻئي [[بيعت عقبه]] جي موقعي تي [[انصار]] کي پنهنجو حواري بڻايو ھيو جن مان 9 بنو خزرج جا ۽ ٽي بنو اوس جا ھئا. ڪجهه ماڻھن جو خيال ھي سڀ [[قريش]] ئي ھئا. رسول الله جي ڦڦاٽ، حضرت [[زبير بن العوام]] رضي الله تعالي عنه کي به "حواري رسول" چيو ويندو آهي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Apostles}} {{Wikiquote|Apostles}} * {{Wikisource-inline|list= ** {{cite EB1911|wstitle=Apostle|volume=2|pages=196–99|short=x|noicon=x}} ** {{Cite NSRW|wstitle=Apostles|short=x|noicon=x}} ** {{Cite CE1913|last=Coppieters|first=Honoré-Joseph|wstitle=Apostles|short=x|noicon=x}} ** {{Cite NIE|wstitle=Apostle|year=1905|short=x|noicon=x}} ** {{Cite EBD|wstitle=Apostle|short=x|noicon=x}} }} {{Authority control}} [[زمرو:حواري]] [[زمرو:عيسائيت ۾ رسول]] [[زمرو:عيسائيت]] [[زمرو:اصطلاح قرآن]] [[زمرو:بائيبل جا رسول|بائيبل جا رسول]] [[زمرو:بائيبل|بائيبل جا رسول]] [[زمرو:عيسائيت ۾ پهرين صدي]] [[زمرو:عيسائي مشن]] [[زمرو:مذهبي پيشوا]] [[زمرو:عيسائي مذهبي پيشوا]] [[زمرو:بائيبل ۾ يوناني ٻولي جا لفظ ۽ جملا]] [[زمرو:نئين عهد نامي جا ماڻهو]] [[زمرو:مذهبي قيادت جا ڪردار]] [[زمرو:رومن ڪيٿولڪ بزرگن جا گروپ]] [[زمرو:نئين عهد نامي جون اصطلاحون]] [[زمرو:بائيبل سان لاڳاپيل ماڻهن جي فهرست]] nxtigqck7uczp54w1ei7vqm2jqkkpwc 390341 390339 2026-07-01T13:40:44Z Ibne maryam 17680 390341 wikitext text/x-wiki {{Short description|Primary disciples of Jesus}} [[File:The Last Supper - Leonardo Da Vinci - High Resolution 32x16.jpg|thumb|upright=1.35|<small>"'''دي لاسٽ سپر'''"، 15هين صدي عيسوي جي آخر ۾ [[ليونارڊو ڊي ونچي|ليونارڊو دا ونسي]] جي ٺاهيل هڪ ديواري پينٽنگ، حضرت عيسيٰ ۽ سندس ٻارهن حوارين جي صليب تي چڙهڻ جي موقعي تي رات جي آخري ماني (The Last Supper) جي تصوير آهي. سانتا ماريا ڊيلي گرازي، [[ميلانو|ميلان]].</small>]] [[File:Synaxis of the Twelve Apostles by Constantinople master (early 14th c., Pushkin museum).jpg|thumb|<small>14هين صدي جو [[روسي ٻولي|روسي بولي]] ۾ ٻارهن حوارين جو نحوي نسخو (Synaxis)، [[ماسڪو ميوزيم]]</small>]] '''حواري''' يا '''رسول''' (Apostle)، بالعموم [[عيسيٰ عليه السلام|حضرت عيسي عليه السلام]] جي ساٿين جي لاء استعمال ٿيندو آھي، جنھن جي تعداد 12 ھئي. ھي لفظ قبطي ٻولي کان ورتو ويو آھي، جنهن جا معنيٰ ساٿي يا اڇي پوشاڪ يا اڇي چمڙي وارو آهي. [[عيسائيت|عيسائي]] علم الاهيات ۽ ڪليسيا ۾، حواري يا رسول (Apostle) خاص طور تي ٻارهن حوارين، جن کي ٻارهن شاگرد چيو ويندو آهي، حضرت عيسيٰ عليه السلام جا بنيادي شاگرد هئا. نئين عهد نامي جي مطابق، پهرين صدي عيسوي ۾ حضرت عيسيٰ جي زندگي ۽ خدمت دوران، رسول سندس ويجها پوئلڳ هئا ۽ عيسيٰ جي خوشخبري جي پيغام (Gospels) جا بنيادي استاد بڻجي ويا.<ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Apostle|title="Apostle", Britannica.com|access-date=24 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200603080145/https://www.britannica.com/topic/Apostle|archive-date=3 June 2020}}</ref> لوقا جي انجيل مان نڪتل هڪ مشرقي عيسائي روايت پڻ آهي، ته عيسيٰ جي خدمت دوران ستر رسول هئا.<ref>{{cite web |title=Synaxis of the Seventy Apostles |url=https://www.oca.org/saints/lives/2024/01/04/100017-synaxis-of-the-seventy-apostles |website=www.oca.org |publisher=The Orthodox Church in America |access-date=22 April 2024}}</ref> عيسي جي خدمت دوران ٻارهن رسولن جو مقرر ٿيڻ، سنوپٽڪ انجيل ۾ بيان ڪيو ويو آهي. سندس ٻيهر جيئرو ٿيڻ کان پوءِ، عيسيٰ انهن مان يارهن کي، جيئن ته يهودا اسڪريوت ان وقت تائين مري چڪو هو، عظيم ڪميشن ذريعي موڪليو ته جيئن سڀني قومن تائين سندس تعليمات پکيڙي سگهي. پال جي خطن ۾ پال، جيتوڻيڪ هو پاڻ اصل ٻارهن شاگردن مان نه هو، پر هو پاڻ کي رسول طور بيان ڪندي چيو ته کيس، دمشق جي رستي واري واقعي دوران،<ref name="Bibleref2|Romans|1:1">{{Bibleverse|Romans|1:1}}</ref> جيئرو ٿيل عيسيٰ پاڻ رسول سڏيو هو. هو بعد ۾ پاڻ کي "غير قومن جو رسول" (Apostle of Gentiles) طور بيان ڪري ٿو.<ref>{{Bibleverse|Romans|11:13}}</ref> ٻارهن رسولن جي زندگي جي دور کي، ابتدائي عيسائيت جي تاريخ ۽ لاڳاپيل واقعن ۾ "رسولن جو دور" (Apostolic age) سڏيو ويندو آهي. [[محمد|حضور جن صلي الله عليه وسلم]] به ٻئي [[بيعت عقبه]] جي موقعي تي [[انصار]] کي پنهنجو حواري بڻايو ھيو جن مان 9 بنو خزرج جا ۽ ٽي بنو اوس جا ھئا. ڪجهه ماڻھن جو خيال ھي سڀ [[قريش]] ئي ھئا. رسول الله جي ڦڦاٽ، حضرت [[زبير بن العوام]] رضي الله تعالي عنه کي به "حواري رسول" چيو ويندو آهي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Apostles}} {{Wikiquote|Apostles}} * {{Wikisource-inline|list= ** {{cite EB1911|wstitle=Apostle|volume=2|pages=196–99|short=x|noicon=x}} ** {{Cite NSRW|wstitle=Apostles|short=x|noicon=x}} ** {{Cite CE1913|last=Coppieters|first=Honoré-Joseph|wstitle=Apostles|short=x|noicon=x}} ** {{Cite NIE|wstitle=Apostle|year=1905|short=x|noicon=x}} ** {{Cite EBD|wstitle=Apostle|short=x|noicon=x}} }} {{Authority control}} [[زمرو:حواري]] [[زمرو:عيسائيت ۾ رسول]] [[زمرو:عيسائيت]] [[زمرو:بائيبل|بائيبل جا رسول]] [[زمرو:اصطلاح قرآن]] [[زمرو:بائيبل جا رسول|بائيبل جا رسول]] [[زمرو:عيسائيت ۾ پهرين صدي]] [[زمرو:عيسائي مذهبي پيشوا]] [[زمرو:بائيبل ۾ يوناني ٻولي جا لفظ ۽ جملا]] [[زمرو:نئين عهد نامي جا ماڻهو]] [[زمرو:مذهبي قيادت جا ڪردار]] [[زمرو:رومن ڪيٿولڪ بزرگن جا گروپ]] [[زمرو:نئين عهد نامي جون اصطلاحون]] [[زمرو:بائيبل سان لاڳاپيل ماڻهن جي فهرست]] 4i7iq0bqws9zcnxawgm4r8bwv8kof5l 0 11908 390316 390071 2026-07-01T12:15:05Z Intisar Ali 8681 390316 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|طبعيات ۽ برقياتي انجنيئرنگ جي هڪ شاخ}} [[فائل:Arduino ftdi chip-1.jpg|thumb|right|upright=1.2|[[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] تي جديد [[سطح-تي-لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] سان لڳايل برقي جزا، جن جي مٿئين حصي ۾ هڪ وڏو [[مربوط سرڪٽ]] پڻ موجود آهي.]] '''برقيات''' يا '''اليڪٽرانڪس''' ('''Electronics''') [[طبعيات]] ۽ [[برقياتي انجنيئرنگ]] جو هڪ سائنسي ۽ انجنيئرنگي شعبو آهي، جيڪو [[اليڪٽران]]ن ۽ ٻين [[برقي چارج]] وارن ذرڙن کي استعمال ڪندڙ اوزارن جي جوڙجڪ، تياري ۽ آپريشن جي اصولن جو مطالعو ڪري ٿو. هي [[طبعيات]]<ref>{{Cite web |last=française |first=Académie |title=électronique {{!}} Dictionnaire de l'Académie française {{!}} 9e édition |url=http://www.dictionnaire-academie.fr/article/A9E0727 |access-date=2024-05-26 |website=www.dictionnaire-academie.fr |language=fr}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-05-21 |title=Definition of ELECTRONICS |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/electronics |access-date=2024-05-26 |website=www.merriam-webster.com |language=en}}</ref> ۽ [[برقياتي انجنيئرنگ]] جي هڪ ذيلي شاخ آهي، جيڪا [[فعال برقي جزو|فعال برقي جزن]] جهڙوڪ [[ٽرانزسٽر]]، [[ڊائيوڊ]] ۽ [[مربوط سرڪٽ]]ن جي مدد سان [[برقي رو]] جي وهڪري کي ڪنٽرول ۽ وڌائي ٿي، ۽ ان کي هڪ صورت مان ٻي صورت ۾ تبديل ڪري ٿي، جيئن [[متبادل رو]] (AC) کي [[سڌي رو]] (DC) ۾ يا [[تشبيهي سگنل]]ن کي [[عددي سگنل]]ن ۾ تبديل ڪرڻ. برقي اوزارن جديد سماج جي ڪيترن ئي شعبن، جهڙوڪ [[ٽيلي ڪميونيڪشن]]، وندر، تعليم، صحت، صنعت ۽ سلامتي جي ترقي تي گهرو اثر وڌو آهي. برقيات جي ترقيءَ جو بنيادي محرڪ [[سيمي ڪنڊڪٽر]] صنعت آهي، جيڪا عالمي طلب کي پورو ڪرڻ لاءِ وڌيڪ جديد برقي اوزار ۽ سرڪٽ تيار ڪندي رهي ٿي. [[سيمي ڪنڊڪٽر]] صنعت عالمي معيشت جي سڀ کان وڏي ۽ منافعي بخش صنعتن مان هڪ آهي، جنهن جي سالياني آمدني 2018ع ۾ 481 ارب آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ هئي. [[برقيات جي صنعت]] ۾ ٻيا به ڪيترائي شعبا شامل آهن، جيڪي برقي اوزارن ۽ نظامن تي دارومدار رکن ٿا، جهڙوڪ [[اي-واپار]]،{{cn|date=May 2025|reason=اي-واپار برقي اوزارن جي پيداوار وارو شعبو نه، پر پرچون واپار آهي. هن دعويٰ جو ماخذ ڪهڙو آهي؟}} جنهن 2017ع دوران آن لائين وڪرو ذريعي 29 ٽرلين آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ واپار ڪيو. ``` هٿرادو برقي شين ۾ [[ريڊيو]]، [[ٽيليويزن]] ريفريجريٽر، استري، پنکا، ايئرڪنڊيشنر، واشنگ مشينون، برقي چُلها، ڪٽليون، جوسر، بلينڊر ۽ ٽوسٽر وغيره اچي وڃن ٿا. برقي شين کي ٻن حصن ۾ ورهايو ويو آهي. هڪڙيون ڳريون برقي شيون ۽ ٻيون هلڪيون برقي هٿرادو شيون. ڳرين برقي شين ۾ اليڪٽريڪل ڪمپليڪس، ٽرانسفارمر ۽ بجليءَ جا ٻيا وڏا سامان اچن ٿا. هلڪين برقي شين ۾ بجليءَ جون موٽرون، پنکا، واشنگ مشينون، فرج ۽ ننڍا ٽرانسفارمر وغيره شامل آهن. بجليءَ جون ڪيتريون هٿرادو شيون [[پاڪستان]] ۾ تيار ٿينديون آهن، جن ۾ موٽرون، پنکا، بلب، ٽيوب لائيٽون، ڪيبل تارون، واٽر ڪولر، وولٽيج ريگيوليٽر، اسيبلائيزر، استريون، هيٽر، ٽيبل لئمپ، بَزر، گهنٽيون، ٽوسٽر ساڪيٽ، پلگ، هولڊر ۽ سئچ وغيره کان سواءِ وڏين برقي شين جا ننڍڙا ننڍڙا پرزا ۽ [[اوزار]] شامل آهن. پاڪستان ۾ بجليءَ جون تارون ۽ ڪيبل بنائڻ جا ڪيترائي ڪارخانا آهن. گجرات ۾ پنکن جي صنعت آهي، جتي هر قسم جا پنکا تيار ڪيا ويندا آهن. ان کانسواءِ ڊيزرٽ ڪولر خالص پاڪستاني صنعت آهي. برقي هٿراڌو شين جي وڏي مارڪيٽ ڪراچيءَ ۾ آهي. ان کان سواءِ [[سنڌ]] جي سڀني شهرن، پنجاب ۽ [[بلوچستان]] ۾ پڻ مارڪيٽون آهن. ڊيزرٽ ڪولر جا ڪارخانا [[ڪراچي]]، [[لاهور،]] [[گجرات]] ۽ [[گجرانوالا]] ۾ آهن. بجليءَ جي بلبن ۽ ٽيوب لائيٽن ۾ پنج واٽ کان ويندي 1500 واٽ جا بلب، ٻن فوٽن ۽ چئن فوٽن جون ٽيوب لائيٽون، وڌيڪ روشنيءَ ۽ طاقت جا مرڪيوري بلب ۽ گاڏين ۾ استعمال ٿيندڙ گهٽ وولٽيج جا بلب شامل آهن. پاڪستان ۾ ننڍا ۽ وڏا ٽرانسفارمر ٺاهڻ جا اَٺ ڪارخانا آهن. ان کان سواءِ پاڪستان ۾ پلاسٽڪ مان ٺهندڙ برقي شيون، جن کي بيڪرلائيٽ چيو ويندو آهي، به تيار ٿينديون آهن. بجليءَ جو موٽرون ۽ واشنگ مشينون ٺاهڻ جا به ڪيترائي ڪارخانا پاڪستان ۾ ڪم ڪري رهيا آهن. اڄ جي جديد دؤر ۾ [[بجلي]] رڳو گهرن کي روشن ڪرڻ لاءِ نه، پر سڄي گهر کي هلائڻ جي ذميداري کڻي چڪي آهي. بجليءَ جي شين، اڄ ”گهر“ جو تصور ئي بدلائي ڇڏيو آهي.<ref>{{Citation |title=اليڪٽرانڪس : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D9%8A%DA%AA%D9%BD%D8%B1%D8%A7%D9%86%DA%AA%D8%B3 |access-date=2015-09-21 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305015408/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D9%8A%DA%AA%D9%BD%D8%B1%D8%A7%D9%86%DA%AA%D8%B3 |url-status=dead }}</ref> == تاريخ ۽ ترقي == {{See also|برقياتي انجنيئرنگ جي تاريخ|برقياتي ۽ برقياتي انجنيئرنگ جي وقتوار فهرست}} [[File:Audion receiver.jpg|thumb|1914ع ۾ [[لي ڊي فاريسٽ]] پاران تيار ڪيل ابتدائي [[آڊيوئن]] ريڊيو رسيورن مان هڪ]] [[ڪارل فرڊيننڊ براون]] 1874ع ۾ [[ڪرسٽل ڊٽيڪٽر]]، جيڪو پهريون [[سيمي ڪنڊڪٽر]] اوزار هو، تيار ڪيو. ان کان پوءِ 1897ع ۾ [[جوزف جان ٿامسن]] [[اليڪٽران]] جي سڃاڻپ ڪئي. بعد ۾ [[ويڪيوم ٽيوب]] جي ايجاد، جيڪا ننڍن [[برقي سگنل]]ن کي [[ايمپلي فائر|وڌائي]] ۽ [[ريڪٽيفائر|سڌو]] ڪري سگهندي هئي، برقيات ۽ اليڪٽران جي دور جي شروعات ڪئي.<ref>{{Cite web |url=https://www.uni-marburg.de/de/uniarchiv/unijournal/urvater-der-kommunikationsgesellschaft.pdf |title=Urvater der Kommunikationsgesellschaft: Ferdinand Braun – Student und Professor in Marburg – kam vor 150 Jahren zur Welt |language=de |trans-title=Forefather of the communications society: Ferdinand Braun – student and professor in Marburg – was born 150 years ago |publisher=[[Philipps-Universität Marburg]] |date=2007-12-17 |access-date=2025-09-05}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.aps.org/publications/apsnews/200010/history.cfm|title=This Month in Physics History - October 1897: The Discovery of the Electron |website= American Physical Society |access-date=2018-09-19|archive-date=19 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180919171705/https://www.aps.org/publications/apsnews/200010/history.cfm|url-status=live}}</ref> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[امبروز فليمنگ]] [[ڊائيوڊ]] ۽ [[لي ڊي فاريسٽ]] [[ٽرائيوڊ]] ايجاد ڪيا، جنهن سان [[ريڊيو سگنل]] جهڙن ڪمزور برقي وولٽيجن جي سڃاڻپ ممڪن ٿي. [[ويڪيوم ٽيوب]] (ٿرمائيو نڪ والوز) پهريان سرگرم [[برقي جزو|برقي جزا]] هئا، جيڪي انفرادي [[اليڪٽران]]ن جي وهڪري کي ڪنٽرول ڪري [[برقي رو]] تي ضابطو آڻيندا هئا. انهن ذريعي رو جي واڌ ۽ سڌاري ممڪن ٿي، جنهن سان [[ريڊيو]]، [[ٽيليويزن]]، [[ريڊار]]، ڊگهي فاصلي واري ٽيليفوني ۽ ٻين ڪيترين ئي ٽيڪنالاجين جي ترقي ٿي.<ref>{{cite journal|last=Guarnieri|first=M.|date=2012|title=The age of vacuum tubes: Early devices and the rise of radio communications|journal=IEEE Ind. Electron. Mag.|volume=6|issue=1|pages=41–43|doi=10.1109/MIE.2012.2182822|bibcode=2012IIEM....6a..41G |s2cid=23351454}}</ref> 1920ع واري ڏهاڪي تائين تجارتي ريڊيو نشريات ۽ [[ڏورسنچار]] عام ٿي ويا، جڏهن ته برقي ايمپلي فائر ڊگهي فاصلي واري [[ٽيليفوني]] ۽ موسيقي جي رڪارڊنگ ۾ استعمال ٿيڻ لڳا. اڳيون وڏو ٽيڪنالاجي قدم ڪيترن ڏهاڪن بعد آيو، جڏهن 1947ع ۾ [[جان بارڊين]] ۽ [[والٽر هاوسر بريٽن]] بيل ليبارٽريز ۾ پهريون ڪم ڪندڙ [[پوائنٽ-ڪنٽيڪٽ ٽرانزسٽر]] ايجاد ڪيو.<ref>{{cite web |title=1947: Invention of the Point-Contact Transistor |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/invention-of-the-point-contact-transistor/ |website=[[Computer History Museum]] |access-date=10 August 2019 |archive-date=30 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210930151529/https://www.computerhistory.org/siliconengine/invention-of-the-point-contact-transistor/ |url-status=live }}</ref> تنهن هوندي به 1980ع جي وچ ڌاري تائين [[مائڪرو ويو]]، وڏي طاقت واري ٽرانسميشن ۽ [[ٽيليويزن]] رسيورن ۾ ويڪيوم ٽيوب اهم حيثيت برقرار رکي.<ref name="Okamura1994">{{cite book|author=Sōgo Okamura|title=History of Electron Tubes|url=https://books.google.com/books?id=VHFyngmO95YC&pg=PR4|access-date=5 December 2012|year=1994|publisher=IOS Press|isbn=978-9051991451|page=5}}</ref> ان کان پوءِ [[سالڊ اسٽيٽ برقيات]] تقريباً مڪمل طور تي ويڪيوم ٽيوبن جي جاءِ والاري ورتي، جيتوڻيڪ اهي اڄ به ڪجهه خاص استعمالن، جهڙوڪ اعليٰ طاقت وارن آر ايف ايمپلي فائرن، [[ڪيٿوڊ ري ٽيوب]]ن، خاص آڊيو اوزارن، [[گٽار ايمپلي فائر]]ن ۽ ڪجهه [[ڪيوٽي ميگنيٽرون]] اوزارن ۾ استعمال ٿين ٿيون. اپريل 1955ع ۾ [[آءِ بي ايم 608]] پهريون [[آءِ بي ايم]] پيداوار هو، جنهن ۾ ويڪيوم ٽيوب کان سواءِ مڪمل طور [[ٽرانزسٽر]] سرڪٽ استعمال ڪيا ويا، ۽ اهو پهريون مڪمل ٽرانزسٽر تي ٻڌل تجارتي [[ڳڻپيوڪر]] سمجھيو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last= Bashe |first= Charles J. |title=IBM's Early Computers |publisher=MIT |year=1986 |page=386 |isbn=978-0262022255}}</ref><ref>{{cite book |last1=Pugh |first1=Emerson W. |last2=Johnson |first2=Lyle R. |last3=Palmer |first3=John H. |year=1991 |title=IBM's 360 and early 370 systems |publisher=MIT Press |isbn=978-0262161237 |page=34}}</ref> هن مشين ۾ 3,000 کان وڌيڪ [[جرمينيم]] ٽرانزسٽر لڳل هئا. [[ٿامس جي. واٽسن جونيئر]] حڪم ڏنو ته مستقبل جون سڀئي آءِ بي ايم شيون ٽرانزسٽرن تي ٻڌل هونديون. نتيجي ۾ ڪمپيوٽرن جي [[لاجڪ گيٽ]]ن ۽ ٻاهرين اوزارن ۾ تقريباً مڪمل طور ٽرانزسٽر استعمال ٿيڻ لڳا. بهرحال، شروعاتي [[جنڪشن ٽرانزسٽر]] نسبتاً وڏا ۽ وڏي پيماني تي تيار ڪرڻ ۾ ڏکيا هئا، جنهن ڪري انهن جو استعمال محدود رهيو.<ref name="Moskowitz">{{cite book |last1=Moskowitz |first1=Sanford L. |title=Advanced Materials Innovation: Managing Global Technology in the 21st century |date=2016 |publisher=[[John Wiley & Sons]] |isbn=978-0470508923 |page=168}}</ref> [[موسفيٽ]] (MOSFET) کي 1955ع کان 1960ع جي وچ ۾ بيل ليبارٽريز ۾ ايجاد ڪيو ويو.<ref>{{Cite journal |last1=Frosch |first1=C. J. |last2=Derick |first2=L |date=1957 |title=Surface Protection and Selective Masking during Diffusion in Silicon |journal=Journal of the Electrochemical Society |volume=104 |issue=9 |page=547 |doi=10.1149/1.2428650}}</ref><ref>{{Cite book |last=Kahng |first=Dawon |chapter=Silicon-Silicon Dioxide Surface Device |title=Semiconductor Devices: Pioneering Papers |publisher=World Scientific |date=1991 |pages=583–596}}</ref> اهو پهريون واقعي ننڍو ٽرانزسٽر هو، جنهن کي آساني سان ننڍو ڪري وڏي پيماني تي تيار ڪري سگهجي ٿو. ان جي فائدن ۾ اعليٰ پيماني تي ننڍو ڪرڻ جي صلاحيت، گهٽ قيمت، گهٽ بجلي خرچ ۽ وڌيڪ ڪثافت شامل آهن.<ref>{{cite journal |last1=Motoyoshi |first1=M. |title=Through-Silicon Via (TSV) |journal=Proceedings of the IEEE |date=2009 |volume=97 |issue=1 |pages=43–48 |doi=10.1109/JPROC.2008.2007462}}</ref><ref>{{cite news |title=Transistors Keep Moore's Law Alive |work=EETimes |date=12 December 2018}}</ref> هن ايجاد [[برقيات جي صنعت]] ۾ انقلاب آندو ۽ اڄ اهو دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ برقي اوزار آهي. سرڪٽن جي پيچيدگي وڌڻ سان انهن جي جسامت هڪ وڏو مسئلو بڻجي وئي. وڏن جزن سبب انهن کي ڳنڍيندڙ تارون به ڊگهيون ٿينديون هيون، جنهن سان برقي سگنلن کي سرڪٽ مان گذرڻ ۾ وڌيڪ وقت لڳندو هو ۽ ڪمپيوٽر جي رفتار گهٽجي ويندي هئي. [[جئڪ ڪلبي]] ۽ [[رابرٽ نوئس]] جي [[مربوط سرڪٽ]] (Integrated Circuit) جي ايجاد هن مسئلي جو حل پيش ڪيو، جنهن ۾ سڀئي جزا هڪ ئي [[سيمي ڪنڊڪٽر]] بلاڪ تي تيار ڪيا ويا. ان سان سرڪٽ وڌيڪ ننڍا ۽ پيداوار خودڪار ٿي وئي. انهيءَ ترقي سان [[سلڪون]] جي هڪڙي ڪرسٽل ويفر تي سڀئي جزا گڏ ڪرڻ جو تصور پيدا ٿيو، جنهن مان 1960ع جي شروعات ۾ [[ننڍي پيماني واري انضمام]] (SSI)، پوءِ 1960ع جي آخر ۾ [[وچولي پيماني واري انضمام]] (MSI)، ۽ بعد ۾ [[تمام وڏي پيماني واري انضمام]] (VLSI) وجود ۾ آيا. 2008ع تائين اربين ٽرانزسٽرن وارا پروسيسر تجارتي طور تي دستياب ٿي چڪا هئا.<ref>{{cite web |title=Intel to deliver first computer chip with two billion transistors |url=https://www.smh.com.au/technology/intel-to-deliver-first-computer-chip-with-two-billion-transistors-20080205-1q88.html |website=The Sydney Morning Herald |date=5 February 2008 |access-date=30 June 2026 }}</ref> ==ذيلي شعبا== {{div col|colwidth=20em}} * [[اينالاگ اليڪٽرانڪس]] * [[آوازي سامان]] * [[ايويانِڪس]] * [[بايو اليڪٽرانڪس]] * [[سرڪٽ ڊزائين]] * [[ڊجيٽل اليڪٽرانڪس]] * [[برقي جزا|اليڪٽرانڪ ڪمپونينٽس]] * [[ايمبيڊڊ نظام]] * [[مربوط سرڪٽ]] * [[مائڪرو اليڪٽرانڪس]] * [[نينو اليڪٽرانڪس]] * [[آپٽو اليڪثرانڪس]] * [[پاور اليڪثرانڪس]] * [[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] * [[سيمي ڪنڊڪٽر اوزار|سيمي ڪنڊڪٽر اوزار]] * [[سينسر]] * [[ٽيلي ڪميونيڪيشن]] {{div col end}} == اوزار ۽ جزا {{anchor|Devices|Components}} == {{main|برقي جزو}} [[فائل:Componentes.JPG|thumb|مختلف برقي جزا]] [[برقي جزو]] اهڙو هر جزو آهي، جيڪو '''برقي نظام''' يا '''برقي اوزار''' ۾ سرگرم (ايڪٽو) يا غير سرگرم (پيسو) هجي. جزن کي عام طور تي [[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] (PCB) تي سولڊر ڪري پاڻ ۾ ڳنڍيو ويندو آهي، جنهن سان هڪ خاص ڪم سرانجام ڏيندڙ برقي سرڪٽ تيار ٿيندو آهي. جزا الڳ الڳ به استعمال ٿي سگهن ٿا يا وڌيڪ پيچيده صورت ۾ [[مربوط سرڪٽ]]ن جي شڪل ۾ به پيڪيج ڪيا ويندا آهن. غير سرگرم برقي جزن ۾ [[ڪيپيسٽر]]، [[انڊڪٽر]] ۽ [[مزاحم]] شامل آهن، جڏهن ته سرگرم جزن ۾ [[سيمي ڪنڊڪٽر اوزار]]، [[ٽرانزسٽر]] ۽ [[ٿائرسٽر]] شامل آهن، جيڪي اليڪٽران جي سطح تي برقي رو جي وهڪري کي ڪنٽرول ڪن ٿا.<ref>{{cite book|title=Power Electronics and Variable Frequency Drives: Technology and Applications |publisher=Wiley Online Library|doi=10.1002/9780470547113|year=1996|isbn=978-0470547113|s2cid=107126716|editor1-last=Bose|editor1-first=Bimal K}}</ref> == سرڪٽن جا قسم == برقي سرڪٽن جي ڪمن کي ٻن بنيادي گروهن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: تشبيهي (Analog) ۽ عددي (Digital). ڪو خاص اوزار انهن مان ڪنهن هڪ قسم جي سرڪٽ تي مشتمل ٿي سگهي ٿو يا ٻنهي قسمن جي گڏيل استعمال تي ٻڌل ٿي سگهي ٿو. جديد دور ۾ تشبيهي سرڪٽن جو استعمال گهٽجي رهيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا ڪيترائي ڪم هاڻي عددي سرڪٽ سرانجام ڏئي رهيا آهن. === تشبيهي سرڪٽ === {{Main|تشبيهي برقيات}} [[تشبيهي سرڪٽ]] (اينالاگ سرڪٽ) سگنلن جي پروسيسنگ لاءِ لڳاتار وولٽيج يا برقي رو جي حد استعمال ڪندا آهن، جڏهن⁠تہ عددي سرڪٽ الڳ الڳ (ڊسڪريٽ) سطحن تي ڪم ڪندا آهن. برقيات جي شروعاتي دور ۾ ريڊيو وصول ڪندڙن، ريڊيو موڪليندڙن ۽ ٻين ڪيترن ئي اوزارن ۾ تشبيهي سرڪٽ عام هئا. تشبيهي برقي ڪمپيوٽر لڳاتار متغيرن (ڪنٽينيوئس ويريئبلز) سان لاڳاپيل مسئلن جي حل لاءِ اهم هئا، جيستائين عددي پروسيسنگ وڌيڪ ترقي نه ڪئي. سيمي ڪنڊڪٽر ٽيڪنالاجي جي ترقي سان تشبيهي سرڪٽن جا ڪيترائي ڪم عددي سرڪٽن حوالي ٿي ويا، تنهنڪري مڪمل طور تشبيهي سرڪٽ هاڻي گهٽ استعمال ٿين ٿا. اڄڪلهه گهڻا نظام گڏيل (ھائبرڊ) انداز اختيار ڪن ٿا، جنهن ۾ اينالاگ سگنل وصول ڪرڻ لاءِ شروعاتي حصي ۾ تشبيهي سرڪٽ استعمال ٿين ٿا، جڏهن⁠تہ بعد ۾ [[مائڪروپروسيسر]] ذريعي عددي پروسيسنگ ڪئي ويندي آهي. ڪڏهن ڪڏهن اهڙن سرڪٽن جي درجابندي مشڪل هوندي آهي، جن ۾ لڪيرِي (لينيئر) ۽ غير لڪيرِي (نان-لينيئر) ٻنهي قسمن جا عنصر موجود هجن. مثال طور وولٽيج مقابلو ڪندڙ (وولٽيج ڪمپريٽر) لڳاتار وولٽيج قبول ڪري ٿو، پر نتيجي ۾ رڳو ٻن مان هڪ سطح ڏيکاري ٿو، بلڪل عددي سرڪٽ وانگر. ساڳيءَ طرح، حد کان وڌيڪ هلندڙ ٽرانزسٽر ايمپلي فائر هڪ ڪنٽرول ٿيل [[سوئچ]] وانگر رويي اختيار ڪري سگهي ٿو، جنهن جي پيداوار بنيادي طور ٻن سطحن تي مشتمل هوندي آهي. تشبيهي سرڪٽ اڄ به وڏي پيماني تي سگنلن جي واڌ ويجهه، جيئن وندر جي صنعت ۾، ۽ تشبيهي حساسن مان ايندڙ سگنلن جي تياري ۽ ترتيب ڏيڻ لاءِ، جهڙوڪ صنعتي ماپ ۽ ڪنٽرول نظامن ۾، استعمال ٿين ٿا. === عددي سرڪٽ === {{Main|عددي برقيات}} عددي سرڪٽ اهڙا برقي سرڪٽ آهن، جيڪي مقرر ۽ الڳ وولٽيج سطحن تي ٻڌل هوندا آهن. اهي [[بولين الجبرا]] استعمال ڪندا آهن ۽ سڀني عددي ڪمپيوٽرن ۽ مائڪروپروسيسر تي ٻڌل اوزارن جو بنياد آهن. اهي سادن منطقي دروازن کان وٺي وڏن مربوط سرڪٽن تائين پکڙيل آهن، جن ۾ لکين منطقي دروازا شامل ٿي سگهن ٿا. عددي سرڪٽ [[ٻٽو عددي نظام]] استعمال ڪن ٿا، جنهن ۾ ٻه وولٽيج سطحون ''0'' ۽ ''1'' منطقي حالت ظاهر ڪن ٿيون. عام طور تي منطقي ''0'' گهٽ وولٽيج (Low) ۽ منطقي ''1'' وڌيڪ وولٽيج (High) کي ظاهر ڪري ٿو، پر ڪجهه نظام ان جي ابتڙ تعريف به استعمال ڪن ٿا يا برقي رو تي ٻڌل هوندا آهن. ڪيترن ئي حالتن ۾ سرڪٽ جو ڊزائنر ضرورت موجب انهن تعريفن کي تبديل ڪري سگهي ٿو ته جيئن سرڪٽ جي جوڙجڪ آسان ٿي سگهي. تنهنڪري ''0'' ۽ ''1'' جي تعريف اختياري آهي.<ref>{{cite book |last1=Brown |first1=Stephen |last2=Vranesic |first2=Zvonko |title=Fundamentals of Digital Logic|format=e-book |date=2008 |publisher=McGraw Hill |isbn=978-0077144227}}</ref> [[ٽن بنيادن وارو ڪمپيوٽر|ٽن بنيادن واري]] (Ternary) منطق، جنهن ۾ ٽي حالتون هونديون آهن، تي پڻ تحقيق ڪئي وئي آهي ۽ ڪجهه نمونياتي ڪمپيوٽر تيار ڪيا ويا آهن، پر انهن کي عملي طور وسيع قبوليت حاصل نه ٿي سگهي آهي.<ref name="AoCP2">{{cite book |last=Knuth |first=Donald |title=The Art of Computer Programming |volume=2: Seminumerical Algorithms |pages=190–192 |publisher=Addison-Wesley |edition=2nd |date=1980 |isbn=0201038226}}</ref> عملي طور سڀئي [[ڪمپيوٽر]] ۽ [[عددي سگنل پروسيسر]] [[ٽرانزسٽر]]، جهڙوڪ [[MOSFET]]، تي ٻڌل [[عددي منطق]]ي سرڪٽ استعمال ڪندا آهن، جيڪي برقي منطقي دروازن ذريعي ٻٽي عددي حالتون پيدا ڪن ٿا. [[فائل:Logic-gates-circuits.png|thumb|عددي برقيات ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ ڪجهه منطقي دروازا]] * [[منطقي دروازو]] * [[جمع ڪندڙ (برقيات)]] * [[فلپ فلاپ (برقيات)]] * [[ڳڻپيندڙ (ڊجيٽل)]] * [[پروسيسر رجسٽر]] * [[ملٽي پليڪسر]] * [[شمٽ ٽرگر]] گهڻي حد تائين مربوط اوزار: * [[ميموري چپ]] * [[مائڪروپروسيسر]] * [[مائڪرو ڪنٽرولر]] * [[ايپليڪيشن-مخصوص مربوط سرڪٽ]] (ASIC) * [[ڊجيٽل سگنل پروسيسر]] (DSP) * [[فيلڊ-پروگراميبل گيٽ ايري]] (FPGA) * [[فيلڊ-پروگراميبل اينالاگ ايري]] (FPAA) * [[سسٽم آن چپ]] (SoC) == جوڙجڪ == برقي نظامن جي جوڙجڪ (اليڪٽرانڪ سسٽمس ڊزائين) اهڙن پيچيده برقي اوزارن ۽ نظامن، جهڙوڪ [[موبائل فون]] ۽ [[ڪمپيوٽر]]، جي گهڻ-شعبي (ملٽي-ڊسيپلنري) ڊزائن سان لاڳاپيل آهي. هن شعبي ۾ برقي نظام جي جوڙجڪ ۽ ترقي ([[نئين پيداوار جي ترقي]]) کان وٺي ان جي صحيح ڪارڪردگي، خدمت جي مدت ۽ [[ٻيهر استعمال]] تائين جا سڀ مرحلا شامل آهن.<ref name="lienig">{{Cite book|author=J. Lienig|author2=H. Bruemmer|title=Fundamentals of Electronic Systems Design|pages=1|publisher=Springer International Publishing|date=2017|isbn=978-3319558394|doi=10.1007/978-3-319-55840-0}}</ref> تنهنڪري برقي نظامن جي جوڙجڪ اهو عمل آهي، جنهن ۾ استعمال ڪندڙ جي مقرر ڪيل [[گهرجن جو تجزيو|گهرجن]] کي پورو ڪرڻ لاءِ پيچيده برقي اوزارن جي وضاحت ۽ ترقي ڪئي ويندي آهي. برقيات جي نظريي جي پيچيدگي سبب، برقي اوزارن جي ترقيءَ ۾ تجرباتي ليبارٽري اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. اهي تجربا انجنيئر جي تيار ڪيل ڊزائن کي جانچڻ، ان جي تصديق ڪرڻ ۽ ممڪن غلطين جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. ماضيءَ ۾ برقيات جون ليبارٽريون جسماني جڳهن تي موجود اوزارن ۽ سامان تي مشتمل هونديون هيون، پر هاڻوڪي دور ۾ [[برقي سرڪٽ جي نقلي مشق]] (سميوليشن) لاءِ سافٽويئر، جهڙوڪ [[سرڪٽ لاگڪس]]، [[ملٽي ازم]] ۽ [[پي اسپائيس]]، وڌيڪ عام ٿي ويا آهن. === ڪمپيوٽر جي مدد سان جوڙجڪ === {{Main|برقي جوڙجڪ جي خودڪاري}} اڄ جا برقي انجنيئر اڳواٽ تيار ڪيل جزن، جهڙوڪ [[بجلي جي فراهمي]]، [[سيمي ڪنڊڪٽر]] (مثلاً [[ٽرانزسٽر]]) ۽ [[مربوط سرڪٽ]] استعمال ڪري [[سرڪٽ جي جوڙجڪ|برقي سرڪٽ]] تيار ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا. [[برقي جوڙجڪ جي خودڪاري]] (EDA) جا سافٽويئر پروگرام [[اسڪيميٽڪ ڪيپچر]] ۽ [[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] جي ڊزائن لاءِ استعمال ٿيندا آهن. هن شعبي جا مشهور سافٽويئر [[اين آء ملٽي ازم]]، [[ڪيڊنس ڊزائين سسٽمس|ڪيڊنس]] ([[اورڪيڊ]] (ORCAD)، [[ايگل (پروگرام)|ايگل]] PCB ۽ Schematic، [[مينٽور گرافڪس|مينٽور]] (PADS PCB ۽ LOGIC Schematic)، [[الٽيم]] (Protel)، ليبسينٽر اليڪٽرانڪس (Proteus)، [[جي ايڊز]] (gEDA) ،[[ڪاء ڪيڊ]] (KiCad) ۽ ٻيا ڪيترائي آهن.<ref>{{Cite web |date=19 April 2023 |title=PCB design made easy for every engineer |url=https://www.autodesk.com/products/eagle/overview?term=1-YEAR&tab=subscription |website=Autodesk |access-date=19 April 2023 |archive-date=19 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230419124207/https://www.autodesk.com/products/eagle/overview?term=1-YEAR&tab=subscription |url-status=live }}</ref> == منفي خاصيتون == === حرارتي انتظام === {{Main|برقي اوزارن ۽ نظامن جو حرارتي انتظام}} [[گرمي]]، جيڪا برقي سرڪٽن مان پيدا ٿئي ٿي، ان کي ختم ڪرڻ ضروري هوندو آهي ته جيئن اوزار فوري طور خراب نه ٿئي ۽ ان جي ڊگهي مدي واري اعتبار کي بهتر بڻائي سگهجي. [[گرمي جي خارج ٿيڻ]] جو عمل گهڻو ڪري قدرتي موصليت (Conduction) ۽ وهڪري (Convection) ذريعي ٿيندو آهي. وڌيڪ اثرائتي گرمي خارج ڪرڻ لاءِ [[هيٽ سنڪ]]، [[مشيني پنکو|پنکا]] ذريعي هوائي ٿڌڪار، ۽ [[ڪمپيوٽر جي ٿڌڪار]] جا ٻيا طريقا، جهڙوڪ [[پاڻي ذريعي ٿڌڪار]]، استعمال ڪيا ويندا آهن. اهي طريقا [[وهڪرو (Convection)|وهڪري]]، [[حرارتي موصليت]] ۽ [[حرارتي شعاع]] جي ذريعي [[حرارتي توانائي]] کي خارج ڪندا آهن. === شور === {{Main|برقي شور}} برقي شور (Electronic Noise) اها اڻ وڻندڙ مداخلت آهي، جيڪا ڪنهن ڪارآمد سگنل تي شامل ٿي ان جي معلومات کي ڌنڌلو يا متاثر ڪري ٿي.<ref>''IEEE Dictionary of Electrical and Electronics Terms'' {{ISBN|978-0471428060}}</ref> شور، سرڪٽ جي خرابي سبب پيدا ٿيندڙ سگنل جي بگاڙ کان مختلف هوندو آهي. شور هر قسم جي برقي سرڪٽ سان لاڳاپيل هوندو آهي. اهو برقي مقناطيسي يا حرارتي سببن سان پيدا ٿي سگهي ٿو، جنهن کي سرڪٽ جي [[عملي گرمي پد]] کي گهٽائي گهٽائي سگهجي ٿو. جڏهن⁠تہ شور جا ڪجهه ٻيا قسم، جهڙوڪ [[شاٽ شور]]، ختم نٿا ڪري سگهجن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي مادي جي بنيادي طبعي خاصيتن جي حدن سبب پيدا ٿين ٿا. == پيڪيجنگ جا طريقا == {{expand section|reason=[[سيمي ڪنڊڪٽر پيڪيج]] جو خلاصو شامل ڪيو وڃي|date=July 2025}} [[فائل:MOS6581_chtaube061229.jpg|right|thumb|1980ع واري ڏهاڪي جي وچ واري [[گهريلو ڪمپيوٽر]] جي سرڪٽ بورڊ تي لڳايل ٿرو-هول اوزار. مٿئين کاٻي پاسي محوري ليڊ وارا اوزار، جڏهن⁠تہ مٿئين ساڄي پاسي نيرا شعاعي ليڊ وارا ڪيپيسٽر ڏسي سگهجن ٿا.]] {{Main|برقي پيڪيجنگ|سيمي ڪنڊڪٽر پيڪيج}} برقي جزن کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ وقت سان گڏ ڪيترائي مختلف طريقا استعمال ڪيا ويا آهن. مثال طور، شروعاتي برقيات ۾ سرڪٽ تيار ڪرڻ لاءِ [[پوائنٽ-ٽو-پوائنٽ وائرنگ]] استعمال ٿيندي هئي، جنهن ۾ جزا ڪاٺ جي بريڊ بورڊن تي لڳايا ويندا هئا. [[ڪاٺي سرشتي واري تعمير]] (Cordwood Construction) ۽ [[وائر ريپ]] پڻ استعمال ٿيندڙ طريقا هئا. اڄڪلهه گهڻا جديد برقي اوزار [[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] (PCB) استعمال ڪن ٿا، جيڪي [[FR-4]] ۽ [[FR-2]] جهڙن موادن مان تيار ڪيا ويندا آهن. برقي جزا عام طور تي PCB تي [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] يا [[سطح-تي-لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] ذريعي لڳايا ويندا آهن. گذريل ڪجهه سالن دوران برقي اوزارن جي اسيمبلي سان لاڳاپيل صحت ۽ ماحولياتي خدشن ڏانهن به وڌندڙ ڌيان ڏنو ويو آهي. == صنعت == {{Main|برقيات جي صنعت}} {{Further|صارف برقيات|سڀ کان وڌيڪ وڪرو ٿيندڙ برقي اوزارن جي فهرست|سيمي ڪنڊڪٽر صنعت}} [[برقيات جي صنعت]] ڪيترين ئي شاخن تي مشتمل آهي. هن سموري صنعت جي بنيادي محرڪ [[سيمي ڪنڊڪٽر صنعت]] آهي،<ref>{{cite news |title=Annual Semiconductor Sales Increase 21.6 Percent, Top $400 Billion for First Time |url=https://www.semiconductors.org/annual-semiconductor-sales-increase-21.6-percent-top-400-billion-for-first-time/ |access-date=11 October 2019 |work=[[Semiconductor Industry Association]] |date=5 February 2018 |archive-date=30 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210130013305/https://www.semiconductors.org/annual-semiconductor-sales-increase-21.6-percent-top-400-billion-for-first-time/ |url-status=live }}</ref> جنهن جي سالياني وڪرو 2018ع تائين {{US$|481&nbsp;billion|long=no}} کان وڌيڪ هئي.<ref name="deloitte">{{cite web |title=Semiconductors – the Next Wave |url=https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/cn/Documents/technology-media-telecommunications/deloitte-cn-tmt-semiconductors-the-next-wave-en-190422.pdf |publisher=[[Deloitte]] |date=April 2019 |access-date=11 October 2019 |archive-date=11 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191011213511/https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/cn/Documents/technology-media-telecommunications/deloitte-cn-tmt-semiconductors-the-next-wave-en-190422.pdf |url-status=dead }}</ref> صنعت جو سڀ کان وڏو شعبو [[برقي واپار]] آهي،<ref>{{cite web | title=Global e-commerce sales surged to $29 trillion | website=UN Trade and Development (UNCTAD) | date=29 March 2019 | url=https://unctad.org/news/global-e-commerce-sales-surged-29-trillion | access-date=20 January 2026}}</ref> جنهن 2017ع دوران {{US$|29&nbsp;trillion|long=no}} کان وڌيڪ آن لائن وڪرو پيدا ڪيو.<ref name="unctad">{{cite news |title=Global e-Commerce sales surged to $29&nbsp;trillion |url=https://unctad.org/en/pages/PressRelease.aspx?OriginalVersionID=505 |access-date=13 October 2019 |publisher=[[United Nations Conference on Trade and Development]] |date=29 March 2019 |archive-date=21 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191021154834/https://unctad.org/en/pages/PressRelease.aspx?OriginalVersionID=505 |url-status=live }}</ref> سڀ کان وڌيڪ تيار ٿيندڙ برقي اوزار [[ميٽل-آڪسائيڊ-سيمي ڪنڊڪٽر فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر]] (MOSFET) آهي، جنهن جا اندازي مطابق 1960ع کان 2018ع تائين 13{{nbsp}}[[سيڪسٽيلين]] MOSFET تيار ڪيا ويا.<ref name="computerhistory2018">{{cite web |title=13 Sextillion & Counting: The Long & Winding Road to the Most Frequently Manufactured Human Artifact in History |url=https://www.computerhistory.org/atchm/13-sextillion-counting-the-long-winding-road-to-the-most-frequently-manufactured-human-artifact-in-history/ |date=April 2, 2018 |website=[[Computer History Museum]] |access-date=28 July 2019 |archive-date=28 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190728143013/https://www.computerhistory.org/atchm/13-sextillion-counting-the-long-winding-road-to-the-most-frequently-manufactured-human-artifact-in-history/ |url-status=live }}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي ۾ آمريڪي ٺاهيندڙ [[سوني]] ۽ [[هٽاچي]] جهڙين جاپاني ڪمپنين سان مقابلو ڪرڻ ۾ ناڪام رهيا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي گهٽ قيمت تي اعليٰ معيار جون شيون تيار ڪري رهيون هيون. بهرحال، 1980ع واري ڏهاڪي تائين آمريڪي ٺاهيندڙ سيمي ڪنڊڪٽرن جي ترقي ۽ اسيمبلي ۾ عالمي اڳواڻ بڻجي ويا.<ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=Consumer electronics industry in the year 1960s.|url=https://natechnology.in/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127120812/https://natechnology.in/ |archive-date=27 January 2021 |access-date=2021-02-02|website=NaTechnology|language=en-US}}</ref> تنهن هوندي به، 1990ع واري ڏهاڪي ۽ ان کان پوءِ هي صنعت وڏي پيماني تي اوڀر ايشيا ڏانهن منتقل ٿي وئي. اهو عمل 1970ع واري ڏهاڪي ۾ مائڪروچپن جي وڏي پيماني تي پيداوار جي منتقلي سان شروع ٿيو، جتي سستي ۽ گهڻي مزدوري سان گڏ وڌندڙ ٽيڪنالاجي مهارت موجود هئي.<ref name="congress_giving_2022_08_03_forbes_com">[[Willy Shih|Shih, Willy]] ([[Harvard Business School]]): [https://www.forbes.com/sites/willyshih/2022/08/03/congress-is-giving-billions-to-the-us-semiconductor-industry-will-it-ease-chip-shortages/?sh=3ebd9629de4d "Congress Is Giving Billions To The U.S. Semiconductor Industry. Will It Ease Chip Shortages?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230703102256/https://gum.criteo.com/syncframe?origin=publishertag&topUrl=www.forbes.com |date=3 July 2023 }} transcript, August 3, 2022, ''[[Forbes]],'' retrieved September 12, 2022</ref><ref name="strengthening_2022_06_02_csis_org">[[James Andrew Lewis|Lewis, James Andrew]]: [https://www.csis.org/analysis/strengthening-transnational-semiconductor-industry "Strengthening a Transnational Semiconductor Industry"], {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220913013518/https://www.csis.org/analysis/strengthening-transnational-semiconductor-industry |date=13 September 2022 }} June 2, 2022, [[Center for Strategic and International Studies]] (CSIS), retrieved September 12, 2022</ref> ٽن ڏهاڪن دوران، سيمي ڪنڊڪٽرن جي پيداوار واري عالمي گنجائش ۾ آمريڪا جو حصو 1990ع ۾ 37 سيڪڙو مان گهٽجي 2022ع ۾ 12 سيڪڙو رهجي ويو.<ref name="strengthening_2022_06_02_csis_org" /> آمريڪا جي سڀ کان وڏي سيمي ڪنڊڪٽر ٺاهيندڙ ڪمپني [[انٽيل ڪارپوريشن]]، پيداوار واري ٽيڪنالاجي ۾ پنهنجي ٺيڪيدار [[تائيوان سيمي ڪنڊڪٽر مينوفيڪچرنگ ڪمپني]] (TSMC) کان گهڻو پوئتي رهجي وئي.<ref name="congress_giving_2022_08_03_forbes_com" /> ان وقت تائين [[تائيوان]] جديد سيمي ڪنڊڪٽرن جو دنيا جو سڀ کان وڏو ذريعو بڻجي چڪو هو،<ref name="strengthening_2022_06_02_csis_org" /><ref name="congress_giving_2022_08_03_forbes_com" /> جنهن کان پوءِ [[ڏکڻ ڪوريا]]، [[آمريڪا]]، [[جاپان]]، [[سنگاپور]] ۽ [[چين]] جا نمبر اچن ٿا.<ref name="strengthening_2022_06_02_csis_org" /><ref name="congress_giving_2022_08_03_forbes_com" /> سيمي ڪنڊڪٽر صنعت جون اهم سهولتون (جيڪي اڪثر ٻين ملڪن ۾ قائم وڏين ڪمپنين جون ماتحت شاخون هونديون آهن) [[يورپ]]، خاص طور تي [[نيدرلينڊز]]، ڏکڻ اوڀر ايشيا، ڏکڻ آمريڪا ۽ [[اسرائيل]] ۾ پڻ موجود آهن.<ref name="congress_giving_2022_08_03_forbes_com" /> == حوالا == {{حوالا}} {{حوالو}} {{ڪچو}} 13hvxnrwlz8o8cqa5ecucg5he5reojl 390426 390316 2026-07-01T21:59:40Z Intisar Ali 8681 390426 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|طبعيات ۽ برقياتي انجنيئرنگ جي هڪ شاخ}} [[فائل:Arduino ftdi chip-1.jpg|thumb|right|upright=1.2|[[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] تي جديد [[سطح-تي-لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] سان لڳايل برقي جزا، جن جي مٿئين حصي ۾ هڪ وڏو [[مربوط سرڪٽ]] پڻ موجود آهي.]] '''برقيات''' يا '''اليڪٽرانڪس''' ('''Electronics''') [[طبعيات]] ۽ [[برقياتي انجنيئرنگ]] جو هڪ سائنسي ۽ انجنيئرنگي شعبو آهي، جيڪو [[اليڪٽران]]ن ۽ ٻين [[برقي چارج]] وارن ذرڙن کي استعمال ڪندڙ اوزارن جي جوڙجڪ، تياري ۽ آپريشن جي اصولن جو مطالعو ڪري ٿو. هي [[طبعيات]]<ref>{{Cite web |last=française |first=Académie |title=électronique {{!}} Dictionnaire de l'Académie française {{!}} 9e édition |url=http://www.dictionnaire-academie.fr/article/A9E0727 |access-date=2024-05-26 |website=www.dictionnaire-academie.fr |language=fr}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-05-21 |title=Definition of ELECTRONICS |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/electronics |access-date=2024-05-26 |website=www.merriam-webster.com |language=en}}</ref> ۽ [[برقياتي انجنيئرنگ]] جي هڪ ذيلي شاخ آهي، جيڪا [[فعال برقي جزو|فعال برقي جزن]] جهڙوڪ [[ٽرانزسٽر]]، [[ڊائيوڊ]] ۽ [[مربوط سرڪٽ]]ن جي مدد سان [[برقي رو]] جي وهڪري کي ڪنٽرول ۽ وڌائي ٿي، ۽ ان کي هڪ صورت مان ٻي صورت ۾ تبديل ڪري ٿي، جيئن [[متبادل رو]] (AC) کي [[سڌي رو]] (DC) ۾ يا [[تشبيهي سگنل]]ن کي [[عددي سگنل]]ن ۾ تبديل ڪرڻ. برقي اوزارن جديد سماج جي ڪيترن ئي شعبن، جهڙوڪ [[ٽيلي ڪميونيڪشن]]، وندر، تعليم، صحت، صنعت ۽ سلامتي جي ترقي تي گهرو اثر وڌو آهي. برقيات جي ترقيءَ جو بنيادي محرڪ [[سيمي ڪنڊڪٽر]] صنعت آهي، جيڪا عالمي طلب کي پورو ڪرڻ لاءِ وڌيڪ جديد برقي اوزار ۽ سرڪٽ تيار ڪندي رهي ٿي. [[سيمي ڪنڊڪٽر]] صنعت عالمي معيشت جي سڀ کان وڏي ۽ منافعي بخش صنعتن مان هڪ آهي، جنهن جي سالياني آمدني 2018ع ۾ 481 ارب آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ هئي. [[برقيات جي صنعت]] ۾ ٻيا به ڪيترائي شعبا شامل آهن، جيڪي برقي اوزارن ۽ نظامن تي دارومدار رکن ٿا، جهڙوڪ [[اي-واپار]]،{{cn|date=May 2025|reason=اي-واپار برقي اوزارن جي پيداوار وارو شعبو نه، پر پرچون واپار آهي. هن دعويٰ جو ماخذ ڪهڙو آهي؟}} جنهن 2017ع دوران آن لائين وڪرو ذريعي 29 ٽرلين آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ واپار ڪيو. ``` هٿرادو برقي شين ۾ [[ريڊيو]]، [[ٽيليويزن]] ريفريجريٽر، استري، پنکا، ايئرڪنڊيشنر، واشنگ مشينون، برقي چُلها، ڪٽليون، جوسر، بلينڊر ۽ ٽوسٽر وغيره اچي وڃن ٿا. برقي شين کي ٻن حصن ۾ ورهايو ويو آهي. هڪڙيون ڳريون برقي شيون ۽ ٻيون هلڪيون برقي هٿرادو شيون. ڳرين برقي شين ۾ اليڪٽريڪل ڪمپليڪس، ٽرانسفارمر ۽ بجليءَ جا ٻيا وڏا سامان اچن ٿا. هلڪين برقي شين ۾ بجليءَ جون موٽرون، پنکا، واشنگ مشينون، فرج ۽ ننڍا ٽرانسفارمر وغيره شامل آهن. بجليءَ جون ڪيتريون هٿرادو شيون [[پاڪستان]] ۾ تيار ٿينديون آهن، جن ۾ موٽرون، پنکا، بلب، ٽيوب لائيٽون، ڪيبل تارون، واٽر ڪولر، وولٽيج ريگيوليٽر، اسيبلائيزر، استريون، هيٽر، ٽيبل لئمپ، بَزر، گهنٽيون، ٽوسٽر ساڪيٽ، پلگ، هولڊر ۽ سئچ وغيره کان سواءِ وڏين برقي شين جا ننڍڙا ننڍڙا پرزا ۽ [[اوزار]] شامل آهن. پاڪستان ۾ بجليءَ جون تارون ۽ ڪيبل بنائڻ جا ڪيترائي ڪارخانا آهن. گجرات ۾ پنکن جي صنعت آهي، جتي هر قسم جا پنکا تيار ڪيا ويندا آهن. ان کانسواءِ ڊيزرٽ ڪولر خالص پاڪستاني صنعت آهي. برقي هٿراڌو شين جي وڏي مارڪيٽ ڪراچيءَ ۾ آهي. ان کان سواءِ [[سنڌ]] جي سڀني شهرن، پنجاب ۽ [[بلوچستان]] ۾ پڻ مارڪيٽون آهن. ڊيزرٽ ڪولر جا ڪارخانا [[ڪراچي]]، [[لاهور،]] [[گجرات]] ۽ [[گجرانوالا]] ۾ آهن. بجليءَ جي بلبن ۽ ٽيوب لائيٽن ۾ پنج واٽ کان ويندي 1500 واٽ جا بلب، ٻن فوٽن ۽ چئن فوٽن جون ٽيوب لائيٽون، وڌيڪ روشنيءَ ۽ طاقت جا مرڪيوري بلب ۽ گاڏين ۾ استعمال ٿيندڙ گهٽ وولٽيج جا بلب شامل آهن. پاڪستان ۾ ننڍا ۽ وڏا ٽرانسفارمر ٺاهڻ جا اَٺ ڪارخانا آهن. ان کان سواءِ پاڪستان ۾ پلاسٽڪ مان ٺهندڙ برقي شيون، جن کي بيڪرلائيٽ چيو ويندو آهي، به تيار ٿينديون آهن. بجليءَ جو موٽرون ۽ واشنگ مشينون ٺاهڻ جا به ڪيترائي ڪارخانا پاڪستان ۾ ڪم ڪري رهيا آهن. اڄ جي جديد دؤر ۾ [[بجلي]] رڳو گهرن کي روشن ڪرڻ لاءِ نه، پر سڄي گهر کي هلائڻ جي ذميداري کڻي چڪي آهي. بجليءَ جي شين، اڄ ”گهر“ جو تصور ئي بدلائي ڇڏيو آهي.<ref>{{Citation |title=اليڪٽرانڪس : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D9%8A%DA%AA%D9%BD%D8%B1%D8%A7%D9%86%DA%AA%D8%B3 |access-date=2015-09-21 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305015408/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D9%8A%DA%AA%D9%BD%D8%B1%D8%A7%D9%86%DA%AA%D8%B3 |url-status=dead }}</ref> == تاريخ ۽ ترقي == {{See also|برقياتي انجنيئرنگ جي تاريخ|برقياتي ۽ برقياتي انجنيئرنگ جي وقتوار فهرست}} [[File:Audion receiver.jpg|thumb|1914ع ۾ [[لي ڊي فاريسٽ]] پاران تيار ڪيل ابتدائي [[آڊيوئن]] ريڊيو رسيورن مان هڪ]] [[ڪارل فرڊيننڊ براون]] 1874ع ۾ [[ڪرسٽل ڊٽيڪٽر]]، جيڪو پهريون [[سيمي ڪنڊڪٽر]] اوزار هو، تيار ڪيو. ان کان پوءِ 1897ع ۾ [[جوزف جان ٿامسن]] [[اليڪٽران]] جي سڃاڻپ ڪئي. بعد ۾ [[ويڪيوم ٽيوب]] جي ايجاد، جيڪا ننڍن [[برقي سگنل]]ن کي [[ايمپلي فائر|وڌائي]] ۽ [[ريڪٽيفائر|سڌو]] ڪري سگهندي هئي، برقيات ۽ اليڪٽران جي دور جي شروعات ڪئي.<ref>{{Cite web |url=https://www.uni-marburg.de/de/uniarchiv/unijournal/urvater-der-kommunikationsgesellschaft.pdf |title=Urvater der Kommunikationsgesellschaft: Ferdinand Braun – Student und Professor in Marburg – kam vor 150 Jahren zur Welt |language=de |trans-title=Forefather of the communications society: Ferdinand Braun – student and professor in Marburg – was born 150 years ago |publisher=[[Philipps-Universität Marburg]] |date=2007-12-17 |access-date=2025-09-05}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.aps.org/publications/apsnews/200010/history.cfm|title=This Month in Physics History - October 1897: The Discovery of the Electron |website= American Physical Society |access-date=2018-09-19|archive-date=19 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180919171705/https://www.aps.org/publications/apsnews/200010/history.cfm|url-status=live}}</ref> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[امبروز فليمنگ]] [[ڊائيوڊ]] ۽ [[لي ڊي فاريسٽ]] [[ٽرائيوڊ]] ايجاد ڪيا، جنهن سان [[ريڊيو سگنل]] جهڙن ڪمزور برقي وولٽيجن جي سڃاڻپ ممڪن ٿي. [[ويڪيوم ٽيوب]] (ٿرمائيو نڪ والوز) پهريان سرگرم [[برقي جزو|برقي جزا]] هئا، جيڪي انفرادي [[اليڪٽران]]ن جي وهڪري کي ڪنٽرول ڪري [[برقي رو]] تي ضابطو آڻيندا هئا. انهن ذريعي رو جي واڌ ۽ سڌاري ممڪن ٿي، جنهن سان [[ريڊيو]]، [[ٽيليويزن]]، [[ريڊار]]، ڊگهي فاصلي واري ٽيليفوني ۽ ٻين ڪيترين ئي ٽيڪنالاجين جي ترقي ٿي.<ref>{{cite journal|last=Guarnieri|first=M.|date=2012|title=The age of vacuum tubes: Early devices and the rise of radio communications|journal=IEEE Ind. Electron. Mag.|volume=6|issue=1|pages=41–43|doi=10.1109/MIE.2012.2182822|bibcode=2012IIEM....6a..41G |s2cid=23351454}}</ref> 1920ع واري ڏهاڪي تائين تجارتي ريڊيو نشريات ۽ [[ڏورسنچار]] عام ٿي ويا، جڏهن ته برقي ايمپلي فائر ڊگهي فاصلي واري [[ٽيليفوني]] ۽ موسيقي جي رڪارڊنگ ۾ استعمال ٿيڻ لڳا. اڳيون وڏو ٽيڪنالاجي قدم ڪيترن ڏهاڪن بعد آيو، جڏهن 1947ع ۾ [[جان بارڊين]] ۽ [[والٽر هاوسر بريٽن]] بيل ليبارٽريز ۾ پهريون ڪم ڪندڙ [[پوائنٽ-ڪنٽيڪٽ ٽرانزسٽر]] ايجاد ڪيو.<ref>{{cite web |title=1947: Invention of the Point-Contact Transistor |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/invention-of-the-point-contact-transistor/ |website=[[Computer History Museum]] |access-date=10 August 2019 |archive-date=30 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210930151529/https://www.computerhistory.org/siliconengine/invention-of-the-point-contact-transistor/ |url-status=live }}</ref> تنهن هوندي به 1980ع جي وچ ڌاري تائين [[مائڪرو ويو]]، وڏي طاقت واري ٽرانسميشن ۽ [[ٽيليويزن]] رسيورن ۾ ويڪيوم ٽيوب اهم حيثيت برقرار رکي.<ref name="Okamura1994">{{cite book|author=Sōgo Okamura|title=History of Electron Tubes|url=https://books.google.com/books?id=VHFyngmO95YC&pg=PR4|access-date=5 December 2012|year=1994|publisher=IOS Press|isbn=978-9051991451|page=5}}</ref> ان کان پوءِ [[سالڊ اسٽيٽ برقيات]] تقريباً مڪمل طور تي ويڪيوم ٽيوبن جي جاءِ والاري ورتي، جيتوڻيڪ اهي اڄ به ڪجهه خاص استعمالن، جهڙوڪ اعليٰ طاقت وارن آر ايف ايمپلي فائرن، [[ڪيٿوڊ ري ٽيوب]]ن، خاص آڊيو اوزارن، [[گٽار ايمپلي فائر]]ن ۽ ڪجهه [[ڪيوٽي ميگنيٽرون]] اوزارن ۾ استعمال ٿين ٿيون. اپريل 1955ع ۾ [[آءِ بي ايم 608]] پهريون [[آءِ بي ايم]] پيداوار هو، جنهن ۾ ويڪيوم ٽيوب کان سواءِ مڪمل طور [[ٽرانزسٽر]] سرڪٽ استعمال ڪيا ويا، ۽ اهو پهريون مڪمل ٽرانزسٽر تي ٻڌل تجارتي [[ڳڻپيوڪر]] سمجھيو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last= Bashe |first= Charles J. |title=IBM's Early Computers |publisher=MIT |year=1986 |page=386 |isbn=978-0262022255}}</ref><ref>{{cite book |last1=Pugh |first1=Emerson W. |last2=Johnson |first2=Lyle R. |last3=Palmer |first3=John H. |year=1991 |title=IBM's 360 and early 370 systems |publisher=MIT Press |isbn=978-0262161237 |page=34}}</ref> هن مشين ۾ 3,000 کان وڌيڪ [[جرمينيم]] ٽرانزسٽر لڳل هئا. [[ٿامس جي. واٽسن جونيئر]] حڪم ڏنو ته مستقبل جون سڀئي آءِ بي ايم شيون ٽرانزسٽرن تي ٻڌل هونديون. نتيجي ۾ ڪمپيوٽرن جي [[لاجڪ گيٽ]]ن ۽ ٻاهرين اوزارن ۾ تقريباً مڪمل طور ٽرانزسٽر استعمال ٿيڻ لڳا. بهرحال، شروعاتي [[جنڪشن ٽرانزسٽر]] نسبتاً وڏا ۽ وڏي پيماني تي تيار ڪرڻ ۾ ڏکيا هئا، جنهن ڪري انهن جو استعمال محدود رهيو.<ref name="Moskowitz">{{cite book |last1=Moskowitz |first1=Sanford L. |title=Advanced Materials Innovation: Managing Global Technology in the 21st century |date=2016 |publisher=[[John Wiley & Sons]] |isbn=978-0470508923 |page=168}}</ref> [[موسفيٽ]] (MOSFET) کي 1955ع کان 1960ع جي وچ ۾ بيل ليبارٽريز ۾ ايجاد ڪيو ويو.<ref>{{Cite journal |last1=Frosch |first1=C. J. |last2=Derick |first2=L |date=1957 |title=Surface Protection and Selective Masking during Diffusion in Silicon |journal=Journal of the Electrochemical Society |volume=104 |issue=9 |page=547 |doi=10.1149/1.2428650}}</ref><ref>{{Cite book |last=Kahng |first=Dawon |chapter=Silicon-Silicon Dioxide Surface Device |title=Semiconductor Devices: Pioneering Papers |publisher=World Scientific |date=1991 |pages=583–596}}</ref> اهو پهريون واقعي ننڍو ٽرانزسٽر هو، جنهن کي آساني سان ننڍو ڪري وڏي پيماني تي تيار ڪري سگهجي ٿو. ان جي فائدن ۾ اعليٰ پيماني تي ننڍو ڪرڻ جي صلاحيت، گهٽ قيمت، گهٽ بجلي خرچ ۽ وڌيڪ ڪثافت شامل آهن.<ref>{{cite journal |last1=Motoyoshi |first1=M. |title=Through-Silicon Via (TSV) |journal=Proceedings of the IEEE |date=2009 |volume=97 |issue=1 |pages=43–48 |doi=10.1109/JPROC.2008.2007462}}</ref><ref>{{cite news |title=Transistors Keep Moore's Law Alive |work=EETimes |date=12 December 2018}}</ref> هن ايجاد [[برقيات جي صنعت]] ۾ انقلاب آندو ۽ اڄ اهو دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ برقي اوزار آهي. سرڪٽن جي پيچيدگي وڌڻ سان انهن جي جسامت هڪ وڏو مسئلو بڻجي وئي. وڏن جزن سبب انهن کي ڳنڍيندڙ تارون به ڊگهيون ٿينديون هيون، جنهن سان برقي سگنلن کي سرڪٽ مان گذرڻ ۾ وڌيڪ وقت لڳندو هو ۽ ڪمپيوٽر جي رفتار گهٽجي ويندي هئي. [[جئڪ ڪلبي]] ۽ [[رابرٽ نوئس]] جي [[مربوط سرڪٽ]] (Integrated Circuit) جي ايجاد هن مسئلي جو حل پيش ڪيو، جنهن ۾ سڀئي جزا هڪ ئي [[سيمي ڪنڊڪٽر]] بلاڪ تي تيار ڪيا ويا. ان سان سرڪٽ وڌيڪ ننڍا ۽ پيداوار خودڪار ٿي وئي. انهيءَ ترقي سان [[سلڪون]] جي هڪڙي ڪرسٽل ويفر تي سڀئي جزا گڏ ڪرڻ جو تصور پيدا ٿيو، جنهن مان 1960ع جي شروعات ۾ [[ننڍي پيماني واري انضمام]] (SSI)، پوءِ 1960ع جي آخر ۾ [[وچولي پيماني واري انضمام]] (MSI)، ۽ بعد ۾ [[تمام وڏي پيماني واري انضمام]] (VLSI) وجود ۾ آيا. 2008ع تائين اربين ٽرانزسٽرن وارا پروسيسر تجارتي طور تي دستياب ٿي چڪا هئا.<ref>{{cite web |title=Intel to deliver first computer chip with two billion transistors |url=https://www.smh.com.au/technology/intel-to-deliver-first-computer-chip-with-two-billion-transistors-20080205-1q88.html |website=The Sydney Morning Herald |date=5 February 2008 |access-date=30 June 2026 }}</ref> ==ذيلي شعبا== {{div col|colwidth=20em}} * [[اينالاگ اليڪٽرانڪس]] * [[آوازي سامان]] * [[ايويانِڪس]] * [[بايو اليڪٽرانڪس]] * [[سرڪٽ ڊزائين]] * [[ڊجيٽل اليڪٽرانڪس]] * [[برقي جزا|اليڪٽرانڪ ڪمپونينٽس]] * [[ايمبيڊڊ نظام]] * [[مربوط سرڪٽ]] * [[مائڪرو اليڪٽرانڪس]] * [[نينو اليڪٽرانڪس]] * [[آپٽو اليڪٽرانڪس]] * [[پاور اليڪٽرانڪس]] * [[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] * [[سيمي ڪنڊڪٽر اوزار|سيمي ڪنڊڪٽر اوزار]] * [[سينسر]] * [[ٽيلي ڪميونيڪيشن]] {{div col end}} == اوزار ۽ جزا {{anchor|Devices|Components}} == {{main|برقي جزو}} [[فائل:Componentes.JPG|thumb|مختلف برقي جزا]] [[برقي جزو]] اهڙو هر جزو آهي، جيڪو '''برقي نظام''' يا '''برقي اوزار''' ۾ سرگرم (ايڪٽو) يا غير سرگرم (پيسو) هجي. جزن کي عام طور تي [[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] (PCB) تي سولڊر ڪري پاڻ ۾ ڳنڍيو ويندو آهي، جنهن سان هڪ خاص ڪم سرانجام ڏيندڙ برقي سرڪٽ تيار ٿيندو آهي. جزا الڳ الڳ به استعمال ٿي سگهن ٿا يا وڌيڪ پيچيده صورت ۾ [[مربوط سرڪٽ]]ن جي شڪل ۾ به پيڪيج ڪيا ويندا آهن. غير سرگرم برقي جزن ۾ [[ڪيپيسٽر]]، [[انڊڪٽر]] ۽ [[مزاحم]] شامل آهن، جڏهن ته سرگرم جزن ۾ [[سيمي ڪنڊڪٽر اوزار]]، [[ٽرانزسٽر]] ۽ [[ٿائرسٽر]] شامل آهن، جيڪي اليڪٽران جي سطح تي برقي رو جي وهڪري کي ڪنٽرول ڪن ٿا.<ref>{{cite book|title=Power Electronics and Variable Frequency Drives: Technology and Applications |publisher=Wiley Online Library|doi=10.1002/9780470547113|year=1996|isbn=978-0470547113|s2cid=107126716|editor1-last=Bose|editor1-first=Bimal K}}</ref> == سرڪٽن جا قسم == برقي سرڪٽن جي ڪمن کي ٻن بنيادي گروهن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: تشبيهي (Analog) ۽ عددي (Digital). ڪو خاص اوزار انهن مان ڪنهن هڪ قسم جي سرڪٽ تي مشتمل ٿي سگهي ٿو يا ٻنهي قسمن جي گڏيل استعمال تي ٻڌل ٿي سگهي ٿو. جديد دور ۾ تشبيهي سرڪٽن جو استعمال گهٽجي رهيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا ڪيترائي ڪم هاڻي عددي سرڪٽ سرانجام ڏئي رهيا آهن. === تشبيهي سرڪٽ === {{Main|تشبيهي برقيات}} [[تشبيهي سرڪٽ]] (اينالاگ سرڪٽ) سگنلن جي پروسيسنگ لاءِ لڳاتار وولٽيج يا برقي رو جي حد استعمال ڪندا آهن، جڏهن⁠تہ عددي سرڪٽ الڳ الڳ (ڊسڪريٽ) سطحن تي ڪم ڪندا آهن. برقيات جي شروعاتي دور ۾ ريڊيو وصول ڪندڙن، ريڊيو موڪليندڙن ۽ ٻين ڪيترن ئي اوزارن ۾ تشبيهي سرڪٽ عام هئا. تشبيهي برقي ڪمپيوٽر لڳاتار متغيرن (ڪنٽينيوئس ويريئبلز) سان لاڳاپيل مسئلن جي حل لاءِ اهم هئا، جيستائين عددي پروسيسنگ وڌيڪ ترقي نه ڪئي. سيمي ڪنڊڪٽر ٽيڪنالاجي جي ترقي سان تشبيهي سرڪٽن جا ڪيترائي ڪم عددي سرڪٽن حوالي ٿي ويا، تنهنڪري مڪمل طور تشبيهي سرڪٽ هاڻي گهٽ استعمال ٿين ٿا. اڄڪلهه گهڻا نظام گڏيل (ھائبرڊ) انداز اختيار ڪن ٿا، جنهن ۾ اينالاگ سگنل وصول ڪرڻ لاءِ شروعاتي حصي ۾ تشبيهي سرڪٽ استعمال ٿين ٿا، جڏهن⁠تہ بعد ۾ [[مائڪروپروسيسر]] ذريعي عددي پروسيسنگ ڪئي ويندي آهي. ڪڏهن ڪڏهن اهڙن سرڪٽن جي درجابندي مشڪل هوندي آهي، جن ۾ لڪيرِي (لينيئر) ۽ غير لڪيرِي (نان-لينيئر) ٻنهي قسمن جا عنصر موجود هجن. مثال طور وولٽيج مقابلو ڪندڙ (وولٽيج ڪمپريٽر) لڳاتار وولٽيج قبول ڪري ٿو، پر نتيجي ۾ رڳو ٻن مان هڪ سطح ڏيکاري ٿو، بلڪل عددي سرڪٽ وانگر. ساڳيءَ طرح، حد کان وڌيڪ هلندڙ ٽرانزسٽر ايمپلي فائر هڪ ڪنٽرول ٿيل [[سوئچ]] وانگر رويي اختيار ڪري سگهي ٿو، جنهن جي پيداوار بنيادي طور ٻن سطحن تي مشتمل هوندي آهي. تشبيهي سرڪٽ اڄ به وڏي پيماني تي سگنلن جي واڌ ويجهه، جيئن وندر جي صنعت ۾، ۽ تشبيهي حساسن مان ايندڙ سگنلن جي تياري ۽ ترتيب ڏيڻ لاءِ، جهڙوڪ صنعتي ماپ ۽ ڪنٽرول نظامن ۾، استعمال ٿين ٿا. === عددي سرڪٽ === {{Main|عددي برقيات}} عددي سرڪٽ اهڙا برقي سرڪٽ آهن، جيڪي مقرر ۽ الڳ وولٽيج سطحن تي ٻڌل هوندا آهن. اهي [[بولين الجبرا]] استعمال ڪندا آهن ۽ سڀني عددي ڪمپيوٽرن ۽ مائڪروپروسيسر تي ٻڌل اوزارن جو بنياد آهن. اهي سادن منطقي دروازن کان وٺي وڏن مربوط سرڪٽن تائين پکڙيل آهن، جن ۾ لکين منطقي دروازا شامل ٿي سگهن ٿا. عددي سرڪٽ [[ٻٽو عددي نظام]] استعمال ڪن ٿا، جنهن ۾ ٻه وولٽيج سطحون ''0'' ۽ ''1'' منطقي حالت ظاهر ڪن ٿيون. عام طور تي منطقي ''0'' گهٽ وولٽيج (Low) ۽ منطقي ''1'' وڌيڪ وولٽيج (High) کي ظاهر ڪري ٿو، پر ڪجهه نظام ان جي ابتڙ تعريف به استعمال ڪن ٿا يا برقي رو تي ٻڌل هوندا آهن. ڪيترن ئي حالتن ۾ سرڪٽ جو ڊزائنر ضرورت موجب انهن تعريفن کي تبديل ڪري سگهي ٿو ته جيئن سرڪٽ جي جوڙجڪ آسان ٿي سگهي. تنهنڪري ''0'' ۽ ''1'' جي تعريف اختياري آهي.<ref>{{cite book |last1=Brown |first1=Stephen |last2=Vranesic |first2=Zvonko |title=Fundamentals of Digital Logic|format=e-book |date=2008 |publisher=McGraw Hill |isbn=978-0077144227}}</ref> [[ٽن بنيادن وارو ڪمپيوٽر|ٽن بنيادن واري]] (Ternary) منطق، جنهن ۾ ٽي حالتون هونديون آهن، تي پڻ تحقيق ڪئي وئي آهي ۽ ڪجهه نمونياتي ڪمپيوٽر تيار ڪيا ويا آهن، پر انهن کي عملي طور وسيع قبوليت حاصل نه ٿي سگهي آهي.<ref name="AoCP2">{{cite book |last=Knuth |first=Donald |title=The Art of Computer Programming |volume=2: Seminumerical Algorithms |pages=190–192 |publisher=Addison-Wesley |edition=2nd |date=1980 |isbn=0201038226}}</ref> عملي طور سڀئي [[ڪمپيوٽر]] ۽ [[عددي سگنل پروسيسر]] [[ٽرانزسٽر]]، جهڙوڪ [[MOSFET]]، تي ٻڌل [[عددي منطق]]ي سرڪٽ استعمال ڪندا آهن، جيڪي برقي منطقي دروازن ذريعي ٻٽي عددي حالتون پيدا ڪن ٿا. [[فائل:Logic-gates-circuits.png|thumb|عددي برقيات ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ ڪجهه منطقي دروازا]] * [[منطقي دروازو]] * [[جمع ڪندڙ (برقيات)]] * [[فلپ فلاپ (برقيات)]] * [[ڳڻپيندڙ (ڊجيٽل)]] * [[پروسيسر رجسٽر]] * [[ملٽي پليڪسر]] * [[شمٽ ٽرگر]] گهڻي حد تائين مربوط اوزار: * [[ميموري چپ]] * [[مائڪروپروسيسر]] * [[مائڪرو ڪنٽرولر]] * [[ايپليڪيشن-مخصوص مربوط سرڪٽ]] (ASIC) * [[ڊجيٽل سگنل پروسيسر]] (DSP) * [[فيلڊ-پروگراميبل گيٽ ايري]] (FPGA) * [[فيلڊ-پروگراميبل اينالاگ ايري]] (FPAA) * [[سسٽم آن چپ]] (SoC) == جوڙجڪ == برقي نظامن جي جوڙجڪ (اليڪٽرانڪ سسٽمس ڊزائين) اهڙن پيچيده برقي اوزارن ۽ نظامن، جهڙوڪ [[موبائل فون]] ۽ [[ڪمپيوٽر]]، جي گهڻ-شعبي (ملٽي-ڊسيپلنري) ڊزائن سان لاڳاپيل آهي. هن شعبي ۾ برقي نظام جي جوڙجڪ ۽ ترقي ([[نئين پيداوار جي ترقي]]) کان وٺي ان جي صحيح ڪارڪردگي، خدمت جي مدت ۽ [[ٻيهر استعمال]] تائين جا سڀ مرحلا شامل آهن.<ref name="lienig">{{Cite book|author=J. Lienig|author2=H. Bruemmer|title=Fundamentals of Electronic Systems Design|pages=1|publisher=Springer International Publishing|date=2017|isbn=978-3319558394|doi=10.1007/978-3-319-55840-0}}</ref> تنهنڪري برقي نظامن جي جوڙجڪ اهو عمل آهي، جنهن ۾ استعمال ڪندڙ جي مقرر ڪيل [[گهرجن جو تجزيو|گهرجن]] کي پورو ڪرڻ لاءِ پيچيده برقي اوزارن جي وضاحت ۽ ترقي ڪئي ويندي آهي. برقيات جي نظريي جي پيچيدگي سبب، برقي اوزارن جي ترقيءَ ۾ تجرباتي ليبارٽري اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. اهي تجربا انجنيئر جي تيار ڪيل ڊزائن کي جانچڻ، ان جي تصديق ڪرڻ ۽ ممڪن غلطين جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. ماضيءَ ۾ برقيات جون ليبارٽريون جسماني جڳهن تي موجود اوزارن ۽ سامان تي مشتمل هونديون هيون، پر هاڻوڪي دور ۾ [[برقي سرڪٽ جي نقلي مشق]] (سميوليشن) لاءِ سافٽويئر، جهڙوڪ [[سرڪٽ لاگڪس]]، [[ملٽي ازم]] ۽ [[پي اسپائيس]]، وڌيڪ عام ٿي ويا آهن. === ڪمپيوٽر جي مدد سان جوڙجڪ === {{Main|برقي جوڙجڪ جي خودڪاري}} اڄ جا برقي انجنيئر اڳواٽ تيار ڪيل جزن، جهڙوڪ [[بجلي جي فراهمي]]، [[سيمي ڪنڊڪٽر]] (مثلاً [[ٽرانزسٽر]]) ۽ [[مربوط سرڪٽ]] استعمال ڪري [[سرڪٽ جي جوڙجڪ|برقي سرڪٽ]] تيار ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا. [[برقي جوڙجڪ جي خودڪاري]] (EDA) جا سافٽويئر پروگرام [[اسڪيميٽڪ ڪيپچر]] ۽ [[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] جي ڊزائن لاءِ استعمال ٿيندا آهن. هن شعبي جا مشهور سافٽويئر [[اين آء ملٽي ازم]]، [[ڪيڊنس ڊزائين سسٽمس|ڪيڊنس]] ([[اورڪيڊ]] (ORCAD)، [[ايگل (پروگرام)|ايگل]] PCB ۽ Schematic، [[مينٽور گرافڪس|مينٽور]] (PADS PCB ۽ LOGIC Schematic)، [[الٽيم]] (Protel)، ليبسينٽر اليڪٽرانڪس (Proteus)، [[جي ايڊز]] (gEDA) ،[[ڪاء ڪيڊ]] (KiCad) ۽ ٻيا ڪيترائي آهن.<ref>{{Cite web |date=19 April 2023 |title=PCB design made easy for every engineer |url=https://www.autodesk.com/products/eagle/overview?term=1-YEAR&tab=subscription |website=Autodesk |access-date=19 April 2023 |archive-date=19 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230419124207/https://www.autodesk.com/products/eagle/overview?term=1-YEAR&tab=subscription |url-status=live }}</ref> == منفي خاصيتون == === حرارتي انتظام === {{Main|برقي اوزارن ۽ نظامن جو حرارتي انتظام}} [[گرمي]]، جيڪا برقي سرڪٽن مان پيدا ٿئي ٿي، ان کي ختم ڪرڻ ضروري هوندو آهي ته جيئن اوزار فوري طور خراب نه ٿئي ۽ ان جي ڊگهي مدي واري اعتبار کي بهتر بڻائي سگهجي. [[گرمي جي خارج ٿيڻ]] جو عمل گهڻو ڪري قدرتي موصليت (Conduction) ۽ وهڪري (Convection) ذريعي ٿيندو آهي. وڌيڪ اثرائتي گرمي خارج ڪرڻ لاءِ [[هيٽ سنڪ]]، [[مشيني پنکو|پنکا]] ذريعي هوائي ٿڌڪار، ۽ [[ڪمپيوٽر جي ٿڌڪار]] جا ٻيا طريقا، جهڙوڪ [[پاڻي ذريعي ٿڌڪار]]، استعمال ڪيا ويندا آهن. اهي طريقا [[وهڪرو (Convection)|وهڪري]]، [[حرارتي موصليت]] ۽ [[حرارتي شعاع]] جي ذريعي [[حرارتي توانائي]] کي خارج ڪندا آهن. === شور === {{Main|برقي شور}} برقي شور (Electronic Noise) اها اڻ وڻندڙ مداخلت آهي، جيڪا ڪنهن ڪارآمد سگنل تي شامل ٿي ان جي معلومات کي ڌنڌلو يا متاثر ڪري ٿي.<ref>''IEEE Dictionary of Electrical and Electronics Terms'' {{ISBN|978-0471428060}}</ref> شور، سرڪٽ جي خرابي سبب پيدا ٿيندڙ سگنل جي بگاڙ کان مختلف هوندو آهي. شور هر قسم جي برقي سرڪٽ سان لاڳاپيل هوندو آهي. اهو برقي مقناطيسي يا حرارتي سببن سان پيدا ٿي سگهي ٿو، جنهن کي سرڪٽ جي [[عملي گرمي پد]] کي گهٽائي گهٽائي سگهجي ٿو. جڏهن⁠تہ شور جا ڪجهه ٻيا قسم، جهڙوڪ [[شاٽ شور]]، ختم نٿا ڪري سگهجن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي مادي جي بنيادي طبعي خاصيتن جي حدن سبب پيدا ٿين ٿا. == پيڪيجنگ جا طريقا == {{expand section|reason=[[سيمي ڪنڊڪٽر پيڪيج]] جو خلاصو شامل ڪيو وڃي|date=July 2025}} [[فائل:MOS6581_chtaube061229.jpg|right|thumb|1980ع واري ڏهاڪي جي وچ واري [[گهريلو ڪمپيوٽر]] جي سرڪٽ بورڊ تي لڳايل ٿرو-هول اوزار. مٿئين کاٻي پاسي محوري ليڊ وارا اوزار، جڏهن⁠تہ مٿئين ساڄي پاسي نيرا شعاعي ليڊ وارا ڪيپيسٽر ڏسي سگهجن ٿا.]] {{Main|برقي پيڪيجنگ|سيمي ڪنڊڪٽر پيڪيج}} برقي جزن کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ وقت سان گڏ ڪيترائي مختلف طريقا استعمال ڪيا ويا آهن. مثال طور، شروعاتي برقيات ۾ سرڪٽ تيار ڪرڻ لاءِ [[پوائنٽ-ٽو-پوائنٽ وائرنگ]] استعمال ٿيندي هئي، جنهن ۾ جزا ڪاٺ جي بريڊ بورڊن تي لڳايا ويندا هئا. [[ڪاٺي سرشتي واري تعمير]] (Cordwood Construction) ۽ [[وائر ريپ]] پڻ استعمال ٿيندڙ طريقا هئا. اڄڪلهه گهڻا جديد برقي اوزار [[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] (PCB) استعمال ڪن ٿا، جيڪي [[FR-4]] ۽ [[FR-2]] جهڙن موادن مان تيار ڪيا ويندا آهن. برقي جزا عام طور تي PCB تي [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] يا [[سطح-تي-لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] ذريعي لڳايا ويندا آهن. گذريل ڪجهه سالن دوران برقي اوزارن جي اسيمبلي سان لاڳاپيل صحت ۽ ماحولياتي خدشن ڏانهن به وڌندڙ ڌيان ڏنو ويو آهي. == صنعت == {{Main|برقيات جي صنعت}} {{Further|صارف برقيات|سڀ کان وڌيڪ وڪرو ٿيندڙ برقي اوزارن جي فهرست|سيمي ڪنڊڪٽر صنعت}} [[برقيات جي صنعت]] ڪيترين ئي شاخن تي مشتمل آهي. هن سموري صنعت جي بنيادي محرڪ [[سيمي ڪنڊڪٽر صنعت]] آهي،<ref>{{cite news |title=Annual Semiconductor Sales Increase 21.6 Percent, Top $400 Billion for First Time |url=https://www.semiconductors.org/annual-semiconductor-sales-increase-21.6-percent-top-400-billion-for-first-time/ |access-date=11 October 2019 |work=[[Semiconductor Industry Association]] |date=5 February 2018 |archive-date=30 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210130013305/https://www.semiconductors.org/annual-semiconductor-sales-increase-21.6-percent-top-400-billion-for-first-time/ |url-status=live }}</ref> جنهن جي سالياني وڪرو 2018ع تائين {{US$|481&nbsp;billion|long=no}} کان وڌيڪ هئي.<ref name="deloitte">{{cite web |title=Semiconductors – the Next Wave |url=https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/cn/Documents/technology-media-telecommunications/deloitte-cn-tmt-semiconductors-the-next-wave-en-190422.pdf |publisher=[[Deloitte]] |date=April 2019 |access-date=11 October 2019 |archive-date=11 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191011213511/https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/cn/Documents/technology-media-telecommunications/deloitte-cn-tmt-semiconductors-the-next-wave-en-190422.pdf |url-status=dead }}</ref> صنعت جو سڀ کان وڏو شعبو [[برقي واپار]] آهي،<ref>{{cite web | title=Global e-commerce sales surged to $29 trillion | website=UN Trade and Development (UNCTAD) | date=29 March 2019 | url=https://unctad.org/news/global-e-commerce-sales-surged-29-trillion | access-date=20 January 2026}}</ref> جنهن 2017ع دوران {{US$|29&nbsp;trillion|long=no}} کان وڌيڪ آن لائن وڪرو پيدا ڪيو.<ref name="unctad">{{cite news |title=Global e-Commerce sales surged to $29&nbsp;trillion |url=https://unctad.org/en/pages/PressRelease.aspx?OriginalVersionID=505 |access-date=13 October 2019 |publisher=[[United Nations Conference on Trade and Development]] |date=29 March 2019 |archive-date=21 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191021154834/https://unctad.org/en/pages/PressRelease.aspx?OriginalVersionID=505 |url-status=live }}</ref> سڀ کان وڌيڪ تيار ٿيندڙ برقي اوزار [[ميٽل-آڪسائيڊ-سيمي ڪنڊڪٽر فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر]] (MOSFET) آهي، جنهن جا اندازي مطابق 1960ع کان 2018ع تائين 13{{nbsp}}[[سيڪسٽيلين]] MOSFET تيار ڪيا ويا.<ref name="computerhistory2018">{{cite web |title=13 Sextillion & Counting: The Long & Winding Road to the Most Frequently Manufactured Human Artifact in History |url=https://www.computerhistory.org/atchm/13-sextillion-counting-the-long-winding-road-to-the-most-frequently-manufactured-human-artifact-in-history/ |date=April 2, 2018 |website=[[Computer History Museum]] |access-date=28 July 2019 |archive-date=28 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190728143013/https://www.computerhistory.org/atchm/13-sextillion-counting-the-long-winding-road-to-the-most-frequently-manufactured-human-artifact-in-history/ |url-status=live }}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي ۾ آمريڪي ٺاهيندڙ [[سوني]] ۽ [[هٽاچي]] جهڙين جاپاني ڪمپنين سان مقابلو ڪرڻ ۾ ناڪام رهيا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي گهٽ قيمت تي اعليٰ معيار جون شيون تيار ڪري رهيون هيون. بهرحال، 1980ع واري ڏهاڪي تائين آمريڪي ٺاهيندڙ سيمي ڪنڊڪٽرن جي ترقي ۽ اسيمبلي ۾ عالمي اڳواڻ بڻجي ويا.<ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=Consumer electronics industry in the year 1960s.|url=https://natechnology.in/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127120812/https://natechnology.in/ |archive-date=27 January 2021 |access-date=2021-02-02|website=NaTechnology|language=en-US}}</ref> تنهن هوندي به، 1990ع واري ڏهاڪي ۽ ان کان پوءِ هي صنعت وڏي پيماني تي اوڀر ايشيا ڏانهن منتقل ٿي وئي. اهو عمل 1970ع واري ڏهاڪي ۾ مائڪروچپن جي وڏي پيماني تي پيداوار جي منتقلي سان شروع ٿيو، جتي سستي ۽ گهڻي مزدوري سان گڏ وڌندڙ ٽيڪنالاجي مهارت موجود هئي.<ref name="congress_giving_2022_08_03_forbes_com">[[Willy Shih|Shih, Willy]] ([[Harvard Business School]]): [https://www.forbes.com/sites/willyshih/2022/08/03/congress-is-giving-billions-to-the-us-semiconductor-industry-will-it-ease-chip-shortages/?sh=3ebd9629de4d "Congress Is Giving Billions To The U.S. Semiconductor Industry. Will It Ease Chip Shortages?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230703102256/https://gum.criteo.com/syncframe?origin=publishertag&topUrl=www.forbes.com |date=3 July 2023 }} transcript, August 3, 2022, ''[[Forbes]],'' retrieved September 12, 2022</ref><ref name="strengthening_2022_06_02_csis_org">[[James Andrew Lewis|Lewis, James Andrew]]: [https://www.csis.org/analysis/strengthening-transnational-semiconductor-industry "Strengthening a Transnational Semiconductor Industry"], {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220913013518/https://www.csis.org/analysis/strengthening-transnational-semiconductor-industry |date=13 September 2022 }} June 2, 2022, [[Center for Strategic and International Studies]] (CSIS), retrieved September 12, 2022</ref> ٽن ڏهاڪن دوران، سيمي ڪنڊڪٽرن جي پيداوار واري عالمي گنجائش ۾ آمريڪا جو حصو 1990ع ۾ 37 سيڪڙو مان گهٽجي 2022ع ۾ 12 سيڪڙو رهجي ويو.<ref name="strengthening_2022_06_02_csis_org" /> آمريڪا جي سڀ کان وڏي سيمي ڪنڊڪٽر ٺاهيندڙ ڪمپني [[انٽيل ڪارپوريشن]]، پيداوار واري ٽيڪنالاجي ۾ پنهنجي ٺيڪيدار [[تائيوان سيمي ڪنڊڪٽر مينوفيڪچرنگ ڪمپني]] (TSMC) کان گهڻو پوئتي رهجي وئي.<ref name="congress_giving_2022_08_03_forbes_com" /> ان وقت تائين [[تائيوان]] جديد سيمي ڪنڊڪٽرن جو دنيا جو سڀ کان وڏو ذريعو بڻجي چڪو هو،<ref name="strengthening_2022_06_02_csis_org" /><ref name="congress_giving_2022_08_03_forbes_com" /> جنهن کان پوءِ [[ڏکڻ ڪوريا]]، [[آمريڪا]]، [[جاپان]]، [[سنگاپور]] ۽ [[چين]] جا نمبر اچن ٿا.<ref name="strengthening_2022_06_02_csis_org" /><ref name="congress_giving_2022_08_03_forbes_com" /> سيمي ڪنڊڪٽر صنعت جون اهم سهولتون (جيڪي اڪثر ٻين ملڪن ۾ قائم وڏين ڪمپنين جون ماتحت شاخون هونديون آهن) [[يورپ]]، خاص طور تي [[نيدرلينڊز]]، ڏکڻ اوڀر ايشيا، ڏکڻ آمريڪا ۽ [[اسرائيل]] ۾ پڻ موجود آهن.<ref name="congress_giving_2022_08_03_forbes_com" /> == حوالا == {{حوالا}} {{حوالو}} {{ڪچو}} 6xyr48ypsz2adoxdd9r771hl6b1pyuf 0 23671 390334 378463 2026-07-01T13:33:53Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 390334 wikitext text/x-wiki [[فائل:Gutenberg Bible, Lenox Copy, New York Public Library, 2009. Pic 01.jpg|upright=1.55|thumb|The [[Gutenberg Bible]], the first printed Bible]] ھيءُ ڪتاب [[مسيحيت|عيسائين]] جو مذهبي ڪتاب آهي. ۽ -بائبل- ”عهدنامه قديم“ ۽ ”عهدنامه جديد“ جي مجموعي کي چئجي ٿو. عهدنامه قديم وري ڪل 39 ڪتابن يا صحيفن تي مشتمل آهي. انهن سڀني ۾ اوائلي اهي پنج صحيفا (Pentateuch) آهن، جيڪي حضرت موسيٰ ڏانهن منسوب آهن ۽ -جن- کي عام طور تي ”تورات“ يا ”-توريت-“ به ڪوٺيو وڃي ٿو. اهڙيءَ طرح باقي ڪتاب ۾ هڪ ’زبور‘ (Psalms) آهي، جيڪو حضرت دائود ڏانهن منسوب آهي. ٻيا ڪتاب -بني اسرائيل- جي ٻين پيغمبرن بابت آهن. اهو سمورو مواد نو سؤ سالن جي عرصي تي پکڙيل آهي ۽ -ان- جي شروعات اٽڪل ڏهين صديءَ ق. م کان ٿئي ٿي ۽ هڪ صدي ق. م ۾ ختم ٿئي ٿي. جيستائين عهدنامه عتيق جي تحريري صورت ۾ مرتب ٿيڻ جو سوال آهي ته شروع ۾ -ان- جا ڪيترائي ڌار ڌار متن هئا. -ٽين- صديءَ ق. م تائين پڻ گهٽ ۾ گهٽ -ٽن- قسمن جا عبراني متن موجود هئا. پهرين صديءَ ق. م ۾ البت اهو احساس پيدا ٿي چڪو هو ته هڪڙو اهڙو متن هجي، جنهن تي سڀئي متفق هجن. بهرحال حضرت عيسيٰ عه کان گهٽ ۾ گهٽ هڪ صدي پوءِ وڃي انهيءَ متن جو تعين ڪيو ويو، جيڪو -بائبل- ۾ شامل ٿيڻو هو. هينئر عهدنامه قديم جو عبراني زبان ۾ پراڻو نسخو نائين صدي عيسويءَ جو آهي. اهڙيءَ طرح جيستائين -بائبل- جي ٻئي حصي يعني عهدنامه جديد جو تعلق آهي ته -ان- ۾ پروٽيسٽنٽ فرقي موجب ڪل 27 ڪتاب ۽ رومن ڪئٿولڪ فرقي موجب 34 صحيفا شامل آهن. انهن ۾ سڀ کان پهريائين اهي چار -انجيل- (Gospels) آهن، جيڪي متي (Mathew)، مرقس (Mark)، لوقا (Luke) ۽ يوحنا (John) ڏانهن منسوب آهن. باقي رهيل ڪتابن ۾ سينٽ -پال- جا 14 خط يا مڪتوبات، رسولن جا اعمال ۽ مڪاشفا شامل آهن، ليڪن انهن سڀني ۾ سينٽ -پال- جا اهي خط قديم ناهن، جيڪي هن 50ع ڌاري لکيا هئا. -ان- کان پوءِ متيءَ (Mathew) جو -انجيل- سڀ کان قديم چيو وڃي ٿو، جيڪو 70 عيسوي ڌاري مرتب ٿيو هو. هو -پال- جي قريبي ساٿين مان هو. -ان- کان سواءِ ”رسولن جا اعمال“ (Acts of Apostles) پڻ سندس -تصنيف- چئي وڃي ٿي. چوٿون -انجيل- يوحنا ڏانهن منسوب آهي. هن جو -ڀاءُ- جيمس، مسيح جي خاص عقيدتمندن ۾ شامل هو. -ان- کان سواءِ هو هڪ وضعي صحيفي (Apocrypha) ۽ -ٽن- خطن (Epistles) جو پڻ مصنف چيو وڃي ٿو. جيتوڻيڪ چارئي -انجيل- پهرين صدي عيسويءَ جي ختم ٿيڻ کان اڳ -تصنيف- ٿي چڪا هئا، ليڪن چوٿين صدي عيسويءَ کان اڳ انهن جي حيثيت معلوم ٿي نه سگهي هئي. هتي هيءَ ڳالهه قابل ذڪر آهي ته اهو چوٿين صدي عيسويءَ جو واقعو آهي، جڏهن مٿي ذڪر ڪيل صرف چئن انجيلن کي قانوني ۽ تشريحي (Canonical) قرار ڏنو ويو ۽ -ان- کان سواءِ مٿي ڄاڻايل ٻئي مواد کي عهدنامه جديد ۾ شامل ڪيو ويو ۽ باقي مواد کي غيرمستند يا وضعي (Apocrypha) قرار ڏنو ويو. هڪ اندازي موجب اٽڪل هڪ سؤ نسخن کي ائين قرار ڏنو ويو. انهن منجهان برناباس ۽ ٿامس جا -انجيل- قابل ذڪر چيا وڃن ٿا. هن وقت عيسائي دنيا ۾ -بائبل- جا جيڪي ٻه قديم -ترين- نسخا موجود آهن، اهي چوٿين صدي عيسويءَ جا آهن. هڪڙي کي Codex Vaticanus چيو وڃي ٿو، جيڪو پوپ وٽ ويٽيڪن شهر ۾ رکيل آهي، ٻيو نسخو جنهن کي Codex Sinaiticus ڪوٺيو وڃي ٿو، سينا -جبل- جي قديم آثارن مان مليو هو ۽ هينئر برٽش ميوزيم ۾ رکيل آهي. -ان- پوئين نسخي ۾ به وضعي صحيفا (Apocrypha) موجود آهن. -ان- کان سواءِ اهي ٻئي نسخا -انجيل- جي مروج ڪتابن سان پڻ اختلاف رکن ٿا. مثلاً: مرقس جي -انجيل- ۾ شامل آخري باب پڻ مٿين ٻنهي نسخن ۾ موجود ڪونهي. هينئر عيسائي دنيا ۾ عام طور تي استعمال ٿيندڙ -بائبل- -بادشاهه- جيمس جو معتبر نسخو (King James Authorized Version) آهي، جيڪو پهريون ڀيرو سال 1611ع ۾ شايع ٿيو. پروٽيسٽنٽ فرقي سان تعلق رکندر عيسائي -ان- کي مڃين ٿا ۽ هينئر اهو دنيا جي 1500 کان به وڌيڪ ٻولين ۾ موجود آهي. -ان- نسخي جو مدار هڪ اهڙي قديم نسخي تي چيو وڃي ٿو، جيڪو حضرت عيسيٰ عه کان گهٽ ۾ گهٽ چار صديون پوءِ جو آهي. -بائبل- جو ٻيو مقبول عام نسخو ”نظرثاني ٿيل معياري متن“ (Revised Standard Version) آهي، جنهن جو مخفف RSV لکيو وڃي ٿو. اهو نسخو پنجاهه عيسائي فرقن جي 32 عالمن تيار ڪيو آهي. هن جو مدار هڪ اهڙي قديم نسخي تي رکيو ويو آهي، جيڪو حضرت عيسيٰ کان ٻه يا ٽي صديون پوءِ جو چيو وڃي ٿو. ”نظرثاني ٿيل“ ’عهدنامه جديد‘ پهريون دفعو سال 1952ع ۾ شايع ٿيو، پر سال 1961ع ۾ جڏهن -ان- تي ٻيهر نظرثاني ڪئي وئي ته منجهس وري ڪجهه ڦيرڦار ڪئي وئي. مطلب ته اهڙيءَ طرح داخلي ۽ خارجي شهادتن جي آڌار تي هيءَ راءِ قائم ڪئي وئي آهي ته عهدنامه قديم (Old Testament) جو ڪجهه مواد، جيتوڻيڪ الهامي نوعيت جو آهي، پر -ان- جي -تصنيف- ۽ ترتيب خالص انساني ذهن جي ڪوشش آهي، مثلاً عهدنامه قديم جا شروعاتي پنج ڪتاب، -جن- کي اسفار خمسه (Pentateuch) يا ”تورات“ ڪوٺيو وڃي ٿو ۽ جيڪي حضرت موسيٰ ڏانهن منسوب آهن، -تن- ۾ حضرت موسيٰ عه جي وفات جو ذڪر پڻ ٿيل آهي، باقي عهدنامه جديد جا چار -انجيل- جدا جدا شخصن ڏانهن منسوب آهن. جيتوڻيڪ اهي حضرت عيسيٰ عه جي سوانح ۽ تعليمات تي روشني وجهن ٿا، ته به انهن ۾ ڪي فرق به موجود آهن. وڏي ڳالهه ته حضرت عيسيٰ عه جي شجره نسب تي متي ۽ لوقا متفق ناهن. اهڙيءَ طرح متي ۽ يوحانا جا -انجيل-، حضرت عيسيٰ جي مرڻ کان پوءِ وري جيئرو ٿي -آسمان- تي وڃڻ بابت خاموش آهن. جديد -تحقيق- موجب انجيلن جا چارئي مرتب، واقعات جا اکين ڏٺا شاهد ناهن ۽ نه ڪو وري هنن اهي -انجيل- پاڻ -تصنيف- ڪيا آهن. مزي جي ڳالهه ته اهي -انجيل- يوناني زبان ۾ آهن، جڏهن حضرت عيسيٰ عه ۽ سندس حوارين جي زبان آرامي (Aramaic) هئي. مٿي ذڪر ڪيل صورتحال جي مدنظر -بائبل- جي متن کي ويهين صديءَ جو فرينچ مصنف مارس بوڪائيل (Maurice Bucaille) قرآن شريف سان نه، بلڪ احاديث جي مجموعن سان ڀيٽي ٿو.<ref>{{Citation |title=بائبل : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%A7%D8%A6%D8%A8%D9%84 |access-date=2020-06-20 |archive-date=2016-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409132601/http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%A7%D8%A6%D8%A8%D9%84 |url-status=dead }}</ref> ==حوالا== [https://www.jw.org/sd/ بائيبل] {{حوالا}} [[زمرو:بائيبل]] [[زمرو:عيسائيت]] [[زمرو:مذهبي متن]] g61rfdtsyos5p77ag1dnwqtyf5sww4t 0 31800 390357 337306 2026-07-01T13:59:44Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:مذهبي پيشا]]; added [[Category:عيسائي مذهبي پيشوا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 390357 wikitext text/x-wiki ''عيسائين جي مذهبي رهنما کي ’'''پادري'''‘ چئبو آهي.'' '''پادري''' اصل انگريزي لفظ ’فادر‘ (Father) آهي، جيڪو بدلجي پادري' ٿيو آهي. عيسائين جو اُهو مذهبي پيشوا، جيڪو ڪليسائي نظام ۾ ’بشپ‘ (Bishop) جي ماتحت هوندو آهي، اُن جي فرضن ۾ عبادت [[انجيل]] جي تبليغ ۽ مذهبي رسمن جي ادائگي شامل هوندي آهي. هي ٻين سماجي تقريبن ۾ ڪليسا جي نمائندي جي حيثيت سان شريڪ ٿيندو آهي. رومن ڪئٿولڪ ڪليسا ۾ پادري کي ’فادر‘ چيو ويندو آهي، جيڪو سڄي عمر ڪنوارو رهندو آهي، ڇاڪاڻ ته کيس شادي ڪرڻ جي اجازت نه هوندي آهي، جڏهن ته پروٽيسٽنٽ فرقي (Protestant) جي عقيدي موجب پادريءَ کي شادي ڪرڻ لازمي هوندي آهي، پر آرٿوڊاڪس (Orthodox) ۽ قدامت پسند ڪليسائن ۾ هڪ شاديءَ کان پوءِ پادري ٻي شادي نٿو ڪري سگهي. هيٺين سطح تي پادريءَ جي چونڊ عام ماڻهو ڪندا آهن، جنهنڪري ان کي عام ماڻهن تي فوقيت حاصل هوندي آهي، پر يورپ ۾ پادريءَ جي چونڊ حڪومت جي ذمي هوندي آهي. پادري عيسائي مذهب جو پرچار به ڪندو آهي. نون ڄاول ٻارن کي بپتسما ڏيڻ جو فرض به پادري ادا ڪندو آهي. بپتسما جي رسم ادا ڪرڻ لاءِ جيڪو پاڻي استعمال ٿيندو آهي، ان کي ’بيت المعمور‘ جو پاڻي چوندا آهن. بپتسما ڏيڻ وقت پادري اُن پاڻيءَ مان ٻار کي ڇنڊا هڻي کيس عيسائي مذهب ۾ داخل ڪندو آهي ۽ ٻار جي بخت ۽ اقبال لاءِ دعائون گهرندو آهي. عيسائي ڪميونٽيءَ ۾ ڳوٺاڻي سطح تي عام ڏوهن جا فيصلا به جج جي حيثيت سان پادري ڪندو آهي. عيسائين جي ڪئٿولڪ فرقي جو وڏو روحاني اڳواڻ آرچ بشپ (Arch Bishop) ٿيندو آهي، جڏهن ته پروٽيسٽنٽ فرقي جي روحاني اڳواڻ بشپ جو درجو سڀ کان اعليٰ هوندو آهي. سنڌ ۾ عيسائي فرقي جا پادري ڪراچي، حيدرآباد، سکر، ميرپورخاص ۽ ٻين وڏن شهرن جي ڪليسائن ۾ رهندا آهن، جيڪي آچر جي ڏينهن چرچ ۾ عبادت ڪرائيندا آهن.''<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D9%BE%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D9%8A ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا، جلد ٽيون، سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد.'']</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:عيسائيت]] [[زمرو:عيسائي مذهبي پيشوا]] [[زمرو:مذهب سان لاڳاپيل ماڻهو]] imk7t5cpgpwjxbtou60lsd88qpx19c9 0 40168 390358 156932 2026-07-01T14:00:25Z Ibne maryam 17680 added [[Category:عيسائيت جي تاريخ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 390358 wikitext text/x-wiki '''تحريڪ اصلاح''' (Movement for Reformation) مذهبي اصلاح يا سڌاري جي تحريڪ هئي، جنهن جي شروعات مارٽن لوٿر ڪنگ (1546- 1438ع)، جرمنيءَ کان شروع ڪئي. مارٽن لوٿر جو مقصد [[مسيحيت|عيسائيت]] جي عقيدن جي اصلاح هو. جنهن ۾ هو ڪامياب بہ ويو، پر کانئس پوءِ عيسائيت ٻن وڏن فرقن [[پروٽيسٽنٽ]] ۽ [[رومن ڪيٿولڪ]] ۾ ورهائجي ويئي. فڪري لحاظ کان عيسائين جي تاريخ ۾ اهو هڪ وڏو انقلاب هو. ڪليسا جو اثر گهڻو گهٽجي ويو، جيڪا عيسائي زندگيءَ تي ڀرپور اختيار رکندي هئي. اهو عقيدو جنهن هيٺ روحن جي ڇوٽڪاري جو مدار پادريءَ جي سفارش تي هو ۽ ان لاءِ پادري باقاعدي”معافي نامہ“ لکي وڪڻندا هئا. اهو پراٽيسٽنٽزم جو بنياد بڻيو. يعني انسان جي ڇوٽڪاري جو مدار ايمان ۽ عمل کي چيو ويو. ان کان اڳ [[انجيل|بائيبل مقدس]] کي صرف پادري پڙهندا هئا، پر لوٿر ان کي جرمن ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو تہ جيئن هر ماڻهو بائيبل کي پڙهي سگهي. مختلف ماڻهن جي بائيبل تائين رسائي ٿي تہ هنن جا ذهن کليا ۽ پاڻ کي ذهني طور آزاد محسوس ڪيائون. هن تحريڪ جو [[انگريزي ادب]] تي گهرو اثر رهيو.<ref>ڪتاب: ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد، سنڌ.</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:عيسائيت جي تاريخ]] 2bq1ivbd7eoxzutdgf0zkkhdwi7slu1 390359 390358 2026-07-01T14:02:55Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 390359 wikitext text/x-wiki '''تحريڪ اصلاح''' (Movement for Reformation) مذهبي اصلاح يا سڌاري جي تحريڪ هئي، جنهن جي شروعات مارٽن لوٿر ڪنگ (1546- 1438ع)، جرمنيءَ کان شروع ڪئي. مارٽن لوٿر جو مقصد [[مسيحيت|عيسائيت]] جي عقيدن جي اصلاح هو. جنهن ۾ هو ڪامياب بہ ويو، پر کانئس پوءِ عيسائيت ٻن وڏن فرقن [[پروٽيسٽنٽ]] ۽ [[رومن ڪيٿولڪ]] ۾ ورهائجي ويئي. فڪري لحاظ کان عيسائين جي تاريخ ۾ اهو هڪ وڏو انقلاب هو. ڪليسا جو اثر گهڻو گهٽجي ويو، جيڪا عيسائي زندگيءَ تي ڀرپور اختيار رکندي هئي. اهو عقيدو جنهن هيٺ روحن جي ڇوٽڪاري جو مدار پادريءَ جي سفارش تي هو ۽ ان لاءِ پادري باقاعدي”معافي نامہ“ لکي وڪڻندا هئا. اهو پراٽيسٽنٽزم جو بنياد بڻيو. يعني انسان جي ڇوٽڪاري جو مدار ايمان ۽ عمل کي چيو ويو. ان کان اڳ [[انجيل|بائيبل مقدس]] کي صرف پادري پڙهندا هئا، پر لوٿر ان کي جرمن ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو تہ جيئن هر ماڻهو بائيبل کي پڙهي سگهي. مختلف ماڻهن جي بائيبل تائين رسائي ٿي تہ هنن جا ذهن کليا ۽ پاڻ کي ذهني طور آزاد محسوس ڪيائون. هن تحريڪ جو [[انگريزي ادب]] تي گهرو اثر رهيو.<ref>ڪتاب: ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد، سنڌ.</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:تحريڪ اصلاح]] [[زمرو:عيسائيت]] [[زمرو:پروٽسٽنٽ ازم]] [[زمرو:عيسائيت جا فرقا]] [[زمرو:عيسائيت جي تاريخ]] p8lil77w3dm63w9kjp8pq7y2lhmu1d7 390360 390359 2026-07-01T14:03:28Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:پروٽسٽنٽ ازم]]; added [[Category:پروٽيسٽنٽ ازم]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 390360 wikitext text/x-wiki '''تحريڪ اصلاح''' (Movement for Reformation) مذهبي اصلاح يا سڌاري جي تحريڪ هئي، جنهن جي شروعات مارٽن لوٿر ڪنگ (1546- 1438ع)، جرمنيءَ کان شروع ڪئي. مارٽن لوٿر جو مقصد [[مسيحيت|عيسائيت]] جي عقيدن جي اصلاح هو. جنهن ۾ هو ڪامياب بہ ويو، پر کانئس پوءِ عيسائيت ٻن وڏن فرقن [[پروٽيسٽنٽ]] ۽ [[رومن ڪيٿولڪ]] ۾ ورهائجي ويئي. فڪري لحاظ کان عيسائين جي تاريخ ۾ اهو هڪ وڏو انقلاب هو. ڪليسا جو اثر گهڻو گهٽجي ويو، جيڪا عيسائي زندگيءَ تي ڀرپور اختيار رکندي هئي. اهو عقيدو جنهن هيٺ روحن جي ڇوٽڪاري جو مدار پادريءَ جي سفارش تي هو ۽ ان لاءِ پادري باقاعدي”معافي نامہ“ لکي وڪڻندا هئا. اهو پراٽيسٽنٽزم جو بنياد بڻيو. يعني انسان جي ڇوٽڪاري جو مدار ايمان ۽ عمل کي چيو ويو. ان کان اڳ [[انجيل|بائيبل مقدس]] کي صرف پادري پڙهندا هئا، پر لوٿر ان کي جرمن ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو تہ جيئن هر ماڻهو بائيبل کي پڙهي سگهي. مختلف ماڻهن جي بائيبل تائين رسائي ٿي تہ هنن جا ذهن کليا ۽ پاڻ کي ذهني طور آزاد محسوس ڪيائون. هن تحريڪ جو [[انگريزي ادب]] تي گهرو اثر رهيو.<ref>ڪتاب: ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد، سنڌ.</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:تحريڪ اصلاح]] [[زمرو:عيسائيت]] [[زمرو:پروٽيسٽنٽ ازم]] [[زمرو:عيسائيت جا فرقا]] [[زمرو:عيسائيت جي تاريخ]] khciwrblnr9bf2csyues7895032qouh 0 41007 390376 279318 2026-07-01T15:03:27Z EmausBot 1754 Fixing double redirect from [[گڏيل عرب اماراتون]] to [[گڏيل عرب امارتون]] 390376 wikitext text/x-wiki #چوريو [[گڏيل عرب امارتون]] b8s51lhu1i5rvkean3whph3v8gkpz90 0 41199 390375 279317 2026-07-01T15:03:17Z EmausBot 1754 Fixing double redirect from [[گڏيل عرب اماراتون]] to [[گڏيل عرب امارتون]] 390375 wikitext text/x-wiki #چوريو [[گڏيل عرب امارتون]] b8s51lhu1i5rvkean3whph3v8gkpz90 0 42296 390373 116555 2026-07-01T15:02:47Z EmausBot 1754 Fixing double redirect from [[ارڪنساس]] to [[آرڪنساس]] 390373 wikitext text/x-wiki #چوريو [[آرڪنساس]] h9ud1d02rzfneqknh1uyruct8m94j7n 14 42816 390448 351620 2026-07-02T04:58:57Z Ibne maryam 17680 /* */ 390448 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڀارت جا شهر]] [[زمرو:ايشيا جا شهر]] [[زمرو:شهر بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:انڊيا ۾ آباديون جڳهيون]] [[زمرو:ايشيا جا شهر بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ڀارت جي انساني جاگرافي]] [[زمرو:ھندستان جا شھر، وسنديون ۽ واھڻ]] 5n19lj1k4jc1z9horws6psguoi1y1s1 0 70867 390374 279316 2026-07-01T15:03:07Z EmausBot 1754 Fixing double redirect from [[گڏيل عرب اماراتون]] to [[گڏيل عرب امارتون]] 390374 wikitext text/x-wiki #چوريو [[گڏيل عرب امارتون]] b8s51lhu1i5rvkean3whph3v8gkpz90 0 70868 390377 279320 2026-07-01T15:03:37Z EmausBot 1754 Fixing double redirect from [[گڏيل عرب اماراتون]] to [[گڏيل عرب امارتون]] 390377 wikitext text/x-wiki #چوريو [[گڏيل عرب امارتون]] b8s51lhu1i5rvkean3whph3v8gkpz90 100 77408 390465 304125 2026-07-02T06:27:48Z HyBoxwood 22474 [[w:zh:Template_talk:中华人民共和国国徽#編輯請求_2026-04-17_将svg替换为File:中華人民共和國國徽.svg]] 390465 wikitext text/x-wiki '''پورٽل جي سار سنڀال جي حالت:''' (ڊسمبر، 2024ع) * هن پورٽل جا ذيلي صفحا هڪ ايڊيٽر طرفان چيڪ ڪيا ويا آهن ۽ ڏٺا ويا آهن ته ضرورت کان وڌيڪ نه آهن. * مھرباني ڪري تدوين ڪرڻ وقت احتياط ڪريو، خاص ڪري جيڪڏھن پاڻمرادو ايڊيٽنگ سافٽ ويئر استعمال ڪريو. {{Portals browsebar}} {| width="100%" cellpadding="5" cellspacing="10" style="background: #F3E5AB; border-top: 3px solid #DA9100; border-left: 3px solid #DA9100; border-right: 3px solid #DA9100; border-bottom: 2px solid #DA9100; " | width="55%" style="vertical-align:top;padding: 0; margin:0;" | {{Portal description}} <div style="clear:both; width:100%"> [[File:China portal.png|center|link=]]'''باب:چين''' [[File:中華人民共和國國徽.svg|right|150px]] '''[[چين]]'''، سرڪاري طور تي عوامي جمهوريه چين (PRC)، اوڀر ايشيا ۾ هڪ ملڪ آهي. هڪ ارب 40 ڪروڙ کان وڌيڪ آبادي سان، اهو هندستان کان پوء ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ آهي، جيڪو دنيا جي آبادي جو %17.4 نمائندگي ڪري ٿو. چين پنجن ٽائم زونن جي برابر آهي ۽ زمين جي ذريعي چوڏهن ملڪن جي سرحدن تي مشتمل آهي. لڳ ڀڳ 96 لک چورس ڪلوميٽر (37,00,000 اسڪوائر ميل) جي ايراضيءَ سان، اهو ڪل زميني ايراضيءَ جي لحاظ کان ٽيون نمبر وڏو ملڪ آهي. ملڪ کي 33 صوبائي سطح جي ڊويزنن ۾ ورهايو ويو آهي: 22 صوبا، پنج خودمختيار علائقا، چار ميونسپلٽيون ۽ ٻه نيم خودمختار خاص انتظامي علائقا آهن. [[بيجنگ]] ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ آهي، جڏهن ته [[شنگھائي]] شهري علائقي جي لحاظ کان سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر ۽ سڀ کان وڏو مالي مرڪز آهي. چين تمدن جي پاڙن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي: علائقي ۾ پهريون انساني رهاڪو پئليو لٿڪ دور دوران پهتو. بيئن صدي قبل مسيح جي آخر تائين، زرد نديءَ جي بيسن ۾ ابتدائي خانداني رياستون وجود ۾ آيون. اٺين کان ٽين صديءَ ق.م. ۾ زائو (Zhao) خاندان جي حاڪميت ۾ ٽڪراءُ ڏٺو، ان سان گڏ انتظامي ۽ فوجي ٽيڪنالاجي، [[ادب]]، [[فلسفو]] ۽ [[تاريخ]] نگاري جي شروعات ٿي. 221 قبل مسيح ۾، چين هڪ شهنشاهه جي ماتحت متحد ٿي ويو، جنهن ۾ ٻن هزارن سالن کان وڌيڪ شاهي خاندان جن ۾ چن، هان، تانگ، يوان، منگ ۽ ڪنگ شامل هئا. [[بارود]] ۽ [[ڪاغذ]] جي ايجاد سان، سلڪ روڊ جي قيام ۽ عظيم ديوار جي تعمير سان، چيني ثقافت ترقي ڪئي ۽ ان جي پاڙيسري ۽ زمينن کي وڌيڪ متاثر ڪيو. بهرحال، چين 19هين صدي جي آخر ۾ مختلف يورپي طاقتن کي غير مساوي معاهدن جي سلسلي ذريعي ملڪ جا حصا ڏيڻ شروع ڪيا. ([[چين|مڪمل مضمون...]]) {{box-footer}} </div> <div style="text-align:center; margin:0.25em auto 0.75em"> </div> [[File:Cscr-featured.png|23px]] '''نمايان مضمون''' <small> {{color|darkblue|''load new batch''}}</small> <div style="text-align: center;">''<small> هي هڪ نمايان مضمون آهي، جيڪو سنڌي وڪيپيڊيا تي ڪجهه بهترين مواد جي نمائندگي ڪري ٿو.</small>''</div> ---- <div style="font-size:105%;"> '''سڃاتل مواد''' {{Box-footer}} '''ڇا توهان کي خبر آهي؟''' <small>(auto generated)</small> [[File:Nuvola apps filetypes.svg|right|47px]] {{Box-footer}} '''چونڊيل کاڌا''' <small> {{color|darkblue|''show another''}}</small> # چائينيز ڊش # چيني تريل چانور # بيجنگ ڊڪ (بتھ) # چيني نوڊلز # اڇو خرگوش (ڪينڊي) {{box-footer}} '''لاڳاپيل پورٽل''' {{box-footer}} [[File:Symbol support vote.svg|19px]] '''سٺو مضمون''' <small> {{color|darkblue|''load new batch''}}</small> <div style="text-align: center;">''<small>هي هڪ سٺو مضمون آهي، هڪ مضمون جيڪو اعلي ادارتي معيارن جي بنيادي سيٽ کي پورو ڪري ٿو.</small>''</div> ---- <div style="font-size:105%;"> '''سٺو مضمون''' {{Box-footer}} '''چونڊيل تصوير''' '''ڊسمبر جون سالگرهون''' {{box-footer}} '''عام تصويرون''' <small> {{color|darkblue|''load new batch''}}</small> {{center|<small>'''هيٺيون تصويرون وڪيپيڊيا تي چين سان لاڳاپيل مختلف مضمونن مان آهن.'''</small>}} * چين جي ثقافت * چين جي تاريخ {{Box-footer}} <div style="clear:both; width:100%"> '''موضوع''' # [[انر منگوليا]] # [[برج شنگھائي]] # [[پانڊا سفارتڪاري]] # [[تائيوان]] # [[تبت]] # [[چائنا اسڪالرشپ ڪائونسل]] # [[چين]] # [[چيني انقلاب]] # [[چين جي عظيم ديوار|ديوار چين]] # [[ديوار مهرباني]] # [[ڏکڻ چين سمنڊ]] # [[سنڪيانگ]] # [[ڪاغذ جوڙڻ جو هنر]] # [[ڪمتاغ ريگستان]] # [[مکيا زمين چين ۾ ڪوروناوائرس مها وبا 2019-20]] # [[ھوائشينگ مسجد]] '''سوانح عمريون''' # [[چانگ ھينگ]] # [[ما هواٽينگ]] # [[مائوزي تنگ]] # [[چائو يو گوانگ]] '''چين جا شهر''' # [[بيجنگ]] # [[زیان]] # [[شنگهائي]] # [[شينزين]] # [[هاربن]] # [[ووهان]] # [[چانگچنگ|چانگڪنگ]] # [[چيانجين|زيانجن]] # [[چينگدو]] # [[گوانگزو]] '''[[چين جا صوبا]]''' # [[اينھئي صوبو|اينهائي]] # [[تائيوان]] # [[جئانگسو صوبو|جيانگزو]] # [[جئانگشي صوبو|جيانگزي]] # [[ججيئانگ صوبو|زيجيانگ]] # [[جيلن صوبو|جيالن]] # [[سيچوان صوبو|زيجوان]] # [[شئنڊانگ صوبو|شينگڊونگ]] # [[شانڪسي صوبو|شانگزي]] # [[فيوجن صوبو|فيوجيان]] # [[گزھو صوبو|گزھو]] # [[گوئينگڊانگ صوبو|گوانگڊونگ]] # [[ھائنان صوبو|هينان]] # [[ھيبئي صوبو|هيبائي]] # [[ھيلانگجيئينگ صوبو|هيلنگجيانگ]] # [[لئائوننگ صوبو|ليائوننگ]] # [[ينان صوبو|ينان]] '''[[چين جا خودمختيار علائقا]]''' # [[انر منگوليا|انر منگوليا خودمختيار علائقو]] # [[تبت خودمختيار علائقو]] # [[سنڪيانگ|سنڪيانگ خودمختيار علائقو]] # [[گئانگشي|گيانگزي خودمختيار علائقو]] # [[ننگشيا|ننگزيا خودمختيار علائقو]] {{box-footer}} '''زمرا''' * [[:زمرو:چين]] ** [[:زمرو:چين جي تاريخ]] ** [[:زمرو:چين جي جاگرافي]] *** [[:زمرو:چين جا شھر]] *** [[:زمرو:چين جا صوبا]] *** [[:زمرو:چين جا خود مختار علائقا]] *** [[:زمرو:چين جي صوبائي سطح جا علائقا]] ** [[:زمرو:چين جي سياست]] *** [[:زمرو:چين جي حڪومت]] ** [[:زمرو:چين ۾ تعليم]] ** [[:زمرو:چين ۾ خيرات]] {{box-footer}} '''خبرن ۾''' '''سڃاتل مواد''' {{box-footer}} '''شيون توهان ڪري سگهو ٿا''' {{box-footer}} '''چين جي سياست''' {{box-footer}} '''لاڳاپيل وڪي منصوبا''' {{box-footer}} '''لاڳاپيل وڪيميڊيا''' وڪيميڊيا فائونڊيشن جا هيٺيان منصوبا، هنن موضوع تي وڌيڪ مهيا ڪن ٿا: * Commons: مفت ميڊيا جو خزانو * Wikibooks: مفت درسي ڪتابون * Wikidata: مفت علم جو بنياد * Wikinews: مفت مواد جي خبرون * Wikiquote: اقوال زرين جو مجموعو * Wikisource: مفت مواد لائبريري * Wikiversity: مفت سکيا جا اوزار * Wiktionary: لغت ۽ مخزن العلوم (ٿيسارس) {{Box-footer}} '''وڌيڪ پورٽل''' بابن کي استعمال ڪندي وڪيپيڊيا کي ڳوليو. * [[:باب:سڀ باب جي فهرست]] * [[:باب:تاريخ]] * [[:باب:طرزيات|باب:ٽيڪنالاجي]] * [[:باب:جاگرافي]] * [[:باب:رياضيات]] * [[:باب:سائنس]] * [[:باب:سوانح حيات]] * [[:باب:فنون]] * [[:باب:معاشرو]] * [[:باب:هاڻوڪا واقعا]] {{Box-footer}} [[Category:China portals]] [[Category:Asian portals|China]] [[Category:China|*Portal]] [[Category:China portal| ]] [[Category:Redirect targets of redirected portals with existing subpages]] [[Category:Portals by country]] [[Category:WikiProject China]] [[زمرو:چين]] [[زمرو:ايشيا]] [[زمرو:باب ايشيا]] [[زمرو:ايشيائي باب]] 6wlpkoea5lvxg6qet3p2qfythynmcrl 14 79003 390464 285292 2026-07-02T06:24:21Z Ibne maryam 17680 /* */ 390464 wikitext text/x-wiki {{اصل مضمون}} {{زمرو ڪامنز}} [[زمرو:ايران]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:اولھ ايشيا جي تاريخ]] [[زمرو:ايشيا جي تاريخ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:وچ اوڀر جي تاريخ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:اولهه ايشيا جي تاريخ بلحاظ ملڪ]] 7erykgfr7r9p7ur695aacprpx3a3xls 14 81722 390347 332714 2026-07-01T13:47:47Z Ibne maryam 17680 /* */ 390347 wikitext text/x-wiki [[زمرو:يورپ جي تاريخ]] [[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون]] [[زمرو:اڳوڻا خدائي راڄَ]] [[زمرو:اڳوڻي عيسائي رياستون]] r277d5de299ta5czflk597uhr00c26v 0 83174 390378 320742 2026-07-01T16:16:29Z Ibne maryam 17680 /* */ 390378 wikitext text/x-wiki '''بنو هاشم''' (عربي: بنو هاشم) عرب قبيلي، [[قريش]] جي هڪ شاخ آهي جنهن سان پيغمبر اسلام، محمد ﷺ جو تعلق هو. هن شاخ جو نالو محمد ﷺ جي ڏاڏي هاشم بن عبد مناف جي نالي تي رکيو ويو. {{Short description|Clan of the Quraysh tribe and clan of Muhammad}} {{more footnotes needed|date=April 2013}} {{Infobox tribe | name = Banu Hashim | natives_name = ({{langx|ar|بنو هاشم}}) | type = [[Quraysh]], [[Adnanites]] | image = Name of Banu Hashim.png | alt = Calligraphy of the family name in Arabic | caption = [[Arabic calligraphy]] of the Tribe's name | nisba = al-Hashimi | location = [[Arabia]] | descended = [[Hashim ibn Abd Manaf]] | parent_tribe = [[Quraysh]] | branches = * [[Alids]] ** [[Hasanids]] ** [[Husaynids]] * [[Ja'far ibn Abi Talib#Descendants|Ja'farites]] * [[Aqil ibn Abi Talib#Legacy|Aqilites]] * [[Abbasid dynasty|Abbasids]] | religion = [[Islam]] | ethnicity = [[Arabs|Arab]] | language = [[Arabic]] }} {{Muhammad}} '''Banu Hashim''' ({{langx|ar|بنو هاشم|Banū Hāshim}}) is an [[Arabs|Ancient Arab]] clan within the [[Quraysh]] tribe to which the Islamic prophet [[Muhammad]] belonged, named after Muhammad's great-grandfather [[Hashim ibn Abd Manaf]]. Members of this clan, and especially their descendants, are also referred to as '''Hashimites''' and often carry the surname [[Al-Hashimi (surname)|{{transliteration|ar|al-Hāshimī}}]]. These descendants, and especially those tracing their lineage to Muhammad through his daughter [[Fatimah|Fatima]], hold the traditional title of [[Sharif|{{transliteration|ar|Sharīf}}]] (often synonymous to {{transliteration|ar|[[Sayyid]]}}).<ref>{{cite encyclopedia|last1=Van Arendonk|first1=C.|last2=Graham|first2=W.A.|date=1960–2007|title=Sharīf|editor1-last=Bearman|editor1-first=P. J.|editor1-link=P. J. Bearman|editor2-last=Bianquis|editor2-first=Th.|editor3-last= Bosworth|editor3-first=C. E.|editor3-link=Clifford Edmund Bosworth|editor4-last=van Donzel|editor4-first=E.|editor5-last=Heinrichs|editor5-first=W. P.|editor5-link=W. P. Heinrichs|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, Second Edition|url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/sharif-COM_1041}}</ref> From the 8th century on, Hashimid descent came to be regarded as a mark of nobility, and formed the basis upon which many dynasties legitimized their rule.<ref>{{harvnb|Van Arendonk|Graham|1960–2007}}.</ref> Some of the most famous Islamic dynasties of Hashimid descent include the [[Abbasid Caliphate|Abbasids]] (ruled from [[Baghdad]] 750–945; held the [[caliphate]] without exercising power 945–1258 in Baghdad and 1261–1517 in [[Cairo]]), the [[Fatimid Caliphate|Fatimids]] (ruled from Cairo and claimed the caliphate 909–1171), the [[Alawi dynasty|'Alawi]] (rulers of [[Morocco]], 1631–present), and the [[Hashemites]] (rulers of [[Jordan]], 1921–present).<ref>{{Cite book |last=Routledge |first=Bruce |url=https://books.google.com/books?id=SBWmAwOJI2UC |title=Moab in the Iron Age: Hegemony, Polity, Archaeology |date=2004-07-26 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-0-8122-3801-3 |pages=236 |language=en}}</ref> ==History== Traditionally, the tribe is named after [[Hashim ibn Abd Manaf]]. He was married to Salma bint Amr of the [[Banu Najjar]], an [[Azd]]i clan.<ref>al-Tabari, Abu Jafar. ''The History of al-Tabari Vol. 6: Muhammad at Mecca''. p. 125.</ref><ref>The Agrarian System of Islam Muḥammad Taqī Amīnī Idarah-i Adabiyat-i Delli, 1991</ref> Amongst pre-Islamic Arabs, people classified themselves according to their tribe, their clan, and then their house/family. There were two major tribal kinds: the [[Adnanites]] (descended from [[Adnan]], traditional ancestor of the Arabs of northern, central and western Arabia) and the [[Qahtanites]] (originating from [[Qahtan]], the traditional ancestor of the Arabs of southern and south eastern Arabia).<ref name=gen>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=O69zjVnjL10C&pg=PA72 |title=Journeys in Holy Lands: The Evolution of the Abraham-Ishmael Legends in Islamic Exegesis|author=Reuven Firestone|date=1990|page=72|publisher=SUNY Press |isbn=9780791403310}}</ref><ref>{{cite book|title=Ibn García's Shuʻūbiyya Letter: Ethnic and Theological Tensions in Medieval al-Andalus|url=https://books.google.com/books?id=QJ8EpN0232IC&pg=PA170 |author=Göran Larsson|date=2003|page=170| publisher=BRILL |isbn = 9004127402}}</ref> Banu Hashim is one of the clans of the [[Quraysh tribe]],<ref>{{cite book|last=Al-Mubarakpuri|first=Safi-ur-Rahman|title=The Sealed Nectar (Ar-Raheeq Al-Makhtum)|year=2002|publisher=Darussalam|page=30|isbn=1591440718}}</ref> and is an [[Adnanite]] tribe. It derives its name from [[Hashim ibn Abd Manaf]], the great-grandfather of [[Muhammad]], and along with the [[Banu Abd-Shams]], Banu Al-Muttalib, and [[Banu Nawfal]] clans comprises the [[Banu Abd al-Manaf]] section of the Quraysh. == Dynasties and Tribes == The following [[Royal family|Royal]], [[Empire|Imperial]] dynasties and Tribes claim descent from Hashim: '''''Arabia''''' * [[Hashemite dynasty|Hashemite Dynasty]] (through [[Qatadah ibn Idris]]){{sfn|Vachon|Boudreau|Cogné|1998|p=[https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ&pg=PA236 236]}} * [[Abbasid dynasty]] of the [[Abbasid Caliphate]] (through [[Abbas ibn Abd al-Muttalib]]){{sfn|Hoiberg|2010|p=10}} * Abbasid Caliphs of [[Cairo]], the ceremonial Heads of State of [[Mamluk Sultanate]] from 1261 to 1517. (descendant of [[al-Hakim I|Abu al-Abbas Ahmad al-Hakim]]) *Abbasid Emirate of [[Bahdinan]] (through Baha Al-Din, descendant of last Abbasid Caliph in Baghdad [[al-Musta'sim]])<ref>{{cite web | title=إمارة بهدينان العباسية | url=https://archive.org/details/SKMC224e18082711500_201808 }}</ref> * [[Fatimid dynasty|Fatimid Dynasty]] of the Fatimid Caliphate including the later Agha Khans. (through [[Isma'il ibn Ja'far|Ismail ibn Jafar]]){{sfn|Vachon|Boudreau|Cogné|1998|p=[https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ&pg=PA238 238]}} *[[Rassid Dynasty]] of Yemen (through Ibrahim al Jamr bin [[Hasan ibn Hasan|Al-Hassan al-Muthanna]]){{sfn|Vachon|Boudreau|Cogné|1998|p=[https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ&pg=PA235 235]}} * [[Mutawakkilite Kingdom of Yemen|Mutawakkilite Dynasty]] of Yemen (through Ibrahim al Jamr bin [[Hasan ibn Hasan|Al-Hassan al-Muthanna]] as cadets of the Rassid Dynasty){{sfn|Vachon|Boudreau|Cogné|1998|p=[https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ&pg=PA235 235]}} * [[Ba 'Alawi sada|Ba 'Alawi family of Yemen]] (through [[Ahmad al-Muhajir]]) * [[Gilani]] Family of Iraq and the Levant (through [[Abdul Qadir Gilani]]) <ref>{{Cite news |title=الكيلانية (قبيلة) - المعرفة |url=https://www.marefa.org/%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%8A%D9%84%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A9_(%D9%82%D8%A8%D9%8A%D9%84%D8%A9)#cite_note-2 |access-date=2026-06-23 |work=المعرفة |language=ar}}</ref> '''''Africa''''' * [['Alawi dynasty|'Alawi dynasty of Morocco]] (through [[Muhammad al-Nafs al-Zakiyya]] ibn Abdullah al-Kamil){{sfn|Vachon|Boudreau|Cogné|1998|p=[https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ&pg=PA236 236]}} * [[Saadi Sultanate|Sa'di dynasty of Morocco]] (through [[Muhammad al-Nafs al-Zakiyya]] ibn Abdullah al-Kamil){{sfn|Vachon|Boudreau|Cogné|1998|p=[https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ&pg=PA236 236]}} * [[Fatimid dynasty|Fatimid Dynasty]] of the Fatimid Caliphate.{{sfn|Vachon|Boudreau|Cogné|1998|p=[https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ&pg=PA238 238]}} * [[Idrisid dynasty|Idrisid dynasty of Morocco]] (through [[Idris I of Morocco|Idris ibn Abdullah al-Kamil]]){{sfn|Vachon|Boudreau|Cogné|1998|p=[https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ&pg=PA235 235]}} * [[Senussi dynasty|Senussi Dynasty]] of Libya (through [[Idris ibn Abdullah]] as cadets of the Idrisid Dynasty) * [[Ja'alin tribe|Ja’alin]] of [[Sudan]] (through Ibrahim Ja’al, an [[Abbasid dynasty|Abbasid]] noble and descendant of [[Abbas ibn Abd al-Muttalib|Al Abbas]]) * [[Isaaq|Ishaqi family]] (through [[Ishaaq bin Ahmed|Shaykh Ishaaq ibn Ahmad ar-Ridawi]])<ref name="Lewisapd">I. M. Lewis, ''A pastoral democracy: a study of pastoralism and politics among the Northern Somali of the Horn of Africa'', (LIT Verlag Münster: 1999), p. 157.</ref> **[[Habr Je'lo|Tolje'lo Dynasty]] of the [[Isaaq kingdom]] **[[House of Guled|Guled Dynasty]] of the [[Isaaq Sultanate]] ** [[Rer Ainanshe|Ainanshe Dynasty]] of the [[Habr Yunis Sultanate]] * [[Darod|Darod (Jabarti) Family]] (through [[Abdirahman bin Isma'il al-Jabarti|Abdirahman ibn Isma'il Al-Jeberti]]) ** [[Warsengali sultanate|Gerad Dynasty]] of the [[Warsengali sultanate|Warsangali Sultanate]] ** [[Majeerteen Sultanate|Majeerteen Dynasty]] of the [[Majeerteen Sultanate]] ** Bah Yaqub Dynasty of the [[Hobyo Sultanate]] ** [[Ogaden (clan)|Ogaden Dynasty]] of the Ogaden Sultanate *[[Walashma dynasty]] of the [[Ifat Sultanate]] and [[Adal Sultanate]] (through [[Aqil ibn Abi Talib]]) *[[Asharaf|Asharaf clan]] of [[Somalia|Somalia's]] [[Banaadir|Benadiri region]] (through [[Ali ibn Abi Talib]]'s children Al-Hasan & Al-Hussein) '''''Indo-Persia''''' * [[Alid dynasties of northern Iran|Alids]] of Tabaristan (through Zayd bin [[Hasan ibn Hasan|Hassan al Muthana]]) * Zaydi Dynasty of Tabaristan (through [[Zayd ibn Ali]]){{sfn|Vachon|Boudreau|Cogné|1998|p=[https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ&pg=PA236 236]}} * [[Barha dynasty|Barha Dynasty]] Including the later Nawabs of Samballhera (through [[Zayd ibn Ali]])<ref>{{cite book |author=Abul Fazl |title=The Āʼīn-i Akbarī |publisher=Sang-e-Meel Publications |isbn=9693515307 |edition=2nd|year=2004 }}</ref> * The Agha Khans (Through [[Isma'il ibn Ja'far|Ismail ibn Jafar]] as cadets of the Fatimid Dynasty){{sfn|Vachon|Boudreau|Cogné|1998|p=[https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ&pg=PA237 237]}} *<!--[[House of Hasib| Mirs of Rajhat ]]-->Mirs of Rajhat (Through [[Ali ibn Husayn Zayn al-Abidin]])<ref>{{cite book |author=Abu Huraira Virasat Rasul|title=Ashraf Al Ansab |publisher=Karachi Publications }}</ref> * [[Sabzwari dynasty|Sabzwari Dynasty]] (through [[Ali al reza|Ali al Reza]])<ref>{{cite book |last1=Khan |first1=Shah Nawaz |title=Maasir al Umara |date=1952 |publisher=Calcutta Oriental Press |location=Calcutta |pages=259–262}}</ref> * [[Nawabs of Bengal and Murshidabad|Najafi Dynasty of Bengal]]. Including the later Nawabs of Murshidabad and the Tabatabai family of Iran (through Ibrahim Tabataba ibn Ismail al Dibaj) '''''Southeast Asia''''' * [[Sultanate of Siak Sri Indrapura|Sultans of Siak]] (through [[Ahmad al-Muhajir|Ahmad al Muhajir]] as cadets of the Ba alawai){{sfn|Vachon|Boudreau|Cogné|1998|p=[https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ&pg=PA233 233]}} * [[Bendahara dynasty|Bendahara Dynasty]] of Pahang and Terengannu (through [[Ahmad al-Muhajir|Ahmad al Muhajir]] as cadets of the Ba alawai) * [[House of Bolkiah|Bolkiah Dynasty]] of Brunei (through [[Ahmad al-Muhajir|Ahmad al Muhajir]] as cadets of the Ba alawai) * [[House of Jamalullail (Perak)|Jamal al layl dynasty]] of Perak and Perlis (through [[Ahmad al-Muhajir|Ahmad al Muhajir]] as cadets of the Ba alawai) * [[Sultanate of Pontianak|Sultans of Pontianak]] (through [[Ahmad al-Muhajir|Ahmad al Muhajir]] as cadets of the Ba alawai){{sfn|Vachon|Boudreau|Cogné|1998|p=[https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ&pg=PA233 233]}} * [[House of Temenggong]] of Johor (as cadet branches of [[Bendahara dynasty|Bendahara Dynasty]]) '''''Europe''''' * [[Hammudid dynasty|Hummudid Dynasty]] (through [[Idris ibn Abdullah]]) ==Family tree== <br /> {{tree chart/start|style=font-size:95%;line-height:100%;|align=center}} {{tree chart| KiM |y| FbS | KiM='''[[Kilab ibn Murrah]]'''|FbS='''[[Fatimah bint Sa'd]]'''}} {{tree chart| |,|-|^|-|.| }} {{tree chart| ZiK | | QiK |y| HbH | ZiK='''[[Zuhrah ibn Kilab]]'''<br /> (progenitor of [[Banu Zuhrah]])<br /> maternal great-great-grandfather|QiK='''[[Qusai ibn Kilab]]'''<br /> paternal great-great-great-grandfather|HbH='''[[Hubba bint Hulail]]'''<br /> paternal great-great-great-grandmother}} {{tree chart| |!| | | | | |!| }} {{tree chart| AMZ | | | | AMQ |y| AbM | AMZ='''`[[Abd Manaf ibn Zuhrah]]'''<br /> maternal great-grandfather|AMQ='''`[[Abd Manaf ibn Qusai]]'''<br /> paternal great-great-grandfather|AbM='''[[Atikah bint Murrah]]'''<br /> paternal great-great-grandmother}} {{tree chart| |!| | | | | | | |!| }} {{tree chart| WiA | | | | | | HiA |y| SbA | WiA='''[[Wahb ibn Abd Manaf|Wahb ibn `Abd Manaf]]'''<br /> maternal grandfather|HiA='''[[Hashim ibn Abd Manaf|Hashim ibn 'Abd Manaf]]'''<br /> (progenitor of Banu Hashim)<br /> paternal great-grandfather|SbA='''[[Salma bint Amr|Salma bint `Amr]]'''<br /> paternal great-grandmother}} {{tree chart| |!| | | | | | | | | |!| }} {{tree chart| |!| | | FbA |y|~|~| AuM |~|~|~|~|y| HbW | FbA='''[[Fatimah bint Amr|Fatimah bint `Amr]]'''<br /> paternal grandmother|AuM='''`[[Abdul-Muttalib]]'''<br /> paternal grandfather|HbW=[[Halah bint Wuhayb]]<br /> paternal step-grandmother}} {{tree chart| |!| | | |,|-|+|-|.| |)|-|.| | | |!| }} {{tree chart| Ami |y| AiA |!| AZi |!| Har | | Ham | | Ami='''[[Aminah]]'''<br /> mother|AiA='''[[Abdullah ibn Abdul-Muttalib|`Abdullah]]'''<br /> father|AZi=[[Az-Zubayr ibn 'Abd al-Muttalib|Az-Zubayr]]<br /> paternal uncle|Har=[[Harith ibn Abdul-Muṭṭalib|Harith]]<br /> paternal half-uncle|Ham=[[Hamza ibn Abdul-Muttalib|Hamza]]<br /> paternal half-uncle}} {{tree chart| | | |!| | | |`|-|.| |`|-|v|-|-|-|v|-|-|-|.| }} {{tree chart| Thu |!| Hal | | ATi | | AAi | | ALa | | oth | Thu=[[Thuwaybah]]<br /> first nurse|Hal=[[Halimah bint Abi Dhuayb|Halimah]]<br /> second nurse|ATi=[[Abu Talib ibn 'Abd al-Muttalib|Abu Talib]]<br /> paternal uncle|AAi=[[Al-'Abbas ibn 'Abd al-Muttalib|`Abbas]]<br /> paternal half-uncle|ALa=[[Abū Lahab|Abu Lahab]]<br /> paternal half-uncle|oth=''6 other sons<br />and 6 daughters''}} {{tree chart| | | |!| | | | | |!| | | |!| }} {{tree chart|F|~| Muh |y| KbK |!| | | AAA | Muh='''Muhammad'''|KbK=[[Khadija bint Khuwaylid|Khadija]]<br /> first wife|AAA=[[Abd Allah ibn Abbas|`Abd Allah ibn `Abbas]]<br /> paternal cousin}} {{tree chart|:| | | | |)|.| | |!| | | |,|-|-|v|-|-|-|.| }} {{tree chart|:|,|-| Fat |t|~| Ali | | |!| | QiM | | AiM | Fat='''[[Fatimah]]'''<br /> daughter|Ali=[[Ali]]<br /> paternal cousin and son-in-law <br />[[Family tree of Ali|family tree]], [[Descendants of Ali ibn Abi Talib|descendants]]|QiM='''[[Qasim ibn Muhammad|Qasim]]'''<br /> son|AiM='''[[Abd-Allah ibn Muhammad|`Abd-Allah]]'''<br /> son}} {{tree chart|:|!| | | | |)|-|-|-|v|-|-|^|-|-|-|-|.| }} {{tree chart|:|!| | | | ZbM | | RbM |y| UbA |~| UKM | | ZiH | ZbM='''[[Zainab bint Muhammad|Zainab]]'''<br /> daughter|RbM='''[[Ruqayyah bint Muhammad|Ruqayyah]]'''<br /> daughter|UbA=[[Uthman ibn Affan|Uthman]]<br /> son-in-law<br />[[Family tree of Uthman|family tree]]|UKM='''[[Umm Kulthum bint Muhammad|Umm Kulthum]]'''<br /> daughter|ZiH=[[Zayd ibn Harithah|Zayd]]<br /> adopted son}} {{tree chart|:|!| | |,|-|^|-|.| | | |!| | | | | | | | | |!| }} {{tree chart|:|!| | AiZ | | UbZ | | AAU | | | | RbZ |7| UiZ | AiZ='''[[Ali ibn Zainab]]'''<br /> grandson|UbZ='''[[Umamah bint Zainab]]'''<br /> granddaughter|AAU='''`[[Abd-Allah ibn Uthman]]'''<br /> grandson|RbZ=[[Rayhana bint Zayd|Rayhana]]<br /> (marriage disputed)|UiZ=[[Usama ibn Zayd]]<br /> adoptive grandson}} {{tree chart|:|`|v|-|-|-|v|-|-|-|v|-|-|-|v|-|-|-|.| |:| }} {{tree chart|:| MiA | | Has | | Hus | | UKA | | ZbA |D| SbH | MiA='''[[Muhsin ibn Ali]]'''<br /> grandson|Has='''[[Hasan ibn Ali]]'''<br /> grandson|Hus='''[[Husayn ibn Ali]]'''<br /> grandson<br />[[Family tree of Husayn ibn Ali|family tree]]|UKA='''[[Umm Kulthum bint Ali]]'''<br /> granddaughter|ZbA='''[[Zaynab bint Ali]]'''<br /> granddaughter|SbH=[[Safiyya bint Huyayy|Safiyya]]<br /> tenth / eleventh wife*}} {{tree chart|D|~|~|~|V|~|~|~|V|~|~|~|V|~|~|~|V|~|~|~|C| }} {{tree chart|:| AbB |D| SbZ |:| Uma |D| USa |D| JbH |D| MbH | AbB=[[Abu Bakr]] <br /> father-in-law<br />[[Family tree of Abu Bakr|family tree]]|SbZ=[[Sawda bint Zamʿa|Sawda]]<br /> second / third wife*| Uma=[[Umar]]<br /> father-in-law<br />[[Family tree of Umar|family tree]]|USa=[[Umm Salama]]<br /> sixth wife|JbH=[[Juwayriyya bint al-Harith|Juwayriya]]<br /> eighth wife|MbH=[[Maymuna bint al-Harith|Maymuna]]<br /> eleventh / twelfth wife*}} {{tree chart|:| |!| |:| | | |:| |!| |:| | | |:| | | |:| }} {{tree chart|L| Ais |L| ZbK |L| HbU |L| ZbJ |L| RbA |L| MaQ | Ais=[[Aisha]]<br /> second / third wife<br />[[Family tree of Abu Bakr|Family tree]]|ZbK=[[Zaynab bint Khuzayma|Zaynab]]<br /> fifth wife|HbU=[[Hafsa bint Umar|Hafsa]]<br /> fourth wife|ZbJ=[[Zaynab bint Jahsh|Zaynab]]<br /> seventh wife|RbA=[[Ramla bint Abi Sufyan|Umm Habiba]]<br /> ninth wife|MaQ=[[Maria al-Qibtiyya]] }} {{tree chart| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!| }} {{tree chart| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | IiM | IiM='''[[Ibrahim ibn Muhammad|Ibrahim]]'''<br /> son}} {{tree chart/end}} * Note that direct lineage is marked in '''bold'''. ==See also== *[[Non-Muslims who interacted with Muslims during Muhammad's era]] *[[Abbasid caliphs]] *[[Abbasid architecture]] *[[Hashmi]] *[[Sayyid]] *[[Dhund (tribe)]] *[[Awan (tribe)]] *[[Husseini]] *[[Banu Umayya]] *[[Umayyad dynasty]] *[[Umayyad Caliphate]] *[[Abbasid Caliphate]] *[[Family tree of Muhammad]] *[[Quraysh]] ==References== {{Reflist}} ===Sources=== * {{cite encyclopedia |editor-last=Hoiberg |editor-first=Dale H. |title=Abbasid Dynasty |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |edition=15th |year=2010 |volume=I: A-Ak – Bayes |location=Chicago, IL |isbn=978-1-59339-837-8 |url=https://archive.org/details/newencyclopaedia2009ency }} * {{cite book |last1=Vachon |first1=Auguste |last2=Boudreau |first2=Claire |last3=Cogné |first3=Daniel |title=Genealogica & Heraldica: Ottawa 1996 |date=1998 |publisher=University of Ottawa Press |isbn=978-0-7766-1600-1 |url=https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ |language=en }} ==External links== *[https://web.archive.org/web/20090523041524/http://baalawi.ning.com/ Ba'Alawi (Al Husayni Al Hashimi Al Qurayshi) Sadah of Hadhramaut] *[https://web.archive.org/web/20110610064624/http://www.al-islam.org/restatement/4.htm Banu Hashim – Before the Birth of Islam] *[https://bani-alabbas.com/ Genealogy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211126085840/http://bani-alabbas.com/ |date=2021-11-26 }} of the Hashemite [[Banu Abbas]]. {{Characters and names in the Quran}} {{Clans of Quraysh}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Hashim}} [[Category:Banu Hashim| ]] [[Category:Tribes of Arabia]] [[Category:Family of Muhammad]] [[Category:Sunni Islam]] [[Category:Quraysh]] [[fi:Banū Hāshim]] [[sv:Hashim]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:محمد]] [[زمرو:قريش]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] o7whuixyan9xt4r9m3k8afnd8xn7x8e 390379 390378 2026-07-01T16:17:06Z Ibne maryam 17680 /* */ 390379 wikitext text/x-wiki '''بنو هاشم''' (عربي: بنو هاشم) عرب قبيلي، [[قريش]] جي هڪ شاخ آهي جنهن سان پيغمبر اسلام، محمد ﷺ جو تعلق هو. هن شاخ جو نالو محمد ﷺ جي ڏاڏي هاشم بن عبد مناف جي نالي تي رکيو ويو. {{Short description|Clan of the Quraysh tribe and clan of Muhammad}} {{Infobox tribe | name = Banu Hashim | natives_name = ({{langx|ar|بنو هاشم}}) | type = [[Quraysh]], [[Adnanites]] | image = Name of Banu Hashim.png | alt = Calligraphy of the family name in Arabic | caption = [[Arabic calligraphy]] of the Tribe's name | nisba = al-Hashimi | location = [[Arabia]] | descended = [[Hashim ibn Abd Manaf]] | parent_tribe = [[Quraysh]] | branches = * [[Alids]] ** [[Hasanids]] ** [[Husaynids]] * [[Ja'far ibn Abi Talib#Descendants|Ja'farites]] * [[Aqil ibn Abi Talib#Legacy|Aqilites]] * [[Abbasid dynasty|Abbasids]] | religion = [[Islam]] | ethnicity = [[Arabs|Arab]] | language = [[Arabic]] }} {{Muhammad}} '''Banu Hashim''' ({{langx|ar|بنو هاشم|Banū Hāshim}}) is an [[Arabs|Ancient Arab]] clan within the [[Quraysh]] tribe to which the Islamic prophet [[Muhammad]] belonged, named after Muhammad's great-grandfather [[Hashim ibn Abd Manaf]]. Members of this clan, and especially their descendants, are also referred to as '''Hashimites''' and often carry the surname [[Al-Hashimi (surname)|{{transliteration|ar|al-Hāshimī}}]]. These descendants, and especially those tracing their lineage to Muhammad through his daughter [[Fatimah|Fatima]], hold the traditional title of [[Sharif|{{transliteration|ar|Sharīf}}]] (often synonymous to {{transliteration|ar|[[Sayyid]]}}).<ref>{{cite encyclopedia|last1=Van Arendonk|first1=C.|last2=Graham|first2=W.A.|date=1960–2007|title=Sharīf|editor1-last=Bearman|editor1-first=P. J.|editor1-link=P. J. Bearman|editor2-last=Bianquis|editor2-first=Th.|editor3-last= Bosworth|editor3-first=C. E.|editor3-link=Clifford Edmund Bosworth|editor4-last=van Donzel|editor4-first=E.|editor5-last=Heinrichs|editor5-first=W. P.|editor5-link=W. P. Heinrichs|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, Second Edition|url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/sharif-COM_1041}}</ref> From the 8th century on, Hashimid descent came to be regarded as a mark of nobility, and formed the basis upon which many dynasties legitimized their rule.<ref>{{harvnb|Van Arendonk|Graham|1960–2007}}.</ref> Some of the most famous Islamic dynasties of Hashimid descent include the [[Abbasid Caliphate|Abbasids]] (ruled from [[Baghdad]] 750–945; held the [[caliphate]] without exercising power 945–1258 in Baghdad and 1261–1517 in [[Cairo]]), the [[Fatimid Caliphate|Fatimids]] (ruled from Cairo and claimed the caliphate 909–1171), the [[Alawi dynasty|'Alawi]] (rulers of [[Morocco]], 1631–present), and the [[Hashemites]] (rulers of [[Jordan]], 1921–present).<ref>{{Cite book |last=Routledge |first=Bruce |url=https://books.google.com/books?id=SBWmAwOJI2UC |title=Moab in the Iron Age: Hegemony, Polity, Archaeology |date=2004-07-26 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-0-8122-3801-3 |pages=236 |language=en}}</ref> ==History== Traditionally, the tribe is named after [[Hashim ibn Abd Manaf]]. He was married to Salma bint Amr of the [[Banu Najjar]], an [[Azd]]i clan.<ref>al-Tabari, Abu Jafar. ''The History of al-Tabari Vol. 6: Muhammad at Mecca''. p. 125.</ref><ref>The Agrarian System of Islam Muḥammad Taqī Amīnī Idarah-i Adabiyat-i Delli, 1991</ref> Amongst pre-Islamic Arabs, people classified themselves according to their tribe, their clan, and then their house/family. There were two major tribal kinds: the [[Adnanites]] (descended from [[Adnan]], traditional ancestor of the Arabs of northern, central and western Arabia) and the [[Qahtanites]] (originating from [[Qahtan]], the traditional ancestor of the Arabs of southern and south eastern Arabia).<ref name=gen>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=O69zjVnjL10C&pg=PA72 |title=Journeys in Holy Lands: The Evolution of the Abraham-Ishmael Legends in Islamic Exegesis|author=Reuven Firestone|date=1990|page=72|publisher=SUNY Press |isbn=9780791403310}}</ref><ref>{{cite book|title=Ibn García's Shuʻūbiyya Letter: Ethnic and Theological Tensions in Medieval al-Andalus|url=https://books.google.com/books?id=QJ8EpN0232IC&pg=PA170 |author=Göran Larsson|date=2003|page=170| publisher=BRILL |isbn = 9004127402}}</ref> Banu Hashim is one of the clans of the [[Quraysh tribe]],<ref>{{cite book|last=Al-Mubarakpuri|first=Safi-ur-Rahman|title=The Sealed Nectar (Ar-Raheeq Al-Makhtum)|year=2002|publisher=Darussalam|page=30|isbn=1591440718}}</ref> and is an [[Adnanite]] tribe. It derives its name from [[Hashim ibn Abd Manaf]], the great-grandfather of [[Muhammad]], and along with the [[Banu Abd-Shams]], Banu Al-Muttalib, and [[Banu Nawfal]] clans comprises the [[Banu Abd al-Manaf]] section of the Quraysh. == Dynasties and Tribes == The following [[Royal family|Royal]], [[Empire|Imperial]] dynasties and Tribes claim descent from Hashim: '''''Arabia''''' * [[Hashemite dynasty|Hashemite Dynasty]] (through [[Qatadah ibn Idris]]){{sfn|Vachon|Boudreau|Cogné|1998|p=[https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ&pg=PA236 236]}} * [[Abbasid dynasty]] of the [[Abbasid Caliphate]] (through [[Abbas ibn Abd al-Muttalib]]){{sfn|Hoiberg|2010|p=10}} * Abbasid Caliphs of [[Cairo]], the ceremonial Heads of State of [[Mamluk Sultanate]] from 1261 to 1517. (descendant of [[al-Hakim I|Abu al-Abbas Ahmad al-Hakim]]) *Abbasid Emirate of [[Bahdinan]] (through Baha Al-Din, descendant of last Abbasid Caliph in Baghdad [[al-Musta'sim]])<ref>{{cite web | title=إمارة بهدينان العباسية | url=https://archive.org/details/SKMC224e18082711500_201808 }}</ref> * [[Fatimid dynasty|Fatimid Dynasty]] of the Fatimid Caliphate including the later Agha Khans. (through [[Isma'il ibn Ja'far|Ismail ibn Jafar]]){{sfn|Vachon|Boudreau|Cogné|1998|p=[https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ&pg=PA238 238]}} *[[Rassid Dynasty]] of Yemen (through Ibrahim al Jamr bin [[Hasan ibn Hasan|Al-Hassan al-Muthanna]]){{sfn|Vachon|Boudreau|Cogné|1998|p=[https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ&pg=PA235 235]}} * [[Mutawakkilite Kingdom of Yemen|Mutawakkilite Dynasty]] of Yemen (through Ibrahim al Jamr bin [[Hasan ibn Hasan|Al-Hassan al-Muthanna]] as cadets of the Rassid Dynasty){{sfn|Vachon|Boudreau|Cogné|1998|p=[https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ&pg=PA235 235]}} * [[Ba 'Alawi sada|Ba 'Alawi family of Yemen]] (through [[Ahmad al-Muhajir]]) * [[Gilani]] Family of Iraq and the Levant (through [[Abdul Qadir Gilani]]) <ref>{{Cite news |title=الكيلانية (قبيلة) - المعرفة |url=https://www.marefa.org/%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%8A%D9%84%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A9_(%D9%82%D8%A8%D9%8A%D9%84%D8%A9)#cite_note-2 |access-date=2026-06-23 |work=المعرفة |language=ar}}</ref> '''''Africa''''' * [['Alawi dynasty|'Alawi dynasty of Morocco]] (through [[Muhammad al-Nafs al-Zakiyya]] ibn Abdullah al-Kamil){{sfn|Vachon|Boudreau|Cogné|1998|p=[https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ&pg=PA236 236]}} * [[Saadi Sultanate|Sa'di dynasty of Morocco]] (through [[Muhammad al-Nafs al-Zakiyya]] ibn Abdullah al-Kamil){{sfn|Vachon|Boudreau|Cogné|1998|p=[https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ&pg=PA236 236]}} * [[Fatimid dynasty|Fatimid Dynasty]] of the Fatimid Caliphate.{{sfn|Vachon|Boudreau|Cogné|1998|p=[https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ&pg=PA238 238]}} * [[Idrisid dynasty|Idrisid dynasty of Morocco]] (through [[Idris I of Morocco|Idris ibn Abdullah al-Kamil]]){{sfn|Vachon|Boudreau|Cogné|1998|p=[https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ&pg=PA235 235]}} * [[Senussi dynasty|Senussi Dynasty]] of Libya (through [[Idris ibn Abdullah]] as cadets of the Idrisid Dynasty) * [[Ja'alin tribe|Ja’alin]] of [[Sudan]] (through Ibrahim Ja’al, an [[Abbasid dynasty|Abbasid]] noble and descendant of [[Abbas ibn Abd al-Muttalib|Al Abbas]]) * [[Isaaq|Ishaqi family]] (through [[Ishaaq bin Ahmed|Shaykh Ishaaq ibn Ahmad ar-Ridawi]])<ref name="Lewisapd">I. M. Lewis, ''A pastoral democracy: a study of pastoralism and politics among the Northern Somali of the Horn of Africa'', (LIT Verlag Münster: 1999), p. 157.</ref> **[[Habr Je'lo|Tolje'lo Dynasty]] of the [[Isaaq kingdom]] **[[House of Guled|Guled Dynasty]] of the [[Isaaq Sultanate]] ** [[Rer Ainanshe|Ainanshe Dynasty]] of the [[Habr Yunis Sultanate]] * [[Darod|Darod (Jabarti) Family]] (through [[Abdirahman bin Isma'il al-Jabarti|Abdirahman ibn Isma'il Al-Jeberti]]) ** [[Warsengali sultanate|Gerad Dynasty]] of the [[Warsengali sultanate|Warsangali Sultanate]] ** [[Majeerteen Sultanate|Majeerteen Dynasty]] of the [[Majeerteen Sultanate]] ** Bah Yaqub Dynasty of the [[Hobyo Sultanate]] ** [[Ogaden (clan)|Ogaden Dynasty]] of the Ogaden Sultanate *[[Walashma dynasty]] of the [[Ifat Sultanate]] and [[Adal Sultanate]] (through [[Aqil ibn Abi Talib]]) *[[Asharaf|Asharaf clan]] of [[Somalia|Somalia's]] [[Banaadir|Benadiri region]] (through [[Ali ibn Abi Talib]]'s children Al-Hasan & Al-Hussein) '''''Indo-Persia''''' * [[Alid dynasties of northern Iran|Alids]] of Tabaristan (through Zayd bin [[Hasan ibn Hasan|Hassan al Muthana]]) * Zaydi Dynasty of Tabaristan (through [[Zayd ibn Ali]]){{sfn|Vachon|Boudreau|Cogné|1998|p=[https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ&pg=PA236 236]}} * [[Barha dynasty|Barha Dynasty]] Including the later Nawabs of Samballhera (through [[Zayd ibn Ali]])<ref>{{cite book |author=Abul Fazl |title=The Āʼīn-i Akbarī |publisher=Sang-e-Meel Publications |isbn=9693515307 |edition=2nd|year=2004 }}</ref> * The Agha Khans (Through [[Isma'il ibn Ja'far|Ismail ibn Jafar]] as cadets of the Fatimid Dynasty){{sfn|Vachon|Boudreau|Cogné|1998|p=[https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ&pg=PA237 237]}} *<!--[[House of Hasib| Mirs of Rajhat ]]-->Mirs of Rajhat (Through [[Ali ibn Husayn Zayn al-Abidin]])<ref>{{cite book |author=Abu Huraira Virasat Rasul|title=Ashraf Al Ansab |publisher=Karachi Publications }}</ref> * [[Sabzwari dynasty|Sabzwari Dynasty]] (through [[Ali al reza|Ali al Reza]])<ref>{{cite book |last1=Khan |first1=Shah Nawaz |title=Maasir al Umara |date=1952 |publisher=Calcutta Oriental Press |location=Calcutta |pages=259–262}}</ref> * [[Nawabs of Bengal and Murshidabad|Najafi Dynasty of Bengal]]. Including the later Nawabs of Murshidabad and the Tabatabai family of Iran (through Ibrahim Tabataba ibn Ismail al Dibaj) '''''Southeast Asia''''' * [[Sultanate of Siak Sri Indrapura|Sultans of Siak]] (through [[Ahmad al-Muhajir|Ahmad al Muhajir]] as cadets of the Ba alawai){{sfn|Vachon|Boudreau|Cogné|1998|p=[https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ&pg=PA233 233]}} * [[Bendahara dynasty|Bendahara Dynasty]] of Pahang and Terengannu (through [[Ahmad al-Muhajir|Ahmad al Muhajir]] as cadets of the Ba alawai) * [[House of Bolkiah|Bolkiah Dynasty]] of Brunei (through [[Ahmad al-Muhajir|Ahmad al Muhajir]] as cadets of the Ba alawai) * [[House of Jamalullail (Perak)|Jamal al layl dynasty]] of Perak and Perlis (through [[Ahmad al-Muhajir|Ahmad al Muhajir]] as cadets of the Ba alawai) * [[Sultanate of Pontianak|Sultans of Pontianak]] (through [[Ahmad al-Muhajir|Ahmad al Muhajir]] as cadets of the Ba alawai){{sfn|Vachon|Boudreau|Cogné|1998|p=[https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ&pg=PA233 233]}} * [[House of Temenggong]] of Johor (as cadet branches of [[Bendahara dynasty|Bendahara Dynasty]]) '''''Europe''''' * [[Hammudid dynasty|Hummudid Dynasty]] (through [[Idris ibn Abdullah]]) ==Family tree== <br /> {{tree chart/start|style=font-size:95%;line-height:100%;|align=center}} {{tree chart| KiM |y| FbS | KiM='''[[Kilab ibn Murrah]]'''|FbS='''[[Fatimah bint Sa'd]]'''}} {{tree chart| |,|-|^|-|.| }} {{tree chart| ZiK | | QiK |y| HbH | ZiK='''[[Zuhrah ibn Kilab]]'''<br /> (progenitor of [[Banu Zuhrah]])<br /> maternal great-great-grandfather|QiK='''[[Qusai ibn Kilab]]'''<br /> paternal great-great-great-grandfather|HbH='''[[Hubba bint Hulail]]'''<br /> paternal great-great-great-grandmother}} {{tree chart| |!| | | | | |!| }} {{tree chart| AMZ | | | | AMQ |y| AbM | AMZ='''`[[Abd Manaf ibn Zuhrah]]'''<br /> maternal great-grandfather|AMQ='''`[[Abd Manaf ibn Qusai]]'''<br /> paternal great-great-grandfather|AbM='''[[Atikah bint Murrah]]'''<br /> paternal great-great-grandmother}} {{tree chart| |!| | | | | | | |!| }} {{tree chart| WiA | | | | | | HiA |y| SbA | WiA='''[[Wahb ibn Abd Manaf|Wahb ibn `Abd Manaf]]'''<br /> maternal grandfather|HiA='''[[Hashim ibn Abd Manaf|Hashim ibn 'Abd Manaf]]'''<br /> (progenitor of Banu Hashim)<br /> paternal great-grandfather|SbA='''[[Salma bint Amr|Salma bint `Amr]]'''<br /> paternal great-grandmother}} {{tree chart| |!| | | | | | | | | |!| }} {{tree chart| |!| | | FbA |y|~|~| AuM |~|~|~|~|y| HbW | FbA='''[[Fatimah bint Amr|Fatimah bint `Amr]]'''<br /> paternal grandmother|AuM='''`[[Abdul-Muttalib]]'''<br /> paternal grandfather|HbW=[[Halah bint Wuhayb]]<br /> paternal step-grandmother}} {{tree chart| |!| | | |,|-|+|-|.| |)|-|.| | | |!| }} {{tree chart| Ami |y| AiA |!| AZi |!| Har | | Ham | | Ami='''[[Aminah]]'''<br /> mother|AiA='''[[Abdullah ibn Abdul-Muttalib|`Abdullah]]'''<br /> father|AZi=[[Az-Zubayr ibn 'Abd al-Muttalib|Az-Zubayr]]<br /> paternal uncle|Har=[[Harith ibn Abdul-Muṭṭalib|Harith]]<br /> paternal half-uncle|Ham=[[Hamza ibn Abdul-Muttalib|Hamza]]<br /> paternal half-uncle}} {{tree chart| | | |!| | | |`|-|.| |`|-|v|-|-|-|v|-|-|-|.| }} {{tree chart| Thu |!| Hal | | ATi | | AAi | | ALa | | oth | Thu=[[Thuwaybah]]<br /> first nurse|Hal=[[Halimah bint Abi Dhuayb|Halimah]]<br /> second nurse|ATi=[[Abu Talib ibn 'Abd al-Muttalib|Abu Talib]]<br /> paternal uncle|AAi=[[Al-'Abbas ibn 'Abd al-Muttalib|`Abbas]]<br /> paternal half-uncle|ALa=[[Abū Lahab|Abu Lahab]]<br /> paternal half-uncle|oth=''6 other sons<br />and 6 daughters''}} {{tree chart| | | |!| | | | | |!| | | |!| }} {{tree chart|F|~| Muh |y| KbK |!| | | AAA | Muh='''Muhammad'''|KbK=[[Khadija bint Khuwaylid|Khadija]]<br /> first wife|AAA=[[Abd Allah ibn Abbas|`Abd Allah ibn `Abbas]]<br /> paternal cousin}} {{tree chart|:| | | | |)|.| | |!| | | |,|-|-|v|-|-|-|.| }} {{tree chart|:|,|-| Fat |t|~| Ali | | |!| | QiM | | AiM | Fat='''[[Fatimah]]'''<br /> daughter|Ali=[[Ali]]<br /> paternal cousin and son-in-law <br />[[Family tree of Ali|family tree]], [[Descendants of Ali ibn Abi Talib|descendants]]|QiM='''[[Qasim ibn Muhammad|Qasim]]'''<br /> son|AiM='''[[Abd-Allah ibn Muhammad|`Abd-Allah]]'''<br /> son}} {{tree chart|:|!| | | | |)|-|-|-|v|-|-|^|-|-|-|-|.| }} {{tree chart|:|!| | | | ZbM | | RbM |y| UbA |~| UKM | | ZiH | ZbM='''[[Zainab bint Muhammad|Zainab]]'''<br /> daughter|RbM='''[[Ruqayyah bint Muhammad|Ruqayyah]]'''<br /> daughter|UbA=[[Uthman ibn Affan|Uthman]]<br /> son-in-law<br />[[Family tree of Uthman|family tree]]|UKM='''[[Umm Kulthum bint Muhammad|Umm Kulthum]]'''<br /> daughter|ZiH=[[Zayd ibn Harithah|Zayd]]<br /> adopted son}} {{tree chart|:|!| | |,|-|^|-|.| | | |!| | | | | | | | | |!| }} {{tree chart|:|!| | AiZ | | UbZ | | AAU | | | | RbZ |7| UiZ | AiZ='''[[Ali ibn Zainab]]'''<br /> grandson|UbZ='''[[Umamah bint Zainab]]'''<br /> granddaughter|AAU='''`[[Abd-Allah ibn Uthman]]'''<br /> grandson|RbZ=[[Rayhana bint Zayd|Rayhana]]<br /> (marriage disputed)|UiZ=[[Usama ibn Zayd]]<br /> adoptive grandson}} {{tree chart|:|`|v|-|-|-|v|-|-|-|v|-|-|-|v|-|-|-|.| |:| }} {{tree chart|:| MiA | | Has | | Hus | | UKA | | ZbA |D| SbH | MiA='''[[Muhsin ibn Ali]]'''<br /> grandson|Has='''[[Hasan ibn Ali]]'''<br /> grandson|Hus='''[[Husayn ibn Ali]]'''<br /> grandson<br />[[Family tree of Husayn ibn Ali|family tree]]|UKA='''[[Umm Kulthum bint Ali]]'''<br /> granddaughter|ZbA='''[[Zaynab bint Ali]]'''<br /> granddaughter|SbH=[[Safiyya bint Huyayy|Safiyya]]<br /> tenth / eleventh wife*}} {{tree chart|D|~|~|~|V|~|~|~|V|~|~|~|V|~|~|~|V|~|~|~|C| }} {{tree chart|:| AbB |D| SbZ |:| Uma |D| USa |D| JbH |D| MbH | AbB=[[Abu Bakr]] <br /> father-in-law<br />[[Family tree of Abu Bakr|family tree]]|SbZ=[[Sawda bint Zamʿa|Sawda]]<br /> second / third wife*| Uma=[[Umar]]<br /> father-in-law<br />[[Family tree of Umar|family tree]]|USa=[[Umm Salama]]<br /> sixth wife|JbH=[[Juwayriyya bint al-Harith|Juwayriya]]<br /> eighth wife|MbH=[[Maymuna bint al-Harith|Maymuna]]<br /> eleventh / twelfth wife*}} {{tree chart|:| |!| |:| | | |:| |!| |:| | | |:| | | |:| }} {{tree chart|L| Ais |L| ZbK |L| HbU |L| ZbJ |L| RbA |L| MaQ | Ais=[[Aisha]]<br /> second / third wife<br />[[Family tree of Abu Bakr|Family tree]]|ZbK=[[Zaynab bint Khuzayma|Zaynab]]<br /> fifth wife|HbU=[[Hafsa bint Umar|Hafsa]]<br /> fourth wife|ZbJ=[[Zaynab bint Jahsh|Zaynab]]<br /> seventh wife|RbA=[[Ramla bint Abi Sufyan|Umm Habiba]]<br /> ninth wife|MaQ=[[Maria al-Qibtiyya]] }} {{tree chart| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!| }} {{tree chart| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | IiM | IiM='''[[Ibrahim ibn Muhammad|Ibrahim]]'''<br /> son}} {{tree chart/end}} * Note that direct lineage is marked in '''bold'''. ==See also== *[[Non-Muslims who interacted with Muslims during Muhammad's era]] *[[Abbasid caliphs]] *[[Abbasid architecture]] *[[Hashmi]] *[[Sayyid]] *[[Dhund (tribe)]] *[[Awan (tribe)]] *[[Husseini]] *[[Banu Umayya]] *[[Umayyad dynasty]] *[[Umayyad Caliphate]] *[[Abbasid Caliphate]] *[[Family tree of Muhammad]] *[[Quraysh]] ==References== {{Reflist}} ===Sources=== * {{cite encyclopedia |editor-last=Hoiberg |editor-first=Dale H. |title=Abbasid Dynasty |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |edition=15th |year=2010 |volume=I: A-Ak – Bayes |location=Chicago, IL |isbn=978-1-59339-837-8 |url=https://archive.org/details/newencyclopaedia2009ency }} * {{cite book |last1=Vachon |first1=Auguste |last2=Boudreau |first2=Claire |last3=Cogné |first3=Daniel |title=Genealogica & Heraldica: Ottawa 1996 |date=1998 |publisher=University of Ottawa Press |isbn=978-0-7766-1600-1 |url=https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ |language=en }} ==External links== *[https://web.archive.org/web/20090523041524/http://baalawi.ning.com/ Ba'Alawi (Al Husayni Al Hashimi Al Qurayshi) Sadah of Hadhramaut] *[https://web.archive.org/web/20110610064624/http://www.al-islam.org/restatement/4.htm Banu Hashim – Before the Birth of Islam] *[https://bani-alabbas.com/ Genealogy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211126085840/http://bani-alabbas.com/ |date=2021-11-26 }} of the Hashemite [[Banu Abbas]]. {{Characters and names in the Quran}} {{Clans of Quraysh}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Hashim}} [[Category:Banu Hashim| ]] [[Category:Tribes of Arabia]] [[Category:Family of Muhammad]] [[Category:Sunni Islam]] [[Category:Quraysh]] [[fi:Banū Hāshim]] [[sv:Hashim]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:محمد]] [[زمرو:قريش]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] 2wlws3dxi9r5ikhxhql2dgm8l5x6iei 390380 390379 2026-07-01T16:35:57Z Ibne maryam 17680 /* */ 390380 wikitext text/x-wiki '''بنو هاشم''' (عربي: بنو هاشم) عرب قبيلي، [[قريش]] جي هڪ شاخ آهي جنهن سان پيغمبر اسلام، محمد ﷺ جو تعلق هو. هن شاخ جو نالو محمد ﷺ جي ڏاڏي هاشم بن عبد مناف جي نالي تي رکيو ويو. {{Short description|Clan of the Quraysh tribe and clan of Muhammad}} {{Infobox tribe | name = بنو هاشم | natives_name = ({{langx|ar|بنو هاشم}}) | type = [[قريش]]، بني اسماعيل | image = Name of Banu Hashim.png | alt = Calligraphy of the family name in Arabic | caption = قبيلي جي نالي جي عربي خطاطي | nisba = الهاشمي | location = [[عرب جزيري نما]] | descended = [[هاشم بن عبد مناف]] | parent_tribe = [[قريش]] | branches = * علوي ** حسني ** حسيني * جعفري * عقيلي * عباسي | religion = [[اسلام]] | ethnicity = [[عرب]] | language = [[عربي ٻولي]] }} بنو هاشم (عربي: بنو هاشم) قريش قبيلي جي اندر هڪ قديم عرب قبيلو آهي. جنهن سان پيغمبر محمد صلي الله عليه وسلم جو تعلق هو. محمد صلي الله عليه وسلم جي ڏاڏي هاشم بن عبد مناف جي نالي تي رکيو ويو. هن قبيلي جي ميمبرن کي ۽ خاص طور تي انهن جي اولاد کي، هاشمي پڻ سڏيو ويندو آهي ۽ اڪثر ڪري الهاشمي لقب رکندا آهن. هي نسل ۽ خاص طور تي جيڪي پنهنجو نسب کي محمد جي ڌيءَ فاطمه ذريعي ڳوليندا آهن، انهن وٽ سيد جو روايتي لقب آهي، جيڪو اڪثر ڪري سردار جو مترادف آهي.<ref>{{cite encyclopedia|last1=Van Arendonk|first1=C.|last2=Graham|first2=W.A.|date=1960–2007|title=Sharīf|editor1-last=Bearman|editor1-first=P. J.|editor1-link=P. J. Bearman|editor2-last=Bianquis|editor2-first=Th.|editor3-last= Bosworth|editor3-first=C. E.|editor3-link=Clifford Edmund Bosworth|editor4-last=van Donzel|editor4-first=E.|editor5-last=Heinrichs|editor5-first=W. P.|editor5-link=W. P. Heinrichs|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, Second Edition|url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/sharif-COM_1041}}</ref> اٺين صدي کان وٺي، هاشمي نسل کي شرافت جي نشاني سمجهيو ويو ۽ اهو بنياد ٺاهيو جنهن تي ڪيترن ئي خاندانن پنهنجي حڪمراني کي جائز قرار ڏنو.<ref>{{harvnb|Van Arendonk|Graham|1960–2007}}.</ref> هاشمي نسل جي ڪجهه مشهور اسلامي خاندانن ۾ بنو عباس (750-945ع تائين بغداد کان حڪومت ڪئي؛ 945-1258 تائين بغداد ۽ 1261-1517 تائين قاهره ۾ طاقت استعمال ڪرڻ کان سواءِ خلافت سنڀالي)، بنو فاطمه (قاهره کان حڪومت ڪئي ۽ 909-1171 تائين خلافت جو دعويٰ ڪيو)، علوي (مراکش جا حڪمران، 1631-هاڻوڪو)، ۽ هاشمي (اردن جا حڪمران، 1921-هاڻوڪو) شامل آهن.<ref>{{Cite book |last=Routledge |first=Bruce |url=https://books.google.com/books?id=SBWmAwOJI2UC |title=Moab in the Iron Age: Hegemony, Polity, Archaeology |date=2004-07-26 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-0-8122-3801-3 |pages=236 |language=en}}</ref> ==History== Traditionally, the tribe is named after [[Hashim ibn Abd Manaf]]. He was married to Salma bint Amr of the [[Banu Najjar]], an [[Azd]]i clan.<ref>al-Tabari, Abu Jafar. ''The History of al-Tabari Vol. 6: Muhammad at Mecca''. p. 125.</ref><ref>The Agrarian System of Islam Muḥammad Taqī Amīnī Idarah-i Adabiyat-i Delli, 1991</ref> Amongst pre-Islamic Arabs, people classified themselves according to their tribe, their clan, and then their house/family. There were two major tribal kinds: the [[Adnanites]] (descended from [[Adnan]], traditional ancestor of the Arabs of northern, central and western Arabia) and the [[Qahtanites]] (originating from [[Qahtan]], the traditional ancestor of the Arabs of southern and south eastern Arabia).<ref name=gen>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=O69zjVnjL10C&pg=PA72 |title=Journeys in Holy Lands: The Evolution of the Abraham-Ishmael Legends in Islamic Exegesis|author=Reuven Firestone|date=1990|page=72|publisher=SUNY Press |isbn=9780791403310}}</ref><ref>{{cite book|title=Ibn García's Shuʻūbiyya Letter: Ethnic and Theological Tensions in Medieval al-Andalus|url=https://books.google.com/books?id=QJ8EpN0232IC&pg=PA170 |author=Göran Larsson|date=2003|page=170| publisher=BRILL |isbn = 9004127402}}</ref> Banu Hashim is one of the clans of the [[Quraysh tribe]],<ref>{{cite book|last=Al-Mubarakpuri|first=Safi-ur-Rahman|title=The Sealed Nectar (Ar-Raheeq Al-Makhtum)|year=2002|publisher=Darussalam|page=30|isbn=1591440718}}</ref> and is an [[Adnanite]] tribe. It derives its name from [[Hashim ibn Abd Manaf]], the great-grandfather of [[Muhammad]], and along with the [[Banu Abd-Shams]], Banu Al-Muttalib, and [[Banu Nawfal]] clans comprises the [[Banu Abd al-Manaf]] section of the Quraysh. == Dynasties and Tribes == The following [[Royal family|Royal]], [[Empire|Imperial]] dynasties and Tribes claim descent from Hashim: '''''Arabia''''' * [[Hashemite dynasty|Hashemite Dynasty]] (through [[Qatadah ibn Idris]]){{sfn|Vachon|Boudreau|Cogné|1998|p=[https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ&pg=PA236 236]}} * [[Abbasid dynasty]] of the [[Abbasid Caliphate]] (through [[Abbas ibn Abd al-Muttalib]]){{sfn|Hoiberg|2010|p=10}} * Abbasid Caliphs of [[Cairo]], the ceremonial Heads of State of [[Mamluk Sultanate]] from 1261 to 1517. (descendant of [[al-Hakim I|Abu al-Abbas Ahmad al-Hakim]]) *Abbasid Emirate of [[Bahdinan]] (through Baha Al-Din, descendant of last Abbasid Caliph in Baghdad [[al-Musta'sim]])<ref>{{cite web | title=إمارة بهدينان العباسية | url=https://archive.org/details/SKMC224e18082711500_201808 }}</ref> * [[Fatimid dynasty|Fatimid Dynasty]] of the Fatimid Caliphate including the later Agha Khans. (through [[Isma'il ibn Ja'far|Ismail ibn Jafar]]){{sfn|Vachon|Boudreau|Cogné|1998|p=[https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ&pg=PA238 238]}} *[[Rassid Dynasty]] of Yemen (through Ibrahim al Jamr bin [[Hasan ibn Hasan|Al-Hassan al-Muthanna]]){{sfn|Vachon|Boudreau|Cogné|1998|p=[https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ&pg=PA235 235]}} * [[Mutawakkilite Kingdom of Yemen|Mutawakkilite Dynasty]] of Yemen (through Ibrahim al Jamr bin [[Hasan ibn Hasan|Al-Hassan al-Muthanna]] as cadets of the Rassid Dynasty){{sfn|Vachon|Boudreau|Cogné|1998|p=[https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ&pg=PA235 235]}} * [[Ba 'Alawi sada|Ba 'Alawi family of Yemen]] (through [[Ahmad al-Muhajir]]) * [[Gilani]] Family of Iraq and the Levant (through [[Abdul Qadir Gilani]]) <ref>{{Cite news |title=الكيلانية (قبيلة) - المعرفة |url=https://www.marefa.org/%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%8A%D9%84%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A9_(%D9%82%D8%A8%D9%8A%D9%84%D8%A9)#cite_note-2 |access-date=2026-06-23 |work=المعرفة |language=ar}}</ref> '''''Africa''''' * [['Alawi dynasty|'Alawi dynasty of Morocco]] (through [[Muhammad al-Nafs al-Zakiyya]] ibn Abdullah al-Kamil){{sfn|Vachon|Boudreau|Cogné|1998|p=[https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ&pg=PA236 236]}} * [[Saadi Sultanate|Sa'di dynasty of Morocco]] (through [[Muhammad al-Nafs al-Zakiyya]] ibn Abdullah al-Kamil){{sfn|Vachon|Boudreau|Cogné|1998|p=[https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ&pg=PA236 236]}} * [[Fatimid dynasty|Fatimid Dynasty]] of the Fatimid Caliphate.{{sfn|Vachon|Boudreau|Cogné|1998|p=[https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ&pg=PA238 238]}} * [[Idrisid dynasty|Idrisid dynasty of Morocco]] (through [[Idris I of Morocco|Idris ibn Abdullah al-Kamil]]){{sfn|Vachon|Boudreau|Cogné|1998|p=[https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ&pg=PA235 235]}} * [[Senussi dynasty|Senussi Dynasty]] of Libya (through [[Idris ibn Abdullah]] as cadets of the Idrisid Dynasty) * [[Ja'alin tribe|Ja’alin]] of [[Sudan]] (through Ibrahim Ja’al, an [[Abbasid dynasty|Abbasid]] noble and descendant of [[Abbas ibn Abd al-Muttalib|Al Abbas]]) * [[Isaaq|Ishaqi family]] (through [[Ishaaq bin Ahmed|Shaykh Ishaaq ibn Ahmad ar-Ridawi]])<ref name="Lewisapd">I. M. Lewis, ''A pastoral democracy: a study of pastoralism and politics among the Northern Somali of the Horn of Africa'', (LIT Verlag Münster: 1999), p. 157.</ref> **[[Habr Je'lo|Tolje'lo Dynasty]] of the [[Isaaq kingdom]] **[[House of Guled|Guled Dynasty]] of the [[Isaaq Sultanate]] ** [[Rer Ainanshe|Ainanshe Dynasty]] of the [[Habr Yunis Sultanate]] * [[Darod|Darod (Jabarti) Family]] (through [[Abdirahman bin Isma'il al-Jabarti|Abdirahman ibn Isma'il Al-Jeberti]]) ** [[Warsengali sultanate|Gerad Dynasty]] of the [[Warsengali sultanate|Warsangali Sultanate]] ** [[Majeerteen Sultanate|Majeerteen Dynasty]] of the [[Majeerteen Sultanate]] ** Bah Yaqub Dynasty of the [[Hobyo Sultanate]] ** [[Ogaden (clan)|Ogaden Dynasty]] of the Ogaden Sultanate *[[Walashma dynasty]] of the [[Ifat Sultanate]] and [[Adal Sultanate]] (through [[Aqil ibn Abi Talib]]) *[[Asharaf|Asharaf clan]] of [[Somalia|Somalia's]] [[Banaadir|Benadiri region]] (through [[Ali ibn Abi Talib]]'s children Al-Hasan & Al-Hussein) '''''Indo-Persia''''' * [[Alid dynasties of northern Iran|Alids]] of Tabaristan (through Zayd bin [[Hasan ibn Hasan|Hassan al Muthana]]) * Zaydi Dynasty of Tabaristan (through [[Zayd ibn Ali]]){{sfn|Vachon|Boudreau|Cogné|1998|p=[https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ&pg=PA236 236]}} * [[Barha dynasty|Barha Dynasty]] Including the later Nawabs of Samballhera (through [[Zayd ibn Ali]])<ref>{{cite book |author=Abul Fazl |title=The Āʼīn-i Akbarī |publisher=Sang-e-Meel Publications |isbn=9693515307 |edition=2nd|year=2004 }}</ref> * The Agha Khans (Through [[Isma'il ibn Ja'far|Ismail ibn Jafar]] as cadets of the Fatimid Dynasty){{sfn|Vachon|Boudreau|Cogné|1998|p=[https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ&pg=PA237 237]}} *<!--[[House of Hasib| Mirs of Rajhat ]]-->Mirs of Rajhat (Through [[Ali ibn Husayn Zayn al-Abidin]])<ref>{{cite book |author=Abu Huraira Virasat Rasul|title=Ashraf Al Ansab |publisher=Karachi Publications }}</ref> * [[Sabzwari dynasty|Sabzwari Dynasty]] (through [[Ali al reza|Ali al Reza]])<ref>{{cite book |last1=Khan |first1=Shah Nawaz |title=Maasir al Umara |date=1952 |publisher=Calcutta Oriental Press |location=Calcutta |pages=259–262}}</ref> * [[Nawabs of Bengal and Murshidabad|Najafi Dynasty of Bengal]]. Including the later Nawabs of Murshidabad and the Tabatabai family of Iran (through Ibrahim Tabataba ibn Ismail al Dibaj) '''''Southeast Asia''''' * [[Sultanate of Siak Sri Indrapura|Sultans of Siak]] (through [[Ahmad al-Muhajir|Ahmad al Muhajir]] as cadets of the Ba alawai){{sfn|Vachon|Boudreau|Cogné|1998|p=[https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ&pg=PA233 233]}} * [[Bendahara dynasty|Bendahara Dynasty]] of Pahang and Terengannu (through [[Ahmad al-Muhajir|Ahmad al Muhajir]] as cadets of the Ba alawai) * [[House of Bolkiah|Bolkiah Dynasty]] of Brunei (through [[Ahmad al-Muhajir|Ahmad al Muhajir]] as cadets of the Ba alawai) * [[House of Jamalullail (Perak)|Jamal al layl dynasty]] of Perak and Perlis (through [[Ahmad al-Muhajir|Ahmad al Muhajir]] as cadets of the Ba alawai) * [[Sultanate of Pontianak|Sultans of Pontianak]] (through [[Ahmad al-Muhajir|Ahmad al Muhajir]] as cadets of the Ba alawai){{sfn|Vachon|Boudreau|Cogné|1998|p=[https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ&pg=PA233 233]}} * [[House of Temenggong]] of Johor (as cadet branches of [[Bendahara dynasty|Bendahara Dynasty]]) '''''Europe''''' * [[Hammudid dynasty|Hummudid Dynasty]] (through [[Idris ibn Abdullah]]) ==Family tree== <br /> {{tree chart/start|style=font-size:95%;line-height:100%;|align=center}} {{tree chart| KiM |y| FbS | KiM='''[[Kilab ibn Murrah]]'''|FbS='''[[Fatimah bint Sa'd]]'''}} {{tree chart| |,|-|^|-|.| }} {{tree chart| ZiK | | QiK |y| HbH | ZiK='''[[Zuhrah ibn Kilab]]'''<br /> (progenitor of [[Banu Zuhrah]])<br /> maternal great-great-grandfather|QiK='''[[Qusai ibn Kilab]]'''<br /> paternal great-great-great-grandfather|HbH='''[[Hubba bint Hulail]]'''<br /> paternal great-great-great-grandmother}} {{tree chart| |!| | | | | |!| }} {{tree chart| AMZ | | | | AMQ |y| AbM | AMZ='''`[[Abd Manaf ibn Zuhrah]]'''<br /> maternal great-grandfather|AMQ='''`[[Abd Manaf ibn Qusai]]'''<br /> paternal great-great-grandfather|AbM='''[[Atikah bint Murrah]]'''<br /> paternal great-great-grandmother}} {{tree chart| |!| | | | | | | |!| }} {{tree chart| WiA | | | | | | HiA |y| SbA | WiA='''[[Wahb ibn Abd Manaf|Wahb ibn `Abd Manaf]]'''<br /> maternal grandfather|HiA='''[[Hashim ibn Abd Manaf|Hashim ibn 'Abd Manaf]]'''<br /> (progenitor of Banu Hashim)<br /> paternal great-grandfather|SbA='''[[Salma bint Amr|Salma bint `Amr]]'''<br /> paternal great-grandmother}} {{tree chart| |!| | | | | | | | | |!| }} {{tree chart| |!| | | FbA |y|~|~| AuM |~|~|~|~|y| HbW | FbA='''[[Fatimah bint Amr|Fatimah bint `Amr]]'''<br /> paternal grandmother|AuM='''`[[Abdul-Muttalib]]'''<br /> paternal grandfather|HbW=[[Halah bint Wuhayb]]<br /> paternal step-grandmother}} {{tree chart| |!| | | |,|-|+|-|.| |)|-|.| | | |!| }} {{tree chart| Ami |y| AiA |!| AZi |!| Har | | Ham | | Ami='''[[Aminah]]'''<br /> mother|AiA='''[[Abdullah ibn Abdul-Muttalib|`Abdullah]]'''<br /> father|AZi=[[Az-Zubayr ibn 'Abd al-Muttalib|Az-Zubayr]]<br /> paternal uncle|Har=[[Harith ibn Abdul-Muṭṭalib|Harith]]<br /> paternal half-uncle|Ham=[[Hamza ibn Abdul-Muttalib|Hamza]]<br /> paternal half-uncle}} {{tree chart| | | |!| | | |`|-|.| |`|-|v|-|-|-|v|-|-|-|.| }} {{tree chart| Thu |!| Hal | | ATi | | AAi | | ALa | | oth | Thu=[[Thuwaybah]]<br /> first nurse|Hal=[[Halimah bint Abi Dhuayb|Halimah]]<br /> second nurse|ATi=[[Abu Talib ibn 'Abd al-Muttalib|Abu Talib]]<br /> paternal uncle|AAi=[[Al-'Abbas ibn 'Abd al-Muttalib|`Abbas]]<br /> paternal half-uncle|ALa=[[Abū Lahab|Abu Lahab]]<br /> paternal half-uncle|oth=''6 other sons<br />and 6 daughters''}} {{tree chart| | | |!| | | | | |!| | | |!| }} {{tree chart|F|~| Muh |y| KbK |!| | | AAA | Muh='''Muhammad'''|KbK=[[Khadija bint Khuwaylid|Khadija]]<br /> first wife|AAA=[[Abd Allah ibn Abbas|`Abd Allah ibn `Abbas]]<br /> paternal cousin}} {{tree chart|:| | | | |)|.| | |!| | | |,|-|-|v|-|-|-|.| }} {{tree chart|:|,|-| Fat |t|~| Ali | | |!| | QiM | | AiM | Fat='''[[Fatimah]]'''<br /> daughter|Ali=[[Ali]]<br /> paternal cousin and son-in-law <br />[[Family tree of Ali|family tree]], [[Descendants of Ali ibn Abi Talib|descendants]]|QiM='''[[Qasim ibn Muhammad|Qasim]]'''<br /> son|AiM='''[[Abd-Allah ibn Muhammad|`Abd-Allah]]'''<br /> son}} {{tree chart|:|!| | | | |)|-|-|-|v|-|-|^|-|-|-|-|.| }} {{tree chart|:|!| | | | ZbM | | RbM |y| UbA |~| UKM | | ZiH | ZbM='''[[Zainab bint Muhammad|Zainab]]'''<br /> daughter|RbM='''[[Ruqayyah bint Muhammad|Ruqayyah]]'''<br /> daughter|UbA=[[Uthman ibn Affan|Uthman]]<br /> son-in-law<br />[[Family tree of Uthman|family tree]]|UKM='''[[Umm Kulthum bint Muhammad|Umm Kulthum]]'''<br /> daughter|ZiH=[[Zayd ibn Harithah|Zayd]]<br /> adopted son}} {{tree chart|:|!| | |,|-|^|-|.| | | |!| | | | | | | | | |!| }} {{tree chart|:|!| | AiZ | | UbZ | | AAU | | | | RbZ |7| UiZ | AiZ='''[[Ali ibn Zainab]]'''<br /> grandson|UbZ='''[[Umamah bint Zainab]]'''<br /> granddaughter|AAU='''`[[Abd-Allah ibn Uthman]]'''<br /> grandson|RbZ=[[Rayhana bint Zayd|Rayhana]]<br /> (marriage disputed)|UiZ=[[Usama ibn Zayd]]<br /> adoptive grandson}} {{tree chart|:|`|v|-|-|-|v|-|-|-|v|-|-|-|v|-|-|-|.| |:| }} {{tree chart|:| MiA | | Has | | Hus | | UKA | | ZbA |D| SbH | MiA='''[[Muhsin ibn Ali]]'''<br /> grandson|Has='''[[Hasan ibn Ali]]'''<br /> grandson|Hus='''[[Husayn ibn Ali]]'''<br /> grandson<br />[[Family tree of Husayn ibn Ali|family tree]]|UKA='''[[Umm Kulthum bint Ali]]'''<br /> granddaughter|ZbA='''[[Zaynab bint Ali]]'''<br /> granddaughter|SbH=[[Safiyya bint Huyayy|Safiyya]]<br /> tenth / eleventh wife*}} {{tree chart|D|~|~|~|V|~|~|~|V|~|~|~|V|~|~|~|V|~|~|~|C| }} {{tree chart|:| AbB |D| SbZ |:| Uma |D| USa |D| JbH |D| MbH | AbB=[[Abu Bakr]] <br /> father-in-law<br />[[Family tree of Abu Bakr|family tree]]|SbZ=[[Sawda bint Zamʿa|Sawda]]<br /> second / third wife*| Uma=[[Umar]]<br /> father-in-law<br />[[Family tree of Umar|family tree]]|USa=[[Umm Salama]]<br /> sixth wife|JbH=[[Juwayriyya bint al-Harith|Juwayriya]]<br /> eighth wife|MbH=[[Maymuna bint al-Harith|Maymuna]]<br /> eleventh / twelfth wife*}} {{tree chart|:| |!| |:| | | |:| |!| |:| | | |:| | | |:| }} {{tree chart|L| Ais |L| ZbK |L| HbU |L| ZbJ |L| RbA |L| MaQ | Ais=[[Aisha]]<br /> second / third wife<br />[[Family tree of Abu Bakr|Family tree]]|ZbK=[[Zaynab bint Khuzayma|Zaynab]]<br /> fifth wife|HbU=[[Hafsa bint Umar|Hafsa]]<br /> fourth wife|ZbJ=[[Zaynab bint Jahsh|Zaynab]]<br /> seventh wife|RbA=[[Ramla bint Abi Sufyan|Umm Habiba]]<br /> ninth wife|MaQ=[[Maria al-Qibtiyya]] }} {{tree chart| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!| }} {{tree chart| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | IiM | IiM='''[[Ibrahim ibn Muhammad|Ibrahim]]'''<br /> son}} {{tree chart/end}} * Note that direct lineage is marked in '''bold'''. ==See also== *[[Non-Muslims who interacted with Muslims during Muhammad's era]] *[[Abbasid caliphs]] *[[Abbasid architecture]] *[[Hashmi]] *[[Sayyid]] *[[Dhund (tribe)]] *[[Awan (tribe)]] *[[Husseini]] *[[Banu Umayya]] *[[Umayyad dynasty]] *[[Umayyad Caliphate]] *[[Abbasid Caliphate]] *[[Family tree of Muhammad]] *[[Quraysh]] ==References== {{Reflist}} ===Sources=== * {{cite encyclopedia |editor-last=Hoiberg |editor-first=Dale H. |title=Abbasid Dynasty |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |edition=15th |year=2010 |volume=I: A-Ak – Bayes |location=Chicago, IL |isbn=978-1-59339-837-8 |url=https://archive.org/details/newencyclopaedia2009ency }} * {{cite book |last1=Vachon |first1=Auguste |last2=Boudreau |first2=Claire |last3=Cogné |first3=Daniel |title=Genealogica & Heraldica: Ottawa 1996 |date=1998 |publisher=University of Ottawa Press |isbn=978-0-7766-1600-1 |url=https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ |language=en }} ==External links== *[https://web.archive.org/web/20090523041524/http://baalawi.ning.com/ Ba'Alawi (Al Husayni Al Hashimi Al Qurayshi) Sadah of Hadhramaut] *[https://web.archive.org/web/20110610064624/http://www.al-islam.org/restatement/4.htm Banu Hashim – Before the Birth of Islam] *[https://bani-alabbas.com/ Genealogy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211126085840/http://bani-alabbas.com/ |date=2021-11-26 }} of the Hashemite [[Banu Abbas]]. {{Characters and names in the Quran}} {{Clans of Quraysh}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Hashim}} [[Category:Banu Hashim| ]] [[Category:Tribes of Arabia]] [[Category:Family of Muhammad]] [[Category:Sunni Islam]] [[Category:Quraysh]] [[fi:Banū Hāshim]] [[sv:Hashim]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:محمد]] [[زمرو:قريش]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] 87dylhgmjvax92kgm9b8estuji6rm8i 390381 390380 2026-07-01T16:42:44Z Ibne maryam 17680 /* History */ 390381 wikitext text/x-wiki '''بنو هاشم''' (عربي: بنو هاشم) عرب قبيلي، [[قريش]] جي هڪ شاخ آهي جنهن سان پيغمبر اسلام، محمد ﷺ جو تعلق هو. هن شاخ جو نالو محمد ﷺ جي ڏاڏي هاشم بن عبد مناف جي نالي تي رکيو ويو. {{Short description|Clan of the Quraysh tribe and clan of Muhammad}} {{Infobox tribe | name = بنو هاشم | natives_name = ({{langx|ar|بنو هاشم}}) | type = [[قريش]]، بني اسماعيل | image = Name of Banu Hashim.png | alt = Calligraphy of the family name in Arabic | caption = قبيلي جي نالي جي عربي خطاطي | nisba = الهاشمي | location = [[عرب جزيري نما]] | descended = [[هاشم بن عبد مناف]] | parent_tribe = [[قريش]] | branches = * علوي ** حسني ** حسيني * جعفري * عقيلي * عباسي | religion = [[اسلام]] | ethnicity = [[عرب]] | language = [[عربي ٻولي]] }} بنو هاشم (عربي: بنو هاشم) قريش قبيلي جي اندر هڪ قديم عرب قبيلو آهي. جنهن سان پيغمبر محمد صلي الله عليه وسلم جو تعلق هو. محمد صلي الله عليه وسلم جي ڏاڏي هاشم بن عبد مناف جي نالي تي رکيو ويو. هن قبيلي جي ميمبرن کي ۽ خاص طور تي انهن جي اولاد کي، هاشمي پڻ سڏيو ويندو آهي ۽ اڪثر ڪري الهاشمي لقب رکندا آهن. هي نسل ۽ خاص طور تي جيڪي پنهنجو نسب کي محمد جي ڌيءَ فاطمه ذريعي ڳوليندا آهن، انهن وٽ سيد جو روايتي لقب آهي، جيڪو اڪثر ڪري سردار جو مترادف آهي.<ref>{{cite encyclopedia|last1=Van Arendonk|first1=C.|last2=Graham|first2=W.A.|date=1960–2007|title=Sharīf|editor1-last=Bearman|editor1-first=P. J.|editor1-link=P. J. Bearman|editor2-last=Bianquis|editor2-first=Th.|editor3-last= Bosworth|editor3-first=C. E.|editor3-link=Clifford Edmund Bosworth|editor4-last=van Donzel|editor4-first=E.|editor5-last=Heinrichs|editor5-first=W. P.|editor5-link=W. P. Heinrichs|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, Second Edition|url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/sharif-COM_1041}}</ref> اٺين صدي کان وٺي، هاشمي نسل کي شرافت جي نشاني سمجهيو ويو ۽ اهو بنياد ٺاهيو جنهن تي ڪيترن ئي خاندانن پنهنجي حڪمراني کي جائز قرار ڏنو.<ref>{{harvnb|Van Arendonk|Graham|1960–2007}}.</ref> هاشمي نسل جي ڪجهه مشهور اسلامي خاندانن ۾ بنو عباس (750-945ع تائين بغداد کان حڪومت ڪئي؛ 945-1258 تائين بغداد ۽ 1261-1517 تائين قاهره ۾ طاقت استعمال ڪرڻ کان سواءِ خلافت سنڀالي)، بنو فاطمه (قاهره کان حڪومت ڪئي ۽ 909-1171 تائين خلافت جو دعويٰ ڪيو)، علوي (مراکش جا حڪمران، 1631-هاڻوڪو)، ۽ هاشمي (اردن جا حڪمران، 1921-هاڻوڪو) شامل آهن.<ref>{{Cite book |last=Routledge |first=Bruce |url=https://books.google.com/books?id=SBWmAwOJI2UC |title=Moab in the Iron Age: Hegemony, Polity, Archaeology |date=2004-07-26 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-0-8122-3801-3 |pages=236 |language=en}}</ref> == تاريخ == روايتي طور تي، قبيلي جو نالو هاشم بن عبد مناف جي نالي تي رکيو ويو آهي. هن جي شادي بنو نجار جي سلميٰ بنت عمرو سان ٿي هئي، جيڪو هڪ ازدي قبيلي هو.<ref>al-Tabari, Abu Jafar. ''The History of al-Tabari Vol. 6: Muhammad at Mecca''. p. 125.</ref><ref>The Agrarian System of Islam Muḥammad Taqī Amīnī Idarah-i Adabiyat-i Delli, 1991</ref> اسلام کان اڳ عربن ۾، ماڻهن کي پنهنجي قبيلي، پنهنجي قبيلي، ۽ پوءِ پنهنجي گهر/خاندان جي مطابق ورهائيندا هئا. ٻه وڏا قبائلي قسم: عدنان (عدنان مان نڪتل، اتر، وچ ۽ اولهه عرب جي عربن جو روايتي ڏاڏو) ۽ قحطان (قحطان مان نڪتل، ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر عرب جي عربن جو روايتي ڏاڏو) هئا.<ref name="gen">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=O69zjVnjL10C&pg=PA72 |title=Journeys in Holy Lands: The Evolution of the Abraham-Ishmael Legends in Islamic Exegesis|author=Reuven Firestone|date=1990|page=72|publisher=SUNY Press |isbn=9780791403310}}</ref> <ref>{{cite book|title=Ibn García's Shuʻūbiyya Letter: Ethnic and Theological Tensions in Medieval al-Andalus|url=https://books.google.com/books?id=QJ8EpN0232IC&pg=PA170 |author=Göran Larsson|date=2003|page=170| publisher=BRILL |isbn = 9004127402}}</ref> بنو هاشم قريش قبيلي جي قبيلي مان هڪ آهي<ref>{{cite book|last=Al-Mubarakpuri|first=Safi-ur-Rahman|title=The Sealed Nectar (Ar-Raheeq Al-Makhtum)|year=2002|publisher=Darussalam|page=30|isbn=1591440718}}</ref> ۽ هڪ عدناني قبيلو آهي. ان جو نالو هاشم بن عبدالمناف کان ورتو ويو آهي، جيڪو محمد جو ڏاڏو هو ۽ بنو عبدالشمس، بنو المطلب ۽ بنو نوفل قبيلن سان گڏ قريش جي بنو عبدالمناف حصو شامل آهي. == Dynasties and Tribes == The following [[Royal family|Royal]], [[Empire|Imperial]] dynasties and Tribes claim descent from Hashim: '''''Arabia''''' * [[Hashemite dynasty|Hashemite Dynasty]] (through [[Qatadah ibn Idris]]){{sfn|Vachon|Boudreau|Cogné|1998|p=[https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ&pg=PA236 236]}} * [[Abbasid dynasty]] of the [[Abbasid Caliphate]] (through [[Abbas ibn Abd al-Muttalib]]){{sfn|Hoiberg|2010|p=10}} * Abbasid Caliphs of [[Cairo]], the ceremonial Heads of State of [[Mamluk Sultanate]] from 1261 to 1517. (descendant of [[al-Hakim I|Abu al-Abbas Ahmad al-Hakim]]) *Abbasid Emirate of [[Bahdinan]] (through Baha Al-Din, descendant of last Abbasid Caliph in Baghdad [[al-Musta'sim]])<ref>{{cite web | title=إمارة بهدينان العباسية | url=https://archive.org/details/SKMC224e18082711500_201808 }}</ref> * [[Fatimid dynasty|Fatimid Dynasty]] of the Fatimid Caliphate including the later Agha Khans. (through [[Isma'il ibn Ja'far|Ismail ibn Jafar]]){{sfn|Vachon|Boudreau|Cogné|1998|p=[https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ&pg=PA238 238]}} *[[Rassid Dynasty]] of Yemen (through Ibrahim al Jamr bin [[Hasan ibn Hasan|Al-Hassan al-Muthanna]]){{sfn|Vachon|Boudreau|Cogné|1998|p=[https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ&pg=PA235 235]}} * [[Mutawakkilite Kingdom of Yemen|Mutawakkilite Dynasty]] of Yemen (through Ibrahim al Jamr bin [[Hasan ibn Hasan|Al-Hassan al-Muthanna]] as cadets of the Rassid Dynasty){{sfn|Vachon|Boudreau|Cogné|1998|p=[https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ&pg=PA235 235]}} * [[Ba 'Alawi sada|Ba 'Alawi family of Yemen]] (through [[Ahmad al-Muhajir]]) * [[Gilani]] Family of Iraq and the Levant (through [[Abdul Qadir Gilani]]) <ref>{{Cite news |title=الكيلانية (قبيلة) - المعرفة |url=https://www.marefa.org/%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%8A%D9%84%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A9_(%D9%82%D8%A8%D9%8A%D9%84%D8%A9)#cite_note-2 |access-date=2026-06-23 |work=المعرفة |language=ar}}</ref> '''''Africa''''' * [['Alawi dynasty|'Alawi dynasty of Morocco]] (through [[Muhammad al-Nafs al-Zakiyya]] ibn Abdullah al-Kamil){{sfn|Vachon|Boudreau|Cogné|1998|p=[https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ&pg=PA236 236]}} * [[Saadi Sultanate|Sa'di dynasty of Morocco]] (through [[Muhammad al-Nafs al-Zakiyya]] ibn Abdullah al-Kamil){{sfn|Vachon|Boudreau|Cogné|1998|p=[https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ&pg=PA236 236]}} * [[Fatimid dynasty|Fatimid Dynasty]] of the Fatimid Caliphate.{{sfn|Vachon|Boudreau|Cogné|1998|p=[https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ&pg=PA238 238]}} * [[Idrisid dynasty|Idrisid dynasty of Morocco]] (through [[Idris I of Morocco|Idris ibn Abdullah al-Kamil]]){{sfn|Vachon|Boudreau|Cogné|1998|p=[https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ&pg=PA235 235]}} * [[Senussi dynasty|Senussi Dynasty]] of Libya (through [[Idris ibn Abdullah]] as cadets of the Idrisid Dynasty) * [[Ja'alin tribe|Ja’alin]] of [[Sudan]] (through Ibrahim Ja’al, an [[Abbasid dynasty|Abbasid]] noble and descendant of [[Abbas ibn Abd al-Muttalib|Al Abbas]]) * [[Isaaq|Ishaqi family]] (through [[Ishaaq bin Ahmed|Shaykh Ishaaq ibn Ahmad ar-Ridawi]])<ref name="Lewisapd">I. M. Lewis, ''A pastoral democracy: a study of pastoralism and politics among the Northern Somali of the Horn of Africa'', (LIT Verlag Münster: 1999), p. 157.</ref> **[[Habr Je'lo|Tolje'lo Dynasty]] of the [[Isaaq kingdom]] **[[House of Guled|Guled Dynasty]] of the [[Isaaq Sultanate]] ** [[Rer Ainanshe|Ainanshe Dynasty]] of the [[Habr Yunis Sultanate]] * [[Darod|Darod (Jabarti) Family]] (through [[Abdirahman bin Isma'il al-Jabarti|Abdirahman ibn Isma'il Al-Jeberti]]) ** [[Warsengali sultanate|Gerad Dynasty]] of the [[Warsengali sultanate|Warsangali Sultanate]] ** [[Majeerteen Sultanate|Majeerteen Dynasty]] of the [[Majeerteen Sultanate]] ** Bah Yaqub Dynasty of the [[Hobyo Sultanate]] ** [[Ogaden (clan)|Ogaden Dynasty]] of the Ogaden Sultanate *[[Walashma dynasty]] of the [[Ifat Sultanate]] and [[Adal Sultanate]] (through [[Aqil ibn Abi Talib]]) *[[Asharaf|Asharaf clan]] of [[Somalia|Somalia's]] [[Banaadir|Benadiri region]] (through [[Ali ibn Abi Talib]]'s children Al-Hasan & Al-Hussein) '''''Indo-Persia''''' * [[Alid dynasties of northern Iran|Alids]] of Tabaristan (through Zayd bin [[Hasan ibn Hasan|Hassan al Muthana]]) * Zaydi Dynasty of Tabaristan (through [[Zayd ibn Ali]]){{sfn|Vachon|Boudreau|Cogné|1998|p=[https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ&pg=PA236 236]}} * [[Barha dynasty|Barha Dynasty]] Including the later Nawabs of Samballhera (through [[Zayd ibn Ali]])<ref>{{cite book |author=Abul Fazl |title=The Āʼīn-i Akbarī |publisher=Sang-e-Meel Publications |isbn=9693515307 |edition=2nd|year=2004 }}</ref> * The Agha Khans (Through [[Isma'il ibn Ja'far|Ismail ibn Jafar]] as cadets of the Fatimid Dynasty){{sfn|Vachon|Boudreau|Cogné|1998|p=[https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ&pg=PA237 237]}} *<!--[[House of Hasib| Mirs of Rajhat ]]-->Mirs of Rajhat (Through [[Ali ibn Husayn Zayn al-Abidin]])<ref>{{cite book |author=Abu Huraira Virasat Rasul|title=Ashraf Al Ansab |publisher=Karachi Publications }}</ref> * [[Sabzwari dynasty|Sabzwari Dynasty]] (through [[Ali al reza|Ali al Reza]])<ref>{{cite book |last1=Khan |first1=Shah Nawaz |title=Maasir al Umara |date=1952 |publisher=Calcutta Oriental Press |location=Calcutta |pages=259–262}}</ref> * [[Nawabs of Bengal and Murshidabad|Najafi Dynasty of Bengal]]. Including the later Nawabs of Murshidabad and the Tabatabai family of Iran (through Ibrahim Tabataba ibn Ismail al Dibaj) '''''Southeast Asia''''' * [[Sultanate of Siak Sri Indrapura|Sultans of Siak]] (through [[Ahmad al-Muhajir|Ahmad al Muhajir]] as cadets of the Ba alawai){{sfn|Vachon|Boudreau|Cogné|1998|p=[https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ&pg=PA233 233]}} * [[Bendahara dynasty|Bendahara Dynasty]] of Pahang and Terengannu (through [[Ahmad al-Muhajir|Ahmad al Muhajir]] as cadets of the Ba alawai) * [[House of Bolkiah|Bolkiah Dynasty]] of Brunei (through [[Ahmad al-Muhajir|Ahmad al Muhajir]] as cadets of the Ba alawai) * [[House of Jamalullail (Perak)|Jamal al layl dynasty]] of Perak and Perlis (through [[Ahmad al-Muhajir|Ahmad al Muhajir]] as cadets of the Ba alawai) * [[Sultanate of Pontianak|Sultans of Pontianak]] (through [[Ahmad al-Muhajir|Ahmad al Muhajir]] as cadets of the Ba alawai){{sfn|Vachon|Boudreau|Cogné|1998|p=[https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ&pg=PA233 233]}} * [[House of Temenggong]] of Johor (as cadet branches of [[Bendahara dynasty|Bendahara Dynasty]]) '''''Europe''''' * [[Hammudid dynasty|Hummudid Dynasty]] (through [[Idris ibn Abdullah]]) ==Family tree== <br /> {{tree chart/start|style=font-size:95%;line-height:100%;|align=center}} {{tree chart| KiM |y| FbS | KiM='''[[Kilab ibn Murrah]]'''|FbS='''[[Fatimah bint Sa'd]]'''}} {{tree chart| |,|-|^|-|.| }} {{tree chart| ZiK | | QiK |y| HbH | ZiK='''[[Zuhrah ibn Kilab]]'''<br /> (progenitor of [[Banu Zuhrah]])<br /> maternal great-great-grandfather|QiK='''[[Qusai ibn Kilab]]'''<br /> paternal great-great-great-grandfather|HbH='''[[Hubba bint Hulail]]'''<br /> paternal great-great-great-grandmother}} {{tree chart| |!| | | | | |!| }} {{tree chart| AMZ | | | | AMQ |y| AbM | AMZ='''`[[Abd Manaf ibn Zuhrah]]'''<br /> maternal great-grandfather|AMQ='''`[[Abd Manaf ibn Qusai]]'''<br /> paternal great-great-grandfather|AbM='''[[Atikah bint Murrah]]'''<br /> paternal great-great-grandmother}} {{tree chart| |!| | | | | | | |!| }} {{tree chart| WiA | | | | | | HiA |y| SbA | WiA='''[[Wahb ibn Abd Manaf|Wahb ibn `Abd Manaf]]'''<br /> maternal grandfather|HiA='''[[Hashim ibn Abd Manaf|Hashim ibn 'Abd Manaf]]'''<br /> (progenitor of Banu Hashim)<br /> paternal great-grandfather|SbA='''[[Salma bint Amr|Salma bint `Amr]]'''<br /> paternal great-grandmother}} {{tree chart| |!| | | | | | | | | |!| }} {{tree chart| |!| | | FbA |y|~|~| AuM |~|~|~|~|y| HbW | FbA='''[[Fatimah bint Amr|Fatimah bint `Amr]]'''<br /> paternal grandmother|AuM='''`[[Abdul-Muttalib]]'''<br /> paternal grandfather|HbW=[[Halah bint Wuhayb]]<br /> paternal step-grandmother}} {{tree chart| |!| | | |,|-|+|-|.| |)|-|.| | | |!| }} {{tree chart| Ami |y| AiA |!| AZi |!| Har | | Ham | | Ami='''[[Aminah]]'''<br /> mother|AiA='''[[Abdullah ibn Abdul-Muttalib|`Abdullah]]'''<br /> father|AZi=[[Az-Zubayr ibn 'Abd al-Muttalib|Az-Zubayr]]<br /> paternal uncle|Har=[[Harith ibn Abdul-Muṭṭalib|Harith]]<br /> paternal half-uncle|Ham=[[Hamza ibn Abdul-Muttalib|Hamza]]<br /> paternal half-uncle}} {{tree chart| | | |!| | | |`|-|.| |`|-|v|-|-|-|v|-|-|-|.| }} {{tree chart| Thu |!| Hal | | ATi | | AAi | | ALa | | oth | Thu=[[Thuwaybah]]<br /> first nurse|Hal=[[Halimah bint Abi Dhuayb|Halimah]]<br /> second nurse|ATi=[[Abu Talib ibn 'Abd al-Muttalib|Abu Talib]]<br /> paternal uncle|AAi=[[Al-'Abbas ibn 'Abd al-Muttalib|`Abbas]]<br /> paternal half-uncle|ALa=[[Abū Lahab|Abu Lahab]]<br /> paternal half-uncle|oth=''6 other sons<br />and 6 daughters''}} {{tree chart| | | |!| | | | | |!| | | |!| }} {{tree chart|F|~| Muh |y| KbK |!| | | AAA | Muh='''Muhammad'''|KbK=[[Khadija bint Khuwaylid|Khadija]]<br /> first wife|AAA=[[Abd Allah ibn Abbas|`Abd Allah ibn `Abbas]]<br /> paternal cousin}} {{tree chart|:| | | | |)|.| | |!| | | |,|-|-|v|-|-|-|.| }} {{tree chart|:|,|-| Fat |t|~| Ali | | |!| | QiM | | AiM | Fat='''[[Fatimah]]'''<br /> daughter|Ali=[[Ali]]<br /> paternal cousin and son-in-law <br />[[Family tree of Ali|family tree]], [[Descendants of Ali ibn Abi Talib|descendants]]|QiM='''[[Qasim ibn Muhammad|Qasim]]'''<br /> son|AiM='''[[Abd-Allah ibn Muhammad|`Abd-Allah]]'''<br /> son}} {{tree chart|:|!| | | | |)|-|-|-|v|-|-|^|-|-|-|-|.| }} {{tree chart|:|!| | | | ZbM | | RbM |y| UbA |~| UKM | | ZiH | ZbM='''[[Zainab bint Muhammad|Zainab]]'''<br /> daughter|RbM='''[[Ruqayyah bint Muhammad|Ruqayyah]]'''<br /> daughter|UbA=[[Uthman ibn Affan|Uthman]]<br /> son-in-law<br />[[Family tree of Uthman|family tree]]|UKM='''[[Umm Kulthum bint Muhammad|Umm Kulthum]]'''<br /> daughter|ZiH=[[Zayd ibn Harithah|Zayd]]<br /> adopted son}} {{tree chart|:|!| | |,|-|^|-|.| | | |!| | | | | | | | | |!| }} {{tree chart|:|!| | AiZ | | UbZ | | AAU | | | | RbZ |7| UiZ | AiZ='''[[Ali ibn Zainab]]'''<br /> grandson|UbZ='''[[Umamah bint Zainab]]'''<br /> granddaughter|AAU='''`[[Abd-Allah ibn Uthman]]'''<br /> grandson|RbZ=[[Rayhana bint Zayd|Rayhana]]<br /> (marriage disputed)|UiZ=[[Usama ibn Zayd]]<br /> adoptive grandson}} {{tree chart|:|`|v|-|-|-|v|-|-|-|v|-|-|-|v|-|-|-|.| |:| }} {{tree chart|:| MiA | | Has | | Hus | | UKA | | ZbA |D| SbH | MiA='''[[Muhsin ibn Ali]]'''<br /> grandson|Has='''[[Hasan ibn Ali]]'''<br /> grandson|Hus='''[[Husayn ibn Ali]]'''<br /> grandson<br />[[Family tree of Husayn ibn Ali|family tree]]|UKA='''[[Umm Kulthum bint Ali]]'''<br /> granddaughter|ZbA='''[[Zaynab bint Ali]]'''<br /> granddaughter|SbH=[[Safiyya bint Huyayy|Safiyya]]<br /> tenth / eleventh wife*}} {{tree chart|D|~|~|~|V|~|~|~|V|~|~|~|V|~|~|~|V|~|~|~|C| }} {{tree chart|:| AbB |D| SbZ |:| Uma |D| USa |D| JbH |D| MbH | AbB=[[Abu Bakr]] <br /> father-in-law<br />[[Family tree of Abu Bakr|family tree]]|SbZ=[[Sawda bint Zamʿa|Sawda]]<br /> second / third wife*| Uma=[[Umar]]<br /> father-in-law<br />[[Family tree of Umar|family tree]]|USa=[[Umm Salama]]<br /> sixth wife|JbH=[[Juwayriyya bint al-Harith|Juwayriya]]<br /> eighth wife|MbH=[[Maymuna bint al-Harith|Maymuna]]<br /> eleventh / twelfth wife*}} {{tree chart|:| |!| |:| | | |:| |!| |:| | | |:| | | |:| }} {{tree chart|L| Ais |L| ZbK |L| HbU |L| ZbJ |L| RbA |L| MaQ | Ais=[[Aisha]]<br /> second / third wife<br />[[Family tree of Abu Bakr|Family tree]]|ZbK=[[Zaynab bint Khuzayma|Zaynab]]<br /> fifth wife|HbU=[[Hafsa bint Umar|Hafsa]]<br /> fourth wife|ZbJ=[[Zaynab bint Jahsh|Zaynab]]<br /> seventh wife|RbA=[[Ramla bint Abi Sufyan|Umm Habiba]]<br /> ninth wife|MaQ=[[Maria al-Qibtiyya]] }} {{tree chart| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!| }} {{tree chart| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | IiM | IiM='''[[Ibrahim ibn Muhammad|Ibrahim]]'''<br /> son}} {{tree chart/end}} * Note that direct lineage is marked in '''bold'''. ==See also== *[[Non-Muslims who interacted with Muslims during Muhammad's era]] *[[Abbasid caliphs]] *[[Abbasid architecture]] *[[Hashmi]] *[[Sayyid]] *[[Dhund (tribe)]] *[[Awan (tribe)]] *[[Husseini]] *[[Banu Umayya]] *[[Umayyad dynasty]] *[[Umayyad Caliphate]] *[[Abbasid Caliphate]] *[[Family tree of Muhammad]] *[[Quraysh]] ==References== {{Reflist}} ===Sources=== * {{cite encyclopedia |editor-last=Hoiberg |editor-first=Dale H. |title=Abbasid Dynasty |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |edition=15th |year=2010 |volume=I: A-Ak – Bayes |location=Chicago, IL |isbn=978-1-59339-837-8 |url=https://archive.org/details/newencyclopaedia2009ency }} * {{cite book |last1=Vachon |first1=Auguste |last2=Boudreau |first2=Claire |last3=Cogné |first3=Daniel |title=Genealogica & Heraldica: Ottawa 1996 |date=1998 |publisher=University of Ottawa Press |isbn=978-0-7766-1600-1 |url=https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ |language=en }} ==External links== *[https://web.archive.org/web/20090523041524/http://baalawi.ning.com/ Ba'Alawi (Al Husayni Al Hashimi Al Qurayshi) Sadah of Hadhramaut] *[https://web.archive.org/web/20110610064624/http://www.al-islam.org/restatement/4.htm Banu Hashim – Before the Birth of Islam] *[https://bani-alabbas.com/ Genealogy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211126085840/http://bani-alabbas.com/ |date=2021-11-26 }} of the Hashemite [[Banu Abbas]]. {{Characters and names in the Quran}} {{Clans of Quraysh}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Hashim}} [[Category:Banu Hashim| ]] [[Category:Tribes of Arabia]] [[Category:Family of Muhammad]] [[Category:Sunni Islam]] [[Category:Quraysh]] [[fi:Banū Hāshim]] [[sv:Hashim]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:محمد]] [[زمرو:قريش]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] hhw8pliccx10y6ssle9gpxk8p4iud1q 390382 390381 2026-07-01T17:09:42Z Ibne maryam 17680 /* Dynasties and Tribes */ 390382 wikitext text/x-wiki '''بنو هاشم''' (عربي: بنو هاشم) عرب قبيلي، [[قريش]] جي هڪ شاخ آهي جنهن سان پيغمبر اسلام، محمد ﷺ جو تعلق هو. هن شاخ جو نالو محمد ﷺ جي ڏاڏي هاشم بن عبد مناف جي نالي تي رکيو ويو. {{Short description|Clan of the Quraysh tribe and clan of Muhammad}} {{Infobox tribe | name = بنو هاشم | natives_name = ({{langx|ar|بنو هاشم}}) | type = [[قريش]]، بني اسماعيل | image = Name of Banu Hashim.png | alt = Calligraphy of the family name in Arabic | caption = قبيلي جي نالي جي عربي خطاطي | nisba = الهاشمي | location = [[عرب جزيري نما]] | descended = [[هاشم بن عبد مناف]] | parent_tribe = [[قريش]] | branches = * علوي ** حسني ** حسيني * جعفري * عقيلي * عباسي | religion = [[اسلام]] | ethnicity = [[عرب]] | language = [[عربي ٻولي]] }} بنو هاشم (عربي: بنو هاشم) قريش قبيلي جي اندر هڪ قديم عرب قبيلو آهي. جنهن سان پيغمبر محمد صلي الله عليه وسلم جو تعلق هو. محمد صلي الله عليه وسلم جي ڏاڏي هاشم بن عبد مناف جي نالي تي رکيو ويو. هن قبيلي جي ميمبرن کي ۽ خاص طور تي انهن جي اولاد کي، هاشمي پڻ سڏيو ويندو آهي ۽ اڪثر ڪري الهاشمي لقب رکندا آهن. هي نسل ۽ خاص طور تي جيڪي پنهنجو نسب کي محمد جي ڌيءَ فاطمه ذريعي ڳوليندا آهن، انهن وٽ سيد جو روايتي لقب آهي، جيڪو اڪثر ڪري سردار جو مترادف آهي.<ref>{{cite encyclopedia|last1=Van Arendonk|first1=C.|last2=Graham|first2=W.A.|date=1960–2007|title=Sharīf|editor1-last=Bearman|editor1-first=P. J.|editor1-link=P. J. Bearman|editor2-last=Bianquis|editor2-first=Th.|editor3-last= Bosworth|editor3-first=C. E.|editor3-link=Clifford Edmund Bosworth|editor4-last=van Donzel|editor4-first=E.|editor5-last=Heinrichs|editor5-first=W. P.|editor5-link=W. P. Heinrichs|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, Second Edition|url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/sharif-COM_1041}}</ref> اٺين صدي کان وٺي، هاشمي نسل کي شرافت جي نشاني سمجهيو ويو ۽ اهو بنياد ٺاهيو جنهن تي ڪيترن ئي خاندانن پنهنجي حڪمراني کي جائز قرار ڏنو.<ref>{{harvnb|Van Arendonk|Graham|1960–2007}}.</ref> هاشمي نسل جي ڪجهه مشهور اسلامي خاندانن ۾ بنو عباس (750-945ع تائين بغداد کان حڪومت ڪئي؛ 945-1258 تائين بغداد ۽ 1261-1517 تائين قاهره ۾ طاقت استعمال ڪرڻ کان سواءِ خلافت سنڀالي)، بنو فاطمه (قاهره کان حڪومت ڪئي ۽ 909-1171 تائين خلافت جو دعويٰ ڪيو)، علوي (مراکش جا حڪمران، 1631-هاڻوڪو)، ۽ هاشمي (اردن جا حڪمران، 1921-هاڻوڪو) شامل آهن.<ref>{{Cite book |last=Routledge |first=Bruce |url=https://books.google.com/books?id=SBWmAwOJI2UC |title=Moab in the Iron Age: Hegemony, Polity, Archaeology |date=2004-07-26 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-0-8122-3801-3 |pages=236 |language=en}}</ref> == تاريخ == روايتي طور تي، قبيلي جو نالو هاشم بن عبد مناف جي نالي تي رکيو ويو آهي. هن جي شادي بنو نجار جي سلميٰ بنت عمرو سان ٿي هئي، جيڪو هڪ ازدي قبيلي هو.<ref>al-Tabari, Abu Jafar. ''The History of al-Tabari Vol. 6: Muhammad at Mecca''. p. 125.</ref><ref>The Agrarian System of Islam Muḥammad Taqī Amīnī Idarah-i Adabiyat-i Delli, 1991</ref> اسلام کان اڳ عربن ۾، ماڻهن کي پنهنجي قبيلي، پنهنجي قبيلي، ۽ پوءِ پنهنجي گهر/خاندان جي مطابق ورهائيندا هئا. ٻه وڏا قبائلي قسم: عدنان (عدنان مان نڪتل، اتر، وچ ۽ اولهه عرب جي عربن جو روايتي ڏاڏو) ۽ قحطان (قحطان مان نڪتل، ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر عرب جي عربن جو روايتي ڏاڏو) هئا.<ref name="gen">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=O69zjVnjL10C&pg=PA72 |title=Journeys in Holy Lands: The Evolution of the Abraham-Ishmael Legends in Islamic Exegesis|author=Reuven Firestone|date=1990|page=72|publisher=SUNY Press |isbn=9780791403310}}</ref> <ref>{{cite book|title=Ibn García's Shuʻūbiyya Letter: Ethnic and Theological Tensions in Medieval al-Andalus|url=https://books.google.com/books?id=QJ8EpN0232IC&pg=PA170 |author=Göran Larsson|date=2003|page=170| publisher=BRILL |isbn = 9004127402}}</ref> بنو هاشم قريش قبيلي جي قبيلي مان هڪ آهي<ref>{{cite book|last=Al-Mubarakpuri|first=Safi-ur-Rahman|title=The Sealed Nectar (Ar-Raheeq Al-Makhtum)|year=2002|publisher=Darussalam|page=30|isbn=1591440718}}</ref> ۽ هڪ عدناني قبيلو آهي. ان جو نالو هاشم بن عبدالمناف کان ورتو ويو آهي، جيڪو محمد جو ڏاڏو هو ۽ بنو عبدالشمس، بنو المطلب ۽ بنو نوفل قبيلن سان گڏ قريش جي بنو عبدالمناف حصو شامل آهي. == خاندان ۽ قبيلا == هيٺ ڏنل شاهي، شاهي خاندان ۽ قبيلا هاشم جي نسل جي دعويٰ ڪن ٿا: '''''عربستان''''' * هاشمي خاندان (قتاده بن ادريس جي ذريعي){{sfn|Vachon|Boudreau|Cogné|1998|p=[https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ&pg=PA236 236]}} * عباسي خلافت جو عباسي خاندان (عباس بن عبدالمطلب جي ذريعي) * قاهره جا عباسي خليفا، 1261ع کان 1517ع تائين مملوڪ سلطنت جا رسمي سربراهه (ابو العباس احمد الحڪيم جو اولاد) * بهاديني جي عباسي امارت (بغداد المستعصم ۾ آخري عباسي خليفي جي اولاد بهاء الدين جي ذريعي)<ref>{{cite web | title=إمارة بهدينان العباسية | url=https://archive.org/details/SKMC224e18082711500_201808 }}</ref> * فاطمي خلافت جو فاطمي خاندان جنهن ۾ بعد جا آغا خان شامل آهن. (اسماعيل بن جعفر جي ذريعي) * يمن جي راسي خاندان (ابراهيم جمر بن الحسن المثنا جي ذريعي) * يمن جي متوڪلي خاندان (ابراهيم الجمر بن الحسن المثنا جي ذريعي راسي خاندان جي ڪيڊٽس جي حيثيت سان) * بني علوي خاندان يمن (احمد المهاجر جي معرفت) * عراق ۽ سرزمين شام جو گيلاني خاندان (عبدالقادر گيلاني جي معرفت)<ref name=":0" /> <ref name=":0">{{Cite news |title=الكيلانية (قبيلة) - المعرفة |url=https://www.marefa.org/%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%8A%D9%84%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A9_(%D9%82%D8%A8%D9%8A%D9%84%D8%A9)#cite_note-2 |access-date=2026-06-23 |work=المعرفة |language=ar}}</ref> '''آفريڪا''' * [['Alawi dynasty|'Alawi dynasty of Morocco]] (through [[Muhammad al-Nafs al-Zakiyya]] ibn Abdullah al-Kamil){{sfn|Vachon|Boudreau|Cogné|1998|p=[https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ&pg=PA236 236]}} * مراڪش جي علوي خاندان (محمد النفس الزکيه بن عبدالله الڪامل جي معرفت) * مراڪش جي سعدي خاندان (محمد النفس الزکيا بن عبدالله الڪامل جي ذريعي) * فاطمي خلافت جي فاطمي خاندان * مراڪش جي ادريس خاندان (ادريس بن عبدالله الڪامل جي ذريعي) * لبيا جي سنوسي خاندان (ادريس بن عبدالله جي ذريعي ادريس خاندان جي ڪئڊٽ طور) * سوڊان جا جاعلي (ابراهيم جاعل جي ذريعي، هڪ عباسي بزرگ ۽ آل عباس جو اولاد) * اسحاقي خاندان (شيخ اسحاق بن احمد الرضاوي جي معرفت) * اسحاق بادشاهت جو طولجيلو خاندان (<small>Tolje'lo</small> <small>Dynasty</small>) * اسحاق سلطنت جي گليدي خاندان * حبر يونس سلطنت جي آئينشي خاندان * درود (جبارتي) خاندان (عبدالرحمان بن اسماعيل الجبرتي جي ذريعي) * ورسانگلي سلطنت جي گراد خاندان * مجيرطين سلطنت جو مجيرطين خاندان * باه يعقوب خاندان هوبيو سلطنت * اوگادن سلطنت جو اوگادن خاندان * والشما خاندان عفت سلطنت ۽ عادل سلطنت (عقيل بن ابي طالب جي ذريعي) * صوماليا جي بنادري جو اشرف قبيلو * [[Saadi Sultanate|Sa'di dynasty of Morocco]] (through [[Muhammad al-Nafs al-Zakiyya]] ibn Abdullah al-Kamil){{sfn|Vachon|Boudreau|Cogné|1998|p=[https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ&pg=PA236 236]}} * [[Fatimid dynasty|Fatimid Dynasty]] of the Fatimid Caliphate.{{sfn|Vachon|Boudreau|Cogné|1998|p=[https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ&pg=PA238 238]}} * [[Idrisid dynasty|Idrisid dynasty of Morocco]] (through [[Idris I of Morocco|Idris ibn Abdullah al-Kamil]]){{sfn|Vachon|Boudreau|Cogné|1998|p=[https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ&pg=PA235 235]}} * [[Senussi dynasty|Senussi Dynasty]] of Libya (through [[Idris ibn Abdullah]] as cadets of the Idrisid Dynasty) * [[Ja'alin tribe|Ja’alin]] of [[Sudan]] (through Ibrahim Ja’al, an [[Abbasid dynasty|Abbasid]] noble and descendant of [[Abbas ibn Abd al-Muttalib|Al Abbas]]) * [[Isaaq|Ishaqi family]] (through [[Ishaaq bin Ahmed|Shaykh Ishaaq ibn Ahmad ar-Ridawi]])<ref name="Lewisapd">I. M. Lewis, ''A pastoral democracy: a study of pastoralism and politics among the Northern Somali of the Horn of Africa'', (LIT Verlag Münster: 1999), p. 157.</ref> **[[Habr Je'lo|Tolje'lo Dynasty]] of the [[Isaaq kingdom]] **[[House of Guled|Guled Dynasty]] of the [[Isaaq Sultanate]] ** [[Rer Ainanshe|Ainanshe Dynasty]] of the [[Habr Yunis Sultanate]] * [[Darod|Darod (Jabarti) Family]] (through [[Abdirahman bin Isma'il al-Jabarti|Abdirahman ibn Isma'il Al-Jeberti]]) ** [[Warsengali sultanate|Gerad Dynasty]] of the [[Warsengali sultanate|Warsangali Sultanate]] ** [[Majeerteen Sultanate|Majeerteen Dynasty]] of the [[Majeerteen Sultanate]] ** Bah Yaqub Dynasty of the [[Hobyo Sultanate]] ** [[Ogaden (clan)|Ogaden Dynasty]] of the Ogaden Sultanate *[[Walashma dynasty]] of the [[Ifat Sultanate]] and [[Adal Sultanate]] (through [[Aqil ibn Abi Talib]]) *[[Asharaf|Asharaf clan]] of [[Somalia|Somalia's]] [[Banaadir|Benadiri region]] (through [[Ali ibn Abi Talib]]'s children Al-Hasan & Al-Hussein) '''''Indo-Persia''''' * [[Alid dynasties of northern Iran|Alids]] of Tabaristan (through Zayd bin [[Hasan ibn Hasan|Hassan al Muthana]]) * Zaydi Dynasty of Tabaristan (through [[Zayd ibn Ali]]){{sfn|Vachon|Boudreau|Cogné|1998|p=[https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ&pg=PA236 236]}} * [[Barha dynasty|Barha Dynasty]] Including the later Nawabs of Samballhera (through [[Zayd ibn Ali]])<ref>{{cite book |author=Abul Fazl |title=The Āʼīn-i Akbarī |publisher=Sang-e-Meel Publications |isbn=9693515307 |edition=2nd|year=2004 }}</ref> * The Agha Khans (Through [[Isma'il ibn Ja'far|Ismail ibn Jafar]] as cadets of the Fatimid Dynasty){{sfn|Vachon|Boudreau|Cogné|1998|p=[https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ&pg=PA237 237]}} *<!--[[House of Hasib| Mirs of Rajhat ]]-->Mirs of Rajhat (Through [[Ali ibn Husayn Zayn al-Abidin]])<ref>{{cite book |author=Abu Huraira Virasat Rasul|title=Ashraf Al Ansab |publisher=Karachi Publications }}</ref> * [[Sabzwari dynasty|Sabzwari Dynasty]] (through [[Ali al reza|Ali al Reza]])<ref>{{cite book |last1=Khan |first1=Shah Nawaz |title=Maasir al Umara |date=1952 |publisher=Calcutta Oriental Press |location=Calcutta |pages=259–262}}</ref> * [[Nawabs of Bengal and Murshidabad|Najafi Dynasty of Bengal]]. Including the later Nawabs of Murshidabad and the Tabatabai family of Iran (through Ibrahim Tabataba ibn Ismail al Dibaj) '''''Southeast Asia''''' * [[Sultanate of Siak Sri Indrapura|Sultans of Siak]] (through [[Ahmad al-Muhajir|Ahmad al Muhajir]] as cadets of the Ba alawai){{sfn|Vachon|Boudreau|Cogné|1998|p=[https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ&pg=PA233 233]}} * [[Bendahara dynasty|Bendahara Dynasty]] of Pahang and Terengannu (through [[Ahmad al-Muhajir|Ahmad al Muhajir]] as cadets of the Ba alawai) * [[House of Bolkiah|Bolkiah Dynasty]] of Brunei (through [[Ahmad al-Muhajir|Ahmad al Muhajir]] as cadets of the Ba alawai) * [[House of Jamalullail (Perak)|Jamal al layl dynasty]] of Perak and Perlis (through [[Ahmad al-Muhajir|Ahmad al Muhajir]] as cadets of the Ba alawai) * [[Sultanate of Pontianak|Sultans of Pontianak]] (through [[Ahmad al-Muhajir|Ahmad al Muhajir]] as cadets of the Ba alawai){{sfn|Vachon|Boudreau|Cogné|1998|p=[https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ&pg=PA233 233]}} * [[House of Temenggong]] of Johor (as cadet branches of [[Bendahara dynasty|Bendahara Dynasty]]) '''''Europe''''' * [[Hammudid dynasty|Hummudid Dynasty]] (through [[Idris ibn Abdullah]]) ==Family tree== <br /> {{tree chart/start|style=font-size:95%;line-height:100%;|align=center}} {{tree chart| KiM |y| FbS | KiM='''[[Kilab ibn Murrah]]'''|FbS='''[[Fatimah bint Sa'd]]'''}} {{tree chart| |,|-|^|-|.| }} {{tree chart| ZiK | | QiK |y| HbH | ZiK='''[[Zuhrah ibn Kilab]]'''<br /> (progenitor of [[Banu Zuhrah]])<br /> maternal great-great-grandfather|QiK='''[[Qusai ibn Kilab]]'''<br /> paternal great-great-great-grandfather|HbH='''[[Hubba bint Hulail]]'''<br /> paternal great-great-great-grandmother}} {{tree chart| |!| | | | | |!| }} {{tree chart| AMZ | | | | AMQ |y| AbM | AMZ='''`[[Abd Manaf ibn Zuhrah]]'''<br /> maternal great-grandfather|AMQ='''`[[Abd Manaf ibn Qusai]]'''<br /> paternal great-great-grandfather|AbM='''[[Atikah bint Murrah]]'''<br /> paternal great-great-grandmother}} {{tree chart| |!| | | | | | | |!| }} {{tree chart| WiA | | | | | | HiA |y| SbA | WiA='''[[Wahb ibn Abd Manaf|Wahb ibn `Abd Manaf]]'''<br /> maternal grandfather|HiA='''[[Hashim ibn Abd Manaf|Hashim ibn 'Abd Manaf]]'''<br /> (progenitor of Banu Hashim)<br /> paternal great-grandfather|SbA='''[[Salma bint Amr|Salma bint `Amr]]'''<br /> paternal great-grandmother}} {{tree chart| |!| | | | | | | | | |!| }} {{tree chart| |!| | | FbA |y|~|~| AuM |~|~|~|~|y| HbW | FbA='''[[Fatimah bint Amr|Fatimah bint `Amr]]'''<br /> paternal grandmother|AuM='''`[[Abdul-Muttalib]]'''<br /> paternal grandfather|HbW=[[Halah bint Wuhayb]]<br /> paternal step-grandmother}} {{tree chart| |!| | | |,|-|+|-|.| |)|-|.| | | |!| }} {{tree chart| Ami |y| AiA |!| AZi |!| Har | | Ham | | Ami='''[[Aminah]]'''<br /> mother|AiA='''[[Abdullah ibn Abdul-Muttalib|`Abdullah]]'''<br /> father|AZi=[[Az-Zubayr ibn 'Abd al-Muttalib|Az-Zubayr]]<br /> paternal uncle|Har=[[Harith ibn Abdul-Muṭṭalib|Harith]]<br /> paternal half-uncle|Ham=[[Hamza ibn Abdul-Muttalib|Hamza]]<br /> paternal half-uncle}} {{tree chart| | | |!| | | |`|-|.| |`|-|v|-|-|-|v|-|-|-|.| }} {{tree chart| Thu |!| Hal | | ATi | | AAi | | ALa | | oth | Thu=[[Thuwaybah]]<br /> first nurse|Hal=[[Halimah bint Abi Dhuayb|Halimah]]<br /> second nurse|ATi=[[Abu Talib ibn 'Abd al-Muttalib|Abu Talib]]<br /> paternal uncle|AAi=[[Al-'Abbas ibn 'Abd al-Muttalib|`Abbas]]<br /> paternal half-uncle|ALa=[[Abū Lahab|Abu Lahab]]<br /> paternal half-uncle|oth=''6 other sons<br />and 6 daughters''}} {{tree chart| | | |!| | | | | |!| | | |!| }} {{tree chart|F|~| Muh |y| KbK |!| | | AAA | Muh='''Muhammad'''|KbK=[[Khadija bint Khuwaylid|Khadija]]<br /> first wife|AAA=[[Abd Allah ibn Abbas|`Abd Allah ibn `Abbas]]<br /> paternal cousin}} {{tree chart|:| | | | |)|.| | |!| | | |,|-|-|v|-|-|-|.| }} {{tree chart|:|,|-| Fat |t|~| Ali | | |!| | QiM | | AiM | Fat='''[[Fatimah]]'''<br /> daughter|Ali=[[Ali]]<br /> paternal cousin and son-in-law <br />[[Family tree of Ali|family tree]], [[Descendants of Ali ibn Abi Talib|descendants]]|QiM='''[[Qasim ibn Muhammad|Qasim]]'''<br /> son|AiM='''[[Abd-Allah ibn Muhammad|`Abd-Allah]]'''<br /> son}} {{tree chart|:|!| | | | |)|-|-|-|v|-|-|^|-|-|-|-|.| }} {{tree chart|:|!| | | | ZbM | | RbM |y| UbA |~| UKM | | ZiH | ZbM='''[[Zainab bint Muhammad|Zainab]]'''<br /> daughter|RbM='''[[Ruqayyah bint Muhammad|Ruqayyah]]'''<br /> daughter|UbA=[[Uthman ibn Affan|Uthman]]<br /> son-in-law<br />[[Family tree of Uthman|family tree]]|UKM='''[[Umm Kulthum bint Muhammad|Umm Kulthum]]'''<br /> daughter|ZiH=[[Zayd ibn Harithah|Zayd]]<br /> adopted son}} {{tree chart|:|!| | |,|-|^|-|.| | | |!| | | | | | | | | |!| }} {{tree chart|:|!| | AiZ | | UbZ | | AAU | | | | RbZ |7| UiZ | AiZ='''[[Ali ibn Zainab]]'''<br /> grandson|UbZ='''[[Umamah bint Zainab]]'''<br /> granddaughter|AAU='''`[[Abd-Allah ibn Uthman]]'''<br /> grandson|RbZ=[[Rayhana bint Zayd|Rayhana]]<br /> (marriage disputed)|UiZ=[[Usama ibn Zayd]]<br /> adoptive grandson}} {{tree chart|:|`|v|-|-|-|v|-|-|-|v|-|-|-|v|-|-|-|.| |:| }} {{tree chart|:| MiA | | Has | | Hus | | UKA | | ZbA |D| SbH | MiA='''[[Muhsin ibn Ali]]'''<br /> grandson|Has='''[[Hasan ibn Ali]]'''<br /> grandson|Hus='''[[Husayn ibn Ali]]'''<br /> grandson<br />[[Family tree of Husayn ibn Ali|family tree]]|UKA='''[[Umm Kulthum bint Ali]]'''<br /> granddaughter|ZbA='''[[Zaynab bint Ali]]'''<br /> granddaughter|SbH=[[Safiyya bint Huyayy|Safiyya]]<br /> tenth / eleventh wife*}} {{tree chart|D|~|~|~|V|~|~|~|V|~|~|~|V|~|~|~|V|~|~|~|C| }} {{tree chart|:| AbB |D| SbZ |:| Uma |D| USa |D| JbH |D| MbH | AbB=[[Abu Bakr]] <br /> father-in-law<br />[[Family tree of Abu Bakr|family tree]]|SbZ=[[Sawda bint Zamʿa|Sawda]]<br /> second / third wife*| Uma=[[Umar]]<br /> father-in-law<br />[[Family tree of Umar|family tree]]|USa=[[Umm Salama]]<br /> sixth wife|JbH=[[Juwayriyya bint al-Harith|Juwayriya]]<br /> eighth wife|MbH=[[Maymuna bint al-Harith|Maymuna]]<br /> eleventh / twelfth wife*}} {{tree chart|:| |!| |:| | | |:| |!| |:| | | |:| | | |:| }} {{tree chart|L| Ais |L| ZbK |L| HbU |L| ZbJ |L| RbA |L| MaQ | Ais=[[Aisha]]<br /> second / third wife<br />[[Family tree of Abu Bakr|Family tree]]|ZbK=[[Zaynab bint Khuzayma|Zaynab]]<br /> fifth wife|HbU=[[Hafsa bint Umar|Hafsa]]<br /> fourth wife|ZbJ=[[Zaynab bint Jahsh|Zaynab]]<br /> seventh wife|RbA=[[Ramla bint Abi Sufyan|Umm Habiba]]<br /> ninth wife|MaQ=[[Maria al-Qibtiyya]] }} {{tree chart| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!| }} {{tree chart| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | IiM | IiM='''[[Ibrahim ibn Muhammad|Ibrahim]]'''<br /> son}} {{tree chart/end}} * Note that direct lineage is marked in '''bold'''. ==See also== *[[Non-Muslims who interacted with Muslims during Muhammad's era]] *[[Abbasid caliphs]] *[[Abbasid architecture]] *[[Hashmi]] *[[Sayyid]] *[[Dhund (tribe)]] *[[Awan (tribe)]] *[[Husseini]] *[[Banu Umayya]] *[[Umayyad dynasty]] *[[Umayyad Caliphate]] *[[Abbasid Caliphate]] *[[Family tree of Muhammad]] *[[Quraysh]] ==References== {{Reflist}} ===Sources=== * {{cite encyclopedia |editor-last=Hoiberg |editor-first=Dale H. |title=Abbasid Dynasty |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |edition=15th |year=2010 |volume=I: A-Ak – Bayes |location=Chicago, IL |isbn=978-1-59339-837-8 |url=https://archive.org/details/newencyclopaedia2009ency }} * {{cite book |last1=Vachon |first1=Auguste |last2=Boudreau |first2=Claire |last3=Cogné |first3=Daniel |title=Genealogica & Heraldica: Ottawa 1996 |date=1998 |publisher=University of Ottawa Press |isbn=978-0-7766-1600-1 |url=https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ |language=en }} ==External links== *[https://web.archive.org/web/20090523041524/http://baalawi.ning.com/ Ba'Alawi (Al Husayni Al Hashimi Al Qurayshi) Sadah of Hadhramaut] *[https://web.archive.org/web/20110610064624/http://www.al-islam.org/restatement/4.htm Banu Hashim – Before the Birth of Islam] *[https://bani-alabbas.com/ Genealogy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211126085840/http://bani-alabbas.com/ |date=2021-11-26 }} of the Hashemite [[Banu Abbas]]. {{Characters and names in the Quran}} {{Clans of Quraysh}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Hashim}} [[Category:Banu Hashim| ]] [[Category:Tribes of Arabia]] [[Category:Family of Muhammad]] [[Category:Sunni Islam]] [[Category:Quraysh]] [[fi:Banū Hāshim]] [[sv:Hashim]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:محمد]] [[زمرو:قريش]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] 1770m069r178kj0n9aeiwqj608pb47v 390383 390382 2026-07-01T17:13:36Z Ibne maryam 17680 /* خاندان ۽ قبيلا */ 390383 wikitext text/x-wiki '''بنو هاشم''' (عربي: بنو هاشم) عرب قبيلي، [[قريش]] جي هڪ شاخ آهي جنهن سان پيغمبر اسلام، محمد ﷺ جو تعلق هو. هن شاخ جو نالو محمد ﷺ جي ڏاڏي هاشم بن عبد مناف جي نالي تي رکيو ويو. {{Short description|Clan of the Quraysh tribe and clan of Muhammad}} {{Infobox tribe | name = بنو هاشم | natives_name = ({{langx|ar|بنو هاشم}}) | type = [[قريش]]، بني اسماعيل | image = Name of Banu Hashim.png | alt = Calligraphy of the family name in Arabic | caption = قبيلي جي نالي جي عربي خطاطي | nisba = الهاشمي | location = [[عرب جزيري نما]] | descended = [[هاشم بن عبد مناف]] | parent_tribe = [[قريش]] | branches = * علوي ** حسني ** حسيني * جعفري * عقيلي * عباسي | religion = [[اسلام]] | ethnicity = [[عرب]] | language = [[عربي ٻولي]] }} بنو هاشم (عربي: بنو هاشم) قريش قبيلي جي اندر هڪ قديم عرب قبيلو آهي. جنهن سان پيغمبر محمد صلي الله عليه وسلم جو تعلق هو. محمد صلي الله عليه وسلم جي ڏاڏي هاشم بن عبد مناف جي نالي تي رکيو ويو. هن قبيلي جي ميمبرن کي ۽ خاص طور تي انهن جي اولاد کي، هاشمي پڻ سڏيو ويندو آهي ۽ اڪثر ڪري الهاشمي لقب رکندا آهن. هي نسل ۽ خاص طور تي جيڪي پنهنجو نسب کي محمد جي ڌيءَ فاطمه ذريعي ڳوليندا آهن، انهن وٽ سيد جو روايتي لقب آهي، جيڪو اڪثر ڪري سردار جو مترادف آهي.<ref>{{cite encyclopedia|last1=Van Arendonk|first1=C.|last2=Graham|first2=W.A.|date=1960–2007|title=Sharīf|editor1-last=Bearman|editor1-first=P. J.|editor1-link=P. J. Bearman|editor2-last=Bianquis|editor2-first=Th.|editor3-last= Bosworth|editor3-first=C. E.|editor3-link=Clifford Edmund Bosworth|editor4-last=van Donzel|editor4-first=E.|editor5-last=Heinrichs|editor5-first=W. P.|editor5-link=W. P. Heinrichs|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, Second Edition|url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/sharif-COM_1041}}</ref> اٺين صدي کان وٺي، هاشمي نسل کي شرافت جي نشاني سمجهيو ويو ۽ اهو بنياد ٺاهيو جنهن تي ڪيترن ئي خاندانن پنهنجي حڪمراني کي جائز قرار ڏنو.<ref>{{harvnb|Van Arendonk|Graham|1960–2007}}.</ref> هاشمي نسل جي ڪجهه مشهور اسلامي خاندانن ۾ بنو عباس (750-945ع تائين بغداد کان حڪومت ڪئي؛ 945-1258 تائين بغداد ۽ 1261-1517 تائين قاهره ۾ طاقت استعمال ڪرڻ کان سواءِ خلافت سنڀالي)، بنو فاطمه (قاهره کان حڪومت ڪئي ۽ 909-1171 تائين خلافت جو دعويٰ ڪيو)، علوي (مراکش جا حڪمران، 1631-هاڻوڪو)، ۽ هاشمي (اردن جا حڪمران، 1921-هاڻوڪو) شامل آهن.<ref>{{Cite book |last=Routledge |first=Bruce |url=https://books.google.com/books?id=SBWmAwOJI2UC |title=Moab in the Iron Age: Hegemony, Polity, Archaeology |date=2004-07-26 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-0-8122-3801-3 |pages=236 |language=en}}</ref> == تاريخ == روايتي طور تي، قبيلي جو نالو هاشم بن عبد مناف جي نالي تي رکيو ويو آهي. هن جي شادي بنو نجار جي سلميٰ بنت عمرو سان ٿي هئي، جيڪو هڪ ازدي قبيلي هو.<ref>al-Tabari, Abu Jafar. ''The History of al-Tabari Vol. 6: Muhammad at Mecca''. p. 125.</ref><ref>The Agrarian System of Islam Muḥammad Taqī Amīnī Idarah-i Adabiyat-i Delli, 1991</ref> اسلام کان اڳ عربن ۾، ماڻهن کي پنهنجي قبيلي، پنهنجي قبيلي، ۽ پوءِ پنهنجي گهر/خاندان جي مطابق ورهائيندا هئا. ٻه وڏا قبائلي قسم: عدنان (عدنان مان نڪتل، اتر، وچ ۽ اولهه عرب جي عربن جو روايتي ڏاڏو) ۽ قحطان (قحطان مان نڪتل، ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر عرب جي عربن جو روايتي ڏاڏو) هئا.<ref name="gen">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=O69zjVnjL10C&pg=PA72 |title=Journeys in Holy Lands: The Evolution of the Abraham-Ishmael Legends in Islamic Exegesis|author=Reuven Firestone|date=1990|page=72|publisher=SUNY Press |isbn=9780791403310}}</ref> <ref>{{cite book|title=Ibn García's Shuʻūbiyya Letter: Ethnic and Theological Tensions in Medieval al-Andalus|url=https://books.google.com/books?id=QJ8EpN0232IC&pg=PA170 |author=Göran Larsson|date=2003|page=170| publisher=BRILL |isbn = 9004127402}}</ref> بنو هاشم قريش قبيلي جي قبيلي مان هڪ آهي<ref>{{cite book|last=Al-Mubarakpuri|first=Safi-ur-Rahman|title=The Sealed Nectar (Ar-Raheeq Al-Makhtum)|year=2002|publisher=Darussalam|page=30|isbn=1591440718}}</ref> ۽ هڪ عدناني قبيلو آهي. ان جو نالو هاشم بن عبدالمناف کان ورتو ويو آهي، جيڪو محمد جو ڏاڏو هو ۽ بنو عبدالشمس، بنو المطلب ۽ بنو نوفل قبيلن سان گڏ قريش جي بنو عبدالمناف حصو شامل آهي. == خاندان ۽ قبيلا == هيٺ ڏنل شاهي، شاهي خاندان ۽ قبيلا هاشم جي نسل جي دعويٰ ڪن ٿا: '''''عربستان''''' * هاشمي خاندان (قتاده بن ادريس جي ذريعي){{sfn|Vachon|Boudreau|Cogné|1998|p=[https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ&pg=PA236 236]}} * عباسي خلافت جو عباسي خاندان (عباس بن عبدالمطلب جي ذريعي) * قاهره جا عباسي خليفا، 1261ع کان 1517ع تائين مملوڪ سلطنت جا رسمي سربراهه (ابو العباس احمد الحڪيم جو اولاد) * بهاديني جي عباسي امارت (بغداد المستعصم ۾ آخري عباسي خليفي جي اولاد بهاء الدين جي ذريعي)<ref>{{cite web | title=إمارة بهدينان العباسية | url=https://archive.org/details/SKMC224e18082711500_201808 }}</ref> * فاطمي خلافت جو فاطمي خاندان جنهن ۾ بعد جا آغا خان شامل آهن. (اسماعيل بن جعفر جي ذريعي) * يمن جي راسي خاندان (ابراهيم جمر بن الحسن المثنا جي ذريعي) * يمن جي متوڪلي خاندان (ابراهيم الجمر بن الحسن المثنا جي ذريعي راسي خاندان جي ڪيڊٽس جي حيثيت سان) * بني علوي خاندان يمن (احمد المهاجر جي معرفت) * عراق ۽ سرزمين شام جو گيلاني خاندان (عبدالقادر گيلاني جي معرفت)<ref name=":0" /> <ref name=":0">{{Cite news |title=الكيلانية (قبيلة) - المعرفة |url=https://www.marefa.org/%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%8A%D9%84%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A9_(%D9%82%D8%A8%D9%8A%D9%84%D8%A9)#cite_note-2 |access-date=2026-06-23 |work=المعرفة |language=ar}}</ref> '''آفريڪا''' * مراڪش جي علوي خاندان (محمد النفس الزکيه بن عبدالله الڪامل جي معرفت){{sfn|Vachon|Boudreau|Cogné|1998|p=[https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ&pg=PA236 236]}} * مراڪش جي سعدي خاندان (محمد النفس الزکيه بن عبدالله الڪامل جي ذريعي) * فاطمي خلافت جي فاطمي خاندان * مراڪش جي ادريس خاندان (ادريس بن عبدالله الڪامل جي ذريعي) * لبيا جي سنوسي خاندان (ادريس بن عبدالله جي ذريعي ادريس خاندان جي ڪئڊٽ طور) * سوڊان جا جاعلي (ابراهيم جاعل جي ذريعي، هڪ عباسي بزرگ ۽ آل عباس جو اولاد) * اسحاقي خاندان (شيخ اسحاق بن احمد الرضاوي جي معرفت)<ref name="Lewisapd">I. M. Lewis, ''A pastoral democracy: a study of pastoralism and politics among the Northern Somali of the Horn of Africa'', (LIT Verlag Münster: 1999), p. 157.</ref> * اسحاق بادشاهت جو طولجيلو خاندان (<small>Tolje'lo</small> <small>Dynasty</small>) * اسحاق سلطنت جي گليدي خاندان * حبر يونس سلطنت جي آئينشي خاندان * درود (جبارتي) خاندان (عبدالرحمان بن اسماعيل الجبرتي جي ذريعي) * ورسانگلي سلطنت جي گراد خاندان * مجيرطين سلطنت جو مجيرطين خاندان * باه يعقوب خاندان هوبيو سلطنت * اوگادن سلطنت جو اوگادن خاندان * والشما خاندان عفت سلطنت ۽ عادل سلطنت (عقيل بن ابي طالب جي ذريعي) * صوماليا جي بنادري علائقي جو اشرف قبيلو (علي ابن طالب جي پٽن حسن ۽ حسين جي ذريعي) '''''Indo-Persia''''' * [[Alid dynasties of northern Iran|Alids]] of Tabaristan (through Zayd bin [[Hasan ibn Hasan|Hassan al Muthana]]) * Zaydi Dynasty of Tabaristan (through [[Zayd ibn Ali]]){{sfn|Vachon|Boudreau|Cogné|1998|p=[https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ&pg=PA236 236]}} * [[Barha dynasty|Barha Dynasty]] Including the later Nawabs of Samballhera (through [[Zayd ibn Ali]])<ref>{{cite book |author=Abul Fazl |title=The Āʼīn-i Akbarī |publisher=Sang-e-Meel Publications |isbn=9693515307 |edition=2nd|year=2004 }}</ref> * The Agha Khans (Through [[Isma'il ibn Ja'far|Ismail ibn Jafar]] as cadets of the Fatimid Dynasty){{sfn|Vachon|Boudreau|Cogné|1998|p=[https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ&pg=PA237 237]}} *<!--[[House of Hasib| Mirs of Rajhat ]]-->Mirs of Rajhat (Through [[Ali ibn Husayn Zayn al-Abidin]])<ref>{{cite book |author=Abu Huraira Virasat Rasul|title=Ashraf Al Ansab |publisher=Karachi Publications }}</ref> * [[Sabzwari dynasty|Sabzwari Dynasty]] (through [[Ali al reza|Ali al Reza]])<ref>{{cite book |last1=Khan |first1=Shah Nawaz |title=Maasir al Umara |date=1952 |publisher=Calcutta Oriental Press |location=Calcutta |pages=259–262}}</ref> * [[Nawabs of Bengal and Murshidabad|Najafi Dynasty of Bengal]]. Including the later Nawabs of Murshidabad and the Tabatabai family of Iran (through Ibrahim Tabataba ibn Ismail al Dibaj) '''''Southeast Asia''''' * [[Sultanate of Siak Sri Indrapura|Sultans of Siak]] (through [[Ahmad al-Muhajir|Ahmad al Muhajir]] as cadets of the Ba alawai){{sfn|Vachon|Boudreau|Cogné|1998|p=[https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ&pg=PA233 233]}} * [[Bendahara dynasty|Bendahara Dynasty]] of Pahang and Terengannu (through [[Ahmad al-Muhajir|Ahmad al Muhajir]] as cadets of the Ba alawai) * [[House of Bolkiah|Bolkiah Dynasty]] of Brunei (through [[Ahmad al-Muhajir|Ahmad al Muhajir]] as cadets of the Ba alawai) * [[House of Jamalullail (Perak)|Jamal al layl dynasty]] of Perak and Perlis (through [[Ahmad al-Muhajir|Ahmad al Muhajir]] as cadets of the Ba alawai) * [[Sultanate of Pontianak|Sultans of Pontianak]] (through [[Ahmad al-Muhajir|Ahmad al Muhajir]] as cadets of the Ba alawai){{sfn|Vachon|Boudreau|Cogné|1998|p=[https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ&pg=PA233 233]}} * [[House of Temenggong]] of Johor (as cadet branches of [[Bendahara dynasty|Bendahara Dynasty]]) '''''Europe''''' * [[Hammudid dynasty|Hummudid Dynasty]] (through [[Idris ibn Abdullah]]) ==Family tree== <br /> {{tree chart/start|style=font-size:95%;line-height:100%;|align=center}} {{tree chart| KiM |y| FbS | KiM='''[[Kilab ibn Murrah]]'''|FbS='''[[Fatimah bint Sa'd]]'''}} {{tree chart| |,|-|^|-|.| }} {{tree chart| ZiK | | QiK |y| HbH | ZiK='''[[Zuhrah ibn Kilab]]'''<br /> (progenitor of [[Banu Zuhrah]])<br /> maternal great-great-grandfather|QiK='''[[Qusai ibn Kilab]]'''<br /> paternal great-great-great-grandfather|HbH='''[[Hubba bint Hulail]]'''<br /> paternal great-great-great-grandmother}} {{tree chart| |!| | | | | |!| }} {{tree chart| AMZ | | | | AMQ |y| AbM | AMZ='''`[[Abd Manaf ibn Zuhrah]]'''<br /> maternal great-grandfather|AMQ='''`[[Abd Manaf ibn Qusai]]'''<br /> paternal great-great-grandfather|AbM='''[[Atikah bint Murrah]]'''<br /> paternal great-great-grandmother}} {{tree chart| |!| | | | | | | |!| }} {{tree chart| WiA | | | | | | HiA |y| SbA | WiA='''[[Wahb ibn Abd Manaf|Wahb ibn `Abd Manaf]]'''<br /> maternal grandfather|HiA='''[[Hashim ibn Abd Manaf|Hashim ibn 'Abd Manaf]]'''<br /> (progenitor of Banu Hashim)<br /> paternal great-grandfather|SbA='''[[Salma bint Amr|Salma bint `Amr]]'''<br /> paternal great-grandmother}} {{tree chart| |!| | | | | | | | | |!| }} {{tree chart| |!| | | FbA |y|~|~| AuM |~|~|~|~|y| HbW | FbA='''[[Fatimah bint Amr|Fatimah bint `Amr]]'''<br /> paternal grandmother|AuM='''`[[Abdul-Muttalib]]'''<br /> paternal grandfather|HbW=[[Halah bint Wuhayb]]<br /> paternal step-grandmother}} {{tree chart| |!| | | |,|-|+|-|.| |)|-|.| | | |!| }} {{tree chart| Ami |y| AiA |!| AZi |!| Har | | Ham | | Ami='''[[Aminah]]'''<br /> mother|AiA='''[[Abdullah ibn Abdul-Muttalib|`Abdullah]]'''<br /> father|AZi=[[Az-Zubayr ibn 'Abd al-Muttalib|Az-Zubayr]]<br /> paternal uncle|Har=[[Harith ibn Abdul-Muṭṭalib|Harith]]<br /> paternal half-uncle|Ham=[[Hamza ibn Abdul-Muttalib|Hamza]]<br /> paternal half-uncle}} {{tree chart| | | |!| | | |`|-|.| |`|-|v|-|-|-|v|-|-|-|.| }} {{tree chart| Thu |!| Hal | | ATi | | AAi | | ALa | | oth | Thu=[[Thuwaybah]]<br /> first nurse|Hal=[[Halimah bint Abi Dhuayb|Halimah]]<br /> second nurse|ATi=[[Abu Talib ibn 'Abd al-Muttalib|Abu Talib]]<br /> paternal uncle|AAi=[[Al-'Abbas ibn 'Abd al-Muttalib|`Abbas]]<br /> paternal half-uncle|ALa=[[Abū Lahab|Abu Lahab]]<br /> paternal half-uncle|oth=''6 other sons<br />and 6 daughters''}} {{tree chart| | | |!| | | | | |!| | | |!| }} {{tree chart|F|~| Muh |y| KbK |!| | | AAA | Muh='''Muhammad'''|KbK=[[Khadija bint Khuwaylid|Khadija]]<br /> first wife|AAA=[[Abd Allah ibn Abbas|`Abd Allah ibn `Abbas]]<br /> paternal cousin}} {{tree chart|:| | | | |)|.| | |!| | | |,|-|-|v|-|-|-|.| }} {{tree chart|:|,|-| Fat |t|~| Ali | | |!| | QiM | | AiM | Fat='''[[Fatimah]]'''<br /> daughter|Ali=[[Ali]]<br /> paternal cousin and son-in-law <br />[[Family tree of Ali|family tree]], [[Descendants of Ali ibn Abi Talib|descendants]]|QiM='''[[Qasim ibn Muhammad|Qasim]]'''<br /> son|AiM='''[[Abd-Allah ibn Muhammad|`Abd-Allah]]'''<br /> son}} {{tree chart|:|!| | | | |)|-|-|-|v|-|-|^|-|-|-|-|.| }} {{tree chart|:|!| | | | ZbM | | RbM |y| UbA |~| UKM | | ZiH | ZbM='''[[Zainab bint Muhammad|Zainab]]'''<br /> daughter|RbM='''[[Ruqayyah bint Muhammad|Ruqayyah]]'''<br /> daughter|UbA=[[Uthman ibn Affan|Uthman]]<br /> son-in-law<br />[[Family tree of Uthman|family tree]]|UKM='''[[Umm Kulthum bint Muhammad|Umm Kulthum]]'''<br /> daughter|ZiH=[[Zayd ibn Harithah|Zayd]]<br /> adopted son}} {{tree chart|:|!| | |,|-|^|-|.| | | |!| | | | | | | | | |!| }} {{tree chart|:|!| | AiZ | | UbZ | | AAU | | | | RbZ |7| UiZ | AiZ='''[[Ali ibn Zainab]]'''<br /> grandson|UbZ='''[[Umamah bint Zainab]]'''<br /> granddaughter|AAU='''`[[Abd-Allah ibn Uthman]]'''<br /> grandson|RbZ=[[Rayhana bint Zayd|Rayhana]]<br /> (marriage disputed)|UiZ=[[Usama ibn Zayd]]<br /> adoptive grandson}} {{tree chart|:|`|v|-|-|-|v|-|-|-|v|-|-|-|v|-|-|-|.| |:| }} {{tree chart|:| MiA | | Has | | Hus | | UKA | | ZbA |D| SbH | MiA='''[[Muhsin ibn Ali]]'''<br /> grandson|Has='''[[Hasan ibn Ali]]'''<br /> grandson|Hus='''[[Husayn ibn Ali]]'''<br /> grandson<br />[[Family tree of Husayn ibn Ali|family tree]]|UKA='''[[Umm Kulthum bint Ali]]'''<br /> granddaughter|ZbA='''[[Zaynab bint Ali]]'''<br /> granddaughter|SbH=[[Safiyya bint Huyayy|Safiyya]]<br /> tenth / eleventh wife*}} {{tree chart|D|~|~|~|V|~|~|~|V|~|~|~|V|~|~|~|V|~|~|~|C| }} {{tree chart|:| AbB |D| SbZ |:| Uma |D| USa |D| JbH |D| MbH | AbB=[[Abu Bakr]] <br /> father-in-law<br />[[Family tree of Abu Bakr|family tree]]|SbZ=[[Sawda bint Zamʿa|Sawda]]<br /> second / third wife*| Uma=[[Umar]]<br /> father-in-law<br />[[Family tree of Umar|family tree]]|USa=[[Umm Salama]]<br /> sixth wife|JbH=[[Juwayriyya bint al-Harith|Juwayriya]]<br /> eighth wife|MbH=[[Maymuna bint al-Harith|Maymuna]]<br /> eleventh / twelfth wife*}} {{tree chart|:| |!| |:| | | |:| |!| |:| | | |:| | | |:| }} {{tree chart|L| Ais |L| ZbK |L| HbU |L| ZbJ |L| RbA |L| MaQ | Ais=[[Aisha]]<br /> second / third wife<br />[[Family tree of Abu Bakr|Family tree]]|ZbK=[[Zaynab bint Khuzayma|Zaynab]]<br /> fifth wife|HbU=[[Hafsa bint Umar|Hafsa]]<br /> fourth wife|ZbJ=[[Zaynab bint Jahsh|Zaynab]]<br /> seventh wife|RbA=[[Ramla bint Abi Sufyan|Umm Habiba]]<br /> ninth wife|MaQ=[[Maria al-Qibtiyya]] }} {{tree chart| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!| }} {{tree chart| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | IiM | IiM='''[[Ibrahim ibn Muhammad|Ibrahim]]'''<br /> son}} {{tree chart/end}} * Note that direct lineage is marked in '''bold'''. ==See also== *[[Non-Muslims who interacted with Muslims during Muhammad's era]] *[[Abbasid caliphs]] *[[Abbasid architecture]] *[[Hashmi]] *[[Sayyid]] *[[Dhund (tribe)]] *[[Awan (tribe)]] *[[Husseini]] *[[Banu Umayya]] *[[Umayyad dynasty]] *[[Umayyad Caliphate]] *[[Abbasid Caliphate]] *[[Family tree of Muhammad]] *[[Quraysh]] ==References== {{Reflist}} ===Sources=== * {{cite encyclopedia |editor-last=Hoiberg |editor-first=Dale H. |title=Abbasid Dynasty |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |edition=15th |year=2010 |volume=I: A-Ak – Bayes |location=Chicago, IL |isbn=978-1-59339-837-8 |url=https://archive.org/details/newencyclopaedia2009ency }} * {{cite book |last1=Vachon |first1=Auguste |last2=Boudreau |first2=Claire |last3=Cogné |first3=Daniel |title=Genealogica & Heraldica: Ottawa 1996 |date=1998 |publisher=University of Ottawa Press |isbn=978-0-7766-1600-1 |url=https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ |language=en }} ==External links== *[https://web.archive.org/web/20090523041524/http://baalawi.ning.com/ Ba'Alawi (Al Husayni Al Hashimi Al Qurayshi) Sadah of Hadhramaut] *[https://web.archive.org/web/20110610064624/http://www.al-islam.org/restatement/4.htm Banu Hashim – Before the Birth of Islam] *[https://bani-alabbas.com/ Genealogy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211126085840/http://bani-alabbas.com/ |date=2021-11-26 }} of the Hashemite [[Banu Abbas]]. {{Characters and names in the Quran}} {{Clans of Quraysh}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Hashim}} [[Category:Banu Hashim| ]] [[Category:Tribes of Arabia]] [[Category:Family of Muhammad]] [[Category:Sunni Islam]] [[Category:Quraysh]] [[fi:Banū Hāshim]] [[sv:Hashim]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:محمد]] [[زمرو:قريش]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] clbopcjl16zl2de3z3xfk8eor3md8fy 390384 390383 2026-07-01T17:22:06Z Ibne maryam 17680 /* Family tree */ 390384 wikitext text/x-wiki '''بنو هاشم''' (عربي: بنو هاشم) عرب قبيلي، [[قريش]] جي هڪ شاخ آهي جنهن سان پيغمبر اسلام، محمد ﷺ جو تعلق هو. هن شاخ جو نالو محمد ﷺ جي ڏاڏي هاشم بن عبد مناف جي نالي تي رکيو ويو. {{Short description|Clan of the Quraysh tribe and clan of Muhammad}} {{Infobox tribe | name = بنو هاشم | natives_name = ({{langx|ar|بنو هاشم}}) | type = [[قريش]]، بني اسماعيل | image = Name of Banu Hashim.png | alt = Calligraphy of the family name in Arabic | caption = قبيلي جي نالي جي عربي خطاطي | nisba = الهاشمي | location = [[عرب جزيري نما]] | descended = [[هاشم بن عبد مناف]] | parent_tribe = [[قريش]] | branches = * علوي ** حسني ** حسيني * جعفري * عقيلي * عباسي | religion = [[اسلام]] | ethnicity = [[عرب]] | language = [[عربي ٻولي]] }} بنو هاشم (عربي: بنو هاشم) قريش قبيلي جي اندر هڪ قديم عرب قبيلو آهي. جنهن سان پيغمبر محمد صلي الله عليه وسلم جو تعلق هو. محمد صلي الله عليه وسلم جي ڏاڏي هاشم بن عبد مناف جي نالي تي رکيو ويو. هن قبيلي جي ميمبرن کي ۽ خاص طور تي انهن جي اولاد کي، هاشمي پڻ سڏيو ويندو آهي ۽ اڪثر ڪري الهاشمي لقب رکندا آهن. هي نسل ۽ خاص طور تي جيڪي پنهنجو نسب کي محمد جي ڌيءَ فاطمه ذريعي ڳوليندا آهن، انهن وٽ سيد جو روايتي لقب آهي، جيڪو اڪثر ڪري سردار جو مترادف آهي.<ref>{{cite encyclopedia|last1=Van Arendonk|first1=C.|last2=Graham|first2=W.A.|date=1960–2007|title=Sharīf|editor1-last=Bearman|editor1-first=P. J.|editor1-link=P. J. Bearman|editor2-last=Bianquis|editor2-first=Th.|editor3-last= Bosworth|editor3-first=C. E.|editor3-link=Clifford Edmund Bosworth|editor4-last=van Donzel|editor4-first=E.|editor5-last=Heinrichs|editor5-first=W. P.|editor5-link=W. P. Heinrichs|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, Second Edition|url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/sharif-COM_1041}}</ref> اٺين صدي کان وٺي، هاشمي نسل کي شرافت جي نشاني سمجهيو ويو ۽ اهو بنياد ٺاهيو جنهن تي ڪيترن ئي خاندانن پنهنجي حڪمراني کي جائز قرار ڏنو.<ref>{{harvnb|Van Arendonk|Graham|1960–2007}}.</ref> هاشمي نسل جي ڪجهه مشهور اسلامي خاندانن ۾ بنو عباس (750-945ع تائين بغداد کان حڪومت ڪئي؛ 945-1258 تائين بغداد ۽ 1261-1517 تائين قاهره ۾ طاقت استعمال ڪرڻ کان سواءِ خلافت سنڀالي)، بنو فاطمه (قاهره کان حڪومت ڪئي ۽ 909-1171 تائين خلافت جو دعويٰ ڪيو)، علوي (مراکش جا حڪمران، 1631-هاڻوڪو)، ۽ هاشمي (اردن جا حڪمران، 1921-هاڻوڪو) شامل آهن.<ref>{{Cite book |last=Routledge |first=Bruce |url=https://books.google.com/books?id=SBWmAwOJI2UC |title=Moab in the Iron Age: Hegemony, Polity, Archaeology |date=2004-07-26 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-0-8122-3801-3 |pages=236 |language=en}}</ref> == تاريخ == روايتي طور تي، قبيلي جو نالو هاشم بن عبد مناف جي نالي تي رکيو ويو آهي. هن جي شادي بنو نجار جي سلميٰ بنت عمرو سان ٿي هئي، جيڪو هڪ ازدي قبيلي هو.<ref>al-Tabari, Abu Jafar. ''The History of al-Tabari Vol. 6: Muhammad at Mecca''. p. 125.</ref><ref>The Agrarian System of Islam Muḥammad Taqī Amīnī Idarah-i Adabiyat-i Delli, 1991</ref> اسلام کان اڳ عربن ۾، ماڻهن کي پنهنجي قبيلي، پنهنجي قبيلي، ۽ پوءِ پنهنجي گهر/خاندان جي مطابق ورهائيندا هئا. ٻه وڏا قبائلي قسم: عدنان (عدنان مان نڪتل، اتر، وچ ۽ اولهه عرب جي عربن جو روايتي ڏاڏو) ۽ قحطان (قحطان مان نڪتل، ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر عرب جي عربن جو روايتي ڏاڏو) هئا.<ref name="gen">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=O69zjVnjL10C&pg=PA72 |title=Journeys in Holy Lands: The Evolution of the Abraham-Ishmael Legends in Islamic Exegesis|author=Reuven Firestone|date=1990|page=72|publisher=SUNY Press |isbn=9780791403310}}</ref> <ref>{{cite book|title=Ibn García's Shuʻūbiyya Letter: Ethnic and Theological Tensions in Medieval al-Andalus|url=https://books.google.com/books?id=QJ8EpN0232IC&pg=PA170 |author=Göran Larsson|date=2003|page=170| publisher=BRILL |isbn = 9004127402}}</ref> بنو هاشم قريش قبيلي جي قبيلي مان هڪ آهي<ref>{{cite book|last=Al-Mubarakpuri|first=Safi-ur-Rahman|title=The Sealed Nectar (Ar-Raheeq Al-Makhtum)|year=2002|publisher=Darussalam|page=30|isbn=1591440718}}</ref> ۽ هڪ عدناني قبيلو آهي. ان جو نالو هاشم بن عبدالمناف کان ورتو ويو آهي، جيڪو محمد جو ڏاڏو هو ۽ بنو عبدالشمس، بنو المطلب ۽ بنو نوفل قبيلن سان گڏ قريش جي بنو عبدالمناف حصو شامل آهي. == خاندان ۽ قبيلا == هيٺ ڏنل شاهي، شاهي خاندان ۽ قبيلا هاشم جي نسل جي دعويٰ ڪن ٿا: '''''عربستان''''' * هاشمي خاندان (قتاده بن ادريس جي ذريعي){{sfn|Vachon|Boudreau|Cogné|1998|p=[https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ&pg=PA236 236]}} * عباسي خلافت جو عباسي خاندان (عباس بن عبدالمطلب جي ذريعي) * قاهره جا عباسي خليفا، 1261ع کان 1517ع تائين مملوڪ سلطنت جا رسمي سربراهه (ابو العباس احمد الحڪيم جو اولاد) * بهاديني جي عباسي امارت (بغداد المستعصم ۾ آخري عباسي خليفي جي اولاد بهاء الدين جي ذريعي)<ref>{{cite web | title=إمارة بهدينان العباسية | url=https://archive.org/details/SKMC224e18082711500_201808 }}</ref> * فاطمي خلافت جو فاطمي خاندان جنهن ۾ بعد جا آغا خان شامل آهن. (اسماعيل بن جعفر جي ذريعي) * يمن جي راسي خاندان (ابراهيم جمر بن الحسن المثنا جي ذريعي) * يمن جي متوڪلي خاندان (ابراهيم الجمر بن الحسن المثنا جي ذريعي راسي خاندان جي ڪيڊٽس جي حيثيت سان) * بني علوي خاندان يمن (احمد المهاجر جي معرفت) * عراق ۽ سرزمين شام جو گيلاني خاندان (عبدالقادر گيلاني جي معرفت)<ref name=":0" /> <ref name=":0">{{Cite news |title=الكيلانية (قبيلة) - المعرفة |url=https://www.marefa.org/%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%8A%D9%84%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A9_(%D9%82%D8%A8%D9%8A%D9%84%D8%A9)#cite_note-2 |access-date=2026-06-23 |work=المعرفة |language=ar}}</ref> '''آفريڪا''' * مراڪش جي علوي خاندان (محمد النفس الزکيه بن عبدالله الڪامل جي معرفت){{sfn|Vachon|Boudreau|Cogné|1998|p=[https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ&pg=PA236 236]}} * مراڪش جي سعدي خاندان (محمد النفس الزکيه بن عبدالله الڪامل جي ذريعي) * فاطمي خلافت جي فاطمي خاندان * مراڪش جي ادريس خاندان (ادريس بن عبدالله الڪامل جي ذريعي) * لبيا جي سنوسي خاندان (ادريس بن عبدالله جي ذريعي ادريس خاندان جي ڪئڊٽ طور) * سوڊان جا جاعلي (ابراهيم جاعل جي ذريعي، هڪ عباسي بزرگ ۽ آل عباس جو اولاد) * اسحاقي خاندان (شيخ اسحاق بن احمد الرضاوي جي معرفت)<ref name="Lewisapd">I. M. Lewis, ''A pastoral democracy: a study of pastoralism and politics among the Northern Somali of the Horn of Africa'', (LIT Verlag Münster: 1999), p. 157.</ref> * اسحاق بادشاهت جو طولجيلو خاندان (<small>Tolje'lo</small> <small>Dynasty</small>) * اسحاق سلطنت جي گليدي خاندان * حبر يونس سلطنت جي آئينشي خاندان * درود (جبارتي) خاندان (عبدالرحمان بن اسماعيل الجبرتي جي ذريعي) * ورسانگلي سلطنت جي گراد خاندان * مجيرطين سلطنت جو مجيرطين خاندان * باه يعقوب خاندان هوبيو سلطنت * اوگادن سلطنت جو اوگادن خاندان * والشما خاندان عفت سلطنت ۽ عادل سلطنت (عقيل بن ابي طالب جي ذريعي) * صوماليا جي بنادري علائقي جو اشرف قبيلو (علي ابن طالب جي پٽن حسن ۽ حسين جي ذريعي) '''''Indo-Persia''''' * [[Alid dynasties of northern Iran|Alids]] of Tabaristan (through Zayd bin [[Hasan ibn Hasan|Hassan al Muthana]]) * Zaydi Dynasty of Tabaristan (through [[Zayd ibn Ali]]){{sfn|Vachon|Boudreau|Cogné|1998|p=[https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ&pg=PA236 236]}} * [[Barha dynasty|Barha Dynasty]] Including the later Nawabs of Samballhera (through [[Zayd ibn Ali]])<ref>{{cite book |author=Abul Fazl |title=The Āʼīn-i Akbarī |publisher=Sang-e-Meel Publications |isbn=9693515307 |edition=2nd|year=2004 }}</ref> * The Agha Khans (Through [[Isma'il ibn Ja'far|Ismail ibn Jafar]] as cadets of the Fatimid Dynasty){{sfn|Vachon|Boudreau|Cogné|1998|p=[https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ&pg=PA237 237]}} *<!--[[House of Hasib| Mirs of Rajhat ]]-->Mirs of Rajhat (Through [[Ali ibn Husayn Zayn al-Abidin]])<ref>{{cite book |author=Abu Huraira Virasat Rasul|title=Ashraf Al Ansab |publisher=Karachi Publications }}</ref> * [[Sabzwari dynasty|Sabzwari Dynasty]] (through [[Ali al reza|Ali al Reza]])<ref>{{cite book |last1=Khan |first1=Shah Nawaz |title=Maasir al Umara |date=1952 |publisher=Calcutta Oriental Press |location=Calcutta |pages=259–262}}</ref> * [[Nawabs of Bengal and Murshidabad|Najafi Dynasty of Bengal]]. Including the later Nawabs of Murshidabad and the Tabatabai family of Iran (through Ibrahim Tabataba ibn Ismail al Dibaj) '''''Southeast Asia''''' * [[Sultanate of Siak Sri Indrapura|Sultans of Siak]] (through [[Ahmad al-Muhajir|Ahmad al Muhajir]] as cadets of the Ba alawai){{sfn|Vachon|Boudreau|Cogné|1998|p=[https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ&pg=PA233 233]}} * [[Bendahara dynasty|Bendahara Dynasty]] of Pahang and Terengannu (through [[Ahmad al-Muhajir|Ahmad al Muhajir]] as cadets of the Ba alawai) * [[House of Bolkiah|Bolkiah Dynasty]] of Brunei (through [[Ahmad al-Muhajir|Ahmad al Muhajir]] as cadets of the Ba alawai) * [[House of Jamalullail (Perak)|Jamal al layl dynasty]] of Perak and Perlis (through [[Ahmad al-Muhajir|Ahmad al Muhajir]] as cadets of the Ba alawai) * [[Sultanate of Pontianak|Sultans of Pontianak]] (through [[Ahmad al-Muhajir|Ahmad al Muhajir]] as cadets of the Ba alawai){{sfn|Vachon|Boudreau|Cogné|1998|p=[https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ&pg=PA233 233]}} * [[House of Temenggong]] of Johor (as cadet branches of [[Bendahara dynasty|Bendahara Dynasty]]) '''''Europe''''' * [[Hammudid dynasty|Hummudid Dynasty]] (through [[Idris ibn Abdullah]]) ==Family tree== خانداني شجرو: نوٽ ڪريو ته سڌو نسب بولڊ ۾ نشان لڳل آهي. پڻ ڏسو: * خلافت عباسي * فاطمي خلافت * ڌن (قبيلو) * اعوان (قبيلي) * بنو اميه * اموي خاندان * سنڌ جا سيد<br /> {{tree chart/start|style=font-size:95%;line-height:100%;|align=center}} {{tree chart| KiM |y| FbS | KiM='''[[Kilab ibn Murrah]]'''|FbS='''[[Fatimah bint Sa'd]]'''}} {{tree chart| |,|-|^|-|.| }} {{tree chart| ZiK | | QiK |y| HbH | ZiK='''[[Zuhrah ibn Kilab]]'''<br /> (progenitor of [[Banu Zuhrah]])<br /> maternal great-great-grandfather|QiK='''[[Qusai ibn Kilab]]'''<br /> paternal great-great-great-grandfather|HbH='''[[Hubba bint Hulail]]'''<br /> paternal great-great-great-grandmother}} {{tree chart| |!| | | | | |!| }} {{tree chart| AMZ | | | | AMQ |y| AbM | AMZ='''`[[Abd Manaf ibn Zuhrah]]'''<br /> maternal great-grandfather|AMQ='''`[[Abd Manaf ibn Qusai]]'''<br /> paternal great-great-grandfather|AbM='''[[Atikah bint Murrah]]'''<br /> paternal great-great-grandmother}} {{tree chart| |!| | | | | | | |!| }} {{tree chart| WiA | | | | | | HiA |y| SbA | WiA='''[[Wahb ibn Abd Manaf|Wahb ibn `Abd Manaf]]'''<br /> maternal grandfather|HiA='''[[Hashim ibn Abd Manaf|Hashim ibn 'Abd Manaf]]'''<br /> (progenitor of Banu Hashim)<br /> paternal great-grandfather|SbA='''[[Salma bint Amr|Salma bint `Amr]]'''<br /> paternal great-grandmother}} {{tree chart| |!| | | | | | | | | |!| }} {{tree chart| |!| | | FbA |y|~|~| AuM |~|~|~|~|y| HbW | FbA='''[[Fatimah bint Amr|Fatimah bint `Amr]]'''<br /> paternal grandmother|AuM='''`[[Abdul-Muttalib]]'''<br /> paternal grandfather|HbW=[[Halah bint Wuhayb]]<br /> paternal step-grandmother}} {{tree chart| |!| | | |,|-|+|-|.| |)|-|.| | | |!| }} {{tree chart| Ami |y| AiA |!| AZi |!| Har | | Ham | | Ami='''[[Aminah]]'''<br /> mother|AiA='''[[Abdullah ibn Abdul-Muttalib|`Abdullah]]'''<br /> father|AZi=[[Az-Zubayr ibn 'Abd al-Muttalib|Az-Zubayr]]<br /> paternal uncle|Har=[[Harith ibn Abdul-Muṭṭalib|Harith]]<br /> paternal half-uncle|Ham=[[Hamza ibn Abdul-Muttalib|Hamza]]<br /> paternal half-uncle}} {{tree chart| | | |!| | | |`|-|.| |`|-|v|-|-|-|v|-|-|-|.| }} {{tree chart| Thu |!| Hal | | ATi | | AAi | | ALa | | oth | Thu=[[Thuwaybah]]<br /> first nurse|Hal=[[Halimah bint Abi Dhuayb|Halimah]]<br /> second nurse|ATi=[[Abu Talib ibn 'Abd al-Muttalib|Abu Talib]]<br /> paternal uncle|AAi=[[Al-'Abbas ibn 'Abd al-Muttalib|`Abbas]]<br /> paternal half-uncle|ALa=[[Abū Lahab|Abu Lahab]]<br /> paternal half-uncle|oth=''6 other sons<br />and 6 daughters''}} {{tree chart| | | |!| | | | | |!| | | |!| }} {{tree chart|F|~| Muh |y| KbK |!| | | AAA | Muh='''Muhammad'''|KbK=[[Khadija bint Khuwaylid|Khadija]]<br /> first wife|AAA=[[Abd Allah ibn Abbas|`Abd Allah ibn `Abbas]]<br /> paternal cousin}} {{tree chart|:| | | | |)|.| | |!| | | |,|-|-|v|-|-|-|.| }} {{tree chart|:|,|-| Fat |t|~| Ali | | |!| | QiM | | AiM | Fat='''[[Fatimah]]'''<br /> daughter|Ali=[[Ali]]<br /> paternal cousin and son-in-law <br />[[Family tree of Ali|family tree]], [[Descendants of Ali ibn Abi Talib|descendants]]|QiM='''[[Qasim ibn Muhammad|Qasim]]'''<br /> son|AiM='''[[Abd-Allah ibn Muhammad|`Abd-Allah]]'''<br /> son}} {{tree chart|:|!| | | | |)|-|-|-|v|-|-|^|-|-|-|-|.| }} {{tree chart|:|!| | | | ZbM | | RbM |y| UbA |~| UKM | | ZiH | ZbM='''[[Zainab bint Muhammad|Zainab]]'''<br /> daughter|RbM='''[[Ruqayyah bint Muhammad|Ruqayyah]]'''<br /> daughter|UbA=[[Uthman ibn Affan|Uthman]]<br /> son-in-law<br />[[Family tree of Uthman|family tree]]|UKM='''[[Umm Kulthum bint Muhammad|Umm Kulthum]]'''<br /> daughter|ZiH=[[Zayd ibn Harithah|Zayd]]<br /> adopted son}} {{tree chart|:|!| | |,|-|^|-|.| | | |!| | | | | | | | | |!| }} {{tree chart|:|!| | AiZ | | UbZ | | AAU | | | | RbZ |7| UiZ | AiZ='''[[Ali ibn Zainab]]'''<br /> grandson|UbZ='''[[Umamah bint Zainab]]'''<br /> granddaughter|AAU='''`[[Abd-Allah ibn Uthman]]'''<br /> grandson|RbZ=[[Rayhana bint Zayd|Rayhana]]<br /> (marriage disputed)|UiZ=[[Usama ibn Zayd]]<br /> adoptive grandson}} {{tree chart|:|`|v|-|-|-|v|-|-|-|v|-|-|-|v|-|-|-|.| |:| }} {{tree chart|:| MiA | | Has | | Hus | | UKA | | ZbA |D| SbH | MiA='''[[Muhsin ibn Ali]]'''<br /> grandson|Has='''[[Hasan ibn Ali]]'''<br /> grandson|Hus='''[[Husayn ibn Ali]]'''<br /> grandson<br />[[Family tree of Husayn ibn Ali|family tree]]|UKA='''[[Umm Kulthum bint Ali]]'''<br /> granddaughter|ZbA='''[[Zaynab bint Ali]]'''<br /> granddaughter|SbH=[[Safiyya bint Huyayy|Safiyya]]<br /> tenth / eleventh wife*}} {{tree chart|D|~|~|~|V|~|~|~|V|~|~|~|V|~|~|~|V|~|~|~|C| }} {{tree chart|:| AbB |D| SbZ |:| Uma |D| USa |D| JbH |D| MbH | AbB=[[Abu Bakr]] <br /> father-in-law<br />[[Family tree of Abu Bakr|family tree]]|SbZ=[[Sawda bint Zamʿa|Sawda]]<br /> second / third wife*| Uma=[[Umar]]<br /> father-in-law<br />[[Family tree of Umar|family tree]]|USa=[[Umm Salama]]<br /> sixth wife|JbH=[[Juwayriyya bint al-Harith|Juwayriya]]<br /> eighth wife|MbH=[[Maymuna bint al-Harith|Maymuna]]<br /> eleventh / twelfth wife*}} {{tree chart|:| |!| |:| | | |:| |!| |:| | | |:| | | |:| }} {{tree chart|L| Ais |L| ZbK |L| HbU |L| ZbJ |L| RbA |L| MaQ | Ais=[[Aisha]]<br /> second / third wife<br />[[Family tree of Abu Bakr|Family tree]]|ZbK=[[Zaynab bint Khuzayma|Zaynab]]<br /> fifth wife|HbU=[[Hafsa bint Umar|Hafsa]]<br /> fourth wife|ZbJ=[[Zaynab bint Jahsh|Zaynab]]<br /> seventh wife|RbA=[[Ramla bint Abi Sufyan|Umm Habiba]]<br /> ninth wife|MaQ=[[Maria al-Qibtiyya]] }} {{tree chart| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!| }} {{tree chart| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | IiM | IiM='''[[Ibrahim ibn Muhammad|Ibrahim]]'''<br /> son}} {{tree chart/end}} * Note that direct lineage is marked in '''bold'''. * ==See also== *[[Non-Muslims who interacted with Muslims during Muhammad's era]] *[[Abbasid caliphs]] *[[Abbasid architecture]] *[[Hashmi]] *[[Sayyid]] *[[Dhund (tribe)]] *[[Awan (tribe)]] *[[Husseini]] *[[Banu Umayya]] *[[Umayyad dynasty]] *[[Umayyad Caliphate]] *[[Abbasid Caliphate]] *[[Family tree of Muhammad]] *[[Quraysh]] ==References== {{Reflist}} ===Sources=== * {{cite encyclopedia |editor-last=Hoiberg |editor-first=Dale H. |title=Abbasid Dynasty |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |edition=15th |year=2010 |volume=I: A-Ak – Bayes |location=Chicago, IL |isbn=978-1-59339-837-8 |url=https://archive.org/details/newencyclopaedia2009ency }} * {{cite book |last1=Vachon |first1=Auguste |last2=Boudreau |first2=Claire |last3=Cogné |first3=Daniel |title=Genealogica & Heraldica: Ottawa 1996 |date=1998 |publisher=University of Ottawa Press |isbn=978-0-7766-1600-1 |url=https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ |language=en }} ==External links== *[https://web.archive.org/web/20090523041524/http://baalawi.ning.com/ Ba'Alawi (Al Husayni Al Hashimi Al Qurayshi) Sadah of Hadhramaut] *[https://web.archive.org/web/20110610064624/http://www.al-islam.org/restatement/4.htm Banu Hashim – Before the Birth of Islam] *[https://bani-alabbas.com/ Genealogy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211126085840/http://bani-alabbas.com/ |date=2021-11-26 }} of the Hashemite [[Banu Abbas]]. {{Characters and names in the Quran}} {{Clans of Quraysh}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Hashim}} [[Category:Banu Hashim| ]] [[Category:Tribes of Arabia]] [[Category:Family of Muhammad]] [[Category:Sunni Islam]] [[Category:Quraysh]] [[fi:Banū Hāshim]] [[sv:Hashim]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:محمد]] [[زمرو:قريش]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] niw1ph55hsyjjnvxqkdbnb66hfge3yz 390385 390384 2026-07-01T17:31:28Z Ibne maryam 17680 /* خاندان ۽ قبيلا */ 390385 wikitext text/x-wiki '''بنو هاشم''' (عربي: بنو هاشم) عرب قبيلي، [[قريش]] جي هڪ شاخ آهي جنهن سان پيغمبر اسلام، محمد ﷺ جو تعلق هو. هن شاخ جو نالو محمد ﷺ جي ڏاڏي هاشم بن عبد مناف جي نالي تي رکيو ويو. {{Short description|Clan of the Quraysh tribe and clan of Muhammad}} {{Infobox tribe | name = بنو هاشم | natives_name = ({{langx|ar|بنو هاشم}}) | type = [[قريش]]، بني اسماعيل | image = Name of Banu Hashim.png | alt = Calligraphy of the family name in Arabic | caption = قبيلي جي نالي جي عربي خطاطي | nisba = الهاشمي | location = [[عرب جزيري نما]] | descended = [[هاشم بن عبد مناف]] | parent_tribe = [[قريش]] | branches = * علوي ** حسني ** حسيني * جعفري * عقيلي * عباسي | religion = [[اسلام]] | ethnicity = [[عرب]] | language = [[عربي ٻولي]] }} بنو هاشم (عربي: بنو هاشم) قريش قبيلي جي اندر هڪ قديم عرب قبيلو آهي. جنهن سان پيغمبر محمد صلي الله عليه وسلم جو تعلق هو. محمد صلي الله عليه وسلم جي ڏاڏي هاشم بن عبد مناف جي نالي تي رکيو ويو. هن قبيلي جي ميمبرن کي ۽ خاص طور تي انهن جي اولاد کي، هاشمي پڻ سڏيو ويندو آهي ۽ اڪثر ڪري الهاشمي لقب رکندا آهن. هي نسل ۽ خاص طور تي جيڪي پنهنجو نسب کي محمد جي ڌيءَ فاطمه ذريعي ڳوليندا آهن، انهن وٽ سيد جو روايتي لقب آهي، جيڪو اڪثر ڪري سردار جو مترادف آهي.<ref>{{cite encyclopedia|last1=Van Arendonk|first1=C.|last2=Graham|first2=W.A.|date=1960–2007|title=Sharīf|editor1-last=Bearman|editor1-first=P. J.|editor1-link=P. J. Bearman|editor2-last=Bianquis|editor2-first=Th.|editor3-last= Bosworth|editor3-first=C. E.|editor3-link=Clifford Edmund Bosworth|editor4-last=van Donzel|editor4-first=E.|editor5-last=Heinrichs|editor5-first=W. P.|editor5-link=W. P. Heinrichs|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, Second Edition|url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/sharif-COM_1041}}</ref> اٺين صدي کان وٺي، هاشمي نسل کي شرافت جي نشاني سمجهيو ويو ۽ اهو بنياد ٺاهيو جنهن تي ڪيترن ئي خاندانن پنهنجي حڪمراني کي جائز قرار ڏنو.<ref>{{harvnb|Van Arendonk|Graham|1960–2007}}.</ref> هاشمي نسل جي ڪجهه مشهور اسلامي خاندانن ۾ بنو عباس (750-945ع تائين بغداد کان حڪومت ڪئي؛ 945-1258 تائين بغداد ۽ 1261-1517 تائين قاهره ۾ طاقت استعمال ڪرڻ کان سواءِ خلافت سنڀالي)، بنو فاطمه (قاهره کان حڪومت ڪئي ۽ 909-1171 تائين خلافت جو دعويٰ ڪيو)، علوي (مراکش جا حڪمران، 1631-هاڻوڪو)، ۽ هاشمي (اردن جا حڪمران، 1921-هاڻوڪو) شامل آهن.<ref>{{Cite book |last=Routledge |first=Bruce |url=https://books.google.com/books?id=SBWmAwOJI2UC |title=Moab in the Iron Age: Hegemony, Polity, Archaeology |date=2004-07-26 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-0-8122-3801-3 |pages=236 |language=en}}</ref> == تاريخ == روايتي طور تي، قبيلي جو نالو هاشم بن عبد مناف جي نالي تي رکيو ويو آهي. هن جي شادي بنو نجار جي سلميٰ بنت عمرو سان ٿي هئي، جيڪو هڪ ازدي قبيلي هو.<ref>al-Tabari, Abu Jafar. ''The History of al-Tabari Vol. 6: Muhammad at Mecca''. p. 125.</ref><ref>The Agrarian System of Islam Muḥammad Taqī Amīnī Idarah-i Adabiyat-i Delli, 1991</ref> اسلام کان اڳ عربن ۾، ماڻهن کي پنهنجي قبيلي، پنهنجي قبيلي، ۽ پوءِ پنهنجي گهر/خاندان جي مطابق ورهائيندا هئا. ٻه وڏا قبائلي قسم: عدنان (عدنان مان نڪتل، اتر، وچ ۽ اولهه عرب جي عربن جو روايتي ڏاڏو) ۽ قحطان (قحطان مان نڪتل، ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر عرب جي عربن جو روايتي ڏاڏو) هئا.<ref name="gen">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=O69zjVnjL10C&pg=PA72 |title=Journeys in Holy Lands: The Evolution of the Abraham-Ishmael Legends in Islamic Exegesis|author=Reuven Firestone|date=1990|page=72|publisher=SUNY Press |isbn=9780791403310}}</ref> <ref>{{cite book|title=Ibn García's Shuʻūbiyya Letter: Ethnic and Theological Tensions in Medieval al-Andalus|url=https://books.google.com/books?id=QJ8EpN0232IC&pg=PA170 |author=Göran Larsson|date=2003|page=170| publisher=BRILL |isbn = 9004127402}}</ref> بنو هاشم قريش قبيلي جي قبيلي مان هڪ آهي<ref>{{cite book|last=Al-Mubarakpuri|first=Safi-ur-Rahman|title=The Sealed Nectar (Ar-Raheeq Al-Makhtum)|year=2002|publisher=Darussalam|page=30|isbn=1591440718}}</ref> ۽ هڪ عدناني قبيلو آهي. ان جو نالو هاشم بن عبدالمناف کان ورتو ويو آهي، جيڪو محمد جو ڏاڏو هو ۽ بنو عبدالشمس، بنو المطلب ۽ بنو نوفل قبيلن سان گڏ قريش جي بنو عبدالمناف حصو شامل آهي. == خاندان ۽ قبيلا == هيٺ ڏنل شاهي، شاهي خاندان ۽ قبيلا هاشم جي نسل جي دعويٰ ڪن ٿا: '''''عربستان''''' * هاشمي خاندان (قتاده بن ادريس جي ذريعي){{sfn|Vachon|Boudreau|Cogné|1998|p=[https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ&pg=PA236 236]}} * عباسي خلافت جو عباسي خاندان (عباس بن عبدالمطلب جي ذريعي) * قاهره جا عباسي خليفا، 1261ع کان 1517ع تائين مملوڪ سلطنت جا رسمي سربراهه (ابو العباس احمد الحڪيم جو اولاد) * بهاديني جي عباسي امارت (بغداد المستعصم ۾ آخري عباسي خليفي جي اولاد بهاء الدين جي ذريعي)<ref>{{cite web | title=إمارة بهدينان العباسية | url=https://archive.org/details/SKMC224e18082711500_201808 }}</ref> * فاطمي خلافت جو فاطمي خاندان جنهن ۾ بعد جا آغا خان شامل آهن. (اسماعيل بن جعفر جي ذريعي) * يمن جي راسي خاندان (ابراهيم جمر بن الحسن المثنا جي ذريعي) * يمن جي متوڪلي خاندان (ابراهيم الجمر بن الحسن المثنا جي ذريعي راسي خاندان جي ڪيڊٽس جي حيثيت سان) * بني علوي خاندان يمن (احمد المهاجر جي معرفت) * عراق ۽ سرزمين شام جو گيلاني خاندان (عبدالقادر گيلاني جي معرفت)<ref name=":0" /> <ref name=":0">{{Cite news |title=الكيلانية (قبيلة) - المعرفة |url=https://www.marefa.org/%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%8A%D9%84%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A9_(%D9%82%D8%A8%D9%8A%D9%84%D8%A9)#cite_note-2 |access-date=2026-06-23 |work=المعرفة |language=ar}}</ref> '''آفريڪا''' * مراڪش جي علوي خاندان (محمد النفس الزکيه بن عبدالله الڪامل جي معرفت){{sfn|Vachon|Boudreau|Cogné|1998|p=[https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ&pg=PA236 236]}} * مراڪش جي سعدي خاندان (محمد النفس الزکيه بن عبدالله الڪامل جي ذريعي) * فاطمي خلافت جي فاطمي خاندان * مراڪش جي ادريس خاندان (ادريس بن عبدالله الڪامل جي ذريعي) * لبيا جي سنوسي خاندان (ادريس بن عبدالله جي ذريعي ادريس خاندان جي ڪئڊٽ طور) * سوڊان جا جاعلي (ابراهيم جاعل جي ذريعي، هڪ عباسي بزرگ ۽ آل عباس جو اولاد) * اسحاقي خاندان (شيخ اسحاق بن احمد الرضاوي جي معرفت)<ref name="Lewisapd">I. M. Lewis, ''A pastoral democracy: a study of pastoralism and politics among the Northern Somali of the Horn of Africa'', (LIT Verlag Münster: 1999), p. 157.</ref> * اسحاق بادشاهت جو طولجيلو خاندان (<small>Tolje'lo</small> <small>Dynasty</small>) * اسحاق سلطنت جي گليدي خاندان * حبر يونس سلطنت جي آئينشي خاندان * درود (جبارتي) خاندان (عبدالرحمان بن اسماعيل الجبرتي جي ذريعي) * ورسانگلي سلطنت جي گراد خاندان * مجيرطين سلطنت جو مجيرطين خاندان * باه يعقوب خاندان هوبيو سلطنت * اوگادن سلطنت جو اوگادن خاندان * والشما خاندان عفت سلطنت ۽ عادل سلطنت (عقيل بن ابي طالب جي ذريعي) * صوماليا جي بنادري علائقي جو اشرف قبيلو (علي ابن طالب جي پٽن حسن ۽ حسين جي ذريعي) '''''هند-فارس''''' * طبرستان جي علوي (زيد بن حسن المثني جي معرفت) * طبرستان جي زيدي خاندان (زيد ابن علي جي ذريعي) * بارهه خاندان جنهن ۾ سمبل هيرا جي بعد جي نوابن (زيد بن علي جي معرفت)<ref>{{cite book |author=Abul Fazl |title=The Āʼīn-i Akbarī |publisher=Sang-e-Meel Publications |isbn=9693515307 |edition=2nd|year=2004 }}</ref> * آغا خان (اسماعيل بن جعفر جي ذريعي فاطمي خاندان جي ڪئڊٽ طور) * مير راجهات (علي بن حسين زين العابدين جي معرفت) <ref>{{cite book |author=Abu Huraira Virasat Rasul|title=Ashraf Al Ansab |publisher=Karachi Publications }}</ref> * سبزواري خاندان (علي رضا جي ذريعي) <ref>{{cite book |last1=Khan |first1=Shah Nawaz |title=Maasir al Umara |date=1952 |publisher=Calcutta Oriental Press |location=Calcutta |pages=259–262}}</ref> * بنگال جي نجفي خاندان؛ جنهن ۾ مرشد آباد جا پوئين نواب ۽ ايران جي طباطبائي خاندان (ابراهيم طباطبه بن اسماعيل الديباج جي معرفت) شامل هئا. '''''ڏکڻ اوڀر ايشيا''''' * ساياڪ جا سلطان (احمد المهاجر جي ذريعي باعلائي جي ڪيڊٽس جي حيثيت سان){{sfn|Vachon|Boudreau|Cogné|1998|p=[https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ&pg=PA233 233]}} * پهانگ ۽ ترنگانو جي بندهارا خاندان (احمد المهاجر جي ذريعي باعلائي جي ڪيڊٽس جي حيثيت سان) * * برونائي جي بولکيه خاندان (احمد المهاجر جي ذريعي باعلائي جي ڪيڊٽس جي حيثيت سان) * * پيراڪ ۽ پرليس جو جمال اليل خاندان (احمد المهاجر جي ذريعي باعلائي جي ڪئڊٽ طور) * * پونٽيانڪ جا سلطان (احمد المهاجر جي ذريعي باعلائي جي ڪيڊٽس جي حيثيت سان) * * جوهور جي ٽيمنگ گونگ جو گھر (بينهارا خاندان جي ڪيڊٽ شاخن جي طور تي) '''''يورپ''''' * حمود خاندان (ادريس بن عبدالله جي ذريعي) ==Family tree== خانداني شجرو: نوٽ ڪريو ته سڌو نسب بولڊ ۾ نشان لڳل آهي. پڻ ڏسو: * خلافت عباسي * فاطمي خلافت * ڌن (قبيلو) * اعوان (قبيلي) * بنو اميه * اموي خاندان * سنڌ جا سيد<br /> {{tree chart/start|style=font-size:95%;line-height:100%;|align=center}} {{tree chart| KiM |y| FbS | KiM='''[[Kilab ibn Murrah]]'''|FbS='''[[Fatimah bint Sa'd]]'''}} {{tree chart| |,|-|^|-|.| }} {{tree chart| ZiK | | QiK |y| HbH | ZiK='''[[Zuhrah ibn Kilab]]'''<br /> (progenitor of [[Banu Zuhrah]])<br /> maternal great-great-grandfather|QiK='''[[Qusai ibn Kilab]]'''<br /> paternal great-great-great-grandfather|HbH='''[[Hubba bint Hulail]]'''<br /> paternal great-great-great-grandmother}} {{tree chart| |!| | | | | |!| }} {{tree chart| AMZ | | | | AMQ |y| AbM | AMZ='''`[[Abd Manaf ibn Zuhrah]]'''<br /> maternal great-grandfather|AMQ='''`[[Abd Manaf ibn Qusai]]'''<br /> paternal great-great-grandfather|AbM='''[[Atikah bint Murrah]]'''<br /> paternal great-great-grandmother}} {{tree chart| |!| | | | | | | |!| }} {{tree chart| WiA | | | | | | HiA |y| SbA | WiA='''[[Wahb ibn Abd Manaf|Wahb ibn `Abd Manaf]]'''<br /> maternal grandfather|HiA='''[[Hashim ibn Abd Manaf|Hashim ibn 'Abd Manaf]]'''<br /> (progenitor of Banu Hashim)<br /> paternal great-grandfather|SbA='''[[Salma bint Amr|Salma bint `Amr]]'''<br /> paternal great-grandmother}} {{tree chart| |!| | | | | | | | | |!| }} {{tree chart| |!| | | FbA |y|~|~| AuM |~|~|~|~|y| HbW | FbA='''[[Fatimah bint Amr|Fatimah bint `Amr]]'''<br /> paternal grandmother|AuM='''`[[Abdul-Muttalib]]'''<br /> paternal grandfather|HbW=[[Halah bint Wuhayb]]<br /> paternal step-grandmother}} {{tree chart| |!| | | |,|-|+|-|.| |)|-|.| | | |!| }} {{tree chart| Ami |y| AiA |!| AZi |!| Har | | Ham | | Ami='''[[Aminah]]'''<br /> mother|AiA='''[[Abdullah ibn Abdul-Muttalib|`Abdullah]]'''<br /> father|AZi=[[Az-Zubayr ibn 'Abd al-Muttalib|Az-Zubayr]]<br /> paternal uncle|Har=[[Harith ibn Abdul-Muṭṭalib|Harith]]<br /> paternal half-uncle|Ham=[[Hamza ibn Abdul-Muttalib|Hamza]]<br /> paternal half-uncle}} {{tree chart| | | |!| | | |`|-|.| |`|-|v|-|-|-|v|-|-|-|.| }} {{tree chart| Thu |!| Hal | | ATi | | AAi | | ALa | | oth | Thu=[[Thuwaybah]]<br /> first nurse|Hal=[[Halimah bint Abi Dhuayb|Halimah]]<br /> second nurse|ATi=[[Abu Talib ibn 'Abd al-Muttalib|Abu Talib]]<br /> paternal uncle|AAi=[[Al-'Abbas ibn 'Abd al-Muttalib|`Abbas]]<br /> paternal half-uncle|ALa=[[Abū Lahab|Abu Lahab]]<br /> paternal half-uncle|oth=''6 other sons<br />and 6 daughters''}} {{tree chart| | | |!| | | | | |!| | | |!| }} {{tree chart|F|~| Muh |y| KbK |!| | | AAA | Muh='''Muhammad'''|KbK=[[Khadija bint Khuwaylid|Khadija]]<br /> first wife|AAA=[[Abd Allah ibn Abbas|`Abd Allah ibn `Abbas]]<br /> paternal cousin}} {{tree chart|:| | | | |)|.| | |!| | | |,|-|-|v|-|-|-|.| }} {{tree chart|:|,|-| Fat |t|~| Ali | | |!| | QiM | | AiM | Fat='''[[Fatimah]]'''<br /> daughter|Ali=[[Ali]]<br /> paternal cousin and son-in-law <br />[[Family tree of Ali|family tree]], [[Descendants of Ali ibn Abi Talib|descendants]]|QiM='''[[Qasim ibn Muhammad|Qasim]]'''<br /> son|AiM='''[[Abd-Allah ibn Muhammad|`Abd-Allah]]'''<br /> son}} {{tree chart|:|!| | | | |)|-|-|-|v|-|-|^|-|-|-|-|.| }} {{tree chart|:|!| | | | ZbM | | RbM |y| UbA |~| UKM | | ZiH | ZbM='''[[Zainab bint Muhammad|Zainab]]'''<br /> daughter|RbM='''[[Ruqayyah bint Muhammad|Ruqayyah]]'''<br /> daughter|UbA=[[Uthman ibn Affan|Uthman]]<br /> son-in-law<br />[[Family tree of Uthman|family tree]]|UKM='''[[Umm Kulthum bint Muhammad|Umm Kulthum]]'''<br /> daughter|ZiH=[[Zayd ibn Harithah|Zayd]]<br /> adopted son}} {{tree chart|:|!| | |,|-|^|-|.| | | |!| | | | | | | | | |!| }} {{tree chart|:|!| | AiZ | | UbZ | | AAU | | | | RbZ |7| UiZ | AiZ='''[[Ali ibn Zainab]]'''<br /> grandson|UbZ='''[[Umamah bint Zainab]]'''<br /> granddaughter|AAU='''`[[Abd-Allah ibn Uthman]]'''<br /> grandson|RbZ=[[Rayhana bint Zayd|Rayhana]]<br /> (marriage disputed)|UiZ=[[Usama ibn Zayd]]<br /> adoptive grandson}} {{tree chart|:|`|v|-|-|-|v|-|-|-|v|-|-|-|v|-|-|-|.| |:| }} {{tree chart|:| MiA | | Has | | Hus | | UKA | | ZbA |D| SbH | MiA='''[[Muhsin ibn Ali]]'''<br /> grandson|Has='''[[Hasan ibn Ali]]'''<br /> grandson|Hus='''[[Husayn ibn Ali]]'''<br /> grandson<br />[[Family tree of Husayn ibn Ali|family tree]]|UKA='''[[Umm Kulthum bint Ali]]'''<br /> granddaughter|ZbA='''[[Zaynab bint Ali]]'''<br /> granddaughter|SbH=[[Safiyya bint Huyayy|Safiyya]]<br /> tenth / eleventh wife*}} {{tree chart|D|~|~|~|V|~|~|~|V|~|~|~|V|~|~|~|V|~|~|~|C| }} {{tree chart|:| AbB |D| SbZ |:| Uma |D| USa |D| JbH |D| MbH | AbB=[[Abu Bakr]] <br /> father-in-law<br />[[Family tree of Abu Bakr|family tree]]|SbZ=[[Sawda bint Zamʿa|Sawda]]<br /> second / third wife*| Uma=[[Umar]]<br /> father-in-law<br />[[Family tree of Umar|family tree]]|USa=[[Umm Salama]]<br /> sixth wife|JbH=[[Juwayriyya bint al-Harith|Juwayriya]]<br /> eighth wife|MbH=[[Maymuna bint al-Harith|Maymuna]]<br /> eleventh / twelfth wife*}} {{tree chart|:| |!| |:| | | |:| |!| |:| | | |:| | | |:| }} {{tree chart|L| Ais |L| ZbK |L| HbU |L| ZbJ |L| RbA |L| MaQ | Ais=[[Aisha]]<br /> second / third wife<br />[[Family tree of Abu Bakr|Family tree]]|ZbK=[[Zaynab bint Khuzayma|Zaynab]]<br /> fifth wife|HbU=[[Hafsa bint Umar|Hafsa]]<br /> fourth wife|ZbJ=[[Zaynab bint Jahsh|Zaynab]]<br /> seventh wife|RbA=[[Ramla bint Abi Sufyan|Umm Habiba]]<br /> ninth wife|MaQ=[[Maria al-Qibtiyya]] }} {{tree chart| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!| }} {{tree chart| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | IiM | IiM='''[[Ibrahim ibn Muhammad|Ibrahim]]'''<br /> son}} {{tree chart/end}} * Note that direct lineage is marked in '''bold'''. * ==See also== *[[Non-Muslims who interacted with Muslims during Muhammad's era]] *[[Abbasid caliphs]] *[[Abbasid architecture]] *[[Hashmi]] *[[Sayyid]] *[[Dhund (tribe)]] *[[Awan (tribe)]] *[[Husseini]] *[[Banu Umayya]] *[[Umayyad dynasty]] *[[Umayyad Caliphate]] *[[Abbasid Caliphate]] *[[Family tree of Muhammad]] *[[Quraysh]] ==References== {{Reflist}} ===Sources=== * {{cite encyclopedia |editor-last=Hoiberg |editor-first=Dale H. |title=Abbasid Dynasty |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |edition=15th |year=2010 |volume=I: A-Ak – Bayes |location=Chicago, IL |isbn=978-1-59339-837-8 |url=https://archive.org/details/newencyclopaedia2009ency }} * {{cite book |last1=Vachon |first1=Auguste |last2=Boudreau |first2=Claire |last3=Cogné |first3=Daniel |title=Genealogica & Heraldica: Ottawa 1996 |date=1998 |publisher=University of Ottawa Press |isbn=978-0-7766-1600-1 |url=https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ |language=en }} ==External links== *[https://web.archive.org/web/20090523041524/http://baalawi.ning.com/ Ba'Alawi (Al Husayni Al Hashimi Al Qurayshi) Sadah of Hadhramaut] *[https://web.archive.org/web/20110610064624/http://www.al-islam.org/restatement/4.htm Banu Hashim – Before the Birth of Islam] *[https://bani-alabbas.com/ Genealogy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211126085840/http://bani-alabbas.com/ |date=2021-11-26 }} of the Hashemite [[Banu Abbas]]. {{Characters and names in the Quran}} {{Clans of Quraysh}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Hashim}} [[Category:Banu Hashim| ]] [[Category:Tribes of Arabia]] [[Category:Family of Muhammad]] [[Category:Sunni Islam]] [[Category:Quraysh]] [[fi:Banū Hāshim]] [[sv:Hashim]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:محمد]] [[زمرو:قريش]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] 9z01x3bgkenpkmu5wnovit1m8j4rcr6 390386 390385 2026-07-01T17:35:02Z Ibne maryam 17680 /* Family tree */ 390386 wikitext text/x-wiki '''بنو هاشم''' (عربي: بنو هاشم) عرب قبيلي، [[قريش]] جي هڪ شاخ آهي جنهن سان پيغمبر اسلام، محمد ﷺ جو تعلق هو. هن شاخ جو نالو محمد ﷺ جي ڏاڏي هاشم بن عبد مناف جي نالي تي رکيو ويو. {{Short description|Clan of the Quraysh tribe and clan of Muhammad}} {{Infobox tribe | name = بنو هاشم | natives_name = ({{langx|ar|بنو هاشم}}) | type = [[قريش]]، بني اسماعيل | image = Name of Banu Hashim.png | alt = Calligraphy of the family name in Arabic | caption = قبيلي جي نالي جي عربي خطاطي | nisba = الهاشمي | location = [[عرب جزيري نما]] | descended = [[هاشم بن عبد مناف]] | parent_tribe = [[قريش]] | branches = * علوي ** حسني ** حسيني * جعفري * عقيلي * عباسي | religion = [[اسلام]] | ethnicity = [[عرب]] | language = [[عربي ٻولي]] }} بنو هاشم (عربي: بنو هاشم) قريش قبيلي جي اندر هڪ قديم عرب قبيلو آهي. جنهن سان پيغمبر محمد صلي الله عليه وسلم جو تعلق هو. محمد صلي الله عليه وسلم جي ڏاڏي هاشم بن عبد مناف جي نالي تي رکيو ويو. هن قبيلي جي ميمبرن کي ۽ خاص طور تي انهن جي اولاد کي، هاشمي پڻ سڏيو ويندو آهي ۽ اڪثر ڪري الهاشمي لقب رکندا آهن. هي نسل ۽ خاص طور تي جيڪي پنهنجو نسب کي محمد جي ڌيءَ فاطمه ذريعي ڳوليندا آهن، انهن وٽ سيد جو روايتي لقب آهي، جيڪو اڪثر ڪري سردار جو مترادف آهي.<ref>{{cite encyclopedia|last1=Van Arendonk|first1=C.|last2=Graham|first2=W.A.|date=1960–2007|title=Sharīf|editor1-last=Bearman|editor1-first=P. J.|editor1-link=P. J. Bearman|editor2-last=Bianquis|editor2-first=Th.|editor3-last= Bosworth|editor3-first=C. E.|editor3-link=Clifford Edmund Bosworth|editor4-last=van Donzel|editor4-first=E.|editor5-last=Heinrichs|editor5-first=W. P.|editor5-link=W. P. Heinrichs|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, Second Edition|url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/sharif-COM_1041}}</ref> اٺين صدي کان وٺي، هاشمي نسل کي شرافت جي نشاني سمجهيو ويو ۽ اهو بنياد ٺاهيو جنهن تي ڪيترن ئي خاندانن پنهنجي حڪمراني کي جائز قرار ڏنو.<ref>{{harvnb|Van Arendonk|Graham|1960–2007}}.</ref> هاشمي نسل جي ڪجهه مشهور اسلامي خاندانن ۾ بنو عباس (750-945ع تائين بغداد کان حڪومت ڪئي؛ 945-1258 تائين بغداد ۽ 1261-1517 تائين قاهره ۾ طاقت استعمال ڪرڻ کان سواءِ خلافت سنڀالي)، بنو فاطمه (قاهره کان حڪومت ڪئي ۽ 909-1171 تائين خلافت جو دعويٰ ڪيو)، علوي (مراکش جا حڪمران، 1631-هاڻوڪو)، ۽ هاشمي (اردن جا حڪمران، 1921-هاڻوڪو) شامل آهن.<ref>{{Cite book |last=Routledge |first=Bruce |url=https://books.google.com/books?id=SBWmAwOJI2UC |title=Moab in the Iron Age: Hegemony, Polity, Archaeology |date=2004-07-26 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-0-8122-3801-3 |pages=236 |language=en}}</ref> == تاريخ == روايتي طور تي، قبيلي جو نالو هاشم بن عبد مناف جي نالي تي رکيو ويو آهي. هن جي شادي بنو نجار جي سلميٰ بنت عمرو سان ٿي هئي، جيڪو هڪ ازدي قبيلي هو.<ref>al-Tabari, Abu Jafar. ''The History of al-Tabari Vol. 6: Muhammad at Mecca''. p. 125.</ref><ref>The Agrarian System of Islam Muḥammad Taqī Amīnī Idarah-i Adabiyat-i Delli, 1991</ref> اسلام کان اڳ عربن ۾، ماڻهن کي پنهنجي قبيلي، پنهنجي قبيلي، ۽ پوءِ پنهنجي گهر/خاندان جي مطابق ورهائيندا هئا. ٻه وڏا قبائلي قسم: عدنان (عدنان مان نڪتل، اتر، وچ ۽ اولهه عرب جي عربن جو روايتي ڏاڏو) ۽ قحطان (قحطان مان نڪتل، ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر عرب جي عربن جو روايتي ڏاڏو) هئا.<ref name="gen">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=O69zjVnjL10C&pg=PA72 |title=Journeys in Holy Lands: The Evolution of the Abraham-Ishmael Legends in Islamic Exegesis|author=Reuven Firestone|date=1990|page=72|publisher=SUNY Press |isbn=9780791403310}}</ref> <ref>{{cite book|title=Ibn García's Shuʻūbiyya Letter: Ethnic and Theological Tensions in Medieval al-Andalus|url=https://books.google.com/books?id=QJ8EpN0232IC&pg=PA170 |author=Göran Larsson|date=2003|page=170| publisher=BRILL |isbn = 9004127402}}</ref> بنو هاشم قريش قبيلي جي قبيلي مان هڪ آهي<ref>{{cite book|last=Al-Mubarakpuri|first=Safi-ur-Rahman|title=The Sealed Nectar (Ar-Raheeq Al-Makhtum)|year=2002|publisher=Darussalam|page=30|isbn=1591440718}}</ref> ۽ هڪ عدناني قبيلو آهي. ان جو نالو هاشم بن عبدالمناف کان ورتو ويو آهي، جيڪو محمد جو ڏاڏو هو ۽ بنو عبدالشمس، بنو المطلب ۽ بنو نوفل قبيلن سان گڏ قريش جي بنو عبدالمناف حصو شامل آهي. == خاندان ۽ قبيلا == هيٺ ڏنل شاهي، شاهي خاندان ۽ قبيلا هاشم جي نسل جي دعويٰ ڪن ٿا: '''''عربستان''''' * هاشمي خاندان (قتاده بن ادريس جي ذريعي){{sfn|Vachon|Boudreau|Cogné|1998|p=[https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ&pg=PA236 236]}} * عباسي خلافت جو عباسي خاندان (عباس بن عبدالمطلب جي ذريعي) * قاهره جا عباسي خليفا، 1261ع کان 1517ع تائين مملوڪ سلطنت جا رسمي سربراهه (ابو العباس احمد الحڪيم جو اولاد) * بهاديني جي عباسي امارت (بغداد المستعصم ۾ آخري عباسي خليفي جي اولاد بهاء الدين جي ذريعي)<ref>{{cite web | title=إمارة بهدينان العباسية | url=https://archive.org/details/SKMC224e18082711500_201808 }}</ref> * فاطمي خلافت جو فاطمي خاندان جنهن ۾ بعد جا آغا خان شامل آهن. (اسماعيل بن جعفر جي ذريعي) * يمن جي راسي خاندان (ابراهيم جمر بن الحسن المثنا جي ذريعي) * يمن جي متوڪلي خاندان (ابراهيم الجمر بن الحسن المثنا جي ذريعي راسي خاندان جي ڪيڊٽس جي حيثيت سان) * بني علوي خاندان يمن (احمد المهاجر جي معرفت) * عراق ۽ سرزمين شام جو گيلاني خاندان (عبدالقادر گيلاني جي معرفت)<ref name=":0" /> <ref name=":0">{{Cite news |title=الكيلانية (قبيلة) - المعرفة |url=https://www.marefa.org/%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%8A%D9%84%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A9_(%D9%82%D8%A8%D9%8A%D9%84%D8%A9)#cite_note-2 |access-date=2026-06-23 |work=المعرفة |language=ar}}</ref> '''آفريڪا''' * مراڪش جي علوي خاندان (محمد النفس الزکيه بن عبدالله الڪامل جي معرفت){{sfn|Vachon|Boudreau|Cogné|1998|p=[https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ&pg=PA236 236]}} * مراڪش جي سعدي خاندان (محمد النفس الزکيه بن عبدالله الڪامل جي ذريعي) * فاطمي خلافت جي فاطمي خاندان * مراڪش جي ادريس خاندان (ادريس بن عبدالله الڪامل جي ذريعي) * لبيا جي سنوسي خاندان (ادريس بن عبدالله جي ذريعي ادريس خاندان جي ڪئڊٽ طور) * سوڊان جا جاعلي (ابراهيم جاعل جي ذريعي، هڪ عباسي بزرگ ۽ آل عباس جو اولاد) * اسحاقي خاندان (شيخ اسحاق بن احمد الرضاوي جي معرفت)<ref name="Lewisapd">I. M. Lewis, ''A pastoral democracy: a study of pastoralism and politics among the Northern Somali of the Horn of Africa'', (LIT Verlag Münster: 1999), p. 157.</ref> * اسحاق بادشاهت جو طولجيلو خاندان (<small>Tolje'lo</small> <small>Dynasty</small>) * اسحاق سلطنت جي گليدي خاندان * حبر يونس سلطنت جي آئينشي خاندان * درود (جبارتي) خاندان (عبدالرحمان بن اسماعيل الجبرتي جي ذريعي) * ورسانگلي سلطنت جي گراد خاندان * مجيرطين سلطنت جو مجيرطين خاندان * باه يعقوب خاندان هوبيو سلطنت * اوگادن سلطنت جو اوگادن خاندان * والشما خاندان عفت سلطنت ۽ عادل سلطنت (عقيل بن ابي طالب جي ذريعي) * صوماليا جي بنادري علائقي جو اشرف قبيلو (علي ابن طالب جي پٽن حسن ۽ حسين جي ذريعي) '''''هند-فارس''''' * طبرستان جي علوي (زيد بن حسن المثني جي معرفت) * طبرستان جي زيدي خاندان (زيد ابن علي جي ذريعي) * بارهه خاندان جنهن ۾ سمبل هيرا جي بعد جي نوابن (زيد بن علي جي معرفت)<ref>{{cite book |author=Abul Fazl |title=The Āʼīn-i Akbarī |publisher=Sang-e-Meel Publications |isbn=9693515307 |edition=2nd|year=2004 }}</ref> * آغا خان (اسماعيل بن جعفر جي ذريعي فاطمي خاندان جي ڪئڊٽ طور) * مير راجهات (علي بن حسين زين العابدين جي معرفت) <ref>{{cite book |author=Abu Huraira Virasat Rasul|title=Ashraf Al Ansab |publisher=Karachi Publications }}</ref> * سبزواري خاندان (علي رضا جي ذريعي) <ref>{{cite book |last1=Khan |first1=Shah Nawaz |title=Maasir al Umara |date=1952 |publisher=Calcutta Oriental Press |location=Calcutta |pages=259–262}}</ref> * بنگال جي نجفي خاندان؛ جنهن ۾ مرشد آباد جا پوئين نواب ۽ ايران جي طباطبائي خاندان (ابراهيم طباطبه بن اسماعيل الديباج جي معرفت) شامل هئا. '''''ڏکڻ اوڀر ايشيا''''' * ساياڪ جا سلطان (احمد المهاجر جي ذريعي باعلائي جي ڪيڊٽس جي حيثيت سان){{sfn|Vachon|Boudreau|Cogné|1998|p=[https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ&pg=PA233 233]}} * پهانگ ۽ ترنگانو جي بندهارا خاندان (احمد المهاجر جي ذريعي باعلائي جي ڪيڊٽس جي حيثيت سان) * * برونائي جي بولکيه خاندان (احمد المهاجر جي ذريعي باعلائي جي ڪيڊٽس جي حيثيت سان) * * پيراڪ ۽ پرليس جو جمال اليل خاندان (احمد المهاجر جي ذريعي باعلائي جي ڪئڊٽ طور) * * پونٽيانڪ جا سلطان (احمد المهاجر جي ذريعي باعلائي جي ڪيڊٽس جي حيثيت سان) * * جوهور جي ٽيمنگ گونگ جو گھر (بينهارا خاندان جي ڪيڊٽ شاخن جي طور تي) '''''يورپ''''' * حمود خاندان (ادريس بن عبدالله جي ذريعي) == خانداني شجرو == نوٽ ڪريو ته سڌو نسب بولڊ ۾ نشان لڳل آهي. == پڻ ڏسو == * عباسي خلافت * فاطمي خلافت * اعوان (قبيلو) * بنو اميه * سنڌ جا سيد<br /> ==See also== *[[Non-Muslims who interacted with Muslims during Muhammad's era]] *[[Abbasid caliphs]] *[[Abbasid architecture]] *[[Hashmi]] *[[Sayyid]] *[[Dhund (tribe)]] *[[Awan (tribe)]] *[[Husseini]] *[[Banu Umayya]] *[[Umayyad dynasty]] *[[Umayyad Caliphate]] *[[Abbasid Caliphate]] *[[Family tree of Muhammad]] *[[Quraysh]] ==References== {{Reflist}} ===Sources=== * {{cite encyclopedia |editor-last=Hoiberg |editor-first=Dale H. |title=Abbasid Dynasty |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |edition=15th |year=2010 |volume=I: A-Ak – Bayes |location=Chicago, IL |isbn=978-1-59339-837-8 |url=https://archive.org/details/newencyclopaedia2009ency }} * {{cite book |last1=Vachon |first1=Auguste |last2=Boudreau |first2=Claire |last3=Cogné |first3=Daniel |title=Genealogica & Heraldica: Ottawa 1996 |date=1998 |publisher=University of Ottawa Press |isbn=978-0-7766-1600-1 |url=https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ |language=en }} ==External links== *[https://web.archive.org/web/20090523041524/http://baalawi.ning.com/ Ba'Alawi (Al Husayni Al Hashimi Al Qurayshi) Sadah of Hadhramaut] *[https://web.archive.org/web/20110610064624/http://www.al-islam.org/restatement/4.htm Banu Hashim – Before the Birth of Islam] *[https://bani-alabbas.com/ Genealogy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211126085840/http://bani-alabbas.com/ |date=2021-11-26 }} of the Hashemite [[Banu Abbas]]. {{Characters and names in the Quran}} {{Clans of Quraysh}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Hashim}} [[Category:Banu Hashim| ]] [[Category:Tribes of Arabia]] [[Category:Family of Muhammad]] [[Category:Sunni Islam]] [[Category:Quraysh]] [[fi:Banū Hāshim]] [[sv:Hashim]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:محمد]] [[زمرو:قريش]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] 5gvydzjv1mk0mgrdqmth8ve0udjkxd0 390387 390386 2026-07-01T17:35:27Z Ibne maryam 17680 390387 wikitext text/x-wiki '''بنو هاشم''' (عربي: بنو هاشم) عرب قبيلي، [[قريش]] جي هڪ شاخ آهي جنهن سان پيغمبر اسلام، محمد ﷺ جو تعلق هو. هن شاخ جو نالو محمد ﷺ جي ڏاڏي هاشم بن عبد مناف جي نالي تي رکيو ويو. {{Short description|Clan of the Quraysh tribe and clan of Muhammad}} {{Infobox tribe | name = بنو هاشم | natives_name = ({{langx|ar|بنو هاشم}}) | type = [[قريش]]، بني اسماعيل | image = Name of Banu Hashim.png | alt = Calligraphy of the family name in Arabic | caption = قبيلي جي نالي جي عربي خطاطي | nisba = الهاشمي | location = [[عرب جزيري نما]] | descended = [[هاشم بن عبد مناف]] | parent_tribe = [[قريش]] | branches = * علوي ** حسني ** حسيني * جعفري * عقيلي * عباسي | religion = [[اسلام]] | ethnicity = [[عرب]] | language = [[عربي ٻولي]] }} بنو هاشم (عربي: بنو هاشم) قريش قبيلي جي اندر هڪ قديم عرب قبيلو آهي. جنهن سان پيغمبر محمد صلي الله عليه وسلم جو تعلق هو. محمد صلي الله عليه وسلم جي ڏاڏي هاشم بن عبد مناف جي نالي تي رکيو ويو. هن قبيلي جي ميمبرن کي ۽ خاص طور تي انهن جي اولاد کي، هاشمي پڻ سڏيو ويندو آهي ۽ اڪثر ڪري الهاشمي لقب رکندا آهن. هي نسل ۽ خاص طور تي جيڪي پنهنجو نسب کي محمد جي ڌيءَ فاطمه ذريعي ڳوليندا آهن، انهن وٽ سيد جو روايتي لقب آهي، جيڪو اڪثر ڪري سردار جو مترادف آهي.<ref>{{cite encyclopedia|last1=Van Arendonk|first1=C.|last2=Graham|first2=W.A.|date=1960–2007|title=Sharīf|editor1-last=Bearman|editor1-first=P. J.|editor1-link=P. J. Bearman|editor2-last=Bianquis|editor2-first=Th.|editor3-last= Bosworth|editor3-first=C. E.|editor3-link=Clifford Edmund Bosworth|editor4-last=van Donzel|editor4-first=E.|editor5-last=Heinrichs|editor5-first=W. P.|editor5-link=W. P. Heinrichs|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, Second Edition|url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/sharif-COM_1041}}</ref> اٺين صدي کان وٺي، هاشمي نسل کي شرافت جي نشاني سمجهيو ويو ۽ اهو بنياد ٺاهيو جنهن تي ڪيترن ئي خاندانن پنهنجي حڪمراني کي جائز قرار ڏنو.<ref>{{harvnb|Van Arendonk|Graham|1960–2007}}.</ref> هاشمي نسل جي ڪجهه مشهور اسلامي خاندانن ۾ بنو عباس (750-945ع تائين بغداد کان حڪومت ڪئي؛ 945-1258 تائين بغداد ۽ 1261-1517 تائين قاهره ۾ طاقت استعمال ڪرڻ کان سواءِ خلافت سنڀالي)، بنو فاطمه (قاهره کان حڪومت ڪئي ۽ 909-1171 تائين خلافت جو دعويٰ ڪيو)، علوي (مراکش جا حڪمران، 1631-هاڻوڪو)، ۽ هاشمي (اردن جا حڪمران، 1921-هاڻوڪو) شامل آهن.<ref>{{Cite book |last=Routledge |first=Bruce |url=https://books.google.com/books?id=SBWmAwOJI2UC |title=Moab in the Iron Age: Hegemony, Polity, Archaeology |date=2004-07-26 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-0-8122-3801-3 |pages=236 |language=en}}</ref> == تاريخ == روايتي طور تي، قبيلي جو نالو هاشم بن عبد مناف جي نالي تي رکيو ويو آهي. هن جي شادي بنو نجار جي سلميٰ بنت عمرو سان ٿي هئي، جيڪو هڪ ازدي قبيلي هو.<ref>al-Tabari, Abu Jafar. ''The History of al-Tabari Vol. 6: Muhammad at Mecca''. p. 125.</ref><ref>The Agrarian System of Islam Muḥammad Taqī Amīnī Idarah-i Adabiyat-i Delli, 1991</ref> اسلام کان اڳ عربن ۾، ماڻهن کي پنهنجي قبيلي، پنهنجي قبيلي، ۽ پوءِ پنهنجي گهر/خاندان جي مطابق ورهائيندا هئا. ٻه وڏا قبائلي قسم: عدنان (عدنان مان نڪتل، اتر، وچ ۽ اولهه عرب جي عربن جو روايتي ڏاڏو) ۽ قحطان (قحطان مان نڪتل، ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر عرب جي عربن جو روايتي ڏاڏو) هئا.<ref name="gen">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=O69zjVnjL10C&pg=PA72 |title=Journeys in Holy Lands: The Evolution of the Abraham-Ishmael Legends in Islamic Exegesis|author=Reuven Firestone|date=1990|page=72|publisher=SUNY Press |isbn=9780791403310}}</ref> <ref>{{cite book|title=Ibn García's Shuʻūbiyya Letter: Ethnic and Theological Tensions in Medieval al-Andalus|url=https://books.google.com/books?id=QJ8EpN0232IC&pg=PA170 |author=Göran Larsson|date=2003|page=170| publisher=BRILL |isbn = 9004127402}}</ref> بنو هاشم قريش قبيلي جي قبيلي مان هڪ آهي<ref>{{cite book|last=Al-Mubarakpuri|first=Safi-ur-Rahman|title=The Sealed Nectar (Ar-Raheeq Al-Makhtum)|year=2002|publisher=Darussalam|page=30|isbn=1591440718}}</ref> ۽ هڪ عدناني قبيلو آهي. ان جو نالو هاشم بن عبدالمناف کان ورتو ويو آهي، جيڪو محمد جو ڏاڏو هو ۽ بنو عبدالشمس، بنو المطلب ۽ بنو نوفل قبيلن سان گڏ قريش جي بنو عبدالمناف حصو شامل آهي. == خاندان ۽ قبيلا == هيٺ ڏنل شاهي، شاهي خاندان ۽ قبيلا هاشم جي نسل جي دعويٰ ڪن ٿا: '''''عربستان''''' * هاشمي خاندان (قتاده بن ادريس جي ذريعي){{sfn|Vachon|Boudreau|Cogné|1998|p=[https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ&pg=PA236 236]}} * عباسي خلافت جو عباسي خاندان (عباس بن عبدالمطلب جي ذريعي) * قاهره جا عباسي خليفا، 1261ع کان 1517ع تائين مملوڪ سلطنت جا رسمي سربراهه (ابو العباس احمد الحڪيم جو اولاد) * بهاديني جي عباسي امارت (بغداد المستعصم ۾ آخري عباسي خليفي جي اولاد بهاء الدين جي ذريعي)<ref>{{cite web | title=إمارة بهدينان العباسية | url=https://archive.org/details/SKMC224e18082711500_201808 }}</ref> * فاطمي خلافت جو فاطمي خاندان جنهن ۾ بعد جا آغا خان شامل آهن. (اسماعيل بن جعفر جي ذريعي) * يمن جي راسي خاندان (ابراهيم جمر بن الحسن المثنا جي ذريعي) * يمن جي متوڪلي خاندان (ابراهيم الجمر بن الحسن المثنا جي ذريعي راسي خاندان جي ڪيڊٽس جي حيثيت سان) * بني علوي خاندان يمن (احمد المهاجر جي معرفت) * عراق ۽ سرزمين شام جو گيلاني خاندان (عبدالقادر گيلاني جي معرفت)<ref name=":0" /> <ref name=":0">{{Cite news |title=الكيلانية (قبيلة) - المعرفة |url=https://www.marefa.org/%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%8A%D9%84%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A9_(%D9%82%D8%A8%D9%8A%D9%84%D8%A9)#cite_note-2 |access-date=2026-06-23 |work=المعرفة |language=ar}}</ref> '''آفريڪا''' * مراڪش جي علوي خاندان (محمد النفس الزکيه بن عبدالله الڪامل جي معرفت){{sfn|Vachon|Boudreau|Cogné|1998|p=[https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ&pg=PA236 236]}} * مراڪش جي سعدي خاندان (محمد النفس الزکيه بن عبدالله الڪامل جي ذريعي) * فاطمي خلافت جي فاطمي خاندان * مراڪش جي ادريس خاندان (ادريس بن عبدالله الڪامل جي ذريعي) * لبيا جي سنوسي خاندان (ادريس بن عبدالله جي ذريعي ادريس خاندان جي ڪئڊٽ طور) * سوڊان جا جاعلي (ابراهيم جاعل جي ذريعي، هڪ عباسي بزرگ ۽ آل عباس جو اولاد) * اسحاقي خاندان (شيخ اسحاق بن احمد الرضاوي جي معرفت)<ref name="Lewisapd">I. M. Lewis, ''A pastoral democracy: a study of pastoralism and politics among the Northern Somali of the Horn of Africa'', (LIT Verlag Münster: 1999), p. 157.</ref> * اسحاق بادشاهت جو طولجيلو خاندان (<small>Tolje'lo</small> <small>Dynasty</small>) * اسحاق سلطنت جي گليدي خاندان * حبر يونس سلطنت جي آئينشي خاندان * درود (جبارتي) خاندان (عبدالرحمان بن اسماعيل الجبرتي جي ذريعي) * ورسانگلي سلطنت جي گراد خاندان * مجيرطين سلطنت جو مجيرطين خاندان * باه يعقوب خاندان هوبيو سلطنت * اوگادن سلطنت جو اوگادن خاندان * والشما خاندان عفت سلطنت ۽ عادل سلطنت (عقيل بن ابي طالب جي ذريعي) * صوماليا جي بنادري علائقي جو اشرف قبيلو (علي ابن طالب جي پٽن حسن ۽ حسين جي ذريعي) '''''هند-فارس''''' * طبرستان جي علوي (زيد بن حسن المثني جي معرفت) * طبرستان جي زيدي خاندان (زيد ابن علي جي ذريعي) * بارهه خاندان جنهن ۾ سمبل هيرا جي بعد جي نوابن (زيد بن علي جي معرفت)<ref>{{cite book |author=Abul Fazl |title=The Āʼīn-i Akbarī |publisher=Sang-e-Meel Publications |isbn=9693515307 |edition=2nd|year=2004 }}</ref> * آغا خان (اسماعيل بن جعفر جي ذريعي فاطمي خاندان جي ڪئڊٽ طور) * مير راجهات (علي بن حسين زين العابدين جي معرفت) <ref>{{cite book |author=Abu Huraira Virasat Rasul|title=Ashraf Al Ansab |publisher=Karachi Publications }}</ref> * سبزواري خاندان (علي رضا جي ذريعي) <ref>{{cite book |last1=Khan |first1=Shah Nawaz |title=Maasir al Umara |date=1952 |publisher=Calcutta Oriental Press |location=Calcutta |pages=259–262}}</ref> * بنگال جي نجفي خاندان؛ جنهن ۾ مرشد آباد جا پوئين نواب ۽ ايران جي طباطبائي خاندان (ابراهيم طباطبه بن اسماعيل الديباج جي معرفت) شامل هئا. '''''ڏکڻ اوڀر ايشيا''''' * ساياڪ جا سلطان (احمد المهاجر جي ذريعي باعلائي جي ڪيڊٽس جي حيثيت سان){{sfn|Vachon|Boudreau|Cogné|1998|p=[https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ&pg=PA233 233]}} * پهانگ ۽ ترنگانو جي بندهارا خاندان (احمد المهاجر جي ذريعي باعلائي جي ڪيڊٽس جي حيثيت سان) * * برونائي جي بولکيه خاندان (احمد المهاجر جي ذريعي باعلائي جي ڪيڊٽس جي حيثيت سان) * * پيراڪ ۽ پرليس جو جمال اليل خاندان (احمد المهاجر جي ذريعي باعلائي جي ڪئڊٽ طور) * * پونٽيانڪ جا سلطان (احمد المهاجر جي ذريعي باعلائي جي ڪيڊٽس جي حيثيت سان) * * جوهور جي ٽيمنگ گونگ جو گھر (بينهارا خاندان جي ڪيڊٽ شاخن جي طور تي) '''''يورپ''''' * حمود خاندان (ادريس بن عبدالله جي ذريعي) == خانداني شجرو == نوٽ ڪريو ته سڌو نسب بولڊ ۾ نشان لڳل آهي. == پڻ ڏسو == * عباسي خلافت * فاطمي خلافت * اعوان (قبيلو) * بنو اميه * سنڌ جا سيد<br /> ==References== {{Reflist}} ===Sources=== * {{cite encyclopedia |editor-last=Hoiberg |editor-first=Dale H. |title=Abbasid Dynasty |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |edition=15th |year=2010 |volume=I: A-Ak – Bayes |location=Chicago, IL |isbn=978-1-59339-837-8 |url=https://archive.org/details/newencyclopaedia2009ency }} * {{cite book |last1=Vachon |first1=Auguste |last2=Boudreau |first2=Claire |last3=Cogné |first3=Daniel |title=Genealogica & Heraldica: Ottawa 1996 |date=1998 |publisher=University of Ottawa Press |isbn=978-0-7766-1600-1 |url=https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ |language=en }} ==External links== *[https://web.archive.org/web/20090523041524/http://baalawi.ning.com/ Ba'Alawi (Al Husayni Al Hashimi Al Qurayshi) Sadah of Hadhramaut] *[https://web.archive.org/web/20110610064624/http://www.al-islam.org/restatement/4.htm Banu Hashim – Before the Birth of Islam] *[https://bani-alabbas.com/ Genealogy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211126085840/http://bani-alabbas.com/ |date=2021-11-26 }} of the Hashemite [[Banu Abbas]]. {{Characters and names in the Quran}} {{Clans of Quraysh}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Hashim}} [[Category:Banu Hashim| ]] [[Category:Tribes of Arabia]] [[Category:Family of Muhammad]] [[Category:Sunni Islam]] [[Category:Quraysh]] [[fi:Banū Hāshim]] [[sv:Hashim]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:محمد]] [[زمرو:قريش]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] cgbyw1kw6sw41kywnkby78su2gb5jth 390388 390387 2026-07-01T17:36:44Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 390388 wikitext text/x-wiki '''بنو هاشم''' (عربي: بنو هاشم) عرب قبيلي، [[قريش]] جي هڪ شاخ آهي جنهن سان پيغمبر اسلام، محمد ﷺ جو تعلق هو. هن شاخ جو نالو محمد ﷺ جي ڏاڏي هاشم بن عبد مناف جي نالي تي رکيو ويو. {{Short description|Clan of the Quraysh tribe and clan of Muhammad}} {{Infobox tribe | name = بنو هاشم | natives_name = ({{langx|ar|بنو هاشم}}) | type = [[قريش]]، بني اسماعيل | image = Name of Banu Hashim.png | alt = Calligraphy of the family name in Arabic | caption = قبيلي جي نالي جي عربي خطاطي | nisba = الهاشمي | location = [[عرب جزيري نما]] | descended = [[هاشم بن عبد مناف]] | parent_tribe = [[قريش]] | branches = * علوي ** حسني ** حسيني * جعفري * عقيلي * عباسي | religion = [[اسلام]] | ethnicity = [[عرب]] | language = [[عربي ٻولي]] }} بنو هاشم (عربي: بنو هاشم) قريش قبيلي جي اندر هڪ قديم عرب قبيلو آهي. جنهن سان پيغمبر محمد صلي الله عليه وسلم جو تعلق هو. محمد صلي الله عليه وسلم جي ڏاڏي هاشم بن عبد مناف جي نالي تي رکيو ويو. هن قبيلي جي ميمبرن کي ۽ خاص طور تي انهن جي اولاد کي، هاشمي پڻ سڏيو ويندو آهي ۽ اڪثر ڪري الهاشمي لقب رکندا آهن. هي نسل ۽ خاص طور تي جيڪي پنهنجو نسب کي محمد جي ڌيءَ فاطمه ذريعي ڳوليندا آهن، انهن وٽ سيد جو روايتي لقب آهي، جيڪو اڪثر ڪري سردار جو مترادف آهي.<ref>{{cite encyclopedia|last1=Van Arendonk|first1=C.|last2=Graham|first2=W.A.|date=1960–2007|title=Sharīf|editor1-last=Bearman|editor1-first=P. J.|editor1-link=P. J. Bearman|editor2-last=Bianquis|editor2-first=Th.|editor3-last= Bosworth|editor3-first=C. E.|editor3-link=Clifford Edmund Bosworth|editor4-last=van Donzel|editor4-first=E.|editor5-last=Heinrichs|editor5-first=W. P.|editor5-link=W. P. Heinrichs|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, Second Edition|url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/sharif-COM_1041}}</ref> اٺين صدي کان وٺي، هاشمي نسل کي شرافت جي نشاني سمجهيو ويو ۽ اهو بنياد ٺاهيو جنهن تي ڪيترن ئي خاندانن پنهنجي حڪمراني کي جائز قرار ڏنو.<ref>{{harvnb|Van Arendonk|Graham|1960–2007}}.</ref> هاشمي نسل جي ڪجهه مشهور اسلامي خاندانن ۾ بنو عباس (750-945ع تائين بغداد کان حڪومت ڪئي؛ 945-1258 تائين بغداد ۽ 1261-1517 تائين قاهره ۾ طاقت استعمال ڪرڻ کان سواءِ خلافت سنڀالي)، بنو فاطمه (قاهره کان حڪومت ڪئي ۽ 909-1171 تائين خلافت جو دعويٰ ڪيو)، علوي (مراکش جا حڪمران، 1631-هاڻوڪو)، ۽ هاشمي (اردن جا حڪمران، 1921-هاڻوڪو) شامل آهن.<ref>{{Cite book |last=Routledge |first=Bruce |url=https://books.google.com/books?id=SBWmAwOJI2UC |title=Moab in the Iron Age: Hegemony, Polity, Archaeology |date=2004-07-26 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-0-8122-3801-3 |pages=236 |language=en}}</ref> == تاريخ == روايتي طور تي، قبيلي جو نالو هاشم بن عبد مناف جي نالي تي رکيو ويو آهي. هن جي شادي بنو نجار جي سلميٰ بنت عمرو سان ٿي هئي، جيڪو هڪ ازدي قبيلي هو.<ref>al-Tabari, Abu Jafar. ''The History of al-Tabari Vol. 6: Muhammad at Mecca''. p. 125.</ref><ref>The Agrarian System of Islam Muḥammad Taqī Amīnī Idarah-i Adabiyat-i Delli, 1991</ref> اسلام کان اڳ عربن ۾، ماڻهن کي پنهنجي قبيلي، پنهنجي قبيلي، ۽ پوءِ پنهنجي گهر/خاندان جي مطابق ورهائيندا هئا. ٻه وڏا قبائلي قسم: عدنان (عدنان مان نڪتل، اتر، وچ ۽ اولهه عرب جي عربن جو روايتي ڏاڏو) ۽ قحطان (قحطان مان نڪتل، ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر عرب جي عربن جو روايتي ڏاڏو) هئا.<ref name="gen">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=O69zjVnjL10C&pg=PA72 |title=Journeys in Holy Lands: The Evolution of the Abraham-Ishmael Legends in Islamic Exegesis|author=Reuven Firestone|date=1990|page=72|publisher=SUNY Press |isbn=9780791403310}}</ref> <ref>{{cite book|title=Ibn García's Shuʻūbiyya Letter: Ethnic and Theological Tensions in Medieval al-Andalus|url=https://books.google.com/books?id=QJ8EpN0232IC&pg=PA170 |author=Göran Larsson|date=2003|page=170| publisher=BRILL |isbn = 9004127402}}</ref> بنو هاشم قريش قبيلي جي قبيلي مان هڪ آهي<ref>{{cite book|last=Al-Mubarakpuri|first=Safi-ur-Rahman|title=The Sealed Nectar (Ar-Raheeq Al-Makhtum)|year=2002|publisher=Darussalam|page=30|isbn=1591440718}}</ref> ۽ هڪ عدناني قبيلو آهي. ان جو نالو هاشم بن عبدالمناف کان ورتو ويو آهي، جيڪو محمد جو ڏاڏو هو ۽ بنو عبدالشمس، بنو المطلب ۽ بنو نوفل قبيلن سان گڏ قريش جي بنو عبدالمناف حصو شامل آهي. == خاندان ۽ قبيلا == هيٺ ڏنل شاهي، شاهي خاندان ۽ قبيلا هاشم جي نسل جي دعويٰ ڪن ٿا: '''''عربستان''''' * هاشمي خاندان (قتاده بن ادريس جي ذريعي){{sfn|Vachon|Boudreau|Cogné|1998|p=[https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ&pg=PA236 236]}} * عباسي خلافت جو عباسي خاندان (عباس بن عبدالمطلب جي ذريعي) * قاهره جا عباسي خليفا، 1261ع کان 1517ع تائين مملوڪ سلطنت جا رسمي سربراهه (ابو العباس احمد الحڪيم جو اولاد) * بهاديني جي عباسي امارت (بغداد المستعصم ۾ آخري عباسي خليفي جي اولاد بهاء الدين جي ذريعي)<ref>{{cite web | title=إمارة بهدينان العباسية | url=https://archive.org/details/SKMC224e18082711500_201808 }}</ref> * فاطمي خلافت جو فاطمي خاندان جنهن ۾ بعد جا آغا خان شامل آهن. (اسماعيل بن جعفر جي ذريعي) * يمن جي راسي خاندان (ابراهيم جمر بن الحسن المثنا جي ذريعي) * يمن جي متوڪلي خاندان (ابراهيم الجمر بن الحسن المثنا جي ذريعي راسي خاندان جي ڪيڊٽس جي حيثيت سان) * بني علوي خاندان يمن (احمد المهاجر جي معرفت) * عراق ۽ سرزمين شام جو گيلاني خاندان (عبدالقادر گيلاني جي معرفت)<ref name=":0" /> <ref name=":0">{{Cite news |title=الكيلانية (قبيلة) - المعرفة |url=https://www.marefa.org/%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%8A%D9%84%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A9_(%D9%82%D8%A8%D9%8A%D9%84%D8%A9)#cite_note-2 |access-date=2026-06-23 |work=المعرفة |language=ar}}</ref> '''آفريڪا''' * مراڪش جي علوي خاندان (محمد النفس الزکيه بن عبدالله الڪامل جي معرفت){{sfn|Vachon|Boudreau|Cogné|1998|p=[https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ&pg=PA236 236]}} * مراڪش جي سعدي خاندان (محمد النفس الزکيه بن عبدالله الڪامل جي ذريعي) * فاطمي خلافت جي فاطمي خاندان * مراڪش جي ادريس خاندان (ادريس بن عبدالله الڪامل جي ذريعي) * لبيا جي سنوسي خاندان (ادريس بن عبدالله جي ذريعي ادريس خاندان جي ڪئڊٽ طور) * سوڊان جا جاعلي (ابراهيم جاعل جي ذريعي، هڪ عباسي بزرگ ۽ آل عباس جو اولاد) * اسحاقي خاندان (شيخ اسحاق بن احمد الرضاوي جي معرفت)<ref name="Lewisapd">I. M. Lewis, ''A pastoral democracy: a study of pastoralism and politics among the Northern Somali of the Horn of Africa'', (LIT Verlag Münster: 1999), p. 157.</ref> * اسحاق بادشاهت جو طولجيلو خاندان (<small>Tolje'lo</small> <small>Dynasty</small>) * اسحاق سلطنت جي گليدي خاندان * حبر يونس سلطنت جي آئينشي خاندان * درود (جبارتي) خاندان (عبدالرحمان بن اسماعيل الجبرتي جي ذريعي) * ورسانگلي سلطنت جي گراد خاندان * مجيرطين سلطنت جو مجيرطين خاندان * باه يعقوب خاندان هوبيو سلطنت * اوگادن سلطنت جو اوگادن خاندان * والشما خاندان عفت سلطنت ۽ عادل سلطنت (عقيل بن ابي طالب جي ذريعي) * صوماليا جي بنادري علائقي جو اشرف قبيلو (علي ابن طالب جي پٽن حسن ۽ حسين جي ذريعي) '''''هند-فارس''''' * طبرستان جي علوي (زيد بن حسن المثني جي معرفت) * طبرستان جي زيدي خاندان (زيد ابن علي جي ذريعي) * بارهه خاندان جنهن ۾ سمبل هيرا جي بعد جي نوابن (زيد بن علي جي معرفت)<ref>{{cite book |author=Abul Fazl |title=The Āʼīn-i Akbarī |publisher=Sang-e-Meel Publications |isbn=9693515307 |edition=2nd|year=2004 }}</ref> * آغا خان (اسماعيل بن جعفر جي ذريعي فاطمي خاندان جي ڪئڊٽ طور) * مير راجهات (علي بن حسين زين العابدين جي معرفت) <ref>{{cite book |author=Abu Huraira Virasat Rasul|title=Ashraf Al Ansab |publisher=Karachi Publications }}</ref> * سبزواري خاندان (علي رضا جي ذريعي) <ref>{{cite book |last1=Khan |first1=Shah Nawaz |title=Maasir al Umara |date=1952 |publisher=Calcutta Oriental Press |location=Calcutta |pages=259–262}}</ref> * بنگال جي نجفي خاندان؛ جنهن ۾ مرشد آباد جا پوئين نواب ۽ ايران جي طباطبائي خاندان (ابراهيم طباطبه بن اسماعيل الديباج جي معرفت) شامل هئا. '''''ڏکڻ اوڀر ايشيا''''' * ساياڪ جا سلطان (احمد المهاجر جي ذريعي باعلائي جي ڪيڊٽس جي حيثيت سان){{sfn|Vachon|Boudreau|Cogné|1998|p=[https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ&pg=PA233 233]}} * پهانگ ۽ ترنگانو جي بندهارا خاندان (احمد المهاجر جي ذريعي باعلائي جي ڪيڊٽس جي حيثيت سان) * * برونائي جي بولکيه خاندان (احمد المهاجر جي ذريعي باعلائي جي ڪيڊٽس جي حيثيت سان) * * پيراڪ ۽ پرليس جو جمال اليل خاندان (احمد المهاجر جي ذريعي باعلائي جي ڪئڊٽ طور) * * پونٽيانڪ جا سلطان (احمد المهاجر جي ذريعي باعلائي جي ڪيڊٽس جي حيثيت سان) * * جوهور جي ٽيمنگ گونگ جو گھر (بينهارا خاندان جي ڪيڊٽ شاخن جي طور تي) '''''يورپ''''' * حمود خاندان (ادريس بن عبدالله جي ذريعي) == خانداني شجرو == نوٽ ڪريو ته سڌو نسب بولڊ ۾ نشان لڳل آهي. == پڻ ڏسو == * عباسي خلافت * فاطمي خلافت * اعوان (قبيلو) * بنو اميه * سنڌ جا سيد<br /> ==حوالا== {{حوالا}} ===ذريعا=== * {{cite encyclopedia |editor-last=Hoiberg |editor-first=Dale H. |title=Abbasid Dynasty |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |edition=15th |year=2010 |volume=I: A-Ak – Bayes |location=Chicago, IL |isbn=978-1-59339-837-8 |url=https://archive.org/details/newencyclopaedia2009ency }} * {{cite book |last1=Vachon |first1=Auguste |last2=Boudreau |first2=Claire |last3=Cogné |first3=Daniel |title=Genealogica & Heraldica: Ottawa 1996 |date=1998 |publisher=University of Ottawa Press |isbn=978-0-7766-1600-1 |url=https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ |language=en }} ==External links== *[https://web.archive.org/web/20090523041524/http://baalawi.ning.com/ Ba'Alawi (Al Husayni Al Hashimi Al Qurayshi) Sadah of Hadhramaut] *[https://web.archive.org/web/20110610064624/http://www.al-islam.org/restatement/4.htm Banu Hashim – Before the Birth of Islam] *[https://bani-alabbas.com/ Genealogy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211126085840/http://bani-alabbas.com/ |date=2021-11-26 }} of the Hashemite [[Banu Abbas]]. {{Characters and names in the Quran}} {{Clans of Quraysh}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Hashim}} [[Category:Banu Hashim| ]] [[Category:Tribes of Arabia]] [[Category:Family of Muhammad]] [[Category:Sunni Islam]] [[Category:Quraysh]] [[fi:Banū Hāshim]] [[sv:Hashim]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:محمد]] [[زمرو:قريش]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] 8orqh2r0elzl92y25yyg289swta68cp 390389 390388 2026-07-01T17:37:45Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 390389 wikitext text/x-wiki '''بنو هاشم''' (عربي: بنو هاشم) عرب قبيلي، [[قريش]] جي هڪ شاخ آهي جنهن سان پيغمبر اسلام، محمد ﷺ جو تعلق هو. هن شاخ جو نالو محمد ﷺ جي ڏاڏي هاشم بن عبد مناف جي نالي تي رکيو ويو. {{Short description|Clan of the Quraysh tribe and clan of Muhammad}} {{Infobox tribe | name = بنو هاشم | natives_name = ({{langx|ar|بنو هاشم}}) | type = [[قريش]]، بني اسماعيل | image = Name of Banu Hashim.png | alt = Calligraphy of the family name in Arabic | caption = قبيلي جي نالي جي عربي خطاطي | nisba = الهاشمي | location = [[عرب جزيري نما]] | descended = [[هاشم بن عبد مناف]] | parent_tribe = [[قريش]] | branches = * علوي ** حسني ** حسيني * جعفري * عقيلي * عباسي | religion = [[اسلام]] | ethnicity = [[عرب]] | language = [[عربي ٻولي]] }} بنو هاشم (عربي: بنو هاشم) قريش قبيلي جي اندر هڪ قديم عرب قبيلو آهي. جنهن سان پيغمبر محمد صلي الله عليه وسلم جو تعلق هو. محمد صلي الله عليه وسلم جي ڏاڏي هاشم بن عبد مناف جي نالي تي رکيو ويو. هن قبيلي جي ميمبرن کي ۽ خاص طور تي انهن جي اولاد کي، هاشمي پڻ سڏيو ويندو آهي ۽ اڪثر ڪري الهاشمي لقب رکندا آهن. هي نسل ۽ خاص طور تي جيڪي پنهنجو نسب کي محمد جي ڌيءَ فاطمه ذريعي ڳوليندا آهن، انهن وٽ سيد جو روايتي لقب آهي، جيڪو اڪثر ڪري سردار جو مترادف آهي.<ref>{{cite encyclopedia|last1=Van Arendonk|first1=C.|last2=Graham|first2=W.A.|date=1960–2007|title=Sharīf|editor1-last=Bearman|editor1-first=P. J.|editor1-link=P. J. Bearman|editor2-last=Bianquis|editor2-first=Th.|editor3-last= Bosworth|editor3-first=C. E.|editor3-link=Clifford Edmund Bosworth|editor4-last=van Donzel|editor4-first=E.|editor5-last=Heinrichs|editor5-first=W. P.|editor5-link=W. P. Heinrichs|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, Second Edition|url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/sharif-COM_1041}}</ref> اٺين صدي کان وٺي، هاشمي نسل کي شرافت جي نشاني سمجهيو ويو ۽ اهو بنياد ٺاهيو جنهن تي ڪيترن ئي خاندانن پنهنجي حڪمراني کي جائز قرار ڏنو.<ref>{{harvnb|Van Arendonk|Graham|1960–2007}}.</ref> هاشمي نسل جي ڪجهه مشهور اسلامي خاندانن ۾ بنو عباس (750-945ع تائين بغداد کان حڪومت ڪئي؛ 945-1258 تائين بغداد ۽ 1261-1517 تائين قاهره ۾ طاقت استعمال ڪرڻ کان سواءِ خلافت سنڀالي)، بنو فاطمه (قاهره کان حڪومت ڪئي ۽ 909-1171 تائين خلافت جو دعويٰ ڪيو)، علوي (مراکش جا حڪمران، 1631-هاڻوڪو)، ۽ هاشمي (اردن جا حڪمران، 1921-هاڻوڪو) شامل آهن.<ref>{{Cite book |last=Routledge |first=Bruce |url=https://books.google.com/books?id=SBWmAwOJI2UC |title=Moab in the Iron Age: Hegemony, Polity, Archaeology |date=2004-07-26 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-0-8122-3801-3 |pages=236 |language=en}}</ref> == تاريخ == روايتي طور تي، قبيلي جو نالو هاشم بن عبد مناف جي نالي تي رکيو ويو آهي. هن جي شادي بنو نجار جي سلميٰ بنت عمرو سان ٿي هئي، جيڪو هڪ ازدي قبيلي هو.<ref>al-Tabari, Abu Jafar. ''The History of al-Tabari Vol. 6: Muhammad at Mecca''. p. 125.</ref><ref>The Agrarian System of Islam Muḥammad Taqī Amīnī Idarah-i Adabiyat-i Delli, 1991</ref> اسلام کان اڳ عربن ۾، ماڻهن کي پنهنجي قبيلي، پنهنجي قبيلي، ۽ پوءِ پنهنجي گهر/خاندان جي مطابق ورهائيندا هئا. ٻه وڏا قبائلي قسم: عدنان (عدنان مان نڪتل، اتر، وچ ۽ اولهه عرب جي عربن جو روايتي ڏاڏو) ۽ قحطان (قحطان مان نڪتل، ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر عرب جي عربن جو روايتي ڏاڏو) هئا.<ref name="gen">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=O69zjVnjL10C&pg=PA72 |title=Journeys in Holy Lands: The Evolution of the Abraham-Ishmael Legends in Islamic Exegesis|author=Reuven Firestone|date=1990|page=72|publisher=SUNY Press |isbn=9780791403310}}</ref> <ref>{{cite book|title=Ibn García's Shuʻūbiyya Letter: Ethnic and Theological Tensions in Medieval al-Andalus|url=https://books.google.com/books?id=QJ8EpN0232IC&pg=PA170 |author=Göran Larsson|date=2003|page=170| publisher=BRILL |isbn = 9004127402}}</ref> بنو هاشم قريش قبيلي جي قبيلي مان هڪ آهي<ref>{{cite book|last=Al-Mubarakpuri|first=Safi-ur-Rahman|title=The Sealed Nectar (Ar-Raheeq Al-Makhtum)|year=2002|publisher=Darussalam|page=30|isbn=1591440718}}</ref> ۽ هڪ عدناني قبيلو آهي. ان جو نالو هاشم بن عبدالمناف کان ورتو ويو آهي، جيڪو محمد جو ڏاڏو هو ۽ بنو عبدالشمس، بنو المطلب ۽ بنو نوفل قبيلن سان گڏ قريش جي بنو عبدالمناف حصو شامل آهي. == خاندان ۽ قبيلا == هيٺ ڏنل شاهي، شاهي خاندان ۽ قبيلا هاشم جي نسل جي دعويٰ ڪن ٿا: '''''عربستان''''' * هاشمي خاندان (قتاده بن ادريس جي ذريعي){{sfn|Vachon|Boudreau|Cogné|1998|p=[https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ&pg=PA236 236]}} * عباسي خلافت جو عباسي خاندان (عباس بن عبدالمطلب جي ذريعي) * قاهره جا عباسي خليفا، 1261ع کان 1517ع تائين مملوڪ سلطنت جا رسمي سربراهه (ابو العباس احمد الحڪيم جو اولاد) * بهاديني جي عباسي امارت (بغداد المستعصم ۾ آخري عباسي خليفي جي اولاد بهاء الدين جي ذريعي)<ref>{{cite web | title=إمارة بهدينان العباسية | url=https://archive.org/details/SKMC224e18082711500_201808 }}</ref> * فاطمي خلافت جو فاطمي خاندان جنهن ۾ بعد جا آغا خان شامل آهن. (اسماعيل بن جعفر جي ذريعي) * يمن جي راسي خاندان (ابراهيم جمر بن الحسن المثنا جي ذريعي) * يمن جي متوڪلي خاندان (ابراهيم الجمر بن الحسن المثنا جي ذريعي راسي خاندان جي ڪيڊٽس جي حيثيت سان) * بني علوي خاندان يمن (احمد المهاجر جي معرفت) * عراق ۽ سرزمين شام جو گيلاني خاندان (عبدالقادر گيلاني جي معرفت)<ref name=":0" /> <ref name=":0">{{Cite news |title=الكيلانية (قبيلة) - المعرفة |url=https://www.marefa.org/%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%8A%D9%84%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A9_(%D9%82%D8%A8%D9%8A%D9%84%D8%A9)#cite_note-2 |access-date=2026-06-23 |work=المعرفة |language=ar}}</ref> '''آفريڪا''' * مراڪش جي علوي خاندان (محمد النفس الزکيه بن عبدالله الڪامل جي معرفت){{sfn|Vachon|Boudreau|Cogné|1998|p=[https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ&pg=PA236 236]}} * مراڪش جي سعدي خاندان (محمد النفس الزکيه بن عبدالله الڪامل جي ذريعي) * فاطمي خلافت جي فاطمي خاندان * مراڪش جي ادريس خاندان (ادريس بن عبدالله الڪامل جي ذريعي) * لبيا جي سنوسي خاندان (ادريس بن عبدالله جي ذريعي ادريس خاندان جي ڪئڊٽ طور) * سوڊان جا جاعلي (ابراهيم جاعل جي ذريعي، هڪ عباسي بزرگ ۽ آل عباس جو اولاد) * اسحاقي خاندان (شيخ اسحاق بن احمد الرضاوي جي معرفت)<ref name="Lewisapd">I. M. Lewis, ''A pastoral democracy: a study of pastoralism and politics among the Northern Somali of the Horn of Africa'', (LIT Verlag Münster: 1999), p. 157.</ref> * اسحاق بادشاهت جو طولجيلو خاندان (<small>Tolje'lo</small> <small>Dynasty</small>) * اسحاق سلطنت جي گليدي خاندان * حبر يونس سلطنت جي آئينشي خاندان * درود (جبارتي) خاندان (عبدالرحمان بن اسماعيل الجبرتي جي ذريعي) * ورسانگلي سلطنت جي گراد خاندان * مجيرطين سلطنت جو مجيرطين خاندان * باه يعقوب خاندان هوبيو سلطنت * اوگادن سلطنت جو اوگادن خاندان * والشما خاندان عفت سلطنت ۽ عادل سلطنت (عقيل بن ابي طالب جي ذريعي) * صوماليا جي بنادري علائقي جو اشرف قبيلو (علي ابن طالب جي پٽن حسن ۽ حسين جي ذريعي) '''''هند-فارس''''' * طبرستان جي علوي (زيد بن حسن المثني جي معرفت) * طبرستان جي زيدي خاندان (زيد ابن علي جي ذريعي) * بارهه خاندان جنهن ۾ سمبل هيرا جي بعد جي نوابن (زيد بن علي جي معرفت)<ref>{{cite book |author=Abul Fazl |title=The Āʼīn-i Akbarī |publisher=Sang-e-Meel Publications |isbn=9693515307 |edition=2nd|year=2004 }}</ref> * آغا خان (اسماعيل بن جعفر جي ذريعي فاطمي خاندان جي ڪئڊٽ طور) * مير راجهات (علي بن حسين زين العابدين جي معرفت) <ref>{{cite book |author=Abu Huraira Virasat Rasul|title=Ashraf Al Ansab |publisher=Karachi Publications }}</ref> * سبزواري خاندان (علي رضا جي ذريعي) <ref>{{cite book |last1=Khan |first1=Shah Nawaz |title=Maasir al Umara |date=1952 |publisher=Calcutta Oriental Press |location=Calcutta |pages=259–262}}</ref> * بنگال جي نجفي خاندان؛ جنهن ۾ مرشد آباد جا پوئين نواب ۽ ايران جي طباطبائي خاندان (ابراهيم طباطبه بن اسماعيل الديباج جي معرفت) شامل هئا. '''''ڏکڻ اوڀر ايشيا''''' * ساياڪ جا سلطان (احمد المهاجر جي ذريعي باعلائي جي ڪيڊٽس جي حيثيت سان){{sfn|Vachon|Boudreau|Cogné|1998|p=[https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ&pg=PA233 233]}} * پهانگ ۽ ترنگانو جي بندهارا خاندان (احمد المهاجر جي ذريعي باعلائي جي ڪيڊٽس جي حيثيت سان) * * برونائي جي بولکيه خاندان (احمد المهاجر جي ذريعي باعلائي جي ڪيڊٽس جي حيثيت سان) * * پيراڪ ۽ پرليس جو جمال اليل خاندان (احمد المهاجر جي ذريعي باعلائي جي ڪئڊٽ طور) * * پونٽيانڪ جا سلطان (احمد المهاجر جي ذريعي باعلائي جي ڪيڊٽس جي حيثيت سان) * * جوهور جي ٽيمنگ گونگ جو گھر (بينهارا خاندان جي ڪيڊٽ شاخن جي طور تي) '''''يورپ''''' * حمود خاندان (ادريس بن عبدالله جي ذريعي) == خانداني شجرو == نوٽ ڪريو ته سڌو نسب بولڊ ۾ نشان لڳل آهي. == پڻ ڏسو == * عباسي خلافت * فاطمي خلافت * اعوان (قبيلو) * بنو اميه * سنڌ جا سيد<br /> ==حوالا== {{حوالا}} ===ذريعا=== * {{cite encyclopedia |editor-last=Hoiberg |editor-first=Dale H. |title=Abbasid Dynasty |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |edition=15th |year=2010 |volume=I: A-Ak – Bayes |location=Chicago, IL |isbn=978-1-59339-837-8 |url=https://archive.org/details/newencyclopaedia2009ency }} * {{cite book |last1=Vachon |first1=Auguste |last2=Boudreau |first2=Claire |last3=Cogné |first3=Daniel |title=Genealogica & Heraldica: Ottawa 1996 |date=1998 |publisher=University of Ottawa Press |isbn=978-0-7766-1600-1 |url=https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ |language=en }} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== *[https://web.archive.org/web/20090523041524/http://baalawi.ning.com/ Ba'Alawi (Al Husayni Al Hashimi Al Qurayshi) Sadah of Hadhramaut] *[https://web.archive.org/web/20110610064624/http://www.al-islam.org/restatement/4.htm Banu Hashim – Before the Birth of Islam] *[https://bani-alabbas.com/ Genealogy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211126085840/http://bani-alabbas.com/ |date=2021-11-26 }} of the Hashemite [[Banu Abbas]]. {{Characters and names in the Quran}} {{Clans of Quraysh}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Hashim}} [[Category:Banu Hashim| ]] [[Category:Tribes of Arabia]] [[Category:Family of Muhammad]] [[Category:Sunni Islam]] [[Category:Quraysh]] [[fi:Banū Hāshim]] [[sv:Hashim]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:محمد]] [[زمرو:قريش]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] hrv3ki0ejjcgrtms0gibpgejsl624x1 390390 390389 2026-07-01T17:38:11Z Ibne maryam 17680 390390 wikitext text/x-wiki '''بنو هاشم''' (عربي: بنو هاشم) عرب قبيلي، [[قريش]] جي هڪ شاخ آهي جنهن سان پيغمبر اسلام، محمد ﷺ جو تعلق هو. هن شاخ جو نالو محمد ﷺ جي ڏاڏي هاشم بن عبد مناف جي نالي تي رکيو ويو. {{Short description|Clan of the Quraysh tribe and clan of Muhammad}} {{Infobox tribe | name = بنو هاشم | natives_name = ({{langx|ar|بنو هاشم}}) | type = [[قريش]]، بني اسماعيل | image = Name of Banu Hashim.png | alt = Calligraphy of the family name in Arabic | caption = قبيلي جي نالي جي عربي خطاطي | nisba = الهاشمي | location = [[عرب جزيري نما]] | descended = [[هاشم بن عبد مناف]] | parent_tribe = [[قريش]] | branches = * علوي ** حسني ** حسيني * جعفري * عقيلي * عباسي | religion = [[اسلام]] | ethnicity = [[عرب]] | language = [[عربي ٻولي]] }} بنو هاشم (عربي: بنو هاشم) قريش قبيلي جي اندر هڪ قديم عرب قبيلو آهي. جنهن سان پيغمبر محمد صلي الله عليه وسلم جو تعلق هو. محمد صلي الله عليه وسلم جي ڏاڏي هاشم بن عبد مناف جي نالي تي رکيو ويو. هن قبيلي جي ميمبرن کي ۽ خاص طور تي انهن جي اولاد کي، هاشمي پڻ سڏيو ويندو آهي ۽ اڪثر ڪري الهاشمي لقب رکندا آهن. هي نسل ۽ خاص طور تي جيڪي پنهنجو نسب کي محمد جي ڌيءَ فاطمه ذريعي ڳوليندا آهن، انهن وٽ سيد جو روايتي لقب آهي، جيڪو اڪثر ڪري سردار جو مترادف آهي.<ref>{{cite encyclopedia|last1=Van Arendonk|first1=C.|last2=Graham|first2=W.A.|date=1960–2007|title=Sharīf|editor1-last=Bearman|editor1-first=P. J.|editor1-link=P. J. Bearman|editor2-last=Bianquis|editor2-first=Th.|editor3-last= Bosworth|editor3-first=C. E.|editor3-link=Clifford Edmund Bosworth|editor4-last=van Donzel|editor4-first=E.|editor5-last=Heinrichs|editor5-first=W. P.|editor5-link=W. P. Heinrichs|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, Second Edition|url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/sharif-COM_1041}}</ref> اٺين صدي کان وٺي، هاشمي نسل کي شرافت جي نشاني سمجهيو ويو ۽ اهو بنياد ٺاهيو جنهن تي ڪيترن ئي خاندانن پنهنجي حڪمراني کي جائز قرار ڏنو.<ref>{{harvnb|Van Arendonk|Graham|1960–2007}}.</ref> هاشمي نسل جي ڪجهه مشهور اسلامي خاندانن ۾ بنو عباس (750-945ع تائين بغداد کان حڪومت ڪئي؛ 945-1258 تائين بغداد ۽ 1261-1517 تائين قاهره ۾ طاقت استعمال ڪرڻ کان سواءِ خلافت سنڀالي)، بنو فاطمه (قاهره کان حڪومت ڪئي ۽ 909-1171 تائين خلافت جو دعويٰ ڪيو)، علوي (مراکش جا حڪمران، 1631-هاڻوڪو)، ۽ هاشمي (اردن جا حڪمران، 1921-هاڻوڪو) شامل آهن.<ref>{{Cite book |last=Routledge |first=Bruce |url=https://books.google.com/books?id=SBWmAwOJI2UC |title=Moab in the Iron Age: Hegemony, Polity, Archaeology |date=2004-07-26 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-0-8122-3801-3 |pages=236 |language=en}}</ref> == تاريخ == روايتي طور تي، قبيلي جو نالو هاشم بن عبد مناف جي نالي تي رکيو ويو آهي. هن جي شادي بنو نجار جي سلميٰ بنت عمرو سان ٿي هئي، جيڪو هڪ ازدي قبيلي هو.<ref>al-Tabari, Abu Jafar. ''The History of al-Tabari Vol. 6: Muhammad at Mecca''. p. 125.</ref><ref>The Agrarian System of Islam Muḥammad Taqī Amīnī Idarah-i Adabiyat-i Delli, 1991</ref> اسلام کان اڳ عربن ۾، ماڻهن کي پنهنجي قبيلي، پنهنجي قبيلي، ۽ پوءِ پنهنجي گهر/خاندان جي مطابق ورهائيندا هئا. ٻه وڏا قبائلي قسم: عدنان (عدنان مان نڪتل، اتر، وچ ۽ اولهه عرب جي عربن جو روايتي ڏاڏو) ۽ قحطان (قحطان مان نڪتل، ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر عرب جي عربن جو روايتي ڏاڏو) هئا.<ref name="gen">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=O69zjVnjL10C&pg=PA72 |title=Journeys in Holy Lands: The Evolution of the Abraham-Ishmael Legends in Islamic Exegesis|author=Reuven Firestone|date=1990|page=72|publisher=SUNY Press |isbn=9780791403310}}</ref> <ref>{{cite book|title=Ibn García's Shuʻūbiyya Letter: Ethnic and Theological Tensions in Medieval al-Andalus|url=https://books.google.com/books?id=QJ8EpN0232IC&pg=PA170 |author=Göran Larsson|date=2003|page=170| publisher=BRILL |isbn = 9004127402}}</ref> بنو هاشم قريش قبيلي جي قبيلي مان هڪ آهي<ref>{{cite book|last=Al-Mubarakpuri|first=Safi-ur-Rahman|title=The Sealed Nectar (Ar-Raheeq Al-Makhtum)|year=2002|publisher=Darussalam|page=30|isbn=1591440718}}</ref> ۽ هڪ عدناني قبيلو آهي. ان جو نالو هاشم بن عبدالمناف کان ورتو ويو آهي، جيڪو محمد جو ڏاڏو هو ۽ بنو عبدالشمس، بنو المطلب ۽ بنو نوفل قبيلن سان گڏ قريش جي بنو عبدالمناف حصو شامل آهي. == خاندان ۽ قبيلا == هيٺ ڏنل شاهي، شاهي خاندان ۽ قبيلا هاشم جي نسل جي دعويٰ ڪن ٿا: '''''عربستان''''' * هاشمي خاندان (قتاده بن ادريس جي ذريعي){{sfn|Vachon|Boudreau|Cogné|1998|p=[https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ&pg=PA236 236]}} * عباسي خلافت جو عباسي خاندان (عباس بن عبدالمطلب جي ذريعي) * قاهره جا عباسي خليفا، 1261ع کان 1517ع تائين مملوڪ سلطنت جا رسمي سربراهه (ابو العباس احمد الحڪيم جو اولاد) * بهاديني جي عباسي امارت (بغداد المستعصم ۾ آخري عباسي خليفي جي اولاد بهاء الدين جي ذريعي)<ref>{{cite web | title=إمارة بهدينان العباسية | url=https://archive.org/details/SKMC224e18082711500_201808 }}</ref> * فاطمي خلافت جو فاطمي خاندان جنهن ۾ بعد جا آغا خان شامل آهن. (اسماعيل بن جعفر جي ذريعي) * يمن جي راسي خاندان (ابراهيم جمر بن الحسن المثنا جي ذريعي) * يمن جي متوڪلي خاندان (ابراهيم الجمر بن الحسن المثنا جي ذريعي راسي خاندان جي ڪيڊٽس جي حيثيت سان) * بني علوي خاندان يمن (احمد المهاجر جي معرفت) * عراق ۽ سرزمين شام جو گيلاني خاندان (عبدالقادر گيلاني جي معرفت)<ref name=":0" /> <ref name=":0">{{Cite news |title=الكيلانية (قبيلة) - المعرفة |url=https://www.marefa.org/%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%8A%D9%84%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A9_(%D9%82%D8%A8%D9%8A%D9%84%D8%A9)#cite_note-2 |access-date=2026-06-23 |work=المعرفة |language=ar}}</ref> '''آفريڪا''' * مراڪش جي علوي خاندان (محمد النفس الزکيه بن عبدالله الڪامل جي معرفت){{sfn|Vachon|Boudreau|Cogné|1998|p=[https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ&pg=PA236 236]}} * مراڪش جي سعدي خاندان (محمد النفس الزکيه بن عبدالله الڪامل جي ذريعي) * فاطمي خلافت جي فاطمي خاندان * مراڪش جي ادريس خاندان (ادريس بن عبدالله الڪامل جي ذريعي) * لبيا جي سنوسي خاندان (ادريس بن عبدالله جي ذريعي ادريس خاندان جي ڪئڊٽ طور) * سوڊان جا جاعلي (ابراهيم جاعل جي ذريعي، هڪ عباسي بزرگ ۽ آل عباس جو اولاد) * اسحاقي خاندان (شيخ اسحاق بن احمد الرضاوي جي معرفت)<ref name="Lewisapd">I. M. Lewis, ''A pastoral democracy: a study of pastoralism and politics among the Northern Somali of the Horn of Africa'', (LIT Verlag Münster: 1999), p. 157.</ref> * اسحاق بادشاهت جو طولجيلو خاندان (<small>Tolje'lo</small> <small>Dynasty</small>) * اسحاق سلطنت جي گليدي خاندان * حبر يونس سلطنت جي آئينشي خاندان * درود (جبارتي) خاندان (عبدالرحمان بن اسماعيل الجبرتي جي ذريعي) * ورسانگلي سلطنت جي گراد خاندان * مجيرطين سلطنت جو مجيرطين خاندان * باه يعقوب خاندان هوبيو سلطنت * اوگادن سلطنت جو اوگادن خاندان * والشما خاندان عفت سلطنت ۽ عادل سلطنت (عقيل بن ابي طالب جي ذريعي) * صوماليا جي بنادري علائقي جو اشرف قبيلو (علي ابن طالب جي پٽن حسن ۽ حسين جي ذريعي) '''''هند-فارس''''' * طبرستان جي علوي (زيد بن حسن المثني جي معرفت) * طبرستان جي زيدي خاندان (زيد ابن علي جي ذريعي) * بارهه خاندان جنهن ۾ سمبل هيرا جي بعد جي نوابن (زيد بن علي جي معرفت)<ref>{{cite book |author=Abul Fazl |title=The Āʼīn-i Akbarī |publisher=Sang-e-Meel Publications |isbn=9693515307 |edition=2nd|year=2004 }}</ref> * آغا خان (اسماعيل بن جعفر جي ذريعي فاطمي خاندان جي ڪئڊٽ طور) * مير راجهات (علي بن حسين زين العابدين جي معرفت) <ref>{{cite book |author=Abu Huraira Virasat Rasul|title=Ashraf Al Ansab |publisher=Karachi Publications }}</ref> * سبزواري خاندان (علي رضا جي ذريعي) <ref>{{cite book |last1=Khan |first1=Shah Nawaz |title=Maasir al Umara |date=1952 |publisher=Calcutta Oriental Press |location=Calcutta |pages=259–262}}</ref> * بنگال جي نجفي خاندان؛ جنهن ۾ مرشد آباد جا پوئين نواب ۽ ايران جي طباطبائي خاندان (ابراهيم طباطبه بن اسماعيل الديباج جي معرفت) شامل هئا. '''''ڏکڻ اوڀر ايشيا''''' * ساياڪ جا سلطان (احمد المهاجر جي ذريعي باعلائي جي ڪيڊٽس جي حيثيت سان){{sfn|Vachon|Boudreau|Cogné|1998|p=[https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ&pg=PA233 233]}} * پهانگ ۽ ترنگانو جي بندهارا خاندان (احمد المهاجر جي ذريعي باعلائي جي ڪيڊٽس جي حيثيت سان) * * برونائي جي بولکيه خاندان (احمد المهاجر جي ذريعي باعلائي جي ڪيڊٽس جي حيثيت سان) * * پيراڪ ۽ پرليس جو جمال اليل خاندان (احمد المهاجر جي ذريعي باعلائي جي ڪئڊٽ طور) * * پونٽيانڪ جا سلطان (احمد المهاجر جي ذريعي باعلائي جي ڪيڊٽس جي حيثيت سان) * * جوهور جي ٽيمنگ گونگ جو گھر (بينهارا خاندان جي ڪيڊٽ شاخن جي طور تي) '''''يورپ''''' * حمود خاندان (ادريس بن عبدالله جي ذريعي) == خانداني شجرو == نوٽ ڪريو ته سڌو نسب بولڊ ۾ نشان لڳل آهي. == پڻ ڏسو == * عباسي خلافت * فاطمي خلافت * اعوان (قبيلو) * بنو اميه * سنڌ جا سيد<br /> ==حوالا== {{حوالا}} ===ذريعا=== * {{cite encyclopedia |editor-last=Hoiberg |editor-first=Dale H. |title=Abbasid Dynasty |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |edition=15th |year=2010 |volume=I: A-Ak – Bayes |location=Chicago, IL |isbn=978-1-59339-837-8 |url=https://archive.org/details/newencyclopaedia2009ency }} * {{cite book |last1=Vachon |first1=Auguste |last2=Boudreau |first2=Claire |last3=Cogné |first3=Daniel |title=Genealogica & Heraldica: Ottawa 1996 |date=1998 |publisher=University of Ottawa Press |isbn=978-0-7766-1600-1 |url=https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ |language=en }} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== *[https://web.archive.org/web/20090523041524/http://baalawi.ning.com/ Ba'Alawi (Al Husayni Al Hashimi Al Qurayshi) Sadah of Hadhramaut] *[https://web.archive.org/web/20110610064624/http://www.al-islam.org/restatement/4.htm Banu Hashim – Before the Birth of Islam] *[https://bani-alabbas.com/ Genealogy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211126085840/http://bani-alabbas.com/ |date=2021-11-26 }} of the Hashemite [[Banu Abbas]]. {{Characters and names in the Quran}} {{Clans of Quraysh}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Hashim}} [[Category:Banu Hashim| ]] [[Category:Tribes of Arabia]] [[Category:Family of Muhammad]] [[Category:Sunni Islam]] [[Category:Quraysh]] [[fi:Banū Hāshim]] [[sv:Hashim]] pl1k4561783kw2e4dvuhbmzk274k8ao 390391 390390 2026-07-01T17:41:01Z Ibne maryam 17680 390391 wikitext text/x-wiki '''بنو هاشم''' (عربي: بنو هاشم) عرب قبيلي، [[قريش]] جي هڪ شاخ آهي جنهن سان پيغمبر اسلام، محمد ﷺ جو تعلق هو. هن شاخ جو نالو محمد ﷺ جي ڏاڏي هاشم بن عبد مناف جي نالي تي رکيو ويو. {{Short description|Clan of the Quraysh tribe and clan of Muhammad}} {{Infobox tribe | name = بنو هاشم | natives_name = ({{langx|ar|بنو هاشم}}) | type = [[قريش]]، بني اسماعيل | image = Name of Banu Hashim.png | alt = Calligraphy of the family name in Arabic | caption = قبيلي جي نالي جي عربي خطاطي | nisba = الهاشمي | location = [[عرب جزيري نما]] | descended = [[هاشم بن عبد مناف]] | parent_tribe = [[قريش]] | branches = * علوي ** حسني ** حسيني * جعفري * عقيلي * عباسي | religion = [[اسلام]] | ethnicity = [[عرب]] | language = [[عربي ٻولي]] }} بنو هاشم (عربي: بنو هاشم) قريش قبيلي جي اندر هڪ قديم عرب قبيلو آهي. جنهن سان پيغمبر محمد صلي الله عليه وسلم جو تعلق هو. محمد صلي الله عليه وسلم جي ڏاڏي هاشم بن عبد مناف جي نالي تي رکيو ويو. هن قبيلي جي ميمبرن کي ۽ خاص طور تي انهن جي اولاد کي، هاشمي پڻ سڏيو ويندو آهي ۽ اڪثر ڪري الهاشمي لقب رکندا آهن. هي نسل ۽ خاص طور تي جيڪي پنهنجو نسب کي محمد جي ڌيءَ فاطمه ذريعي ڳوليندا آهن، انهن وٽ سيد جو روايتي لقب آهي، جيڪو اڪثر ڪري سردار جو مترادف آهي.<ref>{{cite encyclopedia|last1=Van Arendonk|first1=C.|last2=Graham|first2=W.A.|date=1960–2007|title=Sharīf|editor1-last=Bearman|editor1-first=P. J.|editor1-link=P. J. Bearman|editor2-last=Bianquis|editor2-first=Th.|editor3-last= Bosworth|editor3-first=C. E.|editor3-link=Clifford Edmund Bosworth|editor4-last=van Donzel|editor4-first=E.|editor5-last=Heinrichs|editor5-first=W. P.|editor5-link=W. P. Heinrichs|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, Second Edition|url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/sharif-COM_1041}}</ref> اٺين صدي کان وٺي، هاشمي نسل کي شرافت جي نشاني سمجهيو ويو ۽ اهو بنياد ٺاهيو جنهن تي ڪيترن ئي خاندانن پنهنجي حڪمراني کي جائز قرار ڏنو.<ref>{{harvnb|Van Arendonk|Graham|1960–2007}}.</ref> هاشمي نسل جي ڪجهه مشهور اسلامي خاندانن ۾ بنو عباس (750-945ع تائين بغداد کان حڪومت ڪئي؛ 945-1258 تائين بغداد ۽ 1261-1517 تائين قاهره ۾ طاقت استعمال ڪرڻ کان سواءِ خلافت سنڀالي)، بنو فاطمه (قاهره کان حڪومت ڪئي ۽ 909-1171 تائين خلافت جو دعويٰ ڪيو)، علوي (مراکش جا حڪمران، 1631-هاڻوڪو)، ۽ هاشمي (اردن جا حڪمران، 1921-هاڻوڪو) شامل آهن.<ref>{{Cite book |last=Routledge |first=Bruce |url=https://books.google.com/books?id=SBWmAwOJI2UC |title=Moab in the Iron Age: Hegemony, Polity, Archaeology |date=2004-07-26 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-0-8122-3801-3 |pages=236 |language=en}}</ref> == تاريخ == روايتي طور تي، قبيلي جو نالو هاشم بن عبد مناف جي نالي تي رکيو ويو آهي. هن جي شادي بنو نجار جي سلميٰ بنت عمرو سان ٿي هئي، جيڪو هڪ ازدي قبيلي هو.<ref>al-Tabari, Abu Jafar. ''The History of al-Tabari Vol. 6: Muhammad at Mecca''. p. 125.</ref><ref>The Agrarian System of Islam Muḥammad Taqī Amīnī Idarah-i Adabiyat-i Delli, 1991</ref> اسلام کان اڳ عربن ۾، ماڻهن کي پنهنجي قبيلي، پنهنجي قبيلي، ۽ پوءِ پنهنجي گهر/خاندان جي مطابق ورهائيندا هئا. ٻه وڏا قبائلي قسم: عدنان (عدنان مان نڪتل، اتر، وچ ۽ اولهه عرب جي عربن جو روايتي ڏاڏو) ۽ قحطان (قحطان مان نڪتل، ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر عرب جي عربن جو روايتي ڏاڏو) هئا.<ref name="gen">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=O69zjVnjL10C&pg=PA72 |title=Journeys in Holy Lands: The Evolution of the Abraham-Ishmael Legends in Islamic Exegesis|author=Reuven Firestone|date=1990|page=72|publisher=SUNY Press |isbn=9780791403310}}</ref> <ref>{{cite book|title=Ibn García's Shuʻūbiyya Letter: Ethnic and Theological Tensions in Medieval al-Andalus|url=https://books.google.com/books?id=QJ8EpN0232IC&pg=PA170 |author=Göran Larsson|date=2003|page=170| publisher=BRILL |isbn = 9004127402}}</ref> بنو هاشم قريش قبيلي جي قبيلي مان هڪ آهي<ref>{{cite book|last=Al-Mubarakpuri|first=Safi-ur-Rahman|title=The Sealed Nectar (Ar-Raheeq Al-Makhtum)|year=2002|publisher=Darussalam|page=30|isbn=1591440718}}</ref> ۽ هڪ عدناني قبيلو آهي. ان جو نالو هاشم بن عبدالمناف کان ورتو ويو آهي، جيڪو محمد جو ڏاڏو هو ۽ بنو عبدالشمس، بنو المطلب ۽ بنو نوفل قبيلن سان گڏ قريش جي بنو عبدالمناف حصو شامل آهي. == خاندان ۽ قبيلا == هيٺ ڏنل شاهي، شاهي خاندان ۽ قبيلا هاشم جي نسل جي دعويٰ ڪن ٿا: '''''عربستان''''' * هاشمي خاندان (قتاده بن ادريس جي ذريعي){{sfn|Vachon|Boudreau|Cogné|1998|p=[https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ&pg=PA236 236]}} * عباسي خلافت جو عباسي خاندان (عباس بن عبدالمطلب جي ذريعي) * قاهره جا عباسي خليفا، 1261ع کان 1517ع تائين مملوڪ سلطنت جا رسمي سربراهه (ابو العباس احمد الحڪيم جو اولاد) * بهاديني جي عباسي امارت (بغداد المستعصم ۾ آخري عباسي خليفي جي اولاد بهاء الدين جي ذريعي)<ref>{{cite web | title=إمارة بهدينان العباسية | url=https://archive.org/details/SKMC224e18082711500_201808 }}</ref> * فاطمي خلافت جو فاطمي خاندان جنهن ۾ بعد جا آغا خان شامل آهن. (اسماعيل بن جعفر جي ذريعي) * يمن جي راسي خاندان (ابراهيم جمر بن الحسن المثنا جي ذريعي) * يمن جي متوڪلي خاندان (ابراهيم الجمر بن الحسن المثنا جي ذريعي راسي خاندان جي ڪيڊٽس جي حيثيت سان) * بني علوي خاندان يمن (احمد المهاجر جي معرفت) * عراق ۽ سرزمين شام جو گيلاني خاندان (عبدالقادر گيلاني جي معرفت)<ref name=":0" /> <ref name=":0">{{Cite news |title=الكيلانية (قبيلة) - المعرفة |url=https://www.marefa.org/%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%8A%D9%84%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A9_(%D9%82%D8%A8%D9%8A%D9%84%D8%A9)#cite_note-2 |access-date=2026-06-23 |work=المعرفة |language=ar}}</ref> '''آفريڪا''' * مراڪش جي علوي خاندان (محمد النفس الزکيه بن عبدالله الڪامل جي معرفت){{sfn|Vachon|Boudreau|Cogné|1998|p=[https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ&pg=PA236 236]}} * مراڪش جي سعدي خاندان (محمد النفس الزکيه بن عبدالله الڪامل جي ذريعي) * فاطمي خلافت جي فاطمي خاندان * مراڪش جي ادريس خاندان (ادريس بن عبدالله الڪامل جي ذريعي) * لبيا جي سنوسي خاندان (ادريس بن عبدالله جي ذريعي ادريس خاندان جي ڪئڊٽ طور) * سوڊان جا جاعلي (ابراهيم جاعل جي ذريعي، هڪ عباسي بزرگ ۽ آل عباس جو اولاد) * اسحاقي خاندان (شيخ اسحاق بن احمد الرضاوي جي معرفت)<ref name="Lewisapd">I. M. Lewis, ''A pastoral democracy: a study of pastoralism and politics among the Northern Somali of the Horn of Africa'', (LIT Verlag Münster: 1999), p. 157.</ref> * اسحاق بادشاهت جو طولجيلو خاندان (<small>Tolje'lo</small> <small>Dynasty</small>) * اسحاق سلطنت جي گليدي خاندان * حبر يونس سلطنت جي آئينشي خاندان * درود (جبارتي) خاندان (عبدالرحمان بن اسماعيل الجبرتي جي ذريعي) * ورسانگلي سلطنت جي گراد خاندان * مجيرطين سلطنت جو مجيرطين خاندان * باه يعقوب خاندان هوبيو سلطنت * اوگادن سلطنت جو اوگادن خاندان * والشما خاندان عفت سلطنت ۽ عادل سلطنت (عقيل بن ابي طالب جي ذريعي) * صوماليا جي بنادري علائقي جو اشرف قبيلو (علي ابن طالب جي پٽن حسن ۽ حسين جي ذريعي) '''''هند-فارس''''' * طبرستان جي علوي (زيد بن حسن المثني جي معرفت) * طبرستان جي زيدي خاندان (زيد ابن علي جي ذريعي) * بارهه خاندان جنهن ۾ سمبل هيرا جي بعد جي نوابن (زيد بن علي جي معرفت)<ref>{{cite book |author=Abul Fazl |title=The Āʼīn-i Akbarī |publisher=Sang-e-Meel Publications |isbn=9693515307 |edition=2nd|year=2004 }}</ref> * آغا خان (اسماعيل بن جعفر جي ذريعي فاطمي خاندان جي ڪئڊٽ طور) * مير راجهات (علي بن حسين زين العابدين جي معرفت) <ref>{{cite book |author=Abu Huraira Virasat Rasul|title=Ashraf Al Ansab |publisher=Karachi Publications }}</ref> * سبزواري خاندان (علي رضا جي ذريعي) <ref>{{cite book |last1=Khan |first1=Shah Nawaz |title=Maasir al Umara |date=1952 |publisher=Calcutta Oriental Press |location=Calcutta |pages=259–262}}</ref> * بنگال جي نجفي خاندان؛ جنهن ۾ مرشد آباد جا پوئين نواب ۽ ايران جي طباطبائي خاندان (ابراهيم طباطبه بن اسماعيل الديباج جي معرفت) شامل هئا. '''''ڏکڻ اوڀر ايشيا''''' * ساياڪ جا سلطان (احمد المهاجر جي ذريعي باعلائي جي ڪيڊٽس جي حيثيت سان){{sfn|Vachon|Boudreau|Cogné|1998|p=[https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ&pg=PA233 233]}} * پهانگ ۽ ترنگانو جي بندهارا خاندان (احمد المهاجر جي ذريعي باعلائي جي ڪيڊٽس جي حيثيت سان) * * برونائي جي بولکيه خاندان (احمد المهاجر جي ذريعي باعلائي جي ڪيڊٽس جي حيثيت سان) * * پيراڪ ۽ پرليس جو جمال اليل خاندان (احمد المهاجر جي ذريعي باعلائي جي ڪئڊٽ طور) * * پونٽيانڪ جا سلطان (احمد المهاجر جي ذريعي باعلائي جي ڪيڊٽس جي حيثيت سان) * * جوهور جي ٽيمنگ گونگ جو گھر (بينهارا خاندان جي ڪيڊٽ شاخن جي طور تي) '''''يورپ''''' * حمود خاندان (ادريس بن عبدالله جي ذريعي) == خانداني شجرو == نوٽ ڪريو ته سڌو نسب بولڊ ۾ نشان لڳل آهي. == پڻ ڏسو == * عباسي خلافت * فاطمي خلافت * اعوان (قبيلو) * بنو اميه * سنڌ جا سيد<br /> ==حوالا== {{حوالا}} ===ذريعا=== * {{cite encyclopedia |editor-last=Hoiberg |editor-first=Dale H. |title=Abbasid Dynasty |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |edition=15th |year=2010 |volume=I: A-Ak – Bayes |location=Chicago, IL |isbn=978-1-59339-837-8 |url=https://archive.org/details/newencyclopaedia2009ency }} * {{cite book |last1=Vachon |first1=Auguste |last2=Boudreau |first2=Claire |last3=Cogné |first3=Daniel |title=Genealogica & Heraldica: Ottawa 1996 |date=1998 |publisher=University of Ottawa Press |isbn=978-0-7766-1600-1 |url=https://books.google.com/books?id=IW-kDAAAQBAJ |language=en }} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== *[https://web.archive.org/web/20090523041524/http://baalawi.ning.com/ Ba'Alawi (Al Husayni Al Hashimi Al Qurayshi) Sadah of Hadhramaut] *[https://web.archive.org/web/20110610064624/http://www.al-islam.org/restatement/4.htm Banu Hashim – Before the Birth of Islam] *[https://bani-alabbas.com/ Genealogy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211126085840/http://bani-alabbas.com/ |date=2021-11-26 }} of the Hashemite [[Banu Abbas]]. {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Hashim}} [[زمرو:بنو هاشم]] [[زمرو:محمد]] [[زمرو:قريش]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] [[زمرو:عربستان جا قبيلا]] [[زمرو:محمد جو خاندان]] i5w9iubn4jy8mjmg75pccgakq93eipa 14 83458 390446 322598 2026-07-02T04:36:37Z Ibne maryam 17680 /* */ 390446 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ٻاهرين خلا]] [[زمرو:سائنسي ڳولا]] [[زمرو:اطلاقي سائنس]] 1dny1b20d3jrhkdsafmzz6cbn3tkcxi 14 85096 390350 332799 2026-07-01T13:51:56Z Ibne maryam 17680 /* */ 390350 wikitext text/x-wiki [[زمرو:عيسائيت جا عقيدا]] q7803achd0us6oiwsy2oa2md8f0xtgm 14 85097 390344 349696 2026-07-01T13:44:58Z Ibne maryam 17680 /* */ 390344 wikitext text/x-wiki [[زمرو:عيسائي تنظيمون]] [[زمرو:ڪيٿولڪزم]] [[زمرو:بين الاقوامي عيسائي تنظيمون]] 5okm3kr8dibxyuhi57nto3e4gorue99 14 85105 390354 332827 2026-07-01T13:56:42Z Ibne maryam 17680 /* */ 390354 wikitext text/x-wiki [[زمرو:عيسائي تنظيمون]] [[زمرو:بين الاقوامي عيسائي تنظيمون]] e9gohrui3nu45mhly39o8lvh3ev3pjh 14 86262 390343 338296 2026-07-01T13:43:46Z Ibne maryam 17680 /* */ 390343 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اڳوڻا خدائي راڄَ]] [[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون]] [[زمرو:اڳوڻي عيسائي رياستون]] 52e3w0umiz7abz2e245chfxyuta3tjj 14 87110 390368 342400 2026-07-01T14:10:41Z Ibne maryam 17680 /* */ 390368 wikitext text/x-wiki [[زمرو:پاڪستان ۾ مذھب]] [[زمرو:عيسائيت بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:پاڪستان ۾ مذھب ۽ فرقا]] kiwgplphypcjqr92670mkcekk2n5a0y 0 88647 390355 350202 2026-07-01T13:57:46Z Ibne maryam 17680 390355 wikitext text/x-wiki {{short description|Second-largest Christian church}} {{Infobox settlement | icon = | icon_width = | name = اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ | image = | imagewidth = | caption = | orientation = | main_classification = | structure = | scripture = | theology = | polity = | language = | liturgy = | area = | headquarters = | origin_link = | founder = | founded_date = | founded_place = | parent = | absorbed = | separations = | branched_from = | defunct = | congregations_type = | congregations = | members = | ministers_type = | ministers = | missionaries = | churches = | hospitals = | nursing_homes = | aid = | primary_schools = | secondary_schools = | tax_status = | tertiary = | other_names = | leader_title = | leader_name = | official_name = Eastern Orthodox Church | native_name = | other_name = | settlement_type = | image_skyline = St. George's Cathedral 2022 (6).jpg | imagesize = 300px | image_caption = سينٽ جارج ڪيٿڊرل، [[استنبول]]، [[ترڪي]] | image_blank_emblem = Orthodox cross.svg{{!}}class=skin-invert | blank_emblem_type = مذهبي علامت | blank_emblem_size = 50px | image_map = | mapsize = | map_caption = | subdivision_type = درجه بندي | subdivision_name = [[عيسائيت]] | subdivision_type1 = واقفيت | subdivision_type2 = ڪتاب | subdivision_type3 = الاهيات | subdivision_type4 = سياست | subdivision_type5 = ساخت | subdivision_type6 = علائقو | subdivision_name1 = مشرقي آرٿوڊوڪس | subdivision_name2 = [[بائبل|سيپٽواجنٽ نئون عهد نامو]] | subdivision_name4 = ايپسڪوپل | subdivision_name3 = مشرقي آرٿوڊوڪس الاهيات | subdivision_name5 = ڪميونٽي پرائمس انٽر پارس بارٿولوميو، قسطنطنيه جو ايڪومينيڪل پيٽري آرڪ | subdivision_name6 = بنيادي طور تي ڏکڻ اوڀر يورپ، اوڀر يورپ، اتر ايشيا، ليونٽ، مصر، اتر آمريڪا، اوڀر جي ويجهو، ڪاڪيشيا ۽ قبرص<ref name=Pew20152016>{{Cite web |date=10 May 2017 |title=Religious Belief and National Belonging in Central and Eastern Europe |url=http://www.pewforum.org/2017/05/10/religious-belief-and-national-belonging-in-central-and-eastern-europe/ |website=Pew Research Center's Religion & Public Life Project}}</ref> | established_title = ٻوليون | established_date = ڪوئن يوناني، چرچ سلاوونڪ ۽ ٻيون مقامي ٻوليون <ref name=vern1>{{Cite web |title=Eastern Orthodoxy – Worship and sacraments |url=https://www.britannica.com/topic/Eastern-Orthodoxy |access-date=13 April 2020 |website=Encyclopedia Britannica }}</ref><ref name=vern2>{{Cite news |last=Fiske |first=Edward B. |date=3 July 1970 |title=Greek Orthodox Vote to Use Vernacular in Liturgy |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/1970/07/03/archives/greek-orthodox-vote-to-use-vernacular-in-liturgy-greek-orthodox.html |access-date=13 April 2020 |issn=0362-4331}}</ref><ref name=vern3>{{Cite web |title=Liturgy and archaic language {{!}} David T. Koyzis |url=https://www.firstthings.com/blogs/firstthoughts/2009/10/liturgy-and-archaic-language |access-date=13 April 2020 |website=First Things |date=27 October 2009 }}</ref> | established_title1 = ابتداء (سال ۽ جگهه) | established_date1 = پھرين صدي يهوديہ، رومي سلطنت<ref>{{Cite book |last=McGuckin |first=John Anthony |title=The Orthodox Church: An Introduction to its History, Doctrine, and Spiritual Culture |publisher=Wiley-Blackwell |year=2010 |location=Malden, MA |pages=1–25 |isbn=978-1-4051-5066-8}}</ref><ref>{{Cite book |last=McGuckin |first=John Anthony |title=The Eastern Orthodox Church: A New History |publisher=Yale University Press |year=2020 |location=New Haven |pages=3–18 |isbn=978-0-300-21876-3}}</ref><ref>{{Cite book |last=Ware |first=Timothy (Kallistos) |title=The Orthodox Church |edition=3rd revised |publisher=Penguin Books |year=2015 |location=London |pages=1–20 |isbn=978-0-14-198063-8}}</ref> | established_title2 = عبادت | established_date2 = بازنطيني رسم (غالب)<br>مغربي رسم | established_title3 = ميمبر | established_date3 = 22,02,66,000 (2020ع) | extinct_title = ٻيا نالا | extinct_date = آرٿوڊوڪس چرچ، آرٿوڊوڪس عيسائي چرچ، آرٿوڊوڪس ڪيٿولڪ چرچ. | seat_type = باني | seat = مقدس روايتن مطابق جيزز ([[عيسي عليه السلام]]) | parts_type = | parts = | leader_title1 = | leader_name1 = | total_type = | population_est = | pop_est_as_of = | population_total = | population_as_of = }} [[File:Spas vsederzhitel sinay.jpg|thumb|ڪرائسٽ پينٽوڪريٽر (''[[Christ Pantocrator (Sinai)|Christ Pantocrator]])،'' ڇهين صدي، سينٽ ڪيٿرائن جي خانقاه، سينائي، فلسطين. دنيا جي قديم ترين خانقاهن مان هڪ ۾ مسيح جو سڀ کان پراڻو مشهور آئڪن.]] '''اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ''' (<small>Eastern Orthodox Church</small>)، <small>آفيشل</small> طور تي، آرٿوڊڪس ڪيٿولڪ چرچ ۽ يوناني آرٿوڊڪس چرچ يا صرف آرٿوڊوڪس چرچ پڻ سڏيو ويندو آهي، [[عيسائيت]] جي ٽن وڏي فرقن ۽ مان هڪ آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.gordonconwell.edu/wp-content/uploads/sites/13/2019/04/StatusofGlobalChristianity20191.pdf?__cf_chl_jschl_tk__=265c25462372aab41d8345d5cb7057957214f45f-1589523838-0-AeDRXZzzckIFiiypik-EVfkxzi0Kx_sn-k6vqbIc__c3QfbCLZe0qsh1OLoCHu2D2ql3G1j3KJZe4mp5tNQbW27FpYxurAx3APNxkojaQpIqsFToq-2Iv6oK_fBcUGrFdTzx2T8AjEk7Fp7WN3QDFVUyjpROOe4ZVdHRxEkxZ_z3ngFKpzXBpBodkkk7o7Jt21nt0yyvVZFG1ptHgqt10OkxV2saRGVPx62sbN4otcsfaH_nXzru2hUN6hPeP0U3fMzjgH_w1_o07KvnPNitmNlErLjqJ1CX12qNyxb1zRnhvYNvZF299djygW4iNtPzEu0PvVykCUrM1g_qWSsEoba4e3a1GQmbb19TmuT51aI9v0T_5O3IA7qrftL7y85dxIqctEhMQAVizXtOwhgqib_IApIOK4m2yddOrhRCORAY|title=Status of Global Christianity, 2019, in the Context of 1900–2050|last=Johnson|first=Todd M.|publisher=Center for the Study of Global Christianity}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.gordonconwell.edu/wp-content/uploads/sites/13/2019/04/StatusofGlobalChristianity20191.pdf?__cf_chl_jschl_tk__=265c25462372aab41d8345d5cb7057957214f45f-1589523838-0-AeDRXZzzckIFiiypik-EVfkxzi0Kx_sn-k6vqbIc__c3QfbCLZe0qsh1OLoCHu2D2ql3G1j3KJZe4mp5tNQbW27FpYxurAx3APNxkojaQpIqsFToq-2Iv6oK_fBcUGrFdTzx2T8AjEk7Fp7WN3QDFVUyjpROOe4ZVdHRxEkxZ_z3ngFKpzXBpBodkkk7o7Jt21nt0yyvVZFG1ptHgqt10OkxV2saRGVPx62sbN4otcsfaH_nXzru2hUN6hPeP0U3fMzjgH_w1_o07KvnPNitmNlErLjqJ1CX12qNyxb1zRnhvYNvZF299djygW4iNtPzEu0PvVykCUrM1g_qWSsEoba4e3a1GQmbb19TmuT51aI9v0T_5O3IA7qrftL7y85dxIqctEhMQAVizXtOwhgqib_IApIOK4m2yddOrhRCORAY|title=Status of Global Christianity, 2019, in the Context of 1900–2050|last=Johnson|first=Todd M.|publisher=Center for the Study of Global Christianity}}</ref> <small>'''2012'''</small>ع تائين، ان جا لڳ ڀڳ <small>'''30'''</small> ڪروڙ پيروڪار هئا ۽ اهو [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ عيسائين]] ۽ [[سني اسلام|سني مسلمانن]] کان پوءِ دنيا جي ٽئي وڏي مذهبي برادري آهي.<ref name=":32">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=B105DQAAQBAJ&pg=PA319|title=Encyclopedia of Global Religion|last=Juergensmeyer|first=Mark|publisher=SAGE Publications|year=2012|isbn=9780761927297}}</ref> <ref name=":42">{{cite book|url=https://archive.org/details/findingglobalbal0000mars|title=Finding Global Balance|publisher=World Bank Publications|year=2005|page=[https://archive.org/details/findingglobalbal0000mars/page/119 119]|quote="His All Holiness Ecumenical Patriarch Bartholomew is the spiritual leader of 300 million Orthodox Christians worldwide."|access-date=8 December 2023|url-access=registration}}</ref> سال <small>'''2020'''</small>ع تائين، <small>'''22,02,66,000'''</small> ميمبر هجڻ جو اندازو لڳايو ويو هو.<ref>{{Cite web|url=https://www.gordonconwell.edu/wp-content/uploads/sites/13/2019/04/StatusofGlobalChristianity20191.pdf?__cf_chl_jschl_tk__=265c25462372aab41d8345d5cb7057957214f45f-1589523838-0-AeDRXZzzckIFiiypik-EVfkxzi0Kx_sn-k6vqbIc__c3QfbCLZe0qsh1OLoCHu2D2ql3G1j3KJZe4mp5tNQbW27FpYxurAx3APNxkojaQpIqsFToq-2Iv6oK_fBcUGrFdTzx2T8AjEk7Fp7WN3QDFVUyjpROOe4ZVdHRxEkxZ_z3ngFKpzXBpBodkkk7o7Jt21nt0yyvVZFG1ptHgqt10OkxV2saRGVPx62sbN4otcsfaH_nXzru2hUN6hPeP0U3fMzjgH_w1_o07KvnPNitmNlErLjqJ1CX12qNyxb1zRnhvYNvZF299djygW4iNtPzEu0PvVykCUrM1g_qWSsEoba4e3a1GQmbb19TmuT51aI9v0T_5O3IA7qrftL7y85dxIqctEhMQAVizXtOwhgqib_IApIOK4m2yddOrhRCORAY|title=Status of Global Christianity, 2019, in the Context of 1900–2050|last=Johnson|first=Todd M.|publisher=Center for the Study of Global Christianity}}</ref> دنيا جي قديم ترين بچيل مذهبي ادارن مان هڪ جي حيثيت سان، {{sfn|Ware|1993|p=8}} اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ [[اوڀر يورپ|اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر يورپ]] جي تاريخ ۽ ثقافت ۾ خاص طور تي نمايان ڪردار ادا ڪيو آهي. سال 2018ع کان وٺي، [[يونان|قسطنطنيه]] ۽ [[روسي ٻولي|ماسڪو]] جي چرچن جي وچ ۾ هڪ ڌار رجحان جاري آهي ۽ ٻئي هڪٻئي سان مڪمل طور تي اتفاق ۾ نه آهن. اوڀرين آرٿوڊوڪس علم الاهيات صحيفن ۽ پاڪ روايت تي ٻڌل آهي. جيڪو ستن ايڪومينيڪل ڪائونسلن جي عقيدي جي فرمانن ۽ چرچ جي فادرز جي تعليم کي شامل ڪري ٿو. چرچ اهو سيکاري ٿو ته اهو هڪ پاڪ، ڪيٿولڪ ۽ رسولي چرچ اهي، جيڪو عيسيٰ مسيح پاران پنهنجي عظيم منظوري ۾ قائم ڪيو ويو آهي<ref name="OCA2">{{Cite web|url=https://www.oca.org/orthodoxy/the-orthodox-faith/doctrine-scripture/the-symbol-of-faith/church|title=The Orthodox Faith – Volume I – Doctrine and Scripture – The Symbol of Faith – Church|website=Orthodox Church in America|access-date=27 July 2020}}</ref> ۽ اهو ته ان جا بشپ مسيح جي رسولن جا جانشين آهن.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Wo9MwwEACAAJ|title=Byzantine Theology: Historical Trends and Doctrinal Themes|last=Meyendorff|first=John|date=1983|publisher=Fordham University Press}}</ref> اهو چئي ٿو ته اهو اصل عيسائي عقيدي تي عمل ڪري ٿو، جيئن پاڪ روايت طرفان منتقل ڪيو ويو آهي. ان جا پادري پينٽ آرڪي ۽ ٻين خود مختيار ۽ خودمختيار گرجا گهرن مان نڪرندڙ مختلف قسم جي درجي بندي واري تنظيم کي ظاهر ڪن ٿا. اهو ست وڏين مقدس رسمن، جنهن کي پاڪ اسرار سڏيو ويندو آهي، کي تسليم ڪري ٿو. جن مان "يوڪريسٽ" جي رسم مکيه آهي، جيڪا نحوي طور تي عبادت جي طور تي ملهائي ويندي آهي. چرچ سيکاري ٿو ته هڪ پادري جي طرفان تقديس جي ذريعي قرباني جي ماني ۽ شراب مسيح جو جسم ۽ رت بڻجي ويندا آهن. ڪنوار مريم کي مشرقي آرٿوڊوڪس چرچ ۾ "ٿيٽوڪوس" يعني "خدا کي جنم ڏيندڙ" يا "خدا کي کڻندڙ"، جي نالي سان پوڄيو ويندو آهي۽ هن کي عقيدت ۾ عزت ڏني ويندي آهي. قسطنطنيه، اسڪندريه، يروشلم ۽ انطاڪيا جا گرجا گھر، سواءِ ڪجهه برادرين جي فرقن جي، جهڙوڪ فوٽوئن يا ايڪاشيئن فرقي واريت جي، انهن سال 1054ع ۾ اوڀر-اولهه فرقي واريت تائين روم جي چرچ سان ڪميونين شيئر ڪيو. سال 1054ع جي فرقي واريت، خاص طور تي انهن گرجا گهرن جي وچ ۾ پوپ جي اختيار تي وڌندڙ مذهبي، سياسي ۽ ثقافتي تڪرارن جو انجام هيو. سال431ع ۾ ايفيس ڪائونسل کان اڳ، اوڀرين چرچ پڻ هن ڪميونين ۾ حصو ورتو، جيئن ته مختلف اوڀرين آرٿوڊوڪس گرجا گھر هئا. سال 451ع ۾ ڪلسيڊون ڪائونسل کان اڳ، سڀ بنيادي طور تي ڪرسٽالاجي (مسيح جي تشريح) ۾ اختلافن تي الڳ ٿيا هئا. اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ روس، يونان، سربيا، بلغاريا، يوڪرين، رومانيا، بيلاروس، جارجيا، مالدووا، اتر مقدونيا، مونٽينيگرو ۽ قبرص ۾ بنيادي مذهبي فرقو آهي. اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ جا عيسائي ايسٽونيا، بوسنيا ۽ هرزيگوينا، ڪوسوو ۽ لاتويا ۾ مکيه مذهبي گروهن مان هڪ آهن ۽ گڏوگڏ شام، لبنان ۽ وچ اوڀر جي ٻين ملڪن ۾ هڪ اهم گروهه آهن. لڳ ڀڳ اڌ اوڀرين آرٿوڊوڪس عيسائي اڳوڻي سوويت بلاڪ جي ملڪن، گهڻو ڪري روس ۾ رهن ٿا.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-45877584|title=Orthodox Church split: Five reasons why it matters|last=Peter|first=Laurence|date=17 October 2018|publisher=[[BBC]]|quote=The Moscow-based Russian Orthodox Church has at least 150 million followers – more than half the total of Orthodox Christians.&nbsp;... But Mr Shterin, who lectures on trends in ex-Soviet republics, says some Moscow-linked parishes will probably switch to a new Kiev-led church, because many congregations 'don't vary a lot in their political preferences.'}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-45877584|title=Orthodox Church split: Five reasons why it matters|last=Peter|first=Laurence|date=17 October 2018|publisher=[[BBC]]|quote=The Moscow-based Russian Orthodox Church has at least 150 million followers – more than half the total of Orthodox Christians.&nbsp;... But Mr Shterin, who lectures on trends in ex-Soviet republics, says some Moscow-linked parishes will probably switch to a new Kiev-led church, because many congregations 'don't vary a lot in their political preferences.'}}</ref> اتر آفريڪا ۽ رومي سمنڊ جي اوڀر واري علائقي جي اڳوڻي بازنطيني علائقن ۾ برادريون وچ اوڀر جي قديم ترين آرٿوڊوڪس برادرين مان آهن، جيڪيون وڌندڙ مذهبي استحصال جي ڪري لڏپلاڻ جي ڪارڻ گهٽجي رهيون آهن.<ref name="Guardian2">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2016/jan/13/christians-flee-growing-persecution-africa-middle-east|title=Christians flee growing persecution in Africa and Middle East|last=Harriet Sherwood|date=13 January 2016|work=The Guardian}}</ref> <ref name="K4D2">{{Cite web|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/media/59786a0040f0b65dcb00000a/042-Persecution-of-Christians-in-the-Middle-East.pdf|title=K4D The Persecution of Christians in the Middle East|last=Huma Haider University of Birmingham|date=16 February 2017|website=Publishing Service U.K. Government}}</ref> اوڀرين آرٿوڊوڪس برادريون اولهه ايشيا، ايشيا مائنر، ڪاڪيشيا ۽ اوڀر يورپ کان ٻاهر، جن ۾ اتر آمريڪا، اولهه يورپ ۽ آسٽريليا شامل آهن، ڊائسپورا، تبديلين ۽ مشنري سرگرمي ذريعي ٺهيون آهن. اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ خودمختيار چرچن جي هڪ برادري طور ڪم ڪري ٿو. هر هڪ مقامي سنوڊ ذريعي پنهنجي بشپ پاران سنڀاليو ويندو آهي. چرچ وٽ ڪيٿولڪ چرچ جي پوپ جي برابر ڪو به مرڪزي نظرياتي يا سرڪاري اختيار ناهي. تنهن هوندي به. قسطنطنيه جي ايڪومينيڪل پيٽريارڪ کي انهن طرفان پرائمس انٽر پارس (سال 1054ع کان اڳ روم جي پيٽري آرڪ پاران رکيل لقب) طور تسليم ڪيو ويو آهي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [https://web.archive.org/web/20100823224531/http://www.oeaw.ac.at/byzanz/repos.htm A repository with scientific papers on various aspects of the Byzantine Orthodox Church in English and in German] {{Navboxes|list= {{Africa topic|Eastern Orthodoxy in}} {{Asia topic|Eastern Orthodoxy in}} {{Eastern Orthodoxy in Europe}} {{Patriarchs of Constantinople}} {{Pentarchy}} {{Eastern Christianity footer}} {{Ecumenical councils}} {{Christianity footer}} {{Religion topics}} }} {{Subject bar |commons = y |q = y |commons-search = Orthodox Church |s = Eastern Orthodox Church |s-search = Eastern Orthodox Church |wikt = y |wikt-search = Eastern Orthodox Church |portal1 = Bible |portal2 = Christianity |portal3 = Religion |portal4= Saints}} {{Authority control}} [[زمرو:اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ]] [[زمرو:عيسائيت]] [[زمرو:مشرقي آرٿوڊوڪس چرچ]] [[زمرو:بين الاقوامي عيسائي تنظيمون]] bqfqhvn6kb4itd7qaqgupp8o3fo1m1a 14 88648 390342 349694 2026-07-01T13:42:35Z Ibne maryam 17680 /* */ 390342 wikitext text/x-wiki [[زمرو:عيسائي تنظيمون]] [[زمرو:بين الاقوامي عيسائي تنظيمون]] e9gohrui3nu45mhly39o8lvh3ev3pjh 0 90273 390352 356230 2026-07-01T13:54:55Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 390352 wikitext text/x-wiki {{Infobox religion | name = پروٽسٽنٽ ازم | image = Lutherrose.svg | caption = لوٿر گلاب، پروٽسٽنٽ ازم (خاص ڪري لوٿرنزم) جي هڪ مشهور علامت. | founder = مارٽن لوٿر، جان ڪيلون، هولڊريچ زونگلي ۽ ٻيا. | date = 16هين صدي (پروٽسٽنٽ سڌارا) | type = عيسائيت (Christianity) | scripture = بائبل (Sole Authority) | theology = پنج اصول (Five Solae) | population = اٽڪل 800 ملين کان هڪ ارب تائين. }} '''پروٽسٽنٽ ازم''' (Protestantism) [[عيسائيت]] جي اندر هڪ تحريڪ ۽ شاخ آهي، جيڪا 16هين صديءَ ۾ رومن ڪيٿولڪ چرچ جي ڪجهه تعليمات ۽ عملن خلاف احتجاج طور شروع ٿي. هن تحريڪ کي '''پروٽسٽنٽ سڌارا''' (Protestant Reformation) چيو ويندو آهي. ان جو بنيادي اصول اهو آهي ته انسان جي نجات صرف ايمان (Faith) ۽ خدا جي فضل سان آهي، ۽ بائبل ئي مذهبي اختيار جو آخري ذريعو آهي. == تاريخي پسمنظر == هن تحريڪ جي شروعات 1517ع ۾ ٿي جڏهن جرمن راهب '''مارٽن لوٿر''' پنهنجا "95 نڪتا" (95 Theses) پيش ڪيا. * '''مخالفت جو سبب:''' لوٿر ڪيٿولڪ چرچ پاران "معافي نامن" (Indulgences) جي وڪري خلاف آواز اٿاريو، جنهن تحت پئسن جي عيوض گناهن جي بخشش جو سرٽيفڪيٽ ڏنو ويندو هو. * '''ترجمو:''' لوٿر بائبل جو جرمن ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو ته جيئن عام ماڻهو پاڻ مذهب کي سمجهي سگهن، جنهن کان اڳ بائبل صرف لاطيني ٻوليءَ ۾ هئي. == بنيادي عقيدا (The Five Solae) == پروٽسٽنٽ عقيدن جو تت پنجن لاطيني اصولن ۾ بيان ڪيو ويو آهي: # '''Sola Scriptura:''' صرف بائبل ئي سچائيءَ جو ذريعو آهي. # '''Sola Fide:''' نجات صرف ايمان سان ملي ٿي. # '''Sola Gratia:''' نجات صرف خدا جي فضل (Grace) سان آهي. # '''Solus Christus:''' مسيح (حضرت عيسيٰ عه) ئي واحد نجات ڏيندڙ آهي. # '''Soli Deo Gloria:''' سڀ تعريفون صرف خدا لاءِ آهن. == مکيه شاخون (Denominations) == پروٽسٽنٽ ازم ڪيترن ئي گروهن ۾ ورهايل آهي، جن ۾ اهم هي آهن: * '''لوٿرنزم:''' مارٽن لوٿر جي تعليمات تي ٻڌل (جرمني ۽ اسڪينڊينيويا). * '''ڪيلونزم:''' جان ڪيلون جا پيروڪار (هالينڊ، اسڪاٽ لينڊ ۽ سوئٽزرلينڊ). * '''اينگليڪنزم:''' انگلينڊ جو چرچ، جيڪو ڪيٿولڪ ۽ پروٽسٽنٽ جي وچ وارو رستو اختيار ڪري ٿو. * '''بيپٽسٽ، ميٿڊسٽ ۽ پينٽيڪوسٽل:''' اهي بعد ۾ پيدا ٿيندڙ متحرڪ شاخون آهن. == عالمي اثر == پروٽسٽنٽ ازم دنيا ۾ تعليم، جمهوريت، ۽ جديد معيشت (سرمائيداري نظام) جي واڌاري ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. اڄڪلهه دنيا جي عيسائي آباديءَ جو تقريبن 35 سيڪڙو پروٽسٽنٽ آهن، ۽ انهن جي وڏي آبادي اتر آمريڪا، يورپ، ۽ آفريڪا ۾ رهي ٿي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:پروٽيسٽنٽ ازم]] [[زمرو:عيسائيت]] [[زمرو:عيسائيت جا عقيدا]] 3vfwj39qona9ol8v329sber31v0mgkk 0 92163 390356 362490 2026-07-01T13:59:06Z Ibne maryam 17680 added [[Category:عيسائي مذهبي پيشوا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 390356 wikitext text/x-wiki {{Short description|اهو شخص جيڪو ٻار جي بپتسما جي سرپرستي ڪري ٿو}} [[File:Stained glass window depicting Episcopal baptism.JPG|thumb|200px|left|ميمفس، ٽينيسي جي سينٽ ميري ايپيسڪوپل ڪيٿيڊرل ۾ "بپتسما واري دري" جو هڪ حصو، جنهن ۾ 20 هين صديءَ جا روحاني والدين (godparents) ڏيکاريا ويا آهن.]] [[File:baptism.JPG|thumb|200px|left|هڪ ڪيٿولڪ پادري ٻار کي بپتسما ڏئي رهيو آهي.]] [[عيسائيت]] ۾، هڪ '''گاڊ پيرينٽ''' (Godparent) يا '''روحاني والد''' يا '''سرپرست''' اهو شخص هوندو آهي جيڪو ٻار جي [[بپتسما]] (baptism) جو گواهه بڻجي ٿو ۽ بعد ۾ ٻار جي مذهبي تعليم ([[catechesis]]) ۽ سڄي زندگي روحاني تربيت ۾ مدد ڪرڻ لاءِ تيار هوندو آهي.<ref name="Fitzgerald1994">{{cite book|last=Fitzgerald|first=Timothy|title=Infant Baptism|year=1994|publisher=Liturgy Training Publications|language=en|isbn=9781568540085|page=[https://archive.org/details/eucharistassacra0000mitc/page/17 17]}}</ref> مذهبي ۽ شهري ٻنهي لحاظن کان، گاڊ پيرينٽ هڪ اهڙو فرد هوندو آهي جنهن کي ٻار جا اصل والدين چونڊيندا آهن ته جيئن هو ٻار جي پرورش ۽ ذاتي ترقيءَ ۾ دلچسپي وٺي ۽ کيس رهنمائي ([[mentorship]]) فراهم ڪري.<ref name="Marty">{{cite book|last=Marty|first=Martin E.|title=Baptism: A User's Guide|publisher=Augsburg Books|year=1962}}</ref> مرد سرپرست کي '''گاڊ فادر''' (Godfather) ۽ عورت سرپرست کي '''گاڊ مدر''' (Godmother) چيو ويندو آهي. جنهن ٻار جي سرپرستي ڪئي وڃي، ان کي '''گاڊ چائلڊ''' (Godchild) چيو ويندو آهي. == عيسائيت == === شروعات ۽ تاريخ === [[File:Baptismal Font Magdeburg.jpg|thumb|left|ميگڊيبرگ ڪيٿيڊرل ۾ بپتسما جو حوض ([[baptismal font]])]] ٻي صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ ئي، ٻارن جي بپتسما جو رواج عيسائين ۾ روحاني پاڪائي ۽ سماجي شروعات لاءِ قبول ڪيو ويو هو.<ref>J. H. Lynch, ''Godparents and Kinship in Early Medieval Europe'' (Princeton, NJ, 1980), p. 114.</ref> عام طور تي، ٻار جا اصل والدين ئي سرپرست هوندا هئا، پر 408ع ۾ [[سينٽ آگسٽين]] تجويز ڏني ته غير معمولي حالتن ۾ ٻيا ماڻهو به سرپرست بڻجي سگهن ٿا.<ref>W. Parsons, ed., ''Saint Augustine, Letters'', The Fathers of the Church, 18 (New York, 1953), pp. 134-5.</ref> اڳتي هلي 813ع ۾، ميانز جي مجلس (Synod of Mainz) اصل والدين کي پنهنجي ئي ٻارن جا روحاني والدين بڻجڻ کان روڪي ڇڏيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Godparent |encyclopedia=Encyclopædia Britannica|date=9 August 2024}}</ref> 5 هين صديءَ تائين، مرد سرپرستن کي "روحاني پيءُ" چيو ويندو هو، ۽ 6 هين صديءَ جي آخر تائين کين "ڪمپيٽرس" (compaters) يعني روحاني شريڪ پيءُ سڏيو وڃڻ لڳو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته کين روحاني طور تي ٻار جو ٻيو والدين سمجهيو ويندو هو.<ref>S. W. Mintz and E. R. Wolf, 'An analysis of ritual co-parenthood', ''Southwestern Journal of Anthropology'', 6 (1950), p. 344.</ref> ==== بپتسما واري اصلاح (Reformation) دوران ==== [[مارٽن لوٿر]]، زونگلي، ۽ [[جان ڪيلون]] پنهنجن فرقن ۾ ٻارن جي بپتسما ۽ سرپرستن جي رواج کي برقرار رکيو، پر انهن جو نظريو ڪيٿولڪ چرچ کان ٿورو مختلف هو. لوٿر گاڊ پيرينٽس ۽ گاڊ چائلڊ جي وچ ۾ شاديءَ جي ممانعت جي مخالفت ڪئي، جڏهن ته ڪيلون اصل والدين کي ئي سرپرست طور ترجيح ڏيندو هو.<ref>W. Coster, ''Baptism and Spiritual Kinship in Early Modern England'' (Ashgate, 2002), pp. 84-5.</ref> ==== سرپرستن جو تعداد ==== شروعاتي چرچ ۾ هڪ سرپرست جو رواج هو، پر وچين دور ۾ ٻه سرپرست (هڪ مرد ۽ هڪ عورت) رکڻ جو رواج پيو، جيڪو اڄ به '''ايسترن آرٿوڊوڪس چرچ''' ۾ برقرار آهي.<ref>S. Gudeman, 'The compadrazgo as a reflection of the natural and spiritual person', (1971), p. 48.</ref> انگلينڊ ۾ 1240ع کان ٽن سرپرستن (ٻه ساڳي صنف جا ۽ هڪ مخالف صنف جو) جو رواج عام ٿيو.<ref>J. D. C. Fisher, ed., ''Christian Initiation'' (London, 1965), p. 157.</ref> === جديد طريقا === ==== اينگليڪن ڪميونين (Anglican Communion) ==== [[چرچ آف انگلينڊ]] ۾ مٽ مائٽ گاڊ پيرينٽس بڻجي سگهن ٿا. گاڊ پيرينٽس لاءِ لازمي آهي ته اهي پاڻ بپتسما يافته هجن. انفرادي پادرين کي اختيار هوندو آهي ته اهي سرپرستن جي قابليت جو فيصلو ڪن.<ref>''The Canons of the Church of England'', 6th edn (London, 2000).</ref> ==== لوٿرن چرچ (Lutheran churches) ==== لوٿرن جو يقين آهي ته گاڊ پيرينٽس ٻارن جي عيسائي پرورش ۾ مدد ڪن ٿا، خاص طور تي جيڪڏهن ٻار جا اصل والدين فوت ٿي وڃن.<ref name=luther>''[[Luther's Small Catechism]] with Explanation'' ([[Concordia Publishing House]], 1991 edition).</ref> ==== ميٿڊسٽ چرچ (Methodist Church) ==== ميٿڊسٽ چرچ ۾ سرپرست جو فرض آهي ته هو ٻار کي اهڙي تربيت ڏئي جيڪا کيس [[يسوع مسيح]] کي پنهنجي نجات ڏيندڙ طور قبول ڪرڻ ۽ عيسائي ايمان کي سمجهڻ تائين وٺي وڃي. [[جان وسلي]] جي مطابق، روحاني والدين اصل والدين جي غفلت يا وفات جي صورت ۾ روحاني مدد فراهم ڪندا آهن.<ref name="Wesley1831">{{cite book|last=Wesley|first=John|title=The Works of the Reverend John Wesley, A. M.|year=1831|publisher=J. Emory and B. Waugh}}</ref> ==== آرٿوڊوڪس چرچ (Orthodox Church) ==== {{main|Kum (godfather)}} آرٿوڊوڪس روايت ۾، گاڊ پيرينٽ جو ادارو سڀ کان گهٽ تبديل ٿيو آهي. اڪثر ڪري شاديءَ جو "بيسٽ مين" (best man) يا "برائيڊس ميڊ" (bridesmaid) ئي پهرين ٻار جو گاڊ فادر يا گاڊ مدر بڻبو آهي. ڪجهه حالتن ۾، گاڊ فادر ٻار جو نالو رکڻ جو ذميوار هوندو آهي.<ref>J. K. Campbell, ''Honour, family and Patronage'' (Oxford, 1964).</ref> ==== ڪيٿولڪ چرچ (Catholic Church) ==== ڪيٿولڪ قانون موجب، هڪ گاڊ پيرينٽ کي گهٽ ۾ گهٽ 16 سالن جو هجڻ گهرجي، هو پاڻ هڪ پڪو ڪيٿولڪ هجي جنهن بپتسما ۽ عشا جو پاڪ سڪرمنٽ ورتو هجي، ۽ هو ٻار جو اصل والد يا والده نه هجي. ٻئي عيسائي فرقي جو شخص سرپرست نٿو بڻجي سگهي پر هو هڪ 'گواهه' (witness) طور شامل ٿي سگهي ٿو.<ref>''Code of Canon Law'' Can. 872-4.</ref> 2015ع ۾، ويٽيڪن اعلان ڪيو ته ٽرانسجينڊر ڪيٿولڪ گاڊ پيرينٽس نٿا بڻجي سگهن، ڇاڪاڻ ته اها صورتحال چرچ جي اخلاقي اصولن جي خلاف سمجهي وڃي ٿي. == پڻ ڏسو == * [[بپتسما]] (Baptism) * [[عيسائيت]] (Christianity) * [[پرورش]] (Parenting) == حوالا == {{reflist}} [[زمرو:عيسائي مذهبي پيشوا]] i27lxprcs2ziljy0bce5mb886h5hth4 14 93991 390393 367612 2026-07-01T17:43:15Z Ibne maryam 17680 added [[Category:قبيلا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 390393 wikitext text/x-wiki [[زمرو:عربستان]] [[زمرو:قبيلا]] ex7w1f8q11qrablsdah242wuor15nfr 0 98340 390311 383105 2026-07-01T12:05:35Z Ibne maryam 17680 added [[Category:سنڌ جي تاريخ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 390311 wikitext text/x-wiki '''سنڌ جي تاريخ نويسي''' ('''Histography of Sindh''') سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسيءَ جي لاڳاپي سان لاڳاپيل هڪ اهم موضوع آهي. قومي تاريخ عام طور تي تاريخي حقيقتن کي قوم ۽ ان جي مرڪز جي چوڌاري بيان ڪري ٿي، جڏهن ته علائقا اڪثر ڪناري تي رهجي وڃن ٿا ۽ انهن کي مڪمل يا تفصيلي تاريخي بيان نٿو ملي. ان جي ابتڙ، علائقائي تاريخون پنهنجي مخصوص علائقي، ثقافتي روايتن، ٻولي ۽ سڃاڻپ تي زور ڏين ٿيون، ته جيئن اهي قومي تاريخ ۾ پنهنجي جدا حيثيت قائم ڪري سگهن.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=Essays On The History of Sindh |publisher=فڪشن هائوس |location=لاهور |year=2005 |pages=17–27 }}</ref> == قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسي == قومي ۽ علائقائي تاريخن جا مقصد به مختلف رهيا آهن. قومي تاريخ منتشر ۽ جدا جدا عنصرن کي هڪ قومي سڃاڻپ هيٺ گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، جڏهن ته علائقائي تاريخون پنهنجي ثقافتي قدرن، روايتن ۽ سياسي حيثيت کي اجاگر ڪري پنهنجي معاملن ۾ آزاد ڪردار ادا ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪن ٿيون. نوآبادياتي دور جي خاتمي ۽ نون ملڪن جي قيام کان پوءِ، پراڻين حدن جي تبديليءَ سبب قوم رياست ۽ صوبن جي وچ ۾ تضاد پيدا ٿيا. علائقن وٽ پنهنجي جدا تاريخ ۽ ثقافت هئي، جڏهن ته نئين قوم رياست کي پنهنجي تاريخ نئين زاويي سان ٺاهڻي هئي. اهڙي صورتحال ۾ قومي تاريخ ڪڏهن ڪڏهن سياسي غلبي، قومي سڃاڻپ جي تشهير ۽ علائقائي قوميتن جي دٻاءَ لاءِ استعمال ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == پاڪستان ۾ سنڌ جي علائقائي حيثيت == پاڪستان جي قيام وقت ملڪ ۾ پنج صوبا هئا، جن وٽ پنهنجي جدا سڃاڻپ موجود هئي. پاڪستان هڪ نئون ملڪ هو، تنهنڪري ان جي شروعاتي دور ۾ قومي وحدت ۽ قوم سازيءَ تي وڌيڪ زور ڏنو ويو. صوبي سان وابستگيءَ کي سرڪاري سطح تي ڪڏهن ڪڏهن تنقيد جو نشانو بڻايو ويو، ڇاڪاڻ ته ان کي قوم سازيءَ جي راهه ۾ رڪاوٽ سمجهيو ويندو هو. سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي سياسي عمل ۾ ٿيندڙ تبديلين کي ظاهر ڪري ٿي؛ جيئن جيئن سياسي جوڙجڪ بدلبي رهي، تيئن سنڌ جي تاريخ لکڻ جا رخ به تبديل ٿيندا رهيا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ هڪ الڳ حيثيت رکي ٿي، ڇاڪاڻ ته اها بنگال ۽ پنجاب وانگر ورهايل نه ٿي. سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي به پشتونن يا بلوچن وانگر ٻن يا وڌيڪ ملڪن ۾ وڏي پيماني تي ورهايل نه هئي. تاريخي ۽ جاگرافيائي طور سنڌ قديم زماني کان پنهنجي جداگانه سڃاڻپ رکي ٿي، جنهن ڪري اها پاڪستان جي ٻين صوبن کان هڪ خاص ۽ ممتاز حيثيت رکي ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي ۽ ورهاڱي کان اڳ جي تاريخ نويسي == تاريخ ڪنهن به علائقي کي تاريخي مرتبو ڏيڻ جو طاقتور ذريعو آهي، ڇاڪاڻ ته اها ان علائقي جون پاڙون ماضي ۾ ڳولي ٿي. ان شعور تحت ورهاڱي کان اڳ سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد سنڌ جي تاريخ کي نئين سر مرتب ڪرڻ هو. ان جي تاريخي رسالي ۾ سنڌ جي تاريخ جي مختلف پهلوئن تي تحقيقي مضمون شايع ٿيندا هئا. خاص طور قديم دور تي زور ڏنو ويو، ته جيئن سنڌ جي تاريخي قدامت ثابت ڪري سگهجي. جيئن ته هن سوسائٽيءَ ۾ هندو ۽ انگريز مؤرخ وڌيڪ سرگرم هئا، تنهنڪري تاريخ نويسيءَ ۾ سيڪيولر رجحان نمايان رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == ورهاڱي کان پوءِ سنڌي تاريخ نويسي == ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسي نون خيالن ۽ رجحانن سان سامهون آئي. ان جو مرڪزي نقطو اهو هو ته سنڌ تاريخي، ثقافتي ۽ لساني طور پاڪستان جي ٻين صوبن کان مختلف آهي. صوبائي سڃاڻپ تي زور ورهاڱي جي نتيجن سبب وڌيو. ڪراچي، جيڪا سنڌ جو اهم شهر ۽ بندرگاهه هئي، وفاقي علائقو قرار ڏئي نئين ملڪ جي گادي بڻائي وئي. سنڌ ان فيصلي خلاف احتجاج ڪيو، پر اهو احتجاج اثرائتو ثابت نه ٿيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي هندو آبادي وڏي پيماني تي لڏي وئي ۽ ان جي جاءِ تي اردو ڳالهائيندڙ آبادي آئي. هن تبديليءَ سنڌي قوميت کي ڪمزور ڪيو. ثقافتي ۽ لساني دٻاءَ کي منهن ڏيڻ لاءِ سنڌي دانشورن سنڌ جي تاريخ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ طرف ڌيان ڏنو، ته جيئن سنڌ جي جدا سڃاڻپ کي برقرار رکيو وڃي. ان مقصد لاءِ سنڌي ادبي بورڊ قائم ڪيو ويو، جنهن سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ تاريخي تحقيق جي حوصلا افزائي ڪئي. بورڊ سنڌ جي قديم کان جديد دور تائين نو جلدن ۾ جامع تاريخ شايع ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ سنڌ جي تاريخ بابت فارسي اصل ماخذ پڻ شايع ڪيا، ته جيئن مؤرخن کي بنيادي مواد ملي سگهي. انهن مان ڪجهه ڪتاب بعد ۾ سنڌي ۽ اردو ۾ ترجمو ٿيا، جنهن سان اردو پڙهندڙن لاءِ سنڌ جي تاريخ کي سمجهڻ جا نوان رستا کليا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == اسلام، عرب فتح ۽ باب الاسلام جو تصور == ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جي هڪ اهم خصوصيت سنڌ جي تاريخ ۾ اسلام جي ڪردار تي زور هو. عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ کي “باب الاسلام” يعني اسلام جو دروازو بڻائيندڙ واقعو سمجهيو ويو. محمد بن قاسم کي هڪ اهم تاريخي هيرو طور پيش ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته هن کي سنڌ ۾ اسلام آڻيندڙ فاتح طور بيان ڪيو ويو. اسلام پسند تاريخ نويسيءَ ۾ عرب فتح ۽ عرب فاتح سنڌ جي اسلامي سڃاڻپ جا وڏا نشان بڻيا، ۽ باب الاسلام جو تصور سالياني يادگيريءَ جو موضوع پڻ بڻيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سيد سليمان ندوي پنهنجي ڪتاب ''عرب و هند ڪي تعلقات'' ۾ عربن جي سنڌ فتح ۽ اتر هندستان تي ترڪن جي فتحن ۾ فرق بيان ڪيو. سندس خيال موجب سنڌ فتح ڪندڙ عرب اسلامي ماحول ۾ رهندا هئا ۽ اسلامي تعليمات کان واقف هئا، جڏهن ته ترڪ، افغان ۽ مغل حڪمران فقط نالي ماتر مسلمان هئا ۽ اسلامي تعليمات جا حقيقي نمائندا نه هئا. ان خيال موجب سنڌ جو اسلامي ڪردار پاڪستان جي ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پختو سمجهيو ويو.<ref name="SuleimanNadvi-ArabHind-1976">{{cite book |last=ندوي |first=سليمان |title=عرب و هند ڪي تعلقات |location=ڪراچي |year=1976 |pages=107، 192 }}</ref> محمد علي جناح جي هڪ تقرير جو حوالو پڻ ڏنو ويو، جنهن ۾ هن سنڌ کي خراج تحسين پيش ڪندي چيو ته پاڪستان حقيقت ۾ ان ڏينهن وجود ۾ آيو، جڏهن پهريون مسلمان سنڌ جي سرزمين تي آيو. ورهاڱي کان پوءِ هن تصور سنڌ کي ٻين صوبن کان اسلامي روايتن جي وارث طور الڳ ڏيکارڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سنڌ جو ڪردار == سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو ٻيو اهم پهلو آزاديءَ جي تحريڪ ۽ پاڪستان جي قيام ۾ سنڌ جي ڪردار تي زور آهي. سنڌ جي ماڻهن خلافت تحريڪ، هجرت تحريڪ ۽ ريشمي رومال تحريڪ ۾ سرگرم حصو ورتو. انهن تحريڪن سنڌ جي ماڻهن کي هندستان جي مسلمانن سان ويجهو آندو. سنڌ کي بمبئي کان جدا ڪرڻ جي جدوجهد پڻ هندستاني مسلمانن جي سياسي مطالبن لاءِ مددگار ثابت ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ پاڪستان جي قيام واري جدوجهد ۾ پنهنجي ڪردار تي به فخر ڪري ٿي. 1938ع ۾ شيخ عبدالمجيد سنڌي صوبائي مسلم ليگ جي اجلاس ۾ پاڪستان بابت قرارداد پيش ڪئي، جيڪا اڪثريت سان منظور ٿي. 1943ع ۾ سنڌ اسيمبلي پاڪستان قرارداد جي حمايت ڪئي. ان موقعي تي جي. ايم. سيد تقرير ڪندي چيو ته هندستان جا مسلمان جدا قوم آهن، ڇاڪاڻ ته انهن جي جدا تاريخ، ثقافت، ادب، روايتون ۽ سياسي توڙي معاشي نظام آهن؛ تنهنڪري انهن کي جدا وطن ڏنو وڃي.<ref name="MehranFreedomMovement1985">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |pages=17–18 }}</ref> سنڌ اسيمبلي 1946ع ۾ پاڪستان جي قرارداد جي حمايت ڪندڙ پهرين اسيمبلي طور پيش ڪئي وئي. 1985ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ جي رسالي ''مهراڻ'' آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر شايع ڪيو. ان جي اداريي ۾ چيو ويو ته پاڪستان جو حقيقي خالق سنڌ آهي. اداريي ۾ اهو به افسوس ظاهر ڪيو ويو ته پاڪستان جي قيام کان پوءِ سنڌ جي ڪردار کي ڄاڻي واڻي گهٽايو ويو؛ جهڙوڪ محمد علي جناح جي جنم ڀومي جهرڪ کي نظرانداز ڪري وزير مينشن ڪراچي کي اڳيان آڻڻ، ۽ سنڌي اڳواڻن جي خدمتن کي پاڪستان جي قيام ۾ مناسب طور تسليم نه ڪرڻ.<ref name="MehranFreedomMovement1985p5">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=5 }}</ref><ref name="MehranFreedomMovement1985p6">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=6 }}</ref> سنڌ طرفان پنهنجي اسلامي ڪردار ۽ آزاديءَ جي تحريڪ ۾ ڪردار تي زور ڏيڻ جو هڪ سياسي سبب صوبائي خودمختياريءَ جو مطالبو هو. سنڌ چاهيو ٿي ته مرڪز جو ڪردار صوبائي معاملن ۾ گهٽ کان گهٽ هجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == ون يونٽ ۽ سنڌي قومپرست تاريخ نويسي == سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ بنيادي تبديلي ون يونٽ جي دور ۾ آئي. 1955ع ۾ اولهه پاڪستان جا صوبا هڪ يونٽ ۾ ضم ڪيا ويا، جنهن سبب سنڌ پاڻ کي ٻيهر اهڙي صورتحال ۾ محسوس ڪيو، جهڙي طرح نوآبادياتي دور ۾ اها بمبئي پريزيڊنسيءَ جو حصو هئي. بمبئي جي جاءِ تي هاڻي لاهور جو غلبو محسوس ڪيو ويو. سنڌ پنهنجي سياسي آزادي ٻيهر وڃائي ويٺي. ون يونٽ جي عمل سنڌ جي ڪجهه سياستدانن جي موقعي پرستيءَ کي به ظاهر ڪيو، جن مرڪزي حڪومت سان گڏجي سنڌ کي ون يونٽ جو حصو بڻائڻ ۾ مدد ڪئي. ساڳئي وقت اهڙا اڳواڻ به سامهون آيا، جن ون يونٽ جي مخالفت ڪئي ۽ ان سبب تڪليفون برداشت ڪيون. هن دور سنڌ جي تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جو نئون تصور پيدا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ون يونٽ سنڌين کي سياسي طور وڌيڪ پختو ڪيو، ڇاڪاڻ ته سنڌ مجموعي طور پنجاب جي سياسي غلبي هيٺ تڪليفون ڀوڳيون. هن دور ۾ بئراج جي زرخيز زمين فوجي آفيسرن ۽ اعليٰ بيوروڪريٽن کي الاٽ ڪئي وئي، جنهن سان سنڌي هارين جا حق متاثر ٿيا. سرڪاري ملازمتن ۾ سنڌين کي مناسب حصو نه مليو، جنهن سبب وڌندڙ وچولي طبقي ۾ مايوسي پيدا ٿي. انهن تجربن کان پوءِ سنڌين محسوس ڪيو ته نه “باب الاسلام” واري حيثيت ۽ نه آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سندن ڪردار، انهن کي سندن حق ڏيارڻ ۾ مددگار ثابت ٿيا. ان احساس سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو رخ بدلائي ڇڏيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌي قومپرستي تاريخ جي تجزيي جو مرڪزي نقطو بڻجي وئي. ماضيءَ کي حال جي روشنيءَ ۾ پرکيو ويو، خاص طور پرڏيهي حملن جي اثرن کي هن انداز سان ڏٺو ويو ته سنڌ بار بار پرڏيهي غلبي سبب ڪيئن متاثر ٿي. پرڏيهي غلبي جي موضوع سنڌ جي اهڙي تصوير ٺاهي، جنهن ۾ سنڌ کي مظلوم ۽ استحصال جو شڪار علائقو طور پيش ڪيو ويو. ساڳئي وقت تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جي ڪردار کي نمايان ڪيو ويو، ته جيئن نئين نسل لاءِ ڪردار جا نمونا پيدا ڪيا وڃن.<ref name="MubarakAli1994p45">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=سنڌ خاموشي ڪي آواز |location=لاهور |year=1994 |page=45 }}</ref> == سيڪيولر قومپرست تعبير ۽ قديم سنڌ == سنڌي قومپرستيءَ هيٺ ٺهيل نئين تاريخ نويسي مذهبي نه پر سيڪيولر هئي. سنڌي ثقافت ۽ تهذيب جون پاڙون قديم ماضيءَ ۾ ڳوليون ويون ۽ دعويٰ ڪئي وئي ته سنڌ جي تهذيبي حيثيت بابلي، آشوري ۽ مصري تهذيبن جي برابر آهي. سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب سنڌين لاءِ فخر جو ذريعو بڻجي، ۽ موهن جو دڙو سنڌ جي قديم ماضيءَ جي علامت طور اڀريو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == جي. ايم. سيد جي تاريخي تعبير == جي. ايم. سيد سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ اهم نوان رجحان متعارف ڪرايا. هن عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ لاءِ برڪت نه، پر هڪ جارحيت قرار ڏنو. سندس خيال ۾ محمد بن قاسم به ٻين حمله آورن وانگر هڪ جارح هو، جنهن سنڌ جا وسيلا لٽيا. هن دليل لاءِ ساڳيو منطق استعمال ڪيو، جيڪو سليمان ندوي ترڪ حمله آورن بابت ڏنو هو. جي. ايم. سيد موجب اٺين صديءَ تائين اموي دور ۾ عرب حاڪمن جو اصل اسلامي روح ختم ٿي چڪو هو ۽ اهي دنياوي ۽ سامراجي طاقت بڻجي چڪا هئا؛ تنهنڪري سنڌ جي عرب فتح اسلام نه پر عرب سلطنت جي توسيع هئي.<ref name="ArisarGMSayyidp56">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=56 }}</ref> هن تعبير محمد بن قاسم کي هيرو مان جارح ۾ تبديل ڪيو ۽ راجا ڏاهر کي مادر وطن جو محافظ بڻايو، جنهن حمله آورن سان ٺاهه ڪرڻ بدران وڙهندي جان قربان ڪئي. جي. ايم. سيد چچ نامو ۽ جنت السنڌ جهڙن تاريخي ماخذن تي به تنقيد ڪئي، ڇاڪاڻ ته سندس خيال ۾ اهي حمله آورن جي واکاڻ ڪن ٿا ۽ پڙهندڙن کي حقيقي تاريخي شعور کان محروم ڪن ٿا.<ref name="ArisarGMSayyidp55">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=55 }}</ref> جي. ايم. سيد جي نظر ۾ سنڌ تي حملو ڪندڙ سڀ پرڏيهي فاتح هڪ ئي زمري ۾ اچن ٿا، ڀلي انهن جو مذهب ڪهڙو به هجي. انهن ۾ ايران جو دارا، عربن جو محمد بن قاسم، غزنيءَ جو محمود، دهليءَ جو علاؤالدين، قنڌار جو شاهه بيگ ارغون، مغلن جو خان خانان ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو چارلس نيپيئر شامل ڪيا ويا. انهن سڀني کي سنڌ جا غاصب ۽ تباهه ڪندڙ قرار ڏنو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidp58">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=58 }}</ref> == غدارن ۽ سورمن جو تصور == 1956ع کان پوءِ سياسي صورتحال سنڌ جي تاريخ کي “غدارن” ۽ “سورمن” جي انداز ۾ لکڻ طرف وٺي وئي. جيڪي ماڻهو ذاتي مفادن لاءِ سنڌ کي وڪڻندڙ سمجهيا ويا، انهن کي غدار چيو ويو، جڏهن ته جيڪي مادر وطن لاءِ قرباني ڏيندڙ سمجهيا ويا، انهن کي سورمو قرار ڏنو ويو. سنڌ جي دفاع ڪندڙن ۾ راجا ڏاهر، دودو سومرو، دريا خان، مخدوم بلاول، شاهه عنايت ۽ هوش محمد کي شامل ڪيو ويو. غدارن ۾ قاضي قاضن، نائومل ۽ مير علي مراد جا نالا کنيا ويا. هن تاريخ نويسيءَ جو پيغام اهو هو ته ڪيچ مڪران، ٺٽي، مياڻي ۽ دٻي ۾ وڙهيل سنڌ جي آزاديءَ جون جنگيون اڃا ختم نه ٿيون آهن، پر اها جنگ هر شهر ۽ ڳوٺ ۾ جاري آهي.<ref name="ArisarGMSayyidp63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=63 }}</ref> == مغل دور، تاريخ مظھر شاهجهاني ۽ پرڏيهي غلبو == سنڌ تي مغل دور جي پرڏيهي قبضي جا اثر بيان ڪرڻ لاءِ سنڌي ادبي بورڊ 1962ع ۾ يوسف ميرڪ جي اصل ماخذ ''تاريخ مظھر شاهجهاني'' شايع ڪئي. ان جو مقدمو پير حسام الدين راشدي لکيو. هن مقدمي ۾ خاص طور اهي واقعا چونڊيا ويا، جن ۾ ظلم ۽ استحصال جي تصوير ملي ٿي ۽ جيڪي سنڌ جي ان وقت جي سياسي حالت سان لاڳاپيل لڳندا هئا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962p21">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |page=21 }}</ref> پير حسام الدين راشدي، يوسف ميرڪ جي حوالي سان، سيوهڻ جي گورنر جي ظلم، ماڻهن کي ڪوڙا هڻڻ ۽ اذيت ڏيڻ جا واقعا بيان ڪيا. مغل عملدارن طرفان ماڻهن جي ملڪيت ضبط ڪرڻ، سندن وسيلن ۽ دولت کان محروم ڪرڻ، ڦورن ۽ ڌاڙيلن جي سرپرستي ڪرڻ ۽ ڳرا محصول لاڳو ڪرڻ جهڙا عمل بيان ڪيا ويا. نتيجي طور سيوهڻ جو علائقو برباد ٿيو، ڳوٺ ۽ شهر ويران ٿيا، ۽ ماڻهو پنهنجا گهر ڇڏي پري علائقن ۾ پناهه وٺڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962pp30-31">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |pages=30–31 }}</ref> == عثمان ڏيپلائي ۽ مزاحمتي ادب == پرڏيهي قبضي خلاف مزاحمت جو اظهار ادبي صورت ۾ به ٿيو. عثمان ڏيپلائي 1962ع ۾ پنهنجو تاريخي ناول ''سانگهڙ'' شايع ڪيو، جنهن جو موضوع انگريزن خلاف حرن جي جدوجهد هو. هن ناول سنڌ جي نئين نسل تائين اهو پيغام پهچايو ته سياسي غلبي ۽ حقن جي جدوجهد خلاف ڪيئن وڙهجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == سنڌ جي ثقافتي علامتون ۽ قوميت == سنڌ جي ماضيءَ جي عظمت بيان ڪرڻ کي به اهم سمجهيو ويو، ته جيئن سنڌين ۾ فخر جو احساس پيدا ٿئي. انهن علامتن ۾ موهن جو دڙو، ڄام نندي جو مقبرو، رني ڪوٽ، عمرڪوٽ جا قلعا، حيدرآباد جا بادگير، اجرڪ، رلي، ڪاشيءَ جو ڪم ۽ هالا جو فرنيچر شامل هئا. ادبي شخصيتن ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي، سچل سرمست ۽ سامي کي سنڌي ٻوليءَ کي شاهوڪار ڪندڙ ۽ سنڌي قومي شعور پيدا ڪندڙ شخصيتن طور پيش ڪيو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidpp62-63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |pages=62–63 }}</ref> سنڌي قومپرستيءَ جو بنياد مذهب بدران ٻولي ۽ علائقي تي رکيو ويو. هن خيال موجب جيڪي ماڻهو سنڌ ۾ رهن ٿا ۽ سنڌي ٻولي ڳالهائين ٿا، اهي سنڌي آهن. ٻن قومن واري نظريي کي رد ڪندي قوميت جو تصور سيڪيولر بنيادن تي قائم ڪيو ويو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == قومپرست تاريخ نويسيءَ تي تنقيد == قومپرست فريم ورڪ ۾ تاريخ لکڻ بابت تنقيد پڻ ڪئي وئي آهي. ڊاڪٽر مبارڪ علي موجب اهڙي تاريخ نويسيءَ ۾ ڪڏهن ڪڏهن حقيقتن کي مسخ ڪري يا چونڊي استعمال ڪيو ويو، ته جيئن اهي قومي بيانئي سان ٺهڪي اچن. تاريخي طريقيڪار کي مڪمل طور لاڳو ڪرڻ بدران جذباتي ۽ مبالغو آميز بيان اختيار ڪيو ويو. ان تاريخ نويسيءَ جو وڏو مقصد سياسي استعمال بڻجي ويو، جنهن سبب سنڌ جي تاريخ نويسي هڪ مرحلي تي بيهي رهي ۽ نون علمي موضوعن ڏانهن گهربل اڳڀرائي نه ڪري سگهي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == اڻلکيل ۽ نظرانداز ٿيل موضوع == سنڌ جي تاريخ اڃا مڪمل نه سمجهي وڃي ٿي. ڪيترائي موضوع اڃا وڌيڪ تحقيق گهرن ٿا، جهڙوڪ زرعي ڍانچي ۾ تبديليون، نون ٽيڪنالاجيڪل طريقن جو تعارف، هارين جو ڪردار، هاري بغاوتن جو وجود يا عدم وجود، سنڌ جا پاڙيسري ملڪن سان لاڳاپا، ثقافتي ۽ واپاري رابطا، اميلن ۽ ڀائيبندن جو سماجي ڪردار، ۽ سنڌ ۾ مذهب جو ڪردار، خاص طور نانڪ پنٿين ۽ سکن جي حوالي سان. ڪلاڊ مارڪووٽس جي ڪتاب ''The Global World of the Indian Merchants (1750–1967)'' ۾ شڪارپوري ۽ حيدرآبادي واپارين جي عالمي تجارتي سرگرمين کي بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو سنڌ جي مؤرخن وٽ اڳ ۾ گهڻو نظرانداز ٿيل موضوع رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == نتيجو == سنڌ جي تاريخ نويسي قومي تاريخ، علائقائي سڃاڻپ، اسلامي بيانئي، آزاديءَ جي تحريڪ، ون يونٽ، سنڌي قومپرستي ۽ سيڪيولر ثقافتي تعبيرن جي وچ ۾ تبديل ٿيندي رهي آهي. ان تاريخ نويسيءَ سنڌ جي جدا تاريخي حيثيت، ثقافتي ورثي ۽ سياسي جدوجهد کي نمايان ڪيو، پر ساڳئي وقت ان تي اهو اعتراض به ڪيو ويو ته اها ڪڏهن ڪڏهن تنگ قومپرستي ۽ سياسي مقصدن تائين محدود ٿي وئي. سنڌ جي تاريخ کي وڌيڪ جامع ۽ علمي انداز ۾ لکڻ لاءِ ضروري آهي ته اها صرف سياست جي خدمت نه ڪري، پر اهڙو وسيع تاريخي شعور پيدا ڪري، جيڪو ماڻهن کي ماضي ۽ حال ٻنهي کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==حوالا== [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] kr0q6shg6yxsyootthygb9jw1xksuy9 390313 390311 2026-07-01T12:11:52Z Ibne maryam 17680 /* */ 390313 wikitext text/x-wiki '''سنڌ جي تاريخ نويسي''' ('''Historiography of Sindh''') سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسيءَ جي لاڳاپي سان لاڳاپيل هڪ اهم موضوع آهي. قومي تاريخ عام طور تي تاريخي حقيقتن کي قوم ۽ ان جي مرڪز جي چوڌاري بيان ڪري ٿي، جڏهن ته علائقا اڪثر ڪناري تي رهجي وڃن ٿا ۽ انهن کي مڪمل يا تفصيلي تاريخي بيان نٿو ملي. ان جي ابتڙ، علائقائي تاريخون پنهنجي مخصوص علائقي، ثقافتي روايتن، ٻولي ۽ سڃاڻپ تي زور ڏين ٿيون، ته جيئن اهي قومي تاريخ ۾ پنهنجي جدا حيثيت قائم ڪري سگهن.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=Essays On The History of Sindh |publisher=فڪشن هائوس |location=لاهور |year=2005 |pages=17–27 }}</ref> == قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسي == قومي ۽ علائقائي تاريخن جا مقصد به مختلف رهيا آهن. قومي تاريخ منتشر ۽ جدا جدا عنصرن کي هڪ قومي سڃاڻپ هيٺ گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، جڏهن ته علائقائي تاريخون پنهنجي ثقافتي قدرن، روايتن ۽ سياسي حيثيت کي اجاگر ڪري پنهنجي معاملن ۾ آزاد ڪردار ادا ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪن ٿيون. نوآبادياتي دور جي خاتمي ۽ نون ملڪن جي قيام کان پوءِ، پراڻين حدن جي تبديليءَ سبب قوم رياست ۽ صوبن جي وچ ۾ تضاد پيدا ٿيا. علائقن وٽ پنهنجي جدا تاريخ ۽ ثقافت هئي، جڏهن ته نئين قوم رياست کي پنهنجي تاريخ نئين زاويي سان ٺاهڻي هئي. اهڙي صورتحال ۾ قومي تاريخ ڪڏهن ڪڏهن سياسي غلبي، قومي سڃاڻپ جي تشهير ۽ علائقائي قوميتن جي دٻاءَ لاءِ استعمال ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == پاڪستان ۾ سنڌ جي علائقائي حيثيت == پاڪستان جي قيام وقت ملڪ ۾ پنج صوبا هئا، جن وٽ پنهنجي جدا سڃاڻپ موجود هئي. پاڪستان هڪ نئون ملڪ هو، تنهنڪري ان جي شروعاتي دور ۾ قومي وحدت ۽ قوم سازيءَ تي وڌيڪ زور ڏنو ويو. صوبي سان وابستگيءَ کي سرڪاري سطح تي ڪڏهن ڪڏهن تنقيد جو نشانو بڻايو ويو، ڇاڪاڻ ته ان کي قوم سازيءَ جي راهه ۾ رڪاوٽ سمجهيو ويندو هو. سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي سياسي عمل ۾ ٿيندڙ تبديلين کي ظاهر ڪري ٿي؛ جيئن جيئن سياسي جوڙجڪ بدلبي رهي، تيئن سنڌ جي تاريخ لکڻ جا رخ به تبديل ٿيندا رهيا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ هڪ الڳ حيثيت رکي ٿي، ڇاڪاڻ ته اها بنگال ۽ پنجاب وانگر ورهايل نه ٿي. سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي به پشتونن يا بلوچن وانگر ٻن يا وڌيڪ ملڪن ۾ وڏي پيماني تي ورهايل نه هئي. تاريخي ۽ جاگرافيائي طور سنڌ قديم زماني کان پنهنجي جداگانه سڃاڻپ رکي ٿي، جنهن ڪري اها پاڪستان جي ٻين صوبن کان هڪ خاص ۽ ممتاز حيثيت رکي ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي ۽ ورهاڱي کان اڳ جي تاريخ نويسي == تاريخ ڪنهن به علائقي کي تاريخي مرتبو ڏيڻ جو طاقتور ذريعو آهي، ڇاڪاڻ ته اها ان علائقي جون پاڙون ماضي ۾ ڳولي ٿي. ان شعور تحت ورهاڱي کان اڳ سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد سنڌ جي تاريخ کي نئين سر مرتب ڪرڻ هو. ان جي تاريخي رسالي ۾ سنڌ جي تاريخ جي مختلف پهلوئن تي تحقيقي مضمون شايع ٿيندا هئا. خاص طور قديم دور تي زور ڏنو ويو، ته جيئن سنڌ جي تاريخي قدامت ثابت ڪري سگهجي. جيئن ته هن سوسائٽيءَ ۾ هندو ۽ انگريز مؤرخ وڌيڪ سرگرم هئا، تنهنڪري تاريخ نويسيءَ ۾ سيڪيولر رجحان نمايان رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == ورهاڱي کان پوءِ سنڌي تاريخ نويسي == ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسي نون خيالن ۽ رجحانن سان سامهون آئي. ان جو مرڪزي نقطو اهو هو ته سنڌ تاريخي، ثقافتي ۽ لساني طور پاڪستان جي ٻين صوبن کان مختلف آهي. صوبائي سڃاڻپ تي زور ورهاڱي جي نتيجن سبب وڌيو. ڪراچي، جيڪا سنڌ جو اهم شهر ۽ بندرگاهه هئي، وفاقي علائقو قرار ڏئي نئين ملڪ جي گادي بڻائي وئي. سنڌ ان فيصلي خلاف احتجاج ڪيو، پر اهو احتجاج اثرائتو ثابت نه ٿيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي هندو آبادي وڏي پيماني تي لڏي وئي ۽ ان جي جاءِ تي اردو ڳالهائيندڙ آبادي آئي. هن تبديليءَ سنڌي قوميت کي ڪمزور ڪيو. ثقافتي ۽ لساني دٻاءَ کي منهن ڏيڻ لاءِ سنڌي دانشورن سنڌ جي تاريخ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ طرف ڌيان ڏنو، ته جيئن سنڌ جي جدا سڃاڻپ کي برقرار رکيو وڃي. ان مقصد لاءِ سنڌي ادبي بورڊ قائم ڪيو ويو، جنهن سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ تاريخي تحقيق جي حوصلا افزائي ڪئي. بورڊ سنڌ جي قديم کان جديد دور تائين نو جلدن ۾ جامع تاريخ شايع ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ سنڌ جي تاريخ بابت فارسي اصل ماخذ پڻ شايع ڪيا، ته جيئن مؤرخن کي بنيادي مواد ملي سگهي. انهن مان ڪجهه ڪتاب بعد ۾ سنڌي ۽ اردو ۾ ترجمو ٿيا، جنهن سان اردو پڙهندڙن لاءِ سنڌ جي تاريخ کي سمجهڻ جا نوان رستا کليا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == اسلام، عرب فتح ۽ باب الاسلام جو تصور == ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جي هڪ اهم خصوصيت سنڌ جي تاريخ ۾ اسلام جي ڪردار تي زور هو. عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ کي “باب الاسلام” يعني اسلام جو دروازو بڻائيندڙ واقعو سمجهيو ويو. محمد بن قاسم کي هڪ اهم تاريخي هيرو طور پيش ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته هن کي سنڌ ۾ اسلام آڻيندڙ فاتح طور بيان ڪيو ويو. اسلام پسند تاريخ نويسيءَ ۾ عرب فتح ۽ عرب فاتح سنڌ جي اسلامي سڃاڻپ جا وڏا نشان بڻيا، ۽ باب الاسلام جو تصور سالياني يادگيريءَ جو موضوع پڻ بڻيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سيد سليمان ندوي پنهنجي ڪتاب ''عرب و هند ڪي تعلقات'' ۾ عربن جي سنڌ فتح ۽ اتر هندستان تي ترڪن جي فتحن ۾ فرق بيان ڪيو. سندس خيال موجب سنڌ فتح ڪندڙ عرب اسلامي ماحول ۾ رهندا هئا ۽ اسلامي تعليمات کان واقف هئا، جڏهن ته ترڪ، افغان ۽ مغل حڪمران فقط نالي ماتر مسلمان هئا ۽ اسلامي تعليمات جا حقيقي نمائندا نه هئا. ان خيال موجب سنڌ جو اسلامي ڪردار پاڪستان جي ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پختو سمجهيو ويو.<ref name="SuleimanNadvi-ArabHind-1976">{{cite book |last=ندوي |first=سليمان |title=عرب و هند ڪي تعلقات |location=ڪراچي |year=1976 |pages=107، 192 }}</ref> محمد علي جناح جي هڪ تقرير جو حوالو پڻ ڏنو ويو، جنهن ۾ هن سنڌ کي خراج تحسين پيش ڪندي چيو ته پاڪستان حقيقت ۾ ان ڏينهن وجود ۾ آيو، جڏهن پهريون مسلمان سنڌ جي سرزمين تي آيو. ورهاڱي کان پوءِ هن تصور سنڌ کي ٻين صوبن کان اسلامي روايتن جي وارث طور الڳ ڏيکارڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سنڌ جو ڪردار == سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو ٻيو اهم پهلو آزاديءَ جي تحريڪ ۽ پاڪستان جي قيام ۾ سنڌ جي ڪردار تي زور آهي. سنڌ جي ماڻهن خلافت تحريڪ، هجرت تحريڪ ۽ ريشمي رومال تحريڪ ۾ سرگرم حصو ورتو. انهن تحريڪن سنڌ جي ماڻهن کي هندستان جي مسلمانن سان ويجهو آندو. سنڌ کي بمبئي کان جدا ڪرڻ جي جدوجهد پڻ هندستاني مسلمانن جي سياسي مطالبن لاءِ مددگار ثابت ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ پاڪستان جي قيام واري جدوجهد ۾ پنهنجي ڪردار تي به فخر ڪري ٿي. 1938ع ۾ شيخ عبدالمجيد سنڌي صوبائي مسلم ليگ جي اجلاس ۾ پاڪستان بابت قرارداد پيش ڪئي، جيڪا اڪثريت سان منظور ٿي. 1943ع ۾ سنڌ اسيمبلي پاڪستان قرارداد جي حمايت ڪئي. ان موقعي تي جي. ايم. سيد تقرير ڪندي چيو ته هندستان جا مسلمان جدا قوم آهن، ڇاڪاڻ ته انهن جي جدا تاريخ، ثقافت، ادب، روايتون ۽ سياسي توڙي معاشي نظام آهن؛ تنهنڪري انهن کي جدا وطن ڏنو وڃي.<ref name="MehranFreedomMovement1985">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |pages=17–18 }}</ref> سنڌ اسيمبلي 1946ع ۾ پاڪستان جي قرارداد جي حمايت ڪندڙ پهرين اسيمبلي طور پيش ڪئي وئي. 1985ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ جي رسالي ''مهراڻ'' آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر شايع ڪيو. ان جي اداريي ۾ چيو ويو ته پاڪستان جو حقيقي خالق سنڌ آهي. اداريي ۾ اهو به افسوس ظاهر ڪيو ويو ته پاڪستان جي قيام کان پوءِ سنڌ جي ڪردار کي ڄاڻي واڻي گهٽايو ويو؛ جهڙوڪ محمد علي جناح جي جنم ڀومي جهرڪ کي نظرانداز ڪري وزير مينشن ڪراچي کي اڳيان آڻڻ، ۽ سنڌي اڳواڻن جي خدمتن کي پاڪستان جي قيام ۾ مناسب طور تسليم نه ڪرڻ.<ref name="MehranFreedomMovement1985p5">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=5 }}</ref><ref name="MehranFreedomMovement1985p6">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=6 }}</ref> سنڌ طرفان پنهنجي اسلامي ڪردار ۽ آزاديءَ جي تحريڪ ۾ ڪردار تي زور ڏيڻ جو هڪ سياسي سبب صوبائي خودمختياريءَ جو مطالبو هو. سنڌ چاهيو ٿي ته مرڪز جو ڪردار صوبائي معاملن ۾ گهٽ کان گهٽ هجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == ون يونٽ ۽ سنڌي قومپرست تاريخ نويسي == سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ بنيادي تبديلي ون يونٽ جي دور ۾ آئي. 1955ع ۾ اولهه پاڪستان جا صوبا هڪ يونٽ ۾ ضم ڪيا ويا، جنهن سبب سنڌ پاڻ کي ٻيهر اهڙي صورتحال ۾ محسوس ڪيو، جهڙي طرح نوآبادياتي دور ۾ اها بمبئي پريزيڊنسيءَ جو حصو هئي. بمبئي جي جاءِ تي هاڻي لاهور جو غلبو محسوس ڪيو ويو. سنڌ پنهنجي سياسي آزادي ٻيهر وڃائي ويٺي. ون يونٽ جي عمل سنڌ جي ڪجهه سياستدانن جي موقعي پرستيءَ کي به ظاهر ڪيو، جن مرڪزي حڪومت سان گڏجي سنڌ کي ون يونٽ جو حصو بڻائڻ ۾ مدد ڪئي. ساڳئي وقت اهڙا اڳواڻ به سامهون آيا، جن ون يونٽ جي مخالفت ڪئي ۽ ان سبب تڪليفون برداشت ڪيون. هن دور سنڌ جي تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جو نئون تصور پيدا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ون يونٽ سنڌين کي سياسي طور وڌيڪ پختو ڪيو، ڇاڪاڻ ته سنڌ مجموعي طور پنجاب جي سياسي غلبي هيٺ تڪليفون ڀوڳيون. هن دور ۾ بئراج جي زرخيز زمين فوجي آفيسرن ۽ اعليٰ بيوروڪريٽن کي الاٽ ڪئي وئي، جنهن سان سنڌي هارين جا حق متاثر ٿيا. سرڪاري ملازمتن ۾ سنڌين کي مناسب حصو نه مليو، جنهن سبب وڌندڙ وچولي طبقي ۾ مايوسي پيدا ٿي. انهن تجربن کان پوءِ سنڌين محسوس ڪيو ته نه “باب الاسلام” واري حيثيت ۽ نه آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سندن ڪردار، انهن کي سندن حق ڏيارڻ ۾ مددگار ثابت ٿيا. ان احساس سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو رخ بدلائي ڇڏيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌي قومپرستي تاريخ جي تجزيي جو مرڪزي نقطو بڻجي وئي. ماضيءَ کي حال جي روشنيءَ ۾ پرکيو ويو، خاص طور پرڏيهي حملن جي اثرن کي هن انداز سان ڏٺو ويو ته سنڌ بار بار پرڏيهي غلبي سبب ڪيئن متاثر ٿي. پرڏيهي غلبي جي موضوع سنڌ جي اهڙي تصوير ٺاهي، جنهن ۾ سنڌ کي مظلوم ۽ استحصال جو شڪار علائقو طور پيش ڪيو ويو. ساڳئي وقت تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جي ڪردار کي نمايان ڪيو ويو، ته جيئن نئين نسل لاءِ ڪردار جا نمونا پيدا ڪيا وڃن.<ref name="MubarakAli1994p45">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=سنڌ خاموشي ڪي آواز |location=لاهور |year=1994 |page=45 }}</ref> == سيڪيولر قومپرست تعبير ۽ قديم سنڌ == سنڌي قومپرستيءَ هيٺ ٺهيل نئين تاريخ نويسي مذهبي نه پر سيڪيولر هئي. سنڌي ثقافت ۽ تهذيب جون پاڙون قديم ماضيءَ ۾ ڳوليون ويون ۽ دعويٰ ڪئي وئي ته سنڌ جي تهذيبي حيثيت بابلي، آشوري ۽ مصري تهذيبن جي برابر آهي. سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب سنڌين لاءِ فخر جو ذريعو بڻجي، ۽ موهن جو دڙو سنڌ جي قديم ماضيءَ جي علامت طور اڀريو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == جي. ايم. سيد جي تاريخي تعبير == جي. ايم. سيد سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ اهم نوان رجحان متعارف ڪرايا. هن عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ لاءِ برڪت نه، پر هڪ جارحيت قرار ڏنو. سندس خيال ۾ محمد بن قاسم به ٻين حمله آورن وانگر هڪ جارح هو، جنهن سنڌ جا وسيلا لٽيا. هن دليل لاءِ ساڳيو منطق استعمال ڪيو، جيڪو سليمان ندوي ترڪ حمله آورن بابت ڏنو هو. جي. ايم. سيد موجب اٺين صديءَ تائين اموي دور ۾ عرب حاڪمن جو اصل اسلامي روح ختم ٿي چڪو هو ۽ اهي دنياوي ۽ سامراجي طاقت بڻجي چڪا هئا؛ تنهنڪري سنڌ جي عرب فتح اسلام نه پر عرب سلطنت جي توسيع هئي.<ref name="ArisarGMSayyidp56">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=56 }}</ref> هن تعبير محمد بن قاسم کي هيرو مان جارح ۾ تبديل ڪيو ۽ راجا ڏاهر کي مادر وطن جو محافظ بڻايو، جنهن حمله آورن سان ٺاهه ڪرڻ بدران وڙهندي جان قربان ڪئي. جي. ايم. سيد چچ نامو ۽ جنت السنڌ جهڙن تاريخي ماخذن تي به تنقيد ڪئي، ڇاڪاڻ ته سندس خيال ۾ اهي حمله آورن جي واکاڻ ڪن ٿا ۽ پڙهندڙن کي حقيقي تاريخي شعور کان محروم ڪن ٿا.<ref name="ArisarGMSayyidp55">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=55 }}</ref> جي. ايم. سيد جي نظر ۾ سنڌ تي حملو ڪندڙ سڀ پرڏيهي فاتح هڪ ئي زمري ۾ اچن ٿا، ڀلي انهن جو مذهب ڪهڙو به هجي. انهن ۾ ايران جو دارا، عربن جو محمد بن قاسم، غزنيءَ جو محمود، دهليءَ جو علاؤالدين، قنڌار جو شاهه بيگ ارغون، مغلن جو خان خانان ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو چارلس نيپيئر شامل ڪيا ويا. انهن سڀني کي سنڌ جا غاصب ۽ تباهه ڪندڙ قرار ڏنو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidp58">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=58 }}</ref> == غدارن ۽ سورمن جو تصور == 1956ع کان پوءِ سياسي صورتحال سنڌ جي تاريخ کي “غدارن” ۽ “سورمن” جي انداز ۾ لکڻ طرف وٺي وئي. جيڪي ماڻهو ذاتي مفادن لاءِ سنڌ کي وڪڻندڙ سمجهيا ويا، انهن کي غدار چيو ويو، جڏهن ته جيڪي مادر وطن لاءِ قرباني ڏيندڙ سمجهيا ويا، انهن کي سورمو قرار ڏنو ويو. سنڌ جي دفاع ڪندڙن ۾ راجا ڏاهر، دودو سومرو، دريا خان، مخدوم بلاول، شاهه عنايت ۽ هوش محمد کي شامل ڪيو ويو. غدارن ۾ قاضي قاضن، نائومل ۽ مير علي مراد جا نالا کنيا ويا. هن تاريخ نويسيءَ جو پيغام اهو هو ته ڪيچ مڪران، ٺٽي، مياڻي ۽ دٻي ۾ وڙهيل سنڌ جي آزاديءَ جون جنگيون اڃا ختم نه ٿيون آهن، پر اها جنگ هر شهر ۽ ڳوٺ ۾ جاري آهي.<ref name="ArisarGMSayyidp63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=63 }}</ref> == مغل دور، تاريخ مظھر شاهجهاني ۽ پرڏيهي غلبو == سنڌ تي مغل دور جي پرڏيهي قبضي جا اثر بيان ڪرڻ لاءِ سنڌي ادبي بورڊ 1962ع ۾ يوسف ميرڪ جي اصل ماخذ ''تاريخ مظھر شاهجهاني'' شايع ڪئي. ان جو مقدمو پير حسام الدين راشدي لکيو. هن مقدمي ۾ خاص طور اهي واقعا چونڊيا ويا، جن ۾ ظلم ۽ استحصال جي تصوير ملي ٿي ۽ جيڪي سنڌ جي ان وقت جي سياسي حالت سان لاڳاپيل لڳندا هئا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962p21">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |page=21 }}</ref> پير حسام الدين راشدي، يوسف ميرڪ جي حوالي سان، سيوهڻ جي گورنر جي ظلم، ماڻهن کي ڪوڙا هڻڻ ۽ اذيت ڏيڻ جا واقعا بيان ڪيا. مغل عملدارن طرفان ماڻهن جي ملڪيت ضبط ڪرڻ، سندن وسيلن ۽ دولت کان محروم ڪرڻ، ڦورن ۽ ڌاڙيلن جي سرپرستي ڪرڻ ۽ ڳرا محصول لاڳو ڪرڻ جهڙا عمل بيان ڪيا ويا. نتيجي طور سيوهڻ جو علائقو برباد ٿيو، ڳوٺ ۽ شهر ويران ٿيا، ۽ ماڻهو پنهنجا گهر ڇڏي پري علائقن ۾ پناهه وٺڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962pp30-31">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |pages=30–31 }}</ref> == عثمان ڏيپلائي ۽ مزاحمتي ادب == پرڏيهي قبضي خلاف مزاحمت جو اظهار ادبي صورت ۾ به ٿيو. عثمان ڏيپلائي 1962ع ۾ پنهنجو تاريخي ناول ''سانگهڙ'' شايع ڪيو، جنهن جو موضوع انگريزن خلاف حرن جي جدوجهد هو. هن ناول سنڌ جي نئين نسل تائين اهو پيغام پهچايو ته سياسي غلبي ۽ حقن جي جدوجهد خلاف ڪيئن وڙهجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == سنڌ جي ثقافتي علامتون ۽ قوميت == سنڌ جي ماضيءَ جي عظمت بيان ڪرڻ کي به اهم سمجهيو ويو، ته جيئن سنڌين ۾ فخر جو احساس پيدا ٿئي. انهن علامتن ۾ موهن جو دڙو، ڄام نندي جو مقبرو، رني ڪوٽ، عمرڪوٽ جا قلعا، حيدرآباد جا بادگير، اجرڪ، رلي، ڪاشيءَ جو ڪم ۽ هالا جو فرنيچر شامل هئا. ادبي شخصيتن ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي، سچل سرمست ۽ سامي کي سنڌي ٻوليءَ کي شاهوڪار ڪندڙ ۽ سنڌي قومي شعور پيدا ڪندڙ شخصيتن طور پيش ڪيو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidpp62-63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |pages=62–63 }}</ref> سنڌي قومپرستيءَ جو بنياد مذهب بدران ٻولي ۽ علائقي تي رکيو ويو. هن خيال موجب جيڪي ماڻهو سنڌ ۾ رهن ٿا ۽ سنڌي ٻولي ڳالهائين ٿا، اهي سنڌي آهن. ٻن قومن واري نظريي کي رد ڪندي قوميت جو تصور سيڪيولر بنيادن تي قائم ڪيو ويو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == قومپرست تاريخ نويسيءَ تي تنقيد == قومپرست فريم ورڪ ۾ تاريخ لکڻ بابت تنقيد پڻ ڪئي وئي آهي. ڊاڪٽر مبارڪ علي موجب اهڙي تاريخ نويسيءَ ۾ ڪڏهن ڪڏهن حقيقتن کي مسخ ڪري يا چونڊي استعمال ڪيو ويو، ته جيئن اهي قومي بيانئي سان ٺهڪي اچن. تاريخي طريقيڪار کي مڪمل طور لاڳو ڪرڻ بدران جذباتي ۽ مبالغو آميز بيان اختيار ڪيو ويو. ان تاريخ نويسيءَ جو وڏو مقصد سياسي استعمال بڻجي ويو، جنهن سبب سنڌ جي تاريخ نويسي هڪ مرحلي تي بيهي رهي ۽ نون علمي موضوعن ڏانهن گهربل اڳڀرائي نه ڪري سگهي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == اڻلکيل ۽ نظرانداز ٿيل موضوع == سنڌ جي تاريخ اڃا مڪمل نه سمجهي وڃي ٿي. ڪيترائي موضوع اڃا وڌيڪ تحقيق گهرن ٿا، جهڙوڪ زرعي ڍانچي ۾ تبديليون، نون ٽيڪنالاجيڪل طريقن جو تعارف، هارين جو ڪردار، هاري بغاوتن جو وجود يا عدم وجود، سنڌ جا پاڙيسري ملڪن سان لاڳاپا، ثقافتي ۽ واپاري رابطا، اميلن ۽ ڀائيبندن جو سماجي ڪردار، ۽ سنڌ ۾ مذهب جو ڪردار، خاص طور نانڪ پنٿين ۽ سکن جي حوالي سان. ڪلاڊ مارڪووٽس جي ڪتاب ''The Global World of the Indian Merchants (1750–1967)'' ۾ شڪارپوري ۽ حيدرآبادي واپارين جي عالمي تجارتي سرگرمين کي بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو سنڌ جي مؤرخن وٽ اڳ ۾ گهڻو نظرانداز ٿيل موضوع رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == نتيجو == سنڌ جي تاريخ نويسي قومي تاريخ، علائقائي سڃاڻپ، اسلامي بيانئي، آزاديءَ جي تحريڪ، ون يونٽ، سنڌي قومپرستي ۽ سيڪيولر ثقافتي تعبيرن جي وچ ۾ تبديل ٿيندي رهي آهي. ان تاريخ نويسيءَ سنڌ جي جدا تاريخي حيثيت، ثقافتي ورثي ۽ سياسي جدوجهد کي نمايان ڪيو، پر ساڳئي وقت ان تي اهو اعتراض به ڪيو ويو ته اها ڪڏهن ڪڏهن تنگ قومپرستي ۽ سياسي مقصدن تائين محدود ٿي وئي. سنڌ جي تاريخ کي وڌيڪ جامع ۽ علمي انداز ۾ لکڻ لاءِ ضروري آهي ته اها صرف سياست جي خدمت نه ڪري، پر اهڙو وسيع تاريخي شعور پيدا ڪري، جيڪو ماڻهن کي ماضي ۽ حال ٻنهي کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==حوالا== [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] 9fsw26xrtwv96lfkydtesob9vv6syuq 390314 390313 2026-07-01T12:13:39Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 390314 wikitext text/x-wiki '''سنڌ جي تاريخ نويسي''' ('''Historiography of Sindh''') سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسيءَ جي لاڳاپي سان لاڳاپيل هڪ اهم موضوع آهي. قومي تاريخ عام طور تي تاريخي حقيقتن کي قوم ۽ ان جي مرڪز جي چوڌاري بيان ڪري ٿي، جڏهن ته علائقا اڪثر ڪناري تي رهجي وڃن ٿا ۽ انهن کي مڪمل يا تفصيلي تاريخي بيان نٿو ملي. ان جي ابتڙ، علائقائي تاريخون پنهنجي مخصوص علائقي، ثقافتي روايتن، ٻولي ۽ سڃاڻپ تي زور ڏين ٿيون، ته جيئن اهي قومي تاريخ ۾ پنهنجي جدا حيثيت قائم ڪري سگهن.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=Essays On The History of Sindh |publisher=فڪشن هائوس |location=لاهور |year=2005 |pages=17–27 }}</ref> == قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسي == قومي ۽ علائقائي تاريخن جا مقصد به مختلف رهيا آهن. قومي تاريخ منتشر ۽ جدا جدا عنصرن کي هڪ قومي سڃاڻپ هيٺ گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، جڏهن ته علائقائي تاريخون پنهنجي ثقافتي قدرن، روايتن ۽ سياسي حيثيت کي اجاگر ڪري پنهنجي معاملن ۾ آزاد ڪردار ادا ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪن ٿيون. نوآبادياتي دور جي خاتمي ۽ نون ملڪن جي قيام کان پوءِ، پراڻين حدن جي تبديليءَ سبب قوم رياست ۽ صوبن جي وچ ۾ تضاد پيدا ٿيا. علائقن وٽ پنهنجي جدا تاريخ ۽ ثقافت هئي، جڏهن ته نئين قوم رياست کي پنهنجي تاريخ نئين زاويي سان ٺاهڻي هئي. اهڙي صورتحال ۾ قومي تاريخ ڪڏهن ڪڏهن سياسي غلبي، قومي سڃاڻپ جي تشهير ۽ علائقائي قوميتن جي دٻاءَ لاءِ استعمال ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == پاڪستان ۾ سنڌ جي علائقائي حيثيت == پاڪستان جي قيام وقت ملڪ ۾ پنج صوبا هئا، جن وٽ پنهنجي جدا سڃاڻپ موجود هئي. پاڪستان هڪ نئون ملڪ هو، تنهنڪري ان جي شروعاتي دور ۾ قومي وحدت ۽ قوم سازيءَ تي وڌيڪ زور ڏنو ويو. صوبي سان وابستگيءَ کي سرڪاري سطح تي ڪڏهن ڪڏهن تنقيد جو نشانو بڻايو ويو، ڇاڪاڻ ته ان کي قوم سازيءَ جي راهه ۾ رڪاوٽ سمجهيو ويندو هو. سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي سياسي عمل ۾ ٿيندڙ تبديلين کي ظاهر ڪري ٿي؛ جيئن جيئن سياسي جوڙجڪ بدلبي رهي، تيئن سنڌ جي تاريخ لکڻ جا رخ به تبديل ٿيندا رهيا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ هڪ الڳ حيثيت رکي ٿي، ڇاڪاڻ ته اها بنگال ۽ پنجاب وانگر ورهايل نه ٿي. سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي به پشتونن يا بلوچن وانگر ٻن يا وڌيڪ ملڪن ۾ وڏي پيماني تي ورهايل نه هئي. تاريخي ۽ جاگرافيائي طور سنڌ قديم زماني کان پنهنجي جداگانه سڃاڻپ رکي ٿي، جنهن ڪري اها پاڪستان جي ٻين صوبن کان هڪ خاص ۽ ممتاز حيثيت رکي ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي ۽ ورهاڱي کان اڳ جي تاريخ نويسي == تاريخ ڪنهن به علائقي کي تاريخي مرتبو ڏيڻ جو طاقتور ذريعو آهي، ڇاڪاڻ ته اها ان علائقي جون پاڙون ماضي ۾ ڳولي ٿي. ان شعور تحت ورهاڱي کان اڳ سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد سنڌ جي تاريخ کي نئين سر مرتب ڪرڻ هو. ان جي تاريخي رسالي ۾ سنڌ جي تاريخ جي مختلف پهلوئن تي تحقيقي مضمون شايع ٿيندا هئا. خاص طور قديم دور تي زور ڏنو ويو، ته جيئن سنڌ جي تاريخي قدامت ثابت ڪري سگهجي. جيئن ته هن سوسائٽيءَ ۾ هندو ۽ انگريز مؤرخ وڌيڪ سرگرم هئا، تنهنڪري تاريخ نويسيءَ ۾ سيڪيولر رجحان نمايان رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == ورهاڱي کان پوءِ سنڌي تاريخ نويسي == ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسي نون خيالن ۽ رجحانن سان سامهون آئي. ان جو مرڪزي نقطو اهو هو ته سنڌ تاريخي، ثقافتي ۽ لساني طور پاڪستان جي ٻين صوبن کان مختلف آهي. صوبائي سڃاڻپ تي زور ورهاڱي جي نتيجن سبب وڌيو. ڪراچي، جيڪا سنڌ جو اهم شهر ۽ بندرگاهه هئي، وفاقي علائقو قرار ڏئي نئين ملڪ جي گادي بڻائي وئي. سنڌ ان فيصلي خلاف احتجاج ڪيو، پر اهو احتجاج اثرائتو ثابت نه ٿيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي هندو آبادي وڏي پيماني تي لڏي وئي ۽ ان جي جاءِ تي اردو ڳالهائيندڙ آبادي آئي. هن تبديليءَ سنڌي قوميت کي ڪمزور ڪيو. ثقافتي ۽ لساني دٻاءَ کي منهن ڏيڻ لاءِ سنڌي دانشورن سنڌ جي تاريخ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ طرف ڌيان ڏنو، ته جيئن سنڌ جي جدا سڃاڻپ کي برقرار رکيو وڃي. ان مقصد لاءِ سنڌي ادبي بورڊ قائم ڪيو ويو، جنهن سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ تاريخي تحقيق جي حوصلا افزائي ڪئي. بورڊ سنڌ جي قديم کان جديد دور تائين نو جلدن ۾ جامع تاريخ شايع ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ سنڌ جي تاريخ بابت فارسي اصل ماخذ پڻ شايع ڪيا، ته جيئن مؤرخن کي بنيادي مواد ملي سگهي. انهن مان ڪجهه ڪتاب بعد ۾ سنڌي ۽ اردو ۾ ترجمو ٿيا، جنهن سان اردو پڙهندڙن لاءِ سنڌ جي تاريخ کي سمجهڻ جا نوان رستا کليا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == اسلام، عرب فتح ۽ باب الاسلام جو تصور == ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جي هڪ اهم خصوصيت سنڌ جي تاريخ ۾ اسلام جي ڪردار تي زور هو. عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ کي “باب الاسلام” يعني اسلام جو دروازو بڻائيندڙ واقعو سمجهيو ويو. محمد بن قاسم کي هڪ اهم تاريخي هيرو طور پيش ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته هن کي سنڌ ۾ اسلام آڻيندڙ فاتح طور بيان ڪيو ويو. اسلام پسند تاريخ نويسيءَ ۾ عرب فتح ۽ عرب فاتح سنڌ جي اسلامي سڃاڻپ جا وڏا نشان بڻيا، ۽ باب الاسلام جو تصور سالياني يادگيريءَ جو موضوع پڻ بڻيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سيد سليمان ندوي پنهنجي ڪتاب ''عرب و هند ڪي تعلقات'' ۾ عربن جي سنڌ فتح ۽ اتر هندستان تي ترڪن جي فتحن ۾ فرق بيان ڪيو. سندس خيال موجب سنڌ فتح ڪندڙ عرب اسلامي ماحول ۾ رهندا هئا ۽ اسلامي تعليمات کان واقف هئا، جڏهن ته ترڪ، افغان ۽ مغل حڪمران فقط نالي ماتر مسلمان هئا ۽ اسلامي تعليمات جا حقيقي نمائندا نه هئا. ان خيال موجب سنڌ جو اسلامي ڪردار پاڪستان جي ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پختو سمجهيو ويو.<ref name="SuleimanNadvi-ArabHind-1976">{{cite book |last=ندوي |first=سليمان |title=عرب و هند ڪي تعلقات |location=ڪراچي |year=1976 |pages=107، 192 }}</ref> محمد علي جناح جي هڪ تقرير جو حوالو پڻ ڏنو ويو، جنهن ۾ هن سنڌ کي خراج تحسين پيش ڪندي چيو ته پاڪستان حقيقت ۾ ان ڏينهن وجود ۾ آيو، جڏهن پهريون مسلمان سنڌ جي سرزمين تي آيو. ورهاڱي کان پوءِ هن تصور سنڌ کي ٻين صوبن کان اسلامي روايتن جي وارث طور الڳ ڏيکارڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سنڌ جو ڪردار == سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو ٻيو اهم پهلو آزاديءَ جي تحريڪ ۽ پاڪستان جي قيام ۾ سنڌ جي ڪردار تي زور آهي. سنڌ جي ماڻهن خلافت تحريڪ، هجرت تحريڪ ۽ ريشمي رومال تحريڪ ۾ سرگرم حصو ورتو. انهن تحريڪن سنڌ جي ماڻهن کي هندستان جي مسلمانن سان ويجهو آندو. سنڌ کي بمبئي کان جدا ڪرڻ جي جدوجهد پڻ هندستاني مسلمانن جي سياسي مطالبن لاءِ مددگار ثابت ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ پاڪستان جي قيام واري جدوجهد ۾ پنهنجي ڪردار تي به فخر ڪري ٿي. 1938ع ۾ شيخ عبدالمجيد سنڌي صوبائي مسلم ليگ جي اجلاس ۾ پاڪستان بابت قرارداد پيش ڪئي، جيڪا اڪثريت سان منظور ٿي. 1943ع ۾ سنڌ اسيمبلي پاڪستان قرارداد جي حمايت ڪئي. ان موقعي تي جي. ايم. سيد تقرير ڪندي چيو ته هندستان جا مسلمان جدا قوم آهن، ڇاڪاڻ ته انهن جي جدا تاريخ، ثقافت، ادب، روايتون ۽ سياسي توڙي معاشي نظام آهن؛ تنهنڪري انهن کي جدا وطن ڏنو وڃي.<ref name="MehranFreedomMovement1985">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |pages=17–18 }}</ref> سنڌ اسيمبلي 1946ع ۾ پاڪستان جي قرارداد جي حمايت ڪندڙ پهرين اسيمبلي طور پيش ڪئي وئي. 1985ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ جي رسالي ''مهراڻ'' آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر شايع ڪيو. ان جي اداريي ۾ چيو ويو ته پاڪستان جو حقيقي خالق سنڌ آهي. اداريي ۾ اهو به افسوس ظاهر ڪيو ويو ته پاڪستان جي قيام کان پوءِ سنڌ جي ڪردار کي ڄاڻي واڻي گهٽايو ويو؛ جهڙوڪ محمد علي جناح جي جنم ڀومي جهرڪ کي نظرانداز ڪري وزير مينشن ڪراچي کي اڳيان آڻڻ، ۽ سنڌي اڳواڻن جي خدمتن کي پاڪستان جي قيام ۾ مناسب طور تسليم نه ڪرڻ.<ref name="MehranFreedomMovement1985p5">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=5 }}</ref><ref name="MehranFreedomMovement1985p6">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=6 }}</ref> سنڌ طرفان پنهنجي اسلامي ڪردار ۽ آزاديءَ جي تحريڪ ۾ ڪردار تي زور ڏيڻ جو هڪ سياسي سبب صوبائي خودمختياريءَ جو مطالبو هو. سنڌ چاهيو ٿي ته مرڪز جو ڪردار صوبائي معاملن ۾ گهٽ کان گهٽ هجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == ون يونٽ ۽ سنڌي قومپرست تاريخ نويسي == سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ بنيادي تبديلي ون يونٽ جي دور ۾ آئي. 1955ع ۾ اولهه پاڪستان جا صوبا هڪ يونٽ ۾ ضم ڪيا ويا، جنهن سبب سنڌ پاڻ کي ٻيهر اهڙي صورتحال ۾ محسوس ڪيو، جهڙي طرح نوآبادياتي دور ۾ اها بمبئي پريزيڊنسيءَ جو حصو هئي. بمبئي جي جاءِ تي هاڻي لاهور جو غلبو محسوس ڪيو ويو. سنڌ پنهنجي سياسي آزادي ٻيهر وڃائي ويٺي. ون يونٽ جي عمل سنڌ جي ڪجهه سياستدانن جي موقعي پرستيءَ کي به ظاهر ڪيو، جن مرڪزي حڪومت سان گڏجي سنڌ کي ون يونٽ جو حصو بڻائڻ ۾ مدد ڪئي. ساڳئي وقت اهڙا اڳواڻ به سامهون آيا، جن ون يونٽ جي مخالفت ڪئي ۽ ان سبب تڪليفون برداشت ڪيون. هن دور سنڌ جي تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جو نئون تصور پيدا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ون يونٽ سنڌين کي سياسي طور وڌيڪ پختو ڪيو، ڇاڪاڻ ته سنڌ مجموعي طور پنجاب جي سياسي غلبي هيٺ تڪليفون ڀوڳيون. هن دور ۾ بئراج جي زرخيز زمين فوجي آفيسرن ۽ اعليٰ بيوروڪريٽن کي الاٽ ڪئي وئي، جنهن سان سنڌي هارين جا حق متاثر ٿيا. سرڪاري ملازمتن ۾ سنڌين کي مناسب حصو نه مليو، جنهن سبب وڌندڙ وچولي طبقي ۾ مايوسي پيدا ٿي. انهن تجربن کان پوءِ سنڌين محسوس ڪيو ته نه “باب الاسلام” واري حيثيت ۽ نه آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سندن ڪردار، انهن کي سندن حق ڏيارڻ ۾ مددگار ثابت ٿيا. ان احساس سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو رخ بدلائي ڇڏيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌي قومپرستي تاريخ جي تجزيي جو مرڪزي نقطو بڻجي وئي. ماضيءَ کي حال جي روشنيءَ ۾ پرکيو ويو، خاص طور پرڏيهي حملن جي اثرن کي هن انداز سان ڏٺو ويو ته سنڌ بار بار پرڏيهي غلبي سبب ڪيئن متاثر ٿي. پرڏيهي غلبي جي موضوع سنڌ جي اهڙي تصوير ٺاهي، جنهن ۾ سنڌ کي مظلوم ۽ استحصال جو شڪار علائقو طور پيش ڪيو ويو. ساڳئي وقت تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جي ڪردار کي نمايان ڪيو ويو، ته جيئن نئين نسل لاءِ ڪردار جا نمونا پيدا ڪيا وڃن.<ref name="MubarakAli1994p45">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=سنڌ خاموشي ڪي آواز |location=لاهور |year=1994 |page=45 }}</ref> == سيڪيولر قومپرست تعبير ۽ قديم سنڌ == سنڌي قومپرستيءَ هيٺ ٺهيل نئين تاريخ نويسي مذهبي نه پر سيڪيولر هئي. سنڌي ثقافت ۽ تهذيب جون پاڙون قديم ماضيءَ ۾ ڳوليون ويون ۽ دعويٰ ڪئي وئي ته سنڌ جي تهذيبي حيثيت بابلي، آشوري ۽ مصري تهذيبن جي برابر آهي. سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب سنڌين لاءِ فخر جو ذريعو بڻجي، ۽ موهن جو دڙو سنڌ جي قديم ماضيءَ جي علامت طور اڀريو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == جي. ايم. سيد جي تاريخي تعبير == جي. ايم. سيد سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ اهم نوان رجحان متعارف ڪرايا. هن عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ لاءِ برڪت نه، پر هڪ جارحيت قرار ڏنو. سندس خيال ۾ محمد بن قاسم به ٻين حمله آورن وانگر هڪ جارح هو، جنهن سنڌ جا وسيلا لٽيا. هن دليل لاءِ ساڳيو منطق استعمال ڪيو، جيڪو سليمان ندوي ترڪ حمله آورن بابت ڏنو هو. جي. ايم. سيد موجب اٺين صديءَ تائين اموي دور ۾ عرب حاڪمن جو اصل اسلامي روح ختم ٿي چڪو هو ۽ اهي دنياوي ۽ سامراجي طاقت بڻجي چڪا هئا؛ تنهنڪري سنڌ جي عرب فتح اسلام نه پر عرب سلطنت جي توسيع هئي.<ref name="ArisarGMSayyidp56">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=56 }}</ref> هن تعبير محمد بن قاسم کي هيرو مان جارح ۾ تبديل ڪيو ۽ راجا ڏاهر کي مادر وطن جو محافظ بڻايو، جنهن حمله آورن سان ٺاهه ڪرڻ بدران وڙهندي جان قربان ڪئي. جي. ايم. سيد چچ نامو ۽ جنت السنڌ جهڙن تاريخي ماخذن تي به تنقيد ڪئي، ڇاڪاڻ ته سندس خيال ۾ اهي حمله آورن جي واکاڻ ڪن ٿا ۽ پڙهندڙن کي حقيقي تاريخي شعور کان محروم ڪن ٿا.<ref name="ArisarGMSayyidp55">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=55 }}</ref> جي. ايم. سيد جي نظر ۾ سنڌ تي حملو ڪندڙ سڀ پرڏيهي فاتح هڪ ئي زمري ۾ اچن ٿا، ڀلي انهن جو مذهب ڪهڙو به هجي. انهن ۾ ايران جو دارا، عربن جو محمد بن قاسم، غزنيءَ جو محمود، دهليءَ جو علاؤالدين، قنڌار جو شاهه بيگ ارغون، مغلن جو خان خانان ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو چارلس نيپيئر شامل ڪيا ويا. انهن سڀني کي سنڌ جا غاصب ۽ تباهه ڪندڙ قرار ڏنو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidp58">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=58 }}</ref> == غدارن ۽ سورمن جو تصور == 1956ع کان پوءِ سياسي صورتحال سنڌ جي تاريخ کي “غدارن” ۽ “سورمن” جي انداز ۾ لکڻ طرف وٺي وئي. جيڪي ماڻهو ذاتي مفادن لاءِ سنڌ کي وڪڻندڙ سمجهيا ويا، انهن کي غدار چيو ويو، جڏهن ته جيڪي مادر وطن لاءِ قرباني ڏيندڙ سمجهيا ويا، انهن کي سورمو قرار ڏنو ويو. سنڌ جي دفاع ڪندڙن ۾ راجا ڏاهر، دودو سومرو، دريا خان، مخدوم بلاول، شاهه عنايت ۽ هوش محمد کي شامل ڪيو ويو. غدارن ۾ قاضي قاضن، نائومل ۽ مير علي مراد جا نالا کنيا ويا. هن تاريخ نويسيءَ جو پيغام اهو هو ته ڪيچ مڪران، ٺٽي، مياڻي ۽ دٻي ۾ وڙهيل سنڌ جي آزاديءَ جون جنگيون اڃا ختم نه ٿيون آهن، پر اها جنگ هر شهر ۽ ڳوٺ ۾ جاري آهي.<ref name="ArisarGMSayyidp63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=63 }}</ref> == مغل دور، تاريخ مظھر شاهجهاني ۽ پرڏيهي غلبو == سنڌ تي مغل دور جي پرڏيهي قبضي جا اثر بيان ڪرڻ لاءِ سنڌي ادبي بورڊ 1962ع ۾ يوسف ميرڪ جي اصل ماخذ ''تاريخ مظھر شاهجهاني'' شايع ڪئي. ان جو مقدمو پير حسام الدين راشدي لکيو. هن مقدمي ۾ خاص طور اهي واقعا چونڊيا ويا، جن ۾ ظلم ۽ استحصال جي تصوير ملي ٿي ۽ جيڪي سنڌ جي ان وقت جي سياسي حالت سان لاڳاپيل لڳندا هئا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962p21">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |page=21 }}</ref> پير حسام الدين راشدي، يوسف ميرڪ جي حوالي سان، سيوهڻ جي گورنر جي ظلم، ماڻهن کي ڪوڙا هڻڻ ۽ اذيت ڏيڻ جا واقعا بيان ڪيا. مغل عملدارن طرفان ماڻهن جي ملڪيت ضبط ڪرڻ، سندن وسيلن ۽ دولت کان محروم ڪرڻ، ڦورن ۽ ڌاڙيلن جي سرپرستي ڪرڻ ۽ ڳرا محصول لاڳو ڪرڻ جهڙا عمل بيان ڪيا ويا. نتيجي طور سيوهڻ جو علائقو برباد ٿيو، ڳوٺ ۽ شهر ويران ٿيا، ۽ ماڻهو پنهنجا گهر ڇڏي پري علائقن ۾ پناهه وٺڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962pp30-31">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |pages=30–31 }}</ref> == عثمان ڏيپلائي ۽ مزاحمتي ادب == پرڏيهي قبضي خلاف مزاحمت جو اظهار ادبي صورت ۾ به ٿيو. عثمان ڏيپلائي 1962ع ۾ پنهنجو تاريخي ناول ''سانگهڙ'' شايع ڪيو، جنهن جو موضوع انگريزن خلاف حرن جي جدوجهد هو. هن ناول سنڌ جي نئين نسل تائين اهو پيغام پهچايو ته سياسي غلبي ۽ حقن جي جدوجهد خلاف ڪيئن وڙهجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == سنڌ جي ثقافتي علامتون ۽ قوميت == سنڌ جي ماضيءَ جي عظمت بيان ڪرڻ کي به اهم سمجهيو ويو، ته جيئن سنڌين ۾ فخر جو احساس پيدا ٿئي. انهن علامتن ۾ موهن جو دڙو، ڄام نندي جو مقبرو، رني ڪوٽ، عمرڪوٽ جا قلعا، حيدرآباد جا بادگير، اجرڪ، رلي، ڪاشيءَ جو ڪم ۽ هالا جو فرنيچر شامل هئا. ادبي شخصيتن ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي، سچل سرمست ۽ سامي کي سنڌي ٻوليءَ کي شاهوڪار ڪندڙ ۽ سنڌي قومي شعور پيدا ڪندڙ شخصيتن طور پيش ڪيو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidpp62-63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |pages=62–63 }}</ref> سنڌي قومپرستيءَ جو بنياد مذهب بدران ٻولي ۽ علائقي تي رکيو ويو. هن خيال موجب جيڪي ماڻهو سنڌ ۾ رهن ٿا ۽ سنڌي ٻولي ڳالهائين ٿا، اهي سنڌي آهن. ٻن قومن واري نظريي کي رد ڪندي قوميت جو تصور سيڪيولر بنيادن تي قائم ڪيو ويو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == قومپرست تاريخ نويسيءَ تي تنقيد == قومپرست فريم ورڪ ۾ تاريخ لکڻ بابت تنقيد پڻ ڪئي وئي آهي. ڊاڪٽر مبارڪ علي موجب اهڙي تاريخ نويسيءَ ۾ ڪڏهن ڪڏهن حقيقتن کي مسخ ڪري يا چونڊي استعمال ڪيو ويو، ته جيئن اهي قومي بيانئي سان ٺهڪي اچن. تاريخي طريقيڪار کي مڪمل طور لاڳو ڪرڻ بدران جذباتي ۽ مبالغو آميز بيان اختيار ڪيو ويو. ان تاريخ نويسيءَ جو وڏو مقصد سياسي استعمال بڻجي ويو، جنهن سبب سنڌ جي تاريخ نويسي هڪ مرحلي تي بيهي رهي ۽ نون علمي موضوعن ڏانهن گهربل اڳڀرائي نه ڪري سگهي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == اڻلکيل ۽ نظرانداز ٿيل موضوع == سنڌ جي تاريخ اڃا مڪمل نه سمجهي وڃي ٿي. ڪيترائي موضوع اڃا وڌيڪ تحقيق گهرن ٿا، جهڙوڪ زرعي ڍانچي ۾ تبديليون، نون ٽيڪنالاجيڪل طريقن جو تعارف، هارين جو ڪردار، هاري بغاوتن جو وجود يا عدم وجود، سنڌ جا پاڙيسري ملڪن سان لاڳاپا، ثقافتي ۽ واپاري رابطا، اميلن ۽ ڀائيبندن جو سماجي ڪردار، ۽ سنڌ ۾ مذهب جو ڪردار، خاص طور نانڪ پنٿين ۽ سکن جي حوالي سان. ڪلاڊ مارڪووٽس جي ڪتاب ''The Global World of the Indian Merchants (1750–1967)'' ۾ شڪارپوري ۽ حيدرآبادي واپارين جي عالمي تجارتي سرگرمين کي بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو سنڌ جي مؤرخن وٽ اڳ ۾ گهڻو نظرانداز ٿيل موضوع رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == نتيجو == سنڌ جي تاريخ نويسي قومي تاريخ، علائقائي سڃاڻپ، اسلامي بيانئي، آزاديءَ جي تحريڪ، ون يونٽ، سنڌي قومپرستي ۽ سيڪيولر ثقافتي تعبيرن جي وچ ۾ تبديل ٿيندي رهي آهي. ان تاريخ نويسيءَ سنڌ جي جدا تاريخي حيثيت، ثقافتي ورثي ۽ سياسي جدوجهد کي نمايان ڪيو، پر ساڳئي وقت ان تي اهو اعتراض به ڪيو ويو ته اها ڪڏهن ڪڏهن تنگ قومپرستي ۽ سياسي مقصدن تائين محدود ٿي وئي. سنڌ جي تاريخ کي وڌيڪ جامع ۽ علمي انداز ۾ لکڻ لاءِ ضروري آهي ته اها صرف سياست جي خدمت نه ڪري، پر اهڙو وسيع تاريخي شعور پيدا ڪري، جيڪو ماڻهن کي ماضي ۽ حال ٻنهي کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:تاريخ نويسي]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] n9hvmrmpioae5wyahp0lyl6mgkbxwdp 390370 390314 2026-07-01T14:21:11Z Memon2025 21315 /* */ 390370 wikitext text/x-wiki '''سنڌ جي تاريخ نويسي''' ('''Historiography of Sindh''') سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسيءَ جي لاڳاپي سان لاڳاپيل هڪ اهم موضوع آهي. قومي تاريخ عام طور تي تاريخي حقيقتن کي قوم ۽ ان جي مرڪز جي چوڌاري بيان ڪري ٿي، جڏهن ته علائقا اڪثر ڪناري تي رهجي وڃن ٿا ۽ انهن کي مڪمل يا تفصيلي تاريخي بيان نٿو ملي. ان جي ابتڙ، علائقائي تاريخون پنهنجي مخصوص علائقي، ثقافتي روايتن، ٻولي ۽ سڃاڻپ تي زور ڏين ٿيون، ته جيئن اهي قومي تاريخ ۾ پنهنجي جدا حيثيت قائم ڪري سگهن.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=Essays On The History of Sindh |publisher=فڪشن هائوس |location=لاهور |year=2005 |pages=17–27 }}</ref> {{Short description|none}} {{Use dmy dates|date=May 2021}} {{Part of History of India}} The '''historiography of India''' refers to the studies, sources, critical methods and interpretations used by scholars to develop a [[history of India]]. In recent decades there have been four main schools of [[historiography]] in how historians study India: [[The Cambridge History of India|Cambridge]], Nationalist, [[Marxist historiography|Marxist]], and [[Subaltern (postcolonialism)|subaltern]]. The once common "[[Orientalism|Orientalist]]" approach, with its image of a sensuous, inscrutable, and wholly spiritual India, has died out in serious scholarship.<ref name="Prakash 383–408">{{cite journal | last = Prakash | first = Gyan | author-link = Gyan Prakash | date = April 1990 | title = Writing Post-Orientalist Histories of the Third World: Perspectives from Indian Historiography | journal = Comparative Studies in Society and History | volume = 32 | issue = 2 | pages = 383–408 | doi=10.1017/s0010417500016534 | jstor = 178920| s2cid = 144435305 }}</ref> ==Sources== {{Expand section|date=August 2020}} === Foreign === Well-known foreign accounts of Indian history come from the following sources:<ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref><ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> * [[Indica (Megasthenes)]] by [[Megasthenes]]<ref>Allan Dahlaquist (1996). Megasthenes and Indian Religion: A Study in Motives and Types. Motilal Banarsidass. {{ISBN|978-81-208-1323-6}}.</ref> * A Record of Buddhist Kingdoms (Foguo Ji 佛國記) by [[Faxian]]<ref name=columbia>{{cite web|url=http://afe.easia.columbia.edu/special/travel_records.pdf|title=The Travel Records of Chinese Pilgrims Faxian, Xuanzang, and Yijing|publisher=[[Columbia University]]}}</ref> * Kitāb al-Hind by [[Al-Biruni]]<ref>{{citation|title=Kitab al-Bīrūnī fī Taḥqīq mā li-al-Hind|publisher=Osmania Oriental Publication Bureau |place=Hyderabad |year=1958}}</ref><ref>{{citation| editor1-last=Kegan |editor1-first=Paul |publisher=Trench, Truebner |title=Alberuni's India |translator-last=Sachau |translator-first=E.C. |place=London |volume=2 |year=1910}}</ref> * Tuḥfat an-Nuẓẓār fī Gharāʾib al-Amṣār wa ʿAjāʾib al-Asfār by [[Ibn Battuta]]<ref name="9–10 Vol. 1">{{harvnb|Dunn|2005|pp=310–11}}; {{harvnb|Defrémery|Sanguinetti|1853|pp=[https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ&pg=PA9 9–10 Vol. 1]}}</ref> * [[Great Tang Records on the Western Regions]] by [[Xuanzang]]<ref>Deeg, Max (2007). [https://web.archive.org/web/20140418141001/http://kanji.zinbun.kyoto-u.ac.jp/~wittern/data/nw-fs/fs-deeg.pdf „Has Xuanzang really been in Mathurā? : Interpretatio Sinica or Interpretatio Occidentalia&nbsp;— How to Critically Read the Records of the Chinese Pilgrim.“] – In: 東アジアの宗教と文化 : 西脇常記教授退休記念論集 = Essays on East Asian religion and culture: Festschrift in honor of Nishiwaki Tsuneki on the occasion of his 65th birthday / クリスティアン・ウィッテルン, 石立善編集 = ed. by Christian Wittern und Shi Lishan. – 京都 [Kyōto] : 西脇常記教授退休記念論集編集委員會; 京都大学人文科學研究所; Christian Wittern, 2007, pp. 35 – 73. See p. 35</ref> * Descriptio Indiæ, by [[Joseph Tiefenthaler]]{{Citation needed|date=November 2024}} === Native === Examples of native historiographical texts include:<ref name=":0">{{Cite journal |last=Joshi |first=P. M. |date=1965 |editor-last=Pathak |editor-first=Vishwambhar Sharan |editor2-last=Saran |editor2-first=P. |editor3-last=Kunte |editor3-first=B. G. |editor4-last=Shyam |editor4-first=Radhey |editor5-last=McKew Parr |editor5-first=Charles |editor6-last=Van Linschoten |editor6-first=Jan |title=Indian Historiography |url=https://www.jstor.org/stable/42929817 |journal=Bulletin of the Deccan College Research Institute |volume=26 |issue=3/4 |pages=20–33 |jstor=42929817 |issn=0045-9801}}</ref> * ''[[Harshacharita]]'' by [[Bāṇabhaṭṭa|Bhanabhatta]]<ref name=":3">{{Cite book |last=Hasrat |first=B. J. |title=The Encyclopedia of Sikhism |publisher=Punjabi University |year=2004 |isbn=817380530X |editor-last=Singh |editor-first=Harbans |edition=2nd |volume=4: S–Z |location=Patiala |pages=179–181}}</ref> * ''[[Rajatarangini]]'' by [[Kalhana]]<ref name=":0" /> * Ceylonese Buddhist chronicles, such as the ''[[Dīpavaṃsa]],'' ''[[Mahāvaṃsa]]'', and ''[[Cūḷavaṃsa]]''<ref>{{Cite journal |last=von Hinüber |first=Oskar |date=2020 |title=Brill's Encyclopedia of Buddhism Online - Historiography: South Asia |url=https://doi.org/10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069 |access-date=7 April 2024 |website=Brill |doi= 10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069|quote=The first historical texts known from ancient South Asia are the Buddhist chronicles composed in Ceylon (Sri Lanka). Consequently, from a very early period, the history of Buddhism on the island is known much better than in any other part of South Asia. Besides texts on the general history of Buddhism, there are specialized chronicles on relics and so on, written in both Pali and Sinhala languages or in Southeast Asian vernaculars.|url-access=subscription }}</ref> * ''Tārīkh-i Firishta'' (also known as ''Gulshan-i Ibrāhīmī'') by [[Firishta]]<ref name="EB1911">{{EB1911|inline=y|wstitle=Ferishta, Mahommed Kasim|volume=10|page=274}}</ref> * ''Tārīkh-i-Firuz Shāhī'' by [[Ziauddin Barani]]<ref>M. Athat Ali, "Elements of Social Justice in Medieval Islamic Thought" in Saiyid Zaheer Husain Jafri, ''Recording the Progress of Indian History: Symposia Papers of the Indian History Congress, 1992–2010'', Primus Books, 2012, p. 197.</ref> * ''Vicāraśreṇī'' by [[Merutunga]]{{sfn|Eggermont|1969|p=67}} * ''[[Akbarnama]]'' by [[Abul Fazl]]<ref>[http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml Illustration from the Akbarnama: History of Akbar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090919035749/http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml |date=2009-09-19 }} [[Art Institute of Chicago]]</ref> * ''Tughlaq Nama'' by [[Amir Khusrau]]{{citation needed|date=February 2025}} * ''[[Padshahnama]]'' by [[Abdul Hamid Lahori]]<ref>[[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970).</ref> * ''[[Jawami ul-Hikayat]]'' by [[Muhammad Aufi]]<ref>{{cite book |last1=Elliot|first1=Sir H. M. |first2=John |last2=Dowson |title=The History of India, as Told by Its Own Historians. The Muhammadan Period (Vol 2.)|chapter-url=https://archive.org/stream/cu31924073036729#page/n5/mode/2up|chapter=4. Jawami ul-Hikayat of Muhammad Ufi| year=1871|publisher=London : Trübner & Co.|page=155}}</ref> * ''[[Prithviraj Raso]]'' by [[Chand Bardai]]<ref>{{Cite book|author=Rima Hooja|url=https://books.google.com/books?id=qqd1RAAACAAJ|title=A HISTORY OF RAJASTHAN (PB)|date=2006|publisher=Rupa & Company|isbn=978-81-291-1501-0|pages=364–365|language=en}}</ref> * ''[[Tabaqat-i Nasiri]]'' by [[Minhaj-i Siraj Juzjani]]{{citation needed|date=February 2025}} Very few known Indian texts recording history before 15th century C.E. exist, hence, historical evidence for much of India's history comes through foreign historians.<ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref><ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> There is very little evidence of a native historiographical tradition in ancient India.<ref name=":3" /> Al-Biruni stated the following about local Indian histriography:<ref name=":0" /> {{Blockquote|text="Unfortunately the Hindus do not pay much attention to the historical order of things, they are very careless in relating the chronological succession of their kings, and when they are pressed for information and are at a loss, not knowing what to say, they invariably take to tale-telling. But for this, we should communicate to the readers the traditions which we have received from some people among them."|author=Al-Biruni|title=Kitāb al-Hind|source=}}Ancient India never developed a strong historiographical tradition comparable to the ones that existed in the [[Greco-Roman historiography|Greco-Roman]], [[Chinese historiography|Chinese]], and [[Historiography of early Islam|Islamic]] civilizations.<ref name=":4">{{Cite book |last=Sharma |first=Tej Ram |title=Historiography: A History of Historical Writing |publisher=Concept Publishing Company |year=2005 |isbn=9788180691553 |pages=17–22 |chapter=Historical Writings in the Ancient World - Indian Historiography: Historiography in Ancient India}}</ref> However, it cannot be concluded that the ancient Indians lacked an understanding of objective historical writing, as there were some attempts akin to historiography.<ref name=":4" /> At various points in Indian history, there were efforts to record and chronicle the reigns of particular dynasties and rulers in India.<ref name=":4" /> Within the Vedic, Buddhist, Jain and other religious literature, the names of teachers are attentively recorded.<ref name=":4" /> The [[Chinese Buddhist]] [[Buddhist pilgrimage|pilgrim]] [[Xuanzang]] mentioned that in every province of India, there would be officials who would be responsible for documenting in-writing "good and evil events, calamities, and fortunate occurrences".<ref name=":4" /> Since the era of the [[Gupta Empire|Gupta]] ruler [[Samudragupta]], ancient Indian rulers would have a renowned poet record their reigns and victories onto stone in the form of inscription.<ref name=":4" /> [[Romila Thapar]] instead states that it should be taken into account what the ancient Indians found relevant and why when evaluating any dearth of historiographical tradition.<ref name=":4" /> [[A. K. Warder]] opined that the regional historiographies of India must be considered, with historical writing in India becoming regionalized by the mediaeval-period from the 7th century onwards.<ref name=":4" /> There are historical works authored by the Chalukya, Rashtrakuta, Pala dynastical historiographies and also regional historiographical traditions in Kashmir, Sindhu, Gurjara, Jejakabhukti, Kamarupa, Kerala, Hoyasala, Andhra, Kalinga, and Maharashtra.<ref name=":4" /> In modern-times, some attempts have been made to extract historiographical elements from Vedic literature and epic poetry, such as the ''[[Mahabharata]]'' or ''[[Ramayana]]''.<ref name=":3" /><ref name=":4" /> However, religious, mythical, and allegorical legends are too intermixed with Indic religious thought and philosophy that discerning and extracting any semblance of historiography from them is a difficult task.<ref name=":3" /> The ''[[Puranas]]'' mostly entail mythological elements with a facade of historicity.<ref name=":3" /> The corpuses of Pali and Prakrit literature of the era are mostly religious in nature.<ref name=":3" /> Thus, a historiographical tradition was not popular in India, barring a few examples.<ref name=":3" /> A true tradition of historiography was introduced to India after the Arabs captured Sindh, where they introduced history-writing and recording proper chronology.<ref name=":3" /> These Arab historiographers were later surmounted by historiographers who wrote in Persian, many of whom were sponsored by the ruling sultans of India.<ref name=":3" /> ==Main schools== === Orientalist approach === The Orientalist approach was influenced both by [[Imperialism|imperialist]] attitudes and interests, and also fascination for the "exotic" East for Mediterranean and European writers and thinkers, captured in images by artists, that is embodied in a repeatedly-surfacing theme in the [[history of ideas]] in the West, called "[[Orientalism]]". In [[art history]], [[literature]], and [[cultural studies]], Orientalism is the imitation or depiction of aspects in the [[Eastern world]]. These depictions are usually done by writers, designers, and artists from the [[Western world]]. The term ''Orientalism'' has come to acquire negative connotations in some quarters and is interpreted to refer to the study of the East by Westerners shaped by the attitudes of the era of European [[imperialism]] in the 18th and 19th centuries. When used in this sense, it often implies prejudiced, outsider-caricatured interpretations of Eastern cultures and peoples. This viewpoint was most famously articulated and propagated by [[Edward Said]] in ''[[Orientalism (book)|Orientalism]]'' (1978), a critical history of this scholarly tradition.<ref>{{cite book|last=Clarke|first=J.J.|title=Oriental enlightenment the encounter between Asian and Western thought|url=https://archive.org/details/orientalenlighte00clar|url-access=limited|year=1997|publisher=Routledge|pages=[https://archive.org/details/orientalenlighte00clar/page/n16 8]}}</ref> ==== History ==== Though there has been study of India from a western perspective since ancient times, the orientalist school gained prominence in the aftermath of the [[Age of Discovery]]. In the 18th and 19th centuries, the term [[Oriental studies|Orientalist]] identified a scholar who specialized in the languages and literatures of the [[Eastern world]]. Among such scholars were officials of the [[East India Company]], who said that the [[Arab culture]], the [[culture of India|Indian culture]], and the [[Islamic culture]]s should be studied as equal to the [[Culture of Europe|cultures of Europe]].<ref>{{cite book |last = Macfie |first = A. L.|year = 2002 |title = Orientalism |publisher = Longman| location = London|url=https://books.google.com/books?id=0FrJAwAAQBAJ |isbn = 978-0582423862|ref = none| page = Ch One}}</ref> Among such scholars is the philologist [[William Jones (philologist)|William Jones]], whose studies of [[Indo-European languages]] established modern [[philology]]. [[Company rule in India]] favored Orientalism as a technique for developing and maintaining positive relations with the Indians—until the 1820s, when the influence of "anglicists" such as [[Thomas Babington Macaulay]] and [[John Stuart Mill]] led to the promotion of a Western-style education.<ref>Holloway (2006), pp. 1–2. "The Orientalism espoused by Warren Hastings, William Jones and the early East India Company sought to maintain British domination over the Indian subcontinent through patronage of Hindu and Muslim languages and institutions, rather than through their eclipse by English speech and aggressive European acculturation."</ref> With a great increase in knowledge of Asia among Western specialists, increasing political and economic involvement in the region, and in particular the realization of the existence of [[Indo-European languages|close relations between Indian and European languages]], by [[William Jones (philologist)|William Jones]], there emerged more complex intellectual connections between the early history of Eastern and Western cultures. Some of these developments occurred in the context of Franco–British rivalry for control of India. Liberal economists, such as [[James Mill]], denigrated Eastern civilizations as static and corrupt. [[Karl Marx]] characterized the [[Asiatic mode of production]] as unchanging, because of the economic narrowness of village economies and the State's role in production. "[[Oriental despotism]]" was generally regarded in Europe as a major factor in the relative failure of [[progress (history)|progress]] of Eastern societies. In the course of the century Western archaeology spread across the Middle East and Asia. New national museums provided a setting for important archaeological finds, most of which were in this period bought back to Europe. The first serious European studies of [[Buddhism]] and [[Hinduism]] were by the scholars [[Eugene Burnouf]] and [[Max Müller]]. In that time, the academic [[Islamic studies by author (non-Muslim or academic)|study of Islam]] also developed, and, by the mid-19th century, Oriental Studies was a well-established academic discipline in most European countries, especially those with imperial interests in the region. Yet, while scholastic study expanded, so did [[Racism|racist]] attitudes and stereotypes of Asian peoples and cultures. Scholarship often was intertwined with prejudicial racist and religious presumptions,<ref>J. Go, "'Racism' and Colonialism: Meanings of Difference and Ruling Practice in America's Pacific Empire" in ''Qualitative Sociology'' '''27'''.1 (March 2004).</ref> to which the new [[biology|biological sciences]] tended to contribute until the end of the [[World War II|Second World War]]. ==== Criticism and Decline ==== In his book [[Orientalism (book)|Orientalism]] (1978), [[cultural critic]] Edward Said redefines the term ''Orientalism'' to describe a pervasive Western tradition—academic and artistic—of prejudiced outsider-interpretations of the [[Eastern world]], which was shaped by the cultural attitudes of European [[imperialism]] in the 18th and 19th centuries.<ref>Tromans, 24</ref> Since its publication, most academic discourse began to use the term "Orientalism" to refer to a general patronizing Western attitude towards Middle Eastern, Asian, and [[North Africa]]n societies. In Said's analysis, the West [[Essentialism|essentializes]] these societies as static and undeveloped—thereby fabricating a view of Oriental culture that can be studied, depicted, and reproduced in the service of [[Imperialism|imperial power]]. Implicit in this fabrication, writes Said, is the idea that Western society is developed, rational, flexible, and superior.<ref>Mahmood Mamdani, ''Good Muslim, Bad Muslim: America, the Cold War, and the Roots of Terrorism'', New York: Pantheon, 2004; {{ISBN|0-375-42285-4}}; p. 32.</ref> Furthermore, Said said that "The idea of representation is a theatrical one: the Orient is the stage on which the whole East is confined",<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/63/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=63 |language=English}}</ref> and that the subject of learned Orientalists "is not so much the East itself as the East made known, and therefore less fearsome, to the Western reading public".<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/60/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=60 |language=English}}</ref> The thesis of Edward Said's Orientalism develops Marxist philosopher [[Antonio Gramsci]]'s theory of [[cultural hegemony]], and [[Michel Foucault]]'s theorisation of [[discourse]] (the [[knowledge]]-[[Power (social and political)|power]] relation) to criticise the scholarly tradition of Oriental studies. In the academy, the book ''Orientalism'' (1978) became a foundational text of [[Postcolonialism|post-colonial cultural studies]].<ref>Xypolia, Ilia (2011). "Orientations and Orientalism: The Governor Sir Ronald Storrs". Journal of IslamicJerusalem Studies. 11: 25–43.</ref> The once common "Orientalist" approach, with its image of a sensuous, inscrutable, and wholly spiritual India, has died out in serious scholarship.<ref name="Prakash 383–408" /> === Cambridge School === The Cambridge School of historiography was a [[school of thought]] which approached the study of the [[British Empire]] from the imperialist point of view. It emerged especially at the [[University of Cambridge]] in the 1960s. [[John Andrew Gallagher]] (1919–80) was especially influential, particularly in his article with [[Ronald Robinson]] on "[[The Imperialism of Free Trade]]". It was led by Anil Seal,<ref>Anil Seal'', The Emergence of Indian Nationalism: Competition and Collaboration in the Later Nineteenth Century'' (1971)</ref> Gordon Johnson,<ref>Gordon Johnson, ''Provincial Politics and Indian Nationalism: Bombay and the Indian National Congress 1880–1915'' (2005)</ref> Richard Gordon, and David A. Washbrook.<ref>Rosalind O'Hanlon and David Washbrook, eds. ''Religious Cultures in Early Modern India: New Perspectives'' (2011)</ref> It downplayed ideology.<ref>Aravind Ganachari, "Studies in Indian Historiography: 'The Cambridge School'", ''Indica'', March 2010, 47#1, pp 70–93</ref> ==== Criticism ==== This school of historiography is criticised for western bias or [[Eurocentrism]].<ref name="google7">{{cite book|title=Eurocentrism: a marxian critical realist critique|author=Hostettler, N.|date=2013|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-135-18131-4|url=https://books.google.com/books?id=2XjozzN0ppEC&pg=PA33|page=33|access-date=6 January 2017}}</ref> Critics have attacked various ideas of the School.<ref>See [[Christopher Platt|D.C.M. Platt]], "The Imperialism of Free Trade: Some Reservations," ''Economic History Review,'' 21#2 (Aug., 1968), pp. 296-306</ref> In ''The New Imperial Histories Reader,'' Stephen Howe has assembled articles by critics who take aim especially at [[P. J. Marshall]], [[David Kenneth Fieldhouse|D. K. Fieldhouse]], Robinson and Gallagher, and [[Peter Cain (historian)|Peter Cain]] and [[A. G. Hopkins]].<ref>Stephen Howe, ed. ''New Imperial Histories Reader'' (Routledge, 2009)</ref> [[Howard Spodek]], for example, praises the school's regional and pluralist perspectives but criticizes their reliance on British (rather than Indian) documentation, sloppy use of [[social science]] models, downplaying of ideology, and their excessive emphasis on Indian self-seeking and the importance of British imperial initiatives in achieving modernization. He recommends a deeper appreciation of Indian initiatives, and more attention to the emerging importance of public life in many areas of society rather than just a concentration on politics.<ref>Howard Spodek, "Pluralist Politics in British India: The Cambridge Cluster of Historians of Modern India," ''American Historical Review,'' (June 1979) 84#3 pp 688-707</ref> === Nationalist School === The Nationalist school originated among Indian historians in the late 19th and early 20th centuries who were influenced by [[Indian independence movement|Indian nationalism]]. They emphasized achievements in Indian history, while downplaying negative aspects, which led to various contradictions. Nationalist historians universally praised Hindu rule of India, with Hindu culture being prized above all else.<ref name=":0a">{{cite book|last=Thapar|first=Romila|title=History of Early India: From the Origins to AD 1300|publisher=University of California Press|year=2004|isbn=978-0-520-24225-8|pages=16–17}}</ref> In modern history, they focused on Congress, Gandhi, Nehru and high level politics. It highlighted the Mutiny of 1857 as a war of liberation, and Gandhi's 'Quit India' begun in 1942, as defining historical events. This school of historiography has received criticism for [[Elitism]].<ref>{{cite web|url=http://pages.ucsd.edu/~rfrank/class_web/ES-200C/Articles/Guha.pdf|title=Ranjit Guha, "On Some Aspects of Historiography of Colonial India"}}</ref> Historians in this school included [[Rajendralal Mitra]], [[R. G. Bhandarkar]], [[Romesh Chunder Dutt]], [[Anant Sadashiv Altekar]], [[K. P. Jayaswal]], [[Hem Chandra Raychaudhuri]], [[Radha Kumud Mukherjee]], [[R. C. Majumdar]], and [[K. A. Nilakanta Sastri]] ,.<ref name=":0a" /> === Marxist School === In India, Marxist Historiography takes the form of Marxian historiography where Marxian techniques of analysis are used but Marxist political intentions and prescriptions are discarded. The Marxian historiography of India uses the method of [[historical materialism]] and has focused on studies of economic development, land ownership, and [[class conflict]] in precolonial India and [[deindustrialisation|deindustrialization]] during the colonial period.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993">Bagchi, Amiya Kumar (January 1993). "Writing Indian History in the Marxist Mode in a Post-Soviet World". Indian Historical Review. 20 (1/2): 229–244.</ref> [[Bhupendranath Datta|B. N. Datta]], and [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] are considered the founding fathers of Marxist historiography in India. D. D. Kosambi was apologetic of the revolution of [[Mao]] and thought of Indian Prime Minister [[Jawaharlal Nehru]]'s policies as pro-capitalist. Kosambi, a polymath, viewed Indian History from a Marxist viewpoint. The other Indian scholars of Marxian historiography are [[Ram Sharan Sharma|R. S. Sharma]], [[Irfan Habib]], [[D. N. Jha]], and [[K. N. Panikkar]].<ref>Bottomore, T. B. 1983. ''A Dictionary of Marxist thought''. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press.</ref> Other historians such as [[Satish Chandra (historian)|Satish Chandra]], [[Romila Thapar]], [[Bipan Chandra]], [[Arjun Dev (historian)|Arjun Dev]], and [[Dineshchandra Sircar]], are sometimes referred to as "influenced by the Marxian approach to history."<ref>Guichard, Sylvie (2010), The Construction of History and Nationalism in India, Routledge, p. 87, ISBN 978-1136949319</ref> One debate in Indian history that relates to a [[historical materialist]] schema is on the nature of [[feudalism]] in India. [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] in the 1960s outlined the idea of "feudalism from below" and "feudalism from above". Element of his feudalism thesis was rejected by R.S. Sharma in his monograph [[Indian Feudalism]] (2005) and various other books,<ref>Purohit, Vinayak. 1988. Arts of transitional India twentieth century. Bombay: Popular Prakashan.</ref><ref>R S Sharma, Indian Feudalism (book), 2005</ref><ref>R S Sharma, Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation, Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177-85</ref><ref>R S Sharma, India's Ancient Past, Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India, Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> However R. S. Sharma also largely agrees with Kosambi in his various other books.<ref>R S Sharma, ''[[Indian Feudalism (book)]], 2005''</ref><ref>R S Sharma, ''Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation'', Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177–85</ref><ref>R S Sharma, ''India's Ancient Past'', Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, ''The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India'', Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> Most Indian Marxian historians argue that the economic origins of communalism are feudal remnants and the economic insecurities caused by slow development in India.<ref>{{cite book|title=Dalit women in India: issues and perspective|page=138|first=Prahlad|last=Jogdand|year=1995}}</ref> Even non-academic and laymen contributions to Marxist Historiography exist in India. The book "Coffee Housinte Katha" (The Story of Coffee House), written in [[Malayalam]], a regional language of India, spoken in the state of [[Kerala]], by one of the leaders of the Indian Coffee House Movement, [[Nadakkal Parameswaran Pillai]], is an example of this. Politicians like [[Shripad Amrit Dange]] have also contributed to Marxian historiography. ==== Criticism ==== The Marxian school of Indian historiography is accused of being too ideologically influenced.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993" /> Though influenced by Marxist theory [[B. R. Ambedkar]] criticized Marxists, as he deemed them to be unaware or ignorant of the specifics of caste issues.<ref>Padovani, Florence. Development-Induced Displacement in India and China: A Comparative Look at the Burdens of Growth. Rowman & Littlefield. Bhimrao Ambedkar himself, who criticized Indian Marxists</ref><ref>Jadhav, Narendra (1991). "Neglected Economic Thought of Babasaheb Ambedkar". Economic and Political Weekly. 26 (15): 980–982. ISSN 0012-9976. JSTOR 4397927.</ref> Also though most criticisms of Marxian historiography is levied by people who are not historians, some historians have debated Marxian historians and critically examined their analysis of the [[history of India]]. Many have alleged that Marxian historians used [[Historical negationism|negationism]] to whitewash some of the atrocities committed by [[Islamic rulers in the Indian subcontinent|Muslim rulers]] in the Indian Subcontinent.<ref>{{cite book|title=The Legacy of Muslim Rule in India|quote=Marxists who always try to cover up the black spots of Muslim rule with thick coats of whitewash|first=Kishori Saran|last=Lal|publisher=Aditya Prakashan|page=67}}</ref><ref>{{cite book|title=Indian Politics, Then and Now: Essays in Historical Perspective|first=K|last=Seshadri|publisher=Pragatee Prakashan|page=5|quote=certain attempts made by some ultra-Marxist historians to justify and even whitewash tyrannical emperors of the medieval India}}</ref><ref>{{cite book|title=Studies in World Affairs, Volume 1|first=KR|last=Gupta|year=2006|publisher=Atlantic Publisher|page=249|isbn=9788126904952|url=https://books.google.com/books?id=Hw9uf7sRKtIC&pg=PA249}}</ref><ref>{{cite book|title=Al-Hind the Making of the Indo-Islamic World: The Slave Kings and the Islamic Conquest : 11th–13th Centuries|year=1991|url=https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink|url-access=limited|last=Wink|first=André|publisher=Brill|page=[https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink/page/n160 309]|quote="apologists for Islam, as well as some Marxist scholars in India have sometimes attempted to reduce Islamic iconoclasm.."}}</ref> Since the late 1990s, [[Hindu nationalism|Hindu nationalist]] scholars especially have theorized that the Marxian tradition in India neglected what they believe to be the country's 'illustrious past' based on Vedic-[[puranic chronology]] and other [[Pseudohistory|pseudo-historical]] [[Historical revisionism|revisionist]] narratives of history, the historians are held responsible for aiding or defending [[Islam in India|Muslims]], who figure in Hindu nationalist discourse as the enemy.<ref>Jha, D.N. (1996). Society and Ideology in India: Essays in Honour of Prof. R.S. Sharma. New Delhi, India: Munshiram Manoharlal Publishers Pvt. Ltd. ISBN 978-8121506397.</ref><ref>Historian: Prof Irfan Habib outlookindia.com. Magazine | 23 April 2007. Retrieved 15 January 2013</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=u0RZBwAAQBAJ&pg=PA98|title=The Construction of History and Nationalism in India: Textbooks, Controversies and Politics|last=Guichard|first=Sylvie|year=2010|publisher=Routledge |isbn=9781136949319}}</ref> An example of such a view is [[Arun Shourie]]'s ''[[Eminent Historians]]'' (1998)<ref>Bryant, E. E. (2014). ''Quest for the Origins of Vedic Culture: The Indo-Aryan Migration Debate''. Cary, US: Oxford University Press {{ISBN|978-0195169478}}</ref> and ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks'' (2000), by [[Meenakshi Jain]].<ref name="Times14July">{{cite news |title=From having legs hacked off to getting Rajya Sabha foothold: A Master's journey of grit |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |access-date=14 July 2025 |work=The Times of India |date=14 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250714044603/https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |archive-date=14 July 2025}}</ref><ref name="v282">{{cite web | title=Why Meenakshi Jain Has Been Nominated To Rajya Sabha | website=[[News18]] | date=15 July 2025 | url=https://www.news18.com/opinion/opinion-why-meenakshi-jain-has-been-nominated-to-rajya-sabha-9442669.html | access-date=18 July 2025}}</ref> === Subaltern School === The "subaltern school", was begun in the 1980s by [[Ranajit Guha]] and [[Gyan Prakash]].<ref>{{cite journal |last=Prakash |first=Gyan |date=December 1994 |title=Subaltern studies as postcolonial criticism |journal=American Historical Review |volume=99 |issue=5 |pages=1475–1500 |doi=10.2307/2168385|jstor=2168385 }}</ref> It focuses attention away from the elites and politicians to "history from below", looking at the peasants using folklore, poetry, riddles, proverbs, songs, oral history and methods inspired by anthropology. It focuses on the colonial era before 1947 and typically emphasises caste and downplays class, to the annoyance of the Marxist school.<ref>{{cite journal |last=Roosa |first=John |date=2006 |title=When the Subaltern Took the Postcolonial Turn |journal=Journal of the Canadian Historical Association |volume=17 |issue=2 |pages=130–147 |doi=10.7202/016593ar|doi-access=free }}</ref> ==== Criticism ==== {{see|Subaltern Studies#Criticism}} === Hindutva Approach === Hindutva ({{Translation|Hinduness}}) is the predominant form of [[Hindu nationalism]] in India.<ref>{{Cite web|last=Purandare|first=Vaibhav|date=22 August 2019|title=Hindutva is not the same as Hinduism said Savarkar|url=https://www.telegraphindia.com/india/hindutva-is-not-the-same-as-hinduism-said-savarkar/cid/1699550|access-date=23 December 2020|website=telegraphindia.com}}</ref> The Hindutva movement has been described as a variant of "right-wing extremism",<ref name="Leidig">{{Cite journal|last=Leidig|first=Eviane|date=17 July 2020|title=Hindutva as a variant of right-wing extremism|journal=Patterns of Prejudice|volume=54|issue=3|pages=215–237|doi=10.1080/0031322X.2020.1759861|issn=0031-322X|doi-access=free|hdl=10852/84144|hdl-access=free}}</ref> adhering to a concept of homogenised majority and [[cultural hegemony]].<ref name="j3517631">{{cite journal |title=Fascism of our times |jstor=3517631 |author=Prabhat Patnaik |journal=Social Scientist |volume=21 |issue=3/4|pages=69–77 |year=1993 |doi=10.2307/3517631}}</ref><ref>{{harvnb|Frykenberg|2008|pages=178–220}}: "This essay attempts to show how — from an analytical or from an historical perspective — Hindutva is a melding of Hindu fascism and Hindu fundamentalism."</ref> Some analysts dispute the identification of Hindutva with fascism, and suggest Hindutva is an extreme form of [[conservatism]]. Hindutva approach to history exists to create a version of history to support the Hindu nationalist demands for [[Hindutva#Views on Indian history|Hindu Rashtra]] in Indian society.<ref name="Menon 28–30">{{cite magazine |last=Menon |first=Latha |date=August 2004 |title=Coming to Terms with the Past: India |magazine=History Today |volume=54 |issue=8 |pages=28–30}}</ref> It began with the writings of the developer and outliner of the [[Hindu Nationalism|Hindu Nationalist]] political ideology of [[Hindutva]] himself, [[Vinayak Damodar Savarkar]].{{sfn|Chandra|1989|p=145}}{{sfn|Keer|1966|p=143}} His works '[[The Indian War of Independence (book)|The Indian war of independence, 1857]]', 'Hindu-Pad-Padashahi (A Critical Review of the Hindu Empire of Maharashtra)', and 'Six Glorious Epochs of Indian History' contributed to and laid down the groundwork for this approach. However, this approach did not gain much traction until the 1990s.{{sfn|Goodrick-Clarke|1998|p=46}}<ref>{{Cite web|title=Resources|url=http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|access-date=2021-08-08|website=savarkar.org|language=en|archive-date=8 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210808095423/http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Visana|first=Vikram|date=5 November 2020|title=Savarkar before Hindutva: Sovereignty, Republicanism, and Populism in India, c.1900–1920|url=https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|journal=Modern Intellectual History|volume=18|issue=4|language=en|pages=1106–1129|doi=10.1017/S1479244320000384|s2cid=224983230|issn=1479-2443|access-date=25 July 2021|archive-date=30 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210930153956/https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> This approach is still in the process of development.<ref name="Menon 28–30" /> In March 2012, [[Diana L. Eck]], Professor of Comparative Religion and Indian Studies at [[Harvard University]], authored in her book "India: A Sacred Geography", that idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals and it wasn't just a cluster of regional identities and it wasn't ethnic or racial.<ref name="scroll.in">{{cite web|url=http://scroll.in/article/802047/theres-an-idea-of-india-from-early-times-much-before-the-mughals-or-the-british-scholar-diana-eck|title=Harvard scholar says the idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals|date=20 January 2016 }}</ref><ref name="In The Footsteps of Pilgrims">{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/leisure/story/20120618-review-of-diana-leck-india-a-sacred-geography-758709-2012-06-09|title=In The Footsteps of Pilgrims |date=9 June 2012 }}</ref><ref>{{cite magazine |url=https://www.economist.com/books-and-arts/2012/03/24/the-heavens-and-the-earth |title=India's spiritual landscape: The heavens and the earth |magazine =The Economist |date=24 March 2012}}</ref><ref name="Dalrymple">{{cite news |last=Dalrymple |first=William |date=27 July 2012 |title=India: A Sacred Geography by Diana L Eck – review |url=https://www.theguardian.com/books/2012/jul/27/india-sacred-geography-eck-review |newspaper=The Guardian}}</ref> This approach is noted for denying the [[Indo-Aryan migrations]], as they consider those whose ancestry and religion have origins outside of the Indian subcontinent to be aliens, namely Muslims, Christians, and communists. This approach states that only the Hindus are the legitimate heirs of South Asia.{{Sfn|Thapar|2004|p=14}} ==== Saffronisation ==== [[Saffronisation]], a process of introduction of right-wing policies that implement a Hindu nationalist agenda onto school textbooks by attempting to glorify Hindu contributions to Indian history while undermining other contributions, has become prominent. The [[Bharatiya Janata Party]] (BJP) has said that several Indian history textbooks had overt Marxist or Eurocentric political overtones.<ref name=":2">{{cite journal|last=Bhattacharya|first=Neeladri|date=2009|title=Teaching History in Schools: The Politics of Textbooks in India|journal=History Workshop Journal|volume=67|issue=67|pages=99–110|doi=10.1093/hwj/dbn050|jstor=40646212|s2cid=154421051}}</ref> The BJP has had trouble changing the textbooks because many states in which the BJP is not in power have blocked saffronisation efforts. The BJP, citing a rigid anti-Hindu agenda, restructured NCERT and the Indian Council of Historical Research (ICHR) to make textbooks conform to the BJP's Hindu nationalist platform.<ref>{{cite book|last=Bénéï|first=Veronique|title=Manufacturing Citizenship: education and nationalism in Europe, South Asia, and China|publisher=Routledge|year=2005|isbn=0-415-36488-4|location=New York, NY|pages=156–159}}</ref> In states where the BJP had control of the local government, textbooks were changed extensively to favor a Hindu nationalist narrative.<ref name=":1" /> These changes included the omission of caste-based exclusion and violence throughout Indian history and the exclusion or minimization of contributions to Indian society made by Muslims.<ref name="Raghavan">{{cite news|author=Raghavan, B. S.|title=Saffronisation|date=12 September 2001|newspaper=[[The Hindu]]|url=http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20070514123440/http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-date=14 May 2007|url-status=live}}</ref> After a rival political party, the [[Indian National Congress]], came into power, efforts were undertaken in 2004 to reverse the saffronisation of textbooks previously made by BJP.<ref name="The Guardian">{{cite news |last=Ramesh |first=Randeep |url=https://www.theguardian.com/world/2004/jun/26/india.schoolsworldwide |title=Another rewrite for India's history books |work=The Guardian |date=25 June 2004 |access-date=10 March 2016}}</ref> When the ''[[Hindustan Times]]'' reviewed the issue of saffronisation of Indian textbooks in late 2014, it noted that right-wing efforts to change how textbooks recount history faced "some difficulty as it lacks credible historians to back its claims."<ref>{{cite news|last=Raza |first=Danish | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffronising-textbooks-where-myth-and-dogma-replace-history/story-CauM4dmmsPGrjZ3APAvNxO.html |title=Saffronising textbooks : Where myth and dogma replace history |work=Hindustan Times |date=8 December 2014 |access-date=9 March 2016}}</ref> The [[India#Medieval India|medieval period]] in India is one such hotly-contested epoch among historians. Since there can be no true consensus about that era due to divided and deeply entrenched political motivations, history for that period is highly subjective and particularly vulnerable to the influence of the textbook writer's sympathies and outlook. "The choice of the textbook writer is more decisive than anything else," it was noted in a report in ''The Hindu''.<ref name="Amrik Singh">{{cite news|last=Singh|first=Amrik|date=25 August 2001|title=Saffronisation and textbooks|url=http://www.thehindu.com/2001/08/25/stories/05252524.htm|work=[[The Hindu]]|access-date=10 March 2016}}{{dead link|date=April 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> Critics have said that the changes to the textbooks have portrayed the medieval period as "a dark age of Islamic colonial rule which snuffed out the glories of the Hindu and Buddhist empires that preceded it".<ref name="The Guardian" /> Another trap in the politicisation of history relates to contention over the state of [[Jammu and Kashmir (union territory)|Jammu and Kashmir]].<ref name="Amrik Singh" /> By mid-2015, ''[[The Times of India]]'' reported that the [[National Council of Educational Research and Training]], which is in charge of publishing textbooks, had participated in a meeting convened by the [[Ministry of Human Resource Development]], and during that meeting, the issue of changing textbooks was discussed. An official from the ICHR complained that the theme of nationalism did not receive proper treatment in textbooks, setting the stage for possible textbook revisions.<ref name=":1">{{cite news | last=Akshaya |first=Mukul | url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/education/news/Saffronization-fears-over-history-textbooks-rewrite-plans/articleshow/47792475.cms |title=Saffronization fears over history textbooks rewrite plans |work=The Times of India|date=24 June 2015 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of Rajasthan reportedly spent Rs 37 crore to reprint 36 textbooks used for classes 1 to 8 for the 2016–2017 academic session that will be based on an agenda that would promote Indian culture by including historical figures, such as [[Suraj Mal|Maharaja Surajmal]], Hem Chandra, and [[Guru Gobind Singh]]. The textbooks that had been approved up to the 2012–13 academic session were rendered obsolete under the rewriting of history, and those books were auctioned off. In total, 5,66 crore new textbooks were ordered printed for an agenda that critics described was intent on supporting the saffronisation of textbooks. Rajasthan (primary and secondary) education minister Vasudev Devnani denied the charge of saffronisation, but educationists described his decision as to the "Hinduisation of education" that occurs when right-wing forces come to power.<ref>{{cite news|last=Goswami |first=Rakesh | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffron-agenda-raje-scraps-cong-textbooks-spends-rs-37-cr-on-new-ones/story-U3JaMmx52f4YsuUfb3wlNK.html |title=Saffronisation ? Raje scraps Cong textbooks, spends Rs 37 cr on new ones |work=Hindustan Times |date=20 January 2016 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of [[Karnataka]] has reportedly ordered new textbooks for the 2017–18 academic session in an effort that academicians and critics have described as a "blatant attempt to saffronise textbooks".<ref>{{cite news| url=http://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/revised-textbooks-from-201718-academic-year/article7300069.ece |title=Revised textbooks from 2017–18 academic year|work=The Hindu |date=10 June 2015 |access-date=10 March 2016}}</ref> ==== Criticism ==== The Hindutva approach to history is based on ahistorical premises and treats mythology as history. According to [[Christophe Jaffrelot]], a French political scientist specialising in South Asia, the Hindutva ideology has roots in an era where the fiction in ancient Indian mythology and Vedic antiquity was presumed to be valid. This fiction was used to "give sustenance to Hindu ethnic consciousness".<ref name="Jaffrelot1996p77">{{cite book|author=Christophe Jaffrelot|title=The Hindu Nationalist Movement in India|url= https://books.google.com/books?id=Y2buDDwdgIsC|year= 1996|publisher= Columbia University Press|isbn= 978-0-231-10335-0|page=77}}</ref> Its strategy emulated the Muslim identity politics of the Khilafat movement after World War I, and borrowed political concepts from the West –&nbsp;mainly German.<ref name="Jaffrelot1996p77" /> Hindutva organizations treat events in [[Hindu mythology]] as history.<ref name="R. Ramachandran">{{cite web|author=R. Ramachandran|date=1 February 2019|title=Science circus|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/science-and-technology/article26004777.ece}}</ref><ref name="Ziya Us Salam">{{cite web|author=Ziya Us Salam|title=Age of unreason|website=Frontline|date=20 June 2018 |url=https://frontline.thehindu.com/cover-story/article24200525.ece}}</ref><ref name="Meera Nanda">{{cite web|author=Meera Nanda|date=2 January 2004|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|title=Postmodernism, Hindu nationalism and 'Vedic science'|access-date=23 March 2022|archive-date=12 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200812120255/https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|url-status=dead}}</ref><ref name="Truschke">{{Cite journal|last=Truschke|first=Audrey|date=15 December 2020|title=Hindutva's Dangerous Rewriting of History|url=http://journals.openedition.org/samaj/6636|journal=South Asia Multidisciplinary Academic Journal|language=fr|issue=24/25|doi=10.4000/samaj.6636|issn=1960-6060|doi-access=free}}</ref> Hindutva organizations have been criticized for their belief in statements or practices that they claim to be both scientific and factual but are incompatible with the [[scientific method]].<ref>{{citation |first=Meera |last=Nanda |title=Hindutva's science envy |url=http://www.frontline.in/science-and-technology/hindutvas-science-envy/article9049883.ece |newspaper=Frontline |date=16 September 2016 |access-date=14 October 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://scroll.in/article/865872/from-dissing-darwin-to-yogic-farming-a-short-history-of-the-bjps-brush-with-pseudoscience|title=From dissing Darwin to yogic farming: A short history of the BJP's brush with pseudoscience|date=21 January 2018 }}</ref> According to [[Anthony Parel]], a historian and political scientist, Savarkar's ''Hindutva, Who is a Hindu?'' published in 1923 is a fundamental text of Hindutva ideology. It asserts, states Parel, India of the past to be "the creation of a racially superior people, the Aryans. They came to be known to the outside world as Hindus, the people beyond the Indus River. Their identity was created by their race (jati) and their culture (Sanskriti). All Hindus claim to have in their veins the blood of the mighty race incorporated with and descended from the Vedic fathers. They created a culture — an ensemble of mythologies, legends, epic stories, philosophy, art and architecture, laws and rites, feasts, and festivals. They have a special relationship to India: India is to them both fatherland and holy land." The Savarkar's text presents the "Hindu culture as a self-sufficient culture, not needing any input from other cultures", which is "an unhistorical, narcissistic and false account of India's past", states Parel.<ref name="Parel2006p42">{{cite book|author=Anthony J. Parel|title=Gandhi's Philosophy and the Quest for Harmony|url= https://books.google.com/books?id=MQhz0fW0HZUC |year=2006|publisher= Cambridge University Press|isbn=978-0-521-86715-3|pages=42–43}}</ref> The premises of early Hindu nationalist thought, states Chetan Bhatt, reflected the colonial era European scholarship and Orientalism of its times.<ref name="Bhatt2001p11" /> The idea of "India as the cradle of civilization" (Voltaire, Herder, Kant, Schlegel), or as "humanity's homeland and primal philosophy" (Herder, Schlegel), or the "humanism in Hindu values" (Herder), or of Hinduism offering redemption for contemporary humanity (Schopenhauer), along with the colonial-era scholarship of Frederich Muller, Charles Wilkins, William Jones, Alexander Hamilton, and others were the natural intellectual matrix for Savarkar and others to borrow and germinate their Hindu nationalist ideas.<ref name="Bhatt2001p11">{{cite book|author=Chetan Bhatt|title=Hindu nationalism: origins, ideologies and modern myths|url=https://books.google.com/books?id=W2PXAAAAMAAJ|year=2001|publisher=Berg|isbn=978-1-85973-343-1|pages=11–12}}</ref> [[Chakravarthi Ram-Prasad]], a Fellow of the British Academy and a scholar of Politics and Philosophy of Religion, states that Hindutva is a form of nationalism that is expounded differently by its opponents and its proponents.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> The opponents of Hindutva either consider it as a fundamentalist ideology that "aims to regulate the working of civil society with the imperatives of Hindu religious doctrine", or as another form of fundamentalism while accepting that Hinduism is a diverse collection of doctrines, is complex and is different from other religions. According to Ram-Prasad, the proponents of Hindutva reject these tags, viewing it to be their right and a desirable value to cherish their religious and cultural traditions.<ref name="Ram‐Prasad1993p285">{{cite journal | last=Ram-Prasad | first=C. | title=Hindutva ideology: Extracting the fundamentals | journal=Contemporary South Asia | volume=2 | issue=3 | year=1993 | doi=10.1080/09584939308719718 | pages=285–309}}</ref> The Hindutva ideology according to Savarkar, states Ram-Prasad, is a "geography, race, and culture" based concept. However, the "geography" is not strictly territorial but is an "ancestral homeland of a people", and the "race" is not biogenetic but described as the historic descendants of the intermarriage of Aryans, native inhabitants, and "different peoples" who arrived over time.<ref name="Flood2008p527" /> So, "the ultimate category for Hindutva is culture", and this culture is "not strictly speaking religious if by religion is meant a commitment to certain doctrines of transcendence", he states.<ref name="Flood2008p527">{{cite book|author=C. Ram-Prasad|editor=Gavin Flood|title=The Blackwell Companion to Hinduism|url=https://books.google.com/books?id=SKBxa-MNqA8C |year=2008|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-99868-7|pages=527–528}}</ref> The proponents state that in the Hindutva thought, there is a kernel of coherent and justifiable thesis about the Indian culture and history.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> Hindutva ideology has been linked to threats to academics and students, both in India and the United States.<ref name="Venugopal, Arun">{{Cite web|last=Venugopal, Arun|date=21 July 2021|title=At Rutgers, and Beyond, Scholars Are Under Attack For Their Critique of India's Far-Right Government|url=http://gothamist.com/news/at-rutgers-and-beyond-scholars-are-under-attack-for-their-critique-of-indias-far-right-government|access-date=21 July 2021|website=Gothamist|language=en}}</ref><ref name=":0b">{{Cite web|title=American Scholars of India Confront a Rise in Threats {{!}} WNYC {{!}} New York Public Radio, Podcasts, Live Streaming Radio, News|url=https://www.wnyc.org/story/american-scholars-india-confront-rise-threats/|access-date=6 September 2021|website=WNYC|language=en}}</ref> For instance, in 2011, Hindutva activists successfully led a charge to remove an essay about the multiple narratives of Ramayanas from Delhi University's history syllabus.<ref name="The Hindu">{{Cite news|last=N|first=Vijetha S.|date=15 October 2011|title=Historians protest as Delhi University purges Ramayana essay from syllabus|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/Historians-protest-as-Delhi-University-purges-Ramayana-essay-from-syllabus/article13372074.ece|access-date=11 July 2021|issn=0971-751X}}</ref> [[Romila Thapar]], a world-renowned historian, has faced Hindutva-led attacks, with the claims that her works present Marxist and [[Eurocentric]] points of view.<ref name="washingtonpost.com">{{Cite news|title=In the battle over India's history, Hindu nationalists square off against a respected historian|language=en-US|newspaper=Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/india-romila-thapar-dissent/2021/01/02/1a79ca54-4070-11eb-b58b-1623f6267960_story.html|access-date=11 July 2021|issn=0190-8286}}</ref> Hindutva scholars like [[Rajiv Malhotra]] has been responsible for pushback against [[White people|white]] scholars specialising on South Asia and Hinduism based in North America, including [[Wendy Doniger]] and [[Sheldon Pollock]] on grounds of their supposed [[Evangelism|vested interests]] & [[Racism|racial prejudices]] [[Anti-Indian sentiment|against Indians]].<ref name="insidehighered.com">{{Cite web|title=Scholars who study Hinduism and India face hostile climate|url=https://www.insidehighered.com/news/2016/04/12/scholars-who-study-hinduism-and-india-face-hostile-climate|access-date=11 July 2021|website=www.insidehighered.com|language=en}}</ref> Under BJP leadership, the Indian state has been accused of monitoring scholars and denying some research access.<ref name="The Nation">{{cite news |last1=Chaturvedi |first1=Vinayak |title=The Hindu Right and Attacks on Academic Freedom in the US |url=https://www.thenation.com/article/culture/hindu-right-academic-freedom/ |publisher=The Nation |date=December 2021}}</ref> In 2021, a group of North American-based scholars of South Asia formed a collective and published the Hindutva Harassment Field Manual to, they argue, answer the Hindutva threat to their academic freedom.<ref name="Prakash">{{Cite web|last=Prakash|first=Priyali|title='Targeted by hate': Audrey Truschke on why she helped write a 'Hindutva Harassment Field Manual'|url=https://scroll.in/article/999710/targeted-by-hate-audrey-truschke-on-why-she-helped-write-a-hindutva-harassment-field-manual|access-date=28 August 2021|website=Scroll.in|date=10 July 2021 |language=en-US}}</ref><ref name=":0b" /> They documented further incidents of Hindutva harassment of academics in North America, dating back to the 1990s.<ref name="Timeline">{{cite web |last1=SASAC |title=Timeline |url=https://www.hindutvaharassmentfieldmanual.org/timeline |website=Hindutva Harassment Field Manual}}</ref> The [[Association for Asian Studies]] noted that Hindutva, described as a "[[Majoritarianism|majoritarian]] ideological doctrine" different from [[Hinduism]], resorted to "increasing attacks on numerous scholars, artists, and journalists who critically analyze its politics".<ref name="asianstudies.org">{{Cite web|date=10 September 2021|title=AAS Statement on the Dismantling Global Hindutva Conference|url=https://www.asianstudies.org/aas-statement-on-the-dismantling-global-hindutva-conference/|access-date=11 September 2021|website=Association for Asian Studies|language=en-US}}</ref> == Assessments of the Impact of British imperialism on India == Debate continues about the [[Economy of India under the British Raj|economic impact of British imperialism on India]]. The issue was actually raised by conservative British politician [[Edmund Burke]] who in the 1780s vehemently attacked the East India Company, claiming that [[Warren Hastings]] and other top officials had ruined the Indian economy and society. Indian historian Rajat Kanta Ray (1998) continues this line of attack, saying the new economy brought by the British in the 18th century was a form of "plunder" and a catastrophe for the traditional economy of Mughal India. Ray accuses the British of depleting the food and money stocks and imposing high taxes that helped cause the terrible famine of 1770, which killed a third of the people of Bengal.<ref>Rajat Kanta Ray, "Indian Society and the Establishment of British Supremacy, 1765–1818", in ''The Oxford History of the British Empire: vol. 2, The Eighteenth Century'', ed. P. J. Marshall, (1998), pp. 508–529.</ref> Rejecting the Indian nationalist account of the British as alien aggressors, seizing power by brute force and impoverishing all of India, British historian [[P. J. Marshall]] argues that the British were not in full control but instead were players in what was primarily an Indian play and in which their rise to power depended upon excellent cooperation with Indian elites. Marshall admits that much of his interpretation is still rejected by many historians.<ref>P. J. Marshall, "The British in Asia: Trade to Dominion, 1700–1765," in ''The Oxford History of the British Empire: vol. 2, The Eighteenth Century'', ed. P. J. Marshall, (1998), pp. 487–507.</ref> Marshall argues that recent scholarship has reinterpreted the view that the prosperity of the formerly benign Mughal rule gave way to poverty and anarchy. Marshall argues the British takeover did not make any sharp break with the past. The British largely delegated control to regional Mughal rulers and sustained a generally prosperous economy for the rest of the 18th century. Marshall notes the British went into partnership with Indian bankers and raised revenue through local tax administrators and kept the old Mughal rates of taxation. Professor Ray agrees that the East India Company inherited an onerous taxation system that took one-third of the produce of Indian cultivators.<ref>Marshall, "The British in Asia: Trade to Dominion, 1700–1765"</ref> ===Insecurity of the Raj=== In the 20th century historians generally agreed that imperial authority in the Raj had been secure in the 1800–1940 era. Various challenges have emerged. Mark Condos and Jon Wilson argue that the Raj was chronically insecure.<ref>Mark Condos, ''The Insecurity State: Punjab and the Making of Colonial Power in British India'' (Cambridge University Press, 2017).</ref><ref>Jon Wilson, ''India conquered: Britain's Raj and the chaos of empire'' (Simon and Schuster, 2016).</ref> They argue that the irrational anxiety of officials led to a chaotic administration with minimal social purchase or ideological coherence. The Raj was not a confident state capable of acting as it chose, but rather a psychologically embattled one incapable of acting except in the abstract, the small scale, or short term.<ref>Joshua Ehrlich, "Anxiety, Chaos, and the Raj." ''Historical Journal'' 63.3 (2020): 777–787. DOI: https://doi.org/10.1017/S0018246X1900058X</ref> == See also == * [[Adivasi]] * [[History of India]] * [[Historiography of the British Empire]] == References == {{Reflist}} ===Works cited=== * {{citation |last=Chandra |first=Bipan |title=India's Struggle for Independence |year=1989 |publisher=Penguin Books India |location=New Delhi |isbn=978-0-14-010781-4 }} * {{Cite book |editor-last=Defrémery |editor-first = C. |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=B.R. |title=Voyages d'Ibn Batoutah (Volume 1) |publisher= Société Asiatic |year=1853 |place=Paris |language=French, Arabic |url=https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ}} * {{Cite book |last=Dunn |first=Ross E. |author-link=Ross E. Dunn |title=The Adventures of Ibn Battuta |publisher=University of California Press |year=2005 |orig-year=1986 |isbn=978-0-520-24385-9 }} * {{citation|last=Eggermont|first=P. H. L.|title=The Purāņa Source of Merutuṅga's List of Kings and the Arrival of the Śakas in India|year=1969|url=https://books.google.com/books?id=ks4UAAAAIAAJ}} * {{Citation |last=Goodrick-Clarke |first=Nicholas |author-link=Nicholas Goodrick-Clarke |title=Hitler's Priestess: Savitri Devi, the Hindu-Aryan Myth and Neo-Nazism |title-link=Hitler's Priestess |publisher=[[New York University Press]] |year=1998 |isbn=978-0-8147-3111-6 |language=en}} * {{cite book |last1=Keer |first1=Dhananjay |title=Veer Savarkar |date=1966 |publisher=Popular Prakashan |url=https://books.google.com/books?id=aCALAQAAIAAJ |language=en |oclc=582786373}} * {{cite book |first=Robert |last=Frykenberg |chapter=Hindutva as a Political Religion: An Historical Perspective |editor1=R. Griffin |editor2=R. Mallett |editor3=J. Tortorice |title=The Sacred in Twentieth-Century Politics: Essays in Honour of Professor Stanley G. Payne |year=2008 |url=https://books.google.com/books?id=JGOHDAAAQBAJ |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-0-230-24163-3 |pages=178–200 }} ==Bibliography== * Balagangadhara, S. N. (2012). Reconceptualizing India studies. New Delhi: Oxford University Press. * Bhattacharjee, J. B. ''Historians and Historiography of North East India'' (2012) * {{cite book|last=Bannerjee|first= Dr. Gauranganath |title=India as known to the ancient world|url=https://archive.org/stream/indiaasknowntoan00banerich#page/n3/mode/2up|year=1921|publisher=Humphrey Milford, Oxford University Press, London}} * Bose, Mihir. "India's Missing Historians: Mihir Bose Discusses the Paradox That India, a Land of History, Has a Surprisingly Weak Tradition of Historiography", ''History Today'' 57#9 (2007) pp 34+. [https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110915152404/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 |date=15 September 2011 }} *Chakrabarti, Dilip K.: Colonial Indology, 1997, Munshiram Manoharlal: New Delhi. * Palit, Chittabrata, ''Indian Historiography'' (2008). *Indian History and Culture Society., Devahuti, D. (2012). Bias in Indian historiography. * Elliot, Henry Miers; John Dowson (1867–77). ''The History of India, as told by its own historians. The Muhammadan Period''. London: Trübner and Co. * [[Meenakshi Jain|Jain, Meenakshi]] [https://archive.org/details/flawed-narratives-history-in-the-old-ncert-textbooks-of-satish-chandra-by-meenakshi-jain ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks - A random survey of Satish Chandra’s “Medieval India''], NCERT 2000 * Inden, R. B. (2010). Imagining India. Bloomington, Ind: Indiana University Press. * Jain, M. The India They Saw : Foreign Accounts (4 Volumes) Delhi: Ocean Books, 2011. * Kahn, Yasmin. "Remembering and Forgetting: South Asia and the Second World War' in Martin Gegner and Bart Ziino, eds., ''The Heritage of War'' (Routledge, 2011) pp 177–193. * Mantena, R. (2016). Origins of modern historiography in India: Antiquarianism and philology 1780–1880. Palgrave Macmillan. * Mittal, S. C ''India distorted: A study of British historians on India'' (1995), on 19th century writers * [[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970) {{ISBN|9782102227356}} *{{cite book |first=Yvette Claire |last=Rosser |title=Curriculum as Destiny: Forging National Identity in India, Pakistan, and Bangladesh |year=2003 |publisher=University of Texas at Austin |type=Dissertation |url=http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |access-date=17 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911035259/http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |archive-date=11 September 2008 |url-status=dead }} *[[Arvind Sharma]], Hinduism and Its Sense of History (Oxford University Press, 2003) {{ISBN|978-0-19-566531-4}} * E. Sreedharan, A Textbook of Historiography, 500 B.C. to A.D. 2000 (2004) * Shourie, Arun (2014). Eminent historians: Their technology, their line, their fraud. Noida, Uttar Pradesh, India : HarperCollins Publishers. {{ISBN|9789351365914}} *{{cite book |title=Aryans and British India |first=Thomas R. |last=Trautmann |url=https://books.google.com/books?id=jR_LPnEH3GsC |year=1997 |location=Berkeley |publisher=University of California Press |isbn=978-0-585-10445-4}} *Viswanathan, G. (2015). Masks of conquest: Literary study and British rule in India. * Antonio de Nicolas, Krishnan Ramaswamy, and Aditi Banerjee (eds.) (2007), ''[[Invading the Sacred]]: An Analysis Of Hinduism Studies in America'' (Publisher: Rupa & Co.) * Vishwa Adluri, Joydeep Bagchee: ''The Nay Science: A History of German Indology''. Oxford University Press, New York 2014, {{ISBN|978-0199931361}} (''Introduction,'' p.&nbsp;1–29). * Warder, A. K., ''An introduction to Indian historiography'' (1972). * Winks, Robin, ed. ''The Oxford History of the British Empire: Volume V: Historiography'' (2001) * Weickgenannt, T. N. (2009). Salman Rushdie and Indian historiography: Writing the nation into being. Basingstoke: Palgrave Macmillan. {{Historiography}} [[Category:Historiography of India| ]] == قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسي == قومي ۽ علائقائي تاريخن جا مقصد به مختلف رهيا آهن. قومي تاريخ منتشر ۽ جدا جدا عنصرن کي هڪ قومي سڃاڻپ هيٺ گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، جڏهن ته علائقائي تاريخون پنهنجي ثقافتي قدرن، روايتن ۽ سياسي حيثيت کي اجاگر ڪري پنهنجي معاملن ۾ آزاد ڪردار ادا ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪن ٿيون. نوآبادياتي دور جي خاتمي ۽ نون ملڪن جي قيام کان پوءِ، پراڻين حدن جي تبديليءَ سبب قوم رياست ۽ صوبن جي وچ ۾ تضاد پيدا ٿيا. علائقن وٽ پنهنجي جدا تاريخ ۽ ثقافت هئي، جڏهن ته نئين قوم رياست کي پنهنجي تاريخ نئين زاويي سان ٺاهڻي هئي. اهڙي صورتحال ۾ قومي تاريخ ڪڏهن ڪڏهن سياسي غلبي، قومي سڃاڻپ جي تشهير ۽ علائقائي قوميتن جي دٻاءَ لاءِ استعمال ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == پاڪستان ۾ سنڌ جي علائقائي حيثيت == پاڪستان جي قيام وقت ملڪ ۾ پنج صوبا هئا، جن وٽ پنهنجي جدا سڃاڻپ موجود هئي. پاڪستان هڪ نئون ملڪ هو، تنهنڪري ان جي شروعاتي دور ۾ قومي وحدت ۽ قوم سازيءَ تي وڌيڪ زور ڏنو ويو. صوبي سان وابستگيءَ کي سرڪاري سطح تي ڪڏهن ڪڏهن تنقيد جو نشانو بڻايو ويو، ڇاڪاڻ ته ان کي قوم سازيءَ جي راهه ۾ رڪاوٽ سمجهيو ويندو هو. سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي سياسي عمل ۾ ٿيندڙ تبديلين کي ظاهر ڪري ٿي؛ جيئن جيئن سياسي جوڙجڪ بدلبي رهي، تيئن سنڌ جي تاريخ لکڻ جا رخ به تبديل ٿيندا رهيا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ هڪ الڳ حيثيت رکي ٿي، ڇاڪاڻ ته اها بنگال ۽ پنجاب وانگر ورهايل نه ٿي. سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي به پشتونن يا بلوچن وانگر ٻن يا وڌيڪ ملڪن ۾ وڏي پيماني تي ورهايل نه هئي. تاريخي ۽ جاگرافيائي طور سنڌ قديم زماني کان پنهنجي جداگانه سڃاڻپ رکي ٿي، جنهن ڪري اها پاڪستان جي ٻين صوبن کان هڪ خاص ۽ ممتاز حيثيت رکي ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي ۽ ورهاڱي کان اڳ جي تاريخ نويسي == تاريخ ڪنهن به علائقي کي تاريخي مرتبو ڏيڻ جو طاقتور ذريعو آهي، ڇاڪاڻ ته اها ان علائقي جون پاڙون ماضي ۾ ڳولي ٿي. ان شعور تحت ورهاڱي کان اڳ سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد سنڌ جي تاريخ کي نئين سر مرتب ڪرڻ هو. ان جي تاريخي رسالي ۾ سنڌ جي تاريخ جي مختلف پهلوئن تي تحقيقي مضمون شايع ٿيندا هئا. خاص طور قديم دور تي زور ڏنو ويو، ته جيئن سنڌ جي تاريخي قدامت ثابت ڪري سگهجي. جيئن ته هن سوسائٽيءَ ۾ هندو ۽ انگريز مؤرخ وڌيڪ سرگرم هئا، تنهنڪري تاريخ نويسيءَ ۾ سيڪيولر رجحان نمايان رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == ورهاڱي کان پوءِ سنڌي تاريخ نويسي == ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسي نون خيالن ۽ رجحانن سان سامهون آئي. ان جو مرڪزي نقطو اهو هو ته سنڌ تاريخي، ثقافتي ۽ لساني طور پاڪستان جي ٻين صوبن کان مختلف آهي. صوبائي سڃاڻپ تي زور ورهاڱي جي نتيجن سبب وڌيو. ڪراچي، جيڪا سنڌ جو اهم شهر ۽ بندرگاهه هئي، وفاقي علائقو قرار ڏئي نئين ملڪ جي گادي بڻائي وئي. سنڌ ان فيصلي خلاف احتجاج ڪيو، پر اهو احتجاج اثرائتو ثابت نه ٿيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي هندو آبادي وڏي پيماني تي لڏي وئي ۽ ان جي جاءِ تي اردو ڳالهائيندڙ آبادي آئي. هن تبديليءَ سنڌي قوميت کي ڪمزور ڪيو. ثقافتي ۽ لساني دٻاءَ کي منهن ڏيڻ لاءِ سنڌي دانشورن سنڌ جي تاريخ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ طرف ڌيان ڏنو، ته جيئن سنڌ جي جدا سڃاڻپ کي برقرار رکيو وڃي. ان مقصد لاءِ سنڌي ادبي بورڊ قائم ڪيو ويو، جنهن سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ تاريخي تحقيق جي حوصلا افزائي ڪئي. بورڊ سنڌ جي قديم کان جديد دور تائين نو جلدن ۾ جامع تاريخ شايع ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ سنڌ جي تاريخ بابت فارسي اصل ماخذ پڻ شايع ڪيا، ته جيئن مؤرخن کي بنيادي مواد ملي سگهي. انهن مان ڪجهه ڪتاب بعد ۾ سنڌي ۽ اردو ۾ ترجمو ٿيا، جنهن سان اردو پڙهندڙن لاءِ سنڌ جي تاريخ کي سمجهڻ جا نوان رستا کليا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == اسلام، عرب فتح ۽ باب الاسلام جو تصور == ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جي هڪ اهم خصوصيت سنڌ جي تاريخ ۾ اسلام جي ڪردار تي زور هو. عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ کي “باب الاسلام” يعني اسلام جو دروازو بڻائيندڙ واقعو سمجهيو ويو. محمد بن قاسم کي هڪ اهم تاريخي هيرو طور پيش ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته هن کي سنڌ ۾ اسلام آڻيندڙ فاتح طور بيان ڪيو ويو. اسلام پسند تاريخ نويسيءَ ۾ عرب فتح ۽ عرب فاتح سنڌ جي اسلامي سڃاڻپ جا وڏا نشان بڻيا، ۽ باب الاسلام جو تصور سالياني يادگيريءَ جو موضوع پڻ بڻيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سيد سليمان ندوي پنهنجي ڪتاب ''عرب و هند ڪي تعلقات'' ۾ عربن جي سنڌ فتح ۽ اتر هندستان تي ترڪن جي فتحن ۾ فرق بيان ڪيو. سندس خيال موجب سنڌ فتح ڪندڙ عرب اسلامي ماحول ۾ رهندا هئا ۽ اسلامي تعليمات کان واقف هئا، جڏهن ته ترڪ، افغان ۽ مغل حڪمران فقط نالي ماتر مسلمان هئا ۽ اسلامي تعليمات جا حقيقي نمائندا نه هئا. ان خيال موجب سنڌ جو اسلامي ڪردار پاڪستان جي ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پختو سمجهيو ويو.<ref name="SuleimanNadvi-ArabHind-1976">{{cite book |last=ندوي |first=سليمان |title=عرب و هند ڪي تعلقات |location=ڪراچي |year=1976 |pages=107، 192 }}</ref> محمد علي جناح جي هڪ تقرير جو حوالو پڻ ڏنو ويو، جنهن ۾ هن سنڌ کي خراج تحسين پيش ڪندي چيو ته پاڪستان حقيقت ۾ ان ڏينهن وجود ۾ آيو، جڏهن پهريون مسلمان سنڌ جي سرزمين تي آيو. ورهاڱي کان پوءِ هن تصور سنڌ کي ٻين صوبن کان اسلامي روايتن جي وارث طور الڳ ڏيکارڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سنڌ جو ڪردار == سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو ٻيو اهم پهلو آزاديءَ جي تحريڪ ۽ پاڪستان جي قيام ۾ سنڌ جي ڪردار تي زور آهي. سنڌ جي ماڻهن خلافت تحريڪ، هجرت تحريڪ ۽ ريشمي رومال تحريڪ ۾ سرگرم حصو ورتو. انهن تحريڪن سنڌ جي ماڻهن کي هندستان جي مسلمانن سان ويجهو آندو. سنڌ کي بمبئي کان جدا ڪرڻ جي جدوجهد پڻ هندستاني مسلمانن جي سياسي مطالبن لاءِ مددگار ثابت ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ پاڪستان جي قيام واري جدوجهد ۾ پنهنجي ڪردار تي به فخر ڪري ٿي. 1938ع ۾ شيخ عبدالمجيد سنڌي صوبائي مسلم ليگ جي اجلاس ۾ پاڪستان بابت قرارداد پيش ڪئي، جيڪا اڪثريت سان منظور ٿي. 1943ع ۾ سنڌ اسيمبلي پاڪستان قرارداد جي حمايت ڪئي. ان موقعي تي جي. ايم. سيد تقرير ڪندي چيو ته هندستان جا مسلمان جدا قوم آهن، ڇاڪاڻ ته انهن جي جدا تاريخ، ثقافت، ادب، روايتون ۽ سياسي توڙي معاشي نظام آهن؛ تنهنڪري انهن کي جدا وطن ڏنو وڃي.<ref name="MehranFreedomMovement1985">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |pages=17–18 }}</ref> سنڌ اسيمبلي 1946ع ۾ پاڪستان جي قرارداد جي حمايت ڪندڙ پهرين اسيمبلي طور پيش ڪئي وئي. 1985ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ جي رسالي ''مهراڻ'' آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر شايع ڪيو. ان جي اداريي ۾ چيو ويو ته پاڪستان جو حقيقي خالق سنڌ آهي. اداريي ۾ اهو به افسوس ظاهر ڪيو ويو ته پاڪستان جي قيام کان پوءِ سنڌ جي ڪردار کي ڄاڻي واڻي گهٽايو ويو؛ جهڙوڪ محمد علي جناح جي جنم ڀومي جهرڪ کي نظرانداز ڪري وزير مينشن ڪراچي کي اڳيان آڻڻ، ۽ سنڌي اڳواڻن جي خدمتن کي پاڪستان جي قيام ۾ مناسب طور تسليم نه ڪرڻ.<ref name="MehranFreedomMovement1985p5">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=5 }}</ref><ref name="MehranFreedomMovement1985p6">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=6 }}</ref> سنڌ طرفان پنهنجي اسلامي ڪردار ۽ آزاديءَ جي تحريڪ ۾ ڪردار تي زور ڏيڻ جو هڪ سياسي سبب صوبائي خودمختياريءَ جو مطالبو هو. سنڌ چاهيو ٿي ته مرڪز جو ڪردار صوبائي معاملن ۾ گهٽ کان گهٽ هجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == ون يونٽ ۽ سنڌي قومپرست تاريخ نويسي == سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ بنيادي تبديلي ون يونٽ جي دور ۾ آئي. 1955ع ۾ اولهه پاڪستان جا صوبا هڪ يونٽ ۾ ضم ڪيا ويا، جنهن سبب سنڌ پاڻ کي ٻيهر اهڙي صورتحال ۾ محسوس ڪيو، جهڙي طرح نوآبادياتي دور ۾ اها بمبئي پريزيڊنسيءَ جو حصو هئي. بمبئي جي جاءِ تي هاڻي لاهور جو غلبو محسوس ڪيو ويو. سنڌ پنهنجي سياسي آزادي ٻيهر وڃائي ويٺي. ون يونٽ جي عمل سنڌ جي ڪجهه سياستدانن جي موقعي پرستيءَ کي به ظاهر ڪيو، جن مرڪزي حڪومت سان گڏجي سنڌ کي ون يونٽ جو حصو بڻائڻ ۾ مدد ڪئي. ساڳئي وقت اهڙا اڳواڻ به سامهون آيا، جن ون يونٽ جي مخالفت ڪئي ۽ ان سبب تڪليفون برداشت ڪيون. هن دور سنڌ جي تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جو نئون تصور پيدا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ون يونٽ سنڌين کي سياسي طور وڌيڪ پختو ڪيو، ڇاڪاڻ ته سنڌ مجموعي طور پنجاب جي سياسي غلبي هيٺ تڪليفون ڀوڳيون. هن دور ۾ بئراج جي زرخيز زمين فوجي آفيسرن ۽ اعليٰ بيوروڪريٽن کي الاٽ ڪئي وئي، جنهن سان سنڌي هارين جا حق متاثر ٿيا. سرڪاري ملازمتن ۾ سنڌين کي مناسب حصو نه مليو، جنهن سبب وڌندڙ وچولي طبقي ۾ مايوسي پيدا ٿي. انهن تجربن کان پوءِ سنڌين محسوس ڪيو ته نه “باب الاسلام” واري حيثيت ۽ نه آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سندن ڪردار، انهن کي سندن حق ڏيارڻ ۾ مددگار ثابت ٿيا. ان احساس سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو رخ بدلائي ڇڏيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌي قومپرستي تاريخ جي تجزيي جو مرڪزي نقطو بڻجي وئي. ماضيءَ کي حال جي روشنيءَ ۾ پرکيو ويو، خاص طور پرڏيهي حملن جي اثرن کي هن انداز سان ڏٺو ويو ته سنڌ بار بار پرڏيهي غلبي سبب ڪيئن متاثر ٿي. پرڏيهي غلبي جي موضوع سنڌ جي اهڙي تصوير ٺاهي، جنهن ۾ سنڌ کي مظلوم ۽ استحصال جو شڪار علائقو طور پيش ڪيو ويو. ساڳئي وقت تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جي ڪردار کي نمايان ڪيو ويو، ته جيئن نئين نسل لاءِ ڪردار جا نمونا پيدا ڪيا وڃن.<ref name="MubarakAli1994p45">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=سنڌ خاموشي ڪي آواز |location=لاهور |year=1994 |page=45 }}</ref> == سيڪيولر قومپرست تعبير ۽ قديم سنڌ == سنڌي قومپرستيءَ هيٺ ٺهيل نئين تاريخ نويسي مذهبي نه پر سيڪيولر هئي. سنڌي ثقافت ۽ تهذيب جون پاڙون قديم ماضيءَ ۾ ڳوليون ويون ۽ دعويٰ ڪئي وئي ته سنڌ جي تهذيبي حيثيت بابلي، آشوري ۽ مصري تهذيبن جي برابر آهي. سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب سنڌين لاءِ فخر جو ذريعو بڻجي، ۽ موهن جو دڙو سنڌ جي قديم ماضيءَ جي علامت طور اڀريو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == جي. ايم. سيد جي تاريخي تعبير == جي. ايم. سيد سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ اهم نوان رجحان متعارف ڪرايا. هن عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ لاءِ برڪت نه، پر هڪ جارحيت قرار ڏنو. سندس خيال ۾ محمد بن قاسم به ٻين حمله آورن وانگر هڪ جارح هو، جنهن سنڌ جا وسيلا لٽيا. هن دليل لاءِ ساڳيو منطق استعمال ڪيو، جيڪو سليمان ندوي ترڪ حمله آورن بابت ڏنو هو. جي. ايم. سيد موجب اٺين صديءَ تائين اموي دور ۾ عرب حاڪمن جو اصل اسلامي روح ختم ٿي چڪو هو ۽ اهي دنياوي ۽ سامراجي طاقت بڻجي چڪا هئا؛ تنهنڪري سنڌ جي عرب فتح اسلام نه پر عرب سلطنت جي توسيع هئي.<ref name="ArisarGMSayyidp56">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=56 }}</ref> هن تعبير محمد بن قاسم کي هيرو مان جارح ۾ تبديل ڪيو ۽ راجا ڏاهر کي مادر وطن جو محافظ بڻايو، جنهن حمله آورن سان ٺاهه ڪرڻ بدران وڙهندي جان قربان ڪئي. جي. ايم. سيد چچ نامو ۽ جنت السنڌ جهڙن تاريخي ماخذن تي به تنقيد ڪئي، ڇاڪاڻ ته سندس خيال ۾ اهي حمله آورن جي واکاڻ ڪن ٿا ۽ پڙهندڙن کي حقيقي تاريخي شعور کان محروم ڪن ٿا.<ref name="ArisarGMSayyidp55">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=55 }}</ref> جي. ايم. سيد جي نظر ۾ سنڌ تي حملو ڪندڙ سڀ پرڏيهي فاتح هڪ ئي زمري ۾ اچن ٿا، ڀلي انهن جو مذهب ڪهڙو به هجي. انهن ۾ ايران جو دارا، عربن جو محمد بن قاسم، غزنيءَ جو محمود، دهليءَ جو علاؤالدين، قنڌار جو شاهه بيگ ارغون، مغلن جو خان خانان ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو چارلس نيپيئر شامل ڪيا ويا. انهن سڀني کي سنڌ جا غاصب ۽ تباهه ڪندڙ قرار ڏنو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidp58">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=58 }}</ref> == غدارن ۽ سورمن جو تصور == 1956ع کان پوءِ سياسي صورتحال سنڌ جي تاريخ کي “غدارن” ۽ “سورمن” جي انداز ۾ لکڻ طرف وٺي وئي. جيڪي ماڻهو ذاتي مفادن لاءِ سنڌ کي وڪڻندڙ سمجهيا ويا، انهن کي غدار چيو ويو، جڏهن ته جيڪي مادر وطن لاءِ قرباني ڏيندڙ سمجهيا ويا، انهن کي سورمو قرار ڏنو ويو. سنڌ جي دفاع ڪندڙن ۾ راجا ڏاهر، دودو سومرو، دريا خان، مخدوم بلاول، شاهه عنايت ۽ هوش محمد کي شامل ڪيو ويو. غدارن ۾ قاضي قاضن، نائومل ۽ مير علي مراد جا نالا کنيا ويا. هن تاريخ نويسيءَ جو پيغام اهو هو ته ڪيچ مڪران، ٺٽي، مياڻي ۽ دٻي ۾ وڙهيل سنڌ جي آزاديءَ جون جنگيون اڃا ختم نه ٿيون آهن، پر اها جنگ هر شهر ۽ ڳوٺ ۾ جاري آهي.<ref name="ArisarGMSayyidp63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=63 }}</ref> == مغل دور، تاريخ مظھر شاهجهاني ۽ پرڏيهي غلبو == سنڌ تي مغل دور جي پرڏيهي قبضي جا اثر بيان ڪرڻ لاءِ سنڌي ادبي بورڊ 1962ع ۾ يوسف ميرڪ جي اصل ماخذ ''تاريخ مظھر شاهجهاني'' شايع ڪئي. ان جو مقدمو پير حسام الدين راشدي لکيو. هن مقدمي ۾ خاص طور اهي واقعا چونڊيا ويا، جن ۾ ظلم ۽ استحصال جي تصوير ملي ٿي ۽ جيڪي سنڌ جي ان وقت جي سياسي حالت سان لاڳاپيل لڳندا هئا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962p21">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |page=21 }}</ref> پير حسام الدين راشدي، يوسف ميرڪ جي حوالي سان، سيوهڻ جي گورنر جي ظلم، ماڻهن کي ڪوڙا هڻڻ ۽ اذيت ڏيڻ جا واقعا بيان ڪيا. مغل عملدارن طرفان ماڻهن جي ملڪيت ضبط ڪرڻ، سندن وسيلن ۽ دولت کان محروم ڪرڻ، ڦورن ۽ ڌاڙيلن جي سرپرستي ڪرڻ ۽ ڳرا محصول لاڳو ڪرڻ جهڙا عمل بيان ڪيا ويا. نتيجي طور سيوهڻ جو علائقو برباد ٿيو، ڳوٺ ۽ شهر ويران ٿيا، ۽ ماڻهو پنهنجا گهر ڇڏي پري علائقن ۾ پناهه وٺڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962pp30-31">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |pages=30–31 }}</ref> == عثمان ڏيپلائي ۽ مزاحمتي ادب == پرڏيهي قبضي خلاف مزاحمت جو اظهار ادبي صورت ۾ به ٿيو. عثمان ڏيپلائي 1962ع ۾ پنهنجو تاريخي ناول ''سانگهڙ'' شايع ڪيو، جنهن جو موضوع انگريزن خلاف حرن جي جدوجهد هو. هن ناول سنڌ جي نئين نسل تائين اهو پيغام پهچايو ته سياسي غلبي ۽ حقن جي جدوجهد خلاف ڪيئن وڙهجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == سنڌ جي ثقافتي علامتون ۽ قوميت == سنڌ جي ماضيءَ جي عظمت بيان ڪرڻ کي به اهم سمجهيو ويو، ته جيئن سنڌين ۾ فخر جو احساس پيدا ٿئي. انهن علامتن ۾ موهن جو دڙو، ڄام نندي جو مقبرو، رني ڪوٽ، عمرڪوٽ جا قلعا، حيدرآباد جا بادگير، اجرڪ، رلي، ڪاشيءَ جو ڪم ۽ هالا جو فرنيچر شامل هئا. ادبي شخصيتن ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي، سچل سرمست ۽ سامي کي سنڌي ٻوليءَ کي شاهوڪار ڪندڙ ۽ سنڌي قومي شعور پيدا ڪندڙ شخصيتن طور پيش ڪيو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidpp62-63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |pages=62–63 }}</ref> سنڌي قومپرستيءَ جو بنياد مذهب بدران ٻولي ۽ علائقي تي رکيو ويو. هن خيال موجب جيڪي ماڻهو سنڌ ۾ رهن ٿا ۽ سنڌي ٻولي ڳالهائين ٿا، اهي سنڌي آهن. ٻن قومن واري نظريي کي رد ڪندي قوميت جو تصور سيڪيولر بنيادن تي قائم ڪيو ويو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == قومپرست تاريخ نويسيءَ تي تنقيد == قومپرست فريم ورڪ ۾ تاريخ لکڻ بابت تنقيد پڻ ڪئي وئي آهي. ڊاڪٽر مبارڪ علي موجب اهڙي تاريخ نويسيءَ ۾ ڪڏهن ڪڏهن حقيقتن کي مسخ ڪري يا چونڊي استعمال ڪيو ويو، ته جيئن اهي قومي بيانئي سان ٺهڪي اچن. تاريخي طريقيڪار کي مڪمل طور لاڳو ڪرڻ بدران جذباتي ۽ مبالغو آميز بيان اختيار ڪيو ويو. ان تاريخ نويسيءَ جو وڏو مقصد سياسي استعمال بڻجي ويو، جنهن سبب سنڌ جي تاريخ نويسي هڪ مرحلي تي بيهي رهي ۽ نون علمي موضوعن ڏانهن گهربل اڳڀرائي نه ڪري سگهي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == اڻلکيل ۽ نظرانداز ٿيل موضوع == سنڌ جي تاريخ اڃا مڪمل نه سمجهي وڃي ٿي. ڪيترائي موضوع اڃا وڌيڪ تحقيق گهرن ٿا، جهڙوڪ زرعي ڍانچي ۾ تبديليون، نون ٽيڪنالاجيڪل طريقن جو تعارف، هارين جو ڪردار، هاري بغاوتن جو وجود يا عدم وجود، سنڌ جا پاڙيسري ملڪن سان لاڳاپا، ثقافتي ۽ واپاري رابطا، اميلن ۽ ڀائيبندن جو سماجي ڪردار، ۽ سنڌ ۾ مذهب جو ڪردار، خاص طور نانڪ پنٿين ۽ سکن جي حوالي سان. ڪلاڊ مارڪووٽس جي ڪتاب ''The Global World of the Indian Merchants (1750–1967)'' ۾ شڪارپوري ۽ حيدرآبادي واپارين جي عالمي تجارتي سرگرمين کي بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو سنڌ جي مؤرخن وٽ اڳ ۾ گهڻو نظرانداز ٿيل موضوع رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == نتيجو == سنڌ جي تاريخ نويسي قومي تاريخ، علائقائي سڃاڻپ، اسلامي بيانئي، آزاديءَ جي تحريڪ، ون يونٽ، سنڌي قومپرستي ۽ سيڪيولر ثقافتي تعبيرن جي وچ ۾ تبديل ٿيندي رهي آهي. ان تاريخ نويسيءَ سنڌ جي جدا تاريخي حيثيت، ثقافتي ورثي ۽ سياسي جدوجهد کي نمايان ڪيو، پر ساڳئي وقت ان تي اهو اعتراض به ڪيو ويو ته اها ڪڏهن ڪڏهن تنگ قومپرستي ۽ سياسي مقصدن تائين محدود ٿي وئي. سنڌ جي تاريخ کي وڌيڪ جامع ۽ علمي انداز ۾ لکڻ لاءِ ضروري آهي ته اها صرف سياست جي خدمت نه ڪري، پر اهڙو وسيع تاريخي شعور پيدا ڪري، جيڪو ماڻهن کي ماضي ۽ حال ٻنهي کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:تاريخ نويسي]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] ebsfzm3rhjubq65h2qff9lg9t3v6auq 390371 390370 2026-07-01T14:22:38Z Memon2025 21315 /* */ 390371 wikitext text/x-wiki '''سنڌ جي تاريخ نويسي''' ('''Historiography of Sindh''') سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسيءَ جي لاڳاپي سان لاڳاپيل هڪ اهم موضوع آهي. قومي تاريخ عام طور تي تاريخي حقيقتن کي قوم ۽ ان جي مرڪز جي چوڌاري بيان ڪري ٿي، جڏهن ته علائقا اڪثر ڪناري تي رهجي وڃن ٿا ۽ انهن کي مڪمل يا تفصيلي تاريخي بيان نٿو ملي. ان جي ابتڙ، علائقائي تاريخون پنهنجي مخصوص علائقي، ثقافتي روايتن، ٻولي ۽ سڃاڻپ تي زور ڏين ٿيون، ته جيئن اهي قومي تاريخ ۾ پنهنجي جدا حيثيت قائم ڪري سگهن.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=Essays On The History of Sindh |publisher=فڪشن هائوس |location=لاهور |year=2005 |pages=17–27 }}</ref> {{Short description|none}} The '''historiography of India''' refers to the studies, sources, critical methods and interpretations used by scholars to develop a [[history of India]]. In recent decades there have been four main schools of [[historiography]] in how historians study India: [[The Cambridge History of India|Cambridge]], Nationalist, [[Marxist historiography|Marxist]], and [[Subaltern (postcolonialism)|subaltern]]. The once common "[[Orientalism|Orientalist]]" approach, with its image of a sensuous, inscrutable, and wholly spiritual India, has died out in serious scholarship.<ref name="Prakash 383–408">{{cite journal | last = Prakash | first = Gyan | author-link = Gyan Prakash | date = April 1990 | title = Writing Post-Orientalist Histories of the Third World: Perspectives from Indian Historiography | journal = Comparative Studies in Society and History | volume = 32 | issue = 2 | pages = 383–408 | doi=10.1017/s0010417500016534 | jstor = 178920| s2cid = 144435305 }}</ref> ==Sources== {{Expand section|date=August 2020}} === Foreign === Well-known foreign accounts of Indian history come from the following sources:<ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref><ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> * [[Indica (Megasthenes)]] by [[Megasthenes]]<ref>Allan Dahlaquist (1996). Megasthenes and Indian Religion: A Study in Motives and Types. Motilal Banarsidass. {{ISBN|978-81-208-1323-6}}.</ref> * A Record of Buddhist Kingdoms (Foguo Ji 佛國記) by [[Faxian]]<ref name=columbia>{{cite web|url=http://afe.easia.columbia.edu/special/travel_records.pdf|title=The Travel Records of Chinese Pilgrims Faxian, Xuanzang, and Yijing|publisher=[[Columbia University]]}}</ref> * Kitāb al-Hind by [[Al-Biruni]]<ref>{{citation|title=Kitab al-Bīrūnī fī Taḥqīq mā li-al-Hind|publisher=Osmania Oriental Publication Bureau |place=Hyderabad |year=1958}}</ref><ref>{{citation| editor1-last=Kegan |editor1-first=Paul |publisher=Trench, Truebner |title=Alberuni's India |translator-last=Sachau |translator-first=E.C. |place=London |volume=2 |year=1910}}</ref> * Tuḥfat an-Nuẓẓār fī Gharāʾib al-Amṣār wa ʿAjāʾib al-Asfār by [[Ibn Battuta]]<ref name="9–10 Vol. 1">{{harvnb|Dunn|2005|pp=310–11}}; {{harvnb|Defrémery|Sanguinetti|1853|pp=[https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ&pg=PA9 9–10 Vol. 1]}}</ref> * [[Great Tang Records on the Western Regions]] by [[Xuanzang]]<ref>Deeg, Max (2007). [https://web.archive.org/web/20140418141001/http://kanji.zinbun.kyoto-u.ac.jp/~wittern/data/nw-fs/fs-deeg.pdf „Has Xuanzang really been in Mathurā? : Interpretatio Sinica or Interpretatio Occidentalia&nbsp;— How to Critically Read the Records of the Chinese Pilgrim.“] – In: 東アジアの宗教と文化 : 西脇常記教授退休記念論集 = Essays on East Asian religion and culture: Festschrift in honor of Nishiwaki Tsuneki on the occasion of his 65th birthday / クリスティアン・ウィッテルン, 石立善編集 = ed. by Christian Wittern und Shi Lishan. – 京都 [Kyōto] : 西脇常記教授退休記念論集編集委員會; 京都大学人文科學研究所; Christian Wittern, 2007, pp. 35 – 73. See p. 35</ref> * Descriptio Indiæ, by [[Joseph Tiefenthaler]]{{Citation needed|date=November 2024}} === Native === Examples of native historiographical texts include:<ref name=":0">{{Cite journal |last=Joshi |first=P. M. |date=1965 |editor-last=Pathak |editor-first=Vishwambhar Sharan |editor2-last=Saran |editor2-first=P. |editor3-last=Kunte |editor3-first=B. G. |editor4-last=Shyam |editor4-first=Radhey |editor5-last=McKew Parr |editor5-first=Charles |editor6-last=Van Linschoten |editor6-first=Jan |title=Indian Historiography |url=https://www.jstor.org/stable/42929817 |journal=Bulletin of the Deccan College Research Institute |volume=26 |issue=3/4 |pages=20–33 |jstor=42929817 |issn=0045-9801}}</ref> * ''[[Harshacharita]]'' by [[Bāṇabhaṭṭa|Bhanabhatta]]<ref name=":3">{{Cite book |last=Hasrat |first=B. J. |title=The Encyclopedia of Sikhism |publisher=Punjabi University |year=2004 |isbn=817380530X |editor-last=Singh |editor-first=Harbans |edition=2nd |volume=4: S–Z |location=Patiala |pages=179–181}}</ref> * ''[[Rajatarangini]]'' by [[Kalhana]]<ref name=":0" /> * Ceylonese Buddhist chronicles, such as the ''[[Dīpavaṃsa]],'' ''[[Mahāvaṃsa]]'', and ''[[Cūḷavaṃsa]]''<ref>{{Cite journal |last=von Hinüber |first=Oskar |date=2020 |title=Brill's Encyclopedia of Buddhism Online - Historiography: South Asia |url=https://doi.org/10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069 |access-date=7 April 2024 |website=Brill |doi= 10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069|quote=The first historical texts known from ancient South Asia are the Buddhist chronicles composed in Ceylon (Sri Lanka). Consequently, from a very early period, the history of Buddhism on the island is known much better than in any other part of South Asia. Besides texts on the general history of Buddhism, there are specialized chronicles on relics and so on, written in both Pali and Sinhala languages or in Southeast Asian vernaculars.|url-access=subscription }}</ref> * ''Tārīkh-i Firishta'' (also known as ''Gulshan-i Ibrāhīmī'') by [[Firishta]]<ref name="EB1911">{{EB1911|inline=y|wstitle=Ferishta, Mahommed Kasim|volume=10|page=274}}</ref> * ''Tārīkh-i-Firuz Shāhī'' by [[Ziauddin Barani]]<ref>M. Athat Ali, "Elements of Social Justice in Medieval Islamic Thought" in Saiyid Zaheer Husain Jafri, ''Recording the Progress of Indian History: Symposia Papers of the Indian History Congress, 1992–2010'', Primus Books, 2012, p. 197.</ref> * ''Vicāraśreṇī'' by [[Merutunga]]{{sfn|Eggermont|1969|p=67}} * ''[[Akbarnama]]'' by [[Abul Fazl]]<ref>[http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml Illustration from the Akbarnama: History of Akbar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090919035749/http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml |date=2009-09-19 }} [[Art Institute of Chicago]]</ref> * ''Tughlaq Nama'' by [[Amir Khusrau]]{{citation needed|date=February 2025}} * ''[[Padshahnama]]'' by [[Abdul Hamid Lahori]]<ref>[[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970).</ref> * ''[[Jawami ul-Hikayat]]'' by [[Muhammad Aufi]]<ref>{{cite book |last1=Elliot|first1=Sir H. M. |first2=John |last2=Dowson |title=The History of India, as Told by Its Own Historians. The Muhammadan Period (Vol 2.)|chapter-url=https://archive.org/stream/cu31924073036729#page/n5/mode/2up|chapter=4. Jawami ul-Hikayat of Muhammad Ufi| year=1871|publisher=London : Trübner & Co.|page=155}}</ref> * ''[[Prithviraj Raso]]'' by [[Chand Bardai]]<ref>{{Cite book|author=Rima Hooja|url=https://books.google.com/books?id=qqd1RAAACAAJ|title=A HISTORY OF RAJASTHAN (PB)|date=2006|publisher=Rupa & Company|isbn=978-81-291-1501-0|pages=364–365|language=en}}</ref> * ''[[Tabaqat-i Nasiri]]'' by [[Minhaj-i Siraj Juzjani]]{{citation needed|date=February 2025}} Very few known Indian texts recording history before 15th century C.E. exist, hence, historical evidence for much of India's history comes through foreign historians.<ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref><ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> There is very little evidence of a native historiographical tradition in ancient India.<ref name=":3" /> Al-Biruni stated the following about local Indian histriography:<ref name=":0" /> {{Blockquote|text="Unfortunately the Hindus do not pay much attention to the historical order of things, they are very careless in relating the chronological succession of their kings, and when they are pressed for information and are at a loss, not knowing what to say, they invariably take to tale-telling. But for this, we should communicate to the readers the traditions which we have received from some people among them."|author=Al-Biruni|title=Kitāb al-Hind|source=}}Ancient India never developed a strong historiographical tradition comparable to the ones that existed in the [[Greco-Roman historiography|Greco-Roman]], [[Chinese historiography|Chinese]], and [[Historiography of early Islam|Islamic]] civilizations.<ref name=":4">{{Cite book |last=Sharma |first=Tej Ram |title=Historiography: A History of Historical Writing |publisher=Concept Publishing Company |year=2005 |isbn=9788180691553 |pages=17–22 |chapter=Historical Writings in the Ancient World - Indian Historiography: Historiography in Ancient India}}</ref> However, it cannot be concluded that the ancient Indians lacked an understanding of objective historical writing, as there were some attempts akin to historiography.<ref name=":4" /> At various points in Indian history, there were efforts to record and chronicle the reigns of particular dynasties and rulers in India.<ref name=":4" /> Within the Vedic, Buddhist, Jain and other religious literature, the names of teachers are attentively recorded.<ref name=":4" /> The [[Chinese Buddhist]] [[Buddhist pilgrimage|pilgrim]] [[Xuanzang]] mentioned that in every province of India, there would be officials who would be responsible for documenting in-writing "good and evil events, calamities, and fortunate occurrences".<ref name=":4" /> Since the era of the [[Gupta Empire|Gupta]] ruler [[Samudragupta]], ancient Indian rulers would have a renowned poet record their reigns and victories onto stone in the form of inscription.<ref name=":4" /> [[Romila Thapar]] instead states that it should be taken into account what the ancient Indians found relevant and why when evaluating any dearth of historiographical tradition.<ref name=":4" /> [[A. K. Warder]] opined that the regional historiographies of India must be considered, with historical writing in India becoming regionalized by the mediaeval-period from the 7th century onwards.<ref name=":4" /> There are historical works authored by the Chalukya, Rashtrakuta, Pala dynastical historiographies and also regional historiographical traditions in Kashmir, Sindhu, Gurjara, Jejakabhukti, Kamarupa, Kerala, Hoyasala, Andhra, Kalinga, and Maharashtra.<ref name=":4" /> In modern-times, some attempts have been made to extract historiographical elements from Vedic literature and epic poetry, such as the ''[[Mahabharata]]'' or ''[[Ramayana]]''.<ref name=":3" /><ref name=":4" /> However, religious, mythical, and allegorical legends are too intermixed with Indic religious thought and philosophy that discerning and extracting any semblance of historiography from them is a difficult task.<ref name=":3" /> The ''[[Puranas]]'' mostly entail mythological elements with a facade of historicity.<ref name=":3" /> The corpuses of Pali and Prakrit literature of the era are mostly religious in nature.<ref name=":3" /> Thus, a historiographical tradition was not popular in India, barring a few examples.<ref name=":3" /> A true tradition of historiography was introduced to India after the Arabs captured Sindh, where they introduced history-writing and recording proper chronology.<ref name=":3" /> These Arab historiographers were later surmounted by historiographers who wrote in Persian, many of whom were sponsored by the ruling sultans of India.<ref name=":3" /> ==Main schools== === Orientalist approach === The Orientalist approach was influenced both by [[Imperialism|imperialist]] attitudes and interests, and also fascination for the "exotic" East for Mediterranean and European writers and thinkers, captured in images by artists, that is embodied in a repeatedly-surfacing theme in the [[history of ideas]] in the West, called "[[Orientalism]]". In [[art history]], [[literature]], and [[cultural studies]], Orientalism is the imitation or depiction of aspects in the [[Eastern world]]. These depictions are usually done by writers, designers, and artists from the [[Western world]]. The term ''Orientalism'' has come to acquire negative connotations in some quarters and is interpreted to refer to the study of the East by Westerners shaped by the attitudes of the era of European [[imperialism]] in the 18th and 19th centuries. When used in this sense, it often implies prejudiced, outsider-caricatured interpretations of Eastern cultures and peoples. This viewpoint was most famously articulated and propagated by [[Edward Said]] in ''[[Orientalism (book)|Orientalism]]'' (1978), a critical history of this scholarly tradition.<ref>{{cite book|last=Clarke|first=J.J.|title=Oriental enlightenment the encounter between Asian and Western thought|url=https://archive.org/details/orientalenlighte00clar|url-access=limited|year=1997|publisher=Routledge|pages=[https://archive.org/details/orientalenlighte00clar/page/n16 8]}}</ref> ==== History ==== Though there has been study of India from a western perspective since ancient times, the orientalist school gained prominence in the aftermath of the [[Age of Discovery]]. In the 18th and 19th centuries, the term [[Oriental studies|Orientalist]] identified a scholar who specialized in the languages and literatures of the [[Eastern world]]. Among such scholars were officials of the [[East India Company]], who said that the [[Arab culture]], the [[culture of India|Indian culture]], and the [[Islamic culture]]s should be studied as equal to the [[Culture of Europe|cultures of Europe]].<ref>{{cite book |last = Macfie |first = A. L.|year = 2002 |title = Orientalism |publisher = Longman| location = London|url=https://books.google.com/books?id=0FrJAwAAQBAJ |isbn = 978-0582423862|ref = none| page = Ch One}}</ref> Among such scholars is the philologist [[William Jones (philologist)|William Jones]], whose studies of [[Indo-European languages]] established modern [[philology]]. [[Company rule in India]] favored Orientalism as a technique for developing and maintaining positive relations with the Indians—until the 1820s, when the influence of "anglicists" such as [[Thomas Babington Macaulay]] and [[John Stuart Mill]] led to the promotion of a Western-style education.<ref>Holloway (2006), pp. 1–2. "The Orientalism espoused by Warren Hastings, William Jones and the early East India Company sought to maintain British domination over the Indian subcontinent through patronage of Hindu and Muslim languages and institutions, rather than through their eclipse by English speech and aggressive European acculturation."</ref> With a great increase in knowledge of Asia among Western specialists, increasing political and economic involvement in the region, and in particular the realization of the existence of [[Indo-European languages|close relations between Indian and European languages]], by [[William Jones (philologist)|William Jones]], there emerged more complex intellectual connections between the early history of Eastern and Western cultures. Some of these developments occurred in the context of Franco–British rivalry for control of India. Liberal economists, such as [[James Mill]], denigrated Eastern civilizations as static and corrupt. [[Karl Marx]] characterized the [[Asiatic mode of production]] as unchanging, because of the economic narrowness of village economies and the State's role in production. "[[Oriental despotism]]" was generally regarded in Europe as a major factor in the relative failure of [[progress (history)|progress]] of Eastern societies. In the course of the century Western archaeology spread across the Middle East and Asia. New national museums provided a setting for important archaeological finds, most of which were in this period bought back to Europe. The first serious European studies of [[Buddhism]] and [[Hinduism]] were by the scholars [[Eugene Burnouf]] and [[Max Müller]]. In that time, the academic [[Islamic studies by author (non-Muslim or academic)|study of Islam]] also developed, and, by the mid-19th century, Oriental Studies was a well-established academic discipline in most European countries, especially those with imperial interests in the region. Yet, while scholastic study expanded, so did [[Racism|racist]] attitudes and stereotypes of Asian peoples and cultures. Scholarship often was intertwined with prejudicial racist and religious presumptions,<ref>J. Go, "'Racism' and Colonialism: Meanings of Difference and Ruling Practice in America's Pacific Empire" in ''Qualitative Sociology'' '''27'''.1 (March 2004).</ref> to which the new [[biology|biological sciences]] tended to contribute until the end of the [[World War II|Second World War]]. ==== Criticism and Decline ==== In his book [[Orientalism (book)|Orientalism]] (1978), [[cultural critic]] Edward Said redefines the term ''Orientalism'' to describe a pervasive Western tradition—academic and artistic—of prejudiced outsider-interpretations of the [[Eastern world]], which was shaped by the cultural attitudes of European [[imperialism]] in the 18th and 19th centuries.<ref>Tromans, 24</ref> Since its publication, most academic discourse began to use the term "Orientalism" to refer to a general patronizing Western attitude towards Middle Eastern, Asian, and [[North Africa]]n societies. In Said's analysis, the West [[Essentialism|essentializes]] these societies as static and undeveloped—thereby fabricating a view of Oriental culture that can be studied, depicted, and reproduced in the service of [[Imperialism|imperial power]]. Implicit in this fabrication, writes Said, is the idea that Western society is developed, rational, flexible, and superior.<ref>Mahmood Mamdani, ''Good Muslim, Bad Muslim: America, the Cold War, and the Roots of Terrorism'', New York: Pantheon, 2004; {{ISBN|0-375-42285-4}}; p. 32.</ref> Furthermore, Said said that "The idea of representation is a theatrical one: the Orient is the stage on which the whole East is confined",<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/63/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=63 |language=English}}</ref> and that the subject of learned Orientalists "is not so much the East itself as the East made known, and therefore less fearsome, to the Western reading public".<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/60/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=60 |language=English}}</ref> The thesis of Edward Said's Orientalism develops Marxist philosopher [[Antonio Gramsci]]'s theory of [[cultural hegemony]], and [[Michel Foucault]]'s theorisation of [[discourse]] (the [[knowledge]]-[[Power (social and political)|power]] relation) to criticise the scholarly tradition of Oriental studies. In the academy, the book ''Orientalism'' (1978) became a foundational text of [[Postcolonialism|post-colonial cultural studies]].<ref>Xypolia, Ilia (2011). "Orientations and Orientalism: The Governor Sir Ronald Storrs". Journal of IslamicJerusalem Studies. 11: 25–43.</ref> The once common "Orientalist" approach, with its image of a sensuous, inscrutable, and wholly spiritual India, has died out in serious scholarship.<ref name="Prakash 383–408" /> === Cambridge School === The Cambridge School of historiography was a [[school of thought]] which approached the study of the [[British Empire]] from the imperialist point of view. It emerged especially at the [[University of Cambridge]] in the 1960s. [[John Andrew Gallagher]] (1919–80) was especially influential, particularly in his article with [[Ronald Robinson]] on "[[The Imperialism of Free Trade]]". It was led by Anil Seal,<ref>Anil Seal'', The Emergence of Indian Nationalism: Competition and Collaboration in the Later Nineteenth Century'' (1971)</ref> Gordon Johnson,<ref>Gordon Johnson, ''Provincial Politics and Indian Nationalism: Bombay and the Indian National Congress 1880–1915'' (2005)</ref> Richard Gordon, and David A. Washbrook.<ref>Rosalind O'Hanlon and David Washbrook, eds. ''Religious Cultures in Early Modern India: New Perspectives'' (2011)</ref> It downplayed ideology.<ref>Aravind Ganachari, "Studies in Indian Historiography: 'The Cambridge School'", ''Indica'', March 2010, 47#1, pp 70–93</ref> ==== Criticism ==== This school of historiography is criticised for western bias or [[Eurocentrism]].<ref name="google7">{{cite book|title=Eurocentrism: a marxian critical realist critique|author=Hostettler, N.|date=2013|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-135-18131-4|url=https://books.google.com/books?id=2XjozzN0ppEC&pg=PA33|page=33|access-date=6 January 2017}}</ref> Critics have attacked various ideas of the School.<ref>See [[Christopher Platt|D.C.M. Platt]], "The Imperialism of Free Trade: Some Reservations," ''Economic History Review,'' 21#2 (Aug., 1968), pp. 296-306</ref> In ''The New Imperial Histories Reader,'' Stephen Howe has assembled articles by critics who take aim especially at [[P. J. Marshall]], [[David Kenneth Fieldhouse|D. K. Fieldhouse]], Robinson and Gallagher, and [[Peter Cain (historian)|Peter Cain]] and [[A. G. Hopkins]].<ref>Stephen Howe, ed. ''New Imperial Histories Reader'' (Routledge, 2009)</ref> [[Howard Spodek]], for example, praises the school's regional and pluralist perspectives but criticizes their reliance on British (rather than Indian) documentation, sloppy use of [[social science]] models, downplaying of ideology, and their excessive emphasis on Indian self-seeking and the importance of British imperial initiatives in achieving modernization. He recommends a deeper appreciation of Indian initiatives, and more attention to the emerging importance of public life in many areas of society rather than just a concentration on politics.<ref>Howard Spodek, "Pluralist Politics in British India: The Cambridge Cluster of Historians of Modern India," ''American Historical Review,'' (June 1979) 84#3 pp 688-707</ref> === Nationalist School === The Nationalist school originated among Indian historians in the late 19th and early 20th centuries who were influenced by [[Indian independence movement|Indian nationalism]]. They emphasized achievements in Indian history, while downplaying negative aspects, which led to various contradictions. Nationalist historians universally praised Hindu rule of India, with Hindu culture being prized above all else.<ref name=":0a">{{cite book|last=Thapar|first=Romila|title=History of Early India: From the Origins to AD 1300|publisher=University of California Press|year=2004|isbn=978-0-520-24225-8|pages=16–17}}</ref> In modern history, they focused on Congress, Gandhi, Nehru and high level politics. It highlighted the Mutiny of 1857 as a war of liberation, and Gandhi's 'Quit India' begun in 1942, as defining historical events. This school of historiography has received criticism for [[Elitism]].<ref>{{cite web|url=http://pages.ucsd.edu/~rfrank/class_web/ES-200C/Articles/Guha.pdf|title=Ranjit Guha, "On Some Aspects of Historiography of Colonial India"}}</ref> Historians in this school included [[Rajendralal Mitra]], [[R. G. Bhandarkar]], [[Romesh Chunder Dutt]], [[Anant Sadashiv Altekar]], [[K. P. Jayaswal]], [[Hem Chandra Raychaudhuri]], [[Radha Kumud Mukherjee]], [[R. C. Majumdar]], and [[K. A. Nilakanta Sastri]] ,.<ref name=":0a" /> === Marxist School === In India, Marxist Historiography takes the form of Marxian historiography where Marxian techniques of analysis are used but Marxist political intentions and prescriptions are discarded. The Marxian historiography of India uses the method of [[historical materialism]] and has focused on studies of economic development, land ownership, and [[class conflict]] in precolonial India and [[deindustrialisation|deindustrialization]] during the colonial period.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993">Bagchi, Amiya Kumar (January 1993). "Writing Indian History in the Marxist Mode in a Post-Soviet World". Indian Historical Review. 20 (1/2): 229–244.</ref> [[Bhupendranath Datta|B. N. Datta]], and [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] are considered the founding fathers of Marxist historiography in India. D. D. Kosambi was apologetic of the revolution of [[Mao]] and thought of Indian Prime Minister [[Jawaharlal Nehru]]'s policies as pro-capitalist. Kosambi, a polymath, viewed Indian History from a Marxist viewpoint. The other Indian scholars of Marxian historiography are [[Ram Sharan Sharma|R. S. Sharma]], [[Irfan Habib]], [[D. N. Jha]], and [[K. N. Panikkar]].<ref>Bottomore, T. B. 1983. ''A Dictionary of Marxist thought''. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press.</ref> Other historians such as [[Satish Chandra (historian)|Satish Chandra]], [[Romila Thapar]], [[Bipan Chandra]], [[Arjun Dev (historian)|Arjun Dev]], and [[Dineshchandra Sircar]], are sometimes referred to as "influenced by the Marxian approach to history."<ref>Guichard, Sylvie (2010), The Construction of History and Nationalism in India, Routledge, p. 87, ISBN 978-1136949319</ref> One debate in Indian history that relates to a [[historical materialist]] schema is on the nature of [[feudalism]] in India. [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] in the 1960s outlined the idea of "feudalism from below" and "feudalism from above". Element of his feudalism thesis was rejected by R.S. Sharma in his monograph [[Indian Feudalism]] (2005) and various other books,<ref>Purohit, Vinayak. 1988. Arts of transitional India twentieth century. Bombay: Popular Prakashan.</ref><ref>R S Sharma, Indian Feudalism (book), 2005</ref><ref>R S Sharma, Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation, Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177-85</ref><ref>R S Sharma, India's Ancient Past, Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India, Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> However R. S. Sharma also largely agrees with Kosambi in his various other books.<ref>R S Sharma, ''[[Indian Feudalism (book)]], 2005''</ref><ref>R S Sharma, ''Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation'', Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177–85</ref><ref>R S Sharma, ''India's Ancient Past'', Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, ''The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India'', Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> Most Indian Marxian historians argue that the economic origins of communalism are feudal remnants and the economic insecurities caused by slow development in India.<ref>{{cite book|title=Dalit women in India: issues and perspective|page=138|first=Prahlad|last=Jogdand|year=1995}}</ref> Even non-academic and laymen contributions to Marxist Historiography exist in India. The book "Coffee Housinte Katha" (The Story of Coffee House), written in [[Malayalam]], a regional language of India, spoken in the state of [[Kerala]], by one of the leaders of the Indian Coffee House Movement, [[Nadakkal Parameswaran Pillai]], is an example of this. Politicians like [[Shripad Amrit Dange]] have also contributed to Marxian historiography. ==== Criticism ==== The Marxian school of Indian historiography is accused of being too ideologically influenced.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993" /> Though influenced by Marxist theory [[B. R. Ambedkar]] criticized Marxists, as he deemed them to be unaware or ignorant of the specifics of caste issues.<ref>Padovani, Florence. Development-Induced Displacement in India and China: A Comparative Look at the Burdens of Growth. Rowman & Littlefield. Bhimrao Ambedkar himself, who criticized Indian Marxists</ref><ref>Jadhav, Narendra (1991). "Neglected Economic Thought of Babasaheb Ambedkar". Economic and Political Weekly. 26 (15): 980–982. ISSN 0012-9976. JSTOR 4397927.</ref> Also though most criticisms of Marxian historiography is levied by people who are not historians, some historians have debated Marxian historians and critically examined their analysis of the [[history of India]]. Many have alleged that Marxian historians used [[Historical negationism|negationism]] to whitewash some of the atrocities committed by [[Islamic rulers in the Indian subcontinent|Muslim rulers]] in the Indian Subcontinent.<ref>{{cite book|title=The Legacy of Muslim Rule in India|quote=Marxists who always try to cover up the black spots of Muslim rule with thick coats of whitewash|first=Kishori Saran|last=Lal|publisher=Aditya Prakashan|page=67}}</ref><ref>{{cite book|title=Indian Politics, Then and Now: Essays in Historical Perspective|first=K|last=Seshadri|publisher=Pragatee Prakashan|page=5|quote=certain attempts made by some ultra-Marxist historians to justify and even whitewash tyrannical emperors of the medieval India}}</ref><ref>{{cite book|title=Studies in World Affairs, Volume 1|first=KR|last=Gupta|year=2006|publisher=Atlantic Publisher|page=249|isbn=9788126904952|url=https://books.google.com/books?id=Hw9uf7sRKtIC&pg=PA249}}</ref><ref>{{cite book|title=Al-Hind the Making of the Indo-Islamic World: The Slave Kings and the Islamic Conquest : 11th–13th Centuries|year=1991|url=https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink|url-access=limited|last=Wink|first=André|publisher=Brill|page=[https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink/page/n160 309]|quote="apologists for Islam, as well as some Marxist scholars in India have sometimes attempted to reduce Islamic iconoclasm.."}}</ref> Since the late 1990s, [[Hindu nationalism|Hindu nationalist]] scholars especially have theorized that the Marxian tradition in India neglected what they believe to be the country's 'illustrious past' based on Vedic-[[puranic chronology]] and other [[Pseudohistory|pseudo-historical]] [[Historical revisionism|revisionist]] narratives of history, the historians are held responsible for aiding or defending [[Islam in India|Muslims]], who figure in Hindu nationalist discourse as the enemy.<ref>Jha, D.N. (1996). Society and Ideology in India: Essays in Honour of Prof. R.S. Sharma. New Delhi, India: Munshiram Manoharlal Publishers Pvt. Ltd. ISBN 978-8121506397.</ref><ref>Historian: Prof Irfan Habib outlookindia.com. Magazine | 23 April 2007. Retrieved 15 January 2013</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=u0RZBwAAQBAJ&pg=PA98|title=The Construction of History and Nationalism in India: Textbooks, Controversies and Politics|last=Guichard|first=Sylvie|year=2010|publisher=Routledge |isbn=9781136949319}}</ref> An example of such a view is [[Arun Shourie]]'s ''[[Eminent Historians]]'' (1998)<ref>Bryant, E. E. (2014). ''Quest for the Origins of Vedic Culture: The Indo-Aryan Migration Debate''. Cary, US: Oxford University Press {{ISBN|978-0195169478}}</ref> and ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks'' (2000), by [[Meenakshi Jain]].<ref name="Times14July">{{cite news |title=From having legs hacked off to getting Rajya Sabha foothold: A Master's journey of grit |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |access-date=14 July 2025 |work=The Times of India |date=14 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250714044603/https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |archive-date=14 July 2025}}</ref><ref name="v282">{{cite web | title=Why Meenakshi Jain Has Been Nominated To Rajya Sabha | website=[[News18]] | date=15 July 2025 | url=https://www.news18.com/opinion/opinion-why-meenakshi-jain-has-been-nominated-to-rajya-sabha-9442669.html | access-date=18 July 2025}}</ref> === Subaltern School === The "subaltern school", was begun in the 1980s by [[Ranajit Guha]] and [[Gyan Prakash]].<ref>{{cite journal |last=Prakash |first=Gyan |date=December 1994 |title=Subaltern studies as postcolonial criticism |journal=American Historical Review |volume=99 |issue=5 |pages=1475–1500 |doi=10.2307/2168385|jstor=2168385 }}</ref> It focuses attention away from the elites and politicians to "history from below", looking at the peasants using folklore, poetry, riddles, proverbs, songs, oral history and methods inspired by anthropology. It focuses on the colonial era before 1947 and typically emphasises caste and downplays class, to the annoyance of the Marxist school.<ref>{{cite journal |last=Roosa |first=John |date=2006 |title=When the Subaltern Took the Postcolonial Turn |journal=Journal of the Canadian Historical Association |volume=17 |issue=2 |pages=130–147 |doi=10.7202/016593ar|doi-access=free }}</ref> ==== Criticism ==== {{see|Subaltern Studies#Criticism}} === Hindutva Approach === Hindutva ({{Translation|Hinduness}}) is the predominant form of [[Hindu nationalism]] in India.<ref>{{Cite web|last=Purandare|first=Vaibhav|date=22 August 2019|title=Hindutva is not the same as Hinduism said Savarkar|url=https://www.telegraphindia.com/india/hindutva-is-not-the-same-as-hinduism-said-savarkar/cid/1699550|access-date=23 December 2020|website=telegraphindia.com}}</ref> The Hindutva movement has been described as a variant of "right-wing extremism",<ref name="Leidig">{{Cite journal|last=Leidig|first=Eviane|date=17 July 2020|title=Hindutva as a variant of right-wing extremism|journal=Patterns of Prejudice|volume=54|issue=3|pages=215–237|doi=10.1080/0031322X.2020.1759861|issn=0031-322X|doi-access=free|hdl=10852/84144|hdl-access=free}}</ref> adhering to a concept of homogenised majority and [[cultural hegemony]].<ref name="j3517631">{{cite journal |title=Fascism of our times |jstor=3517631 |author=Prabhat Patnaik |journal=Social Scientist |volume=21 |issue=3/4|pages=69–77 |year=1993 |doi=10.2307/3517631}}</ref><ref>{{harvnb|Frykenberg|2008|pages=178–220}}: "This essay attempts to show how — from an analytical or from an historical perspective — Hindutva is a melding of Hindu fascism and Hindu fundamentalism."</ref> Some analysts dispute the identification of Hindutva with fascism, and suggest Hindutva is an extreme form of [[conservatism]]. Hindutva approach to history exists to create a version of history to support the Hindu nationalist demands for [[Hindutva#Views on Indian history|Hindu Rashtra]] in Indian society.<ref name="Menon 28–30">{{cite magazine |last=Menon |first=Latha |date=August 2004 |title=Coming to Terms with the Past: India |magazine=History Today |volume=54 |issue=8 |pages=28–30}}</ref> It began with the writings of the developer and outliner of the [[Hindu Nationalism|Hindu Nationalist]] political ideology of [[Hindutva]] himself, [[Vinayak Damodar Savarkar]].{{sfn|Chandra|1989|p=145}}{{sfn|Keer|1966|p=143}} His works '[[The Indian War of Independence (book)|The Indian war of independence, 1857]]', 'Hindu-Pad-Padashahi (A Critical Review of the Hindu Empire of Maharashtra)', and 'Six Glorious Epochs of Indian History' contributed to and laid down the groundwork for this approach. However, this approach did not gain much traction until the 1990s.{{sfn|Goodrick-Clarke|1998|p=46}}<ref>{{Cite web|title=Resources|url=http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|access-date=2021-08-08|website=savarkar.org|language=en|archive-date=8 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210808095423/http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Visana|first=Vikram|date=5 November 2020|title=Savarkar before Hindutva: Sovereignty, Republicanism, and Populism in India, c.1900–1920|url=https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|journal=Modern Intellectual History|volume=18|issue=4|language=en|pages=1106–1129|doi=10.1017/S1479244320000384|s2cid=224983230|issn=1479-2443|access-date=25 July 2021|archive-date=30 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210930153956/https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> This approach is still in the process of development.<ref name="Menon 28–30" /> In March 2012, [[Diana L. Eck]], Professor of Comparative Religion and Indian Studies at [[Harvard University]], authored in her book "India: A Sacred Geography", that idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals and it wasn't just a cluster of regional identities and it wasn't ethnic or racial.<ref name="scroll.in">{{cite web|url=http://scroll.in/article/802047/theres-an-idea-of-india-from-early-times-much-before-the-mughals-or-the-british-scholar-diana-eck|title=Harvard scholar says the idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals|date=20 January 2016 }}</ref><ref name="In The Footsteps of Pilgrims">{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/leisure/story/20120618-review-of-diana-leck-india-a-sacred-geography-758709-2012-06-09|title=In The Footsteps of Pilgrims |date=9 June 2012 }}</ref><ref>{{cite magazine |url=https://www.economist.com/books-and-arts/2012/03/24/the-heavens-and-the-earth |title=India's spiritual landscape: The heavens and the earth |magazine =The Economist |date=24 March 2012}}</ref><ref name="Dalrymple">{{cite news |last=Dalrymple |first=William |date=27 July 2012 |title=India: A Sacred Geography by Diana L Eck – review |url=https://www.theguardian.com/books/2012/jul/27/india-sacred-geography-eck-review |newspaper=The Guardian}}</ref> This approach is noted for denying the [[Indo-Aryan migrations]], as they consider those whose ancestry and religion have origins outside of the Indian subcontinent to be aliens, namely Muslims, Christians, and communists. This approach states that only the Hindus are the legitimate heirs of South Asia.{{Sfn|Thapar|2004|p=14}} ==== Saffronisation ==== [[Saffronisation]], a process of introduction of right-wing policies that implement a Hindu nationalist agenda onto school textbooks by attempting to glorify Hindu contributions to Indian history while undermining other contributions, has become prominent. The [[Bharatiya Janata Party]] (BJP) has said that several Indian history textbooks had overt Marxist or Eurocentric political overtones.<ref name=":2">{{cite journal|last=Bhattacharya|first=Neeladri|date=2009|title=Teaching History in Schools: The Politics of Textbooks in India|journal=History Workshop Journal|volume=67|issue=67|pages=99–110|doi=10.1093/hwj/dbn050|jstor=40646212|s2cid=154421051}}</ref> The BJP has had trouble changing the textbooks because many states in which the BJP is not in power have blocked saffronisation efforts. The BJP, citing a rigid anti-Hindu agenda, restructured NCERT and the Indian Council of Historical Research (ICHR) to make textbooks conform to the BJP's Hindu nationalist platform.<ref>{{cite book|last=Bénéï|first=Veronique|title=Manufacturing Citizenship: education and nationalism in Europe, South Asia, and China|publisher=Routledge|year=2005|isbn=0-415-36488-4|location=New York, NY|pages=156–159}}</ref> In states where the BJP had control of the local government, textbooks were changed extensively to favor a Hindu nationalist narrative.<ref name=":1" /> These changes included the omission of caste-based exclusion and violence throughout Indian history and the exclusion or minimization of contributions to Indian society made by Muslims.<ref name="Raghavan">{{cite news|author=Raghavan, B. S.|title=Saffronisation|date=12 September 2001|newspaper=[[The Hindu]]|url=http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20070514123440/http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-date=14 May 2007|url-status=live}}</ref> After a rival political party, the [[Indian National Congress]], came into power, efforts were undertaken in 2004 to reverse the saffronisation of textbooks previously made by BJP.<ref name="The Guardian">{{cite news |last=Ramesh |first=Randeep |url=https://www.theguardian.com/world/2004/jun/26/india.schoolsworldwide |title=Another rewrite for India's history books |work=The Guardian |date=25 June 2004 |access-date=10 March 2016}}</ref> When the ''[[Hindustan Times]]'' reviewed the issue of saffronisation of Indian textbooks in late 2014, it noted that right-wing efforts to change how textbooks recount history faced "some difficulty as it lacks credible historians to back its claims."<ref>{{cite news|last=Raza |first=Danish | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffronising-textbooks-where-myth-and-dogma-replace-history/story-CauM4dmmsPGrjZ3APAvNxO.html |title=Saffronising textbooks : Where myth and dogma replace history |work=Hindustan Times |date=8 December 2014 |access-date=9 March 2016}}</ref> The [[India#Medieval India|medieval period]] in India is one such hotly-contested epoch among historians. Since there can be no true consensus about that era due to divided and deeply entrenched political motivations, history for that period is highly subjective and particularly vulnerable to the influence of the textbook writer's sympathies and outlook. "The choice of the textbook writer is more decisive than anything else," it was noted in a report in ''The Hindu''.<ref name="Amrik Singh">{{cite news|last=Singh|first=Amrik|date=25 August 2001|title=Saffronisation and textbooks|url=http://www.thehindu.com/2001/08/25/stories/05252524.htm|work=[[The Hindu]]|access-date=10 March 2016}}{{dead link|date=April 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> Critics have said that the changes to the textbooks have portrayed the medieval period as "a dark age of Islamic colonial rule which snuffed out the glories of the Hindu and Buddhist empires that preceded it".<ref name="The Guardian" /> Another trap in the politicisation of history relates to contention over the state of [[Jammu and Kashmir (union territory)|Jammu and Kashmir]].<ref name="Amrik Singh" /> By mid-2015, ''[[The Times of India]]'' reported that the [[National Council of Educational Research and Training]], which is in charge of publishing textbooks, had participated in a meeting convened by the [[Ministry of Human Resource Development]], and during that meeting, the issue of changing textbooks was discussed. An official from the ICHR complained that the theme of nationalism did not receive proper treatment in textbooks, setting the stage for possible textbook revisions.<ref name=":1">{{cite news | last=Akshaya |first=Mukul | url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/education/news/Saffronization-fears-over-history-textbooks-rewrite-plans/articleshow/47792475.cms |title=Saffronization fears over history textbooks rewrite plans |work=The Times of India|date=24 June 2015 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of Rajasthan reportedly spent Rs 37 crore to reprint 36 textbooks used for classes 1 to 8 for the 2016–2017 academic session that will be based on an agenda that would promote Indian culture by including historical figures, such as [[Suraj Mal|Maharaja Surajmal]], Hem Chandra, and [[Guru Gobind Singh]]. The textbooks that had been approved up to the 2012–13 academic session were rendered obsolete under the rewriting of history, and those books were auctioned off. In total, 5,66 crore new textbooks were ordered printed for an agenda that critics described was intent on supporting the saffronisation of textbooks. Rajasthan (primary and secondary) education minister Vasudev Devnani denied the charge of saffronisation, but educationists described his decision as to the "Hinduisation of education" that occurs when right-wing forces come to power.<ref>{{cite news|last=Goswami |first=Rakesh | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffron-agenda-raje-scraps-cong-textbooks-spends-rs-37-cr-on-new-ones/story-U3JaMmx52f4YsuUfb3wlNK.html |title=Saffronisation ? Raje scraps Cong textbooks, spends Rs 37 cr on new ones |work=Hindustan Times |date=20 January 2016 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of [[Karnataka]] has reportedly ordered new textbooks for the 2017–18 academic session in an effort that academicians and critics have described as a "blatant attempt to saffronise textbooks".<ref>{{cite news| url=http://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/revised-textbooks-from-201718-academic-year/article7300069.ece |title=Revised textbooks from 2017–18 academic year|work=The Hindu |date=10 June 2015 |access-date=10 March 2016}}</ref> ==== Criticism ==== The Hindutva approach to history is based on ahistorical premises and treats mythology as history. According to [[Christophe Jaffrelot]], a French political scientist specialising in South Asia, the Hindutva ideology has roots in an era where the fiction in ancient Indian mythology and Vedic antiquity was presumed to be valid. This fiction was used to "give sustenance to Hindu ethnic consciousness".<ref name="Jaffrelot1996p77">{{cite book|author=Christophe Jaffrelot|title=The Hindu Nationalist Movement in India|url= https://books.google.com/books?id=Y2buDDwdgIsC|year= 1996|publisher= Columbia University Press|isbn= 978-0-231-10335-0|page=77}}</ref> Its strategy emulated the Muslim identity politics of the Khilafat movement after World War I, and borrowed political concepts from the West –&nbsp;mainly German.<ref name="Jaffrelot1996p77" /> Hindutva organizations treat events in [[Hindu mythology]] as history.<ref name="R. Ramachandran">{{cite web|author=R. Ramachandran|date=1 February 2019|title=Science circus|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/science-and-technology/article26004777.ece}}</ref><ref name="Ziya Us Salam">{{cite web|author=Ziya Us Salam|title=Age of unreason|website=Frontline|date=20 June 2018 |url=https://frontline.thehindu.com/cover-story/article24200525.ece}}</ref><ref name="Meera Nanda">{{cite web|author=Meera Nanda|date=2 January 2004|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|title=Postmodernism, Hindu nationalism and 'Vedic science'|access-date=23 March 2022|archive-date=12 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200812120255/https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|url-status=dead}}</ref><ref name="Truschke">{{Cite journal|last=Truschke|first=Audrey|date=15 December 2020|title=Hindutva's Dangerous Rewriting of History|url=http://journals.openedition.org/samaj/6636|journal=South Asia Multidisciplinary Academic Journal|language=fr|issue=24/25|doi=10.4000/samaj.6636|issn=1960-6060|doi-access=free}}</ref> Hindutva organizations have been criticized for their belief in statements or practices that they claim to be both scientific and factual but are incompatible with the [[scientific method]].<ref>{{citation |first=Meera |last=Nanda |title=Hindutva's science envy |url=http://www.frontline.in/science-and-technology/hindutvas-science-envy/article9049883.ece |newspaper=Frontline |date=16 September 2016 |access-date=14 October 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://scroll.in/article/865872/from-dissing-darwin-to-yogic-farming-a-short-history-of-the-bjps-brush-with-pseudoscience|title=From dissing Darwin to yogic farming: A short history of the BJP's brush with pseudoscience|date=21 January 2018 }}</ref> According to [[Anthony Parel]], a historian and political scientist, Savarkar's ''Hindutva, Who is a Hindu?'' published in 1923 is a fundamental text of Hindutva ideology. It asserts, states Parel, India of the past to be "the creation of a racially superior people, the Aryans. They came to be known to the outside world as Hindus, the people beyond the Indus River. Their identity was created by their race (jati) and their culture (Sanskriti). All Hindus claim to have in their veins the blood of the mighty race incorporated with and descended from the Vedic fathers. They created a culture — an ensemble of mythologies, legends, epic stories, philosophy, art and architecture, laws and rites, feasts, and festivals. They have a special relationship to India: India is to them both fatherland and holy land." The Savarkar's text presents the "Hindu culture as a self-sufficient culture, not needing any input from other cultures", which is "an unhistorical, narcissistic and false account of India's past", states Parel.<ref name="Parel2006p42">{{cite book|author=Anthony J. Parel|title=Gandhi's Philosophy and the Quest for Harmony|url= https://books.google.com/books?id=MQhz0fW0HZUC |year=2006|publisher= Cambridge University Press|isbn=978-0-521-86715-3|pages=42–43}}</ref> The premises of early Hindu nationalist thought, states Chetan Bhatt, reflected the colonial era European scholarship and Orientalism of its times.<ref name="Bhatt2001p11" /> The idea of "India as the cradle of civilization" (Voltaire, Herder, Kant, Schlegel), or as "humanity's homeland and primal philosophy" (Herder, Schlegel), or the "humanism in Hindu values" (Herder), or of Hinduism offering redemption for contemporary humanity (Schopenhauer), along with the colonial-era scholarship of Frederich Muller, Charles Wilkins, William Jones, Alexander Hamilton, and others were the natural intellectual matrix for Savarkar and others to borrow and germinate their Hindu nationalist ideas.<ref name="Bhatt2001p11">{{cite book|author=Chetan Bhatt|title=Hindu nationalism: origins, ideologies and modern myths|url=https://books.google.com/books?id=W2PXAAAAMAAJ|year=2001|publisher=Berg|isbn=978-1-85973-343-1|pages=11–12}}</ref> [[Chakravarthi Ram-Prasad]], a Fellow of the British Academy and a scholar of Politics and Philosophy of Religion, states that Hindutva is a form of nationalism that is expounded differently by its opponents and its proponents.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> The opponents of Hindutva either consider it as a fundamentalist ideology that "aims to regulate the working of civil society with the imperatives of Hindu religious doctrine", or as another form of fundamentalism while accepting that Hinduism is a diverse collection of doctrines, is complex and is different from other religions. According to Ram-Prasad, the proponents of Hindutva reject these tags, viewing it to be their right and a desirable value to cherish their religious and cultural traditions.<ref name="Ram‐Prasad1993p285">{{cite journal | last=Ram-Prasad | first=C. | title=Hindutva ideology: Extracting the fundamentals | journal=Contemporary South Asia | volume=2 | issue=3 | year=1993 | doi=10.1080/09584939308719718 | pages=285–309}}</ref> The Hindutva ideology according to Savarkar, states Ram-Prasad, is a "geography, race, and culture" based concept. However, the "geography" is not strictly territorial but is an "ancestral homeland of a people", and the "race" is not biogenetic but described as the historic descendants of the intermarriage of Aryans, native inhabitants, and "different peoples" who arrived over time.<ref name="Flood2008p527" /> So, "the ultimate category for Hindutva is culture", and this culture is "not strictly speaking religious if by religion is meant a commitment to certain doctrines of transcendence", he states.<ref name="Flood2008p527">{{cite book|author=C. Ram-Prasad|editor=Gavin Flood|title=The Blackwell Companion to Hinduism|url=https://books.google.com/books?id=SKBxa-MNqA8C |year=2008|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-99868-7|pages=527–528}}</ref> The proponents state that in the Hindutva thought, there is a kernel of coherent and justifiable thesis about the Indian culture and history.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> Hindutva ideology has been linked to threats to academics and students, both in India and the United States.<ref name="Venugopal, Arun">{{Cite web|last=Venugopal, Arun|date=21 July 2021|title=At Rutgers, and Beyond, Scholars Are Under Attack For Their Critique of India's Far-Right Government|url=http://gothamist.com/news/at-rutgers-and-beyond-scholars-are-under-attack-for-their-critique-of-indias-far-right-government|access-date=21 July 2021|website=Gothamist|language=en}}</ref><ref name=":0b">{{Cite web|title=American Scholars of India Confront a Rise in Threats {{!}} WNYC {{!}} New York Public Radio, Podcasts, Live Streaming Radio, News|url=https://www.wnyc.org/story/american-scholars-india-confront-rise-threats/|access-date=6 September 2021|website=WNYC|language=en}}</ref> For instance, in 2011, Hindutva activists successfully led a charge to remove an essay about the multiple narratives of Ramayanas from Delhi University's history syllabus.<ref name="The Hindu">{{Cite news|last=N|first=Vijetha S.|date=15 October 2011|title=Historians protest as Delhi University purges Ramayana essay from syllabus|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/Historians-protest-as-Delhi-University-purges-Ramayana-essay-from-syllabus/article13372074.ece|access-date=11 July 2021|issn=0971-751X}}</ref> [[Romila Thapar]], a world-renowned historian, has faced Hindutva-led attacks, with the claims that her works present Marxist and [[Eurocentric]] points of view.<ref name="washingtonpost.com">{{Cite news|title=In the battle over India's history, Hindu nationalists square off against a respected historian|language=en-US|newspaper=Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/india-romila-thapar-dissent/2021/01/02/1a79ca54-4070-11eb-b58b-1623f6267960_story.html|access-date=11 July 2021|issn=0190-8286}}</ref> Hindutva scholars like [[Rajiv Malhotra]] has been responsible for pushback against [[White people|white]] scholars specialising on South Asia and Hinduism based in North America, including [[Wendy Doniger]] and [[Sheldon Pollock]] on grounds of their supposed [[Evangelism|vested interests]] & [[Racism|racial prejudices]] [[Anti-Indian sentiment|against Indians]].<ref name="insidehighered.com">{{Cite web|title=Scholars who study Hinduism and India face hostile climate|url=https://www.insidehighered.com/news/2016/04/12/scholars-who-study-hinduism-and-india-face-hostile-climate|access-date=11 July 2021|website=www.insidehighered.com|language=en}}</ref> Under BJP leadership, the Indian state has been accused of monitoring scholars and denying some research access.<ref name="The Nation">{{cite news |last1=Chaturvedi |first1=Vinayak |title=The Hindu Right and Attacks on Academic Freedom in the US |url=https://www.thenation.com/article/culture/hindu-right-academic-freedom/ |publisher=The Nation |date=December 2021}}</ref> In 2021, a group of North American-based scholars of South Asia formed a collective and published the Hindutva Harassment Field Manual to, they argue, answer the Hindutva threat to their academic freedom.<ref name="Prakash">{{Cite web|last=Prakash|first=Priyali|title='Targeted by hate': Audrey Truschke on why she helped write a 'Hindutva Harassment Field Manual'|url=https://scroll.in/article/999710/targeted-by-hate-audrey-truschke-on-why-she-helped-write-a-hindutva-harassment-field-manual|access-date=28 August 2021|website=Scroll.in|date=10 July 2021 |language=en-US}}</ref><ref name=":0b" /> They documented further incidents of Hindutva harassment of academics in North America, dating back to the 1990s.<ref name="Timeline">{{cite web |last1=SASAC |title=Timeline |url=https://www.hindutvaharassmentfieldmanual.org/timeline |website=Hindutva Harassment Field Manual}}</ref> The [[Association for Asian Studies]] noted that Hindutva, described as a "[[Majoritarianism|majoritarian]] ideological doctrine" different from [[Hinduism]], resorted to "increasing attacks on numerous scholars, artists, and journalists who critically analyze its politics".<ref name="asianstudies.org">{{Cite web|date=10 September 2021|title=AAS Statement on the Dismantling Global Hindutva Conference|url=https://www.asianstudies.org/aas-statement-on-the-dismantling-global-hindutva-conference/|access-date=11 September 2021|website=Association for Asian Studies|language=en-US}}</ref> == Assessments of the Impact of British imperialism on India == Debate continues about the [[Economy of India under the British Raj|economic impact of British imperialism on India]]. The issue was actually raised by conservative British politician [[Edmund Burke]] who in the 1780s vehemently attacked the East India Company, claiming that [[Warren Hastings]] and other top officials had ruined the Indian economy and society. Indian historian Rajat Kanta Ray (1998) continues this line of attack, saying the new economy brought by the British in the 18th century was a form of "plunder" and a catastrophe for the traditional economy of Mughal India. Ray accuses the British of depleting the food and money stocks and imposing high taxes that helped cause the terrible famine of 1770, which killed a third of the people of Bengal.<ref>Rajat Kanta Ray, "Indian Society and the Establishment of British Supremacy, 1765–1818", in ''The Oxford History of the British Empire: vol. 2, The Eighteenth Century'', ed. P. J. Marshall, (1998), pp. 508–529.</ref> Rejecting the Indian nationalist account of the British as alien aggressors, seizing power by brute force and impoverishing all of India, British historian [[P. J. Marshall]] argues that the British were not in full control but instead were players in what was primarily an Indian play and in which their rise to power depended upon excellent cooperation with Indian elites. Marshall admits that much of his interpretation is still rejected by many historians.<ref>P. J. Marshall, "The British in Asia: Trade to Dominion, 1700–1765," in ''The Oxford History of the British Empire: vol. 2, The Eighteenth Century'', ed. P. J. Marshall, (1998), pp. 487–507.</ref> Marshall argues that recent scholarship has reinterpreted the view that the prosperity of the formerly benign Mughal rule gave way to poverty and anarchy. Marshall argues the British takeover did not make any sharp break with the past. The British largely delegated control to regional Mughal rulers and sustained a generally prosperous economy for the rest of the 18th century. Marshall notes the British went into partnership with Indian bankers and raised revenue through local tax administrators and kept the old Mughal rates of taxation. Professor Ray agrees that the East India Company inherited an onerous taxation system that took one-third of the produce of Indian cultivators.<ref>Marshall, "The British in Asia: Trade to Dominion, 1700–1765"</ref> ===Insecurity of the Raj=== In the 20th century historians generally agreed that imperial authority in the Raj had been secure in the 1800–1940 era. Various challenges have emerged. Mark Condos and Jon Wilson argue that the Raj was chronically insecure.<ref>Mark Condos, ''The Insecurity State: Punjab and the Making of Colonial Power in British India'' (Cambridge University Press, 2017).</ref><ref>Jon Wilson, ''India conquered: Britain's Raj and the chaos of empire'' (Simon and Schuster, 2016).</ref> They argue that the irrational anxiety of officials led to a chaotic administration with minimal social purchase or ideological coherence. The Raj was not a confident state capable of acting as it chose, but rather a psychologically embattled one incapable of acting except in the abstract, the small scale, or short term.<ref>Joshua Ehrlich, "Anxiety, Chaos, and the Raj." ''Historical Journal'' 63.3 (2020): 777–787. DOI: https://doi.org/10.1017/S0018246X1900058X</ref> == See also == * [[Adivasi]] * [[History of India]] * [[Historiography of the British Empire]] == References == {{Reflist}} ===Works cited=== * {{citation |last=Chandra |first=Bipan |title=India's Struggle for Independence |year=1989 |publisher=Penguin Books India |location=New Delhi |isbn=978-0-14-010781-4 }} * {{Cite book |editor-last=Defrémery |editor-first = C. |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=B.R. |title=Voyages d'Ibn Batoutah (Volume 1) |publisher= Société Asiatic |year=1853 |place=Paris |language=French, Arabic |url=https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ}} * {{Cite book |last=Dunn |first=Ross E. |author-link=Ross E. Dunn |title=The Adventures of Ibn Battuta |publisher=University of California Press |year=2005 |orig-year=1986 |isbn=978-0-520-24385-9 }} * {{citation|last=Eggermont|first=P. H. L.|title=The Purāņa Source of Merutuṅga's List of Kings and the Arrival of the Śakas in India|year=1969|url=https://books.google.com/books?id=ks4UAAAAIAAJ}} * {{Citation |last=Goodrick-Clarke |first=Nicholas |author-link=Nicholas Goodrick-Clarke |title=Hitler's Priestess: Savitri Devi, the Hindu-Aryan Myth and Neo-Nazism |title-link=Hitler's Priestess |publisher=[[New York University Press]] |year=1998 |isbn=978-0-8147-3111-6 |language=en}} * {{cite book |last1=Keer |first1=Dhananjay |title=Veer Savarkar |date=1966 |publisher=Popular Prakashan |url=https://books.google.com/books?id=aCALAQAAIAAJ |language=en |oclc=582786373}} * {{cite book |first=Robert |last=Frykenberg |chapter=Hindutva as a Political Religion: An Historical Perspective |editor1=R. Griffin |editor2=R. Mallett |editor3=J. Tortorice |title=The Sacred in Twentieth-Century Politics: Essays in Honour of Professor Stanley G. Payne |year=2008 |url=https://books.google.com/books?id=JGOHDAAAQBAJ |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-0-230-24163-3 |pages=178–200 }} ==Bibliography== * Balagangadhara, S. N. (2012). Reconceptualizing India studies. New Delhi: Oxford University Press. * Bhattacharjee, J. B. ''Historians and Historiography of North East India'' (2012) * {{cite book|last=Bannerjee|first= Dr. Gauranganath |title=India as known to the ancient world|url=https://archive.org/stream/indiaasknowntoan00banerich#page/n3/mode/2up|year=1921|publisher=Humphrey Milford, Oxford University Press, London}} * Bose, Mihir. "India's Missing Historians: Mihir Bose Discusses the Paradox That India, a Land of History, Has a Surprisingly Weak Tradition of Historiography", ''History Today'' 57#9 (2007) pp 34+. [https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110915152404/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 |date=15 September 2011 }} *Chakrabarti, Dilip K.: Colonial Indology, 1997, Munshiram Manoharlal: New Delhi. * Palit, Chittabrata, ''Indian Historiography'' (2008). *Indian History and Culture Society., Devahuti, D. (2012). Bias in Indian historiography. * Elliot, Henry Miers; John Dowson (1867–77). ''The History of India, as told by its own historians. The Muhammadan Period''. London: Trübner and Co. * [[Meenakshi Jain|Jain, Meenakshi]] [https://archive.org/details/flawed-narratives-history-in-the-old-ncert-textbooks-of-satish-chandra-by-meenakshi-jain ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks - A random survey of Satish Chandra’s “Medieval India''], NCERT 2000 * Inden, R. B. (2010). Imagining India. Bloomington, Ind: Indiana University Press. * Jain, M. The India They Saw : Foreign Accounts (4 Volumes) Delhi: Ocean Books, 2011. * Kahn, Yasmin. "Remembering and Forgetting: South Asia and the Second World War' in Martin Gegner and Bart Ziino, eds., ''The Heritage of War'' (Routledge, 2011) pp 177–193. * Mantena, R. (2016). Origins of modern historiography in India: Antiquarianism and philology 1780–1880. Palgrave Macmillan. * Mittal, S. C ''India distorted: A study of British historians on India'' (1995), on 19th century writers * [[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970) {{ISBN|9782102227356}} *{{cite book |first=Yvette Claire |last=Rosser |title=Curriculum as Destiny: Forging National Identity in India, Pakistan, and Bangladesh |year=2003 |publisher=University of Texas at Austin |type=Dissertation |url=http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |access-date=17 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911035259/http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |archive-date=11 September 2008 |url-status=dead }} *[[Arvind Sharma]], Hinduism and Its Sense of History (Oxford University Press, 2003) {{ISBN|978-0-19-566531-4}} * E. Sreedharan, A Textbook of Historiography, 500 B.C. to A.D. 2000 (2004) * Shourie, Arun (2014). Eminent historians: Their technology, their line, their fraud. Noida, Uttar Pradesh, India : HarperCollins Publishers. {{ISBN|9789351365914}} *{{cite book |title=Aryans and British India |first=Thomas R. |last=Trautmann |url=https://books.google.com/books?id=jR_LPnEH3GsC |year=1997 |location=Berkeley |publisher=University of California Press |isbn=978-0-585-10445-4}} *Viswanathan, G. (2015). Masks of conquest: Literary study and British rule in India. * Antonio de Nicolas, Krishnan Ramaswamy, and Aditi Banerjee (eds.) (2007), ''[[Invading the Sacred]]: An Analysis Of Hinduism Studies in America'' (Publisher: Rupa & Co.) * Vishwa Adluri, Joydeep Bagchee: ''The Nay Science: A History of German Indology''. Oxford University Press, New York 2014, {{ISBN|978-0199931361}} (''Introduction,'' p.&nbsp;1–29). * Warder, A. K., ''An introduction to Indian historiography'' (1972). * Winks, Robin, ed. ''The Oxford History of the British Empire: Volume V: Historiography'' (2001) * Weickgenannt, T. N. (2009). Salman Rushdie and Indian historiography: Writing the nation into being. Basingstoke: Palgrave Macmillan. {{Historiography}} [[Category:Historiography of India| ]] == قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسي == قومي ۽ علائقائي تاريخن جا مقصد به مختلف رهيا آهن. قومي تاريخ منتشر ۽ جدا جدا عنصرن کي هڪ قومي سڃاڻپ هيٺ گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، جڏهن ته علائقائي تاريخون پنهنجي ثقافتي قدرن، روايتن ۽ سياسي حيثيت کي اجاگر ڪري پنهنجي معاملن ۾ آزاد ڪردار ادا ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪن ٿيون. نوآبادياتي دور جي خاتمي ۽ نون ملڪن جي قيام کان پوءِ، پراڻين حدن جي تبديليءَ سبب قوم رياست ۽ صوبن جي وچ ۾ تضاد پيدا ٿيا. علائقن وٽ پنهنجي جدا تاريخ ۽ ثقافت هئي، جڏهن ته نئين قوم رياست کي پنهنجي تاريخ نئين زاويي سان ٺاهڻي هئي. اهڙي صورتحال ۾ قومي تاريخ ڪڏهن ڪڏهن سياسي غلبي، قومي سڃاڻپ جي تشهير ۽ علائقائي قوميتن جي دٻاءَ لاءِ استعمال ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == پاڪستان ۾ سنڌ جي علائقائي حيثيت == پاڪستان جي قيام وقت ملڪ ۾ پنج صوبا هئا، جن وٽ پنهنجي جدا سڃاڻپ موجود هئي. پاڪستان هڪ نئون ملڪ هو، تنهنڪري ان جي شروعاتي دور ۾ قومي وحدت ۽ قوم سازيءَ تي وڌيڪ زور ڏنو ويو. صوبي سان وابستگيءَ کي سرڪاري سطح تي ڪڏهن ڪڏهن تنقيد جو نشانو بڻايو ويو، ڇاڪاڻ ته ان کي قوم سازيءَ جي راهه ۾ رڪاوٽ سمجهيو ويندو هو. سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي سياسي عمل ۾ ٿيندڙ تبديلين کي ظاهر ڪري ٿي؛ جيئن جيئن سياسي جوڙجڪ بدلبي رهي، تيئن سنڌ جي تاريخ لکڻ جا رخ به تبديل ٿيندا رهيا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ هڪ الڳ حيثيت رکي ٿي، ڇاڪاڻ ته اها بنگال ۽ پنجاب وانگر ورهايل نه ٿي. سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي به پشتونن يا بلوچن وانگر ٻن يا وڌيڪ ملڪن ۾ وڏي پيماني تي ورهايل نه هئي. تاريخي ۽ جاگرافيائي طور سنڌ قديم زماني کان پنهنجي جداگانه سڃاڻپ رکي ٿي، جنهن ڪري اها پاڪستان جي ٻين صوبن کان هڪ خاص ۽ ممتاز حيثيت رکي ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي ۽ ورهاڱي کان اڳ جي تاريخ نويسي == تاريخ ڪنهن به علائقي کي تاريخي مرتبو ڏيڻ جو طاقتور ذريعو آهي، ڇاڪاڻ ته اها ان علائقي جون پاڙون ماضي ۾ ڳولي ٿي. ان شعور تحت ورهاڱي کان اڳ سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد سنڌ جي تاريخ کي نئين سر مرتب ڪرڻ هو. ان جي تاريخي رسالي ۾ سنڌ جي تاريخ جي مختلف پهلوئن تي تحقيقي مضمون شايع ٿيندا هئا. خاص طور قديم دور تي زور ڏنو ويو، ته جيئن سنڌ جي تاريخي قدامت ثابت ڪري سگهجي. جيئن ته هن سوسائٽيءَ ۾ هندو ۽ انگريز مؤرخ وڌيڪ سرگرم هئا، تنهنڪري تاريخ نويسيءَ ۾ سيڪيولر رجحان نمايان رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == ورهاڱي کان پوءِ سنڌي تاريخ نويسي == ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسي نون خيالن ۽ رجحانن سان سامهون آئي. ان جو مرڪزي نقطو اهو هو ته سنڌ تاريخي، ثقافتي ۽ لساني طور پاڪستان جي ٻين صوبن کان مختلف آهي. صوبائي سڃاڻپ تي زور ورهاڱي جي نتيجن سبب وڌيو. ڪراچي، جيڪا سنڌ جو اهم شهر ۽ بندرگاهه هئي، وفاقي علائقو قرار ڏئي نئين ملڪ جي گادي بڻائي وئي. سنڌ ان فيصلي خلاف احتجاج ڪيو، پر اهو احتجاج اثرائتو ثابت نه ٿيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي هندو آبادي وڏي پيماني تي لڏي وئي ۽ ان جي جاءِ تي اردو ڳالهائيندڙ آبادي آئي. هن تبديليءَ سنڌي قوميت کي ڪمزور ڪيو. ثقافتي ۽ لساني دٻاءَ کي منهن ڏيڻ لاءِ سنڌي دانشورن سنڌ جي تاريخ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ طرف ڌيان ڏنو، ته جيئن سنڌ جي جدا سڃاڻپ کي برقرار رکيو وڃي. ان مقصد لاءِ سنڌي ادبي بورڊ قائم ڪيو ويو، جنهن سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ تاريخي تحقيق جي حوصلا افزائي ڪئي. بورڊ سنڌ جي قديم کان جديد دور تائين نو جلدن ۾ جامع تاريخ شايع ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ سنڌ جي تاريخ بابت فارسي اصل ماخذ پڻ شايع ڪيا، ته جيئن مؤرخن کي بنيادي مواد ملي سگهي. انهن مان ڪجهه ڪتاب بعد ۾ سنڌي ۽ اردو ۾ ترجمو ٿيا، جنهن سان اردو پڙهندڙن لاءِ سنڌ جي تاريخ کي سمجهڻ جا نوان رستا کليا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == اسلام، عرب فتح ۽ باب الاسلام جو تصور == ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جي هڪ اهم خصوصيت سنڌ جي تاريخ ۾ اسلام جي ڪردار تي زور هو. عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ کي “باب الاسلام” يعني اسلام جو دروازو بڻائيندڙ واقعو سمجهيو ويو. محمد بن قاسم کي هڪ اهم تاريخي هيرو طور پيش ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته هن کي سنڌ ۾ اسلام آڻيندڙ فاتح طور بيان ڪيو ويو. اسلام پسند تاريخ نويسيءَ ۾ عرب فتح ۽ عرب فاتح سنڌ جي اسلامي سڃاڻپ جا وڏا نشان بڻيا، ۽ باب الاسلام جو تصور سالياني يادگيريءَ جو موضوع پڻ بڻيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سيد سليمان ندوي پنهنجي ڪتاب ''عرب و هند ڪي تعلقات'' ۾ عربن جي سنڌ فتح ۽ اتر هندستان تي ترڪن جي فتحن ۾ فرق بيان ڪيو. سندس خيال موجب سنڌ فتح ڪندڙ عرب اسلامي ماحول ۾ رهندا هئا ۽ اسلامي تعليمات کان واقف هئا، جڏهن ته ترڪ، افغان ۽ مغل حڪمران فقط نالي ماتر مسلمان هئا ۽ اسلامي تعليمات جا حقيقي نمائندا نه هئا. ان خيال موجب سنڌ جو اسلامي ڪردار پاڪستان جي ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پختو سمجهيو ويو.<ref name="SuleimanNadvi-ArabHind-1976">{{cite book |last=ندوي |first=سليمان |title=عرب و هند ڪي تعلقات |location=ڪراچي |year=1976 |pages=107، 192 }}</ref> محمد علي جناح جي هڪ تقرير جو حوالو پڻ ڏنو ويو، جنهن ۾ هن سنڌ کي خراج تحسين پيش ڪندي چيو ته پاڪستان حقيقت ۾ ان ڏينهن وجود ۾ آيو، جڏهن پهريون مسلمان سنڌ جي سرزمين تي آيو. ورهاڱي کان پوءِ هن تصور سنڌ کي ٻين صوبن کان اسلامي روايتن جي وارث طور الڳ ڏيکارڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سنڌ جو ڪردار == سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو ٻيو اهم پهلو آزاديءَ جي تحريڪ ۽ پاڪستان جي قيام ۾ سنڌ جي ڪردار تي زور آهي. سنڌ جي ماڻهن خلافت تحريڪ، هجرت تحريڪ ۽ ريشمي رومال تحريڪ ۾ سرگرم حصو ورتو. انهن تحريڪن سنڌ جي ماڻهن کي هندستان جي مسلمانن سان ويجهو آندو. سنڌ کي بمبئي کان جدا ڪرڻ جي جدوجهد پڻ هندستاني مسلمانن جي سياسي مطالبن لاءِ مددگار ثابت ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ پاڪستان جي قيام واري جدوجهد ۾ پنهنجي ڪردار تي به فخر ڪري ٿي. 1938ع ۾ شيخ عبدالمجيد سنڌي صوبائي مسلم ليگ جي اجلاس ۾ پاڪستان بابت قرارداد پيش ڪئي، جيڪا اڪثريت سان منظور ٿي. 1943ع ۾ سنڌ اسيمبلي پاڪستان قرارداد جي حمايت ڪئي. ان موقعي تي جي. ايم. سيد تقرير ڪندي چيو ته هندستان جا مسلمان جدا قوم آهن، ڇاڪاڻ ته انهن جي جدا تاريخ، ثقافت، ادب، روايتون ۽ سياسي توڙي معاشي نظام آهن؛ تنهنڪري انهن کي جدا وطن ڏنو وڃي.<ref name="MehranFreedomMovement1985">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |pages=17–18 }}</ref> سنڌ اسيمبلي 1946ع ۾ پاڪستان جي قرارداد جي حمايت ڪندڙ پهرين اسيمبلي طور پيش ڪئي وئي. 1985ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ جي رسالي ''مهراڻ'' آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر شايع ڪيو. ان جي اداريي ۾ چيو ويو ته پاڪستان جو حقيقي خالق سنڌ آهي. اداريي ۾ اهو به افسوس ظاهر ڪيو ويو ته پاڪستان جي قيام کان پوءِ سنڌ جي ڪردار کي ڄاڻي واڻي گهٽايو ويو؛ جهڙوڪ محمد علي جناح جي جنم ڀومي جهرڪ کي نظرانداز ڪري وزير مينشن ڪراچي کي اڳيان آڻڻ، ۽ سنڌي اڳواڻن جي خدمتن کي پاڪستان جي قيام ۾ مناسب طور تسليم نه ڪرڻ.<ref name="MehranFreedomMovement1985p5">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=5 }}</ref><ref name="MehranFreedomMovement1985p6">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=6 }}</ref> سنڌ طرفان پنهنجي اسلامي ڪردار ۽ آزاديءَ جي تحريڪ ۾ ڪردار تي زور ڏيڻ جو هڪ سياسي سبب صوبائي خودمختياريءَ جو مطالبو هو. سنڌ چاهيو ٿي ته مرڪز جو ڪردار صوبائي معاملن ۾ گهٽ کان گهٽ هجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == ون يونٽ ۽ سنڌي قومپرست تاريخ نويسي == سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ بنيادي تبديلي ون يونٽ جي دور ۾ آئي. 1955ع ۾ اولهه پاڪستان جا صوبا هڪ يونٽ ۾ ضم ڪيا ويا، جنهن سبب سنڌ پاڻ کي ٻيهر اهڙي صورتحال ۾ محسوس ڪيو، جهڙي طرح نوآبادياتي دور ۾ اها بمبئي پريزيڊنسيءَ جو حصو هئي. بمبئي جي جاءِ تي هاڻي لاهور جو غلبو محسوس ڪيو ويو. سنڌ پنهنجي سياسي آزادي ٻيهر وڃائي ويٺي. ون يونٽ جي عمل سنڌ جي ڪجهه سياستدانن جي موقعي پرستيءَ کي به ظاهر ڪيو، جن مرڪزي حڪومت سان گڏجي سنڌ کي ون يونٽ جو حصو بڻائڻ ۾ مدد ڪئي. ساڳئي وقت اهڙا اڳواڻ به سامهون آيا، جن ون يونٽ جي مخالفت ڪئي ۽ ان سبب تڪليفون برداشت ڪيون. هن دور سنڌ جي تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جو نئون تصور پيدا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ون يونٽ سنڌين کي سياسي طور وڌيڪ پختو ڪيو، ڇاڪاڻ ته سنڌ مجموعي طور پنجاب جي سياسي غلبي هيٺ تڪليفون ڀوڳيون. هن دور ۾ بئراج جي زرخيز زمين فوجي آفيسرن ۽ اعليٰ بيوروڪريٽن کي الاٽ ڪئي وئي، جنهن سان سنڌي هارين جا حق متاثر ٿيا. سرڪاري ملازمتن ۾ سنڌين کي مناسب حصو نه مليو، جنهن سبب وڌندڙ وچولي طبقي ۾ مايوسي پيدا ٿي. انهن تجربن کان پوءِ سنڌين محسوس ڪيو ته نه “باب الاسلام” واري حيثيت ۽ نه آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سندن ڪردار، انهن کي سندن حق ڏيارڻ ۾ مددگار ثابت ٿيا. ان احساس سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو رخ بدلائي ڇڏيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌي قومپرستي تاريخ جي تجزيي جو مرڪزي نقطو بڻجي وئي. ماضيءَ کي حال جي روشنيءَ ۾ پرکيو ويو، خاص طور پرڏيهي حملن جي اثرن کي هن انداز سان ڏٺو ويو ته سنڌ بار بار پرڏيهي غلبي سبب ڪيئن متاثر ٿي. پرڏيهي غلبي جي موضوع سنڌ جي اهڙي تصوير ٺاهي، جنهن ۾ سنڌ کي مظلوم ۽ استحصال جو شڪار علائقو طور پيش ڪيو ويو. ساڳئي وقت تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جي ڪردار کي نمايان ڪيو ويو، ته جيئن نئين نسل لاءِ ڪردار جا نمونا پيدا ڪيا وڃن.<ref name="MubarakAli1994p45">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=سنڌ خاموشي ڪي آواز |location=لاهور |year=1994 |page=45 }}</ref> == سيڪيولر قومپرست تعبير ۽ قديم سنڌ == سنڌي قومپرستيءَ هيٺ ٺهيل نئين تاريخ نويسي مذهبي نه پر سيڪيولر هئي. سنڌي ثقافت ۽ تهذيب جون پاڙون قديم ماضيءَ ۾ ڳوليون ويون ۽ دعويٰ ڪئي وئي ته سنڌ جي تهذيبي حيثيت بابلي، آشوري ۽ مصري تهذيبن جي برابر آهي. سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب سنڌين لاءِ فخر جو ذريعو بڻجي، ۽ موهن جو دڙو سنڌ جي قديم ماضيءَ جي علامت طور اڀريو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == جي. ايم. سيد جي تاريخي تعبير == جي. ايم. سيد سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ اهم نوان رجحان متعارف ڪرايا. هن عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ لاءِ برڪت نه، پر هڪ جارحيت قرار ڏنو. سندس خيال ۾ محمد بن قاسم به ٻين حمله آورن وانگر هڪ جارح هو، جنهن سنڌ جا وسيلا لٽيا. هن دليل لاءِ ساڳيو منطق استعمال ڪيو، جيڪو سليمان ندوي ترڪ حمله آورن بابت ڏنو هو. جي. ايم. سيد موجب اٺين صديءَ تائين اموي دور ۾ عرب حاڪمن جو اصل اسلامي روح ختم ٿي چڪو هو ۽ اهي دنياوي ۽ سامراجي طاقت بڻجي چڪا هئا؛ تنهنڪري سنڌ جي عرب فتح اسلام نه پر عرب سلطنت جي توسيع هئي.<ref name="ArisarGMSayyidp56">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=56 }}</ref> هن تعبير محمد بن قاسم کي هيرو مان جارح ۾ تبديل ڪيو ۽ راجا ڏاهر کي مادر وطن جو محافظ بڻايو، جنهن حمله آورن سان ٺاهه ڪرڻ بدران وڙهندي جان قربان ڪئي. جي. ايم. سيد چچ نامو ۽ جنت السنڌ جهڙن تاريخي ماخذن تي به تنقيد ڪئي، ڇاڪاڻ ته سندس خيال ۾ اهي حمله آورن جي واکاڻ ڪن ٿا ۽ پڙهندڙن کي حقيقي تاريخي شعور کان محروم ڪن ٿا.<ref name="ArisarGMSayyidp55">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=55 }}</ref> جي. ايم. سيد جي نظر ۾ سنڌ تي حملو ڪندڙ سڀ پرڏيهي فاتح هڪ ئي زمري ۾ اچن ٿا، ڀلي انهن جو مذهب ڪهڙو به هجي. انهن ۾ ايران جو دارا، عربن جو محمد بن قاسم، غزنيءَ جو محمود، دهليءَ جو علاؤالدين، قنڌار جو شاهه بيگ ارغون، مغلن جو خان خانان ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو چارلس نيپيئر شامل ڪيا ويا. انهن سڀني کي سنڌ جا غاصب ۽ تباهه ڪندڙ قرار ڏنو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidp58">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=58 }}</ref> == غدارن ۽ سورمن جو تصور == 1956ع کان پوءِ سياسي صورتحال سنڌ جي تاريخ کي “غدارن” ۽ “سورمن” جي انداز ۾ لکڻ طرف وٺي وئي. جيڪي ماڻهو ذاتي مفادن لاءِ سنڌ کي وڪڻندڙ سمجهيا ويا، انهن کي غدار چيو ويو، جڏهن ته جيڪي مادر وطن لاءِ قرباني ڏيندڙ سمجهيا ويا، انهن کي سورمو قرار ڏنو ويو. سنڌ جي دفاع ڪندڙن ۾ راجا ڏاهر، دودو سومرو، دريا خان، مخدوم بلاول، شاهه عنايت ۽ هوش محمد کي شامل ڪيو ويو. غدارن ۾ قاضي قاضن، نائومل ۽ مير علي مراد جا نالا کنيا ويا. هن تاريخ نويسيءَ جو پيغام اهو هو ته ڪيچ مڪران، ٺٽي، مياڻي ۽ دٻي ۾ وڙهيل سنڌ جي آزاديءَ جون جنگيون اڃا ختم نه ٿيون آهن، پر اها جنگ هر شهر ۽ ڳوٺ ۾ جاري آهي.<ref name="ArisarGMSayyidp63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=63 }}</ref> == مغل دور، تاريخ مظھر شاهجهاني ۽ پرڏيهي غلبو == سنڌ تي مغل دور جي پرڏيهي قبضي جا اثر بيان ڪرڻ لاءِ سنڌي ادبي بورڊ 1962ع ۾ يوسف ميرڪ جي اصل ماخذ ''تاريخ مظھر شاهجهاني'' شايع ڪئي. ان جو مقدمو پير حسام الدين راشدي لکيو. هن مقدمي ۾ خاص طور اهي واقعا چونڊيا ويا، جن ۾ ظلم ۽ استحصال جي تصوير ملي ٿي ۽ جيڪي سنڌ جي ان وقت جي سياسي حالت سان لاڳاپيل لڳندا هئا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962p21">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |page=21 }}</ref> پير حسام الدين راشدي، يوسف ميرڪ جي حوالي سان، سيوهڻ جي گورنر جي ظلم، ماڻهن کي ڪوڙا هڻڻ ۽ اذيت ڏيڻ جا واقعا بيان ڪيا. مغل عملدارن طرفان ماڻهن جي ملڪيت ضبط ڪرڻ، سندن وسيلن ۽ دولت کان محروم ڪرڻ، ڦورن ۽ ڌاڙيلن جي سرپرستي ڪرڻ ۽ ڳرا محصول لاڳو ڪرڻ جهڙا عمل بيان ڪيا ويا. نتيجي طور سيوهڻ جو علائقو برباد ٿيو، ڳوٺ ۽ شهر ويران ٿيا، ۽ ماڻهو پنهنجا گهر ڇڏي پري علائقن ۾ پناهه وٺڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962pp30-31">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |pages=30–31 }}</ref> == عثمان ڏيپلائي ۽ مزاحمتي ادب == پرڏيهي قبضي خلاف مزاحمت جو اظهار ادبي صورت ۾ به ٿيو. عثمان ڏيپلائي 1962ع ۾ پنهنجو تاريخي ناول ''سانگهڙ'' شايع ڪيو، جنهن جو موضوع انگريزن خلاف حرن جي جدوجهد هو. هن ناول سنڌ جي نئين نسل تائين اهو پيغام پهچايو ته سياسي غلبي ۽ حقن جي جدوجهد خلاف ڪيئن وڙهجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == سنڌ جي ثقافتي علامتون ۽ قوميت == سنڌ جي ماضيءَ جي عظمت بيان ڪرڻ کي به اهم سمجهيو ويو، ته جيئن سنڌين ۾ فخر جو احساس پيدا ٿئي. انهن علامتن ۾ موهن جو دڙو، ڄام نندي جو مقبرو، رني ڪوٽ، عمرڪوٽ جا قلعا، حيدرآباد جا بادگير، اجرڪ، رلي، ڪاشيءَ جو ڪم ۽ هالا جو فرنيچر شامل هئا. ادبي شخصيتن ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي، سچل سرمست ۽ سامي کي سنڌي ٻوليءَ کي شاهوڪار ڪندڙ ۽ سنڌي قومي شعور پيدا ڪندڙ شخصيتن طور پيش ڪيو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidpp62-63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |pages=62–63 }}</ref> سنڌي قومپرستيءَ جو بنياد مذهب بدران ٻولي ۽ علائقي تي رکيو ويو. هن خيال موجب جيڪي ماڻهو سنڌ ۾ رهن ٿا ۽ سنڌي ٻولي ڳالهائين ٿا، اهي سنڌي آهن. ٻن قومن واري نظريي کي رد ڪندي قوميت جو تصور سيڪيولر بنيادن تي قائم ڪيو ويو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == قومپرست تاريخ نويسيءَ تي تنقيد == قومپرست فريم ورڪ ۾ تاريخ لکڻ بابت تنقيد پڻ ڪئي وئي آهي. ڊاڪٽر مبارڪ علي موجب اهڙي تاريخ نويسيءَ ۾ ڪڏهن ڪڏهن حقيقتن کي مسخ ڪري يا چونڊي استعمال ڪيو ويو، ته جيئن اهي قومي بيانئي سان ٺهڪي اچن. تاريخي طريقيڪار کي مڪمل طور لاڳو ڪرڻ بدران جذباتي ۽ مبالغو آميز بيان اختيار ڪيو ويو. ان تاريخ نويسيءَ جو وڏو مقصد سياسي استعمال بڻجي ويو، جنهن سبب سنڌ جي تاريخ نويسي هڪ مرحلي تي بيهي رهي ۽ نون علمي موضوعن ڏانهن گهربل اڳڀرائي نه ڪري سگهي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == اڻلکيل ۽ نظرانداز ٿيل موضوع == سنڌ جي تاريخ اڃا مڪمل نه سمجهي وڃي ٿي. ڪيترائي موضوع اڃا وڌيڪ تحقيق گهرن ٿا، جهڙوڪ زرعي ڍانچي ۾ تبديليون، نون ٽيڪنالاجيڪل طريقن جو تعارف، هارين جو ڪردار، هاري بغاوتن جو وجود يا عدم وجود، سنڌ جا پاڙيسري ملڪن سان لاڳاپا، ثقافتي ۽ واپاري رابطا، اميلن ۽ ڀائيبندن جو سماجي ڪردار، ۽ سنڌ ۾ مذهب جو ڪردار، خاص طور نانڪ پنٿين ۽ سکن جي حوالي سان. ڪلاڊ مارڪووٽس جي ڪتاب ''The Global World of the Indian Merchants (1750–1967)'' ۾ شڪارپوري ۽ حيدرآبادي واپارين جي عالمي تجارتي سرگرمين کي بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو سنڌ جي مؤرخن وٽ اڳ ۾ گهڻو نظرانداز ٿيل موضوع رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == نتيجو == سنڌ جي تاريخ نويسي قومي تاريخ، علائقائي سڃاڻپ، اسلامي بيانئي، آزاديءَ جي تحريڪ، ون يونٽ، سنڌي قومپرستي ۽ سيڪيولر ثقافتي تعبيرن جي وچ ۾ تبديل ٿيندي رهي آهي. ان تاريخ نويسيءَ سنڌ جي جدا تاريخي حيثيت، ثقافتي ورثي ۽ سياسي جدوجهد کي نمايان ڪيو، پر ساڳئي وقت ان تي اهو اعتراض به ڪيو ويو ته اها ڪڏهن ڪڏهن تنگ قومپرستي ۽ سياسي مقصدن تائين محدود ٿي وئي. سنڌ جي تاريخ کي وڌيڪ جامع ۽ علمي انداز ۾ لکڻ لاءِ ضروري آهي ته اها صرف سياست جي خدمت نه ڪري، پر اهڙو وسيع تاريخي شعور پيدا ڪري، جيڪو ماڻهن کي ماضي ۽ حال ٻنهي کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:تاريخ نويسي]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] cyqwr9sos0wwdtupvved9p1r02ywaq2 390372 390371 2026-07-01T14:26:58Z Memon2025 21315 /* */ 390372 wikitext text/x-wiki '''سنڌ جي تاريخ نويسي''' ('''Historiography of Sindh''') سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسيءَ جي لاڳاپي سان لاڳاپيل هڪ اهم موضوع آهي. قومي تاريخ عام طور تي تاريخي حقيقتن کي قوم ۽ ان جي مرڪز جي چوڌاري بيان ڪري ٿي، جڏهن ته علائقا اڪثر ڪناري تي رهجي وڃن ٿا ۽ انهن کي مڪمل يا تفصيلي تاريخي بيان نٿو ملي. ان جي ابتڙ، علائقائي تاريخون پنهنجي مخصوص علائقي، ثقافتي روايتن، ٻولي ۽ سڃاڻپ تي زور ڏين ٿيون، ته جيئن اهي قومي تاريخ ۾ پنهنجي جدا حيثيت قائم ڪري سگهن.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=Essays On The History of Sindh |publisher=فڪشن هائوس |location=لاهور |year=2005 |pages=17–27 }}</ref> {{Short description|none}} هندستان جي تاريخ نويسي (Historiography of India) مان مراد تنقيدي طريقن ۽ تشريحن جي ذريعي انهن مطالعي جو آهي جيڪي عالمن هندستان جي تاريخ کي ترقي ڏيڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن. تازن ڏهاڪن ۾ تاريخ نويسي جا چار مکيه اسڪول رهيا آهن ته مورخ هندستان جو مطالعو ڪيئن ڪندا آهن: ڪيمبرج، قومپرست، مارڪسسٽ، ۽ سبالٽرن. ڪڏهن عام "مشرقي" طريقو، هڪ حساس، ناقابل فهم، ۽ مڪمل طور تي روحاني هندستان جي تصوير سان، سنجيده اسڪالرشپ ۾ ختم ٿي چڪو آهي. e '''historiography of India''' refers to the studies, sources, critical methods and interpretations used by scholars to develop a [[history of India]]. In recent decades there have been four main schools of [[historiography]] in how historians study India: [[The Cambridge History of India|Cambridge]], Nationalist, [[Marxist historiography|Marxist]], and [[Subaltern (postcolonialism)|subaltern]]. The once common "[[Orientalism|Orientalist]]" approach, with its image of a sensuous, inscrutable, and wholly spiritual India, has died out in serious scholarship.<ref name="Prakash 383–408">{{cite journal | last = Prakash | first = Gyan | author-link = Gyan Prakash | date = April 1990 | title = Writing Post-Orientalist Histories of the Third World: Perspectives from Indian Historiography | journal = Comparative Studies in Society and History | volume = 32 | issue = 2 | pages = 383–408 | doi=10.1017/s0010417500016534 | jstor = 178920| s2cid = 144435305 }}</ref> ==Sources== {{Expand section|date=August 2020}} === Foreign === Well-known foreign accounts of Indian history come from the following sources:<ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref><ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> * [[Indica (Megasthenes)]] by [[Megasthenes]]<ref>Allan Dahlaquist (1996). Megasthenes and Indian Religion: A Study in Motives and Types. Motilal Banarsidass. {{ISBN|978-81-208-1323-6}}.</ref> * A Record of Buddhist Kingdoms (Foguo Ji 佛國記) by [[Faxian]]<ref name=columbia>{{cite web|url=http://afe.easia.columbia.edu/special/travel_records.pdf|title=The Travel Records of Chinese Pilgrims Faxian, Xuanzang, and Yijing|publisher=[[Columbia University]]}}</ref> * Kitāb al-Hind by [[Al-Biruni]]<ref>{{citation|title=Kitab al-Bīrūnī fī Taḥqīq mā li-al-Hind|publisher=Osmania Oriental Publication Bureau |place=Hyderabad |year=1958}}</ref><ref>{{citation| editor1-last=Kegan |editor1-first=Paul |publisher=Trench, Truebner |title=Alberuni's India |translator-last=Sachau |translator-first=E.C. |place=London |volume=2 |year=1910}}</ref> * Tuḥfat an-Nuẓẓār fī Gharāʾib al-Amṣār wa ʿAjāʾib al-Asfār by [[Ibn Battuta]]<ref name="9–10 Vol. 1">{{harvnb|Dunn|2005|pp=310–11}}; {{harvnb|Defrémery|Sanguinetti|1853|pp=[https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ&pg=PA9 9–10 Vol. 1]}}</ref> * [[Great Tang Records on the Western Regions]] by [[Xuanzang]]<ref>Deeg, Max (2007). [https://web.archive.org/web/20140418141001/http://kanji.zinbun.kyoto-u.ac.jp/~wittern/data/nw-fs/fs-deeg.pdf „Has Xuanzang really been in Mathurā? : Interpretatio Sinica or Interpretatio Occidentalia&nbsp;— How to Critically Read the Records of the Chinese Pilgrim.“] – In: 東アジアの宗教と文化 : 西脇常記教授退休記念論集 = Essays on East Asian religion and culture: Festschrift in honor of Nishiwaki Tsuneki on the occasion of his 65th birthday / クリスティアン・ウィッテルン, 石立善編集 = ed. by Christian Wittern und Shi Lishan. – 京都 [Kyōto] : 西脇常記教授退休記念論集編集委員會; 京都大学人文科學研究所; Christian Wittern, 2007, pp. 35 – 73. See p. 35</ref> * Descriptio Indiæ, by [[Joseph Tiefenthaler]]{{Citation needed|date=November 2024}} === Native === Examples of native historiographical texts include:<ref name=":0">{{Cite journal |last=Joshi |first=P. M. |date=1965 |editor-last=Pathak |editor-first=Vishwambhar Sharan |editor2-last=Saran |editor2-first=P. |editor3-last=Kunte |editor3-first=B. G. |editor4-last=Shyam |editor4-first=Radhey |editor5-last=McKew Parr |editor5-first=Charles |editor6-last=Van Linschoten |editor6-first=Jan |title=Indian Historiography |url=https://www.jstor.org/stable/42929817 |journal=Bulletin of the Deccan College Research Institute |volume=26 |issue=3/4 |pages=20–33 |jstor=42929817 |issn=0045-9801}}</ref> * ''[[Harshacharita]]'' by [[Bāṇabhaṭṭa|Bhanabhatta]]<ref name=":3">{{Cite book |last=Hasrat |first=B. J. |title=The Encyclopedia of Sikhism |publisher=Punjabi University |year=2004 |isbn=817380530X |editor-last=Singh |editor-first=Harbans |edition=2nd |volume=4: S–Z |location=Patiala |pages=179–181}}</ref> * ''[[Rajatarangini]]'' by [[Kalhana]]<ref name=":0" /> * Ceylonese Buddhist chronicles, such as the ''[[Dīpavaṃsa]],'' ''[[Mahāvaṃsa]]'', and ''[[Cūḷavaṃsa]]''<ref>{{Cite journal |last=von Hinüber |first=Oskar |date=2020 |title=Brill's Encyclopedia of Buddhism Online - Historiography: South Asia |url=https://doi.org/10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069 |access-date=7 April 2024 |website=Brill |doi= 10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069|quote=The first historical texts known from ancient South Asia are the Buddhist chronicles composed in Ceylon (Sri Lanka). Consequently, from a very early period, the history of Buddhism on the island is known much better than in any other part of South Asia. Besides texts on the general history of Buddhism, there are specialized chronicles on relics and so on, written in both Pali and Sinhala languages or in Southeast Asian vernaculars.|url-access=subscription }}</ref> * ''Tārīkh-i Firishta'' (also known as ''Gulshan-i Ibrāhīmī'') by [[Firishta]]<ref name="EB1911">{{EB1911|inline=y|wstitle=Ferishta, Mahommed Kasim|volume=10|page=274}}</ref> * ''Tārīkh-i-Firuz Shāhī'' by [[Ziauddin Barani]]<ref>M. Athat Ali, "Elements of Social Justice in Medieval Islamic Thought" in Saiyid Zaheer Husain Jafri, ''Recording the Progress of Indian History: Symposia Papers of the Indian History Congress, 1992–2010'', Primus Books, 2012, p. 197.</ref> * ''Vicāraśreṇī'' by [[Merutunga]]{{sfn|Eggermont|1969|p=67}} * ''[[Akbarnama]]'' by [[Abul Fazl]]<ref>[http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml Illustration from the Akbarnama: History of Akbar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090919035749/http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml |date=2009-09-19 }} [[Art Institute of Chicago]]</ref> * ''Tughlaq Nama'' by [[Amir Khusrau]]{{citation needed|date=February 2025}} * ''[[Padshahnama]]'' by [[Abdul Hamid Lahori]]<ref>[[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970).</ref> * ''[[Jawami ul-Hikayat]]'' by [[Muhammad Aufi]]<ref>{{cite book |last1=Elliot|first1=Sir H. M. |first2=John |last2=Dowson |title=The History of India, as Told by Its Own Historians. The Muhammadan Period (Vol 2.)|chapter-url=https://archive.org/stream/cu31924073036729#page/n5/mode/2up|chapter=4. Jawami ul-Hikayat of Muhammad Ufi| year=1871|publisher=London : Trübner & Co.|page=155}}</ref> * ''[[Prithviraj Raso]]'' by [[Chand Bardai]]<ref>{{Cite book|author=Rima Hooja|url=https://books.google.com/books?id=qqd1RAAACAAJ|title=A HISTORY OF RAJASTHAN (PB)|date=2006|publisher=Rupa & Company|isbn=978-81-291-1501-0|pages=364–365|language=en}}</ref> * ''[[Tabaqat-i Nasiri]]'' by [[Minhaj-i Siraj Juzjani]]{{citation needed|date=February 2025}} Very few known Indian texts recording history before 15th century C.E. exist, hence, historical evidence for much of India's history comes through foreign historians.<ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref><ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> There is very little evidence of a native historiographical tradition in ancient India.<ref name=":3" /> Al-Biruni stated the following about local Indian histriography:<ref name=":0" /> {{Blockquote|text="Unfortunately the Hindus do not pay much attention to the historical order of things, they are very careless in relating the chronological succession of their kings, and when they are pressed for information and are at a loss, not knowing what to say, they invariably take to tale-telling. But for this, we should communicate to the readers the traditions which we have received from some people among them."|author=Al-Biruni|title=Kitāb al-Hind|source=}}Ancient India never developed a strong historiographical tradition comparable to the ones that existed in the [[Greco-Roman historiography|Greco-Roman]], [[Chinese historiography|Chinese]], and [[Historiography of early Islam|Islamic]] civilizations.<ref name=":4">{{Cite book |last=Sharma |first=Tej Ram |title=Historiography: A History of Historical Writing |publisher=Concept Publishing Company |year=2005 |isbn=9788180691553 |pages=17–22 |chapter=Historical Writings in the Ancient World - Indian Historiography: Historiography in Ancient India}}</ref> However, it cannot be concluded that the ancient Indians lacked an understanding of objective historical writing, as there were some attempts akin to historiography.<ref name=":4" /> At various points in Indian history, there were efforts to record and chronicle the reigns of particular dynasties and rulers in India.<ref name=":4" /> Within the Vedic, Buddhist, Jain and other religious literature, the names of teachers are attentively recorded.<ref name=":4" /> The [[Chinese Buddhist]] [[Buddhist pilgrimage|pilgrim]] [[Xuanzang]] mentioned that in every province of India, there would be officials who would be responsible for documenting in-writing "good and evil events, calamities, and fortunate occurrences".<ref name=":4" /> Since the era of the [[Gupta Empire|Gupta]] ruler [[Samudragupta]], ancient Indian rulers would have a renowned poet record their reigns and victories onto stone in the form of inscription.<ref name=":4" /> [[Romila Thapar]] instead states that it should be taken into account what the ancient Indians found relevant and why when evaluating any dearth of historiographical tradition.<ref name=":4" /> [[A. K. Warder]] opined that the regional historiographies of India must be considered, with historical writing in India becoming regionalized by the mediaeval-period from the 7th century onwards.<ref name=":4" /> There are historical works authored by the Chalukya, Rashtrakuta, Pala dynastical historiographies and also regional historiographical traditions in Kashmir, Sindhu, Gurjara, Jejakabhukti, Kamarupa, Kerala, Hoyasala, Andhra, Kalinga, and Maharashtra.<ref name=":4" /> In modern-times, some attempts have been made to extract historiographical elements from Vedic literature and epic poetry, such as the ''[[Mahabharata]]'' or ''[[Ramayana]]''.<ref name=":3" /><ref name=":4" /> However, religious, mythical, and allegorical legends are too intermixed with Indic religious thought and philosophy that discerning and extracting any semblance of historiography from them is a difficult task.<ref name=":3" /> The ''[[Puranas]]'' mostly entail mythological elements with a facade of historicity.<ref name=":3" /> The corpuses of Pali and Prakrit literature of the era are mostly religious in nature.<ref name=":3" /> Thus, a historiographical tradition was not popular in India, barring a few examples.<ref name=":3" /> A true tradition of historiography was introduced to India after the Arabs captured Sindh, where they introduced history-writing and recording proper chronology.<ref name=":3" /> These Arab historiographers were later surmounted by historiographers who wrote in Persian, many of whom were sponsored by the ruling sultans of India.<ref name=":3" /> ==Main schools== === Orientalist approach === The Orientalist approach was influenced both by [[Imperialism|imperialist]] attitudes and interests, and also fascination for the "exotic" East for Mediterranean and European writers and thinkers, captured in images by artists, that is embodied in a repeatedly-surfacing theme in the [[history of ideas]] in the West, called "[[Orientalism]]". In [[art history]], [[literature]], and [[cultural studies]], Orientalism is the imitation or depiction of aspects in the [[Eastern world]]. These depictions are usually done by writers, designers, and artists from the [[Western world]]. The term ''Orientalism'' has come to acquire negative connotations in some quarters and is interpreted to refer to the study of the East by Westerners shaped by the attitudes of the era of European [[imperialism]] in the 18th and 19th centuries. When used in this sense, it often implies prejudiced, outsider-caricatured interpretations of Eastern cultures and peoples. This viewpoint was most famously articulated and propagated by [[Edward Said]] in ''[[Orientalism (book)|Orientalism]]'' (1978), a critical history of this scholarly tradition.<ref>{{cite book|last=Clarke|first=J.J.|title=Oriental enlightenment the encounter between Asian and Western thought|url=https://archive.org/details/orientalenlighte00clar|url-access=limited|year=1997|publisher=Routledge|pages=[https://archive.org/details/orientalenlighte00clar/page/n16 8]}}</ref> ==== History ==== Though there has been study of India from a western perspective since ancient times, the orientalist school gained prominence in the aftermath of the [[Age of Discovery]]. In the 18th and 19th centuries, the term [[Oriental studies|Orientalist]] identified a scholar who specialized in the languages and literatures of the [[Eastern world]]. Among such scholars were officials of the [[East India Company]], who said that the [[Arab culture]], the [[culture of India|Indian culture]], and the [[Islamic culture]]s should be studied as equal to the [[Culture of Europe|cultures of Europe]].<ref>{{cite book |last = Macfie |first = A. L.|year = 2002 |title = Orientalism |publisher = Longman| location = London|url=https://books.google.com/books?id=0FrJAwAAQBAJ |isbn = 978-0582423862|ref = none| page = Ch One}}</ref> Among such scholars is the philologist [[William Jones (philologist)|William Jones]], whose studies of [[Indo-European languages]] established modern [[philology]]. [[Company rule in India]] favored Orientalism as a technique for developing and maintaining positive relations with the Indians—until the 1820s, when the influence of "anglicists" such as [[Thomas Babington Macaulay]] and [[John Stuart Mill]] led to the promotion of a Western-style education.<ref>Holloway (2006), pp. 1–2. "The Orientalism espoused by Warren Hastings, William Jones and the early East India Company sought to maintain British domination over the Indian subcontinent through patronage of Hindu and Muslim languages and institutions, rather than through their eclipse by English speech and aggressive European acculturation."</ref> With a great increase in knowledge of Asia among Western specialists, increasing political and economic involvement in the region, and in particular the realization of the existence of [[Indo-European languages|close relations between Indian and European languages]], by [[William Jones (philologist)|William Jones]], there emerged more complex intellectual connections between the early history of Eastern and Western cultures. Some of these developments occurred in the context of Franco–British rivalry for control of India. Liberal economists, such as [[James Mill]], denigrated Eastern civilizations as static and corrupt. [[Karl Marx]] characterized the [[Asiatic mode of production]] as unchanging, because of the economic narrowness of village economies and the State's role in production. "[[Oriental despotism]]" was generally regarded in Europe as a major factor in the relative failure of [[progress (history)|progress]] of Eastern societies. In the course of the century Western archaeology spread across the Middle East and Asia. New national museums provided a setting for important archaeological finds, most of which were in this period bought back to Europe. The first serious European studies of [[Buddhism]] and [[Hinduism]] were by the scholars [[Eugene Burnouf]] and [[Max Müller]]. In that time, the academic [[Islamic studies by author (non-Muslim or academic)|study of Islam]] also developed, and, by the mid-19th century, Oriental Studies was a well-established academic discipline in most European countries, especially those with imperial interests in the region. Yet, while scholastic study expanded, so did [[Racism|racist]] attitudes and stereotypes of Asian peoples and cultures. Scholarship often was intertwined with prejudicial racist and religious presumptions,<ref>J. Go, "'Racism' and Colonialism: Meanings of Difference and Ruling Practice in America's Pacific Empire" in ''Qualitative Sociology'' '''27'''.1 (March 2004).</ref> to which the new [[biology|biological sciences]] tended to contribute until the end of the [[World War II|Second World War]]. ==== Criticism and Decline ==== In his book [[Orientalism (book)|Orientalism]] (1978), [[cultural critic]] Edward Said redefines the term ''Orientalism'' to describe a pervasive Western tradition—academic and artistic—of prejudiced outsider-interpretations of the [[Eastern world]], which was shaped by the cultural attitudes of European [[imperialism]] in the 18th and 19th centuries.<ref>Tromans, 24</ref> Since its publication, most academic discourse began to use the term "Orientalism" to refer to a general patronizing Western attitude towards Middle Eastern, Asian, and [[North Africa]]n societies. In Said's analysis, the West [[Essentialism|essentializes]] these societies as static and undeveloped—thereby fabricating a view of Oriental culture that can be studied, depicted, and reproduced in the service of [[Imperialism|imperial power]]. Implicit in this fabrication, writes Said, is the idea that Western society is developed, rational, flexible, and superior.<ref>Mahmood Mamdani, ''Good Muslim, Bad Muslim: America, the Cold War, and the Roots of Terrorism'', New York: Pantheon, 2004; {{ISBN|0-375-42285-4}}; p. 32.</ref> Furthermore, Said said that "The idea of representation is a theatrical one: the Orient is the stage on which the whole East is confined",<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/63/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=63 |language=English}}</ref> and that the subject of learned Orientalists "is not so much the East itself as the East made known, and therefore less fearsome, to the Western reading public".<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/60/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=60 |language=English}}</ref> The thesis of Edward Said's Orientalism develops Marxist philosopher [[Antonio Gramsci]]'s theory of [[cultural hegemony]], and [[Michel Foucault]]'s theorisation of [[discourse]] (the [[knowledge]]-[[Power (social and political)|power]] relation) to criticise the scholarly tradition of Oriental studies. In the academy, the book ''Orientalism'' (1978) became a foundational text of [[Postcolonialism|post-colonial cultural studies]].<ref>Xypolia, Ilia (2011). "Orientations and Orientalism: The Governor Sir Ronald Storrs". Journal of IslamicJerusalem Studies. 11: 25–43.</ref> The once common "Orientalist" approach, with its image of a sensuous, inscrutable, and wholly spiritual India, has died out in serious scholarship.<ref name="Prakash 383–408" /> === Cambridge School === The Cambridge School of historiography was a [[school of thought]] which approached the study of the [[British Empire]] from the imperialist point of view. It emerged especially at the [[University of Cambridge]] in the 1960s. [[John Andrew Gallagher]] (1919–80) was especially influential, particularly in his article with [[Ronald Robinson]] on "[[The Imperialism of Free Trade]]". It was led by Anil Seal,<ref>Anil Seal'', The Emergence of Indian Nationalism: Competition and Collaboration in the Later Nineteenth Century'' (1971)</ref> Gordon Johnson,<ref>Gordon Johnson, ''Provincial Politics and Indian Nationalism: Bombay and the Indian National Congress 1880–1915'' (2005)</ref> Richard Gordon, and David A. Washbrook.<ref>Rosalind O'Hanlon and David Washbrook, eds. ''Religious Cultures in Early Modern India: New Perspectives'' (2011)</ref> It downplayed ideology.<ref>Aravind Ganachari, "Studies in Indian Historiography: 'The Cambridge School'", ''Indica'', March 2010, 47#1, pp 70–93</ref> ==== Criticism ==== This school of historiography is criticised for western bias or [[Eurocentrism]].<ref name="google7">{{cite book|title=Eurocentrism: a marxian critical realist critique|author=Hostettler, N.|date=2013|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-135-18131-4|url=https://books.google.com/books?id=2XjozzN0ppEC&pg=PA33|page=33|access-date=6 January 2017}}</ref> Critics have attacked various ideas of the School.<ref>See [[Christopher Platt|D.C.M. Platt]], "The Imperialism of Free Trade: Some Reservations," ''Economic History Review,'' 21#2 (Aug., 1968), pp. 296-306</ref> In ''The New Imperial Histories Reader,'' Stephen Howe has assembled articles by critics who take aim especially at [[P. J. Marshall]], [[David Kenneth Fieldhouse|D. K. Fieldhouse]], Robinson and Gallagher, and [[Peter Cain (historian)|Peter Cain]] and [[A. G. Hopkins]].<ref>Stephen Howe, ed. ''New Imperial Histories Reader'' (Routledge, 2009)</ref> [[Howard Spodek]], for example, praises the school's regional and pluralist perspectives but criticizes their reliance on British (rather than Indian) documentation, sloppy use of [[social science]] models, downplaying of ideology, and their excessive emphasis on Indian self-seeking and the importance of British imperial initiatives in achieving modernization. He recommends a deeper appreciation of Indian initiatives, and more attention to the emerging importance of public life in many areas of society rather than just a concentration on politics.<ref>Howard Spodek, "Pluralist Politics in British India: The Cambridge Cluster of Historians of Modern India," ''American Historical Review,'' (June 1979) 84#3 pp 688-707</ref> === Nationalist School === The Nationalist school originated among Indian historians in the late 19th and early 20th centuries who were influenced by [[Indian independence movement|Indian nationalism]]. They emphasized achievements in Indian history, while downplaying negative aspects, which led to various contradictions. Nationalist historians universally praised Hindu rule of India, with Hindu culture being prized above all else.<ref name=":0a">{{cite book|last=Thapar|first=Romila|title=History of Early India: From the Origins to AD 1300|publisher=University of California Press|year=2004|isbn=978-0-520-24225-8|pages=16–17}}</ref> In modern history, they focused on Congress, Gandhi, Nehru and high level politics. It highlighted the Mutiny of 1857 as a war of liberation, and Gandhi's 'Quit India' begun in 1942, as defining historical events. This school of historiography has received criticism for [[Elitism]].<ref>{{cite web|url=http://pages.ucsd.edu/~rfrank/class_web/ES-200C/Articles/Guha.pdf|title=Ranjit Guha, "On Some Aspects of Historiography of Colonial India"}}</ref> Historians in this school included [[Rajendralal Mitra]], [[R. G. Bhandarkar]], [[Romesh Chunder Dutt]], [[Anant Sadashiv Altekar]], [[K. P. Jayaswal]], [[Hem Chandra Raychaudhuri]], [[Radha Kumud Mukherjee]], [[R. C. Majumdar]], and [[K. A. Nilakanta Sastri]] ,.<ref name=":0a" /> === Marxist School === In India, Marxist Historiography takes the form of Marxian historiography where Marxian techniques of analysis are used but Marxist political intentions and prescriptions are discarded. The Marxian historiography of India uses the method of [[historical materialism]] and has focused on studies of economic development, land ownership, and [[class conflict]] in precolonial India and [[deindustrialisation|deindustrialization]] during the colonial period.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993">Bagchi, Amiya Kumar (January 1993). "Writing Indian History in the Marxist Mode in a Post-Soviet World". Indian Historical Review. 20 (1/2): 229–244.</ref> [[Bhupendranath Datta|B. N. Datta]], and [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] are considered the founding fathers of Marxist historiography in India. D. D. Kosambi was apologetic of the revolution of [[Mao]] and thought of Indian Prime Minister [[Jawaharlal Nehru]]'s policies as pro-capitalist. Kosambi, a polymath, viewed Indian History from a Marxist viewpoint. The other Indian scholars of Marxian historiography are [[Ram Sharan Sharma|R. S. Sharma]], [[Irfan Habib]], [[D. N. Jha]], and [[K. N. Panikkar]].<ref>Bottomore, T. B. 1983. ''A Dictionary of Marxist thought''. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press.</ref> Other historians such as [[Satish Chandra (historian)|Satish Chandra]], [[Romila Thapar]], [[Bipan Chandra]], [[Arjun Dev (historian)|Arjun Dev]], and [[Dineshchandra Sircar]], are sometimes referred to as "influenced by the Marxian approach to history."<ref>Guichard, Sylvie (2010), The Construction of History and Nationalism in India, Routledge, p. 87, ISBN 978-1136949319</ref> One debate in Indian history that relates to a [[historical materialist]] schema is on the nature of [[feudalism]] in India. [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] in the 1960s outlined the idea of "feudalism from below" and "feudalism from above". Element of his feudalism thesis was rejected by R.S. Sharma in his monograph [[Indian Feudalism]] (2005) and various other books,<ref>Purohit, Vinayak. 1988. Arts of transitional India twentieth century. Bombay: Popular Prakashan.</ref><ref>R S Sharma, Indian Feudalism (book), 2005</ref><ref>R S Sharma, Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation, Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177-85</ref><ref>R S Sharma, India's Ancient Past, Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India, Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> However R. S. Sharma also largely agrees with Kosambi in his various other books.<ref>R S Sharma, ''[[Indian Feudalism (book)]], 2005''</ref><ref>R S Sharma, ''Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation'', Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177–85</ref><ref>R S Sharma, ''India's Ancient Past'', Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, ''The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India'', Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> Most Indian Marxian historians argue that the economic origins of communalism are feudal remnants and the economic insecurities caused by slow development in India.<ref>{{cite book|title=Dalit women in India: issues and perspective|page=138|first=Prahlad|last=Jogdand|year=1995}}</ref> Even non-academic and laymen contributions to Marxist Historiography exist in India. The book "Coffee Housinte Katha" (The Story of Coffee House), written in [[Malayalam]], a regional language of India, spoken in the state of [[Kerala]], by one of the leaders of the Indian Coffee House Movement, [[Nadakkal Parameswaran Pillai]], is an example of this. Politicians like [[Shripad Amrit Dange]] have also contributed to Marxian historiography. ==== Criticism ==== The Marxian school of Indian historiography is accused of being too ideologically influenced.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993" /> Though influenced by Marxist theory [[B. R. Ambedkar]] criticized Marxists, as he deemed them to be unaware or ignorant of the specifics of caste issues.<ref>Padovani, Florence. Development-Induced Displacement in India and China: A Comparative Look at the Burdens of Growth. Rowman & Littlefield. Bhimrao Ambedkar himself, who criticized Indian Marxists</ref><ref>Jadhav, Narendra (1991). "Neglected Economic Thought of Babasaheb Ambedkar". Economic and Political Weekly. 26 (15): 980–982. ISSN 0012-9976. JSTOR 4397927.</ref> Also though most criticisms of Marxian historiography is levied by people who are not historians, some historians have debated Marxian historians and critically examined their analysis of the [[history of India]]. Many have alleged that Marxian historians used [[Historical negationism|negationism]] to whitewash some of the atrocities committed by [[Islamic rulers in the Indian subcontinent|Muslim rulers]] in the Indian Subcontinent.<ref>{{cite book|title=The Legacy of Muslim Rule in India|quote=Marxists who always try to cover up the black spots of Muslim rule with thick coats of whitewash|first=Kishori Saran|last=Lal|publisher=Aditya Prakashan|page=67}}</ref><ref>{{cite book|title=Indian Politics, Then and Now: Essays in Historical Perspective|first=K|last=Seshadri|publisher=Pragatee Prakashan|page=5|quote=certain attempts made by some ultra-Marxist historians to justify and even whitewash tyrannical emperors of the medieval India}}</ref><ref>{{cite book|title=Studies in World Affairs, Volume 1|first=KR|last=Gupta|year=2006|publisher=Atlantic Publisher|page=249|isbn=9788126904952|url=https://books.google.com/books?id=Hw9uf7sRKtIC&pg=PA249}}</ref><ref>{{cite book|title=Al-Hind the Making of the Indo-Islamic World: The Slave Kings and the Islamic Conquest : 11th–13th Centuries|year=1991|url=https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink|url-access=limited|last=Wink|first=André|publisher=Brill|page=[https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink/page/n160 309]|quote="apologists for Islam, as well as some Marxist scholars in India have sometimes attempted to reduce Islamic iconoclasm.."}}</ref> Since the late 1990s, [[Hindu nationalism|Hindu nationalist]] scholars especially have theorized that the Marxian tradition in India neglected what they believe to be the country's 'illustrious past' based on Vedic-[[puranic chronology]] and other [[Pseudohistory|pseudo-historical]] [[Historical revisionism|revisionist]] narratives of history, the historians are held responsible for aiding or defending [[Islam in India|Muslims]], who figure in Hindu nationalist discourse as the enemy.<ref>Jha, D.N. (1996). Society and Ideology in India: Essays in Honour of Prof. R.S. Sharma. New Delhi, India: Munshiram Manoharlal Publishers Pvt. Ltd. ISBN 978-8121506397.</ref><ref>Historian: Prof Irfan Habib outlookindia.com. Magazine | 23 April 2007. Retrieved 15 January 2013</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=u0RZBwAAQBAJ&pg=PA98|title=The Construction of History and Nationalism in India: Textbooks, Controversies and Politics|last=Guichard|first=Sylvie|year=2010|publisher=Routledge |isbn=9781136949319}}</ref> An example of such a view is [[Arun Shourie]]'s ''[[Eminent Historians]]'' (1998)<ref>Bryant, E. E. (2014). ''Quest for the Origins of Vedic Culture: The Indo-Aryan Migration Debate''. Cary, US: Oxford University Press {{ISBN|978-0195169478}}</ref> and ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks'' (2000), by [[Meenakshi Jain]].<ref name="Times14July">{{cite news |title=From having legs hacked off to getting Rajya Sabha foothold: A Master's journey of grit |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |access-date=14 July 2025 |work=The Times of India |date=14 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250714044603/https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |archive-date=14 July 2025}}</ref><ref name="v282">{{cite web | title=Why Meenakshi Jain Has Been Nominated To Rajya Sabha | website=[[News18]] | date=15 July 2025 | url=https://www.news18.com/opinion/opinion-why-meenakshi-jain-has-been-nominated-to-rajya-sabha-9442669.html | access-date=18 July 2025}}</ref> === Subaltern School === The "subaltern school", was begun in the 1980s by [[Ranajit Guha]] and [[Gyan Prakash]].<ref>{{cite journal |last=Prakash |first=Gyan |date=December 1994 |title=Subaltern studies as postcolonial criticism |journal=American Historical Review |volume=99 |issue=5 |pages=1475–1500 |doi=10.2307/2168385|jstor=2168385 }}</ref> It focuses attention away from the elites and politicians to "history from below", looking at the peasants using folklore, poetry, riddles, proverbs, songs, oral history and methods inspired by anthropology. It focuses on the colonial era before 1947 and typically emphasises caste and downplays class, to the annoyance of the Marxist school.<ref>{{cite journal |last=Roosa |first=John |date=2006 |title=When the Subaltern Took the Postcolonial Turn |journal=Journal of the Canadian Historical Association |volume=17 |issue=2 |pages=130–147 |doi=10.7202/016593ar|doi-access=free }}</ref> ==== Criticism ==== {{see|Subaltern Studies#Criticism}} === Hindutva Approach === Hindutva ({{Translation|Hinduness}}) is the predominant form of [[Hindu nationalism]] in India.<ref>{{Cite web|last=Purandare|first=Vaibhav|date=22 August 2019|title=Hindutva is not the same as Hinduism said Savarkar|url=https://www.telegraphindia.com/india/hindutva-is-not-the-same-as-hinduism-said-savarkar/cid/1699550|access-date=23 December 2020|website=telegraphindia.com}}</ref> The Hindutva movement has been described as a variant of "right-wing extremism",<ref name="Leidig">{{Cite journal|last=Leidig|first=Eviane|date=17 July 2020|title=Hindutva as a variant of right-wing extremism|journal=Patterns of Prejudice|volume=54|issue=3|pages=215–237|doi=10.1080/0031322X.2020.1759861|issn=0031-322X|doi-access=free|hdl=10852/84144|hdl-access=free}}</ref> adhering to a concept of homogenised majority and [[cultural hegemony]].<ref name="j3517631">{{cite journal |title=Fascism of our times |jstor=3517631 |author=Prabhat Patnaik |journal=Social Scientist |volume=21 |issue=3/4|pages=69–77 |year=1993 |doi=10.2307/3517631}}</ref><ref>{{harvnb|Frykenberg|2008|pages=178–220}}: "This essay attempts to show how — from an analytical or from an historical perspective — Hindutva is a melding of Hindu fascism and Hindu fundamentalism."</ref> Some analysts dispute the identification of Hindutva with fascism, and suggest Hindutva is an extreme form of [[conservatism]]. Hindutva approach to history exists to create a version of history to support the Hindu nationalist demands for [[Hindutva#Views on Indian history|Hindu Rashtra]] in Indian society.<ref name="Menon 28–30">{{cite magazine |last=Menon |first=Latha |date=August 2004 |title=Coming to Terms with the Past: India |magazine=History Today |volume=54 |issue=8 |pages=28–30}}</ref> It began with the writings of the developer and outliner of the [[Hindu Nationalism|Hindu Nationalist]] political ideology of [[Hindutva]] himself, [[Vinayak Damodar Savarkar]].{{sfn|Chandra|1989|p=145}}{{sfn|Keer|1966|p=143}} His works '[[The Indian War of Independence (book)|The Indian war of independence, 1857]]', 'Hindu-Pad-Padashahi (A Critical Review of the Hindu Empire of Maharashtra)', and 'Six Glorious Epochs of Indian History' contributed to and laid down the groundwork for this approach. However, this approach did not gain much traction until the 1990s.{{sfn|Goodrick-Clarke|1998|p=46}}<ref>{{Cite web|title=Resources|url=http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|access-date=2021-08-08|website=savarkar.org|language=en|archive-date=8 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210808095423/http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Visana|first=Vikram|date=5 November 2020|title=Savarkar before Hindutva: Sovereignty, Republicanism, and Populism in India, c.1900–1920|url=https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|journal=Modern Intellectual History|volume=18|issue=4|language=en|pages=1106–1129|doi=10.1017/S1479244320000384|s2cid=224983230|issn=1479-2443|access-date=25 July 2021|archive-date=30 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210930153956/https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> This approach is still in the process of development.<ref name="Menon 28–30" /> In March 2012, [[Diana L. Eck]], Professor of Comparative Religion and Indian Studies at [[Harvard University]], authored in her book "India: A Sacred Geography", that idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals and it wasn't just a cluster of regional identities and it wasn't ethnic or racial.<ref name="scroll.in">{{cite web|url=http://scroll.in/article/802047/theres-an-idea-of-india-from-early-times-much-before-the-mughals-or-the-british-scholar-diana-eck|title=Harvard scholar says the idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals|date=20 January 2016 }}</ref><ref name="In The Footsteps of Pilgrims">{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/leisure/story/20120618-review-of-diana-leck-india-a-sacred-geography-758709-2012-06-09|title=In The Footsteps of Pilgrims |date=9 June 2012 }}</ref><ref>{{cite magazine |url=https://www.economist.com/books-and-arts/2012/03/24/the-heavens-and-the-earth |title=India's spiritual landscape: The heavens and the earth |magazine =The Economist |date=24 March 2012}}</ref><ref name="Dalrymple">{{cite news |last=Dalrymple |first=William |date=27 July 2012 |title=India: A Sacred Geography by Diana L Eck – review |url=https://www.theguardian.com/books/2012/jul/27/india-sacred-geography-eck-review |newspaper=The Guardian}}</ref> This approach is noted for denying the [[Indo-Aryan migrations]], as they consider those whose ancestry and religion have origins outside of the Indian subcontinent to be aliens, namely Muslims, Christians, and communists. This approach states that only the Hindus are the legitimate heirs of South Asia.{{Sfn|Thapar|2004|p=14}} ==== Saffronisation ==== [[Saffronisation]], a process of introduction of right-wing policies that implement a Hindu nationalist agenda onto school textbooks by attempting to glorify Hindu contributions to Indian history while undermining other contributions, has become prominent. The [[Bharatiya Janata Party]] (BJP) has said that several Indian history textbooks had overt Marxist or Eurocentric political overtones.<ref name=":2">{{cite journal|last=Bhattacharya|first=Neeladri|date=2009|title=Teaching History in Schools: The Politics of Textbooks in India|journal=History Workshop Journal|volume=67|issue=67|pages=99–110|doi=10.1093/hwj/dbn050|jstor=40646212|s2cid=154421051}}</ref> The BJP has had trouble changing the textbooks because many states in which the BJP is not in power have blocked saffronisation efforts. The BJP, citing a rigid anti-Hindu agenda, restructured NCERT and the Indian Council of Historical Research (ICHR) to make textbooks conform to the BJP's Hindu nationalist platform.<ref>{{cite book|last=Bénéï|first=Veronique|title=Manufacturing Citizenship: education and nationalism in Europe, South Asia, and China|publisher=Routledge|year=2005|isbn=0-415-36488-4|location=New York, NY|pages=156–159}}</ref> In states where the BJP had control of the local government, textbooks were changed extensively to favor a Hindu nationalist narrative.<ref name=":1" /> These changes included the omission of caste-based exclusion and violence throughout Indian history and the exclusion or minimization of contributions to Indian society made by Muslims.<ref name="Raghavan">{{cite news|author=Raghavan, B. S.|title=Saffronisation|date=12 September 2001|newspaper=[[The Hindu]]|url=http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20070514123440/http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-date=14 May 2007|url-status=live}}</ref> After a rival political party, the [[Indian National Congress]], came into power, efforts were undertaken in 2004 to reverse the saffronisation of textbooks previously made by BJP.<ref name="The Guardian">{{cite news |last=Ramesh |first=Randeep |url=https://www.theguardian.com/world/2004/jun/26/india.schoolsworldwide |title=Another rewrite for India's history books |work=The Guardian |date=25 June 2004 |access-date=10 March 2016}}</ref> When the ''[[Hindustan Times]]'' reviewed the issue of saffronisation of Indian textbooks in late 2014, it noted that right-wing efforts to change how textbooks recount history faced "some difficulty as it lacks credible historians to back its claims."<ref>{{cite news|last=Raza |first=Danish | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffronising-textbooks-where-myth-and-dogma-replace-history/story-CauM4dmmsPGrjZ3APAvNxO.html |title=Saffronising textbooks : Where myth and dogma replace history |work=Hindustan Times |date=8 December 2014 |access-date=9 March 2016}}</ref> The [[India#Medieval India|medieval period]] in India is one such hotly-contested epoch among historians. Since there can be no true consensus about that era due to divided and deeply entrenched political motivations, history for that period is highly subjective and particularly vulnerable to the influence of the textbook writer's sympathies and outlook. "The choice of the textbook writer is more decisive than anything else," it was noted in a report in ''The Hindu''.<ref name="Amrik Singh">{{cite news|last=Singh|first=Amrik|date=25 August 2001|title=Saffronisation and textbooks|url=http://www.thehindu.com/2001/08/25/stories/05252524.htm|work=[[The Hindu]]|access-date=10 March 2016}}{{dead link|date=April 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> Critics have said that the changes to the textbooks have portrayed the medieval period as "a dark age of Islamic colonial rule which snuffed out the glories of the Hindu and Buddhist empires that preceded it".<ref name="The Guardian" /> Another trap in the politicisation of history relates to contention over the state of [[Jammu and Kashmir (union territory)|Jammu and Kashmir]].<ref name="Amrik Singh" /> By mid-2015, ''[[The Times of India]]'' reported that the [[National Council of Educational Research and Training]], which is in charge of publishing textbooks, had participated in a meeting convened by the [[Ministry of Human Resource Development]], and during that meeting, the issue of changing textbooks was discussed. An official from the ICHR complained that the theme of nationalism did not receive proper treatment in textbooks, setting the stage for possible textbook revisions.<ref name=":1">{{cite news | last=Akshaya |first=Mukul | url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/education/news/Saffronization-fears-over-history-textbooks-rewrite-plans/articleshow/47792475.cms |title=Saffronization fears over history textbooks rewrite plans |work=The Times of India|date=24 June 2015 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of Rajasthan reportedly spent Rs 37 crore to reprint 36 textbooks used for classes 1 to 8 for the 2016–2017 academic session that will be based on an agenda that would promote Indian culture by including historical figures, such as [[Suraj Mal|Maharaja Surajmal]], Hem Chandra, and [[Guru Gobind Singh]]. The textbooks that had been approved up to the 2012–13 academic session were rendered obsolete under the rewriting of history, and those books were auctioned off. In total, 5,66 crore new textbooks were ordered printed for an agenda that critics described was intent on supporting the saffronisation of textbooks. Rajasthan (primary and secondary) education minister Vasudev Devnani denied the charge of saffronisation, but educationists described his decision as to the "Hinduisation of education" that occurs when right-wing forces come to power.<ref>{{cite news|last=Goswami |first=Rakesh | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffron-agenda-raje-scraps-cong-textbooks-spends-rs-37-cr-on-new-ones/story-U3JaMmx52f4YsuUfb3wlNK.html |title=Saffronisation ? Raje scraps Cong textbooks, spends Rs 37 cr on new ones |work=Hindustan Times |date=20 January 2016 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of [[Karnataka]] has reportedly ordered new textbooks for the 2017–18 academic session in an effort that academicians and critics have described as a "blatant attempt to saffronise textbooks".<ref>{{cite news| url=http://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/revised-textbooks-from-201718-academic-year/article7300069.ece |title=Revised textbooks from 2017–18 academic year|work=The Hindu |date=10 June 2015 |access-date=10 March 2016}}</ref> ==== Criticism ==== The Hindutva approach to history is based on ahistorical premises and treats mythology as history. According to [[Christophe Jaffrelot]], a French political scientist specialising in South Asia, the Hindutva ideology has roots in an era where the fiction in ancient Indian mythology and Vedic antiquity was presumed to be valid. This fiction was used to "give sustenance to Hindu ethnic consciousness".<ref name="Jaffrelot1996p77">{{cite book|author=Christophe Jaffrelot|title=The Hindu Nationalist Movement in India|url= https://books.google.com/books?id=Y2buDDwdgIsC|year= 1996|publisher= Columbia University Press|isbn= 978-0-231-10335-0|page=77}}</ref> Its strategy emulated the Muslim identity politics of the Khilafat movement after World War I, and borrowed political concepts from the West –&nbsp;mainly German.<ref name="Jaffrelot1996p77" /> Hindutva organizations treat events in [[Hindu mythology]] as history.<ref name="R. Ramachandran">{{cite web|author=R. Ramachandran|date=1 February 2019|title=Science circus|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/science-and-technology/article26004777.ece}}</ref><ref name="Ziya Us Salam">{{cite web|author=Ziya Us Salam|title=Age of unreason|website=Frontline|date=20 June 2018 |url=https://frontline.thehindu.com/cover-story/article24200525.ece}}</ref><ref name="Meera Nanda">{{cite web|author=Meera Nanda|date=2 January 2004|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|title=Postmodernism, Hindu nationalism and 'Vedic science'|access-date=23 March 2022|archive-date=12 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200812120255/https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|url-status=dead}}</ref><ref name="Truschke">{{Cite journal|last=Truschke|first=Audrey|date=15 December 2020|title=Hindutva's Dangerous Rewriting of History|url=http://journals.openedition.org/samaj/6636|journal=South Asia Multidisciplinary Academic Journal|language=fr|issue=24/25|doi=10.4000/samaj.6636|issn=1960-6060|doi-access=free}}</ref> Hindutva organizations have been criticized for their belief in statements or practices that they claim to be both scientific and factual but are incompatible with the [[scientific method]].<ref>{{citation |first=Meera |last=Nanda |title=Hindutva's science envy |url=http://www.frontline.in/science-and-technology/hindutvas-science-envy/article9049883.ece |newspaper=Frontline |date=16 September 2016 |access-date=14 October 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://scroll.in/article/865872/from-dissing-darwin-to-yogic-farming-a-short-history-of-the-bjps-brush-with-pseudoscience|title=From dissing Darwin to yogic farming: A short history of the BJP's brush with pseudoscience|date=21 January 2018 }}</ref> According to [[Anthony Parel]], a historian and political scientist, Savarkar's ''Hindutva, Who is a Hindu?'' published in 1923 is a fundamental text of Hindutva ideology. It asserts, states Parel, India of the past to be "the creation of a racially superior people, the Aryans. They came to be known to the outside world as Hindus, the people beyond the Indus River. Their identity was created by their race (jati) and their culture (Sanskriti). All Hindus claim to have in their veins the blood of the mighty race incorporated with and descended from the Vedic fathers. They created a culture — an ensemble of mythologies, legends, epic stories, philosophy, art and architecture, laws and rites, feasts, and festivals. They have a special relationship to India: India is to them both fatherland and holy land." The Savarkar's text presents the "Hindu culture as a self-sufficient culture, not needing any input from other cultures", which is "an unhistorical, narcissistic and false account of India's past", states Parel.<ref name="Parel2006p42">{{cite book|author=Anthony J. Parel|title=Gandhi's Philosophy and the Quest for Harmony|url= https://books.google.com/books?id=MQhz0fW0HZUC |year=2006|publisher= Cambridge University Press|isbn=978-0-521-86715-3|pages=42–43}}</ref> The premises of early Hindu nationalist thought, states Chetan Bhatt, reflected the colonial era European scholarship and Orientalism of its times.<ref name="Bhatt2001p11" /> The idea of "India as the cradle of civilization" (Voltaire, Herder, Kant, Schlegel), or as "humanity's homeland and primal philosophy" (Herder, Schlegel), or the "humanism in Hindu values" (Herder), or of Hinduism offering redemption for contemporary humanity (Schopenhauer), along with the colonial-era scholarship of Frederich Muller, Charles Wilkins, William Jones, Alexander Hamilton, and others were the natural intellectual matrix for Savarkar and others to borrow and germinate their Hindu nationalist ideas.<ref name="Bhatt2001p11">{{cite book|author=Chetan Bhatt|title=Hindu nationalism: origins, ideologies and modern myths|url=https://books.google.com/books?id=W2PXAAAAMAAJ|year=2001|publisher=Berg|isbn=978-1-85973-343-1|pages=11–12}}</ref> [[Chakravarthi Ram-Prasad]], a Fellow of the British Academy and a scholar of Politics and Philosophy of Religion, states that Hindutva is a form of nationalism that is expounded differently by its opponents and its proponents.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> The opponents of Hindutva either consider it as a fundamentalist ideology that "aims to regulate the working of civil society with the imperatives of Hindu religious doctrine", or as another form of fundamentalism while accepting that Hinduism is a diverse collection of doctrines, is complex and is different from other religions. According to Ram-Prasad, the proponents of Hindutva reject these tags, viewing it to be their right and a desirable value to cherish their religious and cultural traditions.<ref name="Ram‐Prasad1993p285">{{cite journal | last=Ram-Prasad | first=C. | title=Hindutva ideology: Extracting the fundamentals | journal=Contemporary South Asia | volume=2 | issue=3 | year=1993 | doi=10.1080/09584939308719718 | pages=285–309}}</ref> The Hindutva ideology according to Savarkar, states Ram-Prasad, is a "geography, race, and culture" based concept. However, the "geography" is not strictly territorial but is an "ancestral homeland of a people", and the "race" is not biogenetic but described as the historic descendants of the intermarriage of Aryans, native inhabitants, and "different peoples" who arrived over time.<ref name="Flood2008p527" /> So, "the ultimate category for Hindutva is culture", and this culture is "not strictly speaking religious if by religion is meant a commitment to certain doctrines of transcendence", he states.<ref name="Flood2008p527">{{cite book|author=C. Ram-Prasad|editor=Gavin Flood|title=The Blackwell Companion to Hinduism|url=https://books.google.com/books?id=SKBxa-MNqA8C |year=2008|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-99868-7|pages=527–528}}</ref> The proponents state that in the Hindutva thought, there is a kernel of coherent and justifiable thesis about the Indian culture and history.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> Hindutva ideology has been linked to threats to academics and students, both in India and the United States.<ref name="Venugopal, Arun">{{Cite web|last=Venugopal, Arun|date=21 July 2021|title=At Rutgers, and Beyond, Scholars Are Under Attack For Their Critique of India's Far-Right Government|url=http://gothamist.com/news/at-rutgers-and-beyond-scholars-are-under-attack-for-their-critique-of-indias-far-right-government|access-date=21 July 2021|website=Gothamist|language=en}}</ref><ref name=":0b">{{Cite web|title=American Scholars of India Confront a Rise in Threats {{!}} WNYC {{!}} New York Public Radio, Podcasts, Live Streaming Radio, News|url=https://www.wnyc.org/story/american-scholars-india-confront-rise-threats/|access-date=6 September 2021|website=WNYC|language=en}}</ref> For instance, in 2011, Hindutva activists successfully led a charge to remove an essay about the multiple narratives of Ramayanas from Delhi University's history syllabus.<ref name="The Hindu">{{Cite news|last=N|first=Vijetha S.|date=15 October 2011|title=Historians protest as Delhi University purges Ramayana essay from syllabus|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/Historians-protest-as-Delhi-University-purges-Ramayana-essay-from-syllabus/article13372074.ece|access-date=11 July 2021|issn=0971-751X}}</ref> [[Romila Thapar]], a world-renowned historian, has faced Hindutva-led attacks, with the claims that her works present Marxist and [[Eurocentric]] points of view.<ref name="washingtonpost.com">{{Cite news|title=In the battle over India's history, Hindu nationalists square off against a respected historian|language=en-US|newspaper=Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/india-romila-thapar-dissent/2021/01/02/1a79ca54-4070-11eb-b58b-1623f6267960_story.html|access-date=11 July 2021|issn=0190-8286}}</ref> Hindutva scholars like [[Rajiv Malhotra]] has been responsible for pushback against [[White people|white]] scholars specialising on South Asia and Hinduism based in North America, including [[Wendy Doniger]] and [[Sheldon Pollock]] on grounds of their supposed [[Evangelism|vested interests]] & [[Racism|racial prejudices]] [[Anti-Indian sentiment|against Indians]].<ref name="insidehighered.com">{{Cite web|title=Scholars who study Hinduism and India face hostile climate|url=https://www.insidehighered.com/news/2016/04/12/scholars-who-study-hinduism-and-india-face-hostile-climate|access-date=11 July 2021|website=www.insidehighered.com|language=en}}</ref> Under BJP leadership, the Indian state has been accused of monitoring scholars and denying some research access.<ref name="The Nation">{{cite news |last1=Chaturvedi |first1=Vinayak |title=The Hindu Right and Attacks on Academic Freedom in the US |url=https://www.thenation.com/article/culture/hindu-right-academic-freedom/ |publisher=The Nation |date=December 2021}}</ref> In 2021, a group of North American-based scholars of South Asia formed a collective and published the Hindutva Harassment Field Manual to, they argue, answer the Hindutva threat to their academic freedom.<ref name="Prakash">{{Cite web|last=Prakash|first=Priyali|title='Targeted by hate': Audrey Truschke on why she helped write a 'Hindutva Harassment Field Manual'|url=https://scroll.in/article/999710/targeted-by-hate-audrey-truschke-on-why-she-helped-write-a-hindutva-harassment-field-manual|access-date=28 August 2021|website=Scroll.in|date=10 July 2021 |language=en-US}}</ref><ref name=":0b" /> They documented further incidents of Hindutva harassment of academics in North America, dating back to the 1990s.<ref name="Timeline">{{cite web |last1=SASAC |title=Timeline |url=https://www.hindutvaharassmentfieldmanual.org/timeline |website=Hindutva Harassment Field Manual}}</ref> The [[Association for Asian Studies]] noted that Hindutva, described as a "[[Majoritarianism|majoritarian]] ideological doctrine" different from [[Hinduism]], resorted to "increasing attacks on numerous scholars, artists, and journalists who critically analyze its politics".<ref name="asianstudies.org">{{Cite web|date=10 September 2021|title=AAS Statement on the Dismantling Global Hindutva Conference|url=https://www.asianstudies.org/aas-statement-on-the-dismantling-global-hindutva-conference/|access-date=11 September 2021|website=Association for Asian Studies|language=en-US}}</ref> == Assessments of the Impact of British imperialism on India == Debate continues about the [[Economy of India under the British Raj|economic impact of British imperialism on India]]. The issue was actually raised by conservative British politician [[Edmund Burke]] who in the 1780s vehemently attacked the East India Company, claiming that [[Warren Hastings]] and other top officials had ruined the Indian economy and society. Indian historian Rajat Kanta Ray (1998) continues this line of attack, saying the new economy brought by the British in the 18th century was a form of "plunder" and a catastrophe for the traditional economy of Mughal India. Ray accuses the British of depleting the food and money stocks and imposing high taxes that helped cause the terrible famine of 1770, which killed a third of the people of Bengal.<ref>Rajat Kanta Ray, "Indian Society and the Establishment of British Supremacy, 1765–1818", in ''The Oxford History of the British Empire: vol. 2, The Eighteenth Century'', ed. P. J. Marshall, (1998), pp. 508–529.</ref> Rejecting the Indian nationalist account of the British as alien aggressors, seizing power by brute force and impoverishing all of India, British historian [[P. J. Marshall]] argues that the British were not in full control but instead were players in what was primarily an Indian play and in which their rise to power depended upon excellent cooperation with Indian elites. Marshall admits that much of his interpretation is still rejected by many historians.<ref>P. J. Marshall, "The British in Asia: Trade to Dominion, 1700–1765," in ''The Oxford History of the British Empire: vol. 2, The Eighteenth Century'', ed. P. J. Marshall, (1998), pp. 487–507.</ref> Marshall argues that recent scholarship has reinterpreted the view that the prosperity of the formerly benign Mughal rule gave way to poverty and anarchy. Marshall argues the British takeover did not make any sharp break with the past. The British largely delegated control to regional Mughal rulers and sustained a generally prosperous economy for the rest of the 18th century. Marshall notes the British went into partnership with Indian bankers and raised revenue through local tax administrators and kept the old Mughal rates of taxation. Professor Ray agrees that the East India Company inherited an onerous taxation system that took one-third of the produce of Indian cultivators.<ref>Marshall, "The British in Asia: Trade to Dominion, 1700–1765"</ref> ===Insecurity of the Raj=== In the 20th century historians generally agreed that imperial authority in the Raj had been secure in the 1800–1940 era. Various challenges have emerged. Mark Condos and Jon Wilson argue that the Raj was chronically insecure.<ref>Mark Condos, ''The Insecurity State: Punjab and the Making of Colonial Power in British India'' (Cambridge University Press, 2017).</ref><ref>Jon Wilson, ''India conquered: Britain's Raj and the chaos of empire'' (Simon and Schuster, 2016).</ref> They argue that the irrational anxiety of officials led to a chaotic administration with minimal social purchase or ideological coherence. The Raj was not a confident state capable of acting as it chose, but rather a psychologically embattled one incapable of acting except in the abstract, the small scale, or short term.<ref>Joshua Ehrlich, "Anxiety, Chaos, and the Raj." ''Historical Journal'' 63.3 (2020): 777–787. DOI: https://doi.org/10.1017/S0018246X1900058X</ref> == See also == * [[Adivasi]] * [[History of India]] * [[Historiography of the British Empire]] == References == {{Reflist}} ===Works cited=== * {{citation |last=Chandra |first=Bipan |title=India's Struggle for Independence |year=1989 |publisher=Penguin Books India |location=New Delhi |isbn=978-0-14-010781-4 }} * {{Cite book |editor-last=Defrémery |editor-first = C. |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=B.R. |title=Voyages d'Ibn Batoutah (Volume 1) |publisher= Société Asiatic |year=1853 |place=Paris |language=French, Arabic |url=https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ}} * {{Cite book |last=Dunn |first=Ross E. |author-link=Ross E. Dunn |title=The Adventures of Ibn Battuta |publisher=University of California Press |year=2005 |orig-year=1986 |isbn=978-0-520-24385-9 }} * {{citation|last=Eggermont|first=P. H. L.|title=The Purāņa Source of Merutuṅga's List of Kings and the Arrival of the Śakas in India|year=1969|url=https://books.google.com/books?id=ks4UAAAAIAAJ}} * {{Citation |last=Goodrick-Clarke |first=Nicholas |author-link=Nicholas Goodrick-Clarke |title=Hitler's Priestess: Savitri Devi, the Hindu-Aryan Myth and Neo-Nazism |title-link=Hitler's Priestess |publisher=[[New York University Press]] |year=1998 |isbn=978-0-8147-3111-6 |language=en}} * {{cite book |last1=Keer |first1=Dhananjay |title=Veer Savarkar |date=1966 |publisher=Popular Prakashan |url=https://books.google.com/books?id=aCALAQAAIAAJ |language=en |oclc=582786373}} * {{cite book |first=Robert |last=Frykenberg |chapter=Hindutva as a Political Religion: An Historical Perspective |editor1=R. Griffin |editor2=R. Mallett |editor3=J. Tortorice |title=The Sacred in Twentieth-Century Politics: Essays in Honour of Professor Stanley G. Payne |year=2008 |url=https://books.google.com/books?id=JGOHDAAAQBAJ |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-0-230-24163-3 |pages=178–200 }} ==Bibliography== * Balagangadhara, S. N. (2012). Reconceptualizing India studies. New Delhi: Oxford University Press. * Bhattacharjee, J. B. ''Historians and Historiography of North East India'' (2012) * {{cite book|last=Bannerjee|first= Dr. Gauranganath |title=India as known to the ancient world|url=https://archive.org/stream/indiaasknowntoan00banerich#page/n3/mode/2up|year=1921|publisher=Humphrey Milford, Oxford University Press, London}} * Bose, Mihir. "India's Missing Historians: Mihir Bose Discusses the Paradox That India, a Land of History, Has a Surprisingly Weak Tradition of Historiography", ''History Today'' 57#9 (2007) pp 34+. [https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110915152404/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 |date=15 September 2011 }} *Chakrabarti, Dilip K.: Colonial Indology, 1997, Munshiram Manoharlal: New Delhi. * Palit, Chittabrata, ''Indian Historiography'' (2008). *Indian History and Culture Society., Devahuti, D. (2012). Bias in Indian historiography. * Elliot, Henry Miers; John Dowson (1867–77). ''The History of India, as told by its own historians. The Muhammadan Period''. London: Trübner and Co. * [[Meenakshi Jain|Jain, Meenakshi]] [https://archive.org/details/flawed-narratives-history-in-the-old-ncert-textbooks-of-satish-chandra-by-meenakshi-jain ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks - A random survey of Satish Chandra’s “Medieval India''], NCERT 2000 * Inden, R. B. (2010). Imagining India. Bloomington, Ind: Indiana University Press. * Jain, M. The India They Saw : Foreign Accounts (4 Volumes) Delhi: Ocean Books, 2011. * Kahn, Yasmin. "Remembering and Forgetting: South Asia and the Second World War' in Martin Gegner and Bart Ziino, eds., ''The Heritage of War'' (Routledge, 2011) pp 177–193. * Mantena, R. (2016). Origins of modern historiography in India: Antiquarianism and philology 1780–1880. Palgrave Macmillan. * Mittal, S. C ''India distorted: A study of British historians on India'' (1995), on 19th century writers * [[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970) {{ISBN|9782102227356}} *{{cite book |first=Yvette Claire |last=Rosser |title=Curriculum as Destiny: Forging National Identity in India, Pakistan, and Bangladesh |year=2003 |publisher=University of Texas at Austin |type=Dissertation |url=http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |access-date=17 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911035259/http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |archive-date=11 September 2008 |url-status=dead }} *[[Arvind Sharma]], Hinduism and Its Sense of History (Oxford University Press, 2003) {{ISBN|978-0-19-566531-4}} * E. Sreedharan, A Textbook of Historiography, 500 B.C. to A.D. 2000 (2004) * Shourie, Arun (2014). Eminent historians: Their technology, their line, their fraud. Noida, Uttar Pradesh, India : HarperCollins Publishers. {{ISBN|9789351365914}} *{{cite book |title=Aryans and British India |first=Thomas R. |last=Trautmann |url=https://books.google.com/books?id=jR_LPnEH3GsC |year=1997 |location=Berkeley |publisher=University of California Press |isbn=978-0-585-10445-4}} *Viswanathan, G. (2015). Masks of conquest: Literary study and British rule in India. * Antonio de Nicolas, Krishnan Ramaswamy, and Aditi Banerjee (eds.) (2007), ''[[Invading the Sacred]]: An Analysis Of Hinduism Studies in America'' (Publisher: Rupa & Co.) * Vishwa Adluri, Joydeep Bagchee: ''The Nay Science: A History of German Indology''. Oxford University Press, New York 2014, {{ISBN|978-0199931361}} (''Introduction,'' p.&nbsp;1–29). * Warder, A. K., ''An introduction to Indian historiography'' (1972). * Winks, Robin, ed. ''The Oxford History of the British Empire: Volume V: Historiography'' (2001) * Weickgenannt, T. N. (2009). Salman Rushdie and Indian historiography: Writing the nation into being. Basingstoke: Palgrave Macmillan. {{Historiography}} [[Category:Historiography of India| ]] == قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسي == قومي ۽ علائقائي تاريخن جا مقصد به مختلف رهيا آهن. قومي تاريخ منتشر ۽ جدا جدا عنصرن کي هڪ قومي سڃاڻپ هيٺ گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، جڏهن ته علائقائي تاريخون پنهنجي ثقافتي قدرن، روايتن ۽ سياسي حيثيت کي اجاگر ڪري پنهنجي معاملن ۾ آزاد ڪردار ادا ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪن ٿيون. نوآبادياتي دور جي خاتمي ۽ نون ملڪن جي قيام کان پوءِ، پراڻين حدن جي تبديليءَ سبب قوم رياست ۽ صوبن جي وچ ۾ تضاد پيدا ٿيا. علائقن وٽ پنهنجي جدا تاريخ ۽ ثقافت هئي، جڏهن ته نئين قوم رياست کي پنهنجي تاريخ نئين زاويي سان ٺاهڻي هئي. اهڙي صورتحال ۾ قومي تاريخ ڪڏهن ڪڏهن سياسي غلبي، قومي سڃاڻپ جي تشهير ۽ علائقائي قوميتن جي دٻاءَ لاءِ استعمال ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == پاڪستان ۾ سنڌ جي علائقائي حيثيت == پاڪستان جي قيام وقت ملڪ ۾ پنج صوبا هئا، جن وٽ پنهنجي جدا سڃاڻپ موجود هئي. پاڪستان هڪ نئون ملڪ هو، تنهنڪري ان جي شروعاتي دور ۾ قومي وحدت ۽ قوم سازيءَ تي وڌيڪ زور ڏنو ويو. صوبي سان وابستگيءَ کي سرڪاري سطح تي ڪڏهن ڪڏهن تنقيد جو نشانو بڻايو ويو، ڇاڪاڻ ته ان کي قوم سازيءَ جي راهه ۾ رڪاوٽ سمجهيو ويندو هو. سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي سياسي عمل ۾ ٿيندڙ تبديلين کي ظاهر ڪري ٿي؛ جيئن جيئن سياسي جوڙجڪ بدلبي رهي، تيئن سنڌ جي تاريخ لکڻ جا رخ به تبديل ٿيندا رهيا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ هڪ الڳ حيثيت رکي ٿي، ڇاڪاڻ ته اها بنگال ۽ پنجاب وانگر ورهايل نه ٿي. سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي به پشتونن يا بلوچن وانگر ٻن يا وڌيڪ ملڪن ۾ وڏي پيماني تي ورهايل نه هئي. تاريخي ۽ جاگرافيائي طور سنڌ قديم زماني کان پنهنجي جداگانه سڃاڻپ رکي ٿي، جنهن ڪري اها پاڪستان جي ٻين صوبن کان هڪ خاص ۽ ممتاز حيثيت رکي ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي ۽ ورهاڱي کان اڳ جي تاريخ نويسي == تاريخ ڪنهن به علائقي کي تاريخي مرتبو ڏيڻ جو طاقتور ذريعو آهي، ڇاڪاڻ ته اها ان علائقي جون پاڙون ماضي ۾ ڳولي ٿي. ان شعور تحت ورهاڱي کان اڳ سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد سنڌ جي تاريخ کي نئين سر مرتب ڪرڻ هو. ان جي تاريخي رسالي ۾ سنڌ جي تاريخ جي مختلف پهلوئن تي تحقيقي مضمون شايع ٿيندا هئا. خاص طور قديم دور تي زور ڏنو ويو، ته جيئن سنڌ جي تاريخي قدامت ثابت ڪري سگهجي. جيئن ته هن سوسائٽيءَ ۾ هندو ۽ انگريز مؤرخ وڌيڪ سرگرم هئا، تنهنڪري تاريخ نويسيءَ ۾ سيڪيولر رجحان نمايان رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == ورهاڱي کان پوءِ سنڌي تاريخ نويسي == ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسي نون خيالن ۽ رجحانن سان سامهون آئي. ان جو مرڪزي نقطو اهو هو ته سنڌ تاريخي، ثقافتي ۽ لساني طور پاڪستان جي ٻين صوبن کان مختلف آهي. صوبائي سڃاڻپ تي زور ورهاڱي جي نتيجن سبب وڌيو. ڪراچي، جيڪا سنڌ جو اهم شهر ۽ بندرگاهه هئي، وفاقي علائقو قرار ڏئي نئين ملڪ جي گادي بڻائي وئي. سنڌ ان فيصلي خلاف احتجاج ڪيو، پر اهو احتجاج اثرائتو ثابت نه ٿيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي هندو آبادي وڏي پيماني تي لڏي وئي ۽ ان جي جاءِ تي اردو ڳالهائيندڙ آبادي آئي. هن تبديليءَ سنڌي قوميت کي ڪمزور ڪيو. ثقافتي ۽ لساني دٻاءَ کي منهن ڏيڻ لاءِ سنڌي دانشورن سنڌ جي تاريخ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ طرف ڌيان ڏنو، ته جيئن سنڌ جي جدا سڃاڻپ کي برقرار رکيو وڃي. ان مقصد لاءِ سنڌي ادبي بورڊ قائم ڪيو ويو، جنهن سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ تاريخي تحقيق جي حوصلا افزائي ڪئي. بورڊ سنڌ جي قديم کان جديد دور تائين نو جلدن ۾ جامع تاريخ شايع ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ سنڌ جي تاريخ بابت فارسي اصل ماخذ پڻ شايع ڪيا، ته جيئن مؤرخن کي بنيادي مواد ملي سگهي. انهن مان ڪجهه ڪتاب بعد ۾ سنڌي ۽ اردو ۾ ترجمو ٿيا، جنهن سان اردو پڙهندڙن لاءِ سنڌ جي تاريخ کي سمجهڻ جا نوان رستا کليا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == اسلام، عرب فتح ۽ باب الاسلام جو تصور == ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جي هڪ اهم خصوصيت سنڌ جي تاريخ ۾ اسلام جي ڪردار تي زور هو. عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ کي “باب الاسلام” يعني اسلام جو دروازو بڻائيندڙ واقعو سمجهيو ويو. محمد بن قاسم کي هڪ اهم تاريخي هيرو طور پيش ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته هن کي سنڌ ۾ اسلام آڻيندڙ فاتح طور بيان ڪيو ويو. اسلام پسند تاريخ نويسيءَ ۾ عرب فتح ۽ عرب فاتح سنڌ جي اسلامي سڃاڻپ جا وڏا نشان بڻيا، ۽ باب الاسلام جو تصور سالياني يادگيريءَ جو موضوع پڻ بڻيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سيد سليمان ندوي پنهنجي ڪتاب ''عرب و هند ڪي تعلقات'' ۾ عربن جي سنڌ فتح ۽ اتر هندستان تي ترڪن جي فتحن ۾ فرق بيان ڪيو. سندس خيال موجب سنڌ فتح ڪندڙ عرب اسلامي ماحول ۾ رهندا هئا ۽ اسلامي تعليمات کان واقف هئا، جڏهن ته ترڪ، افغان ۽ مغل حڪمران فقط نالي ماتر مسلمان هئا ۽ اسلامي تعليمات جا حقيقي نمائندا نه هئا. ان خيال موجب سنڌ جو اسلامي ڪردار پاڪستان جي ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پختو سمجهيو ويو.<ref name="SuleimanNadvi-ArabHind-1976">{{cite book |last=ندوي |first=سليمان |title=عرب و هند ڪي تعلقات |location=ڪراچي |year=1976 |pages=107، 192 }}</ref> محمد علي جناح جي هڪ تقرير جو حوالو پڻ ڏنو ويو، جنهن ۾ هن سنڌ کي خراج تحسين پيش ڪندي چيو ته پاڪستان حقيقت ۾ ان ڏينهن وجود ۾ آيو، جڏهن پهريون مسلمان سنڌ جي سرزمين تي آيو. ورهاڱي کان پوءِ هن تصور سنڌ کي ٻين صوبن کان اسلامي روايتن جي وارث طور الڳ ڏيکارڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سنڌ جو ڪردار == سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو ٻيو اهم پهلو آزاديءَ جي تحريڪ ۽ پاڪستان جي قيام ۾ سنڌ جي ڪردار تي زور آهي. سنڌ جي ماڻهن خلافت تحريڪ، هجرت تحريڪ ۽ ريشمي رومال تحريڪ ۾ سرگرم حصو ورتو. انهن تحريڪن سنڌ جي ماڻهن کي هندستان جي مسلمانن سان ويجهو آندو. سنڌ کي بمبئي کان جدا ڪرڻ جي جدوجهد پڻ هندستاني مسلمانن جي سياسي مطالبن لاءِ مددگار ثابت ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ پاڪستان جي قيام واري جدوجهد ۾ پنهنجي ڪردار تي به فخر ڪري ٿي. 1938ع ۾ شيخ عبدالمجيد سنڌي صوبائي مسلم ليگ جي اجلاس ۾ پاڪستان بابت قرارداد پيش ڪئي، جيڪا اڪثريت سان منظور ٿي. 1943ع ۾ سنڌ اسيمبلي پاڪستان قرارداد جي حمايت ڪئي. ان موقعي تي جي. ايم. سيد تقرير ڪندي چيو ته هندستان جا مسلمان جدا قوم آهن، ڇاڪاڻ ته انهن جي جدا تاريخ، ثقافت، ادب، روايتون ۽ سياسي توڙي معاشي نظام آهن؛ تنهنڪري انهن کي جدا وطن ڏنو وڃي.<ref name="MehranFreedomMovement1985">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |pages=17–18 }}</ref> سنڌ اسيمبلي 1946ع ۾ پاڪستان جي قرارداد جي حمايت ڪندڙ پهرين اسيمبلي طور پيش ڪئي وئي. 1985ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ جي رسالي ''مهراڻ'' آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر شايع ڪيو. ان جي اداريي ۾ چيو ويو ته پاڪستان جو حقيقي خالق سنڌ آهي. اداريي ۾ اهو به افسوس ظاهر ڪيو ويو ته پاڪستان جي قيام کان پوءِ سنڌ جي ڪردار کي ڄاڻي واڻي گهٽايو ويو؛ جهڙوڪ محمد علي جناح جي جنم ڀومي جهرڪ کي نظرانداز ڪري وزير مينشن ڪراچي کي اڳيان آڻڻ، ۽ سنڌي اڳواڻن جي خدمتن کي پاڪستان جي قيام ۾ مناسب طور تسليم نه ڪرڻ.<ref name="MehranFreedomMovement1985p5">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=5 }}</ref><ref name="MehranFreedomMovement1985p6">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=6 }}</ref> سنڌ طرفان پنهنجي اسلامي ڪردار ۽ آزاديءَ جي تحريڪ ۾ ڪردار تي زور ڏيڻ جو هڪ سياسي سبب صوبائي خودمختياريءَ جو مطالبو هو. سنڌ چاهيو ٿي ته مرڪز جو ڪردار صوبائي معاملن ۾ گهٽ کان گهٽ هجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == ون يونٽ ۽ سنڌي قومپرست تاريخ نويسي == سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ بنيادي تبديلي ون يونٽ جي دور ۾ آئي. 1955ع ۾ اولهه پاڪستان جا صوبا هڪ يونٽ ۾ ضم ڪيا ويا، جنهن سبب سنڌ پاڻ کي ٻيهر اهڙي صورتحال ۾ محسوس ڪيو، جهڙي طرح نوآبادياتي دور ۾ اها بمبئي پريزيڊنسيءَ جو حصو هئي. بمبئي جي جاءِ تي هاڻي لاهور جو غلبو محسوس ڪيو ويو. سنڌ پنهنجي سياسي آزادي ٻيهر وڃائي ويٺي. ون يونٽ جي عمل سنڌ جي ڪجهه سياستدانن جي موقعي پرستيءَ کي به ظاهر ڪيو، جن مرڪزي حڪومت سان گڏجي سنڌ کي ون يونٽ جو حصو بڻائڻ ۾ مدد ڪئي. ساڳئي وقت اهڙا اڳواڻ به سامهون آيا، جن ون يونٽ جي مخالفت ڪئي ۽ ان سبب تڪليفون برداشت ڪيون. هن دور سنڌ جي تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جو نئون تصور پيدا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ون يونٽ سنڌين کي سياسي طور وڌيڪ پختو ڪيو، ڇاڪاڻ ته سنڌ مجموعي طور پنجاب جي سياسي غلبي هيٺ تڪليفون ڀوڳيون. هن دور ۾ بئراج جي زرخيز زمين فوجي آفيسرن ۽ اعليٰ بيوروڪريٽن کي الاٽ ڪئي وئي، جنهن سان سنڌي هارين جا حق متاثر ٿيا. سرڪاري ملازمتن ۾ سنڌين کي مناسب حصو نه مليو، جنهن سبب وڌندڙ وچولي طبقي ۾ مايوسي پيدا ٿي. انهن تجربن کان پوءِ سنڌين محسوس ڪيو ته نه “باب الاسلام” واري حيثيت ۽ نه آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سندن ڪردار، انهن کي سندن حق ڏيارڻ ۾ مددگار ثابت ٿيا. ان احساس سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو رخ بدلائي ڇڏيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌي قومپرستي تاريخ جي تجزيي جو مرڪزي نقطو بڻجي وئي. ماضيءَ کي حال جي روشنيءَ ۾ پرکيو ويو، خاص طور پرڏيهي حملن جي اثرن کي هن انداز سان ڏٺو ويو ته سنڌ بار بار پرڏيهي غلبي سبب ڪيئن متاثر ٿي. پرڏيهي غلبي جي موضوع سنڌ جي اهڙي تصوير ٺاهي، جنهن ۾ سنڌ کي مظلوم ۽ استحصال جو شڪار علائقو طور پيش ڪيو ويو. ساڳئي وقت تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جي ڪردار کي نمايان ڪيو ويو، ته جيئن نئين نسل لاءِ ڪردار جا نمونا پيدا ڪيا وڃن.<ref name="MubarakAli1994p45">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=سنڌ خاموشي ڪي آواز |location=لاهور |year=1994 |page=45 }}</ref> == سيڪيولر قومپرست تعبير ۽ قديم سنڌ == سنڌي قومپرستيءَ هيٺ ٺهيل نئين تاريخ نويسي مذهبي نه پر سيڪيولر هئي. سنڌي ثقافت ۽ تهذيب جون پاڙون قديم ماضيءَ ۾ ڳوليون ويون ۽ دعويٰ ڪئي وئي ته سنڌ جي تهذيبي حيثيت بابلي، آشوري ۽ مصري تهذيبن جي برابر آهي. سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب سنڌين لاءِ فخر جو ذريعو بڻجي، ۽ موهن جو دڙو سنڌ جي قديم ماضيءَ جي علامت طور اڀريو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == جي. ايم. سيد جي تاريخي تعبير == جي. ايم. سيد سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ اهم نوان رجحان متعارف ڪرايا. هن عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ لاءِ برڪت نه، پر هڪ جارحيت قرار ڏنو. سندس خيال ۾ محمد بن قاسم به ٻين حمله آورن وانگر هڪ جارح هو، جنهن سنڌ جا وسيلا لٽيا. هن دليل لاءِ ساڳيو منطق استعمال ڪيو، جيڪو سليمان ندوي ترڪ حمله آورن بابت ڏنو هو. جي. ايم. سيد موجب اٺين صديءَ تائين اموي دور ۾ عرب حاڪمن جو اصل اسلامي روح ختم ٿي چڪو هو ۽ اهي دنياوي ۽ سامراجي طاقت بڻجي چڪا هئا؛ تنهنڪري سنڌ جي عرب فتح اسلام نه پر عرب سلطنت جي توسيع هئي.<ref name="ArisarGMSayyidp56">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=56 }}</ref> هن تعبير محمد بن قاسم کي هيرو مان جارح ۾ تبديل ڪيو ۽ راجا ڏاهر کي مادر وطن جو محافظ بڻايو، جنهن حمله آورن سان ٺاهه ڪرڻ بدران وڙهندي جان قربان ڪئي. جي. ايم. سيد چچ نامو ۽ جنت السنڌ جهڙن تاريخي ماخذن تي به تنقيد ڪئي، ڇاڪاڻ ته سندس خيال ۾ اهي حمله آورن جي واکاڻ ڪن ٿا ۽ پڙهندڙن کي حقيقي تاريخي شعور کان محروم ڪن ٿا.<ref name="ArisarGMSayyidp55">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=55 }}</ref> جي. ايم. سيد جي نظر ۾ سنڌ تي حملو ڪندڙ سڀ پرڏيهي فاتح هڪ ئي زمري ۾ اچن ٿا، ڀلي انهن جو مذهب ڪهڙو به هجي. انهن ۾ ايران جو دارا، عربن جو محمد بن قاسم، غزنيءَ جو محمود، دهليءَ جو علاؤالدين، قنڌار جو شاهه بيگ ارغون، مغلن جو خان خانان ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو چارلس نيپيئر شامل ڪيا ويا. انهن سڀني کي سنڌ جا غاصب ۽ تباهه ڪندڙ قرار ڏنو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidp58">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=58 }}</ref> == غدارن ۽ سورمن جو تصور == 1956ع کان پوءِ سياسي صورتحال سنڌ جي تاريخ کي “غدارن” ۽ “سورمن” جي انداز ۾ لکڻ طرف وٺي وئي. جيڪي ماڻهو ذاتي مفادن لاءِ سنڌ کي وڪڻندڙ سمجهيا ويا، انهن کي غدار چيو ويو، جڏهن ته جيڪي مادر وطن لاءِ قرباني ڏيندڙ سمجهيا ويا، انهن کي سورمو قرار ڏنو ويو. سنڌ جي دفاع ڪندڙن ۾ راجا ڏاهر، دودو سومرو، دريا خان، مخدوم بلاول، شاهه عنايت ۽ هوش محمد کي شامل ڪيو ويو. غدارن ۾ قاضي قاضن، نائومل ۽ مير علي مراد جا نالا کنيا ويا. هن تاريخ نويسيءَ جو پيغام اهو هو ته ڪيچ مڪران، ٺٽي، مياڻي ۽ دٻي ۾ وڙهيل سنڌ جي آزاديءَ جون جنگيون اڃا ختم نه ٿيون آهن، پر اها جنگ هر شهر ۽ ڳوٺ ۾ جاري آهي.<ref name="ArisarGMSayyidp63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=63 }}</ref> == مغل دور، تاريخ مظھر شاهجهاني ۽ پرڏيهي غلبو == سنڌ تي مغل دور جي پرڏيهي قبضي جا اثر بيان ڪرڻ لاءِ سنڌي ادبي بورڊ 1962ع ۾ يوسف ميرڪ جي اصل ماخذ ''تاريخ مظھر شاهجهاني'' شايع ڪئي. ان جو مقدمو پير حسام الدين راشدي لکيو. هن مقدمي ۾ خاص طور اهي واقعا چونڊيا ويا، جن ۾ ظلم ۽ استحصال جي تصوير ملي ٿي ۽ جيڪي سنڌ جي ان وقت جي سياسي حالت سان لاڳاپيل لڳندا هئا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962p21">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |page=21 }}</ref> پير حسام الدين راشدي، يوسف ميرڪ جي حوالي سان، سيوهڻ جي گورنر جي ظلم، ماڻهن کي ڪوڙا هڻڻ ۽ اذيت ڏيڻ جا واقعا بيان ڪيا. مغل عملدارن طرفان ماڻهن جي ملڪيت ضبط ڪرڻ، سندن وسيلن ۽ دولت کان محروم ڪرڻ، ڦورن ۽ ڌاڙيلن جي سرپرستي ڪرڻ ۽ ڳرا محصول لاڳو ڪرڻ جهڙا عمل بيان ڪيا ويا. نتيجي طور سيوهڻ جو علائقو برباد ٿيو، ڳوٺ ۽ شهر ويران ٿيا، ۽ ماڻهو پنهنجا گهر ڇڏي پري علائقن ۾ پناهه وٺڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962pp30-31">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |pages=30–31 }}</ref> == عثمان ڏيپلائي ۽ مزاحمتي ادب == پرڏيهي قبضي خلاف مزاحمت جو اظهار ادبي صورت ۾ به ٿيو. عثمان ڏيپلائي 1962ع ۾ پنهنجو تاريخي ناول ''سانگهڙ'' شايع ڪيو، جنهن جو موضوع انگريزن خلاف حرن جي جدوجهد هو. هن ناول سنڌ جي نئين نسل تائين اهو پيغام پهچايو ته سياسي غلبي ۽ حقن جي جدوجهد خلاف ڪيئن وڙهجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == سنڌ جي ثقافتي علامتون ۽ قوميت == سنڌ جي ماضيءَ جي عظمت بيان ڪرڻ کي به اهم سمجهيو ويو، ته جيئن سنڌين ۾ فخر جو احساس پيدا ٿئي. انهن علامتن ۾ موهن جو دڙو، ڄام نندي جو مقبرو، رني ڪوٽ، عمرڪوٽ جا قلعا، حيدرآباد جا بادگير، اجرڪ، رلي، ڪاشيءَ جو ڪم ۽ هالا جو فرنيچر شامل هئا. ادبي شخصيتن ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي، سچل سرمست ۽ سامي کي سنڌي ٻوليءَ کي شاهوڪار ڪندڙ ۽ سنڌي قومي شعور پيدا ڪندڙ شخصيتن طور پيش ڪيو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidpp62-63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |pages=62–63 }}</ref> سنڌي قومپرستيءَ جو بنياد مذهب بدران ٻولي ۽ علائقي تي رکيو ويو. هن خيال موجب جيڪي ماڻهو سنڌ ۾ رهن ٿا ۽ سنڌي ٻولي ڳالهائين ٿا، اهي سنڌي آهن. ٻن قومن واري نظريي کي رد ڪندي قوميت جو تصور سيڪيولر بنيادن تي قائم ڪيو ويو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == قومپرست تاريخ نويسيءَ تي تنقيد == قومپرست فريم ورڪ ۾ تاريخ لکڻ بابت تنقيد پڻ ڪئي وئي آهي. ڊاڪٽر مبارڪ علي موجب اهڙي تاريخ نويسيءَ ۾ ڪڏهن ڪڏهن حقيقتن کي مسخ ڪري يا چونڊي استعمال ڪيو ويو، ته جيئن اهي قومي بيانئي سان ٺهڪي اچن. تاريخي طريقيڪار کي مڪمل طور لاڳو ڪرڻ بدران جذباتي ۽ مبالغو آميز بيان اختيار ڪيو ويو. ان تاريخ نويسيءَ جو وڏو مقصد سياسي استعمال بڻجي ويو، جنهن سبب سنڌ جي تاريخ نويسي هڪ مرحلي تي بيهي رهي ۽ نون علمي موضوعن ڏانهن گهربل اڳڀرائي نه ڪري سگهي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == اڻلکيل ۽ نظرانداز ٿيل موضوع == سنڌ جي تاريخ اڃا مڪمل نه سمجهي وڃي ٿي. ڪيترائي موضوع اڃا وڌيڪ تحقيق گهرن ٿا، جهڙوڪ زرعي ڍانچي ۾ تبديليون، نون ٽيڪنالاجيڪل طريقن جو تعارف، هارين جو ڪردار، هاري بغاوتن جو وجود يا عدم وجود، سنڌ جا پاڙيسري ملڪن سان لاڳاپا، ثقافتي ۽ واپاري رابطا، اميلن ۽ ڀائيبندن جو سماجي ڪردار، ۽ سنڌ ۾ مذهب جو ڪردار، خاص طور نانڪ پنٿين ۽ سکن جي حوالي سان. ڪلاڊ مارڪووٽس جي ڪتاب ''The Global World of the Indian Merchants (1750–1967)'' ۾ شڪارپوري ۽ حيدرآبادي واپارين جي عالمي تجارتي سرگرمين کي بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو سنڌ جي مؤرخن وٽ اڳ ۾ گهڻو نظرانداز ٿيل موضوع رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == نتيجو == سنڌ جي تاريخ نويسي قومي تاريخ، علائقائي سڃاڻپ، اسلامي بيانئي، آزاديءَ جي تحريڪ، ون يونٽ، سنڌي قومپرستي ۽ سيڪيولر ثقافتي تعبيرن جي وچ ۾ تبديل ٿيندي رهي آهي. ان تاريخ نويسيءَ سنڌ جي جدا تاريخي حيثيت، ثقافتي ورثي ۽ سياسي جدوجهد کي نمايان ڪيو، پر ساڳئي وقت ان تي اهو اعتراض به ڪيو ويو ته اها ڪڏهن ڪڏهن تنگ قومپرستي ۽ سياسي مقصدن تائين محدود ٿي وئي. سنڌ جي تاريخ کي وڌيڪ جامع ۽ علمي انداز ۾ لکڻ لاءِ ضروري آهي ته اها صرف سياست جي خدمت نه ڪري، پر اهڙو وسيع تاريخي شعور پيدا ڪري، جيڪو ماڻهن کي ماضي ۽ حال ٻنهي کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:تاريخ نويسي]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] r3vg93fzra8jtu58dppezap2bbzpekt 390467 390372 2026-07-02T06:38:14Z Memon2025 21315 /* */ 390467 wikitext text/x-wiki '''سنڌ جي تاريخ نويسي''' ('''Historiography of Sindh''') سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسيءَ جي لاڳاپي سان لاڳاپيل هڪ اهم موضوع آهي. قومي تاريخ عام طور تي تاريخي حقيقتن کي قوم ۽ ان جي مرڪز جي چوڌاري بيان ڪري ٿي، جڏهن ته علائقا اڪثر ڪناري تي رهجي وڃن ٿا ۽ انهن کي مڪمل يا تفصيلي تاريخي بيان نٿو ملي. ان جي ابتڙ، علائقائي تاريخون پنهنجي مخصوص علائقي، ثقافتي روايتن، ٻولي ۽ سڃاڻپ تي زور ڏين ٿيون، ته جيئن اهي قومي تاريخ ۾ پنهنجي جدا حيثيت قائم ڪري سگهن.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=Essays On The History of Sindh |publisher=فڪشن هائوس |location=لاهور |year=2005 |pages=17–27 }}</ref> {{Short description|none}} هندستان جي تاريخ نويسي (Historiography of India) مان مراد تنقيدي طريقن ۽ تشريحن جي ذريعي انهن مطالعي جو آهي جيڪي عالمن هندستان جي تاريخ کي ترقي ڏيڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن. تازن ڏهاڪن ۾ تاريخ نويسي جا چار مکيه اسڪول رهيا آهن ته مورخ هندستان جو مطالعو ڪيئن ڪندا آهن: ڪيمبرج، قومپرست، مارڪسسٽ، ۽ سبالٽرن. ڪڏهن عام "مشرقي" طريقو، هڪ حساس، ناقابل فهم، ۽ مڪمل طور تي روحاني هندستان جي تصوير سان، سنجيده اسڪالرشپ ۾ ختم ٿي چڪو آهي.<ref name="Prakash 383–408">{{cite journal | last = Prakash | first = Gyan | author-link = Gyan Prakash | date = April 1990 | title = Writing Post-Orientalist Histories of the Third World: Perspectives from Indian Historiography | journal = Comparative Studies in Society and History | volume = 32 | issue = 2 | pages = 383–408 | doi=10.1017/s0010417500016534 | jstor = 178920| s2cid = 144435305 }}</ref> ==Sources== {{Expand section|date=August 2020}} === Foreign === Well-known foreign accounts of Indian history come from the following sources:<ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref><ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> * [[Indica (Megasthenes)]] by [[Megasthenes]]<ref>Allan Dahlaquist (1996). Megasthenes and Indian Religion: A Study in Motives and Types. Motilal Banarsidass. {{ISBN|978-81-208-1323-6}}.</ref> * A Record of Buddhist Kingdoms (Foguo Ji 佛國記) by [[Faxian]]<ref name=columbia>{{cite web|url=http://afe.easia.columbia.edu/special/travel_records.pdf|title=The Travel Records of Chinese Pilgrims Faxian, Xuanzang, and Yijing|publisher=[[Columbia University]]}}</ref> * Kitāb al-Hind by [[Al-Biruni]]<ref>{{citation|title=Kitab al-Bīrūnī fī Taḥqīq mā li-al-Hind|publisher=Osmania Oriental Publication Bureau |place=Hyderabad |year=1958}}</ref><ref>{{citation| editor1-last=Kegan |editor1-first=Paul |publisher=Trench, Truebner |title=Alberuni's India |translator-last=Sachau |translator-first=E.C. |place=London |volume=2 |year=1910}}</ref> * Tuḥfat an-Nuẓẓār fī Gharāʾib al-Amṣār wa ʿAjāʾib al-Asfār by [[Ibn Battuta]]<ref name="9–10 Vol. 1">{{harvnb|Dunn|2005|pp=310–11}}; {{harvnb|Defrémery|Sanguinetti|1853|pp=[https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ&pg=PA9 9–10 Vol. 1]}}</ref> * [[Great Tang Records on the Western Regions]] by [[Xuanzang]]<ref>Deeg, Max (2007). [https://web.archive.org/web/20140418141001/http://kanji.zinbun.kyoto-u.ac.jp/~wittern/data/nw-fs/fs-deeg.pdf „Has Xuanzang really been in Mathurā? : Interpretatio Sinica or Interpretatio Occidentalia&nbsp;— How to Critically Read the Records of the Chinese Pilgrim.“] – In: 東アジアの宗教と文化 : 西脇常記教授退休記念論集 = Essays on East Asian religion and culture: Festschrift in honor of Nishiwaki Tsuneki on the occasion of his 65th birthday / クリスティアン・ウィッテルン, 石立善編集 = ed. by Christian Wittern und Shi Lishan. – 京都 [Kyōto] : 西脇常記教授退休記念論集編集委員會; 京都大学人文科學研究所; Christian Wittern, 2007, pp. 35 – 73. See p. 35</ref> * Descriptio Indiæ, by [[Joseph Tiefenthaler]]{{Citation needed|date=November 2024}} === Native === Examples of native historiographical texts include:<ref name=":0">{{Cite journal |last=Joshi |first=P. M. |date=1965 |editor-last=Pathak |editor-first=Vishwambhar Sharan |editor2-last=Saran |editor2-first=P. |editor3-last=Kunte |editor3-first=B. G. |editor4-last=Shyam |editor4-first=Radhey |editor5-last=McKew Parr |editor5-first=Charles |editor6-last=Van Linschoten |editor6-first=Jan |title=Indian Historiography |url=https://www.jstor.org/stable/42929817 |journal=Bulletin of the Deccan College Research Institute |volume=26 |issue=3/4 |pages=20–33 |jstor=42929817 |issn=0045-9801}}</ref> * ''[[Harshacharita]]'' by [[Bāṇabhaṭṭa|Bhanabhatta]]<ref name=":3">{{Cite book |last=Hasrat |first=B. J. |title=The Encyclopedia of Sikhism |publisher=Punjabi University |year=2004 |isbn=817380530X |editor-last=Singh |editor-first=Harbans |edition=2nd |volume=4: S–Z |location=Patiala |pages=179–181}}</ref> * ''[[Rajatarangini]]'' by [[Kalhana]]<ref name=":0" /> * Ceylonese Buddhist chronicles, such as the ''[[Dīpavaṃsa]],'' ''[[Mahāvaṃsa]]'', and ''[[Cūḷavaṃsa]]''<ref>{{Cite journal |last=von Hinüber |first=Oskar |date=2020 |title=Brill's Encyclopedia of Buddhism Online - Historiography: South Asia |url=https://doi.org/10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069 |access-date=7 April 2024 |website=Brill |doi= 10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069|quote=The first historical texts known from ancient South Asia are the Buddhist chronicles composed in Ceylon (Sri Lanka). Consequently, from a very early period, the history of Buddhism on the island is known much better than in any other part of South Asia. Besides texts on the general history of Buddhism, there are specialized chronicles on relics and so on, written in both Pali and Sinhala languages or in Southeast Asian vernaculars.|url-access=subscription }}</ref> * ''Tārīkh-i Firishta'' (also known as ''Gulshan-i Ibrāhīmī'') by [[Firishta]]<ref name="EB1911">{{EB1911|inline=y|wstitle=Ferishta, Mahommed Kasim|volume=10|page=274}}</ref> * ''Tārīkh-i-Firuz Shāhī'' by [[Ziauddin Barani]]<ref>M. Athat Ali, "Elements of Social Justice in Medieval Islamic Thought" in Saiyid Zaheer Husain Jafri, ''Recording the Progress of Indian History: Symposia Papers of the Indian History Congress, 1992–2010'', Primus Books, 2012, p. 197.</ref> * ''Vicāraśreṇī'' by [[Merutunga]]{{sfn|Eggermont|1969|p=67}} * ''[[Akbarnama]]'' by [[Abul Fazl]]<ref>[http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml Illustration from the Akbarnama: History of Akbar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090919035749/http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml |date=2009-09-19 }} [[Art Institute of Chicago]]</ref> * ''Tughlaq Nama'' by [[Amir Khusrau]]{{citation needed|date=February 2025}} * ''[[Padshahnama]]'' by [[Abdul Hamid Lahori]]<ref>[[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970).</ref> * ''[[Jawami ul-Hikayat]]'' by [[Muhammad Aufi]]<ref>{{cite book |last1=Elliot|first1=Sir H. M. |first2=John |last2=Dowson |title=The History of India, as Told by Its Own Historians. The Muhammadan Period (Vol 2.)|chapter-url=https://archive.org/stream/cu31924073036729#page/n5/mode/2up|chapter=4. Jawami ul-Hikayat of Muhammad Ufi| year=1871|publisher=London : Trübner & Co.|page=155}}</ref> * ''[[Prithviraj Raso]]'' by [[Chand Bardai]]<ref>{{Cite book|author=Rima Hooja|url=https://books.google.com/books?id=qqd1RAAACAAJ|title=A HISTORY OF RAJASTHAN (PB)|date=2006|publisher=Rupa & Company|isbn=978-81-291-1501-0|pages=364–365|language=en}}</ref> * ''[[Tabaqat-i Nasiri]]'' by [[Minhaj-i Siraj Juzjani]]{{citation needed|date=February 2025}} Very few known Indian texts recording history before 15th century C.E. exist, hence, historical evidence for much of India's history comes through foreign historians.<ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref><ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> There is very little evidence of a native historiographical tradition in ancient India.<ref name=":3" /> Al-Biruni stated the following about local Indian histriography:<ref name=":0" /> {{Blockquote|text="Unfortunately the Hindus do not pay much attention to the historical order of things, they are very careless in relating the chronological succession of their kings, and when they are pressed for information and are at a loss, not knowing what to say, they invariably take to tale-telling. But for this, we should communicate to the readers the traditions which we have received from some people among them."|author=Al-Biruni|title=Kitāb al-Hind|source=}}Ancient India never developed a strong historiographical tradition comparable to the ones that existed in the [[Greco-Roman historiography|Greco-Roman]], [[Chinese historiography|Chinese]], and [[Historiography of early Islam|Islamic]] civilizations.<ref name=":4">{{Cite book |last=Sharma |first=Tej Ram |title=Historiography: A History of Historical Writing |publisher=Concept Publishing Company |year=2005 |isbn=9788180691553 |pages=17–22 |chapter=Historical Writings in the Ancient World - Indian Historiography: Historiography in Ancient India}}</ref> However, it cannot be concluded that the ancient Indians lacked an understanding of objective historical writing, as there were some attempts akin to historiography.<ref name=":4" /> At various points in Indian history, there were efforts to record and chronicle the reigns of particular dynasties and rulers in India.<ref name=":4" /> Within the Vedic, Buddhist, Jain and other religious literature, the names of teachers are attentively recorded.<ref name=":4" /> The [[Chinese Buddhist]] [[Buddhist pilgrimage|pilgrim]] [[Xuanzang]] mentioned that in every province of India, there would be officials who would be responsible for documenting in-writing "good and evil events, calamities, and fortunate occurrences".<ref name=":4" /> Since the era of the [[Gupta Empire|Gupta]] ruler [[Samudragupta]], ancient Indian rulers would have a renowned poet record their reigns and victories onto stone in the form of inscription.<ref name=":4" /> [[Romila Thapar]] instead states that it should be taken into account what the ancient Indians found relevant and why when evaluating any dearth of historiographical tradition.<ref name=":4" /> [[A. K. Warder]] opined that the regional historiographies of India must be considered, with historical writing in India becoming regionalized by the mediaeval-period from the 7th century onwards.<ref name=":4" /> There are historical works authored by the Chalukya, Rashtrakuta, Pala dynastical historiographies and also regional historiographical traditions in Kashmir, Sindhu, Gurjara, Jejakabhukti, Kamarupa, Kerala, Hoyasala, Andhra, Kalinga, and Maharashtra.<ref name=":4" /> In modern-times, some attempts have been made to extract historiographical elements from Vedic literature and epic poetry, such as the ''[[Mahabharata]]'' or ''[[Ramayana]]''.<ref name=":3" /><ref name=":4" /> However, religious, mythical, and allegorical legends are too intermixed with Indic religious thought and philosophy that discerning and extracting any semblance of historiography from them is a difficult task.<ref name=":3" /> The ''[[Puranas]]'' mostly entail mythological elements with a facade of historicity.<ref name=":3" /> The corpuses of Pali and Prakrit literature of the era are mostly religious in nature.<ref name=":3" /> Thus, a historiographical tradition was not popular in India, barring a few examples.<ref name=":3" /> A true tradition of historiography was introduced to India after the Arabs captured Sindh, where they introduced history-writing and recording proper chronology.<ref name=":3" /> These Arab historiographers were later surmounted by historiographers who wrote in Persian, many of whom were sponsored by the ruling sultans of India.<ref name=":3" /> ==Main schools== === Orientalist approach === The Orientalist approach was influenced both by [[Imperialism|imperialist]] attitudes and interests, and also fascination for the "exotic" East for Mediterranean and European writers and thinkers, captured in images by artists, that is embodied in a repeatedly-surfacing theme in the [[history of ideas]] in the West, called "[[Orientalism]]". In [[art history]], [[literature]], and [[cultural studies]], Orientalism is the imitation or depiction of aspects in the [[Eastern world]]. These depictions are usually done by writers, designers, and artists from the [[Western world]]. The term ''Orientalism'' has come to acquire negative connotations in some quarters and is interpreted to refer to the study of the East by Westerners shaped by the attitudes of the era of European [[imperialism]] in the 18th and 19th centuries. When used in this sense, it often implies prejudiced, outsider-caricatured interpretations of Eastern cultures and peoples. This viewpoint was most famously articulated and propagated by [[Edward Said]] in ''[[Orientalism (book)|Orientalism]]'' (1978), a critical history of this scholarly tradition.<ref>{{cite book|last=Clarke|first=J.J.|title=Oriental enlightenment the encounter between Asian and Western thought|url=https://archive.org/details/orientalenlighte00clar|url-access=limited|year=1997|publisher=Routledge|pages=[https://archive.org/details/orientalenlighte00clar/page/n16 8]}}</ref> ==== History ==== Though there has been study of India from a western perspective since ancient times, the orientalist school gained prominence in the aftermath of the [[Age of Discovery]]. In the 18th and 19th centuries, the term [[Oriental studies|Orientalist]] identified a scholar who specialized in the languages and literatures of the [[Eastern world]]. Among such scholars were officials of the [[East India Company]], who said that the [[Arab culture]], the [[culture of India|Indian culture]], and the [[Islamic culture]]s should be studied as equal to the [[Culture of Europe|cultures of Europe]].<ref>{{cite book |last = Macfie |first = A. L.|year = 2002 |title = Orientalism |publisher = Longman| location = London|url=https://books.google.com/books?id=0FrJAwAAQBAJ |isbn = 978-0582423862|ref = none| page = Ch One}}</ref> Among such scholars is the philologist [[William Jones (philologist)|William Jones]], whose studies of [[Indo-European languages]] established modern [[philology]]. [[Company rule in India]] favored Orientalism as a technique for developing and maintaining positive relations with the Indians—until the 1820s, when the influence of "anglicists" such as [[Thomas Babington Macaulay]] and [[John Stuart Mill]] led to the promotion of a Western-style education.<ref>Holloway (2006), pp. 1–2. "The Orientalism espoused by Warren Hastings, William Jones and the early East India Company sought to maintain British domination over the Indian subcontinent through patronage of Hindu and Muslim languages and institutions, rather than through their eclipse by English speech and aggressive European acculturation."</ref> With a great increase in knowledge of Asia among Western specialists, increasing political and economic involvement in the region, and in particular the realization of the existence of [[Indo-European languages|close relations between Indian and European languages]], by [[William Jones (philologist)|William Jones]], there emerged more complex intellectual connections between the early history of Eastern and Western cultures. Some of these developments occurred in the context of Franco–British rivalry for control of India. Liberal economists, such as [[James Mill]], denigrated Eastern civilizations as static and corrupt. [[Karl Marx]] characterized the [[Asiatic mode of production]] as unchanging, because of the economic narrowness of village economies and the State's role in production. "[[Oriental despotism]]" was generally regarded in Europe as a major factor in the relative failure of [[progress (history)|progress]] of Eastern societies. In the course of the century Western archaeology spread across the Middle East and Asia. New national museums provided a setting for important archaeological finds, most of which were in this period bought back to Europe. The first serious European studies of [[Buddhism]] and [[Hinduism]] were by the scholars [[Eugene Burnouf]] and [[Max Müller]]. In that time, the academic [[Islamic studies by author (non-Muslim or academic)|study of Islam]] also developed, and, by the mid-19th century, Oriental Studies was a well-established academic discipline in most European countries, especially those with imperial interests in the region. Yet, while scholastic study expanded, so did [[Racism|racist]] attitudes and stereotypes of Asian peoples and cultures. Scholarship often was intertwined with prejudicial racist and religious presumptions,<ref>J. Go, "'Racism' and Colonialism: Meanings of Difference and Ruling Practice in America's Pacific Empire" in ''Qualitative Sociology'' '''27'''.1 (March 2004).</ref> to which the new [[biology|biological sciences]] tended to contribute until the end of the [[World War II|Second World War]]. ==== Criticism and Decline ==== In his book [[Orientalism (book)|Orientalism]] (1978), [[cultural critic]] Edward Said redefines the term ''Orientalism'' to describe a pervasive Western tradition—academic and artistic—of prejudiced outsider-interpretations of the [[Eastern world]], which was shaped by the cultural attitudes of European [[imperialism]] in the 18th and 19th centuries.<ref>Tromans, 24</ref> Since its publication, most academic discourse began to use the term "Orientalism" to refer to a general patronizing Western attitude towards Middle Eastern, Asian, and [[North Africa]]n societies. In Said's analysis, the West [[Essentialism|essentializes]] these societies as static and undeveloped—thereby fabricating a view of Oriental culture that can be studied, depicted, and reproduced in the service of [[Imperialism|imperial power]]. Implicit in this fabrication, writes Said, is the idea that Western society is developed, rational, flexible, and superior.<ref>Mahmood Mamdani, ''Good Muslim, Bad Muslim: America, the Cold War, and the Roots of Terrorism'', New York: Pantheon, 2004; {{ISBN|0-375-42285-4}}; p. 32.</ref> Furthermore, Said said that "The idea of representation is a theatrical one: the Orient is the stage on which the whole East is confined",<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/63/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=63 |language=English}}</ref> and that the subject of learned Orientalists "is not so much the East itself as the East made known, and therefore less fearsome, to the Western reading public".<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/60/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=60 |language=English}}</ref> The thesis of Edward Said's Orientalism develops Marxist philosopher [[Antonio Gramsci]]'s theory of [[cultural hegemony]], and [[Michel Foucault]]'s theorisation of [[discourse]] (the [[knowledge]]-[[Power (social and political)|power]] relation) to criticise the scholarly tradition of Oriental studies. In the academy, the book ''Orientalism'' (1978) became a foundational text of [[Postcolonialism|post-colonial cultural studies]].<ref>Xypolia, Ilia (2011). "Orientations and Orientalism: The Governor Sir Ronald Storrs". Journal of IslamicJerusalem Studies. 11: 25–43.</ref> The once common "Orientalist" approach, with its image of a sensuous, inscrutable, and wholly spiritual India, has died out in serious scholarship.<ref name="Prakash 383–408" /> === Cambridge School === The Cambridge School of historiography was a [[school of thought]] which approached the study of the [[British Empire]] from the imperialist point of view. It emerged especially at the [[University of Cambridge]] in the 1960s. [[John Andrew Gallagher]] (1919–80) was especially influential, particularly in his article with [[Ronald Robinson]] on "[[The Imperialism of Free Trade]]". It was led by Anil Seal,<ref>Anil Seal'', The Emergence of Indian Nationalism: Competition and Collaboration in the Later Nineteenth Century'' (1971)</ref> Gordon Johnson,<ref>Gordon Johnson, ''Provincial Politics and Indian Nationalism: Bombay and the Indian National Congress 1880–1915'' (2005)</ref> Richard Gordon, and David A. Washbrook.<ref>Rosalind O'Hanlon and David Washbrook, eds. ''Religious Cultures in Early Modern India: New Perspectives'' (2011)</ref> It downplayed ideology.<ref>Aravind Ganachari, "Studies in Indian Historiography: 'The Cambridge School'", ''Indica'', March 2010, 47#1, pp 70–93</ref> ==== Criticism ==== This school of historiography is criticised for western bias or [[Eurocentrism]].<ref name="google7">{{cite book|title=Eurocentrism: a marxian critical realist critique|author=Hostettler, N.|date=2013|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-135-18131-4|url=https://books.google.com/books?id=2XjozzN0ppEC&pg=PA33|page=33|access-date=6 January 2017}}</ref> Critics have attacked various ideas of the School.<ref>See [[Christopher Platt|D.C.M. Platt]], "The Imperialism of Free Trade: Some Reservations," ''Economic History Review,'' 21#2 (Aug., 1968), pp. 296-306</ref> In ''The New Imperial Histories Reader,'' Stephen Howe has assembled articles by critics who take aim especially at [[P. J. Marshall]], [[David Kenneth Fieldhouse|D. K. Fieldhouse]], Robinson and Gallagher, and [[Peter Cain (historian)|Peter Cain]] and [[A. G. Hopkins]].<ref>Stephen Howe, ed. ''New Imperial Histories Reader'' (Routledge, 2009)</ref> [[Howard Spodek]], for example, praises the school's regional and pluralist perspectives but criticizes their reliance on British (rather than Indian) documentation, sloppy use of [[social science]] models, downplaying of ideology, and their excessive emphasis on Indian self-seeking and the importance of British imperial initiatives in achieving modernization. He recommends a deeper appreciation of Indian initiatives, and more attention to the emerging importance of public life in many areas of society rather than just a concentration on politics.<ref>Howard Spodek, "Pluralist Politics in British India: The Cambridge Cluster of Historians of Modern India," ''American Historical Review,'' (June 1979) 84#3 pp 688-707</ref> === Nationalist School === The Nationalist school originated among Indian historians in the late 19th and early 20th centuries who were influenced by [[Indian independence movement|Indian nationalism]]. They emphasized achievements in Indian history, while downplaying negative aspects, which led to various contradictions. Nationalist historians universally praised Hindu rule of India, with Hindu culture being prized above all else.<ref name=":0a">{{cite book|last=Thapar|first=Romila|title=History of Early India: From the Origins to AD 1300|publisher=University of California Press|year=2004|isbn=978-0-520-24225-8|pages=16–17}}</ref> In modern history, they focused on Congress, Gandhi, Nehru and high level politics. It highlighted the Mutiny of 1857 as a war of liberation, and Gandhi's 'Quit India' begun in 1942, as defining historical events. This school of historiography has received criticism for [[Elitism]].<ref>{{cite web|url=http://pages.ucsd.edu/~rfrank/class_web/ES-200C/Articles/Guha.pdf|title=Ranjit Guha, "On Some Aspects of Historiography of Colonial India"}}</ref> Historians in this school included [[Rajendralal Mitra]], [[R. G. Bhandarkar]], [[Romesh Chunder Dutt]], [[Anant Sadashiv Altekar]], [[K. P. Jayaswal]], [[Hem Chandra Raychaudhuri]], [[Radha Kumud Mukherjee]], [[R. C. Majumdar]], and [[K. A. Nilakanta Sastri]] ,.<ref name=":0a" /> === Marxist School === In India, Marxist Historiography takes the form of Marxian historiography where Marxian techniques of analysis are used but Marxist political intentions and prescriptions are discarded. The Marxian historiography of India uses the method of [[historical materialism]] and has focused on studies of economic development, land ownership, and [[class conflict]] in precolonial India and [[deindustrialisation|deindustrialization]] during the colonial period.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993">Bagchi, Amiya Kumar (January 1993). "Writing Indian History in the Marxist Mode in a Post-Soviet World". Indian Historical Review. 20 (1/2): 229–244.</ref> [[Bhupendranath Datta|B. N. Datta]], and [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] are considered the founding fathers of Marxist historiography in India. D. D. Kosambi was apologetic of the revolution of [[Mao]] and thought of Indian Prime Minister [[Jawaharlal Nehru]]'s policies as pro-capitalist. Kosambi, a polymath, viewed Indian History from a Marxist viewpoint. The other Indian scholars of Marxian historiography are [[Ram Sharan Sharma|R. S. Sharma]], [[Irfan Habib]], [[D. N. Jha]], and [[K. N. Panikkar]].<ref>Bottomore, T. B. 1983. ''A Dictionary of Marxist thought''. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press.</ref> Other historians such as [[Satish Chandra (historian)|Satish Chandra]], [[Romila Thapar]], [[Bipan Chandra]], [[Arjun Dev (historian)|Arjun Dev]], and [[Dineshchandra Sircar]], are sometimes referred to as "influenced by the Marxian approach to history."<ref>Guichard, Sylvie (2010), The Construction of History and Nationalism in India, Routledge, p. 87, ISBN 978-1136949319</ref> One debate in Indian history that relates to a [[historical materialist]] schema is on the nature of [[feudalism]] in India. [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] in the 1960s outlined the idea of "feudalism from below" and "feudalism from above". Element of his feudalism thesis was rejected by R.S. Sharma in his monograph [[Indian Feudalism]] (2005) and various other books,<ref>Purohit, Vinayak. 1988. Arts of transitional India twentieth century. Bombay: Popular Prakashan.</ref><ref>R S Sharma, Indian Feudalism (book), 2005</ref><ref>R S Sharma, Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation, Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177-85</ref><ref>R S Sharma, India's Ancient Past, Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India, Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> However R. S. Sharma also largely agrees with Kosambi in his various other books.<ref>R S Sharma, ''[[Indian Feudalism (book)]], 2005''</ref><ref>R S Sharma, ''Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation'', Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177–85</ref><ref>R S Sharma, ''India's Ancient Past'', Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, ''The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India'', Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> Most Indian Marxian historians argue that the economic origins of communalism are feudal remnants and the economic insecurities caused by slow development in India.<ref>{{cite book|title=Dalit women in India: issues and perspective|page=138|first=Prahlad|last=Jogdand|year=1995}}</ref> Even non-academic and laymen contributions to Marxist Historiography exist in India. The book "Coffee Housinte Katha" (The Story of Coffee House), written in [[Malayalam]], a regional language of India, spoken in the state of [[Kerala]], by one of the leaders of the Indian Coffee House Movement, [[Nadakkal Parameswaran Pillai]], is an example of this. Politicians like [[Shripad Amrit Dange]] have also contributed to Marxian historiography. ==== Criticism ==== The Marxian school of Indian historiography is accused of being too ideologically influenced.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993" /> Though influenced by Marxist theory [[B. R. Ambedkar]] criticized Marxists, as he deemed them to be unaware or ignorant of the specifics of caste issues.<ref>Padovani, Florence. Development-Induced Displacement in India and China: A Comparative Look at the Burdens of Growth. Rowman & Littlefield. Bhimrao Ambedkar himself, who criticized Indian Marxists</ref><ref>Jadhav, Narendra (1991). "Neglected Economic Thought of Babasaheb Ambedkar". Economic and Political Weekly. 26 (15): 980–982. ISSN 0012-9976. JSTOR 4397927.</ref> Also though most criticisms of Marxian historiography is levied by people who are not historians, some historians have debated Marxian historians and critically examined their analysis of the [[history of India]]. Many have alleged that Marxian historians used [[Historical negationism|negationism]] to whitewash some of the atrocities committed by [[Islamic rulers in the Indian subcontinent|Muslim rulers]] in the Indian Subcontinent.<ref>{{cite book|title=The Legacy of Muslim Rule in India|quote=Marxists who always try to cover up the black spots of Muslim rule with thick coats of whitewash|first=Kishori Saran|last=Lal|publisher=Aditya Prakashan|page=67}}</ref><ref>{{cite book|title=Indian Politics, Then and Now: Essays in Historical Perspective|first=K|last=Seshadri|publisher=Pragatee Prakashan|page=5|quote=certain attempts made by some ultra-Marxist historians to justify and even whitewash tyrannical emperors of the medieval India}}</ref><ref>{{cite book|title=Studies in World Affairs, Volume 1|first=KR|last=Gupta|year=2006|publisher=Atlantic Publisher|page=249|isbn=9788126904952|url=https://books.google.com/books?id=Hw9uf7sRKtIC&pg=PA249}}</ref><ref>{{cite book|title=Al-Hind the Making of the Indo-Islamic World: The Slave Kings and the Islamic Conquest : 11th–13th Centuries|year=1991|url=https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink|url-access=limited|last=Wink|first=André|publisher=Brill|page=[https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink/page/n160 309]|quote="apologists for Islam, as well as some Marxist scholars in India have sometimes attempted to reduce Islamic iconoclasm.."}}</ref> Since the late 1990s, [[Hindu nationalism|Hindu nationalist]] scholars especially have theorized that the Marxian tradition in India neglected what they believe to be the country's 'illustrious past' based on Vedic-[[puranic chronology]] and other [[Pseudohistory|pseudo-historical]] [[Historical revisionism|revisionist]] narratives of history, the historians are held responsible for aiding or defending [[Islam in India|Muslims]], who figure in Hindu nationalist discourse as the enemy.<ref>Jha, D.N. (1996). Society and Ideology in India: Essays in Honour of Prof. R.S. Sharma. New Delhi, India: Munshiram Manoharlal Publishers Pvt. Ltd. ISBN 978-8121506397.</ref><ref>Historian: Prof Irfan Habib outlookindia.com. Magazine | 23 April 2007. Retrieved 15 January 2013</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=u0RZBwAAQBAJ&pg=PA98|title=The Construction of History and Nationalism in India: Textbooks, Controversies and Politics|last=Guichard|first=Sylvie|year=2010|publisher=Routledge |isbn=9781136949319}}</ref> An example of such a view is [[Arun Shourie]]'s ''[[Eminent Historians]]'' (1998)<ref>Bryant, E. E. (2014). ''Quest for the Origins of Vedic Culture: The Indo-Aryan Migration Debate''. Cary, US: Oxford University Press {{ISBN|978-0195169478}}</ref> and ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks'' (2000), by [[Meenakshi Jain]].<ref name="Times14July">{{cite news |title=From having legs hacked off to getting Rajya Sabha foothold: A Master's journey of grit |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |access-date=14 July 2025 |work=The Times of India |date=14 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250714044603/https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |archive-date=14 July 2025}}</ref><ref name="v282">{{cite web | title=Why Meenakshi Jain Has Been Nominated To Rajya Sabha | website=[[News18]] | date=15 July 2025 | url=https://www.news18.com/opinion/opinion-why-meenakshi-jain-has-been-nominated-to-rajya-sabha-9442669.html | access-date=18 July 2025}}</ref> === Subaltern School === The "subaltern school", was begun in the 1980s by [[Ranajit Guha]] and [[Gyan Prakash]].<ref>{{cite journal |last=Prakash |first=Gyan |date=December 1994 |title=Subaltern studies as postcolonial criticism |journal=American Historical Review |volume=99 |issue=5 |pages=1475–1500 |doi=10.2307/2168385|jstor=2168385 }}</ref> It focuses attention away from the elites and politicians to "history from below", looking at the peasants using folklore, poetry, riddles, proverbs, songs, oral history and methods inspired by anthropology. It focuses on the colonial era before 1947 and typically emphasises caste and downplays class, to the annoyance of the Marxist school.<ref>{{cite journal |last=Roosa |first=John |date=2006 |title=When the Subaltern Took the Postcolonial Turn |journal=Journal of the Canadian Historical Association |volume=17 |issue=2 |pages=130–147 |doi=10.7202/016593ar|doi-access=free }}</ref> ==== Criticism ==== {{see|Subaltern Studies#Criticism}} === Hindutva Approach === Hindutva ({{Translation|Hinduness}}) is the predominant form of [[Hindu nationalism]] in India.<ref>{{Cite web|last=Purandare|first=Vaibhav|date=22 August 2019|title=Hindutva is not the same as Hinduism said Savarkar|url=https://www.telegraphindia.com/india/hindutva-is-not-the-same-as-hinduism-said-savarkar/cid/1699550|access-date=23 December 2020|website=telegraphindia.com}}</ref> The Hindutva movement has been described as a variant of "right-wing extremism",<ref name="Leidig">{{Cite journal|last=Leidig|first=Eviane|date=17 July 2020|title=Hindutva as a variant of right-wing extremism|journal=Patterns of Prejudice|volume=54|issue=3|pages=215–237|doi=10.1080/0031322X.2020.1759861|issn=0031-322X|doi-access=free|hdl=10852/84144|hdl-access=free}}</ref> adhering to a concept of homogenised majority and [[cultural hegemony]].<ref name="j3517631">{{cite journal |title=Fascism of our times |jstor=3517631 |author=Prabhat Patnaik |journal=Social Scientist |volume=21 |issue=3/4|pages=69–77 |year=1993 |doi=10.2307/3517631}}</ref><ref>{{harvnb|Frykenberg|2008|pages=178–220}}: "This essay attempts to show how — from an analytical or from an historical perspective — Hindutva is a melding of Hindu fascism and Hindu fundamentalism."</ref> Some analysts dispute the identification of Hindutva with fascism, and suggest Hindutva is an extreme form of [[conservatism]]. Hindutva approach to history exists to create a version of history to support the Hindu nationalist demands for [[Hindutva#Views on Indian history|Hindu Rashtra]] in Indian society.<ref name="Menon 28–30">{{cite magazine |last=Menon |first=Latha |date=August 2004 |title=Coming to Terms with the Past: India |magazine=History Today |volume=54 |issue=8 |pages=28–30}}</ref> It began with the writings of the developer and outliner of the [[Hindu Nationalism|Hindu Nationalist]] political ideology of [[Hindutva]] himself, [[Vinayak Damodar Savarkar]].{{sfn|Chandra|1989|p=145}}{{sfn|Keer|1966|p=143}} His works '[[The Indian War of Independence (book)|The Indian war of independence, 1857]]', 'Hindu-Pad-Padashahi (A Critical Review of the Hindu Empire of Maharashtra)', and 'Six Glorious Epochs of Indian History' contributed to and laid down the groundwork for this approach. However, this approach did not gain much traction until the 1990s.{{sfn|Goodrick-Clarke|1998|p=46}}<ref>{{Cite web|title=Resources|url=http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|access-date=2021-08-08|website=savarkar.org|language=en|archive-date=8 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210808095423/http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Visana|first=Vikram|date=5 November 2020|title=Savarkar before Hindutva: Sovereignty, Republicanism, and Populism in India, c.1900–1920|url=https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|journal=Modern Intellectual History|volume=18|issue=4|language=en|pages=1106–1129|doi=10.1017/S1479244320000384|s2cid=224983230|issn=1479-2443|access-date=25 July 2021|archive-date=30 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210930153956/https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> This approach is still in the process of development.<ref name="Menon 28–30" /> In March 2012, [[Diana L. Eck]], Professor of Comparative Religion and Indian Studies at [[Harvard University]], authored in her book "India: A Sacred Geography", that idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals and it wasn't just a cluster of regional identities and it wasn't ethnic or racial.<ref name="scroll.in">{{cite web|url=http://scroll.in/article/802047/theres-an-idea-of-india-from-early-times-much-before-the-mughals-or-the-british-scholar-diana-eck|title=Harvard scholar says the idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals|date=20 January 2016 }}</ref><ref name="In The Footsteps of Pilgrims">{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/leisure/story/20120618-review-of-diana-leck-india-a-sacred-geography-758709-2012-06-09|title=In The Footsteps of Pilgrims |date=9 June 2012 }}</ref><ref>{{cite magazine |url=https://www.economist.com/books-and-arts/2012/03/24/the-heavens-and-the-earth |title=India's spiritual landscape: The heavens and the earth |magazine =The Economist |date=24 March 2012}}</ref><ref name="Dalrymple">{{cite news |last=Dalrymple |first=William |date=27 July 2012 |title=India: A Sacred Geography by Diana L Eck – review |url=https://www.theguardian.com/books/2012/jul/27/india-sacred-geography-eck-review |newspaper=The Guardian}}</ref> This approach is noted for denying the [[Indo-Aryan migrations]], as they consider those whose ancestry and religion have origins outside of the Indian subcontinent to be aliens, namely Muslims, Christians, and communists. This approach states that only the Hindus are the legitimate heirs of South Asia.{{Sfn|Thapar|2004|p=14}} ==== Saffronisation ==== [[Saffronisation]], a process of introduction of right-wing policies that implement a Hindu nationalist agenda onto school textbooks by attempting to glorify Hindu contributions to Indian history while undermining other contributions, has become prominent. The [[Bharatiya Janata Party]] (BJP) has said that several Indian history textbooks had overt Marxist or Eurocentric political overtones.<ref name=":2">{{cite journal|last=Bhattacharya|first=Neeladri|date=2009|title=Teaching History in Schools: The Politics of Textbooks in India|journal=History Workshop Journal|volume=67|issue=67|pages=99–110|doi=10.1093/hwj/dbn050|jstor=40646212|s2cid=154421051}}</ref> The BJP has had trouble changing the textbooks because many states in which the BJP is not in power have blocked saffronisation efforts. The BJP, citing a rigid anti-Hindu agenda, restructured NCERT and the Indian Council of Historical Research (ICHR) to make textbooks conform to the BJP's Hindu nationalist platform.<ref>{{cite book|last=Bénéï|first=Veronique|title=Manufacturing Citizenship: education and nationalism in Europe, South Asia, and China|publisher=Routledge|year=2005|isbn=0-415-36488-4|location=New York, NY|pages=156–159}}</ref> In states where the BJP had control of the local government, textbooks were changed extensively to favor a Hindu nationalist narrative.<ref name=":1" /> These changes included the omission of caste-based exclusion and violence throughout Indian history and the exclusion or minimization of contributions to Indian society made by Muslims.<ref name="Raghavan">{{cite news|author=Raghavan, B. S.|title=Saffronisation|date=12 September 2001|newspaper=[[The Hindu]]|url=http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20070514123440/http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-date=14 May 2007|url-status=live}}</ref> After a rival political party, the [[Indian National Congress]], came into power, efforts were undertaken in 2004 to reverse the saffronisation of textbooks previously made by BJP.<ref name="The Guardian">{{cite news |last=Ramesh |first=Randeep |url=https://www.theguardian.com/world/2004/jun/26/india.schoolsworldwide |title=Another rewrite for India's history books |work=The Guardian |date=25 June 2004 |access-date=10 March 2016}}</ref> When the ''[[Hindustan Times]]'' reviewed the issue of saffronisation of Indian textbooks in late 2014, it noted that right-wing efforts to change how textbooks recount history faced "some difficulty as it lacks credible historians to back its claims."<ref>{{cite news|last=Raza |first=Danish | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffronising-textbooks-where-myth-and-dogma-replace-history/story-CauM4dmmsPGrjZ3APAvNxO.html |title=Saffronising textbooks : Where myth and dogma replace history |work=Hindustan Times |date=8 December 2014 |access-date=9 March 2016}}</ref> The [[India#Medieval India|medieval period]] in India is one such hotly-contested epoch among historians. Since there can be no true consensus about that era due to divided and deeply entrenched political motivations, history for that period is highly subjective and particularly vulnerable to the influence of the textbook writer's sympathies and outlook. "The choice of the textbook writer is more decisive than anything else," it was noted in a report in ''The Hindu''.<ref name="Amrik Singh">{{cite news|last=Singh|first=Amrik|date=25 August 2001|title=Saffronisation and textbooks|url=http://www.thehindu.com/2001/08/25/stories/05252524.htm|work=[[The Hindu]]|access-date=10 March 2016}}{{dead link|date=April 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> Critics have said that the changes to the textbooks have portrayed the medieval period as "a dark age of Islamic colonial rule which snuffed out the glories of the Hindu and Buddhist empires that preceded it".<ref name="The Guardian" /> Another trap in the politicisation of history relates to contention over the state of [[Jammu and Kashmir (union territory)|Jammu and Kashmir]].<ref name="Amrik Singh" /> By mid-2015, ''[[The Times of India]]'' reported that the [[National Council of Educational Research and Training]], which is in charge of publishing textbooks, had participated in a meeting convened by the [[Ministry of Human Resource Development]], and during that meeting, the issue of changing textbooks was discussed. An official from the ICHR complained that the theme of nationalism did not receive proper treatment in textbooks, setting the stage for possible textbook revisions.<ref name=":1">{{cite news | last=Akshaya |first=Mukul | url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/education/news/Saffronization-fears-over-history-textbooks-rewrite-plans/articleshow/47792475.cms |title=Saffronization fears over history textbooks rewrite plans |work=The Times of India|date=24 June 2015 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of Rajasthan reportedly spent Rs 37 crore to reprint 36 textbooks used for classes 1 to 8 for the 2016–2017 academic session that will be based on an agenda that would promote Indian culture by including historical figures, such as [[Suraj Mal|Maharaja Surajmal]], Hem Chandra, and [[Guru Gobind Singh]]. The textbooks that had been approved up to the 2012–13 academic session were rendered obsolete under the rewriting of history, and those books were auctioned off. In total, 5,66 crore new textbooks were ordered printed for an agenda that critics described was intent on supporting the saffronisation of textbooks. Rajasthan (primary and secondary) education minister Vasudev Devnani denied the charge of saffronisation, but educationists described his decision as to the "Hinduisation of education" that occurs when right-wing forces come to power.<ref>{{cite news|last=Goswami |first=Rakesh | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffron-agenda-raje-scraps-cong-textbooks-spends-rs-37-cr-on-new-ones/story-U3JaMmx52f4YsuUfb3wlNK.html |title=Saffronisation ? Raje scraps Cong textbooks, spends Rs 37 cr on new ones |work=Hindustan Times |date=20 January 2016 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of [[Karnataka]] has reportedly ordered new textbooks for the 2017–18 academic session in an effort that academicians and critics have described as a "blatant attempt to saffronise textbooks".<ref>{{cite news| url=http://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/revised-textbooks-from-201718-academic-year/article7300069.ece |title=Revised textbooks from 2017–18 academic year|work=The Hindu |date=10 June 2015 |access-date=10 March 2016}}</ref> ==== Criticism ==== The Hindutva approach to history is based on ahistorical premises and treats mythology as history. According to [[Christophe Jaffrelot]], a French political scientist specialising in South Asia, the Hindutva ideology has roots in an era where the fiction in ancient Indian mythology and Vedic antiquity was presumed to be valid. This fiction was used to "give sustenance to Hindu ethnic consciousness".<ref name="Jaffrelot1996p77">{{cite book|author=Christophe Jaffrelot|title=The Hindu Nationalist Movement in India|url= https://books.google.com/books?id=Y2buDDwdgIsC|year= 1996|publisher= Columbia University Press|isbn= 978-0-231-10335-0|page=77}}</ref> Its strategy emulated the Muslim identity politics of the Khilafat movement after World War I, and borrowed political concepts from the West –&nbsp;mainly German.<ref name="Jaffrelot1996p77" /> Hindutva organizations treat events in [[Hindu mythology]] as history.<ref name="R. Ramachandran">{{cite web|author=R. Ramachandran|date=1 February 2019|title=Science circus|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/science-and-technology/article26004777.ece}}</ref><ref name="Ziya Us Salam">{{cite web|author=Ziya Us Salam|title=Age of unreason|website=Frontline|date=20 June 2018 |url=https://frontline.thehindu.com/cover-story/article24200525.ece}}</ref><ref name="Meera Nanda">{{cite web|author=Meera Nanda|date=2 January 2004|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|title=Postmodernism, Hindu nationalism and 'Vedic science'|access-date=23 March 2022|archive-date=12 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200812120255/https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|url-status=dead}}</ref><ref name="Truschke">{{Cite journal|last=Truschke|first=Audrey|date=15 December 2020|title=Hindutva's Dangerous Rewriting of History|url=http://journals.openedition.org/samaj/6636|journal=South Asia Multidisciplinary Academic Journal|language=fr|issue=24/25|doi=10.4000/samaj.6636|issn=1960-6060|doi-access=free}}</ref> Hindutva organizations have been criticized for their belief in statements or practices that they claim to be both scientific and factual but are incompatible with the [[scientific method]].<ref>{{citation |first=Meera |last=Nanda |title=Hindutva's science envy |url=http://www.frontline.in/science-and-technology/hindutvas-science-envy/article9049883.ece |newspaper=Frontline |date=16 September 2016 |access-date=14 October 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://scroll.in/article/865872/from-dissing-darwin-to-yogic-farming-a-short-history-of-the-bjps-brush-with-pseudoscience|title=From dissing Darwin to yogic farming: A short history of the BJP's brush with pseudoscience|date=21 January 2018 }}</ref> According to [[Anthony Parel]], a historian and political scientist, Savarkar's ''Hindutva, Who is a Hindu?'' published in 1923 is a fundamental text of Hindutva ideology. It asserts, states Parel, India of the past to be "the creation of a racially superior people, the Aryans. They came to be known to the outside world as Hindus, the people beyond the Indus River. Their identity was created by their race (jati) and their culture (Sanskriti). All Hindus claim to have in their veins the blood of the mighty race incorporated with and descended from the Vedic fathers. They created a culture — an ensemble of mythologies, legends, epic stories, philosophy, art and architecture, laws and rites, feasts, and festivals. They have a special relationship to India: India is to them both fatherland and holy land." The Savarkar's text presents the "Hindu culture as a self-sufficient culture, not needing any input from other cultures", which is "an unhistorical, narcissistic and false account of India's past", states Parel.<ref name="Parel2006p42">{{cite book|author=Anthony J. Parel|title=Gandhi's Philosophy and the Quest for Harmony|url= https://books.google.com/books?id=MQhz0fW0HZUC |year=2006|publisher= Cambridge University Press|isbn=978-0-521-86715-3|pages=42–43}}</ref> The premises of early Hindu nationalist thought, states Chetan Bhatt, reflected the colonial era European scholarship and Orientalism of its times.<ref name="Bhatt2001p11" /> The idea of "India as the cradle of civilization" (Voltaire, Herder, Kant, Schlegel), or as "humanity's homeland and primal philosophy" (Herder, Schlegel), or the "humanism in Hindu values" (Herder), or of Hinduism offering redemption for contemporary humanity (Schopenhauer), along with the colonial-era scholarship of Frederich Muller, Charles Wilkins, William Jones, Alexander Hamilton, and others were the natural intellectual matrix for Savarkar and others to borrow and germinate their Hindu nationalist ideas.<ref name="Bhatt2001p11">{{cite book|author=Chetan Bhatt|title=Hindu nationalism: origins, ideologies and modern myths|url=https://books.google.com/books?id=W2PXAAAAMAAJ|year=2001|publisher=Berg|isbn=978-1-85973-343-1|pages=11–12}}</ref> [[Chakravarthi Ram-Prasad]], a Fellow of the British Academy and a scholar of Politics and Philosophy of Religion, states that Hindutva is a form of nationalism that is expounded differently by its opponents and its proponents.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> The opponents of Hindutva either consider it as a fundamentalist ideology that "aims to regulate the working of civil society with the imperatives of Hindu religious doctrine", or as another form of fundamentalism while accepting that Hinduism is a diverse collection of doctrines, is complex and is different from other religions. According to Ram-Prasad, the proponents of Hindutva reject these tags, viewing it to be their right and a desirable value to cherish their religious and cultural traditions.<ref name="Ram‐Prasad1993p285">{{cite journal | last=Ram-Prasad | first=C. | title=Hindutva ideology: Extracting the fundamentals | journal=Contemporary South Asia | volume=2 | issue=3 | year=1993 | doi=10.1080/09584939308719718 | pages=285–309}}</ref> The Hindutva ideology according to Savarkar, states Ram-Prasad, is a "geography, race, and culture" based concept. However, the "geography" is not strictly territorial but is an "ancestral homeland of a people", and the "race" is not biogenetic but described as the historic descendants of the intermarriage of Aryans, native inhabitants, and "different peoples" who arrived over time.<ref name="Flood2008p527" /> So, "the ultimate category for Hindutva is culture", and this culture is "not strictly speaking religious if by religion is meant a commitment to certain doctrines of transcendence", he states.<ref name="Flood2008p527">{{cite book|author=C. Ram-Prasad|editor=Gavin Flood|title=The Blackwell Companion to Hinduism|url=https://books.google.com/books?id=SKBxa-MNqA8C |year=2008|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-99868-7|pages=527–528}}</ref> The proponents state that in the Hindutva thought, there is a kernel of coherent and justifiable thesis about the Indian culture and history.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> Hindutva ideology has been linked to threats to academics and students, both in India and the United States.<ref name="Venugopal, Arun">{{Cite web|last=Venugopal, Arun|date=21 July 2021|title=At Rutgers, and Beyond, Scholars Are Under Attack For Their Critique of India's Far-Right Government|url=http://gothamist.com/news/at-rutgers-and-beyond-scholars-are-under-attack-for-their-critique-of-indias-far-right-government|access-date=21 July 2021|website=Gothamist|language=en}}</ref><ref name=":0b">{{Cite web|title=American Scholars of India Confront a Rise in Threats {{!}} WNYC {{!}} New York Public Radio, Podcasts, Live Streaming Radio, News|url=https://www.wnyc.org/story/american-scholars-india-confront-rise-threats/|access-date=6 September 2021|website=WNYC|language=en}}</ref> For instance, in 2011, Hindutva activists successfully led a charge to remove an essay about the multiple narratives of Ramayanas from Delhi University's history syllabus.<ref name="The Hindu">{{Cite news|last=N|first=Vijetha S.|date=15 October 2011|title=Historians protest as Delhi University purges Ramayana essay from syllabus|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/Historians-protest-as-Delhi-University-purges-Ramayana-essay-from-syllabus/article13372074.ece|access-date=11 July 2021|issn=0971-751X}}</ref> [[Romila Thapar]], a world-renowned historian, has faced Hindutva-led attacks, with the claims that her works present Marxist and [[Eurocentric]] points of view.<ref name="washingtonpost.com">{{Cite news|title=In the battle over India's history, Hindu nationalists square off against a respected historian|language=en-US|newspaper=Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/india-romila-thapar-dissent/2021/01/02/1a79ca54-4070-11eb-b58b-1623f6267960_story.html|access-date=11 July 2021|issn=0190-8286}}</ref> Hindutva scholars like [[Rajiv Malhotra]] has been responsible for pushback against [[White people|white]] scholars specialising on South Asia and Hinduism based in North America, including [[Wendy Doniger]] and [[Sheldon Pollock]] on grounds of their supposed [[Evangelism|vested interests]] & [[Racism|racial prejudices]] [[Anti-Indian sentiment|against Indians]].<ref name="insidehighered.com">{{Cite web|title=Scholars who study Hinduism and India face hostile climate|url=https://www.insidehighered.com/news/2016/04/12/scholars-who-study-hinduism-and-india-face-hostile-climate|access-date=11 July 2021|website=www.insidehighered.com|language=en}}</ref> Under BJP leadership, the Indian state has been accused of monitoring scholars and denying some research access.<ref name="The Nation">{{cite news |last1=Chaturvedi |first1=Vinayak |title=The Hindu Right and Attacks on Academic Freedom in the US |url=https://www.thenation.com/article/culture/hindu-right-academic-freedom/ |publisher=The Nation |date=December 2021}}</ref> In 2021, a group of North American-based scholars of South Asia formed a collective and published the Hindutva Harassment Field Manual to, they argue, answer the Hindutva threat to their academic freedom.<ref name="Prakash">{{Cite web|last=Prakash|first=Priyali|title='Targeted by hate': Audrey Truschke on why she helped write a 'Hindutva Harassment Field Manual'|url=https://scroll.in/article/999710/targeted-by-hate-audrey-truschke-on-why-she-helped-write-a-hindutva-harassment-field-manual|access-date=28 August 2021|website=Scroll.in|date=10 July 2021 |language=en-US}}</ref><ref name=":0b" /> They documented further incidents of Hindutva harassment of academics in North America, dating back to the 1990s.<ref name="Timeline">{{cite web |last1=SASAC |title=Timeline |url=https://www.hindutvaharassmentfieldmanual.org/timeline |website=Hindutva Harassment Field Manual}}</ref> The [[Association for Asian Studies]] noted that Hindutva, described as a "[[Majoritarianism|majoritarian]] ideological doctrine" different from [[Hinduism]], resorted to "increasing attacks on numerous scholars, artists, and journalists who critically analyze its politics".<ref name="asianstudies.org">{{Cite web|date=10 September 2021|title=AAS Statement on the Dismantling Global Hindutva Conference|url=https://www.asianstudies.org/aas-statement-on-the-dismantling-global-hindutva-conference/|access-date=11 September 2021|website=Association for Asian Studies|language=en-US}}</ref> == Assessments of the Impact of British imperialism on India == Debate continues about the [[Economy of India under the British Raj|economic impact of British imperialism on India]]. The issue was actually raised by conservative British politician [[Edmund Burke]] who in the 1780s vehemently attacked the East India Company, claiming that [[Warren Hastings]] and other top officials had ruined the Indian economy and society. Indian historian Rajat Kanta Ray (1998) continues this line of attack, saying the new economy brought by the British in the 18th century was a form of "plunder" and a catastrophe for the traditional economy of Mughal India. Ray accuses the British of depleting the food and money stocks and imposing high taxes that helped cause the terrible famine of 1770, which killed a third of the people of Bengal.<ref>Rajat Kanta Ray, "Indian Society and the Establishment of British Supremacy, 1765–1818", in ''The Oxford History of the British Empire: vol. 2, The Eighteenth Century'', ed. P. J. Marshall, (1998), pp. 508–529.</ref> Rejecting the Indian nationalist account of the British as alien aggressors, seizing power by brute force and impoverishing all of India, British historian [[P. J. Marshall]] argues that the British were not in full control but instead were players in what was primarily an Indian play and in which their rise to power depended upon excellent cooperation with Indian elites. Marshall admits that much of his interpretation is still rejected by many historians.<ref>P. J. Marshall, "The British in Asia: Trade to Dominion, 1700–1765," in ''The Oxford History of the British Empire: vol. 2, The Eighteenth Century'', ed. P. J. Marshall, (1998), pp. 487–507.</ref> Marshall argues that recent scholarship has reinterpreted the view that the prosperity of the formerly benign Mughal rule gave way to poverty and anarchy. Marshall argues the British takeover did not make any sharp break with the past. The British largely delegated control to regional Mughal rulers and sustained a generally prosperous economy for the rest of the 18th century. Marshall notes the British went into partnership with Indian bankers and raised revenue through local tax administrators and kept the old Mughal rates of taxation. Professor Ray agrees that the East India Company inherited an onerous taxation system that took one-third of the produce of Indian cultivators.<ref>Marshall, "The British in Asia: Trade to Dominion, 1700–1765"</ref> ===Insecurity of the Raj=== In the 20th century historians generally agreed that imperial authority in the Raj had been secure in the 1800–1940 era. Various challenges have emerged. Mark Condos and Jon Wilson argue that the Raj was chronically insecure.<ref>Mark Condos, ''The Insecurity State: Punjab and the Making of Colonial Power in British India'' (Cambridge University Press, 2017).</ref><ref>Jon Wilson, ''India conquered: Britain's Raj and the chaos of empire'' (Simon and Schuster, 2016).</ref> They argue that the irrational anxiety of officials led to a chaotic administration with minimal social purchase or ideological coherence. The Raj was not a confident state capable of acting as it chose, but rather a psychologically embattled one incapable of acting except in the abstract, the small scale, or short term.<ref>Joshua Ehrlich, "Anxiety, Chaos, and the Raj." ''Historical Journal'' 63.3 (2020): 777–787. DOI: https://doi.org/10.1017/S0018246X1900058X</ref> == See also == * [[Adivasi]] * [[History of India]] * [[Historiography of the British Empire]] == References == {{Reflist}} ===Works cited=== * {{citation |last=Chandra |first=Bipan |title=India's Struggle for Independence |year=1989 |publisher=Penguin Books India |location=New Delhi |isbn=978-0-14-010781-4 }} * {{Cite book |editor-last=Defrémery |editor-first = C. |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=B.R. |title=Voyages d'Ibn Batoutah (Volume 1) |publisher= Société Asiatic |year=1853 |place=Paris |language=French, Arabic |url=https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ}} * {{Cite book |last=Dunn |first=Ross E. |author-link=Ross E. Dunn |title=The Adventures of Ibn Battuta |publisher=University of California Press |year=2005 |orig-year=1986 |isbn=978-0-520-24385-9 }} * {{citation|last=Eggermont|first=P. H. L.|title=The Purāņa Source of Merutuṅga's List of Kings and the Arrival of the Śakas in India|year=1969|url=https://books.google.com/books?id=ks4UAAAAIAAJ}} * {{Citation |last=Goodrick-Clarke |first=Nicholas |author-link=Nicholas Goodrick-Clarke |title=Hitler's Priestess: Savitri Devi, the Hindu-Aryan Myth and Neo-Nazism |title-link=Hitler's Priestess |publisher=[[New York University Press]] |year=1998 |isbn=978-0-8147-3111-6 |language=en}} * {{cite book |last1=Keer |first1=Dhananjay |title=Veer Savarkar |date=1966 |publisher=Popular Prakashan |url=https://books.google.com/books?id=aCALAQAAIAAJ |language=en |oclc=582786373}} * {{cite book |first=Robert |last=Frykenberg |chapter=Hindutva as a Political Religion: An Historical Perspective |editor1=R. Griffin |editor2=R. Mallett |editor3=J. Tortorice |title=The Sacred in Twentieth-Century Politics: Essays in Honour of Professor Stanley G. Payne |year=2008 |url=https://books.google.com/books?id=JGOHDAAAQBAJ |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-0-230-24163-3 |pages=178–200 }} ==Bibliography== * Balagangadhara, S. N. (2012). Reconceptualizing India studies. New Delhi: Oxford University Press. * Bhattacharjee, J. B. ''Historians and Historiography of North East India'' (2012) * {{cite book|last=Bannerjee|first= Dr. Gauranganath |title=India as known to the ancient world|url=https://archive.org/stream/indiaasknowntoan00banerich#page/n3/mode/2up|year=1921|publisher=Humphrey Milford, Oxford University Press, London}} * Bose, Mihir. "India's Missing Historians: Mihir Bose Discusses the Paradox That India, a Land of History, Has a Surprisingly Weak Tradition of Historiography", ''History Today'' 57#9 (2007) pp 34+. [https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110915152404/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 |date=15 September 2011 }} *Chakrabarti, Dilip K.: Colonial Indology, 1997, Munshiram Manoharlal: New Delhi. * Palit, Chittabrata, ''Indian Historiography'' (2008). *Indian History and Culture Society., Devahuti, D. (2012). Bias in Indian historiography. * Elliot, Henry Miers; John Dowson (1867–77). ''The History of India, as told by its own historians. The Muhammadan Period''. London: Trübner and Co. * [[Meenakshi Jain|Jain, Meenakshi]] [https://archive.org/details/flawed-narratives-history-in-the-old-ncert-textbooks-of-satish-chandra-by-meenakshi-jain ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks - A random survey of Satish Chandra’s “Medieval India''], NCERT 2000 * Inden, R. B. (2010). Imagining India. Bloomington, Ind: Indiana University Press. * Jain, M. The India They Saw : Foreign Accounts (4 Volumes) Delhi: Ocean Books, 2011. * Kahn, Yasmin. "Remembering and Forgetting: South Asia and the Second World War' in Martin Gegner and Bart Ziino, eds., ''The Heritage of War'' (Routledge, 2011) pp 177–193. * Mantena, R. (2016). Origins of modern historiography in India: Antiquarianism and philology 1780–1880. Palgrave Macmillan. * Mittal, S. C ''India distorted: A study of British historians on India'' (1995), on 19th century writers * [[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970) {{ISBN|9782102227356}} *{{cite book |first=Yvette Claire |last=Rosser |title=Curriculum as Destiny: Forging National Identity in India, Pakistan, and Bangladesh |year=2003 |publisher=University of Texas at Austin |type=Dissertation |url=http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |access-date=17 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911035259/http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |archive-date=11 September 2008 |url-status=dead }} *[[Arvind Sharma]], Hinduism and Its Sense of History (Oxford University Press, 2003) {{ISBN|978-0-19-566531-4}} * E. Sreedharan, A Textbook of Historiography, 500 B.C. to A.D. 2000 (2004) * Shourie, Arun (2014). Eminent historians: Their technology, their line, their fraud. Noida, Uttar Pradesh, India : HarperCollins Publishers. {{ISBN|9789351365914}} *{{cite book |title=Aryans and British India |first=Thomas R. |last=Trautmann |url=https://books.google.com/books?id=jR_LPnEH3GsC |year=1997 |location=Berkeley |publisher=University of California Press |isbn=978-0-585-10445-4}} *Viswanathan, G. (2015). Masks of conquest: Literary study and British rule in India. * Antonio de Nicolas, Krishnan Ramaswamy, and Aditi Banerjee (eds.) (2007), ''[[Invading the Sacred]]: An Analysis Of Hinduism Studies in America'' (Publisher: Rupa & Co.) * Vishwa Adluri, Joydeep Bagchee: ''The Nay Science: A History of German Indology''. Oxford University Press, New York 2014, {{ISBN|978-0199931361}} (''Introduction,'' p.&nbsp;1–29). * Warder, A. K., ''An introduction to Indian historiography'' (1972). * Winks, Robin, ed. ''The Oxford History of the British Empire: Volume V: Historiography'' (2001) * Weickgenannt, T. N. (2009). Salman Rushdie and Indian historiography: Writing the nation into being. Basingstoke: Palgrave Macmillan. {{Historiography}} [[Category:Historiography of India| ]] == قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسي == قومي ۽ علائقائي تاريخن جا مقصد به مختلف رهيا آهن. قومي تاريخ منتشر ۽ جدا جدا عنصرن کي هڪ قومي سڃاڻپ هيٺ گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، جڏهن ته علائقائي تاريخون پنهنجي ثقافتي قدرن، روايتن ۽ سياسي حيثيت کي اجاگر ڪري پنهنجي معاملن ۾ آزاد ڪردار ادا ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪن ٿيون. نوآبادياتي دور جي خاتمي ۽ نون ملڪن جي قيام کان پوءِ، پراڻين حدن جي تبديليءَ سبب قوم رياست ۽ صوبن جي وچ ۾ تضاد پيدا ٿيا. علائقن وٽ پنهنجي جدا تاريخ ۽ ثقافت هئي، جڏهن ته نئين قوم رياست کي پنهنجي تاريخ نئين زاويي سان ٺاهڻي هئي. اهڙي صورتحال ۾ قومي تاريخ ڪڏهن ڪڏهن سياسي غلبي، قومي سڃاڻپ جي تشهير ۽ علائقائي قوميتن جي دٻاءَ لاءِ استعمال ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == پاڪستان ۾ سنڌ جي علائقائي حيثيت == پاڪستان جي قيام وقت ملڪ ۾ پنج صوبا هئا، جن وٽ پنهنجي جدا سڃاڻپ موجود هئي. پاڪستان هڪ نئون ملڪ هو، تنهنڪري ان جي شروعاتي دور ۾ قومي وحدت ۽ قوم سازيءَ تي وڌيڪ زور ڏنو ويو. صوبي سان وابستگيءَ کي سرڪاري سطح تي ڪڏهن ڪڏهن تنقيد جو نشانو بڻايو ويو، ڇاڪاڻ ته ان کي قوم سازيءَ جي راهه ۾ رڪاوٽ سمجهيو ويندو هو. سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي سياسي عمل ۾ ٿيندڙ تبديلين کي ظاهر ڪري ٿي؛ جيئن جيئن سياسي جوڙجڪ بدلبي رهي، تيئن سنڌ جي تاريخ لکڻ جا رخ به تبديل ٿيندا رهيا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ هڪ الڳ حيثيت رکي ٿي، ڇاڪاڻ ته اها بنگال ۽ پنجاب وانگر ورهايل نه ٿي. سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي به پشتونن يا بلوچن وانگر ٻن يا وڌيڪ ملڪن ۾ وڏي پيماني تي ورهايل نه هئي. تاريخي ۽ جاگرافيائي طور سنڌ قديم زماني کان پنهنجي جداگانه سڃاڻپ رکي ٿي، جنهن ڪري اها پاڪستان جي ٻين صوبن کان هڪ خاص ۽ ممتاز حيثيت رکي ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي ۽ ورهاڱي کان اڳ جي تاريخ نويسي == تاريخ ڪنهن به علائقي کي تاريخي مرتبو ڏيڻ جو طاقتور ذريعو آهي، ڇاڪاڻ ته اها ان علائقي جون پاڙون ماضي ۾ ڳولي ٿي. ان شعور تحت ورهاڱي کان اڳ سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد سنڌ جي تاريخ کي نئين سر مرتب ڪرڻ هو. ان جي تاريخي رسالي ۾ سنڌ جي تاريخ جي مختلف پهلوئن تي تحقيقي مضمون شايع ٿيندا هئا. خاص طور قديم دور تي زور ڏنو ويو، ته جيئن سنڌ جي تاريخي قدامت ثابت ڪري سگهجي. جيئن ته هن سوسائٽيءَ ۾ هندو ۽ انگريز مؤرخ وڌيڪ سرگرم هئا، تنهنڪري تاريخ نويسيءَ ۾ سيڪيولر رجحان نمايان رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == ورهاڱي کان پوءِ سنڌي تاريخ نويسي == ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسي نون خيالن ۽ رجحانن سان سامهون آئي. ان جو مرڪزي نقطو اهو هو ته سنڌ تاريخي، ثقافتي ۽ لساني طور پاڪستان جي ٻين صوبن کان مختلف آهي. صوبائي سڃاڻپ تي زور ورهاڱي جي نتيجن سبب وڌيو. ڪراچي، جيڪا سنڌ جو اهم شهر ۽ بندرگاهه هئي، وفاقي علائقو قرار ڏئي نئين ملڪ جي گادي بڻائي وئي. سنڌ ان فيصلي خلاف احتجاج ڪيو، پر اهو احتجاج اثرائتو ثابت نه ٿيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي هندو آبادي وڏي پيماني تي لڏي وئي ۽ ان جي جاءِ تي اردو ڳالهائيندڙ آبادي آئي. هن تبديليءَ سنڌي قوميت کي ڪمزور ڪيو. ثقافتي ۽ لساني دٻاءَ کي منهن ڏيڻ لاءِ سنڌي دانشورن سنڌ جي تاريخ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ طرف ڌيان ڏنو، ته جيئن سنڌ جي جدا سڃاڻپ کي برقرار رکيو وڃي. ان مقصد لاءِ سنڌي ادبي بورڊ قائم ڪيو ويو، جنهن سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ تاريخي تحقيق جي حوصلا افزائي ڪئي. بورڊ سنڌ جي قديم کان جديد دور تائين نو جلدن ۾ جامع تاريخ شايع ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ سنڌ جي تاريخ بابت فارسي اصل ماخذ پڻ شايع ڪيا، ته جيئن مؤرخن کي بنيادي مواد ملي سگهي. انهن مان ڪجهه ڪتاب بعد ۾ سنڌي ۽ اردو ۾ ترجمو ٿيا، جنهن سان اردو پڙهندڙن لاءِ سنڌ جي تاريخ کي سمجهڻ جا نوان رستا کليا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == اسلام، عرب فتح ۽ باب الاسلام جو تصور == ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جي هڪ اهم خصوصيت سنڌ جي تاريخ ۾ اسلام جي ڪردار تي زور هو. عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ کي “باب الاسلام” يعني اسلام جو دروازو بڻائيندڙ واقعو سمجهيو ويو. محمد بن قاسم کي هڪ اهم تاريخي هيرو طور پيش ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته هن کي سنڌ ۾ اسلام آڻيندڙ فاتح طور بيان ڪيو ويو. اسلام پسند تاريخ نويسيءَ ۾ عرب فتح ۽ عرب فاتح سنڌ جي اسلامي سڃاڻپ جا وڏا نشان بڻيا، ۽ باب الاسلام جو تصور سالياني يادگيريءَ جو موضوع پڻ بڻيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سيد سليمان ندوي پنهنجي ڪتاب ''عرب و هند ڪي تعلقات'' ۾ عربن جي سنڌ فتح ۽ اتر هندستان تي ترڪن جي فتحن ۾ فرق بيان ڪيو. سندس خيال موجب سنڌ فتح ڪندڙ عرب اسلامي ماحول ۾ رهندا هئا ۽ اسلامي تعليمات کان واقف هئا، جڏهن ته ترڪ، افغان ۽ مغل حڪمران فقط نالي ماتر مسلمان هئا ۽ اسلامي تعليمات جا حقيقي نمائندا نه هئا. ان خيال موجب سنڌ جو اسلامي ڪردار پاڪستان جي ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پختو سمجهيو ويو.<ref name="SuleimanNadvi-ArabHind-1976">{{cite book |last=ندوي |first=سليمان |title=عرب و هند ڪي تعلقات |location=ڪراچي |year=1976 |pages=107، 192 }}</ref> محمد علي جناح جي هڪ تقرير جو حوالو پڻ ڏنو ويو، جنهن ۾ هن سنڌ کي خراج تحسين پيش ڪندي چيو ته پاڪستان حقيقت ۾ ان ڏينهن وجود ۾ آيو، جڏهن پهريون مسلمان سنڌ جي سرزمين تي آيو. ورهاڱي کان پوءِ هن تصور سنڌ کي ٻين صوبن کان اسلامي روايتن جي وارث طور الڳ ڏيکارڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سنڌ جو ڪردار == سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو ٻيو اهم پهلو آزاديءَ جي تحريڪ ۽ پاڪستان جي قيام ۾ سنڌ جي ڪردار تي زور آهي. سنڌ جي ماڻهن خلافت تحريڪ، هجرت تحريڪ ۽ ريشمي رومال تحريڪ ۾ سرگرم حصو ورتو. انهن تحريڪن سنڌ جي ماڻهن کي هندستان جي مسلمانن سان ويجهو آندو. سنڌ کي بمبئي کان جدا ڪرڻ جي جدوجهد پڻ هندستاني مسلمانن جي سياسي مطالبن لاءِ مددگار ثابت ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ پاڪستان جي قيام واري جدوجهد ۾ پنهنجي ڪردار تي به فخر ڪري ٿي. 1938ع ۾ شيخ عبدالمجيد سنڌي صوبائي مسلم ليگ جي اجلاس ۾ پاڪستان بابت قرارداد پيش ڪئي، جيڪا اڪثريت سان منظور ٿي. 1943ع ۾ سنڌ اسيمبلي پاڪستان قرارداد جي حمايت ڪئي. ان موقعي تي جي. ايم. سيد تقرير ڪندي چيو ته هندستان جا مسلمان جدا قوم آهن، ڇاڪاڻ ته انهن جي جدا تاريخ، ثقافت، ادب، روايتون ۽ سياسي توڙي معاشي نظام آهن؛ تنهنڪري انهن کي جدا وطن ڏنو وڃي.<ref name="MehranFreedomMovement1985">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |pages=17–18 }}</ref> سنڌ اسيمبلي 1946ع ۾ پاڪستان جي قرارداد جي حمايت ڪندڙ پهرين اسيمبلي طور پيش ڪئي وئي. 1985ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ جي رسالي ''مهراڻ'' آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر شايع ڪيو. ان جي اداريي ۾ چيو ويو ته پاڪستان جو حقيقي خالق سنڌ آهي. اداريي ۾ اهو به افسوس ظاهر ڪيو ويو ته پاڪستان جي قيام کان پوءِ سنڌ جي ڪردار کي ڄاڻي واڻي گهٽايو ويو؛ جهڙوڪ محمد علي جناح جي جنم ڀومي جهرڪ کي نظرانداز ڪري وزير مينشن ڪراچي کي اڳيان آڻڻ، ۽ سنڌي اڳواڻن جي خدمتن کي پاڪستان جي قيام ۾ مناسب طور تسليم نه ڪرڻ.<ref name="MehranFreedomMovement1985p5">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=5 }}</ref><ref name="MehranFreedomMovement1985p6">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=6 }}</ref> سنڌ طرفان پنهنجي اسلامي ڪردار ۽ آزاديءَ جي تحريڪ ۾ ڪردار تي زور ڏيڻ جو هڪ سياسي سبب صوبائي خودمختياريءَ جو مطالبو هو. سنڌ چاهيو ٿي ته مرڪز جو ڪردار صوبائي معاملن ۾ گهٽ کان گهٽ هجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == ون يونٽ ۽ سنڌي قومپرست تاريخ نويسي == سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ بنيادي تبديلي ون يونٽ جي دور ۾ آئي. 1955ع ۾ اولهه پاڪستان جا صوبا هڪ يونٽ ۾ ضم ڪيا ويا، جنهن سبب سنڌ پاڻ کي ٻيهر اهڙي صورتحال ۾ محسوس ڪيو، جهڙي طرح نوآبادياتي دور ۾ اها بمبئي پريزيڊنسيءَ جو حصو هئي. بمبئي جي جاءِ تي هاڻي لاهور جو غلبو محسوس ڪيو ويو. سنڌ پنهنجي سياسي آزادي ٻيهر وڃائي ويٺي. ون يونٽ جي عمل سنڌ جي ڪجهه سياستدانن جي موقعي پرستيءَ کي به ظاهر ڪيو، جن مرڪزي حڪومت سان گڏجي سنڌ کي ون يونٽ جو حصو بڻائڻ ۾ مدد ڪئي. ساڳئي وقت اهڙا اڳواڻ به سامهون آيا، جن ون يونٽ جي مخالفت ڪئي ۽ ان سبب تڪليفون برداشت ڪيون. هن دور سنڌ جي تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جو نئون تصور پيدا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ون يونٽ سنڌين کي سياسي طور وڌيڪ پختو ڪيو، ڇاڪاڻ ته سنڌ مجموعي طور پنجاب جي سياسي غلبي هيٺ تڪليفون ڀوڳيون. هن دور ۾ بئراج جي زرخيز زمين فوجي آفيسرن ۽ اعليٰ بيوروڪريٽن کي الاٽ ڪئي وئي، جنهن سان سنڌي هارين جا حق متاثر ٿيا. سرڪاري ملازمتن ۾ سنڌين کي مناسب حصو نه مليو، جنهن سبب وڌندڙ وچولي طبقي ۾ مايوسي پيدا ٿي. انهن تجربن کان پوءِ سنڌين محسوس ڪيو ته نه “باب الاسلام” واري حيثيت ۽ نه آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سندن ڪردار، انهن کي سندن حق ڏيارڻ ۾ مددگار ثابت ٿيا. ان احساس سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو رخ بدلائي ڇڏيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌي قومپرستي تاريخ جي تجزيي جو مرڪزي نقطو بڻجي وئي. ماضيءَ کي حال جي روشنيءَ ۾ پرکيو ويو، خاص طور پرڏيهي حملن جي اثرن کي هن انداز سان ڏٺو ويو ته سنڌ بار بار پرڏيهي غلبي سبب ڪيئن متاثر ٿي. پرڏيهي غلبي جي موضوع سنڌ جي اهڙي تصوير ٺاهي، جنهن ۾ سنڌ کي مظلوم ۽ استحصال جو شڪار علائقو طور پيش ڪيو ويو. ساڳئي وقت تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جي ڪردار کي نمايان ڪيو ويو، ته جيئن نئين نسل لاءِ ڪردار جا نمونا پيدا ڪيا وڃن.<ref name="MubarakAli1994p45">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=سنڌ خاموشي ڪي آواز |location=لاهور |year=1994 |page=45 }}</ref> == سيڪيولر قومپرست تعبير ۽ قديم سنڌ == سنڌي قومپرستيءَ هيٺ ٺهيل نئين تاريخ نويسي مذهبي نه پر سيڪيولر هئي. سنڌي ثقافت ۽ تهذيب جون پاڙون قديم ماضيءَ ۾ ڳوليون ويون ۽ دعويٰ ڪئي وئي ته سنڌ جي تهذيبي حيثيت بابلي، آشوري ۽ مصري تهذيبن جي برابر آهي. سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب سنڌين لاءِ فخر جو ذريعو بڻجي، ۽ موهن جو دڙو سنڌ جي قديم ماضيءَ جي علامت طور اڀريو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == جي. ايم. سيد جي تاريخي تعبير == جي. ايم. سيد سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ اهم نوان رجحان متعارف ڪرايا. هن عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ لاءِ برڪت نه، پر هڪ جارحيت قرار ڏنو. سندس خيال ۾ محمد بن قاسم به ٻين حمله آورن وانگر هڪ جارح هو، جنهن سنڌ جا وسيلا لٽيا. هن دليل لاءِ ساڳيو منطق استعمال ڪيو، جيڪو سليمان ندوي ترڪ حمله آورن بابت ڏنو هو. جي. ايم. سيد موجب اٺين صديءَ تائين اموي دور ۾ عرب حاڪمن جو اصل اسلامي روح ختم ٿي چڪو هو ۽ اهي دنياوي ۽ سامراجي طاقت بڻجي چڪا هئا؛ تنهنڪري سنڌ جي عرب فتح اسلام نه پر عرب سلطنت جي توسيع هئي.<ref name="ArisarGMSayyidp56">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=56 }}</ref> هن تعبير محمد بن قاسم کي هيرو مان جارح ۾ تبديل ڪيو ۽ راجا ڏاهر کي مادر وطن جو محافظ بڻايو، جنهن حمله آورن سان ٺاهه ڪرڻ بدران وڙهندي جان قربان ڪئي. جي. ايم. سيد چچ نامو ۽ جنت السنڌ جهڙن تاريخي ماخذن تي به تنقيد ڪئي، ڇاڪاڻ ته سندس خيال ۾ اهي حمله آورن جي واکاڻ ڪن ٿا ۽ پڙهندڙن کي حقيقي تاريخي شعور کان محروم ڪن ٿا.<ref name="ArisarGMSayyidp55">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=55 }}</ref> جي. ايم. سيد جي نظر ۾ سنڌ تي حملو ڪندڙ سڀ پرڏيهي فاتح هڪ ئي زمري ۾ اچن ٿا، ڀلي انهن جو مذهب ڪهڙو به هجي. انهن ۾ ايران جو دارا، عربن جو محمد بن قاسم، غزنيءَ جو محمود، دهليءَ جو علاؤالدين، قنڌار جو شاهه بيگ ارغون، مغلن جو خان خانان ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو چارلس نيپيئر شامل ڪيا ويا. انهن سڀني کي سنڌ جا غاصب ۽ تباهه ڪندڙ قرار ڏنو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidp58">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=58 }}</ref> == غدارن ۽ سورمن جو تصور == 1956ع کان پوءِ سياسي صورتحال سنڌ جي تاريخ کي “غدارن” ۽ “سورمن” جي انداز ۾ لکڻ طرف وٺي وئي. جيڪي ماڻهو ذاتي مفادن لاءِ سنڌ کي وڪڻندڙ سمجهيا ويا، انهن کي غدار چيو ويو، جڏهن ته جيڪي مادر وطن لاءِ قرباني ڏيندڙ سمجهيا ويا، انهن کي سورمو قرار ڏنو ويو. سنڌ جي دفاع ڪندڙن ۾ راجا ڏاهر، دودو سومرو، دريا خان، مخدوم بلاول، شاهه عنايت ۽ هوش محمد کي شامل ڪيو ويو. غدارن ۾ قاضي قاضن، نائومل ۽ مير علي مراد جا نالا کنيا ويا. هن تاريخ نويسيءَ جو پيغام اهو هو ته ڪيچ مڪران، ٺٽي، مياڻي ۽ دٻي ۾ وڙهيل سنڌ جي آزاديءَ جون جنگيون اڃا ختم نه ٿيون آهن، پر اها جنگ هر شهر ۽ ڳوٺ ۾ جاري آهي.<ref name="ArisarGMSayyidp63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=63 }}</ref> == مغل دور، تاريخ مظھر شاهجهاني ۽ پرڏيهي غلبو == سنڌ تي مغل دور جي پرڏيهي قبضي جا اثر بيان ڪرڻ لاءِ سنڌي ادبي بورڊ 1962ع ۾ يوسف ميرڪ جي اصل ماخذ ''تاريخ مظھر شاهجهاني'' شايع ڪئي. ان جو مقدمو پير حسام الدين راشدي لکيو. هن مقدمي ۾ خاص طور اهي واقعا چونڊيا ويا، جن ۾ ظلم ۽ استحصال جي تصوير ملي ٿي ۽ جيڪي سنڌ جي ان وقت جي سياسي حالت سان لاڳاپيل لڳندا هئا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962p21">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |page=21 }}</ref> پير حسام الدين راشدي، يوسف ميرڪ جي حوالي سان، سيوهڻ جي گورنر جي ظلم، ماڻهن کي ڪوڙا هڻڻ ۽ اذيت ڏيڻ جا واقعا بيان ڪيا. مغل عملدارن طرفان ماڻهن جي ملڪيت ضبط ڪرڻ، سندن وسيلن ۽ دولت کان محروم ڪرڻ، ڦورن ۽ ڌاڙيلن جي سرپرستي ڪرڻ ۽ ڳرا محصول لاڳو ڪرڻ جهڙا عمل بيان ڪيا ويا. نتيجي طور سيوهڻ جو علائقو برباد ٿيو، ڳوٺ ۽ شهر ويران ٿيا، ۽ ماڻهو پنهنجا گهر ڇڏي پري علائقن ۾ پناهه وٺڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962pp30-31">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |pages=30–31 }}</ref> == عثمان ڏيپلائي ۽ مزاحمتي ادب == پرڏيهي قبضي خلاف مزاحمت جو اظهار ادبي صورت ۾ به ٿيو. عثمان ڏيپلائي 1962ع ۾ پنهنجو تاريخي ناول ''سانگهڙ'' شايع ڪيو، جنهن جو موضوع انگريزن خلاف حرن جي جدوجهد هو. هن ناول سنڌ جي نئين نسل تائين اهو پيغام پهچايو ته سياسي غلبي ۽ حقن جي جدوجهد خلاف ڪيئن وڙهجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == سنڌ جي ثقافتي علامتون ۽ قوميت == سنڌ جي ماضيءَ جي عظمت بيان ڪرڻ کي به اهم سمجهيو ويو، ته جيئن سنڌين ۾ فخر جو احساس پيدا ٿئي. انهن علامتن ۾ موهن جو دڙو، ڄام نندي جو مقبرو، رني ڪوٽ، عمرڪوٽ جا قلعا، حيدرآباد جا بادگير، اجرڪ، رلي، ڪاشيءَ جو ڪم ۽ هالا جو فرنيچر شامل هئا. ادبي شخصيتن ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي، سچل سرمست ۽ سامي کي سنڌي ٻوليءَ کي شاهوڪار ڪندڙ ۽ سنڌي قومي شعور پيدا ڪندڙ شخصيتن طور پيش ڪيو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidpp62-63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |pages=62–63 }}</ref> سنڌي قومپرستيءَ جو بنياد مذهب بدران ٻولي ۽ علائقي تي رکيو ويو. هن خيال موجب جيڪي ماڻهو سنڌ ۾ رهن ٿا ۽ سنڌي ٻولي ڳالهائين ٿا، اهي سنڌي آهن. ٻن قومن واري نظريي کي رد ڪندي قوميت جو تصور سيڪيولر بنيادن تي قائم ڪيو ويو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == قومپرست تاريخ نويسيءَ تي تنقيد == قومپرست فريم ورڪ ۾ تاريخ لکڻ بابت تنقيد پڻ ڪئي وئي آهي. ڊاڪٽر مبارڪ علي موجب اهڙي تاريخ نويسيءَ ۾ ڪڏهن ڪڏهن حقيقتن کي مسخ ڪري يا چونڊي استعمال ڪيو ويو، ته جيئن اهي قومي بيانئي سان ٺهڪي اچن. تاريخي طريقيڪار کي مڪمل طور لاڳو ڪرڻ بدران جذباتي ۽ مبالغو آميز بيان اختيار ڪيو ويو. ان تاريخ نويسيءَ جو وڏو مقصد سياسي استعمال بڻجي ويو، جنهن سبب سنڌ جي تاريخ نويسي هڪ مرحلي تي بيهي رهي ۽ نون علمي موضوعن ڏانهن گهربل اڳڀرائي نه ڪري سگهي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == اڻلکيل ۽ نظرانداز ٿيل موضوع == سنڌ جي تاريخ اڃا مڪمل نه سمجهي وڃي ٿي. ڪيترائي موضوع اڃا وڌيڪ تحقيق گهرن ٿا، جهڙوڪ زرعي ڍانچي ۾ تبديليون، نون ٽيڪنالاجيڪل طريقن جو تعارف، هارين جو ڪردار، هاري بغاوتن جو وجود يا عدم وجود، سنڌ جا پاڙيسري ملڪن سان لاڳاپا، ثقافتي ۽ واپاري رابطا، اميلن ۽ ڀائيبندن جو سماجي ڪردار، ۽ سنڌ ۾ مذهب جو ڪردار، خاص طور نانڪ پنٿين ۽ سکن جي حوالي سان. ڪلاڊ مارڪووٽس جي ڪتاب ''The Global World of the Indian Merchants (1750–1967)'' ۾ شڪارپوري ۽ حيدرآبادي واپارين جي عالمي تجارتي سرگرمين کي بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو سنڌ جي مؤرخن وٽ اڳ ۾ گهڻو نظرانداز ٿيل موضوع رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == نتيجو == سنڌ جي تاريخ نويسي قومي تاريخ، علائقائي سڃاڻپ، اسلامي بيانئي، آزاديءَ جي تحريڪ، ون يونٽ، سنڌي قومپرستي ۽ سيڪيولر ثقافتي تعبيرن جي وچ ۾ تبديل ٿيندي رهي آهي. ان تاريخ نويسيءَ سنڌ جي جدا تاريخي حيثيت، ثقافتي ورثي ۽ سياسي جدوجهد کي نمايان ڪيو، پر ساڳئي وقت ان تي اهو اعتراض به ڪيو ويو ته اها ڪڏهن ڪڏهن تنگ قومپرستي ۽ سياسي مقصدن تائين محدود ٿي وئي. سنڌ جي تاريخ کي وڌيڪ جامع ۽ علمي انداز ۾ لکڻ لاءِ ضروري آهي ته اها صرف سياست جي خدمت نه ڪري، پر اهڙو وسيع تاريخي شعور پيدا ڪري، جيڪو ماڻهن کي ماضي ۽ حال ٻنهي کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:تاريخ نويسي]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] og1fd6ud4k1xpaqegt99e8gl7pacwtc 390468 390467 2026-07-02T07:28:55Z Memon2025 21315 /* Sources */ 390468 wikitext text/x-wiki '''سنڌ جي تاريخ نويسي''' ('''Historiography of Sindh''') سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسيءَ جي لاڳاپي سان لاڳاپيل هڪ اهم موضوع آهي. قومي تاريخ عام طور تي تاريخي حقيقتن کي قوم ۽ ان جي مرڪز جي چوڌاري بيان ڪري ٿي، جڏهن ته علائقا اڪثر ڪناري تي رهجي وڃن ٿا ۽ انهن کي مڪمل يا تفصيلي تاريخي بيان نٿو ملي. ان جي ابتڙ، علائقائي تاريخون پنهنجي مخصوص علائقي، ثقافتي روايتن، ٻولي ۽ سڃاڻپ تي زور ڏين ٿيون، ته جيئن اهي قومي تاريخ ۾ پنهنجي جدا حيثيت قائم ڪري سگهن.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=Essays On The History of Sindh |publisher=فڪشن هائوس |location=لاهور |year=2005 |pages=17–27 }}</ref> {{Short description|none}} هندستان جي تاريخ نويسي (Historiography of India) مان مراد تنقيدي طريقن ۽ تشريحن جي ذريعي انهن مطالعي جو آهي جيڪي عالمن هندستان جي تاريخ کي ترقي ڏيڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن. تازن ڏهاڪن ۾ تاريخ نويسي جا چار مکيه اسڪول رهيا آهن ته مورخ هندستان جو مطالعو ڪيئن ڪندا آهن: ڪيمبرج، قومپرست، مارڪسسٽ، ۽ سبالٽرن. ڪڏهن عام "مشرقي" طريقو، هڪ حساس، ناقابل فهم، ۽ مڪمل طور تي روحاني هندستان جي تصوير سان، سنجيده اسڪالرشپ ۾ ختم ٿي چڪو آهي.<ref name="Prakash 383–408">{{cite journal | last = Prakash | first = Gyan | author-link = Gyan Prakash | date = April 1990 | title = Writing Post-Orientalist Histories of the Third World: Perspectives from Indian Historiography | journal = Comparative Studies in Society and History | volume = 32 | issue = 2 | pages = 383–408 | doi=10.1017/s0010417500016534 | jstor = 178920| s2cid = 144435305 }}</ref> == تاريخ جا ماخذ == === پرڏيهي ذريعا === هندستاني تاريخ جا معروف پرڏيهي احوال هيٺين ذريعن مان مليا آهن: <ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref><ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> * [[ميگئسٿنيز|ميگاسٿينس]] پاران "انڊيڪا"<ref>Allan Dahlaquist (1996). Megasthenes and Indian Religion: A Study in Motives and Types. Motilal Banarsidass. {{ISBN|978-81-208-1323-6}}.</ref> * [[فاھيان|فاهيان]] طرفان ٻڌمت جي بادشاهن جو هڪ رڪارڊ (فوگو جي 佛國記)<ref name="columbia">{{cite web|url=http://afe.easia.columbia.edu/special/travel_records.pdf|title=The Travel Records of Chinese Pilgrims Faxian, Xuanzang, and Yijing|publisher=[[Columbia University]]}}</ref> * [[البيروني]] پاران "ڪتاب الهند"<ref>{{citation|title=Kitab al-Bīrūnī fī Taḥqīq mā li-al-Hind|publisher=Osmania Oriental Publication Bureau |place=Hyderabad |year=1958}}</ref> <ref>{{citation| editor1-last=Kegan |editor1-first=Paul |publisher=Trench, Truebner |title=Alberuni's India |translator-last=Sachau |translator-first=E.C. |place=London |volume=2 |year=1910}}</ref> * [[ابن بطوطا|ابن بطوطه]] پاران "تحفة النور في غريب الامر و عجائب الاسفار<ref name="9–10 Vol. 1">{{harvnb|Dunn|2005|pp=310–11}}; {{harvnb|Defrémery|Sanguinetti|1853|pp=[https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ&pg=PA9 9–10 Vol. 1]}}</ref> * زوانگ زانگ پاران مغربي علائقن تي عظيم تانگ رڪارڊ<ref>Deeg, Max (2007). [https://web.archive.org/web/20140418141001/http://kanji.zinbun.kyoto-u.ac.jp/~wittern/data/nw-fs/fs-deeg.pdf „Has Xuanzang really been in Mathurā? : Interpretatio Sinica or Interpretatio Occidentalia&nbsp;— How to Critically Read the Records of the Chinese Pilgrim.“] – In: 東アジアの宗教と文化 : 西脇常記教授退休記念論集 = Essays on East Asian religion and culture: Festschrift in honor of Nishiwaki Tsuneki on the occasion of his 65th birthday / クリスティアン・ウィッテルン, 石立善編集 = ed. by Christian Wittern und Shi Lishan. – 京都 [Kyōto] : 西脇常記教授退休記念論集編集委員會; 京都大学人文科學研究所; Christian Wittern, 2007, pp. 35 – 73. See p. 35</ref> * تشريح هندستان، جوزف ٽيفنٿلر طرفان === ڏيهي ذريعا === مقامي تاريخي متن جا مثال شامل آهن:<ref name=":0">{{Cite journal |last=Joshi |first=P. M. |date=1965 |editor-last=Pathak |editor-first=Vishwambhar Sharan |editor2-last=Saran |editor2-first=P. |editor3-last=Kunte |editor3-first=B. G. |editor4-last=Shyam |editor4-first=Radhey |editor5-last=McKew Parr |editor5-first=Charles |editor6-last=Van Linschoten |editor6-first=Jan |title=Indian Historiography |url=https://www.jstor.org/stable/42929817 |journal=Bulletin of the Deccan College Research Institute |volume=26 |issue=3/4 |pages=20–33 |jstor=42929817 |issn=0045-9801}}</ref> * ڀاناڀٽا جي "هرشاچاريتا"<ref name=":3">{{Cite book |last=Hasrat |first=B. J. |title=The Encyclopedia of Sikhism |publisher=Punjabi University |year=2004 |isbn=817380530X |editor-last=Singh |editor-first=Harbans |edition=2nd |volume=4: S–Z |location=Patiala |pages=179–181}}</ref> * ڪلهانا طرفان "راجتارنگيني"<ref name=":0" /> * سريلنڪا جي ٻڌ ڌرم جون تاريخون، جهڙوڪ ديپاواس، مهاواسا، ۽ ڪُسوانس<ref>{{Cite journal |last=von Hinüber |first=Oskar |date=2020 |title=Brill's Encyclopedia of Buddhism Online - Historiography: South Asia |url=https://doi.org/10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069 |access-date=7 April 2024 |website=Brill |doi= 10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069|quote=The first historical texts known from ancient South Asia are the Buddhist chronicles composed in Ceylon (Sri Lanka). Consequently, from a very early period, the history of Buddhism on the island is known much better than in any other part of South Asia. Besides texts on the general history of Buddhism, there are specialized chronicles on relics and so on, written in both Pali and Sinhala languages or in Southeast Asian vernaculars.|url-access=subscription }}</ref> * فرشته جي "تاريخ فرشته" (جنهن کي گلشن ابراهيمي به چيو ويندو آهي) <ref name="EB1911">{{EB1911|inline=y|wstitle=Ferishta, Mahommed Kasim|volume=10|page=274}}</ref> * ضياء الدين برني جي "تاريخ فيروز شاهي"<ref>M. Athat Ali, "Elements of Social Justice in Medieval Islamic Thought" in Saiyid Zaheer Husain Jafri, ''Recording the Progress of Indian History: Symposia Papers of the Indian History Congress, 1992–2010'', Primus Books, 2012, p. 197.</ref> * Vicāraśrenī by Merutunga {{sfn|Eggermont|1969|p=67}} * ابوالفضل جو "اڪبر نامو"<ref>[http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml Illustration from the Akbarnama: History of Akbar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090919035749/http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml |date=2009-09-19 }} [[Art Institute of Chicago]]</ref> * [[امير خسرو]] جو "تغلق نامو" * عبدالحميد لاهوري جو "پادشاهه نامو"<ref>[[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970).</ref> * محمد عوفي جي "جامع الحكايت"<ref>{{cite book |last1=Elliot|first1=Sir H. M. |first2=John |last2=Dowson |title=The History of India, as Told by Its Own Historians. The Muhammadan Period (Vol 2.)|chapter-url=https://archive.org/stream/cu31924073036729#page/n5/mode/2up|chapter=4. Jawami ul-Hikayat of Muhammad Ufi| year=1871|publisher=London : Trübner & Co.|page=155}}</ref> * چانڊ بردائي جي "ڀڳت راسو" (''[[Prithviraj Raso]])<ref>{{Cite book|author=Rima Hooja|url=https://books.google.com/books?id=qqd1RAAACAAJ|title=A HISTORY OF RAJASTHAN (PB)|date=2006|publisher=Rupa & Company|isbn=978-81-291-1501-0|pages=364–365|language=en}}</ref>'' * منهاج سراج جوزجاني جي "طبقات ناصري" 15 صدي عيسويءَ کان اڳ جي تاريخ کي رڪارڊ ڪرڻ لاءِ تمام ٿورا مشهور هندستاني متن موجود آهن. ان ڪري، هندستان جي تاريخ جو گهڻو حصو غير ملڪي مورخن جي ذريعي ملي ٿو. قديم هندستان ۾ مقامي تاريخي روايتن جا تمام گهٽ ثبوت موجود آهن. البيروني مقامي هندستاني تاريخ نگاري بابت هيٺ ڏنل ڳالهه ڪئي: "بدقسمتي سان هندو شين جي تاريخي ترتيب تي گهڻو ڌيان نه ڏيندا آهن، اهي پنهنجن بادشاهن جي تاريخي جانشيني کي بيان ڪرڻ ۾ تمام گهڻو لاپرواهي ڪندا آهن، ۽ جڏهن انهن کي معلومات لاءِ دٻايو ويندو آهي ۽ نقصان ۾ هوندا آهن، اهو نه ڄاڻندا آهن ته ڇا چوڻو آهي، اهي هميشه ڪهاڻي ٻڌائڻ تي مجبور هوندا آهن. پر ان لاءِ، اسان کي پڙهندڙن کي انهن روايتن کي پهچائڻ گهرجي جيڪي اسان کي انهن مان ڪجهه ماڻهن کان مليون آهن." —البروني، ڪتاب الهند. * قديم هندستان ڪڏهن به هڪ مضبوط تاريخي روايت ترقي نه ڪئي جيڪا گريڪو-رومن، چيني ۽ اسلامي تهذيبن ۾ موجود روايتن جي برابر هجي. بهرحال، اهو نتيجو نه ٿو ڪڍي سگهجي ته قديم هندستانين وٽ معروضي تاريخي لکڻ جي سمجهه جي کوٽ هئي، ڇاڪاڻ ته تاريخ نگاري سان ملندڙ جلندڙ ڪجهه ڪوششون هيون. هندستاني تاريخ جي مختلف موڙ تي، هندستان ۾ خاص خاندانن ۽ حڪمرانن جي دورن کي رڪارڊ ڪرڻ ۽ تاريخ نگاري ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. مکيه اسڪول: هندستان تي برطانوي سامراج جي اثر جو جائزو: پڻ ڏسو: * سنڌ جي تاريخ نگاري * سنڌ جي تاريخ * سنڌو ماٿري جي تهذيب * هندستان جي تاريخ * برطانوي سلطنت جي تاريخ نگاري. حوالا: ڪتاب نگاري: few known Indian texts recording history before 15th century C.E. exist, hence, historical evidence for much of India's history comes through foreign historians.<ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref><ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> There is very little evidence of a native historiographical tradition in ancient India.<ref name=":3" /> Al-Biruni stated the following about local Indian histriography:<ref name=":0" /> {{Blockquote|text="Unfortunately the Hindus do not pay much attention to the historical order of things, they are very careless in relating the chronological succession of their kings, and when they are pressed for information and are at a loss, not knowing what to say, they invariably take to tale-telling. But for this, we should communicate to the readers the traditions which we have received from some people among them."|author=Al-Biruni|title=Kitāb al-Hind|source=}}Ancient India never developed a strong historiographical tradition comparable to the ones that existed in the [[Greco-Roman historiography|Greco-Roman]], [[Chinese historiography|Chinese]], and [[Historiography of early Islam|Islamic]] civilizations.<ref name=":4">{{Cite book |last=Sharma |first=Tej Ram |title=Historiography: A History of Historical Writing |publisher=Concept Publishing Company |year=2005 |isbn=9788180691553 |pages=17–22 |chapter=Historical Writings in the Ancient World - Indian Historiography: Historiography in Ancient India}}</ref> However, it cannot be concluded that the ancient Indians lacked an understanding of objective historical writing, as there were some attempts akin to historiography.<ref name=":4" /> At various points in Indian history, there were efforts to record and chronicle the reigns of particular dynasties and rulers in India.<ref name=":4" /> Within the Vedic, Buddhist, Jain and other religious literature, the names of teachers are attentively recorded.<ref name=":4" /> The [[Chinese Buddhist]] [[Buddhist pilgrimage|pilgrim]] [[Xuanzang]] mentioned that in every province of India, there would be officials who would be responsible for documenting in-writing "good and evil events, calamities, and fortunate occurrences".<ref name=":4" /> Since the era of the [[Gupta Empire|Gupta]] ruler [[Samudragupta]], ancient Indian rulers would have a renowned poet record their reigns and victories onto stone in the form of inscription.<ref name=":4" /> [[Romila Thapar]] instead states that it should be taken into account what the ancient Indians found relevant and why when evaluating any dearth of historiographical tradition.<ref name=":4" /> [[A. K. Warder]] opined that the regional historiographies of India must be considered, with historical writing in India becoming regionalized by the mediaeval-period from the 7th century onwards.<ref name=":4" /> There are historical works authored by the Chalukya, Rashtrakuta, Pala dynastical historiographies and also regional historiographical traditions in Kashmir, Sindhu, Gurjara, Jejakabhukti, Kamarupa, Kerala, Hoyasala, Andhra, Kalinga, and Maharashtra.<ref name=":4" /> In modern-times, some attempts have been made to extract historiographical elements from Vedic literature and epic poetry, such as the ''[[Mahabharata]]'' or ''[[Ramayana]]''.<ref name=":3" /><ref name=":4" /> However, religious, mythical, and allegorical legends are too intermixed with Indic religious thought and philosophy that discerning and extracting any semblance of historiography from them is a difficult task.<ref name=":3" /> The ''[[Puranas]]'' mostly entail mythological elements with a facade of historicity.<ref name=":3" /> The corpuses of Pali and Prakrit literature of the era are mostly religious in nature.<ref name=":3" /> Thus, a historiographical tradition was not popular in India, barring a few examples.<ref name=":3" /> A true tradition of historiography was introduced to India after the Arabs captured Sindh, where they introduced history-writing and recording proper chronology.<ref name=":3" /> These Arab historiographers were later surmounted by historiographers who wrote in Persian, many of whom were sponsored by the ruling sultans of India.<ref name=":3" /> ==Main schools== === Orientalist approach === The Orientalist approach was influenced both by [[Imperialism|imperialist]] attitudes and interests, and also fascination for the "exotic" East for Mediterranean and European writers and thinkers, captured in images by artists, that is embodied in a repeatedly-surfacing theme in the [[history of ideas]] in the West, called "[[Orientalism]]". In [[art history]], [[literature]], and [[cultural studies]], Orientalism is the imitation or depiction of aspects in the [[Eastern world]]. These depictions are usually done by writers, designers, and artists from the [[Western world]]. The term ''Orientalism'' has come to acquire negative connotations in some quarters and is interpreted to refer to the study of the East by Westerners shaped by the attitudes of the era of European [[imperialism]] in the 18th and 19th centuries. When used in this sense, it often implies prejudiced, outsider-caricatured interpretations of Eastern cultures and peoples. This viewpoint was most famously articulated and propagated by [[Edward Said]] in ''[[Orientalism (book)|Orientalism]]'' (1978), a critical history of this scholarly tradition.<ref>{{cite book|last=Clarke|first=J.J.|title=Oriental enlightenment the encounter between Asian and Western thought|url=https://archive.org/details/orientalenlighte00clar|url-access=limited|year=1997|publisher=Routledge|pages=[https://archive.org/details/orientalenlighte00clar/page/n16 8]}}</ref> ==== History ==== Though there has been study of India from a western perspective since ancient times, the orientalist school gained prominence in the aftermath of the [[Age of Discovery]]. In the 18th and 19th centuries, the term [[Oriental studies|Orientalist]] identified a scholar who specialized in the languages and literatures of the [[Eastern world]]. Among such scholars were officials of the [[East India Company]], who said that the [[Arab culture]], the [[culture of India|Indian culture]], and the [[Islamic culture]]s should be studied as equal to the [[Culture of Europe|cultures of Europe]].<ref>{{cite book |last = Macfie |first = A. L.|year = 2002 |title = Orientalism |publisher = Longman| location = London|url=https://books.google.com/books?id=0FrJAwAAQBAJ |isbn = 978-0582423862|ref = none| page = Ch One}}</ref> Among such scholars is the philologist [[William Jones (philologist)|William Jones]], whose studies of [[Indo-European languages]] established modern [[philology]]. [[Company rule in India]] favored Orientalism as a technique for developing and maintaining positive relations with the Indians—until the 1820s, when the influence of "anglicists" such as [[Thomas Babington Macaulay]] and [[John Stuart Mill]] led to the promotion of a Western-style education.<ref>Holloway (2006), pp. 1–2. "The Orientalism espoused by Warren Hastings, William Jones and the early East India Company sought to maintain British domination over the Indian subcontinent through patronage of Hindu and Muslim languages and institutions, rather than through their eclipse by English speech and aggressive European acculturation."</ref> With a great increase in knowledge of Asia among Western specialists, increasing political and economic involvement in the region, and in particular the realization of the existence of [[Indo-European languages|close relations between Indian and European languages]], by [[William Jones (philologist)|William Jones]], there emerged more complex intellectual connections between the early history of Eastern and Western cultures. Some of these developments occurred in the context of Franco–British rivalry for control of India. Liberal economists, such as [[James Mill]], denigrated Eastern civilizations as static and corrupt. [[Karl Marx]] characterized the [[Asiatic mode of production]] as unchanging, because of the economic narrowness of village economies and the State's role in production. "[[Oriental despotism]]" was generally regarded in Europe as a major factor in the relative failure of [[progress (history)|progress]] of Eastern societies. In the course of the century Western archaeology spread across the Middle East and Asia. New national museums provided a setting for important archaeological finds, most of which were in this period bought back to Europe. The first serious European studies of [[Buddhism]] and [[Hinduism]] were by the scholars [[Eugene Burnouf]] and [[Max Müller]]. In that time, the academic [[Islamic studies by author (non-Muslim or academic)|study of Islam]] also developed, and, by the mid-19th century, Oriental Studies was a well-established academic discipline in most European countries, especially those with imperial interests in the region. Yet, while scholastic study expanded, so did [[Racism|racist]] attitudes and stereotypes of Asian peoples and cultures. Scholarship often was intertwined with prejudicial racist and religious presumptions,<ref>J. Go, "'Racism' and Colonialism: Meanings of Difference and Ruling Practice in America's Pacific Empire" in ''Qualitative Sociology'' '''27'''.1 (March 2004).</ref> to which the new [[biology|biological sciences]] tended to contribute until the end of the [[World War II|Second World War]]. ==== Criticism and Decline ==== In his book [[Orientalism (book)|Orientalism]] (1978), [[cultural critic]] Edward Said redefines the term ''Orientalism'' to describe a pervasive Western tradition—academic and artistic—of prejudiced outsider-interpretations of the [[Eastern world]], which was shaped by the cultural attitudes of European [[imperialism]] in the 18th and 19th centuries.<ref>Tromans, 24</ref> Since its publication, most academic discourse began to use the term "Orientalism" to refer to a general patronizing Western attitude towards Middle Eastern, Asian, and [[North Africa]]n societies. In Said's analysis, the West [[Essentialism|essentializes]] these societies as static and undeveloped—thereby fabricating a view of Oriental culture that can be studied, depicted, and reproduced in the service of [[Imperialism|imperial power]]. Implicit in this fabrication, writes Said, is the idea that Western society is developed, rational, flexible, and superior.<ref>Mahmood Mamdani, ''Good Muslim, Bad Muslim: America, the Cold War, and the Roots of Terrorism'', New York: Pantheon, 2004; {{ISBN|0-375-42285-4}}; p. 32.</ref> Furthermore, Said said that "The idea of representation is a theatrical one: the Orient is the stage on which the whole East is confined",<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/63/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=63 |language=English}}</ref> and that the subject of learned Orientalists "is not so much the East itself as the East made known, and therefore less fearsome, to the Western reading public".<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/60/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=60 |language=English}}</ref> The thesis of Edward Said's Orientalism develops Marxist philosopher [[Antonio Gramsci]]'s theory of [[cultural hegemony]], and [[Michel Foucault]]'s theorisation of [[discourse]] (the [[knowledge]]-[[Power (social and political)|power]] relation) to criticise the scholarly tradition of Oriental studies. In the academy, the book ''Orientalism'' (1978) became a foundational text of [[Postcolonialism|post-colonial cultural studies]].<ref>Xypolia, Ilia (2011). "Orientations and Orientalism: The Governor Sir Ronald Storrs". Journal of IslamicJerusalem Studies. 11: 25–43.</ref> The once common "Orientalist" approach, with its image of a sensuous, inscrutable, and wholly spiritual India, has died out in serious scholarship.<ref name="Prakash 383–408" /> === Cambridge School === The Cambridge School of historiography was a [[school of thought]] which approached the study of the [[British Empire]] from the imperialist point of view. It emerged especially at the [[University of Cambridge]] in the 1960s. [[John Andrew Gallagher]] (1919–80) was especially influential, particularly in his article with [[Ronald Robinson]] on "[[The Imperialism of Free Trade]]". It was led by Anil Seal,<ref>Anil Seal'', The Emergence of Indian Nationalism: Competition and Collaboration in the Later Nineteenth Century'' (1971)</ref> Gordon Johnson,<ref>Gordon Johnson, ''Provincial Politics and Indian Nationalism: Bombay and the Indian National Congress 1880–1915'' (2005)</ref> Richard Gordon, and David A. Washbrook.<ref>Rosalind O'Hanlon and David Washbrook, eds. ''Religious Cultures in Early Modern India: New Perspectives'' (2011)</ref> It downplayed ideology.<ref>Aravind Ganachari, "Studies in Indian Historiography: 'The Cambridge School'", ''Indica'', March 2010, 47#1, pp 70–93</ref> ==== Criticism ==== This school of historiography is criticised for western bias or [[Eurocentrism]].<ref name="google7">{{cite book|title=Eurocentrism: a marxian critical realist critique|author=Hostettler, N.|date=2013|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-135-18131-4|url=https://books.google.com/books?id=2XjozzN0ppEC&pg=PA33|page=33|access-date=6 January 2017}}</ref> Critics have attacked various ideas of the School.<ref>See [[Christopher Platt|D.C.M. Platt]], "The Imperialism of Free Trade: Some Reservations," ''Economic History Review,'' 21#2 (Aug., 1968), pp. 296-306</ref> In ''The New Imperial Histories Reader,'' Stephen Howe has assembled articles by critics who take aim especially at [[P. J. Marshall]], [[David Kenneth Fieldhouse|D. K. Fieldhouse]], Robinson and Gallagher, and [[Peter Cain (historian)|Peter Cain]] and [[A. G. Hopkins]].<ref>Stephen Howe, ed. ''New Imperial Histories Reader'' (Routledge, 2009)</ref> [[Howard Spodek]], for example, praises the school's regional and pluralist perspectives but criticizes their reliance on British (rather than Indian) documentation, sloppy use of [[social science]] models, downplaying of ideology, and their excessive emphasis on Indian self-seeking and the importance of British imperial initiatives in achieving modernization. He recommends a deeper appreciation of Indian initiatives, and more attention to the emerging importance of public life in many areas of society rather than just a concentration on politics.<ref>Howard Spodek, "Pluralist Politics in British India: The Cambridge Cluster of Historians of Modern India," ''American Historical Review,'' (June 1979) 84#3 pp 688-707</ref> === Nationalist School === The Nationalist school originated among Indian historians in the late 19th and early 20th centuries who were influenced by [[Indian independence movement|Indian nationalism]]. They emphasized achievements in Indian history, while downplaying negative aspects, which led to various contradictions. Nationalist historians universally praised Hindu rule of India, with Hindu culture being prized above all else.<ref name=":0a">{{cite book|last=Thapar|first=Romila|title=History of Early India: From the Origins to AD 1300|publisher=University of California Press|year=2004|isbn=978-0-520-24225-8|pages=16–17}}</ref> In modern history, they focused on Congress, Gandhi, Nehru and high level politics. It highlighted the Mutiny of 1857 as a war of liberation, and Gandhi's 'Quit India' begun in 1942, as defining historical events. This school of historiography has received criticism for [[Elitism]].<ref>{{cite web|url=http://pages.ucsd.edu/~rfrank/class_web/ES-200C/Articles/Guha.pdf|title=Ranjit Guha, "On Some Aspects of Historiography of Colonial India"}}</ref> Historians in this school included [[Rajendralal Mitra]], [[R. G. Bhandarkar]], [[Romesh Chunder Dutt]], [[Anant Sadashiv Altekar]], [[K. P. Jayaswal]], [[Hem Chandra Raychaudhuri]], [[Radha Kumud Mukherjee]], [[R. C. Majumdar]], and [[K. A. Nilakanta Sastri]] ,.<ref name=":0a" /> === Marxist School === In India, Marxist Historiography takes the form of Marxian historiography where Marxian techniques of analysis are used but Marxist political intentions and prescriptions are discarded. The Marxian historiography of India uses the method of [[historical materialism]] and has focused on studies of economic development, land ownership, and [[class conflict]] in precolonial India and [[deindustrialisation|deindustrialization]] during the colonial period.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993">Bagchi, Amiya Kumar (January 1993). "Writing Indian History in the Marxist Mode in a Post-Soviet World". Indian Historical Review. 20 (1/2): 229–244.</ref> [[Bhupendranath Datta|B. N. Datta]], and [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] are considered the founding fathers of Marxist historiography in India. D. D. Kosambi was apologetic of the revolution of [[Mao]] and thought of Indian Prime Minister [[Jawaharlal Nehru]]'s policies as pro-capitalist. Kosambi, a polymath, viewed Indian History from a Marxist viewpoint. The other Indian scholars of Marxian historiography are [[Ram Sharan Sharma|R. S. Sharma]], [[Irfan Habib]], [[D. N. Jha]], and [[K. N. Panikkar]].<ref>Bottomore, T. B. 1983. ''A Dictionary of Marxist thought''. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press.</ref> Other historians such as [[Satish Chandra (historian)|Satish Chandra]], [[Romila Thapar]], [[Bipan Chandra]], [[Arjun Dev (historian)|Arjun Dev]], and [[Dineshchandra Sircar]], are sometimes referred to as "influenced by the Marxian approach to history."<ref>Guichard, Sylvie (2010), The Construction of History and Nationalism in India, Routledge, p. 87, ISBN 978-1136949319</ref> One debate in Indian history that relates to a [[historical materialist]] schema is on the nature of [[feudalism]] in India. [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] in the 1960s outlined the idea of "feudalism from below" and "feudalism from above". Element of his feudalism thesis was rejected by R.S. Sharma in his monograph [[Indian Feudalism]] (2005) and various other books,<ref>Purohit, Vinayak. 1988. Arts of transitional India twentieth century. Bombay: Popular Prakashan.</ref><ref>R S Sharma, Indian Feudalism (book), 2005</ref><ref>R S Sharma, Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation, Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177-85</ref><ref>R S Sharma, India's Ancient Past, Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India, Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> However R. S. Sharma also largely agrees with Kosambi in his various other books.<ref>R S Sharma, ''[[Indian Feudalism (book)]], 2005''</ref><ref>R S Sharma, ''Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation'', Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177–85</ref><ref>R S Sharma, ''India's Ancient Past'', Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, ''The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India'', Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> Most Indian Marxian historians argue that the economic origins of communalism are feudal remnants and the economic insecurities caused by slow development in India.<ref>{{cite book|title=Dalit women in India: issues and perspective|page=138|first=Prahlad|last=Jogdand|year=1995}}</ref> Even non-academic and laymen contributions to Marxist Historiography exist in India. The book "Coffee Housinte Katha" (The Story of Coffee House), written in [[Malayalam]], a regional language of India, spoken in the state of [[Kerala]], by one of the leaders of the Indian Coffee House Movement, [[Nadakkal Parameswaran Pillai]], is an example of this. Politicians like [[Shripad Amrit Dange]] have also contributed to Marxian historiography. ==== Criticism ==== The Marxian school of Indian historiography is accused of being too ideologically influenced.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993" /> Though influenced by Marxist theory [[B. R. Ambedkar]] criticized Marxists, as he deemed them to be unaware or ignorant of the specifics of caste issues.<ref>Padovani, Florence. Development-Induced Displacement in India and China: A Comparative Look at the Burdens of Growth. Rowman & Littlefield. Bhimrao Ambedkar himself, who criticized Indian Marxists</ref><ref>Jadhav, Narendra (1991). "Neglected Economic Thought of Babasaheb Ambedkar". Economic and Political Weekly. 26 (15): 980–982. ISSN 0012-9976. JSTOR 4397927.</ref> Also though most criticisms of Marxian historiography is levied by people who are not historians, some historians have debated Marxian historians and critically examined their analysis of the [[history of India]]. Many have alleged that Marxian historians used [[Historical negationism|negationism]] to whitewash some of the atrocities committed by [[Islamic rulers in the Indian subcontinent|Muslim rulers]] in the Indian Subcontinent.<ref>{{cite book|title=The Legacy of Muslim Rule in India|quote=Marxists who always try to cover up the black spots of Muslim rule with thick coats of whitewash|first=Kishori Saran|last=Lal|publisher=Aditya Prakashan|page=67}}</ref><ref>{{cite book|title=Indian Politics, Then and Now: Essays in Historical Perspective|first=K|last=Seshadri|publisher=Pragatee Prakashan|page=5|quote=certain attempts made by some ultra-Marxist historians to justify and even whitewash tyrannical emperors of the medieval India}}</ref><ref>{{cite book|title=Studies in World Affairs, Volume 1|first=KR|last=Gupta|year=2006|publisher=Atlantic Publisher|page=249|isbn=9788126904952|url=https://books.google.com/books?id=Hw9uf7sRKtIC&pg=PA249}}</ref><ref>{{cite book|title=Al-Hind the Making of the Indo-Islamic World: The Slave Kings and the Islamic Conquest : 11th–13th Centuries|year=1991|url=https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink|url-access=limited|last=Wink|first=André|publisher=Brill|page=[https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink/page/n160 309]|quote="apologists for Islam, as well as some Marxist scholars in India have sometimes attempted to reduce Islamic iconoclasm.."}}</ref> Since the late 1990s, [[Hindu nationalism|Hindu nationalist]] scholars especially have theorized that the Marxian tradition in India neglected what they believe to be the country's 'illustrious past' based on Vedic-[[puranic chronology]] and other [[Pseudohistory|pseudo-historical]] [[Historical revisionism|revisionist]] narratives of history, the historians are held responsible for aiding or defending [[Islam in India|Muslims]], who figure in Hindu nationalist discourse as the enemy.<ref>Jha, D.N. (1996). Society and Ideology in India: Essays in Honour of Prof. R.S. Sharma. New Delhi, India: Munshiram Manoharlal Publishers Pvt. Ltd. ISBN 978-8121506397.</ref><ref>Historian: Prof Irfan Habib outlookindia.com. Magazine | 23 April 2007. Retrieved 15 January 2013</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=u0RZBwAAQBAJ&pg=PA98|title=The Construction of History and Nationalism in India: Textbooks, Controversies and Politics|last=Guichard|first=Sylvie|year=2010|publisher=Routledge |isbn=9781136949319}}</ref> An example of such a view is [[Arun Shourie]]'s ''[[Eminent Historians]]'' (1998)<ref>Bryant, E. E. (2014). ''Quest for the Origins of Vedic Culture: The Indo-Aryan Migration Debate''. Cary, US: Oxford University Press {{ISBN|978-0195169478}}</ref> and ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks'' (2000), by [[Meenakshi Jain]].<ref name="Times14July">{{cite news |title=From having legs hacked off to getting Rajya Sabha foothold: A Master's journey of grit |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |access-date=14 July 2025 |work=The Times of India |date=14 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250714044603/https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |archive-date=14 July 2025}}</ref><ref name="v282">{{cite web | title=Why Meenakshi Jain Has Been Nominated To Rajya Sabha | website=[[News18]] | date=15 July 2025 | url=https://www.news18.com/opinion/opinion-why-meenakshi-jain-has-been-nominated-to-rajya-sabha-9442669.html | access-date=18 July 2025}}</ref> === Subaltern School === The "subaltern school", was begun in the 1980s by [[Ranajit Guha]] and [[Gyan Prakash]].<ref>{{cite journal |last=Prakash |first=Gyan |date=December 1994 |title=Subaltern studies as postcolonial criticism |journal=American Historical Review |volume=99 |issue=5 |pages=1475–1500 |doi=10.2307/2168385|jstor=2168385 }}</ref> It focuses attention away from the elites and politicians to "history from below", looking at the peasants using folklore, poetry, riddles, proverbs, songs, oral history and methods inspired by anthropology. It focuses on the colonial era before 1947 and typically emphasises caste and downplays class, to the annoyance of the Marxist school.<ref>{{cite journal |last=Roosa |first=John |date=2006 |title=When the Subaltern Took the Postcolonial Turn |journal=Journal of the Canadian Historical Association |volume=17 |issue=2 |pages=130–147 |doi=10.7202/016593ar|doi-access=free }}</ref> ==== Criticism ==== {{see|Subaltern Studies#Criticism}} === Hindutva Approach === Hindutva ({{Translation|Hinduness}}) is the predominant form of [[Hindu nationalism]] in India.<ref>{{Cite web|last=Purandare|first=Vaibhav|date=22 August 2019|title=Hindutva is not the same as Hinduism said Savarkar|url=https://www.telegraphindia.com/india/hindutva-is-not-the-same-as-hinduism-said-savarkar/cid/1699550|access-date=23 December 2020|website=telegraphindia.com}}</ref> The Hindutva movement has been described as a variant of "right-wing extremism",<ref name="Leidig">{{Cite journal|last=Leidig|first=Eviane|date=17 July 2020|title=Hindutva as a variant of right-wing extremism|journal=Patterns of Prejudice|volume=54|issue=3|pages=215–237|doi=10.1080/0031322X.2020.1759861|issn=0031-322X|doi-access=free|hdl=10852/84144|hdl-access=free}}</ref> adhering to a concept of homogenised majority and [[cultural hegemony]].<ref name="j3517631">{{cite journal |title=Fascism of our times |jstor=3517631 |author=Prabhat Patnaik |journal=Social Scientist |volume=21 |issue=3/4|pages=69–77 |year=1993 |doi=10.2307/3517631}}</ref><ref>{{harvnb|Frykenberg|2008|pages=178–220}}: "This essay attempts to show how — from an analytical or from an historical perspective — Hindutva is a melding of Hindu fascism and Hindu fundamentalism."</ref> Some analysts dispute the identification of Hindutva with fascism, and suggest Hindutva is an extreme form of [[conservatism]]. Hindutva approach to history exists to create a version of history to support the Hindu nationalist demands for [[Hindutva#Views on Indian history|Hindu Rashtra]] in Indian society.<ref name="Menon 28–30">{{cite magazine |last=Menon |first=Latha |date=August 2004 |title=Coming to Terms with the Past: India |magazine=History Today |volume=54 |issue=8 |pages=28–30}}</ref> It began with the writings of the developer and outliner of the [[Hindu Nationalism|Hindu Nationalist]] political ideology of [[Hindutva]] himself, [[Vinayak Damodar Savarkar]].{{sfn|Chandra|1989|p=145}}{{sfn|Keer|1966|p=143}} His works '[[The Indian War of Independence (book)|The Indian war of independence, 1857]]', 'Hindu-Pad-Padashahi (A Critical Review of the Hindu Empire of Maharashtra)', and 'Six Glorious Epochs of Indian History' contributed to and laid down the groundwork for this approach. However, this approach did not gain much traction until the 1990s.{{sfn|Goodrick-Clarke|1998|p=46}}<ref>{{Cite web|title=Resources|url=http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|access-date=2021-08-08|website=savarkar.org|language=en|archive-date=8 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210808095423/http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Visana|first=Vikram|date=5 November 2020|title=Savarkar before Hindutva: Sovereignty, Republicanism, and Populism in India, c.1900–1920|url=https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|journal=Modern Intellectual History|volume=18|issue=4|language=en|pages=1106–1129|doi=10.1017/S1479244320000384|s2cid=224983230|issn=1479-2443|access-date=25 July 2021|archive-date=30 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210930153956/https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> This approach is still in the process of development.<ref name="Menon 28–30" /> In March 2012, [[Diana L. Eck]], Professor of Comparative Religion and Indian Studies at [[Harvard University]], authored in her book "India: A Sacred Geography", that idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals and it wasn't just a cluster of regional identities and it wasn't ethnic or racial.<ref name="scroll.in">{{cite web|url=http://scroll.in/article/802047/theres-an-idea-of-india-from-early-times-much-before-the-mughals-or-the-british-scholar-diana-eck|title=Harvard scholar says the idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals|date=20 January 2016 }}</ref><ref name="In The Footsteps of Pilgrims">{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/leisure/story/20120618-review-of-diana-leck-india-a-sacred-geography-758709-2012-06-09|title=In The Footsteps of Pilgrims |date=9 June 2012 }}</ref><ref>{{cite magazine |url=https://www.economist.com/books-and-arts/2012/03/24/the-heavens-and-the-earth |title=India's spiritual landscape: The heavens and the earth |magazine =The Economist |date=24 March 2012}}</ref><ref name="Dalrymple">{{cite news |last=Dalrymple |first=William |date=27 July 2012 |title=India: A Sacred Geography by Diana L Eck – review |url=https://www.theguardian.com/books/2012/jul/27/india-sacred-geography-eck-review |newspaper=The Guardian}}</ref> This approach is noted for denying the [[Indo-Aryan migrations]], as they consider those whose ancestry and religion have origins outside of the Indian subcontinent to be aliens, namely Muslims, Christians, and communists. This approach states that only the Hindus are the legitimate heirs of South Asia.{{Sfn|Thapar|2004|p=14}} ==== Saffronisation ==== [[Saffronisation]], a process of introduction of right-wing policies that implement a Hindu nationalist agenda onto school textbooks by attempting to glorify Hindu contributions to Indian history while undermining other contributions, has become prominent. The [[Bharatiya Janata Party]] (BJP) has said that several Indian history textbooks had overt Marxist or Eurocentric political overtones.<ref name=":2">{{cite journal|last=Bhattacharya|first=Neeladri|date=2009|title=Teaching History in Schools: The Politics of Textbooks in India|journal=History Workshop Journal|volume=67|issue=67|pages=99–110|doi=10.1093/hwj/dbn050|jstor=40646212|s2cid=154421051}}</ref> The BJP has had trouble changing the textbooks because many states in which the BJP is not in power have blocked saffronisation efforts. The BJP, citing a rigid anti-Hindu agenda, restructured NCERT and the Indian Council of Historical Research (ICHR) to make textbooks conform to the BJP's Hindu nationalist platform.<ref>{{cite book|last=Bénéï|first=Veronique|title=Manufacturing Citizenship: education and nationalism in Europe, South Asia, and China|publisher=Routledge|year=2005|isbn=0-415-36488-4|location=New York, NY|pages=156–159}}</ref> In states where the BJP had control of the local government, textbooks were changed extensively to favor a Hindu nationalist narrative.<ref name=":1" /> These changes included the omission of caste-based exclusion and violence throughout Indian history and the exclusion or minimization of contributions to Indian society made by Muslims.<ref name="Raghavan">{{cite news|author=Raghavan, B. S.|title=Saffronisation|date=12 September 2001|newspaper=[[The Hindu]]|url=http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20070514123440/http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-date=14 May 2007|url-status=live}}</ref> After a rival political party, the [[Indian National Congress]], came into power, efforts were undertaken in 2004 to reverse the saffronisation of textbooks previously made by BJP.<ref name="The Guardian">{{cite news |last=Ramesh |first=Randeep |url=https://www.theguardian.com/world/2004/jun/26/india.schoolsworldwide |title=Another rewrite for India's history books |work=The Guardian |date=25 June 2004 |access-date=10 March 2016}}</ref> When the ''[[Hindustan Times]]'' reviewed the issue of saffronisation of Indian textbooks in late 2014, it noted that right-wing efforts to change how textbooks recount history faced "some difficulty as it lacks credible historians to back its claims."<ref>{{cite news|last=Raza |first=Danish | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffronising-textbooks-where-myth-and-dogma-replace-history/story-CauM4dmmsPGrjZ3APAvNxO.html |title=Saffronising textbooks : Where myth and dogma replace history |work=Hindustan Times |date=8 December 2014 |access-date=9 March 2016}}</ref> The [[India#Medieval India|medieval period]] in India is one such hotly-contested epoch among historians. Since there can be no true consensus about that era due to divided and deeply entrenched political motivations, history for that period is highly subjective and particularly vulnerable to the influence of the textbook writer's sympathies and outlook. "The choice of the textbook writer is more decisive than anything else," it was noted in a report in ''The Hindu''.<ref name="Amrik Singh">{{cite news|last=Singh|first=Amrik|date=25 August 2001|title=Saffronisation and textbooks|url=http://www.thehindu.com/2001/08/25/stories/05252524.htm|work=[[The Hindu]]|access-date=10 March 2016}}{{dead link|date=April 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> Critics have said that the changes to the textbooks have portrayed the medieval period as "a dark age of Islamic colonial rule which snuffed out the glories of the Hindu and Buddhist empires that preceded it".<ref name="The Guardian" /> Another trap in the politicisation of history relates to contention over the state of [[Jammu and Kashmir (union territory)|Jammu and Kashmir]].<ref name="Amrik Singh" /> By mid-2015, ''[[The Times of India]]'' reported that the [[National Council of Educational Research and Training]], which is in charge of publishing textbooks, had participated in a meeting convened by the [[Ministry of Human Resource Development]], and during that meeting, the issue of changing textbooks was discussed. An official from the ICHR complained that the theme of nationalism did not receive proper treatment in textbooks, setting the stage for possible textbook revisions.<ref name=":1">{{cite news | last=Akshaya |first=Mukul | url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/education/news/Saffronization-fears-over-history-textbooks-rewrite-plans/articleshow/47792475.cms |title=Saffronization fears over history textbooks rewrite plans |work=The Times of India|date=24 June 2015 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of Rajasthan reportedly spent Rs 37 crore to reprint 36 textbooks used for classes 1 to 8 for the 2016–2017 academic session that will be based on an agenda that would promote Indian culture by including historical figures, such as [[Suraj Mal|Maharaja Surajmal]], Hem Chandra, and [[Guru Gobind Singh]]. The textbooks that had been approved up to the 2012–13 academic session were rendered obsolete under the rewriting of history, and those books were auctioned off. In total, 5,66 crore new textbooks were ordered printed for an agenda that critics described was intent on supporting the saffronisation of textbooks. Rajasthan (primary and secondary) education minister Vasudev Devnani denied the charge of saffronisation, but educationists described his decision as to the "Hinduisation of education" that occurs when right-wing forces come to power.<ref>{{cite news|last=Goswami |first=Rakesh | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffron-agenda-raje-scraps-cong-textbooks-spends-rs-37-cr-on-new-ones/story-U3JaMmx52f4YsuUfb3wlNK.html |title=Saffronisation ? Raje scraps Cong textbooks, spends Rs 37 cr on new ones |work=Hindustan Times |date=20 January 2016 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of [[Karnataka]] has reportedly ordered new textbooks for the 2017–18 academic session in an effort that academicians and critics have described as a "blatant attempt to saffronise textbooks".<ref>{{cite news| url=http://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/revised-textbooks-from-201718-academic-year/article7300069.ece |title=Revised textbooks from 2017–18 academic year|work=The Hindu |date=10 June 2015 |access-date=10 March 2016}}</ref> ==== Criticism ==== The Hindutva approach to history is based on ahistorical premises and treats mythology as history. According to [[Christophe Jaffrelot]], a French political scientist specialising in South Asia, the Hindutva ideology has roots in an era where the fiction in ancient Indian mythology and Vedic antiquity was presumed to be valid. This fiction was used to "give sustenance to Hindu ethnic consciousness".<ref name="Jaffrelot1996p77">{{cite book|author=Christophe Jaffrelot|title=The Hindu Nationalist Movement in India|url= https://books.google.com/books?id=Y2buDDwdgIsC|year= 1996|publisher= Columbia University Press|isbn= 978-0-231-10335-0|page=77}}</ref> Its strategy emulated the Muslim identity politics of the Khilafat movement after World War I, and borrowed political concepts from the West –&nbsp;mainly German.<ref name="Jaffrelot1996p77" /> Hindutva organizations treat events in [[Hindu mythology]] as history.<ref name="R. Ramachandran">{{cite web|author=R. Ramachandran|date=1 February 2019|title=Science circus|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/science-and-technology/article26004777.ece}}</ref><ref name="Ziya Us Salam">{{cite web|author=Ziya Us Salam|title=Age of unreason|website=Frontline|date=20 June 2018 |url=https://frontline.thehindu.com/cover-story/article24200525.ece}}</ref><ref name="Meera Nanda">{{cite web|author=Meera Nanda|date=2 January 2004|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|title=Postmodernism, Hindu nationalism and 'Vedic science'|access-date=23 March 2022|archive-date=12 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200812120255/https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|url-status=dead}}</ref><ref name="Truschke">{{Cite journal|last=Truschke|first=Audrey|date=15 December 2020|title=Hindutva's Dangerous Rewriting of History|url=http://journals.openedition.org/samaj/6636|journal=South Asia Multidisciplinary Academic Journal|language=fr|issue=24/25|doi=10.4000/samaj.6636|issn=1960-6060|doi-access=free}}</ref> Hindutva organizations have been criticized for their belief in statements or practices that they claim to be both scientific and factual but are incompatible with the [[scientific method]].<ref>{{citation |first=Meera |last=Nanda |title=Hindutva's science envy |url=http://www.frontline.in/science-and-technology/hindutvas-science-envy/article9049883.ece |newspaper=Frontline |date=16 September 2016 |access-date=14 October 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://scroll.in/article/865872/from-dissing-darwin-to-yogic-farming-a-short-history-of-the-bjps-brush-with-pseudoscience|title=From dissing Darwin to yogic farming: A short history of the BJP's brush with pseudoscience|date=21 January 2018 }}</ref> According to [[Anthony Parel]], a historian and political scientist, Savarkar's ''Hindutva, Who is a Hindu?'' published in 1923 is a fundamental text of Hindutva ideology. It asserts, states Parel, India of the past to be "the creation of a racially superior people, the Aryans. They came to be known to the outside world as Hindus, the people beyond the Indus River. Their identity was created by their race (jati) and their culture (Sanskriti). All Hindus claim to have in their veins the blood of the mighty race incorporated with and descended from the Vedic fathers. They created a culture — an ensemble of mythologies, legends, epic stories, philosophy, art and architecture, laws and rites, feasts, and festivals. They have a special relationship to India: India is to them both fatherland and holy land." The Savarkar's text presents the "Hindu culture as a self-sufficient culture, not needing any input from other cultures", which is "an unhistorical, narcissistic and false account of India's past", states Parel.<ref name="Parel2006p42">{{cite book|author=Anthony J. Parel|title=Gandhi's Philosophy and the Quest for Harmony|url= https://books.google.com/books?id=MQhz0fW0HZUC |year=2006|publisher= Cambridge University Press|isbn=978-0-521-86715-3|pages=42–43}}</ref> The premises of early Hindu nationalist thought, states Chetan Bhatt, reflected the colonial era European scholarship and Orientalism of its times.<ref name="Bhatt2001p11" /> The idea of "India as the cradle of civilization" (Voltaire, Herder, Kant, Schlegel), or as "humanity's homeland and primal philosophy" (Herder, Schlegel), or the "humanism in Hindu values" (Herder), or of Hinduism offering redemption for contemporary humanity (Schopenhauer), along with the colonial-era scholarship of Frederich Muller, Charles Wilkins, William Jones, Alexander Hamilton, and others were the natural intellectual matrix for Savarkar and others to borrow and germinate their Hindu nationalist ideas.<ref name="Bhatt2001p11">{{cite book|author=Chetan Bhatt|title=Hindu nationalism: origins, ideologies and modern myths|url=https://books.google.com/books?id=W2PXAAAAMAAJ|year=2001|publisher=Berg|isbn=978-1-85973-343-1|pages=11–12}}</ref> [[Chakravarthi Ram-Prasad]], a Fellow of the British Academy and a scholar of Politics and Philosophy of Religion, states that Hindutva is a form of nationalism that is expounded differently by its opponents and its proponents.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> The opponents of Hindutva either consider it as a fundamentalist ideology that "aims to regulate the working of civil society with the imperatives of Hindu religious doctrine", or as another form of fundamentalism while accepting that Hinduism is a diverse collection of doctrines, is complex and is different from other religions. According to Ram-Prasad, the proponents of Hindutva reject these tags, viewing it to be their right and a desirable value to cherish their religious and cultural traditions.<ref name="Ram‐Prasad1993p285">{{cite journal | last=Ram-Prasad | first=C. | title=Hindutva ideology: Extracting the fundamentals | journal=Contemporary South Asia | volume=2 | issue=3 | year=1993 | doi=10.1080/09584939308719718 | pages=285–309}}</ref> The Hindutva ideology according to Savarkar, states Ram-Prasad, is a "geography, race, and culture" based concept. However, the "geography" is not strictly territorial but is an "ancestral homeland of a people", and the "race" is not biogenetic but described as the historic descendants of the intermarriage of Aryans, native inhabitants, and "different peoples" who arrived over time.<ref name="Flood2008p527" /> So, "the ultimate category for Hindutva is culture", and this culture is "not strictly speaking religious if by religion is meant a commitment to certain doctrines of transcendence", he states.<ref name="Flood2008p527">{{cite book|author=C. Ram-Prasad|editor=Gavin Flood|title=The Blackwell Companion to Hinduism|url=https://books.google.com/books?id=SKBxa-MNqA8C |year=2008|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-99868-7|pages=527–528}}</ref> The proponents state that in the Hindutva thought, there is a kernel of coherent and justifiable thesis about the Indian culture and history.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> Hindutva ideology has been linked to threats to academics and students, both in India and the United States.<ref name="Venugopal, Arun">{{Cite web|last=Venugopal, Arun|date=21 July 2021|title=At Rutgers, and Beyond, Scholars Are Under Attack For Their Critique of India's Far-Right Government|url=http://gothamist.com/news/at-rutgers-and-beyond-scholars-are-under-attack-for-their-critique-of-indias-far-right-government|access-date=21 July 2021|website=Gothamist|language=en}}</ref><ref name=":0b">{{Cite web|title=American Scholars of India Confront a Rise in Threats {{!}} WNYC {{!}} New York Public Radio, Podcasts, Live Streaming Radio, News|url=https://www.wnyc.org/story/american-scholars-india-confront-rise-threats/|access-date=6 September 2021|website=WNYC|language=en}}</ref> For instance, in 2011, Hindutva activists successfully led a charge to remove an essay about the multiple narratives of Ramayanas from Delhi University's history syllabus.<ref name="The Hindu">{{Cite news|last=N|first=Vijetha S.|date=15 October 2011|title=Historians protest as Delhi University purges Ramayana essay from syllabus|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/Historians-protest-as-Delhi-University-purges-Ramayana-essay-from-syllabus/article13372074.ece|access-date=11 July 2021|issn=0971-751X}}</ref> [[Romila Thapar]], a world-renowned historian, has faced Hindutva-led attacks, with the claims that her works present Marxist and [[Eurocentric]] points of view.<ref name="washingtonpost.com">{{Cite news|title=In the battle over India's history, Hindu nationalists square off against a respected historian|language=en-US|newspaper=Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/india-romila-thapar-dissent/2021/01/02/1a79ca54-4070-11eb-b58b-1623f6267960_story.html|access-date=11 July 2021|issn=0190-8286}}</ref> Hindutva scholars like [[Rajiv Malhotra]] has been responsible for pushback against [[White people|white]] scholars specialising on South Asia and Hinduism based in North America, including [[Wendy Doniger]] and [[Sheldon Pollock]] on grounds of their supposed [[Evangelism|vested interests]] & [[Racism|racial prejudices]] [[Anti-Indian sentiment|against Indians]].<ref name="insidehighered.com">{{Cite web|title=Scholars who study Hinduism and India face hostile climate|url=https://www.insidehighered.com/news/2016/04/12/scholars-who-study-hinduism-and-india-face-hostile-climate|access-date=11 July 2021|website=www.insidehighered.com|language=en}}</ref> Under BJP leadership, the Indian state has been accused of monitoring scholars and denying some research access.<ref name="The Nation">{{cite news |last1=Chaturvedi |first1=Vinayak |title=The Hindu Right and Attacks on Academic Freedom in the US |url=https://www.thenation.com/article/culture/hindu-right-academic-freedom/ |publisher=The Nation |date=December 2021}}</ref> In 2021, a group of North American-based scholars of South Asia formed a collective and published the Hindutva Harassment Field Manual to, they argue, answer the Hindutva threat to their academic freedom.<ref name="Prakash">{{Cite web|last=Prakash|first=Priyali|title='Targeted by hate': Audrey Truschke on why she helped write a 'Hindutva Harassment Field Manual'|url=https://scroll.in/article/999710/targeted-by-hate-audrey-truschke-on-why-she-helped-write-a-hindutva-harassment-field-manual|access-date=28 August 2021|website=Scroll.in|date=10 July 2021 |language=en-US}}</ref><ref name=":0b" /> They documented further incidents of Hindutva harassment of academics in North America, dating back to the 1990s.<ref name="Timeline">{{cite web |last1=SASAC |title=Timeline |url=https://www.hindutvaharassmentfieldmanual.org/timeline |website=Hindutva Harassment Field Manual}}</ref> The [[Association for Asian Studies]] noted that Hindutva, described as a "[[Majoritarianism|majoritarian]] ideological doctrine" different from [[Hinduism]], resorted to "increasing attacks on numerous scholars, artists, and journalists who critically analyze its politics".<ref name="asianstudies.org">{{Cite web|date=10 September 2021|title=AAS Statement on the Dismantling Global Hindutva Conference|url=https://www.asianstudies.org/aas-statement-on-the-dismantling-global-hindutva-conference/|access-date=11 September 2021|website=Association for Asian Studies|language=en-US}}</ref> == Assessments of the Impact of British imperialism on India == Debate continues about the [[Economy of India under the British Raj|economic impact of British imperialism on India]]. The issue was actually raised by conservative British politician [[Edmund Burke]] who in the 1780s vehemently attacked the East India Company, claiming that [[Warren Hastings]] and other top officials had ruined the Indian economy and society. Indian historian Rajat Kanta Ray (1998) continues this line of attack, saying the new economy brought by the British in the 18th century was a form of "plunder" and a catastrophe for the traditional economy of Mughal India. Ray accuses the British of depleting the food and money stocks and imposing high taxes that helped cause the terrible famine of 1770, which killed a third of the people of Bengal.<ref>Rajat Kanta Ray, "Indian Society and the Establishment of British Supremacy, 1765–1818", in ''The Oxford History of the British Empire: vol. 2, The Eighteenth Century'', ed. P. J. Marshall, (1998), pp. 508–529.</ref> Rejecting the Indian nationalist account of the British as alien aggressors, seizing power by brute force and impoverishing all of India, British historian [[P. J. Marshall]] argues that the British were not in full control but instead were players in what was primarily an Indian play and in which their rise to power depended upon excellent cooperation with Indian elites. Marshall admits that much of his interpretation is still rejected by many historians.<ref>P. J. Marshall, "The British in Asia: Trade to Dominion, 1700–1765," in ''The Oxford History of the British Empire: vol. 2, The Eighteenth Century'', ed. P. J. Marshall, (1998), pp. 487–507.</ref> Marshall argues that recent scholarship has reinterpreted the view that the prosperity of the formerly benign Mughal rule gave way to poverty and anarchy. Marshall argues the British takeover did not make any sharp break with the past. The British largely delegated control to regional Mughal rulers and sustained a generally prosperous economy for the rest of the 18th century. Marshall notes the British went into partnership with Indian bankers and raised revenue through local tax administrators and kept the old Mughal rates of taxation. Professor Ray agrees that the East India Company inherited an onerous taxation system that took one-third of the produce of Indian cultivators.<ref>Marshall, "The British in Asia: Trade to Dominion, 1700–1765"</ref> ===Insecurity of the Raj=== In the 20th century historians generally agreed that imperial authority in the Raj had been secure in the 1800–1940 era. Various challenges have emerged. Mark Condos and Jon Wilson argue that the Raj was chronically insecure.<ref>Mark Condos, ''The Insecurity State: Punjab and the Making of Colonial Power in British India'' (Cambridge University Press, 2017).</ref><ref>Jon Wilson, ''India conquered: Britain's Raj and the chaos of empire'' (Simon and Schuster, 2016).</ref> They argue that the irrational anxiety of officials led to a chaotic administration with minimal social purchase or ideological coherence. The Raj was not a confident state capable of acting as it chose, but rather a psychologically embattled one incapable of acting except in the abstract, the small scale, or short term.<ref>Joshua Ehrlich, "Anxiety, Chaos, and the Raj." ''Historical Journal'' 63.3 (2020): 777–787. DOI: https://doi.org/10.1017/S0018246X1900058X</ref> == See also == * [[Adivasi]] * [[History of India]] * [[Historiography of the British Empire]] == References == {{Reflist}} ===Works cited=== * {{citation |last=Chandra |first=Bipan |title=India's Struggle for Independence |year=1989 |publisher=Penguin Books India |location=New Delhi |isbn=978-0-14-010781-4 }} * {{Cite book |editor-last=Defrémery |editor-first = C. |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=B.R. |title=Voyages d'Ibn Batoutah (Volume 1) |publisher= Société Asiatic |year=1853 |place=Paris |language=French, Arabic |url=https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ}} * {{Cite book |last=Dunn |first=Ross E. |author-link=Ross E. Dunn |title=The Adventures of Ibn Battuta |publisher=University of California Press |year=2005 |orig-year=1986 |isbn=978-0-520-24385-9 }} * {{citation|last=Eggermont|first=P. H. L.|title=The Purāņa Source of Merutuṅga's List of Kings and the Arrival of the Śakas in India|year=1969|url=https://books.google.com/books?id=ks4UAAAAIAAJ}} * {{Citation |last=Goodrick-Clarke |first=Nicholas |author-link=Nicholas Goodrick-Clarke |title=Hitler's Priestess: Savitri Devi, the Hindu-Aryan Myth and Neo-Nazism |title-link=Hitler's Priestess |publisher=[[New York University Press]] |year=1998 |isbn=978-0-8147-3111-6 |language=en}} * {{cite book |last1=Keer |first1=Dhananjay |title=Veer Savarkar |date=1966 |publisher=Popular Prakashan |url=https://books.google.com/books?id=aCALAQAAIAAJ |language=en |oclc=582786373}} * {{cite book |first=Robert |last=Frykenberg |chapter=Hindutva as a Political Religion: An Historical Perspective |editor1=R. Griffin |editor2=R. Mallett |editor3=J. Tortorice |title=The Sacred in Twentieth-Century Politics: Essays in Honour of Professor Stanley G. Payne |year=2008 |url=https://books.google.com/books?id=JGOHDAAAQBAJ |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-0-230-24163-3 |pages=178–200 }} ==Bibliography== * Balagangadhara, S. N. (2012). Reconceptualizing India studies. New Delhi: Oxford University Press. * Bhattacharjee, J. B. ''Historians and Historiography of North East India'' (2012) * {{cite book|last=Bannerjee|first= Dr. Gauranganath |title=India as known to the ancient world|url=https://archive.org/stream/indiaasknowntoan00banerich#page/n3/mode/2up|year=1921|publisher=Humphrey Milford, Oxford University Press, London}} * Bose, Mihir. "India's Missing Historians: Mihir Bose Discusses the Paradox That India, a Land of History, Has a Surprisingly Weak Tradition of Historiography", ''History Today'' 57#9 (2007) pp 34+. [https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110915152404/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 |date=15 September 2011 }} *Chakrabarti, Dilip K.: Colonial Indology, 1997, Munshiram Manoharlal: New Delhi. * Palit, Chittabrata, ''Indian Historiography'' (2008). *Indian History and Culture Society., Devahuti, D. (2012). Bias in Indian historiography. * Elliot, Henry Miers; John Dowson (1867–77). ''The History of India, as told by its own historians. The Muhammadan Period''. London: Trübner and Co. * [[Meenakshi Jain|Jain, Meenakshi]] [https://archive.org/details/flawed-narratives-history-in-the-old-ncert-textbooks-of-satish-chandra-by-meenakshi-jain ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks - A random survey of Satish Chandra’s “Medieval India''], NCERT 2000 * Inden, R. B. (2010). Imagining India. Bloomington, Ind: Indiana University Press. * Jain, M. The India They Saw : Foreign Accounts (4 Volumes) Delhi: Ocean Books, 2011. * Kahn, Yasmin. "Remembering and Forgetting: South Asia and the Second World War' in Martin Gegner and Bart Ziino, eds., ''The Heritage of War'' (Routledge, 2011) pp 177–193. * Mantena, R. (2016). Origins of modern historiography in India: Antiquarianism and philology 1780–1880. Palgrave Macmillan. * Mittal, S. C ''India distorted: A study of British historians on India'' (1995), on 19th century writers * [[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970) {{ISBN|9782102227356}} *{{cite book |first=Yvette Claire |last=Rosser |title=Curriculum as Destiny: Forging National Identity in India, Pakistan, and Bangladesh |year=2003 |publisher=University of Texas at Austin |type=Dissertation |url=http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |access-date=17 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911035259/http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |archive-date=11 September 2008 |url-status=dead }} *[[Arvind Sharma]], Hinduism and Its Sense of History (Oxford University Press, 2003) {{ISBN|978-0-19-566531-4}} * E. Sreedharan, A Textbook of Historiography, 500 B.C. to A.D. 2000 (2004) * Shourie, Arun (2014). Eminent historians: Their technology, their line, their fraud. Noida, Uttar Pradesh, India : HarperCollins Publishers. {{ISBN|9789351365914}} *{{cite book |title=Aryans and British India |first=Thomas R. |last=Trautmann |url=https://books.google.com/books?id=jR_LPnEH3GsC |year=1997 |location=Berkeley |publisher=University of California Press |isbn=978-0-585-10445-4}} *Viswanathan, G. (2015). Masks of conquest: Literary study and British rule in India. * Antonio de Nicolas, Krishnan Ramaswamy, and Aditi Banerjee (eds.) (2007), ''[[Invading the Sacred]]: An Analysis Of Hinduism Studies in America'' (Publisher: Rupa & Co.) * Vishwa Adluri, Joydeep Bagchee: ''The Nay Science: A History of German Indology''. Oxford University Press, New York 2014, {{ISBN|978-0199931361}} (''Introduction,'' p.&nbsp;1–29). * Warder, A. K., ''An introduction to Indian historiography'' (1972). * Winks, Robin, ed. ''The Oxford History of the British Empire: Volume V: Historiography'' (2001) * Weickgenannt, T. N. (2009). Salman Rushdie and Indian historiography: Writing the nation into being. Basingstoke: Palgrave Macmillan. {{Historiography}} [[Category:Historiography of India| ]] == قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسي == قومي ۽ علائقائي تاريخن جا مقصد به مختلف رهيا آهن. قومي تاريخ منتشر ۽ جدا جدا عنصرن کي هڪ قومي سڃاڻپ هيٺ گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، جڏهن ته علائقائي تاريخون پنهنجي ثقافتي قدرن، روايتن ۽ سياسي حيثيت کي اجاگر ڪري پنهنجي معاملن ۾ آزاد ڪردار ادا ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪن ٿيون. نوآبادياتي دور جي خاتمي ۽ نون ملڪن جي قيام کان پوءِ، پراڻين حدن جي تبديليءَ سبب قوم رياست ۽ صوبن جي وچ ۾ تضاد پيدا ٿيا. علائقن وٽ پنهنجي جدا تاريخ ۽ ثقافت هئي، جڏهن ته نئين قوم رياست کي پنهنجي تاريخ نئين زاويي سان ٺاهڻي هئي. اهڙي صورتحال ۾ قومي تاريخ ڪڏهن ڪڏهن سياسي غلبي، قومي سڃاڻپ جي تشهير ۽ علائقائي قوميتن جي دٻاءَ لاءِ استعمال ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == پاڪستان ۾ سنڌ جي علائقائي حيثيت == پاڪستان جي قيام وقت ملڪ ۾ پنج صوبا هئا، جن وٽ پنهنجي جدا سڃاڻپ موجود هئي. پاڪستان هڪ نئون ملڪ هو، تنهنڪري ان جي شروعاتي دور ۾ قومي وحدت ۽ قوم سازيءَ تي وڌيڪ زور ڏنو ويو. صوبي سان وابستگيءَ کي سرڪاري سطح تي ڪڏهن ڪڏهن تنقيد جو نشانو بڻايو ويو، ڇاڪاڻ ته ان کي قوم سازيءَ جي راهه ۾ رڪاوٽ سمجهيو ويندو هو. سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي سياسي عمل ۾ ٿيندڙ تبديلين کي ظاهر ڪري ٿي؛ جيئن جيئن سياسي جوڙجڪ بدلبي رهي، تيئن سنڌ جي تاريخ لکڻ جا رخ به تبديل ٿيندا رهيا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ هڪ الڳ حيثيت رکي ٿي، ڇاڪاڻ ته اها بنگال ۽ پنجاب وانگر ورهايل نه ٿي. سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي به پشتونن يا بلوچن وانگر ٻن يا وڌيڪ ملڪن ۾ وڏي پيماني تي ورهايل نه هئي. تاريخي ۽ جاگرافيائي طور سنڌ قديم زماني کان پنهنجي جداگانه سڃاڻپ رکي ٿي، جنهن ڪري اها پاڪستان جي ٻين صوبن کان هڪ خاص ۽ ممتاز حيثيت رکي ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي ۽ ورهاڱي کان اڳ جي تاريخ نويسي == تاريخ ڪنهن به علائقي کي تاريخي مرتبو ڏيڻ جو طاقتور ذريعو آهي، ڇاڪاڻ ته اها ان علائقي جون پاڙون ماضي ۾ ڳولي ٿي. ان شعور تحت ورهاڱي کان اڳ سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد سنڌ جي تاريخ کي نئين سر مرتب ڪرڻ هو. ان جي تاريخي رسالي ۾ سنڌ جي تاريخ جي مختلف پهلوئن تي تحقيقي مضمون شايع ٿيندا هئا. خاص طور قديم دور تي زور ڏنو ويو، ته جيئن سنڌ جي تاريخي قدامت ثابت ڪري سگهجي. جيئن ته هن سوسائٽيءَ ۾ هندو ۽ انگريز مؤرخ وڌيڪ سرگرم هئا، تنهنڪري تاريخ نويسيءَ ۾ سيڪيولر رجحان نمايان رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == ورهاڱي کان پوءِ سنڌي تاريخ نويسي == ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسي نون خيالن ۽ رجحانن سان سامهون آئي. ان جو مرڪزي نقطو اهو هو ته سنڌ تاريخي، ثقافتي ۽ لساني طور پاڪستان جي ٻين صوبن کان مختلف آهي. صوبائي سڃاڻپ تي زور ورهاڱي جي نتيجن سبب وڌيو. ڪراچي، جيڪا سنڌ جو اهم شهر ۽ بندرگاهه هئي، وفاقي علائقو قرار ڏئي نئين ملڪ جي گادي بڻائي وئي. سنڌ ان فيصلي خلاف احتجاج ڪيو، پر اهو احتجاج اثرائتو ثابت نه ٿيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي هندو آبادي وڏي پيماني تي لڏي وئي ۽ ان جي جاءِ تي اردو ڳالهائيندڙ آبادي آئي. هن تبديليءَ سنڌي قوميت کي ڪمزور ڪيو. ثقافتي ۽ لساني دٻاءَ کي منهن ڏيڻ لاءِ سنڌي دانشورن سنڌ جي تاريخ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ طرف ڌيان ڏنو، ته جيئن سنڌ جي جدا سڃاڻپ کي برقرار رکيو وڃي. ان مقصد لاءِ سنڌي ادبي بورڊ قائم ڪيو ويو، جنهن سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ تاريخي تحقيق جي حوصلا افزائي ڪئي. بورڊ سنڌ جي قديم کان جديد دور تائين نو جلدن ۾ جامع تاريخ شايع ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ سنڌ جي تاريخ بابت فارسي اصل ماخذ پڻ شايع ڪيا، ته جيئن مؤرخن کي بنيادي مواد ملي سگهي. انهن مان ڪجهه ڪتاب بعد ۾ سنڌي ۽ اردو ۾ ترجمو ٿيا، جنهن سان اردو پڙهندڙن لاءِ سنڌ جي تاريخ کي سمجهڻ جا نوان رستا کليا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == اسلام، عرب فتح ۽ باب الاسلام جو تصور == ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جي هڪ اهم خصوصيت سنڌ جي تاريخ ۾ اسلام جي ڪردار تي زور هو. عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ کي “باب الاسلام” يعني اسلام جو دروازو بڻائيندڙ واقعو سمجهيو ويو. محمد بن قاسم کي هڪ اهم تاريخي هيرو طور پيش ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته هن کي سنڌ ۾ اسلام آڻيندڙ فاتح طور بيان ڪيو ويو. اسلام پسند تاريخ نويسيءَ ۾ عرب فتح ۽ عرب فاتح سنڌ جي اسلامي سڃاڻپ جا وڏا نشان بڻيا، ۽ باب الاسلام جو تصور سالياني يادگيريءَ جو موضوع پڻ بڻيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سيد سليمان ندوي پنهنجي ڪتاب ''عرب و هند ڪي تعلقات'' ۾ عربن جي سنڌ فتح ۽ اتر هندستان تي ترڪن جي فتحن ۾ فرق بيان ڪيو. سندس خيال موجب سنڌ فتح ڪندڙ عرب اسلامي ماحول ۾ رهندا هئا ۽ اسلامي تعليمات کان واقف هئا، جڏهن ته ترڪ، افغان ۽ مغل حڪمران فقط نالي ماتر مسلمان هئا ۽ اسلامي تعليمات جا حقيقي نمائندا نه هئا. ان خيال موجب سنڌ جو اسلامي ڪردار پاڪستان جي ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پختو سمجهيو ويو.<ref name="SuleimanNadvi-ArabHind-1976">{{cite book |last=ندوي |first=سليمان |title=عرب و هند ڪي تعلقات |location=ڪراچي |year=1976 |pages=107، 192 }}</ref> محمد علي جناح جي هڪ تقرير جو حوالو پڻ ڏنو ويو، جنهن ۾ هن سنڌ کي خراج تحسين پيش ڪندي چيو ته پاڪستان حقيقت ۾ ان ڏينهن وجود ۾ آيو، جڏهن پهريون مسلمان سنڌ جي سرزمين تي آيو. ورهاڱي کان پوءِ هن تصور سنڌ کي ٻين صوبن کان اسلامي روايتن جي وارث طور الڳ ڏيکارڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سنڌ جو ڪردار == سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو ٻيو اهم پهلو آزاديءَ جي تحريڪ ۽ پاڪستان جي قيام ۾ سنڌ جي ڪردار تي زور آهي. سنڌ جي ماڻهن خلافت تحريڪ، هجرت تحريڪ ۽ ريشمي رومال تحريڪ ۾ سرگرم حصو ورتو. انهن تحريڪن سنڌ جي ماڻهن کي هندستان جي مسلمانن سان ويجهو آندو. سنڌ کي بمبئي کان جدا ڪرڻ جي جدوجهد پڻ هندستاني مسلمانن جي سياسي مطالبن لاءِ مددگار ثابت ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ پاڪستان جي قيام واري جدوجهد ۾ پنهنجي ڪردار تي به فخر ڪري ٿي. 1938ع ۾ شيخ عبدالمجيد سنڌي صوبائي مسلم ليگ جي اجلاس ۾ پاڪستان بابت قرارداد پيش ڪئي، جيڪا اڪثريت سان منظور ٿي. 1943ع ۾ سنڌ اسيمبلي پاڪستان قرارداد جي حمايت ڪئي. ان موقعي تي جي. ايم. سيد تقرير ڪندي چيو ته هندستان جا مسلمان جدا قوم آهن، ڇاڪاڻ ته انهن جي جدا تاريخ، ثقافت، ادب، روايتون ۽ سياسي توڙي معاشي نظام آهن؛ تنهنڪري انهن کي جدا وطن ڏنو وڃي.<ref name="MehranFreedomMovement1985">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |pages=17–18 }}</ref> سنڌ اسيمبلي 1946ع ۾ پاڪستان جي قرارداد جي حمايت ڪندڙ پهرين اسيمبلي طور پيش ڪئي وئي. 1985ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ جي رسالي ''مهراڻ'' آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر شايع ڪيو. ان جي اداريي ۾ چيو ويو ته پاڪستان جو حقيقي خالق سنڌ آهي. اداريي ۾ اهو به افسوس ظاهر ڪيو ويو ته پاڪستان جي قيام کان پوءِ سنڌ جي ڪردار کي ڄاڻي واڻي گهٽايو ويو؛ جهڙوڪ محمد علي جناح جي جنم ڀومي جهرڪ کي نظرانداز ڪري وزير مينشن ڪراچي کي اڳيان آڻڻ، ۽ سنڌي اڳواڻن جي خدمتن کي پاڪستان جي قيام ۾ مناسب طور تسليم نه ڪرڻ.<ref name="MehranFreedomMovement1985p5">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=5 }}</ref><ref name="MehranFreedomMovement1985p6">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=6 }}</ref> سنڌ طرفان پنهنجي اسلامي ڪردار ۽ آزاديءَ جي تحريڪ ۾ ڪردار تي زور ڏيڻ جو هڪ سياسي سبب صوبائي خودمختياريءَ جو مطالبو هو. سنڌ چاهيو ٿي ته مرڪز جو ڪردار صوبائي معاملن ۾ گهٽ کان گهٽ هجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == ون يونٽ ۽ سنڌي قومپرست تاريخ نويسي == سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ بنيادي تبديلي ون يونٽ جي دور ۾ آئي. 1955ع ۾ اولهه پاڪستان جا صوبا هڪ يونٽ ۾ ضم ڪيا ويا، جنهن سبب سنڌ پاڻ کي ٻيهر اهڙي صورتحال ۾ محسوس ڪيو، جهڙي طرح نوآبادياتي دور ۾ اها بمبئي پريزيڊنسيءَ جو حصو هئي. بمبئي جي جاءِ تي هاڻي لاهور جو غلبو محسوس ڪيو ويو. سنڌ پنهنجي سياسي آزادي ٻيهر وڃائي ويٺي. ون يونٽ جي عمل سنڌ جي ڪجهه سياستدانن جي موقعي پرستيءَ کي به ظاهر ڪيو، جن مرڪزي حڪومت سان گڏجي سنڌ کي ون يونٽ جو حصو بڻائڻ ۾ مدد ڪئي. ساڳئي وقت اهڙا اڳواڻ به سامهون آيا، جن ون يونٽ جي مخالفت ڪئي ۽ ان سبب تڪليفون برداشت ڪيون. هن دور سنڌ جي تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جو نئون تصور پيدا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ون يونٽ سنڌين کي سياسي طور وڌيڪ پختو ڪيو، ڇاڪاڻ ته سنڌ مجموعي طور پنجاب جي سياسي غلبي هيٺ تڪليفون ڀوڳيون. هن دور ۾ بئراج جي زرخيز زمين فوجي آفيسرن ۽ اعليٰ بيوروڪريٽن کي الاٽ ڪئي وئي، جنهن سان سنڌي هارين جا حق متاثر ٿيا. سرڪاري ملازمتن ۾ سنڌين کي مناسب حصو نه مليو، جنهن سبب وڌندڙ وچولي طبقي ۾ مايوسي پيدا ٿي. انهن تجربن کان پوءِ سنڌين محسوس ڪيو ته نه “باب الاسلام” واري حيثيت ۽ نه آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سندن ڪردار، انهن کي سندن حق ڏيارڻ ۾ مددگار ثابت ٿيا. ان احساس سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو رخ بدلائي ڇڏيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌي قومپرستي تاريخ جي تجزيي جو مرڪزي نقطو بڻجي وئي. ماضيءَ کي حال جي روشنيءَ ۾ پرکيو ويو، خاص طور پرڏيهي حملن جي اثرن کي هن انداز سان ڏٺو ويو ته سنڌ بار بار پرڏيهي غلبي سبب ڪيئن متاثر ٿي. پرڏيهي غلبي جي موضوع سنڌ جي اهڙي تصوير ٺاهي، جنهن ۾ سنڌ کي مظلوم ۽ استحصال جو شڪار علائقو طور پيش ڪيو ويو. ساڳئي وقت تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جي ڪردار کي نمايان ڪيو ويو، ته جيئن نئين نسل لاءِ ڪردار جا نمونا پيدا ڪيا وڃن.<ref name="MubarakAli1994p45">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=سنڌ خاموشي ڪي آواز |location=لاهور |year=1994 |page=45 }}</ref> == سيڪيولر قومپرست تعبير ۽ قديم سنڌ == سنڌي قومپرستيءَ هيٺ ٺهيل نئين تاريخ نويسي مذهبي نه پر سيڪيولر هئي. سنڌي ثقافت ۽ تهذيب جون پاڙون قديم ماضيءَ ۾ ڳوليون ويون ۽ دعويٰ ڪئي وئي ته سنڌ جي تهذيبي حيثيت بابلي، آشوري ۽ مصري تهذيبن جي برابر آهي. سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب سنڌين لاءِ فخر جو ذريعو بڻجي، ۽ موهن جو دڙو سنڌ جي قديم ماضيءَ جي علامت طور اڀريو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == جي. ايم. سيد جي تاريخي تعبير == جي. ايم. سيد سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ اهم نوان رجحان متعارف ڪرايا. هن عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ لاءِ برڪت نه، پر هڪ جارحيت قرار ڏنو. سندس خيال ۾ محمد بن قاسم به ٻين حمله آورن وانگر هڪ جارح هو، جنهن سنڌ جا وسيلا لٽيا. هن دليل لاءِ ساڳيو منطق استعمال ڪيو، جيڪو سليمان ندوي ترڪ حمله آورن بابت ڏنو هو. جي. ايم. سيد موجب اٺين صديءَ تائين اموي دور ۾ عرب حاڪمن جو اصل اسلامي روح ختم ٿي چڪو هو ۽ اهي دنياوي ۽ سامراجي طاقت بڻجي چڪا هئا؛ تنهنڪري سنڌ جي عرب فتح اسلام نه پر عرب سلطنت جي توسيع هئي.<ref name="ArisarGMSayyidp56">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=56 }}</ref> هن تعبير محمد بن قاسم کي هيرو مان جارح ۾ تبديل ڪيو ۽ راجا ڏاهر کي مادر وطن جو محافظ بڻايو، جنهن حمله آورن سان ٺاهه ڪرڻ بدران وڙهندي جان قربان ڪئي. جي. ايم. سيد چچ نامو ۽ جنت السنڌ جهڙن تاريخي ماخذن تي به تنقيد ڪئي، ڇاڪاڻ ته سندس خيال ۾ اهي حمله آورن جي واکاڻ ڪن ٿا ۽ پڙهندڙن کي حقيقي تاريخي شعور کان محروم ڪن ٿا.<ref name="ArisarGMSayyidp55">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=55 }}</ref> جي. ايم. سيد جي نظر ۾ سنڌ تي حملو ڪندڙ سڀ پرڏيهي فاتح هڪ ئي زمري ۾ اچن ٿا، ڀلي انهن جو مذهب ڪهڙو به هجي. انهن ۾ ايران جو دارا، عربن جو محمد بن قاسم، غزنيءَ جو محمود، دهليءَ جو علاؤالدين، قنڌار جو شاهه بيگ ارغون، مغلن جو خان خانان ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو چارلس نيپيئر شامل ڪيا ويا. انهن سڀني کي سنڌ جا غاصب ۽ تباهه ڪندڙ قرار ڏنو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidp58">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=58 }}</ref> == غدارن ۽ سورمن جو تصور == 1956ع کان پوءِ سياسي صورتحال سنڌ جي تاريخ کي “غدارن” ۽ “سورمن” جي انداز ۾ لکڻ طرف وٺي وئي. جيڪي ماڻهو ذاتي مفادن لاءِ سنڌ کي وڪڻندڙ سمجهيا ويا، انهن کي غدار چيو ويو، جڏهن ته جيڪي مادر وطن لاءِ قرباني ڏيندڙ سمجهيا ويا، انهن کي سورمو قرار ڏنو ويو. سنڌ جي دفاع ڪندڙن ۾ راجا ڏاهر، دودو سومرو، دريا خان، مخدوم بلاول، شاهه عنايت ۽ هوش محمد کي شامل ڪيو ويو. غدارن ۾ قاضي قاضن، نائومل ۽ مير علي مراد جا نالا کنيا ويا. هن تاريخ نويسيءَ جو پيغام اهو هو ته ڪيچ مڪران، ٺٽي، مياڻي ۽ دٻي ۾ وڙهيل سنڌ جي آزاديءَ جون جنگيون اڃا ختم نه ٿيون آهن، پر اها جنگ هر شهر ۽ ڳوٺ ۾ جاري آهي.<ref name="ArisarGMSayyidp63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=63 }}</ref> == مغل دور، تاريخ مظھر شاهجهاني ۽ پرڏيهي غلبو == سنڌ تي مغل دور جي پرڏيهي قبضي جا اثر بيان ڪرڻ لاءِ سنڌي ادبي بورڊ 1962ع ۾ يوسف ميرڪ جي اصل ماخذ ''تاريخ مظھر شاهجهاني'' شايع ڪئي. ان جو مقدمو پير حسام الدين راشدي لکيو. هن مقدمي ۾ خاص طور اهي واقعا چونڊيا ويا، جن ۾ ظلم ۽ استحصال جي تصوير ملي ٿي ۽ جيڪي سنڌ جي ان وقت جي سياسي حالت سان لاڳاپيل لڳندا هئا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962p21">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |page=21 }}</ref> پير حسام الدين راشدي، يوسف ميرڪ جي حوالي سان، سيوهڻ جي گورنر جي ظلم، ماڻهن کي ڪوڙا هڻڻ ۽ اذيت ڏيڻ جا واقعا بيان ڪيا. مغل عملدارن طرفان ماڻهن جي ملڪيت ضبط ڪرڻ، سندن وسيلن ۽ دولت کان محروم ڪرڻ، ڦورن ۽ ڌاڙيلن جي سرپرستي ڪرڻ ۽ ڳرا محصول لاڳو ڪرڻ جهڙا عمل بيان ڪيا ويا. نتيجي طور سيوهڻ جو علائقو برباد ٿيو، ڳوٺ ۽ شهر ويران ٿيا، ۽ ماڻهو پنهنجا گهر ڇڏي پري علائقن ۾ پناهه وٺڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962pp30-31">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |pages=30–31 }}</ref> == عثمان ڏيپلائي ۽ مزاحمتي ادب == پرڏيهي قبضي خلاف مزاحمت جو اظهار ادبي صورت ۾ به ٿيو. عثمان ڏيپلائي 1962ع ۾ پنهنجو تاريخي ناول ''سانگهڙ'' شايع ڪيو، جنهن جو موضوع انگريزن خلاف حرن جي جدوجهد هو. هن ناول سنڌ جي نئين نسل تائين اهو پيغام پهچايو ته سياسي غلبي ۽ حقن جي جدوجهد خلاف ڪيئن وڙهجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == سنڌ جي ثقافتي علامتون ۽ قوميت == سنڌ جي ماضيءَ جي عظمت بيان ڪرڻ کي به اهم سمجهيو ويو، ته جيئن سنڌين ۾ فخر جو احساس پيدا ٿئي. انهن علامتن ۾ موهن جو دڙو، ڄام نندي جو مقبرو، رني ڪوٽ، عمرڪوٽ جا قلعا، حيدرآباد جا بادگير، اجرڪ، رلي، ڪاشيءَ جو ڪم ۽ هالا جو فرنيچر شامل هئا. ادبي شخصيتن ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي، سچل سرمست ۽ سامي کي سنڌي ٻوليءَ کي شاهوڪار ڪندڙ ۽ سنڌي قومي شعور پيدا ڪندڙ شخصيتن طور پيش ڪيو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidpp62-63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |pages=62–63 }}</ref> سنڌي قومپرستيءَ جو بنياد مذهب بدران ٻولي ۽ علائقي تي رکيو ويو. هن خيال موجب جيڪي ماڻهو سنڌ ۾ رهن ٿا ۽ سنڌي ٻولي ڳالهائين ٿا، اهي سنڌي آهن. ٻن قومن واري نظريي کي رد ڪندي قوميت جو تصور سيڪيولر بنيادن تي قائم ڪيو ويو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == قومپرست تاريخ نويسيءَ تي تنقيد == قومپرست فريم ورڪ ۾ تاريخ لکڻ بابت تنقيد پڻ ڪئي وئي آهي. ڊاڪٽر مبارڪ علي موجب اهڙي تاريخ نويسيءَ ۾ ڪڏهن ڪڏهن حقيقتن کي مسخ ڪري يا چونڊي استعمال ڪيو ويو، ته جيئن اهي قومي بيانئي سان ٺهڪي اچن. تاريخي طريقيڪار کي مڪمل طور لاڳو ڪرڻ بدران جذباتي ۽ مبالغو آميز بيان اختيار ڪيو ويو. ان تاريخ نويسيءَ جو وڏو مقصد سياسي استعمال بڻجي ويو، جنهن سبب سنڌ جي تاريخ نويسي هڪ مرحلي تي بيهي رهي ۽ نون علمي موضوعن ڏانهن گهربل اڳڀرائي نه ڪري سگهي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == اڻلکيل ۽ نظرانداز ٿيل موضوع == سنڌ جي تاريخ اڃا مڪمل نه سمجهي وڃي ٿي. ڪيترائي موضوع اڃا وڌيڪ تحقيق گهرن ٿا، جهڙوڪ زرعي ڍانچي ۾ تبديليون، نون ٽيڪنالاجيڪل طريقن جو تعارف، هارين جو ڪردار، هاري بغاوتن جو وجود يا عدم وجود، سنڌ جا پاڙيسري ملڪن سان لاڳاپا، ثقافتي ۽ واپاري رابطا، اميلن ۽ ڀائيبندن جو سماجي ڪردار، ۽ سنڌ ۾ مذهب جو ڪردار، خاص طور نانڪ پنٿين ۽ سکن جي حوالي سان. ڪلاڊ مارڪووٽس جي ڪتاب ''The Global World of the Indian Merchants (1750–1967)'' ۾ شڪارپوري ۽ حيدرآبادي واپارين جي عالمي تجارتي سرگرمين کي بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو سنڌ جي مؤرخن وٽ اڳ ۾ گهڻو نظرانداز ٿيل موضوع رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == نتيجو == سنڌ جي تاريخ نويسي قومي تاريخ، علائقائي سڃاڻپ، اسلامي بيانئي، آزاديءَ جي تحريڪ، ون يونٽ، سنڌي قومپرستي ۽ سيڪيولر ثقافتي تعبيرن جي وچ ۾ تبديل ٿيندي رهي آهي. ان تاريخ نويسيءَ سنڌ جي جدا تاريخي حيثيت، ثقافتي ورثي ۽ سياسي جدوجهد کي نمايان ڪيو، پر ساڳئي وقت ان تي اهو اعتراض به ڪيو ويو ته اها ڪڏهن ڪڏهن تنگ قومپرستي ۽ سياسي مقصدن تائين محدود ٿي وئي. سنڌ جي تاريخ کي وڌيڪ جامع ۽ علمي انداز ۾ لکڻ لاءِ ضروري آهي ته اها صرف سياست جي خدمت نه ڪري، پر اهڙو وسيع تاريخي شعور پيدا ڪري، جيڪو ماڻهن کي ماضي ۽ حال ٻنهي کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:تاريخ نويسي]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] r5y08igyao8he775kqajalo8duz4rxa 390469 390468 2026-07-02T07:31:34Z Memon2025 21315 /* ڏيهي ذريعا */ 390469 wikitext text/x-wiki '''سنڌ جي تاريخ نويسي''' ('''Historiography of Sindh''') سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسيءَ جي لاڳاپي سان لاڳاپيل هڪ اهم موضوع آهي. قومي تاريخ عام طور تي تاريخي حقيقتن کي قوم ۽ ان جي مرڪز جي چوڌاري بيان ڪري ٿي، جڏهن ته علائقا اڪثر ڪناري تي رهجي وڃن ٿا ۽ انهن کي مڪمل يا تفصيلي تاريخي بيان نٿو ملي. ان جي ابتڙ، علائقائي تاريخون پنهنجي مخصوص علائقي، ثقافتي روايتن، ٻولي ۽ سڃاڻپ تي زور ڏين ٿيون، ته جيئن اهي قومي تاريخ ۾ پنهنجي جدا حيثيت قائم ڪري سگهن.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=Essays On The History of Sindh |publisher=فڪشن هائوس |location=لاهور |year=2005 |pages=17–27 }}</ref> {{Short description|none}} هندستان جي تاريخ نويسي (Historiography of India) مان مراد تنقيدي طريقن ۽ تشريحن جي ذريعي انهن مطالعي جو آهي جيڪي عالمن هندستان جي تاريخ کي ترقي ڏيڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن. تازن ڏهاڪن ۾ تاريخ نويسي جا چار مکيه اسڪول رهيا آهن ته مورخ هندستان جو مطالعو ڪيئن ڪندا آهن: ڪيمبرج، قومپرست، مارڪسسٽ، ۽ سبالٽرن. ڪڏهن عام "مشرقي" طريقو، هڪ حساس، ناقابل فهم، ۽ مڪمل طور تي روحاني هندستان جي تصوير سان، سنجيده اسڪالرشپ ۾ ختم ٿي چڪو آهي.<ref name="Prakash 383–408">{{cite journal | last = Prakash | first = Gyan | author-link = Gyan Prakash | date = April 1990 | title = Writing Post-Orientalist Histories of the Third World: Perspectives from Indian Historiography | journal = Comparative Studies in Society and History | volume = 32 | issue = 2 | pages = 383–408 | doi=10.1017/s0010417500016534 | jstor = 178920| s2cid = 144435305 }}</ref> == تاريخ جا ماخذ == === پرڏيهي ذريعا === هندستاني تاريخ جا معروف پرڏيهي احوال هيٺين ذريعن مان مليا آهن: <ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref><ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> * [[ميگئسٿنيز|ميگاسٿينس]] پاران "انڊيڪا"<ref>Allan Dahlaquist (1996). Megasthenes and Indian Religion: A Study in Motives and Types. Motilal Banarsidass. {{ISBN|978-81-208-1323-6}}.</ref> * [[فاھيان|فاهيان]] طرفان ٻڌمت جي بادشاهن جو هڪ رڪارڊ (فوگو جي 佛國記)<ref name="columbia">{{cite web|url=http://afe.easia.columbia.edu/special/travel_records.pdf|title=The Travel Records of Chinese Pilgrims Faxian, Xuanzang, and Yijing|publisher=[[Columbia University]]}}</ref> * [[البيروني]] پاران "ڪتاب الهند"<ref>{{citation|title=Kitab al-Bīrūnī fī Taḥqīq mā li-al-Hind|publisher=Osmania Oriental Publication Bureau |place=Hyderabad |year=1958}}</ref> <ref>{{citation| editor1-last=Kegan |editor1-first=Paul |publisher=Trench, Truebner |title=Alberuni's India |translator-last=Sachau |translator-first=E.C. |place=London |volume=2 |year=1910}}</ref> * [[ابن بطوطا|ابن بطوطه]] پاران "تحفة النور في غريب الامر و عجائب الاسفار<ref name="9–10 Vol. 1">{{harvnb|Dunn|2005|pp=310–11}}; {{harvnb|Defrémery|Sanguinetti|1853|pp=[https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ&pg=PA9 9–10 Vol. 1]}}</ref> * زوانگ زانگ پاران مغربي علائقن تي عظيم تانگ رڪارڊ<ref>Deeg, Max (2007). [https://web.archive.org/web/20140418141001/http://kanji.zinbun.kyoto-u.ac.jp/~wittern/data/nw-fs/fs-deeg.pdf „Has Xuanzang really been in Mathurā? : Interpretatio Sinica or Interpretatio Occidentalia&nbsp;— How to Critically Read the Records of the Chinese Pilgrim.“] – In: 東アジアの宗教と文化 : 西脇常記教授退休記念論集 = Essays on East Asian religion and culture: Festschrift in honor of Nishiwaki Tsuneki on the occasion of his 65th birthday / クリスティアン・ウィッテルン, 石立善編集 = ed. by Christian Wittern und Shi Lishan. – 京都 [Kyōto] : 西脇常記教授退休記念論集編集委員會; 京都大学人文科學研究所; Christian Wittern, 2007, pp. 35 – 73. See p. 35</ref> * تشريح هندستان، جوزف ٽيفنٿلر طرفان === ڏيهي ذريعا === مقامي تاريخي متن جا مثال شامل آهن:<ref name=":0">{{Cite journal |last=Joshi |first=P. M. |date=1965 |editor-last=Pathak |editor-first=Vishwambhar Sharan |editor2-last=Saran |editor2-first=P. |editor3-last=Kunte |editor3-first=B. G. |editor4-last=Shyam |editor4-first=Radhey |editor5-last=McKew Parr |editor5-first=Charles |editor6-last=Van Linschoten |editor6-first=Jan |title=Indian Historiography |url=https://www.jstor.org/stable/42929817 |journal=Bulletin of the Deccan College Research Institute |volume=26 |issue=3/4 |pages=20–33 |jstor=42929817 |issn=0045-9801}}</ref> * ڀاناڀٽا جي "هرشاچاريتا"<ref name=":3">{{Cite book |last=Hasrat |first=B. J. |title=The Encyclopedia of Sikhism |publisher=Punjabi University |year=2004 |isbn=817380530X |editor-last=Singh |editor-first=Harbans |edition=2nd |volume=4: S–Z |location=Patiala |pages=179–181}}</ref> * ڪلهانا طرفان "راجتارنگيني"<ref name=":0" /> * سريلنڪا جي ٻڌ ڌرم جون تاريخون، جهڙوڪ ديپاواس، مهاواسا، ۽ ڪُسوانس<ref>{{Cite journal |last=von Hinüber |first=Oskar |date=2020 |title=Brill's Encyclopedia of Buddhism Online - Historiography: South Asia |url=https://doi.org/10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069 |access-date=7 April 2024 |website=Brill |doi= 10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069|quote=The first historical texts known from ancient South Asia are the Buddhist chronicles composed in Ceylon (Sri Lanka). Consequently, from a very early period, the history of Buddhism on the island is known much better than in any other part of South Asia. Besides texts on the general history of Buddhism, there are specialized chronicles on relics and so on, written in both Pali and Sinhala languages or in Southeast Asian vernaculars.|url-access=subscription }}</ref> * فرشته جي "تاريخ فرشته" (جنهن کي گلشن ابراهيمي به چيو ويندو آهي) <ref name="EB1911">{{EB1911|inline=y|wstitle=Ferishta, Mahommed Kasim|volume=10|page=274}}</ref> * ضياء الدين برني جي "تاريخ فيروز شاهي"<ref>M. Athat Ali, "Elements of Social Justice in Medieval Islamic Thought" in Saiyid Zaheer Husain Jafri, ''Recording the Progress of Indian History: Symposia Papers of the Indian History Congress, 1992–2010'', Primus Books, 2012, p. 197.</ref> * Vicāraśrenī by Merutunga {{sfn|Eggermont|1969|p=67}} * ابوالفضل جو "اڪبر نامو"<ref>[http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml Illustration from the Akbarnama: History of Akbar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090919035749/http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml |date=2009-09-19 }} [[Art Institute of Chicago]]</ref> * [[امير خسرو]] جو "تغلق نامو" * عبدالحميد لاهوري جو "پادشاهه نامو"<ref>[[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970).</ref> * محمد عوفي جي "جامع الحكايت"<ref>{{cite book |last1=Elliot|first1=Sir H. M. |first2=John |last2=Dowson |title=The History of India, as Told by Its Own Historians. The Muhammadan Period (Vol 2.)|chapter-url=https://archive.org/stream/cu31924073036729#page/n5/mode/2up|chapter=4. Jawami ul-Hikayat of Muhammad Ufi| year=1871|publisher=London : Trübner & Co.|page=155}}</ref> * چانڊ بردائي جي "ڀڳت راسو" (''[[Prithviraj Raso]])<ref>{{Cite book|author=Rima Hooja|url=https://books.google.com/books?id=qqd1RAAACAAJ|title=A HISTORY OF RAJASTHAN (PB)|date=2006|publisher=Rupa & Company|isbn=978-81-291-1501-0|pages=364–365|language=en}}</ref>'' * منهاج سراج جوزجاني جي "طبقات ناصري" 15 صدي عيسويءَ کان اڳ جي تاريخ کي رڪارڊ ڪرڻ لاءِ تمام ٿورا مشهور هندستاني متن موجود آهن. ان ڪري، هندستان جي تاريخ جو گهڻو حصو پرڏيهي مورخن جي ذريعي ملي ٿو. قديم هندستان ۾ مقامي تاريخي روايتن جا تمام گهٽ ثبوت موجود آهن. البيروني مقامي هندستاني تاريخ نگاري بابت هيٺ ڏنل ڳالهه ڪئي: "بدقسمتي سان هندو شين جي تاريخي ترتيب تي گهڻو ڌيان نه ڏيندا آهن، اهي پنهنجن بادشاهن جي تاريخي جانشيني کي بيان ڪرڻ ۾ تمام گهڻو لاپرواهي ڪندا آهن ۽ جڏهن انهن کي معلومات لاءِ دٻايو ويندو آهي ۽ نقصان ۾ هوندا آهن، اهو نه ڄاڻندا آهن ته ڇا چوڻو آهي، اهي هميشه ڪهاڻي ٻڌائڻ تي مجبور هوندا آهن. پر ان لاءِ، اسان کي پڙهندڙن کي انهن روايتن کي پهچائڻ گهرجي جيڪي اسان کي انهن مان ڪجهه ماڻهن کان مليون آهن." —البروني، ڪتاب الهند. قديم هندستان ڪڏهن به هڪ مضبوط تاريخي روايت ترقي نه ڪئي جيڪا گريڪو-رومن، چيني ۽ اسلامي تهذيبن ۾ موجود روايتن جي برابر هجي. بهرحال، اهو نتيجو نه ٿو ڪڍي سگهجي ته قديم هندستانين وٽ معروضي تاريخي لکڻ جي سمجهه جي کوٽ هئي، ڇاڪاڻ ته تاريخ نگاري سان ملندڙ جلندڙ ڪجهه ڪوششون هيون. هندستاني تاريخ جي مختلف موڙ تي، هندستان ۾ خاص خاندانن ۽ حڪمرانن جي دورن کي رڪارڊ ڪرڻ ۽ تاريخ نگاري ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. few known Indian texts recording history before 15th century C.E. exist, hence, historical evidence for much of India's history comes through foreign historians.<ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref><ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> There is very little evidence of a native historiographical tradition in ancient India.<ref name=":3" /> Al-Biruni stated the following about local Indian histriography:<ref name=":0" /> {{Blockquote|text="Unfortunately the Hindus do not pay much attention to the historical order of things, they are very careless in relating the chronological succession of their kings, and when they are pressed for information and are at a loss, not knowing what to say, they invariably take to tale-telling. But for this, we should communicate to the readers the traditions which we have received from some people among them."|author=Al-Biruni|title=Kitāb al-Hind|source=}}Ancient India never developed a strong historiographical tradition comparable to the ones that existed in the [[Greco-Roman historiography|Greco-Roman]], [[Chinese historiography|Chinese]], and [[Historiography of early Islam|Islamic]] civilizations.<ref name=":4">{{Cite book |last=Sharma |first=Tej Ram |title=Historiography: A History of Historical Writing |publisher=Concept Publishing Company |year=2005 |isbn=9788180691553 |pages=17–22 |chapter=Historical Writings in the Ancient World - Indian Historiography: Historiography in Ancient India}}</ref> However, it cannot be concluded that the ancient Indians lacked an understanding of objective historical writing, as there were some attempts akin to historiography.<ref name=":4" /> At various points in Indian history, there were efforts to record and chronicle the reigns of particular dynasties and rulers in India.<ref name=":4" /> Within the Vedic, Buddhist, Jain and other religious literature, the names of teachers are attentively recorded.<ref name=":4" /> The [[Chinese Buddhist]] [[Buddhist pilgrimage|pilgrim]] [[Xuanzang]] mentioned that in every province of India, there would be officials who would be responsible for documenting in-writing "good and evil events, calamities, and fortunate occurrences".<ref name=":4" /> Since the era of the [[Gupta Empire|Gupta]] ruler [[Samudragupta]], ancient Indian rulers would have a renowned poet record their reigns and victories onto stone in the form of inscription.<ref name=":4" /> [[Romila Thapar]] instead states that it should be taken into account what the ancient Indians found relevant and why when evaluating any dearth of historiographical tradition.<ref name=":4" /> [[A. K. Warder]] opined that the regional historiographies of India must be considered, with historical writing in India becoming regionalized by the mediaeval-period from the 7th century onwards.<ref name=":4" /> There are historical works authored by the Chalukya, Rashtrakuta, Pala dynastical historiographies and also regional historiographical traditions in Kashmir, Sindhu, Gurjara, Jejakabhukti, Kamarupa, Kerala, Hoyasala, Andhra, Kalinga, and Maharashtra.<ref name=":4" /> In modern-times, some attempts have been made to extract historiographical elements from Vedic literature and epic poetry, such as the ''[[Mahabharata]]'' or ''[[Ramayana]]''.<ref name=":3" /><ref name=":4" /> However, religious, mythical, and allegorical legends are too intermixed with Indic religious thought and philosophy that discerning and extracting any semblance of historiography from them is a difficult task.<ref name=":3" /> The ''[[Puranas]]'' mostly entail mythological elements with a facade of historicity.<ref name=":3" /> The corpuses of Pali and Prakrit literature of the era are mostly religious in nature.<ref name=":3" /> Thus, a historiographical tradition was not popular in India, barring a few examples.<ref name=":3" /> A true tradition of historiography was introduced to India after the Arabs captured Sindh, where they introduced history-writing and recording proper chronology.<ref name=":3" /> These Arab historiographers were later surmounted by historiographers who wrote in Persian, many of whom were sponsored by the ruling sultans of India.<ref name=":3" /> ==Main schools== === Orientalist approach === The Orientalist approach was influenced both by [[Imperialism|imperialist]] attitudes and interests, and also fascination for the "exotic" East for Mediterranean and European writers and thinkers, captured in images by artists, that is embodied in a repeatedly-surfacing theme in the [[history of ideas]] in the West, called "[[Orientalism]]". In [[art history]], [[literature]], and [[cultural studies]], Orientalism is the imitation or depiction of aspects in the [[Eastern world]]. These depictions are usually done by writers, designers, and artists from the [[Western world]]. The term ''Orientalism'' has come to acquire negative connotations in some quarters and is interpreted to refer to the study of the East by Westerners shaped by the attitudes of the era of European [[imperialism]] in the 18th and 19th centuries. When used in this sense, it often implies prejudiced, outsider-caricatured interpretations of Eastern cultures and peoples. This viewpoint was most famously articulated and propagated by [[Edward Said]] in ''[[Orientalism (book)|Orientalism]]'' (1978), a critical history of this scholarly tradition.<ref>{{cite book|last=Clarke|first=J.J.|title=Oriental enlightenment the encounter between Asian and Western thought|url=https://archive.org/details/orientalenlighte00clar|url-access=limited|year=1997|publisher=Routledge|pages=[https://archive.org/details/orientalenlighte00clar/page/n16 8]}}</ref> ==== History ==== Though there has been study of India from a western perspective since ancient times, the orientalist school gained prominence in the aftermath of the [[Age of Discovery]]. In the 18th and 19th centuries, the term [[Oriental studies|Orientalist]] identified a scholar who specialized in the languages and literatures of the [[Eastern world]]. Among such scholars were officials of the [[East India Company]], who said that the [[Arab culture]], the [[culture of India|Indian culture]], and the [[Islamic culture]]s should be studied as equal to the [[Culture of Europe|cultures of Europe]].<ref>{{cite book |last = Macfie |first = A. L.|year = 2002 |title = Orientalism |publisher = Longman| location = London|url=https://books.google.com/books?id=0FrJAwAAQBAJ |isbn = 978-0582423862|ref = none| page = Ch One}}</ref> Among such scholars is the philologist [[William Jones (philologist)|William Jones]], whose studies of [[Indo-European languages]] established modern [[philology]]. [[Company rule in India]] favored Orientalism as a technique for developing and maintaining positive relations with the Indians—until the 1820s, when the influence of "anglicists" such as [[Thomas Babington Macaulay]] and [[John Stuart Mill]] led to the promotion of a Western-style education.<ref>Holloway (2006), pp. 1–2. "The Orientalism espoused by Warren Hastings, William Jones and the early East India Company sought to maintain British domination over the Indian subcontinent through patronage of Hindu and Muslim languages and institutions, rather than through their eclipse by English speech and aggressive European acculturation."</ref> With a great increase in knowledge of Asia among Western specialists, increasing political and economic involvement in the region, and in particular the realization of the existence of [[Indo-European languages|close relations between Indian and European languages]], by [[William Jones (philologist)|William Jones]], there emerged more complex intellectual connections between the early history of Eastern and Western cultures. Some of these developments occurred in the context of Franco–British rivalry for control of India. Liberal economists, such as [[James Mill]], denigrated Eastern civilizations as static and corrupt. [[Karl Marx]] characterized the [[Asiatic mode of production]] as unchanging, because of the economic narrowness of village economies and the State's role in production. "[[Oriental despotism]]" was generally regarded in Europe as a major factor in the relative failure of [[progress (history)|progress]] of Eastern societies. In the course of the century Western archaeology spread across the Middle East and Asia. New national museums provided a setting for important archaeological finds, most of which were in this period bought back to Europe. The first serious European studies of [[Buddhism]] and [[Hinduism]] were by the scholars [[Eugene Burnouf]] and [[Max Müller]]. In that time, the academic [[Islamic studies by author (non-Muslim or academic)|study of Islam]] also developed, and, by the mid-19th century, Oriental Studies was a well-established academic discipline in most European countries, especially those with imperial interests in the region. Yet, while scholastic study expanded, so did [[Racism|racist]] attitudes and stereotypes of Asian peoples and cultures. Scholarship often was intertwined with prejudicial racist and religious presumptions,<ref>J. Go, "'Racism' and Colonialism: Meanings of Difference and Ruling Practice in America's Pacific Empire" in ''Qualitative Sociology'' '''27'''.1 (March 2004).</ref> to which the new [[biology|biological sciences]] tended to contribute until the end of the [[World War II|Second World War]]. ==== Criticism and Decline ==== In his book [[Orientalism (book)|Orientalism]] (1978), [[cultural critic]] Edward Said redefines the term ''Orientalism'' to describe a pervasive Western tradition—academic and artistic—of prejudiced outsider-interpretations of the [[Eastern world]], which was shaped by the cultural attitudes of European [[imperialism]] in the 18th and 19th centuries.<ref>Tromans, 24</ref> Since its publication, most academic discourse began to use the term "Orientalism" to refer to a general patronizing Western attitude towards Middle Eastern, Asian, and [[North Africa]]n societies. In Said's analysis, the West [[Essentialism|essentializes]] these societies as static and undeveloped—thereby fabricating a view of Oriental culture that can be studied, depicted, and reproduced in the service of [[Imperialism|imperial power]]. Implicit in this fabrication, writes Said, is the idea that Western society is developed, rational, flexible, and superior.<ref>Mahmood Mamdani, ''Good Muslim, Bad Muslim: America, the Cold War, and the Roots of Terrorism'', New York: Pantheon, 2004; {{ISBN|0-375-42285-4}}; p. 32.</ref> Furthermore, Said said that "The idea of representation is a theatrical one: the Orient is the stage on which the whole East is confined",<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/63/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=63 |language=English}}</ref> and that the subject of learned Orientalists "is not so much the East itself as the East made known, and therefore less fearsome, to the Western reading public".<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/60/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=60 |language=English}}</ref> The thesis of Edward Said's Orientalism develops Marxist philosopher [[Antonio Gramsci]]'s theory of [[cultural hegemony]], and [[Michel Foucault]]'s theorisation of [[discourse]] (the [[knowledge]]-[[Power (social and political)|power]] relation) to criticise the scholarly tradition of Oriental studies. In the academy, the book ''Orientalism'' (1978) became a foundational text of [[Postcolonialism|post-colonial cultural studies]].<ref>Xypolia, Ilia (2011). "Orientations and Orientalism: The Governor Sir Ronald Storrs". Journal of IslamicJerusalem Studies. 11: 25–43.</ref> The once common "Orientalist" approach, with its image of a sensuous, inscrutable, and wholly spiritual India, has died out in serious scholarship.<ref name="Prakash 383–408" /> === Cambridge School === The Cambridge School of historiography was a [[school of thought]] which approached the study of the [[British Empire]] from the imperialist point of view. It emerged especially at the [[University of Cambridge]] in the 1960s. [[John Andrew Gallagher]] (1919–80) was especially influential, particularly in his article with [[Ronald Robinson]] on "[[The Imperialism of Free Trade]]". It was led by Anil Seal,<ref>Anil Seal'', The Emergence of Indian Nationalism: Competition and Collaboration in the Later Nineteenth Century'' (1971)</ref> Gordon Johnson,<ref>Gordon Johnson, ''Provincial Politics and Indian Nationalism: Bombay and the Indian National Congress 1880–1915'' (2005)</ref> Richard Gordon, and David A. Washbrook.<ref>Rosalind O'Hanlon and David Washbrook, eds. ''Religious Cultures in Early Modern India: New Perspectives'' (2011)</ref> It downplayed ideology.<ref>Aravind Ganachari, "Studies in Indian Historiography: 'The Cambridge School'", ''Indica'', March 2010, 47#1, pp 70–93</ref> ==== Criticism ==== This school of historiography is criticised for western bias or [[Eurocentrism]].<ref name="google7">{{cite book|title=Eurocentrism: a marxian critical realist critique|author=Hostettler, N.|date=2013|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-135-18131-4|url=https://books.google.com/books?id=2XjozzN0ppEC&pg=PA33|page=33|access-date=6 January 2017}}</ref> Critics have attacked various ideas of the School.<ref>See [[Christopher Platt|D.C.M. Platt]], "The Imperialism of Free Trade: Some Reservations," ''Economic History Review,'' 21#2 (Aug., 1968), pp. 296-306</ref> In ''The New Imperial Histories Reader,'' Stephen Howe has assembled articles by critics who take aim especially at [[P. J. Marshall]], [[David Kenneth Fieldhouse|D. K. Fieldhouse]], Robinson and Gallagher, and [[Peter Cain (historian)|Peter Cain]] and [[A. G. Hopkins]].<ref>Stephen Howe, ed. ''New Imperial Histories Reader'' (Routledge, 2009)</ref> [[Howard Spodek]], for example, praises the school's regional and pluralist perspectives but criticizes their reliance on British (rather than Indian) documentation, sloppy use of [[social science]] models, downplaying of ideology, and their excessive emphasis on Indian self-seeking and the importance of British imperial initiatives in achieving modernization. He recommends a deeper appreciation of Indian initiatives, and more attention to the emerging importance of public life in many areas of society rather than just a concentration on politics.<ref>Howard Spodek, "Pluralist Politics in British India: The Cambridge Cluster of Historians of Modern India," ''American Historical Review,'' (June 1979) 84#3 pp 688-707</ref> === Nationalist School === The Nationalist school originated among Indian historians in the late 19th and early 20th centuries who were influenced by [[Indian independence movement|Indian nationalism]]. They emphasized achievements in Indian history, while downplaying negative aspects, which led to various contradictions. Nationalist historians universally praised Hindu rule of India, with Hindu culture being prized above all else.<ref name=":0a">{{cite book|last=Thapar|first=Romila|title=History of Early India: From the Origins to AD 1300|publisher=University of California Press|year=2004|isbn=978-0-520-24225-8|pages=16–17}}</ref> In modern history, they focused on Congress, Gandhi, Nehru and high level politics. It highlighted the Mutiny of 1857 as a war of liberation, and Gandhi's 'Quit India' begun in 1942, as defining historical events. This school of historiography has received criticism for [[Elitism]].<ref>{{cite web|url=http://pages.ucsd.edu/~rfrank/class_web/ES-200C/Articles/Guha.pdf|title=Ranjit Guha, "On Some Aspects of Historiography of Colonial India"}}</ref> Historians in this school included [[Rajendralal Mitra]], [[R. G. Bhandarkar]], [[Romesh Chunder Dutt]], [[Anant Sadashiv Altekar]], [[K. P. Jayaswal]], [[Hem Chandra Raychaudhuri]], [[Radha Kumud Mukherjee]], [[R. C. Majumdar]], and [[K. A. Nilakanta Sastri]] ,.<ref name=":0a" /> === Marxist School === In India, Marxist Historiography takes the form of Marxian historiography where Marxian techniques of analysis are used but Marxist political intentions and prescriptions are discarded. The Marxian historiography of India uses the method of [[historical materialism]] and has focused on studies of economic development, land ownership, and [[class conflict]] in precolonial India and [[deindustrialisation|deindustrialization]] during the colonial period.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993">Bagchi, Amiya Kumar (January 1993). "Writing Indian History in the Marxist Mode in a Post-Soviet World". Indian Historical Review. 20 (1/2): 229–244.</ref> [[Bhupendranath Datta|B. N. Datta]], and [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] are considered the founding fathers of Marxist historiography in India. D. D. Kosambi was apologetic of the revolution of [[Mao]] and thought of Indian Prime Minister [[Jawaharlal Nehru]]'s policies as pro-capitalist. Kosambi, a polymath, viewed Indian History from a Marxist viewpoint. The other Indian scholars of Marxian historiography are [[Ram Sharan Sharma|R. S. Sharma]], [[Irfan Habib]], [[D. N. Jha]], and [[K. N. Panikkar]].<ref>Bottomore, T. B. 1983. ''A Dictionary of Marxist thought''. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press.</ref> Other historians such as [[Satish Chandra (historian)|Satish Chandra]], [[Romila Thapar]], [[Bipan Chandra]], [[Arjun Dev (historian)|Arjun Dev]], and [[Dineshchandra Sircar]], are sometimes referred to as "influenced by the Marxian approach to history."<ref>Guichard, Sylvie (2010), The Construction of History and Nationalism in India, Routledge, p. 87, ISBN 978-1136949319</ref> One debate in Indian history that relates to a [[historical materialist]] schema is on the nature of [[feudalism]] in India. [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] in the 1960s outlined the idea of "feudalism from below" and "feudalism from above". Element of his feudalism thesis was rejected by R.S. Sharma in his monograph [[Indian Feudalism]] (2005) and various other books,<ref>Purohit, Vinayak. 1988. Arts of transitional India twentieth century. Bombay: Popular Prakashan.</ref><ref>R S Sharma, Indian Feudalism (book), 2005</ref><ref>R S Sharma, Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation, Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177-85</ref><ref>R S Sharma, India's Ancient Past, Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India, Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> However R. S. Sharma also largely agrees with Kosambi in his various other books.<ref>R S Sharma, ''[[Indian Feudalism (book)]], 2005''</ref><ref>R S Sharma, ''Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation'', Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177–85</ref><ref>R S Sharma, ''India's Ancient Past'', Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, ''The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India'', Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> Most Indian Marxian historians argue that the economic origins of communalism are feudal remnants and the economic insecurities caused by slow development in India.<ref>{{cite book|title=Dalit women in India: issues and perspective|page=138|first=Prahlad|last=Jogdand|year=1995}}</ref> Even non-academic and laymen contributions to Marxist Historiography exist in India. The book "Coffee Housinte Katha" (The Story of Coffee House), written in [[Malayalam]], a regional language of India, spoken in the state of [[Kerala]], by one of the leaders of the Indian Coffee House Movement, [[Nadakkal Parameswaran Pillai]], is an example of this. Politicians like [[Shripad Amrit Dange]] have also contributed to Marxian historiography. ==== Criticism ==== The Marxian school of Indian historiography is accused of being too ideologically influenced.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993" /> Though influenced by Marxist theory [[B. R. Ambedkar]] criticized Marxists, as he deemed them to be unaware or ignorant of the specifics of caste issues.<ref>Padovani, Florence. Development-Induced Displacement in India and China: A Comparative Look at the Burdens of Growth. Rowman & Littlefield. Bhimrao Ambedkar himself, who criticized Indian Marxists</ref><ref>Jadhav, Narendra (1991). "Neglected Economic Thought of Babasaheb Ambedkar". Economic and Political Weekly. 26 (15): 980–982. ISSN 0012-9976. JSTOR 4397927.</ref> Also though most criticisms of Marxian historiography is levied by people who are not historians, some historians have debated Marxian historians and critically examined their analysis of the [[history of India]]. Many have alleged that Marxian historians used [[Historical negationism|negationism]] to whitewash some of the atrocities committed by [[Islamic rulers in the Indian subcontinent|Muslim rulers]] in the Indian Subcontinent.<ref>{{cite book|title=The Legacy of Muslim Rule in India|quote=Marxists who always try to cover up the black spots of Muslim rule with thick coats of whitewash|first=Kishori Saran|last=Lal|publisher=Aditya Prakashan|page=67}}</ref><ref>{{cite book|title=Indian Politics, Then and Now: Essays in Historical Perspective|first=K|last=Seshadri|publisher=Pragatee Prakashan|page=5|quote=certain attempts made by some ultra-Marxist historians to justify and even whitewash tyrannical emperors of the medieval India}}</ref><ref>{{cite book|title=Studies in World Affairs, Volume 1|first=KR|last=Gupta|year=2006|publisher=Atlantic Publisher|page=249|isbn=9788126904952|url=https://books.google.com/books?id=Hw9uf7sRKtIC&pg=PA249}}</ref><ref>{{cite book|title=Al-Hind the Making of the Indo-Islamic World: The Slave Kings and the Islamic Conquest : 11th–13th Centuries|year=1991|url=https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink|url-access=limited|last=Wink|first=André|publisher=Brill|page=[https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink/page/n160 309]|quote="apologists for Islam, as well as some Marxist scholars in India have sometimes attempted to reduce Islamic iconoclasm.."}}</ref> Since the late 1990s, [[Hindu nationalism|Hindu nationalist]] scholars especially have theorized that the Marxian tradition in India neglected what they believe to be the country's 'illustrious past' based on Vedic-[[puranic chronology]] and other [[Pseudohistory|pseudo-historical]] [[Historical revisionism|revisionist]] narratives of history, the historians are held responsible for aiding or defending [[Islam in India|Muslims]], who figure in Hindu nationalist discourse as the enemy.<ref>Jha, D.N. (1996). Society and Ideology in India: Essays in Honour of Prof. R.S. Sharma. New Delhi, India: Munshiram Manoharlal Publishers Pvt. Ltd. ISBN 978-8121506397.</ref><ref>Historian: Prof Irfan Habib outlookindia.com. Magazine | 23 April 2007. Retrieved 15 January 2013</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=u0RZBwAAQBAJ&pg=PA98|title=The Construction of History and Nationalism in India: Textbooks, Controversies and Politics|last=Guichard|first=Sylvie|year=2010|publisher=Routledge |isbn=9781136949319}}</ref> An example of such a view is [[Arun Shourie]]'s ''[[Eminent Historians]]'' (1998)<ref>Bryant, E. E. (2014). ''Quest for the Origins of Vedic Culture: The Indo-Aryan Migration Debate''. Cary, US: Oxford University Press {{ISBN|978-0195169478}}</ref> and ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks'' (2000), by [[Meenakshi Jain]].<ref name="Times14July">{{cite news |title=From having legs hacked off to getting Rajya Sabha foothold: A Master's journey of grit |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |access-date=14 July 2025 |work=The Times of India |date=14 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250714044603/https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |archive-date=14 July 2025}}</ref><ref name="v282">{{cite web | title=Why Meenakshi Jain Has Been Nominated To Rajya Sabha | website=[[News18]] | date=15 July 2025 | url=https://www.news18.com/opinion/opinion-why-meenakshi-jain-has-been-nominated-to-rajya-sabha-9442669.html | access-date=18 July 2025}}</ref> === Subaltern School === The "subaltern school", was begun in the 1980s by [[Ranajit Guha]] and [[Gyan Prakash]].<ref>{{cite journal |last=Prakash |first=Gyan |date=December 1994 |title=Subaltern studies as postcolonial criticism |journal=American Historical Review |volume=99 |issue=5 |pages=1475–1500 |doi=10.2307/2168385|jstor=2168385 }}</ref> It focuses attention away from the elites and politicians to "history from below", looking at the peasants using folklore, poetry, riddles, proverbs, songs, oral history and methods inspired by anthropology. It focuses on the colonial era before 1947 and typically emphasises caste and downplays class, to the annoyance of the Marxist school.<ref>{{cite journal |last=Roosa |first=John |date=2006 |title=When the Subaltern Took the Postcolonial Turn |journal=Journal of the Canadian Historical Association |volume=17 |issue=2 |pages=130–147 |doi=10.7202/016593ar|doi-access=free }}</ref> ==== Criticism ==== {{see|Subaltern Studies#Criticism}} === Hindutva Approach === Hindutva ({{Translation|Hinduness}}) is the predominant form of [[Hindu nationalism]] in India.<ref>{{Cite web|last=Purandare|first=Vaibhav|date=22 August 2019|title=Hindutva is not the same as Hinduism said Savarkar|url=https://www.telegraphindia.com/india/hindutva-is-not-the-same-as-hinduism-said-savarkar/cid/1699550|access-date=23 December 2020|website=telegraphindia.com}}</ref> The Hindutva movement has been described as a variant of "right-wing extremism",<ref name="Leidig">{{Cite journal|last=Leidig|first=Eviane|date=17 July 2020|title=Hindutva as a variant of right-wing extremism|journal=Patterns of Prejudice|volume=54|issue=3|pages=215–237|doi=10.1080/0031322X.2020.1759861|issn=0031-322X|doi-access=free|hdl=10852/84144|hdl-access=free}}</ref> adhering to a concept of homogenised majority and [[cultural hegemony]].<ref name="j3517631">{{cite journal |title=Fascism of our times |jstor=3517631 |author=Prabhat Patnaik |journal=Social Scientist |volume=21 |issue=3/4|pages=69–77 |year=1993 |doi=10.2307/3517631}}</ref><ref>{{harvnb|Frykenberg|2008|pages=178–220}}: "This essay attempts to show how — from an analytical or from an historical perspective — Hindutva is a melding of Hindu fascism and Hindu fundamentalism."</ref> Some analysts dispute the identification of Hindutva with fascism, and suggest Hindutva is an extreme form of [[conservatism]]. Hindutva approach to history exists to create a version of history to support the Hindu nationalist demands for [[Hindutva#Views on Indian history|Hindu Rashtra]] in Indian society.<ref name="Menon 28–30">{{cite magazine |last=Menon |first=Latha |date=August 2004 |title=Coming to Terms with the Past: India |magazine=History Today |volume=54 |issue=8 |pages=28–30}}</ref> It began with the writings of the developer and outliner of the [[Hindu Nationalism|Hindu Nationalist]] political ideology of [[Hindutva]] himself, [[Vinayak Damodar Savarkar]].{{sfn|Chandra|1989|p=145}}{{sfn|Keer|1966|p=143}} His works '[[The Indian War of Independence (book)|The Indian war of independence, 1857]]', 'Hindu-Pad-Padashahi (A Critical Review of the Hindu Empire of Maharashtra)', and 'Six Glorious Epochs of Indian History' contributed to and laid down the groundwork for this approach. However, this approach did not gain much traction until the 1990s.{{sfn|Goodrick-Clarke|1998|p=46}}<ref>{{Cite web|title=Resources|url=http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|access-date=2021-08-08|website=savarkar.org|language=en|archive-date=8 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210808095423/http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Visana|first=Vikram|date=5 November 2020|title=Savarkar before Hindutva: Sovereignty, Republicanism, and Populism in India, c.1900–1920|url=https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|journal=Modern Intellectual History|volume=18|issue=4|language=en|pages=1106–1129|doi=10.1017/S1479244320000384|s2cid=224983230|issn=1479-2443|access-date=25 July 2021|archive-date=30 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210930153956/https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> This approach is still in the process of development.<ref name="Menon 28–30" /> In March 2012, [[Diana L. Eck]], Professor of Comparative Religion and Indian Studies at [[Harvard University]], authored in her book "India: A Sacred Geography", that idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals and it wasn't just a cluster of regional identities and it wasn't ethnic or racial.<ref name="scroll.in">{{cite web|url=http://scroll.in/article/802047/theres-an-idea-of-india-from-early-times-much-before-the-mughals-or-the-british-scholar-diana-eck|title=Harvard scholar says the idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals|date=20 January 2016 }}</ref><ref name="In The Footsteps of Pilgrims">{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/leisure/story/20120618-review-of-diana-leck-india-a-sacred-geography-758709-2012-06-09|title=In The Footsteps of Pilgrims |date=9 June 2012 }}</ref><ref>{{cite magazine |url=https://www.economist.com/books-and-arts/2012/03/24/the-heavens-and-the-earth |title=India's spiritual landscape: The heavens and the earth |magazine =The Economist |date=24 March 2012}}</ref><ref name="Dalrymple">{{cite news |last=Dalrymple |first=William |date=27 July 2012 |title=India: A Sacred Geography by Diana L Eck – review |url=https://www.theguardian.com/books/2012/jul/27/india-sacred-geography-eck-review |newspaper=The Guardian}}</ref> This approach is noted for denying the [[Indo-Aryan migrations]], as they consider those whose ancestry and religion have origins outside of the Indian subcontinent to be aliens, namely Muslims, Christians, and communists. This approach states that only the Hindus are the legitimate heirs of South Asia.{{Sfn|Thapar|2004|p=14}} ==== Saffronisation ==== [[Saffronisation]], a process of introduction of right-wing policies that implement a Hindu nationalist agenda onto school textbooks by attempting to glorify Hindu contributions to Indian history while undermining other contributions, has become prominent. The [[Bharatiya Janata Party]] (BJP) has said that several Indian history textbooks had overt Marxist or Eurocentric political overtones.<ref name=":2">{{cite journal|last=Bhattacharya|first=Neeladri|date=2009|title=Teaching History in Schools: The Politics of Textbooks in India|journal=History Workshop Journal|volume=67|issue=67|pages=99–110|doi=10.1093/hwj/dbn050|jstor=40646212|s2cid=154421051}}</ref> The BJP has had trouble changing the textbooks because many states in which the BJP is not in power have blocked saffronisation efforts. The BJP, citing a rigid anti-Hindu agenda, restructured NCERT and the Indian Council of Historical Research (ICHR) to make textbooks conform to the BJP's Hindu nationalist platform.<ref>{{cite book|last=Bénéï|first=Veronique|title=Manufacturing Citizenship: education and nationalism in Europe, South Asia, and China|publisher=Routledge|year=2005|isbn=0-415-36488-4|location=New York, NY|pages=156–159}}</ref> In states where the BJP had control of the local government, textbooks were changed extensively to favor a Hindu nationalist narrative.<ref name=":1" /> These changes included the omission of caste-based exclusion and violence throughout Indian history and the exclusion or minimization of contributions to Indian society made by Muslims.<ref name="Raghavan">{{cite news|author=Raghavan, B. S.|title=Saffronisation|date=12 September 2001|newspaper=[[The Hindu]]|url=http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20070514123440/http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-date=14 May 2007|url-status=live}}</ref> After a rival political party, the [[Indian National Congress]], came into power, efforts were undertaken in 2004 to reverse the saffronisation of textbooks previously made by BJP.<ref name="The Guardian">{{cite news |last=Ramesh |first=Randeep |url=https://www.theguardian.com/world/2004/jun/26/india.schoolsworldwide |title=Another rewrite for India's history books |work=The Guardian |date=25 June 2004 |access-date=10 March 2016}}</ref> When the ''[[Hindustan Times]]'' reviewed the issue of saffronisation of Indian textbooks in late 2014, it noted that right-wing efforts to change how textbooks recount history faced "some difficulty as it lacks credible historians to back its claims."<ref>{{cite news|last=Raza |first=Danish | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffronising-textbooks-where-myth-and-dogma-replace-history/story-CauM4dmmsPGrjZ3APAvNxO.html |title=Saffronising textbooks : Where myth and dogma replace history |work=Hindustan Times |date=8 December 2014 |access-date=9 March 2016}}</ref> The [[India#Medieval India|medieval period]] in India is one such hotly-contested epoch among historians. Since there can be no true consensus about that era due to divided and deeply entrenched political motivations, history for that period is highly subjective and particularly vulnerable to the influence of the textbook writer's sympathies and outlook. "The choice of the textbook writer is more decisive than anything else," it was noted in a report in ''The Hindu''.<ref name="Amrik Singh">{{cite news|last=Singh|first=Amrik|date=25 August 2001|title=Saffronisation and textbooks|url=http://www.thehindu.com/2001/08/25/stories/05252524.htm|work=[[The Hindu]]|access-date=10 March 2016}}{{dead link|date=April 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> Critics have said that the changes to the textbooks have portrayed the medieval period as "a dark age of Islamic colonial rule which snuffed out the glories of the Hindu and Buddhist empires that preceded it".<ref name="The Guardian" /> Another trap in the politicisation of history relates to contention over the state of [[Jammu and Kashmir (union territory)|Jammu and Kashmir]].<ref name="Amrik Singh" /> By mid-2015, ''[[The Times of India]]'' reported that the [[National Council of Educational Research and Training]], which is in charge of publishing textbooks, had participated in a meeting convened by the [[Ministry of Human Resource Development]], and during that meeting, the issue of changing textbooks was discussed. An official from the ICHR complained that the theme of nationalism did not receive proper treatment in textbooks, setting the stage for possible textbook revisions.<ref name=":1">{{cite news | last=Akshaya |first=Mukul | url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/education/news/Saffronization-fears-over-history-textbooks-rewrite-plans/articleshow/47792475.cms |title=Saffronization fears over history textbooks rewrite plans |work=The Times of India|date=24 June 2015 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of Rajasthan reportedly spent Rs 37 crore to reprint 36 textbooks used for classes 1 to 8 for the 2016–2017 academic session that will be based on an agenda that would promote Indian culture by including historical figures, such as [[Suraj Mal|Maharaja Surajmal]], Hem Chandra, and [[Guru Gobind Singh]]. The textbooks that had been approved up to the 2012–13 academic session were rendered obsolete under the rewriting of history, and those books were auctioned off. In total, 5,66 crore new textbooks were ordered printed for an agenda that critics described was intent on supporting the saffronisation of textbooks. Rajasthan (primary and secondary) education minister Vasudev Devnani denied the charge of saffronisation, but educationists described his decision as to the "Hinduisation of education" that occurs when right-wing forces come to power.<ref>{{cite news|last=Goswami |first=Rakesh | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffron-agenda-raje-scraps-cong-textbooks-spends-rs-37-cr-on-new-ones/story-U3JaMmx52f4YsuUfb3wlNK.html |title=Saffronisation ? Raje scraps Cong textbooks, spends Rs 37 cr on new ones |work=Hindustan Times |date=20 January 2016 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of [[Karnataka]] has reportedly ordered new textbooks for the 2017–18 academic session in an effort that academicians and critics have described as a "blatant attempt to saffronise textbooks".<ref>{{cite news| url=http://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/revised-textbooks-from-201718-academic-year/article7300069.ece |title=Revised textbooks from 2017–18 academic year|work=The Hindu |date=10 June 2015 |access-date=10 March 2016}}</ref> ==== Criticism ==== The Hindutva approach to history is based on ahistorical premises and treats mythology as history. According to [[Christophe Jaffrelot]], a French political scientist specialising in South Asia, the Hindutva ideology has roots in an era where the fiction in ancient Indian mythology and Vedic antiquity was presumed to be valid. This fiction was used to "give sustenance to Hindu ethnic consciousness".<ref name="Jaffrelot1996p77">{{cite book|author=Christophe Jaffrelot|title=The Hindu Nationalist Movement in India|url= https://books.google.com/books?id=Y2buDDwdgIsC|year= 1996|publisher= Columbia University Press|isbn= 978-0-231-10335-0|page=77}}</ref> Its strategy emulated the Muslim identity politics of the Khilafat movement after World War I, and borrowed political concepts from the West –&nbsp;mainly German.<ref name="Jaffrelot1996p77" /> Hindutva organizations treat events in [[Hindu mythology]] as history.<ref name="R. Ramachandran">{{cite web|author=R. Ramachandran|date=1 February 2019|title=Science circus|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/science-and-technology/article26004777.ece}}</ref><ref name="Ziya Us Salam">{{cite web|author=Ziya Us Salam|title=Age of unreason|website=Frontline|date=20 June 2018 |url=https://frontline.thehindu.com/cover-story/article24200525.ece}}</ref><ref name="Meera Nanda">{{cite web|author=Meera Nanda|date=2 January 2004|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|title=Postmodernism, Hindu nationalism and 'Vedic science'|access-date=23 March 2022|archive-date=12 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200812120255/https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|url-status=dead}}</ref><ref name="Truschke">{{Cite journal|last=Truschke|first=Audrey|date=15 December 2020|title=Hindutva's Dangerous Rewriting of History|url=http://journals.openedition.org/samaj/6636|journal=South Asia Multidisciplinary Academic Journal|language=fr|issue=24/25|doi=10.4000/samaj.6636|issn=1960-6060|doi-access=free}}</ref> Hindutva organizations have been criticized for their belief in statements or practices that they claim to be both scientific and factual but are incompatible with the [[scientific method]].<ref>{{citation |first=Meera |last=Nanda |title=Hindutva's science envy |url=http://www.frontline.in/science-and-technology/hindutvas-science-envy/article9049883.ece |newspaper=Frontline |date=16 September 2016 |access-date=14 October 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://scroll.in/article/865872/from-dissing-darwin-to-yogic-farming-a-short-history-of-the-bjps-brush-with-pseudoscience|title=From dissing Darwin to yogic farming: A short history of the BJP's brush with pseudoscience|date=21 January 2018 }}</ref> According to [[Anthony Parel]], a historian and political scientist, Savarkar's ''Hindutva, Who is a Hindu?'' published in 1923 is a fundamental text of Hindutva ideology. It asserts, states Parel, India of the past to be "the creation of a racially superior people, the Aryans. They came to be known to the outside world as Hindus, the people beyond the Indus River. Their identity was created by their race (jati) and their culture (Sanskriti). All Hindus claim to have in their veins the blood of the mighty race incorporated with and descended from the Vedic fathers. They created a culture — an ensemble of mythologies, legends, epic stories, philosophy, art and architecture, laws and rites, feasts, and festivals. They have a special relationship to India: India is to them both fatherland and holy land." The Savarkar's text presents the "Hindu culture as a self-sufficient culture, not needing any input from other cultures", which is "an unhistorical, narcissistic and false account of India's past", states Parel.<ref name="Parel2006p42">{{cite book|author=Anthony J. Parel|title=Gandhi's Philosophy and the Quest for Harmony|url= https://books.google.com/books?id=MQhz0fW0HZUC |year=2006|publisher= Cambridge University Press|isbn=978-0-521-86715-3|pages=42–43}}</ref> The premises of early Hindu nationalist thought, states Chetan Bhatt, reflected the colonial era European scholarship and Orientalism of its times.<ref name="Bhatt2001p11" /> The idea of "India as the cradle of civilization" (Voltaire, Herder, Kant, Schlegel), or as "humanity's homeland and primal philosophy" (Herder, Schlegel), or the "humanism in Hindu values" (Herder), or of Hinduism offering redemption for contemporary humanity (Schopenhauer), along with the colonial-era scholarship of Frederich Muller, Charles Wilkins, William Jones, Alexander Hamilton, and others were the natural intellectual matrix for Savarkar and others to borrow and germinate their Hindu nationalist ideas.<ref name="Bhatt2001p11">{{cite book|author=Chetan Bhatt|title=Hindu nationalism: origins, ideologies and modern myths|url=https://books.google.com/books?id=W2PXAAAAMAAJ|year=2001|publisher=Berg|isbn=978-1-85973-343-1|pages=11–12}}</ref> [[Chakravarthi Ram-Prasad]], a Fellow of the British Academy and a scholar of Politics and Philosophy of Religion, states that Hindutva is a form of nationalism that is expounded differently by its opponents and its proponents.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> The opponents of Hindutva either consider it as a fundamentalist ideology that "aims to regulate the working of civil society with the imperatives of Hindu religious doctrine", or as another form of fundamentalism while accepting that Hinduism is a diverse collection of doctrines, is complex and is different from other religions. According to Ram-Prasad, the proponents of Hindutva reject these tags, viewing it to be their right and a desirable value to cherish their religious and cultural traditions.<ref name="Ram‐Prasad1993p285">{{cite journal | last=Ram-Prasad | first=C. | title=Hindutva ideology: Extracting the fundamentals | journal=Contemporary South Asia | volume=2 | issue=3 | year=1993 | doi=10.1080/09584939308719718 | pages=285–309}}</ref> The Hindutva ideology according to Savarkar, states Ram-Prasad, is a "geography, race, and culture" based concept. However, the "geography" is not strictly territorial but is an "ancestral homeland of a people", and the "race" is not biogenetic but described as the historic descendants of the intermarriage of Aryans, native inhabitants, and "different peoples" who arrived over time.<ref name="Flood2008p527" /> So, "the ultimate category for Hindutva is culture", and this culture is "not strictly speaking religious if by religion is meant a commitment to certain doctrines of transcendence", he states.<ref name="Flood2008p527">{{cite book|author=C. Ram-Prasad|editor=Gavin Flood|title=The Blackwell Companion to Hinduism|url=https://books.google.com/books?id=SKBxa-MNqA8C |year=2008|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-99868-7|pages=527–528}}</ref> The proponents state that in the Hindutva thought, there is a kernel of coherent and justifiable thesis about the Indian culture and history.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> Hindutva ideology has been linked to threats to academics and students, both in India and the United States.<ref name="Venugopal, Arun">{{Cite web|last=Venugopal, Arun|date=21 July 2021|title=At Rutgers, and Beyond, Scholars Are Under Attack For Their Critique of India's Far-Right Government|url=http://gothamist.com/news/at-rutgers-and-beyond-scholars-are-under-attack-for-their-critique-of-indias-far-right-government|access-date=21 July 2021|website=Gothamist|language=en}}</ref><ref name=":0b">{{Cite web|title=American Scholars of India Confront a Rise in Threats {{!}} WNYC {{!}} New York Public Radio, Podcasts, Live Streaming Radio, News|url=https://www.wnyc.org/story/american-scholars-india-confront-rise-threats/|access-date=6 September 2021|website=WNYC|language=en}}</ref> For instance, in 2011, Hindutva activists successfully led a charge to remove an essay about the multiple narratives of Ramayanas from Delhi University's history syllabus.<ref name="The Hindu">{{Cite news|last=N|first=Vijetha S.|date=15 October 2011|title=Historians protest as Delhi University purges Ramayana essay from syllabus|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/Historians-protest-as-Delhi-University-purges-Ramayana-essay-from-syllabus/article13372074.ece|access-date=11 July 2021|issn=0971-751X}}</ref> [[Romila Thapar]], a world-renowned historian, has faced Hindutva-led attacks, with the claims that her works present Marxist and [[Eurocentric]] points of view.<ref name="washingtonpost.com">{{Cite news|title=In the battle over India's history, Hindu nationalists square off against a respected historian|language=en-US|newspaper=Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/india-romila-thapar-dissent/2021/01/02/1a79ca54-4070-11eb-b58b-1623f6267960_story.html|access-date=11 July 2021|issn=0190-8286}}</ref> Hindutva scholars like [[Rajiv Malhotra]] has been responsible for pushback against [[White people|white]] scholars specialising on South Asia and Hinduism based in North America, including [[Wendy Doniger]] and [[Sheldon Pollock]] on grounds of their supposed [[Evangelism|vested interests]] & [[Racism|racial prejudices]] [[Anti-Indian sentiment|against Indians]].<ref name="insidehighered.com">{{Cite web|title=Scholars who study Hinduism and India face hostile climate|url=https://www.insidehighered.com/news/2016/04/12/scholars-who-study-hinduism-and-india-face-hostile-climate|access-date=11 July 2021|website=www.insidehighered.com|language=en}}</ref> Under BJP leadership, the Indian state has been accused of monitoring scholars and denying some research access.<ref name="The Nation">{{cite news |last1=Chaturvedi |first1=Vinayak |title=The Hindu Right and Attacks on Academic Freedom in the US |url=https://www.thenation.com/article/culture/hindu-right-academic-freedom/ |publisher=The Nation |date=December 2021}}</ref> In 2021, a group of North American-based scholars of South Asia formed a collective and published the Hindutva Harassment Field Manual to, they argue, answer the Hindutva threat to their academic freedom.<ref name="Prakash">{{Cite web|last=Prakash|first=Priyali|title='Targeted by hate': Audrey Truschke on why she helped write a 'Hindutva Harassment Field Manual'|url=https://scroll.in/article/999710/targeted-by-hate-audrey-truschke-on-why-she-helped-write-a-hindutva-harassment-field-manual|access-date=28 August 2021|website=Scroll.in|date=10 July 2021 |language=en-US}}</ref><ref name=":0b" /> They documented further incidents of Hindutva harassment of academics in North America, dating back to the 1990s.<ref name="Timeline">{{cite web |last1=SASAC |title=Timeline |url=https://www.hindutvaharassmentfieldmanual.org/timeline |website=Hindutva Harassment Field Manual}}</ref> The [[Association for Asian Studies]] noted that Hindutva, described as a "[[Majoritarianism|majoritarian]] ideological doctrine" different from [[Hinduism]], resorted to "increasing attacks on numerous scholars, artists, and journalists who critically analyze its politics".<ref name="asianstudies.org">{{Cite web|date=10 September 2021|title=AAS Statement on the Dismantling Global Hindutva Conference|url=https://www.asianstudies.org/aas-statement-on-the-dismantling-global-hindutva-conference/|access-date=11 September 2021|website=Association for Asian Studies|language=en-US}}</ref> == Assessments of the Impact of British imperialism on India == Debate continues about the [[Economy of India under the British Raj|economic impact of British imperialism on India]]. The issue was actually raised by conservative British politician [[Edmund Burke]] who in the 1780s vehemently attacked the East India Company, claiming that [[Warren Hastings]] and other top officials had ruined the Indian economy and society. Indian historian Rajat Kanta Ray (1998) continues this line of attack, saying the new economy brought by the British in the 18th century was a form of "plunder" and a catastrophe for the traditional economy of Mughal India. Ray accuses the British of depleting the food and money stocks and imposing high taxes that helped cause the terrible famine of 1770, which killed a third of the people of Bengal.<ref>Rajat Kanta Ray, "Indian Society and the Establishment of British Supremacy, 1765–1818", in ''The Oxford History of the British Empire: vol. 2, The Eighteenth Century'', ed. P. J. Marshall, (1998), pp. 508–529.</ref> Rejecting the Indian nationalist account of the British as alien aggressors, seizing power by brute force and impoverishing all of India, British historian [[P. J. Marshall]] argues that the British were not in full control but instead were players in what was primarily an Indian play and in which their rise to power depended upon excellent cooperation with Indian elites. Marshall admits that much of his interpretation is still rejected by many historians.<ref>P. J. Marshall, "The British in Asia: Trade to Dominion, 1700–1765," in ''The Oxford History of the British Empire: vol. 2, The Eighteenth Century'', ed. P. J. Marshall, (1998), pp. 487–507.</ref> Marshall argues that recent scholarship has reinterpreted the view that the prosperity of the formerly benign Mughal rule gave way to poverty and anarchy. Marshall argues the British takeover did not make any sharp break with the past. The British largely delegated control to regional Mughal rulers and sustained a generally prosperous economy for the rest of the 18th century. Marshall notes the British went into partnership with Indian bankers and raised revenue through local tax administrators and kept the old Mughal rates of taxation. Professor Ray agrees that the East India Company inherited an onerous taxation system that took one-third of the produce of Indian cultivators.<ref>Marshall, "The British in Asia: Trade to Dominion, 1700–1765"</ref> ===Insecurity of the Raj=== In the 20th century historians generally agreed that imperial authority in the Raj had been secure in the 1800–1940 era. Various challenges have emerged. Mark Condos and Jon Wilson argue that the Raj was chronically insecure.<ref>Mark Condos, ''The Insecurity State: Punjab and the Making of Colonial Power in British India'' (Cambridge University Press, 2017).</ref><ref>Jon Wilson, ''India conquered: Britain's Raj and the chaos of empire'' (Simon and Schuster, 2016).</ref> They argue that the irrational anxiety of officials led to a chaotic administration with minimal social purchase or ideological coherence. The Raj was not a confident state capable of acting as it chose, but rather a psychologically embattled one incapable of acting except in the abstract, the small scale, or short term.<ref>Joshua Ehrlich, "Anxiety, Chaos, and the Raj." ''Historical Journal'' 63.3 (2020): 777–787. DOI: https://doi.org/10.1017/S0018246X1900058X</ref> == See also == * [[Adivasi]] * [[History of India]] * [[Historiography of the British Empire]] == References == {{Reflist}} ===Works cited=== * {{citation |last=Chandra |first=Bipan |title=India's Struggle for Independence |year=1989 |publisher=Penguin Books India |location=New Delhi |isbn=978-0-14-010781-4 }} * {{Cite book |editor-last=Defrémery |editor-first = C. |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=B.R. |title=Voyages d'Ibn Batoutah (Volume 1) |publisher= Société Asiatic |year=1853 |place=Paris |language=French, Arabic |url=https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ}} * {{Cite book |last=Dunn |first=Ross E. |author-link=Ross E. Dunn |title=The Adventures of Ibn Battuta |publisher=University of California Press |year=2005 |orig-year=1986 |isbn=978-0-520-24385-9 }} * {{citation|last=Eggermont|first=P. H. L.|title=The Purāņa Source of Merutuṅga's List of Kings and the Arrival of the Śakas in India|year=1969|url=https://books.google.com/books?id=ks4UAAAAIAAJ}} * {{Citation |last=Goodrick-Clarke |first=Nicholas |author-link=Nicholas Goodrick-Clarke |title=Hitler's Priestess: Savitri Devi, the Hindu-Aryan Myth and Neo-Nazism |title-link=Hitler's Priestess |publisher=[[New York University Press]] |year=1998 |isbn=978-0-8147-3111-6 |language=en}} * {{cite book |last1=Keer |first1=Dhananjay |title=Veer Savarkar |date=1966 |publisher=Popular Prakashan |url=https://books.google.com/books?id=aCALAQAAIAAJ |language=en |oclc=582786373}} * {{cite book |first=Robert |last=Frykenberg |chapter=Hindutva as a Political Religion: An Historical Perspective |editor1=R. Griffin |editor2=R. Mallett |editor3=J. Tortorice |title=The Sacred in Twentieth-Century Politics: Essays in Honour of Professor Stanley G. Payne |year=2008 |url=https://books.google.com/books?id=JGOHDAAAQBAJ |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-0-230-24163-3 |pages=178–200 }} ==Bibliography== * Balagangadhara, S. N. (2012). Reconceptualizing India studies. New Delhi: Oxford University Press. * Bhattacharjee, J. B. ''Historians and Historiography of North East India'' (2012) * {{cite book|last=Bannerjee|first= Dr. Gauranganath |title=India as known to the ancient world|url=https://archive.org/stream/indiaasknowntoan00banerich#page/n3/mode/2up|year=1921|publisher=Humphrey Milford, Oxford University Press, London}} * Bose, Mihir. "India's Missing Historians: Mihir Bose Discusses the Paradox That India, a Land of History, Has a Surprisingly Weak Tradition of Historiography", ''History Today'' 57#9 (2007) pp 34+. [https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110915152404/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 |date=15 September 2011 }} *Chakrabarti, Dilip K.: Colonial Indology, 1997, Munshiram Manoharlal: New Delhi. * Palit, Chittabrata, ''Indian Historiography'' (2008). *Indian History and Culture Society., Devahuti, D. (2012). Bias in Indian historiography. * Elliot, Henry Miers; John Dowson (1867–77). ''The History of India, as told by its own historians. The Muhammadan Period''. London: Trübner and Co. * [[Meenakshi Jain|Jain, Meenakshi]] [https://archive.org/details/flawed-narratives-history-in-the-old-ncert-textbooks-of-satish-chandra-by-meenakshi-jain ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks - A random survey of Satish Chandra’s “Medieval India''], NCERT 2000 * Inden, R. B. (2010). Imagining India. Bloomington, Ind: Indiana University Press. * Jain, M. The India They Saw : Foreign Accounts (4 Volumes) Delhi: Ocean Books, 2011. * Kahn, Yasmin. "Remembering and Forgetting: South Asia and the Second World War' in Martin Gegner and Bart Ziino, eds., ''The Heritage of War'' (Routledge, 2011) pp 177–193. * Mantena, R. (2016). Origins of modern historiography in India: Antiquarianism and philology 1780–1880. Palgrave Macmillan. * Mittal, S. C ''India distorted: A study of British historians on India'' (1995), on 19th century writers * [[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970) {{ISBN|9782102227356}} *{{cite book |first=Yvette Claire |last=Rosser |title=Curriculum as Destiny: Forging National Identity in India, Pakistan, and Bangladesh |year=2003 |publisher=University of Texas at Austin |type=Dissertation |url=http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |access-date=17 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911035259/http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |archive-date=11 September 2008 |url-status=dead }} *[[Arvind Sharma]], Hinduism and Its Sense of History (Oxford University Press, 2003) {{ISBN|978-0-19-566531-4}} * E. Sreedharan, A Textbook of Historiography, 500 B.C. to A.D. 2000 (2004) * Shourie, Arun (2014). Eminent historians: Their technology, their line, their fraud. Noida, Uttar Pradesh, India : HarperCollins Publishers. {{ISBN|9789351365914}} *{{cite book |title=Aryans and British India |first=Thomas R. |last=Trautmann |url=https://books.google.com/books?id=jR_LPnEH3GsC |year=1997 |location=Berkeley |publisher=University of California Press |isbn=978-0-585-10445-4}} *Viswanathan, G. (2015). Masks of conquest: Literary study and British rule in India. * Antonio de Nicolas, Krishnan Ramaswamy, and Aditi Banerjee (eds.) (2007), ''[[Invading the Sacred]]: An Analysis Of Hinduism Studies in America'' (Publisher: Rupa & Co.) * Vishwa Adluri, Joydeep Bagchee: ''The Nay Science: A History of German Indology''. Oxford University Press, New York 2014, {{ISBN|978-0199931361}} (''Introduction,'' p.&nbsp;1–29). * Warder, A. K., ''An introduction to Indian historiography'' (1972). * Winks, Robin, ed. ''The Oxford History of the British Empire: Volume V: Historiography'' (2001) * Weickgenannt, T. N. (2009). Salman Rushdie and Indian historiography: Writing the nation into being. Basingstoke: Palgrave Macmillan. {{Historiography}} [[Category:Historiography of India| ]] == قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسي == قومي ۽ علائقائي تاريخن جا مقصد به مختلف رهيا آهن. قومي تاريخ منتشر ۽ جدا جدا عنصرن کي هڪ قومي سڃاڻپ هيٺ گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، جڏهن ته علائقائي تاريخون پنهنجي ثقافتي قدرن، روايتن ۽ سياسي حيثيت کي اجاگر ڪري پنهنجي معاملن ۾ آزاد ڪردار ادا ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪن ٿيون. نوآبادياتي دور جي خاتمي ۽ نون ملڪن جي قيام کان پوءِ، پراڻين حدن جي تبديليءَ سبب قوم رياست ۽ صوبن جي وچ ۾ تضاد پيدا ٿيا. علائقن وٽ پنهنجي جدا تاريخ ۽ ثقافت هئي، جڏهن ته نئين قوم رياست کي پنهنجي تاريخ نئين زاويي سان ٺاهڻي هئي. اهڙي صورتحال ۾ قومي تاريخ ڪڏهن ڪڏهن سياسي غلبي، قومي سڃاڻپ جي تشهير ۽ علائقائي قوميتن جي دٻاءَ لاءِ استعمال ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == پاڪستان ۾ سنڌ جي علائقائي حيثيت == پاڪستان جي قيام وقت ملڪ ۾ پنج صوبا هئا، جن وٽ پنهنجي جدا سڃاڻپ موجود هئي. پاڪستان هڪ نئون ملڪ هو، تنهنڪري ان جي شروعاتي دور ۾ قومي وحدت ۽ قوم سازيءَ تي وڌيڪ زور ڏنو ويو. صوبي سان وابستگيءَ کي سرڪاري سطح تي ڪڏهن ڪڏهن تنقيد جو نشانو بڻايو ويو، ڇاڪاڻ ته ان کي قوم سازيءَ جي راهه ۾ رڪاوٽ سمجهيو ويندو هو. سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي سياسي عمل ۾ ٿيندڙ تبديلين کي ظاهر ڪري ٿي؛ جيئن جيئن سياسي جوڙجڪ بدلبي رهي، تيئن سنڌ جي تاريخ لکڻ جا رخ به تبديل ٿيندا رهيا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ هڪ الڳ حيثيت رکي ٿي، ڇاڪاڻ ته اها بنگال ۽ پنجاب وانگر ورهايل نه ٿي. سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي به پشتونن يا بلوچن وانگر ٻن يا وڌيڪ ملڪن ۾ وڏي پيماني تي ورهايل نه هئي. تاريخي ۽ جاگرافيائي طور سنڌ قديم زماني کان پنهنجي جداگانه سڃاڻپ رکي ٿي، جنهن ڪري اها پاڪستان جي ٻين صوبن کان هڪ خاص ۽ ممتاز حيثيت رکي ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي ۽ ورهاڱي کان اڳ جي تاريخ نويسي == تاريخ ڪنهن به علائقي کي تاريخي مرتبو ڏيڻ جو طاقتور ذريعو آهي، ڇاڪاڻ ته اها ان علائقي جون پاڙون ماضي ۾ ڳولي ٿي. ان شعور تحت ورهاڱي کان اڳ سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد سنڌ جي تاريخ کي نئين سر مرتب ڪرڻ هو. ان جي تاريخي رسالي ۾ سنڌ جي تاريخ جي مختلف پهلوئن تي تحقيقي مضمون شايع ٿيندا هئا. خاص طور قديم دور تي زور ڏنو ويو، ته جيئن سنڌ جي تاريخي قدامت ثابت ڪري سگهجي. جيئن ته هن سوسائٽيءَ ۾ هندو ۽ انگريز مؤرخ وڌيڪ سرگرم هئا، تنهنڪري تاريخ نويسيءَ ۾ سيڪيولر رجحان نمايان رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == ورهاڱي کان پوءِ سنڌي تاريخ نويسي == ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسي نون خيالن ۽ رجحانن سان سامهون آئي. ان جو مرڪزي نقطو اهو هو ته سنڌ تاريخي، ثقافتي ۽ لساني طور پاڪستان جي ٻين صوبن کان مختلف آهي. صوبائي سڃاڻپ تي زور ورهاڱي جي نتيجن سبب وڌيو. ڪراچي، جيڪا سنڌ جو اهم شهر ۽ بندرگاهه هئي، وفاقي علائقو قرار ڏئي نئين ملڪ جي گادي بڻائي وئي. سنڌ ان فيصلي خلاف احتجاج ڪيو، پر اهو احتجاج اثرائتو ثابت نه ٿيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي هندو آبادي وڏي پيماني تي لڏي وئي ۽ ان جي جاءِ تي اردو ڳالهائيندڙ آبادي آئي. هن تبديليءَ سنڌي قوميت کي ڪمزور ڪيو. ثقافتي ۽ لساني دٻاءَ کي منهن ڏيڻ لاءِ سنڌي دانشورن سنڌ جي تاريخ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ طرف ڌيان ڏنو، ته جيئن سنڌ جي جدا سڃاڻپ کي برقرار رکيو وڃي. ان مقصد لاءِ سنڌي ادبي بورڊ قائم ڪيو ويو، جنهن سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ تاريخي تحقيق جي حوصلا افزائي ڪئي. بورڊ سنڌ جي قديم کان جديد دور تائين نو جلدن ۾ جامع تاريخ شايع ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ سنڌ جي تاريخ بابت فارسي اصل ماخذ پڻ شايع ڪيا، ته جيئن مؤرخن کي بنيادي مواد ملي سگهي. انهن مان ڪجهه ڪتاب بعد ۾ سنڌي ۽ اردو ۾ ترجمو ٿيا، جنهن سان اردو پڙهندڙن لاءِ سنڌ جي تاريخ کي سمجهڻ جا نوان رستا کليا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == اسلام، عرب فتح ۽ باب الاسلام جو تصور == ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جي هڪ اهم خصوصيت سنڌ جي تاريخ ۾ اسلام جي ڪردار تي زور هو. عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ کي “باب الاسلام” يعني اسلام جو دروازو بڻائيندڙ واقعو سمجهيو ويو. محمد بن قاسم کي هڪ اهم تاريخي هيرو طور پيش ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته هن کي سنڌ ۾ اسلام آڻيندڙ فاتح طور بيان ڪيو ويو. اسلام پسند تاريخ نويسيءَ ۾ عرب فتح ۽ عرب فاتح سنڌ جي اسلامي سڃاڻپ جا وڏا نشان بڻيا، ۽ باب الاسلام جو تصور سالياني يادگيريءَ جو موضوع پڻ بڻيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سيد سليمان ندوي پنهنجي ڪتاب ''عرب و هند ڪي تعلقات'' ۾ عربن جي سنڌ فتح ۽ اتر هندستان تي ترڪن جي فتحن ۾ فرق بيان ڪيو. سندس خيال موجب سنڌ فتح ڪندڙ عرب اسلامي ماحول ۾ رهندا هئا ۽ اسلامي تعليمات کان واقف هئا، جڏهن ته ترڪ، افغان ۽ مغل حڪمران فقط نالي ماتر مسلمان هئا ۽ اسلامي تعليمات جا حقيقي نمائندا نه هئا. ان خيال موجب سنڌ جو اسلامي ڪردار پاڪستان جي ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پختو سمجهيو ويو.<ref name="SuleimanNadvi-ArabHind-1976">{{cite book |last=ندوي |first=سليمان |title=عرب و هند ڪي تعلقات |location=ڪراچي |year=1976 |pages=107، 192 }}</ref> محمد علي جناح جي هڪ تقرير جو حوالو پڻ ڏنو ويو، جنهن ۾ هن سنڌ کي خراج تحسين پيش ڪندي چيو ته پاڪستان حقيقت ۾ ان ڏينهن وجود ۾ آيو، جڏهن پهريون مسلمان سنڌ جي سرزمين تي آيو. ورهاڱي کان پوءِ هن تصور سنڌ کي ٻين صوبن کان اسلامي روايتن جي وارث طور الڳ ڏيکارڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سنڌ جو ڪردار == سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو ٻيو اهم پهلو آزاديءَ جي تحريڪ ۽ پاڪستان جي قيام ۾ سنڌ جي ڪردار تي زور آهي. سنڌ جي ماڻهن خلافت تحريڪ، هجرت تحريڪ ۽ ريشمي رومال تحريڪ ۾ سرگرم حصو ورتو. انهن تحريڪن سنڌ جي ماڻهن کي هندستان جي مسلمانن سان ويجهو آندو. سنڌ کي بمبئي کان جدا ڪرڻ جي جدوجهد پڻ هندستاني مسلمانن جي سياسي مطالبن لاءِ مددگار ثابت ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ پاڪستان جي قيام واري جدوجهد ۾ پنهنجي ڪردار تي به فخر ڪري ٿي. 1938ع ۾ شيخ عبدالمجيد سنڌي صوبائي مسلم ليگ جي اجلاس ۾ پاڪستان بابت قرارداد پيش ڪئي، جيڪا اڪثريت سان منظور ٿي. 1943ع ۾ سنڌ اسيمبلي پاڪستان قرارداد جي حمايت ڪئي. ان موقعي تي جي. ايم. سيد تقرير ڪندي چيو ته هندستان جا مسلمان جدا قوم آهن، ڇاڪاڻ ته انهن جي جدا تاريخ، ثقافت، ادب، روايتون ۽ سياسي توڙي معاشي نظام آهن؛ تنهنڪري انهن کي جدا وطن ڏنو وڃي.<ref name="MehranFreedomMovement1985">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |pages=17–18 }}</ref> سنڌ اسيمبلي 1946ع ۾ پاڪستان جي قرارداد جي حمايت ڪندڙ پهرين اسيمبلي طور پيش ڪئي وئي. 1985ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ جي رسالي ''مهراڻ'' آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر شايع ڪيو. ان جي اداريي ۾ چيو ويو ته پاڪستان جو حقيقي خالق سنڌ آهي. اداريي ۾ اهو به افسوس ظاهر ڪيو ويو ته پاڪستان جي قيام کان پوءِ سنڌ جي ڪردار کي ڄاڻي واڻي گهٽايو ويو؛ جهڙوڪ محمد علي جناح جي جنم ڀومي جهرڪ کي نظرانداز ڪري وزير مينشن ڪراچي کي اڳيان آڻڻ، ۽ سنڌي اڳواڻن جي خدمتن کي پاڪستان جي قيام ۾ مناسب طور تسليم نه ڪرڻ.<ref name="MehranFreedomMovement1985p5">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=5 }}</ref><ref name="MehranFreedomMovement1985p6">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=6 }}</ref> سنڌ طرفان پنهنجي اسلامي ڪردار ۽ آزاديءَ جي تحريڪ ۾ ڪردار تي زور ڏيڻ جو هڪ سياسي سبب صوبائي خودمختياريءَ جو مطالبو هو. سنڌ چاهيو ٿي ته مرڪز جو ڪردار صوبائي معاملن ۾ گهٽ کان گهٽ هجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == ون يونٽ ۽ سنڌي قومپرست تاريخ نويسي == سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ بنيادي تبديلي ون يونٽ جي دور ۾ آئي. 1955ع ۾ اولهه پاڪستان جا صوبا هڪ يونٽ ۾ ضم ڪيا ويا، جنهن سبب سنڌ پاڻ کي ٻيهر اهڙي صورتحال ۾ محسوس ڪيو، جهڙي طرح نوآبادياتي دور ۾ اها بمبئي پريزيڊنسيءَ جو حصو هئي. بمبئي جي جاءِ تي هاڻي لاهور جو غلبو محسوس ڪيو ويو. سنڌ پنهنجي سياسي آزادي ٻيهر وڃائي ويٺي. ون يونٽ جي عمل سنڌ جي ڪجهه سياستدانن جي موقعي پرستيءَ کي به ظاهر ڪيو، جن مرڪزي حڪومت سان گڏجي سنڌ کي ون يونٽ جو حصو بڻائڻ ۾ مدد ڪئي. ساڳئي وقت اهڙا اڳواڻ به سامهون آيا، جن ون يونٽ جي مخالفت ڪئي ۽ ان سبب تڪليفون برداشت ڪيون. هن دور سنڌ جي تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جو نئون تصور پيدا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ون يونٽ سنڌين کي سياسي طور وڌيڪ پختو ڪيو، ڇاڪاڻ ته سنڌ مجموعي طور پنجاب جي سياسي غلبي هيٺ تڪليفون ڀوڳيون. هن دور ۾ بئراج جي زرخيز زمين فوجي آفيسرن ۽ اعليٰ بيوروڪريٽن کي الاٽ ڪئي وئي، جنهن سان سنڌي هارين جا حق متاثر ٿيا. سرڪاري ملازمتن ۾ سنڌين کي مناسب حصو نه مليو، جنهن سبب وڌندڙ وچولي طبقي ۾ مايوسي پيدا ٿي. انهن تجربن کان پوءِ سنڌين محسوس ڪيو ته نه “باب الاسلام” واري حيثيت ۽ نه آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سندن ڪردار، انهن کي سندن حق ڏيارڻ ۾ مددگار ثابت ٿيا. ان احساس سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو رخ بدلائي ڇڏيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌي قومپرستي تاريخ جي تجزيي جو مرڪزي نقطو بڻجي وئي. ماضيءَ کي حال جي روشنيءَ ۾ پرکيو ويو، خاص طور پرڏيهي حملن جي اثرن کي هن انداز سان ڏٺو ويو ته سنڌ بار بار پرڏيهي غلبي سبب ڪيئن متاثر ٿي. پرڏيهي غلبي جي موضوع سنڌ جي اهڙي تصوير ٺاهي، جنهن ۾ سنڌ کي مظلوم ۽ استحصال جو شڪار علائقو طور پيش ڪيو ويو. ساڳئي وقت تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جي ڪردار کي نمايان ڪيو ويو، ته جيئن نئين نسل لاءِ ڪردار جا نمونا پيدا ڪيا وڃن.<ref name="MubarakAli1994p45">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=سنڌ خاموشي ڪي آواز |location=لاهور |year=1994 |page=45 }}</ref> == سيڪيولر قومپرست تعبير ۽ قديم سنڌ == سنڌي قومپرستيءَ هيٺ ٺهيل نئين تاريخ نويسي مذهبي نه پر سيڪيولر هئي. سنڌي ثقافت ۽ تهذيب جون پاڙون قديم ماضيءَ ۾ ڳوليون ويون ۽ دعويٰ ڪئي وئي ته سنڌ جي تهذيبي حيثيت بابلي، آشوري ۽ مصري تهذيبن جي برابر آهي. سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب سنڌين لاءِ فخر جو ذريعو بڻجي، ۽ موهن جو دڙو سنڌ جي قديم ماضيءَ جي علامت طور اڀريو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == جي. ايم. سيد جي تاريخي تعبير == جي. ايم. سيد سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ اهم نوان رجحان متعارف ڪرايا. هن عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ لاءِ برڪت نه، پر هڪ جارحيت قرار ڏنو. سندس خيال ۾ محمد بن قاسم به ٻين حمله آورن وانگر هڪ جارح هو، جنهن سنڌ جا وسيلا لٽيا. هن دليل لاءِ ساڳيو منطق استعمال ڪيو، جيڪو سليمان ندوي ترڪ حمله آورن بابت ڏنو هو. جي. ايم. سيد موجب اٺين صديءَ تائين اموي دور ۾ عرب حاڪمن جو اصل اسلامي روح ختم ٿي چڪو هو ۽ اهي دنياوي ۽ سامراجي طاقت بڻجي چڪا هئا؛ تنهنڪري سنڌ جي عرب فتح اسلام نه پر عرب سلطنت جي توسيع هئي.<ref name="ArisarGMSayyidp56">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=56 }}</ref> هن تعبير محمد بن قاسم کي هيرو مان جارح ۾ تبديل ڪيو ۽ راجا ڏاهر کي مادر وطن جو محافظ بڻايو، جنهن حمله آورن سان ٺاهه ڪرڻ بدران وڙهندي جان قربان ڪئي. جي. ايم. سيد چچ نامو ۽ جنت السنڌ جهڙن تاريخي ماخذن تي به تنقيد ڪئي، ڇاڪاڻ ته سندس خيال ۾ اهي حمله آورن جي واکاڻ ڪن ٿا ۽ پڙهندڙن کي حقيقي تاريخي شعور کان محروم ڪن ٿا.<ref name="ArisarGMSayyidp55">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=55 }}</ref> جي. ايم. سيد جي نظر ۾ سنڌ تي حملو ڪندڙ سڀ پرڏيهي فاتح هڪ ئي زمري ۾ اچن ٿا، ڀلي انهن جو مذهب ڪهڙو به هجي. انهن ۾ ايران جو دارا، عربن جو محمد بن قاسم، غزنيءَ جو محمود، دهليءَ جو علاؤالدين، قنڌار جو شاهه بيگ ارغون، مغلن جو خان خانان ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو چارلس نيپيئر شامل ڪيا ويا. انهن سڀني کي سنڌ جا غاصب ۽ تباهه ڪندڙ قرار ڏنو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidp58">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=58 }}</ref> == غدارن ۽ سورمن جو تصور == 1956ع کان پوءِ سياسي صورتحال سنڌ جي تاريخ کي “غدارن” ۽ “سورمن” جي انداز ۾ لکڻ طرف وٺي وئي. جيڪي ماڻهو ذاتي مفادن لاءِ سنڌ کي وڪڻندڙ سمجهيا ويا، انهن کي غدار چيو ويو، جڏهن ته جيڪي مادر وطن لاءِ قرباني ڏيندڙ سمجهيا ويا، انهن کي سورمو قرار ڏنو ويو. سنڌ جي دفاع ڪندڙن ۾ راجا ڏاهر، دودو سومرو، دريا خان، مخدوم بلاول، شاهه عنايت ۽ هوش محمد کي شامل ڪيو ويو. غدارن ۾ قاضي قاضن، نائومل ۽ مير علي مراد جا نالا کنيا ويا. هن تاريخ نويسيءَ جو پيغام اهو هو ته ڪيچ مڪران، ٺٽي، مياڻي ۽ دٻي ۾ وڙهيل سنڌ جي آزاديءَ جون جنگيون اڃا ختم نه ٿيون آهن، پر اها جنگ هر شهر ۽ ڳوٺ ۾ جاري آهي.<ref name="ArisarGMSayyidp63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=63 }}</ref> == مغل دور، تاريخ مظھر شاهجهاني ۽ پرڏيهي غلبو == سنڌ تي مغل دور جي پرڏيهي قبضي جا اثر بيان ڪرڻ لاءِ سنڌي ادبي بورڊ 1962ع ۾ يوسف ميرڪ جي اصل ماخذ ''تاريخ مظھر شاهجهاني'' شايع ڪئي. ان جو مقدمو پير حسام الدين راشدي لکيو. هن مقدمي ۾ خاص طور اهي واقعا چونڊيا ويا، جن ۾ ظلم ۽ استحصال جي تصوير ملي ٿي ۽ جيڪي سنڌ جي ان وقت جي سياسي حالت سان لاڳاپيل لڳندا هئا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962p21">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |page=21 }}</ref> پير حسام الدين راشدي، يوسف ميرڪ جي حوالي سان، سيوهڻ جي گورنر جي ظلم، ماڻهن کي ڪوڙا هڻڻ ۽ اذيت ڏيڻ جا واقعا بيان ڪيا. مغل عملدارن طرفان ماڻهن جي ملڪيت ضبط ڪرڻ، سندن وسيلن ۽ دولت کان محروم ڪرڻ، ڦورن ۽ ڌاڙيلن جي سرپرستي ڪرڻ ۽ ڳرا محصول لاڳو ڪرڻ جهڙا عمل بيان ڪيا ويا. نتيجي طور سيوهڻ جو علائقو برباد ٿيو، ڳوٺ ۽ شهر ويران ٿيا، ۽ ماڻهو پنهنجا گهر ڇڏي پري علائقن ۾ پناهه وٺڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962pp30-31">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |pages=30–31 }}</ref> == عثمان ڏيپلائي ۽ مزاحمتي ادب == پرڏيهي قبضي خلاف مزاحمت جو اظهار ادبي صورت ۾ به ٿيو. عثمان ڏيپلائي 1962ع ۾ پنهنجو تاريخي ناول ''سانگهڙ'' شايع ڪيو، جنهن جو موضوع انگريزن خلاف حرن جي جدوجهد هو. هن ناول سنڌ جي نئين نسل تائين اهو پيغام پهچايو ته سياسي غلبي ۽ حقن جي جدوجهد خلاف ڪيئن وڙهجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == سنڌ جي ثقافتي علامتون ۽ قوميت == سنڌ جي ماضيءَ جي عظمت بيان ڪرڻ کي به اهم سمجهيو ويو، ته جيئن سنڌين ۾ فخر جو احساس پيدا ٿئي. انهن علامتن ۾ موهن جو دڙو، ڄام نندي جو مقبرو، رني ڪوٽ، عمرڪوٽ جا قلعا، حيدرآباد جا بادگير، اجرڪ، رلي، ڪاشيءَ جو ڪم ۽ هالا جو فرنيچر شامل هئا. ادبي شخصيتن ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي، سچل سرمست ۽ سامي کي سنڌي ٻوليءَ کي شاهوڪار ڪندڙ ۽ سنڌي قومي شعور پيدا ڪندڙ شخصيتن طور پيش ڪيو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidpp62-63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |pages=62–63 }}</ref> سنڌي قومپرستيءَ جو بنياد مذهب بدران ٻولي ۽ علائقي تي رکيو ويو. هن خيال موجب جيڪي ماڻهو سنڌ ۾ رهن ٿا ۽ سنڌي ٻولي ڳالهائين ٿا، اهي سنڌي آهن. ٻن قومن واري نظريي کي رد ڪندي قوميت جو تصور سيڪيولر بنيادن تي قائم ڪيو ويو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == قومپرست تاريخ نويسيءَ تي تنقيد == قومپرست فريم ورڪ ۾ تاريخ لکڻ بابت تنقيد پڻ ڪئي وئي آهي. ڊاڪٽر مبارڪ علي موجب اهڙي تاريخ نويسيءَ ۾ ڪڏهن ڪڏهن حقيقتن کي مسخ ڪري يا چونڊي استعمال ڪيو ويو، ته جيئن اهي قومي بيانئي سان ٺهڪي اچن. تاريخي طريقيڪار کي مڪمل طور لاڳو ڪرڻ بدران جذباتي ۽ مبالغو آميز بيان اختيار ڪيو ويو. ان تاريخ نويسيءَ جو وڏو مقصد سياسي استعمال بڻجي ويو، جنهن سبب سنڌ جي تاريخ نويسي هڪ مرحلي تي بيهي رهي ۽ نون علمي موضوعن ڏانهن گهربل اڳڀرائي نه ڪري سگهي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == اڻلکيل ۽ نظرانداز ٿيل موضوع == سنڌ جي تاريخ اڃا مڪمل نه سمجهي وڃي ٿي. ڪيترائي موضوع اڃا وڌيڪ تحقيق گهرن ٿا، جهڙوڪ زرعي ڍانچي ۾ تبديليون، نون ٽيڪنالاجيڪل طريقن جو تعارف، هارين جو ڪردار، هاري بغاوتن جو وجود يا عدم وجود، سنڌ جا پاڙيسري ملڪن سان لاڳاپا، ثقافتي ۽ واپاري رابطا، اميلن ۽ ڀائيبندن جو سماجي ڪردار، ۽ سنڌ ۾ مذهب جو ڪردار، خاص طور نانڪ پنٿين ۽ سکن جي حوالي سان. ڪلاڊ مارڪووٽس جي ڪتاب ''The Global World of the Indian Merchants (1750–1967)'' ۾ شڪارپوري ۽ حيدرآبادي واپارين جي عالمي تجارتي سرگرمين کي بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو سنڌ جي مؤرخن وٽ اڳ ۾ گهڻو نظرانداز ٿيل موضوع رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == نتيجو == سنڌ جي تاريخ نويسي قومي تاريخ، علائقائي سڃاڻپ، اسلامي بيانئي، آزاديءَ جي تحريڪ، ون يونٽ، سنڌي قومپرستي ۽ سيڪيولر ثقافتي تعبيرن جي وچ ۾ تبديل ٿيندي رهي آهي. ان تاريخ نويسيءَ سنڌ جي جدا تاريخي حيثيت، ثقافتي ورثي ۽ سياسي جدوجهد کي نمايان ڪيو، پر ساڳئي وقت ان تي اهو اعتراض به ڪيو ويو ته اها ڪڏهن ڪڏهن تنگ قومپرستي ۽ سياسي مقصدن تائين محدود ٿي وئي. سنڌ جي تاريخ کي وڌيڪ جامع ۽ علمي انداز ۾ لکڻ لاءِ ضروري آهي ته اها صرف سياست جي خدمت نه ڪري، پر اهڙو وسيع تاريخي شعور پيدا ڪري، جيڪو ماڻهن کي ماضي ۽ حال ٻنهي کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:تاريخ نويسي]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] k6mvwh6bpvp5bdfs9dmcwr5c9aack8t 390470 390469 2026-07-02T07:36:19Z Memon2025 21315 /* See also */ 390470 wikitext text/x-wiki '''سنڌ جي تاريخ نويسي''' ('''Historiography of Sindh''') سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسيءَ جي لاڳاپي سان لاڳاپيل هڪ اهم موضوع آهي. قومي تاريخ عام طور تي تاريخي حقيقتن کي قوم ۽ ان جي مرڪز جي چوڌاري بيان ڪري ٿي، جڏهن ته علائقا اڪثر ڪناري تي رهجي وڃن ٿا ۽ انهن کي مڪمل يا تفصيلي تاريخي بيان نٿو ملي. ان جي ابتڙ، علائقائي تاريخون پنهنجي مخصوص علائقي، ثقافتي روايتن، ٻولي ۽ سڃاڻپ تي زور ڏين ٿيون، ته جيئن اهي قومي تاريخ ۾ پنهنجي جدا حيثيت قائم ڪري سگهن.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=Essays On The History of Sindh |publisher=فڪشن هائوس |location=لاهور |year=2005 |pages=17–27 }}</ref> {{Short description|none}} هندستان جي تاريخ نويسي (Historiography of India) مان مراد تنقيدي طريقن ۽ تشريحن جي ذريعي انهن مطالعي جو آهي جيڪي عالمن هندستان جي تاريخ کي ترقي ڏيڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن. تازن ڏهاڪن ۾ تاريخ نويسي جا چار مکيه اسڪول رهيا آهن ته مورخ هندستان جو مطالعو ڪيئن ڪندا آهن: ڪيمبرج، قومپرست، مارڪسسٽ، ۽ سبالٽرن. ڪڏهن عام "مشرقي" طريقو، هڪ حساس، ناقابل فهم، ۽ مڪمل طور تي روحاني هندستان جي تصوير سان، سنجيده اسڪالرشپ ۾ ختم ٿي چڪو آهي.<ref name="Prakash 383–408">{{cite journal | last = Prakash | first = Gyan | author-link = Gyan Prakash | date = April 1990 | title = Writing Post-Orientalist Histories of the Third World: Perspectives from Indian Historiography | journal = Comparative Studies in Society and History | volume = 32 | issue = 2 | pages = 383–408 | doi=10.1017/s0010417500016534 | jstor = 178920| s2cid = 144435305 }}</ref> == تاريخ جا ماخذ == === پرڏيهي ذريعا === هندستاني تاريخ جا معروف پرڏيهي احوال هيٺين ذريعن مان مليا آهن: <ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref><ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> * [[ميگئسٿنيز|ميگاسٿينس]] پاران "انڊيڪا"<ref>Allan Dahlaquist (1996). Megasthenes and Indian Religion: A Study in Motives and Types. Motilal Banarsidass. {{ISBN|978-81-208-1323-6}}.</ref> * [[فاھيان|فاهيان]] طرفان ٻڌمت جي بادشاهن جو هڪ رڪارڊ (فوگو جي 佛國記)<ref name="columbia">{{cite web|url=http://afe.easia.columbia.edu/special/travel_records.pdf|title=The Travel Records of Chinese Pilgrims Faxian, Xuanzang, and Yijing|publisher=[[Columbia University]]}}</ref> * [[البيروني]] پاران "ڪتاب الهند"<ref>{{citation|title=Kitab al-Bīrūnī fī Taḥqīq mā li-al-Hind|publisher=Osmania Oriental Publication Bureau |place=Hyderabad |year=1958}}</ref> <ref>{{citation| editor1-last=Kegan |editor1-first=Paul |publisher=Trench, Truebner |title=Alberuni's India |translator-last=Sachau |translator-first=E.C. |place=London |volume=2 |year=1910}}</ref> * [[ابن بطوطا|ابن بطوطه]] پاران "تحفة النور في غريب الامر و عجائب الاسفار<ref name="9–10 Vol. 1">{{harvnb|Dunn|2005|pp=310–11}}; {{harvnb|Defrémery|Sanguinetti|1853|pp=[https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ&pg=PA9 9–10 Vol. 1]}}</ref> * زوانگ زانگ پاران مغربي علائقن تي عظيم تانگ رڪارڊ<ref>Deeg, Max (2007). [https://web.archive.org/web/20140418141001/http://kanji.zinbun.kyoto-u.ac.jp/~wittern/data/nw-fs/fs-deeg.pdf „Has Xuanzang really been in Mathurā? : Interpretatio Sinica or Interpretatio Occidentalia&nbsp;— How to Critically Read the Records of the Chinese Pilgrim.“] – In: 東アジアの宗教と文化 : 西脇常記教授退休記念論集 = Essays on East Asian religion and culture: Festschrift in honor of Nishiwaki Tsuneki on the occasion of his 65th birthday / クリスティアン・ウィッテルン, 石立善編集 = ed. by Christian Wittern und Shi Lishan. – 京都 [Kyōto] : 西脇常記教授退休記念論集編集委員會; 京都大学人文科學研究所; Christian Wittern, 2007, pp. 35 – 73. See p. 35</ref> * تشريح هندستان، جوزف ٽيفنٿلر طرفان === ڏيهي ذريعا === مقامي تاريخي متن جا مثال شامل آهن:<ref name=":0">{{Cite journal |last=Joshi |first=P. M. |date=1965 |editor-last=Pathak |editor-first=Vishwambhar Sharan |editor2-last=Saran |editor2-first=P. |editor3-last=Kunte |editor3-first=B. G. |editor4-last=Shyam |editor4-first=Radhey |editor5-last=McKew Parr |editor5-first=Charles |editor6-last=Van Linschoten |editor6-first=Jan |title=Indian Historiography |url=https://www.jstor.org/stable/42929817 |journal=Bulletin of the Deccan College Research Institute |volume=26 |issue=3/4 |pages=20–33 |jstor=42929817 |issn=0045-9801}}</ref> * ڀاناڀٽا جي "هرشاچاريتا"<ref name=":3">{{Cite book |last=Hasrat |first=B. J. |title=The Encyclopedia of Sikhism |publisher=Punjabi University |year=2004 |isbn=817380530X |editor-last=Singh |editor-first=Harbans |edition=2nd |volume=4: S–Z |location=Patiala |pages=179–181}}</ref> * ڪلهانا طرفان "راجتارنگيني"<ref name=":0" /> * سريلنڪا جي ٻڌ ڌرم جون تاريخون، جهڙوڪ ديپاواس، مهاواسا، ۽ ڪُسوانس<ref>{{Cite journal |last=von Hinüber |first=Oskar |date=2020 |title=Brill's Encyclopedia of Buddhism Online - Historiography: South Asia |url=https://doi.org/10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069 |access-date=7 April 2024 |website=Brill |doi= 10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069|quote=The first historical texts known from ancient South Asia are the Buddhist chronicles composed in Ceylon (Sri Lanka). Consequently, from a very early period, the history of Buddhism on the island is known much better than in any other part of South Asia. Besides texts on the general history of Buddhism, there are specialized chronicles on relics and so on, written in both Pali and Sinhala languages or in Southeast Asian vernaculars.|url-access=subscription }}</ref> * فرشته جي "تاريخ فرشته" (جنهن کي گلشن ابراهيمي به چيو ويندو آهي) <ref name="EB1911">{{EB1911|inline=y|wstitle=Ferishta, Mahommed Kasim|volume=10|page=274}}</ref> * ضياء الدين برني جي "تاريخ فيروز شاهي"<ref>M. Athat Ali, "Elements of Social Justice in Medieval Islamic Thought" in Saiyid Zaheer Husain Jafri, ''Recording the Progress of Indian History: Symposia Papers of the Indian History Congress, 1992–2010'', Primus Books, 2012, p. 197.</ref> * Vicāraśrenī by Merutunga {{sfn|Eggermont|1969|p=67}} * ابوالفضل جو "اڪبر نامو"<ref>[http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml Illustration from the Akbarnama: History of Akbar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090919035749/http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml |date=2009-09-19 }} [[Art Institute of Chicago]]</ref> * [[امير خسرو]] جو "تغلق نامو" * عبدالحميد لاهوري جو "پادشاهه نامو"<ref>[[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970).</ref> * محمد عوفي جي "جامع الحكايت"<ref>{{cite book |last1=Elliot|first1=Sir H. M. |first2=John |last2=Dowson |title=The History of India, as Told by Its Own Historians. The Muhammadan Period (Vol 2.)|chapter-url=https://archive.org/stream/cu31924073036729#page/n5/mode/2up|chapter=4. Jawami ul-Hikayat of Muhammad Ufi| year=1871|publisher=London : Trübner & Co.|page=155}}</ref> * چانڊ بردائي جي "ڀڳت راسو" (''[[Prithviraj Raso]])<ref>{{Cite book|author=Rima Hooja|url=https://books.google.com/books?id=qqd1RAAACAAJ|title=A HISTORY OF RAJASTHAN (PB)|date=2006|publisher=Rupa & Company|isbn=978-81-291-1501-0|pages=364–365|language=en}}</ref>'' * منهاج سراج جوزجاني جي "طبقات ناصري" 15 صدي عيسويءَ کان اڳ جي تاريخ کي رڪارڊ ڪرڻ لاءِ تمام ٿورا مشهور هندستاني متن موجود آهن. ان ڪري، هندستان جي تاريخ جو گهڻو حصو پرڏيهي مورخن جي ذريعي ملي ٿو. قديم هندستان ۾ مقامي تاريخي روايتن جا تمام گهٽ ثبوت موجود آهن. البيروني مقامي هندستاني تاريخ نگاري بابت هيٺ ڏنل ڳالهه ڪئي: "بدقسمتي سان هندو شين جي تاريخي ترتيب تي گهڻو ڌيان نه ڏيندا آهن، اهي پنهنجن بادشاهن جي تاريخي جانشيني کي بيان ڪرڻ ۾ تمام گهڻو لاپرواهي ڪندا آهن ۽ جڏهن انهن کي معلومات لاءِ دٻايو ويندو آهي ۽ نقصان ۾ هوندا آهن، اهو نه ڄاڻندا آهن ته ڇا چوڻو آهي، اهي هميشه ڪهاڻي ٻڌائڻ تي مجبور هوندا آهن. پر ان لاءِ، اسان کي پڙهندڙن کي انهن روايتن کي پهچائڻ گهرجي جيڪي اسان کي انهن مان ڪجهه ماڻهن کان مليون آهن." —البروني، ڪتاب الهند. قديم هندستان ڪڏهن به هڪ مضبوط تاريخي روايت ترقي نه ڪئي جيڪا گريڪو-رومن، چيني ۽ اسلامي تهذيبن ۾ موجود روايتن جي برابر هجي. بهرحال، اهو نتيجو نه ٿو ڪڍي سگهجي ته قديم هندستانين وٽ معروضي تاريخي لکڻ جي سمجهه جي کوٽ هئي، ڇاڪاڻ ته تاريخ نگاري سان ملندڙ جلندڙ ڪجهه ڪوششون هيون. هندستاني تاريخ جي مختلف موڙ تي، هندستان ۾ خاص خاندانن ۽ حڪمرانن جي دورن کي رڪارڊ ڪرڻ ۽ تاريخ نگاري ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. few known Indian texts recording history before 15th century C.E. exist, hence, historical evidence for much of India's history comes through foreign historians.<ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref><ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> There is very little evidence of a native historiographical tradition in ancient India.<ref name=":3" /> Al-Biruni stated the following about local Indian histriography:<ref name=":0" /> {{Blockquote|text="Unfortunately the Hindus do not pay much attention to the historical order of things, they are very careless in relating the chronological succession of their kings, and when they are pressed for information and are at a loss, not knowing what to say, they invariably take to tale-telling. But for this, we should communicate to the readers the traditions which we have received from some people among them."|author=Al-Biruni|title=Kitāb al-Hind|source=}}Ancient India never developed a strong historiographical tradition comparable to the ones that existed in the [[Greco-Roman historiography|Greco-Roman]], [[Chinese historiography|Chinese]], and [[Historiography of early Islam|Islamic]] civilizations.<ref name=":4">{{Cite book |last=Sharma |first=Tej Ram |title=Historiography: A History of Historical Writing |publisher=Concept Publishing Company |year=2005 |isbn=9788180691553 |pages=17–22 |chapter=Historical Writings in the Ancient World - Indian Historiography: Historiography in Ancient India}}</ref> However, it cannot be concluded that the ancient Indians lacked an understanding of objective historical writing, as there were some attempts akin to historiography.<ref name=":4" /> At various points in Indian history, there were efforts to record and chronicle the reigns of particular dynasties and rulers in India.<ref name=":4" /> Within the Vedic, Buddhist, Jain and other religious literature, the names of teachers are attentively recorded.<ref name=":4" /> The [[Chinese Buddhist]] [[Buddhist pilgrimage|pilgrim]] [[Xuanzang]] mentioned that in every province of India, there would be officials who would be responsible for documenting in-writing "good and evil events, calamities, and fortunate occurrences".<ref name=":4" /> Since the era of the [[Gupta Empire|Gupta]] ruler [[Samudragupta]], ancient Indian rulers would have a renowned poet record their reigns and victories onto stone in the form of inscription.<ref name=":4" /> [[Romila Thapar]] instead states that it should be taken into account what the ancient Indians found relevant and why when evaluating any dearth of historiographical tradition.<ref name=":4" /> [[A. K. Warder]] opined that the regional historiographies of India must be considered, with historical writing in India becoming regionalized by the mediaeval-period from the 7th century onwards.<ref name=":4" /> There are historical works authored by the Chalukya, Rashtrakuta, Pala dynastical historiographies and also regional historiographical traditions in Kashmir, Sindhu, Gurjara, Jejakabhukti, Kamarupa, Kerala, Hoyasala, Andhra, Kalinga, and Maharashtra.<ref name=":4" /> In modern-times, some attempts have been made to extract historiographical elements from Vedic literature and epic poetry, such as the ''[[Mahabharata]]'' or ''[[Ramayana]]''.<ref name=":3" /><ref name=":4" /> However, religious, mythical, and allegorical legends are too intermixed with Indic religious thought and philosophy that discerning and extracting any semblance of historiography from them is a difficult task.<ref name=":3" /> The ''[[Puranas]]'' mostly entail mythological elements with a facade of historicity.<ref name=":3" /> The corpuses of Pali and Prakrit literature of the era are mostly religious in nature.<ref name=":3" /> Thus, a historiographical tradition was not popular in India, barring a few examples.<ref name=":3" /> A true tradition of historiography was introduced to India after the Arabs captured Sindh, where they introduced history-writing and recording proper chronology.<ref name=":3" /> These Arab historiographers were later surmounted by historiographers who wrote in Persian, many of whom were sponsored by the ruling sultans of India.<ref name=":3" /> ==Main schools== === Orientalist approach === The Orientalist approach was influenced both by [[Imperialism|imperialist]] attitudes and interests, and also fascination for the "exotic" East for Mediterranean and European writers and thinkers, captured in images by artists, that is embodied in a repeatedly-surfacing theme in the [[history of ideas]] in the West, called "[[Orientalism]]". In [[art history]], [[literature]], and [[cultural studies]], Orientalism is the imitation or depiction of aspects in the [[Eastern world]]. These depictions are usually done by writers, designers, and artists from the [[Western world]]. The term ''Orientalism'' has come to acquire negative connotations in some quarters and is interpreted to refer to the study of the East by Westerners shaped by the attitudes of the era of European [[imperialism]] in the 18th and 19th centuries. When used in this sense, it often implies prejudiced, outsider-caricatured interpretations of Eastern cultures and peoples. This viewpoint was most famously articulated and propagated by [[Edward Said]] in ''[[Orientalism (book)|Orientalism]]'' (1978), a critical history of this scholarly tradition.<ref>{{cite book|last=Clarke|first=J.J.|title=Oriental enlightenment the encounter between Asian and Western thought|url=https://archive.org/details/orientalenlighte00clar|url-access=limited|year=1997|publisher=Routledge|pages=[https://archive.org/details/orientalenlighte00clar/page/n16 8]}}</ref> ==== History ==== Though there has been study of India from a western perspective since ancient times, the orientalist school gained prominence in the aftermath of the [[Age of Discovery]]. In the 18th and 19th centuries, the term [[Oriental studies|Orientalist]] identified a scholar who specialized in the languages and literatures of the [[Eastern world]]. Among such scholars were officials of the [[East India Company]], who said that the [[Arab culture]], the [[culture of India|Indian culture]], and the [[Islamic culture]]s should be studied as equal to the [[Culture of Europe|cultures of Europe]].<ref>{{cite book |last = Macfie |first = A. L.|year = 2002 |title = Orientalism |publisher = Longman| location = London|url=https://books.google.com/books?id=0FrJAwAAQBAJ |isbn = 978-0582423862|ref = none| page = Ch One}}</ref> Among such scholars is the philologist [[William Jones (philologist)|William Jones]], whose studies of [[Indo-European languages]] established modern [[philology]]. [[Company rule in India]] favored Orientalism as a technique for developing and maintaining positive relations with the Indians—until the 1820s, when the influence of "anglicists" such as [[Thomas Babington Macaulay]] and [[John Stuart Mill]] led to the promotion of a Western-style education.<ref>Holloway (2006), pp. 1–2. "The Orientalism espoused by Warren Hastings, William Jones and the early East India Company sought to maintain British domination over the Indian subcontinent through patronage of Hindu and Muslim languages and institutions, rather than through their eclipse by English speech and aggressive European acculturation."</ref> With a great increase in knowledge of Asia among Western specialists, increasing political and economic involvement in the region, and in particular the realization of the existence of [[Indo-European languages|close relations between Indian and European languages]], by [[William Jones (philologist)|William Jones]], there emerged more complex intellectual connections between the early history of Eastern and Western cultures. Some of these developments occurred in the context of Franco–British rivalry for control of India. Liberal economists, such as [[James Mill]], denigrated Eastern civilizations as static and corrupt. [[Karl Marx]] characterized the [[Asiatic mode of production]] as unchanging, because of the economic narrowness of village economies and the State's role in production. "[[Oriental despotism]]" was generally regarded in Europe as a major factor in the relative failure of [[progress (history)|progress]] of Eastern societies. In the course of the century Western archaeology spread across the Middle East and Asia. New national museums provided a setting for important archaeological finds, most of which were in this period bought back to Europe. The first serious European studies of [[Buddhism]] and [[Hinduism]] were by the scholars [[Eugene Burnouf]] and [[Max Müller]]. In that time, the academic [[Islamic studies by author (non-Muslim or academic)|study of Islam]] also developed, and, by the mid-19th century, Oriental Studies was a well-established academic discipline in most European countries, especially those with imperial interests in the region. Yet, while scholastic study expanded, so did [[Racism|racist]] attitudes and stereotypes of Asian peoples and cultures. Scholarship often was intertwined with prejudicial racist and religious presumptions,<ref>J. Go, "'Racism' and Colonialism: Meanings of Difference and Ruling Practice in America's Pacific Empire" in ''Qualitative Sociology'' '''27'''.1 (March 2004).</ref> to which the new [[biology|biological sciences]] tended to contribute until the end of the [[World War II|Second World War]]. ==== Criticism and Decline ==== In his book [[Orientalism (book)|Orientalism]] (1978), [[cultural critic]] Edward Said redefines the term ''Orientalism'' to describe a pervasive Western tradition—academic and artistic—of prejudiced outsider-interpretations of the [[Eastern world]], which was shaped by the cultural attitudes of European [[imperialism]] in the 18th and 19th centuries.<ref>Tromans, 24</ref> Since its publication, most academic discourse began to use the term "Orientalism" to refer to a general patronizing Western attitude towards Middle Eastern, Asian, and [[North Africa]]n societies. In Said's analysis, the West [[Essentialism|essentializes]] these societies as static and undeveloped—thereby fabricating a view of Oriental culture that can be studied, depicted, and reproduced in the service of [[Imperialism|imperial power]]. Implicit in this fabrication, writes Said, is the idea that Western society is developed, rational, flexible, and superior.<ref>Mahmood Mamdani, ''Good Muslim, Bad Muslim: America, the Cold War, and the Roots of Terrorism'', New York: Pantheon, 2004; {{ISBN|0-375-42285-4}}; p. 32.</ref> Furthermore, Said said that "The idea of representation is a theatrical one: the Orient is the stage on which the whole East is confined",<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/63/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=63 |language=English}}</ref> and that the subject of learned Orientalists "is not so much the East itself as the East made known, and therefore less fearsome, to the Western reading public".<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/60/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=60 |language=English}}</ref> The thesis of Edward Said's Orientalism develops Marxist philosopher [[Antonio Gramsci]]'s theory of [[cultural hegemony]], and [[Michel Foucault]]'s theorisation of [[discourse]] (the [[knowledge]]-[[Power (social and political)|power]] relation) to criticise the scholarly tradition of Oriental studies. In the academy, the book ''Orientalism'' (1978) became a foundational text of [[Postcolonialism|post-colonial cultural studies]].<ref>Xypolia, Ilia (2011). "Orientations and Orientalism: The Governor Sir Ronald Storrs". Journal of IslamicJerusalem Studies. 11: 25–43.</ref> The once common "Orientalist" approach, with its image of a sensuous, inscrutable, and wholly spiritual India, has died out in serious scholarship.<ref name="Prakash 383–408" /> === Cambridge School === The Cambridge School of historiography was a [[school of thought]] which approached the study of the [[British Empire]] from the imperialist point of view. It emerged especially at the [[University of Cambridge]] in the 1960s. [[John Andrew Gallagher]] (1919–80) was especially influential, particularly in his article with [[Ronald Robinson]] on "[[The Imperialism of Free Trade]]". It was led by Anil Seal,<ref>Anil Seal'', The Emergence of Indian Nationalism: Competition and Collaboration in the Later Nineteenth Century'' (1971)</ref> Gordon Johnson,<ref>Gordon Johnson, ''Provincial Politics and Indian Nationalism: Bombay and the Indian National Congress 1880–1915'' (2005)</ref> Richard Gordon, and David A. Washbrook.<ref>Rosalind O'Hanlon and David Washbrook, eds. ''Religious Cultures in Early Modern India: New Perspectives'' (2011)</ref> It downplayed ideology.<ref>Aravind Ganachari, "Studies in Indian Historiography: 'The Cambridge School'", ''Indica'', March 2010, 47#1, pp 70–93</ref> ==== Criticism ==== This school of historiography is criticised for western bias or [[Eurocentrism]].<ref name="google7">{{cite book|title=Eurocentrism: a marxian critical realist critique|author=Hostettler, N.|date=2013|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-135-18131-4|url=https://books.google.com/books?id=2XjozzN0ppEC&pg=PA33|page=33|access-date=6 January 2017}}</ref> Critics have attacked various ideas of the School.<ref>See [[Christopher Platt|D.C.M. Platt]], "The Imperialism of Free Trade: Some Reservations," ''Economic History Review,'' 21#2 (Aug., 1968), pp. 296-306</ref> In ''The New Imperial Histories Reader,'' Stephen Howe has assembled articles by critics who take aim especially at [[P. J. Marshall]], [[David Kenneth Fieldhouse|D. K. Fieldhouse]], Robinson and Gallagher, and [[Peter Cain (historian)|Peter Cain]] and [[A. G. Hopkins]].<ref>Stephen Howe, ed. ''New Imperial Histories Reader'' (Routledge, 2009)</ref> [[Howard Spodek]], for example, praises the school's regional and pluralist perspectives but criticizes their reliance on British (rather than Indian) documentation, sloppy use of [[social science]] models, downplaying of ideology, and their excessive emphasis on Indian self-seeking and the importance of British imperial initiatives in achieving modernization. He recommends a deeper appreciation of Indian initiatives, and more attention to the emerging importance of public life in many areas of society rather than just a concentration on politics.<ref>Howard Spodek, "Pluralist Politics in British India: The Cambridge Cluster of Historians of Modern India," ''American Historical Review,'' (June 1979) 84#3 pp 688-707</ref> === Nationalist School === The Nationalist school originated among Indian historians in the late 19th and early 20th centuries who were influenced by [[Indian independence movement|Indian nationalism]]. They emphasized achievements in Indian history, while downplaying negative aspects, which led to various contradictions. Nationalist historians universally praised Hindu rule of India, with Hindu culture being prized above all else.<ref name=":0a">{{cite book|last=Thapar|first=Romila|title=History of Early India: From the Origins to AD 1300|publisher=University of California Press|year=2004|isbn=978-0-520-24225-8|pages=16–17}}</ref> In modern history, they focused on Congress, Gandhi, Nehru and high level politics. It highlighted the Mutiny of 1857 as a war of liberation, and Gandhi's 'Quit India' begun in 1942, as defining historical events. This school of historiography has received criticism for [[Elitism]].<ref>{{cite web|url=http://pages.ucsd.edu/~rfrank/class_web/ES-200C/Articles/Guha.pdf|title=Ranjit Guha, "On Some Aspects of Historiography of Colonial India"}}</ref> Historians in this school included [[Rajendralal Mitra]], [[R. G. Bhandarkar]], [[Romesh Chunder Dutt]], [[Anant Sadashiv Altekar]], [[K. P. Jayaswal]], [[Hem Chandra Raychaudhuri]], [[Radha Kumud Mukherjee]], [[R. C. Majumdar]], and [[K. A. Nilakanta Sastri]] ,.<ref name=":0a" /> === Marxist School === In India, Marxist Historiography takes the form of Marxian historiography where Marxian techniques of analysis are used but Marxist political intentions and prescriptions are discarded. The Marxian historiography of India uses the method of [[historical materialism]] and has focused on studies of economic development, land ownership, and [[class conflict]] in precolonial India and [[deindustrialisation|deindustrialization]] during the colonial period.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993">Bagchi, Amiya Kumar (January 1993). "Writing Indian History in the Marxist Mode in a Post-Soviet World". Indian Historical Review. 20 (1/2): 229–244.</ref> [[Bhupendranath Datta|B. N. Datta]], and [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] are considered the founding fathers of Marxist historiography in India. D. D. Kosambi was apologetic of the revolution of [[Mao]] and thought of Indian Prime Minister [[Jawaharlal Nehru]]'s policies as pro-capitalist. Kosambi, a polymath, viewed Indian History from a Marxist viewpoint. The other Indian scholars of Marxian historiography are [[Ram Sharan Sharma|R. S. Sharma]], [[Irfan Habib]], [[D. N. Jha]], and [[K. N. Panikkar]].<ref>Bottomore, T. B. 1983. ''A Dictionary of Marxist thought''. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press.</ref> Other historians such as [[Satish Chandra (historian)|Satish Chandra]], [[Romila Thapar]], [[Bipan Chandra]], [[Arjun Dev (historian)|Arjun Dev]], and [[Dineshchandra Sircar]], are sometimes referred to as "influenced by the Marxian approach to history."<ref>Guichard, Sylvie (2010), The Construction of History and Nationalism in India, Routledge, p. 87, ISBN 978-1136949319</ref> One debate in Indian history that relates to a [[historical materialist]] schema is on the nature of [[feudalism]] in India. [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] in the 1960s outlined the idea of "feudalism from below" and "feudalism from above". Element of his feudalism thesis was rejected by R.S. Sharma in his monograph [[Indian Feudalism]] (2005) and various other books,<ref>Purohit, Vinayak. 1988. Arts of transitional India twentieth century. Bombay: Popular Prakashan.</ref><ref>R S Sharma, Indian Feudalism (book), 2005</ref><ref>R S Sharma, Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation, Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177-85</ref><ref>R S Sharma, India's Ancient Past, Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India, Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> However R. S. Sharma also largely agrees with Kosambi in his various other books.<ref>R S Sharma, ''[[Indian Feudalism (book)]], 2005''</ref><ref>R S Sharma, ''Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation'', Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177–85</ref><ref>R S Sharma, ''India's Ancient Past'', Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, ''The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India'', Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> Most Indian Marxian historians argue that the economic origins of communalism are feudal remnants and the economic insecurities caused by slow development in India.<ref>{{cite book|title=Dalit women in India: issues and perspective|page=138|first=Prahlad|last=Jogdand|year=1995}}</ref> Even non-academic and laymen contributions to Marxist Historiography exist in India. The book "Coffee Housinte Katha" (The Story of Coffee House), written in [[Malayalam]], a regional language of India, spoken in the state of [[Kerala]], by one of the leaders of the Indian Coffee House Movement, [[Nadakkal Parameswaran Pillai]], is an example of this. Politicians like [[Shripad Amrit Dange]] have also contributed to Marxian historiography. ==== Criticism ==== The Marxian school of Indian historiography is accused of being too ideologically influenced.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993" /> Though influenced by Marxist theory [[B. R. Ambedkar]] criticized Marxists, as he deemed them to be unaware or ignorant of the specifics of caste issues.<ref>Padovani, Florence. Development-Induced Displacement in India and China: A Comparative Look at the Burdens of Growth. Rowman & Littlefield. Bhimrao Ambedkar himself, who criticized Indian Marxists</ref><ref>Jadhav, Narendra (1991). "Neglected Economic Thought of Babasaheb Ambedkar". Economic and Political Weekly. 26 (15): 980–982. ISSN 0012-9976. JSTOR 4397927.</ref> Also though most criticisms of Marxian historiography is levied by people who are not historians, some historians have debated Marxian historians and critically examined their analysis of the [[history of India]]. Many have alleged that Marxian historians used [[Historical negationism|negationism]] to whitewash some of the atrocities committed by [[Islamic rulers in the Indian subcontinent|Muslim rulers]] in the Indian Subcontinent.<ref>{{cite book|title=The Legacy of Muslim Rule in India|quote=Marxists who always try to cover up the black spots of Muslim rule with thick coats of whitewash|first=Kishori Saran|last=Lal|publisher=Aditya Prakashan|page=67}}</ref><ref>{{cite book|title=Indian Politics, Then and Now: Essays in Historical Perspective|first=K|last=Seshadri|publisher=Pragatee Prakashan|page=5|quote=certain attempts made by some ultra-Marxist historians to justify and even whitewash tyrannical emperors of the medieval India}}</ref><ref>{{cite book|title=Studies in World Affairs, Volume 1|first=KR|last=Gupta|year=2006|publisher=Atlantic Publisher|page=249|isbn=9788126904952|url=https://books.google.com/books?id=Hw9uf7sRKtIC&pg=PA249}}</ref><ref>{{cite book|title=Al-Hind the Making of the Indo-Islamic World: The Slave Kings and the Islamic Conquest : 11th–13th Centuries|year=1991|url=https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink|url-access=limited|last=Wink|first=André|publisher=Brill|page=[https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink/page/n160 309]|quote="apologists for Islam, as well as some Marxist scholars in India have sometimes attempted to reduce Islamic iconoclasm.."}}</ref> Since the late 1990s, [[Hindu nationalism|Hindu nationalist]] scholars especially have theorized that the Marxian tradition in India neglected what they believe to be the country's 'illustrious past' based on Vedic-[[puranic chronology]] and other [[Pseudohistory|pseudo-historical]] [[Historical revisionism|revisionist]] narratives of history, the historians are held responsible for aiding or defending [[Islam in India|Muslims]], who figure in Hindu nationalist discourse as the enemy.<ref>Jha, D.N. (1996). Society and Ideology in India: Essays in Honour of Prof. R.S. Sharma. New Delhi, India: Munshiram Manoharlal Publishers Pvt. Ltd. ISBN 978-8121506397.</ref><ref>Historian: Prof Irfan Habib outlookindia.com. Magazine | 23 April 2007. Retrieved 15 January 2013</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=u0RZBwAAQBAJ&pg=PA98|title=The Construction of History and Nationalism in India: Textbooks, Controversies and Politics|last=Guichard|first=Sylvie|year=2010|publisher=Routledge |isbn=9781136949319}}</ref> An example of such a view is [[Arun Shourie]]'s ''[[Eminent Historians]]'' (1998)<ref>Bryant, E. E. (2014). ''Quest for the Origins of Vedic Culture: The Indo-Aryan Migration Debate''. Cary, US: Oxford University Press {{ISBN|978-0195169478}}</ref> and ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks'' (2000), by [[Meenakshi Jain]].<ref name="Times14July">{{cite news |title=From having legs hacked off to getting Rajya Sabha foothold: A Master's journey of grit |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |access-date=14 July 2025 |work=The Times of India |date=14 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250714044603/https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |archive-date=14 July 2025}}</ref><ref name="v282">{{cite web | title=Why Meenakshi Jain Has Been Nominated To Rajya Sabha | website=[[News18]] | date=15 July 2025 | url=https://www.news18.com/opinion/opinion-why-meenakshi-jain-has-been-nominated-to-rajya-sabha-9442669.html | access-date=18 July 2025}}</ref> === Subaltern School === The "subaltern school", was begun in the 1980s by [[Ranajit Guha]] and [[Gyan Prakash]].<ref>{{cite journal |last=Prakash |first=Gyan |date=December 1994 |title=Subaltern studies as postcolonial criticism |journal=American Historical Review |volume=99 |issue=5 |pages=1475–1500 |doi=10.2307/2168385|jstor=2168385 }}</ref> It focuses attention away from the elites and politicians to "history from below", looking at the peasants using folklore, poetry, riddles, proverbs, songs, oral history and methods inspired by anthropology. It focuses on the colonial era before 1947 and typically emphasises caste and downplays class, to the annoyance of the Marxist school.<ref>{{cite journal |last=Roosa |first=John |date=2006 |title=When the Subaltern Took the Postcolonial Turn |journal=Journal of the Canadian Historical Association |volume=17 |issue=2 |pages=130–147 |doi=10.7202/016593ar|doi-access=free }}</ref> ==== Criticism ==== {{see|Subaltern Studies#Criticism}} === Hindutva Approach === Hindutva ({{Translation|Hinduness}}) is the predominant form of [[Hindu nationalism]] in India.<ref>{{Cite web|last=Purandare|first=Vaibhav|date=22 August 2019|title=Hindutva is not the same as Hinduism said Savarkar|url=https://www.telegraphindia.com/india/hindutva-is-not-the-same-as-hinduism-said-savarkar/cid/1699550|access-date=23 December 2020|website=telegraphindia.com}}</ref> The Hindutva movement has been described as a variant of "right-wing extremism",<ref name="Leidig">{{Cite journal|last=Leidig|first=Eviane|date=17 July 2020|title=Hindutva as a variant of right-wing extremism|journal=Patterns of Prejudice|volume=54|issue=3|pages=215–237|doi=10.1080/0031322X.2020.1759861|issn=0031-322X|doi-access=free|hdl=10852/84144|hdl-access=free}}</ref> adhering to a concept of homogenised majority and [[cultural hegemony]].<ref name="j3517631">{{cite journal |title=Fascism of our times |jstor=3517631 |author=Prabhat Patnaik |journal=Social Scientist |volume=21 |issue=3/4|pages=69–77 |year=1993 |doi=10.2307/3517631}}</ref><ref>{{harvnb|Frykenberg|2008|pages=178–220}}: "This essay attempts to show how — from an analytical or from an historical perspective — Hindutva is a melding of Hindu fascism and Hindu fundamentalism."</ref> Some analysts dispute the identification of Hindutva with fascism, and suggest Hindutva is an extreme form of [[conservatism]]. Hindutva approach to history exists to create a version of history to support the Hindu nationalist demands for [[Hindutva#Views on Indian history|Hindu Rashtra]] in Indian society.<ref name="Menon 28–30">{{cite magazine |last=Menon |first=Latha |date=August 2004 |title=Coming to Terms with the Past: India |magazine=History Today |volume=54 |issue=8 |pages=28–30}}</ref> It began with the writings of the developer and outliner of the [[Hindu Nationalism|Hindu Nationalist]] political ideology of [[Hindutva]] himself, [[Vinayak Damodar Savarkar]].{{sfn|Chandra|1989|p=145}}{{sfn|Keer|1966|p=143}} His works '[[The Indian War of Independence (book)|The Indian war of independence, 1857]]', 'Hindu-Pad-Padashahi (A Critical Review of the Hindu Empire of Maharashtra)', and 'Six Glorious Epochs of Indian History' contributed to and laid down the groundwork for this approach. However, this approach did not gain much traction until the 1990s.{{sfn|Goodrick-Clarke|1998|p=46}}<ref>{{Cite web|title=Resources|url=http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|access-date=2021-08-08|website=savarkar.org|language=en|archive-date=8 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210808095423/http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Visana|first=Vikram|date=5 November 2020|title=Savarkar before Hindutva: Sovereignty, Republicanism, and Populism in India, c.1900–1920|url=https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|journal=Modern Intellectual History|volume=18|issue=4|language=en|pages=1106–1129|doi=10.1017/S1479244320000384|s2cid=224983230|issn=1479-2443|access-date=25 July 2021|archive-date=30 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210930153956/https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> This approach is still in the process of development.<ref name="Menon 28–30" /> In March 2012, [[Diana L. Eck]], Professor of Comparative Religion and Indian Studies at [[Harvard University]], authored in her book "India: A Sacred Geography", that idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals and it wasn't just a cluster of regional identities and it wasn't ethnic or racial.<ref name="scroll.in">{{cite web|url=http://scroll.in/article/802047/theres-an-idea-of-india-from-early-times-much-before-the-mughals-or-the-british-scholar-diana-eck|title=Harvard scholar says the idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals|date=20 January 2016 }}</ref><ref name="In The Footsteps of Pilgrims">{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/leisure/story/20120618-review-of-diana-leck-india-a-sacred-geography-758709-2012-06-09|title=In The Footsteps of Pilgrims |date=9 June 2012 }}</ref><ref>{{cite magazine |url=https://www.economist.com/books-and-arts/2012/03/24/the-heavens-and-the-earth |title=India's spiritual landscape: The heavens and the earth |magazine =The Economist |date=24 March 2012}}</ref><ref name="Dalrymple">{{cite news |last=Dalrymple |first=William |date=27 July 2012 |title=India: A Sacred Geography by Diana L Eck – review |url=https://www.theguardian.com/books/2012/jul/27/india-sacred-geography-eck-review |newspaper=The Guardian}}</ref> This approach is noted for denying the [[Indo-Aryan migrations]], as they consider those whose ancestry and religion have origins outside of the Indian subcontinent to be aliens, namely Muslims, Christians, and communists. This approach states that only the Hindus are the legitimate heirs of South Asia.{{Sfn|Thapar|2004|p=14}} ==== Saffronisation ==== [[Saffronisation]], a process of introduction of right-wing policies that implement a Hindu nationalist agenda onto school textbooks by attempting to glorify Hindu contributions to Indian history while undermining other contributions, has become prominent. The [[Bharatiya Janata Party]] (BJP) has said that several Indian history textbooks had overt Marxist or Eurocentric political overtones.<ref name=":2">{{cite journal|last=Bhattacharya|first=Neeladri|date=2009|title=Teaching History in Schools: The Politics of Textbooks in India|journal=History Workshop Journal|volume=67|issue=67|pages=99–110|doi=10.1093/hwj/dbn050|jstor=40646212|s2cid=154421051}}</ref> The BJP has had trouble changing the textbooks because many states in which the BJP is not in power have blocked saffronisation efforts. The BJP, citing a rigid anti-Hindu agenda, restructured NCERT and the Indian Council of Historical Research (ICHR) to make textbooks conform to the BJP's Hindu nationalist platform.<ref>{{cite book|last=Bénéï|first=Veronique|title=Manufacturing Citizenship: education and nationalism in Europe, South Asia, and China|publisher=Routledge|year=2005|isbn=0-415-36488-4|location=New York, NY|pages=156–159}}</ref> In states where the BJP had control of the local government, textbooks were changed extensively to favor a Hindu nationalist narrative.<ref name=":1" /> These changes included the omission of caste-based exclusion and violence throughout Indian history and the exclusion or minimization of contributions to Indian society made by Muslims.<ref name="Raghavan">{{cite news|author=Raghavan, B. S.|title=Saffronisation|date=12 September 2001|newspaper=[[The Hindu]]|url=http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20070514123440/http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-date=14 May 2007|url-status=live}}</ref> After a rival political party, the [[Indian National Congress]], came into power, efforts were undertaken in 2004 to reverse the saffronisation of textbooks previously made by BJP.<ref name="The Guardian">{{cite news |last=Ramesh |first=Randeep |url=https://www.theguardian.com/world/2004/jun/26/india.schoolsworldwide |title=Another rewrite for India's history books |work=The Guardian |date=25 June 2004 |access-date=10 March 2016}}</ref> When the ''[[Hindustan Times]]'' reviewed the issue of saffronisation of Indian textbooks in late 2014, it noted that right-wing efforts to change how textbooks recount history faced "some difficulty as it lacks credible historians to back its claims."<ref>{{cite news|last=Raza |first=Danish | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffronising-textbooks-where-myth-and-dogma-replace-history/story-CauM4dmmsPGrjZ3APAvNxO.html |title=Saffronising textbooks : Where myth and dogma replace history |work=Hindustan Times |date=8 December 2014 |access-date=9 March 2016}}</ref> The [[India#Medieval India|medieval period]] in India is one such hotly-contested epoch among historians. Since there can be no true consensus about that era due to divided and deeply entrenched political motivations, history for that period is highly subjective and particularly vulnerable to the influence of the textbook writer's sympathies and outlook. "The choice of the textbook writer is more decisive than anything else," it was noted in a report in ''The Hindu''.<ref name="Amrik Singh">{{cite news|last=Singh|first=Amrik|date=25 August 2001|title=Saffronisation and textbooks|url=http://www.thehindu.com/2001/08/25/stories/05252524.htm|work=[[The Hindu]]|access-date=10 March 2016}}{{dead link|date=April 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> Critics have said that the changes to the textbooks have portrayed the medieval period as "a dark age of Islamic colonial rule which snuffed out the glories of the Hindu and Buddhist empires that preceded it".<ref name="The Guardian" /> Another trap in the politicisation of history relates to contention over the state of [[Jammu and Kashmir (union territory)|Jammu and Kashmir]].<ref name="Amrik Singh" /> By mid-2015, ''[[The Times of India]]'' reported that the [[National Council of Educational Research and Training]], which is in charge of publishing textbooks, had participated in a meeting convened by the [[Ministry of Human Resource Development]], and during that meeting, the issue of changing textbooks was discussed. An official from the ICHR complained that the theme of nationalism did not receive proper treatment in textbooks, setting the stage for possible textbook revisions.<ref name=":1">{{cite news | last=Akshaya |first=Mukul | url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/education/news/Saffronization-fears-over-history-textbooks-rewrite-plans/articleshow/47792475.cms |title=Saffronization fears over history textbooks rewrite plans |work=The Times of India|date=24 June 2015 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of Rajasthan reportedly spent Rs 37 crore to reprint 36 textbooks used for classes 1 to 8 for the 2016–2017 academic session that will be based on an agenda that would promote Indian culture by including historical figures, such as [[Suraj Mal|Maharaja Surajmal]], Hem Chandra, and [[Guru Gobind Singh]]. The textbooks that had been approved up to the 2012–13 academic session were rendered obsolete under the rewriting of history, and those books were auctioned off. In total, 5,66 crore new textbooks were ordered printed for an agenda that critics described was intent on supporting the saffronisation of textbooks. Rajasthan (primary and secondary) education minister Vasudev Devnani denied the charge of saffronisation, but educationists described his decision as to the "Hinduisation of education" that occurs when right-wing forces come to power.<ref>{{cite news|last=Goswami |first=Rakesh | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffron-agenda-raje-scraps-cong-textbooks-spends-rs-37-cr-on-new-ones/story-U3JaMmx52f4YsuUfb3wlNK.html |title=Saffronisation ? Raje scraps Cong textbooks, spends Rs 37 cr on new ones |work=Hindustan Times |date=20 January 2016 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of [[Karnataka]] has reportedly ordered new textbooks for the 2017–18 academic session in an effort that academicians and critics have described as a "blatant attempt to saffronise textbooks".<ref>{{cite news| url=http://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/revised-textbooks-from-201718-academic-year/article7300069.ece |title=Revised textbooks from 2017–18 academic year|work=The Hindu |date=10 June 2015 |access-date=10 March 2016}}</ref> ==== Criticism ==== The Hindutva approach to history is based on ahistorical premises and treats mythology as history. According to [[Christophe Jaffrelot]], a French political scientist specialising in South Asia, the Hindutva ideology has roots in an era where the fiction in ancient Indian mythology and Vedic antiquity was presumed to be valid. This fiction was used to "give sustenance to Hindu ethnic consciousness".<ref name="Jaffrelot1996p77">{{cite book|author=Christophe Jaffrelot|title=The Hindu Nationalist Movement in India|url= https://books.google.com/books?id=Y2buDDwdgIsC|year= 1996|publisher= Columbia University Press|isbn= 978-0-231-10335-0|page=77}}</ref> Its strategy emulated the Muslim identity politics of the Khilafat movement after World War I, and borrowed political concepts from the West –&nbsp;mainly German.<ref name="Jaffrelot1996p77" /> Hindutva organizations treat events in [[Hindu mythology]] as history.<ref name="R. Ramachandran">{{cite web|author=R. Ramachandran|date=1 February 2019|title=Science circus|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/science-and-technology/article26004777.ece}}</ref><ref name="Ziya Us Salam">{{cite web|author=Ziya Us Salam|title=Age of unreason|website=Frontline|date=20 June 2018 |url=https://frontline.thehindu.com/cover-story/article24200525.ece}}</ref><ref name="Meera Nanda">{{cite web|author=Meera Nanda|date=2 January 2004|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|title=Postmodernism, Hindu nationalism and 'Vedic science'|access-date=23 March 2022|archive-date=12 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200812120255/https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|url-status=dead}}</ref><ref name="Truschke">{{Cite journal|last=Truschke|first=Audrey|date=15 December 2020|title=Hindutva's Dangerous Rewriting of History|url=http://journals.openedition.org/samaj/6636|journal=South Asia Multidisciplinary Academic Journal|language=fr|issue=24/25|doi=10.4000/samaj.6636|issn=1960-6060|doi-access=free}}</ref> Hindutva organizations have been criticized for their belief in statements or practices that they claim to be both scientific and factual but are incompatible with the [[scientific method]].<ref>{{citation |first=Meera |last=Nanda |title=Hindutva's science envy |url=http://www.frontline.in/science-and-technology/hindutvas-science-envy/article9049883.ece |newspaper=Frontline |date=16 September 2016 |access-date=14 October 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://scroll.in/article/865872/from-dissing-darwin-to-yogic-farming-a-short-history-of-the-bjps-brush-with-pseudoscience|title=From dissing Darwin to yogic farming: A short history of the BJP's brush with pseudoscience|date=21 January 2018 }}</ref> According to [[Anthony Parel]], a historian and political scientist, Savarkar's ''Hindutva, Who is a Hindu?'' published in 1923 is a fundamental text of Hindutva ideology. It asserts, states Parel, India of the past to be "the creation of a racially superior people, the Aryans. They came to be known to the outside world as Hindus, the people beyond the Indus River. Their identity was created by their race (jati) and their culture (Sanskriti). All Hindus claim to have in their veins the blood of the mighty race incorporated with and descended from the Vedic fathers. They created a culture — an ensemble of mythologies, legends, epic stories, philosophy, art and architecture, laws and rites, feasts, and festivals. They have a special relationship to India: India is to them both fatherland and holy land." The Savarkar's text presents the "Hindu culture as a self-sufficient culture, not needing any input from other cultures", which is "an unhistorical, narcissistic and false account of India's past", states Parel.<ref name="Parel2006p42">{{cite book|author=Anthony J. Parel|title=Gandhi's Philosophy and the Quest for Harmony|url= https://books.google.com/books?id=MQhz0fW0HZUC |year=2006|publisher= Cambridge University Press|isbn=978-0-521-86715-3|pages=42–43}}</ref> The premises of early Hindu nationalist thought, states Chetan Bhatt, reflected the colonial era European scholarship and Orientalism of its times.<ref name="Bhatt2001p11" /> The idea of "India as the cradle of civilization" (Voltaire, Herder, Kant, Schlegel), or as "humanity's homeland and primal philosophy" (Herder, Schlegel), or the "humanism in Hindu values" (Herder), or of Hinduism offering redemption for contemporary humanity (Schopenhauer), along with the colonial-era scholarship of Frederich Muller, Charles Wilkins, William Jones, Alexander Hamilton, and others were the natural intellectual matrix for Savarkar and others to borrow and germinate their Hindu nationalist ideas.<ref name="Bhatt2001p11">{{cite book|author=Chetan Bhatt|title=Hindu nationalism: origins, ideologies and modern myths|url=https://books.google.com/books?id=W2PXAAAAMAAJ|year=2001|publisher=Berg|isbn=978-1-85973-343-1|pages=11–12}}</ref> [[Chakravarthi Ram-Prasad]], a Fellow of the British Academy and a scholar of Politics and Philosophy of Religion, states that Hindutva is a form of nationalism that is expounded differently by its opponents and its proponents.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> The opponents of Hindutva either consider it as a fundamentalist ideology that "aims to regulate the working of civil society with the imperatives of Hindu religious doctrine", or as another form of fundamentalism while accepting that Hinduism is a diverse collection of doctrines, is complex and is different from other religions. According to Ram-Prasad, the proponents of Hindutva reject these tags, viewing it to be their right and a desirable value to cherish their religious and cultural traditions.<ref name="Ram‐Prasad1993p285">{{cite journal | last=Ram-Prasad | first=C. | title=Hindutva ideology: Extracting the fundamentals | journal=Contemporary South Asia | volume=2 | issue=3 | year=1993 | doi=10.1080/09584939308719718 | pages=285–309}}</ref> The Hindutva ideology according to Savarkar, states Ram-Prasad, is a "geography, race, and culture" based concept. However, the "geography" is not strictly territorial but is an "ancestral homeland of a people", and the "race" is not biogenetic but described as the historic descendants of the intermarriage of Aryans, native inhabitants, and "different peoples" who arrived over time.<ref name="Flood2008p527" /> So, "the ultimate category for Hindutva is culture", and this culture is "not strictly speaking religious if by religion is meant a commitment to certain doctrines of transcendence", he states.<ref name="Flood2008p527">{{cite book|author=C. Ram-Prasad|editor=Gavin Flood|title=The Blackwell Companion to Hinduism|url=https://books.google.com/books?id=SKBxa-MNqA8C |year=2008|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-99868-7|pages=527–528}}</ref> The proponents state that in the Hindutva thought, there is a kernel of coherent and justifiable thesis about the Indian culture and history.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> Hindutva ideology has been linked to threats to academics and students, both in India and the United States.<ref name="Venugopal, Arun">{{Cite web|last=Venugopal, Arun|date=21 July 2021|title=At Rutgers, and Beyond, Scholars Are Under Attack For Their Critique of India's Far-Right Government|url=http://gothamist.com/news/at-rutgers-and-beyond-scholars-are-under-attack-for-their-critique-of-indias-far-right-government|access-date=21 July 2021|website=Gothamist|language=en}}</ref><ref name=":0b">{{Cite web|title=American Scholars of India Confront a Rise in Threats {{!}} WNYC {{!}} New York Public Radio, Podcasts, Live Streaming Radio, News|url=https://www.wnyc.org/story/american-scholars-india-confront-rise-threats/|access-date=6 September 2021|website=WNYC|language=en}}</ref> For instance, in 2011, Hindutva activists successfully led a charge to remove an essay about the multiple narratives of Ramayanas from Delhi University's history syllabus.<ref name="The Hindu">{{Cite news|last=N|first=Vijetha S.|date=15 October 2011|title=Historians protest as Delhi University purges Ramayana essay from syllabus|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/Historians-protest-as-Delhi-University-purges-Ramayana-essay-from-syllabus/article13372074.ece|access-date=11 July 2021|issn=0971-751X}}</ref> [[Romila Thapar]], a world-renowned historian, has faced Hindutva-led attacks, with the claims that her works present Marxist and [[Eurocentric]] points of view.<ref name="washingtonpost.com">{{Cite news|title=In the battle over India's history, Hindu nationalists square off against a respected historian|language=en-US|newspaper=Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/india-romila-thapar-dissent/2021/01/02/1a79ca54-4070-11eb-b58b-1623f6267960_story.html|access-date=11 July 2021|issn=0190-8286}}</ref> Hindutva scholars like [[Rajiv Malhotra]] has been responsible for pushback against [[White people|white]] scholars specialising on South Asia and Hinduism based in North America, including [[Wendy Doniger]] and [[Sheldon Pollock]] on grounds of their supposed [[Evangelism|vested interests]] & [[Racism|racial prejudices]] [[Anti-Indian sentiment|against Indians]].<ref name="insidehighered.com">{{Cite web|title=Scholars who study Hinduism and India face hostile climate|url=https://www.insidehighered.com/news/2016/04/12/scholars-who-study-hinduism-and-india-face-hostile-climate|access-date=11 July 2021|website=www.insidehighered.com|language=en}}</ref> Under BJP leadership, the Indian state has been accused of monitoring scholars and denying some research access.<ref name="The Nation">{{cite news |last1=Chaturvedi |first1=Vinayak |title=The Hindu Right and Attacks on Academic Freedom in the US |url=https://www.thenation.com/article/culture/hindu-right-academic-freedom/ |publisher=The Nation |date=December 2021}}</ref> In 2021, a group of North American-based scholars of South Asia formed a collective and published the Hindutva Harassment Field Manual to, they argue, answer the Hindutva threat to their academic freedom.<ref name="Prakash">{{Cite web|last=Prakash|first=Priyali|title='Targeted by hate': Audrey Truschke on why she helped write a 'Hindutva Harassment Field Manual'|url=https://scroll.in/article/999710/targeted-by-hate-audrey-truschke-on-why-she-helped-write-a-hindutva-harassment-field-manual|access-date=28 August 2021|website=Scroll.in|date=10 July 2021 |language=en-US}}</ref><ref name=":0b" /> They documented further incidents of Hindutva harassment of academics in North America, dating back to the 1990s.<ref name="Timeline">{{cite web |last1=SASAC |title=Timeline |url=https://www.hindutvaharassmentfieldmanual.org/timeline |website=Hindutva Harassment Field Manual}}</ref> The [[Association for Asian Studies]] noted that Hindutva, described as a "[[Majoritarianism|majoritarian]] ideological doctrine" different from [[Hinduism]], resorted to "increasing attacks on numerous scholars, artists, and journalists who critically analyze its politics".<ref name="asianstudies.org">{{Cite web|date=10 September 2021|title=AAS Statement on the Dismantling Global Hindutva Conference|url=https://www.asianstudies.org/aas-statement-on-the-dismantling-global-hindutva-conference/|access-date=11 September 2021|website=Association for Asian Studies|language=en-US}}</ref> == Assessments of the Impact of British imperialism on India == Debate continues about the [[Economy of India under the British Raj|economic impact of British imperialism on India]]. The issue was actually raised by conservative British politician [[Edmund Burke]] who in the 1780s vehemently attacked the East India Company, claiming that [[Warren Hastings]] and other top officials had ruined the Indian economy and society. Indian historian Rajat Kanta Ray (1998) continues this line of attack, saying the new economy brought by the British in the 18th century was a form of "plunder" and a catastrophe for the traditional economy of Mughal India. Ray accuses the British of depleting the food and money stocks and imposing high taxes that helped cause the terrible famine of 1770, which killed a third of the people of Bengal.<ref>Rajat Kanta Ray, "Indian Society and the Establishment of British Supremacy, 1765–1818", in ''The Oxford History of the British Empire: vol. 2, The Eighteenth Century'', ed. P. J. Marshall, (1998), pp. 508–529.</ref> Rejecting the Indian nationalist account of the British as alien aggressors, seizing power by brute force and impoverishing all of India, British historian [[P. J. Marshall]] argues that the British were not in full control but instead were players in what was primarily an Indian play and in which their rise to power depended upon excellent cooperation with Indian elites. Marshall admits that much of his interpretation is still rejected by many historians.<ref>P. J. Marshall, "The British in Asia: Trade to Dominion, 1700–1765," in ''The Oxford History of the British Empire: vol. 2, The Eighteenth Century'', ed. P. J. Marshall, (1998), pp. 487–507.</ref> Marshall argues that recent scholarship has reinterpreted the view that the prosperity of the formerly benign Mughal rule gave way to poverty and anarchy. Marshall argues the British takeover did not make any sharp break with the past. The British largely delegated control to regional Mughal rulers and sustained a generally prosperous economy for the rest of the 18th century. Marshall notes the British went into partnership with Indian bankers and raised revenue through local tax administrators and kept the old Mughal rates of taxation. Professor Ray agrees that the East India Company inherited an onerous taxation system that took one-third of the produce of Indian cultivators.<ref>Marshall, "The British in Asia: Trade to Dominion, 1700–1765"</ref> ===Insecurity of the Raj=== In the 20th century historians generally agreed that imperial authority in the Raj had been secure in the 1800–1940 era. Various challenges have emerged. Mark Condos and Jon Wilson argue that the Raj was chronically insecure.<ref>Mark Condos, ''The Insecurity State: Punjab and the Making of Colonial Power in British India'' (Cambridge University Press, 2017).</ref><ref>Jon Wilson, ''India conquered: Britain's Raj and the chaos of empire'' (Simon and Schuster, 2016).</ref> They argue that the irrational anxiety of officials led to a chaotic administration with minimal social purchase or ideological coherence. The Raj was not a confident state capable of acting as it chose, but rather a psychologically embattled one incapable of acting except in the abstract, the small scale, or short term.<ref>Joshua Ehrlich, "Anxiety, Chaos, and the Raj." ''Historical Journal'' 63.3 (2020): 777–787. DOI: https://doi.org/10.1017/S0018246X1900058X</ref> == پڻ ڏسو == * [[Adivasi]] * مکيه اسڪول: هندستان تي برطانوي سامراج جي اثر جو جائزو: * [[سنڌ جي تاريخ نگاري]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] * [[هندستان جي تاريخ]] * [[برطانوي سلطنت جي تاريخ نگاري]] == حوالا == == ڪتاب نگاري == == References == {{Reflist}} ===Works cited=== * {{citation |last=Chandra |first=Bipan |title=India's Struggle for Independence |year=1989 |publisher=Penguin Books India |location=New Delhi |isbn=978-0-14-010781-4 }} * {{Cite book |editor-last=Defrémery |editor-first = C. |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=B.R. |title=Voyages d'Ibn Batoutah (Volume 1) |publisher= Société Asiatic |year=1853 |place=Paris |language=French, Arabic |url=https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ}} * {{Cite book |last=Dunn |first=Ross E. |author-link=Ross E. Dunn |title=The Adventures of Ibn Battuta |publisher=University of California Press |year=2005 |orig-year=1986 |isbn=978-0-520-24385-9 }} * {{citation|last=Eggermont|first=P. H. L.|title=The Purāņa Source of Merutuṅga's List of Kings and the Arrival of the Śakas in India|year=1969|url=https://books.google.com/books?id=ks4UAAAAIAAJ}} * {{Citation |last=Goodrick-Clarke |first=Nicholas |author-link=Nicholas Goodrick-Clarke |title=Hitler's Priestess: Savitri Devi, the Hindu-Aryan Myth and Neo-Nazism |title-link=Hitler's Priestess |publisher=[[New York University Press]] |year=1998 |isbn=978-0-8147-3111-6 |language=en}} * {{cite book |last1=Keer |first1=Dhananjay |title=Veer Savarkar |date=1966 |publisher=Popular Prakashan |url=https://books.google.com/books?id=aCALAQAAIAAJ |language=en |oclc=582786373}} * {{cite book |first=Robert |last=Frykenberg |chapter=Hindutva as a Political Religion: An Historical Perspective |editor1=R. Griffin |editor2=R. Mallett |editor3=J. Tortorice |title=The Sacred in Twentieth-Century Politics: Essays in Honour of Professor Stanley G. Payne |year=2008 |url=https://books.google.com/books?id=JGOHDAAAQBAJ |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-0-230-24163-3 |pages=178–200 }} ==Bibliography== * Balagangadhara, S. N. (2012). Reconceptualizing India studies. New Delhi: Oxford University Press. * Bhattacharjee, J. B. ''Historians and Historiography of North East India'' (2012) * {{cite book|last=Bannerjee|first= Dr. Gauranganath |title=India as known to the ancient world|url=https://archive.org/stream/indiaasknowntoan00banerich#page/n3/mode/2up|year=1921|publisher=Humphrey Milford, Oxford University Press, London}} * Bose, Mihir. "India's Missing Historians: Mihir Bose Discusses the Paradox That India, a Land of History, Has a Surprisingly Weak Tradition of Historiography", ''History Today'' 57#9 (2007) pp 34+. [https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110915152404/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 |date=15 September 2011 }} *Chakrabarti, Dilip K.: Colonial Indology, 1997, Munshiram Manoharlal: New Delhi. * Palit, Chittabrata, ''Indian Historiography'' (2008). *Indian History and Culture Society., Devahuti, D. (2012). Bias in Indian historiography. * Elliot, Henry Miers; John Dowson (1867–77). ''The History of India, as told by its own historians. The Muhammadan Period''. London: Trübner and Co. * [[Meenakshi Jain|Jain, Meenakshi]] [https://archive.org/details/flawed-narratives-history-in-the-old-ncert-textbooks-of-satish-chandra-by-meenakshi-jain ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks - A random survey of Satish Chandra’s “Medieval India''], NCERT 2000 * Inden, R. B. (2010). Imagining India. Bloomington, Ind: Indiana University Press. * Jain, M. The India They Saw : Foreign Accounts (4 Volumes) Delhi: Ocean Books, 2011. * Kahn, Yasmin. "Remembering and Forgetting: South Asia and the Second World War' in Martin Gegner and Bart Ziino, eds., ''The Heritage of War'' (Routledge, 2011) pp 177–193. * Mantena, R. (2016). Origins of modern historiography in India: Antiquarianism and philology 1780–1880. Palgrave Macmillan. * Mittal, S. C ''India distorted: A study of British historians on India'' (1995), on 19th century writers * [[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970) {{ISBN|9782102227356}} *{{cite book |first=Yvette Claire |last=Rosser |title=Curriculum as Destiny: Forging National Identity in India, Pakistan, and Bangladesh |year=2003 |publisher=University of Texas at Austin |type=Dissertation |url=http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |access-date=17 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911035259/http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |archive-date=11 September 2008 |url-status=dead }} *[[Arvind Sharma]], Hinduism and Its Sense of History (Oxford University Press, 2003) {{ISBN|978-0-19-566531-4}} * E. Sreedharan, A Textbook of Historiography, 500 B.C. to A.D. 2000 (2004) * Shourie, Arun (2014). Eminent historians: Their technology, their line, their fraud. Noida, Uttar Pradesh, India : HarperCollins Publishers. {{ISBN|9789351365914}} *{{cite book |title=Aryans and British India |first=Thomas R. |last=Trautmann |url=https://books.google.com/books?id=jR_LPnEH3GsC |year=1997 |location=Berkeley |publisher=University of California Press |isbn=978-0-585-10445-4}} *Viswanathan, G. (2015). Masks of conquest: Literary study and British rule in India. * Antonio de Nicolas, Krishnan Ramaswamy, and Aditi Banerjee (eds.) (2007), ''[[Invading the Sacred]]: An Analysis Of Hinduism Studies in America'' (Publisher: Rupa & Co.) * Vishwa Adluri, Joydeep Bagchee: ''The Nay Science: A History of German Indology''. Oxford University Press, New York 2014, {{ISBN|978-0199931361}} (''Introduction,'' p.&nbsp;1–29). * Warder, A. K., ''An introduction to Indian historiography'' (1972). * Winks, Robin, ed. ''The Oxford History of the British Empire: Volume V: Historiography'' (2001) * Weickgenannt, T. N. (2009). Salman Rushdie and Indian historiography: Writing the nation into being. Basingstoke: Palgrave Macmillan. {{Historiography}} [[Category:Historiography of India| ]] == قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسي == قومي ۽ علائقائي تاريخن جا مقصد به مختلف رهيا آهن. قومي تاريخ منتشر ۽ جدا جدا عنصرن کي هڪ قومي سڃاڻپ هيٺ گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، جڏهن ته علائقائي تاريخون پنهنجي ثقافتي قدرن، روايتن ۽ سياسي حيثيت کي اجاگر ڪري پنهنجي معاملن ۾ آزاد ڪردار ادا ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪن ٿيون. نوآبادياتي دور جي خاتمي ۽ نون ملڪن جي قيام کان پوءِ، پراڻين حدن جي تبديليءَ سبب قوم رياست ۽ صوبن جي وچ ۾ تضاد پيدا ٿيا. علائقن وٽ پنهنجي جدا تاريخ ۽ ثقافت هئي، جڏهن ته نئين قوم رياست کي پنهنجي تاريخ نئين زاويي سان ٺاهڻي هئي. اهڙي صورتحال ۾ قومي تاريخ ڪڏهن ڪڏهن سياسي غلبي، قومي سڃاڻپ جي تشهير ۽ علائقائي قوميتن جي دٻاءَ لاءِ استعمال ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == پاڪستان ۾ سنڌ جي علائقائي حيثيت == پاڪستان جي قيام وقت ملڪ ۾ پنج صوبا هئا، جن وٽ پنهنجي جدا سڃاڻپ موجود هئي. پاڪستان هڪ نئون ملڪ هو، تنهنڪري ان جي شروعاتي دور ۾ قومي وحدت ۽ قوم سازيءَ تي وڌيڪ زور ڏنو ويو. صوبي سان وابستگيءَ کي سرڪاري سطح تي ڪڏهن ڪڏهن تنقيد جو نشانو بڻايو ويو، ڇاڪاڻ ته ان کي قوم سازيءَ جي راهه ۾ رڪاوٽ سمجهيو ويندو هو. سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي سياسي عمل ۾ ٿيندڙ تبديلين کي ظاهر ڪري ٿي؛ جيئن جيئن سياسي جوڙجڪ بدلبي رهي، تيئن سنڌ جي تاريخ لکڻ جا رخ به تبديل ٿيندا رهيا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ هڪ الڳ حيثيت رکي ٿي، ڇاڪاڻ ته اها بنگال ۽ پنجاب وانگر ورهايل نه ٿي. سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي به پشتونن يا بلوچن وانگر ٻن يا وڌيڪ ملڪن ۾ وڏي پيماني تي ورهايل نه هئي. تاريخي ۽ جاگرافيائي طور سنڌ قديم زماني کان پنهنجي جداگانه سڃاڻپ رکي ٿي، جنهن ڪري اها پاڪستان جي ٻين صوبن کان هڪ خاص ۽ ممتاز حيثيت رکي ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي ۽ ورهاڱي کان اڳ جي تاريخ نويسي == تاريخ ڪنهن به علائقي کي تاريخي مرتبو ڏيڻ جو طاقتور ذريعو آهي، ڇاڪاڻ ته اها ان علائقي جون پاڙون ماضي ۾ ڳولي ٿي. ان شعور تحت ورهاڱي کان اڳ سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد سنڌ جي تاريخ کي نئين سر مرتب ڪرڻ هو. ان جي تاريخي رسالي ۾ سنڌ جي تاريخ جي مختلف پهلوئن تي تحقيقي مضمون شايع ٿيندا هئا. خاص طور قديم دور تي زور ڏنو ويو، ته جيئن سنڌ جي تاريخي قدامت ثابت ڪري سگهجي. جيئن ته هن سوسائٽيءَ ۾ هندو ۽ انگريز مؤرخ وڌيڪ سرگرم هئا، تنهنڪري تاريخ نويسيءَ ۾ سيڪيولر رجحان نمايان رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == ورهاڱي کان پوءِ سنڌي تاريخ نويسي == ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسي نون خيالن ۽ رجحانن سان سامهون آئي. ان جو مرڪزي نقطو اهو هو ته سنڌ تاريخي، ثقافتي ۽ لساني طور پاڪستان جي ٻين صوبن کان مختلف آهي. صوبائي سڃاڻپ تي زور ورهاڱي جي نتيجن سبب وڌيو. ڪراچي، جيڪا سنڌ جو اهم شهر ۽ بندرگاهه هئي، وفاقي علائقو قرار ڏئي نئين ملڪ جي گادي بڻائي وئي. سنڌ ان فيصلي خلاف احتجاج ڪيو، پر اهو احتجاج اثرائتو ثابت نه ٿيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي هندو آبادي وڏي پيماني تي لڏي وئي ۽ ان جي جاءِ تي اردو ڳالهائيندڙ آبادي آئي. هن تبديليءَ سنڌي قوميت کي ڪمزور ڪيو. ثقافتي ۽ لساني دٻاءَ کي منهن ڏيڻ لاءِ سنڌي دانشورن سنڌ جي تاريخ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ طرف ڌيان ڏنو، ته جيئن سنڌ جي جدا سڃاڻپ کي برقرار رکيو وڃي. ان مقصد لاءِ سنڌي ادبي بورڊ قائم ڪيو ويو، جنهن سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ تاريخي تحقيق جي حوصلا افزائي ڪئي. بورڊ سنڌ جي قديم کان جديد دور تائين نو جلدن ۾ جامع تاريخ شايع ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ سنڌ جي تاريخ بابت فارسي اصل ماخذ پڻ شايع ڪيا، ته جيئن مؤرخن کي بنيادي مواد ملي سگهي. انهن مان ڪجهه ڪتاب بعد ۾ سنڌي ۽ اردو ۾ ترجمو ٿيا، جنهن سان اردو پڙهندڙن لاءِ سنڌ جي تاريخ کي سمجهڻ جا نوان رستا کليا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == اسلام، عرب فتح ۽ باب الاسلام جو تصور == ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جي هڪ اهم خصوصيت سنڌ جي تاريخ ۾ اسلام جي ڪردار تي زور هو. عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ کي “باب الاسلام” يعني اسلام جو دروازو بڻائيندڙ واقعو سمجهيو ويو. محمد بن قاسم کي هڪ اهم تاريخي هيرو طور پيش ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته هن کي سنڌ ۾ اسلام آڻيندڙ فاتح طور بيان ڪيو ويو. اسلام پسند تاريخ نويسيءَ ۾ عرب فتح ۽ عرب فاتح سنڌ جي اسلامي سڃاڻپ جا وڏا نشان بڻيا، ۽ باب الاسلام جو تصور سالياني يادگيريءَ جو موضوع پڻ بڻيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سيد سليمان ندوي پنهنجي ڪتاب ''عرب و هند ڪي تعلقات'' ۾ عربن جي سنڌ فتح ۽ اتر هندستان تي ترڪن جي فتحن ۾ فرق بيان ڪيو. سندس خيال موجب سنڌ فتح ڪندڙ عرب اسلامي ماحول ۾ رهندا هئا ۽ اسلامي تعليمات کان واقف هئا، جڏهن ته ترڪ، افغان ۽ مغل حڪمران فقط نالي ماتر مسلمان هئا ۽ اسلامي تعليمات جا حقيقي نمائندا نه هئا. ان خيال موجب سنڌ جو اسلامي ڪردار پاڪستان جي ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پختو سمجهيو ويو.<ref name="SuleimanNadvi-ArabHind-1976">{{cite book |last=ندوي |first=سليمان |title=عرب و هند ڪي تعلقات |location=ڪراچي |year=1976 |pages=107، 192 }}</ref> محمد علي جناح جي هڪ تقرير جو حوالو پڻ ڏنو ويو، جنهن ۾ هن سنڌ کي خراج تحسين پيش ڪندي چيو ته پاڪستان حقيقت ۾ ان ڏينهن وجود ۾ آيو، جڏهن پهريون مسلمان سنڌ جي سرزمين تي آيو. ورهاڱي کان پوءِ هن تصور سنڌ کي ٻين صوبن کان اسلامي روايتن جي وارث طور الڳ ڏيکارڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سنڌ جو ڪردار == سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو ٻيو اهم پهلو آزاديءَ جي تحريڪ ۽ پاڪستان جي قيام ۾ سنڌ جي ڪردار تي زور آهي. سنڌ جي ماڻهن خلافت تحريڪ، هجرت تحريڪ ۽ ريشمي رومال تحريڪ ۾ سرگرم حصو ورتو. انهن تحريڪن سنڌ جي ماڻهن کي هندستان جي مسلمانن سان ويجهو آندو. سنڌ کي بمبئي کان جدا ڪرڻ جي جدوجهد پڻ هندستاني مسلمانن جي سياسي مطالبن لاءِ مددگار ثابت ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ پاڪستان جي قيام واري جدوجهد ۾ پنهنجي ڪردار تي به فخر ڪري ٿي. 1938ع ۾ شيخ عبدالمجيد سنڌي صوبائي مسلم ليگ جي اجلاس ۾ پاڪستان بابت قرارداد پيش ڪئي، جيڪا اڪثريت سان منظور ٿي. 1943ع ۾ سنڌ اسيمبلي پاڪستان قرارداد جي حمايت ڪئي. ان موقعي تي جي. ايم. سيد تقرير ڪندي چيو ته هندستان جا مسلمان جدا قوم آهن، ڇاڪاڻ ته انهن جي جدا تاريخ، ثقافت، ادب، روايتون ۽ سياسي توڙي معاشي نظام آهن؛ تنهنڪري انهن کي جدا وطن ڏنو وڃي.<ref name="MehranFreedomMovement1985">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |pages=17–18 }}</ref> سنڌ اسيمبلي 1946ع ۾ پاڪستان جي قرارداد جي حمايت ڪندڙ پهرين اسيمبلي طور پيش ڪئي وئي. 1985ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ جي رسالي ''مهراڻ'' آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر شايع ڪيو. ان جي اداريي ۾ چيو ويو ته پاڪستان جو حقيقي خالق سنڌ آهي. اداريي ۾ اهو به افسوس ظاهر ڪيو ويو ته پاڪستان جي قيام کان پوءِ سنڌ جي ڪردار کي ڄاڻي واڻي گهٽايو ويو؛ جهڙوڪ محمد علي جناح جي جنم ڀومي جهرڪ کي نظرانداز ڪري وزير مينشن ڪراچي کي اڳيان آڻڻ، ۽ سنڌي اڳواڻن جي خدمتن کي پاڪستان جي قيام ۾ مناسب طور تسليم نه ڪرڻ.<ref name="MehranFreedomMovement1985p5">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=5 }}</ref><ref name="MehranFreedomMovement1985p6">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=6 }}</ref> سنڌ طرفان پنهنجي اسلامي ڪردار ۽ آزاديءَ جي تحريڪ ۾ ڪردار تي زور ڏيڻ جو هڪ سياسي سبب صوبائي خودمختياريءَ جو مطالبو هو. سنڌ چاهيو ٿي ته مرڪز جو ڪردار صوبائي معاملن ۾ گهٽ کان گهٽ هجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == ون يونٽ ۽ سنڌي قومپرست تاريخ نويسي == سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ بنيادي تبديلي ون يونٽ جي دور ۾ آئي. 1955ع ۾ اولهه پاڪستان جا صوبا هڪ يونٽ ۾ ضم ڪيا ويا، جنهن سبب سنڌ پاڻ کي ٻيهر اهڙي صورتحال ۾ محسوس ڪيو، جهڙي طرح نوآبادياتي دور ۾ اها بمبئي پريزيڊنسيءَ جو حصو هئي. بمبئي جي جاءِ تي هاڻي لاهور جو غلبو محسوس ڪيو ويو. سنڌ پنهنجي سياسي آزادي ٻيهر وڃائي ويٺي. ون يونٽ جي عمل سنڌ جي ڪجهه سياستدانن جي موقعي پرستيءَ کي به ظاهر ڪيو، جن مرڪزي حڪومت سان گڏجي سنڌ کي ون يونٽ جو حصو بڻائڻ ۾ مدد ڪئي. ساڳئي وقت اهڙا اڳواڻ به سامهون آيا، جن ون يونٽ جي مخالفت ڪئي ۽ ان سبب تڪليفون برداشت ڪيون. هن دور سنڌ جي تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جو نئون تصور پيدا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ون يونٽ سنڌين کي سياسي طور وڌيڪ پختو ڪيو، ڇاڪاڻ ته سنڌ مجموعي طور پنجاب جي سياسي غلبي هيٺ تڪليفون ڀوڳيون. هن دور ۾ بئراج جي زرخيز زمين فوجي آفيسرن ۽ اعليٰ بيوروڪريٽن کي الاٽ ڪئي وئي، جنهن سان سنڌي هارين جا حق متاثر ٿيا. سرڪاري ملازمتن ۾ سنڌين کي مناسب حصو نه مليو، جنهن سبب وڌندڙ وچولي طبقي ۾ مايوسي پيدا ٿي. انهن تجربن کان پوءِ سنڌين محسوس ڪيو ته نه “باب الاسلام” واري حيثيت ۽ نه آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سندن ڪردار، انهن کي سندن حق ڏيارڻ ۾ مددگار ثابت ٿيا. ان احساس سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو رخ بدلائي ڇڏيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌي قومپرستي تاريخ جي تجزيي جو مرڪزي نقطو بڻجي وئي. ماضيءَ کي حال جي روشنيءَ ۾ پرکيو ويو، خاص طور پرڏيهي حملن جي اثرن کي هن انداز سان ڏٺو ويو ته سنڌ بار بار پرڏيهي غلبي سبب ڪيئن متاثر ٿي. پرڏيهي غلبي جي موضوع سنڌ جي اهڙي تصوير ٺاهي، جنهن ۾ سنڌ کي مظلوم ۽ استحصال جو شڪار علائقو طور پيش ڪيو ويو. ساڳئي وقت تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جي ڪردار کي نمايان ڪيو ويو، ته جيئن نئين نسل لاءِ ڪردار جا نمونا پيدا ڪيا وڃن.<ref name="MubarakAli1994p45">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=سنڌ خاموشي ڪي آواز |location=لاهور |year=1994 |page=45 }}</ref> == سيڪيولر قومپرست تعبير ۽ قديم سنڌ == سنڌي قومپرستيءَ هيٺ ٺهيل نئين تاريخ نويسي مذهبي نه پر سيڪيولر هئي. سنڌي ثقافت ۽ تهذيب جون پاڙون قديم ماضيءَ ۾ ڳوليون ويون ۽ دعويٰ ڪئي وئي ته سنڌ جي تهذيبي حيثيت بابلي، آشوري ۽ مصري تهذيبن جي برابر آهي. سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب سنڌين لاءِ فخر جو ذريعو بڻجي، ۽ موهن جو دڙو سنڌ جي قديم ماضيءَ جي علامت طور اڀريو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == جي. ايم. سيد جي تاريخي تعبير == جي. ايم. سيد سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ اهم نوان رجحان متعارف ڪرايا. هن عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ لاءِ برڪت نه، پر هڪ جارحيت قرار ڏنو. سندس خيال ۾ محمد بن قاسم به ٻين حمله آورن وانگر هڪ جارح هو، جنهن سنڌ جا وسيلا لٽيا. هن دليل لاءِ ساڳيو منطق استعمال ڪيو، جيڪو سليمان ندوي ترڪ حمله آورن بابت ڏنو هو. جي. ايم. سيد موجب اٺين صديءَ تائين اموي دور ۾ عرب حاڪمن جو اصل اسلامي روح ختم ٿي چڪو هو ۽ اهي دنياوي ۽ سامراجي طاقت بڻجي چڪا هئا؛ تنهنڪري سنڌ جي عرب فتح اسلام نه پر عرب سلطنت جي توسيع هئي.<ref name="ArisarGMSayyidp56">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=56 }}</ref> هن تعبير محمد بن قاسم کي هيرو مان جارح ۾ تبديل ڪيو ۽ راجا ڏاهر کي مادر وطن جو محافظ بڻايو، جنهن حمله آورن سان ٺاهه ڪرڻ بدران وڙهندي جان قربان ڪئي. جي. ايم. سيد چچ نامو ۽ جنت السنڌ جهڙن تاريخي ماخذن تي به تنقيد ڪئي، ڇاڪاڻ ته سندس خيال ۾ اهي حمله آورن جي واکاڻ ڪن ٿا ۽ پڙهندڙن کي حقيقي تاريخي شعور کان محروم ڪن ٿا.<ref name="ArisarGMSayyidp55">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=55 }}</ref> جي. ايم. سيد جي نظر ۾ سنڌ تي حملو ڪندڙ سڀ پرڏيهي فاتح هڪ ئي زمري ۾ اچن ٿا، ڀلي انهن جو مذهب ڪهڙو به هجي. انهن ۾ ايران جو دارا، عربن جو محمد بن قاسم، غزنيءَ جو محمود، دهليءَ جو علاؤالدين، قنڌار جو شاهه بيگ ارغون، مغلن جو خان خانان ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو چارلس نيپيئر شامل ڪيا ويا. انهن سڀني کي سنڌ جا غاصب ۽ تباهه ڪندڙ قرار ڏنو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidp58">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=58 }}</ref> == غدارن ۽ سورمن جو تصور == 1956ع کان پوءِ سياسي صورتحال سنڌ جي تاريخ کي “غدارن” ۽ “سورمن” جي انداز ۾ لکڻ طرف وٺي وئي. جيڪي ماڻهو ذاتي مفادن لاءِ سنڌ کي وڪڻندڙ سمجهيا ويا، انهن کي غدار چيو ويو، جڏهن ته جيڪي مادر وطن لاءِ قرباني ڏيندڙ سمجهيا ويا، انهن کي سورمو قرار ڏنو ويو. سنڌ جي دفاع ڪندڙن ۾ راجا ڏاهر، دودو سومرو، دريا خان، مخدوم بلاول، شاهه عنايت ۽ هوش محمد کي شامل ڪيو ويو. غدارن ۾ قاضي قاضن، نائومل ۽ مير علي مراد جا نالا کنيا ويا. هن تاريخ نويسيءَ جو پيغام اهو هو ته ڪيچ مڪران، ٺٽي، مياڻي ۽ دٻي ۾ وڙهيل سنڌ جي آزاديءَ جون جنگيون اڃا ختم نه ٿيون آهن، پر اها جنگ هر شهر ۽ ڳوٺ ۾ جاري آهي.<ref name="ArisarGMSayyidp63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=63 }}</ref> == مغل دور، تاريخ مظھر شاهجهاني ۽ پرڏيهي غلبو == سنڌ تي مغل دور جي پرڏيهي قبضي جا اثر بيان ڪرڻ لاءِ سنڌي ادبي بورڊ 1962ع ۾ يوسف ميرڪ جي اصل ماخذ ''تاريخ مظھر شاهجهاني'' شايع ڪئي. ان جو مقدمو پير حسام الدين راشدي لکيو. هن مقدمي ۾ خاص طور اهي واقعا چونڊيا ويا، جن ۾ ظلم ۽ استحصال جي تصوير ملي ٿي ۽ جيڪي سنڌ جي ان وقت جي سياسي حالت سان لاڳاپيل لڳندا هئا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962p21">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |page=21 }}</ref> پير حسام الدين راشدي، يوسف ميرڪ جي حوالي سان، سيوهڻ جي گورنر جي ظلم، ماڻهن کي ڪوڙا هڻڻ ۽ اذيت ڏيڻ جا واقعا بيان ڪيا. مغل عملدارن طرفان ماڻهن جي ملڪيت ضبط ڪرڻ، سندن وسيلن ۽ دولت کان محروم ڪرڻ، ڦورن ۽ ڌاڙيلن جي سرپرستي ڪرڻ ۽ ڳرا محصول لاڳو ڪرڻ جهڙا عمل بيان ڪيا ويا. نتيجي طور سيوهڻ جو علائقو برباد ٿيو، ڳوٺ ۽ شهر ويران ٿيا، ۽ ماڻهو پنهنجا گهر ڇڏي پري علائقن ۾ پناهه وٺڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962pp30-31">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |pages=30–31 }}</ref> == عثمان ڏيپلائي ۽ مزاحمتي ادب == پرڏيهي قبضي خلاف مزاحمت جو اظهار ادبي صورت ۾ به ٿيو. عثمان ڏيپلائي 1962ع ۾ پنهنجو تاريخي ناول ''سانگهڙ'' شايع ڪيو، جنهن جو موضوع انگريزن خلاف حرن جي جدوجهد هو. هن ناول سنڌ جي نئين نسل تائين اهو پيغام پهچايو ته سياسي غلبي ۽ حقن جي جدوجهد خلاف ڪيئن وڙهجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == سنڌ جي ثقافتي علامتون ۽ قوميت == سنڌ جي ماضيءَ جي عظمت بيان ڪرڻ کي به اهم سمجهيو ويو، ته جيئن سنڌين ۾ فخر جو احساس پيدا ٿئي. انهن علامتن ۾ موهن جو دڙو، ڄام نندي جو مقبرو، رني ڪوٽ، عمرڪوٽ جا قلعا، حيدرآباد جا بادگير، اجرڪ، رلي، ڪاشيءَ جو ڪم ۽ هالا جو فرنيچر شامل هئا. ادبي شخصيتن ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي، سچل سرمست ۽ سامي کي سنڌي ٻوليءَ کي شاهوڪار ڪندڙ ۽ سنڌي قومي شعور پيدا ڪندڙ شخصيتن طور پيش ڪيو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidpp62-63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |pages=62–63 }}</ref> سنڌي قومپرستيءَ جو بنياد مذهب بدران ٻولي ۽ علائقي تي رکيو ويو. هن خيال موجب جيڪي ماڻهو سنڌ ۾ رهن ٿا ۽ سنڌي ٻولي ڳالهائين ٿا، اهي سنڌي آهن. ٻن قومن واري نظريي کي رد ڪندي قوميت جو تصور سيڪيولر بنيادن تي قائم ڪيو ويو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == قومپرست تاريخ نويسيءَ تي تنقيد == قومپرست فريم ورڪ ۾ تاريخ لکڻ بابت تنقيد پڻ ڪئي وئي آهي. ڊاڪٽر مبارڪ علي موجب اهڙي تاريخ نويسيءَ ۾ ڪڏهن ڪڏهن حقيقتن کي مسخ ڪري يا چونڊي استعمال ڪيو ويو، ته جيئن اهي قومي بيانئي سان ٺهڪي اچن. تاريخي طريقيڪار کي مڪمل طور لاڳو ڪرڻ بدران جذباتي ۽ مبالغو آميز بيان اختيار ڪيو ويو. ان تاريخ نويسيءَ جو وڏو مقصد سياسي استعمال بڻجي ويو، جنهن سبب سنڌ جي تاريخ نويسي هڪ مرحلي تي بيهي رهي ۽ نون علمي موضوعن ڏانهن گهربل اڳڀرائي نه ڪري سگهي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == اڻلکيل ۽ نظرانداز ٿيل موضوع == سنڌ جي تاريخ اڃا مڪمل نه سمجهي وڃي ٿي. ڪيترائي موضوع اڃا وڌيڪ تحقيق گهرن ٿا، جهڙوڪ زرعي ڍانچي ۾ تبديليون، نون ٽيڪنالاجيڪل طريقن جو تعارف، هارين جو ڪردار، هاري بغاوتن جو وجود يا عدم وجود، سنڌ جا پاڙيسري ملڪن سان لاڳاپا، ثقافتي ۽ واپاري رابطا، اميلن ۽ ڀائيبندن جو سماجي ڪردار، ۽ سنڌ ۾ مذهب جو ڪردار، خاص طور نانڪ پنٿين ۽ سکن جي حوالي سان. ڪلاڊ مارڪووٽس جي ڪتاب ''The Global World of the Indian Merchants (1750–1967)'' ۾ شڪارپوري ۽ حيدرآبادي واپارين جي عالمي تجارتي سرگرمين کي بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو سنڌ جي مؤرخن وٽ اڳ ۾ گهڻو نظرانداز ٿيل موضوع رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == نتيجو == سنڌ جي تاريخ نويسي قومي تاريخ، علائقائي سڃاڻپ، اسلامي بيانئي، آزاديءَ جي تحريڪ، ون يونٽ، سنڌي قومپرستي ۽ سيڪيولر ثقافتي تعبيرن جي وچ ۾ تبديل ٿيندي رهي آهي. ان تاريخ نويسيءَ سنڌ جي جدا تاريخي حيثيت، ثقافتي ورثي ۽ سياسي جدوجهد کي نمايان ڪيو، پر ساڳئي وقت ان تي اهو اعتراض به ڪيو ويو ته اها ڪڏهن ڪڏهن تنگ قومپرستي ۽ سياسي مقصدن تائين محدود ٿي وئي. سنڌ جي تاريخ کي وڌيڪ جامع ۽ علمي انداز ۾ لکڻ لاءِ ضروري آهي ته اها صرف سياست جي خدمت نه ڪري، پر اهڙو وسيع تاريخي شعور پيدا ڪري، جيڪو ماڻهن کي ماضي ۽ حال ٻنهي کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:تاريخ نويسي]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] sirfsx31ac997plnffetmwqyrv6uuwv 390471 390470 2026-07-02T07:37:34Z Memon2025 21315 /* پڻ ڏسو */ 390471 wikitext text/x-wiki '''سنڌ جي تاريخ نويسي''' ('''Historiography of Sindh''') سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسيءَ جي لاڳاپي سان لاڳاپيل هڪ اهم موضوع آهي. قومي تاريخ عام طور تي تاريخي حقيقتن کي قوم ۽ ان جي مرڪز جي چوڌاري بيان ڪري ٿي، جڏهن ته علائقا اڪثر ڪناري تي رهجي وڃن ٿا ۽ انهن کي مڪمل يا تفصيلي تاريخي بيان نٿو ملي. ان جي ابتڙ، علائقائي تاريخون پنهنجي مخصوص علائقي، ثقافتي روايتن، ٻولي ۽ سڃاڻپ تي زور ڏين ٿيون، ته جيئن اهي قومي تاريخ ۾ پنهنجي جدا حيثيت قائم ڪري سگهن.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=Essays On The History of Sindh |publisher=فڪشن هائوس |location=لاهور |year=2005 |pages=17–27 }}</ref> {{Short description|none}} هندستان جي تاريخ نويسي (Historiography of India) مان مراد تنقيدي طريقن ۽ تشريحن جي ذريعي انهن مطالعي جو آهي جيڪي عالمن هندستان جي تاريخ کي ترقي ڏيڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن. تازن ڏهاڪن ۾ تاريخ نويسي جا چار مکيه اسڪول رهيا آهن ته مورخ هندستان جو مطالعو ڪيئن ڪندا آهن: ڪيمبرج، قومپرست، مارڪسسٽ، ۽ سبالٽرن. ڪڏهن عام "مشرقي" طريقو، هڪ حساس، ناقابل فهم، ۽ مڪمل طور تي روحاني هندستان جي تصوير سان، سنجيده اسڪالرشپ ۾ ختم ٿي چڪو آهي.<ref name="Prakash 383–408">{{cite journal | last = Prakash | first = Gyan | author-link = Gyan Prakash | date = April 1990 | title = Writing Post-Orientalist Histories of the Third World: Perspectives from Indian Historiography | journal = Comparative Studies in Society and History | volume = 32 | issue = 2 | pages = 383–408 | doi=10.1017/s0010417500016534 | jstor = 178920| s2cid = 144435305 }}</ref> == تاريخ جا ماخذ == === پرڏيهي ذريعا === هندستاني تاريخ جا معروف پرڏيهي احوال هيٺين ذريعن مان مليا آهن: <ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref><ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> * [[ميگئسٿنيز|ميگاسٿينس]] پاران "انڊيڪا"<ref>Allan Dahlaquist (1996). Megasthenes and Indian Religion: A Study in Motives and Types. Motilal Banarsidass. {{ISBN|978-81-208-1323-6}}.</ref> * [[فاھيان|فاهيان]] طرفان ٻڌمت جي بادشاهن جو هڪ رڪارڊ (فوگو جي 佛國記)<ref name="columbia">{{cite web|url=http://afe.easia.columbia.edu/special/travel_records.pdf|title=The Travel Records of Chinese Pilgrims Faxian, Xuanzang, and Yijing|publisher=[[Columbia University]]}}</ref> * [[البيروني]] پاران "ڪتاب الهند"<ref>{{citation|title=Kitab al-Bīrūnī fī Taḥqīq mā li-al-Hind|publisher=Osmania Oriental Publication Bureau |place=Hyderabad |year=1958}}</ref> <ref>{{citation| editor1-last=Kegan |editor1-first=Paul |publisher=Trench, Truebner |title=Alberuni's India |translator-last=Sachau |translator-first=E.C. |place=London |volume=2 |year=1910}}</ref> * [[ابن بطوطا|ابن بطوطه]] پاران "تحفة النور في غريب الامر و عجائب الاسفار<ref name="9–10 Vol. 1">{{harvnb|Dunn|2005|pp=310–11}}; {{harvnb|Defrémery|Sanguinetti|1853|pp=[https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ&pg=PA9 9–10 Vol. 1]}}</ref> * زوانگ زانگ پاران مغربي علائقن تي عظيم تانگ رڪارڊ<ref>Deeg, Max (2007). [https://web.archive.org/web/20140418141001/http://kanji.zinbun.kyoto-u.ac.jp/~wittern/data/nw-fs/fs-deeg.pdf „Has Xuanzang really been in Mathurā? : Interpretatio Sinica or Interpretatio Occidentalia&nbsp;— How to Critically Read the Records of the Chinese Pilgrim.“] – In: 東アジアの宗教と文化 : 西脇常記教授退休記念論集 = Essays on East Asian religion and culture: Festschrift in honor of Nishiwaki Tsuneki on the occasion of his 65th birthday / クリスティアン・ウィッテルン, 石立善編集 = ed. by Christian Wittern und Shi Lishan. – 京都 [Kyōto] : 西脇常記教授退休記念論集編集委員會; 京都大学人文科學研究所; Christian Wittern, 2007, pp. 35 – 73. See p. 35</ref> * تشريح هندستان، جوزف ٽيفنٿلر طرفان === ڏيهي ذريعا === مقامي تاريخي متن جا مثال شامل آهن:<ref name=":0">{{Cite journal |last=Joshi |first=P. M. |date=1965 |editor-last=Pathak |editor-first=Vishwambhar Sharan |editor2-last=Saran |editor2-first=P. |editor3-last=Kunte |editor3-first=B. G. |editor4-last=Shyam |editor4-first=Radhey |editor5-last=McKew Parr |editor5-first=Charles |editor6-last=Van Linschoten |editor6-first=Jan |title=Indian Historiography |url=https://www.jstor.org/stable/42929817 |journal=Bulletin of the Deccan College Research Institute |volume=26 |issue=3/4 |pages=20–33 |jstor=42929817 |issn=0045-9801}}</ref> * ڀاناڀٽا جي "هرشاچاريتا"<ref name=":3">{{Cite book |last=Hasrat |first=B. J. |title=The Encyclopedia of Sikhism |publisher=Punjabi University |year=2004 |isbn=817380530X |editor-last=Singh |editor-first=Harbans |edition=2nd |volume=4: S–Z |location=Patiala |pages=179–181}}</ref> * ڪلهانا طرفان "راجتارنگيني"<ref name=":0" /> * سريلنڪا جي ٻڌ ڌرم جون تاريخون، جهڙوڪ ديپاواس، مهاواسا، ۽ ڪُسوانس<ref>{{Cite journal |last=von Hinüber |first=Oskar |date=2020 |title=Brill's Encyclopedia of Buddhism Online - Historiography: South Asia |url=https://doi.org/10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069 |access-date=7 April 2024 |website=Brill |doi= 10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069|quote=The first historical texts known from ancient South Asia are the Buddhist chronicles composed in Ceylon (Sri Lanka). Consequently, from a very early period, the history of Buddhism on the island is known much better than in any other part of South Asia. Besides texts on the general history of Buddhism, there are specialized chronicles on relics and so on, written in both Pali and Sinhala languages or in Southeast Asian vernaculars.|url-access=subscription }}</ref> * فرشته جي "تاريخ فرشته" (جنهن کي گلشن ابراهيمي به چيو ويندو آهي) <ref name="EB1911">{{EB1911|inline=y|wstitle=Ferishta, Mahommed Kasim|volume=10|page=274}}</ref> * ضياء الدين برني جي "تاريخ فيروز شاهي"<ref>M. Athat Ali, "Elements of Social Justice in Medieval Islamic Thought" in Saiyid Zaheer Husain Jafri, ''Recording the Progress of Indian History: Symposia Papers of the Indian History Congress, 1992–2010'', Primus Books, 2012, p. 197.</ref> * Vicāraśrenī by Merutunga {{sfn|Eggermont|1969|p=67}} * ابوالفضل جو "اڪبر نامو"<ref>[http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml Illustration from the Akbarnama: History of Akbar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090919035749/http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml |date=2009-09-19 }} [[Art Institute of Chicago]]</ref> * [[امير خسرو]] جو "تغلق نامو" * عبدالحميد لاهوري جو "پادشاهه نامو"<ref>[[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970).</ref> * محمد عوفي جي "جامع الحكايت"<ref>{{cite book |last1=Elliot|first1=Sir H. M. |first2=John |last2=Dowson |title=The History of India, as Told by Its Own Historians. The Muhammadan Period (Vol 2.)|chapter-url=https://archive.org/stream/cu31924073036729#page/n5/mode/2up|chapter=4. Jawami ul-Hikayat of Muhammad Ufi| year=1871|publisher=London : Trübner & Co.|page=155}}</ref> * چانڊ بردائي جي "ڀڳت راسو" (''[[Prithviraj Raso]])<ref>{{Cite book|author=Rima Hooja|url=https://books.google.com/books?id=qqd1RAAACAAJ|title=A HISTORY OF RAJASTHAN (PB)|date=2006|publisher=Rupa & Company|isbn=978-81-291-1501-0|pages=364–365|language=en}}</ref>'' * منهاج سراج جوزجاني جي "طبقات ناصري" 15 صدي عيسويءَ کان اڳ جي تاريخ کي رڪارڊ ڪرڻ لاءِ تمام ٿورا مشهور هندستاني متن موجود آهن. ان ڪري، هندستان جي تاريخ جو گهڻو حصو پرڏيهي مورخن جي ذريعي ملي ٿو. قديم هندستان ۾ مقامي تاريخي روايتن جا تمام گهٽ ثبوت موجود آهن. البيروني مقامي هندستاني تاريخ نگاري بابت هيٺ ڏنل ڳالهه ڪئي: "بدقسمتي سان هندو شين جي تاريخي ترتيب تي گهڻو ڌيان نه ڏيندا آهن، اهي پنهنجن بادشاهن جي تاريخي جانشيني کي بيان ڪرڻ ۾ تمام گهڻو لاپرواهي ڪندا آهن ۽ جڏهن انهن کي معلومات لاءِ دٻايو ويندو آهي ۽ نقصان ۾ هوندا آهن، اهو نه ڄاڻندا آهن ته ڇا چوڻو آهي، اهي هميشه ڪهاڻي ٻڌائڻ تي مجبور هوندا آهن. پر ان لاءِ، اسان کي پڙهندڙن کي انهن روايتن کي پهچائڻ گهرجي جيڪي اسان کي انهن مان ڪجهه ماڻهن کان مليون آهن." —البروني، ڪتاب الهند. قديم هندستان ڪڏهن به هڪ مضبوط تاريخي روايت ترقي نه ڪئي جيڪا گريڪو-رومن، چيني ۽ اسلامي تهذيبن ۾ موجود روايتن جي برابر هجي. بهرحال، اهو نتيجو نه ٿو ڪڍي سگهجي ته قديم هندستانين وٽ معروضي تاريخي لکڻ جي سمجهه جي کوٽ هئي، ڇاڪاڻ ته تاريخ نگاري سان ملندڙ جلندڙ ڪجهه ڪوششون هيون. هندستاني تاريخ جي مختلف موڙ تي، هندستان ۾ خاص خاندانن ۽ حڪمرانن جي دورن کي رڪارڊ ڪرڻ ۽ تاريخ نگاري ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. few known Indian texts recording history before 15th century C.E. exist, hence, historical evidence for much of India's history comes through foreign historians.<ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref><ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> There is very little evidence of a native historiographical tradition in ancient India.<ref name=":3" /> Al-Biruni stated the following about local Indian histriography:<ref name=":0" /> {{Blockquote|text="Unfortunately the Hindus do not pay much attention to the historical order of things, they are very careless in relating the chronological succession of their kings, and when they are pressed for information and are at a loss, not knowing what to say, they invariably take to tale-telling. But for this, we should communicate to the readers the traditions which we have received from some people among them."|author=Al-Biruni|title=Kitāb al-Hind|source=}}Ancient India never developed a strong historiographical tradition comparable to the ones that existed in the [[Greco-Roman historiography|Greco-Roman]], [[Chinese historiography|Chinese]], and [[Historiography of early Islam|Islamic]] civilizations.<ref name=":4">{{Cite book |last=Sharma |first=Tej Ram |title=Historiography: A History of Historical Writing |publisher=Concept Publishing Company |year=2005 |isbn=9788180691553 |pages=17–22 |chapter=Historical Writings in the Ancient World - Indian Historiography: Historiography in Ancient India}}</ref> However, it cannot be concluded that the ancient Indians lacked an understanding of objective historical writing, as there were some attempts akin to historiography.<ref name=":4" /> At various points in Indian history, there were efforts to record and chronicle the reigns of particular dynasties and rulers in India.<ref name=":4" /> Within the Vedic, Buddhist, Jain and other religious literature, the names of teachers are attentively recorded.<ref name=":4" /> The [[Chinese Buddhist]] [[Buddhist pilgrimage|pilgrim]] [[Xuanzang]] mentioned that in every province of India, there would be officials who would be responsible for documenting in-writing "good and evil events, calamities, and fortunate occurrences".<ref name=":4" /> Since the era of the [[Gupta Empire|Gupta]] ruler [[Samudragupta]], ancient Indian rulers would have a renowned poet record their reigns and victories onto stone in the form of inscription.<ref name=":4" /> [[Romila Thapar]] instead states that it should be taken into account what the ancient Indians found relevant and why when evaluating any dearth of historiographical tradition.<ref name=":4" /> [[A. K. Warder]] opined that the regional historiographies of India must be considered, with historical writing in India becoming regionalized by the mediaeval-period from the 7th century onwards.<ref name=":4" /> There are historical works authored by the Chalukya, Rashtrakuta, Pala dynastical historiographies and also regional historiographical traditions in Kashmir, Sindhu, Gurjara, Jejakabhukti, Kamarupa, Kerala, Hoyasala, Andhra, Kalinga, and Maharashtra.<ref name=":4" /> In modern-times, some attempts have been made to extract historiographical elements from Vedic literature and epic poetry, such as the ''[[Mahabharata]]'' or ''[[Ramayana]]''.<ref name=":3" /><ref name=":4" /> However, religious, mythical, and allegorical legends are too intermixed with Indic religious thought and philosophy that discerning and extracting any semblance of historiography from them is a difficult task.<ref name=":3" /> The ''[[Puranas]]'' mostly entail mythological elements with a facade of historicity.<ref name=":3" /> The corpuses of Pali and Prakrit literature of the era are mostly religious in nature.<ref name=":3" /> Thus, a historiographical tradition was not popular in India, barring a few examples.<ref name=":3" /> A true tradition of historiography was introduced to India after the Arabs captured Sindh, where they introduced history-writing and recording proper chronology.<ref name=":3" /> These Arab historiographers were later surmounted by historiographers who wrote in Persian, many of whom were sponsored by the ruling sultans of India.<ref name=":3" /> ==Main schools== === Orientalist approach === The Orientalist approach was influenced both by [[Imperialism|imperialist]] attitudes and interests, and also fascination for the "exotic" East for Mediterranean and European writers and thinkers, captured in images by artists, that is embodied in a repeatedly-surfacing theme in the [[history of ideas]] in the West, called "[[Orientalism]]". In [[art history]], [[literature]], and [[cultural studies]], Orientalism is the imitation or depiction of aspects in the [[Eastern world]]. These depictions are usually done by writers, designers, and artists from the [[Western world]]. The term ''Orientalism'' has come to acquire negative connotations in some quarters and is interpreted to refer to the study of the East by Westerners shaped by the attitudes of the era of European [[imperialism]] in the 18th and 19th centuries. When used in this sense, it often implies prejudiced, outsider-caricatured interpretations of Eastern cultures and peoples. This viewpoint was most famously articulated and propagated by [[Edward Said]] in ''[[Orientalism (book)|Orientalism]]'' (1978), a critical history of this scholarly tradition.<ref>{{cite book|last=Clarke|first=J.J.|title=Oriental enlightenment the encounter between Asian and Western thought|url=https://archive.org/details/orientalenlighte00clar|url-access=limited|year=1997|publisher=Routledge|pages=[https://archive.org/details/orientalenlighte00clar/page/n16 8]}}</ref> ==== History ==== Though there has been study of India from a western perspective since ancient times, the orientalist school gained prominence in the aftermath of the [[Age of Discovery]]. In the 18th and 19th centuries, the term [[Oriental studies|Orientalist]] identified a scholar who specialized in the languages and literatures of the [[Eastern world]]. Among such scholars were officials of the [[East India Company]], who said that the [[Arab culture]], the [[culture of India|Indian culture]], and the [[Islamic culture]]s should be studied as equal to the [[Culture of Europe|cultures of Europe]].<ref>{{cite book |last = Macfie |first = A. L.|year = 2002 |title = Orientalism |publisher = Longman| location = London|url=https://books.google.com/books?id=0FrJAwAAQBAJ |isbn = 978-0582423862|ref = none| page = Ch One}}</ref> Among such scholars is the philologist [[William Jones (philologist)|William Jones]], whose studies of [[Indo-European languages]] established modern [[philology]]. [[Company rule in India]] favored Orientalism as a technique for developing and maintaining positive relations with the Indians—until the 1820s, when the influence of "anglicists" such as [[Thomas Babington Macaulay]] and [[John Stuart Mill]] led to the promotion of a Western-style education.<ref>Holloway (2006), pp. 1–2. "The Orientalism espoused by Warren Hastings, William Jones and the early East India Company sought to maintain British domination over the Indian subcontinent through patronage of Hindu and Muslim languages and institutions, rather than through their eclipse by English speech and aggressive European acculturation."</ref> With a great increase in knowledge of Asia among Western specialists, increasing political and economic involvement in the region, and in particular the realization of the existence of [[Indo-European languages|close relations between Indian and European languages]], by [[William Jones (philologist)|William Jones]], there emerged more complex intellectual connections between the early history of Eastern and Western cultures. Some of these developments occurred in the context of Franco–British rivalry for control of India. Liberal economists, such as [[James Mill]], denigrated Eastern civilizations as static and corrupt. [[Karl Marx]] characterized the [[Asiatic mode of production]] as unchanging, because of the economic narrowness of village economies and the State's role in production. "[[Oriental despotism]]" was generally regarded in Europe as a major factor in the relative failure of [[progress (history)|progress]] of Eastern societies. In the course of the century Western archaeology spread across the Middle East and Asia. New national museums provided a setting for important archaeological finds, most of which were in this period bought back to Europe. The first serious European studies of [[Buddhism]] and [[Hinduism]] were by the scholars [[Eugene Burnouf]] and [[Max Müller]]. In that time, the academic [[Islamic studies by author (non-Muslim or academic)|study of Islam]] also developed, and, by the mid-19th century, Oriental Studies was a well-established academic discipline in most European countries, especially those with imperial interests in the region. Yet, while scholastic study expanded, so did [[Racism|racist]] attitudes and stereotypes of Asian peoples and cultures. Scholarship often was intertwined with prejudicial racist and religious presumptions,<ref>J. Go, "'Racism' and Colonialism: Meanings of Difference and Ruling Practice in America's Pacific Empire" in ''Qualitative Sociology'' '''27'''.1 (March 2004).</ref> to which the new [[biology|biological sciences]] tended to contribute until the end of the [[World War II|Second World War]]. ==== Criticism and Decline ==== In his book [[Orientalism (book)|Orientalism]] (1978), [[cultural critic]] Edward Said redefines the term ''Orientalism'' to describe a pervasive Western tradition—academic and artistic—of prejudiced outsider-interpretations of the [[Eastern world]], which was shaped by the cultural attitudes of European [[imperialism]] in the 18th and 19th centuries.<ref>Tromans, 24</ref> Since its publication, most academic discourse began to use the term "Orientalism" to refer to a general patronizing Western attitude towards Middle Eastern, Asian, and [[North Africa]]n societies. In Said's analysis, the West [[Essentialism|essentializes]] these societies as static and undeveloped—thereby fabricating a view of Oriental culture that can be studied, depicted, and reproduced in the service of [[Imperialism|imperial power]]. Implicit in this fabrication, writes Said, is the idea that Western society is developed, rational, flexible, and superior.<ref>Mahmood Mamdani, ''Good Muslim, Bad Muslim: America, the Cold War, and the Roots of Terrorism'', New York: Pantheon, 2004; {{ISBN|0-375-42285-4}}; p. 32.</ref> Furthermore, Said said that "The idea of representation is a theatrical one: the Orient is the stage on which the whole East is confined",<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/63/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=63 |language=English}}</ref> and that the subject of learned Orientalists "is not so much the East itself as the East made known, and therefore less fearsome, to the Western reading public".<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/60/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=60 |language=English}}</ref> The thesis of Edward Said's Orientalism develops Marxist philosopher [[Antonio Gramsci]]'s theory of [[cultural hegemony]], and [[Michel Foucault]]'s theorisation of [[discourse]] (the [[knowledge]]-[[Power (social and political)|power]] relation) to criticise the scholarly tradition of Oriental studies. In the academy, the book ''Orientalism'' (1978) became a foundational text of [[Postcolonialism|post-colonial cultural studies]].<ref>Xypolia, Ilia (2011). "Orientations and Orientalism: The Governor Sir Ronald Storrs". Journal of IslamicJerusalem Studies. 11: 25–43.</ref> The once common "Orientalist" approach, with its image of a sensuous, inscrutable, and wholly spiritual India, has died out in serious scholarship.<ref name="Prakash 383–408" /> === Cambridge School === The Cambridge School of historiography was a [[school of thought]] which approached the study of the [[British Empire]] from the imperialist point of view. It emerged especially at the [[University of Cambridge]] in the 1960s. [[John Andrew Gallagher]] (1919–80) was especially influential, particularly in his article with [[Ronald Robinson]] on "[[The Imperialism of Free Trade]]". It was led by Anil Seal,<ref>Anil Seal'', The Emergence of Indian Nationalism: Competition and Collaboration in the Later Nineteenth Century'' (1971)</ref> Gordon Johnson,<ref>Gordon Johnson, ''Provincial Politics and Indian Nationalism: Bombay and the Indian National Congress 1880–1915'' (2005)</ref> Richard Gordon, and David A. Washbrook.<ref>Rosalind O'Hanlon and David Washbrook, eds. ''Religious Cultures in Early Modern India: New Perspectives'' (2011)</ref> It downplayed ideology.<ref>Aravind Ganachari, "Studies in Indian Historiography: 'The Cambridge School'", ''Indica'', March 2010, 47#1, pp 70–93</ref> ==== Criticism ==== This school of historiography is criticised for western bias or [[Eurocentrism]].<ref name="google7">{{cite book|title=Eurocentrism: a marxian critical realist critique|author=Hostettler, N.|date=2013|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-135-18131-4|url=https://books.google.com/books?id=2XjozzN0ppEC&pg=PA33|page=33|access-date=6 January 2017}}</ref> Critics have attacked various ideas of the School.<ref>See [[Christopher Platt|D.C.M. Platt]], "The Imperialism of Free Trade: Some Reservations," ''Economic History Review,'' 21#2 (Aug., 1968), pp. 296-306</ref> In ''The New Imperial Histories Reader,'' Stephen Howe has assembled articles by critics who take aim especially at [[P. J. Marshall]], [[David Kenneth Fieldhouse|D. K. Fieldhouse]], Robinson and Gallagher, and [[Peter Cain (historian)|Peter Cain]] and [[A. G. Hopkins]].<ref>Stephen Howe, ed. ''New Imperial Histories Reader'' (Routledge, 2009)</ref> [[Howard Spodek]], for example, praises the school's regional and pluralist perspectives but criticizes their reliance on British (rather than Indian) documentation, sloppy use of [[social science]] models, downplaying of ideology, and their excessive emphasis on Indian self-seeking and the importance of British imperial initiatives in achieving modernization. He recommends a deeper appreciation of Indian initiatives, and more attention to the emerging importance of public life in many areas of society rather than just a concentration on politics.<ref>Howard Spodek, "Pluralist Politics in British India: The Cambridge Cluster of Historians of Modern India," ''American Historical Review,'' (June 1979) 84#3 pp 688-707</ref> === Nationalist School === The Nationalist school originated among Indian historians in the late 19th and early 20th centuries who were influenced by [[Indian independence movement|Indian nationalism]]. They emphasized achievements in Indian history, while downplaying negative aspects, which led to various contradictions. Nationalist historians universally praised Hindu rule of India, with Hindu culture being prized above all else.<ref name=":0a">{{cite book|last=Thapar|first=Romila|title=History of Early India: From the Origins to AD 1300|publisher=University of California Press|year=2004|isbn=978-0-520-24225-8|pages=16–17}}</ref> In modern history, they focused on Congress, Gandhi, Nehru and high level politics. It highlighted the Mutiny of 1857 as a war of liberation, and Gandhi's 'Quit India' begun in 1942, as defining historical events. This school of historiography has received criticism for [[Elitism]].<ref>{{cite web|url=http://pages.ucsd.edu/~rfrank/class_web/ES-200C/Articles/Guha.pdf|title=Ranjit Guha, "On Some Aspects of Historiography of Colonial India"}}</ref> Historians in this school included [[Rajendralal Mitra]], [[R. G. Bhandarkar]], [[Romesh Chunder Dutt]], [[Anant Sadashiv Altekar]], [[K. P. Jayaswal]], [[Hem Chandra Raychaudhuri]], [[Radha Kumud Mukherjee]], [[R. C. Majumdar]], and [[K. A. Nilakanta Sastri]] ,.<ref name=":0a" /> === Marxist School === In India, Marxist Historiography takes the form of Marxian historiography where Marxian techniques of analysis are used but Marxist political intentions and prescriptions are discarded. The Marxian historiography of India uses the method of [[historical materialism]] and has focused on studies of economic development, land ownership, and [[class conflict]] in precolonial India and [[deindustrialisation|deindustrialization]] during the colonial period.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993">Bagchi, Amiya Kumar (January 1993). "Writing Indian History in the Marxist Mode in a Post-Soviet World". Indian Historical Review. 20 (1/2): 229–244.</ref> [[Bhupendranath Datta|B. N. Datta]], and [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] are considered the founding fathers of Marxist historiography in India. D. D. Kosambi was apologetic of the revolution of [[Mao]] and thought of Indian Prime Minister [[Jawaharlal Nehru]]'s policies as pro-capitalist. Kosambi, a polymath, viewed Indian History from a Marxist viewpoint. The other Indian scholars of Marxian historiography are [[Ram Sharan Sharma|R. S. Sharma]], [[Irfan Habib]], [[D. N. Jha]], and [[K. N. Panikkar]].<ref>Bottomore, T. B. 1983. ''A Dictionary of Marxist thought''. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press.</ref> Other historians such as [[Satish Chandra (historian)|Satish Chandra]], [[Romila Thapar]], [[Bipan Chandra]], [[Arjun Dev (historian)|Arjun Dev]], and [[Dineshchandra Sircar]], are sometimes referred to as "influenced by the Marxian approach to history."<ref>Guichard, Sylvie (2010), The Construction of History and Nationalism in India, Routledge, p. 87, ISBN 978-1136949319</ref> One debate in Indian history that relates to a [[historical materialist]] schema is on the nature of [[feudalism]] in India. [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] in the 1960s outlined the idea of "feudalism from below" and "feudalism from above". Element of his feudalism thesis was rejected by R.S. Sharma in his monograph [[Indian Feudalism]] (2005) and various other books,<ref>Purohit, Vinayak. 1988. Arts of transitional India twentieth century. Bombay: Popular Prakashan.</ref><ref>R S Sharma, Indian Feudalism (book), 2005</ref><ref>R S Sharma, Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation, Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177-85</ref><ref>R S Sharma, India's Ancient Past, Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India, Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> However R. S. Sharma also largely agrees with Kosambi in his various other books.<ref>R S Sharma, ''[[Indian Feudalism (book)]], 2005''</ref><ref>R S Sharma, ''Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation'', Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177–85</ref><ref>R S Sharma, ''India's Ancient Past'', Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, ''The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India'', Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> Most Indian Marxian historians argue that the economic origins of communalism are feudal remnants and the economic insecurities caused by slow development in India.<ref>{{cite book|title=Dalit women in India: issues and perspective|page=138|first=Prahlad|last=Jogdand|year=1995}}</ref> Even non-academic and laymen contributions to Marxist Historiography exist in India. The book "Coffee Housinte Katha" (The Story of Coffee House), written in [[Malayalam]], a regional language of India, spoken in the state of [[Kerala]], by one of the leaders of the Indian Coffee House Movement, [[Nadakkal Parameswaran Pillai]], is an example of this. Politicians like [[Shripad Amrit Dange]] have also contributed to Marxian historiography. ==== Criticism ==== The Marxian school of Indian historiography is accused of being too ideologically influenced.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993" /> Though influenced by Marxist theory [[B. R. Ambedkar]] criticized Marxists, as he deemed them to be unaware or ignorant of the specifics of caste issues.<ref>Padovani, Florence. Development-Induced Displacement in India and China: A Comparative Look at the Burdens of Growth. Rowman & Littlefield. Bhimrao Ambedkar himself, who criticized Indian Marxists</ref><ref>Jadhav, Narendra (1991). "Neglected Economic Thought of Babasaheb Ambedkar". Economic and Political Weekly. 26 (15): 980–982. ISSN 0012-9976. JSTOR 4397927.</ref> Also though most criticisms of Marxian historiography is levied by people who are not historians, some historians have debated Marxian historians and critically examined their analysis of the [[history of India]]. Many have alleged that Marxian historians used [[Historical negationism|negationism]] to whitewash some of the atrocities committed by [[Islamic rulers in the Indian subcontinent|Muslim rulers]] in the Indian Subcontinent.<ref>{{cite book|title=The Legacy of Muslim Rule in India|quote=Marxists who always try to cover up the black spots of Muslim rule with thick coats of whitewash|first=Kishori Saran|last=Lal|publisher=Aditya Prakashan|page=67}}</ref><ref>{{cite book|title=Indian Politics, Then and Now: Essays in Historical Perspective|first=K|last=Seshadri|publisher=Pragatee Prakashan|page=5|quote=certain attempts made by some ultra-Marxist historians to justify and even whitewash tyrannical emperors of the medieval India}}</ref><ref>{{cite book|title=Studies in World Affairs, Volume 1|first=KR|last=Gupta|year=2006|publisher=Atlantic Publisher|page=249|isbn=9788126904952|url=https://books.google.com/books?id=Hw9uf7sRKtIC&pg=PA249}}</ref><ref>{{cite book|title=Al-Hind the Making of the Indo-Islamic World: The Slave Kings and the Islamic Conquest : 11th–13th Centuries|year=1991|url=https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink|url-access=limited|last=Wink|first=André|publisher=Brill|page=[https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink/page/n160 309]|quote="apologists for Islam, as well as some Marxist scholars in India have sometimes attempted to reduce Islamic iconoclasm.."}}</ref> Since the late 1990s, [[Hindu nationalism|Hindu nationalist]] scholars especially have theorized that the Marxian tradition in India neglected what they believe to be the country's 'illustrious past' based on Vedic-[[puranic chronology]] and other [[Pseudohistory|pseudo-historical]] [[Historical revisionism|revisionist]] narratives of history, the historians are held responsible for aiding or defending [[Islam in India|Muslims]], who figure in Hindu nationalist discourse as the enemy.<ref>Jha, D.N. (1996). Society and Ideology in India: Essays in Honour of Prof. R.S. Sharma. New Delhi, India: Munshiram Manoharlal Publishers Pvt. Ltd. ISBN 978-8121506397.</ref><ref>Historian: Prof Irfan Habib outlookindia.com. Magazine | 23 April 2007. Retrieved 15 January 2013</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=u0RZBwAAQBAJ&pg=PA98|title=The Construction of History and Nationalism in India: Textbooks, Controversies and Politics|last=Guichard|first=Sylvie|year=2010|publisher=Routledge |isbn=9781136949319}}</ref> An example of such a view is [[Arun Shourie]]'s ''[[Eminent Historians]]'' (1998)<ref>Bryant, E. E. (2014). ''Quest for the Origins of Vedic Culture: The Indo-Aryan Migration Debate''. Cary, US: Oxford University Press {{ISBN|978-0195169478}}</ref> and ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks'' (2000), by [[Meenakshi Jain]].<ref name="Times14July">{{cite news |title=From having legs hacked off to getting Rajya Sabha foothold: A Master's journey of grit |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |access-date=14 July 2025 |work=The Times of India |date=14 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250714044603/https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |archive-date=14 July 2025}}</ref><ref name="v282">{{cite web | title=Why Meenakshi Jain Has Been Nominated To Rajya Sabha | website=[[News18]] | date=15 July 2025 | url=https://www.news18.com/opinion/opinion-why-meenakshi-jain-has-been-nominated-to-rajya-sabha-9442669.html | access-date=18 July 2025}}</ref> === Subaltern School === The "subaltern school", was begun in the 1980s by [[Ranajit Guha]] and [[Gyan Prakash]].<ref>{{cite journal |last=Prakash |first=Gyan |date=December 1994 |title=Subaltern studies as postcolonial criticism |journal=American Historical Review |volume=99 |issue=5 |pages=1475–1500 |doi=10.2307/2168385|jstor=2168385 }}</ref> It focuses attention away from the elites and politicians to "history from below", looking at the peasants using folklore, poetry, riddles, proverbs, songs, oral history and methods inspired by anthropology. It focuses on the colonial era before 1947 and typically emphasises caste and downplays class, to the annoyance of the Marxist school.<ref>{{cite journal |last=Roosa |first=John |date=2006 |title=When the Subaltern Took the Postcolonial Turn |journal=Journal of the Canadian Historical Association |volume=17 |issue=2 |pages=130–147 |doi=10.7202/016593ar|doi-access=free }}</ref> ==== Criticism ==== {{see|Subaltern Studies#Criticism}} === Hindutva Approach === Hindutva ({{Translation|Hinduness}}) is the predominant form of [[Hindu nationalism]] in India.<ref>{{Cite web|last=Purandare|first=Vaibhav|date=22 August 2019|title=Hindutva is not the same as Hinduism said Savarkar|url=https://www.telegraphindia.com/india/hindutva-is-not-the-same-as-hinduism-said-savarkar/cid/1699550|access-date=23 December 2020|website=telegraphindia.com}}</ref> The Hindutva movement has been described as a variant of "right-wing extremism",<ref name="Leidig">{{Cite journal|last=Leidig|first=Eviane|date=17 July 2020|title=Hindutva as a variant of right-wing extremism|journal=Patterns of Prejudice|volume=54|issue=3|pages=215–237|doi=10.1080/0031322X.2020.1759861|issn=0031-322X|doi-access=free|hdl=10852/84144|hdl-access=free}}</ref> adhering to a concept of homogenised majority and [[cultural hegemony]].<ref name="j3517631">{{cite journal |title=Fascism of our times |jstor=3517631 |author=Prabhat Patnaik |journal=Social Scientist |volume=21 |issue=3/4|pages=69–77 |year=1993 |doi=10.2307/3517631}}</ref><ref>{{harvnb|Frykenberg|2008|pages=178–220}}: "This essay attempts to show how — from an analytical or from an historical perspective — Hindutva is a melding of Hindu fascism and Hindu fundamentalism."</ref> Some analysts dispute the identification of Hindutva with fascism, and suggest Hindutva is an extreme form of [[conservatism]]. Hindutva approach to history exists to create a version of history to support the Hindu nationalist demands for [[Hindutva#Views on Indian history|Hindu Rashtra]] in Indian society.<ref name="Menon 28–30">{{cite magazine |last=Menon |first=Latha |date=August 2004 |title=Coming to Terms with the Past: India |magazine=History Today |volume=54 |issue=8 |pages=28–30}}</ref> It began with the writings of the developer and outliner of the [[Hindu Nationalism|Hindu Nationalist]] political ideology of [[Hindutva]] himself, [[Vinayak Damodar Savarkar]].{{sfn|Chandra|1989|p=145}}{{sfn|Keer|1966|p=143}} His works '[[The Indian War of Independence (book)|The Indian war of independence, 1857]]', 'Hindu-Pad-Padashahi (A Critical Review of the Hindu Empire of Maharashtra)', and 'Six Glorious Epochs of Indian History' contributed to and laid down the groundwork for this approach. However, this approach did not gain much traction until the 1990s.{{sfn|Goodrick-Clarke|1998|p=46}}<ref>{{Cite web|title=Resources|url=http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|access-date=2021-08-08|website=savarkar.org|language=en|archive-date=8 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210808095423/http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Visana|first=Vikram|date=5 November 2020|title=Savarkar before Hindutva: Sovereignty, Republicanism, and Populism in India, c.1900–1920|url=https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|journal=Modern Intellectual History|volume=18|issue=4|language=en|pages=1106–1129|doi=10.1017/S1479244320000384|s2cid=224983230|issn=1479-2443|access-date=25 July 2021|archive-date=30 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210930153956/https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> This approach is still in the process of development.<ref name="Menon 28–30" /> In March 2012, [[Diana L. Eck]], Professor of Comparative Religion and Indian Studies at [[Harvard University]], authored in her book "India: A Sacred Geography", that idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals and it wasn't just a cluster of regional identities and it wasn't ethnic or racial.<ref name="scroll.in">{{cite web|url=http://scroll.in/article/802047/theres-an-idea-of-india-from-early-times-much-before-the-mughals-or-the-british-scholar-diana-eck|title=Harvard scholar says the idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals|date=20 January 2016 }}</ref><ref name="In The Footsteps of Pilgrims">{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/leisure/story/20120618-review-of-diana-leck-india-a-sacred-geography-758709-2012-06-09|title=In The Footsteps of Pilgrims |date=9 June 2012 }}</ref><ref>{{cite magazine |url=https://www.economist.com/books-and-arts/2012/03/24/the-heavens-and-the-earth |title=India's spiritual landscape: The heavens and the earth |magazine =The Economist |date=24 March 2012}}</ref><ref name="Dalrymple">{{cite news |last=Dalrymple |first=William |date=27 July 2012 |title=India: A Sacred Geography by Diana L Eck – review |url=https://www.theguardian.com/books/2012/jul/27/india-sacred-geography-eck-review |newspaper=The Guardian}}</ref> This approach is noted for denying the [[Indo-Aryan migrations]], as they consider those whose ancestry and religion have origins outside of the Indian subcontinent to be aliens, namely Muslims, Christians, and communists. This approach states that only the Hindus are the legitimate heirs of South Asia.{{Sfn|Thapar|2004|p=14}} ==== Saffronisation ==== [[Saffronisation]], a process of introduction of right-wing policies that implement a Hindu nationalist agenda onto school textbooks by attempting to glorify Hindu contributions to Indian history while undermining other contributions, has become prominent. The [[Bharatiya Janata Party]] (BJP) has said that several Indian history textbooks had overt Marxist or Eurocentric political overtones.<ref name=":2">{{cite journal|last=Bhattacharya|first=Neeladri|date=2009|title=Teaching History in Schools: The Politics of Textbooks in India|journal=History Workshop Journal|volume=67|issue=67|pages=99–110|doi=10.1093/hwj/dbn050|jstor=40646212|s2cid=154421051}}</ref> The BJP has had trouble changing the textbooks because many states in which the BJP is not in power have blocked saffronisation efforts. The BJP, citing a rigid anti-Hindu agenda, restructured NCERT and the Indian Council of Historical Research (ICHR) to make textbooks conform to the BJP's Hindu nationalist platform.<ref>{{cite book|last=Bénéï|first=Veronique|title=Manufacturing Citizenship: education and nationalism in Europe, South Asia, and China|publisher=Routledge|year=2005|isbn=0-415-36488-4|location=New York, NY|pages=156–159}}</ref> In states where the BJP had control of the local government, textbooks were changed extensively to favor a Hindu nationalist narrative.<ref name=":1" /> These changes included the omission of caste-based exclusion and violence throughout Indian history and the exclusion or minimization of contributions to Indian society made by Muslims.<ref name="Raghavan">{{cite news|author=Raghavan, B. S.|title=Saffronisation|date=12 September 2001|newspaper=[[The Hindu]]|url=http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20070514123440/http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-date=14 May 2007|url-status=live}}</ref> After a rival political party, the [[Indian National Congress]], came into power, efforts were undertaken in 2004 to reverse the saffronisation of textbooks previously made by BJP.<ref name="The Guardian">{{cite news |last=Ramesh |first=Randeep |url=https://www.theguardian.com/world/2004/jun/26/india.schoolsworldwide |title=Another rewrite for India's history books |work=The Guardian |date=25 June 2004 |access-date=10 March 2016}}</ref> When the ''[[Hindustan Times]]'' reviewed the issue of saffronisation of Indian textbooks in late 2014, it noted that right-wing efforts to change how textbooks recount history faced "some difficulty as it lacks credible historians to back its claims."<ref>{{cite news|last=Raza |first=Danish | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffronising-textbooks-where-myth-and-dogma-replace-history/story-CauM4dmmsPGrjZ3APAvNxO.html |title=Saffronising textbooks : Where myth and dogma replace history |work=Hindustan Times |date=8 December 2014 |access-date=9 March 2016}}</ref> The [[India#Medieval India|medieval period]] in India is one such hotly-contested epoch among historians. Since there can be no true consensus about that era due to divided and deeply entrenched political motivations, history for that period is highly subjective and particularly vulnerable to the influence of the textbook writer's sympathies and outlook. "The choice of the textbook writer is more decisive than anything else," it was noted in a report in ''The Hindu''.<ref name="Amrik Singh">{{cite news|last=Singh|first=Amrik|date=25 August 2001|title=Saffronisation and textbooks|url=http://www.thehindu.com/2001/08/25/stories/05252524.htm|work=[[The Hindu]]|access-date=10 March 2016}}{{dead link|date=April 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> Critics have said that the changes to the textbooks have portrayed the medieval period as "a dark age of Islamic colonial rule which snuffed out the glories of the Hindu and Buddhist empires that preceded it".<ref name="The Guardian" /> Another trap in the politicisation of history relates to contention over the state of [[Jammu and Kashmir (union territory)|Jammu and Kashmir]].<ref name="Amrik Singh" /> By mid-2015, ''[[The Times of India]]'' reported that the [[National Council of Educational Research and Training]], which is in charge of publishing textbooks, had participated in a meeting convened by the [[Ministry of Human Resource Development]], and during that meeting, the issue of changing textbooks was discussed. An official from the ICHR complained that the theme of nationalism did not receive proper treatment in textbooks, setting the stage for possible textbook revisions.<ref name=":1">{{cite news | last=Akshaya |first=Mukul | url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/education/news/Saffronization-fears-over-history-textbooks-rewrite-plans/articleshow/47792475.cms |title=Saffronization fears over history textbooks rewrite plans |work=The Times of India|date=24 June 2015 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of Rajasthan reportedly spent Rs 37 crore to reprint 36 textbooks used for classes 1 to 8 for the 2016–2017 academic session that will be based on an agenda that would promote Indian culture by including historical figures, such as [[Suraj Mal|Maharaja Surajmal]], Hem Chandra, and [[Guru Gobind Singh]]. The textbooks that had been approved up to the 2012–13 academic session were rendered obsolete under the rewriting of history, and those books were auctioned off. In total, 5,66 crore new textbooks were ordered printed for an agenda that critics described was intent on supporting the saffronisation of textbooks. Rajasthan (primary and secondary) education minister Vasudev Devnani denied the charge of saffronisation, but educationists described his decision as to the "Hinduisation of education" that occurs when right-wing forces come to power.<ref>{{cite news|last=Goswami |first=Rakesh | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffron-agenda-raje-scraps-cong-textbooks-spends-rs-37-cr-on-new-ones/story-U3JaMmx52f4YsuUfb3wlNK.html |title=Saffronisation ? Raje scraps Cong textbooks, spends Rs 37 cr on new ones |work=Hindustan Times |date=20 January 2016 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of [[Karnataka]] has reportedly ordered new textbooks for the 2017–18 academic session in an effort that academicians and critics have described as a "blatant attempt to saffronise textbooks".<ref>{{cite news| url=http://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/revised-textbooks-from-201718-academic-year/article7300069.ece |title=Revised textbooks from 2017–18 academic year|work=The Hindu |date=10 June 2015 |access-date=10 March 2016}}</ref> ==== Criticism ==== The Hindutva approach to history is based on ahistorical premises and treats mythology as history. According to [[Christophe Jaffrelot]], a French political scientist specialising in South Asia, the Hindutva ideology has roots in an era where the fiction in ancient Indian mythology and Vedic antiquity was presumed to be valid. This fiction was used to "give sustenance to Hindu ethnic consciousness".<ref name="Jaffrelot1996p77">{{cite book|author=Christophe Jaffrelot|title=The Hindu Nationalist Movement in India|url= https://books.google.com/books?id=Y2buDDwdgIsC|year= 1996|publisher= Columbia University Press|isbn= 978-0-231-10335-0|page=77}}</ref> Its strategy emulated the Muslim identity politics of the Khilafat movement after World War I, and borrowed political concepts from the West –&nbsp;mainly German.<ref name="Jaffrelot1996p77" /> Hindutva organizations treat events in [[Hindu mythology]] as history.<ref name="R. Ramachandran">{{cite web|author=R. Ramachandran|date=1 February 2019|title=Science circus|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/science-and-technology/article26004777.ece}}</ref><ref name="Ziya Us Salam">{{cite web|author=Ziya Us Salam|title=Age of unreason|website=Frontline|date=20 June 2018 |url=https://frontline.thehindu.com/cover-story/article24200525.ece}}</ref><ref name="Meera Nanda">{{cite web|author=Meera Nanda|date=2 January 2004|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|title=Postmodernism, Hindu nationalism and 'Vedic science'|access-date=23 March 2022|archive-date=12 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200812120255/https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|url-status=dead}}</ref><ref name="Truschke">{{Cite journal|last=Truschke|first=Audrey|date=15 December 2020|title=Hindutva's Dangerous Rewriting of History|url=http://journals.openedition.org/samaj/6636|journal=South Asia Multidisciplinary Academic Journal|language=fr|issue=24/25|doi=10.4000/samaj.6636|issn=1960-6060|doi-access=free}}</ref> Hindutva organizations have been criticized for their belief in statements or practices that they claim to be both scientific and factual but are incompatible with the [[scientific method]].<ref>{{citation |first=Meera |last=Nanda |title=Hindutva's science envy |url=http://www.frontline.in/science-and-technology/hindutvas-science-envy/article9049883.ece |newspaper=Frontline |date=16 September 2016 |access-date=14 October 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://scroll.in/article/865872/from-dissing-darwin-to-yogic-farming-a-short-history-of-the-bjps-brush-with-pseudoscience|title=From dissing Darwin to yogic farming: A short history of the BJP's brush with pseudoscience|date=21 January 2018 }}</ref> According to [[Anthony Parel]], a historian and political scientist, Savarkar's ''Hindutva, Who is a Hindu?'' published in 1923 is a fundamental text of Hindutva ideology. It asserts, states Parel, India of the past to be "the creation of a racially superior people, the Aryans. They came to be known to the outside world as Hindus, the people beyond the Indus River. Their identity was created by their race (jati) and their culture (Sanskriti). All Hindus claim to have in their veins the blood of the mighty race incorporated with and descended from the Vedic fathers. They created a culture — an ensemble of mythologies, legends, epic stories, philosophy, art and architecture, laws and rites, feasts, and festivals. They have a special relationship to India: India is to them both fatherland and holy land." The Savarkar's text presents the "Hindu culture as a self-sufficient culture, not needing any input from other cultures", which is "an unhistorical, narcissistic and false account of India's past", states Parel.<ref name="Parel2006p42">{{cite book|author=Anthony J. Parel|title=Gandhi's Philosophy and the Quest for Harmony|url= https://books.google.com/books?id=MQhz0fW0HZUC |year=2006|publisher= Cambridge University Press|isbn=978-0-521-86715-3|pages=42–43}}</ref> The premises of early Hindu nationalist thought, states Chetan Bhatt, reflected the colonial era European scholarship and Orientalism of its times.<ref name="Bhatt2001p11" /> The idea of "India as the cradle of civilization" (Voltaire, Herder, Kant, Schlegel), or as "humanity's homeland and primal philosophy" (Herder, Schlegel), or the "humanism in Hindu values" (Herder), or of Hinduism offering redemption for contemporary humanity (Schopenhauer), along with the colonial-era scholarship of Frederich Muller, Charles Wilkins, William Jones, Alexander Hamilton, and others were the natural intellectual matrix for Savarkar and others to borrow and germinate their Hindu nationalist ideas.<ref name="Bhatt2001p11">{{cite book|author=Chetan Bhatt|title=Hindu nationalism: origins, ideologies and modern myths|url=https://books.google.com/books?id=W2PXAAAAMAAJ|year=2001|publisher=Berg|isbn=978-1-85973-343-1|pages=11–12}}</ref> [[Chakravarthi Ram-Prasad]], a Fellow of the British Academy and a scholar of Politics and Philosophy of Religion, states that Hindutva is a form of nationalism that is expounded differently by its opponents and its proponents.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> The opponents of Hindutva either consider it as a fundamentalist ideology that "aims to regulate the working of civil society with the imperatives of Hindu religious doctrine", or as another form of fundamentalism while accepting that Hinduism is a diverse collection of doctrines, is complex and is different from other religions. According to Ram-Prasad, the proponents of Hindutva reject these tags, viewing it to be their right and a desirable value to cherish their religious and cultural traditions.<ref name="Ram‐Prasad1993p285">{{cite journal | last=Ram-Prasad | first=C. | title=Hindutva ideology: Extracting the fundamentals | journal=Contemporary South Asia | volume=2 | issue=3 | year=1993 | doi=10.1080/09584939308719718 | pages=285–309}}</ref> The Hindutva ideology according to Savarkar, states Ram-Prasad, is a "geography, race, and culture" based concept. However, the "geography" is not strictly territorial but is an "ancestral homeland of a people", and the "race" is not biogenetic but described as the historic descendants of the intermarriage of Aryans, native inhabitants, and "different peoples" who arrived over time.<ref name="Flood2008p527" /> So, "the ultimate category for Hindutva is culture", and this culture is "not strictly speaking religious if by religion is meant a commitment to certain doctrines of transcendence", he states.<ref name="Flood2008p527">{{cite book|author=C. Ram-Prasad|editor=Gavin Flood|title=The Blackwell Companion to Hinduism|url=https://books.google.com/books?id=SKBxa-MNqA8C |year=2008|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-99868-7|pages=527–528}}</ref> The proponents state that in the Hindutva thought, there is a kernel of coherent and justifiable thesis about the Indian culture and history.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> Hindutva ideology has been linked to threats to academics and students, both in India and the United States.<ref name="Venugopal, Arun">{{Cite web|last=Venugopal, Arun|date=21 July 2021|title=At Rutgers, and Beyond, Scholars Are Under Attack For Their Critique of India's Far-Right Government|url=http://gothamist.com/news/at-rutgers-and-beyond-scholars-are-under-attack-for-their-critique-of-indias-far-right-government|access-date=21 July 2021|website=Gothamist|language=en}}</ref><ref name=":0b">{{Cite web|title=American Scholars of India Confront a Rise in Threats {{!}} WNYC {{!}} New York Public Radio, Podcasts, Live Streaming Radio, News|url=https://www.wnyc.org/story/american-scholars-india-confront-rise-threats/|access-date=6 September 2021|website=WNYC|language=en}}</ref> For instance, in 2011, Hindutva activists successfully led a charge to remove an essay about the multiple narratives of Ramayanas from Delhi University's history syllabus.<ref name="The Hindu">{{Cite news|last=N|first=Vijetha S.|date=15 October 2011|title=Historians protest as Delhi University purges Ramayana essay from syllabus|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/Historians-protest-as-Delhi-University-purges-Ramayana-essay-from-syllabus/article13372074.ece|access-date=11 July 2021|issn=0971-751X}}</ref> [[Romila Thapar]], a world-renowned historian, has faced Hindutva-led attacks, with the claims that her works present Marxist and [[Eurocentric]] points of view.<ref name="washingtonpost.com">{{Cite news|title=In the battle over India's history, Hindu nationalists square off against a respected historian|language=en-US|newspaper=Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/india-romila-thapar-dissent/2021/01/02/1a79ca54-4070-11eb-b58b-1623f6267960_story.html|access-date=11 July 2021|issn=0190-8286}}</ref> Hindutva scholars like [[Rajiv Malhotra]] has been responsible for pushback against [[White people|white]] scholars specialising on South Asia and Hinduism based in North America, including [[Wendy Doniger]] and [[Sheldon Pollock]] on grounds of their supposed [[Evangelism|vested interests]] & [[Racism|racial prejudices]] [[Anti-Indian sentiment|against Indians]].<ref name="insidehighered.com">{{Cite web|title=Scholars who study Hinduism and India face hostile climate|url=https://www.insidehighered.com/news/2016/04/12/scholars-who-study-hinduism-and-india-face-hostile-climate|access-date=11 July 2021|website=www.insidehighered.com|language=en}}</ref> Under BJP leadership, the Indian state has been accused of monitoring scholars and denying some research access.<ref name="The Nation">{{cite news |last1=Chaturvedi |first1=Vinayak |title=The Hindu Right and Attacks on Academic Freedom in the US |url=https://www.thenation.com/article/culture/hindu-right-academic-freedom/ |publisher=The Nation |date=December 2021}}</ref> In 2021, a group of North American-based scholars of South Asia formed a collective and published the Hindutva Harassment Field Manual to, they argue, answer the Hindutva threat to their academic freedom.<ref name="Prakash">{{Cite web|last=Prakash|first=Priyali|title='Targeted by hate': Audrey Truschke on why she helped write a 'Hindutva Harassment Field Manual'|url=https://scroll.in/article/999710/targeted-by-hate-audrey-truschke-on-why-she-helped-write-a-hindutva-harassment-field-manual|access-date=28 August 2021|website=Scroll.in|date=10 July 2021 |language=en-US}}</ref><ref name=":0b" /> They documented further incidents of Hindutva harassment of academics in North America, dating back to the 1990s.<ref name="Timeline">{{cite web |last1=SASAC |title=Timeline |url=https://www.hindutvaharassmentfieldmanual.org/timeline |website=Hindutva Harassment Field Manual}}</ref> The [[Association for Asian Studies]] noted that Hindutva, described as a "[[Majoritarianism|majoritarian]] ideological doctrine" different from [[Hinduism]], resorted to "increasing attacks on numerous scholars, artists, and journalists who critically analyze its politics".<ref name="asianstudies.org">{{Cite web|date=10 September 2021|title=AAS Statement on the Dismantling Global Hindutva Conference|url=https://www.asianstudies.org/aas-statement-on-the-dismantling-global-hindutva-conference/|access-date=11 September 2021|website=Association for Asian Studies|language=en-US}}</ref> == Assessments of the Impact of British imperialism on India == Debate continues about the [[Economy of India under the British Raj|economic impact of British imperialism on India]]. The issue was actually raised by conservative British politician [[Edmund Burke]] who in the 1780s vehemently attacked the East India Company, claiming that [[Warren Hastings]] and other top officials had ruined the Indian economy and society. Indian historian Rajat Kanta Ray (1998) continues this line of attack, saying the new economy brought by the British in the 18th century was a form of "plunder" and a catastrophe for the traditional economy of Mughal India. Ray accuses the British of depleting the food and money stocks and imposing high taxes that helped cause the terrible famine of 1770, which killed a third of the people of Bengal.<ref>Rajat Kanta Ray, "Indian Society and the Establishment of British Supremacy, 1765–1818", in ''The Oxford History of the British Empire: vol. 2, The Eighteenth Century'', ed. P. J. Marshall, (1998), pp. 508–529.</ref> Rejecting the Indian nationalist account of the British as alien aggressors, seizing power by brute force and impoverishing all of India, British historian [[P. J. Marshall]] argues that the British were not in full control but instead were players in what was primarily an Indian play and in which their rise to power depended upon excellent cooperation with Indian elites. Marshall admits that much of his interpretation is still rejected by many historians.<ref>P. J. Marshall, "The British in Asia: Trade to Dominion, 1700–1765," in ''The Oxford History of the British Empire: vol. 2, The Eighteenth Century'', ed. P. J. Marshall, (1998), pp. 487–507.</ref> Marshall argues that recent scholarship has reinterpreted the view that the prosperity of the formerly benign Mughal rule gave way to poverty and anarchy. Marshall argues the British takeover did not make any sharp break with the past. The British largely delegated control to regional Mughal rulers and sustained a generally prosperous economy for the rest of the 18th century. Marshall notes the British went into partnership with Indian bankers and raised revenue through local tax administrators and kept the old Mughal rates of taxation. Professor Ray agrees that the East India Company inherited an onerous taxation system that took one-third of the produce of Indian cultivators.<ref>Marshall, "The British in Asia: Trade to Dominion, 1700–1765"</ref> ===Insecurity of the Raj=== In the 20th century historians generally agreed that imperial authority in the Raj had been secure in the 1800–1940 era. Various challenges have emerged. Mark Condos and Jon Wilson argue that the Raj was chronically insecure.<ref>Mark Condos, ''The Insecurity State: Punjab and the Making of Colonial Power in British India'' (Cambridge University Press, 2017).</ref><ref>Jon Wilson, ''India conquered: Britain's Raj and the chaos of empire'' (Simon and Schuster, 2016).</ref> They argue that the irrational anxiety of officials led to a chaotic administration with minimal social purchase or ideological coherence. The Raj was not a confident state capable of acting as it chose, but rather a psychologically embattled one incapable of acting except in the abstract, the small scale, or short term.<ref>Joshua Ehrlich, "Anxiety, Chaos, and the Raj." ''Historical Journal'' 63.3 (2020): 777–787. DOI: https://doi.org/10.1017/S0018246X1900058X</ref> == پڻ ڏسو == * [[سنڌ جي تاريخ نگاري]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] * [[هندستان جي تاريخ]] * [[برطانوي سلطنت جي تاريخ نگاري]] == حوالا == == ڪتاب نگاري == == References == {{Reflist}} ===Works cited=== * {{citation |last=Chandra |first=Bipan |title=India's Struggle for Independence |year=1989 |publisher=Penguin Books India |location=New Delhi |isbn=978-0-14-010781-4 }} * {{Cite book |editor-last=Defrémery |editor-first = C. |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=B.R. |title=Voyages d'Ibn Batoutah (Volume 1) |publisher= Société Asiatic |year=1853 |place=Paris |language=French, Arabic |url=https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ}} * {{Cite book |last=Dunn |first=Ross E. |author-link=Ross E. Dunn |title=The Adventures of Ibn Battuta |publisher=University of California Press |year=2005 |orig-year=1986 |isbn=978-0-520-24385-9 }} * {{citation|last=Eggermont|first=P. H. L.|title=The Purāņa Source of Merutuṅga's List of Kings and the Arrival of the Śakas in India|year=1969|url=https://books.google.com/books?id=ks4UAAAAIAAJ}} * {{Citation |last=Goodrick-Clarke |first=Nicholas |author-link=Nicholas Goodrick-Clarke |title=Hitler's Priestess: Savitri Devi, the Hindu-Aryan Myth and Neo-Nazism |title-link=Hitler's Priestess |publisher=[[New York University Press]] |year=1998 |isbn=978-0-8147-3111-6 |language=en}} * {{cite book |last1=Keer |first1=Dhananjay |title=Veer Savarkar |date=1966 |publisher=Popular Prakashan |url=https://books.google.com/books?id=aCALAQAAIAAJ |language=en |oclc=582786373}} * {{cite book |first=Robert |last=Frykenberg |chapter=Hindutva as a Political Religion: An Historical Perspective |editor1=R. Griffin |editor2=R. Mallett |editor3=J. Tortorice |title=The Sacred in Twentieth-Century Politics: Essays in Honour of Professor Stanley G. Payne |year=2008 |url=https://books.google.com/books?id=JGOHDAAAQBAJ |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-0-230-24163-3 |pages=178–200 }} ==Bibliography== * Balagangadhara, S. N. (2012). Reconceptualizing India studies. New Delhi: Oxford University Press. * Bhattacharjee, J. B. ''Historians and Historiography of North East India'' (2012) * {{cite book|last=Bannerjee|first= Dr. Gauranganath |title=India as known to the ancient world|url=https://archive.org/stream/indiaasknowntoan00banerich#page/n3/mode/2up|year=1921|publisher=Humphrey Milford, Oxford University Press, London}} * Bose, Mihir. "India's Missing Historians: Mihir Bose Discusses the Paradox That India, a Land of History, Has a Surprisingly Weak Tradition of Historiography", ''History Today'' 57#9 (2007) pp 34+. [https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110915152404/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 |date=15 September 2011 }} *Chakrabarti, Dilip K.: Colonial Indology, 1997, Munshiram Manoharlal: New Delhi. * Palit, Chittabrata, ''Indian Historiography'' (2008). *Indian History and Culture Society., Devahuti, D. (2012). Bias in Indian historiography. * Elliot, Henry Miers; John Dowson (1867–77). ''The History of India, as told by its own historians. The Muhammadan Period''. London: Trübner and Co. * [[Meenakshi Jain|Jain, Meenakshi]] [https://archive.org/details/flawed-narratives-history-in-the-old-ncert-textbooks-of-satish-chandra-by-meenakshi-jain ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks - A random survey of Satish Chandra’s “Medieval India''], NCERT 2000 * Inden, R. B. (2010). Imagining India. Bloomington, Ind: Indiana University Press. * Jain, M. The India They Saw : Foreign Accounts (4 Volumes) Delhi: Ocean Books, 2011. * Kahn, Yasmin. "Remembering and Forgetting: South Asia and the Second World War' in Martin Gegner and Bart Ziino, eds., ''The Heritage of War'' (Routledge, 2011) pp 177–193. * Mantena, R. (2016). Origins of modern historiography in India: Antiquarianism and philology 1780–1880. Palgrave Macmillan. * Mittal, S. C ''India distorted: A study of British historians on India'' (1995), on 19th century writers * [[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970) {{ISBN|9782102227356}} *{{cite book |first=Yvette Claire |last=Rosser |title=Curriculum as Destiny: Forging National Identity in India, Pakistan, and Bangladesh |year=2003 |publisher=University of Texas at Austin |type=Dissertation |url=http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |access-date=17 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911035259/http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |archive-date=11 September 2008 |url-status=dead }} *[[Arvind Sharma]], Hinduism and Its Sense of History (Oxford University Press, 2003) {{ISBN|978-0-19-566531-4}} * E. Sreedharan, A Textbook of Historiography, 500 B.C. to A.D. 2000 (2004) * Shourie, Arun (2014). Eminent historians: Their technology, their line, their fraud. Noida, Uttar Pradesh, India : HarperCollins Publishers. {{ISBN|9789351365914}} *{{cite book |title=Aryans and British India |first=Thomas R. |last=Trautmann |url=https://books.google.com/books?id=jR_LPnEH3GsC |year=1997 |location=Berkeley |publisher=University of California Press |isbn=978-0-585-10445-4}} *Viswanathan, G. (2015). Masks of conquest: Literary study and British rule in India. * Antonio de Nicolas, Krishnan Ramaswamy, and Aditi Banerjee (eds.) (2007), ''[[Invading the Sacred]]: An Analysis Of Hinduism Studies in America'' (Publisher: Rupa & Co.) * Vishwa Adluri, Joydeep Bagchee: ''The Nay Science: A History of German Indology''. Oxford University Press, New York 2014, {{ISBN|978-0199931361}} (''Introduction,'' p.&nbsp;1–29). * Warder, A. K., ''An introduction to Indian historiography'' (1972). * Winks, Robin, ed. ''The Oxford History of the British Empire: Volume V: Historiography'' (2001) * Weickgenannt, T. N. (2009). Salman Rushdie and Indian historiography: Writing the nation into being. Basingstoke: Palgrave Macmillan. {{Historiography}} [[Category:Historiography of India| ]] == قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسي == قومي ۽ علائقائي تاريخن جا مقصد به مختلف رهيا آهن. قومي تاريخ منتشر ۽ جدا جدا عنصرن کي هڪ قومي سڃاڻپ هيٺ گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، جڏهن ته علائقائي تاريخون پنهنجي ثقافتي قدرن، روايتن ۽ سياسي حيثيت کي اجاگر ڪري پنهنجي معاملن ۾ آزاد ڪردار ادا ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪن ٿيون. نوآبادياتي دور جي خاتمي ۽ نون ملڪن جي قيام کان پوءِ، پراڻين حدن جي تبديليءَ سبب قوم رياست ۽ صوبن جي وچ ۾ تضاد پيدا ٿيا. علائقن وٽ پنهنجي جدا تاريخ ۽ ثقافت هئي، جڏهن ته نئين قوم رياست کي پنهنجي تاريخ نئين زاويي سان ٺاهڻي هئي. اهڙي صورتحال ۾ قومي تاريخ ڪڏهن ڪڏهن سياسي غلبي، قومي سڃاڻپ جي تشهير ۽ علائقائي قوميتن جي دٻاءَ لاءِ استعمال ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == پاڪستان ۾ سنڌ جي علائقائي حيثيت == پاڪستان جي قيام وقت ملڪ ۾ پنج صوبا هئا، جن وٽ پنهنجي جدا سڃاڻپ موجود هئي. پاڪستان هڪ نئون ملڪ هو، تنهنڪري ان جي شروعاتي دور ۾ قومي وحدت ۽ قوم سازيءَ تي وڌيڪ زور ڏنو ويو. صوبي سان وابستگيءَ کي سرڪاري سطح تي ڪڏهن ڪڏهن تنقيد جو نشانو بڻايو ويو، ڇاڪاڻ ته ان کي قوم سازيءَ جي راهه ۾ رڪاوٽ سمجهيو ويندو هو. سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي سياسي عمل ۾ ٿيندڙ تبديلين کي ظاهر ڪري ٿي؛ جيئن جيئن سياسي جوڙجڪ بدلبي رهي، تيئن سنڌ جي تاريخ لکڻ جا رخ به تبديل ٿيندا رهيا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ هڪ الڳ حيثيت رکي ٿي، ڇاڪاڻ ته اها بنگال ۽ پنجاب وانگر ورهايل نه ٿي. سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي به پشتونن يا بلوچن وانگر ٻن يا وڌيڪ ملڪن ۾ وڏي پيماني تي ورهايل نه هئي. تاريخي ۽ جاگرافيائي طور سنڌ قديم زماني کان پنهنجي جداگانه سڃاڻپ رکي ٿي، جنهن ڪري اها پاڪستان جي ٻين صوبن کان هڪ خاص ۽ ممتاز حيثيت رکي ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي ۽ ورهاڱي کان اڳ جي تاريخ نويسي == تاريخ ڪنهن به علائقي کي تاريخي مرتبو ڏيڻ جو طاقتور ذريعو آهي، ڇاڪاڻ ته اها ان علائقي جون پاڙون ماضي ۾ ڳولي ٿي. ان شعور تحت ورهاڱي کان اڳ سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد سنڌ جي تاريخ کي نئين سر مرتب ڪرڻ هو. ان جي تاريخي رسالي ۾ سنڌ جي تاريخ جي مختلف پهلوئن تي تحقيقي مضمون شايع ٿيندا هئا. خاص طور قديم دور تي زور ڏنو ويو، ته جيئن سنڌ جي تاريخي قدامت ثابت ڪري سگهجي. جيئن ته هن سوسائٽيءَ ۾ هندو ۽ انگريز مؤرخ وڌيڪ سرگرم هئا، تنهنڪري تاريخ نويسيءَ ۾ سيڪيولر رجحان نمايان رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == ورهاڱي کان پوءِ سنڌي تاريخ نويسي == ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسي نون خيالن ۽ رجحانن سان سامهون آئي. ان جو مرڪزي نقطو اهو هو ته سنڌ تاريخي، ثقافتي ۽ لساني طور پاڪستان جي ٻين صوبن کان مختلف آهي. صوبائي سڃاڻپ تي زور ورهاڱي جي نتيجن سبب وڌيو. ڪراچي، جيڪا سنڌ جو اهم شهر ۽ بندرگاهه هئي، وفاقي علائقو قرار ڏئي نئين ملڪ جي گادي بڻائي وئي. سنڌ ان فيصلي خلاف احتجاج ڪيو، پر اهو احتجاج اثرائتو ثابت نه ٿيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي هندو آبادي وڏي پيماني تي لڏي وئي ۽ ان جي جاءِ تي اردو ڳالهائيندڙ آبادي آئي. هن تبديليءَ سنڌي قوميت کي ڪمزور ڪيو. ثقافتي ۽ لساني دٻاءَ کي منهن ڏيڻ لاءِ سنڌي دانشورن سنڌ جي تاريخ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ طرف ڌيان ڏنو، ته جيئن سنڌ جي جدا سڃاڻپ کي برقرار رکيو وڃي. ان مقصد لاءِ سنڌي ادبي بورڊ قائم ڪيو ويو، جنهن سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ تاريخي تحقيق جي حوصلا افزائي ڪئي. بورڊ سنڌ جي قديم کان جديد دور تائين نو جلدن ۾ جامع تاريخ شايع ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ سنڌ جي تاريخ بابت فارسي اصل ماخذ پڻ شايع ڪيا، ته جيئن مؤرخن کي بنيادي مواد ملي سگهي. انهن مان ڪجهه ڪتاب بعد ۾ سنڌي ۽ اردو ۾ ترجمو ٿيا، جنهن سان اردو پڙهندڙن لاءِ سنڌ جي تاريخ کي سمجهڻ جا نوان رستا کليا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == اسلام، عرب فتح ۽ باب الاسلام جو تصور == ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جي هڪ اهم خصوصيت سنڌ جي تاريخ ۾ اسلام جي ڪردار تي زور هو. عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ کي “باب الاسلام” يعني اسلام جو دروازو بڻائيندڙ واقعو سمجهيو ويو. محمد بن قاسم کي هڪ اهم تاريخي هيرو طور پيش ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته هن کي سنڌ ۾ اسلام آڻيندڙ فاتح طور بيان ڪيو ويو. اسلام پسند تاريخ نويسيءَ ۾ عرب فتح ۽ عرب فاتح سنڌ جي اسلامي سڃاڻپ جا وڏا نشان بڻيا، ۽ باب الاسلام جو تصور سالياني يادگيريءَ جو موضوع پڻ بڻيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سيد سليمان ندوي پنهنجي ڪتاب ''عرب و هند ڪي تعلقات'' ۾ عربن جي سنڌ فتح ۽ اتر هندستان تي ترڪن جي فتحن ۾ فرق بيان ڪيو. سندس خيال موجب سنڌ فتح ڪندڙ عرب اسلامي ماحول ۾ رهندا هئا ۽ اسلامي تعليمات کان واقف هئا، جڏهن ته ترڪ، افغان ۽ مغل حڪمران فقط نالي ماتر مسلمان هئا ۽ اسلامي تعليمات جا حقيقي نمائندا نه هئا. ان خيال موجب سنڌ جو اسلامي ڪردار پاڪستان جي ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پختو سمجهيو ويو.<ref name="SuleimanNadvi-ArabHind-1976">{{cite book |last=ندوي |first=سليمان |title=عرب و هند ڪي تعلقات |location=ڪراچي |year=1976 |pages=107، 192 }}</ref> محمد علي جناح جي هڪ تقرير جو حوالو پڻ ڏنو ويو، جنهن ۾ هن سنڌ کي خراج تحسين پيش ڪندي چيو ته پاڪستان حقيقت ۾ ان ڏينهن وجود ۾ آيو، جڏهن پهريون مسلمان سنڌ جي سرزمين تي آيو. ورهاڱي کان پوءِ هن تصور سنڌ کي ٻين صوبن کان اسلامي روايتن جي وارث طور الڳ ڏيکارڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سنڌ جو ڪردار == سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو ٻيو اهم پهلو آزاديءَ جي تحريڪ ۽ پاڪستان جي قيام ۾ سنڌ جي ڪردار تي زور آهي. سنڌ جي ماڻهن خلافت تحريڪ، هجرت تحريڪ ۽ ريشمي رومال تحريڪ ۾ سرگرم حصو ورتو. انهن تحريڪن سنڌ جي ماڻهن کي هندستان جي مسلمانن سان ويجهو آندو. سنڌ کي بمبئي کان جدا ڪرڻ جي جدوجهد پڻ هندستاني مسلمانن جي سياسي مطالبن لاءِ مددگار ثابت ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ پاڪستان جي قيام واري جدوجهد ۾ پنهنجي ڪردار تي به فخر ڪري ٿي. 1938ع ۾ شيخ عبدالمجيد سنڌي صوبائي مسلم ليگ جي اجلاس ۾ پاڪستان بابت قرارداد پيش ڪئي، جيڪا اڪثريت سان منظور ٿي. 1943ع ۾ سنڌ اسيمبلي پاڪستان قرارداد جي حمايت ڪئي. ان موقعي تي جي. ايم. سيد تقرير ڪندي چيو ته هندستان جا مسلمان جدا قوم آهن، ڇاڪاڻ ته انهن جي جدا تاريخ، ثقافت، ادب، روايتون ۽ سياسي توڙي معاشي نظام آهن؛ تنهنڪري انهن کي جدا وطن ڏنو وڃي.<ref name="MehranFreedomMovement1985">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |pages=17–18 }}</ref> سنڌ اسيمبلي 1946ع ۾ پاڪستان جي قرارداد جي حمايت ڪندڙ پهرين اسيمبلي طور پيش ڪئي وئي. 1985ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ جي رسالي ''مهراڻ'' آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر شايع ڪيو. ان جي اداريي ۾ چيو ويو ته پاڪستان جو حقيقي خالق سنڌ آهي. اداريي ۾ اهو به افسوس ظاهر ڪيو ويو ته پاڪستان جي قيام کان پوءِ سنڌ جي ڪردار کي ڄاڻي واڻي گهٽايو ويو؛ جهڙوڪ محمد علي جناح جي جنم ڀومي جهرڪ کي نظرانداز ڪري وزير مينشن ڪراچي کي اڳيان آڻڻ، ۽ سنڌي اڳواڻن جي خدمتن کي پاڪستان جي قيام ۾ مناسب طور تسليم نه ڪرڻ.<ref name="MehranFreedomMovement1985p5">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=5 }}</ref><ref name="MehranFreedomMovement1985p6">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=6 }}</ref> سنڌ طرفان پنهنجي اسلامي ڪردار ۽ آزاديءَ جي تحريڪ ۾ ڪردار تي زور ڏيڻ جو هڪ سياسي سبب صوبائي خودمختياريءَ جو مطالبو هو. سنڌ چاهيو ٿي ته مرڪز جو ڪردار صوبائي معاملن ۾ گهٽ کان گهٽ هجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == ون يونٽ ۽ سنڌي قومپرست تاريخ نويسي == سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ بنيادي تبديلي ون يونٽ جي دور ۾ آئي. 1955ع ۾ اولهه پاڪستان جا صوبا هڪ يونٽ ۾ ضم ڪيا ويا، جنهن سبب سنڌ پاڻ کي ٻيهر اهڙي صورتحال ۾ محسوس ڪيو، جهڙي طرح نوآبادياتي دور ۾ اها بمبئي پريزيڊنسيءَ جو حصو هئي. بمبئي جي جاءِ تي هاڻي لاهور جو غلبو محسوس ڪيو ويو. سنڌ پنهنجي سياسي آزادي ٻيهر وڃائي ويٺي. ون يونٽ جي عمل سنڌ جي ڪجهه سياستدانن جي موقعي پرستيءَ کي به ظاهر ڪيو، جن مرڪزي حڪومت سان گڏجي سنڌ کي ون يونٽ جو حصو بڻائڻ ۾ مدد ڪئي. ساڳئي وقت اهڙا اڳواڻ به سامهون آيا، جن ون يونٽ جي مخالفت ڪئي ۽ ان سبب تڪليفون برداشت ڪيون. هن دور سنڌ جي تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جو نئون تصور پيدا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ون يونٽ سنڌين کي سياسي طور وڌيڪ پختو ڪيو، ڇاڪاڻ ته سنڌ مجموعي طور پنجاب جي سياسي غلبي هيٺ تڪليفون ڀوڳيون. هن دور ۾ بئراج جي زرخيز زمين فوجي آفيسرن ۽ اعليٰ بيوروڪريٽن کي الاٽ ڪئي وئي، جنهن سان سنڌي هارين جا حق متاثر ٿيا. سرڪاري ملازمتن ۾ سنڌين کي مناسب حصو نه مليو، جنهن سبب وڌندڙ وچولي طبقي ۾ مايوسي پيدا ٿي. انهن تجربن کان پوءِ سنڌين محسوس ڪيو ته نه “باب الاسلام” واري حيثيت ۽ نه آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سندن ڪردار، انهن کي سندن حق ڏيارڻ ۾ مددگار ثابت ٿيا. ان احساس سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو رخ بدلائي ڇڏيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌي قومپرستي تاريخ جي تجزيي جو مرڪزي نقطو بڻجي وئي. ماضيءَ کي حال جي روشنيءَ ۾ پرکيو ويو، خاص طور پرڏيهي حملن جي اثرن کي هن انداز سان ڏٺو ويو ته سنڌ بار بار پرڏيهي غلبي سبب ڪيئن متاثر ٿي. پرڏيهي غلبي جي موضوع سنڌ جي اهڙي تصوير ٺاهي، جنهن ۾ سنڌ کي مظلوم ۽ استحصال جو شڪار علائقو طور پيش ڪيو ويو. ساڳئي وقت تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جي ڪردار کي نمايان ڪيو ويو، ته جيئن نئين نسل لاءِ ڪردار جا نمونا پيدا ڪيا وڃن.<ref name="MubarakAli1994p45">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=سنڌ خاموشي ڪي آواز |location=لاهور |year=1994 |page=45 }}</ref> == سيڪيولر قومپرست تعبير ۽ قديم سنڌ == سنڌي قومپرستيءَ هيٺ ٺهيل نئين تاريخ نويسي مذهبي نه پر سيڪيولر هئي. سنڌي ثقافت ۽ تهذيب جون پاڙون قديم ماضيءَ ۾ ڳوليون ويون ۽ دعويٰ ڪئي وئي ته سنڌ جي تهذيبي حيثيت بابلي، آشوري ۽ مصري تهذيبن جي برابر آهي. سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب سنڌين لاءِ فخر جو ذريعو بڻجي، ۽ موهن جو دڙو سنڌ جي قديم ماضيءَ جي علامت طور اڀريو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == جي. ايم. سيد جي تاريخي تعبير == جي. ايم. سيد سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ اهم نوان رجحان متعارف ڪرايا. هن عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ لاءِ برڪت نه، پر هڪ جارحيت قرار ڏنو. سندس خيال ۾ محمد بن قاسم به ٻين حمله آورن وانگر هڪ جارح هو، جنهن سنڌ جا وسيلا لٽيا. هن دليل لاءِ ساڳيو منطق استعمال ڪيو، جيڪو سليمان ندوي ترڪ حمله آورن بابت ڏنو هو. جي. ايم. سيد موجب اٺين صديءَ تائين اموي دور ۾ عرب حاڪمن جو اصل اسلامي روح ختم ٿي چڪو هو ۽ اهي دنياوي ۽ سامراجي طاقت بڻجي چڪا هئا؛ تنهنڪري سنڌ جي عرب فتح اسلام نه پر عرب سلطنت جي توسيع هئي.<ref name="ArisarGMSayyidp56">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=56 }}</ref> هن تعبير محمد بن قاسم کي هيرو مان جارح ۾ تبديل ڪيو ۽ راجا ڏاهر کي مادر وطن جو محافظ بڻايو، جنهن حمله آورن سان ٺاهه ڪرڻ بدران وڙهندي جان قربان ڪئي. جي. ايم. سيد چچ نامو ۽ جنت السنڌ جهڙن تاريخي ماخذن تي به تنقيد ڪئي، ڇاڪاڻ ته سندس خيال ۾ اهي حمله آورن جي واکاڻ ڪن ٿا ۽ پڙهندڙن کي حقيقي تاريخي شعور کان محروم ڪن ٿا.<ref name="ArisarGMSayyidp55">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=55 }}</ref> جي. ايم. سيد جي نظر ۾ سنڌ تي حملو ڪندڙ سڀ پرڏيهي فاتح هڪ ئي زمري ۾ اچن ٿا، ڀلي انهن جو مذهب ڪهڙو به هجي. انهن ۾ ايران جو دارا، عربن جو محمد بن قاسم، غزنيءَ جو محمود، دهليءَ جو علاؤالدين، قنڌار جو شاهه بيگ ارغون، مغلن جو خان خانان ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو چارلس نيپيئر شامل ڪيا ويا. انهن سڀني کي سنڌ جا غاصب ۽ تباهه ڪندڙ قرار ڏنو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidp58">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=58 }}</ref> == غدارن ۽ سورمن جو تصور == 1956ع کان پوءِ سياسي صورتحال سنڌ جي تاريخ کي “غدارن” ۽ “سورمن” جي انداز ۾ لکڻ طرف وٺي وئي. جيڪي ماڻهو ذاتي مفادن لاءِ سنڌ کي وڪڻندڙ سمجهيا ويا، انهن کي غدار چيو ويو، جڏهن ته جيڪي مادر وطن لاءِ قرباني ڏيندڙ سمجهيا ويا، انهن کي سورمو قرار ڏنو ويو. سنڌ جي دفاع ڪندڙن ۾ راجا ڏاهر، دودو سومرو، دريا خان، مخدوم بلاول، شاهه عنايت ۽ هوش محمد کي شامل ڪيو ويو. غدارن ۾ قاضي قاضن، نائومل ۽ مير علي مراد جا نالا کنيا ويا. هن تاريخ نويسيءَ جو پيغام اهو هو ته ڪيچ مڪران، ٺٽي، مياڻي ۽ دٻي ۾ وڙهيل سنڌ جي آزاديءَ جون جنگيون اڃا ختم نه ٿيون آهن، پر اها جنگ هر شهر ۽ ڳوٺ ۾ جاري آهي.<ref name="ArisarGMSayyidp63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=63 }}</ref> == مغل دور، تاريخ مظھر شاهجهاني ۽ پرڏيهي غلبو == سنڌ تي مغل دور جي پرڏيهي قبضي جا اثر بيان ڪرڻ لاءِ سنڌي ادبي بورڊ 1962ع ۾ يوسف ميرڪ جي اصل ماخذ ''تاريخ مظھر شاهجهاني'' شايع ڪئي. ان جو مقدمو پير حسام الدين راشدي لکيو. هن مقدمي ۾ خاص طور اهي واقعا چونڊيا ويا، جن ۾ ظلم ۽ استحصال جي تصوير ملي ٿي ۽ جيڪي سنڌ جي ان وقت جي سياسي حالت سان لاڳاپيل لڳندا هئا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962p21">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |page=21 }}</ref> پير حسام الدين راشدي، يوسف ميرڪ جي حوالي سان، سيوهڻ جي گورنر جي ظلم، ماڻهن کي ڪوڙا هڻڻ ۽ اذيت ڏيڻ جا واقعا بيان ڪيا. مغل عملدارن طرفان ماڻهن جي ملڪيت ضبط ڪرڻ، سندن وسيلن ۽ دولت کان محروم ڪرڻ، ڦورن ۽ ڌاڙيلن جي سرپرستي ڪرڻ ۽ ڳرا محصول لاڳو ڪرڻ جهڙا عمل بيان ڪيا ويا. نتيجي طور سيوهڻ جو علائقو برباد ٿيو، ڳوٺ ۽ شهر ويران ٿيا، ۽ ماڻهو پنهنجا گهر ڇڏي پري علائقن ۾ پناهه وٺڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962pp30-31">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |pages=30–31 }}</ref> == عثمان ڏيپلائي ۽ مزاحمتي ادب == پرڏيهي قبضي خلاف مزاحمت جو اظهار ادبي صورت ۾ به ٿيو. عثمان ڏيپلائي 1962ع ۾ پنهنجو تاريخي ناول ''سانگهڙ'' شايع ڪيو، جنهن جو موضوع انگريزن خلاف حرن جي جدوجهد هو. هن ناول سنڌ جي نئين نسل تائين اهو پيغام پهچايو ته سياسي غلبي ۽ حقن جي جدوجهد خلاف ڪيئن وڙهجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == سنڌ جي ثقافتي علامتون ۽ قوميت == سنڌ جي ماضيءَ جي عظمت بيان ڪرڻ کي به اهم سمجهيو ويو، ته جيئن سنڌين ۾ فخر جو احساس پيدا ٿئي. انهن علامتن ۾ موهن جو دڙو، ڄام نندي جو مقبرو، رني ڪوٽ، عمرڪوٽ جا قلعا، حيدرآباد جا بادگير، اجرڪ، رلي، ڪاشيءَ جو ڪم ۽ هالا جو فرنيچر شامل هئا. ادبي شخصيتن ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي، سچل سرمست ۽ سامي کي سنڌي ٻوليءَ کي شاهوڪار ڪندڙ ۽ سنڌي قومي شعور پيدا ڪندڙ شخصيتن طور پيش ڪيو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidpp62-63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |pages=62–63 }}</ref> سنڌي قومپرستيءَ جو بنياد مذهب بدران ٻولي ۽ علائقي تي رکيو ويو. هن خيال موجب جيڪي ماڻهو سنڌ ۾ رهن ٿا ۽ سنڌي ٻولي ڳالهائين ٿا، اهي سنڌي آهن. ٻن قومن واري نظريي کي رد ڪندي قوميت جو تصور سيڪيولر بنيادن تي قائم ڪيو ويو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == قومپرست تاريخ نويسيءَ تي تنقيد == قومپرست فريم ورڪ ۾ تاريخ لکڻ بابت تنقيد پڻ ڪئي وئي آهي. ڊاڪٽر مبارڪ علي موجب اهڙي تاريخ نويسيءَ ۾ ڪڏهن ڪڏهن حقيقتن کي مسخ ڪري يا چونڊي استعمال ڪيو ويو، ته جيئن اهي قومي بيانئي سان ٺهڪي اچن. تاريخي طريقيڪار کي مڪمل طور لاڳو ڪرڻ بدران جذباتي ۽ مبالغو آميز بيان اختيار ڪيو ويو. ان تاريخ نويسيءَ جو وڏو مقصد سياسي استعمال بڻجي ويو، جنهن سبب سنڌ جي تاريخ نويسي هڪ مرحلي تي بيهي رهي ۽ نون علمي موضوعن ڏانهن گهربل اڳڀرائي نه ڪري سگهي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == اڻلکيل ۽ نظرانداز ٿيل موضوع == سنڌ جي تاريخ اڃا مڪمل نه سمجهي وڃي ٿي. ڪيترائي موضوع اڃا وڌيڪ تحقيق گهرن ٿا، جهڙوڪ زرعي ڍانچي ۾ تبديليون، نون ٽيڪنالاجيڪل طريقن جو تعارف، هارين جو ڪردار، هاري بغاوتن جو وجود يا عدم وجود، سنڌ جا پاڙيسري ملڪن سان لاڳاپا، ثقافتي ۽ واپاري رابطا، اميلن ۽ ڀائيبندن جو سماجي ڪردار، ۽ سنڌ ۾ مذهب جو ڪردار، خاص طور نانڪ پنٿين ۽ سکن جي حوالي سان. ڪلاڊ مارڪووٽس جي ڪتاب ''The Global World of the Indian Merchants (1750–1967)'' ۾ شڪارپوري ۽ حيدرآبادي واپارين جي عالمي تجارتي سرگرمين کي بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو سنڌ جي مؤرخن وٽ اڳ ۾ گهڻو نظرانداز ٿيل موضوع رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == نتيجو == سنڌ جي تاريخ نويسي قومي تاريخ، علائقائي سڃاڻپ، اسلامي بيانئي، آزاديءَ جي تحريڪ، ون يونٽ، سنڌي قومپرستي ۽ سيڪيولر ثقافتي تعبيرن جي وچ ۾ تبديل ٿيندي رهي آهي. ان تاريخ نويسيءَ سنڌ جي جدا تاريخي حيثيت، ثقافتي ورثي ۽ سياسي جدوجهد کي نمايان ڪيو، پر ساڳئي وقت ان تي اهو اعتراض به ڪيو ويو ته اها ڪڏهن ڪڏهن تنگ قومپرستي ۽ سياسي مقصدن تائين محدود ٿي وئي. سنڌ جي تاريخ کي وڌيڪ جامع ۽ علمي انداز ۾ لکڻ لاءِ ضروري آهي ته اها صرف سياست جي خدمت نه ڪري، پر اهڙو وسيع تاريخي شعور پيدا ڪري، جيڪو ماڻهن کي ماضي ۽ حال ٻنهي کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:تاريخ نويسي]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] oj9kkpow4j546ku0nmliazvextqp0jx 390472 390471 2026-07-02T07:38:31Z Memon2025 21315 /* Assessments of the Impact of British imperialism on India */ 390472 wikitext text/x-wiki '''سنڌ جي تاريخ نويسي''' ('''Historiography of Sindh''') سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسيءَ جي لاڳاپي سان لاڳاپيل هڪ اهم موضوع آهي. قومي تاريخ عام طور تي تاريخي حقيقتن کي قوم ۽ ان جي مرڪز جي چوڌاري بيان ڪري ٿي، جڏهن ته علائقا اڪثر ڪناري تي رهجي وڃن ٿا ۽ انهن کي مڪمل يا تفصيلي تاريخي بيان نٿو ملي. ان جي ابتڙ، علائقائي تاريخون پنهنجي مخصوص علائقي، ثقافتي روايتن، ٻولي ۽ سڃاڻپ تي زور ڏين ٿيون، ته جيئن اهي قومي تاريخ ۾ پنهنجي جدا حيثيت قائم ڪري سگهن.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=Essays On The History of Sindh |publisher=فڪشن هائوس |location=لاهور |year=2005 |pages=17–27 }}</ref> {{Short description|none}} هندستان جي تاريخ نويسي (Historiography of India) مان مراد تنقيدي طريقن ۽ تشريحن جي ذريعي انهن مطالعي جو آهي جيڪي عالمن هندستان جي تاريخ کي ترقي ڏيڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن. تازن ڏهاڪن ۾ تاريخ نويسي جا چار مکيه اسڪول رهيا آهن ته مورخ هندستان جو مطالعو ڪيئن ڪندا آهن: ڪيمبرج، قومپرست، مارڪسسٽ، ۽ سبالٽرن. ڪڏهن عام "مشرقي" طريقو، هڪ حساس، ناقابل فهم، ۽ مڪمل طور تي روحاني هندستان جي تصوير سان، سنجيده اسڪالرشپ ۾ ختم ٿي چڪو آهي.<ref name="Prakash 383–408">{{cite journal | last = Prakash | first = Gyan | author-link = Gyan Prakash | date = April 1990 | title = Writing Post-Orientalist Histories of the Third World: Perspectives from Indian Historiography | journal = Comparative Studies in Society and History | volume = 32 | issue = 2 | pages = 383–408 | doi=10.1017/s0010417500016534 | jstor = 178920| s2cid = 144435305 }}</ref> == تاريخ جا ماخذ == === پرڏيهي ذريعا === هندستاني تاريخ جا معروف پرڏيهي احوال هيٺين ذريعن مان مليا آهن: <ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref><ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> * [[ميگئسٿنيز|ميگاسٿينس]] پاران "انڊيڪا"<ref>Allan Dahlaquist (1996). Megasthenes and Indian Religion: A Study in Motives and Types. Motilal Banarsidass. {{ISBN|978-81-208-1323-6}}.</ref> * [[فاھيان|فاهيان]] طرفان ٻڌمت جي بادشاهن جو هڪ رڪارڊ (فوگو جي 佛國記)<ref name="columbia">{{cite web|url=http://afe.easia.columbia.edu/special/travel_records.pdf|title=The Travel Records of Chinese Pilgrims Faxian, Xuanzang, and Yijing|publisher=[[Columbia University]]}}</ref> * [[البيروني]] پاران "ڪتاب الهند"<ref>{{citation|title=Kitab al-Bīrūnī fī Taḥqīq mā li-al-Hind|publisher=Osmania Oriental Publication Bureau |place=Hyderabad |year=1958}}</ref> <ref>{{citation| editor1-last=Kegan |editor1-first=Paul |publisher=Trench, Truebner |title=Alberuni's India |translator-last=Sachau |translator-first=E.C. |place=London |volume=2 |year=1910}}</ref> * [[ابن بطوطا|ابن بطوطه]] پاران "تحفة النور في غريب الامر و عجائب الاسفار<ref name="9–10 Vol. 1">{{harvnb|Dunn|2005|pp=310–11}}; {{harvnb|Defrémery|Sanguinetti|1853|pp=[https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ&pg=PA9 9–10 Vol. 1]}}</ref> * زوانگ زانگ پاران مغربي علائقن تي عظيم تانگ رڪارڊ<ref>Deeg, Max (2007). [https://web.archive.org/web/20140418141001/http://kanji.zinbun.kyoto-u.ac.jp/~wittern/data/nw-fs/fs-deeg.pdf „Has Xuanzang really been in Mathurā? : Interpretatio Sinica or Interpretatio Occidentalia&nbsp;— How to Critically Read the Records of the Chinese Pilgrim.“] – In: 東アジアの宗教と文化 : 西脇常記教授退休記念論集 = Essays on East Asian religion and culture: Festschrift in honor of Nishiwaki Tsuneki on the occasion of his 65th birthday / クリスティアン・ウィッテルン, 石立善編集 = ed. by Christian Wittern und Shi Lishan. – 京都 [Kyōto] : 西脇常記教授退休記念論集編集委員會; 京都大学人文科學研究所; Christian Wittern, 2007, pp. 35 – 73. See p. 35</ref> * تشريح هندستان، جوزف ٽيفنٿلر طرفان === ڏيهي ذريعا === مقامي تاريخي متن جا مثال شامل آهن:<ref name=":0">{{Cite journal |last=Joshi |first=P. M. |date=1965 |editor-last=Pathak |editor-first=Vishwambhar Sharan |editor2-last=Saran |editor2-first=P. |editor3-last=Kunte |editor3-first=B. G. |editor4-last=Shyam |editor4-first=Radhey |editor5-last=McKew Parr |editor5-first=Charles |editor6-last=Van Linschoten |editor6-first=Jan |title=Indian Historiography |url=https://www.jstor.org/stable/42929817 |journal=Bulletin of the Deccan College Research Institute |volume=26 |issue=3/4 |pages=20–33 |jstor=42929817 |issn=0045-9801}}</ref> * ڀاناڀٽا جي "هرشاچاريتا"<ref name=":3">{{Cite book |last=Hasrat |first=B. J. |title=The Encyclopedia of Sikhism |publisher=Punjabi University |year=2004 |isbn=817380530X |editor-last=Singh |editor-first=Harbans |edition=2nd |volume=4: S–Z |location=Patiala |pages=179–181}}</ref> * ڪلهانا طرفان "راجتارنگيني"<ref name=":0" /> * سريلنڪا جي ٻڌ ڌرم جون تاريخون، جهڙوڪ ديپاواس، مهاواسا، ۽ ڪُسوانس<ref>{{Cite journal |last=von Hinüber |first=Oskar |date=2020 |title=Brill's Encyclopedia of Buddhism Online - Historiography: South Asia |url=https://doi.org/10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069 |access-date=7 April 2024 |website=Brill |doi= 10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069|quote=The first historical texts known from ancient South Asia are the Buddhist chronicles composed in Ceylon (Sri Lanka). Consequently, from a very early period, the history of Buddhism on the island is known much better than in any other part of South Asia. Besides texts on the general history of Buddhism, there are specialized chronicles on relics and so on, written in both Pali and Sinhala languages or in Southeast Asian vernaculars.|url-access=subscription }}</ref> * فرشته جي "تاريخ فرشته" (جنهن کي گلشن ابراهيمي به چيو ويندو آهي) <ref name="EB1911">{{EB1911|inline=y|wstitle=Ferishta, Mahommed Kasim|volume=10|page=274}}</ref> * ضياء الدين برني جي "تاريخ فيروز شاهي"<ref>M. Athat Ali, "Elements of Social Justice in Medieval Islamic Thought" in Saiyid Zaheer Husain Jafri, ''Recording the Progress of Indian History: Symposia Papers of the Indian History Congress, 1992–2010'', Primus Books, 2012, p. 197.</ref> * Vicāraśrenī by Merutunga {{sfn|Eggermont|1969|p=67}} * ابوالفضل جو "اڪبر نامو"<ref>[http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml Illustration from the Akbarnama: History of Akbar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090919035749/http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml |date=2009-09-19 }} [[Art Institute of Chicago]]</ref> * [[امير خسرو]] جو "تغلق نامو" * عبدالحميد لاهوري جو "پادشاهه نامو"<ref>[[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970).</ref> * محمد عوفي جي "جامع الحكايت"<ref>{{cite book |last1=Elliot|first1=Sir H. M. |first2=John |last2=Dowson |title=The History of India, as Told by Its Own Historians. The Muhammadan Period (Vol 2.)|chapter-url=https://archive.org/stream/cu31924073036729#page/n5/mode/2up|chapter=4. Jawami ul-Hikayat of Muhammad Ufi| year=1871|publisher=London : Trübner & Co.|page=155}}</ref> * چانڊ بردائي جي "ڀڳت راسو" (''[[Prithviraj Raso]])<ref>{{Cite book|author=Rima Hooja|url=https://books.google.com/books?id=qqd1RAAACAAJ|title=A HISTORY OF RAJASTHAN (PB)|date=2006|publisher=Rupa & Company|isbn=978-81-291-1501-0|pages=364–365|language=en}}</ref>'' * منهاج سراج جوزجاني جي "طبقات ناصري" 15 صدي عيسويءَ کان اڳ جي تاريخ کي رڪارڊ ڪرڻ لاءِ تمام ٿورا مشهور هندستاني متن موجود آهن. ان ڪري، هندستان جي تاريخ جو گهڻو حصو پرڏيهي مورخن جي ذريعي ملي ٿو. قديم هندستان ۾ مقامي تاريخي روايتن جا تمام گهٽ ثبوت موجود آهن. البيروني مقامي هندستاني تاريخ نگاري بابت هيٺ ڏنل ڳالهه ڪئي: "بدقسمتي سان هندو شين جي تاريخي ترتيب تي گهڻو ڌيان نه ڏيندا آهن، اهي پنهنجن بادشاهن جي تاريخي جانشيني کي بيان ڪرڻ ۾ تمام گهڻو لاپرواهي ڪندا آهن ۽ جڏهن انهن کي معلومات لاءِ دٻايو ويندو آهي ۽ نقصان ۾ هوندا آهن، اهو نه ڄاڻندا آهن ته ڇا چوڻو آهي، اهي هميشه ڪهاڻي ٻڌائڻ تي مجبور هوندا آهن. پر ان لاءِ، اسان کي پڙهندڙن کي انهن روايتن کي پهچائڻ گهرجي جيڪي اسان کي انهن مان ڪجهه ماڻهن کان مليون آهن." —البروني، ڪتاب الهند. قديم هندستان ڪڏهن به هڪ مضبوط تاريخي روايت ترقي نه ڪئي جيڪا گريڪو-رومن، چيني ۽ اسلامي تهذيبن ۾ موجود روايتن جي برابر هجي. بهرحال، اهو نتيجو نه ٿو ڪڍي سگهجي ته قديم هندستانين وٽ معروضي تاريخي لکڻ جي سمجهه جي کوٽ هئي، ڇاڪاڻ ته تاريخ نگاري سان ملندڙ جلندڙ ڪجهه ڪوششون هيون. هندستاني تاريخ جي مختلف موڙ تي، هندستان ۾ خاص خاندانن ۽ حڪمرانن جي دورن کي رڪارڊ ڪرڻ ۽ تاريخ نگاري ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. few known Indian texts recording history before 15th century C.E. exist, hence, historical evidence for much of India's history comes through foreign historians.<ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref><ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> There is very little evidence of a native historiographical tradition in ancient India.<ref name=":3" /> Al-Biruni stated the following about local Indian histriography:<ref name=":0" /> {{Blockquote|text="Unfortunately the Hindus do not pay much attention to the historical order of things, they are very careless in relating the chronological succession of their kings, and when they are pressed for information and are at a loss, not knowing what to say, they invariably take to tale-telling. But for this, we should communicate to the readers the traditions which we have received from some people among them."|author=Al-Biruni|title=Kitāb al-Hind|source=}}Ancient India never developed a strong historiographical tradition comparable to the ones that existed in the [[Greco-Roman historiography|Greco-Roman]], [[Chinese historiography|Chinese]], and [[Historiography of early Islam|Islamic]] civilizations.<ref name=":4">{{Cite book |last=Sharma |first=Tej Ram |title=Historiography: A History of Historical Writing |publisher=Concept Publishing Company |year=2005 |isbn=9788180691553 |pages=17–22 |chapter=Historical Writings in the Ancient World - Indian Historiography: Historiography in Ancient India}}</ref> However, it cannot be concluded that the ancient Indians lacked an understanding of objective historical writing, as there were some attempts akin to historiography.<ref name=":4" /> At various points in Indian history, there were efforts to record and chronicle the reigns of particular dynasties and rulers in India.<ref name=":4" /> Within the Vedic, Buddhist, Jain and other religious literature, the names of teachers are attentively recorded.<ref name=":4" /> The [[Chinese Buddhist]] [[Buddhist pilgrimage|pilgrim]] [[Xuanzang]] mentioned that in every province of India, there would be officials who would be responsible for documenting in-writing "good and evil events, calamities, and fortunate occurrences".<ref name=":4" /> Since the era of the [[Gupta Empire|Gupta]] ruler [[Samudragupta]], ancient Indian rulers would have a renowned poet record their reigns and victories onto stone in the form of inscription.<ref name=":4" /> [[Romila Thapar]] instead states that it should be taken into account what the ancient Indians found relevant and why when evaluating any dearth of historiographical tradition.<ref name=":4" /> [[A. K. Warder]] opined that the regional historiographies of India must be considered, with historical writing in India becoming regionalized by the mediaeval-period from the 7th century onwards.<ref name=":4" /> There are historical works authored by the Chalukya, Rashtrakuta, Pala dynastical historiographies and also regional historiographical traditions in Kashmir, Sindhu, Gurjara, Jejakabhukti, Kamarupa, Kerala, Hoyasala, Andhra, Kalinga, and Maharashtra.<ref name=":4" /> In modern-times, some attempts have been made to extract historiographical elements from Vedic literature and epic poetry, such as the ''[[Mahabharata]]'' or ''[[Ramayana]]''.<ref name=":3" /><ref name=":4" /> However, religious, mythical, and allegorical legends are too intermixed with Indic religious thought and philosophy that discerning and extracting any semblance of historiography from them is a difficult task.<ref name=":3" /> The ''[[Puranas]]'' mostly entail mythological elements with a facade of historicity.<ref name=":3" /> The corpuses of Pali and Prakrit literature of the era are mostly religious in nature.<ref name=":3" /> Thus, a historiographical tradition was not popular in India, barring a few examples.<ref name=":3" /> A true tradition of historiography was introduced to India after the Arabs captured Sindh, where they introduced history-writing and recording proper chronology.<ref name=":3" /> These Arab historiographers were later surmounted by historiographers who wrote in Persian, many of whom were sponsored by the ruling sultans of India.<ref name=":3" /> ==Main schools== === Orientalist approach === The Orientalist approach was influenced both by [[Imperialism|imperialist]] attitudes and interests, and also fascination for the "exotic" East for Mediterranean and European writers and thinkers, captured in images by artists, that is embodied in a repeatedly-surfacing theme in the [[history of ideas]] in the West, called "[[Orientalism]]". In [[art history]], [[literature]], and [[cultural studies]], Orientalism is the imitation or depiction of aspects in the [[Eastern world]]. These depictions are usually done by writers, designers, and artists from the [[Western world]]. The term ''Orientalism'' has come to acquire negative connotations in some quarters and is interpreted to refer to the study of the East by Westerners shaped by the attitudes of the era of European [[imperialism]] in the 18th and 19th centuries. When used in this sense, it often implies prejudiced, outsider-caricatured interpretations of Eastern cultures and peoples. This viewpoint was most famously articulated and propagated by [[Edward Said]] in ''[[Orientalism (book)|Orientalism]]'' (1978), a critical history of this scholarly tradition.<ref>{{cite book|last=Clarke|first=J.J.|title=Oriental enlightenment the encounter between Asian and Western thought|url=https://archive.org/details/orientalenlighte00clar|url-access=limited|year=1997|publisher=Routledge|pages=[https://archive.org/details/orientalenlighte00clar/page/n16 8]}}</ref> ==== History ==== Though there has been study of India from a western perspective since ancient times, the orientalist school gained prominence in the aftermath of the [[Age of Discovery]]. In the 18th and 19th centuries, the term [[Oriental studies|Orientalist]] identified a scholar who specialized in the languages and literatures of the [[Eastern world]]. Among such scholars were officials of the [[East India Company]], who said that the [[Arab culture]], the [[culture of India|Indian culture]], and the [[Islamic culture]]s should be studied as equal to the [[Culture of Europe|cultures of Europe]].<ref>{{cite book |last = Macfie |first = A. L.|year = 2002 |title = Orientalism |publisher = Longman| location = London|url=https://books.google.com/books?id=0FrJAwAAQBAJ |isbn = 978-0582423862|ref = none| page = Ch One}}</ref> Among such scholars is the philologist [[William Jones (philologist)|William Jones]], whose studies of [[Indo-European languages]] established modern [[philology]]. [[Company rule in India]] favored Orientalism as a technique for developing and maintaining positive relations with the Indians—until the 1820s, when the influence of "anglicists" such as [[Thomas Babington Macaulay]] and [[John Stuart Mill]] led to the promotion of a Western-style education.<ref>Holloway (2006), pp. 1–2. "The Orientalism espoused by Warren Hastings, William Jones and the early East India Company sought to maintain British domination over the Indian subcontinent through patronage of Hindu and Muslim languages and institutions, rather than through their eclipse by English speech and aggressive European acculturation."</ref> With a great increase in knowledge of Asia among Western specialists, increasing political and economic involvement in the region, and in particular the realization of the existence of [[Indo-European languages|close relations between Indian and European languages]], by [[William Jones (philologist)|William Jones]], there emerged more complex intellectual connections between the early history of Eastern and Western cultures. Some of these developments occurred in the context of Franco–British rivalry for control of India. Liberal economists, such as [[James Mill]], denigrated Eastern civilizations as static and corrupt. [[Karl Marx]] characterized the [[Asiatic mode of production]] as unchanging, because of the economic narrowness of village economies and the State's role in production. "[[Oriental despotism]]" was generally regarded in Europe as a major factor in the relative failure of [[progress (history)|progress]] of Eastern societies. In the course of the century Western archaeology spread across the Middle East and Asia. New national museums provided a setting for important archaeological finds, most of which were in this period bought back to Europe. The first serious European studies of [[Buddhism]] and [[Hinduism]] were by the scholars [[Eugene Burnouf]] and [[Max Müller]]. In that time, the academic [[Islamic studies by author (non-Muslim or academic)|study of Islam]] also developed, and, by the mid-19th century, Oriental Studies was a well-established academic discipline in most European countries, especially those with imperial interests in the region. Yet, while scholastic study expanded, so did [[Racism|racist]] attitudes and stereotypes of Asian peoples and cultures. Scholarship often was intertwined with prejudicial racist and religious presumptions,<ref>J. Go, "'Racism' and Colonialism: Meanings of Difference and Ruling Practice in America's Pacific Empire" in ''Qualitative Sociology'' '''27'''.1 (March 2004).</ref> to which the new [[biology|biological sciences]] tended to contribute until the end of the [[World War II|Second World War]]. ==== Criticism and Decline ==== In his book [[Orientalism (book)|Orientalism]] (1978), [[cultural critic]] Edward Said redefines the term ''Orientalism'' to describe a pervasive Western tradition—academic and artistic—of prejudiced outsider-interpretations of the [[Eastern world]], which was shaped by the cultural attitudes of European [[imperialism]] in the 18th and 19th centuries.<ref>Tromans, 24</ref> Since its publication, most academic discourse began to use the term "Orientalism" to refer to a general patronizing Western attitude towards Middle Eastern, Asian, and [[North Africa]]n societies. In Said's analysis, the West [[Essentialism|essentializes]] these societies as static and undeveloped—thereby fabricating a view of Oriental culture that can be studied, depicted, and reproduced in the service of [[Imperialism|imperial power]]. Implicit in this fabrication, writes Said, is the idea that Western society is developed, rational, flexible, and superior.<ref>Mahmood Mamdani, ''Good Muslim, Bad Muslim: America, the Cold War, and the Roots of Terrorism'', New York: Pantheon, 2004; {{ISBN|0-375-42285-4}}; p. 32.</ref> Furthermore, Said said that "The idea of representation is a theatrical one: the Orient is the stage on which the whole East is confined",<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/63/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=63 |language=English}}</ref> and that the subject of learned Orientalists "is not so much the East itself as the East made known, and therefore less fearsome, to the Western reading public".<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/60/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=60 |language=English}}</ref> The thesis of Edward Said's Orientalism develops Marxist philosopher [[Antonio Gramsci]]'s theory of [[cultural hegemony]], and [[Michel Foucault]]'s theorisation of [[discourse]] (the [[knowledge]]-[[Power (social and political)|power]] relation) to criticise the scholarly tradition of Oriental studies. In the academy, the book ''Orientalism'' (1978) became a foundational text of [[Postcolonialism|post-colonial cultural studies]].<ref>Xypolia, Ilia (2011). "Orientations and Orientalism: The Governor Sir Ronald Storrs". Journal of IslamicJerusalem Studies. 11: 25–43.</ref> The once common "Orientalist" approach, with its image of a sensuous, inscrutable, and wholly spiritual India, has died out in serious scholarship.<ref name="Prakash 383–408" /> === Cambridge School === The Cambridge School of historiography was a [[school of thought]] which approached the study of the [[British Empire]] from the imperialist point of view. It emerged especially at the [[University of Cambridge]] in the 1960s. [[John Andrew Gallagher]] (1919–80) was especially influential, particularly in his article with [[Ronald Robinson]] on "[[The Imperialism of Free Trade]]". It was led by Anil Seal,<ref>Anil Seal'', The Emergence of Indian Nationalism: Competition and Collaboration in the Later Nineteenth Century'' (1971)</ref> Gordon Johnson,<ref>Gordon Johnson, ''Provincial Politics and Indian Nationalism: Bombay and the Indian National Congress 1880–1915'' (2005)</ref> Richard Gordon, and David A. Washbrook.<ref>Rosalind O'Hanlon and David Washbrook, eds. ''Religious Cultures in Early Modern India: New Perspectives'' (2011)</ref> It downplayed ideology.<ref>Aravind Ganachari, "Studies in Indian Historiography: 'The Cambridge School'", ''Indica'', March 2010, 47#1, pp 70–93</ref> ==== Criticism ==== This school of historiography is criticised for western bias or [[Eurocentrism]].<ref name="google7">{{cite book|title=Eurocentrism: a marxian critical realist critique|author=Hostettler, N.|date=2013|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-135-18131-4|url=https://books.google.com/books?id=2XjozzN0ppEC&pg=PA33|page=33|access-date=6 January 2017}}</ref> Critics have attacked various ideas of the School.<ref>See [[Christopher Platt|D.C.M. Platt]], "The Imperialism of Free Trade: Some Reservations," ''Economic History Review,'' 21#2 (Aug., 1968), pp. 296-306</ref> In ''The New Imperial Histories Reader,'' Stephen Howe has assembled articles by critics who take aim especially at [[P. J. Marshall]], [[David Kenneth Fieldhouse|D. K. Fieldhouse]], Robinson and Gallagher, and [[Peter Cain (historian)|Peter Cain]] and [[A. G. Hopkins]].<ref>Stephen Howe, ed. ''New Imperial Histories Reader'' (Routledge, 2009)</ref> [[Howard Spodek]], for example, praises the school's regional and pluralist perspectives but criticizes their reliance on British (rather than Indian) documentation, sloppy use of [[social science]] models, downplaying of ideology, and their excessive emphasis on Indian self-seeking and the importance of British imperial initiatives in achieving modernization. He recommends a deeper appreciation of Indian initiatives, and more attention to the emerging importance of public life in many areas of society rather than just a concentration on politics.<ref>Howard Spodek, "Pluralist Politics in British India: The Cambridge Cluster of Historians of Modern India," ''American Historical Review,'' (June 1979) 84#3 pp 688-707</ref> === Nationalist School === The Nationalist school originated among Indian historians in the late 19th and early 20th centuries who were influenced by [[Indian independence movement|Indian nationalism]]. They emphasized achievements in Indian history, while downplaying negative aspects, which led to various contradictions. Nationalist historians universally praised Hindu rule of India, with Hindu culture being prized above all else.<ref name=":0a">{{cite book|last=Thapar|first=Romila|title=History of Early India: From the Origins to AD 1300|publisher=University of California Press|year=2004|isbn=978-0-520-24225-8|pages=16–17}}</ref> In modern history, they focused on Congress, Gandhi, Nehru and high level politics. It highlighted the Mutiny of 1857 as a war of liberation, and Gandhi's 'Quit India' begun in 1942, as defining historical events. This school of historiography has received criticism for [[Elitism]].<ref>{{cite web|url=http://pages.ucsd.edu/~rfrank/class_web/ES-200C/Articles/Guha.pdf|title=Ranjit Guha, "On Some Aspects of Historiography of Colonial India"}}</ref> Historians in this school included [[Rajendralal Mitra]], [[R. G. Bhandarkar]], [[Romesh Chunder Dutt]], [[Anant Sadashiv Altekar]], [[K. P. Jayaswal]], [[Hem Chandra Raychaudhuri]], [[Radha Kumud Mukherjee]], [[R. C. Majumdar]], and [[K. A. Nilakanta Sastri]] ,.<ref name=":0a" /> === Marxist School === In India, Marxist Historiography takes the form of Marxian historiography where Marxian techniques of analysis are used but Marxist political intentions and prescriptions are discarded. The Marxian historiography of India uses the method of [[historical materialism]] and has focused on studies of economic development, land ownership, and [[class conflict]] in precolonial India and [[deindustrialisation|deindustrialization]] during the colonial period.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993">Bagchi, Amiya Kumar (January 1993). "Writing Indian History in the Marxist Mode in a Post-Soviet World". Indian Historical Review. 20 (1/2): 229–244.</ref> [[Bhupendranath Datta|B. N. Datta]], and [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] are considered the founding fathers of Marxist historiography in India. D. D. Kosambi was apologetic of the revolution of [[Mao]] and thought of Indian Prime Minister [[Jawaharlal Nehru]]'s policies as pro-capitalist. Kosambi, a polymath, viewed Indian History from a Marxist viewpoint. The other Indian scholars of Marxian historiography are [[Ram Sharan Sharma|R. S. Sharma]], [[Irfan Habib]], [[D. N. Jha]], and [[K. N. Panikkar]].<ref>Bottomore, T. B. 1983. ''A Dictionary of Marxist thought''. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press.</ref> Other historians such as [[Satish Chandra (historian)|Satish Chandra]], [[Romila Thapar]], [[Bipan Chandra]], [[Arjun Dev (historian)|Arjun Dev]], and [[Dineshchandra Sircar]], are sometimes referred to as "influenced by the Marxian approach to history."<ref>Guichard, Sylvie (2010), The Construction of History and Nationalism in India, Routledge, p. 87, ISBN 978-1136949319</ref> One debate in Indian history that relates to a [[historical materialist]] schema is on the nature of [[feudalism]] in India. [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] in the 1960s outlined the idea of "feudalism from below" and "feudalism from above". Element of his feudalism thesis was rejected by R.S. Sharma in his monograph [[Indian Feudalism]] (2005) and various other books,<ref>Purohit, Vinayak. 1988. Arts of transitional India twentieth century. Bombay: Popular Prakashan.</ref><ref>R S Sharma, Indian Feudalism (book), 2005</ref><ref>R S Sharma, Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation, Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177-85</ref><ref>R S Sharma, India's Ancient Past, Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India, Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> However R. S. Sharma also largely agrees with Kosambi in his various other books.<ref>R S Sharma, ''[[Indian Feudalism (book)]], 2005''</ref><ref>R S Sharma, ''Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation'', Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177–85</ref><ref>R S Sharma, ''India's Ancient Past'', Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, ''The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India'', Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> Most Indian Marxian historians argue that the economic origins of communalism are feudal remnants and the economic insecurities caused by slow development in India.<ref>{{cite book|title=Dalit women in India: issues and perspective|page=138|first=Prahlad|last=Jogdand|year=1995}}</ref> Even non-academic and laymen contributions to Marxist Historiography exist in India. The book "Coffee Housinte Katha" (The Story of Coffee House), written in [[Malayalam]], a regional language of India, spoken in the state of [[Kerala]], by one of the leaders of the Indian Coffee House Movement, [[Nadakkal Parameswaran Pillai]], is an example of this. Politicians like [[Shripad Amrit Dange]] have also contributed to Marxian historiography. ==== Criticism ==== The Marxian school of Indian historiography is accused of being too ideologically influenced.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993" /> Though influenced by Marxist theory [[B. R. Ambedkar]] criticized Marxists, as he deemed them to be unaware or ignorant of the specifics of caste issues.<ref>Padovani, Florence. Development-Induced Displacement in India and China: A Comparative Look at the Burdens of Growth. Rowman & Littlefield. Bhimrao Ambedkar himself, who criticized Indian Marxists</ref><ref>Jadhav, Narendra (1991). "Neglected Economic Thought of Babasaheb Ambedkar". Economic and Political Weekly. 26 (15): 980–982. ISSN 0012-9976. JSTOR 4397927.</ref> Also though most criticisms of Marxian historiography is levied by people who are not historians, some historians have debated Marxian historians and critically examined their analysis of the [[history of India]]. Many have alleged that Marxian historians used [[Historical negationism|negationism]] to whitewash some of the atrocities committed by [[Islamic rulers in the Indian subcontinent|Muslim rulers]] in the Indian Subcontinent.<ref>{{cite book|title=The Legacy of Muslim Rule in India|quote=Marxists who always try to cover up the black spots of Muslim rule with thick coats of whitewash|first=Kishori Saran|last=Lal|publisher=Aditya Prakashan|page=67}}</ref><ref>{{cite book|title=Indian Politics, Then and Now: Essays in Historical Perspective|first=K|last=Seshadri|publisher=Pragatee Prakashan|page=5|quote=certain attempts made by some ultra-Marxist historians to justify and even whitewash tyrannical emperors of the medieval India}}</ref><ref>{{cite book|title=Studies in World Affairs, Volume 1|first=KR|last=Gupta|year=2006|publisher=Atlantic Publisher|page=249|isbn=9788126904952|url=https://books.google.com/books?id=Hw9uf7sRKtIC&pg=PA249}}</ref><ref>{{cite book|title=Al-Hind the Making of the Indo-Islamic World: The Slave Kings and the Islamic Conquest : 11th–13th Centuries|year=1991|url=https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink|url-access=limited|last=Wink|first=André|publisher=Brill|page=[https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink/page/n160 309]|quote="apologists for Islam, as well as some Marxist scholars in India have sometimes attempted to reduce Islamic iconoclasm.."}}</ref> Since the late 1990s, [[Hindu nationalism|Hindu nationalist]] scholars especially have theorized that the Marxian tradition in India neglected what they believe to be the country's 'illustrious past' based on Vedic-[[puranic chronology]] and other [[Pseudohistory|pseudo-historical]] [[Historical revisionism|revisionist]] narratives of history, the historians are held responsible for aiding or defending [[Islam in India|Muslims]], who figure in Hindu nationalist discourse as the enemy.<ref>Jha, D.N. (1996). Society and Ideology in India: Essays in Honour of Prof. R.S. Sharma. New Delhi, India: Munshiram Manoharlal Publishers Pvt. Ltd. ISBN 978-8121506397.</ref><ref>Historian: Prof Irfan Habib outlookindia.com. Magazine | 23 April 2007. Retrieved 15 January 2013</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=u0RZBwAAQBAJ&pg=PA98|title=The Construction of History and Nationalism in India: Textbooks, Controversies and Politics|last=Guichard|first=Sylvie|year=2010|publisher=Routledge |isbn=9781136949319}}</ref> An example of such a view is [[Arun Shourie]]'s ''[[Eminent Historians]]'' (1998)<ref>Bryant, E. E. (2014). ''Quest for the Origins of Vedic Culture: The Indo-Aryan Migration Debate''. Cary, US: Oxford University Press {{ISBN|978-0195169478}}</ref> and ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks'' (2000), by [[Meenakshi Jain]].<ref name="Times14July">{{cite news |title=From having legs hacked off to getting Rajya Sabha foothold: A Master's journey of grit |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |access-date=14 July 2025 |work=The Times of India |date=14 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250714044603/https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |archive-date=14 July 2025}}</ref><ref name="v282">{{cite web | title=Why Meenakshi Jain Has Been Nominated To Rajya Sabha | website=[[News18]] | date=15 July 2025 | url=https://www.news18.com/opinion/opinion-why-meenakshi-jain-has-been-nominated-to-rajya-sabha-9442669.html | access-date=18 July 2025}}</ref> === Subaltern School === The "subaltern school", was begun in the 1980s by [[Ranajit Guha]] and [[Gyan Prakash]].<ref>{{cite journal |last=Prakash |first=Gyan |date=December 1994 |title=Subaltern studies as postcolonial criticism |journal=American Historical Review |volume=99 |issue=5 |pages=1475–1500 |doi=10.2307/2168385|jstor=2168385 }}</ref> It focuses attention away from the elites and politicians to "history from below", looking at the peasants using folklore, poetry, riddles, proverbs, songs, oral history and methods inspired by anthropology. It focuses on the colonial era before 1947 and typically emphasises caste and downplays class, to the annoyance of the Marxist school.<ref>{{cite journal |last=Roosa |first=John |date=2006 |title=When the Subaltern Took the Postcolonial Turn |journal=Journal of the Canadian Historical Association |volume=17 |issue=2 |pages=130–147 |doi=10.7202/016593ar|doi-access=free }}</ref> ==== Criticism ==== {{see|Subaltern Studies#Criticism}} === Hindutva Approach === Hindutva ({{Translation|Hinduness}}) is the predominant form of [[Hindu nationalism]] in India.<ref>{{Cite web|last=Purandare|first=Vaibhav|date=22 August 2019|title=Hindutva is not the same as Hinduism said Savarkar|url=https://www.telegraphindia.com/india/hindutva-is-not-the-same-as-hinduism-said-savarkar/cid/1699550|access-date=23 December 2020|website=telegraphindia.com}}</ref> The Hindutva movement has been described as a variant of "right-wing extremism",<ref name="Leidig">{{Cite journal|last=Leidig|first=Eviane|date=17 July 2020|title=Hindutva as a variant of right-wing extremism|journal=Patterns of Prejudice|volume=54|issue=3|pages=215–237|doi=10.1080/0031322X.2020.1759861|issn=0031-322X|doi-access=free|hdl=10852/84144|hdl-access=free}}</ref> adhering to a concept of homogenised majority and [[cultural hegemony]].<ref name="j3517631">{{cite journal |title=Fascism of our times |jstor=3517631 |author=Prabhat Patnaik |journal=Social Scientist |volume=21 |issue=3/4|pages=69–77 |year=1993 |doi=10.2307/3517631}}</ref><ref>{{harvnb|Frykenberg|2008|pages=178–220}}: "This essay attempts to show how — from an analytical or from an historical perspective — Hindutva is a melding of Hindu fascism and Hindu fundamentalism."</ref> Some analysts dispute the identification of Hindutva with fascism, and suggest Hindutva is an extreme form of [[conservatism]]. Hindutva approach to history exists to create a version of history to support the Hindu nationalist demands for [[Hindutva#Views on Indian history|Hindu Rashtra]] in Indian society.<ref name="Menon 28–30">{{cite magazine |last=Menon |first=Latha |date=August 2004 |title=Coming to Terms with the Past: India |magazine=History Today |volume=54 |issue=8 |pages=28–30}}</ref> It began with the writings of the developer and outliner of the [[Hindu Nationalism|Hindu Nationalist]] political ideology of [[Hindutva]] himself, [[Vinayak Damodar Savarkar]].{{sfn|Chandra|1989|p=145}}{{sfn|Keer|1966|p=143}} His works '[[The Indian War of Independence (book)|The Indian war of independence, 1857]]', 'Hindu-Pad-Padashahi (A Critical Review of the Hindu Empire of Maharashtra)', and 'Six Glorious Epochs of Indian History' contributed to and laid down the groundwork for this approach. However, this approach did not gain much traction until the 1990s.{{sfn|Goodrick-Clarke|1998|p=46}}<ref>{{Cite web|title=Resources|url=http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|access-date=2021-08-08|website=savarkar.org|language=en|archive-date=8 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210808095423/http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Visana|first=Vikram|date=5 November 2020|title=Savarkar before Hindutva: Sovereignty, Republicanism, and Populism in India, c.1900–1920|url=https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|journal=Modern Intellectual History|volume=18|issue=4|language=en|pages=1106–1129|doi=10.1017/S1479244320000384|s2cid=224983230|issn=1479-2443|access-date=25 July 2021|archive-date=30 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210930153956/https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> This approach is still in the process of development.<ref name="Menon 28–30" /> In March 2012, [[Diana L. Eck]], Professor of Comparative Religion and Indian Studies at [[Harvard University]], authored in her book "India: A Sacred Geography", that idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals and it wasn't just a cluster of regional identities and it wasn't ethnic or racial.<ref name="scroll.in">{{cite web|url=http://scroll.in/article/802047/theres-an-idea-of-india-from-early-times-much-before-the-mughals-or-the-british-scholar-diana-eck|title=Harvard scholar says the idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals|date=20 January 2016 }}</ref><ref name="In The Footsteps of Pilgrims">{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/leisure/story/20120618-review-of-diana-leck-india-a-sacred-geography-758709-2012-06-09|title=In The Footsteps of Pilgrims |date=9 June 2012 }}</ref><ref>{{cite magazine |url=https://www.economist.com/books-and-arts/2012/03/24/the-heavens-and-the-earth |title=India's spiritual landscape: The heavens and the earth |magazine =The Economist |date=24 March 2012}}</ref><ref name="Dalrymple">{{cite news |last=Dalrymple |first=William |date=27 July 2012 |title=India: A Sacred Geography by Diana L Eck – review |url=https://www.theguardian.com/books/2012/jul/27/india-sacred-geography-eck-review |newspaper=The Guardian}}</ref> This approach is noted for denying the [[Indo-Aryan migrations]], as they consider those whose ancestry and religion have origins outside of the Indian subcontinent to be aliens, namely Muslims, Christians, and communists. This approach states that only the Hindus are the legitimate heirs of South Asia.{{Sfn|Thapar|2004|p=14}} ==== Saffronisation ==== [[Saffronisation]], a process of introduction of right-wing policies that implement a Hindu nationalist agenda onto school textbooks by attempting to glorify Hindu contributions to Indian history while undermining other contributions, has become prominent. The [[Bharatiya Janata Party]] (BJP) has said that several Indian history textbooks had overt Marxist or Eurocentric political overtones.<ref name=":2">{{cite journal|last=Bhattacharya|first=Neeladri|date=2009|title=Teaching History in Schools: The Politics of Textbooks in India|journal=History Workshop Journal|volume=67|issue=67|pages=99–110|doi=10.1093/hwj/dbn050|jstor=40646212|s2cid=154421051}}</ref> The BJP has had trouble changing the textbooks because many states in which the BJP is not in power have blocked saffronisation efforts. The BJP, citing a rigid anti-Hindu agenda, restructured NCERT and the Indian Council of Historical Research (ICHR) to make textbooks conform to the BJP's Hindu nationalist platform.<ref>{{cite book|last=Bénéï|first=Veronique|title=Manufacturing Citizenship: education and nationalism in Europe, South Asia, and China|publisher=Routledge|year=2005|isbn=0-415-36488-4|location=New York, NY|pages=156–159}}</ref> In states where the BJP had control of the local government, textbooks were changed extensively to favor a Hindu nationalist narrative.<ref name=":1" /> These changes included the omission of caste-based exclusion and violence throughout Indian history and the exclusion or minimization of contributions to Indian society made by Muslims.<ref name="Raghavan">{{cite news|author=Raghavan, B. S.|title=Saffronisation|date=12 September 2001|newspaper=[[The Hindu]]|url=http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20070514123440/http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-date=14 May 2007|url-status=live}}</ref> After a rival political party, the [[Indian National Congress]], came into power, efforts were undertaken in 2004 to reverse the saffronisation of textbooks previously made by BJP.<ref name="The Guardian">{{cite news |last=Ramesh |first=Randeep |url=https://www.theguardian.com/world/2004/jun/26/india.schoolsworldwide |title=Another rewrite for India's history books |work=The Guardian |date=25 June 2004 |access-date=10 March 2016}}</ref> When the ''[[Hindustan Times]]'' reviewed the issue of saffronisation of Indian textbooks in late 2014, it noted that right-wing efforts to change how textbooks recount history faced "some difficulty as it lacks credible historians to back its claims."<ref>{{cite news|last=Raza |first=Danish | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffronising-textbooks-where-myth-and-dogma-replace-history/story-CauM4dmmsPGrjZ3APAvNxO.html |title=Saffronising textbooks : Where myth and dogma replace history |work=Hindustan Times |date=8 December 2014 |access-date=9 March 2016}}</ref> The [[India#Medieval India|medieval period]] in India is one such hotly-contested epoch among historians. Since there can be no true consensus about that era due to divided and deeply entrenched political motivations, history for that period is highly subjective and particularly vulnerable to the influence of the textbook writer's sympathies and outlook. "The choice of the textbook writer is more decisive than anything else," it was noted in a report in ''The Hindu''.<ref name="Amrik Singh">{{cite news|last=Singh|first=Amrik|date=25 August 2001|title=Saffronisation and textbooks|url=http://www.thehindu.com/2001/08/25/stories/05252524.htm|work=[[The Hindu]]|access-date=10 March 2016}}{{dead link|date=April 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> Critics have said that the changes to the textbooks have portrayed the medieval period as "a dark age of Islamic colonial rule which snuffed out the glories of the Hindu and Buddhist empires that preceded it".<ref name="The Guardian" /> Another trap in the politicisation of history relates to contention over the state of [[Jammu and Kashmir (union territory)|Jammu and Kashmir]].<ref name="Amrik Singh" /> By mid-2015, ''[[The Times of India]]'' reported that the [[National Council of Educational Research and Training]], which is in charge of publishing textbooks, had participated in a meeting convened by the [[Ministry of Human Resource Development]], and during that meeting, the issue of changing textbooks was discussed. An official from the ICHR complained that the theme of nationalism did not receive proper treatment in textbooks, setting the stage for possible textbook revisions.<ref name=":1">{{cite news | last=Akshaya |first=Mukul | url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/education/news/Saffronization-fears-over-history-textbooks-rewrite-plans/articleshow/47792475.cms |title=Saffronization fears over history textbooks rewrite plans |work=The Times of India|date=24 June 2015 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of Rajasthan reportedly spent Rs 37 crore to reprint 36 textbooks used for classes 1 to 8 for the 2016–2017 academic session that will be based on an agenda that would promote Indian culture by including historical figures, such as [[Suraj Mal|Maharaja Surajmal]], Hem Chandra, and [[Guru Gobind Singh]]. The textbooks that had been approved up to the 2012–13 academic session were rendered obsolete under the rewriting of history, and those books were auctioned off. In total, 5,66 crore new textbooks were ordered printed for an agenda that critics described was intent on supporting the saffronisation of textbooks. Rajasthan (primary and secondary) education minister Vasudev Devnani denied the charge of saffronisation, but educationists described his decision as to the "Hinduisation of education" that occurs when right-wing forces come to power.<ref>{{cite news|last=Goswami |first=Rakesh | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffron-agenda-raje-scraps-cong-textbooks-spends-rs-37-cr-on-new-ones/story-U3JaMmx52f4YsuUfb3wlNK.html |title=Saffronisation ? Raje scraps Cong textbooks, spends Rs 37 cr on new ones |work=Hindustan Times |date=20 January 2016 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of [[Karnataka]] has reportedly ordered new textbooks for the 2017–18 academic session in an effort that academicians and critics have described as a "blatant attempt to saffronise textbooks".<ref>{{cite news| url=http://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/revised-textbooks-from-201718-academic-year/article7300069.ece |title=Revised textbooks from 2017–18 academic year|work=The Hindu |date=10 June 2015 |access-date=10 March 2016}}</ref> ==== Criticism ==== The Hindutva approach to history is based on ahistorical premises and treats mythology as history. According to [[Christophe Jaffrelot]], a French political scientist specialising in South Asia, the Hindutva ideology has roots in an era where the fiction in ancient Indian mythology and Vedic antiquity was presumed to be valid. This fiction was used to "give sustenance to Hindu ethnic consciousness".<ref name="Jaffrelot1996p77">{{cite book|author=Christophe Jaffrelot|title=The Hindu Nationalist Movement in India|url= https://books.google.com/books?id=Y2buDDwdgIsC|year= 1996|publisher= Columbia University Press|isbn= 978-0-231-10335-0|page=77}}</ref> Its strategy emulated the Muslim identity politics of the Khilafat movement after World War I, and borrowed political concepts from the West –&nbsp;mainly German.<ref name="Jaffrelot1996p77" /> Hindutva organizations treat events in [[Hindu mythology]] as history.<ref name="R. Ramachandran">{{cite web|author=R. Ramachandran|date=1 February 2019|title=Science circus|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/science-and-technology/article26004777.ece}}</ref><ref name="Ziya Us Salam">{{cite web|author=Ziya Us Salam|title=Age of unreason|website=Frontline|date=20 June 2018 |url=https://frontline.thehindu.com/cover-story/article24200525.ece}}</ref><ref name="Meera Nanda">{{cite web|author=Meera Nanda|date=2 January 2004|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|title=Postmodernism, Hindu nationalism and 'Vedic science'|access-date=23 March 2022|archive-date=12 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200812120255/https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|url-status=dead}}</ref><ref name="Truschke">{{Cite journal|last=Truschke|first=Audrey|date=15 December 2020|title=Hindutva's Dangerous Rewriting of History|url=http://journals.openedition.org/samaj/6636|journal=South Asia Multidisciplinary Academic Journal|language=fr|issue=24/25|doi=10.4000/samaj.6636|issn=1960-6060|doi-access=free}}</ref> Hindutva organizations have been criticized for their belief in statements or practices that they claim to be both scientific and factual but are incompatible with the [[scientific method]].<ref>{{citation |first=Meera |last=Nanda |title=Hindutva's science envy |url=http://www.frontline.in/science-and-technology/hindutvas-science-envy/article9049883.ece |newspaper=Frontline |date=16 September 2016 |access-date=14 October 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://scroll.in/article/865872/from-dissing-darwin-to-yogic-farming-a-short-history-of-the-bjps-brush-with-pseudoscience|title=From dissing Darwin to yogic farming: A short history of the BJP's brush with pseudoscience|date=21 January 2018 }}</ref> According to [[Anthony Parel]], a historian and political scientist, Savarkar's ''Hindutva, Who is a Hindu?'' published in 1923 is a fundamental text of Hindutva ideology. It asserts, states Parel, India of the past to be "the creation of a racially superior people, the Aryans. They came to be known to the outside world as Hindus, the people beyond the Indus River. Their identity was created by their race (jati) and their culture (Sanskriti). All Hindus claim to have in their veins the blood of the mighty race incorporated with and descended from the Vedic fathers. They created a culture — an ensemble of mythologies, legends, epic stories, philosophy, art and architecture, laws and rites, feasts, and festivals. They have a special relationship to India: India is to them both fatherland and holy land." The Savarkar's text presents the "Hindu culture as a self-sufficient culture, not needing any input from other cultures", which is "an unhistorical, narcissistic and false account of India's past", states Parel.<ref name="Parel2006p42">{{cite book|author=Anthony J. Parel|title=Gandhi's Philosophy and the Quest for Harmony|url= https://books.google.com/books?id=MQhz0fW0HZUC |year=2006|publisher= Cambridge University Press|isbn=978-0-521-86715-3|pages=42–43}}</ref> The premises of early Hindu nationalist thought, states Chetan Bhatt, reflected the colonial era European scholarship and Orientalism of its times.<ref name="Bhatt2001p11" /> The idea of "India as the cradle of civilization" (Voltaire, Herder, Kant, Schlegel), or as "humanity's homeland and primal philosophy" (Herder, Schlegel), or the "humanism in Hindu values" (Herder), or of Hinduism offering redemption for contemporary humanity (Schopenhauer), along with the colonial-era scholarship of Frederich Muller, Charles Wilkins, William Jones, Alexander Hamilton, and others were the natural intellectual matrix for Savarkar and others to borrow and germinate their Hindu nationalist ideas.<ref name="Bhatt2001p11">{{cite book|author=Chetan Bhatt|title=Hindu nationalism: origins, ideologies and modern myths|url=https://books.google.com/books?id=W2PXAAAAMAAJ|year=2001|publisher=Berg|isbn=978-1-85973-343-1|pages=11–12}}</ref> [[Chakravarthi Ram-Prasad]], a Fellow of the British Academy and a scholar of Politics and Philosophy of Religion, states that Hindutva is a form of nationalism that is expounded differently by its opponents and its proponents.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> The opponents of Hindutva either consider it as a fundamentalist ideology that "aims to regulate the working of civil society with the imperatives of Hindu religious doctrine", or as another form of fundamentalism while accepting that Hinduism is a diverse collection of doctrines, is complex and is different from other religions. According to Ram-Prasad, the proponents of Hindutva reject these tags, viewing it to be their right and a desirable value to cherish their religious and cultural traditions.<ref name="Ram‐Prasad1993p285">{{cite journal | last=Ram-Prasad | first=C. | title=Hindutva ideology: Extracting the fundamentals | journal=Contemporary South Asia | volume=2 | issue=3 | year=1993 | doi=10.1080/09584939308719718 | pages=285–309}}</ref> The Hindutva ideology according to Savarkar, states Ram-Prasad, is a "geography, race, and culture" based concept. However, the "geography" is not strictly territorial but is an "ancestral homeland of a people", and the "race" is not biogenetic but described as the historic descendants of the intermarriage of Aryans, native inhabitants, and "different peoples" who arrived over time.<ref name="Flood2008p527" /> So, "the ultimate category for Hindutva is culture", and this culture is "not strictly speaking religious if by religion is meant a commitment to certain doctrines of transcendence", he states.<ref name="Flood2008p527">{{cite book|author=C. Ram-Prasad|editor=Gavin Flood|title=The Blackwell Companion to Hinduism|url=https://books.google.com/books?id=SKBxa-MNqA8C |year=2008|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-99868-7|pages=527–528}}</ref> The proponents state that in the Hindutva thought, there is a kernel of coherent and justifiable thesis about the Indian culture and history.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> Hindutva ideology has been linked to threats to academics and students, both in India and the United States.<ref name="Venugopal, Arun">{{Cite web|last=Venugopal, Arun|date=21 July 2021|title=At Rutgers, and Beyond, Scholars Are Under Attack For Their Critique of India's Far-Right Government|url=http://gothamist.com/news/at-rutgers-and-beyond-scholars-are-under-attack-for-their-critique-of-indias-far-right-government|access-date=21 July 2021|website=Gothamist|language=en}}</ref><ref name=":0b">{{Cite web|title=American Scholars of India Confront a Rise in Threats {{!}} WNYC {{!}} New York Public Radio, Podcasts, Live Streaming Radio, News|url=https://www.wnyc.org/story/american-scholars-india-confront-rise-threats/|access-date=6 September 2021|website=WNYC|language=en}}</ref> For instance, in 2011, Hindutva activists successfully led a charge to remove an essay about the multiple narratives of Ramayanas from Delhi University's history syllabus.<ref name="The Hindu">{{Cite news|last=N|first=Vijetha S.|date=15 October 2011|title=Historians protest as Delhi University purges Ramayana essay from syllabus|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/Historians-protest-as-Delhi-University-purges-Ramayana-essay-from-syllabus/article13372074.ece|access-date=11 July 2021|issn=0971-751X}}</ref> [[Romila Thapar]], a world-renowned historian, has faced Hindutva-led attacks, with the claims that her works present Marxist and [[Eurocentric]] points of view.<ref name="washingtonpost.com">{{Cite news|title=In the battle over India's history, Hindu nationalists square off against a respected historian|language=en-US|newspaper=Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/india-romila-thapar-dissent/2021/01/02/1a79ca54-4070-11eb-b58b-1623f6267960_story.html|access-date=11 July 2021|issn=0190-8286}}</ref> Hindutva scholars like [[Rajiv Malhotra]] has been responsible for pushback against [[White people|white]] scholars specialising on South Asia and Hinduism based in North America, including [[Wendy Doniger]] and [[Sheldon Pollock]] on grounds of their supposed [[Evangelism|vested interests]] & [[Racism|racial prejudices]] [[Anti-Indian sentiment|against Indians]].<ref name="insidehighered.com">{{Cite web|title=Scholars who study Hinduism and India face hostile climate|url=https://www.insidehighered.com/news/2016/04/12/scholars-who-study-hinduism-and-india-face-hostile-climate|access-date=11 July 2021|website=www.insidehighered.com|language=en}}</ref> Under BJP leadership, the Indian state has been accused of monitoring scholars and denying some research access.<ref name="The Nation">{{cite news |last1=Chaturvedi |first1=Vinayak |title=The Hindu Right and Attacks on Academic Freedom in the US |url=https://www.thenation.com/article/culture/hindu-right-academic-freedom/ |publisher=The Nation |date=December 2021}}</ref> In 2021, a group of North American-based scholars of South Asia formed a collective and published the Hindutva Harassment Field Manual to, they argue, answer the Hindutva threat to their academic freedom.<ref name="Prakash">{{Cite web|last=Prakash|first=Priyali|title='Targeted by hate': Audrey Truschke on why she helped write a 'Hindutva Harassment Field Manual'|url=https://scroll.in/article/999710/targeted-by-hate-audrey-truschke-on-why-she-helped-write-a-hindutva-harassment-field-manual|access-date=28 August 2021|website=Scroll.in|date=10 July 2021 |language=en-US}}</ref><ref name=":0b" /> They documented further incidents of Hindutva harassment of academics in North America, dating back to the 1990s.<ref name="Timeline">{{cite web |last1=SASAC |title=Timeline |url=https://www.hindutvaharassmentfieldmanual.org/timeline |website=Hindutva Harassment Field Manual}}</ref> The [[Association for Asian Studies]] noted that Hindutva, described as a "[[Majoritarianism|majoritarian]] ideological doctrine" different from [[Hinduism]], resorted to "increasing attacks on numerous scholars, artists, and journalists who critically analyze its politics".<ref name="asianstudies.org">{{Cite web|date=10 September 2021|title=AAS Statement on the Dismantling Global Hindutva Conference|url=https://www.asianstudies.org/aas-statement-on-the-dismantling-global-hindutva-conference/|access-date=11 September 2021|website=Association for Asian Studies|language=en-US}}</ref> == هندستان تي برطانوي سامراج جي اثر جو جائزو == Debate continues about the [[Economy of India under the British Raj|economic impact of British imperialism on India]]. The issue was actually raised by conservative British politician [[Edmund Burke]] who in the 1780s vehemently attacked the East India Company, claiming that [[Warren Hastings]] and other top officials had ruined the Indian economy and society. Indian historian Rajat Kanta Ray (1998) continues this line of attack, saying the new economy brought by the British in the 18th century was a form of "plunder" and a catastrophe for the traditional economy of Mughal India. Ray accuses the British of depleting the food and money stocks and imposing high taxes that helped cause the terrible famine of 1770, which killed a third of the people of Bengal.<ref>Rajat Kanta Ray, "Indian Society and the Establishment of British Supremacy, 1765–1818", in ''The Oxford History of the British Empire: vol. 2, The Eighteenth Century'', ed. P. J. Marshall, (1998), pp. 508–529.</ref> Rejecting the Indian nationalist account of the British as alien aggressors, seizing power by brute force and impoverishing all of India, British historian [[P. J. Marshall]] argues that the British were not in full control but instead were players in what was primarily an Indian play and in which their rise to power depended upon excellent cooperation with Indian elites. Marshall admits that much of his interpretation is still rejected by many historians.<ref>P. J. Marshall, "The British in Asia: Trade to Dominion, 1700–1765," in ''The Oxford History of the British Empire: vol. 2, The Eighteenth Century'', ed. P. J. Marshall, (1998), pp. 487–507.</ref> Marshall argues that recent scholarship has reinterpreted the view that the prosperity of the formerly benign Mughal rule gave way to poverty and anarchy. Marshall argues the British takeover did not make any sharp break with the past. The British largely delegated control to regional Mughal rulers and sustained a generally prosperous economy for the rest of the 18th century. Marshall notes the British went into partnership with Indian bankers and raised revenue through local tax administrators and kept the old Mughal rates of taxation. Professor Ray agrees that the East India Company inherited an onerous taxation system that took one-third of the produce of Indian cultivators.<ref>Marshall, "The British in Asia: Trade to Dominion, 1700–1765"</ref> ===Insecurity of the Raj=== In the 20th century historians generally agreed that imperial authority in the Raj had been secure in the 1800–1940 era. Various challenges have emerged. Mark Condos and Jon Wilson argue that the Raj was chronically insecure.<ref>Mark Condos, ''The Insecurity State: Punjab and the Making of Colonial Power in British India'' (Cambridge University Press, 2017).</ref><ref>Jon Wilson, ''India conquered: Britain's Raj and the chaos of empire'' (Simon and Schuster, 2016).</ref> They argue that the irrational anxiety of officials led to a chaotic administration with minimal social purchase or ideological coherence. The Raj was not a confident state capable of acting as it chose, but rather a psychologically embattled one incapable of acting except in the abstract, the small scale, or short term.<ref>Joshua Ehrlich, "Anxiety, Chaos, and the Raj." ''Historical Journal'' 63.3 (2020): 777–787. DOI: https://doi.org/10.1017/S0018246X1900058X</ref> == پڻ ڏسو == * [[سنڌ جي تاريخ نگاري]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] * [[هندستان جي تاريخ]] * [[برطانوي سلطنت جي تاريخ نگاري]] == حوالا == == ڪتاب نگاري == == References == {{Reflist}} ===Works cited=== * {{citation |last=Chandra |first=Bipan |title=India's Struggle for Independence |year=1989 |publisher=Penguin Books India |location=New Delhi |isbn=978-0-14-010781-4 }} * {{Cite book |editor-last=Defrémery |editor-first = C. |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=B.R. |title=Voyages d'Ibn Batoutah (Volume 1) |publisher= Société Asiatic |year=1853 |place=Paris |language=French, Arabic |url=https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ}} * {{Cite book |last=Dunn |first=Ross E. |author-link=Ross E. Dunn |title=The Adventures of Ibn Battuta |publisher=University of California Press |year=2005 |orig-year=1986 |isbn=978-0-520-24385-9 }} * {{citation|last=Eggermont|first=P. H. L.|title=The Purāņa Source of Merutuṅga's List of Kings and the Arrival of the Śakas in India|year=1969|url=https://books.google.com/books?id=ks4UAAAAIAAJ}} * {{Citation |last=Goodrick-Clarke |first=Nicholas |author-link=Nicholas Goodrick-Clarke |title=Hitler's Priestess: Savitri Devi, the Hindu-Aryan Myth and Neo-Nazism |title-link=Hitler's Priestess |publisher=[[New York University Press]] |year=1998 |isbn=978-0-8147-3111-6 |language=en}} * {{cite book |last1=Keer |first1=Dhananjay |title=Veer Savarkar |date=1966 |publisher=Popular Prakashan |url=https://books.google.com/books?id=aCALAQAAIAAJ |language=en |oclc=582786373}} * {{cite book |first=Robert |last=Frykenberg |chapter=Hindutva as a Political Religion: An Historical Perspective |editor1=R. Griffin |editor2=R. Mallett |editor3=J. Tortorice |title=The Sacred in Twentieth-Century Politics: Essays in Honour of Professor Stanley G. Payne |year=2008 |url=https://books.google.com/books?id=JGOHDAAAQBAJ |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-0-230-24163-3 |pages=178–200 }} ==Bibliography== * Balagangadhara, S. N. (2012). Reconceptualizing India studies. New Delhi: Oxford University Press. * Bhattacharjee, J. B. ''Historians and Historiography of North East India'' (2012) * {{cite book|last=Bannerjee|first= Dr. Gauranganath |title=India as known to the ancient world|url=https://archive.org/stream/indiaasknowntoan00banerich#page/n3/mode/2up|year=1921|publisher=Humphrey Milford, Oxford University Press, London}} * Bose, Mihir. "India's Missing Historians: Mihir Bose Discusses the Paradox That India, a Land of History, Has a Surprisingly Weak Tradition of Historiography", ''History Today'' 57#9 (2007) pp 34+. [https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110915152404/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 |date=15 September 2011 }} *Chakrabarti, Dilip K.: Colonial Indology, 1997, Munshiram Manoharlal: New Delhi. * Palit, Chittabrata, ''Indian Historiography'' (2008). *Indian History and Culture Society., Devahuti, D. (2012). Bias in Indian historiography. * Elliot, Henry Miers; John Dowson (1867–77). ''The History of India, as told by its own historians. The Muhammadan Period''. London: Trübner and Co. * [[Meenakshi Jain|Jain, Meenakshi]] [https://archive.org/details/flawed-narratives-history-in-the-old-ncert-textbooks-of-satish-chandra-by-meenakshi-jain ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks - A random survey of Satish Chandra’s “Medieval India''], NCERT 2000 * Inden, R. B. (2010). Imagining India. Bloomington, Ind: Indiana University Press. * Jain, M. The India They Saw : Foreign Accounts (4 Volumes) Delhi: Ocean Books, 2011. * Kahn, Yasmin. "Remembering and Forgetting: South Asia and the Second World War' in Martin Gegner and Bart Ziino, eds., ''The Heritage of War'' (Routledge, 2011) pp 177–193. * Mantena, R. (2016). Origins of modern historiography in India: Antiquarianism and philology 1780–1880. Palgrave Macmillan. * Mittal, S. C ''India distorted: A study of British historians on India'' (1995), on 19th century writers * [[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970) {{ISBN|9782102227356}} *{{cite book |first=Yvette Claire |last=Rosser |title=Curriculum as Destiny: Forging National Identity in India, Pakistan, and Bangladesh |year=2003 |publisher=University of Texas at Austin |type=Dissertation |url=http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |access-date=17 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911035259/http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |archive-date=11 September 2008 |url-status=dead }} *[[Arvind Sharma]], Hinduism and Its Sense of History (Oxford University Press, 2003) {{ISBN|978-0-19-566531-4}} * E. Sreedharan, A Textbook of Historiography, 500 B.C. to A.D. 2000 (2004) * Shourie, Arun (2014). Eminent historians: Their technology, their line, their fraud. Noida, Uttar Pradesh, India : HarperCollins Publishers. {{ISBN|9789351365914}} *{{cite book |title=Aryans and British India |first=Thomas R. |last=Trautmann |url=https://books.google.com/books?id=jR_LPnEH3GsC |year=1997 |location=Berkeley |publisher=University of California Press |isbn=978-0-585-10445-4}} *Viswanathan, G. (2015). Masks of conquest: Literary study and British rule in India. * Antonio de Nicolas, Krishnan Ramaswamy, and Aditi Banerjee (eds.) (2007), ''[[Invading the Sacred]]: An Analysis Of Hinduism Studies in America'' (Publisher: Rupa & Co.) * Vishwa Adluri, Joydeep Bagchee: ''The Nay Science: A History of German Indology''. Oxford University Press, New York 2014, {{ISBN|978-0199931361}} (''Introduction,'' p.&nbsp;1–29). * Warder, A. K., ''An introduction to Indian historiography'' (1972). * Winks, Robin, ed. ''The Oxford History of the British Empire: Volume V: Historiography'' (2001) * Weickgenannt, T. N. (2009). Salman Rushdie and Indian historiography: Writing the nation into being. Basingstoke: Palgrave Macmillan. {{Historiography}} [[Category:Historiography of India| ]] == قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسي == قومي ۽ علائقائي تاريخن جا مقصد به مختلف رهيا آهن. قومي تاريخ منتشر ۽ جدا جدا عنصرن کي هڪ قومي سڃاڻپ هيٺ گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، جڏهن ته علائقائي تاريخون پنهنجي ثقافتي قدرن، روايتن ۽ سياسي حيثيت کي اجاگر ڪري پنهنجي معاملن ۾ آزاد ڪردار ادا ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪن ٿيون. نوآبادياتي دور جي خاتمي ۽ نون ملڪن جي قيام کان پوءِ، پراڻين حدن جي تبديليءَ سبب قوم رياست ۽ صوبن جي وچ ۾ تضاد پيدا ٿيا. علائقن وٽ پنهنجي جدا تاريخ ۽ ثقافت هئي، جڏهن ته نئين قوم رياست کي پنهنجي تاريخ نئين زاويي سان ٺاهڻي هئي. اهڙي صورتحال ۾ قومي تاريخ ڪڏهن ڪڏهن سياسي غلبي، قومي سڃاڻپ جي تشهير ۽ علائقائي قوميتن جي دٻاءَ لاءِ استعمال ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == پاڪستان ۾ سنڌ جي علائقائي حيثيت == پاڪستان جي قيام وقت ملڪ ۾ پنج صوبا هئا، جن وٽ پنهنجي جدا سڃاڻپ موجود هئي. پاڪستان هڪ نئون ملڪ هو، تنهنڪري ان جي شروعاتي دور ۾ قومي وحدت ۽ قوم سازيءَ تي وڌيڪ زور ڏنو ويو. صوبي سان وابستگيءَ کي سرڪاري سطح تي ڪڏهن ڪڏهن تنقيد جو نشانو بڻايو ويو، ڇاڪاڻ ته ان کي قوم سازيءَ جي راهه ۾ رڪاوٽ سمجهيو ويندو هو. سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي سياسي عمل ۾ ٿيندڙ تبديلين کي ظاهر ڪري ٿي؛ جيئن جيئن سياسي جوڙجڪ بدلبي رهي، تيئن سنڌ جي تاريخ لکڻ جا رخ به تبديل ٿيندا رهيا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ هڪ الڳ حيثيت رکي ٿي، ڇاڪاڻ ته اها بنگال ۽ پنجاب وانگر ورهايل نه ٿي. سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي به پشتونن يا بلوچن وانگر ٻن يا وڌيڪ ملڪن ۾ وڏي پيماني تي ورهايل نه هئي. تاريخي ۽ جاگرافيائي طور سنڌ قديم زماني کان پنهنجي جداگانه سڃاڻپ رکي ٿي، جنهن ڪري اها پاڪستان جي ٻين صوبن کان هڪ خاص ۽ ممتاز حيثيت رکي ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي ۽ ورهاڱي کان اڳ جي تاريخ نويسي == تاريخ ڪنهن به علائقي کي تاريخي مرتبو ڏيڻ جو طاقتور ذريعو آهي، ڇاڪاڻ ته اها ان علائقي جون پاڙون ماضي ۾ ڳولي ٿي. ان شعور تحت ورهاڱي کان اڳ سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد سنڌ جي تاريخ کي نئين سر مرتب ڪرڻ هو. ان جي تاريخي رسالي ۾ سنڌ جي تاريخ جي مختلف پهلوئن تي تحقيقي مضمون شايع ٿيندا هئا. خاص طور قديم دور تي زور ڏنو ويو، ته جيئن سنڌ جي تاريخي قدامت ثابت ڪري سگهجي. جيئن ته هن سوسائٽيءَ ۾ هندو ۽ انگريز مؤرخ وڌيڪ سرگرم هئا، تنهنڪري تاريخ نويسيءَ ۾ سيڪيولر رجحان نمايان رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == ورهاڱي کان پوءِ سنڌي تاريخ نويسي == ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسي نون خيالن ۽ رجحانن سان سامهون آئي. ان جو مرڪزي نقطو اهو هو ته سنڌ تاريخي، ثقافتي ۽ لساني طور پاڪستان جي ٻين صوبن کان مختلف آهي. صوبائي سڃاڻپ تي زور ورهاڱي جي نتيجن سبب وڌيو. ڪراچي، جيڪا سنڌ جو اهم شهر ۽ بندرگاهه هئي، وفاقي علائقو قرار ڏئي نئين ملڪ جي گادي بڻائي وئي. سنڌ ان فيصلي خلاف احتجاج ڪيو، پر اهو احتجاج اثرائتو ثابت نه ٿيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي هندو آبادي وڏي پيماني تي لڏي وئي ۽ ان جي جاءِ تي اردو ڳالهائيندڙ آبادي آئي. هن تبديليءَ سنڌي قوميت کي ڪمزور ڪيو. ثقافتي ۽ لساني دٻاءَ کي منهن ڏيڻ لاءِ سنڌي دانشورن سنڌ جي تاريخ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ طرف ڌيان ڏنو، ته جيئن سنڌ جي جدا سڃاڻپ کي برقرار رکيو وڃي. ان مقصد لاءِ سنڌي ادبي بورڊ قائم ڪيو ويو، جنهن سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ تاريخي تحقيق جي حوصلا افزائي ڪئي. بورڊ سنڌ جي قديم کان جديد دور تائين نو جلدن ۾ جامع تاريخ شايع ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ سنڌ جي تاريخ بابت فارسي اصل ماخذ پڻ شايع ڪيا، ته جيئن مؤرخن کي بنيادي مواد ملي سگهي. انهن مان ڪجهه ڪتاب بعد ۾ سنڌي ۽ اردو ۾ ترجمو ٿيا، جنهن سان اردو پڙهندڙن لاءِ سنڌ جي تاريخ کي سمجهڻ جا نوان رستا کليا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == اسلام، عرب فتح ۽ باب الاسلام جو تصور == ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جي هڪ اهم خصوصيت سنڌ جي تاريخ ۾ اسلام جي ڪردار تي زور هو. عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ کي “باب الاسلام” يعني اسلام جو دروازو بڻائيندڙ واقعو سمجهيو ويو. محمد بن قاسم کي هڪ اهم تاريخي هيرو طور پيش ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته هن کي سنڌ ۾ اسلام آڻيندڙ فاتح طور بيان ڪيو ويو. اسلام پسند تاريخ نويسيءَ ۾ عرب فتح ۽ عرب فاتح سنڌ جي اسلامي سڃاڻپ جا وڏا نشان بڻيا، ۽ باب الاسلام جو تصور سالياني يادگيريءَ جو موضوع پڻ بڻيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سيد سليمان ندوي پنهنجي ڪتاب ''عرب و هند ڪي تعلقات'' ۾ عربن جي سنڌ فتح ۽ اتر هندستان تي ترڪن جي فتحن ۾ فرق بيان ڪيو. سندس خيال موجب سنڌ فتح ڪندڙ عرب اسلامي ماحول ۾ رهندا هئا ۽ اسلامي تعليمات کان واقف هئا، جڏهن ته ترڪ، افغان ۽ مغل حڪمران فقط نالي ماتر مسلمان هئا ۽ اسلامي تعليمات جا حقيقي نمائندا نه هئا. ان خيال موجب سنڌ جو اسلامي ڪردار پاڪستان جي ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پختو سمجهيو ويو.<ref name="SuleimanNadvi-ArabHind-1976">{{cite book |last=ندوي |first=سليمان |title=عرب و هند ڪي تعلقات |location=ڪراچي |year=1976 |pages=107، 192 }}</ref> محمد علي جناح جي هڪ تقرير جو حوالو پڻ ڏنو ويو، جنهن ۾ هن سنڌ کي خراج تحسين پيش ڪندي چيو ته پاڪستان حقيقت ۾ ان ڏينهن وجود ۾ آيو، جڏهن پهريون مسلمان سنڌ جي سرزمين تي آيو. ورهاڱي کان پوءِ هن تصور سنڌ کي ٻين صوبن کان اسلامي روايتن جي وارث طور الڳ ڏيکارڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سنڌ جو ڪردار == سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو ٻيو اهم پهلو آزاديءَ جي تحريڪ ۽ پاڪستان جي قيام ۾ سنڌ جي ڪردار تي زور آهي. سنڌ جي ماڻهن خلافت تحريڪ، هجرت تحريڪ ۽ ريشمي رومال تحريڪ ۾ سرگرم حصو ورتو. انهن تحريڪن سنڌ جي ماڻهن کي هندستان جي مسلمانن سان ويجهو آندو. سنڌ کي بمبئي کان جدا ڪرڻ جي جدوجهد پڻ هندستاني مسلمانن جي سياسي مطالبن لاءِ مددگار ثابت ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ پاڪستان جي قيام واري جدوجهد ۾ پنهنجي ڪردار تي به فخر ڪري ٿي. 1938ع ۾ شيخ عبدالمجيد سنڌي صوبائي مسلم ليگ جي اجلاس ۾ پاڪستان بابت قرارداد پيش ڪئي، جيڪا اڪثريت سان منظور ٿي. 1943ع ۾ سنڌ اسيمبلي پاڪستان قرارداد جي حمايت ڪئي. ان موقعي تي جي. ايم. سيد تقرير ڪندي چيو ته هندستان جا مسلمان جدا قوم آهن، ڇاڪاڻ ته انهن جي جدا تاريخ، ثقافت، ادب، روايتون ۽ سياسي توڙي معاشي نظام آهن؛ تنهنڪري انهن کي جدا وطن ڏنو وڃي.<ref name="MehranFreedomMovement1985">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |pages=17–18 }}</ref> سنڌ اسيمبلي 1946ع ۾ پاڪستان جي قرارداد جي حمايت ڪندڙ پهرين اسيمبلي طور پيش ڪئي وئي. 1985ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ جي رسالي ''مهراڻ'' آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر شايع ڪيو. ان جي اداريي ۾ چيو ويو ته پاڪستان جو حقيقي خالق سنڌ آهي. اداريي ۾ اهو به افسوس ظاهر ڪيو ويو ته پاڪستان جي قيام کان پوءِ سنڌ جي ڪردار کي ڄاڻي واڻي گهٽايو ويو؛ جهڙوڪ محمد علي جناح جي جنم ڀومي جهرڪ کي نظرانداز ڪري وزير مينشن ڪراچي کي اڳيان آڻڻ، ۽ سنڌي اڳواڻن جي خدمتن کي پاڪستان جي قيام ۾ مناسب طور تسليم نه ڪرڻ.<ref name="MehranFreedomMovement1985p5">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=5 }}</ref><ref name="MehranFreedomMovement1985p6">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=6 }}</ref> سنڌ طرفان پنهنجي اسلامي ڪردار ۽ آزاديءَ جي تحريڪ ۾ ڪردار تي زور ڏيڻ جو هڪ سياسي سبب صوبائي خودمختياريءَ جو مطالبو هو. سنڌ چاهيو ٿي ته مرڪز جو ڪردار صوبائي معاملن ۾ گهٽ کان گهٽ هجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == ون يونٽ ۽ سنڌي قومپرست تاريخ نويسي == سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ بنيادي تبديلي ون يونٽ جي دور ۾ آئي. 1955ع ۾ اولهه پاڪستان جا صوبا هڪ يونٽ ۾ ضم ڪيا ويا، جنهن سبب سنڌ پاڻ کي ٻيهر اهڙي صورتحال ۾ محسوس ڪيو، جهڙي طرح نوآبادياتي دور ۾ اها بمبئي پريزيڊنسيءَ جو حصو هئي. بمبئي جي جاءِ تي هاڻي لاهور جو غلبو محسوس ڪيو ويو. سنڌ پنهنجي سياسي آزادي ٻيهر وڃائي ويٺي. ون يونٽ جي عمل سنڌ جي ڪجهه سياستدانن جي موقعي پرستيءَ کي به ظاهر ڪيو، جن مرڪزي حڪومت سان گڏجي سنڌ کي ون يونٽ جو حصو بڻائڻ ۾ مدد ڪئي. ساڳئي وقت اهڙا اڳواڻ به سامهون آيا، جن ون يونٽ جي مخالفت ڪئي ۽ ان سبب تڪليفون برداشت ڪيون. هن دور سنڌ جي تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جو نئون تصور پيدا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ون يونٽ سنڌين کي سياسي طور وڌيڪ پختو ڪيو، ڇاڪاڻ ته سنڌ مجموعي طور پنجاب جي سياسي غلبي هيٺ تڪليفون ڀوڳيون. هن دور ۾ بئراج جي زرخيز زمين فوجي آفيسرن ۽ اعليٰ بيوروڪريٽن کي الاٽ ڪئي وئي، جنهن سان سنڌي هارين جا حق متاثر ٿيا. سرڪاري ملازمتن ۾ سنڌين کي مناسب حصو نه مليو، جنهن سبب وڌندڙ وچولي طبقي ۾ مايوسي پيدا ٿي. انهن تجربن کان پوءِ سنڌين محسوس ڪيو ته نه “باب الاسلام” واري حيثيت ۽ نه آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سندن ڪردار، انهن کي سندن حق ڏيارڻ ۾ مددگار ثابت ٿيا. ان احساس سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو رخ بدلائي ڇڏيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌي قومپرستي تاريخ جي تجزيي جو مرڪزي نقطو بڻجي وئي. ماضيءَ کي حال جي روشنيءَ ۾ پرکيو ويو، خاص طور پرڏيهي حملن جي اثرن کي هن انداز سان ڏٺو ويو ته سنڌ بار بار پرڏيهي غلبي سبب ڪيئن متاثر ٿي. پرڏيهي غلبي جي موضوع سنڌ جي اهڙي تصوير ٺاهي، جنهن ۾ سنڌ کي مظلوم ۽ استحصال جو شڪار علائقو طور پيش ڪيو ويو. ساڳئي وقت تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جي ڪردار کي نمايان ڪيو ويو، ته جيئن نئين نسل لاءِ ڪردار جا نمونا پيدا ڪيا وڃن.<ref name="MubarakAli1994p45">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=سنڌ خاموشي ڪي آواز |location=لاهور |year=1994 |page=45 }}</ref> == سيڪيولر قومپرست تعبير ۽ قديم سنڌ == سنڌي قومپرستيءَ هيٺ ٺهيل نئين تاريخ نويسي مذهبي نه پر سيڪيولر هئي. سنڌي ثقافت ۽ تهذيب جون پاڙون قديم ماضيءَ ۾ ڳوليون ويون ۽ دعويٰ ڪئي وئي ته سنڌ جي تهذيبي حيثيت بابلي، آشوري ۽ مصري تهذيبن جي برابر آهي. سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب سنڌين لاءِ فخر جو ذريعو بڻجي، ۽ موهن جو دڙو سنڌ جي قديم ماضيءَ جي علامت طور اڀريو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == جي. ايم. سيد جي تاريخي تعبير == جي. ايم. سيد سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ اهم نوان رجحان متعارف ڪرايا. هن عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ لاءِ برڪت نه، پر هڪ جارحيت قرار ڏنو. سندس خيال ۾ محمد بن قاسم به ٻين حمله آورن وانگر هڪ جارح هو، جنهن سنڌ جا وسيلا لٽيا. هن دليل لاءِ ساڳيو منطق استعمال ڪيو، جيڪو سليمان ندوي ترڪ حمله آورن بابت ڏنو هو. جي. ايم. سيد موجب اٺين صديءَ تائين اموي دور ۾ عرب حاڪمن جو اصل اسلامي روح ختم ٿي چڪو هو ۽ اهي دنياوي ۽ سامراجي طاقت بڻجي چڪا هئا؛ تنهنڪري سنڌ جي عرب فتح اسلام نه پر عرب سلطنت جي توسيع هئي.<ref name="ArisarGMSayyidp56">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=56 }}</ref> هن تعبير محمد بن قاسم کي هيرو مان جارح ۾ تبديل ڪيو ۽ راجا ڏاهر کي مادر وطن جو محافظ بڻايو، جنهن حمله آورن سان ٺاهه ڪرڻ بدران وڙهندي جان قربان ڪئي. جي. ايم. سيد چچ نامو ۽ جنت السنڌ جهڙن تاريخي ماخذن تي به تنقيد ڪئي، ڇاڪاڻ ته سندس خيال ۾ اهي حمله آورن جي واکاڻ ڪن ٿا ۽ پڙهندڙن کي حقيقي تاريخي شعور کان محروم ڪن ٿا.<ref name="ArisarGMSayyidp55">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=55 }}</ref> جي. ايم. سيد جي نظر ۾ سنڌ تي حملو ڪندڙ سڀ پرڏيهي فاتح هڪ ئي زمري ۾ اچن ٿا، ڀلي انهن جو مذهب ڪهڙو به هجي. انهن ۾ ايران جو دارا، عربن جو محمد بن قاسم، غزنيءَ جو محمود، دهليءَ جو علاؤالدين، قنڌار جو شاهه بيگ ارغون، مغلن جو خان خانان ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو چارلس نيپيئر شامل ڪيا ويا. انهن سڀني کي سنڌ جا غاصب ۽ تباهه ڪندڙ قرار ڏنو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidp58">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=58 }}</ref> == غدارن ۽ سورمن جو تصور == 1956ع کان پوءِ سياسي صورتحال سنڌ جي تاريخ کي “غدارن” ۽ “سورمن” جي انداز ۾ لکڻ طرف وٺي وئي. جيڪي ماڻهو ذاتي مفادن لاءِ سنڌ کي وڪڻندڙ سمجهيا ويا، انهن کي غدار چيو ويو، جڏهن ته جيڪي مادر وطن لاءِ قرباني ڏيندڙ سمجهيا ويا، انهن کي سورمو قرار ڏنو ويو. سنڌ جي دفاع ڪندڙن ۾ راجا ڏاهر، دودو سومرو، دريا خان، مخدوم بلاول، شاهه عنايت ۽ هوش محمد کي شامل ڪيو ويو. غدارن ۾ قاضي قاضن، نائومل ۽ مير علي مراد جا نالا کنيا ويا. هن تاريخ نويسيءَ جو پيغام اهو هو ته ڪيچ مڪران، ٺٽي، مياڻي ۽ دٻي ۾ وڙهيل سنڌ جي آزاديءَ جون جنگيون اڃا ختم نه ٿيون آهن، پر اها جنگ هر شهر ۽ ڳوٺ ۾ جاري آهي.<ref name="ArisarGMSayyidp63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=63 }}</ref> == مغل دور، تاريخ مظھر شاهجهاني ۽ پرڏيهي غلبو == سنڌ تي مغل دور جي پرڏيهي قبضي جا اثر بيان ڪرڻ لاءِ سنڌي ادبي بورڊ 1962ع ۾ يوسف ميرڪ جي اصل ماخذ ''تاريخ مظھر شاهجهاني'' شايع ڪئي. ان جو مقدمو پير حسام الدين راشدي لکيو. هن مقدمي ۾ خاص طور اهي واقعا چونڊيا ويا، جن ۾ ظلم ۽ استحصال جي تصوير ملي ٿي ۽ جيڪي سنڌ جي ان وقت جي سياسي حالت سان لاڳاپيل لڳندا هئا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962p21">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |page=21 }}</ref> پير حسام الدين راشدي، يوسف ميرڪ جي حوالي سان، سيوهڻ جي گورنر جي ظلم، ماڻهن کي ڪوڙا هڻڻ ۽ اذيت ڏيڻ جا واقعا بيان ڪيا. مغل عملدارن طرفان ماڻهن جي ملڪيت ضبط ڪرڻ، سندن وسيلن ۽ دولت کان محروم ڪرڻ، ڦورن ۽ ڌاڙيلن جي سرپرستي ڪرڻ ۽ ڳرا محصول لاڳو ڪرڻ جهڙا عمل بيان ڪيا ويا. نتيجي طور سيوهڻ جو علائقو برباد ٿيو، ڳوٺ ۽ شهر ويران ٿيا، ۽ ماڻهو پنهنجا گهر ڇڏي پري علائقن ۾ پناهه وٺڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962pp30-31">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |pages=30–31 }}</ref> == عثمان ڏيپلائي ۽ مزاحمتي ادب == پرڏيهي قبضي خلاف مزاحمت جو اظهار ادبي صورت ۾ به ٿيو. عثمان ڏيپلائي 1962ع ۾ پنهنجو تاريخي ناول ''سانگهڙ'' شايع ڪيو، جنهن جو موضوع انگريزن خلاف حرن جي جدوجهد هو. هن ناول سنڌ جي نئين نسل تائين اهو پيغام پهچايو ته سياسي غلبي ۽ حقن جي جدوجهد خلاف ڪيئن وڙهجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == سنڌ جي ثقافتي علامتون ۽ قوميت == سنڌ جي ماضيءَ جي عظمت بيان ڪرڻ کي به اهم سمجهيو ويو، ته جيئن سنڌين ۾ فخر جو احساس پيدا ٿئي. انهن علامتن ۾ موهن جو دڙو، ڄام نندي جو مقبرو، رني ڪوٽ، عمرڪوٽ جا قلعا، حيدرآباد جا بادگير، اجرڪ، رلي، ڪاشيءَ جو ڪم ۽ هالا جو فرنيچر شامل هئا. ادبي شخصيتن ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي، سچل سرمست ۽ سامي کي سنڌي ٻوليءَ کي شاهوڪار ڪندڙ ۽ سنڌي قومي شعور پيدا ڪندڙ شخصيتن طور پيش ڪيو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidpp62-63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |pages=62–63 }}</ref> سنڌي قومپرستيءَ جو بنياد مذهب بدران ٻولي ۽ علائقي تي رکيو ويو. هن خيال موجب جيڪي ماڻهو سنڌ ۾ رهن ٿا ۽ سنڌي ٻولي ڳالهائين ٿا، اهي سنڌي آهن. ٻن قومن واري نظريي کي رد ڪندي قوميت جو تصور سيڪيولر بنيادن تي قائم ڪيو ويو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == قومپرست تاريخ نويسيءَ تي تنقيد == قومپرست فريم ورڪ ۾ تاريخ لکڻ بابت تنقيد پڻ ڪئي وئي آهي. ڊاڪٽر مبارڪ علي موجب اهڙي تاريخ نويسيءَ ۾ ڪڏهن ڪڏهن حقيقتن کي مسخ ڪري يا چونڊي استعمال ڪيو ويو، ته جيئن اهي قومي بيانئي سان ٺهڪي اچن. تاريخي طريقيڪار کي مڪمل طور لاڳو ڪرڻ بدران جذباتي ۽ مبالغو آميز بيان اختيار ڪيو ويو. ان تاريخ نويسيءَ جو وڏو مقصد سياسي استعمال بڻجي ويو، جنهن سبب سنڌ جي تاريخ نويسي هڪ مرحلي تي بيهي رهي ۽ نون علمي موضوعن ڏانهن گهربل اڳڀرائي نه ڪري سگهي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == اڻلکيل ۽ نظرانداز ٿيل موضوع == سنڌ جي تاريخ اڃا مڪمل نه سمجهي وڃي ٿي. ڪيترائي موضوع اڃا وڌيڪ تحقيق گهرن ٿا، جهڙوڪ زرعي ڍانچي ۾ تبديليون، نون ٽيڪنالاجيڪل طريقن جو تعارف، هارين جو ڪردار، هاري بغاوتن جو وجود يا عدم وجود، سنڌ جا پاڙيسري ملڪن سان لاڳاپا، ثقافتي ۽ واپاري رابطا، اميلن ۽ ڀائيبندن جو سماجي ڪردار، ۽ سنڌ ۾ مذهب جو ڪردار، خاص طور نانڪ پنٿين ۽ سکن جي حوالي سان. ڪلاڊ مارڪووٽس جي ڪتاب ''The Global World of the Indian Merchants (1750–1967)'' ۾ شڪارپوري ۽ حيدرآبادي واپارين جي عالمي تجارتي سرگرمين کي بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو سنڌ جي مؤرخن وٽ اڳ ۾ گهڻو نظرانداز ٿيل موضوع رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == نتيجو == سنڌ جي تاريخ نويسي قومي تاريخ، علائقائي سڃاڻپ، اسلامي بيانئي، آزاديءَ جي تحريڪ، ون يونٽ، سنڌي قومپرستي ۽ سيڪيولر ثقافتي تعبيرن جي وچ ۾ تبديل ٿيندي رهي آهي. ان تاريخ نويسيءَ سنڌ جي جدا تاريخي حيثيت، ثقافتي ورثي ۽ سياسي جدوجهد کي نمايان ڪيو، پر ساڳئي وقت ان تي اهو اعتراض به ڪيو ويو ته اها ڪڏهن ڪڏهن تنگ قومپرستي ۽ سياسي مقصدن تائين محدود ٿي وئي. سنڌ جي تاريخ کي وڌيڪ جامع ۽ علمي انداز ۾ لکڻ لاءِ ضروري آهي ته اها صرف سياست جي خدمت نه ڪري، پر اهڙو وسيع تاريخي شعور پيدا ڪري، جيڪو ماڻهن کي ماضي ۽ حال ٻنهي کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:تاريخ نويسي]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] p0yssfv20g281mnmw08k2mnfxg8hyca 390473 390472 2026-07-02T07:39:16Z Memon2025 21315 /* Main schools */ 390473 wikitext text/x-wiki '''سنڌ جي تاريخ نويسي''' ('''Historiography of Sindh''') سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسيءَ جي لاڳاپي سان لاڳاپيل هڪ اهم موضوع آهي. قومي تاريخ عام طور تي تاريخي حقيقتن کي قوم ۽ ان جي مرڪز جي چوڌاري بيان ڪري ٿي، جڏهن ته علائقا اڪثر ڪناري تي رهجي وڃن ٿا ۽ انهن کي مڪمل يا تفصيلي تاريخي بيان نٿو ملي. ان جي ابتڙ، علائقائي تاريخون پنهنجي مخصوص علائقي، ثقافتي روايتن، ٻولي ۽ سڃاڻپ تي زور ڏين ٿيون، ته جيئن اهي قومي تاريخ ۾ پنهنجي جدا حيثيت قائم ڪري سگهن.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=Essays On The History of Sindh |publisher=فڪشن هائوس |location=لاهور |year=2005 |pages=17–27 }}</ref> {{Short description|none}} هندستان جي تاريخ نويسي (Historiography of India) مان مراد تنقيدي طريقن ۽ تشريحن جي ذريعي انهن مطالعي جو آهي جيڪي عالمن هندستان جي تاريخ کي ترقي ڏيڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن. تازن ڏهاڪن ۾ تاريخ نويسي جا چار مکيه اسڪول رهيا آهن ته مورخ هندستان جو مطالعو ڪيئن ڪندا آهن: ڪيمبرج، قومپرست، مارڪسسٽ، ۽ سبالٽرن. ڪڏهن عام "مشرقي" طريقو، هڪ حساس، ناقابل فهم، ۽ مڪمل طور تي روحاني هندستان جي تصوير سان، سنجيده اسڪالرشپ ۾ ختم ٿي چڪو آهي.<ref name="Prakash 383–408">{{cite journal | last = Prakash | first = Gyan | author-link = Gyan Prakash | date = April 1990 | title = Writing Post-Orientalist Histories of the Third World: Perspectives from Indian Historiography | journal = Comparative Studies in Society and History | volume = 32 | issue = 2 | pages = 383–408 | doi=10.1017/s0010417500016534 | jstor = 178920| s2cid = 144435305 }}</ref> == تاريخ جا ماخذ == === پرڏيهي ذريعا === هندستاني تاريخ جا معروف پرڏيهي احوال هيٺين ذريعن مان مليا آهن: <ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref><ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> * [[ميگئسٿنيز|ميگاسٿينس]] پاران "انڊيڪا"<ref>Allan Dahlaquist (1996). Megasthenes and Indian Religion: A Study in Motives and Types. Motilal Banarsidass. {{ISBN|978-81-208-1323-6}}.</ref> * [[فاھيان|فاهيان]] طرفان ٻڌمت جي بادشاهن جو هڪ رڪارڊ (فوگو جي 佛國記)<ref name="columbia">{{cite web|url=http://afe.easia.columbia.edu/special/travel_records.pdf|title=The Travel Records of Chinese Pilgrims Faxian, Xuanzang, and Yijing|publisher=[[Columbia University]]}}</ref> * [[البيروني]] پاران "ڪتاب الهند"<ref>{{citation|title=Kitab al-Bīrūnī fī Taḥqīq mā li-al-Hind|publisher=Osmania Oriental Publication Bureau |place=Hyderabad |year=1958}}</ref> <ref>{{citation| editor1-last=Kegan |editor1-first=Paul |publisher=Trench, Truebner |title=Alberuni's India |translator-last=Sachau |translator-first=E.C. |place=London |volume=2 |year=1910}}</ref> * [[ابن بطوطا|ابن بطوطه]] پاران "تحفة النور في غريب الامر و عجائب الاسفار<ref name="9–10 Vol. 1">{{harvnb|Dunn|2005|pp=310–11}}; {{harvnb|Defrémery|Sanguinetti|1853|pp=[https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ&pg=PA9 9–10 Vol. 1]}}</ref> * زوانگ زانگ پاران مغربي علائقن تي عظيم تانگ رڪارڊ<ref>Deeg, Max (2007). [https://web.archive.org/web/20140418141001/http://kanji.zinbun.kyoto-u.ac.jp/~wittern/data/nw-fs/fs-deeg.pdf „Has Xuanzang really been in Mathurā? : Interpretatio Sinica or Interpretatio Occidentalia&nbsp;— How to Critically Read the Records of the Chinese Pilgrim.“] – In: 東アジアの宗教と文化 : 西脇常記教授退休記念論集 = Essays on East Asian religion and culture: Festschrift in honor of Nishiwaki Tsuneki on the occasion of his 65th birthday / クリスティアン・ウィッテルン, 石立善編集 = ed. by Christian Wittern und Shi Lishan. – 京都 [Kyōto] : 西脇常記教授退休記念論集編集委員會; 京都大学人文科學研究所; Christian Wittern, 2007, pp. 35 – 73. See p. 35</ref> * تشريح هندستان، جوزف ٽيفنٿلر طرفان === ڏيهي ذريعا === مقامي تاريخي متن جا مثال شامل آهن:<ref name=":0">{{Cite journal |last=Joshi |first=P. M. |date=1965 |editor-last=Pathak |editor-first=Vishwambhar Sharan |editor2-last=Saran |editor2-first=P. |editor3-last=Kunte |editor3-first=B. G. |editor4-last=Shyam |editor4-first=Radhey |editor5-last=McKew Parr |editor5-first=Charles |editor6-last=Van Linschoten |editor6-first=Jan |title=Indian Historiography |url=https://www.jstor.org/stable/42929817 |journal=Bulletin of the Deccan College Research Institute |volume=26 |issue=3/4 |pages=20–33 |jstor=42929817 |issn=0045-9801}}</ref> * ڀاناڀٽا جي "هرشاچاريتا"<ref name=":3">{{Cite book |last=Hasrat |first=B. J. |title=The Encyclopedia of Sikhism |publisher=Punjabi University |year=2004 |isbn=817380530X |editor-last=Singh |editor-first=Harbans |edition=2nd |volume=4: S–Z |location=Patiala |pages=179–181}}</ref> * ڪلهانا طرفان "راجتارنگيني"<ref name=":0" /> * سريلنڪا جي ٻڌ ڌرم جون تاريخون، جهڙوڪ ديپاواس، مهاواسا، ۽ ڪُسوانس<ref>{{Cite journal |last=von Hinüber |first=Oskar |date=2020 |title=Brill's Encyclopedia of Buddhism Online - Historiography: South Asia |url=https://doi.org/10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069 |access-date=7 April 2024 |website=Brill |doi= 10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069|quote=The first historical texts known from ancient South Asia are the Buddhist chronicles composed in Ceylon (Sri Lanka). Consequently, from a very early period, the history of Buddhism on the island is known much better than in any other part of South Asia. Besides texts on the general history of Buddhism, there are specialized chronicles on relics and so on, written in both Pali and Sinhala languages or in Southeast Asian vernaculars.|url-access=subscription }}</ref> * فرشته جي "تاريخ فرشته" (جنهن کي گلشن ابراهيمي به چيو ويندو آهي) <ref name="EB1911">{{EB1911|inline=y|wstitle=Ferishta, Mahommed Kasim|volume=10|page=274}}</ref> * ضياء الدين برني جي "تاريخ فيروز شاهي"<ref>M. Athat Ali, "Elements of Social Justice in Medieval Islamic Thought" in Saiyid Zaheer Husain Jafri, ''Recording the Progress of Indian History: Symposia Papers of the Indian History Congress, 1992–2010'', Primus Books, 2012, p. 197.</ref> * Vicāraśrenī by Merutunga {{sfn|Eggermont|1969|p=67}} * ابوالفضل جو "اڪبر نامو"<ref>[http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml Illustration from the Akbarnama: History of Akbar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090919035749/http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml |date=2009-09-19 }} [[Art Institute of Chicago]]</ref> * [[امير خسرو]] جو "تغلق نامو" * عبدالحميد لاهوري جو "پادشاهه نامو"<ref>[[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970).</ref> * محمد عوفي جي "جامع الحكايت"<ref>{{cite book |last1=Elliot|first1=Sir H. M. |first2=John |last2=Dowson |title=The History of India, as Told by Its Own Historians. The Muhammadan Period (Vol 2.)|chapter-url=https://archive.org/stream/cu31924073036729#page/n5/mode/2up|chapter=4. Jawami ul-Hikayat of Muhammad Ufi| year=1871|publisher=London : Trübner & Co.|page=155}}</ref> * چانڊ بردائي جي "ڀڳت راسو" (''[[Prithviraj Raso]])<ref>{{Cite book|author=Rima Hooja|url=https://books.google.com/books?id=qqd1RAAACAAJ|title=A HISTORY OF RAJASTHAN (PB)|date=2006|publisher=Rupa & Company|isbn=978-81-291-1501-0|pages=364–365|language=en}}</ref>'' * منهاج سراج جوزجاني جي "طبقات ناصري" 15 صدي عيسويءَ کان اڳ جي تاريخ کي رڪارڊ ڪرڻ لاءِ تمام ٿورا مشهور هندستاني متن موجود آهن. ان ڪري، هندستان جي تاريخ جو گهڻو حصو پرڏيهي مورخن جي ذريعي ملي ٿو. قديم هندستان ۾ مقامي تاريخي روايتن جا تمام گهٽ ثبوت موجود آهن. البيروني مقامي هندستاني تاريخ نگاري بابت هيٺ ڏنل ڳالهه ڪئي: "بدقسمتي سان هندو شين جي تاريخي ترتيب تي گهڻو ڌيان نه ڏيندا آهن، اهي پنهنجن بادشاهن جي تاريخي جانشيني کي بيان ڪرڻ ۾ تمام گهڻو لاپرواهي ڪندا آهن ۽ جڏهن انهن کي معلومات لاءِ دٻايو ويندو آهي ۽ نقصان ۾ هوندا آهن، اهو نه ڄاڻندا آهن ته ڇا چوڻو آهي، اهي هميشه ڪهاڻي ٻڌائڻ تي مجبور هوندا آهن. پر ان لاءِ، اسان کي پڙهندڙن کي انهن روايتن کي پهچائڻ گهرجي جيڪي اسان کي انهن مان ڪجهه ماڻهن کان مليون آهن." —البروني، ڪتاب الهند. قديم هندستان ڪڏهن به هڪ مضبوط تاريخي روايت ترقي نه ڪئي جيڪا گريڪو-رومن، چيني ۽ اسلامي تهذيبن ۾ موجود روايتن جي برابر هجي. بهرحال، اهو نتيجو نه ٿو ڪڍي سگهجي ته قديم هندستانين وٽ معروضي تاريخي لکڻ جي سمجهه جي کوٽ هئي، ڇاڪاڻ ته تاريخ نگاري سان ملندڙ جلندڙ ڪجهه ڪوششون هيون. هندستاني تاريخ جي مختلف موڙ تي، هندستان ۾ خاص خاندانن ۽ حڪمرانن جي دورن کي رڪارڊ ڪرڻ ۽ تاريخ نگاري ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. few known Indian texts recording history before 15th century C.E. exist, hence, historical evidence for much of India's history comes through foreign historians.<ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref><ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> There is very little evidence of a native historiographical tradition in ancient India.<ref name=":3" /> Al-Biruni stated the following about local Indian histriography:<ref name=":0" /> {{Blockquote|text="Unfortunately the Hindus do not pay much attention to the historical order of things, they are very careless in relating the chronological succession of their kings, and when they are pressed for information and are at a loss, not knowing what to say, they invariably take to tale-telling. But for this, we should communicate to the readers the traditions which we have received from some people among them."|author=Al-Biruni|title=Kitāb al-Hind|source=}}Ancient India never developed a strong historiographical tradition comparable to the ones that existed in the [[Greco-Roman historiography|Greco-Roman]], [[Chinese historiography|Chinese]], and [[Historiography of early Islam|Islamic]] civilizations.<ref name=":4">{{Cite book |last=Sharma |first=Tej Ram |title=Historiography: A History of Historical Writing |publisher=Concept Publishing Company |year=2005 |isbn=9788180691553 |pages=17–22 |chapter=Historical Writings in the Ancient World - Indian Historiography: Historiography in Ancient India}}</ref> However, it cannot be concluded that the ancient Indians lacked an understanding of objective historical writing, as there were some attempts akin to historiography.<ref name=":4" /> At various points in Indian history, there were efforts to record and chronicle the reigns of particular dynasties and rulers in India.<ref name=":4" /> Within the Vedic, Buddhist, Jain and other religious literature, the names of teachers are attentively recorded.<ref name=":4" /> The [[Chinese Buddhist]] [[Buddhist pilgrimage|pilgrim]] [[Xuanzang]] mentioned that in every province of India, there would be officials who would be responsible for documenting in-writing "good and evil events, calamities, and fortunate occurrences".<ref name=":4" /> Since the era of the [[Gupta Empire|Gupta]] ruler [[Samudragupta]], ancient Indian rulers would have a renowned poet record their reigns and victories onto stone in the form of inscription.<ref name=":4" /> [[Romila Thapar]] instead states that it should be taken into account what the ancient Indians found relevant and why when evaluating any dearth of historiographical tradition.<ref name=":4" /> [[A. K. Warder]] opined that the regional historiographies of India must be considered, with historical writing in India becoming regionalized by the mediaeval-period from the 7th century onwards.<ref name=":4" /> There are historical works authored by the Chalukya, Rashtrakuta, Pala dynastical historiographies and also regional historiographical traditions in Kashmir, Sindhu, Gurjara, Jejakabhukti, Kamarupa, Kerala, Hoyasala, Andhra, Kalinga, and Maharashtra.<ref name=":4" /> In modern-times, some attempts have been made to extract historiographical elements from Vedic literature and epic poetry, such as the ''[[Mahabharata]]'' or ''[[Ramayana]]''.<ref name=":3" /><ref name=":4" /> However, religious, mythical, and allegorical legends are too intermixed with Indic religious thought and philosophy that discerning and extracting any semblance of historiography from them is a difficult task.<ref name=":3" /> The ''[[Puranas]]'' mostly entail mythological elements with a facade of historicity.<ref name=":3" /> The corpuses of Pali and Prakrit literature of the era are mostly religious in nature.<ref name=":3" /> Thus, a historiographical tradition was not popular in India, barring a few examples.<ref name=":3" /> A true tradition of historiography was introduced to India after the Arabs captured Sindh, where they introduced history-writing and recording proper chronology.<ref name=":3" /> These Arab historiographers were later surmounted by historiographers who wrote in Persian, many of whom were sponsored by the ruling sultans of India.<ref name=":3" /> == مکيه اسڪول == === Orientalist approach === The Orientalist approach was influenced both by [[Imperialism|imperialist]] attitudes and interests, and also fascination for the "exotic" East for Mediterranean and European writers and thinkers, captured in images by artists, that is embodied in a repeatedly-surfacing theme in the [[history of ideas]] in the West, called "[[Orientalism]]". In [[art history]], [[literature]], and [[cultural studies]], Orientalism is the imitation or depiction of aspects in the [[Eastern world]]. These depictions are usually done by writers, designers, and artists from the [[Western world]]. The term ''Orientalism'' has come to acquire negative connotations in some quarters and is interpreted to refer to the study of the East by Westerners shaped by the attitudes of the era of European [[imperialism]] in the 18th and 19th centuries. When used in this sense, it often implies prejudiced, outsider-caricatured interpretations of Eastern cultures and peoples. This viewpoint was most famously articulated and propagated by [[Edward Said]] in ''[[Orientalism (book)|Orientalism]]'' (1978), a critical history of this scholarly tradition.<ref>{{cite book|last=Clarke|first=J.J.|title=Oriental enlightenment the encounter between Asian and Western thought|url=https://archive.org/details/orientalenlighte00clar|url-access=limited|year=1997|publisher=Routledge|pages=[https://archive.org/details/orientalenlighte00clar/page/n16 8]}}</ref> ==== History ==== Though there has been study of India from a western perspective since ancient times, the orientalist school gained prominence in the aftermath of the [[Age of Discovery]]. In the 18th and 19th centuries, the term [[Oriental studies|Orientalist]] identified a scholar who specialized in the languages and literatures of the [[Eastern world]]. Among such scholars were officials of the [[East India Company]], who said that the [[Arab culture]], the [[culture of India|Indian culture]], and the [[Islamic culture]]s should be studied as equal to the [[Culture of Europe|cultures of Europe]].<ref>{{cite book |last = Macfie |first = A. L.|year = 2002 |title = Orientalism |publisher = Longman| location = London|url=https://books.google.com/books?id=0FrJAwAAQBAJ |isbn = 978-0582423862|ref = none| page = Ch One}}</ref> Among such scholars is the philologist [[William Jones (philologist)|William Jones]], whose studies of [[Indo-European languages]] established modern [[philology]]. [[Company rule in India]] favored Orientalism as a technique for developing and maintaining positive relations with the Indians—until the 1820s, when the influence of "anglicists" such as [[Thomas Babington Macaulay]] and [[John Stuart Mill]] led to the promotion of a Western-style education.<ref>Holloway (2006), pp. 1–2. "The Orientalism espoused by Warren Hastings, William Jones and the early East India Company sought to maintain British domination over the Indian subcontinent through patronage of Hindu and Muslim languages and institutions, rather than through their eclipse by English speech and aggressive European acculturation."</ref> With a great increase in knowledge of Asia among Western specialists, increasing political and economic involvement in the region, and in particular the realization of the existence of [[Indo-European languages|close relations between Indian and European languages]], by [[William Jones (philologist)|William Jones]], there emerged more complex intellectual connections between the early history of Eastern and Western cultures. Some of these developments occurred in the context of Franco–British rivalry for control of India. Liberal economists, such as [[James Mill]], denigrated Eastern civilizations as static and corrupt. [[Karl Marx]] characterized the [[Asiatic mode of production]] as unchanging, because of the economic narrowness of village economies and the State's role in production. "[[Oriental despotism]]" was generally regarded in Europe as a major factor in the relative failure of [[progress (history)|progress]] of Eastern societies. In the course of the century Western archaeology spread across the Middle East and Asia. New national museums provided a setting for important archaeological finds, most of which were in this period bought back to Europe. The first serious European studies of [[Buddhism]] and [[Hinduism]] were by the scholars [[Eugene Burnouf]] and [[Max Müller]]. In that time, the academic [[Islamic studies by author (non-Muslim or academic)|study of Islam]] also developed, and, by the mid-19th century, Oriental Studies was a well-established academic discipline in most European countries, especially those with imperial interests in the region. Yet, while scholastic study expanded, so did [[Racism|racist]] attitudes and stereotypes of Asian peoples and cultures. Scholarship often was intertwined with prejudicial racist and religious presumptions,<ref>J. Go, "'Racism' and Colonialism: Meanings of Difference and Ruling Practice in America's Pacific Empire" in ''Qualitative Sociology'' '''27'''.1 (March 2004).</ref> to which the new [[biology|biological sciences]] tended to contribute until the end of the [[World War II|Second World War]]. ==== Criticism and Decline ==== In his book [[Orientalism (book)|Orientalism]] (1978), [[cultural critic]] Edward Said redefines the term ''Orientalism'' to describe a pervasive Western tradition—academic and artistic—of prejudiced outsider-interpretations of the [[Eastern world]], which was shaped by the cultural attitudes of European [[imperialism]] in the 18th and 19th centuries.<ref>Tromans, 24</ref> Since its publication, most academic discourse began to use the term "Orientalism" to refer to a general patronizing Western attitude towards Middle Eastern, Asian, and [[North Africa]]n societies. In Said's analysis, the West [[Essentialism|essentializes]] these societies as static and undeveloped—thereby fabricating a view of Oriental culture that can be studied, depicted, and reproduced in the service of [[Imperialism|imperial power]]. Implicit in this fabrication, writes Said, is the idea that Western society is developed, rational, flexible, and superior.<ref>Mahmood Mamdani, ''Good Muslim, Bad Muslim: America, the Cold War, and the Roots of Terrorism'', New York: Pantheon, 2004; {{ISBN|0-375-42285-4}}; p. 32.</ref> Furthermore, Said said that "The idea of representation is a theatrical one: the Orient is the stage on which the whole East is confined",<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/63/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=63 |language=English}}</ref> and that the subject of learned Orientalists "is not so much the East itself as the East made known, and therefore less fearsome, to the Western reading public".<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/60/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=60 |language=English}}</ref> The thesis of Edward Said's Orientalism develops Marxist philosopher [[Antonio Gramsci]]'s theory of [[cultural hegemony]], and [[Michel Foucault]]'s theorisation of [[discourse]] (the [[knowledge]]-[[Power (social and political)|power]] relation) to criticise the scholarly tradition of Oriental studies. In the academy, the book ''Orientalism'' (1978) became a foundational text of [[Postcolonialism|post-colonial cultural studies]].<ref>Xypolia, Ilia (2011). "Orientations and Orientalism: The Governor Sir Ronald Storrs". Journal of IslamicJerusalem Studies. 11: 25–43.</ref> The once common "Orientalist" approach, with its image of a sensuous, inscrutable, and wholly spiritual India, has died out in serious scholarship.<ref name="Prakash 383–408" /> === Cambridge School === The Cambridge School of historiography was a [[school of thought]] which approached the study of the [[British Empire]] from the imperialist point of view. It emerged especially at the [[University of Cambridge]] in the 1960s. [[John Andrew Gallagher]] (1919–80) was especially influential, particularly in his article with [[Ronald Robinson]] on "[[The Imperialism of Free Trade]]". It was led by Anil Seal,<ref>Anil Seal'', The Emergence of Indian Nationalism: Competition and Collaboration in the Later Nineteenth Century'' (1971)</ref> Gordon Johnson,<ref>Gordon Johnson, ''Provincial Politics and Indian Nationalism: Bombay and the Indian National Congress 1880–1915'' (2005)</ref> Richard Gordon, and David A. Washbrook.<ref>Rosalind O'Hanlon and David Washbrook, eds. ''Religious Cultures in Early Modern India: New Perspectives'' (2011)</ref> It downplayed ideology.<ref>Aravind Ganachari, "Studies in Indian Historiography: 'The Cambridge School'", ''Indica'', March 2010, 47#1, pp 70–93</ref> ==== Criticism ==== This school of historiography is criticised for western bias or [[Eurocentrism]].<ref name="google7">{{cite book|title=Eurocentrism: a marxian critical realist critique|author=Hostettler, N.|date=2013|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-135-18131-4|url=https://books.google.com/books?id=2XjozzN0ppEC&pg=PA33|page=33|access-date=6 January 2017}}</ref> Critics have attacked various ideas of the School.<ref>See [[Christopher Platt|D.C.M. Platt]], "The Imperialism of Free Trade: Some Reservations," ''Economic History Review,'' 21#2 (Aug., 1968), pp. 296-306</ref> In ''The New Imperial Histories Reader,'' Stephen Howe has assembled articles by critics who take aim especially at [[P. J. Marshall]], [[David Kenneth Fieldhouse|D. K. Fieldhouse]], Robinson and Gallagher, and [[Peter Cain (historian)|Peter Cain]] and [[A. G. Hopkins]].<ref>Stephen Howe, ed. ''New Imperial Histories Reader'' (Routledge, 2009)</ref> [[Howard Spodek]], for example, praises the school's regional and pluralist perspectives but criticizes their reliance on British (rather than Indian) documentation, sloppy use of [[social science]] models, downplaying of ideology, and their excessive emphasis on Indian self-seeking and the importance of British imperial initiatives in achieving modernization. He recommends a deeper appreciation of Indian initiatives, and more attention to the emerging importance of public life in many areas of society rather than just a concentration on politics.<ref>Howard Spodek, "Pluralist Politics in British India: The Cambridge Cluster of Historians of Modern India," ''American Historical Review,'' (June 1979) 84#3 pp 688-707</ref> === Nationalist School === The Nationalist school originated among Indian historians in the late 19th and early 20th centuries who were influenced by [[Indian independence movement|Indian nationalism]]. They emphasized achievements in Indian history, while downplaying negative aspects, which led to various contradictions. Nationalist historians universally praised Hindu rule of India, with Hindu culture being prized above all else.<ref name=":0a">{{cite book|last=Thapar|first=Romila|title=History of Early India: From the Origins to AD 1300|publisher=University of California Press|year=2004|isbn=978-0-520-24225-8|pages=16–17}}</ref> In modern history, they focused on Congress, Gandhi, Nehru and high level politics. It highlighted the Mutiny of 1857 as a war of liberation, and Gandhi's 'Quit India' begun in 1942, as defining historical events. This school of historiography has received criticism for [[Elitism]].<ref>{{cite web|url=http://pages.ucsd.edu/~rfrank/class_web/ES-200C/Articles/Guha.pdf|title=Ranjit Guha, "On Some Aspects of Historiography of Colonial India"}}</ref> Historians in this school included [[Rajendralal Mitra]], [[R. G. Bhandarkar]], [[Romesh Chunder Dutt]], [[Anant Sadashiv Altekar]], [[K. P. Jayaswal]], [[Hem Chandra Raychaudhuri]], [[Radha Kumud Mukherjee]], [[R. C. Majumdar]], and [[K. A. Nilakanta Sastri]] ,.<ref name=":0a" /> === Marxist School === In India, Marxist Historiography takes the form of Marxian historiography where Marxian techniques of analysis are used but Marxist political intentions and prescriptions are discarded. The Marxian historiography of India uses the method of [[historical materialism]] and has focused on studies of economic development, land ownership, and [[class conflict]] in precolonial India and [[deindustrialisation|deindustrialization]] during the colonial period.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993">Bagchi, Amiya Kumar (January 1993). "Writing Indian History in the Marxist Mode in a Post-Soviet World". Indian Historical Review. 20 (1/2): 229–244.</ref> [[Bhupendranath Datta|B. N. Datta]], and [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] are considered the founding fathers of Marxist historiography in India. D. D. Kosambi was apologetic of the revolution of [[Mao]] and thought of Indian Prime Minister [[Jawaharlal Nehru]]'s policies as pro-capitalist. Kosambi, a polymath, viewed Indian History from a Marxist viewpoint. The other Indian scholars of Marxian historiography are [[Ram Sharan Sharma|R. S. Sharma]], [[Irfan Habib]], [[D. N. Jha]], and [[K. N. Panikkar]].<ref>Bottomore, T. B. 1983. ''A Dictionary of Marxist thought''. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press.</ref> Other historians such as [[Satish Chandra (historian)|Satish Chandra]], [[Romila Thapar]], [[Bipan Chandra]], [[Arjun Dev (historian)|Arjun Dev]], and [[Dineshchandra Sircar]], are sometimes referred to as "influenced by the Marxian approach to history."<ref>Guichard, Sylvie (2010), The Construction of History and Nationalism in India, Routledge, p. 87, ISBN 978-1136949319</ref> One debate in Indian history that relates to a [[historical materialist]] schema is on the nature of [[feudalism]] in India. [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] in the 1960s outlined the idea of "feudalism from below" and "feudalism from above". Element of his feudalism thesis was rejected by R.S. Sharma in his monograph [[Indian Feudalism]] (2005) and various other books,<ref>Purohit, Vinayak. 1988. Arts of transitional India twentieth century. Bombay: Popular Prakashan.</ref><ref>R S Sharma, Indian Feudalism (book), 2005</ref><ref>R S Sharma, Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation, Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177-85</ref><ref>R S Sharma, India's Ancient Past, Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India, Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> However R. S. Sharma also largely agrees with Kosambi in his various other books.<ref>R S Sharma, ''[[Indian Feudalism (book)]], 2005''</ref><ref>R S Sharma, ''Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation'', Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177–85</ref><ref>R S Sharma, ''India's Ancient Past'', Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, ''The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India'', Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> Most Indian Marxian historians argue that the economic origins of communalism are feudal remnants and the economic insecurities caused by slow development in India.<ref>{{cite book|title=Dalit women in India: issues and perspective|page=138|first=Prahlad|last=Jogdand|year=1995}}</ref> Even non-academic and laymen contributions to Marxist Historiography exist in India. The book "Coffee Housinte Katha" (The Story of Coffee House), written in [[Malayalam]], a regional language of India, spoken in the state of [[Kerala]], by one of the leaders of the Indian Coffee House Movement, [[Nadakkal Parameswaran Pillai]], is an example of this. Politicians like [[Shripad Amrit Dange]] have also contributed to Marxian historiography. ==== Criticism ==== The Marxian school of Indian historiography is accused of being too ideologically influenced.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993" /> Though influenced by Marxist theory [[B. R. Ambedkar]] criticized Marxists, as he deemed them to be unaware or ignorant of the specifics of caste issues.<ref>Padovani, Florence. Development-Induced Displacement in India and China: A Comparative Look at the Burdens of Growth. Rowman & Littlefield. Bhimrao Ambedkar himself, who criticized Indian Marxists</ref><ref>Jadhav, Narendra (1991). "Neglected Economic Thought of Babasaheb Ambedkar". Economic and Political Weekly. 26 (15): 980–982. ISSN 0012-9976. JSTOR 4397927.</ref> Also though most criticisms of Marxian historiography is levied by people who are not historians, some historians have debated Marxian historians and critically examined their analysis of the [[history of India]]. Many have alleged that Marxian historians used [[Historical negationism|negationism]] to whitewash some of the atrocities committed by [[Islamic rulers in the Indian subcontinent|Muslim rulers]] in the Indian Subcontinent.<ref>{{cite book|title=The Legacy of Muslim Rule in India|quote=Marxists who always try to cover up the black spots of Muslim rule with thick coats of whitewash|first=Kishori Saran|last=Lal|publisher=Aditya Prakashan|page=67}}</ref><ref>{{cite book|title=Indian Politics, Then and Now: Essays in Historical Perspective|first=K|last=Seshadri|publisher=Pragatee Prakashan|page=5|quote=certain attempts made by some ultra-Marxist historians to justify and even whitewash tyrannical emperors of the medieval India}}</ref><ref>{{cite book|title=Studies in World Affairs, Volume 1|first=KR|last=Gupta|year=2006|publisher=Atlantic Publisher|page=249|isbn=9788126904952|url=https://books.google.com/books?id=Hw9uf7sRKtIC&pg=PA249}}</ref><ref>{{cite book|title=Al-Hind the Making of the Indo-Islamic World: The Slave Kings and the Islamic Conquest : 11th–13th Centuries|year=1991|url=https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink|url-access=limited|last=Wink|first=André|publisher=Brill|page=[https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink/page/n160 309]|quote="apologists for Islam, as well as some Marxist scholars in India have sometimes attempted to reduce Islamic iconoclasm.."}}</ref> Since the late 1990s, [[Hindu nationalism|Hindu nationalist]] scholars especially have theorized that the Marxian tradition in India neglected what they believe to be the country's 'illustrious past' based on Vedic-[[puranic chronology]] and other [[Pseudohistory|pseudo-historical]] [[Historical revisionism|revisionist]] narratives of history, the historians are held responsible for aiding or defending [[Islam in India|Muslims]], who figure in Hindu nationalist discourse as the enemy.<ref>Jha, D.N. (1996). Society and Ideology in India: Essays in Honour of Prof. R.S. Sharma. New Delhi, India: Munshiram Manoharlal Publishers Pvt. Ltd. ISBN 978-8121506397.</ref><ref>Historian: Prof Irfan Habib outlookindia.com. Magazine | 23 April 2007. Retrieved 15 January 2013</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=u0RZBwAAQBAJ&pg=PA98|title=The Construction of History and Nationalism in India: Textbooks, Controversies and Politics|last=Guichard|first=Sylvie|year=2010|publisher=Routledge |isbn=9781136949319}}</ref> An example of such a view is [[Arun Shourie]]'s ''[[Eminent Historians]]'' (1998)<ref>Bryant, E. E. (2014). ''Quest for the Origins of Vedic Culture: The Indo-Aryan Migration Debate''. Cary, US: Oxford University Press {{ISBN|978-0195169478}}</ref> and ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks'' (2000), by [[Meenakshi Jain]].<ref name="Times14July">{{cite news |title=From having legs hacked off to getting Rajya Sabha foothold: A Master's journey of grit |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |access-date=14 July 2025 |work=The Times of India |date=14 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250714044603/https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |archive-date=14 July 2025}}</ref><ref name="v282">{{cite web | title=Why Meenakshi Jain Has Been Nominated To Rajya Sabha | website=[[News18]] | date=15 July 2025 | url=https://www.news18.com/opinion/opinion-why-meenakshi-jain-has-been-nominated-to-rajya-sabha-9442669.html | access-date=18 July 2025}}</ref> === Subaltern School === The "subaltern school", was begun in the 1980s by [[Ranajit Guha]] and [[Gyan Prakash]].<ref>{{cite journal |last=Prakash |first=Gyan |date=December 1994 |title=Subaltern studies as postcolonial criticism |journal=American Historical Review |volume=99 |issue=5 |pages=1475–1500 |doi=10.2307/2168385|jstor=2168385 }}</ref> It focuses attention away from the elites and politicians to "history from below", looking at the peasants using folklore, poetry, riddles, proverbs, songs, oral history and methods inspired by anthropology. It focuses on the colonial era before 1947 and typically emphasises caste and downplays class, to the annoyance of the Marxist school.<ref>{{cite journal |last=Roosa |first=John |date=2006 |title=When the Subaltern Took the Postcolonial Turn |journal=Journal of the Canadian Historical Association |volume=17 |issue=2 |pages=130–147 |doi=10.7202/016593ar|doi-access=free }}</ref> ==== Criticism ==== {{see|Subaltern Studies#Criticism}} === Hindutva Approach === Hindutva ({{Translation|Hinduness}}) is the predominant form of [[Hindu nationalism]] in India.<ref>{{Cite web|last=Purandare|first=Vaibhav|date=22 August 2019|title=Hindutva is not the same as Hinduism said Savarkar|url=https://www.telegraphindia.com/india/hindutva-is-not-the-same-as-hinduism-said-savarkar/cid/1699550|access-date=23 December 2020|website=telegraphindia.com}}</ref> The Hindutva movement has been described as a variant of "right-wing extremism",<ref name="Leidig">{{Cite journal|last=Leidig|first=Eviane|date=17 July 2020|title=Hindutva as a variant of right-wing extremism|journal=Patterns of Prejudice|volume=54|issue=3|pages=215–237|doi=10.1080/0031322X.2020.1759861|issn=0031-322X|doi-access=free|hdl=10852/84144|hdl-access=free}}</ref> adhering to a concept of homogenised majority and [[cultural hegemony]].<ref name="j3517631">{{cite journal |title=Fascism of our times |jstor=3517631 |author=Prabhat Patnaik |journal=Social Scientist |volume=21 |issue=3/4|pages=69–77 |year=1993 |doi=10.2307/3517631}}</ref><ref>{{harvnb|Frykenberg|2008|pages=178–220}}: "This essay attempts to show how — from an analytical or from an historical perspective — Hindutva is a melding of Hindu fascism and Hindu fundamentalism."</ref> Some analysts dispute the identification of Hindutva with fascism, and suggest Hindutva is an extreme form of [[conservatism]]. Hindutva approach to history exists to create a version of history to support the Hindu nationalist demands for [[Hindutva#Views on Indian history|Hindu Rashtra]] in Indian society.<ref name="Menon 28–30">{{cite magazine |last=Menon |first=Latha |date=August 2004 |title=Coming to Terms with the Past: India |magazine=History Today |volume=54 |issue=8 |pages=28–30}}</ref> It began with the writings of the developer and outliner of the [[Hindu Nationalism|Hindu Nationalist]] political ideology of [[Hindutva]] himself, [[Vinayak Damodar Savarkar]].{{sfn|Chandra|1989|p=145}}{{sfn|Keer|1966|p=143}} His works '[[The Indian War of Independence (book)|The Indian war of independence, 1857]]', 'Hindu-Pad-Padashahi (A Critical Review of the Hindu Empire of Maharashtra)', and 'Six Glorious Epochs of Indian History' contributed to and laid down the groundwork for this approach. However, this approach did not gain much traction until the 1990s.{{sfn|Goodrick-Clarke|1998|p=46}}<ref>{{Cite web|title=Resources|url=http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|access-date=2021-08-08|website=savarkar.org|language=en|archive-date=8 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210808095423/http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Visana|first=Vikram|date=5 November 2020|title=Savarkar before Hindutva: Sovereignty, Republicanism, and Populism in India, c.1900–1920|url=https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|journal=Modern Intellectual History|volume=18|issue=4|language=en|pages=1106–1129|doi=10.1017/S1479244320000384|s2cid=224983230|issn=1479-2443|access-date=25 July 2021|archive-date=30 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210930153956/https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> This approach is still in the process of development.<ref name="Menon 28–30" /> In March 2012, [[Diana L. Eck]], Professor of Comparative Religion and Indian Studies at [[Harvard University]], authored in her book "India: A Sacred Geography", that idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals and it wasn't just a cluster of regional identities and it wasn't ethnic or racial.<ref name="scroll.in">{{cite web|url=http://scroll.in/article/802047/theres-an-idea-of-india-from-early-times-much-before-the-mughals-or-the-british-scholar-diana-eck|title=Harvard scholar says the idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals|date=20 January 2016 }}</ref><ref name="In The Footsteps of Pilgrims">{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/leisure/story/20120618-review-of-diana-leck-india-a-sacred-geography-758709-2012-06-09|title=In The Footsteps of Pilgrims |date=9 June 2012 }}</ref><ref>{{cite magazine |url=https://www.economist.com/books-and-arts/2012/03/24/the-heavens-and-the-earth |title=India's spiritual landscape: The heavens and the earth |magazine =The Economist |date=24 March 2012}}</ref><ref name="Dalrymple">{{cite news |last=Dalrymple |first=William |date=27 July 2012 |title=India: A Sacred Geography by Diana L Eck – review |url=https://www.theguardian.com/books/2012/jul/27/india-sacred-geography-eck-review |newspaper=The Guardian}}</ref> This approach is noted for denying the [[Indo-Aryan migrations]], as they consider those whose ancestry and religion have origins outside of the Indian subcontinent to be aliens, namely Muslims, Christians, and communists. This approach states that only the Hindus are the legitimate heirs of South Asia.{{Sfn|Thapar|2004|p=14}} ==== Saffronisation ==== [[Saffronisation]], a process of introduction of right-wing policies that implement a Hindu nationalist agenda onto school textbooks by attempting to glorify Hindu contributions to Indian history while undermining other contributions, has become prominent. The [[Bharatiya Janata Party]] (BJP) has said that several Indian history textbooks had overt Marxist or Eurocentric political overtones.<ref name=":2">{{cite journal|last=Bhattacharya|first=Neeladri|date=2009|title=Teaching History in Schools: The Politics of Textbooks in India|journal=History Workshop Journal|volume=67|issue=67|pages=99–110|doi=10.1093/hwj/dbn050|jstor=40646212|s2cid=154421051}}</ref> The BJP has had trouble changing the textbooks because many states in which the BJP is not in power have blocked saffronisation efforts. The BJP, citing a rigid anti-Hindu agenda, restructured NCERT and the Indian Council of Historical Research (ICHR) to make textbooks conform to the BJP's Hindu nationalist platform.<ref>{{cite book|last=Bénéï|first=Veronique|title=Manufacturing Citizenship: education and nationalism in Europe, South Asia, and China|publisher=Routledge|year=2005|isbn=0-415-36488-4|location=New York, NY|pages=156–159}}</ref> In states where the BJP had control of the local government, textbooks were changed extensively to favor a Hindu nationalist narrative.<ref name=":1" /> These changes included the omission of caste-based exclusion and violence throughout Indian history and the exclusion or minimization of contributions to Indian society made by Muslims.<ref name="Raghavan">{{cite news|author=Raghavan, B. S.|title=Saffronisation|date=12 September 2001|newspaper=[[The Hindu]]|url=http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20070514123440/http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-date=14 May 2007|url-status=live}}</ref> After a rival political party, the [[Indian National Congress]], came into power, efforts were undertaken in 2004 to reverse the saffronisation of textbooks previously made by BJP.<ref name="The Guardian">{{cite news |last=Ramesh |first=Randeep |url=https://www.theguardian.com/world/2004/jun/26/india.schoolsworldwide |title=Another rewrite for India's history books |work=The Guardian |date=25 June 2004 |access-date=10 March 2016}}</ref> When the ''[[Hindustan Times]]'' reviewed the issue of saffronisation of Indian textbooks in late 2014, it noted that right-wing efforts to change how textbooks recount history faced "some difficulty as it lacks credible historians to back its claims."<ref>{{cite news|last=Raza |first=Danish | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffronising-textbooks-where-myth-and-dogma-replace-history/story-CauM4dmmsPGrjZ3APAvNxO.html |title=Saffronising textbooks : Where myth and dogma replace history |work=Hindustan Times |date=8 December 2014 |access-date=9 March 2016}}</ref> The [[India#Medieval India|medieval period]] in India is one such hotly-contested epoch among historians. Since there can be no true consensus about that era due to divided and deeply entrenched political motivations, history for that period is highly subjective and particularly vulnerable to the influence of the textbook writer's sympathies and outlook. "The choice of the textbook writer is more decisive than anything else," it was noted in a report in ''The Hindu''.<ref name="Amrik Singh">{{cite news|last=Singh|first=Amrik|date=25 August 2001|title=Saffronisation and textbooks|url=http://www.thehindu.com/2001/08/25/stories/05252524.htm|work=[[The Hindu]]|access-date=10 March 2016}}{{dead link|date=April 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> Critics have said that the changes to the textbooks have portrayed the medieval period as "a dark age of Islamic colonial rule which snuffed out the glories of the Hindu and Buddhist empires that preceded it".<ref name="The Guardian" /> Another trap in the politicisation of history relates to contention over the state of [[Jammu and Kashmir (union territory)|Jammu and Kashmir]].<ref name="Amrik Singh" /> By mid-2015, ''[[The Times of India]]'' reported that the [[National Council of Educational Research and Training]], which is in charge of publishing textbooks, had participated in a meeting convened by the [[Ministry of Human Resource Development]], and during that meeting, the issue of changing textbooks was discussed. An official from the ICHR complained that the theme of nationalism did not receive proper treatment in textbooks, setting the stage for possible textbook revisions.<ref name=":1">{{cite news | last=Akshaya |first=Mukul | url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/education/news/Saffronization-fears-over-history-textbooks-rewrite-plans/articleshow/47792475.cms |title=Saffronization fears over history textbooks rewrite plans |work=The Times of India|date=24 June 2015 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of Rajasthan reportedly spent Rs 37 crore to reprint 36 textbooks used for classes 1 to 8 for the 2016–2017 academic session that will be based on an agenda that would promote Indian culture by including historical figures, such as [[Suraj Mal|Maharaja Surajmal]], Hem Chandra, and [[Guru Gobind Singh]]. The textbooks that had been approved up to the 2012–13 academic session were rendered obsolete under the rewriting of history, and those books were auctioned off. In total, 5,66 crore new textbooks were ordered printed for an agenda that critics described was intent on supporting the saffronisation of textbooks. Rajasthan (primary and secondary) education minister Vasudev Devnani denied the charge of saffronisation, but educationists described his decision as to the "Hinduisation of education" that occurs when right-wing forces come to power.<ref>{{cite news|last=Goswami |first=Rakesh | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffron-agenda-raje-scraps-cong-textbooks-spends-rs-37-cr-on-new-ones/story-U3JaMmx52f4YsuUfb3wlNK.html |title=Saffronisation ? Raje scraps Cong textbooks, spends Rs 37 cr on new ones |work=Hindustan Times |date=20 January 2016 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of [[Karnataka]] has reportedly ordered new textbooks for the 2017–18 academic session in an effort that academicians and critics have described as a "blatant attempt to saffronise textbooks".<ref>{{cite news| url=http://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/revised-textbooks-from-201718-academic-year/article7300069.ece |title=Revised textbooks from 2017–18 academic year|work=The Hindu |date=10 June 2015 |access-date=10 March 2016}}</ref> ==== Criticism ==== The Hindutva approach to history is based on ahistorical premises and treats mythology as history. According to [[Christophe Jaffrelot]], a French political scientist specialising in South Asia, the Hindutva ideology has roots in an era where the fiction in ancient Indian mythology and Vedic antiquity was presumed to be valid. This fiction was used to "give sustenance to Hindu ethnic consciousness".<ref name="Jaffrelot1996p77">{{cite book|author=Christophe Jaffrelot|title=The Hindu Nationalist Movement in India|url= https://books.google.com/books?id=Y2buDDwdgIsC|year= 1996|publisher= Columbia University Press|isbn= 978-0-231-10335-0|page=77}}</ref> Its strategy emulated the Muslim identity politics of the Khilafat movement after World War I, and borrowed political concepts from the West –&nbsp;mainly German.<ref name="Jaffrelot1996p77" /> Hindutva organizations treat events in [[Hindu mythology]] as history.<ref name="R. Ramachandran">{{cite web|author=R. Ramachandran|date=1 February 2019|title=Science circus|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/science-and-technology/article26004777.ece}}</ref><ref name="Ziya Us Salam">{{cite web|author=Ziya Us Salam|title=Age of unreason|website=Frontline|date=20 June 2018 |url=https://frontline.thehindu.com/cover-story/article24200525.ece}}</ref><ref name="Meera Nanda">{{cite web|author=Meera Nanda|date=2 January 2004|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|title=Postmodernism, Hindu nationalism and 'Vedic science'|access-date=23 March 2022|archive-date=12 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200812120255/https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|url-status=dead}}</ref><ref name="Truschke">{{Cite journal|last=Truschke|first=Audrey|date=15 December 2020|title=Hindutva's Dangerous Rewriting of History|url=http://journals.openedition.org/samaj/6636|journal=South Asia Multidisciplinary Academic Journal|language=fr|issue=24/25|doi=10.4000/samaj.6636|issn=1960-6060|doi-access=free}}</ref> Hindutva organizations have been criticized for their belief in statements or practices that they claim to be both scientific and factual but are incompatible with the [[scientific method]].<ref>{{citation |first=Meera |last=Nanda |title=Hindutva's science envy |url=http://www.frontline.in/science-and-technology/hindutvas-science-envy/article9049883.ece |newspaper=Frontline |date=16 September 2016 |access-date=14 October 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://scroll.in/article/865872/from-dissing-darwin-to-yogic-farming-a-short-history-of-the-bjps-brush-with-pseudoscience|title=From dissing Darwin to yogic farming: A short history of the BJP's brush with pseudoscience|date=21 January 2018 }}</ref> According to [[Anthony Parel]], a historian and political scientist, Savarkar's ''Hindutva, Who is a Hindu?'' published in 1923 is a fundamental text of Hindutva ideology. It asserts, states Parel, India of the past to be "the creation of a racially superior people, the Aryans. They came to be known to the outside world as Hindus, the people beyond the Indus River. Their identity was created by their race (jati) and their culture (Sanskriti). All Hindus claim to have in their veins the blood of the mighty race incorporated with and descended from the Vedic fathers. They created a culture — an ensemble of mythologies, legends, epic stories, philosophy, art and architecture, laws and rites, feasts, and festivals. They have a special relationship to India: India is to them both fatherland and holy land." The Savarkar's text presents the "Hindu culture as a self-sufficient culture, not needing any input from other cultures", which is "an unhistorical, narcissistic and false account of India's past", states Parel.<ref name="Parel2006p42">{{cite book|author=Anthony J. Parel|title=Gandhi's Philosophy and the Quest for Harmony|url= https://books.google.com/books?id=MQhz0fW0HZUC |year=2006|publisher= Cambridge University Press|isbn=978-0-521-86715-3|pages=42–43}}</ref> The premises of early Hindu nationalist thought, states Chetan Bhatt, reflected the colonial era European scholarship and Orientalism of its times.<ref name="Bhatt2001p11" /> The idea of "India as the cradle of civilization" (Voltaire, Herder, Kant, Schlegel), or as "humanity's homeland and primal philosophy" (Herder, Schlegel), or the "humanism in Hindu values" (Herder), or of Hinduism offering redemption for contemporary humanity (Schopenhauer), along with the colonial-era scholarship of Frederich Muller, Charles Wilkins, William Jones, Alexander Hamilton, and others were the natural intellectual matrix for Savarkar and others to borrow and germinate their Hindu nationalist ideas.<ref name="Bhatt2001p11">{{cite book|author=Chetan Bhatt|title=Hindu nationalism: origins, ideologies and modern myths|url=https://books.google.com/books?id=W2PXAAAAMAAJ|year=2001|publisher=Berg|isbn=978-1-85973-343-1|pages=11–12}}</ref> [[Chakravarthi Ram-Prasad]], a Fellow of the British Academy and a scholar of Politics and Philosophy of Religion, states that Hindutva is a form of nationalism that is expounded differently by its opponents and its proponents.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> The opponents of Hindutva either consider it as a fundamentalist ideology that "aims to regulate the working of civil society with the imperatives of Hindu religious doctrine", or as another form of fundamentalism while accepting that Hinduism is a diverse collection of doctrines, is complex and is different from other religions. According to Ram-Prasad, the proponents of Hindutva reject these tags, viewing it to be their right and a desirable value to cherish their religious and cultural traditions.<ref name="Ram‐Prasad1993p285">{{cite journal | last=Ram-Prasad | first=C. | title=Hindutva ideology: Extracting the fundamentals | journal=Contemporary South Asia | volume=2 | issue=3 | year=1993 | doi=10.1080/09584939308719718 | pages=285–309}}</ref> The Hindutva ideology according to Savarkar, states Ram-Prasad, is a "geography, race, and culture" based concept. However, the "geography" is not strictly territorial but is an "ancestral homeland of a people", and the "race" is not biogenetic but described as the historic descendants of the intermarriage of Aryans, native inhabitants, and "different peoples" who arrived over time.<ref name="Flood2008p527" /> So, "the ultimate category for Hindutva is culture", and this culture is "not strictly speaking religious if by religion is meant a commitment to certain doctrines of transcendence", he states.<ref name="Flood2008p527">{{cite book|author=C. Ram-Prasad|editor=Gavin Flood|title=The Blackwell Companion to Hinduism|url=https://books.google.com/books?id=SKBxa-MNqA8C |year=2008|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-99868-7|pages=527–528}}</ref> The proponents state that in the Hindutva thought, there is a kernel of coherent and justifiable thesis about the Indian culture and history.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> Hindutva ideology has been linked to threats to academics and students, both in India and the United States.<ref name="Venugopal, Arun">{{Cite web|last=Venugopal, Arun|date=21 July 2021|title=At Rutgers, and Beyond, Scholars Are Under Attack For Their Critique of India's Far-Right Government|url=http://gothamist.com/news/at-rutgers-and-beyond-scholars-are-under-attack-for-their-critique-of-indias-far-right-government|access-date=21 July 2021|website=Gothamist|language=en}}</ref><ref name=":0b">{{Cite web|title=American Scholars of India Confront a Rise in Threats {{!}} WNYC {{!}} New York Public Radio, Podcasts, Live Streaming Radio, News|url=https://www.wnyc.org/story/american-scholars-india-confront-rise-threats/|access-date=6 September 2021|website=WNYC|language=en}}</ref> For instance, in 2011, Hindutva activists successfully led a charge to remove an essay about the multiple narratives of Ramayanas from Delhi University's history syllabus.<ref name="The Hindu">{{Cite news|last=N|first=Vijetha S.|date=15 October 2011|title=Historians protest as Delhi University purges Ramayana essay from syllabus|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/Historians-protest-as-Delhi-University-purges-Ramayana-essay-from-syllabus/article13372074.ece|access-date=11 July 2021|issn=0971-751X}}</ref> [[Romila Thapar]], a world-renowned historian, has faced Hindutva-led attacks, with the claims that her works present Marxist and [[Eurocentric]] points of view.<ref name="washingtonpost.com">{{Cite news|title=In the battle over India's history, Hindu nationalists square off against a respected historian|language=en-US|newspaper=Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/india-romila-thapar-dissent/2021/01/02/1a79ca54-4070-11eb-b58b-1623f6267960_story.html|access-date=11 July 2021|issn=0190-8286}}</ref> Hindutva scholars like [[Rajiv Malhotra]] has been responsible for pushback against [[White people|white]] scholars specialising on South Asia and Hinduism based in North America, including [[Wendy Doniger]] and [[Sheldon Pollock]] on grounds of their supposed [[Evangelism|vested interests]] & [[Racism|racial prejudices]] [[Anti-Indian sentiment|against Indians]].<ref name="insidehighered.com">{{Cite web|title=Scholars who study Hinduism and India face hostile climate|url=https://www.insidehighered.com/news/2016/04/12/scholars-who-study-hinduism-and-india-face-hostile-climate|access-date=11 July 2021|website=www.insidehighered.com|language=en}}</ref> Under BJP leadership, the Indian state has been accused of monitoring scholars and denying some research access.<ref name="The Nation">{{cite news |last1=Chaturvedi |first1=Vinayak |title=The Hindu Right and Attacks on Academic Freedom in the US |url=https://www.thenation.com/article/culture/hindu-right-academic-freedom/ |publisher=The Nation |date=December 2021}}</ref> In 2021, a group of North American-based scholars of South Asia formed a collective and published the Hindutva Harassment Field Manual to, they argue, answer the Hindutva threat to their academic freedom.<ref name="Prakash">{{Cite web|last=Prakash|first=Priyali|title='Targeted by hate': Audrey Truschke on why she helped write a 'Hindutva Harassment Field Manual'|url=https://scroll.in/article/999710/targeted-by-hate-audrey-truschke-on-why-she-helped-write-a-hindutva-harassment-field-manual|access-date=28 August 2021|website=Scroll.in|date=10 July 2021 |language=en-US}}</ref><ref name=":0b" /> They documented further incidents of Hindutva harassment of academics in North America, dating back to the 1990s.<ref name="Timeline">{{cite web |last1=SASAC |title=Timeline |url=https://www.hindutvaharassmentfieldmanual.org/timeline |website=Hindutva Harassment Field Manual}}</ref> The [[Association for Asian Studies]] noted that Hindutva, described as a "[[Majoritarianism|majoritarian]] ideological doctrine" different from [[Hinduism]], resorted to "increasing attacks on numerous scholars, artists, and journalists who critically analyze its politics".<ref name="asianstudies.org">{{Cite web|date=10 September 2021|title=AAS Statement on the Dismantling Global Hindutva Conference|url=https://www.asianstudies.org/aas-statement-on-the-dismantling-global-hindutva-conference/|access-date=11 September 2021|website=Association for Asian Studies|language=en-US}}</ref> == هندستان تي برطانوي سامراج جي اثر جو جائزو == Debate continues about the [[Economy of India under the British Raj|economic impact of British imperialism on India]]. The issue was actually raised by conservative British politician [[Edmund Burke]] who in the 1780s vehemently attacked the East India Company, claiming that [[Warren Hastings]] and other top officials had ruined the Indian economy and society. Indian historian Rajat Kanta Ray (1998) continues this line of attack, saying the new economy brought by the British in the 18th century was a form of "plunder" and a catastrophe for the traditional economy of Mughal India. Ray accuses the British of depleting the food and money stocks and imposing high taxes that helped cause the terrible famine of 1770, which killed a third of the people of Bengal.<ref>Rajat Kanta Ray, "Indian Society and the Establishment of British Supremacy, 1765–1818", in ''The Oxford History of the British Empire: vol. 2, The Eighteenth Century'', ed. P. J. Marshall, (1998), pp. 508–529.</ref> Rejecting the Indian nationalist account of the British as alien aggressors, seizing power by brute force and impoverishing all of India, British historian [[P. J. Marshall]] argues that the British were not in full control but instead were players in what was primarily an Indian play and in which their rise to power depended upon excellent cooperation with Indian elites. Marshall admits that much of his interpretation is still rejected by many historians.<ref>P. J. Marshall, "The British in Asia: Trade to Dominion, 1700–1765," in ''The Oxford History of the British Empire: vol. 2, The Eighteenth Century'', ed. P. J. Marshall, (1998), pp. 487–507.</ref> Marshall argues that recent scholarship has reinterpreted the view that the prosperity of the formerly benign Mughal rule gave way to poverty and anarchy. Marshall argues the British takeover did not make any sharp break with the past. The British largely delegated control to regional Mughal rulers and sustained a generally prosperous economy for the rest of the 18th century. Marshall notes the British went into partnership with Indian bankers and raised revenue through local tax administrators and kept the old Mughal rates of taxation. Professor Ray agrees that the East India Company inherited an onerous taxation system that took one-third of the produce of Indian cultivators.<ref>Marshall, "The British in Asia: Trade to Dominion, 1700–1765"</ref> ===Insecurity of the Raj=== In the 20th century historians generally agreed that imperial authority in the Raj had been secure in the 1800–1940 era. Various challenges have emerged. Mark Condos and Jon Wilson argue that the Raj was chronically insecure.<ref>Mark Condos, ''The Insecurity State: Punjab and the Making of Colonial Power in British India'' (Cambridge University Press, 2017).</ref><ref>Jon Wilson, ''India conquered: Britain's Raj and the chaos of empire'' (Simon and Schuster, 2016).</ref> They argue that the irrational anxiety of officials led to a chaotic administration with minimal social purchase or ideological coherence. The Raj was not a confident state capable of acting as it chose, but rather a psychologically embattled one incapable of acting except in the abstract, the small scale, or short term.<ref>Joshua Ehrlich, "Anxiety, Chaos, and the Raj." ''Historical Journal'' 63.3 (2020): 777–787. DOI: https://doi.org/10.1017/S0018246X1900058X</ref> == پڻ ڏسو == * [[سنڌ جي تاريخ نگاري]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] * [[هندستان جي تاريخ]] * [[برطانوي سلطنت جي تاريخ نگاري]] == حوالا == == ڪتاب نگاري == == References == {{Reflist}} ===Works cited=== * {{citation |last=Chandra |first=Bipan |title=India's Struggle for Independence |year=1989 |publisher=Penguin Books India |location=New Delhi |isbn=978-0-14-010781-4 }} * {{Cite book |editor-last=Defrémery |editor-first = C. |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=B.R. |title=Voyages d'Ibn Batoutah (Volume 1) |publisher= Société Asiatic |year=1853 |place=Paris |language=French, Arabic |url=https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ}} * {{Cite book |last=Dunn |first=Ross E. |author-link=Ross E. Dunn |title=The Adventures of Ibn Battuta |publisher=University of California Press |year=2005 |orig-year=1986 |isbn=978-0-520-24385-9 }} * {{citation|last=Eggermont|first=P. H. L.|title=The Purāņa Source of Merutuṅga's List of Kings and the Arrival of the Śakas in India|year=1969|url=https://books.google.com/books?id=ks4UAAAAIAAJ}} * {{Citation |last=Goodrick-Clarke |first=Nicholas |author-link=Nicholas Goodrick-Clarke |title=Hitler's Priestess: Savitri Devi, the Hindu-Aryan Myth and Neo-Nazism |title-link=Hitler's Priestess |publisher=[[New York University Press]] |year=1998 |isbn=978-0-8147-3111-6 |language=en}} * {{cite book |last1=Keer |first1=Dhananjay |title=Veer Savarkar |date=1966 |publisher=Popular Prakashan |url=https://books.google.com/books?id=aCALAQAAIAAJ |language=en |oclc=582786373}} * {{cite book |first=Robert |last=Frykenberg |chapter=Hindutva as a Political Religion: An Historical Perspective |editor1=R. Griffin |editor2=R. Mallett |editor3=J. Tortorice |title=The Sacred in Twentieth-Century Politics: Essays in Honour of Professor Stanley G. Payne |year=2008 |url=https://books.google.com/books?id=JGOHDAAAQBAJ |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-0-230-24163-3 |pages=178–200 }} ==Bibliography== * Balagangadhara, S. N. (2012). Reconceptualizing India studies. New Delhi: Oxford University Press. * Bhattacharjee, J. B. ''Historians and Historiography of North East India'' (2012) * {{cite book|last=Bannerjee|first= Dr. Gauranganath |title=India as known to the ancient world|url=https://archive.org/stream/indiaasknowntoan00banerich#page/n3/mode/2up|year=1921|publisher=Humphrey Milford, Oxford University Press, London}} * Bose, Mihir. "India's Missing Historians: Mihir Bose Discusses the Paradox That India, a Land of History, Has a Surprisingly Weak Tradition of Historiography", ''History Today'' 57#9 (2007) pp 34+. [https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110915152404/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 |date=15 September 2011 }} *Chakrabarti, Dilip K.: Colonial Indology, 1997, Munshiram Manoharlal: New Delhi. * Palit, Chittabrata, ''Indian Historiography'' (2008). *Indian History and Culture Society., Devahuti, D. (2012). Bias in Indian historiography. * Elliot, Henry Miers; John Dowson (1867–77). ''The History of India, as told by its own historians. The Muhammadan Period''. London: Trübner and Co. * [[Meenakshi Jain|Jain, Meenakshi]] [https://archive.org/details/flawed-narratives-history-in-the-old-ncert-textbooks-of-satish-chandra-by-meenakshi-jain ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks - A random survey of Satish Chandra’s “Medieval India''], NCERT 2000 * Inden, R. B. (2010). Imagining India. Bloomington, Ind: Indiana University Press. * Jain, M. The India They Saw : Foreign Accounts (4 Volumes) Delhi: Ocean Books, 2011. * Kahn, Yasmin. "Remembering and Forgetting: South Asia and the Second World War' in Martin Gegner and Bart Ziino, eds., ''The Heritage of War'' (Routledge, 2011) pp 177–193. * Mantena, R. (2016). Origins of modern historiography in India: Antiquarianism and philology 1780–1880. Palgrave Macmillan. * Mittal, S. C ''India distorted: A study of British historians on India'' (1995), on 19th century writers * [[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970) {{ISBN|9782102227356}} *{{cite book |first=Yvette Claire |last=Rosser |title=Curriculum as Destiny: Forging National Identity in India, Pakistan, and Bangladesh |year=2003 |publisher=University of Texas at Austin |type=Dissertation |url=http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |access-date=17 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911035259/http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |archive-date=11 September 2008 |url-status=dead }} *[[Arvind Sharma]], Hinduism and Its Sense of History (Oxford University Press, 2003) {{ISBN|978-0-19-566531-4}} * E. Sreedharan, A Textbook of Historiography, 500 B.C. to A.D. 2000 (2004) * Shourie, Arun (2014). Eminent historians: Their technology, their line, their fraud. Noida, Uttar Pradesh, India : HarperCollins Publishers. {{ISBN|9789351365914}} *{{cite book |title=Aryans and British India |first=Thomas R. |last=Trautmann |url=https://books.google.com/books?id=jR_LPnEH3GsC |year=1997 |location=Berkeley |publisher=University of California Press |isbn=978-0-585-10445-4}} *Viswanathan, G. (2015). Masks of conquest: Literary study and British rule in India. * Antonio de Nicolas, Krishnan Ramaswamy, and Aditi Banerjee (eds.) (2007), ''[[Invading the Sacred]]: An Analysis Of Hinduism Studies in America'' (Publisher: Rupa & Co.) * Vishwa Adluri, Joydeep Bagchee: ''The Nay Science: A History of German Indology''. Oxford University Press, New York 2014, {{ISBN|978-0199931361}} (''Introduction,'' p.&nbsp;1–29). * Warder, A. K., ''An introduction to Indian historiography'' (1972). * Winks, Robin, ed. ''The Oxford History of the British Empire: Volume V: Historiography'' (2001) * Weickgenannt, T. N. (2009). Salman Rushdie and Indian historiography: Writing the nation into being. Basingstoke: Palgrave Macmillan. {{Historiography}} [[Category:Historiography of India| ]] == قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسي == قومي ۽ علائقائي تاريخن جا مقصد به مختلف رهيا آهن. قومي تاريخ منتشر ۽ جدا جدا عنصرن کي هڪ قومي سڃاڻپ هيٺ گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، جڏهن ته علائقائي تاريخون پنهنجي ثقافتي قدرن، روايتن ۽ سياسي حيثيت کي اجاگر ڪري پنهنجي معاملن ۾ آزاد ڪردار ادا ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪن ٿيون. نوآبادياتي دور جي خاتمي ۽ نون ملڪن جي قيام کان پوءِ، پراڻين حدن جي تبديليءَ سبب قوم رياست ۽ صوبن جي وچ ۾ تضاد پيدا ٿيا. علائقن وٽ پنهنجي جدا تاريخ ۽ ثقافت هئي، جڏهن ته نئين قوم رياست کي پنهنجي تاريخ نئين زاويي سان ٺاهڻي هئي. اهڙي صورتحال ۾ قومي تاريخ ڪڏهن ڪڏهن سياسي غلبي، قومي سڃاڻپ جي تشهير ۽ علائقائي قوميتن جي دٻاءَ لاءِ استعمال ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == پاڪستان ۾ سنڌ جي علائقائي حيثيت == پاڪستان جي قيام وقت ملڪ ۾ پنج صوبا هئا، جن وٽ پنهنجي جدا سڃاڻپ موجود هئي. پاڪستان هڪ نئون ملڪ هو، تنهنڪري ان جي شروعاتي دور ۾ قومي وحدت ۽ قوم سازيءَ تي وڌيڪ زور ڏنو ويو. صوبي سان وابستگيءَ کي سرڪاري سطح تي ڪڏهن ڪڏهن تنقيد جو نشانو بڻايو ويو، ڇاڪاڻ ته ان کي قوم سازيءَ جي راهه ۾ رڪاوٽ سمجهيو ويندو هو. سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي سياسي عمل ۾ ٿيندڙ تبديلين کي ظاهر ڪري ٿي؛ جيئن جيئن سياسي جوڙجڪ بدلبي رهي، تيئن سنڌ جي تاريخ لکڻ جا رخ به تبديل ٿيندا رهيا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ هڪ الڳ حيثيت رکي ٿي، ڇاڪاڻ ته اها بنگال ۽ پنجاب وانگر ورهايل نه ٿي. سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي به پشتونن يا بلوچن وانگر ٻن يا وڌيڪ ملڪن ۾ وڏي پيماني تي ورهايل نه هئي. تاريخي ۽ جاگرافيائي طور سنڌ قديم زماني کان پنهنجي جداگانه سڃاڻپ رکي ٿي، جنهن ڪري اها پاڪستان جي ٻين صوبن کان هڪ خاص ۽ ممتاز حيثيت رکي ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي ۽ ورهاڱي کان اڳ جي تاريخ نويسي == تاريخ ڪنهن به علائقي کي تاريخي مرتبو ڏيڻ جو طاقتور ذريعو آهي، ڇاڪاڻ ته اها ان علائقي جون پاڙون ماضي ۾ ڳولي ٿي. ان شعور تحت ورهاڱي کان اڳ سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد سنڌ جي تاريخ کي نئين سر مرتب ڪرڻ هو. ان جي تاريخي رسالي ۾ سنڌ جي تاريخ جي مختلف پهلوئن تي تحقيقي مضمون شايع ٿيندا هئا. خاص طور قديم دور تي زور ڏنو ويو، ته جيئن سنڌ جي تاريخي قدامت ثابت ڪري سگهجي. جيئن ته هن سوسائٽيءَ ۾ هندو ۽ انگريز مؤرخ وڌيڪ سرگرم هئا، تنهنڪري تاريخ نويسيءَ ۾ سيڪيولر رجحان نمايان رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == ورهاڱي کان پوءِ سنڌي تاريخ نويسي == ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسي نون خيالن ۽ رجحانن سان سامهون آئي. ان جو مرڪزي نقطو اهو هو ته سنڌ تاريخي، ثقافتي ۽ لساني طور پاڪستان جي ٻين صوبن کان مختلف آهي. صوبائي سڃاڻپ تي زور ورهاڱي جي نتيجن سبب وڌيو. ڪراچي، جيڪا سنڌ جو اهم شهر ۽ بندرگاهه هئي، وفاقي علائقو قرار ڏئي نئين ملڪ جي گادي بڻائي وئي. سنڌ ان فيصلي خلاف احتجاج ڪيو، پر اهو احتجاج اثرائتو ثابت نه ٿيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي هندو آبادي وڏي پيماني تي لڏي وئي ۽ ان جي جاءِ تي اردو ڳالهائيندڙ آبادي آئي. هن تبديليءَ سنڌي قوميت کي ڪمزور ڪيو. ثقافتي ۽ لساني دٻاءَ کي منهن ڏيڻ لاءِ سنڌي دانشورن سنڌ جي تاريخ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ طرف ڌيان ڏنو، ته جيئن سنڌ جي جدا سڃاڻپ کي برقرار رکيو وڃي. ان مقصد لاءِ سنڌي ادبي بورڊ قائم ڪيو ويو، جنهن سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ تاريخي تحقيق جي حوصلا افزائي ڪئي. بورڊ سنڌ جي قديم کان جديد دور تائين نو جلدن ۾ جامع تاريخ شايع ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ سنڌ جي تاريخ بابت فارسي اصل ماخذ پڻ شايع ڪيا، ته جيئن مؤرخن کي بنيادي مواد ملي سگهي. انهن مان ڪجهه ڪتاب بعد ۾ سنڌي ۽ اردو ۾ ترجمو ٿيا، جنهن سان اردو پڙهندڙن لاءِ سنڌ جي تاريخ کي سمجهڻ جا نوان رستا کليا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == اسلام، عرب فتح ۽ باب الاسلام جو تصور == ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جي هڪ اهم خصوصيت سنڌ جي تاريخ ۾ اسلام جي ڪردار تي زور هو. عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ کي “باب الاسلام” يعني اسلام جو دروازو بڻائيندڙ واقعو سمجهيو ويو. محمد بن قاسم کي هڪ اهم تاريخي هيرو طور پيش ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته هن کي سنڌ ۾ اسلام آڻيندڙ فاتح طور بيان ڪيو ويو. اسلام پسند تاريخ نويسيءَ ۾ عرب فتح ۽ عرب فاتح سنڌ جي اسلامي سڃاڻپ جا وڏا نشان بڻيا، ۽ باب الاسلام جو تصور سالياني يادگيريءَ جو موضوع پڻ بڻيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سيد سليمان ندوي پنهنجي ڪتاب ''عرب و هند ڪي تعلقات'' ۾ عربن جي سنڌ فتح ۽ اتر هندستان تي ترڪن جي فتحن ۾ فرق بيان ڪيو. سندس خيال موجب سنڌ فتح ڪندڙ عرب اسلامي ماحول ۾ رهندا هئا ۽ اسلامي تعليمات کان واقف هئا، جڏهن ته ترڪ، افغان ۽ مغل حڪمران فقط نالي ماتر مسلمان هئا ۽ اسلامي تعليمات جا حقيقي نمائندا نه هئا. ان خيال موجب سنڌ جو اسلامي ڪردار پاڪستان جي ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پختو سمجهيو ويو.<ref name="SuleimanNadvi-ArabHind-1976">{{cite book |last=ندوي |first=سليمان |title=عرب و هند ڪي تعلقات |location=ڪراچي |year=1976 |pages=107، 192 }}</ref> محمد علي جناح جي هڪ تقرير جو حوالو پڻ ڏنو ويو، جنهن ۾ هن سنڌ کي خراج تحسين پيش ڪندي چيو ته پاڪستان حقيقت ۾ ان ڏينهن وجود ۾ آيو، جڏهن پهريون مسلمان سنڌ جي سرزمين تي آيو. ورهاڱي کان پوءِ هن تصور سنڌ کي ٻين صوبن کان اسلامي روايتن جي وارث طور الڳ ڏيکارڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سنڌ جو ڪردار == سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو ٻيو اهم پهلو آزاديءَ جي تحريڪ ۽ پاڪستان جي قيام ۾ سنڌ جي ڪردار تي زور آهي. سنڌ جي ماڻهن خلافت تحريڪ، هجرت تحريڪ ۽ ريشمي رومال تحريڪ ۾ سرگرم حصو ورتو. انهن تحريڪن سنڌ جي ماڻهن کي هندستان جي مسلمانن سان ويجهو آندو. سنڌ کي بمبئي کان جدا ڪرڻ جي جدوجهد پڻ هندستاني مسلمانن جي سياسي مطالبن لاءِ مددگار ثابت ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ پاڪستان جي قيام واري جدوجهد ۾ پنهنجي ڪردار تي به فخر ڪري ٿي. 1938ع ۾ شيخ عبدالمجيد سنڌي صوبائي مسلم ليگ جي اجلاس ۾ پاڪستان بابت قرارداد پيش ڪئي، جيڪا اڪثريت سان منظور ٿي. 1943ع ۾ سنڌ اسيمبلي پاڪستان قرارداد جي حمايت ڪئي. ان موقعي تي جي. ايم. سيد تقرير ڪندي چيو ته هندستان جا مسلمان جدا قوم آهن، ڇاڪاڻ ته انهن جي جدا تاريخ، ثقافت، ادب، روايتون ۽ سياسي توڙي معاشي نظام آهن؛ تنهنڪري انهن کي جدا وطن ڏنو وڃي.<ref name="MehranFreedomMovement1985">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |pages=17–18 }}</ref> سنڌ اسيمبلي 1946ع ۾ پاڪستان جي قرارداد جي حمايت ڪندڙ پهرين اسيمبلي طور پيش ڪئي وئي. 1985ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ جي رسالي ''مهراڻ'' آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر شايع ڪيو. ان جي اداريي ۾ چيو ويو ته پاڪستان جو حقيقي خالق سنڌ آهي. اداريي ۾ اهو به افسوس ظاهر ڪيو ويو ته پاڪستان جي قيام کان پوءِ سنڌ جي ڪردار کي ڄاڻي واڻي گهٽايو ويو؛ جهڙوڪ محمد علي جناح جي جنم ڀومي جهرڪ کي نظرانداز ڪري وزير مينشن ڪراچي کي اڳيان آڻڻ، ۽ سنڌي اڳواڻن جي خدمتن کي پاڪستان جي قيام ۾ مناسب طور تسليم نه ڪرڻ.<ref name="MehranFreedomMovement1985p5">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=5 }}</ref><ref name="MehranFreedomMovement1985p6">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=6 }}</ref> سنڌ طرفان پنهنجي اسلامي ڪردار ۽ آزاديءَ جي تحريڪ ۾ ڪردار تي زور ڏيڻ جو هڪ سياسي سبب صوبائي خودمختياريءَ جو مطالبو هو. سنڌ چاهيو ٿي ته مرڪز جو ڪردار صوبائي معاملن ۾ گهٽ کان گهٽ هجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == ون يونٽ ۽ سنڌي قومپرست تاريخ نويسي == سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ بنيادي تبديلي ون يونٽ جي دور ۾ آئي. 1955ع ۾ اولهه پاڪستان جا صوبا هڪ يونٽ ۾ ضم ڪيا ويا، جنهن سبب سنڌ پاڻ کي ٻيهر اهڙي صورتحال ۾ محسوس ڪيو، جهڙي طرح نوآبادياتي دور ۾ اها بمبئي پريزيڊنسيءَ جو حصو هئي. بمبئي جي جاءِ تي هاڻي لاهور جو غلبو محسوس ڪيو ويو. سنڌ پنهنجي سياسي آزادي ٻيهر وڃائي ويٺي. ون يونٽ جي عمل سنڌ جي ڪجهه سياستدانن جي موقعي پرستيءَ کي به ظاهر ڪيو، جن مرڪزي حڪومت سان گڏجي سنڌ کي ون يونٽ جو حصو بڻائڻ ۾ مدد ڪئي. ساڳئي وقت اهڙا اڳواڻ به سامهون آيا، جن ون يونٽ جي مخالفت ڪئي ۽ ان سبب تڪليفون برداشت ڪيون. هن دور سنڌ جي تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جو نئون تصور پيدا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ون يونٽ سنڌين کي سياسي طور وڌيڪ پختو ڪيو، ڇاڪاڻ ته سنڌ مجموعي طور پنجاب جي سياسي غلبي هيٺ تڪليفون ڀوڳيون. هن دور ۾ بئراج جي زرخيز زمين فوجي آفيسرن ۽ اعليٰ بيوروڪريٽن کي الاٽ ڪئي وئي، جنهن سان سنڌي هارين جا حق متاثر ٿيا. سرڪاري ملازمتن ۾ سنڌين کي مناسب حصو نه مليو، جنهن سبب وڌندڙ وچولي طبقي ۾ مايوسي پيدا ٿي. انهن تجربن کان پوءِ سنڌين محسوس ڪيو ته نه “باب الاسلام” واري حيثيت ۽ نه آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سندن ڪردار، انهن کي سندن حق ڏيارڻ ۾ مددگار ثابت ٿيا. ان احساس سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو رخ بدلائي ڇڏيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌي قومپرستي تاريخ جي تجزيي جو مرڪزي نقطو بڻجي وئي. ماضيءَ کي حال جي روشنيءَ ۾ پرکيو ويو، خاص طور پرڏيهي حملن جي اثرن کي هن انداز سان ڏٺو ويو ته سنڌ بار بار پرڏيهي غلبي سبب ڪيئن متاثر ٿي. پرڏيهي غلبي جي موضوع سنڌ جي اهڙي تصوير ٺاهي، جنهن ۾ سنڌ کي مظلوم ۽ استحصال جو شڪار علائقو طور پيش ڪيو ويو. ساڳئي وقت تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جي ڪردار کي نمايان ڪيو ويو، ته جيئن نئين نسل لاءِ ڪردار جا نمونا پيدا ڪيا وڃن.<ref name="MubarakAli1994p45">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=سنڌ خاموشي ڪي آواز |location=لاهور |year=1994 |page=45 }}</ref> == سيڪيولر قومپرست تعبير ۽ قديم سنڌ == سنڌي قومپرستيءَ هيٺ ٺهيل نئين تاريخ نويسي مذهبي نه پر سيڪيولر هئي. سنڌي ثقافت ۽ تهذيب جون پاڙون قديم ماضيءَ ۾ ڳوليون ويون ۽ دعويٰ ڪئي وئي ته سنڌ جي تهذيبي حيثيت بابلي، آشوري ۽ مصري تهذيبن جي برابر آهي. سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب سنڌين لاءِ فخر جو ذريعو بڻجي، ۽ موهن جو دڙو سنڌ جي قديم ماضيءَ جي علامت طور اڀريو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == جي. ايم. سيد جي تاريخي تعبير == جي. ايم. سيد سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ اهم نوان رجحان متعارف ڪرايا. هن عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ لاءِ برڪت نه، پر هڪ جارحيت قرار ڏنو. سندس خيال ۾ محمد بن قاسم به ٻين حمله آورن وانگر هڪ جارح هو، جنهن سنڌ جا وسيلا لٽيا. هن دليل لاءِ ساڳيو منطق استعمال ڪيو، جيڪو سليمان ندوي ترڪ حمله آورن بابت ڏنو هو. جي. ايم. سيد موجب اٺين صديءَ تائين اموي دور ۾ عرب حاڪمن جو اصل اسلامي روح ختم ٿي چڪو هو ۽ اهي دنياوي ۽ سامراجي طاقت بڻجي چڪا هئا؛ تنهنڪري سنڌ جي عرب فتح اسلام نه پر عرب سلطنت جي توسيع هئي.<ref name="ArisarGMSayyidp56">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=56 }}</ref> هن تعبير محمد بن قاسم کي هيرو مان جارح ۾ تبديل ڪيو ۽ راجا ڏاهر کي مادر وطن جو محافظ بڻايو، جنهن حمله آورن سان ٺاهه ڪرڻ بدران وڙهندي جان قربان ڪئي. جي. ايم. سيد چچ نامو ۽ جنت السنڌ جهڙن تاريخي ماخذن تي به تنقيد ڪئي، ڇاڪاڻ ته سندس خيال ۾ اهي حمله آورن جي واکاڻ ڪن ٿا ۽ پڙهندڙن کي حقيقي تاريخي شعور کان محروم ڪن ٿا.<ref name="ArisarGMSayyidp55">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=55 }}</ref> جي. ايم. سيد جي نظر ۾ سنڌ تي حملو ڪندڙ سڀ پرڏيهي فاتح هڪ ئي زمري ۾ اچن ٿا، ڀلي انهن جو مذهب ڪهڙو به هجي. انهن ۾ ايران جو دارا، عربن جو محمد بن قاسم، غزنيءَ جو محمود، دهليءَ جو علاؤالدين، قنڌار جو شاهه بيگ ارغون، مغلن جو خان خانان ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو چارلس نيپيئر شامل ڪيا ويا. انهن سڀني کي سنڌ جا غاصب ۽ تباهه ڪندڙ قرار ڏنو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidp58">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=58 }}</ref> == غدارن ۽ سورمن جو تصور == 1956ع کان پوءِ سياسي صورتحال سنڌ جي تاريخ کي “غدارن” ۽ “سورمن” جي انداز ۾ لکڻ طرف وٺي وئي. جيڪي ماڻهو ذاتي مفادن لاءِ سنڌ کي وڪڻندڙ سمجهيا ويا، انهن کي غدار چيو ويو، جڏهن ته جيڪي مادر وطن لاءِ قرباني ڏيندڙ سمجهيا ويا، انهن کي سورمو قرار ڏنو ويو. سنڌ جي دفاع ڪندڙن ۾ راجا ڏاهر، دودو سومرو، دريا خان، مخدوم بلاول، شاهه عنايت ۽ هوش محمد کي شامل ڪيو ويو. غدارن ۾ قاضي قاضن، نائومل ۽ مير علي مراد جا نالا کنيا ويا. هن تاريخ نويسيءَ جو پيغام اهو هو ته ڪيچ مڪران، ٺٽي، مياڻي ۽ دٻي ۾ وڙهيل سنڌ جي آزاديءَ جون جنگيون اڃا ختم نه ٿيون آهن، پر اها جنگ هر شهر ۽ ڳوٺ ۾ جاري آهي.<ref name="ArisarGMSayyidp63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=63 }}</ref> == مغل دور، تاريخ مظھر شاهجهاني ۽ پرڏيهي غلبو == سنڌ تي مغل دور جي پرڏيهي قبضي جا اثر بيان ڪرڻ لاءِ سنڌي ادبي بورڊ 1962ع ۾ يوسف ميرڪ جي اصل ماخذ ''تاريخ مظھر شاهجهاني'' شايع ڪئي. ان جو مقدمو پير حسام الدين راشدي لکيو. هن مقدمي ۾ خاص طور اهي واقعا چونڊيا ويا، جن ۾ ظلم ۽ استحصال جي تصوير ملي ٿي ۽ جيڪي سنڌ جي ان وقت جي سياسي حالت سان لاڳاپيل لڳندا هئا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962p21">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |page=21 }}</ref> پير حسام الدين راشدي، يوسف ميرڪ جي حوالي سان، سيوهڻ جي گورنر جي ظلم، ماڻهن کي ڪوڙا هڻڻ ۽ اذيت ڏيڻ جا واقعا بيان ڪيا. مغل عملدارن طرفان ماڻهن جي ملڪيت ضبط ڪرڻ، سندن وسيلن ۽ دولت کان محروم ڪرڻ، ڦورن ۽ ڌاڙيلن جي سرپرستي ڪرڻ ۽ ڳرا محصول لاڳو ڪرڻ جهڙا عمل بيان ڪيا ويا. نتيجي طور سيوهڻ جو علائقو برباد ٿيو، ڳوٺ ۽ شهر ويران ٿيا، ۽ ماڻهو پنهنجا گهر ڇڏي پري علائقن ۾ پناهه وٺڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962pp30-31">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |pages=30–31 }}</ref> == عثمان ڏيپلائي ۽ مزاحمتي ادب == پرڏيهي قبضي خلاف مزاحمت جو اظهار ادبي صورت ۾ به ٿيو. عثمان ڏيپلائي 1962ع ۾ پنهنجو تاريخي ناول ''سانگهڙ'' شايع ڪيو، جنهن جو موضوع انگريزن خلاف حرن جي جدوجهد هو. هن ناول سنڌ جي نئين نسل تائين اهو پيغام پهچايو ته سياسي غلبي ۽ حقن جي جدوجهد خلاف ڪيئن وڙهجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == سنڌ جي ثقافتي علامتون ۽ قوميت == سنڌ جي ماضيءَ جي عظمت بيان ڪرڻ کي به اهم سمجهيو ويو، ته جيئن سنڌين ۾ فخر جو احساس پيدا ٿئي. انهن علامتن ۾ موهن جو دڙو، ڄام نندي جو مقبرو، رني ڪوٽ، عمرڪوٽ جا قلعا، حيدرآباد جا بادگير، اجرڪ، رلي، ڪاشيءَ جو ڪم ۽ هالا جو فرنيچر شامل هئا. ادبي شخصيتن ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي، سچل سرمست ۽ سامي کي سنڌي ٻوليءَ کي شاهوڪار ڪندڙ ۽ سنڌي قومي شعور پيدا ڪندڙ شخصيتن طور پيش ڪيو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidpp62-63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |pages=62–63 }}</ref> سنڌي قومپرستيءَ جو بنياد مذهب بدران ٻولي ۽ علائقي تي رکيو ويو. هن خيال موجب جيڪي ماڻهو سنڌ ۾ رهن ٿا ۽ سنڌي ٻولي ڳالهائين ٿا، اهي سنڌي آهن. ٻن قومن واري نظريي کي رد ڪندي قوميت جو تصور سيڪيولر بنيادن تي قائم ڪيو ويو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == قومپرست تاريخ نويسيءَ تي تنقيد == قومپرست فريم ورڪ ۾ تاريخ لکڻ بابت تنقيد پڻ ڪئي وئي آهي. ڊاڪٽر مبارڪ علي موجب اهڙي تاريخ نويسيءَ ۾ ڪڏهن ڪڏهن حقيقتن کي مسخ ڪري يا چونڊي استعمال ڪيو ويو، ته جيئن اهي قومي بيانئي سان ٺهڪي اچن. تاريخي طريقيڪار کي مڪمل طور لاڳو ڪرڻ بدران جذباتي ۽ مبالغو آميز بيان اختيار ڪيو ويو. ان تاريخ نويسيءَ جو وڏو مقصد سياسي استعمال بڻجي ويو، جنهن سبب سنڌ جي تاريخ نويسي هڪ مرحلي تي بيهي رهي ۽ نون علمي موضوعن ڏانهن گهربل اڳڀرائي نه ڪري سگهي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == اڻلکيل ۽ نظرانداز ٿيل موضوع == سنڌ جي تاريخ اڃا مڪمل نه سمجهي وڃي ٿي. ڪيترائي موضوع اڃا وڌيڪ تحقيق گهرن ٿا، جهڙوڪ زرعي ڍانچي ۾ تبديليون، نون ٽيڪنالاجيڪل طريقن جو تعارف، هارين جو ڪردار، هاري بغاوتن جو وجود يا عدم وجود، سنڌ جا پاڙيسري ملڪن سان لاڳاپا، ثقافتي ۽ واپاري رابطا، اميلن ۽ ڀائيبندن جو سماجي ڪردار، ۽ سنڌ ۾ مذهب جو ڪردار، خاص طور نانڪ پنٿين ۽ سکن جي حوالي سان. ڪلاڊ مارڪووٽس جي ڪتاب ''The Global World of the Indian Merchants (1750–1967)'' ۾ شڪارپوري ۽ حيدرآبادي واپارين جي عالمي تجارتي سرگرمين کي بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو سنڌ جي مؤرخن وٽ اڳ ۾ گهڻو نظرانداز ٿيل موضوع رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == نتيجو == سنڌ جي تاريخ نويسي قومي تاريخ، علائقائي سڃاڻپ، اسلامي بيانئي، آزاديءَ جي تحريڪ، ون يونٽ، سنڌي قومپرستي ۽ سيڪيولر ثقافتي تعبيرن جي وچ ۾ تبديل ٿيندي رهي آهي. ان تاريخ نويسيءَ سنڌ جي جدا تاريخي حيثيت، ثقافتي ورثي ۽ سياسي جدوجهد کي نمايان ڪيو، پر ساڳئي وقت ان تي اهو اعتراض به ڪيو ويو ته اها ڪڏهن ڪڏهن تنگ قومپرستي ۽ سياسي مقصدن تائين محدود ٿي وئي. سنڌ جي تاريخ کي وڌيڪ جامع ۽ علمي انداز ۾ لکڻ لاءِ ضروري آهي ته اها صرف سياست جي خدمت نه ڪري، پر اهڙو وسيع تاريخي شعور پيدا ڪري، جيڪو ماڻهن کي ماضي ۽ حال ٻنهي کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:تاريخ نويسي]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] kx1zc4sqag6pvghhzwye08nq0ky4uvj 390476 390473 2026-07-02T07:54:09Z Ibne maryam 17680 390476 wikitext text/x-wiki '''سنڌ جي تاريخ نويسي''' ('''Historiography of Sindh''') سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسيءَ جي لاڳاپي سان لاڳاپيل هڪ اهم موضوع آهي. قومي تاريخ عام طور تي تاريخي حقيقتن کي قوم ۽ ان جي مرڪز جي چوڌاري بيان ڪري ٿي، جڏهن ته علائقا اڪثر ڪناري تي رهجي وڃن ٿا ۽ انهن کي مڪمل يا تفصيلي تاريخي بيان نٿو ملي. ان جي ابتڙ، علائقائي تاريخون پنهنجي مخصوص علائقي، ثقافتي روايتن، ٻولي ۽ سڃاڻپ تي زور ڏين ٿيون، ته جيئن اهي قومي تاريخ ۾ پنهنجي جدا حيثيت قائم ڪري سگهن.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=Essays On The History of Sindh |publisher=فڪشن هائوس |location=لاهور |year=2005 |pages=17–27 }}</ref> {{Short description|none}} هندستان جي تاريخ نويسي (Historiography of India) مان مراد تنقيدي طريقن ۽ تشريحن جي ذريعي انهن مطالعي جو آهي جيڪي عالمن هندستان جي تاريخ کي ترقي ڏيڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن. تازن ڏهاڪن ۾ تاريخ نويسي جا چار مکيه اسڪول رهيا آهن ته مورخ هندستان جو مطالعو ڪيئن ڪندا آهن: ڪيمبرج، قومپرست، مارڪسسٽ، ۽ سبالٽرن. ڪڏهن عام "مشرقي" طريقو، هڪ حساس، ناقابل فهم، ۽ مڪمل طور تي روحاني هندستان جي تصوير سان، سنجيده اسڪالرشپ ۾ ختم ٿي چڪو آهي.<ref name="Prakash 383–408">{{cite journal | last = Prakash | first = Gyan | author-link = Gyan Prakash | date = April 1990 | title = Writing Post-Orientalist Histories of the Third World: Perspectives from Indian Historiography | journal = Comparative Studies in Society and History | volume = 32 | issue = 2 | pages = 383–408 | doi=10.1017/s0010417500016534 | jstor = 178920| s2cid = 144435305 }}</ref> == تاريخ جا ماخذ == === پرڏيهي ذريعا === هندستاني تاريخ جا معروف پرڏيهي احوال هيٺين ذريعن مان مليا آهن: <ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref><ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> * [[ميگئسٿنيز|ميگاسٿينس]] پاران "انڊيڪا"<ref>Allan Dahlaquist (1996). Megasthenes and Indian Religion: A Study in Motives and Types. Motilal Banarsidass. {{ISBN|978-81-208-1323-6}}.</ref> * [[فاھيان|فاهيان]] طرفان ٻڌمت جي بادشاهن جو هڪ رڪارڊ (فوگو جي 佛國記)<ref name="columbia">{{cite web|url=http://afe.easia.columbia.edu/special/travel_records.pdf|title=The Travel Records of Chinese Pilgrims Faxian, Xuanzang, and Yijing|publisher=[[Columbia University]]}}</ref> * [[البيروني]] پاران "ڪتاب الهند"<ref>{{citation|title=Kitab al-Bīrūnī fī Taḥqīq mā li-al-Hind|publisher=Osmania Oriental Publication Bureau |place=Hyderabad |year=1958}}</ref> <ref>{{citation| editor1-last=Kegan |editor1-first=Paul |publisher=Trench, Truebner |title=Alberuni's India |translator-last=Sachau |translator-first=E.C. |place=London |volume=2 |year=1910}}</ref> * [[ابن بطوطا|ابن بطوطه]] پاران "تحفة النور في غريب الامر و عجائب الاسفار<ref name="9–10 Vol. 1">{{harvnb|Dunn|2005|pp=310–11}}; {{harvnb|Defrémery|Sanguinetti|1853|pp=[https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ&pg=PA9 9–10 Vol. 1]}}</ref> * زوانگ زانگ پاران مغربي علائقن تي عظيم تانگ رڪارڊ<ref>Deeg, Max (2007). [https://web.archive.org/web/20140418141001/http://kanji.zinbun.kyoto-u.ac.jp/~wittern/data/nw-fs/fs-deeg.pdf „Has Xuanzang really been in Mathurā? : Interpretatio Sinica or Interpretatio Occidentalia&nbsp;— How to Critically Read the Records of the Chinese Pilgrim.“] – In: 東アジアの宗教と文化 : 西脇常記教授退休記念論集 = Essays on East Asian religion and culture: Festschrift in honor of Nishiwaki Tsuneki on the occasion of his 65th birthday / クリスティアン・ウィッテルン, 石立善編集 = ed. by Christian Wittern und Shi Lishan. – 京都 [Kyōto] : 西脇常記教授退休記念論集編集委員會; 京都大学人文科學研究所; Christian Wittern, 2007, pp. 35 – 73. See p. 35</ref> * تشريح هندستان، جوزف ٽيفنٿلر طرفان === ڏيهي ذريعا === مقامي تاريخي متن جا مثال شامل آهن:<ref name=":0">{{Cite journal |last=Joshi |first=P. M. |date=1965 |editor-last=Pathak |editor-first=Vishwambhar Sharan |editor2-last=Saran |editor2-first=P. |editor3-last=Kunte |editor3-first=B. G. |editor4-last=Shyam |editor4-first=Radhey |editor5-last=McKew Parr |editor5-first=Charles |editor6-last=Van Linschoten |editor6-first=Jan |title=Indian Historiography |url=https://www.jstor.org/stable/42929817 |journal=Bulletin of the Deccan College Research Institute |volume=26 |issue=3/4 |pages=20–33 |jstor=42929817 |issn=0045-9801}}</ref> * ڀاناڀٽا جي "هرشاچاريتا"<ref name=":3">{{Cite book |last=Hasrat |first=B. J. |title=The Encyclopedia of Sikhism |publisher=Punjabi University |year=2004 |isbn=817380530X |editor-last=Singh |editor-first=Harbans |edition=2nd |volume=4: S–Z |location=Patiala |pages=179–181}}</ref> * ڪلهانا طرفان "راجتارنگيني"<ref name=":0" /> * سريلنڪا جي ٻڌ ڌرم جون تاريخون، جهڙوڪ ديپاواس، مهاواسا، ۽ ڪُسوانس<ref>{{Cite journal |last=von Hinüber |first=Oskar |date=2020 |title=Brill's Encyclopedia of Buddhism Online - Historiography: South Asia |url=https://doi.org/10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069 |access-date=7 April 2024 |website=Brill |doi= 10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069|quote=The first historical texts known from ancient South Asia are the Buddhist chronicles composed in Ceylon (Sri Lanka). Consequently, from a very early period, the history of Buddhism on the island is known much better than in any other part of South Asia. Besides texts on the general history of Buddhism, there are specialized chronicles on relics and so on, written in both Pali and Sinhala languages or in Southeast Asian vernaculars.|url-access=subscription }}</ref> * فرشته جي "تاريخ فرشته" (جنهن کي گلشن ابراهيمي به چيو ويندو آهي) <ref name="EB1911">{{EB1911|inline=y|wstitle=Ferishta, Mahommed Kasim|volume=10|page=274}}</ref> * ضياء الدين برني جي "تاريخ فيروز شاهي"<ref>M. Athat Ali, "Elements of Social Justice in Medieval Islamic Thought" in Saiyid Zaheer Husain Jafri, ''Recording the Progress of Indian History: Symposia Papers of the Indian History Congress, 1992–2010'', Primus Books, 2012, p. 197.</ref> * Vicāraśrenī by Merutunga {{sfn|Eggermont|1969|p=67}} * ابوالفضل جو "اڪبر نامو"<ref>[http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml Illustration from the Akbarnama: History of Akbar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090919035749/http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml |date=2009-09-19 }} [[Art Institute of Chicago]]</ref> * [[امير خسرو]] جو "تغلق نامو" * عبدالحميد لاهوري جو "پادشاهه نامو"<ref>[[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970).</ref> * محمد عوفي جي "جامع الحكايت"<ref>{{cite book |last1=Elliot|first1=Sir H. M. |first2=John |last2=Dowson |title=The History of India, as Told by Its Own Historians. The Muhammadan Period (Vol 2.)|chapter-url=https://archive.org/stream/cu31924073036729#page/n5/mode/2up|chapter=4. Jawami ul-Hikayat of Muhammad Ufi| year=1871|publisher=London : Trübner & Co.|page=155}}</ref> * چانڊ بردائي جي "ڀڳت راسو" (''[[Prithviraj Raso]])<ref>{{Cite book|author=Rima Hooja|url=https://books.google.com/books?id=qqd1RAAACAAJ|title=A HISTORY OF RAJASTHAN (PB)|date=2006|publisher=Rupa & Company|isbn=978-81-291-1501-0|pages=364–365|language=en}}</ref>'' * منهاج سراج جوزجاني جي "طبقات ناصري" 15 صدي عيسويءَ کان اڳ جي تاريخ کي رڪارڊ ڪرڻ لاءِ تمام ٿورا مشهور هندستاني متن موجود آهن. ان ڪري، هندستان جي تاريخ جو گهڻو حصو پرڏيهي مورخن جي ذريعي ملي ٿو. قديم هندستان ۾ مقامي تاريخي روايتن جا تمام گهٽ ثبوت موجود آهن. البيروني مقامي هندستاني تاريخ نگاري بابت هيٺ ڏنل ڳالهه ڪئي: "بدقسمتي سان هندو شين جي تاريخي ترتيب تي گهڻو ڌيان نه ڏيندا آهن، اهي پنهنجن بادشاهن جي تاريخي جانشيني کي بيان ڪرڻ ۾ تمام گهڻو لاپرواهي ڪندا آهن ۽ جڏهن انهن کي معلومات لاءِ دٻايو ويندو آهي ۽ نقصان ۾ هوندا آهن، اهو نه ڄاڻندا آهن ته ڇا چوڻو آهي، اهي هميشه ڪهاڻي ٻڌائڻ تي مجبور هوندا آهن. پر ان لاءِ، اسان کي پڙهندڙن کي انهن روايتن کي پهچائڻ گهرجي جيڪي اسان کي انهن مان ڪجهه ماڻهن کان مليون آهن." —البروني، ڪتاب الهند. قديم هندستان ڪڏهن به هڪ مضبوط تاريخي روايت ترقي نه ڪئي جيڪا گريڪو-رومن، چيني ۽ اسلامي تهذيبن ۾ موجود روايتن جي برابر هجي. بهرحال، اهو نتيجو نه ٿو ڪڍي سگهجي ته قديم هندستانين وٽ معروضي تاريخي لکڻ جي سمجهه جي کوٽ هئي، ڇاڪاڻ ته تاريخ نگاري سان ملندڙ جلندڙ ڪجهه ڪوششون هيون. هندستاني تاريخ جي مختلف موڙ تي، هندستان ۾ خاص خاندانن ۽ حڪمرانن جي دورن کي رڪارڊ ڪرڻ ۽ تاريخ نگاري ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. few known Indian texts recording history before 15th century C.E. exist, hence, historical evidence for much of India's history comes through foreign historians.<ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref><ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> There is very little evidence of a native historiographical tradition in ancient India.<ref name=":3" /> Al-Biruni stated the following about local Indian histriography:<ref name=":0" /> {{Blockquote|text="Unfortunately the Hindus do not pay much attention to the historical order of things, they are very careless in relating the chronological succession of their kings, and when they are pressed for information and are at a loss, not knowing what to say, they invariably take to tale-telling. But for this, we should communicate to the readers the traditions which we have received from some people among them."|author=Al-Biruni|title=Kitāb al-Hind|source=}}Ancient India never developed a strong historiographical tradition comparable to the ones that existed in the [[Greco-Roman historiography|Greco-Roman]], [[Chinese historiography|Chinese]], and [[Historiography of early Islam|Islamic]] civilizations.<ref name=":4">{{Cite book |last=Sharma |first=Tej Ram |title=Historiography: A History of Historical Writing |publisher=Concept Publishing Company |year=2005 |isbn=9788180691553 |pages=17–22 |chapter=Historical Writings in the Ancient World - Indian Historiography: Historiography in Ancient India}}</ref> However, it cannot be concluded that the ancient Indians lacked an understanding of objective historical writing, as there were some attempts akin to historiography.<ref name=":4" /> At various points in Indian history, there were efforts to record and chronicle the reigns of particular dynasties and rulers in India.<ref name=":4" /> Within the Vedic, Buddhist, Jain and other religious literature, the names of teachers are attentively recorded.<ref name=":4" /> The [[Chinese Buddhist]] [[Buddhist pilgrimage|pilgrim]] [[Xuanzang]] mentioned that in every province of India, there would be officials who would be responsible for documenting in-writing "good and evil events, calamities, and fortunate occurrences".<ref name=":4" /> Since the era of the [[Gupta Empire|Gupta]] ruler [[Samudragupta]], ancient Indian rulers would have a renowned poet record their reigns and victories onto stone in the form of inscription.<ref name=":4" /> [[Romila Thapar]] instead states that it should be taken into account what the ancient Indians found relevant and why when evaluating any dearth of historiographical tradition.<ref name=":4" /> [[A. K. Warder]] opined that the regional historiographies of India must be considered, with historical writing in India becoming regionalized by the mediaeval-period from the 7th century onwards.<ref name=":4" /> There are historical works authored by the Chalukya, Rashtrakuta, Pala dynastical historiographies and also regional historiographical traditions in Kashmir, Sindhu, Gurjara, Jejakabhukti, Kamarupa, Kerala, Hoyasala, Andhra, Kalinga, and Maharashtra.<ref name=":4" /> In modern-times, some attempts have been made to extract historiographical elements from Vedic literature and epic poetry, such as the ''[[Mahabharata]]'' or ''[[Ramayana]]''.<ref name=":3" /><ref name=":4" /> However, religious, mythical, and allegorical legends are too intermixed with Indic religious thought and philosophy that discerning and extracting any semblance of historiography from them is a difficult task.<ref name=":3" /> The ''[[Puranas]]'' mostly entail mythological elements with a facade of historicity.<ref name=":3" /> The corpuses of Pali and Prakrit literature of the era are mostly religious in nature.<ref name=":3" /> Thus, a historiographical tradition was not popular in India, barring a few examples.<ref name=":3" /> A true tradition of historiography was introduced to India after the Arabs captured Sindh, where they introduced history-writing and recording proper chronology.<ref name=":3" /> These Arab historiographers were later surmounted by historiographers who wrote in Persian, many of whom were sponsored by the ruling sultans of India.<ref name=":3" /> == مکيه اسڪول == === Orientalist approach === The Orientalist approach was influenced both by [[Imperialism|imperialist]] attitudes and interests, and also fascination for the "exotic" East for Mediterranean and European writers and thinkers, captured in images by artists, that is embodied in a repeatedly-surfacing theme in the [[history of ideas]] in the West, called "[[Orientalism]]". In [[art history]], [[literature]], and [[cultural studies]], Orientalism is the imitation or depiction of aspects in the [[Eastern world]]. These depictions are usually done by writers, designers, and artists from the [[Western world]]. The term ''Orientalism'' has come to acquire negative connotations in some quarters and is interpreted to refer to the study of the East by Westerners shaped by the attitudes of the era of European [[imperialism]] in the 18th and 19th centuries. When used in this sense, it often implies prejudiced, outsider-caricatured interpretations of Eastern cultures and peoples. This viewpoint was most famously articulated and propagated by [[Edward Said]] in ''[[Orientalism (book)|Orientalism]]'' (1978), a critical history of this scholarly tradition.<ref>{{cite book|last=Clarke|first=J.J.|title=Oriental enlightenment the encounter between Asian and Western thought|url=https://archive.org/details/orientalenlighte00clar|url-access=limited|year=1997|publisher=Routledge|pages=[https://archive.org/details/orientalenlighte00clar/page/n16 8]}}</ref> ==== History ==== Though there has been study of India from a western perspective since ancient times, the orientalist school gained prominence in the aftermath of the [[Age of Discovery]]. In the 18th and 19th centuries, the term [[Oriental studies|Orientalist]] identified a scholar who specialized in the languages and literatures of the [[Eastern world]]. Among such scholars were officials of the [[East India Company]], who said that the [[Arab culture]], the [[culture of India|Indian culture]], and the [[Islamic culture]]s should be studied as equal to the [[Culture of Europe|cultures of Europe]].<ref>{{cite book |last = Macfie |first = A. L.|year = 2002 |title = Orientalism |publisher = Longman| location = London|url=https://books.google.com/books?id=0FrJAwAAQBAJ |isbn = 978-0582423862|ref = none| page = Ch One}}</ref> Among such scholars is the philologist [[William Jones (philologist)|William Jones]], whose studies of [[Indo-European languages]] established modern [[philology]]. [[Company rule in India]] favored Orientalism as a technique for developing and maintaining positive relations with the Indians—until the 1820s, when the influence of "anglicists" such as [[Thomas Babington Macaulay]] and [[John Stuart Mill]] led to the promotion of a Western-style education.<ref>Holloway (2006), pp. 1–2. "The Orientalism espoused by Warren Hastings, William Jones and the early East India Company sought to maintain British domination over the Indian subcontinent through patronage of Hindu and Muslim languages and institutions, rather than through their eclipse by English speech and aggressive European acculturation."</ref> With a great increase in knowledge of Asia among Western specialists, increasing political and economic involvement in the region, and in particular the realization of the existence of [[Indo-European languages|close relations between Indian and European languages]], by [[William Jones (philologist)|William Jones]], there emerged more complex intellectual connections between the early history of Eastern and Western cultures. Some of these developments occurred in the context of Franco–British rivalry for control of India. Liberal economists, such as [[James Mill]], denigrated Eastern civilizations as static and corrupt. [[Karl Marx]] characterized the [[Asiatic mode of production]] as unchanging, because of the economic narrowness of village economies and the State's role in production. "[[Oriental despotism]]" was generally regarded in Europe as a major factor in the relative failure of [[progress (history)|progress]] of Eastern societies. In the course of the century Western archaeology spread across the Middle East and Asia. New national museums provided a setting for important archaeological finds, most of which were in this period bought back to Europe. The first serious European studies of [[Buddhism]] and [[Hinduism]] were by the scholars [[Eugene Burnouf]] and [[Max Müller]]. In that time, the academic [[Islamic studies by author (non-Muslim or academic)|study of Islam]] also developed, and, by the mid-19th century, Oriental Studies was a well-established academic discipline in most European countries, especially those with imperial interests in the region. Yet, while scholastic study expanded, so did [[Racism|racist]] attitudes and stereotypes of Asian peoples and cultures. Scholarship often was intertwined with prejudicial racist and religious presumptions,<ref>J. Go, "'Racism' and Colonialism: Meanings of Difference and Ruling Practice in America's Pacific Empire" in ''Qualitative Sociology'' '''27'''.1 (March 2004).</ref> to which the new [[biology|biological sciences]] tended to contribute until the end of the [[World War II|Second World War]]. ==== Criticism and Decline ==== In his book [[Orientalism (book)|Orientalism]] (1978), [[cultural critic]] Edward Said redefines the term ''Orientalism'' to describe a pervasive Western tradition—academic and artistic—of prejudiced outsider-interpretations of the [[Eastern world]], which was shaped by the cultural attitudes of European [[imperialism]] in the 18th and 19th centuries.<ref>Tromans, 24</ref> Since its publication, most academic discourse began to use the term "Orientalism" to refer to a general patronizing Western attitude towards Middle Eastern, Asian, and [[North Africa]]n societies. In Said's analysis, the West [[Essentialism|essentializes]] these societies as static and undeveloped—thereby fabricating a view of Oriental culture that can be studied, depicted, and reproduced in the service of [[Imperialism|imperial power]]. Implicit in this fabrication, writes Said, is the idea that Western society is developed, rational, flexible, and superior.<ref>Mahmood Mamdani, ''Good Muslim, Bad Muslim: America, the Cold War, and the Roots of Terrorism'', New York: Pantheon, 2004; {{ISBN|0-375-42285-4}}; p. 32.</ref> Furthermore, Said said that "The idea of representation is a theatrical one: the Orient is the stage on which the whole East is confined",<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/63/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=63 |language=English}}</ref> and that the subject of learned Orientalists "is not so much the East itself as the East made known, and therefore less fearsome, to the Western reading public".<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/60/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=60 |language=English}}</ref> The thesis of Edward Said's Orientalism develops Marxist philosopher [[Antonio Gramsci]]'s theory of [[cultural hegemony]], and [[Michel Foucault]]'s theorisation of [[discourse]] (the [[knowledge]]-[[Power (social and political)|power]] relation) to criticise the scholarly tradition of Oriental studies. In the academy, the book ''Orientalism'' (1978) became a foundational text of [[Postcolonialism|post-colonial cultural studies]].<ref>Xypolia, Ilia (2011). "Orientations and Orientalism: The Governor Sir Ronald Storrs". Journal of IslamicJerusalem Studies. 11: 25–43.</ref> The once common "Orientalist" approach, with its image of a sensuous, inscrutable, and wholly spiritual India, has died out in serious scholarship.<ref name="Prakash 383–408" /> === Cambridge School === The Cambridge School of historiography was a [[school of thought]] which approached the study of the [[British Empire]] from the imperialist point of view. It emerged especially at the [[University of Cambridge]] in the 1960s. [[John Andrew Gallagher]] (1919–80) was especially influential, particularly in his article with [[Ronald Robinson]] on "[[The Imperialism of Free Trade]]". It was led by Anil Seal,<ref>Anil Seal'', The Emergence of Indian Nationalism: Competition and Collaboration in the Later Nineteenth Century'' (1971)</ref> Gordon Johnson,<ref>Gordon Johnson, ''Provincial Politics and Indian Nationalism: Bombay and the Indian National Congress 1880–1915'' (2005)</ref> Richard Gordon, and David A. Washbrook.<ref>Rosalind O'Hanlon and David Washbrook, eds. ''Religious Cultures in Early Modern India: New Perspectives'' (2011)</ref> It downplayed ideology.<ref>Aravind Ganachari, "Studies in Indian Historiography: 'The Cambridge School'", ''Indica'', March 2010, 47#1, pp 70–93</ref> ==== Criticism ==== This school of historiography is criticised for western bias or [[Eurocentrism]].<ref name="google7">{{cite book|title=Eurocentrism: a marxian critical realist critique|author=Hostettler, N.|date=2013|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-135-18131-4|url=https://books.google.com/books?id=2XjozzN0ppEC&pg=PA33|page=33|access-date=6 January 2017}}</ref> Critics have attacked various ideas of the School.<ref>See [[Christopher Platt|D.C.M. Platt]], "The Imperialism of Free Trade: Some Reservations," ''Economic History Review,'' 21#2 (Aug., 1968), pp. 296-306</ref> In ''The New Imperial Histories Reader,'' Stephen Howe has assembled articles by critics who take aim especially at [[P. J. Marshall]], [[David Kenneth Fieldhouse|D. K. Fieldhouse]], Robinson and Gallagher, and [[Peter Cain (historian)|Peter Cain]] and [[A. G. Hopkins]].<ref>Stephen Howe, ed. ''New Imperial Histories Reader'' (Routledge, 2009)</ref> [[Howard Spodek]], for example, praises the school's regional and pluralist perspectives but criticizes their reliance on British (rather than Indian) documentation, sloppy use of [[social science]] models, downplaying of ideology, and their excessive emphasis on Indian self-seeking and the importance of British imperial initiatives in achieving modernization. He recommends a deeper appreciation of Indian initiatives, and more attention to the emerging importance of public life in many areas of society rather than just a concentration on politics.<ref>Howard Spodek, "Pluralist Politics in British India: The Cambridge Cluster of Historians of Modern India," ''American Historical Review,'' (June 1979) 84#3 pp 688-707</ref> === Nationalist School === The Nationalist school originated among Indian historians in the late 19th and early 20th centuries who were influenced by [[Indian independence movement|Indian nationalism]]. They emphasized achievements in Indian history, while downplaying negative aspects, which led to various contradictions. Nationalist historians universally praised Hindu rule of India, with Hindu culture being prized above all else.<ref name=":0a">{{cite book|last=Thapar|first=Romila|title=History of Early India: From the Origins to AD 1300|publisher=University of California Press|year=2004|isbn=978-0-520-24225-8|pages=16–17}}</ref> In modern history, they focused on Congress, Gandhi, Nehru and high level politics. It highlighted the Mutiny of 1857 as a war of liberation, and Gandhi's 'Quit India' begun in 1942, as defining historical events. This school of historiography has received criticism for [[Elitism]].<ref>{{cite web|url=http://pages.ucsd.edu/~rfrank/class_web/ES-200C/Articles/Guha.pdf|title=Ranjit Guha, "On Some Aspects of Historiography of Colonial India"}}</ref> Historians in this school included [[Rajendralal Mitra]], [[R. G. Bhandarkar]], [[Romesh Chunder Dutt]], [[Anant Sadashiv Altekar]], [[K. P. Jayaswal]], [[Hem Chandra Raychaudhuri]], [[Radha Kumud Mukherjee]], [[R. C. Majumdar]], and [[K. A. Nilakanta Sastri]] ,.<ref name=":0a" /> === Marxist School === In India, Marxist Historiography takes the form of Marxian historiography where Marxian techniques of analysis are used but Marxist political intentions and prescriptions are discarded. The Marxian historiography of India uses the method of [[historical materialism]] and has focused on studies of economic development, land ownership, and [[class conflict]] in precolonial India and [[deindustrialisation|deindustrialization]] during the colonial period.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993">Bagchi, Amiya Kumar (January 1993). "Writing Indian History in the Marxist Mode in a Post-Soviet World". Indian Historical Review. 20 (1/2): 229–244.</ref> [[Bhupendranath Datta|B. N. Datta]], and [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] are considered the founding fathers of Marxist historiography in India. D. D. Kosambi was apologetic of the revolution of [[Mao]] and thought of Indian Prime Minister [[Jawaharlal Nehru]]'s policies as pro-capitalist. Kosambi, a polymath, viewed Indian History from a Marxist viewpoint. The other Indian scholars of Marxian historiography are [[Ram Sharan Sharma|R. S. Sharma]], [[Irfan Habib]], [[D. N. Jha]], and [[K. N. Panikkar]].<ref>Bottomore, T. B. 1983. ''A Dictionary of Marxist thought''. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press.</ref> Other historians such as [[Satish Chandra (historian)|Satish Chandra]], [[Romila Thapar]], [[Bipan Chandra]], [[Arjun Dev (historian)|Arjun Dev]], and [[Dineshchandra Sircar]], are sometimes referred to as "influenced by the Marxian approach to history."<ref>Guichard, Sylvie (2010), The Construction of History and Nationalism in India, Routledge, p. 87, ISBN 978-1136949319</ref> One debate in Indian history that relates to a [[historical materialist]] schema is on the nature of [[feudalism]] in India. [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] in the 1960s outlined the idea of "feudalism from below" and "feudalism from above". Element of his feudalism thesis was rejected by R.S. Sharma in his monograph [[Indian Feudalism]] (2005) and various other books,<ref>Purohit, Vinayak. 1988. Arts of transitional India twentieth century. Bombay: Popular Prakashan.</ref><ref>R S Sharma, Indian Feudalism (book), 2005</ref><ref>R S Sharma, Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation, Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177-85</ref><ref>R S Sharma, India's Ancient Past, Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India, Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> However R. S. Sharma also largely agrees with Kosambi in his various other books.<ref>R S Sharma, ''[[Indian Feudalism (book)]], 2005''</ref><ref>R S Sharma, ''Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation'', Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177–85</ref><ref>R S Sharma, ''India's Ancient Past'', Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, ''The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India'', Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> Most Indian Marxian historians argue that the economic origins of communalism are feudal remnants and the economic insecurities caused by slow development in India.<ref>{{cite book|title=Dalit women in India: issues and perspective|page=138|first=Prahlad|last=Jogdand|year=1995}}</ref> Even non-academic and laymen contributions to Marxist Historiography exist in India. The book "Coffee Housinte Katha" (The Story of Coffee House), written in [[Malayalam]], a regional language of India, spoken in the state of [[Kerala]], by one of the leaders of the Indian Coffee House Movement, [[Nadakkal Parameswaran Pillai]], is an example of this. Politicians like [[Shripad Amrit Dange]] have also contributed to Marxian historiography. ==== Criticism ==== The Marxian school of Indian historiography is accused of being too ideologically influenced.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993" /> Though influenced by Marxist theory [[B. R. Ambedkar]] criticized Marxists, as he deemed them to be unaware or ignorant of the specifics of caste issues.<ref>Padovani, Florence. Development-Induced Displacement in India and China: A Comparative Look at the Burdens of Growth. Rowman & Littlefield. Bhimrao Ambedkar himself, who criticized Indian Marxists</ref><ref>Jadhav, Narendra (1991). "Neglected Economic Thought of Babasaheb Ambedkar". Economic and Political Weekly. 26 (15): 980–982. ISSN 0012-9976. JSTOR 4397927.</ref> Also though most criticisms of Marxian historiography is levied by people who are not historians, some historians have debated Marxian historians and critically examined their analysis of the [[history of India]]. Many have alleged that Marxian historians used [[Historical negationism|negationism]] to whitewash some of the atrocities committed by [[Islamic rulers in the Indian subcontinent|Muslim rulers]] in the Indian Subcontinent.<ref>{{cite book|title=The Legacy of Muslim Rule in India|quote=Marxists who always try to cover up the black spots of Muslim rule with thick coats of whitewash|first=Kishori Saran|last=Lal|publisher=Aditya Prakashan|page=67}}</ref><ref>{{cite book|title=Indian Politics, Then and Now: Essays in Historical Perspective|first=K|last=Seshadri|publisher=Pragatee Prakashan|page=5|quote=certain attempts made by some ultra-Marxist historians to justify and even whitewash tyrannical emperors of the medieval India}}</ref><ref>{{cite book|title=Studies in World Affairs, Volume 1|first=KR|last=Gupta|year=2006|publisher=Atlantic Publisher|page=249|isbn=9788126904952|url=https://books.google.com/books?id=Hw9uf7sRKtIC&pg=PA249}}</ref><ref>{{cite book|title=Al-Hind the Making of the Indo-Islamic World: The Slave Kings and the Islamic Conquest : 11th–13th Centuries|year=1991|url=https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink|url-access=limited|last=Wink|first=André|publisher=Brill|page=[https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink/page/n160 309]|quote="apologists for Islam, as well as some Marxist scholars in India have sometimes attempted to reduce Islamic iconoclasm.."}}</ref> Since the late 1990s, [[Hindu nationalism|Hindu nationalist]] scholars especially have theorized that the Marxian tradition in India neglected what they believe to be the country's 'illustrious past' based on Vedic-[[puranic chronology]] and other [[Pseudohistory|pseudo-historical]] [[Historical revisionism|revisionist]] narratives of history, the historians are held responsible for aiding or defending [[Islam in India|Muslims]], who figure in Hindu nationalist discourse as the enemy.<ref>Jha, D.N. (1996). Society and Ideology in India: Essays in Honour of Prof. R.S. Sharma. New Delhi, India: Munshiram Manoharlal Publishers Pvt. Ltd. ISBN 978-8121506397.</ref><ref>Historian: Prof Irfan Habib outlookindia.com. Magazine | 23 April 2007. Retrieved 15 January 2013</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=u0RZBwAAQBAJ&pg=PA98|title=The Construction of History and Nationalism in India: Textbooks, Controversies and Politics|last=Guichard|first=Sylvie|year=2010|publisher=Routledge |isbn=9781136949319}}</ref> An example of such a view is [[Arun Shourie]]'s ''[[Eminent Historians]]'' (1998)<ref>Bryant, E. E. (2014). ''Quest for the Origins of Vedic Culture: The Indo-Aryan Migration Debate''. Cary, US: Oxford University Press {{ISBN|978-0195169478}}</ref> and ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks'' (2000), by [[Meenakshi Jain]].<ref name="Times14July">{{cite news |title=From having legs hacked off to getting Rajya Sabha foothold: A Master's journey of grit |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |access-date=14 July 2025 |work=The Times of India |date=14 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250714044603/https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |archive-date=14 July 2025}}</ref><ref name="v282">{{cite web | title=Why Meenakshi Jain Has Been Nominated To Rajya Sabha | website=[[News18]] | date=15 July 2025 | url=https://www.news18.com/opinion/opinion-why-meenakshi-jain-has-been-nominated-to-rajya-sabha-9442669.html | access-date=18 July 2025}}</ref> === Subaltern School === The "subaltern school", was begun in the 1980s by [[Ranajit Guha]] and [[Gyan Prakash]].<ref>{{cite journal |last=Prakash |first=Gyan |date=December 1994 |title=Subaltern studies as postcolonial criticism |journal=American Historical Review |volume=99 |issue=5 |pages=1475–1500 |doi=10.2307/2168385|jstor=2168385 }}</ref> It focuses attention away from the elites and politicians to "history from below", looking at the peasants using folklore, poetry, riddles, proverbs, songs, oral history and methods inspired by anthropology. It focuses on the colonial era before 1947 and typically emphasises caste and downplays class, to the annoyance of the Marxist school.<ref>{{cite journal |last=Roosa |first=John |date=2006 |title=When the Subaltern Took the Postcolonial Turn |journal=Journal of the Canadian Historical Association |volume=17 |issue=2 |pages=130–147 |doi=10.7202/016593ar|doi-access=free }}</ref> ==== Criticism ==== {{see|Subaltern Studies#Criticism}} === Hindutva Approach === Hindutva ({{Translation|Hinduness}}) is the predominant form of [[Hindu nationalism]] in India.<ref>{{Cite web|last=Purandare|first=Vaibhav|date=22 August 2019|title=Hindutva is not the same as Hinduism said Savarkar|url=https://www.telegraphindia.com/india/hindutva-is-not-the-same-as-hinduism-said-savarkar/cid/1699550|access-date=23 December 2020|website=telegraphindia.com}}</ref> The Hindutva movement has been described as a variant of "right-wing extremism",<ref name="Leidig">{{Cite journal|last=Leidig|first=Eviane|date=17 July 2020|title=Hindutva as a variant of right-wing extremism|journal=Patterns of Prejudice|volume=54|issue=3|pages=215–237|doi=10.1080/0031322X.2020.1759861|issn=0031-322X|doi-access=free|hdl=10852/84144|hdl-access=free}}</ref> adhering to a concept of homogenised majority and [[cultural hegemony]].<ref name="j3517631">{{cite journal |title=Fascism of our times |jstor=3517631 |author=Prabhat Patnaik |journal=Social Scientist |volume=21 |issue=3/4|pages=69–77 |year=1993 |doi=10.2307/3517631}}</ref><ref>{{harvnb|Frykenberg|2008|pages=178–220}}: "This essay attempts to show how — from an analytical or from an historical perspective — Hindutva is a melding of Hindu fascism and Hindu fundamentalism."</ref> Some analysts dispute the identification of Hindutva with fascism, and suggest Hindutva is an extreme form of [[conservatism]]. Hindutva approach to history exists to create a version of history to support the Hindu nationalist demands for [[Hindutva#Views on Indian history|Hindu Rashtra]] in Indian society.<ref name="Menon 28–30">{{cite magazine |last=Menon |first=Latha |date=August 2004 |title=Coming to Terms with the Past: India |magazine=History Today |volume=54 |issue=8 |pages=28–30}}</ref> It began with the writings of the developer and outliner of the [[Hindu Nationalism|Hindu Nationalist]] political ideology of [[Hindutva]] himself, [[Vinayak Damodar Savarkar]].{{sfn|Chandra|1989|p=145}}{{sfn|Keer|1966|p=143}} His works '[[The Indian War of Independence (book)|The Indian war of independence, 1857]]', 'Hindu-Pad-Padashahi (A Critical Review of the Hindu Empire of Maharashtra)', and 'Six Glorious Epochs of Indian History' contributed to and laid down the groundwork for this approach. However, this approach did not gain much traction until the 1990s.{{sfn|Goodrick-Clarke|1998|p=46}}<ref>{{Cite web|title=Resources|url=http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|access-date=2021-08-08|website=savarkar.org|language=en|archive-date=8 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210808095423/http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Visana|first=Vikram|date=5 November 2020|title=Savarkar before Hindutva: Sovereignty, Republicanism, and Populism in India, c.1900–1920|url=https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|journal=Modern Intellectual History|volume=18|issue=4|language=en|pages=1106–1129|doi=10.1017/S1479244320000384|s2cid=224983230|issn=1479-2443|access-date=25 July 2021|archive-date=30 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210930153956/https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> This approach is still in the process of development.<ref name="Menon 28–30" /> In March 2012, [[Diana L. Eck]], Professor of Comparative Religion and Indian Studies at [[Harvard University]], authored in her book "India: A Sacred Geography", that idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals and it wasn't just a cluster of regional identities and it wasn't ethnic or racial.<ref name="scroll.in">{{cite web|url=http://scroll.in/article/802047/theres-an-idea-of-india-from-early-times-much-before-the-mughals-or-the-british-scholar-diana-eck|title=Harvard scholar says the idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals|date=20 January 2016 }}</ref><ref name="In The Footsteps of Pilgrims">{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/leisure/story/20120618-review-of-diana-leck-india-a-sacred-geography-758709-2012-06-09|title=In The Footsteps of Pilgrims |date=9 June 2012 }}</ref><ref>{{cite magazine |url=https://www.economist.com/books-and-arts/2012/03/24/the-heavens-and-the-earth |title=India's spiritual landscape: The heavens and the earth |magazine =The Economist |date=24 March 2012}}</ref><ref name="Dalrymple">{{cite news |last=Dalrymple |first=William |date=27 July 2012 |title=India: A Sacred Geography by Diana L Eck – review |url=https://www.theguardian.com/books/2012/jul/27/india-sacred-geography-eck-review |newspaper=The Guardian}}</ref> This approach is noted for denying the [[Indo-Aryan migrations]], as they consider those whose ancestry and religion have origins outside of the Indian subcontinent to be aliens, namely Muslims, Christians, and communists. This approach states that only the Hindus are the legitimate heirs of South Asia.{{Sfn|Thapar|2004|p=14}} ==== Saffronisation ==== [[Saffronisation]], a process of introduction of right-wing policies that implement a Hindu nationalist agenda onto school textbooks by attempting to glorify Hindu contributions to Indian history while undermining other contributions, has become prominent. The [[Bharatiya Janata Party]] (BJP) has said that several Indian history textbooks had overt Marxist or Eurocentric political overtones.<ref name=":2">{{cite journal|last=Bhattacharya|first=Neeladri|date=2009|title=Teaching History in Schools: The Politics of Textbooks in India|journal=History Workshop Journal|volume=67|issue=67|pages=99–110|doi=10.1093/hwj/dbn050|jstor=40646212|s2cid=154421051}}</ref> The BJP has had trouble changing the textbooks because many states in which the BJP is not in power have blocked saffronisation efforts. The BJP, citing a rigid anti-Hindu agenda, restructured NCERT and the Indian Council of Historical Research (ICHR) to make textbooks conform to the BJP's Hindu nationalist platform.<ref>{{cite book|last=Bénéï|first=Veronique|title=Manufacturing Citizenship: education and nationalism in Europe, South Asia, and China|publisher=Routledge|year=2005|isbn=0-415-36488-4|location=New York, NY|pages=156–159}}</ref> In states where the BJP had control of the local government, textbooks were changed extensively to favor a Hindu nationalist narrative.<ref name=":1" /> These changes included the omission of caste-based exclusion and violence throughout Indian history and the exclusion or minimization of contributions to Indian society made by Muslims.<ref name="Raghavan">{{cite news|author=Raghavan, B. S.|title=Saffronisation|date=12 September 2001|newspaper=[[The Hindu]]|url=http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20070514123440/http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-date=14 May 2007|url-status=live}}</ref> After a rival political party, the [[Indian National Congress]], came into power, efforts were undertaken in 2004 to reverse the saffronisation of textbooks previously made by BJP.<ref name="The Guardian">{{cite news |last=Ramesh |first=Randeep |url=https://www.theguardian.com/world/2004/jun/26/india.schoolsworldwide |title=Another rewrite for India's history books |work=The Guardian |date=25 June 2004 |access-date=10 March 2016}}</ref> When the ''[[Hindustan Times]]'' reviewed the issue of saffronisation of Indian textbooks in late 2014, it noted that right-wing efforts to change how textbooks recount history faced "some difficulty as it lacks credible historians to back its claims."<ref>{{cite news|last=Raza |first=Danish | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffronising-textbooks-where-myth-and-dogma-replace-history/story-CauM4dmmsPGrjZ3APAvNxO.html |title=Saffronising textbooks : Where myth and dogma replace history |work=Hindustan Times |date=8 December 2014 |access-date=9 March 2016}}</ref> The [[India#Medieval India|medieval period]] in India is one such hotly-contested epoch among historians. Since there can be no true consensus about that era due to divided and deeply entrenched political motivations, history for that period is highly subjective and particularly vulnerable to the influence of the textbook writer's sympathies and outlook. "The choice of the textbook writer is more decisive than anything else," it was noted in a report in ''The Hindu''.<ref name="Amrik Singh">{{cite news|last=Singh|first=Amrik|date=25 August 2001|title=Saffronisation and textbooks|url=http://www.thehindu.com/2001/08/25/stories/05252524.htm|work=[[The Hindu]]|access-date=10 March 2016}}{{dead link|date=April 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> Critics have said that the changes to the textbooks have portrayed the medieval period as "a dark age of Islamic colonial rule which snuffed out the glories of the Hindu and Buddhist empires that preceded it".<ref name="The Guardian" /> Another trap in the politicisation of history relates to contention over the state of [[Jammu and Kashmir (union territory)|Jammu and Kashmir]].<ref name="Amrik Singh" /> By mid-2015, ''[[The Times of India]]'' reported that the [[National Council of Educational Research and Training]], which is in charge of publishing textbooks, had participated in a meeting convened by the [[Ministry of Human Resource Development]], and during that meeting, the issue of changing textbooks was discussed. An official from the ICHR complained that the theme of nationalism did not receive proper treatment in textbooks, setting the stage for possible textbook revisions.<ref name=":1">{{cite news | last=Akshaya |first=Mukul | url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/education/news/Saffronization-fears-over-history-textbooks-rewrite-plans/articleshow/47792475.cms |title=Saffronization fears over history textbooks rewrite plans |work=The Times of India|date=24 June 2015 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of Rajasthan reportedly spent Rs 37 crore to reprint 36 textbooks used for classes 1 to 8 for the 2016–2017 academic session that will be based on an agenda that would promote Indian culture by including historical figures, such as [[Suraj Mal|Maharaja Surajmal]], Hem Chandra, and [[Guru Gobind Singh]]. The textbooks that had been approved up to the 2012–13 academic session were rendered obsolete under the rewriting of history, and those books were auctioned off. In total, 5,66 crore new textbooks were ordered printed for an agenda that critics described was intent on supporting the saffronisation of textbooks. Rajasthan (primary and secondary) education minister Vasudev Devnani denied the charge of saffronisation, but educationists described his decision as to the "Hinduisation of education" that occurs when right-wing forces come to power.<ref>{{cite news|last=Goswami |first=Rakesh | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffron-agenda-raje-scraps-cong-textbooks-spends-rs-37-cr-on-new-ones/story-U3JaMmx52f4YsuUfb3wlNK.html |title=Saffronisation ? Raje scraps Cong textbooks, spends Rs 37 cr on new ones |work=Hindustan Times |date=20 January 2016 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of [[Karnataka]] has reportedly ordered new textbooks for the 2017–18 academic session in an effort that academicians and critics have described as a "blatant attempt to saffronise textbooks".<ref>{{cite news| url=http://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/revised-textbooks-from-201718-academic-year/article7300069.ece |title=Revised textbooks from 2017–18 academic year|work=The Hindu |date=10 June 2015 |access-date=10 March 2016}}</ref> ==== Criticism ==== The Hindutva approach to history is based on ahistorical premises and treats mythology as history. According to [[Christophe Jaffrelot]], a French political scientist specialising in South Asia, the Hindutva ideology has roots in an era where the fiction in ancient Indian mythology and Vedic antiquity was presumed to be valid. This fiction was used to "give sustenance to Hindu ethnic consciousness".<ref name="Jaffrelot1996p77">{{cite book|author=Christophe Jaffrelot|title=The Hindu Nationalist Movement in India|url= https://books.google.com/books?id=Y2buDDwdgIsC|year= 1996|publisher= Columbia University Press|isbn= 978-0-231-10335-0|page=77}}</ref> Its strategy emulated the Muslim identity politics of the Khilafat movement after World War I, and borrowed political concepts from the West –&nbsp;mainly German.<ref name="Jaffrelot1996p77" /> Hindutva organizations treat events in [[Hindu mythology]] as history.<ref name="R. Ramachandran">{{cite web|author=R. Ramachandran|date=1 February 2019|title=Science circus|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/science-and-technology/article26004777.ece}}</ref><ref name="Ziya Us Salam">{{cite web|author=Ziya Us Salam|title=Age of unreason|website=Frontline|date=20 June 2018 |url=https://frontline.thehindu.com/cover-story/article24200525.ece}}</ref><ref name="Meera Nanda">{{cite web|author=Meera Nanda|date=2 January 2004|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|title=Postmodernism, Hindu nationalism and 'Vedic science'|access-date=23 March 2022|archive-date=12 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200812120255/https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|url-status=dead}}</ref><ref name="Truschke">{{Cite journal|last=Truschke|first=Audrey|date=15 December 2020|title=Hindutva's Dangerous Rewriting of History|url=http://journals.openedition.org/samaj/6636|journal=South Asia Multidisciplinary Academic Journal|language=fr|issue=24/25|doi=10.4000/samaj.6636|issn=1960-6060|doi-access=free}}</ref> Hindutva organizations have been criticized for their belief in statements or practices that they claim to be both scientific and factual but are incompatible with the [[scientific method]].<ref>{{citation |first=Meera |last=Nanda |title=Hindutva's science envy |url=http://www.frontline.in/science-and-technology/hindutvas-science-envy/article9049883.ece |newspaper=Frontline |date=16 September 2016 |access-date=14 October 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://scroll.in/article/865872/from-dissing-darwin-to-yogic-farming-a-short-history-of-the-bjps-brush-with-pseudoscience|title=From dissing Darwin to yogic farming: A short history of the BJP's brush with pseudoscience|date=21 January 2018 }}</ref> According to [[Anthony Parel]], a historian and political scientist, Savarkar's ''Hindutva, Who is a Hindu?'' published in 1923 is a fundamental text of Hindutva ideology. It asserts, states Parel, India of the past to be "the creation of a racially superior people, the Aryans. They came to be known to the outside world as Hindus, the people beyond the Indus River. Their identity was created by their race (jati) and their culture (Sanskriti). All Hindus claim to have in their veins the blood of the mighty race incorporated with and descended from the Vedic fathers. They created a culture — an ensemble of mythologies, legends, epic stories, philosophy, art and architecture, laws and rites, feasts, and festivals. They have a special relationship to India: India is to them both fatherland and holy land." The Savarkar's text presents the "Hindu culture as a self-sufficient culture, not needing any input from other cultures", which is "an unhistorical, narcissistic and false account of India's past", states Parel.<ref name="Parel2006p42">{{cite book|author=Anthony J. Parel|title=Gandhi's Philosophy and the Quest for Harmony|url= https://books.google.com/books?id=MQhz0fW0HZUC |year=2006|publisher= Cambridge University Press|isbn=978-0-521-86715-3|pages=42–43}}</ref> The premises of early Hindu nationalist thought, states Chetan Bhatt, reflected the colonial era European scholarship and Orientalism of its times.<ref name="Bhatt2001p11" /> The idea of "India as the cradle of civilization" (Voltaire, Herder, Kant, Schlegel), or as "humanity's homeland and primal philosophy" (Herder, Schlegel), or the "humanism in Hindu values" (Herder), or of Hinduism offering redemption for contemporary humanity (Schopenhauer), along with the colonial-era scholarship of Frederich Muller, Charles Wilkins, William Jones, Alexander Hamilton, and others were the natural intellectual matrix for Savarkar and others to borrow and germinate their Hindu nationalist ideas.<ref name="Bhatt2001p11">{{cite book|author=Chetan Bhatt|title=Hindu nationalism: origins, ideologies and modern myths|url=https://books.google.com/books?id=W2PXAAAAMAAJ|year=2001|publisher=Berg|isbn=978-1-85973-343-1|pages=11–12}}</ref> [[Chakravarthi Ram-Prasad]], a Fellow of the British Academy and a scholar of Politics and Philosophy of Religion, states that Hindutva is a form of nationalism that is expounded differently by its opponents and its proponents.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> The opponents of Hindutva either consider it as a fundamentalist ideology that "aims to regulate the working of civil society with the imperatives of Hindu religious doctrine", or as another form of fundamentalism while accepting that Hinduism is a diverse collection of doctrines, is complex and is different from other religions. According to Ram-Prasad, the proponents of Hindutva reject these tags, viewing it to be their right and a desirable value to cherish their religious and cultural traditions.<ref name="Ram‐Prasad1993p285">{{cite journal | last=Ram-Prasad | first=C. | title=Hindutva ideology: Extracting the fundamentals | journal=Contemporary South Asia | volume=2 | issue=3 | year=1993 | doi=10.1080/09584939308719718 | pages=285–309}}</ref> The Hindutva ideology according to Savarkar, states Ram-Prasad, is a "geography, race, and culture" based concept. However, the "geography" is not strictly territorial but is an "ancestral homeland of a people", and the "race" is not biogenetic but described as the historic descendants of the intermarriage of Aryans, native inhabitants, and "different peoples" who arrived over time.<ref name="Flood2008p527" /> So, "the ultimate category for Hindutva is culture", and this culture is "not strictly speaking religious if by religion is meant a commitment to certain doctrines of transcendence", he states.<ref name="Flood2008p527">{{cite book|author=C. Ram-Prasad|editor=Gavin Flood|title=The Blackwell Companion to Hinduism|url=https://books.google.com/books?id=SKBxa-MNqA8C |year=2008|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-99868-7|pages=527–528}}</ref> The proponents state that in the Hindutva thought, there is a kernel of coherent and justifiable thesis about the Indian culture and history.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> Hindutva ideology has been linked to threats to academics and students, both in India and the United States.<ref name="Venugopal, Arun">{{Cite web|last=Venugopal, Arun|date=21 July 2021|title=At Rutgers, and Beyond, Scholars Are Under Attack For Their Critique of India's Far-Right Government|url=http://gothamist.com/news/at-rutgers-and-beyond-scholars-are-under-attack-for-their-critique-of-indias-far-right-government|access-date=21 July 2021|website=Gothamist|language=en}}</ref><ref name=":0b">{{Cite web|title=American Scholars of India Confront a Rise in Threats {{!}} WNYC {{!}} New York Public Radio, Podcasts, Live Streaming Radio, News|url=https://www.wnyc.org/story/american-scholars-india-confront-rise-threats/|access-date=6 September 2021|website=WNYC|language=en}}</ref> For instance, in 2011, Hindutva activists successfully led a charge to remove an essay about the multiple narratives of Ramayanas from Delhi University's history syllabus.<ref name="The Hindu">{{Cite news|last=N|first=Vijetha S.|date=15 October 2011|title=Historians protest as Delhi University purges Ramayana essay from syllabus|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/Historians-protest-as-Delhi-University-purges-Ramayana-essay-from-syllabus/article13372074.ece|access-date=11 July 2021|issn=0971-751X}}</ref> [[Romila Thapar]], a world-renowned historian, has faced Hindutva-led attacks, with the claims that her works present Marxist and [[Eurocentric]] points of view.<ref name="washingtonpost.com">{{Cite news|title=In the battle over India's history, Hindu nationalists square off against a respected historian|language=en-US|newspaper=Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/india-romila-thapar-dissent/2021/01/02/1a79ca54-4070-11eb-b58b-1623f6267960_story.html|access-date=11 July 2021|issn=0190-8286}}</ref> Hindutva scholars like [[Rajiv Malhotra]] has been responsible for pushback against [[White people|white]] scholars specialising on South Asia and Hinduism based in North America, including [[Wendy Doniger]] and [[Sheldon Pollock]] on grounds of their supposed [[Evangelism|vested interests]] & [[Racism|racial prejudices]] [[Anti-Indian sentiment|against Indians]].<ref name="insidehighered.com">{{Cite web|title=Scholars who study Hinduism and India face hostile climate|url=https://www.insidehighered.com/news/2016/04/12/scholars-who-study-hinduism-and-india-face-hostile-climate|access-date=11 July 2021|website=www.insidehighered.com|language=en}}</ref> Under BJP leadership, the Indian state has been accused of monitoring scholars and denying some research access.<ref name="The Nation">{{cite news |last1=Chaturvedi |first1=Vinayak |title=The Hindu Right and Attacks on Academic Freedom in the US |url=https://www.thenation.com/article/culture/hindu-right-academic-freedom/ |publisher=The Nation |date=December 2021}}</ref> In 2021, a group of North American-based scholars of South Asia formed a collective and published the Hindutva Harassment Field Manual to, they argue, answer the Hindutva threat to their academic freedom.<ref name="Prakash">{{Cite web|last=Prakash|first=Priyali|title='Targeted by hate': Audrey Truschke on why she helped write a 'Hindutva Harassment Field Manual'|url=https://scroll.in/article/999710/targeted-by-hate-audrey-truschke-on-why-she-helped-write-a-hindutva-harassment-field-manual|access-date=28 August 2021|website=Scroll.in|date=10 July 2021 |language=en-US}}</ref><ref name=":0b" /> They documented further incidents of Hindutva harassment of academics in North America, dating back to the 1990s.<ref name="Timeline">{{cite web |last1=SASAC |title=Timeline |url=https://www.hindutvaharassmentfieldmanual.org/timeline |website=Hindutva Harassment Field Manual}}</ref> The [[Association for Asian Studies]] noted that Hindutva, described as a "[[Majoritarianism|majoritarian]] ideological doctrine" different from [[Hinduism]], resorted to "increasing attacks on numerous scholars, artists, and journalists who critically analyze its politics".<ref name="asianstudies.org">{{Cite web|date=10 September 2021|title=AAS Statement on the Dismantling Global Hindutva Conference|url=https://www.asianstudies.org/aas-statement-on-the-dismantling-global-hindutva-conference/|access-date=11 September 2021|website=Association for Asian Studies|language=en-US}}</ref> == هندستان تي برطانوي سامراج جي اثر جو جائزو == Debate continues about the [[Economy of India under the British Raj|economic impact of British imperialism on India]]. The issue was actually raised by conservative British politician [[Edmund Burke]] who in the 1780s vehemently attacked the East India Company, claiming that [[Warren Hastings]] and other top officials had ruined the Indian economy and society. Indian historian Rajat Kanta Ray (1998) continues this line of attack, saying the new economy brought by the British in the 18th century was a form of "plunder" and a catastrophe for the traditional economy of Mughal India. Ray accuses the British of depleting the food and money stocks and imposing high taxes that helped cause the terrible famine of 1770, which killed a third of the people of Bengal.<ref>Rajat Kanta Ray, "Indian Society and the Establishment of British Supremacy, 1765–1818", in ''The Oxford History of the British Empire: vol. 2, The Eighteenth Century'', ed. P. J. Marshall, (1998), pp. 508–529.</ref> Rejecting the Indian nationalist account of the British as alien aggressors, seizing power by brute force and impoverishing all of India, British historian [[P. J. Marshall]] argues that the British were not in full control but instead were players in what was primarily an Indian play and in which their rise to power depended upon excellent cooperation with Indian elites. Marshall admits that much of his interpretation is still rejected by many historians.<ref>P. J. Marshall, "The British in Asia: Trade to Dominion, 1700–1765," in ''The Oxford History of the British Empire: vol. 2, The Eighteenth Century'', ed. P. J. Marshall, (1998), pp. 487–507.</ref> Marshall argues that recent scholarship has reinterpreted the view that the prosperity of the formerly benign Mughal rule gave way to poverty and anarchy. Marshall argues the British takeover did not make any sharp break with the past. The British largely delegated control to regional Mughal rulers and sustained a generally prosperous economy for the rest of the 18th century. Marshall notes the British went into partnership with Indian bankers and raised revenue through local tax administrators and kept the old Mughal rates of taxation. Professor Ray agrees that the East India Company inherited an onerous taxation system that took one-third of the produce of Indian cultivators.<ref>Marshall, "The British in Asia: Trade to Dominion, 1700–1765"</ref> ===Insecurity of the Raj=== In the 20th century historians generally agreed that imperial authority in the Raj had been secure in the 1800–1940 era. Various challenges have emerged. Mark Condos and Jon Wilson argue that the Raj was chronically insecure.<ref>Mark Condos, ''The Insecurity State: Punjab and the Making of Colonial Power in British India'' (Cambridge University Press, 2017).</ref><ref>Jon Wilson, ''India conquered: Britain's Raj and the chaos of empire'' (Simon and Schuster, 2016).</ref> They argue that the irrational anxiety of officials led to a chaotic administration with minimal social purchase or ideological coherence. The Raj was not a confident state capable of acting as it chose, but rather a psychologically embattled one incapable of acting except in the abstract, the small scale, or short term.<ref>Joshua Ehrlich, "Anxiety, Chaos, and the Raj." ''Historical Journal'' 63.3 (2020): 777–787. DOI: https://doi.org/10.1017/S0018246X1900058X</ref> == پڻ ڏسو == * [[سنڌ جي تاريخ نگاري]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] * [[هندستان جي تاريخ]] * [[برطانوي سلطنت جي تاريخ نگاري]] == حوالا == == ڪتاب نگاري == == References == {{Reflist}} ===Works cited=== * {{citation |last=Chandra |first=Bipan |title=India's Struggle for Independence |year=1989 |publisher=Penguin Books India |location=New Delhi |isbn=978-0-14-010781-4 }} * {{Cite book |editor-last=Defrémery |editor-first = C. |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=B.R. |title=Voyages d'Ibn Batoutah (Volume 1) |publisher= Société Asiatic |year=1853 |place=Paris |language=French, Arabic |url=https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ}} * {{Cite book |last=Dunn |first=Ross E. |author-link=Ross E. Dunn |title=The Adventures of Ibn Battuta |publisher=University of California Press |year=2005 |orig-year=1986 |isbn=978-0-520-24385-9 }} * {{citation|last=Eggermont|first=P. H. L.|title=The Purāņa Source of Merutuṅga's List of Kings and the Arrival of the Śakas in India|year=1969|url=https://books.google.com/books?id=ks4UAAAAIAAJ}} * {{Citation |last=Goodrick-Clarke |first=Nicholas |author-link=Nicholas Goodrick-Clarke |title=Hitler's Priestess: Savitri Devi, the Hindu-Aryan Myth and Neo-Nazism |title-link=Hitler's Priestess |publisher=[[New York University Press]] |year=1998 |isbn=978-0-8147-3111-6 |language=en}} * {{cite book |last1=Keer |first1=Dhananjay |title=Veer Savarkar |date=1966 |publisher=Popular Prakashan |url=https://books.google.com/books?id=aCALAQAAIAAJ |language=en |oclc=582786373}} * {{cite book |first=Robert |last=Frykenberg |chapter=Hindutva as a Political Religion: An Historical Perspective |editor1=R. Griffin |editor2=R. Mallett |editor3=J. Tortorice |title=The Sacred in Twentieth-Century Politics: Essays in Honour of Professor Stanley G. Payne |year=2008 |url=https://books.google.com/books?id=JGOHDAAAQBAJ |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-0-230-24163-3 |pages=178–200 }} ==Bibliography== * Balagangadhara, S. N. (2012). Reconceptualizing India studies. New Delhi: Oxford University Press. * Bhattacharjee, J. B. ''Historians and Historiography of North East India'' (2012) * {{cite book|last=Bannerjee|first= Dr. Gauranganath |title=India as known to the ancient world|url=https://archive.org/stream/indiaasknowntoan00banerich#page/n3/mode/2up|year=1921|publisher=Humphrey Milford, Oxford University Press, London}} * Bose, Mihir. "India's Missing Historians: Mihir Bose Discusses the Paradox That India, a Land of History, Has a Surprisingly Weak Tradition of Historiography", ''History Today'' 57#9 (2007) pp 34+. [https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110915152404/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 |date=15 September 2011 }} *Chakrabarti, Dilip K.: Colonial Indology, 1997, Munshiram Manoharlal: New Delhi. * Palit, Chittabrata, ''Indian Historiography'' (2008). *Indian History and Culture Society., Devahuti, D. (2012). Bias in Indian historiography. * Elliot, Henry Miers; John Dowson (1867–77). ''The History of India, as told by its own historians. The Muhammadan Period''. London: Trübner and Co. * [[Meenakshi Jain|Jain, Meenakshi]] [https://archive.org/details/flawed-narratives-history-in-the-old-ncert-textbooks-of-satish-chandra-by-meenakshi-jain ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks - A random survey of Satish Chandra’s “Medieval India''], NCERT 2000 * Inden, R. B. (2010). Imagining India. Bloomington, Ind: Indiana University Press. * Jain, M. The India They Saw : Foreign Accounts (4 Volumes) Delhi: Ocean Books, 2011. * Kahn, Yasmin. "Remembering and Forgetting: South Asia and the Second World War' in Martin Gegner and Bart Ziino, eds., ''The Heritage of War'' (Routledge, 2011) pp 177–193. * Mantena, R. (2016). Origins of modern historiography in India: Antiquarianism and philology 1780–1880. Palgrave Macmillan. * Mittal, S. C ''India distorted: A study of British historians on India'' (1995), on 19th century writers * [[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970) {{ISBN|9782102227356}} *{{cite book |first=Yvette Claire |last=Rosser |title=Curriculum as Destiny: Forging National Identity in India, Pakistan, and Bangladesh |year=2003 |publisher=University of Texas at Austin |type=Dissertation |url=http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |access-date=17 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911035259/http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |archive-date=11 September 2008 |url-status=dead }} *[[Arvind Sharma]], Hinduism and Its Sense of History (Oxford University Press, 2003) {{ISBN|978-0-19-566531-4}} * E. Sreedharan, A Textbook of Historiography, 500 B.C. to A.D. 2000 (2004) * Shourie, Arun (2014). Eminent historians: Their technology, their line, their fraud. Noida, Uttar Pradesh, India : HarperCollins Publishers. {{ISBN|9789351365914}} *{{cite book |title=Aryans and British India |first=Thomas R. |last=Trautmann |url=https://books.google.com/books?id=jR_LPnEH3GsC |year=1997 |location=Berkeley |publisher=University of California Press |isbn=978-0-585-10445-4}} *Viswanathan, G. (2015). Masks of conquest: Literary study and British rule in India. * Antonio de Nicolas, Krishnan Ramaswamy, and Aditi Banerjee (eds.) (2007), ''[[Invading the Sacred]]: An Analysis Of Hinduism Studies in America'' (Publisher: Rupa & Co.) * Vishwa Adluri, Joydeep Bagchee: ''The Nay Science: A History of German Indology''. Oxford University Press, New York 2014, {{ISBN|978-0199931361}} (''Introduction,'' p.&nbsp;1–29). * Warder, A. K., ''An introduction to Indian historiography'' (1972). * Winks, Robin, ed. ''The Oxford History of the British Empire: Volume V: Historiography'' (2001) * Weickgenannt, T. N. (2009). Salman Rushdie and Indian historiography: Writing the nation into being. Basingstoke: Palgrave Macmillan. {{Historiography}} [[Category:Historiography of India| ]] == قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسي == قومي ۽ علائقائي تاريخن جا مقصد به مختلف رهيا آهن. قومي تاريخ منتشر ۽ جدا جدا عنصرن کي هڪ قومي سڃاڻپ هيٺ گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، جڏهن ته علائقائي تاريخون پنهنجي ثقافتي قدرن، روايتن ۽ سياسي حيثيت کي اجاگر ڪري پنهنجي معاملن ۾ آزاد ڪردار ادا ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪن ٿيون. نوآبادياتي دور جي خاتمي ۽ نون ملڪن جي قيام کان پوءِ، پراڻين حدن جي تبديليءَ سبب قوم رياست ۽ صوبن جي وچ ۾ تضاد پيدا ٿيا. علائقن وٽ پنهنجي جدا تاريخ ۽ ثقافت هئي، جڏهن ته نئين قوم رياست کي پنهنجي تاريخ نئين زاويي سان ٺاهڻي هئي. اهڙي صورتحال ۾ قومي تاريخ ڪڏهن ڪڏهن سياسي غلبي، قومي سڃاڻپ جي تشهير ۽ علائقائي قوميتن جي دٻاءَ لاءِ استعمال ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == پاڪستان ۾ سنڌ جي علائقائي حيثيت == پاڪستان جي قيام وقت ملڪ ۾ پنج صوبا هئا، جن وٽ پنهنجي جدا سڃاڻپ موجود هئي. پاڪستان هڪ نئون ملڪ هو، تنهنڪري ان جي شروعاتي دور ۾ قومي وحدت ۽ قوم سازيءَ تي وڌيڪ زور ڏنو ويو. صوبي سان وابستگيءَ کي سرڪاري سطح تي ڪڏهن ڪڏهن تنقيد جو نشانو بڻايو ويو، ڇاڪاڻ ته ان کي قوم سازيءَ جي راهه ۾ رڪاوٽ سمجهيو ويندو هو. سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي سياسي عمل ۾ ٿيندڙ تبديلين کي ظاهر ڪري ٿي؛ جيئن جيئن سياسي جوڙجڪ بدلبي رهي، تيئن سنڌ جي تاريخ لکڻ جا رخ به تبديل ٿيندا رهيا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ هڪ الڳ حيثيت رکي ٿي، ڇاڪاڻ ته اها بنگال ۽ پنجاب وانگر ورهايل نه ٿي. سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي به پشتونن يا بلوچن وانگر ٻن يا وڌيڪ ملڪن ۾ وڏي پيماني تي ورهايل نه هئي. تاريخي ۽ جاگرافيائي طور سنڌ قديم زماني کان پنهنجي جداگانه سڃاڻپ رکي ٿي، جنهن ڪري اها پاڪستان جي ٻين صوبن کان هڪ خاص ۽ ممتاز حيثيت رکي ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي ۽ ورهاڱي کان اڳ جي تاريخ نويسي == تاريخ ڪنهن به علائقي کي تاريخي مرتبو ڏيڻ جو طاقتور ذريعو آهي، ڇاڪاڻ ته اها ان علائقي جون پاڙون ماضي ۾ ڳولي ٿي. ان شعور تحت ورهاڱي کان اڳ سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد سنڌ جي تاريخ کي نئين سر مرتب ڪرڻ هو. ان جي تاريخي رسالي ۾ سنڌ جي تاريخ جي مختلف پهلوئن تي تحقيقي مضمون شايع ٿيندا هئا. خاص طور قديم دور تي زور ڏنو ويو، ته جيئن سنڌ جي تاريخي قدامت ثابت ڪري سگهجي. جيئن ته هن سوسائٽيءَ ۾ هندو ۽ انگريز مؤرخ وڌيڪ سرگرم هئا، تنهنڪري تاريخ نويسيءَ ۾ سيڪيولر رجحان نمايان رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == ورهاڱي کان پوءِ سنڌي تاريخ نويسي == ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسي نون خيالن ۽ رجحانن سان سامهون آئي. ان جو مرڪزي نقطو اهو هو ته سنڌ تاريخي، ثقافتي ۽ لساني طور پاڪستان جي ٻين صوبن کان مختلف آهي. صوبائي سڃاڻپ تي زور ورهاڱي جي نتيجن سبب وڌيو. ڪراچي، جيڪا سنڌ جو اهم شهر ۽ بندرگاهه هئي، وفاقي علائقو قرار ڏئي نئين ملڪ جي گادي بڻائي وئي. سنڌ ان فيصلي خلاف احتجاج ڪيو، پر اهو احتجاج اثرائتو ثابت نه ٿيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي هندو آبادي وڏي پيماني تي لڏي وئي ۽ ان جي جاءِ تي اردو ڳالهائيندڙ آبادي آئي. هن تبديليءَ سنڌي قوميت کي ڪمزور ڪيو. ثقافتي ۽ لساني دٻاءَ کي منهن ڏيڻ لاءِ سنڌي دانشورن سنڌ جي تاريخ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ طرف ڌيان ڏنو، ته جيئن سنڌ جي جدا سڃاڻپ کي برقرار رکيو وڃي. ان مقصد لاءِ سنڌي ادبي بورڊ قائم ڪيو ويو، جنهن سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ تاريخي تحقيق جي حوصلا افزائي ڪئي. بورڊ سنڌ جي قديم کان جديد دور تائين نو جلدن ۾ جامع تاريخ شايع ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ سنڌ جي تاريخ بابت فارسي اصل ماخذ پڻ شايع ڪيا، ته جيئن مؤرخن کي بنيادي مواد ملي سگهي. انهن مان ڪجهه ڪتاب بعد ۾ سنڌي ۽ اردو ۾ ترجمو ٿيا، جنهن سان اردو پڙهندڙن لاءِ سنڌ جي تاريخ کي سمجهڻ جا نوان رستا کليا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == اسلام، عرب فتح ۽ باب الاسلام جو تصور == ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جي هڪ اهم خصوصيت سنڌ جي تاريخ ۾ اسلام جي ڪردار تي زور هو. عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ کي “باب الاسلام” يعني اسلام جو دروازو بڻائيندڙ واقعو سمجهيو ويو. محمد بن قاسم کي هڪ اهم تاريخي هيرو طور پيش ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته هن کي سنڌ ۾ اسلام آڻيندڙ فاتح طور بيان ڪيو ويو. اسلام پسند تاريخ نويسيءَ ۾ عرب فتح ۽ عرب فاتح سنڌ جي اسلامي سڃاڻپ جا وڏا نشان بڻيا، ۽ باب الاسلام جو تصور سالياني يادگيريءَ جو موضوع پڻ بڻيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سيد سليمان ندوي پنهنجي ڪتاب ''عرب و هند ڪي تعلقات'' ۾ عربن جي سنڌ فتح ۽ اتر هندستان تي ترڪن جي فتحن ۾ فرق بيان ڪيو. سندس خيال موجب سنڌ فتح ڪندڙ عرب اسلامي ماحول ۾ رهندا هئا ۽ اسلامي تعليمات کان واقف هئا، جڏهن ته ترڪ، افغان ۽ مغل حڪمران فقط نالي ماتر مسلمان هئا ۽ اسلامي تعليمات جا حقيقي نمائندا نه هئا. ان خيال موجب سنڌ جو اسلامي ڪردار پاڪستان جي ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پختو سمجهيو ويو.<ref name="SuleimanNadvi-ArabHind-1976">{{cite book |last=ندوي |first=سليمان |title=عرب و هند ڪي تعلقات |location=ڪراچي |year=1976 |pages=107، 192 }}</ref> محمد علي جناح جي هڪ تقرير جو حوالو پڻ ڏنو ويو، جنهن ۾ هن سنڌ کي خراج تحسين پيش ڪندي چيو ته پاڪستان حقيقت ۾ ان ڏينهن وجود ۾ آيو، جڏهن پهريون مسلمان سنڌ جي سرزمين تي آيو. ورهاڱي کان پوءِ هن تصور سنڌ کي ٻين صوبن کان اسلامي روايتن جي وارث طور الڳ ڏيکارڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سنڌ جو ڪردار == سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو ٻيو اهم پهلو آزاديءَ جي تحريڪ ۽ پاڪستان جي قيام ۾ سنڌ جي ڪردار تي زور آهي. سنڌ جي ماڻهن خلافت تحريڪ، هجرت تحريڪ ۽ ريشمي رومال تحريڪ ۾ سرگرم حصو ورتو. انهن تحريڪن سنڌ جي ماڻهن کي هندستان جي مسلمانن سان ويجهو آندو. سنڌ کي بمبئي کان جدا ڪرڻ جي جدوجهد پڻ هندستاني مسلمانن جي سياسي مطالبن لاءِ مددگار ثابت ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ پاڪستان جي قيام واري جدوجهد ۾ پنهنجي ڪردار تي به فخر ڪري ٿي. 1938ع ۾ شيخ عبدالمجيد سنڌي صوبائي مسلم ليگ جي اجلاس ۾ پاڪستان بابت قرارداد پيش ڪئي، جيڪا اڪثريت سان منظور ٿي. 1943ع ۾ سنڌ اسيمبلي پاڪستان قرارداد جي حمايت ڪئي. ان موقعي تي جي. ايم. سيد تقرير ڪندي چيو ته هندستان جا مسلمان جدا قوم آهن، ڇاڪاڻ ته انهن جي جدا تاريخ، ثقافت، ادب، روايتون ۽ سياسي توڙي معاشي نظام آهن؛ تنهنڪري انهن کي جدا وطن ڏنو وڃي.<ref name="MehranFreedomMovement1985">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |pages=17–18 }}</ref> سنڌ اسيمبلي 1946ع ۾ پاڪستان جي قرارداد جي حمايت ڪندڙ پهرين اسيمبلي طور پيش ڪئي وئي. 1985ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ جي رسالي ''مهراڻ'' آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر شايع ڪيو. ان جي اداريي ۾ چيو ويو ته پاڪستان جو حقيقي خالق سنڌ آهي. اداريي ۾ اهو به افسوس ظاهر ڪيو ويو ته پاڪستان جي قيام کان پوءِ سنڌ جي ڪردار کي ڄاڻي واڻي گهٽايو ويو؛ جهڙوڪ محمد علي جناح جي جنم ڀومي جهرڪ کي نظرانداز ڪري وزير مينشن ڪراچي کي اڳيان آڻڻ، ۽ سنڌي اڳواڻن جي خدمتن کي پاڪستان جي قيام ۾ مناسب طور تسليم نه ڪرڻ.<ref name="MehranFreedomMovement1985p5">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=5 }}</ref><ref name="MehranFreedomMovement1985p6">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=6 }}</ref> سنڌ طرفان پنهنجي اسلامي ڪردار ۽ آزاديءَ جي تحريڪ ۾ ڪردار تي زور ڏيڻ جو هڪ سياسي سبب صوبائي خودمختياريءَ جو مطالبو هو. سنڌ چاهيو ٿي ته مرڪز جو ڪردار صوبائي معاملن ۾ گهٽ کان گهٽ هجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == ون يونٽ ۽ سنڌي قومپرست تاريخ نويسي == سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ بنيادي تبديلي ون يونٽ جي دور ۾ آئي. 1955ع ۾ اولهه پاڪستان جا صوبا هڪ يونٽ ۾ ضم ڪيا ويا، جنهن سبب سنڌ پاڻ کي ٻيهر اهڙي صورتحال ۾ محسوس ڪيو، جهڙي طرح نوآبادياتي دور ۾ اها بمبئي پريزيڊنسيءَ جو حصو هئي. بمبئي جي جاءِ تي هاڻي لاهور جو غلبو محسوس ڪيو ويو. سنڌ پنهنجي سياسي آزادي ٻيهر وڃائي ويٺي. ون يونٽ جي عمل سنڌ جي ڪجهه سياستدانن جي موقعي پرستيءَ کي به ظاهر ڪيو، جن مرڪزي حڪومت سان گڏجي سنڌ کي ون يونٽ جو حصو بڻائڻ ۾ مدد ڪئي. ساڳئي وقت اهڙا اڳواڻ به سامهون آيا، جن ون يونٽ جي مخالفت ڪئي ۽ ان سبب تڪليفون برداشت ڪيون. هن دور سنڌ جي تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جو نئون تصور پيدا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ون يونٽ سنڌين کي سياسي طور وڌيڪ پختو ڪيو، ڇاڪاڻ ته سنڌ مجموعي طور پنجاب جي سياسي غلبي هيٺ تڪليفون ڀوڳيون. هن دور ۾ بئراج جي زرخيز زمين فوجي آفيسرن ۽ اعليٰ بيوروڪريٽن کي الاٽ ڪئي وئي، جنهن سان سنڌي هارين جا حق متاثر ٿيا. سرڪاري ملازمتن ۾ سنڌين کي مناسب حصو نه مليو، جنهن سبب وڌندڙ وچولي طبقي ۾ مايوسي پيدا ٿي. انهن تجربن کان پوءِ سنڌين محسوس ڪيو ته نه “باب الاسلام” واري حيثيت ۽ نه آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سندن ڪردار، انهن کي سندن حق ڏيارڻ ۾ مددگار ثابت ٿيا. ان احساس سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو رخ بدلائي ڇڏيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌي قومپرستي تاريخ جي تجزيي جو مرڪزي نقطو بڻجي وئي. ماضيءَ کي حال جي روشنيءَ ۾ پرکيو ويو، خاص طور پرڏيهي حملن جي اثرن کي هن انداز سان ڏٺو ويو ته سنڌ بار بار پرڏيهي غلبي سبب ڪيئن متاثر ٿي. پرڏيهي غلبي جي موضوع سنڌ جي اهڙي تصوير ٺاهي، جنهن ۾ سنڌ کي مظلوم ۽ استحصال جو شڪار علائقو طور پيش ڪيو ويو. ساڳئي وقت تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جي ڪردار کي نمايان ڪيو ويو، ته جيئن نئين نسل لاءِ ڪردار جا نمونا پيدا ڪيا وڃن.<ref name="MubarakAli1994p45">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=سنڌ خاموشي ڪي آواز |location=لاهور |year=1994 |page=45 }}</ref> == سيڪيولر قومپرست تعبير ۽ قديم سنڌ == سنڌي قومپرستيءَ هيٺ ٺهيل نئين تاريخ نويسي مذهبي نه پر سيڪيولر هئي. سنڌي ثقافت ۽ تهذيب جون پاڙون قديم ماضيءَ ۾ ڳوليون ويون ۽ دعويٰ ڪئي وئي ته سنڌ جي تهذيبي حيثيت بابلي، آشوري ۽ مصري تهذيبن جي برابر آهي. سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب سنڌين لاءِ فخر جو ذريعو بڻجي، ۽ موهن جو دڙو سنڌ جي قديم ماضيءَ جي علامت طور اڀريو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == جي. ايم. سيد جي تاريخي تعبير == جي. ايم. سيد سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ اهم نوان رجحان متعارف ڪرايا. هن عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ لاءِ برڪت نه، پر هڪ جارحيت قرار ڏنو. سندس خيال ۾ محمد بن قاسم به ٻين حمله آورن وانگر هڪ جارح هو، جنهن سنڌ جا وسيلا لٽيا. هن دليل لاءِ ساڳيو منطق استعمال ڪيو، جيڪو سليمان ندوي ترڪ حمله آورن بابت ڏنو هو. جي. ايم. سيد موجب اٺين صديءَ تائين اموي دور ۾ عرب حاڪمن جو اصل اسلامي روح ختم ٿي چڪو هو ۽ اهي دنياوي ۽ سامراجي طاقت بڻجي چڪا هئا؛ تنهنڪري سنڌ جي عرب فتح اسلام نه پر عرب سلطنت جي توسيع هئي.<ref name="ArisarGMSayyidp56">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=56 }}</ref> هن تعبير محمد بن قاسم کي هيرو مان جارح ۾ تبديل ڪيو ۽ راجا ڏاهر کي مادر وطن جو محافظ بڻايو، جنهن حمله آورن سان ٺاهه ڪرڻ بدران وڙهندي جان قربان ڪئي. جي. ايم. سيد چچ نامو ۽ جنت السنڌ جهڙن تاريخي ماخذن تي به تنقيد ڪئي، ڇاڪاڻ ته سندس خيال ۾ اهي حمله آورن جي واکاڻ ڪن ٿا ۽ پڙهندڙن کي حقيقي تاريخي شعور کان محروم ڪن ٿا.<ref name="ArisarGMSayyidp55">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=55 }}</ref> جي. ايم. سيد جي نظر ۾ سنڌ تي حملو ڪندڙ سڀ پرڏيهي فاتح هڪ ئي زمري ۾ اچن ٿا، ڀلي انهن جو مذهب ڪهڙو به هجي. انهن ۾ ايران جو دارا، عربن جو محمد بن قاسم، غزنيءَ جو محمود، دهليءَ جو علاؤالدين، قنڌار جو شاهه بيگ ارغون، مغلن جو خان خانان ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو چارلس نيپيئر شامل ڪيا ويا. انهن سڀني کي سنڌ جا غاصب ۽ تباهه ڪندڙ قرار ڏنو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidp58">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=58 }}</ref> == غدارن ۽ سورمن جو تصور == 1956ع کان پوءِ سياسي صورتحال سنڌ جي تاريخ کي “غدارن” ۽ “سورمن” جي انداز ۾ لکڻ طرف وٺي وئي. جيڪي ماڻهو ذاتي مفادن لاءِ سنڌ کي وڪڻندڙ سمجهيا ويا، انهن کي غدار چيو ويو، جڏهن ته جيڪي مادر وطن لاءِ قرباني ڏيندڙ سمجهيا ويا، انهن کي سورمو قرار ڏنو ويو. سنڌ جي دفاع ڪندڙن ۾ راجا ڏاهر، دودو سومرو، دريا خان، مخدوم بلاول، شاهه عنايت ۽ هوش محمد کي شامل ڪيو ويو. غدارن ۾ قاضي قاضن، نائومل ۽ مير علي مراد جا نالا کنيا ويا. هن تاريخ نويسيءَ جو پيغام اهو هو ته ڪيچ مڪران، ٺٽي، مياڻي ۽ دٻي ۾ وڙهيل سنڌ جي آزاديءَ جون جنگيون اڃا ختم نه ٿيون آهن، پر اها جنگ هر شهر ۽ ڳوٺ ۾ جاري آهي.<ref name="ArisarGMSayyidp63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=63 }}</ref> == مغل دور، تاريخ مظھر شاهجهاني ۽ پرڏيهي غلبو == سنڌ تي مغل دور جي پرڏيهي قبضي جا اثر بيان ڪرڻ لاءِ سنڌي ادبي بورڊ 1962ع ۾ يوسف ميرڪ جي اصل ماخذ ''تاريخ مظھر شاهجهاني'' شايع ڪئي. ان جو مقدمو پير حسام الدين راشدي لکيو. هن مقدمي ۾ خاص طور اهي واقعا چونڊيا ويا، جن ۾ ظلم ۽ استحصال جي تصوير ملي ٿي ۽ جيڪي سنڌ جي ان وقت جي سياسي حالت سان لاڳاپيل لڳندا هئا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962p21">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |page=21 }}</ref> پير حسام الدين راشدي، يوسف ميرڪ جي حوالي سان، سيوهڻ جي گورنر جي ظلم، ماڻهن کي ڪوڙا هڻڻ ۽ اذيت ڏيڻ جا واقعا بيان ڪيا. مغل عملدارن طرفان ماڻهن جي ملڪيت ضبط ڪرڻ، سندن وسيلن ۽ دولت کان محروم ڪرڻ، ڦورن ۽ ڌاڙيلن جي سرپرستي ڪرڻ ۽ ڳرا محصول لاڳو ڪرڻ جهڙا عمل بيان ڪيا ويا. نتيجي طور سيوهڻ جو علائقو برباد ٿيو، ڳوٺ ۽ شهر ويران ٿيا، ۽ ماڻهو پنهنجا گهر ڇڏي پري علائقن ۾ پناهه وٺڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962pp30-31">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |pages=30–31 }}</ref> == عثمان ڏيپلائي ۽ مزاحمتي ادب == پرڏيهي قبضي خلاف مزاحمت جو اظهار ادبي صورت ۾ به ٿيو. عثمان ڏيپلائي 1962ع ۾ پنهنجو تاريخي ناول ''سانگهڙ'' شايع ڪيو، جنهن جو موضوع انگريزن خلاف حرن جي جدوجهد هو. هن ناول سنڌ جي نئين نسل تائين اهو پيغام پهچايو ته سياسي غلبي ۽ حقن جي جدوجهد خلاف ڪيئن وڙهجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == سنڌ جي ثقافتي علامتون ۽ قوميت == سنڌ جي ماضيءَ جي عظمت بيان ڪرڻ کي به اهم سمجهيو ويو، ته جيئن سنڌين ۾ فخر جو احساس پيدا ٿئي. انهن علامتن ۾ موهن جو دڙو، ڄام نندي جو مقبرو، رني ڪوٽ، عمرڪوٽ جا قلعا، حيدرآباد جا بادگير، اجرڪ، رلي، ڪاشيءَ جو ڪم ۽ هالا جو فرنيچر شامل هئا. ادبي شخصيتن ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي، سچل سرمست ۽ سامي کي سنڌي ٻوليءَ کي شاهوڪار ڪندڙ ۽ سنڌي قومي شعور پيدا ڪندڙ شخصيتن طور پيش ڪيو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidpp62-63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |pages=62–63 }}</ref> سنڌي قومپرستيءَ جو بنياد مذهب بدران ٻولي ۽ علائقي تي رکيو ويو. هن خيال موجب جيڪي ماڻهو سنڌ ۾ رهن ٿا ۽ سنڌي ٻولي ڳالهائين ٿا، اهي سنڌي آهن. ٻن قومن واري نظريي کي رد ڪندي قوميت جو تصور سيڪيولر بنيادن تي قائم ڪيو ويو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == قومپرست تاريخ نويسيءَ تي تنقيد == قومپرست فريم ورڪ ۾ تاريخ لکڻ بابت تنقيد پڻ ڪئي وئي آهي. ڊاڪٽر مبارڪ علي موجب اهڙي تاريخ نويسيءَ ۾ ڪڏهن ڪڏهن حقيقتن کي مسخ ڪري يا چونڊي استعمال ڪيو ويو، ته جيئن اهي قومي بيانئي سان ٺهڪي اچن. تاريخي طريقيڪار کي مڪمل طور لاڳو ڪرڻ بدران جذباتي ۽ مبالغو آميز بيان اختيار ڪيو ويو. ان تاريخ نويسيءَ جو وڏو مقصد سياسي استعمال بڻجي ويو، جنهن سبب سنڌ جي تاريخ نويسي هڪ مرحلي تي بيهي رهي ۽ نون علمي موضوعن ڏانهن گهربل اڳڀرائي نه ڪري سگهي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == اڻلکيل ۽ نظرانداز ٿيل موضوع == سنڌ جي تاريخ اڃا مڪمل نه سمجهي وڃي ٿي. ڪيترائي موضوع اڃا وڌيڪ تحقيق گهرن ٿا، جهڙوڪ زرعي ڍانچي ۾ تبديليون، نون ٽيڪنالاجيڪل طريقن جو تعارف، هارين جو ڪردار، هاري بغاوتن جو وجود يا عدم وجود، سنڌ جا پاڙيسري ملڪن سان لاڳاپا، ثقافتي ۽ واپاري رابطا، اميلن ۽ ڀائيبندن جو سماجي ڪردار، ۽ سنڌ ۾ مذهب جو ڪردار، خاص طور نانڪ پنٿين ۽ سکن جي حوالي سان. ڪلاڊ مارڪووٽس جي ڪتاب ''The Global World of the Indian Merchants (1750–1967)'' ۾ شڪارپوري ۽ حيدرآبادي واپارين جي عالمي تجارتي سرگرمين کي بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو سنڌ جي مؤرخن وٽ اڳ ۾ گهڻو نظرانداز ٿيل موضوع رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == نتيجو == سنڌ جي تاريخ نويسي قومي تاريخ، علائقائي سڃاڻپ، اسلامي بيانئي، آزاديءَ جي تحريڪ، ون يونٽ، سنڌي قومپرستي ۽ سيڪيولر ثقافتي تعبيرن جي وچ ۾ تبديل ٿيندي رهي آهي. ان تاريخ نويسيءَ سنڌ جي جدا تاريخي حيثيت، ثقافتي ورثي ۽ سياسي جدوجهد کي نمايان ڪيو، پر ساڳئي وقت ان تي اهو اعتراض به ڪيو ويو ته اها ڪڏهن ڪڏهن تنگ قومپرستي ۽ سياسي مقصدن تائين محدود ٿي وئي. سنڌ جي تاريخ کي وڌيڪ جامع ۽ علمي انداز ۾ لکڻ لاءِ ضروري آهي ته اها صرف سياست جي خدمت نه ڪري، پر اهڙو وسيع تاريخي شعور پيدا ڪري، جيڪو ماڻهن کي ماضي ۽ حال ٻنهي کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> itqvvklvb6eox4u6tng7lmslc270fid 390478 390476 2026-07-02T07:57:08Z Ibne maryam 17680 390478 wikitext text/x-wiki '''سنڌ جي تاريخ نويسي''' ('''Historiography of Sindh''') سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسيءَ جي لاڳاپي سان لاڳاپيل هڪ اهم موضوع آهي. قومي تاريخ عام طور تي تاريخي حقيقتن کي قوم ۽ ان جي مرڪز جي چوڌاري بيان ڪري ٿي، جڏهن ته علائقا اڪثر ڪناري تي رهجي وڃن ٿا ۽ انهن کي مڪمل يا تفصيلي تاريخي بيان نٿو ملي. ان جي ابتڙ، علائقائي تاريخون پنهنجي مخصوص علائقي، ثقافتي روايتن، ٻولي ۽ سڃاڻپ تي زور ڏين ٿيون، ته جيئن اهي قومي تاريخ ۾ پنهنجي جدا حيثيت قائم ڪري سگهن.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=Essays On The History of Sindh |publisher=فڪشن هائوس |location=لاهور |year=2005 |pages=17–27 }}</ref> {{Short description|none}} هندستان جي تاريخ نويسي (Historiography of India) مان مراد تنقيدي طريقن ۽ تشريحن جي ذريعي انهن مطالعي جو آهي جيڪي عالمن هندستان جي تاريخ کي ترقي ڏيڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن. تازن ڏهاڪن ۾ تاريخ نويسي جا چار مکيه اسڪول رهيا آهن ته مورخ هندستان جو مطالعو ڪيئن ڪندا آهن: ڪيمبرج، قومپرست، مارڪسسٽ، ۽ سبالٽرن. ڪڏهن عام "مشرقي" طريقو، هڪ حساس، ناقابل فهم، ۽ مڪمل طور تي روحاني هندستان جي تصوير سان، سنجيده اسڪالرشپ ۾ ختم ٿي چڪو آهي.<ref name="Prakash 383–408">{{cite journal | last = Prakash | first = Gyan | author-link = Gyan Prakash | date = April 1990 | title = Writing Post-Orientalist Histories of the Third World: Perspectives from Indian Historiography | journal = Comparative Studies in Society and History | volume = 32 | issue = 2 | pages = 383–408 | doi=10.1017/s0010417500016534 | jstor = 178920| s2cid = 144435305 }}</ref> == تاريخ جا ماخذ == === پرڏيهي ذريعا === هندستاني تاريخ جا معروف پرڏيهي احوال هيٺين ذريعن مان مليا آهن: <ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref><ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> * [[ميگئسٿنيز|ميگاسٿينس]] پاران "انڊيڪا"<ref>Allan Dahlaquist (1996). Megasthenes and Indian Religion: A Study in Motives and Types. Motilal Banarsidass. {{ISBN|978-81-208-1323-6}}.</ref> * [[فاھيان|فاهيان]] طرفان ٻڌمت جي بادشاهن جو هڪ رڪارڊ (فوگو جي 佛國記)<ref name="columbia">{{cite web|url=http://afe.easia.columbia.edu/special/travel_records.pdf|title=The Travel Records of Chinese Pilgrims Faxian, Xuanzang, and Yijing|publisher=[[Columbia University]]}}</ref> * [[البيروني]] پاران "ڪتاب الهند"<ref>{{citation|title=Kitab al-Bīrūnī fī Taḥqīq mā li-al-Hind|publisher=Osmania Oriental Publication Bureau |place=Hyderabad |year=1958}}</ref> <ref>{{citation| editor1-last=Kegan |editor1-first=Paul |publisher=Trench, Truebner |title=Alberuni's India |translator-last=Sachau |translator-first=E.C. |place=London |volume=2 |year=1910}}</ref> * [[ابن بطوطا|ابن بطوطه]] پاران "تحفة النور في غريب الامر و عجائب الاسفار<ref name="9–10 Vol. 1">{{harvnb|Dunn|2005|pp=310–11}}; {{harvnb|Defrémery|Sanguinetti|1853|pp=[https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ&pg=PA9 9–10 Vol. 1]}}</ref> * زوانگ زانگ پاران مغربي علائقن تي عظيم تانگ رڪارڊ<ref>Deeg, Max (2007). [https://web.archive.org/web/20140418141001/http://kanji.zinbun.kyoto-u.ac.jp/~wittern/data/nw-fs/fs-deeg.pdf „Has Xuanzang really been in Mathurā? : Interpretatio Sinica or Interpretatio Occidentalia&nbsp;— How to Critically Read the Records of the Chinese Pilgrim.“] – In: 東アジアの宗教と文化 : 西脇常記教授退休記念論集 = Essays on East Asian religion and culture: Festschrift in honor of Nishiwaki Tsuneki on the occasion of his 65th birthday / クリスティアン・ウィッテルン, 石立善編集 = ed. by Christian Wittern und Shi Lishan. – 京都 [Kyōto] : 西脇常記教授退休記念論集編集委員會; 京都大学人文科學研究所; Christian Wittern, 2007, pp. 35 – 73. See p. 35</ref> * تشريح هندستان، جوزف ٽيفنٿلر طرفان === ڏيهي ذريعا === مقامي تاريخي متن جا مثال شامل آهن:<ref name=":0">{{Cite journal |last=Joshi |first=P. M. |date=1965 |editor-last=Pathak |editor-first=Vishwambhar Sharan |editor2-last=Saran |editor2-first=P. |editor3-last=Kunte |editor3-first=B. G. |editor4-last=Shyam |editor4-first=Radhey |editor5-last=McKew Parr |editor5-first=Charles |editor6-last=Van Linschoten |editor6-first=Jan |title=Indian Historiography |url=https://www.jstor.org/stable/42929817 |journal=Bulletin of the Deccan College Research Institute |volume=26 |issue=3/4 |pages=20–33 |jstor=42929817 |issn=0045-9801}}</ref> * ڀاناڀٽا جي "هرشاچاريتا"<ref name=":3">{{Cite book |last=Hasrat |first=B. J. |title=The Encyclopedia of Sikhism |publisher=Punjabi University |year=2004 |isbn=817380530X |editor-last=Singh |editor-first=Harbans |edition=2nd |volume=4: S–Z |location=Patiala |pages=179–181}}</ref> * ڪلهانا طرفان "راجتارنگيني"<ref name=":0" /> * سريلنڪا جي ٻڌ ڌرم جون تاريخون، جهڙوڪ ديپاواس، مهاواسا، ۽ ڪُسوانس<ref>{{Cite journal |last=von Hinüber |first=Oskar |date=2020 |title=Brill's Encyclopedia of Buddhism Online - Historiography: South Asia |url=https://doi.org/10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069 |access-date=7 April 2024 |website=Brill |doi= 10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069|quote=The first historical texts known from ancient South Asia are the Buddhist chronicles composed in Ceylon (Sri Lanka). Consequently, from a very early period, the history of Buddhism on the island is known much better than in any other part of South Asia. Besides texts on the general history of Buddhism, there are specialized chronicles on relics and so on, written in both Pali and Sinhala languages or in Southeast Asian vernaculars.|url-access=subscription }}</ref> * فرشته جي "تاريخ فرشته" (جنهن کي گلشن ابراهيمي به چيو ويندو آهي) <ref name="EB1911">{{EB1911|inline=y|wstitle=Ferishta, Mahommed Kasim|volume=10|page=274}}</ref> * ضياء الدين برني جي "تاريخ فيروز شاهي"<ref>M. Athat Ali, "Elements of Social Justice in Medieval Islamic Thought" in Saiyid Zaheer Husain Jafri, ''Recording the Progress of Indian History: Symposia Papers of the Indian History Congress, 1992–2010'', Primus Books, 2012, p. 197.</ref> * Vicāraśrenī by Merutunga {{sfn|Eggermont|1969|p=67}} * ابوالفضل جو "اڪبر نامو"<ref>[http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml Illustration from the Akbarnama: History of Akbar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090919035749/http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml |date=2009-09-19 }} [[Art Institute of Chicago]]</ref> * [[امير خسرو]] جو "تغلق نامو" * عبدالحميد لاهوري جو "پادشاهه نامو"<ref>[[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970).</ref> * محمد عوفي جي "جامع الحكايت"<ref>{{cite book |last1=Elliot|first1=Sir H. M. |first2=John |last2=Dowson |title=The History of India, as Told by Its Own Historians. The Muhammadan Period (Vol 2.)|chapter-url=https://archive.org/stream/cu31924073036729#page/n5/mode/2up|chapter=4. Jawami ul-Hikayat of Muhammad Ufi| year=1871|publisher=London : Trübner & Co.|page=155}}</ref> * چانڊ بردائي جي "ڀڳت راسو" (''[[Prithviraj Raso]])<ref>{{Cite book|author=Rima Hooja|url=https://books.google.com/books?id=qqd1RAAACAAJ|title=A HISTORY OF RAJASTHAN (PB)|date=2006|publisher=Rupa & Company|isbn=978-81-291-1501-0|pages=364–365|language=en}}</ref>'' * منهاج سراج جوزجاني جي "طبقات ناصري" 15 صدي عيسويءَ کان اڳ جي تاريخ کي رڪارڊ ڪرڻ لاءِ تمام ٿورا مشهور هندستاني متن موجود آهن. ان ڪري، هندستان جي تاريخ جو گهڻو حصو پرڏيهي مورخن جي ذريعي ملي ٿو. قديم هندستان ۾ مقامي تاريخي روايتن جا تمام گهٽ ثبوت موجود آهن. البيروني مقامي هندستاني تاريخ نگاري بابت هيٺ ڏنل ڳالهه ڪئي: "بدقسمتي سان هندو شين جي تاريخي ترتيب تي گهڻو ڌيان نه ڏيندا آهن، اهي پنهنجن بادشاهن جي تاريخي جانشيني کي بيان ڪرڻ ۾ تمام گهڻو لاپرواهي ڪندا آهن ۽ جڏهن انهن کي معلومات لاءِ دٻايو ويندو آهي ۽ نقصان ۾ هوندا آهن، اهو نه ڄاڻندا آهن ته ڇا چوڻو آهي، اهي هميشه ڪهاڻي ٻڌائڻ تي مجبور هوندا آهن. پر ان لاءِ، اسان کي پڙهندڙن کي انهن روايتن کي پهچائڻ گهرجي جيڪي اسان کي انهن مان ڪجهه ماڻهن کان مليون آهن." —البروني، ڪتاب الهند. قديم هندستان ڪڏهن به هڪ مضبوط تاريخي روايت ترقي نه ڪئي جيڪا گريڪو-رومن، چيني ۽ اسلامي تهذيبن ۾ موجود روايتن جي برابر هجي. بهرحال، اهو نتيجو نه ٿو ڪڍي سگهجي ته قديم هندستانين وٽ معروضي تاريخي لکڻ جي سمجهه جي کوٽ هئي، ڇاڪاڻ ته تاريخ نگاري سان ملندڙ جلندڙ ڪجهه ڪوششون هيون. هندستاني تاريخ جي مختلف موڙ تي، هندستان ۾ خاص خاندانن ۽ حڪمرانن جي دورن کي رڪارڊ ڪرڻ ۽ تاريخ نگاري ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. few known Indian texts recording history before 15th century C.E. exist, hence, historical evidence for much of India's history comes through foreign historians.<ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref><ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> There is very little evidence of a native historiographical tradition in ancient India.<ref name=":3" /> Al-Biruni stated the following about local Indian histriography:<ref name=":0" /> {{Blockquote|text="Unfortunately the Hindus do not pay much attention to the historical order of things, they are very careless in relating the chronological succession of their kings, and when they are pressed for information and are at a loss, not knowing what to say, they invariably take to tale-telling. But for this, we should communicate to the readers the traditions which we have received from some people among them."|author=Al-Biruni|title=Kitāb al-Hind|source=}}Ancient India never developed a strong historiographical tradition comparable to the ones that existed in the [[Greco-Roman historiography|Greco-Roman]], [[Chinese historiography|Chinese]], and [[Historiography of early Islam|Islamic]] civilizations.<ref name=":4">{{Cite book |last=Sharma |first=Tej Ram |title=Historiography: A History of Historical Writing |publisher=Concept Publishing Company |year=2005 |isbn=9788180691553 |pages=17–22 |chapter=Historical Writings in the Ancient World - Indian Historiography: Historiography in Ancient India}}</ref> However, it cannot be concluded that the ancient Indians lacked an understanding of objective historical writing, as there were some attempts akin to historiography.<ref name=":4" /> At various points in Indian history, there were efforts to record and chronicle the reigns of particular dynasties and rulers in India.<ref name=":4" /> Within the Vedic, Buddhist, Jain and other religious literature, the names of teachers are attentively recorded.<ref name=":4" /> The [[Chinese Buddhist]] [[Buddhist pilgrimage|pilgrim]] [[Xuanzang]] mentioned that in every province of India, there would be officials who would be responsible for documenting in-writing "good and evil events, calamities, and fortunate occurrences".<ref name=":4" /> Since the era of the [[Gupta Empire|Gupta]] ruler [[Samudragupta]], ancient Indian rulers would have a renowned poet record their reigns and victories onto stone in the form of inscription.<ref name=":4" /> [[Romila Thapar]] instead states that it should be taken into account what the ancient Indians found relevant and why when evaluating any dearth of historiographical tradition.<ref name=":4" /> [[A. K. Warder]] opined that the regional historiographies of India must be considered, with historical writing in India becoming regionalized by the mediaeval-period from the 7th century onwards.<ref name=":4" /> There are historical works authored by the Chalukya, Rashtrakuta, Pala dynastical historiographies and also regional historiographical traditions in Kashmir, Sindhu, Gurjara, Jejakabhukti, Kamarupa, Kerala, Hoyasala, Andhra, Kalinga, and Maharashtra.<ref name=":4" /> In modern-times, some attempts have been made to extract historiographical elements from Vedic literature and epic poetry, such as the ''[[Mahabharata]]'' or ''[[Ramayana]]''.<ref name=":3" /><ref name=":4" /> However, religious, mythical, and allegorical legends are too intermixed with Indic religious thought and philosophy that discerning and extracting any semblance of historiography from them is a difficult task.<ref name=":3" /> The ''[[Puranas]]'' mostly entail mythological elements with a facade of historicity.<ref name=":3" /> The corpuses of Pali and Prakrit literature of the era are mostly religious in nature.<ref name=":3" /> Thus, a historiographical tradition was not popular in India, barring a few examples.<ref name=":3" /> A true tradition of historiography was introduced to India after the Arabs captured Sindh, where they introduced history-writing and recording proper chronology.<ref name=":3" /> These Arab historiographers were later surmounted by historiographers who wrote in Persian, many of whom were sponsored by the ruling sultans of India.<ref name=":3" /> == مکيه اسڪول == === Orientalist approach === The Orientalist approach was influenced both by [[Imperialism|imperialist]] attitudes and interests, and also fascination for the "exotic" East for Mediterranean and European writers and thinkers, captured in images by artists, that is embodied in a repeatedly-surfacing theme in the [[history of ideas]] in the West, called "[[Orientalism]]". In [[art history]], [[literature]], and [[cultural studies]], Orientalism is the imitation or depiction of aspects in the [[Eastern world]]. These depictions are usually done by writers, designers, and artists from the [[Western world]]. The term ''Orientalism'' has come to acquire negative connotations in some quarters and is interpreted to refer to the study of the East by Westerners shaped by the attitudes of the era of European [[imperialism]] in the 18th and 19th centuries. When used in this sense, it often implies prejudiced, outsider-caricatured interpretations of Eastern cultures and peoples. This viewpoint was most famously articulated and propagated by [[Edward Said]] in ''[[Orientalism (book)|Orientalism]]'' (1978), a critical history of this scholarly tradition.<ref>{{cite book|last=Clarke|first=J.J.|title=Oriental enlightenment the encounter between Asian and Western thought|url=https://archive.org/details/orientalenlighte00clar|url-access=limited|year=1997|publisher=Routledge|pages=[https://archive.org/details/orientalenlighte00clar/page/n16 8]}}</ref> ==== History ==== Though there has been study of India from a western perspective since ancient times, the orientalist school gained prominence in the aftermath of the [[Age of Discovery]]. In the 18th and 19th centuries, the term [[Oriental studies|Orientalist]] identified a scholar who specialized in the languages and literatures of the [[Eastern world]]. Among such scholars were officials of the [[East India Company]], who said that the [[Arab culture]], the [[culture of India|Indian culture]], and the [[Islamic culture]]s should be studied as equal to the [[Culture of Europe|cultures of Europe]].<ref>{{cite book |last = Macfie |first = A. L.|year = 2002 |title = Orientalism |publisher = Longman| location = London|url=https://books.google.com/books?id=0FrJAwAAQBAJ |isbn = 978-0582423862|ref = none| page = Ch One}}</ref> Among such scholars is the philologist [[William Jones (philologist)|William Jones]], whose studies of [[Indo-European languages]] established modern [[philology]]. [[Company rule in India]] favored Orientalism as a technique for developing and maintaining positive relations with the Indians—until the 1820s, when the influence of "anglicists" such as [[Thomas Babington Macaulay]] and [[John Stuart Mill]] led to the promotion of a Western-style education.<ref>Holloway (2006), pp. 1–2. "The Orientalism espoused by Warren Hastings, William Jones and the early East India Company sought to maintain British domination over the Indian subcontinent through patronage of Hindu and Muslim languages and institutions, rather than through their eclipse by English speech and aggressive European acculturation."</ref> With a great increase in knowledge of Asia among Western specialists, increasing political and economic involvement in the region, and in particular the realization of the existence of [[Indo-European languages|close relations between Indian and European languages]], by [[William Jones (philologist)|William Jones]], there emerged more complex intellectual connections between the early history of Eastern and Western cultures. Some of these developments occurred in the context of Franco–British rivalry for control of India. Liberal economists, such as [[James Mill]], denigrated Eastern civilizations as static and corrupt. [[Karl Marx]] characterized the [[Asiatic mode of production]] as unchanging, because of the economic narrowness of village economies and the State's role in production. "[[Oriental despotism]]" was generally regarded in Europe as a major factor in the relative failure of [[progress (history)|progress]] of Eastern societies. In the course of the century Western archaeology spread across the Middle East and Asia. New national museums provided a setting for important archaeological finds, most of which were in this period bought back to Europe. The first serious European studies of [[Buddhism]] and [[Hinduism]] were by the scholars [[Eugene Burnouf]] and [[Max Müller]]. In that time, the academic [[Islamic studies by author (non-Muslim or academic)|study of Islam]] also developed, and, by the mid-19th century, Oriental Studies was a well-established academic discipline in most European countries, especially those with imperial interests in the region. Yet, while scholastic study expanded, so did [[Racism|racist]] attitudes and stereotypes of Asian peoples and cultures. Scholarship often was intertwined with prejudicial racist and religious presumptions,<ref>J. Go, "'Racism' and Colonialism: Meanings of Difference and Ruling Practice in America's Pacific Empire" in ''Qualitative Sociology'' '''27'''.1 (March 2004).</ref> to which the new [[biology|biological sciences]] tended to contribute until the end of the [[World War II|Second World War]]. ==== Criticism and Decline ==== In his book [[Orientalism (book)|Orientalism]] (1978), [[cultural critic]] Edward Said redefines the term ''Orientalism'' to describe a pervasive Western tradition—academic and artistic—of prejudiced outsider-interpretations of the [[Eastern world]], which was shaped by the cultural attitudes of European [[imperialism]] in the 18th and 19th centuries.<ref>Tromans, 24</ref> Since its publication, most academic discourse began to use the term "Orientalism" to refer to a general patronizing Western attitude towards Middle Eastern, Asian, and [[North Africa]]n societies. In Said's analysis, the West [[Essentialism|essentializes]] these societies as static and undeveloped—thereby fabricating a view of Oriental culture that can be studied, depicted, and reproduced in the service of [[Imperialism|imperial power]]. Implicit in this fabrication, writes Said, is the idea that Western society is developed, rational, flexible, and superior.<ref>Mahmood Mamdani, ''Good Muslim, Bad Muslim: America, the Cold War, and the Roots of Terrorism'', New York: Pantheon, 2004; {{ISBN|0-375-42285-4}}; p. 32.</ref> Furthermore, Said said that "The idea of representation is a theatrical one: the Orient is the stage on which the whole East is confined",<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/63/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=63 |language=English}}</ref> and that the subject of learned Orientalists "is not so much the East itself as the East made known, and therefore less fearsome, to the Western reading public".<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/60/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=60 |language=English}}</ref> The thesis of Edward Said's Orientalism develops Marxist philosopher [[Antonio Gramsci]]'s theory of [[cultural hegemony]], and [[Michel Foucault]]'s theorisation of [[discourse]] (the [[knowledge]]-[[Power (social and political)|power]] relation) to criticise the scholarly tradition of Oriental studies. In the academy, the book ''Orientalism'' (1978) became a foundational text of [[Postcolonialism|post-colonial cultural studies]].<ref>Xypolia, Ilia (2011). "Orientations and Orientalism: The Governor Sir Ronald Storrs". Journal of IslamicJerusalem Studies. 11: 25–43.</ref> The once common "Orientalist" approach, with its image of a sensuous, inscrutable, and wholly spiritual India, has died out in serious scholarship.<ref name="Prakash 383–408" /> === Cambridge School === The Cambridge School of historiography was a [[school of thought]] which approached the study of the [[British Empire]] from the imperialist point of view. It emerged especially at the [[University of Cambridge]] in the 1960s. [[John Andrew Gallagher]] (1919–80) was especially influential, particularly in his article with [[Ronald Robinson]] on "[[The Imperialism of Free Trade]]". It was led by Anil Seal,<ref>Anil Seal'', The Emergence of Indian Nationalism: Competition and Collaboration in the Later Nineteenth Century'' (1971)</ref> Gordon Johnson,<ref>Gordon Johnson, ''Provincial Politics and Indian Nationalism: Bombay and the Indian National Congress 1880–1915'' (2005)</ref> Richard Gordon, and David A. Washbrook.<ref>Rosalind O'Hanlon and David Washbrook, eds. ''Religious Cultures in Early Modern India: New Perspectives'' (2011)</ref> It downplayed ideology.<ref>Aravind Ganachari, "Studies in Indian Historiography: 'The Cambridge School'", ''Indica'', March 2010, 47#1, pp 70–93</ref> ==== Criticism ==== This school of historiography is criticised for western bias or [[Eurocentrism]].<ref name="google7">{{cite book|title=Eurocentrism: a marxian critical realist critique|author=Hostettler, N.|date=2013|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-135-18131-4|url=https://books.google.com/books?id=2XjozzN0ppEC&pg=PA33|page=33|access-date=6 January 2017}}</ref> Critics have attacked various ideas of the School.<ref>See [[Christopher Platt|D.C.M. Platt]], "The Imperialism of Free Trade: Some Reservations," ''Economic History Review,'' 21#2 (Aug., 1968), pp. 296-306</ref> In ''The New Imperial Histories Reader,'' Stephen Howe has assembled articles by critics who take aim especially at [[P. J. Marshall]], [[David Kenneth Fieldhouse|D. K. Fieldhouse]], Robinson and Gallagher, and [[Peter Cain (historian)|Peter Cain]] and [[A. G. Hopkins]].<ref>Stephen Howe, ed. ''New Imperial Histories Reader'' (Routledge, 2009)</ref> [[Howard Spodek]], for example, praises the school's regional and pluralist perspectives but criticizes their reliance on British (rather than Indian) documentation, sloppy use of [[social science]] models, downplaying of ideology, and their excessive emphasis on Indian self-seeking and the importance of British imperial initiatives in achieving modernization. He recommends a deeper appreciation of Indian initiatives, and more attention to the emerging importance of public life in many areas of society rather than just a concentration on politics.<ref>Howard Spodek, "Pluralist Politics in British India: The Cambridge Cluster of Historians of Modern India," ''American Historical Review,'' (June 1979) 84#3 pp 688-707</ref> === Nationalist School === The Nationalist school originated among Indian historians in the late 19th and early 20th centuries who were influenced by [[Indian independence movement|Indian nationalism]]. They emphasized achievements in Indian history, while downplaying negative aspects, which led to various contradictions. Nationalist historians universally praised Hindu rule of India, with Hindu culture being prized above all else.<ref name=":0a">{{cite book|last=Thapar|first=Romila|title=History of Early India: From the Origins to AD 1300|publisher=University of California Press|year=2004|isbn=978-0-520-24225-8|pages=16–17}}</ref> In modern history, they focused on Congress, Gandhi, Nehru and high level politics. It highlighted the Mutiny of 1857 as a war of liberation, and Gandhi's 'Quit India' begun in 1942, as defining historical events. This school of historiography has received criticism for [[Elitism]].<ref>{{cite web|url=http://pages.ucsd.edu/~rfrank/class_web/ES-200C/Articles/Guha.pdf|title=Ranjit Guha, "On Some Aspects of Historiography of Colonial India"}}</ref> Historians in this school included [[Rajendralal Mitra]], [[R. G. Bhandarkar]], [[Romesh Chunder Dutt]], [[Anant Sadashiv Altekar]], [[K. P. Jayaswal]], [[Hem Chandra Raychaudhuri]], [[Radha Kumud Mukherjee]], [[R. C. Majumdar]], and [[K. A. Nilakanta Sastri]] ,.<ref name=":0a" /> === Marxist School === In India, Marxist Historiography takes the form of Marxian historiography where Marxian techniques of analysis are used but Marxist political intentions and prescriptions are discarded. The Marxian historiography of India uses the method of [[historical materialism]] and has focused on studies of economic development, land ownership, and [[class conflict]] in precolonial India and [[deindustrialisation|deindustrialization]] during the colonial period.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993">Bagchi, Amiya Kumar (January 1993). "Writing Indian History in the Marxist Mode in a Post-Soviet World". Indian Historical Review. 20 (1/2): 229–244.</ref> [[Bhupendranath Datta|B. N. Datta]], and [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] are considered the founding fathers of Marxist historiography in India. D. D. Kosambi was apologetic of the revolution of [[Mao]] and thought of Indian Prime Minister [[Jawaharlal Nehru]]'s policies as pro-capitalist. Kosambi, a polymath, viewed Indian History from a Marxist viewpoint. The other Indian scholars of Marxian historiography are [[Ram Sharan Sharma|R. S. Sharma]], [[Irfan Habib]], [[D. N. Jha]], and [[K. N. Panikkar]].<ref>Bottomore, T. B. 1983. ''A Dictionary of Marxist thought''. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press.</ref> Other historians such as [[Satish Chandra (historian)|Satish Chandra]], [[Romila Thapar]], [[Bipan Chandra]], [[Arjun Dev (historian)|Arjun Dev]], and [[Dineshchandra Sircar]], are sometimes referred to as "influenced by the Marxian approach to history."<ref>Guichard, Sylvie (2010), The Construction of History and Nationalism in India, Routledge, p. 87, ISBN 978-1136949319</ref> One debate in Indian history that relates to a [[historical materialist]] schema is on the nature of [[feudalism]] in India. [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] in the 1960s outlined the idea of "feudalism from below" and "feudalism from above". Element of his feudalism thesis was rejected by R.S. Sharma in his monograph [[Indian Feudalism]] (2005) and various other books,<ref>Purohit, Vinayak. 1988. Arts of transitional India twentieth century. Bombay: Popular Prakashan.</ref><ref>R S Sharma, Indian Feudalism (book), 2005</ref><ref>R S Sharma, Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation, Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177-85</ref><ref>R S Sharma, India's Ancient Past, Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India, Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> However R. S. Sharma also largely agrees with Kosambi in his various other books.<ref>R S Sharma, ''[[Indian Feudalism (book)]], 2005''</ref><ref>R S Sharma, ''Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation'', Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177–85</ref><ref>R S Sharma, ''India's Ancient Past'', Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, ''The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India'', Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> Most Indian Marxian historians argue that the economic origins of communalism are feudal remnants and the economic insecurities caused by slow development in India.<ref>{{cite book|title=Dalit women in India: issues and perspective|page=138|first=Prahlad|last=Jogdand|year=1995}}</ref> Even non-academic and laymen contributions to Marxist Historiography exist in India. The book "Coffee Housinte Katha" (The Story of Coffee House), written in [[Malayalam]], a regional language of India, spoken in the state of [[Kerala]], by one of the leaders of the Indian Coffee House Movement, [[Nadakkal Parameswaran Pillai]], is an example of this. Politicians like [[Shripad Amrit Dange]] have also contributed to Marxian historiography. ==== Criticism ==== The Marxian school of Indian historiography is accused of being too ideologically influenced.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993" /> Though influenced by Marxist theory [[B. R. Ambedkar]] criticized Marxists, as he deemed them to be unaware or ignorant of the specifics of caste issues.<ref>Padovani, Florence. Development-Induced Displacement in India and China: A Comparative Look at the Burdens of Growth. Rowman & Littlefield. Bhimrao Ambedkar himself, who criticized Indian Marxists</ref><ref>Jadhav, Narendra (1991). "Neglected Economic Thought of Babasaheb Ambedkar". Economic and Political Weekly. 26 (15): 980–982. ISSN 0012-9976. JSTOR 4397927.</ref> Also though most criticisms of Marxian historiography is levied by people who are not historians, some historians have debated Marxian historians and critically examined their analysis of the [[history of India]]. Many have alleged that Marxian historians used [[Historical negationism|negationism]] to whitewash some of the atrocities committed by [[Islamic rulers in the Indian subcontinent|Muslim rulers]] in the Indian Subcontinent.<ref>{{cite book|title=The Legacy of Muslim Rule in India|quote=Marxists who always try to cover up the black spots of Muslim rule with thick coats of whitewash|first=Kishori Saran|last=Lal|publisher=Aditya Prakashan|page=67}}</ref><ref>{{cite book|title=Indian Politics, Then and Now: Essays in Historical Perspective|first=K|last=Seshadri|publisher=Pragatee Prakashan|page=5|quote=certain attempts made by some ultra-Marxist historians to justify and even whitewash tyrannical emperors of the medieval India}}</ref><ref>{{cite book|title=Studies in World Affairs, Volume 1|first=KR|last=Gupta|year=2006|publisher=Atlantic Publisher|page=249|isbn=9788126904952|url=https://books.google.com/books?id=Hw9uf7sRKtIC&pg=PA249}}</ref><ref>{{cite book|title=Al-Hind the Making of the Indo-Islamic World: The Slave Kings and the Islamic Conquest : 11th–13th Centuries|year=1991|url=https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink|url-access=limited|last=Wink|first=André|publisher=Brill|page=[https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink/page/n160 309]|quote="apologists for Islam, as well as some Marxist scholars in India have sometimes attempted to reduce Islamic iconoclasm.."}}</ref> Since the late 1990s, [[Hindu nationalism|Hindu nationalist]] scholars especially have theorized that the Marxian tradition in India neglected what they believe to be the country's 'illustrious past' based on Vedic-[[puranic chronology]] and other [[Pseudohistory|pseudo-historical]] [[Historical revisionism|revisionist]] narratives of history, the historians are held responsible for aiding or defending [[Islam in India|Muslims]], who figure in Hindu nationalist discourse as the enemy.<ref>Jha, D.N. (1996). Society and Ideology in India: Essays in Honour of Prof. R.S. Sharma. New Delhi, India: Munshiram Manoharlal Publishers Pvt. Ltd. ISBN 978-8121506397.</ref><ref>Historian: Prof Irfan Habib outlookindia.com. Magazine | 23 April 2007. Retrieved 15 January 2013</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=u0RZBwAAQBAJ&pg=PA98|title=The Construction of History and Nationalism in India: Textbooks, Controversies and Politics|last=Guichard|first=Sylvie|year=2010|publisher=Routledge |isbn=9781136949319}}</ref> An example of such a view is [[Arun Shourie]]'s ''[[Eminent Historians]]'' (1998)<ref>Bryant, E. E. (2014). ''Quest for the Origins of Vedic Culture: The Indo-Aryan Migration Debate''. Cary, US: Oxford University Press {{ISBN|978-0195169478}}</ref> and ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks'' (2000), by [[Meenakshi Jain]].<ref name="Times14July">{{cite news |title=From having legs hacked off to getting Rajya Sabha foothold: A Master's journey of grit |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |access-date=14 July 2025 |work=The Times of India |date=14 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250714044603/https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |archive-date=14 July 2025}}</ref><ref name="v282">{{cite web | title=Why Meenakshi Jain Has Been Nominated To Rajya Sabha | website=[[News18]] | date=15 July 2025 | url=https://www.news18.com/opinion/opinion-why-meenakshi-jain-has-been-nominated-to-rajya-sabha-9442669.html | access-date=18 July 2025}}</ref> === Subaltern School === The "subaltern school", was begun in the 1980s by [[Ranajit Guha]] and [[Gyan Prakash]].<ref>{{cite journal |last=Prakash |first=Gyan |date=December 1994 |title=Subaltern studies as postcolonial criticism |journal=American Historical Review |volume=99 |issue=5 |pages=1475–1500 |doi=10.2307/2168385|jstor=2168385 }}</ref> It focuses attention away from the elites and politicians to "history from below", looking at the peasants using folklore, poetry, riddles, proverbs, songs, oral history and methods inspired by anthropology. It focuses on the colonial era before 1947 and typically emphasises caste and downplays class, to the annoyance of the Marxist school.<ref>{{cite journal |last=Roosa |first=John |date=2006 |title=When the Subaltern Took the Postcolonial Turn |journal=Journal of the Canadian Historical Association |volume=17 |issue=2 |pages=130–147 |doi=10.7202/016593ar|doi-access=free }}</ref> ==== Criticism ==== {{see|Subaltern Studies#Criticism}} === Hindutva Approach === Hindutva ({{Translation|Hinduness}}) is the predominant form of [[Hindu nationalism]] in India.<ref>{{Cite web|last=Purandare|first=Vaibhav|date=22 August 2019|title=Hindutva is not the same as Hinduism said Savarkar|url=https://www.telegraphindia.com/india/hindutva-is-not-the-same-as-hinduism-said-savarkar/cid/1699550|access-date=23 December 2020|website=telegraphindia.com}}</ref> The Hindutva movement has been described as a variant of "right-wing extremism",<ref name="Leidig">{{Cite journal|last=Leidig|first=Eviane|date=17 July 2020|title=Hindutva as a variant of right-wing extremism|journal=Patterns of Prejudice|volume=54|issue=3|pages=215–237|doi=10.1080/0031322X.2020.1759861|issn=0031-322X|doi-access=free|hdl=10852/84144|hdl-access=free}}</ref> adhering to a concept of homogenised majority and [[cultural hegemony]].<ref name="j3517631">{{cite journal |title=Fascism of our times |jstor=3517631 |author=Prabhat Patnaik |journal=Social Scientist |volume=21 |issue=3/4|pages=69–77 |year=1993 |doi=10.2307/3517631}}</ref><ref>{{harvnb|Frykenberg|2008|pages=178–220}}: "This essay attempts to show how — from an analytical or from an historical perspective — Hindutva is a melding of Hindu fascism and Hindu fundamentalism."</ref> Some analysts dispute the identification of Hindutva with fascism, and suggest Hindutva is an extreme form of [[conservatism]]. Hindutva approach to history exists to create a version of history to support the Hindu nationalist demands for [[Hindutva#Views on Indian history|Hindu Rashtra]] in Indian society.<ref name="Menon 28–30">{{cite magazine |last=Menon |first=Latha |date=August 2004 |title=Coming to Terms with the Past: India |magazine=History Today |volume=54 |issue=8 |pages=28–30}}</ref> It began with the writings of the developer and outliner of the [[Hindu Nationalism|Hindu Nationalist]] political ideology of [[Hindutva]] himself, [[Vinayak Damodar Savarkar]].{{sfn|Chandra|1989|p=145}}{{sfn|Keer|1966|p=143}} His works '[[The Indian War of Independence (book)|The Indian war of independence, 1857]]', 'Hindu-Pad-Padashahi (A Critical Review of the Hindu Empire of Maharashtra)', and 'Six Glorious Epochs of Indian History' contributed to and laid down the groundwork for this approach. However, this approach did not gain much traction until the 1990s.{{sfn|Goodrick-Clarke|1998|p=46}}<ref>{{Cite web|title=Resources|url=http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|access-date=2021-08-08|website=savarkar.org|language=en|archive-date=8 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210808095423/http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Visana|first=Vikram|date=5 November 2020|title=Savarkar before Hindutva: Sovereignty, Republicanism, and Populism in India, c.1900–1920|url=https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|journal=Modern Intellectual History|volume=18|issue=4|language=en|pages=1106–1129|doi=10.1017/S1479244320000384|s2cid=224983230|issn=1479-2443|access-date=25 July 2021|archive-date=30 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210930153956/https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> This approach is still in the process of development.<ref name="Menon 28–30" /> In March 2012, [[Diana L. Eck]], Professor of Comparative Religion and Indian Studies at [[Harvard University]], authored in her book "India: A Sacred Geography", that idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals and it wasn't just a cluster of regional identities and it wasn't ethnic or racial.<ref name="scroll.in">{{cite web|url=http://scroll.in/article/802047/theres-an-idea-of-india-from-early-times-much-before-the-mughals-or-the-british-scholar-diana-eck|title=Harvard scholar says the idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals|date=20 January 2016 }}</ref><ref name="In The Footsteps of Pilgrims">{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/leisure/story/20120618-review-of-diana-leck-india-a-sacred-geography-758709-2012-06-09|title=In The Footsteps of Pilgrims |date=9 June 2012 }}</ref><ref>{{cite magazine |url=https://www.economist.com/books-and-arts/2012/03/24/the-heavens-and-the-earth |title=India's spiritual landscape: The heavens and the earth |magazine =The Economist |date=24 March 2012}}</ref><ref name="Dalrymple">{{cite news |last=Dalrymple |first=William |date=27 July 2012 |title=India: A Sacred Geography by Diana L Eck – review |url=https://www.theguardian.com/books/2012/jul/27/india-sacred-geography-eck-review |newspaper=The Guardian}}</ref> This approach is noted for denying the [[Indo-Aryan migrations]], as they consider those whose ancestry and religion have origins outside of the Indian subcontinent to be aliens, namely Muslims, Christians, and communists. This approach states that only the Hindus are the legitimate heirs of South Asia.{{Sfn|Thapar|2004|p=14}} ==== Saffronisation ==== [[Saffronisation]], a process of introduction of right-wing policies that implement a Hindu nationalist agenda onto school textbooks by attempting to glorify Hindu contributions to Indian history while undermining other contributions, has become prominent. The [[Bharatiya Janata Party]] (BJP) has said that several Indian history textbooks had overt Marxist or Eurocentric political overtones.<ref name=":2">{{cite journal|last=Bhattacharya|first=Neeladri|date=2009|title=Teaching History in Schools: The Politics of Textbooks in India|journal=History Workshop Journal|volume=67|issue=67|pages=99–110|doi=10.1093/hwj/dbn050|jstor=40646212|s2cid=154421051}}</ref> The BJP has had trouble changing the textbooks because many states in which the BJP is not in power have blocked saffronisation efforts. The BJP, citing a rigid anti-Hindu agenda, restructured NCERT and the Indian Council of Historical Research (ICHR) to make textbooks conform to the BJP's Hindu nationalist platform.<ref>{{cite book|last=Bénéï|first=Veronique|title=Manufacturing Citizenship: education and nationalism in Europe, South Asia, and China|publisher=Routledge|year=2005|isbn=0-415-36488-4|location=New York, NY|pages=156–159}}</ref> In states where the BJP had control of the local government, textbooks were changed extensively to favor a Hindu nationalist narrative.<ref name=":1" /> These changes included the omission of caste-based exclusion and violence throughout Indian history and the exclusion or minimization of contributions to Indian society made by Muslims.<ref name="Raghavan">{{cite news|author=Raghavan, B. S.|title=Saffronisation|date=12 September 2001|newspaper=[[The Hindu]]|url=http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20070514123440/http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-date=14 May 2007|url-status=live}}</ref> After a rival political party, the [[Indian National Congress]], came into power, efforts were undertaken in 2004 to reverse the saffronisation of textbooks previously made by BJP.<ref name="The Guardian">{{cite news |last=Ramesh |first=Randeep |url=https://www.theguardian.com/world/2004/jun/26/india.schoolsworldwide |title=Another rewrite for India's history books |work=The Guardian |date=25 June 2004 |access-date=10 March 2016}}</ref> When the ''[[Hindustan Times]]'' reviewed the issue of saffronisation of Indian textbooks in late 2014, it noted that right-wing efforts to change how textbooks recount history faced "some difficulty as it lacks credible historians to back its claims."<ref>{{cite news|last=Raza |first=Danish | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffronising-textbooks-where-myth-and-dogma-replace-history/story-CauM4dmmsPGrjZ3APAvNxO.html |title=Saffronising textbooks : Where myth and dogma replace history |work=Hindustan Times |date=8 December 2014 |access-date=9 March 2016}}</ref> The [[India#Medieval India|medieval period]] in India is one such hotly-contested epoch among historians. Since there can be no true consensus about that era due to divided and deeply entrenched political motivations, history for that period is highly subjective and particularly vulnerable to the influence of the textbook writer's sympathies and outlook. "The choice of the textbook writer is more decisive than anything else," it was noted in a report in ''The Hindu''.<ref name="Amrik Singh">{{cite news|last=Singh|first=Amrik|date=25 August 2001|title=Saffronisation and textbooks|url=http://www.thehindu.com/2001/08/25/stories/05252524.htm|work=[[The Hindu]]|access-date=10 March 2016}}{{dead link|date=April 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> Critics have said that the changes to the textbooks have portrayed the medieval period as "a dark age of Islamic colonial rule which snuffed out the glories of the Hindu and Buddhist empires that preceded it".<ref name="The Guardian" /> Another trap in the politicisation of history relates to contention over the state of [[Jammu and Kashmir (union territory)|Jammu and Kashmir]].<ref name="Amrik Singh" /> By mid-2015, ''[[The Times of India]]'' reported that the [[National Council of Educational Research and Training]], which is in charge of publishing textbooks, had participated in a meeting convened by the [[Ministry of Human Resource Development]], and during that meeting, the issue of changing textbooks was discussed. An official from the ICHR complained that the theme of nationalism did not receive proper treatment in textbooks, setting the stage for possible textbook revisions.<ref name=":1">{{cite news | last=Akshaya |first=Mukul | url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/education/news/Saffronization-fears-over-history-textbooks-rewrite-plans/articleshow/47792475.cms |title=Saffronization fears over history textbooks rewrite plans |work=The Times of India|date=24 June 2015 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of Rajasthan reportedly spent Rs 37 crore to reprint 36 textbooks used for classes 1 to 8 for the 2016–2017 academic session that will be based on an agenda that would promote Indian culture by including historical figures, such as [[Suraj Mal|Maharaja Surajmal]], Hem Chandra, and [[Guru Gobind Singh]]. The textbooks that had been approved up to the 2012–13 academic session were rendered obsolete under the rewriting of history, and those books were auctioned off. In total, 5,66 crore new textbooks were ordered printed for an agenda that critics described was intent on supporting the saffronisation of textbooks. Rajasthan (primary and secondary) education minister Vasudev Devnani denied the charge of saffronisation, but educationists described his decision as to the "Hinduisation of education" that occurs when right-wing forces come to power.<ref>{{cite news|last=Goswami |first=Rakesh | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffron-agenda-raje-scraps-cong-textbooks-spends-rs-37-cr-on-new-ones/story-U3JaMmx52f4YsuUfb3wlNK.html |title=Saffronisation ? Raje scraps Cong textbooks, spends Rs 37 cr on new ones |work=Hindustan Times |date=20 January 2016 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of [[Karnataka]] has reportedly ordered new textbooks for the 2017–18 academic session in an effort that academicians and critics have described as a "blatant attempt to saffronise textbooks".<ref>{{cite news| url=http://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/revised-textbooks-from-201718-academic-year/article7300069.ece |title=Revised textbooks from 2017–18 academic year|work=The Hindu |date=10 June 2015 |access-date=10 March 2016}}</ref> ==== Criticism ==== The Hindutva approach to history is based on ahistorical premises and treats mythology as history. According to [[Christophe Jaffrelot]], a French political scientist specialising in South Asia, the Hindutva ideology has roots in an era where the fiction in ancient Indian mythology and Vedic antiquity was presumed to be valid. This fiction was used to "give sustenance to Hindu ethnic consciousness".<ref name="Jaffrelot1996p77">{{cite book|author=Christophe Jaffrelot|title=The Hindu Nationalist Movement in India|url= https://books.google.com/books?id=Y2buDDwdgIsC|year= 1996|publisher= Columbia University Press|isbn= 978-0-231-10335-0|page=77}}</ref> Its strategy emulated the Muslim identity politics of the Khilafat movement after World War I, and borrowed political concepts from the West –&nbsp;mainly German.<ref name="Jaffrelot1996p77" /> Hindutva organizations treat events in [[Hindu mythology]] as history.<ref name="R. Ramachandran">{{cite web|author=R. Ramachandran|date=1 February 2019|title=Science circus|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/science-and-technology/article26004777.ece}}</ref><ref name="Ziya Us Salam">{{cite web|author=Ziya Us Salam|title=Age of unreason|website=Frontline|date=20 June 2018 |url=https://frontline.thehindu.com/cover-story/article24200525.ece}}</ref><ref name="Meera Nanda">{{cite web|author=Meera Nanda|date=2 January 2004|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|title=Postmodernism, Hindu nationalism and 'Vedic science'|access-date=23 March 2022|archive-date=12 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200812120255/https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|url-status=dead}}</ref><ref name="Truschke">{{Cite journal|last=Truschke|first=Audrey|date=15 December 2020|title=Hindutva's Dangerous Rewriting of History|url=http://journals.openedition.org/samaj/6636|journal=South Asia Multidisciplinary Academic Journal|language=fr|issue=24/25|doi=10.4000/samaj.6636|issn=1960-6060|doi-access=free}}</ref> Hindutva organizations have been criticized for their belief in statements or practices that they claim to be both scientific and factual but are incompatible with the [[scientific method]].<ref>{{citation |first=Meera |last=Nanda |title=Hindutva's science envy |url=http://www.frontline.in/science-and-technology/hindutvas-science-envy/article9049883.ece |newspaper=Frontline |date=16 September 2016 |access-date=14 October 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://scroll.in/article/865872/from-dissing-darwin-to-yogic-farming-a-short-history-of-the-bjps-brush-with-pseudoscience|title=From dissing Darwin to yogic farming: A short history of the BJP's brush with pseudoscience|date=21 January 2018 }}</ref> According to [[Anthony Parel]], a historian and political scientist, Savarkar's ''Hindutva, Who is a Hindu?'' published in 1923 is a fundamental text of Hindutva ideology. It asserts, states Parel, India of the past to be "the creation of a racially superior people, the Aryans. They came to be known to the outside world as Hindus, the people beyond the Indus River. Their identity was created by their race (jati) and their culture (Sanskriti). All Hindus claim to have in their veins the blood of the mighty race incorporated with and descended from the Vedic fathers. They created a culture — an ensemble of mythologies, legends, epic stories, philosophy, art and architecture, laws and rites, feasts, and festivals. They have a special relationship to India: India is to them both fatherland and holy land." The Savarkar's text presents the "Hindu culture as a self-sufficient culture, not needing any input from other cultures", which is "an unhistorical, narcissistic and false account of India's past", states Parel.<ref name="Parel2006p42">{{cite book|author=Anthony J. Parel|title=Gandhi's Philosophy and the Quest for Harmony|url= https://books.google.com/books?id=MQhz0fW0HZUC |year=2006|publisher= Cambridge University Press|isbn=978-0-521-86715-3|pages=42–43}}</ref> The premises of early Hindu nationalist thought, states Chetan Bhatt, reflected the colonial era European scholarship and Orientalism of its times.<ref name="Bhatt2001p11" /> The idea of "India as the cradle of civilization" (Voltaire, Herder, Kant, Schlegel), or as "humanity's homeland and primal philosophy" (Herder, Schlegel), or the "humanism in Hindu values" (Herder), or of Hinduism offering redemption for contemporary humanity (Schopenhauer), along with the colonial-era scholarship of Frederich Muller, Charles Wilkins, William Jones, Alexander Hamilton, and others were the natural intellectual matrix for Savarkar and others to borrow and germinate their Hindu nationalist ideas.<ref name="Bhatt2001p11">{{cite book|author=Chetan Bhatt|title=Hindu nationalism: origins, ideologies and modern myths|url=https://books.google.com/books?id=W2PXAAAAMAAJ|year=2001|publisher=Berg|isbn=978-1-85973-343-1|pages=11–12}}</ref> [[Chakravarthi Ram-Prasad]], a Fellow of the British Academy and a scholar of Politics and Philosophy of Religion, states that Hindutva is a form of nationalism that is expounded differently by its opponents and its proponents.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> The opponents of Hindutva either consider it as a fundamentalist ideology that "aims to regulate the working of civil society with the imperatives of Hindu religious doctrine", or as another form of fundamentalism while accepting that Hinduism is a diverse collection of doctrines, is complex and is different from other religions. According to Ram-Prasad, the proponents of Hindutva reject these tags, viewing it to be their right and a desirable value to cherish their religious and cultural traditions.<ref name="Ram‐Prasad1993p285">{{cite journal | last=Ram-Prasad | first=C. | title=Hindutva ideology: Extracting the fundamentals | journal=Contemporary South Asia | volume=2 | issue=3 | year=1993 | doi=10.1080/09584939308719718 | pages=285–309}}</ref> The Hindutva ideology according to Savarkar, states Ram-Prasad, is a "geography, race, and culture" based concept. However, the "geography" is not strictly territorial but is an "ancestral homeland of a people", and the "race" is not biogenetic but described as the historic descendants of the intermarriage of Aryans, native inhabitants, and "different peoples" who arrived over time.<ref name="Flood2008p527" /> So, "the ultimate category for Hindutva is culture", and this culture is "not strictly speaking religious if by religion is meant a commitment to certain doctrines of transcendence", he states.<ref name="Flood2008p527">{{cite book|author=C. Ram-Prasad|editor=Gavin Flood|title=The Blackwell Companion to Hinduism|url=https://books.google.com/books?id=SKBxa-MNqA8C |year=2008|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-99868-7|pages=527–528}}</ref> The proponents state that in the Hindutva thought, there is a kernel of coherent and justifiable thesis about the Indian culture and history.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> Hindutva ideology has been linked to threats to academics and students, both in India and the United States.<ref name="Venugopal, Arun">{{Cite web|last=Venugopal, Arun|date=21 July 2021|title=At Rutgers, and Beyond, Scholars Are Under Attack For Their Critique of India's Far-Right Government|url=http://gothamist.com/news/at-rutgers-and-beyond-scholars-are-under-attack-for-their-critique-of-indias-far-right-government|access-date=21 July 2021|website=Gothamist|language=en}}</ref><ref name=":0b">{{Cite web|title=American Scholars of India Confront a Rise in Threats {{!}} WNYC {{!}} New York Public Radio, Podcasts, Live Streaming Radio, News|url=https://www.wnyc.org/story/american-scholars-india-confront-rise-threats/|access-date=6 September 2021|website=WNYC|language=en}}</ref> For instance, in 2011, Hindutva activists successfully led a charge to remove an essay about the multiple narratives of Ramayanas from Delhi University's history syllabus.<ref name="The Hindu">{{Cite news|last=N|first=Vijetha S.|date=15 October 2011|title=Historians protest as Delhi University purges Ramayana essay from syllabus|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/Historians-protest-as-Delhi-University-purges-Ramayana-essay-from-syllabus/article13372074.ece|access-date=11 July 2021|issn=0971-751X}}</ref> [[Romila Thapar]], a world-renowned historian, has faced Hindutva-led attacks, with the claims that her works present Marxist and [[Eurocentric]] points of view.<ref name="washingtonpost.com">{{Cite news|title=In the battle over India's history, Hindu nationalists square off against a respected historian|language=en-US|newspaper=Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/india-romila-thapar-dissent/2021/01/02/1a79ca54-4070-11eb-b58b-1623f6267960_story.html|access-date=11 July 2021|issn=0190-8286}}</ref> Hindutva scholars like [[Rajiv Malhotra]] has been responsible for pushback against [[White people|white]] scholars specialising on South Asia and Hinduism based in North America, including [[Wendy Doniger]] and [[Sheldon Pollock]] on grounds of their supposed [[Evangelism|vested interests]] & [[Racism|racial prejudices]] [[Anti-Indian sentiment|against Indians]].<ref name="insidehighered.com">{{Cite web|title=Scholars who study Hinduism and India face hostile climate|url=https://www.insidehighered.com/news/2016/04/12/scholars-who-study-hinduism-and-india-face-hostile-climate|access-date=11 July 2021|website=www.insidehighered.com|language=en}}</ref> Under BJP leadership, the Indian state has been accused of monitoring scholars and denying some research access.<ref name="The Nation">{{cite news |last1=Chaturvedi |first1=Vinayak |title=The Hindu Right and Attacks on Academic Freedom in the US |url=https://www.thenation.com/article/culture/hindu-right-academic-freedom/ |publisher=The Nation |date=December 2021}}</ref> In 2021, a group of North American-based scholars of South Asia formed a collective and published the Hindutva Harassment Field Manual to, they argue, answer the Hindutva threat to their academic freedom.<ref name="Prakash">{{Cite web|last=Prakash|first=Priyali|title='Targeted by hate': Audrey Truschke on why she helped write a 'Hindutva Harassment Field Manual'|url=https://scroll.in/article/999710/targeted-by-hate-audrey-truschke-on-why-she-helped-write-a-hindutva-harassment-field-manual|access-date=28 August 2021|website=Scroll.in|date=10 July 2021 |language=en-US}}</ref><ref name=":0b" /> They documented further incidents of Hindutva harassment of academics in North America, dating back to the 1990s.<ref name="Timeline">{{cite web |last1=SASAC |title=Timeline |url=https://www.hindutvaharassmentfieldmanual.org/timeline |website=Hindutva Harassment Field Manual}}</ref> The [[Association for Asian Studies]] noted that Hindutva, described as a "[[Majoritarianism|majoritarian]] ideological doctrine" different from [[Hinduism]], resorted to "increasing attacks on numerous scholars, artists, and journalists who critically analyze its politics".<ref name="asianstudies.org">{{Cite web|date=10 September 2021|title=AAS Statement on the Dismantling Global Hindutva Conference|url=https://www.asianstudies.org/aas-statement-on-the-dismantling-global-hindutva-conference/|access-date=11 September 2021|website=Association for Asian Studies|language=en-US}}</ref> == هندستان تي برطانوي سامراج جي اثر جو جائزو == Debate continues about the [[Economy of India under the British Raj|economic impact of British imperialism on India]]. The issue was actually raised by conservative British politician [[Edmund Burke]] who in the 1780s vehemently attacked the East India Company, claiming that [[Warren Hastings]] and other top officials had ruined the Indian economy and society. Indian historian Rajat Kanta Ray (1998) continues this line of attack, saying the new economy brought by the British in the 18th century was a form of "plunder" and a catastrophe for the traditional economy of Mughal India. Ray accuses the British of depleting the food and money stocks and imposing high taxes that helped cause the terrible famine of 1770, which killed a third of the people of Bengal.<ref>Rajat Kanta Ray, "Indian Society and the Establishment of British Supremacy, 1765–1818", in ''The Oxford History of the British Empire: vol. 2, The Eighteenth Century'', ed. P. J. Marshall, (1998), pp. 508–529.</ref> Rejecting the Indian nationalist account of the British as alien aggressors, seizing power by brute force and impoverishing all of India, British historian [[P. J. Marshall]] argues that the British were not in full control but instead were players in what was primarily an Indian play and in which their rise to power depended upon excellent cooperation with Indian elites. Marshall admits that much of his interpretation is still rejected by many historians.<ref>P. J. Marshall, "The British in Asia: Trade to Dominion, 1700–1765," in ''The Oxford History of the British Empire: vol. 2, The Eighteenth Century'', ed. P. J. Marshall, (1998), pp. 487–507.</ref> Marshall argues that recent scholarship has reinterpreted the view that the prosperity of the formerly benign Mughal rule gave way to poverty and anarchy. Marshall argues the British takeover did not make any sharp break with the past. The British largely delegated control to regional Mughal rulers and sustained a generally prosperous economy for the rest of the 18th century. Marshall notes the British went into partnership with Indian bankers and raised revenue through local tax administrators and kept the old Mughal rates of taxation. Professor Ray agrees that the East India Company inherited an onerous taxation system that took one-third of the produce of Indian cultivators.<ref>Marshall, "The British in Asia: Trade to Dominion, 1700–1765"</ref> ===Insecurity of the Raj=== In the 20th century historians generally agreed that imperial authority in the Raj had been secure in the 1800–1940 era. Various challenges have emerged. Mark Condos and Jon Wilson argue that the Raj was chronically insecure.<ref>Mark Condos, ''The Insecurity State: Punjab and the Making of Colonial Power in British India'' (Cambridge University Press, 2017).</ref><ref>Jon Wilson, ''India conquered: Britain's Raj and the chaos of empire'' (Simon and Schuster, 2016).</ref> They argue that the irrational anxiety of officials led to a chaotic administration with minimal social purchase or ideological coherence. The Raj was not a confident state capable of acting as it chose, but rather a psychologically embattled one incapable of acting except in the abstract, the small scale, or short term.<ref>Joshua Ehrlich, "Anxiety, Chaos, and the Raj." ''Historical Journal'' 63.3 (2020): 777–787. DOI: https://doi.org/10.1017/S0018246X1900058X</ref> == پڻ ڏسو == * [[سنڌ جي تاريخ نگاري]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] * [[هندستان جي تاريخ]] * [[برطانوي سلطنت جي تاريخ نگاري]] == حوالا == == ڪتاب نگاري == ==حوالا== {{حوالا}} ===Works cited=== * {{citation |last=Chandra |first=Bipan |title=India's Struggle for Independence |year=1989 |publisher=Penguin Books India |location=New Delhi |isbn=978-0-14-010781-4 }} * {{Cite book |editor-last=Defrémery |editor-first = C. |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=B.R. |title=Voyages d'Ibn Batoutah (Volume 1) |publisher= Société Asiatic |year=1853 |place=Paris |language=French, Arabic |url=https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ}} * {{Cite book |last=Dunn |first=Ross E. |author-link=Ross E. Dunn |title=The Adventures of Ibn Battuta |publisher=University of California Press |year=2005 |orig-year=1986 |isbn=978-0-520-24385-9 }} * {{citation|last=Eggermont|first=P. H. L.|title=The Purāņa Source of Merutuṅga's List of Kings and the Arrival of the Śakas in India|year=1969|url=https://books.google.com/books?id=ks4UAAAAIAAJ}} * {{Citation |last=Goodrick-Clarke |first=Nicholas |author-link=Nicholas Goodrick-Clarke |title=Hitler's Priestess: Savitri Devi, the Hindu-Aryan Myth and Neo-Nazism |title-link=Hitler's Priestess |publisher=[[New York University Press]] |year=1998 |isbn=978-0-8147-3111-6 |language=en}} * {{cite book |last1=Keer |first1=Dhananjay |title=Veer Savarkar |date=1966 |publisher=Popular Prakashan |url=https://books.google.com/books?id=aCALAQAAIAAJ |language=en |oclc=582786373}} * {{cite book |first=Robert |last=Frykenberg |chapter=Hindutva as a Political Religion: An Historical Perspective |editor1=R. Griffin |editor2=R. Mallett |editor3=J. Tortorice |title=The Sacred in Twentieth-Century Politics: Essays in Honour of Professor Stanley G. Payne |year=2008 |url=https://books.google.com/books?id=JGOHDAAAQBAJ |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-0-230-24163-3 |pages=178–200 }} ==Bibliography== * Balagangadhara, S. N. (2012). Reconceptualizing India studies. New Delhi: Oxford University Press. * Bhattacharjee, J. B. ''Historians and Historiography of North East India'' (2012) * {{cite book|last=Bannerjee|first= Dr. Gauranganath |title=India as known to the ancient world|url=https://archive.org/stream/indiaasknowntoan00banerich#page/n3/mode/2up|year=1921|publisher=Humphrey Milford, Oxford University Press, London}} * Bose, Mihir. "India's Missing Historians: Mihir Bose Discusses the Paradox That India, a Land of History, Has a Surprisingly Weak Tradition of Historiography", ''History Today'' 57#9 (2007) pp 34+. [https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110915152404/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 |date=15 September 2011 }} *Chakrabarti, Dilip K.: Colonial Indology, 1997, Munshiram Manoharlal: New Delhi. * Palit, Chittabrata, ''Indian Historiography'' (2008). *Indian History and Culture Society., Devahuti, D. (2012). Bias in Indian historiography. * Elliot, Henry Miers; John Dowson (1867–77). ''The History of India, as told by its own historians. The Muhammadan Period''. London: Trübner and Co. * [[Meenakshi Jain|Jain, Meenakshi]] [https://archive.org/details/flawed-narratives-history-in-the-old-ncert-textbooks-of-satish-chandra-by-meenakshi-jain ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks - A random survey of Satish Chandra’s “Medieval India''], NCERT 2000 * Inden, R. B. (2010). Imagining India. Bloomington, Ind: Indiana University Press. * Jain, M. The India They Saw : Foreign Accounts (4 Volumes) Delhi: Ocean Books, 2011. * Kahn, Yasmin. "Remembering and Forgetting: South Asia and the Second World War' in Martin Gegner and Bart Ziino, eds., ''The Heritage of War'' (Routledge, 2011) pp 177–193. * Mantena, R. (2016). Origins of modern historiography in India: Antiquarianism and philology 1780–1880. Palgrave Macmillan. * Mittal, S. C ''India distorted: A study of British historians on India'' (1995), on 19th century writers * [[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970) {{ISBN|9782102227356}} *{{cite book |first=Yvette Claire |last=Rosser |title=Curriculum as Destiny: Forging National Identity in India, Pakistan, and Bangladesh |year=2003 |publisher=University of Texas at Austin |type=Dissertation |url=http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |access-date=17 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911035259/http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |archive-date=11 September 2008 |url-status=dead }} *[[Arvind Sharma]], Hinduism and Its Sense of History (Oxford University Press, 2003) {{ISBN|978-0-19-566531-4}} * E. Sreedharan, A Textbook of Historiography, 500 B.C. to A.D. 2000 (2004) * Shourie, Arun (2014). Eminent historians: Their technology, their line, their fraud. Noida, Uttar Pradesh, India : HarperCollins Publishers. {{ISBN|9789351365914}} *{{cite book |title=Aryans and British India |first=Thomas R. |last=Trautmann |url=https://books.google.com/books?id=jR_LPnEH3GsC |year=1997 |location=Berkeley |publisher=University of California Press |isbn=978-0-585-10445-4}} *Viswanathan, G. (2015). Masks of conquest: Literary study and British rule in India. * Antonio de Nicolas, Krishnan Ramaswamy, and Aditi Banerjee (eds.) (2007), ''[[Invading the Sacred]]: An Analysis Of Hinduism Studies in America'' (Publisher: Rupa & Co.) * Vishwa Adluri, Joydeep Bagchee: ''The Nay Science: A History of German Indology''. Oxford University Press, New York 2014, {{ISBN|978-0199931361}} (''Introduction,'' p.&nbsp;1–29). * Warder, A. K., ''An introduction to Indian historiography'' (1972). * Winks, Robin, ed. ''The Oxford History of the British Empire: Volume V: Historiography'' (2001) * Weickgenannt, T. N. (2009). Salman Rushdie and Indian historiography: Writing the nation into being. Basingstoke: Palgrave Macmillan. {{Historiography}} [[Category:Historiography of India| ]] == قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسي == قومي ۽ علائقائي تاريخن جا مقصد به مختلف رهيا آهن. قومي تاريخ منتشر ۽ جدا جدا عنصرن کي هڪ قومي سڃاڻپ هيٺ گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، جڏهن ته علائقائي تاريخون پنهنجي ثقافتي قدرن، روايتن ۽ سياسي حيثيت کي اجاگر ڪري پنهنجي معاملن ۾ آزاد ڪردار ادا ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪن ٿيون. نوآبادياتي دور جي خاتمي ۽ نون ملڪن جي قيام کان پوءِ، پراڻين حدن جي تبديليءَ سبب قوم رياست ۽ صوبن جي وچ ۾ تضاد پيدا ٿيا. علائقن وٽ پنهنجي جدا تاريخ ۽ ثقافت هئي، جڏهن ته نئين قوم رياست کي پنهنجي تاريخ نئين زاويي سان ٺاهڻي هئي. اهڙي صورتحال ۾ قومي تاريخ ڪڏهن ڪڏهن سياسي غلبي، قومي سڃاڻپ جي تشهير ۽ علائقائي قوميتن جي دٻاءَ لاءِ استعمال ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == پاڪستان ۾ سنڌ جي علائقائي حيثيت == پاڪستان جي قيام وقت ملڪ ۾ پنج صوبا هئا، جن وٽ پنهنجي جدا سڃاڻپ موجود هئي. پاڪستان هڪ نئون ملڪ هو، تنهنڪري ان جي شروعاتي دور ۾ قومي وحدت ۽ قوم سازيءَ تي وڌيڪ زور ڏنو ويو. صوبي سان وابستگيءَ کي سرڪاري سطح تي ڪڏهن ڪڏهن تنقيد جو نشانو بڻايو ويو، ڇاڪاڻ ته ان کي قوم سازيءَ جي راهه ۾ رڪاوٽ سمجهيو ويندو هو. سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي سياسي عمل ۾ ٿيندڙ تبديلين کي ظاهر ڪري ٿي؛ جيئن جيئن سياسي جوڙجڪ بدلبي رهي، تيئن سنڌ جي تاريخ لکڻ جا رخ به تبديل ٿيندا رهيا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ هڪ الڳ حيثيت رکي ٿي، ڇاڪاڻ ته اها بنگال ۽ پنجاب وانگر ورهايل نه ٿي. سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي به پشتونن يا بلوچن وانگر ٻن يا وڌيڪ ملڪن ۾ وڏي پيماني تي ورهايل نه هئي. تاريخي ۽ جاگرافيائي طور سنڌ قديم زماني کان پنهنجي جداگانه سڃاڻپ رکي ٿي، جنهن ڪري اها پاڪستان جي ٻين صوبن کان هڪ خاص ۽ ممتاز حيثيت رکي ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي ۽ ورهاڱي کان اڳ جي تاريخ نويسي == تاريخ ڪنهن به علائقي کي تاريخي مرتبو ڏيڻ جو طاقتور ذريعو آهي، ڇاڪاڻ ته اها ان علائقي جون پاڙون ماضي ۾ ڳولي ٿي. ان شعور تحت ورهاڱي کان اڳ سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد سنڌ جي تاريخ کي نئين سر مرتب ڪرڻ هو. ان جي تاريخي رسالي ۾ سنڌ جي تاريخ جي مختلف پهلوئن تي تحقيقي مضمون شايع ٿيندا هئا. خاص طور قديم دور تي زور ڏنو ويو، ته جيئن سنڌ جي تاريخي قدامت ثابت ڪري سگهجي. جيئن ته هن سوسائٽيءَ ۾ هندو ۽ انگريز مؤرخ وڌيڪ سرگرم هئا، تنهنڪري تاريخ نويسيءَ ۾ سيڪيولر رجحان نمايان رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == ورهاڱي کان پوءِ سنڌي تاريخ نويسي == ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسي نون خيالن ۽ رجحانن سان سامهون آئي. ان جو مرڪزي نقطو اهو هو ته سنڌ تاريخي، ثقافتي ۽ لساني طور پاڪستان جي ٻين صوبن کان مختلف آهي. صوبائي سڃاڻپ تي زور ورهاڱي جي نتيجن سبب وڌيو. ڪراچي، جيڪا سنڌ جو اهم شهر ۽ بندرگاهه هئي، وفاقي علائقو قرار ڏئي نئين ملڪ جي گادي بڻائي وئي. سنڌ ان فيصلي خلاف احتجاج ڪيو، پر اهو احتجاج اثرائتو ثابت نه ٿيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي هندو آبادي وڏي پيماني تي لڏي وئي ۽ ان جي جاءِ تي اردو ڳالهائيندڙ آبادي آئي. هن تبديليءَ سنڌي قوميت کي ڪمزور ڪيو. ثقافتي ۽ لساني دٻاءَ کي منهن ڏيڻ لاءِ سنڌي دانشورن سنڌ جي تاريخ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ طرف ڌيان ڏنو، ته جيئن سنڌ جي جدا سڃاڻپ کي برقرار رکيو وڃي. ان مقصد لاءِ سنڌي ادبي بورڊ قائم ڪيو ويو، جنهن سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ تاريخي تحقيق جي حوصلا افزائي ڪئي. بورڊ سنڌ جي قديم کان جديد دور تائين نو جلدن ۾ جامع تاريخ شايع ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ سنڌ جي تاريخ بابت فارسي اصل ماخذ پڻ شايع ڪيا، ته جيئن مؤرخن کي بنيادي مواد ملي سگهي. انهن مان ڪجهه ڪتاب بعد ۾ سنڌي ۽ اردو ۾ ترجمو ٿيا، جنهن سان اردو پڙهندڙن لاءِ سنڌ جي تاريخ کي سمجهڻ جا نوان رستا کليا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == اسلام، عرب فتح ۽ باب الاسلام جو تصور == ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جي هڪ اهم خصوصيت سنڌ جي تاريخ ۾ اسلام جي ڪردار تي زور هو. عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ کي “باب الاسلام” يعني اسلام جو دروازو بڻائيندڙ واقعو سمجهيو ويو. محمد بن قاسم کي هڪ اهم تاريخي هيرو طور پيش ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته هن کي سنڌ ۾ اسلام آڻيندڙ فاتح طور بيان ڪيو ويو. اسلام پسند تاريخ نويسيءَ ۾ عرب فتح ۽ عرب فاتح سنڌ جي اسلامي سڃاڻپ جا وڏا نشان بڻيا، ۽ باب الاسلام جو تصور سالياني يادگيريءَ جو موضوع پڻ بڻيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سيد سليمان ندوي پنهنجي ڪتاب ''عرب و هند ڪي تعلقات'' ۾ عربن جي سنڌ فتح ۽ اتر هندستان تي ترڪن جي فتحن ۾ فرق بيان ڪيو. سندس خيال موجب سنڌ فتح ڪندڙ عرب اسلامي ماحول ۾ رهندا هئا ۽ اسلامي تعليمات کان واقف هئا، جڏهن ته ترڪ، افغان ۽ مغل حڪمران فقط نالي ماتر مسلمان هئا ۽ اسلامي تعليمات جا حقيقي نمائندا نه هئا. ان خيال موجب سنڌ جو اسلامي ڪردار پاڪستان جي ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پختو سمجهيو ويو.<ref name="SuleimanNadvi-ArabHind-1976">{{cite book |last=ندوي |first=سليمان |title=عرب و هند ڪي تعلقات |location=ڪراچي |year=1976 |pages=107، 192 }}</ref> محمد علي جناح جي هڪ تقرير جو حوالو پڻ ڏنو ويو، جنهن ۾ هن سنڌ کي خراج تحسين پيش ڪندي چيو ته پاڪستان حقيقت ۾ ان ڏينهن وجود ۾ آيو، جڏهن پهريون مسلمان سنڌ جي سرزمين تي آيو. ورهاڱي کان پوءِ هن تصور سنڌ کي ٻين صوبن کان اسلامي روايتن جي وارث طور الڳ ڏيکارڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سنڌ جو ڪردار == سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو ٻيو اهم پهلو آزاديءَ جي تحريڪ ۽ پاڪستان جي قيام ۾ سنڌ جي ڪردار تي زور آهي. سنڌ جي ماڻهن خلافت تحريڪ، هجرت تحريڪ ۽ ريشمي رومال تحريڪ ۾ سرگرم حصو ورتو. انهن تحريڪن سنڌ جي ماڻهن کي هندستان جي مسلمانن سان ويجهو آندو. سنڌ کي بمبئي کان جدا ڪرڻ جي جدوجهد پڻ هندستاني مسلمانن جي سياسي مطالبن لاءِ مددگار ثابت ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ پاڪستان جي قيام واري جدوجهد ۾ پنهنجي ڪردار تي به فخر ڪري ٿي. 1938ع ۾ شيخ عبدالمجيد سنڌي صوبائي مسلم ليگ جي اجلاس ۾ پاڪستان بابت قرارداد پيش ڪئي، جيڪا اڪثريت سان منظور ٿي. 1943ع ۾ سنڌ اسيمبلي پاڪستان قرارداد جي حمايت ڪئي. ان موقعي تي جي. ايم. سيد تقرير ڪندي چيو ته هندستان جا مسلمان جدا قوم آهن، ڇاڪاڻ ته انهن جي جدا تاريخ، ثقافت، ادب، روايتون ۽ سياسي توڙي معاشي نظام آهن؛ تنهنڪري انهن کي جدا وطن ڏنو وڃي.<ref name="MehranFreedomMovement1985">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |pages=17–18 }}</ref> سنڌ اسيمبلي 1946ع ۾ پاڪستان جي قرارداد جي حمايت ڪندڙ پهرين اسيمبلي طور پيش ڪئي وئي. 1985ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ جي رسالي ''مهراڻ'' آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر شايع ڪيو. ان جي اداريي ۾ چيو ويو ته پاڪستان جو حقيقي خالق سنڌ آهي. اداريي ۾ اهو به افسوس ظاهر ڪيو ويو ته پاڪستان جي قيام کان پوءِ سنڌ جي ڪردار کي ڄاڻي واڻي گهٽايو ويو؛ جهڙوڪ محمد علي جناح جي جنم ڀومي جهرڪ کي نظرانداز ڪري وزير مينشن ڪراچي کي اڳيان آڻڻ، ۽ سنڌي اڳواڻن جي خدمتن کي پاڪستان جي قيام ۾ مناسب طور تسليم نه ڪرڻ.<ref name="MehranFreedomMovement1985p5">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=5 }}</ref><ref name="MehranFreedomMovement1985p6">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=6 }}</ref> سنڌ طرفان پنهنجي اسلامي ڪردار ۽ آزاديءَ جي تحريڪ ۾ ڪردار تي زور ڏيڻ جو هڪ سياسي سبب صوبائي خودمختياريءَ جو مطالبو هو. سنڌ چاهيو ٿي ته مرڪز جو ڪردار صوبائي معاملن ۾ گهٽ کان گهٽ هجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == ون يونٽ ۽ سنڌي قومپرست تاريخ نويسي == سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ بنيادي تبديلي ون يونٽ جي دور ۾ آئي. 1955ع ۾ اولهه پاڪستان جا صوبا هڪ يونٽ ۾ ضم ڪيا ويا، جنهن سبب سنڌ پاڻ کي ٻيهر اهڙي صورتحال ۾ محسوس ڪيو، جهڙي طرح نوآبادياتي دور ۾ اها بمبئي پريزيڊنسيءَ جو حصو هئي. بمبئي جي جاءِ تي هاڻي لاهور جو غلبو محسوس ڪيو ويو. سنڌ پنهنجي سياسي آزادي ٻيهر وڃائي ويٺي. ون يونٽ جي عمل سنڌ جي ڪجهه سياستدانن جي موقعي پرستيءَ کي به ظاهر ڪيو، جن مرڪزي حڪومت سان گڏجي سنڌ کي ون يونٽ جو حصو بڻائڻ ۾ مدد ڪئي. ساڳئي وقت اهڙا اڳواڻ به سامهون آيا، جن ون يونٽ جي مخالفت ڪئي ۽ ان سبب تڪليفون برداشت ڪيون. هن دور سنڌ جي تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جو نئون تصور پيدا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ون يونٽ سنڌين کي سياسي طور وڌيڪ پختو ڪيو، ڇاڪاڻ ته سنڌ مجموعي طور پنجاب جي سياسي غلبي هيٺ تڪليفون ڀوڳيون. هن دور ۾ بئراج جي زرخيز زمين فوجي آفيسرن ۽ اعليٰ بيوروڪريٽن کي الاٽ ڪئي وئي، جنهن سان سنڌي هارين جا حق متاثر ٿيا. سرڪاري ملازمتن ۾ سنڌين کي مناسب حصو نه مليو، جنهن سبب وڌندڙ وچولي طبقي ۾ مايوسي پيدا ٿي. انهن تجربن کان پوءِ سنڌين محسوس ڪيو ته نه “باب الاسلام” واري حيثيت ۽ نه آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سندن ڪردار، انهن کي سندن حق ڏيارڻ ۾ مددگار ثابت ٿيا. ان احساس سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو رخ بدلائي ڇڏيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌي قومپرستي تاريخ جي تجزيي جو مرڪزي نقطو بڻجي وئي. ماضيءَ کي حال جي روشنيءَ ۾ پرکيو ويو، خاص طور پرڏيهي حملن جي اثرن کي هن انداز سان ڏٺو ويو ته سنڌ بار بار پرڏيهي غلبي سبب ڪيئن متاثر ٿي. پرڏيهي غلبي جي موضوع سنڌ جي اهڙي تصوير ٺاهي، جنهن ۾ سنڌ کي مظلوم ۽ استحصال جو شڪار علائقو طور پيش ڪيو ويو. ساڳئي وقت تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جي ڪردار کي نمايان ڪيو ويو، ته جيئن نئين نسل لاءِ ڪردار جا نمونا پيدا ڪيا وڃن.<ref name="MubarakAli1994p45">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=سنڌ خاموشي ڪي آواز |location=لاهور |year=1994 |page=45 }}</ref> == سيڪيولر قومپرست تعبير ۽ قديم سنڌ == سنڌي قومپرستيءَ هيٺ ٺهيل نئين تاريخ نويسي مذهبي نه پر سيڪيولر هئي. سنڌي ثقافت ۽ تهذيب جون پاڙون قديم ماضيءَ ۾ ڳوليون ويون ۽ دعويٰ ڪئي وئي ته سنڌ جي تهذيبي حيثيت بابلي، آشوري ۽ مصري تهذيبن جي برابر آهي. سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب سنڌين لاءِ فخر جو ذريعو بڻجي، ۽ موهن جو دڙو سنڌ جي قديم ماضيءَ جي علامت طور اڀريو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == جي. ايم. سيد جي تاريخي تعبير == جي. ايم. سيد سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ اهم نوان رجحان متعارف ڪرايا. هن عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ لاءِ برڪت نه، پر هڪ جارحيت قرار ڏنو. سندس خيال ۾ محمد بن قاسم به ٻين حمله آورن وانگر هڪ جارح هو، جنهن سنڌ جا وسيلا لٽيا. هن دليل لاءِ ساڳيو منطق استعمال ڪيو، جيڪو سليمان ندوي ترڪ حمله آورن بابت ڏنو هو. جي. ايم. سيد موجب اٺين صديءَ تائين اموي دور ۾ عرب حاڪمن جو اصل اسلامي روح ختم ٿي چڪو هو ۽ اهي دنياوي ۽ سامراجي طاقت بڻجي چڪا هئا؛ تنهنڪري سنڌ جي عرب فتح اسلام نه پر عرب سلطنت جي توسيع هئي.<ref name="ArisarGMSayyidp56">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=56 }}</ref> هن تعبير محمد بن قاسم کي هيرو مان جارح ۾ تبديل ڪيو ۽ راجا ڏاهر کي مادر وطن جو محافظ بڻايو، جنهن حمله آورن سان ٺاهه ڪرڻ بدران وڙهندي جان قربان ڪئي. جي. ايم. سيد چچ نامو ۽ جنت السنڌ جهڙن تاريخي ماخذن تي به تنقيد ڪئي، ڇاڪاڻ ته سندس خيال ۾ اهي حمله آورن جي واکاڻ ڪن ٿا ۽ پڙهندڙن کي حقيقي تاريخي شعور کان محروم ڪن ٿا.<ref name="ArisarGMSayyidp55">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=55 }}</ref> جي. ايم. سيد جي نظر ۾ سنڌ تي حملو ڪندڙ سڀ پرڏيهي فاتح هڪ ئي زمري ۾ اچن ٿا، ڀلي انهن جو مذهب ڪهڙو به هجي. انهن ۾ ايران جو دارا، عربن جو محمد بن قاسم، غزنيءَ جو محمود، دهليءَ جو علاؤالدين، قنڌار جو شاهه بيگ ارغون، مغلن جو خان خانان ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو چارلس نيپيئر شامل ڪيا ويا. انهن سڀني کي سنڌ جا غاصب ۽ تباهه ڪندڙ قرار ڏنو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidp58">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=58 }}</ref> == غدارن ۽ سورمن جو تصور == 1956ع کان پوءِ سياسي صورتحال سنڌ جي تاريخ کي “غدارن” ۽ “سورمن” جي انداز ۾ لکڻ طرف وٺي وئي. جيڪي ماڻهو ذاتي مفادن لاءِ سنڌ کي وڪڻندڙ سمجهيا ويا، انهن کي غدار چيو ويو، جڏهن ته جيڪي مادر وطن لاءِ قرباني ڏيندڙ سمجهيا ويا، انهن کي سورمو قرار ڏنو ويو. سنڌ جي دفاع ڪندڙن ۾ راجا ڏاهر، دودو سومرو، دريا خان، مخدوم بلاول، شاهه عنايت ۽ هوش محمد کي شامل ڪيو ويو. غدارن ۾ قاضي قاضن، نائومل ۽ مير علي مراد جا نالا کنيا ويا. هن تاريخ نويسيءَ جو پيغام اهو هو ته ڪيچ مڪران، ٺٽي، مياڻي ۽ دٻي ۾ وڙهيل سنڌ جي آزاديءَ جون جنگيون اڃا ختم نه ٿيون آهن، پر اها جنگ هر شهر ۽ ڳوٺ ۾ جاري آهي.<ref name="ArisarGMSayyidp63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=63 }}</ref> == مغل دور، تاريخ مظھر شاهجهاني ۽ پرڏيهي غلبو == سنڌ تي مغل دور جي پرڏيهي قبضي جا اثر بيان ڪرڻ لاءِ سنڌي ادبي بورڊ 1962ع ۾ يوسف ميرڪ جي اصل ماخذ ''تاريخ مظھر شاهجهاني'' شايع ڪئي. ان جو مقدمو پير حسام الدين راشدي لکيو. هن مقدمي ۾ خاص طور اهي واقعا چونڊيا ويا، جن ۾ ظلم ۽ استحصال جي تصوير ملي ٿي ۽ جيڪي سنڌ جي ان وقت جي سياسي حالت سان لاڳاپيل لڳندا هئا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962p21">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |page=21 }}</ref> پير حسام الدين راشدي، يوسف ميرڪ جي حوالي سان، سيوهڻ جي گورنر جي ظلم، ماڻهن کي ڪوڙا هڻڻ ۽ اذيت ڏيڻ جا واقعا بيان ڪيا. مغل عملدارن طرفان ماڻهن جي ملڪيت ضبط ڪرڻ، سندن وسيلن ۽ دولت کان محروم ڪرڻ، ڦورن ۽ ڌاڙيلن جي سرپرستي ڪرڻ ۽ ڳرا محصول لاڳو ڪرڻ جهڙا عمل بيان ڪيا ويا. نتيجي طور سيوهڻ جو علائقو برباد ٿيو، ڳوٺ ۽ شهر ويران ٿيا، ۽ ماڻهو پنهنجا گهر ڇڏي پري علائقن ۾ پناهه وٺڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962pp30-31">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |pages=30–31 }}</ref> == عثمان ڏيپلائي ۽ مزاحمتي ادب == پرڏيهي قبضي خلاف مزاحمت جو اظهار ادبي صورت ۾ به ٿيو. عثمان ڏيپلائي 1962ع ۾ پنهنجو تاريخي ناول ''سانگهڙ'' شايع ڪيو، جنهن جو موضوع انگريزن خلاف حرن جي جدوجهد هو. هن ناول سنڌ جي نئين نسل تائين اهو پيغام پهچايو ته سياسي غلبي ۽ حقن جي جدوجهد خلاف ڪيئن وڙهجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == سنڌ جي ثقافتي علامتون ۽ قوميت == سنڌ جي ماضيءَ جي عظمت بيان ڪرڻ کي به اهم سمجهيو ويو، ته جيئن سنڌين ۾ فخر جو احساس پيدا ٿئي. انهن علامتن ۾ موهن جو دڙو، ڄام نندي جو مقبرو، رني ڪوٽ، عمرڪوٽ جا قلعا، حيدرآباد جا بادگير، اجرڪ، رلي، ڪاشيءَ جو ڪم ۽ هالا جو فرنيچر شامل هئا. ادبي شخصيتن ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي، سچل سرمست ۽ سامي کي سنڌي ٻوليءَ کي شاهوڪار ڪندڙ ۽ سنڌي قومي شعور پيدا ڪندڙ شخصيتن طور پيش ڪيو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidpp62-63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |pages=62–63 }}</ref> سنڌي قومپرستيءَ جو بنياد مذهب بدران ٻولي ۽ علائقي تي رکيو ويو. هن خيال موجب جيڪي ماڻهو سنڌ ۾ رهن ٿا ۽ سنڌي ٻولي ڳالهائين ٿا، اهي سنڌي آهن. ٻن قومن واري نظريي کي رد ڪندي قوميت جو تصور سيڪيولر بنيادن تي قائم ڪيو ويو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == قومپرست تاريخ نويسيءَ تي تنقيد == قومپرست فريم ورڪ ۾ تاريخ لکڻ بابت تنقيد پڻ ڪئي وئي آهي. ڊاڪٽر مبارڪ علي موجب اهڙي تاريخ نويسيءَ ۾ ڪڏهن ڪڏهن حقيقتن کي مسخ ڪري يا چونڊي استعمال ڪيو ويو، ته جيئن اهي قومي بيانئي سان ٺهڪي اچن. تاريخي طريقيڪار کي مڪمل طور لاڳو ڪرڻ بدران جذباتي ۽ مبالغو آميز بيان اختيار ڪيو ويو. ان تاريخ نويسيءَ جو وڏو مقصد سياسي استعمال بڻجي ويو، جنهن سبب سنڌ جي تاريخ نويسي هڪ مرحلي تي بيهي رهي ۽ نون علمي موضوعن ڏانهن گهربل اڳڀرائي نه ڪري سگهي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == اڻلکيل ۽ نظرانداز ٿيل موضوع == سنڌ جي تاريخ اڃا مڪمل نه سمجهي وڃي ٿي. ڪيترائي موضوع اڃا وڌيڪ تحقيق گهرن ٿا، جهڙوڪ زرعي ڍانچي ۾ تبديليون، نون ٽيڪنالاجيڪل طريقن جو تعارف، هارين جو ڪردار، هاري بغاوتن جو وجود يا عدم وجود، سنڌ جا پاڙيسري ملڪن سان لاڳاپا، ثقافتي ۽ واپاري رابطا، اميلن ۽ ڀائيبندن جو سماجي ڪردار، ۽ سنڌ ۾ مذهب جو ڪردار، خاص طور نانڪ پنٿين ۽ سکن جي حوالي سان. ڪلاڊ مارڪووٽس جي ڪتاب ''The Global World of the Indian Merchants (1750–1967)'' ۾ شڪارپوري ۽ حيدرآبادي واپارين جي عالمي تجارتي سرگرمين کي بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو سنڌ جي مؤرخن وٽ اڳ ۾ گهڻو نظرانداز ٿيل موضوع رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == نتيجو == سنڌ جي تاريخ نويسي قومي تاريخ، علائقائي سڃاڻپ، اسلامي بيانئي، آزاديءَ جي تحريڪ، ون يونٽ، سنڌي قومپرستي ۽ سيڪيولر ثقافتي تعبيرن جي وچ ۾ تبديل ٿيندي رهي آهي. ان تاريخ نويسيءَ سنڌ جي جدا تاريخي حيثيت، ثقافتي ورثي ۽ سياسي جدوجهد کي نمايان ڪيو، پر ساڳئي وقت ان تي اهو اعتراض به ڪيو ويو ته اها ڪڏهن ڪڏهن تنگ قومپرستي ۽ سياسي مقصدن تائين محدود ٿي وئي. سنڌ جي تاريخ کي وڌيڪ جامع ۽ علمي انداز ۾ لکڻ لاءِ ضروري آهي ته اها صرف سياست جي خدمت نه ڪري، پر اهڙو وسيع تاريخي شعور پيدا ڪري، جيڪو ماڻهن کي ماضي ۽ حال ٻنهي کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> l2l57l5tzbsimw2sgnyle7te31dphbr 390479 390478 2026-07-02T07:59:41Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 390479 wikitext text/x-wiki '''سنڌ جي تاريخ نويسي''' ('''Historiography of Sindh''') سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسيءَ جي لاڳاپي سان لاڳاپيل هڪ اهم موضوع آهي. قومي تاريخ عام طور تي تاريخي حقيقتن کي قوم ۽ ان جي مرڪز جي چوڌاري بيان ڪري ٿي، جڏهن ته علائقا اڪثر ڪناري تي رهجي وڃن ٿا ۽ انهن کي مڪمل يا تفصيلي تاريخي بيان نٿو ملي. ان جي ابتڙ، علائقائي تاريخون پنهنجي مخصوص علائقي، ثقافتي روايتن، ٻولي ۽ سڃاڻپ تي زور ڏين ٿيون، ته جيئن اهي قومي تاريخ ۾ پنهنجي جدا حيثيت قائم ڪري سگهن.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=Essays On The History of Sindh |publisher=فڪشن هائوس |location=لاهور |year=2005 |pages=17–27 }}</ref> {{Short description|none}} هندستان جي تاريخ نويسي (Historiography of India) مان مراد تنقيدي طريقن ۽ تشريحن جي ذريعي انهن مطالعي جو آهي جيڪي عالمن هندستان جي تاريخ کي ترقي ڏيڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن. تازن ڏهاڪن ۾ تاريخ نويسي جا چار مکيه اسڪول رهيا آهن ته مورخ هندستان جو مطالعو ڪيئن ڪندا آهن: ڪيمبرج، قومپرست، مارڪسسٽ، ۽ سبالٽرن. ڪڏهن عام "مشرقي" طريقو، هڪ حساس، ناقابل فهم، ۽ مڪمل طور تي روحاني هندستان جي تصوير سان، سنجيده اسڪالرشپ ۾ ختم ٿي چڪو آهي.<ref name="Prakash 383–408">{{cite journal | last = Prakash | first = Gyan | author-link = Gyan Prakash | date = April 1990 | title = Writing Post-Orientalist Histories of the Third World: Perspectives from Indian Historiography | journal = Comparative Studies in Society and History | volume = 32 | issue = 2 | pages = 383–408 | doi=10.1017/s0010417500016534 | jstor = 178920| s2cid = 144435305 }}</ref> == تاريخ جا ماخذ == === پرڏيهي ذريعا === هندستاني تاريخ جا معروف پرڏيهي احوال هيٺين ذريعن مان مليا آهن: <ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref><ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> * [[ميگئسٿنيز|ميگاسٿينس]] پاران "انڊيڪا"<ref>Allan Dahlaquist (1996). Megasthenes and Indian Religion: A Study in Motives and Types. Motilal Banarsidass. {{ISBN|978-81-208-1323-6}}.</ref> * [[فاھيان|فاهيان]] طرفان ٻڌمت جي بادشاهن جو هڪ رڪارڊ (فوگو جي 佛國記)<ref name="columbia">{{cite web|url=http://afe.easia.columbia.edu/special/travel_records.pdf|title=The Travel Records of Chinese Pilgrims Faxian, Xuanzang, and Yijing|publisher=[[Columbia University]]}}</ref> * [[البيروني]] پاران "ڪتاب الهند"<ref>{{citation|title=Kitab al-Bīrūnī fī Taḥqīq mā li-al-Hind|publisher=Osmania Oriental Publication Bureau |place=Hyderabad |year=1958}}</ref> <ref>{{citation| editor1-last=Kegan |editor1-first=Paul |publisher=Trench, Truebner |title=Alberuni's India |translator-last=Sachau |translator-first=E.C. |place=London |volume=2 |year=1910}}</ref> * [[ابن بطوطا|ابن بطوطه]] پاران "تحفة النور في غريب الامر و عجائب الاسفار<ref name="9–10 Vol. 1">{{harvnb|Dunn|2005|pp=310–11}}; {{harvnb|Defrémery|Sanguinetti|1853|pp=[https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ&pg=PA9 9–10 Vol. 1]}}</ref> * زوانگ زانگ پاران مغربي علائقن تي عظيم تانگ رڪارڊ<ref>Deeg, Max (2007). [https://web.archive.org/web/20140418141001/http://kanji.zinbun.kyoto-u.ac.jp/~wittern/data/nw-fs/fs-deeg.pdf „Has Xuanzang really been in Mathurā? : Interpretatio Sinica or Interpretatio Occidentalia&nbsp;— How to Critically Read the Records of the Chinese Pilgrim.“] – In: 東アジアの宗教と文化 : 西脇常記教授退休記念論集 = Essays on East Asian religion and culture: Festschrift in honor of Nishiwaki Tsuneki on the occasion of his 65th birthday / クリスティアン・ウィッテルン, 石立善編集 = ed. by Christian Wittern und Shi Lishan. – 京都 [Kyōto] : 西脇常記教授退休記念論集編集委員會; 京都大学人文科學研究所; Christian Wittern, 2007, pp. 35 – 73. See p. 35</ref> * تشريح هندستان، جوزف ٽيفنٿلر طرفان === ڏيهي ذريعا === مقامي تاريخي متن جا مثال شامل آهن:<ref name=":0">{{Cite journal |last=Joshi |first=P. M. |date=1965 |editor-last=Pathak |editor-first=Vishwambhar Sharan |editor2-last=Saran |editor2-first=P. |editor3-last=Kunte |editor3-first=B. G. |editor4-last=Shyam |editor4-first=Radhey |editor5-last=McKew Parr |editor5-first=Charles |editor6-last=Van Linschoten |editor6-first=Jan |title=Indian Historiography |url=https://www.jstor.org/stable/42929817 |journal=Bulletin of the Deccan College Research Institute |volume=26 |issue=3/4 |pages=20–33 |jstor=42929817 |issn=0045-9801}}</ref> * ڀاناڀٽا جي "هرشاچاريتا"<ref name=":3">{{Cite book |last=Hasrat |first=B. J. |title=The Encyclopedia of Sikhism |publisher=Punjabi University |year=2004 |isbn=817380530X |editor-last=Singh |editor-first=Harbans |edition=2nd |volume=4: S–Z |location=Patiala |pages=179–181}}</ref> * ڪلهانا طرفان "راجتارنگيني"<ref name=":0" /> * سريلنڪا جي ٻڌ ڌرم جون تاريخون، جهڙوڪ ديپاواس، مهاواسا، ۽ ڪُسوانس<ref>{{Cite journal |last=von Hinüber |first=Oskar |date=2020 |title=Brill's Encyclopedia of Buddhism Online - Historiography: South Asia |url=https://doi.org/10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069 |access-date=7 April 2024 |website=Brill |doi= 10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069|quote=The first historical texts known from ancient South Asia are the Buddhist chronicles composed in Ceylon (Sri Lanka). Consequently, from a very early period, the history of Buddhism on the island is known much better than in any other part of South Asia. Besides texts on the general history of Buddhism, there are specialized chronicles on relics and so on, written in both Pali and Sinhala languages or in Southeast Asian vernaculars.|url-access=subscription }}</ref> * فرشته جي "تاريخ فرشته" (جنهن کي گلشن ابراهيمي به چيو ويندو آهي) <ref name="EB1911">{{EB1911|inline=y|wstitle=Ferishta, Mahommed Kasim|volume=10|page=274}}</ref> * ضياء الدين برني جي "تاريخ فيروز شاهي"<ref>M. Athat Ali, "Elements of Social Justice in Medieval Islamic Thought" in Saiyid Zaheer Husain Jafri, ''Recording the Progress of Indian History: Symposia Papers of the Indian History Congress, 1992–2010'', Primus Books, 2012, p. 197.</ref> * Vicāraśrenī by Merutunga {{sfn|Eggermont|1969|p=67}} * ابوالفضل جو "اڪبر نامو"<ref>[http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml Illustration from the Akbarnama: History of Akbar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090919035749/http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml |date=2009-09-19 }} [[Art Institute of Chicago]]</ref> * [[امير خسرو]] جو "تغلق نامو" * عبدالحميد لاهوري جو "پادشاهه نامو"<ref>[[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970).</ref> * محمد عوفي جي "جامع الحكايت"<ref>{{cite book |last1=Elliot|first1=Sir H. M. |first2=John |last2=Dowson |title=The History of India, as Told by Its Own Historians. The Muhammadan Period (Vol 2.)|chapter-url=https://archive.org/stream/cu31924073036729#page/n5/mode/2up|chapter=4. Jawami ul-Hikayat of Muhammad Ufi| year=1871|publisher=London : Trübner & Co.|page=155}}</ref> * چانڊ بردائي جي "ڀڳت راسو" (''[[Prithviraj Raso]])<ref>{{Cite book|author=Rima Hooja|url=https://books.google.com/books?id=qqd1RAAACAAJ|title=A HISTORY OF RAJASTHAN (PB)|date=2006|publisher=Rupa & Company|isbn=978-81-291-1501-0|pages=364–365|language=en}}</ref>'' * منهاج سراج جوزجاني جي "طبقات ناصري" 15 صدي عيسويءَ کان اڳ جي تاريخ کي رڪارڊ ڪرڻ لاءِ تمام ٿورا مشهور هندستاني متن موجود آهن. ان ڪري، هندستان جي تاريخ جو گهڻو حصو پرڏيهي مورخن جي ذريعي ملي ٿو. قديم هندستان ۾ مقامي تاريخي روايتن جا تمام گهٽ ثبوت موجود آهن. البيروني مقامي هندستاني تاريخ نگاري بابت هيٺ ڏنل ڳالهه ڪئي: "بدقسمتي سان هندو شين جي تاريخي ترتيب تي گهڻو ڌيان نه ڏيندا آهن، اهي پنهنجن بادشاهن جي تاريخي جانشيني کي بيان ڪرڻ ۾ تمام گهڻو لاپرواهي ڪندا آهن ۽ جڏهن انهن کي معلومات لاءِ دٻايو ويندو آهي ۽ نقصان ۾ هوندا آهن، اهو نه ڄاڻندا آهن ته ڇا چوڻو آهي، اهي هميشه ڪهاڻي ٻڌائڻ تي مجبور هوندا آهن. پر ان لاءِ، اسان کي پڙهندڙن کي انهن روايتن کي پهچائڻ گهرجي جيڪي اسان کي انهن مان ڪجهه ماڻهن کان مليون آهن." —البروني، ڪتاب الهند. قديم هندستان ڪڏهن به هڪ مضبوط تاريخي روايت ترقي نه ڪئي جيڪا گريڪو-رومن، چيني ۽ اسلامي تهذيبن ۾ موجود روايتن جي برابر هجي. بهرحال، اهو نتيجو نه ٿو ڪڍي سگهجي ته قديم هندستانين وٽ معروضي تاريخي لکڻ جي سمجهه جي کوٽ هئي، ڇاڪاڻ ته تاريخ نگاري سان ملندڙ جلندڙ ڪجهه ڪوششون هيون. هندستاني تاريخ جي مختلف موڙ تي، هندستان ۾ خاص خاندانن ۽ حڪمرانن جي دورن کي رڪارڊ ڪرڻ ۽ تاريخ نگاري ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. few known Indian texts recording history before 15th century C.E. exist, hence, historical evidence for much of India's history comes through foreign historians.<ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref><ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> There is very little evidence of a native historiographical tradition in ancient India.<ref name=":3" /> Al-Biruni stated the following about local Indian histriography:<ref name=":0" /> {{Blockquote|text="Unfortunately the Hindus do not pay much attention to the historical order of things, they are very careless in relating the chronological succession of their kings, and when they are pressed for information and are at a loss, not knowing what to say, they invariably take to tale-telling. But for this, we should communicate to the readers the traditions which we have received from some people among them."|author=Al-Biruni|title=Kitāb al-Hind|source=}}Ancient India never developed a strong historiographical tradition comparable to the ones that existed in the [[Greco-Roman historiography|Greco-Roman]], [[Chinese historiography|Chinese]], and [[Historiography of early Islam|Islamic]] civilizations.<ref name=":4">{{Cite book |last=Sharma |first=Tej Ram |title=Historiography: A History of Historical Writing |publisher=Concept Publishing Company |year=2005 |isbn=9788180691553 |pages=17–22 |chapter=Historical Writings in the Ancient World - Indian Historiography: Historiography in Ancient India}}</ref> However, it cannot be concluded that the ancient Indians lacked an understanding of objective historical writing, as there were some attempts akin to historiography.<ref name=":4" /> At various points in Indian history, there were efforts to record and chronicle the reigns of particular dynasties and rulers in India.<ref name=":4" /> Within the Vedic, Buddhist, Jain and other religious literature, the names of teachers are attentively recorded.<ref name=":4" /> The [[Chinese Buddhist]] [[Buddhist pilgrimage|pilgrim]] [[Xuanzang]] mentioned that in every province of India, there would be officials who would be responsible for documenting in-writing "good and evil events, calamities, and fortunate occurrences".<ref name=":4" /> Since the era of the [[Gupta Empire|Gupta]] ruler [[Samudragupta]], ancient Indian rulers would have a renowned poet record their reigns and victories onto stone in the form of inscription.<ref name=":4" /> [[Romila Thapar]] instead states that it should be taken into account what the ancient Indians found relevant and why when evaluating any dearth of historiographical tradition.<ref name=":4" /> [[A. K. Warder]] opined that the regional historiographies of India must be considered, with historical writing in India becoming regionalized by the mediaeval-period from the 7th century onwards.<ref name=":4" /> There are historical works authored by the Chalukya, Rashtrakuta, Pala dynastical historiographies and also regional historiographical traditions in Kashmir, Sindhu, Gurjara, Jejakabhukti, Kamarupa, Kerala, Hoyasala, Andhra, Kalinga, and Maharashtra.<ref name=":4" /> In modern-times, some attempts have been made to extract historiographical elements from Vedic literature and epic poetry, such as the ''[[Mahabharata]]'' or ''[[Ramayana]]''.<ref name=":3" /><ref name=":4" /> However, religious, mythical, and allegorical legends are too intermixed with Indic religious thought and philosophy that discerning and extracting any semblance of historiography from them is a difficult task.<ref name=":3" /> The ''[[Puranas]]'' mostly entail mythological elements with a facade of historicity.<ref name=":3" /> The corpuses of Pali and Prakrit literature of the era are mostly religious in nature.<ref name=":3" /> Thus, a historiographical tradition was not popular in India, barring a few examples.<ref name=":3" /> A true tradition of historiography was introduced to India after the Arabs captured Sindh, where they introduced history-writing and recording proper chronology.<ref name=":3" /> These Arab historiographers were later surmounted by historiographers who wrote in Persian, many of whom were sponsored by the ruling sultans of India.<ref name=":3" /> == مکيه اسڪول == === Orientalist approach === The Orientalist approach was influenced both by [[Imperialism|imperialist]] attitudes and interests, and also fascination for the "exotic" East for Mediterranean and European writers and thinkers, captured in images by artists, that is embodied in a repeatedly-surfacing theme in the [[history of ideas]] in the West, called "[[Orientalism]]". In [[art history]], [[literature]], and [[cultural studies]], Orientalism is the imitation or depiction of aspects in the [[Eastern world]]. These depictions are usually done by writers, designers, and artists from the [[Western world]]. The term ''Orientalism'' has come to acquire negative connotations in some quarters and is interpreted to refer to the study of the East by Westerners shaped by the attitudes of the era of European [[imperialism]] in the 18th and 19th centuries. When used in this sense, it often implies prejudiced, outsider-caricatured interpretations of Eastern cultures and peoples. This viewpoint was most famously articulated and propagated by [[Edward Said]] in ''[[Orientalism (book)|Orientalism]]'' (1978), a critical history of this scholarly tradition.<ref>{{cite book|last=Clarke|first=J.J.|title=Oriental enlightenment the encounter between Asian and Western thought|url=https://archive.org/details/orientalenlighte00clar|url-access=limited|year=1997|publisher=Routledge|pages=[https://archive.org/details/orientalenlighte00clar/page/n16 8]}}</ref> ==== History ==== Though there has been study of India from a western perspective since ancient times, the orientalist school gained prominence in the aftermath of the [[Age of Discovery]]. In the 18th and 19th centuries, the term [[Oriental studies|Orientalist]] identified a scholar who specialized in the languages and literatures of the [[Eastern world]]. Among such scholars were officials of the [[East India Company]], who said that the [[Arab culture]], the [[culture of India|Indian culture]], and the [[Islamic culture]]s should be studied as equal to the [[Culture of Europe|cultures of Europe]].<ref>{{cite book |last = Macfie |first = A. L.|year = 2002 |title = Orientalism |publisher = Longman| location = London|url=https://books.google.com/books?id=0FrJAwAAQBAJ |isbn = 978-0582423862|ref = none| page = Ch One}}</ref> Among such scholars is the philologist [[William Jones (philologist)|William Jones]], whose studies of [[Indo-European languages]] established modern [[philology]]. [[Company rule in India]] favored Orientalism as a technique for developing and maintaining positive relations with the Indians—until the 1820s, when the influence of "anglicists" such as [[Thomas Babington Macaulay]] and [[John Stuart Mill]] led to the promotion of a Western-style education.<ref>Holloway (2006), pp. 1–2. "The Orientalism espoused by Warren Hastings, William Jones and the early East India Company sought to maintain British domination over the Indian subcontinent through patronage of Hindu and Muslim languages and institutions, rather than through their eclipse by English speech and aggressive European acculturation."</ref> With a great increase in knowledge of Asia among Western specialists, increasing political and economic involvement in the region, and in particular the realization of the existence of [[Indo-European languages|close relations between Indian and European languages]], by [[William Jones (philologist)|William Jones]], there emerged more complex intellectual connections between the early history of Eastern and Western cultures. Some of these developments occurred in the context of Franco–British rivalry for control of India. Liberal economists, such as [[James Mill]], denigrated Eastern civilizations as static and corrupt. [[Karl Marx]] characterized the [[Asiatic mode of production]] as unchanging, because of the economic narrowness of village economies and the State's role in production. "[[Oriental despotism]]" was generally regarded in Europe as a major factor in the relative failure of [[progress (history)|progress]] of Eastern societies. In the course of the century Western archaeology spread across the Middle East and Asia. New national museums provided a setting for important archaeological finds, most of which were in this period bought back to Europe. The first serious European studies of [[Buddhism]] and [[Hinduism]] were by the scholars [[Eugene Burnouf]] and [[Max Müller]]. In that time, the academic [[Islamic studies by author (non-Muslim or academic)|study of Islam]] also developed, and, by the mid-19th century, Oriental Studies was a well-established academic discipline in most European countries, especially those with imperial interests in the region. Yet, while scholastic study expanded, so did [[Racism|racist]] attitudes and stereotypes of Asian peoples and cultures. Scholarship often was intertwined with prejudicial racist and religious presumptions,<ref>J. Go, "'Racism' and Colonialism: Meanings of Difference and Ruling Practice in America's Pacific Empire" in ''Qualitative Sociology'' '''27'''.1 (March 2004).</ref> to which the new [[biology|biological sciences]] tended to contribute until the end of the [[World War II|Second World War]]. ==== Criticism and Decline ==== In his book [[Orientalism (book)|Orientalism]] (1978), [[cultural critic]] Edward Said redefines the term ''Orientalism'' to describe a pervasive Western tradition—academic and artistic—of prejudiced outsider-interpretations of the [[Eastern world]], which was shaped by the cultural attitudes of European [[imperialism]] in the 18th and 19th centuries.<ref>Tromans, 24</ref> Since its publication, most academic discourse began to use the term "Orientalism" to refer to a general patronizing Western attitude towards Middle Eastern, Asian, and [[North Africa]]n societies. In Said's analysis, the West [[Essentialism|essentializes]] these societies as static and undeveloped—thereby fabricating a view of Oriental culture that can be studied, depicted, and reproduced in the service of [[Imperialism|imperial power]]. Implicit in this fabrication, writes Said, is the idea that Western society is developed, rational, flexible, and superior.<ref>Mahmood Mamdani, ''Good Muslim, Bad Muslim: America, the Cold War, and the Roots of Terrorism'', New York: Pantheon, 2004; {{ISBN|0-375-42285-4}}; p. 32.</ref> Furthermore, Said said that "The idea of representation is a theatrical one: the Orient is the stage on which the whole East is confined",<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/63/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=63 |language=English}}</ref> and that the subject of learned Orientalists "is not so much the East itself as the East made known, and therefore less fearsome, to the Western reading public".<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/60/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=60 |language=English}}</ref> The thesis of Edward Said's Orientalism develops Marxist philosopher [[Antonio Gramsci]]'s theory of [[cultural hegemony]], and [[Michel Foucault]]'s theorisation of [[discourse]] (the [[knowledge]]-[[Power (social and political)|power]] relation) to criticise the scholarly tradition of Oriental studies. In the academy, the book ''Orientalism'' (1978) became a foundational text of [[Postcolonialism|post-colonial cultural studies]].<ref>Xypolia, Ilia (2011). "Orientations and Orientalism: The Governor Sir Ronald Storrs". Journal of IslamicJerusalem Studies. 11: 25–43.</ref> The once common "Orientalist" approach, with its image of a sensuous, inscrutable, and wholly spiritual India, has died out in serious scholarship.<ref name="Prakash 383–408" /> === Cambridge School === The Cambridge School of historiography was a [[school of thought]] which approached the study of the [[British Empire]] from the imperialist point of view. It emerged especially at the [[University of Cambridge]] in the 1960s. [[John Andrew Gallagher]] (1919–80) was especially influential, particularly in his article with [[Ronald Robinson]] on "[[The Imperialism of Free Trade]]". It was led by Anil Seal,<ref>Anil Seal'', The Emergence of Indian Nationalism: Competition and Collaboration in the Later Nineteenth Century'' (1971)</ref> Gordon Johnson,<ref>Gordon Johnson, ''Provincial Politics and Indian Nationalism: Bombay and the Indian National Congress 1880–1915'' (2005)</ref> Richard Gordon, and David A. Washbrook.<ref>Rosalind O'Hanlon and David Washbrook, eds. ''Religious Cultures in Early Modern India: New Perspectives'' (2011)</ref> It downplayed ideology.<ref>Aravind Ganachari, "Studies in Indian Historiography: 'The Cambridge School'", ''Indica'', March 2010, 47#1, pp 70–93</ref> ==== Criticism ==== This school of historiography is criticised for western bias or [[Eurocentrism]].<ref name="google7">{{cite book|title=Eurocentrism: a marxian critical realist critique|author=Hostettler, N.|date=2013|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-135-18131-4|url=https://books.google.com/books?id=2XjozzN0ppEC&pg=PA33|page=33|access-date=6 January 2017}}</ref> Critics have attacked various ideas of the School.<ref>See [[Christopher Platt|D.C.M. Platt]], "The Imperialism of Free Trade: Some Reservations," ''Economic History Review,'' 21#2 (Aug., 1968), pp. 296-306</ref> In ''The New Imperial Histories Reader,'' Stephen Howe has assembled articles by critics who take aim especially at [[P. J. Marshall]], [[David Kenneth Fieldhouse|D. K. Fieldhouse]], Robinson and Gallagher, and [[Peter Cain (historian)|Peter Cain]] and [[A. G. Hopkins]].<ref>Stephen Howe, ed. ''New Imperial Histories Reader'' (Routledge, 2009)</ref> [[Howard Spodek]], for example, praises the school's regional and pluralist perspectives but criticizes their reliance on British (rather than Indian) documentation, sloppy use of [[social science]] models, downplaying of ideology, and their excessive emphasis on Indian self-seeking and the importance of British imperial initiatives in achieving modernization. He recommends a deeper appreciation of Indian initiatives, and more attention to the emerging importance of public life in many areas of society rather than just a concentration on politics.<ref>Howard Spodek, "Pluralist Politics in British India: The Cambridge Cluster of Historians of Modern India," ''American Historical Review,'' (June 1979) 84#3 pp 688-707</ref> === Nationalist School === The Nationalist school originated among Indian historians in the late 19th and early 20th centuries who were influenced by [[Indian independence movement|Indian nationalism]]. They emphasized achievements in Indian history, while downplaying negative aspects, which led to various contradictions. Nationalist historians universally praised Hindu rule of India, with Hindu culture being prized above all else.<ref name=":0a">{{cite book|last=Thapar|first=Romila|title=History of Early India: From the Origins to AD 1300|publisher=University of California Press|year=2004|isbn=978-0-520-24225-8|pages=16–17}}</ref> In modern history, they focused on Congress, Gandhi, Nehru and high level politics. It highlighted the Mutiny of 1857 as a war of liberation, and Gandhi's 'Quit India' begun in 1942, as defining historical events. This school of historiography has received criticism for [[Elitism]].<ref>{{cite web|url=http://pages.ucsd.edu/~rfrank/class_web/ES-200C/Articles/Guha.pdf|title=Ranjit Guha, "On Some Aspects of Historiography of Colonial India"}}</ref> Historians in this school included [[Rajendralal Mitra]], [[R. G. Bhandarkar]], [[Romesh Chunder Dutt]], [[Anant Sadashiv Altekar]], [[K. P. Jayaswal]], [[Hem Chandra Raychaudhuri]], [[Radha Kumud Mukherjee]], [[R. C. Majumdar]], and [[K. A. Nilakanta Sastri]] ,.<ref name=":0a" /> === Marxist School === In India, Marxist Historiography takes the form of Marxian historiography where Marxian techniques of analysis are used but Marxist political intentions and prescriptions are discarded. The Marxian historiography of India uses the method of [[historical materialism]] and has focused on studies of economic development, land ownership, and [[class conflict]] in precolonial India and [[deindustrialisation|deindustrialization]] during the colonial period.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993">Bagchi, Amiya Kumar (January 1993). "Writing Indian History in the Marxist Mode in a Post-Soviet World". Indian Historical Review. 20 (1/2): 229–244.</ref> [[Bhupendranath Datta|B. N. Datta]], and [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] are considered the founding fathers of Marxist historiography in India. D. D. Kosambi was apologetic of the revolution of [[Mao]] and thought of Indian Prime Minister [[Jawaharlal Nehru]]'s policies as pro-capitalist. Kosambi, a polymath, viewed Indian History from a Marxist viewpoint. The other Indian scholars of Marxian historiography are [[Ram Sharan Sharma|R. S. Sharma]], [[Irfan Habib]], [[D. N. Jha]], and [[K. N. Panikkar]].<ref>Bottomore, T. B. 1983. ''A Dictionary of Marxist thought''. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press.</ref> Other historians such as [[Satish Chandra (historian)|Satish Chandra]], [[Romila Thapar]], [[Bipan Chandra]], [[Arjun Dev (historian)|Arjun Dev]], and [[Dineshchandra Sircar]], are sometimes referred to as "influenced by the Marxian approach to history."<ref>Guichard, Sylvie (2010), The Construction of History and Nationalism in India, Routledge, p. 87, ISBN 978-1136949319</ref> One debate in Indian history that relates to a [[historical materialist]] schema is on the nature of [[feudalism]] in India. [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] in the 1960s outlined the idea of "feudalism from below" and "feudalism from above". Element of his feudalism thesis was rejected by R.S. Sharma in his monograph [[Indian Feudalism]] (2005) and various other books,<ref>Purohit, Vinayak. 1988. Arts of transitional India twentieth century. Bombay: Popular Prakashan.</ref><ref>R S Sharma, Indian Feudalism (book), 2005</ref><ref>R S Sharma, Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation, Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177-85</ref><ref>R S Sharma, India's Ancient Past, Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India, Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> However R. S. Sharma also largely agrees with Kosambi in his various other books.<ref>R S Sharma, ''[[Indian Feudalism (book)]], 2005''</ref><ref>R S Sharma, ''Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation'', Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177–85</ref><ref>R S Sharma, ''India's Ancient Past'', Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, ''The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India'', Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> Most Indian Marxian historians argue that the economic origins of communalism are feudal remnants and the economic insecurities caused by slow development in India.<ref>{{cite book|title=Dalit women in India: issues and perspective|page=138|first=Prahlad|last=Jogdand|year=1995}}</ref> Even non-academic and laymen contributions to Marxist Historiography exist in India. The book "Coffee Housinte Katha" (The Story of Coffee House), written in [[Malayalam]], a regional language of India, spoken in the state of [[Kerala]], by one of the leaders of the Indian Coffee House Movement, [[Nadakkal Parameswaran Pillai]], is an example of this. Politicians like [[Shripad Amrit Dange]] have also contributed to Marxian historiography. ==== Criticism ==== The Marxian school of Indian historiography is accused of being too ideologically influenced.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993" /> Though influenced by Marxist theory [[B. R. Ambedkar]] criticized Marxists, as he deemed them to be unaware or ignorant of the specifics of caste issues.<ref>Padovani, Florence. Development-Induced Displacement in India and China: A Comparative Look at the Burdens of Growth. Rowman & Littlefield. Bhimrao Ambedkar himself, who criticized Indian Marxists</ref><ref>Jadhav, Narendra (1991). "Neglected Economic Thought of Babasaheb Ambedkar". Economic and Political Weekly. 26 (15): 980–982. ISSN 0012-9976. JSTOR 4397927.</ref> Also though most criticisms of Marxian historiography is levied by people who are not historians, some historians have debated Marxian historians and critically examined their analysis of the [[history of India]]. Many have alleged that Marxian historians used [[Historical negationism|negationism]] to whitewash some of the atrocities committed by [[Islamic rulers in the Indian subcontinent|Muslim rulers]] in the Indian Subcontinent.<ref>{{cite book|title=The Legacy of Muslim Rule in India|quote=Marxists who always try to cover up the black spots of Muslim rule with thick coats of whitewash|first=Kishori Saran|last=Lal|publisher=Aditya Prakashan|page=67}}</ref><ref>{{cite book|title=Indian Politics, Then and Now: Essays in Historical Perspective|first=K|last=Seshadri|publisher=Pragatee Prakashan|page=5|quote=certain attempts made by some ultra-Marxist historians to justify and even whitewash tyrannical emperors of the medieval India}}</ref><ref>{{cite book|title=Studies in World Affairs, Volume 1|first=KR|last=Gupta|year=2006|publisher=Atlantic Publisher|page=249|isbn=9788126904952|url=https://books.google.com/books?id=Hw9uf7sRKtIC&pg=PA249}}</ref><ref>{{cite book|title=Al-Hind the Making of the Indo-Islamic World: The Slave Kings and the Islamic Conquest : 11th–13th Centuries|year=1991|url=https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink|url-access=limited|last=Wink|first=André|publisher=Brill|page=[https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink/page/n160 309]|quote="apologists for Islam, as well as some Marxist scholars in India have sometimes attempted to reduce Islamic iconoclasm.."}}</ref> Since the late 1990s, [[Hindu nationalism|Hindu nationalist]] scholars especially have theorized that the Marxian tradition in India neglected what they believe to be the country's 'illustrious past' based on Vedic-[[puranic chronology]] and other [[Pseudohistory|pseudo-historical]] [[Historical revisionism|revisionist]] narratives of history, the historians are held responsible for aiding or defending [[Islam in India|Muslims]], who figure in Hindu nationalist discourse as the enemy.<ref>Jha, D.N. (1996). Society and Ideology in India: Essays in Honour of Prof. R.S. Sharma. New Delhi, India: Munshiram Manoharlal Publishers Pvt. Ltd. ISBN 978-8121506397.</ref><ref>Historian: Prof Irfan Habib outlookindia.com. Magazine | 23 April 2007. Retrieved 15 January 2013</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=u0RZBwAAQBAJ&pg=PA98|title=The Construction of History and Nationalism in India: Textbooks, Controversies and Politics|last=Guichard|first=Sylvie|year=2010|publisher=Routledge |isbn=9781136949319}}</ref> An example of such a view is [[Arun Shourie]]'s ''[[Eminent Historians]]'' (1998)<ref>Bryant, E. E. (2014). ''Quest for the Origins of Vedic Culture: The Indo-Aryan Migration Debate''. Cary, US: Oxford University Press {{ISBN|978-0195169478}}</ref> and ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks'' (2000), by [[Meenakshi Jain]].<ref name="Times14July">{{cite news |title=From having legs hacked off to getting Rajya Sabha foothold: A Master's journey of grit |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |access-date=14 July 2025 |work=The Times of India |date=14 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250714044603/https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |archive-date=14 July 2025}}</ref><ref name="v282">{{cite web | title=Why Meenakshi Jain Has Been Nominated To Rajya Sabha | website=[[News18]] | date=15 July 2025 | url=https://www.news18.com/opinion/opinion-why-meenakshi-jain-has-been-nominated-to-rajya-sabha-9442669.html | access-date=18 July 2025}}</ref> === Subaltern School === The "subaltern school", was begun in the 1980s by [[Ranajit Guha]] and [[Gyan Prakash]].<ref>{{cite journal |last=Prakash |first=Gyan |date=December 1994 |title=Subaltern studies as postcolonial criticism |journal=American Historical Review |volume=99 |issue=5 |pages=1475–1500 |doi=10.2307/2168385|jstor=2168385 }}</ref> It focuses attention away from the elites and politicians to "history from below", looking at the peasants using folklore, poetry, riddles, proverbs, songs, oral history and methods inspired by anthropology. It focuses on the colonial era before 1947 and typically emphasises caste and downplays class, to the annoyance of the Marxist school.<ref>{{cite journal |last=Roosa |first=John |date=2006 |title=When the Subaltern Took the Postcolonial Turn |journal=Journal of the Canadian Historical Association |volume=17 |issue=2 |pages=130–147 |doi=10.7202/016593ar|doi-access=free }}</ref> ==== Criticism ==== {{see|Subaltern Studies#Criticism}} === Hindutva Approach === Hindutva ({{Translation|Hinduness}}) is the predominant form of [[Hindu nationalism]] in India.<ref>{{Cite web|last=Purandare|first=Vaibhav|date=22 August 2019|title=Hindutva is not the same as Hinduism said Savarkar|url=https://www.telegraphindia.com/india/hindutva-is-not-the-same-as-hinduism-said-savarkar/cid/1699550|access-date=23 December 2020|website=telegraphindia.com}}</ref> The Hindutva movement has been described as a variant of "right-wing extremism",<ref name="Leidig">{{Cite journal|last=Leidig|first=Eviane|date=17 July 2020|title=Hindutva as a variant of right-wing extremism|journal=Patterns of Prejudice|volume=54|issue=3|pages=215–237|doi=10.1080/0031322X.2020.1759861|issn=0031-322X|doi-access=free|hdl=10852/84144|hdl-access=free}}</ref> adhering to a concept of homogenised majority and [[cultural hegemony]].<ref name="j3517631">{{cite journal |title=Fascism of our times |jstor=3517631 |author=Prabhat Patnaik |journal=Social Scientist |volume=21 |issue=3/4|pages=69–77 |year=1993 |doi=10.2307/3517631}}</ref><ref>{{harvnb|Frykenberg|2008|pages=178–220}}: "This essay attempts to show how — from an analytical or from an historical perspective — Hindutva is a melding of Hindu fascism and Hindu fundamentalism."</ref> Some analysts dispute the identification of Hindutva with fascism, and suggest Hindutva is an extreme form of [[conservatism]]. Hindutva approach to history exists to create a version of history to support the Hindu nationalist demands for [[Hindutva#Views on Indian history|Hindu Rashtra]] in Indian society.<ref name="Menon 28–30">{{cite magazine |last=Menon |first=Latha |date=August 2004 |title=Coming to Terms with the Past: India |magazine=History Today |volume=54 |issue=8 |pages=28–30}}</ref> It began with the writings of the developer and outliner of the [[Hindu Nationalism|Hindu Nationalist]] political ideology of [[Hindutva]] himself, [[Vinayak Damodar Savarkar]].{{sfn|Chandra|1989|p=145}}{{sfn|Keer|1966|p=143}} His works '[[The Indian War of Independence (book)|The Indian war of independence, 1857]]', 'Hindu-Pad-Padashahi (A Critical Review of the Hindu Empire of Maharashtra)', and 'Six Glorious Epochs of Indian History' contributed to and laid down the groundwork for this approach. However, this approach did not gain much traction until the 1990s.{{sfn|Goodrick-Clarke|1998|p=46}}<ref>{{Cite web|title=Resources|url=http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|access-date=2021-08-08|website=savarkar.org|language=en|archive-date=8 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210808095423/http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Visana|first=Vikram|date=5 November 2020|title=Savarkar before Hindutva: Sovereignty, Republicanism, and Populism in India, c.1900–1920|url=https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|journal=Modern Intellectual History|volume=18|issue=4|language=en|pages=1106–1129|doi=10.1017/S1479244320000384|s2cid=224983230|issn=1479-2443|access-date=25 July 2021|archive-date=30 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210930153956/https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> This approach is still in the process of development.<ref name="Menon 28–30" /> In March 2012, [[Diana L. Eck]], Professor of Comparative Religion and Indian Studies at [[Harvard University]], authored in her book "India: A Sacred Geography", that idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals and it wasn't just a cluster of regional identities and it wasn't ethnic or racial.<ref name="scroll.in">{{cite web|url=http://scroll.in/article/802047/theres-an-idea-of-india-from-early-times-much-before-the-mughals-or-the-british-scholar-diana-eck|title=Harvard scholar says the idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals|date=20 January 2016 }}</ref><ref name="In The Footsteps of Pilgrims">{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/leisure/story/20120618-review-of-diana-leck-india-a-sacred-geography-758709-2012-06-09|title=In The Footsteps of Pilgrims |date=9 June 2012 }}</ref><ref>{{cite magazine |url=https://www.economist.com/books-and-arts/2012/03/24/the-heavens-and-the-earth |title=India's spiritual landscape: The heavens and the earth |magazine =The Economist |date=24 March 2012}}</ref><ref name="Dalrymple">{{cite news |last=Dalrymple |first=William |date=27 July 2012 |title=India: A Sacred Geography by Diana L Eck – review |url=https://www.theguardian.com/books/2012/jul/27/india-sacred-geography-eck-review |newspaper=The Guardian}}</ref> This approach is noted for denying the [[Indo-Aryan migrations]], as they consider those whose ancestry and religion have origins outside of the Indian subcontinent to be aliens, namely Muslims, Christians, and communists. This approach states that only the Hindus are the legitimate heirs of South Asia.{{Sfn|Thapar|2004|p=14}} ==== Saffronisation ==== [[Saffronisation]], a process of introduction of right-wing policies that implement a Hindu nationalist agenda onto school textbooks by attempting to glorify Hindu contributions to Indian history while undermining other contributions, has become prominent. The [[Bharatiya Janata Party]] (BJP) has said that several Indian history textbooks had overt Marxist or Eurocentric political overtones.<ref name=":2">{{cite journal|last=Bhattacharya|first=Neeladri|date=2009|title=Teaching History in Schools: The Politics of Textbooks in India|journal=History Workshop Journal|volume=67|issue=67|pages=99–110|doi=10.1093/hwj/dbn050|jstor=40646212|s2cid=154421051}}</ref> The BJP has had trouble changing the textbooks because many states in which the BJP is not in power have blocked saffronisation efforts. The BJP, citing a rigid anti-Hindu agenda, restructured NCERT and the Indian Council of Historical Research (ICHR) to make textbooks conform to the BJP's Hindu nationalist platform.<ref>{{cite book|last=Bénéï|first=Veronique|title=Manufacturing Citizenship: education and nationalism in Europe, South Asia, and China|publisher=Routledge|year=2005|isbn=0-415-36488-4|location=New York, NY|pages=156–159}}</ref> In states where the BJP had control of the local government, textbooks were changed extensively to favor a Hindu nationalist narrative.<ref name=":1" /> These changes included the omission of caste-based exclusion and violence throughout Indian history and the exclusion or minimization of contributions to Indian society made by Muslims.<ref name="Raghavan">{{cite news|author=Raghavan, B. S.|title=Saffronisation|date=12 September 2001|newspaper=[[The Hindu]]|url=http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20070514123440/http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-date=14 May 2007|url-status=live}}</ref> After a rival political party, the [[Indian National Congress]], came into power, efforts were undertaken in 2004 to reverse the saffronisation of textbooks previously made by BJP.<ref name="The Guardian">{{cite news |last=Ramesh |first=Randeep |url=https://www.theguardian.com/world/2004/jun/26/india.schoolsworldwide |title=Another rewrite for India's history books |work=The Guardian |date=25 June 2004 |access-date=10 March 2016}}</ref> When the ''[[Hindustan Times]]'' reviewed the issue of saffronisation of Indian textbooks in late 2014, it noted that right-wing efforts to change how textbooks recount history faced "some difficulty as it lacks credible historians to back its claims."<ref>{{cite news|last=Raza |first=Danish | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffronising-textbooks-where-myth-and-dogma-replace-history/story-CauM4dmmsPGrjZ3APAvNxO.html |title=Saffronising textbooks : Where myth and dogma replace history |work=Hindustan Times |date=8 December 2014 |access-date=9 March 2016}}</ref> The [[India#Medieval India|medieval period]] in India is one such hotly-contested epoch among historians. Since there can be no true consensus about that era due to divided and deeply entrenched political motivations, history for that period is highly subjective and particularly vulnerable to the influence of the textbook writer's sympathies and outlook. "The choice of the textbook writer is more decisive than anything else," it was noted in a report in ''The Hindu''.<ref name="Amrik Singh">{{cite news|last=Singh|first=Amrik|date=25 August 2001|title=Saffronisation and textbooks|url=http://www.thehindu.com/2001/08/25/stories/05252524.htm|work=[[The Hindu]]|access-date=10 March 2016}}{{dead link|date=April 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> Critics have said that the changes to the textbooks have portrayed the medieval period as "a dark age of Islamic colonial rule which snuffed out the glories of the Hindu and Buddhist empires that preceded it".<ref name="The Guardian" /> Another trap in the politicisation of history relates to contention over the state of [[Jammu and Kashmir (union territory)|Jammu and Kashmir]].<ref name="Amrik Singh" /> By mid-2015, ''[[The Times of India]]'' reported that the [[National Council of Educational Research and Training]], which is in charge of publishing textbooks, had participated in a meeting convened by the [[Ministry of Human Resource Development]], and during that meeting, the issue of changing textbooks was discussed. An official from the ICHR complained that the theme of nationalism did not receive proper treatment in textbooks, setting the stage for possible textbook revisions.<ref name=":1">{{cite news | last=Akshaya |first=Mukul | url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/education/news/Saffronization-fears-over-history-textbooks-rewrite-plans/articleshow/47792475.cms |title=Saffronization fears over history textbooks rewrite plans |work=The Times of India|date=24 June 2015 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of Rajasthan reportedly spent Rs 37 crore to reprint 36 textbooks used for classes 1 to 8 for the 2016–2017 academic session that will be based on an agenda that would promote Indian culture by including historical figures, such as [[Suraj Mal|Maharaja Surajmal]], Hem Chandra, and [[Guru Gobind Singh]]. The textbooks that had been approved up to the 2012–13 academic session were rendered obsolete under the rewriting of history, and those books were auctioned off. In total, 5,66 crore new textbooks were ordered printed for an agenda that critics described was intent on supporting the saffronisation of textbooks. Rajasthan (primary and secondary) education minister Vasudev Devnani denied the charge of saffronisation, but educationists described his decision as to the "Hinduisation of education" that occurs when right-wing forces come to power.<ref>{{cite news|last=Goswami |first=Rakesh | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffron-agenda-raje-scraps-cong-textbooks-spends-rs-37-cr-on-new-ones/story-U3JaMmx52f4YsuUfb3wlNK.html |title=Saffronisation ? Raje scraps Cong textbooks, spends Rs 37 cr on new ones |work=Hindustan Times |date=20 January 2016 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of [[Karnataka]] has reportedly ordered new textbooks for the 2017–18 academic session in an effort that academicians and critics have described as a "blatant attempt to saffronise textbooks".<ref>{{cite news| url=http://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/revised-textbooks-from-201718-academic-year/article7300069.ece |title=Revised textbooks from 2017–18 academic year|work=The Hindu |date=10 June 2015 |access-date=10 March 2016}}</ref> ==== Criticism ==== The Hindutva approach to history is based on ahistorical premises and treats mythology as history. According to [[Christophe Jaffrelot]], a French political scientist specialising in South Asia, the Hindutva ideology has roots in an era where the fiction in ancient Indian mythology and Vedic antiquity was presumed to be valid. This fiction was used to "give sustenance to Hindu ethnic consciousness".<ref name="Jaffrelot1996p77">{{cite book|author=Christophe Jaffrelot|title=The Hindu Nationalist Movement in India|url= https://books.google.com/books?id=Y2buDDwdgIsC|year= 1996|publisher= Columbia University Press|isbn= 978-0-231-10335-0|page=77}}</ref> Its strategy emulated the Muslim identity politics of the Khilafat movement after World War I, and borrowed political concepts from the West –&nbsp;mainly German.<ref name="Jaffrelot1996p77" /> Hindutva organizations treat events in [[Hindu mythology]] as history.<ref name="R. Ramachandran">{{cite web|author=R. Ramachandran|date=1 February 2019|title=Science circus|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/science-and-technology/article26004777.ece}}</ref><ref name="Ziya Us Salam">{{cite web|author=Ziya Us Salam|title=Age of unreason|website=Frontline|date=20 June 2018 |url=https://frontline.thehindu.com/cover-story/article24200525.ece}}</ref><ref name="Meera Nanda">{{cite web|author=Meera Nanda|date=2 January 2004|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|title=Postmodernism, Hindu nationalism and 'Vedic science'|access-date=23 March 2022|archive-date=12 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200812120255/https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|url-status=dead}}</ref><ref name="Truschke">{{Cite journal|last=Truschke|first=Audrey|date=15 December 2020|title=Hindutva's Dangerous Rewriting of History|url=http://journals.openedition.org/samaj/6636|journal=South Asia Multidisciplinary Academic Journal|language=fr|issue=24/25|doi=10.4000/samaj.6636|issn=1960-6060|doi-access=free}}</ref> Hindutva organizations have been criticized for their belief in statements or practices that they claim to be both scientific and factual but are incompatible with the [[scientific method]].<ref>{{citation |first=Meera |last=Nanda |title=Hindutva's science envy |url=http://www.frontline.in/science-and-technology/hindutvas-science-envy/article9049883.ece |newspaper=Frontline |date=16 September 2016 |access-date=14 October 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://scroll.in/article/865872/from-dissing-darwin-to-yogic-farming-a-short-history-of-the-bjps-brush-with-pseudoscience|title=From dissing Darwin to yogic farming: A short history of the BJP's brush with pseudoscience|date=21 January 2018 }}</ref> According to [[Anthony Parel]], a historian and political scientist, Savarkar's ''Hindutva, Who is a Hindu?'' published in 1923 is a fundamental text of Hindutva ideology. It asserts, states Parel, India of the past to be "the creation of a racially superior people, the Aryans. They came to be known to the outside world as Hindus, the people beyond the Indus River. Their identity was created by their race (jati) and their culture (Sanskriti). All Hindus claim to have in their veins the blood of the mighty race incorporated with and descended from the Vedic fathers. They created a culture — an ensemble of mythologies, legends, epic stories, philosophy, art and architecture, laws and rites, feasts, and festivals. They have a special relationship to India: India is to them both fatherland and holy land." The Savarkar's text presents the "Hindu culture as a self-sufficient culture, not needing any input from other cultures", which is "an unhistorical, narcissistic and false account of India's past", states Parel.<ref name="Parel2006p42">{{cite book|author=Anthony J. Parel|title=Gandhi's Philosophy and the Quest for Harmony|url= https://books.google.com/books?id=MQhz0fW0HZUC |year=2006|publisher= Cambridge University Press|isbn=978-0-521-86715-3|pages=42–43}}</ref> The premises of early Hindu nationalist thought, states Chetan Bhatt, reflected the colonial era European scholarship and Orientalism of its times.<ref name="Bhatt2001p11" /> The idea of "India as the cradle of civilization" (Voltaire, Herder, Kant, Schlegel), or as "humanity's homeland and primal philosophy" (Herder, Schlegel), or the "humanism in Hindu values" (Herder), or of Hinduism offering redemption for contemporary humanity (Schopenhauer), along with the colonial-era scholarship of Frederich Muller, Charles Wilkins, William Jones, Alexander Hamilton, and others were the natural intellectual matrix for Savarkar and others to borrow and germinate their Hindu nationalist ideas.<ref name="Bhatt2001p11">{{cite book|author=Chetan Bhatt|title=Hindu nationalism: origins, ideologies and modern myths|url=https://books.google.com/books?id=W2PXAAAAMAAJ|year=2001|publisher=Berg|isbn=978-1-85973-343-1|pages=11–12}}</ref> [[Chakravarthi Ram-Prasad]], a Fellow of the British Academy and a scholar of Politics and Philosophy of Religion, states that Hindutva is a form of nationalism that is expounded differently by its opponents and its proponents.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> The opponents of Hindutva either consider it as a fundamentalist ideology that "aims to regulate the working of civil society with the imperatives of Hindu religious doctrine", or as another form of fundamentalism while accepting that Hinduism is a diverse collection of doctrines, is complex and is different from other religions. According to Ram-Prasad, the proponents of Hindutva reject these tags, viewing it to be their right and a desirable value to cherish their religious and cultural traditions.<ref name="Ram‐Prasad1993p285">{{cite journal | last=Ram-Prasad | first=C. | title=Hindutva ideology: Extracting the fundamentals | journal=Contemporary South Asia | volume=2 | issue=3 | year=1993 | doi=10.1080/09584939308719718 | pages=285–309}}</ref> The Hindutva ideology according to Savarkar, states Ram-Prasad, is a "geography, race, and culture" based concept. However, the "geography" is not strictly territorial but is an "ancestral homeland of a people", and the "race" is not biogenetic but described as the historic descendants of the intermarriage of Aryans, native inhabitants, and "different peoples" who arrived over time.<ref name="Flood2008p527" /> So, "the ultimate category for Hindutva is culture", and this culture is "not strictly speaking religious if by religion is meant a commitment to certain doctrines of transcendence", he states.<ref name="Flood2008p527">{{cite book|author=C. Ram-Prasad|editor=Gavin Flood|title=The Blackwell Companion to Hinduism|url=https://books.google.com/books?id=SKBxa-MNqA8C |year=2008|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-99868-7|pages=527–528}}</ref> The proponents state that in the Hindutva thought, there is a kernel of coherent and justifiable thesis about the Indian culture and history.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> Hindutva ideology has been linked to threats to academics and students, both in India and the United States.<ref name="Venugopal, Arun">{{Cite web|last=Venugopal, Arun|date=21 July 2021|title=At Rutgers, and Beyond, Scholars Are Under Attack For Their Critique of India's Far-Right Government|url=http://gothamist.com/news/at-rutgers-and-beyond-scholars-are-under-attack-for-their-critique-of-indias-far-right-government|access-date=21 July 2021|website=Gothamist|language=en}}</ref><ref name=":0b">{{Cite web|title=American Scholars of India Confront a Rise in Threats {{!}} WNYC {{!}} New York Public Radio, Podcasts, Live Streaming Radio, News|url=https://www.wnyc.org/story/american-scholars-india-confront-rise-threats/|access-date=6 September 2021|website=WNYC|language=en}}</ref> For instance, in 2011, Hindutva activists successfully led a charge to remove an essay about the multiple narratives of Ramayanas from Delhi University's history syllabus.<ref name="The Hindu">{{Cite news|last=N|first=Vijetha S.|date=15 October 2011|title=Historians protest as Delhi University purges Ramayana essay from syllabus|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/Historians-protest-as-Delhi-University-purges-Ramayana-essay-from-syllabus/article13372074.ece|access-date=11 July 2021|issn=0971-751X}}</ref> [[Romila Thapar]], a world-renowned historian, has faced Hindutva-led attacks, with the claims that her works present Marxist and [[Eurocentric]] points of view.<ref name="washingtonpost.com">{{Cite news|title=In the battle over India's history, Hindu nationalists square off against a respected historian|language=en-US|newspaper=Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/india-romila-thapar-dissent/2021/01/02/1a79ca54-4070-11eb-b58b-1623f6267960_story.html|access-date=11 July 2021|issn=0190-8286}}</ref> Hindutva scholars like [[Rajiv Malhotra]] has been responsible for pushback against [[White people|white]] scholars specialising on South Asia and Hinduism based in North America, including [[Wendy Doniger]] and [[Sheldon Pollock]] on grounds of their supposed [[Evangelism|vested interests]] & [[Racism|racial prejudices]] [[Anti-Indian sentiment|against Indians]].<ref name="insidehighered.com">{{Cite web|title=Scholars who study Hinduism and India face hostile climate|url=https://www.insidehighered.com/news/2016/04/12/scholars-who-study-hinduism-and-india-face-hostile-climate|access-date=11 July 2021|website=www.insidehighered.com|language=en}}</ref> Under BJP leadership, the Indian state has been accused of monitoring scholars and denying some research access.<ref name="The Nation">{{cite news |last1=Chaturvedi |first1=Vinayak |title=The Hindu Right and Attacks on Academic Freedom in the US |url=https://www.thenation.com/article/culture/hindu-right-academic-freedom/ |publisher=The Nation |date=December 2021}}</ref> In 2021, a group of North American-based scholars of South Asia formed a collective and published the Hindutva Harassment Field Manual to, they argue, answer the Hindutva threat to their academic freedom.<ref name="Prakash">{{Cite web|last=Prakash|first=Priyali|title='Targeted by hate': Audrey Truschke on why she helped write a 'Hindutva Harassment Field Manual'|url=https://scroll.in/article/999710/targeted-by-hate-audrey-truschke-on-why-she-helped-write-a-hindutva-harassment-field-manual|access-date=28 August 2021|website=Scroll.in|date=10 July 2021 |language=en-US}}</ref><ref name=":0b" /> They documented further incidents of Hindutva harassment of academics in North America, dating back to the 1990s.<ref name="Timeline">{{cite web |last1=SASAC |title=Timeline |url=https://www.hindutvaharassmentfieldmanual.org/timeline |website=Hindutva Harassment Field Manual}}</ref> The [[Association for Asian Studies]] noted that Hindutva, described as a "[[Majoritarianism|majoritarian]] ideological doctrine" different from [[Hinduism]], resorted to "increasing attacks on numerous scholars, artists, and journalists who critically analyze its politics".<ref name="asianstudies.org">{{Cite web|date=10 September 2021|title=AAS Statement on the Dismantling Global Hindutva Conference|url=https://www.asianstudies.org/aas-statement-on-the-dismantling-global-hindutva-conference/|access-date=11 September 2021|website=Association for Asian Studies|language=en-US}}</ref> == هندستان تي برطانوي سامراج جي اثر جو جائزو == Debate continues about the [[Economy of India under the British Raj|economic impact of British imperialism on India]]. The issue was actually raised by conservative British politician [[Edmund Burke]] who in the 1780s vehemently attacked the East India Company, claiming that [[Warren Hastings]] and other top officials had ruined the Indian economy and society. Indian historian Rajat Kanta Ray (1998) continues this line of attack, saying the new economy brought by the British in the 18th century was a form of "plunder" and a catastrophe for the traditional economy of Mughal India. Ray accuses the British of depleting the food and money stocks and imposing high taxes that helped cause the terrible famine of 1770, which killed a third of the people of Bengal.<ref>Rajat Kanta Ray, "Indian Society and the Establishment of British Supremacy, 1765–1818", in ''The Oxford History of the British Empire: vol. 2, The Eighteenth Century'', ed. P. J. Marshall, (1998), pp. 508–529.</ref> Rejecting the Indian nationalist account of the British as alien aggressors, seizing power by brute force and impoverishing all of India, British historian [[P. J. Marshall]] argues that the British were not in full control but instead were players in what was primarily an Indian play and in which their rise to power depended upon excellent cooperation with Indian elites. Marshall admits that much of his interpretation is still rejected by many historians.<ref>P. J. Marshall, "The British in Asia: Trade to Dominion, 1700–1765," in ''The Oxford History of the British Empire: vol. 2, The Eighteenth Century'', ed. P. J. Marshall, (1998), pp. 487–507.</ref> Marshall argues that recent scholarship has reinterpreted the view that the prosperity of the formerly benign Mughal rule gave way to poverty and anarchy. Marshall argues the British takeover did not make any sharp break with the past. The British largely delegated control to regional Mughal rulers and sustained a generally prosperous economy for the rest of the 18th century. Marshall notes the British went into partnership with Indian bankers and raised revenue through local tax administrators and kept the old Mughal rates of taxation. Professor Ray agrees that the East India Company inherited an onerous taxation system that took one-third of the produce of Indian cultivators.<ref>Marshall, "The British in Asia: Trade to Dominion, 1700–1765"</ref> ===Insecurity of the Raj=== In the 20th century historians generally agreed that imperial authority in the Raj had been secure in the 1800–1940 era. Various challenges have emerged. Mark Condos and Jon Wilson argue that the Raj was chronically insecure.<ref>Mark Condos, ''The Insecurity State: Punjab and the Making of Colonial Power in British India'' (Cambridge University Press, 2017).</ref><ref>Jon Wilson, ''India conquered: Britain's Raj and the chaos of empire'' (Simon and Schuster, 2016).</ref> They argue that the irrational anxiety of officials led to a chaotic administration with minimal social purchase or ideological coherence. The Raj was not a confident state capable of acting as it chose, but rather a psychologically embattled one incapable of acting except in the abstract, the small scale, or short term.<ref>Joshua Ehrlich, "Anxiety, Chaos, and the Raj." ''Historical Journal'' 63.3 (2020): 777–787. DOI: https://doi.org/10.1017/S0018246X1900058X</ref> == پڻ ڏسو == * [[سنڌ جي تاريخ نگاري]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] * [[هندستان جي تاريخ]] * [[برطانوي سلطنت جي تاريخ نگاري]] == حوالا == == ڪتاب نگاري == ==حوالا== {{حوالا}} ===Works cited=== * {{citation |last=Chandra |first=Bipan |title=India's Struggle for Independence |year=1989 |publisher=Penguin Books India |location=New Delhi |isbn=978-0-14-010781-4 }} * {{Cite book |editor-last=Defrémery |editor-first = C. |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=B.R. |title=Voyages d'Ibn Batoutah (Volume 1) |publisher= Société Asiatic |year=1853 |place=Paris |language=French, Arabic |url=https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ}} * {{Cite book |last=Dunn |first=Ross E. |author-link=Ross E. Dunn |title=The Adventures of Ibn Battuta |publisher=University of California Press |year=2005 |orig-year=1986 |isbn=978-0-520-24385-9 }} * {{citation|last=Eggermont|first=P. H. L.|title=The Purāņa Source of Merutuṅga's List of Kings and the Arrival of the Śakas in India|year=1969|url=https://books.google.com/books?id=ks4UAAAAIAAJ}} * {{Citation |last=Goodrick-Clarke |first=Nicholas |author-link=Nicholas Goodrick-Clarke |title=Hitler's Priestess: Savitri Devi, the Hindu-Aryan Myth and Neo-Nazism |title-link=Hitler's Priestess |publisher=[[New York University Press]] |year=1998 |isbn=978-0-8147-3111-6 |language=en}} * {{cite book |last1=Keer |first1=Dhananjay |title=Veer Savarkar |date=1966 |publisher=Popular Prakashan |url=https://books.google.com/books?id=aCALAQAAIAAJ |language=en |oclc=582786373}} * {{cite book |first=Robert |last=Frykenberg |chapter=Hindutva as a Political Religion: An Historical Perspective |editor1=R. Griffin |editor2=R. Mallett |editor3=J. Tortorice |title=The Sacred in Twentieth-Century Politics: Essays in Honour of Professor Stanley G. Payne |year=2008 |url=https://books.google.com/books?id=JGOHDAAAQBAJ |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-0-230-24163-3 |pages=178–200 }} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * Balagangadhara, S. N. (2012). Reconceptualizing India studies. New Delhi: Oxford University Press. * Bhattacharjee, J. B. ''Historians and Historiography of North East India'' (2012) * {{cite book|last=Bannerjee|first= Dr. Gauranganath |title=India as known to the ancient world|url=https://archive.org/stream/indiaasknowntoan00banerich#page/n3/mode/2up|year=1921|publisher=Humphrey Milford, Oxford University Press, London}} * Bose, Mihir. "India's Missing Historians: Mihir Bose Discusses the Paradox That India, a Land of History, Has a Surprisingly Weak Tradition of Historiography", ''History Today'' 57#9 (2007) pp 34+. [https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110915152404/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 |date=15 September 2011 }} *Chakrabarti, Dilip K.: Colonial Indology, 1997, Munshiram Manoharlal: New Delhi. * Palit, Chittabrata, ''Indian Historiography'' (2008). *Indian History and Culture Society., Devahuti, D. (2012). Bias in Indian historiography. * Elliot, Henry Miers; John Dowson (1867–77). ''The History of India, as told by its own historians. The Muhammadan Period''. London: Trübner and Co. * [[Meenakshi Jain|Jain, Meenakshi]] [https://archive.org/details/flawed-narratives-history-in-the-old-ncert-textbooks-of-satish-chandra-by-meenakshi-jain ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks - A random survey of Satish Chandra’s “Medieval India''], NCERT 2000 * Inden, R. B. (2010). Imagining India. Bloomington, Ind: Indiana University Press. * Jain, M. The India They Saw : Foreign Accounts (4 Volumes) Delhi: Ocean Books, 2011. * Kahn, Yasmin. "Remembering and Forgetting: South Asia and the Second World War' in Martin Gegner and Bart Ziino, eds., ''The Heritage of War'' (Routledge, 2011) pp 177–193. * Mantena, R. (2016). Origins of modern historiography in India: Antiquarianism and philology 1780–1880. Palgrave Macmillan. * Mittal, S. C ''India distorted: A study of British historians on India'' (1995), on 19th century writers * [[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970) {{ISBN|9782102227356}} *{{cite book |first=Yvette Claire |last=Rosser |title=Curriculum as Destiny: Forging National Identity in India, Pakistan, and Bangladesh |year=2003 |publisher=University of Texas at Austin |type=Dissertation |url=http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |access-date=17 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911035259/http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |archive-date=11 September 2008 |url-status=dead }} *[[Arvind Sharma]], Hinduism and Its Sense of History (Oxford University Press, 2003) {{ISBN|978-0-19-566531-4}} * E. Sreedharan, A Textbook of Historiography, 500 B.C. to A.D. 2000 (2004) * Shourie, Arun (2014). Eminent historians: Their technology, their line, their fraud. Noida, Uttar Pradesh, India : HarperCollins Publishers. {{ISBN|9789351365914}} *{{cite book |title=Aryans and British India |first=Thomas R. |last=Trautmann |url=https://books.google.com/books?id=jR_LPnEH3GsC |year=1997 |location=Berkeley |publisher=University of California Press |isbn=978-0-585-10445-4}} *Viswanathan, G. (2015). Masks of conquest: Literary study and British rule in India. * Antonio de Nicolas, Krishnan Ramaswamy, and Aditi Banerjee (eds.) (2007), ''[[Invading the Sacred]]: An Analysis Of Hinduism Studies in America'' (Publisher: Rupa & Co.) * Vishwa Adluri, Joydeep Bagchee: ''The Nay Science: A History of German Indology''. Oxford University Press, New York 2014, {{ISBN|978-0199931361}} (''Introduction,'' p.&nbsp;1–29). * Warder, A. K., ''An introduction to Indian historiography'' (1972). * Winks, Robin, ed. ''The Oxford History of the British Empire: Volume V: Historiography'' (2001) * Weickgenannt, T. N. (2009). Salman Rushdie and Indian historiography: Writing the nation into being. Basingstoke: Palgrave Macmillan. {{Historiography}} [[زمرو:ڀارت جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:تاريخ نويسي]] [[زمرو:ڀارت جي تاريخ]] == قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسي == قومي ۽ علائقائي تاريخن جا مقصد به مختلف رهيا آهن. قومي تاريخ منتشر ۽ جدا جدا عنصرن کي هڪ قومي سڃاڻپ هيٺ گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، جڏهن ته علائقائي تاريخون پنهنجي ثقافتي قدرن، روايتن ۽ سياسي حيثيت کي اجاگر ڪري پنهنجي معاملن ۾ آزاد ڪردار ادا ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪن ٿيون. نوآبادياتي دور جي خاتمي ۽ نون ملڪن جي قيام کان پوءِ، پراڻين حدن جي تبديليءَ سبب قوم رياست ۽ صوبن جي وچ ۾ تضاد پيدا ٿيا. علائقن وٽ پنهنجي جدا تاريخ ۽ ثقافت هئي، جڏهن ته نئين قوم رياست کي پنهنجي تاريخ نئين زاويي سان ٺاهڻي هئي. اهڙي صورتحال ۾ قومي تاريخ ڪڏهن ڪڏهن سياسي غلبي، قومي سڃاڻپ جي تشهير ۽ علائقائي قوميتن جي دٻاءَ لاءِ استعمال ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == پاڪستان ۾ سنڌ جي علائقائي حيثيت == پاڪستان جي قيام وقت ملڪ ۾ پنج صوبا هئا، جن وٽ پنهنجي جدا سڃاڻپ موجود هئي. پاڪستان هڪ نئون ملڪ هو، تنهنڪري ان جي شروعاتي دور ۾ قومي وحدت ۽ قوم سازيءَ تي وڌيڪ زور ڏنو ويو. صوبي سان وابستگيءَ کي سرڪاري سطح تي ڪڏهن ڪڏهن تنقيد جو نشانو بڻايو ويو، ڇاڪاڻ ته ان کي قوم سازيءَ جي راهه ۾ رڪاوٽ سمجهيو ويندو هو. سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي سياسي عمل ۾ ٿيندڙ تبديلين کي ظاهر ڪري ٿي؛ جيئن جيئن سياسي جوڙجڪ بدلبي رهي، تيئن سنڌ جي تاريخ لکڻ جا رخ به تبديل ٿيندا رهيا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ هڪ الڳ حيثيت رکي ٿي، ڇاڪاڻ ته اها بنگال ۽ پنجاب وانگر ورهايل نه ٿي. سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي به پشتونن يا بلوچن وانگر ٻن يا وڌيڪ ملڪن ۾ وڏي پيماني تي ورهايل نه هئي. تاريخي ۽ جاگرافيائي طور سنڌ قديم زماني کان پنهنجي جداگانه سڃاڻپ رکي ٿي، جنهن ڪري اها پاڪستان جي ٻين صوبن کان هڪ خاص ۽ ممتاز حيثيت رکي ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي ۽ ورهاڱي کان اڳ جي تاريخ نويسي == تاريخ ڪنهن به علائقي کي تاريخي مرتبو ڏيڻ جو طاقتور ذريعو آهي، ڇاڪاڻ ته اها ان علائقي جون پاڙون ماضي ۾ ڳولي ٿي. ان شعور تحت ورهاڱي کان اڳ سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد سنڌ جي تاريخ کي نئين سر مرتب ڪرڻ هو. ان جي تاريخي رسالي ۾ سنڌ جي تاريخ جي مختلف پهلوئن تي تحقيقي مضمون شايع ٿيندا هئا. خاص طور قديم دور تي زور ڏنو ويو، ته جيئن سنڌ جي تاريخي قدامت ثابت ڪري سگهجي. جيئن ته هن سوسائٽيءَ ۾ هندو ۽ انگريز مؤرخ وڌيڪ سرگرم هئا، تنهنڪري تاريخ نويسيءَ ۾ سيڪيولر رجحان نمايان رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == ورهاڱي کان پوءِ سنڌي تاريخ نويسي == ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسي نون خيالن ۽ رجحانن سان سامهون آئي. ان جو مرڪزي نقطو اهو هو ته سنڌ تاريخي، ثقافتي ۽ لساني طور پاڪستان جي ٻين صوبن کان مختلف آهي. صوبائي سڃاڻپ تي زور ورهاڱي جي نتيجن سبب وڌيو. ڪراچي، جيڪا سنڌ جو اهم شهر ۽ بندرگاهه هئي، وفاقي علائقو قرار ڏئي نئين ملڪ جي گادي بڻائي وئي. سنڌ ان فيصلي خلاف احتجاج ڪيو، پر اهو احتجاج اثرائتو ثابت نه ٿيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي هندو آبادي وڏي پيماني تي لڏي وئي ۽ ان جي جاءِ تي اردو ڳالهائيندڙ آبادي آئي. هن تبديليءَ سنڌي قوميت کي ڪمزور ڪيو. ثقافتي ۽ لساني دٻاءَ کي منهن ڏيڻ لاءِ سنڌي دانشورن سنڌ جي تاريخ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ طرف ڌيان ڏنو، ته جيئن سنڌ جي جدا سڃاڻپ کي برقرار رکيو وڃي. ان مقصد لاءِ سنڌي ادبي بورڊ قائم ڪيو ويو، جنهن سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ تاريخي تحقيق جي حوصلا افزائي ڪئي. بورڊ سنڌ جي قديم کان جديد دور تائين نو جلدن ۾ جامع تاريخ شايع ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ سنڌ جي تاريخ بابت فارسي اصل ماخذ پڻ شايع ڪيا، ته جيئن مؤرخن کي بنيادي مواد ملي سگهي. انهن مان ڪجهه ڪتاب بعد ۾ سنڌي ۽ اردو ۾ ترجمو ٿيا، جنهن سان اردو پڙهندڙن لاءِ سنڌ جي تاريخ کي سمجهڻ جا نوان رستا کليا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == اسلام، عرب فتح ۽ باب الاسلام جو تصور == ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جي هڪ اهم خصوصيت سنڌ جي تاريخ ۾ اسلام جي ڪردار تي زور هو. عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ کي “باب الاسلام” يعني اسلام جو دروازو بڻائيندڙ واقعو سمجهيو ويو. محمد بن قاسم کي هڪ اهم تاريخي هيرو طور پيش ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته هن کي سنڌ ۾ اسلام آڻيندڙ فاتح طور بيان ڪيو ويو. اسلام پسند تاريخ نويسيءَ ۾ عرب فتح ۽ عرب فاتح سنڌ جي اسلامي سڃاڻپ جا وڏا نشان بڻيا، ۽ باب الاسلام جو تصور سالياني يادگيريءَ جو موضوع پڻ بڻيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سيد سليمان ندوي پنهنجي ڪتاب ''عرب و هند ڪي تعلقات'' ۾ عربن جي سنڌ فتح ۽ اتر هندستان تي ترڪن جي فتحن ۾ فرق بيان ڪيو. سندس خيال موجب سنڌ فتح ڪندڙ عرب اسلامي ماحول ۾ رهندا هئا ۽ اسلامي تعليمات کان واقف هئا، جڏهن ته ترڪ، افغان ۽ مغل حڪمران فقط نالي ماتر مسلمان هئا ۽ اسلامي تعليمات جا حقيقي نمائندا نه هئا. ان خيال موجب سنڌ جو اسلامي ڪردار پاڪستان جي ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پختو سمجهيو ويو.<ref name="SuleimanNadvi-ArabHind-1976">{{cite book |last=ندوي |first=سليمان |title=عرب و هند ڪي تعلقات |location=ڪراچي |year=1976 |pages=107، 192 }}</ref> محمد علي جناح جي هڪ تقرير جو حوالو پڻ ڏنو ويو، جنهن ۾ هن سنڌ کي خراج تحسين پيش ڪندي چيو ته پاڪستان حقيقت ۾ ان ڏينهن وجود ۾ آيو، جڏهن پهريون مسلمان سنڌ جي سرزمين تي آيو. ورهاڱي کان پوءِ هن تصور سنڌ کي ٻين صوبن کان اسلامي روايتن جي وارث طور الڳ ڏيکارڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سنڌ جو ڪردار == سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو ٻيو اهم پهلو آزاديءَ جي تحريڪ ۽ پاڪستان جي قيام ۾ سنڌ جي ڪردار تي زور آهي. سنڌ جي ماڻهن خلافت تحريڪ، هجرت تحريڪ ۽ ريشمي رومال تحريڪ ۾ سرگرم حصو ورتو. انهن تحريڪن سنڌ جي ماڻهن کي هندستان جي مسلمانن سان ويجهو آندو. سنڌ کي بمبئي کان جدا ڪرڻ جي جدوجهد پڻ هندستاني مسلمانن جي سياسي مطالبن لاءِ مددگار ثابت ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ پاڪستان جي قيام واري جدوجهد ۾ پنهنجي ڪردار تي به فخر ڪري ٿي. 1938ع ۾ شيخ عبدالمجيد سنڌي صوبائي مسلم ليگ جي اجلاس ۾ پاڪستان بابت قرارداد پيش ڪئي، جيڪا اڪثريت سان منظور ٿي. 1943ع ۾ سنڌ اسيمبلي پاڪستان قرارداد جي حمايت ڪئي. ان موقعي تي جي. ايم. سيد تقرير ڪندي چيو ته هندستان جا مسلمان جدا قوم آهن، ڇاڪاڻ ته انهن جي جدا تاريخ، ثقافت، ادب، روايتون ۽ سياسي توڙي معاشي نظام آهن؛ تنهنڪري انهن کي جدا وطن ڏنو وڃي.<ref name="MehranFreedomMovement1985">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |pages=17–18 }}</ref> سنڌ اسيمبلي 1946ع ۾ پاڪستان جي قرارداد جي حمايت ڪندڙ پهرين اسيمبلي طور پيش ڪئي وئي. 1985ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ جي رسالي ''مهراڻ'' آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر شايع ڪيو. ان جي اداريي ۾ چيو ويو ته پاڪستان جو حقيقي خالق سنڌ آهي. اداريي ۾ اهو به افسوس ظاهر ڪيو ويو ته پاڪستان جي قيام کان پوءِ سنڌ جي ڪردار کي ڄاڻي واڻي گهٽايو ويو؛ جهڙوڪ محمد علي جناح جي جنم ڀومي جهرڪ کي نظرانداز ڪري وزير مينشن ڪراچي کي اڳيان آڻڻ، ۽ سنڌي اڳواڻن جي خدمتن کي پاڪستان جي قيام ۾ مناسب طور تسليم نه ڪرڻ.<ref name="MehranFreedomMovement1985p5">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=5 }}</ref><ref name="MehranFreedomMovement1985p6">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=6 }}</ref> سنڌ طرفان پنهنجي اسلامي ڪردار ۽ آزاديءَ جي تحريڪ ۾ ڪردار تي زور ڏيڻ جو هڪ سياسي سبب صوبائي خودمختياريءَ جو مطالبو هو. سنڌ چاهيو ٿي ته مرڪز جو ڪردار صوبائي معاملن ۾ گهٽ کان گهٽ هجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == ون يونٽ ۽ سنڌي قومپرست تاريخ نويسي == سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ بنيادي تبديلي ون يونٽ جي دور ۾ آئي. 1955ع ۾ اولهه پاڪستان جا صوبا هڪ يونٽ ۾ ضم ڪيا ويا، جنهن سبب سنڌ پاڻ کي ٻيهر اهڙي صورتحال ۾ محسوس ڪيو، جهڙي طرح نوآبادياتي دور ۾ اها بمبئي پريزيڊنسيءَ جو حصو هئي. بمبئي جي جاءِ تي هاڻي لاهور جو غلبو محسوس ڪيو ويو. سنڌ پنهنجي سياسي آزادي ٻيهر وڃائي ويٺي. ون يونٽ جي عمل سنڌ جي ڪجهه سياستدانن جي موقعي پرستيءَ کي به ظاهر ڪيو، جن مرڪزي حڪومت سان گڏجي سنڌ کي ون يونٽ جو حصو بڻائڻ ۾ مدد ڪئي. ساڳئي وقت اهڙا اڳواڻ به سامهون آيا، جن ون يونٽ جي مخالفت ڪئي ۽ ان سبب تڪليفون برداشت ڪيون. هن دور سنڌ جي تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جو نئون تصور پيدا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ون يونٽ سنڌين کي سياسي طور وڌيڪ پختو ڪيو، ڇاڪاڻ ته سنڌ مجموعي طور پنجاب جي سياسي غلبي هيٺ تڪليفون ڀوڳيون. هن دور ۾ بئراج جي زرخيز زمين فوجي آفيسرن ۽ اعليٰ بيوروڪريٽن کي الاٽ ڪئي وئي، جنهن سان سنڌي هارين جا حق متاثر ٿيا. سرڪاري ملازمتن ۾ سنڌين کي مناسب حصو نه مليو، جنهن سبب وڌندڙ وچولي طبقي ۾ مايوسي پيدا ٿي. انهن تجربن کان پوءِ سنڌين محسوس ڪيو ته نه “باب الاسلام” واري حيثيت ۽ نه آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سندن ڪردار، انهن کي سندن حق ڏيارڻ ۾ مددگار ثابت ٿيا. ان احساس سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو رخ بدلائي ڇڏيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌي قومپرستي تاريخ جي تجزيي جو مرڪزي نقطو بڻجي وئي. ماضيءَ کي حال جي روشنيءَ ۾ پرکيو ويو، خاص طور پرڏيهي حملن جي اثرن کي هن انداز سان ڏٺو ويو ته سنڌ بار بار پرڏيهي غلبي سبب ڪيئن متاثر ٿي. پرڏيهي غلبي جي موضوع سنڌ جي اهڙي تصوير ٺاهي، جنهن ۾ سنڌ کي مظلوم ۽ استحصال جو شڪار علائقو طور پيش ڪيو ويو. ساڳئي وقت تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جي ڪردار کي نمايان ڪيو ويو، ته جيئن نئين نسل لاءِ ڪردار جا نمونا پيدا ڪيا وڃن.<ref name="MubarakAli1994p45">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=سنڌ خاموشي ڪي آواز |location=لاهور |year=1994 |page=45 }}</ref> == سيڪيولر قومپرست تعبير ۽ قديم سنڌ == سنڌي قومپرستيءَ هيٺ ٺهيل نئين تاريخ نويسي مذهبي نه پر سيڪيولر هئي. سنڌي ثقافت ۽ تهذيب جون پاڙون قديم ماضيءَ ۾ ڳوليون ويون ۽ دعويٰ ڪئي وئي ته سنڌ جي تهذيبي حيثيت بابلي، آشوري ۽ مصري تهذيبن جي برابر آهي. سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب سنڌين لاءِ فخر جو ذريعو بڻجي، ۽ موهن جو دڙو سنڌ جي قديم ماضيءَ جي علامت طور اڀريو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == جي. ايم. سيد جي تاريخي تعبير == جي. ايم. سيد سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ اهم نوان رجحان متعارف ڪرايا. هن عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ لاءِ برڪت نه، پر هڪ جارحيت قرار ڏنو. سندس خيال ۾ محمد بن قاسم به ٻين حمله آورن وانگر هڪ جارح هو، جنهن سنڌ جا وسيلا لٽيا. هن دليل لاءِ ساڳيو منطق استعمال ڪيو، جيڪو سليمان ندوي ترڪ حمله آورن بابت ڏنو هو. جي. ايم. سيد موجب اٺين صديءَ تائين اموي دور ۾ عرب حاڪمن جو اصل اسلامي روح ختم ٿي چڪو هو ۽ اهي دنياوي ۽ سامراجي طاقت بڻجي چڪا هئا؛ تنهنڪري سنڌ جي عرب فتح اسلام نه پر عرب سلطنت جي توسيع هئي.<ref name="ArisarGMSayyidp56">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=56 }}</ref> هن تعبير محمد بن قاسم کي هيرو مان جارح ۾ تبديل ڪيو ۽ راجا ڏاهر کي مادر وطن جو محافظ بڻايو، جنهن حمله آورن سان ٺاهه ڪرڻ بدران وڙهندي جان قربان ڪئي. جي. ايم. سيد چچ نامو ۽ جنت السنڌ جهڙن تاريخي ماخذن تي به تنقيد ڪئي، ڇاڪاڻ ته سندس خيال ۾ اهي حمله آورن جي واکاڻ ڪن ٿا ۽ پڙهندڙن کي حقيقي تاريخي شعور کان محروم ڪن ٿا.<ref name="ArisarGMSayyidp55">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=55 }}</ref> جي. ايم. سيد جي نظر ۾ سنڌ تي حملو ڪندڙ سڀ پرڏيهي فاتح هڪ ئي زمري ۾ اچن ٿا، ڀلي انهن جو مذهب ڪهڙو به هجي. انهن ۾ ايران جو دارا، عربن جو محمد بن قاسم، غزنيءَ جو محمود، دهليءَ جو علاؤالدين، قنڌار جو شاهه بيگ ارغون، مغلن جو خان خانان ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو چارلس نيپيئر شامل ڪيا ويا. انهن سڀني کي سنڌ جا غاصب ۽ تباهه ڪندڙ قرار ڏنو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidp58">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=58 }}</ref> == غدارن ۽ سورمن جو تصور == 1956ع کان پوءِ سياسي صورتحال سنڌ جي تاريخ کي “غدارن” ۽ “سورمن” جي انداز ۾ لکڻ طرف وٺي وئي. جيڪي ماڻهو ذاتي مفادن لاءِ سنڌ کي وڪڻندڙ سمجهيا ويا، انهن کي غدار چيو ويو، جڏهن ته جيڪي مادر وطن لاءِ قرباني ڏيندڙ سمجهيا ويا، انهن کي سورمو قرار ڏنو ويو. سنڌ جي دفاع ڪندڙن ۾ راجا ڏاهر، دودو سومرو، دريا خان، مخدوم بلاول، شاهه عنايت ۽ هوش محمد کي شامل ڪيو ويو. غدارن ۾ قاضي قاضن، نائومل ۽ مير علي مراد جا نالا کنيا ويا. هن تاريخ نويسيءَ جو پيغام اهو هو ته ڪيچ مڪران، ٺٽي، مياڻي ۽ دٻي ۾ وڙهيل سنڌ جي آزاديءَ جون جنگيون اڃا ختم نه ٿيون آهن، پر اها جنگ هر شهر ۽ ڳوٺ ۾ جاري آهي.<ref name="ArisarGMSayyidp63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=63 }}</ref> == مغل دور، تاريخ مظھر شاهجهاني ۽ پرڏيهي غلبو == سنڌ تي مغل دور جي پرڏيهي قبضي جا اثر بيان ڪرڻ لاءِ سنڌي ادبي بورڊ 1962ع ۾ يوسف ميرڪ جي اصل ماخذ ''تاريخ مظھر شاهجهاني'' شايع ڪئي. ان جو مقدمو پير حسام الدين راشدي لکيو. هن مقدمي ۾ خاص طور اهي واقعا چونڊيا ويا، جن ۾ ظلم ۽ استحصال جي تصوير ملي ٿي ۽ جيڪي سنڌ جي ان وقت جي سياسي حالت سان لاڳاپيل لڳندا هئا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962p21">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |page=21 }}</ref> پير حسام الدين راشدي، يوسف ميرڪ جي حوالي سان، سيوهڻ جي گورنر جي ظلم، ماڻهن کي ڪوڙا هڻڻ ۽ اذيت ڏيڻ جا واقعا بيان ڪيا. مغل عملدارن طرفان ماڻهن جي ملڪيت ضبط ڪرڻ، سندن وسيلن ۽ دولت کان محروم ڪرڻ، ڦورن ۽ ڌاڙيلن جي سرپرستي ڪرڻ ۽ ڳرا محصول لاڳو ڪرڻ جهڙا عمل بيان ڪيا ويا. نتيجي طور سيوهڻ جو علائقو برباد ٿيو، ڳوٺ ۽ شهر ويران ٿيا، ۽ ماڻهو پنهنجا گهر ڇڏي پري علائقن ۾ پناهه وٺڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962pp30-31">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |pages=30–31 }}</ref> == عثمان ڏيپلائي ۽ مزاحمتي ادب == پرڏيهي قبضي خلاف مزاحمت جو اظهار ادبي صورت ۾ به ٿيو. عثمان ڏيپلائي 1962ع ۾ پنهنجو تاريخي ناول ''سانگهڙ'' شايع ڪيو، جنهن جو موضوع انگريزن خلاف حرن جي جدوجهد هو. هن ناول سنڌ جي نئين نسل تائين اهو پيغام پهچايو ته سياسي غلبي ۽ حقن جي جدوجهد خلاف ڪيئن وڙهجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == سنڌ جي ثقافتي علامتون ۽ قوميت == سنڌ جي ماضيءَ جي عظمت بيان ڪرڻ کي به اهم سمجهيو ويو، ته جيئن سنڌين ۾ فخر جو احساس پيدا ٿئي. انهن علامتن ۾ موهن جو دڙو، ڄام نندي جو مقبرو، رني ڪوٽ، عمرڪوٽ جا قلعا، حيدرآباد جا بادگير، اجرڪ، رلي، ڪاشيءَ جو ڪم ۽ هالا جو فرنيچر شامل هئا. ادبي شخصيتن ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي، سچل سرمست ۽ سامي کي سنڌي ٻوليءَ کي شاهوڪار ڪندڙ ۽ سنڌي قومي شعور پيدا ڪندڙ شخصيتن طور پيش ڪيو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidpp62-63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |pages=62–63 }}</ref> سنڌي قومپرستيءَ جو بنياد مذهب بدران ٻولي ۽ علائقي تي رکيو ويو. هن خيال موجب جيڪي ماڻهو سنڌ ۾ رهن ٿا ۽ سنڌي ٻولي ڳالهائين ٿا، اهي سنڌي آهن. ٻن قومن واري نظريي کي رد ڪندي قوميت جو تصور سيڪيولر بنيادن تي قائم ڪيو ويو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == قومپرست تاريخ نويسيءَ تي تنقيد == قومپرست فريم ورڪ ۾ تاريخ لکڻ بابت تنقيد پڻ ڪئي وئي آهي. ڊاڪٽر مبارڪ علي موجب اهڙي تاريخ نويسيءَ ۾ ڪڏهن ڪڏهن حقيقتن کي مسخ ڪري يا چونڊي استعمال ڪيو ويو، ته جيئن اهي قومي بيانئي سان ٺهڪي اچن. تاريخي طريقيڪار کي مڪمل طور لاڳو ڪرڻ بدران جذباتي ۽ مبالغو آميز بيان اختيار ڪيو ويو. ان تاريخ نويسيءَ جو وڏو مقصد سياسي استعمال بڻجي ويو، جنهن سبب سنڌ جي تاريخ نويسي هڪ مرحلي تي بيهي رهي ۽ نون علمي موضوعن ڏانهن گهربل اڳڀرائي نه ڪري سگهي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == اڻلکيل ۽ نظرانداز ٿيل موضوع == سنڌ جي تاريخ اڃا مڪمل نه سمجهي وڃي ٿي. ڪيترائي موضوع اڃا وڌيڪ تحقيق گهرن ٿا، جهڙوڪ زرعي ڍانچي ۾ تبديليون، نون ٽيڪنالاجيڪل طريقن جو تعارف، هارين جو ڪردار، هاري بغاوتن جو وجود يا عدم وجود، سنڌ جا پاڙيسري ملڪن سان لاڳاپا، ثقافتي ۽ واپاري رابطا، اميلن ۽ ڀائيبندن جو سماجي ڪردار، ۽ سنڌ ۾ مذهب جو ڪردار، خاص طور نانڪ پنٿين ۽ سکن جي حوالي سان. ڪلاڊ مارڪووٽس جي ڪتاب ''The Global World of the Indian Merchants (1750–1967)'' ۾ شڪارپوري ۽ حيدرآبادي واپارين جي عالمي تجارتي سرگرمين کي بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو سنڌ جي مؤرخن وٽ اڳ ۾ گهڻو نظرانداز ٿيل موضوع رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == نتيجو == سنڌ جي تاريخ نويسي قومي تاريخ، علائقائي سڃاڻپ، اسلامي بيانئي، آزاديءَ جي تحريڪ، ون يونٽ، سنڌي قومپرستي ۽ سيڪيولر ثقافتي تعبيرن جي وچ ۾ تبديل ٿيندي رهي آهي. ان تاريخ نويسيءَ سنڌ جي جدا تاريخي حيثيت، ثقافتي ورثي ۽ سياسي جدوجهد کي نمايان ڪيو، پر ساڳئي وقت ان تي اهو اعتراض به ڪيو ويو ته اها ڪڏهن ڪڏهن تنگ قومپرستي ۽ سياسي مقصدن تائين محدود ٿي وئي. سنڌ جي تاريخ کي وڌيڪ جامع ۽ علمي انداز ۾ لکڻ لاءِ ضروري آهي ته اها صرف سياست جي خدمت نه ڪري، پر اهڙو وسيع تاريخي شعور پيدا ڪري، جيڪو ماڻهن کي ماضي ۽ حال ٻنهي کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> rly2py532l8eoz3g0cp6fntqa6guenh 390481 390479 2026-07-02T08:02:36Z Ibne maryam 17680 /* */ 390481 wikitext text/x-wiki '''ڀارت جي تاريخ نويسي''' (Historiography of India) مان مراد تنقيدي طريقن ۽ تشريحن جي ذريعي انهن مطالعي جو آهي جيڪي عالمن هندستان جي تاريخ کي ترقي ڏيڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن. تازن ڏهاڪن ۾ تاريخ نويسي جا چار مکيه اسڪول رهيا آهن ته مورخ هندستان جو مطالعو ڪيئن ڪندا آهن: ڪيمبرج، قومپرست، مارڪسسٽ، ۽ سبالٽرن. ڪڏهن عام "مشرقي" طريقو، هڪ حساس، ناقابل فهم، ۽ مڪمل طور تي روحاني هندستان جي تصوير سان، سنجيده اسڪالرشپ ۾ ختم ٿي چڪو آهي.<ref name="Prakash 383–408">{{cite journal | last = Prakash | first = Gyan | author-link = Gyan Prakash | date = April 1990 | title = Writing Post-Orientalist Histories of the Third World: Perspectives from Indian Historiography | journal = Comparative Studies in Society and History | volume = 32 | issue = 2 | pages = 383–408 | doi=10.1017/s0010417500016534 | jstor = 178920| s2cid = 144435305 }}</ref> == تاريخ جا ماخذ == === پرڏيهي ذريعا === هندستاني تاريخ جا معروف پرڏيهي احوال هيٺين ذريعن مان مليا آهن: <ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref><ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> * [[ميگئسٿنيز|ميگاسٿينس]] پاران "انڊيڪا"<ref>Allan Dahlaquist (1996). Megasthenes and Indian Religion: A Study in Motives and Types. Motilal Banarsidass. {{ISBN|978-81-208-1323-6}}.</ref> * [[فاھيان|فاهيان]] طرفان ٻڌمت جي بادشاهن جو هڪ رڪارڊ (فوگو جي 佛國記)<ref name="columbia">{{cite web|url=http://afe.easia.columbia.edu/special/travel_records.pdf|title=The Travel Records of Chinese Pilgrims Faxian, Xuanzang, and Yijing|publisher=[[Columbia University]]}}</ref> * [[البيروني]] پاران "ڪتاب الهند"<ref>{{citation|title=Kitab al-Bīrūnī fī Taḥqīq mā li-al-Hind|publisher=Osmania Oriental Publication Bureau |place=Hyderabad |year=1958}}</ref> <ref>{{citation| editor1-last=Kegan |editor1-first=Paul |publisher=Trench, Truebner |title=Alberuni's India |translator-last=Sachau |translator-first=E.C. |place=London |volume=2 |year=1910}}</ref> * [[ابن بطوطا|ابن بطوطه]] پاران "تحفة النور في غريب الامر و عجائب الاسفار<ref name="9–10 Vol. 1">{{harvnb|Dunn|2005|pp=310–11}}; {{harvnb|Defrémery|Sanguinetti|1853|pp=[https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ&pg=PA9 9–10 Vol. 1]}}</ref> * زوانگ زانگ پاران مغربي علائقن تي عظيم تانگ رڪارڊ<ref>Deeg, Max (2007). [https://web.archive.org/web/20140418141001/http://kanji.zinbun.kyoto-u.ac.jp/~wittern/data/nw-fs/fs-deeg.pdf „Has Xuanzang really been in Mathurā? : Interpretatio Sinica or Interpretatio Occidentalia&nbsp;— How to Critically Read the Records of the Chinese Pilgrim.“] – In: 東アジアの宗教と文化 : 西脇常記教授退休記念論集 = Essays on East Asian religion and culture: Festschrift in honor of Nishiwaki Tsuneki on the occasion of his 65th birthday / クリスティアン・ウィッテルン, 石立善編集 = ed. by Christian Wittern und Shi Lishan. – 京都 [Kyōto] : 西脇常記教授退休記念論集編集委員會; 京都大学人文科學研究所; Christian Wittern, 2007, pp. 35 – 73. See p. 35</ref> * تشريح هندستان، جوزف ٽيفنٿلر طرفان === ڏيهي ذريعا === مقامي تاريخي متن جا مثال شامل آهن:<ref name=":0">{{Cite journal |last=Joshi |first=P. M. |date=1965 |editor-last=Pathak |editor-first=Vishwambhar Sharan |editor2-last=Saran |editor2-first=P. |editor3-last=Kunte |editor3-first=B. G. |editor4-last=Shyam |editor4-first=Radhey |editor5-last=McKew Parr |editor5-first=Charles |editor6-last=Van Linschoten |editor6-first=Jan |title=Indian Historiography |url=https://www.jstor.org/stable/42929817 |journal=Bulletin of the Deccan College Research Institute |volume=26 |issue=3/4 |pages=20–33 |jstor=42929817 |issn=0045-9801}}</ref> * ڀاناڀٽا جي "هرشاچاريتا"<ref name=":3">{{Cite book |last=Hasrat |first=B. J. |title=The Encyclopedia of Sikhism |publisher=Punjabi University |year=2004 |isbn=817380530X |editor-last=Singh |editor-first=Harbans |edition=2nd |volume=4: S–Z |location=Patiala |pages=179–181}}</ref> * ڪلهانا طرفان "راجتارنگيني"<ref name=":0" /> * سريلنڪا جي ٻڌ ڌرم جون تاريخون، جهڙوڪ ديپاواس، مهاواسا، ۽ ڪُسوانس<ref>{{Cite journal |last=von Hinüber |first=Oskar |date=2020 |title=Brill's Encyclopedia of Buddhism Online - Historiography: South Asia |url=https://doi.org/10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069 |access-date=7 April 2024 |website=Brill |doi= 10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069|quote=The first historical texts known from ancient South Asia are the Buddhist chronicles composed in Ceylon (Sri Lanka). Consequently, from a very early period, the history of Buddhism on the island is known much better than in any other part of South Asia. Besides texts on the general history of Buddhism, there are specialized chronicles on relics and so on, written in both Pali and Sinhala languages or in Southeast Asian vernaculars.|url-access=subscription }}</ref> * فرشته جي "تاريخ فرشته" (جنهن کي گلشن ابراهيمي به چيو ويندو آهي) <ref name="EB1911">{{EB1911|inline=y|wstitle=Ferishta, Mahommed Kasim|volume=10|page=274}}</ref> * ضياء الدين برني جي "تاريخ فيروز شاهي"<ref>M. Athat Ali, "Elements of Social Justice in Medieval Islamic Thought" in Saiyid Zaheer Husain Jafri, ''Recording the Progress of Indian History: Symposia Papers of the Indian History Congress, 1992–2010'', Primus Books, 2012, p. 197.</ref> * Vicāraśrenī by Merutunga {{sfn|Eggermont|1969|p=67}} * ابوالفضل جو "اڪبر نامو"<ref>[http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml Illustration from the Akbarnama: History of Akbar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090919035749/http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml |date=2009-09-19 }} [[Art Institute of Chicago]]</ref> * [[امير خسرو]] جو "تغلق نامو" * عبدالحميد لاهوري جو "پادشاهه نامو"<ref>[[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970).</ref> * محمد عوفي جي "جامع الحكايت"<ref>{{cite book |last1=Elliot|first1=Sir H. M. |first2=John |last2=Dowson |title=The History of India, as Told by Its Own Historians. The Muhammadan Period (Vol 2.)|chapter-url=https://archive.org/stream/cu31924073036729#page/n5/mode/2up|chapter=4. Jawami ul-Hikayat of Muhammad Ufi| year=1871|publisher=London : Trübner & Co.|page=155}}</ref> * چانڊ بردائي جي "ڀڳت راسو" (''[[Prithviraj Raso]])<ref>{{Cite book|author=Rima Hooja|url=https://books.google.com/books?id=qqd1RAAACAAJ|title=A HISTORY OF RAJASTHAN (PB)|date=2006|publisher=Rupa & Company|isbn=978-81-291-1501-0|pages=364–365|language=en}}</ref>'' * منهاج سراج جوزجاني جي "طبقات ناصري" 15 صدي عيسويءَ کان اڳ جي تاريخ کي رڪارڊ ڪرڻ لاءِ تمام ٿورا مشهور هندستاني متن موجود آهن. ان ڪري، هندستان جي تاريخ جو گهڻو حصو پرڏيهي مورخن جي ذريعي ملي ٿو. قديم هندستان ۾ مقامي تاريخي روايتن جا تمام گهٽ ثبوت موجود آهن. البيروني مقامي هندستاني تاريخ نگاري بابت هيٺ ڏنل ڳالهه ڪئي: "بدقسمتي سان هندو شين جي تاريخي ترتيب تي گهڻو ڌيان نه ڏيندا آهن، اهي پنهنجن بادشاهن جي تاريخي جانشيني کي بيان ڪرڻ ۾ تمام گهڻو لاپرواهي ڪندا آهن ۽ جڏهن انهن کي معلومات لاءِ دٻايو ويندو آهي ۽ نقصان ۾ هوندا آهن، اهو نه ڄاڻندا آهن ته ڇا چوڻو آهي، اهي هميشه ڪهاڻي ٻڌائڻ تي مجبور هوندا آهن. پر ان لاءِ، اسان کي پڙهندڙن کي انهن روايتن کي پهچائڻ گهرجي جيڪي اسان کي انهن مان ڪجهه ماڻهن کان مليون آهن." —البروني، ڪتاب الهند. قديم هندستان ڪڏهن به هڪ مضبوط تاريخي روايت ترقي نه ڪئي جيڪا گريڪو-رومن، چيني ۽ اسلامي تهذيبن ۾ موجود روايتن جي برابر هجي. بهرحال، اهو نتيجو نه ٿو ڪڍي سگهجي ته قديم هندستانين وٽ معروضي تاريخي لکڻ جي سمجهه جي کوٽ هئي، ڇاڪاڻ ته تاريخ نگاري سان ملندڙ جلندڙ ڪجهه ڪوششون هيون. هندستاني تاريخ جي مختلف موڙ تي، هندستان ۾ خاص خاندانن ۽ حڪمرانن جي دورن کي رڪارڊ ڪرڻ ۽ تاريخ نگاري ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. few known Indian texts recording history before 15th century C.E. exist, hence, historical evidence for much of India's history comes through foreign historians.<ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref><ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> There is very little evidence of a native historiographical tradition in ancient India.<ref name=":3" /> Al-Biruni stated the following about local Indian histriography:<ref name=":0" /> {{Blockquote|text="Unfortunately the Hindus do not pay much attention to the historical order of things, they are very careless in relating the chronological succession of their kings, and when they are pressed for information and are at a loss, not knowing what to say, they invariably take to tale-telling. But for this, we should communicate to the readers the traditions which we have received from some people among them."|author=Al-Biruni|title=Kitāb al-Hind|source=}}Ancient India never developed a strong historiographical tradition comparable to the ones that existed in the [[Greco-Roman historiography|Greco-Roman]], [[Chinese historiography|Chinese]], and [[Historiography of early Islam|Islamic]] civilizations.<ref name=":4">{{Cite book |last=Sharma |first=Tej Ram |title=Historiography: A History of Historical Writing |publisher=Concept Publishing Company |year=2005 |isbn=9788180691553 |pages=17–22 |chapter=Historical Writings in the Ancient World - Indian Historiography: Historiography in Ancient India}}</ref> However, it cannot be concluded that the ancient Indians lacked an understanding of objective historical writing, as there were some attempts akin to historiography.<ref name=":4" /> At various points in Indian history, there were efforts to record and chronicle the reigns of particular dynasties and rulers in India.<ref name=":4" /> Within the Vedic, Buddhist, Jain and other religious literature, the names of teachers are attentively recorded.<ref name=":4" /> The [[Chinese Buddhist]] [[Buddhist pilgrimage|pilgrim]] [[Xuanzang]] mentioned that in every province of India, there would be officials who would be responsible for documenting in-writing "good and evil events, calamities, and fortunate occurrences".<ref name=":4" /> Since the era of the [[Gupta Empire|Gupta]] ruler [[Samudragupta]], ancient Indian rulers would have a renowned poet record their reigns and victories onto stone in the form of inscription.<ref name=":4" /> [[Romila Thapar]] instead states that it should be taken into account what the ancient Indians found relevant and why when evaluating any dearth of historiographical tradition.<ref name=":4" /> [[A. K. Warder]] opined that the regional historiographies of India must be considered, with historical writing in India becoming regionalized by the mediaeval-period from the 7th century onwards.<ref name=":4" /> There are historical works authored by the Chalukya, Rashtrakuta, Pala dynastical historiographies and also regional historiographical traditions in Kashmir, Sindhu, Gurjara, Jejakabhukti, Kamarupa, Kerala, Hoyasala, Andhra, Kalinga, and Maharashtra.<ref name=":4" /> In modern-times, some attempts have been made to extract historiographical elements from Vedic literature and epic poetry, such as the ''[[Mahabharata]]'' or ''[[Ramayana]]''.<ref name=":3" /><ref name=":4" /> However, religious, mythical, and allegorical legends are too intermixed with Indic religious thought and philosophy that discerning and extracting any semblance of historiography from them is a difficult task.<ref name=":3" /> The ''[[Puranas]]'' mostly entail mythological elements with a facade of historicity.<ref name=":3" /> The corpuses of Pali and Prakrit literature of the era are mostly religious in nature.<ref name=":3" /> Thus, a historiographical tradition was not popular in India, barring a few examples.<ref name=":3" /> A true tradition of historiography was introduced to India after the Arabs captured Sindh, where they introduced history-writing and recording proper chronology.<ref name=":3" /> These Arab historiographers were later surmounted by historiographers who wrote in Persian, many of whom were sponsored by the ruling sultans of India.<ref name=":3" /> == مکيه اسڪول == === Orientalist approach === The Orientalist approach was influenced both by [[Imperialism|imperialist]] attitudes and interests, and also fascination for the "exotic" East for Mediterranean and European writers and thinkers, captured in images by artists, that is embodied in a repeatedly-surfacing theme in the [[history of ideas]] in the West, called "[[Orientalism]]". In [[art history]], [[literature]], and [[cultural studies]], Orientalism is the imitation or depiction of aspects in the [[Eastern world]]. These depictions are usually done by writers, designers, and artists from the [[Western world]]. The term ''Orientalism'' has come to acquire negative connotations in some quarters and is interpreted to refer to the study of the East by Westerners shaped by the attitudes of the era of European [[imperialism]] in the 18th and 19th centuries. When used in this sense, it often implies prejudiced, outsider-caricatured interpretations of Eastern cultures and peoples. This viewpoint was most famously articulated and propagated by [[Edward Said]] in ''[[Orientalism (book)|Orientalism]]'' (1978), a critical history of this scholarly tradition.<ref>{{cite book|last=Clarke|first=J.J.|title=Oriental enlightenment the encounter between Asian and Western thought|url=https://archive.org/details/orientalenlighte00clar|url-access=limited|year=1997|publisher=Routledge|pages=[https://archive.org/details/orientalenlighte00clar/page/n16 8]}}</ref> ==== History ==== Though there has been study of India from a western perspective since ancient times, the orientalist school gained prominence in the aftermath of the [[Age of Discovery]]. In the 18th and 19th centuries, the term [[Oriental studies|Orientalist]] identified a scholar who specialized in the languages and literatures of the [[Eastern world]]. Among such scholars were officials of the [[East India Company]], who said that the [[Arab culture]], the [[culture of India|Indian culture]], and the [[Islamic culture]]s should be studied as equal to the [[Culture of Europe|cultures of Europe]].<ref>{{cite book |last = Macfie |first = A. L.|year = 2002 |title = Orientalism |publisher = Longman| location = London|url=https://books.google.com/books?id=0FrJAwAAQBAJ |isbn = 978-0582423862|ref = none| page = Ch One}}</ref> Among such scholars is the philologist [[William Jones (philologist)|William Jones]], whose studies of [[Indo-European languages]] established modern [[philology]]. [[Company rule in India]] favored Orientalism as a technique for developing and maintaining positive relations with the Indians—until the 1820s, when the influence of "anglicists" such as [[Thomas Babington Macaulay]] and [[John Stuart Mill]] led to the promotion of a Western-style education.<ref>Holloway (2006), pp. 1–2. "The Orientalism espoused by Warren Hastings, William Jones and the early East India Company sought to maintain British domination over the Indian subcontinent through patronage of Hindu and Muslim languages and institutions, rather than through their eclipse by English speech and aggressive European acculturation."</ref> With a great increase in knowledge of Asia among Western specialists, increasing political and economic involvement in the region, and in particular the realization of the existence of [[Indo-European languages|close relations between Indian and European languages]], by [[William Jones (philologist)|William Jones]], there emerged more complex intellectual connections between the early history of Eastern and Western cultures. Some of these developments occurred in the context of Franco–British rivalry for control of India. Liberal economists, such as [[James Mill]], denigrated Eastern civilizations as static and corrupt. [[Karl Marx]] characterized the [[Asiatic mode of production]] as unchanging, because of the economic narrowness of village economies and the State's role in production. "[[Oriental despotism]]" was generally regarded in Europe as a major factor in the relative failure of [[progress (history)|progress]] of Eastern societies. In the course of the century Western archaeology spread across the Middle East and Asia. New national museums provided a setting for important archaeological finds, most of which were in this period bought back to Europe. The first serious European studies of [[Buddhism]] and [[Hinduism]] were by the scholars [[Eugene Burnouf]] and [[Max Müller]]. In that time, the academic [[Islamic studies by author (non-Muslim or academic)|study of Islam]] also developed, and, by the mid-19th century, Oriental Studies was a well-established academic discipline in most European countries, especially those with imperial interests in the region. Yet, while scholastic study expanded, so did [[Racism|racist]] attitudes and stereotypes of Asian peoples and cultures. Scholarship often was intertwined with prejudicial racist and religious presumptions,<ref>J. Go, "'Racism' and Colonialism: Meanings of Difference and Ruling Practice in America's Pacific Empire" in ''Qualitative Sociology'' '''27'''.1 (March 2004).</ref> to which the new [[biology|biological sciences]] tended to contribute until the end of the [[World War II|Second World War]]. ==== Criticism and Decline ==== In his book [[Orientalism (book)|Orientalism]] (1978), [[cultural critic]] Edward Said redefines the term ''Orientalism'' to describe a pervasive Western tradition—academic and artistic—of prejudiced outsider-interpretations of the [[Eastern world]], which was shaped by the cultural attitudes of European [[imperialism]] in the 18th and 19th centuries.<ref>Tromans, 24</ref> Since its publication, most academic discourse began to use the term "Orientalism" to refer to a general patronizing Western attitude towards Middle Eastern, Asian, and [[North Africa]]n societies. In Said's analysis, the West [[Essentialism|essentializes]] these societies as static and undeveloped—thereby fabricating a view of Oriental culture that can be studied, depicted, and reproduced in the service of [[Imperialism|imperial power]]. Implicit in this fabrication, writes Said, is the idea that Western society is developed, rational, flexible, and superior.<ref>Mahmood Mamdani, ''Good Muslim, Bad Muslim: America, the Cold War, and the Roots of Terrorism'', New York: Pantheon, 2004; {{ISBN|0-375-42285-4}}; p. 32.</ref> Furthermore, Said said that "The idea of representation is a theatrical one: the Orient is the stage on which the whole East is confined",<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/63/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=63 |language=English}}</ref> and that the subject of learned Orientalists "is not so much the East itself as the East made known, and therefore less fearsome, to the Western reading public".<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/60/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=60 |language=English}}</ref> The thesis of Edward Said's Orientalism develops Marxist philosopher [[Antonio Gramsci]]'s theory of [[cultural hegemony]], and [[Michel Foucault]]'s theorisation of [[discourse]] (the [[knowledge]]-[[Power (social and political)|power]] relation) to criticise the scholarly tradition of Oriental studies. In the academy, the book ''Orientalism'' (1978) became a foundational text of [[Postcolonialism|post-colonial cultural studies]].<ref>Xypolia, Ilia (2011). "Orientations and Orientalism: The Governor Sir Ronald Storrs". Journal of IslamicJerusalem Studies. 11: 25–43.</ref> The once common "Orientalist" approach, with its image of a sensuous, inscrutable, and wholly spiritual India, has died out in serious scholarship.<ref name="Prakash 383–408" /> === Cambridge School === The Cambridge School of historiography was a [[school of thought]] which approached the study of the [[British Empire]] from the imperialist point of view. It emerged especially at the [[University of Cambridge]] in the 1960s. [[John Andrew Gallagher]] (1919–80) was especially influential, particularly in his article with [[Ronald Robinson]] on "[[The Imperialism of Free Trade]]". It was led by Anil Seal,<ref>Anil Seal'', The Emergence of Indian Nationalism: Competition and Collaboration in the Later Nineteenth Century'' (1971)</ref> Gordon Johnson,<ref>Gordon Johnson, ''Provincial Politics and Indian Nationalism: Bombay and the Indian National Congress 1880–1915'' (2005)</ref> Richard Gordon, and David A. Washbrook.<ref>Rosalind O'Hanlon and David Washbrook, eds. ''Religious Cultures in Early Modern India: New Perspectives'' (2011)</ref> It downplayed ideology.<ref>Aravind Ganachari, "Studies in Indian Historiography: 'The Cambridge School'", ''Indica'', March 2010, 47#1, pp 70–93</ref> ==== Criticism ==== This school of historiography is criticised for western bias or [[Eurocentrism]].<ref name="google7">{{cite book|title=Eurocentrism: a marxian critical realist critique|author=Hostettler, N.|date=2013|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-135-18131-4|url=https://books.google.com/books?id=2XjozzN0ppEC&pg=PA33|page=33|access-date=6 January 2017}}</ref> Critics have attacked various ideas of the School.<ref>See [[Christopher Platt|D.C.M. Platt]], "The Imperialism of Free Trade: Some Reservations," ''Economic History Review,'' 21#2 (Aug., 1968), pp. 296-306</ref> In ''The New Imperial Histories Reader,'' Stephen Howe has assembled articles by critics who take aim especially at [[P. J. Marshall]], [[David Kenneth Fieldhouse|D. K. Fieldhouse]], Robinson and Gallagher, and [[Peter Cain (historian)|Peter Cain]] and [[A. G. Hopkins]].<ref>Stephen Howe, ed. ''New Imperial Histories Reader'' (Routledge, 2009)</ref> [[Howard Spodek]], for example, praises the school's regional and pluralist perspectives but criticizes their reliance on British (rather than Indian) documentation, sloppy use of [[social science]] models, downplaying of ideology, and their excessive emphasis on Indian self-seeking and the importance of British imperial initiatives in achieving modernization. He recommends a deeper appreciation of Indian initiatives, and more attention to the emerging importance of public life in many areas of society rather than just a concentration on politics.<ref>Howard Spodek, "Pluralist Politics in British India: The Cambridge Cluster of Historians of Modern India," ''American Historical Review,'' (June 1979) 84#3 pp 688-707</ref> === Nationalist School === The Nationalist school originated among Indian historians in the late 19th and early 20th centuries who were influenced by [[Indian independence movement|Indian nationalism]]. They emphasized achievements in Indian history, while downplaying negative aspects, which led to various contradictions. Nationalist historians universally praised Hindu rule of India, with Hindu culture being prized above all else.<ref name=":0a">{{cite book|last=Thapar|first=Romila|title=History of Early India: From the Origins to AD 1300|publisher=University of California Press|year=2004|isbn=978-0-520-24225-8|pages=16–17}}</ref> In modern history, they focused on Congress, Gandhi, Nehru and high level politics. It highlighted the Mutiny of 1857 as a war of liberation, and Gandhi's 'Quit India' begun in 1942, as defining historical events. This school of historiography has received criticism for [[Elitism]].<ref>{{cite web|url=http://pages.ucsd.edu/~rfrank/class_web/ES-200C/Articles/Guha.pdf|title=Ranjit Guha, "On Some Aspects of Historiography of Colonial India"}}</ref> Historians in this school included [[Rajendralal Mitra]], [[R. G. Bhandarkar]], [[Romesh Chunder Dutt]], [[Anant Sadashiv Altekar]], [[K. P. Jayaswal]], [[Hem Chandra Raychaudhuri]], [[Radha Kumud Mukherjee]], [[R. C. Majumdar]], and [[K. A. Nilakanta Sastri]] ,.<ref name=":0a" /> === Marxist School === In India, Marxist Historiography takes the form of Marxian historiography where Marxian techniques of analysis are used but Marxist political intentions and prescriptions are discarded. The Marxian historiography of India uses the method of [[historical materialism]] and has focused on studies of economic development, land ownership, and [[class conflict]] in precolonial India and [[deindustrialisation|deindustrialization]] during the colonial period.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993">Bagchi, Amiya Kumar (January 1993). "Writing Indian History in the Marxist Mode in a Post-Soviet World". Indian Historical Review. 20 (1/2): 229–244.</ref> [[Bhupendranath Datta|B. N. Datta]], and [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] are considered the founding fathers of Marxist historiography in India. D. D. Kosambi was apologetic of the revolution of [[Mao]] and thought of Indian Prime Minister [[Jawaharlal Nehru]]'s policies as pro-capitalist. Kosambi, a polymath, viewed Indian History from a Marxist viewpoint. The other Indian scholars of Marxian historiography are [[Ram Sharan Sharma|R. S. Sharma]], [[Irfan Habib]], [[D. N. Jha]], and [[K. N. Panikkar]].<ref>Bottomore, T. B. 1983. ''A Dictionary of Marxist thought''. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press.</ref> Other historians such as [[Satish Chandra (historian)|Satish Chandra]], [[Romila Thapar]], [[Bipan Chandra]], [[Arjun Dev (historian)|Arjun Dev]], and [[Dineshchandra Sircar]], are sometimes referred to as "influenced by the Marxian approach to history."<ref>Guichard, Sylvie (2010), The Construction of History and Nationalism in India, Routledge, p. 87, ISBN 978-1136949319</ref> One debate in Indian history that relates to a [[historical materialist]] schema is on the nature of [[feudalism]] in India. [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] in the 1960s outlined the idea of "feudalism from below" and "feudalism from above". Element of his feudalism thesis was rejected by R.S. Sharma in his monograph [[Indian Feudalism]] (2005) and various other books,<ref>Purohit, Vinayak. 1988. Arts of transitional India twentieth century. Bombay: Popular Prakashan.</ref><ref>R S Sharma, Indian Feudalism (book), 2005</ref><ref>R S Sharma, Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation, Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177-85</ref><ref>R S Sharma, India's Ancient Past, Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India, Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> However R. S. Sharma also largely agrees with Kosambi in his various other books.<ref>R S Sharma, ''[[Indian Feudalism (book)]], 2005''</ref><ref>R S Sharma, ''Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation'', Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177–85</ref><ref>R S Sharma, ''India's Ancient Past'', Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, ''The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India'', Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> Most Indian Marxian historians argue that the economic origins of communalism are feudal remnants and the economic insecurities caused by slow development in India.<ref>{{cite book|title=Dalit women in India: issues and perspective|page=138|first=Prahlad|last=Jogdand|year=1995}}</ref> Even non-academic and laymen contributions to Marxist Historiography exist in India. The book "Coffee Housinte Katha" (The Story of Coffee House), written in [[Malayalam]], a regional language of India, spoken in the state of [[Kerala]], by one of the leaders of the Indian Coffee House Movement, [[Nadakkal Parameswaran Pillai]], is an example of this. Politicians like [[Shripad Amrit Dange]] have also contributed to Marxian historiography. ==== Criticism ==== The Marxian school of Indian historiography is accused of being too ideologically influenced.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993" /> Though influenced by Marxist theory [[B. R. Ambedkar]] criticized Marxists, as he deemed them to be unaware or ignorant of the specifics of caste issues.<ref>Padovani, Florence. Development-Induced Displacement in India and China: A Comparative Look at the Burdens of Growth. Rowman & Littlefield. Bhimrao Ambedkar himself, who criticized Indian Marxists</ref><ref>Jadhav, Narendra (1991). "Neglected Economic Thought of Babasaheb Ambedkar". Economic and Political Weekly. 26 (15): 980–982. ISSN 0012-9976. JSTOR 4397927.</ref> Also though most criticisms of Marxian historiography is levied by people who are not historians, some historians have debated Marxian historians and critically examined their analysis of the [[history of India]]. Many have alleged that Marxian historians used [[Historical negationism|negationism]] to whitewash some of the atrocities committed by [[Islamic rulers in the Indian subcontinent|Muslim rulers]] in the Indian Subcontinent.<ref>{{cite book|title=The Legacy of Muslim Rule in India|quote=Marxists who always try to cover up the black spots of Muslim rule with thick coats of whitewash|first=Kishori Saran|last=Lal|publisher=Aditya Prakashan|page=67}}</ref><ref>{{cite book|title=Indian Politics, Then and Now: Essays in Historical Perspective|first=K|last=Seshadri|publisher=Pragatee Prakashan|page=5|quote=certain attempts made by some ultra-Marxist historians to justify and even whitewash tyrannical emperors of the medieval India}}</ref><ref>{{cite book|title=Studies in World Affairs, Volume 1|first=KR|last=Gupta|year=2006|publisher=Atlantic Publisher|page=249|isbn=9788126904952|url=https://books.google.com/books?id=Hw9uf7sRKtIC&pg=PA249}}</ref><ref>{{cite book|title=Al-Hind the Making of the Indo-Islamic World: The Slave Kings and the Islamic Conquest : 11th–13th Centuries|year=1991|url=https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink|url-access=limited|last=Wink|first=André|publisher=Brill|page=[https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink/page/n160 309]|quote="apologists for Islam, as well as some Marxist scholars in India have sometimes attempted to reduce Islamic iconoclasm.."}}</ref> Since the late 1990s, [[Hindu nationalism|Hindu nationalist]] scholars especially have theorized that the Marxian tradition in India neglected what they believe to be the country's 'illustrious past' based on Vedic-[[puranic chronology]] and other [[Pseudohistory|pseudo-historical]] [[Historical revisionism|revisionist]] narratives of history, the historians are held responsible for aiding or defending [[Islam in India|Muslims]], who figure in Hindu nationalist discourse as the enemy.<ref>Jha, D.N. (1996). Society and Ideology in India: Essays in Honour of Prof. R.S. Sharma. New Delhi, India: Munshiram Manoharlal Publishers Pvt. Ltd. ISBN 978-8121506397.</ref><ref>Historian: Prof Irfan Habib outlookindia.com. Magazine | 23 April 2007. Retrieved 15 January 2013</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=u0RZBwAAQBAJ&pg=PA98|title=The Construction of History and Nationalism in India: Textbooks, Controversies and Politics|last=Guichard|first=Sylvie|year=2010|publisher=Routledge |isbn=9781136949319}}</ref> An example of such a view is [[Arun Shourie]]'s ''[[Eminent Historians]]'' (1998)<ref>Bryant, E. E. (2014). ''Quest for the Origins of Vedic Culture: The Indo-Aryan Migration Debate''. Cary, US: Oxford University Press {{ISBN|978-0195169478}}</ref> and ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks'' (2000), by [[Meenakshi Jain]].<ref name="Times14July">{{cite news |title=From having legs hacked off to getting Rajya Sabha foothold: A Master's journey of grit |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |access-date=14 July 2025 |work=The Times of India |date=14 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250714044603/https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |archive-date=14 July 2025}}</ref><ref name="v282">{{cite web | title=Why Meenakshi Jain Has Been Nominated To Rajya Sabha | website=[[News18]] | date=15 July 2025 | url=https://www.news18.com/opinion/opinion-why-meenakshi-jain-has-been-nominated-to-rajya-sabha-9442669.html | access-date=18 July 2025}}</ref> === Subaltern School === The "subaltern school", was begun in the 1980s by [[Ranajit Guha]] and [[Gyan Prakash]].<ref>{{cite journal |last=Prakash |first=Gyan |date=December 1994 |title=Subaltern studies as postcolonial criticism |journal=American Historical Review |volume=99 |issue=5 |pages=1475–1500 |doi=10.2307/2168385|jstor=2168385 }}</ref> It focuses attention away from the elites and politicians to "history from below", looking at the peasants using folklore, poetry, riddles, proverbs, songs, oral history and methods inspired by anthropology. It focuses on the colonial era before 1947 and typically emphasises caste and downplays class, to the annoyance of the Marxist school.<ref>{{cite journal |last=Roosa |first=John |date=2006 |title=When the Subaltern Took the Postcolonial Turn |journal=Journal of the Canadian Historical Association |volume=17 |issue=2 |pages=130–147 |doi=10.7202/016593ar|doi-access=free }}</ref> ==== Criticism ==== {{see|Subaltern Studies#Criticism}} === Hindutva Approach === Hindutva ({{Translation|Hinduness}}) is the predominant form of [[Hindu nationalism]] in India.<ref>{{Cite web|last=Purandare|first=Vaibhav|date=22 August 2019|title=Hindutva is not the same as Hinduism said Savarkar|url=https://www.telegraphindia.com/india/hindutva-is-not-the-same-as-hinduism-said-savarkar/cid/1699550|access-date=23 December 2020|website=telegraphindia.com}}</ref> The Hindutva movement has been described as a variant of "right-wing extremism",<ref name="Leidig">{{Cite journal|last=Leidig|first=Eviane|date=17 July 2020|title=Hindutva as a variant of right-wing extremism|journal=Patterns of Prejudice|volume=54|issue=3|pages=215–237|doi=10.1080/0031322X.2020.1759861|issn=0031-322X|doi-access=free|hdl=10852/84144|hdl-access=free}}</ref> adhering to a concept of homogenised majority and [[cultural hegemony]].<ref name="j3517631">{{cite journal |title=Fascism of our times |jstor=3517631 |author=Prabhat Patnaik |journal=Social Scientist |volume=21 |issue=3/4|pages=69–77 |year=1993 |doi=10.2307/3517631}}</ref><ref>{{harvnb|Frykenberg|2008|pages=178–220}}: "This essay attempts to show how — from an analytical or from an historical perspective — Hindutva is a melding of Hindu fascism and Hindu fundamentalism."</ref> Some analysts dispute the identification of Hindutva with fascism, and suggest Hindutva is an extreme form of [[conservatism]]. Hindutva approach to history exists to create a version of history to support the Hindu nationalist demands for [[Hindutva#Views on Indian history|Hindu Rashtra]] in Indian society.<ref name="Menon 28–30">{{cite magazine |last=Menon |first=Latha |date=August 2004 |title=Coming to Terms with the Past: India |magazine=History Today |volume=54 |issue=8 |pages=28–30}}</ref> It began with the writings of the developer and outliner of the [[Hindu Nationalism|Hindu Nationalist]] political ideology of [[Hindutva]] himself, [[Vinayak Damodar Savarkar]].{{sfn|Chandra|1989|p=145}}{{sfn|Keer|1966|p=143}} His works '[[The Indian War of Independence (book)|The Indian war of independence, 1857]]', 'Hindu-Pad-Padashahi (A Critical Review of the Hindu Empire of Maharashtra)', and 'Six Glorious Epochs of Indian History' contributed to and laid down the groundwork for this approach. However, this approach did not gain much traction until the 1990s.{{sfn|Goodrick-Clarke|1998|p=46}}<ref>{{Cite web|title=Resources|url=http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|access-date=2021-08-08|website=savarkar.org|language=en|archive-date=8 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210808095423/http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Visana|first=Vikram|date=5 November 2020|title=Savarkar before Hindutva: Sovereignty, Republicanism, and Populism in India, c.1900–1920|url=https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|journal=Modern Intellectual History|volume=18|issue=4|language=en|pages=1106–1129|doi=10.1017/S1479244320000384|s2cid=224983230|issn=1479-2443|access-date=25 July 2021|archive-date=30 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210930153956/https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> This approach is still in the process of development.<ref name="Menon 28–30" /> In March 2012, [[Diana L. Eck]], Professor of Comparative Religion and Indian Studies at [[Harvard University]], authored in her book "India: A Sacred Geography", that idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals and it wasn't just a cluster of regional identities and it wasn't ethnic or racial.<ref name="scroll.in">{{cite web|url=http://scroll.in/article/802047/theres-an-idea-of-india-from-early-times-much-before-the-mughals-or-the-british-scholar-diana-eck|title=Harvard scholar says the idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals|date=20 January 2016 }}</ref><ref name="In The Footsteps of Pilgrims">{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/leisure/story/20120618-review-of-diana-leck-india-a-sacred-geography-758709-2012-06-09|title=In The Footsteps of Pilgrims |date=9 June 2012 }}</ref><ref>{{cite magazine |url=https://www.economist.com/books-and-arts/2012/03/24/the-heavens-and-the-earth |title=India's spiritual landscape: The heavens and the earth |magazine =The Economist |date=24 March 2012}}</ref><ref name="Dalrymple">{{cite news |last=Dalrymple |first=William |date=27 July 2012 |title=India: A Sacred Geography by Diana L Eck – review |url=https://www.theguardian.com/books/2012/jul/27/india-sacred-geography-eck-review |newspaper=The Guardian}}</ref> This approach is noted for denying the [[Indo-Aryan migrations]], as they consider those whose ancestry and religion have origins outside of the Indian subcontinent to be aliens, namely Muslims, Christians, and communists. This approach states that only the Hindus are the legitimate heirs of South Asia.{{Sfn|Thapar|2004|p=14}} ==== Saffronisation ==== [[Saffronisation]], a process of introduction of right-wing policies that implement a Hindu nationalist agenda onto school textbooks by attempting to glorify Hindu contributions to Indian history while undermining other contributions, has become prominent. The [[Bharatiya Janata Party]] (BJP) has said that several Indian history textbooks had overt Marxist or Eurocentric political overtones.<ref name=":2">{{cite journal|last=Bhattacharya|first=Neeladri|date=2009|title=Teaching History in Schools: The Politics of Textbooks in India|journal=History Workshop Journal|volume=67|issue=67|pages=99–110|doi=10.1093/hwj/dbn050|jstor=40646212|s2cid=154421051}}</ref> The BJP has had trouble changing the textbooks because many states in which the BJP is not in power have blocked saffronisation efforts. The BJP, citing a rigid anti-Hindu agenda, restructured NCERT and the Indian Council of Historical Research (ICHR) to make textbooks conform to the BJP's Hindu nationalist platform.<ref>{{cite book|last=Bénéï|first=Veronique|title=Manufacturing Citizenship: education and nationalism in Europe, South Asia, and China|publisher=Routledge|year=2005|isbn=0-415-36488-4|location=New York, NY|pages=156–159}}</ref> In states where the BJP had control of the local government, textbooks were changed extensively to favor a Hindu nationalist narrative.<ref name=":1" /> These changes included the omission of caste-based exclusion and violence throughout Indian history and the exclusion or minimization of contributions to Indian society made by Muslims.<ref name="Raghavan">{{cite news|author=Raghavan, B. S.|title=Saffronisation|date=12 September 2001|newspaper=[[The Hindu]]|url=http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20070514123440/http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-date=14 May 2007|url-status=live}}</ref> After a rival political party, the [[Indian National Congress]], came into power, efforts were undertaken in 2004 to reverse the saffronisation of textbooks previously made by BJP.<ref name="The Guardian">{{cite news |last=Ramesh |first=Randeep |url=https://www.theguardian.com/world/2004/jun/26/india.schoolsworldwide |title=Another rewrite for India's history books |work=The Guardian |date=25 June 2004 |access-date=10 March 2016}}</ref> When the ''[[Hindustan Times]]'' reviewed the issue of saffronisation of Indian textbooks in late 2014, it noted that right-wing efforts to change how textbooks recount history faced "some difficulty as it lacks credible historians to back its claims."<ref>{{cite news|last=Raza |first=Danish | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffronising-textbooks-where-myth-and-dogma-replace-history/story-CauM4dmmsPGrjZ3APAvNxO.html |title=Saffronising textbooks : Where myth and dogma replace history |work=Hindustan Times |date=8 December 2014 |access-date=9 March 2016}}</ref> The [[India#Medieval India|medieval period]] in India is one such hotly-contested epoch among historians. Since there can be no true consensus about that era due to divided and deeply entrenched political motivations, history for that period is highly subjective and particularly vulnerable to the influence of the textbook writer's sympathies and outlook. "The choice of the textbook writer is more decisive than anything else," it was noted in a report in ''The Hindu''.<ref name="Amrik Singh">{{cite news|last=Singh|first=Amrik|date=25 August 2001|title=Saffronisation and textbooks|url=http://www.thehindu.com/2001/08/25/stories/05252524.htm|work=[[The Hindu]]|access-date=10 March 2016}}{{dead link|date=April 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> Critics have said that the changes to the textbooks have portrayed the medieval period as "a dark age of Islamic colonial rule which snuffed out the glories of the Hindu and Buddhist empires that preceded it".<ref name="The Guardian" /> Another trap in the politicisation of history relates to contention over the state of [[Jammu and Kashmir (union territory)|Jammu and Kashmir]].<ref name="Amrik Singh" /> By mid-2015, ''[[The Times of India]]'' reported that the [[National Council of Educational Research and Training]], which is in charge of publishing textbooks, had participated in a meeting convened by the [[Ministry of Human Resource Development]], and during that meeting, the issue of changing textbooks was discussed. An official from the ICHR complained that the theme of nationalism did not receive proper treatment in textbooks, setting the stage for possible textbook revisions.<ref name=":1">{{cite news | last=Akshaya |first=Mukul | url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/education/news/Saffronization-fears-over-history-textbooks-rewrite-plans/articleshow/47792475.cms |title=Saffronization fears over history textbooks rewrite plans |work=The Times of India|date=24 June 2015 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of Rajasthan reportedly spent Rs 37 crore to reprint 36 textbooks used for classes 1 to 8 for the 2016–2017 academic session that will be based on an agenda that would promote Indian culture by including historical figures, such as [[Suraj Mal|Maharaja Surajmal]], Hem Chandra, and [[Guru Gobind Singh]]. The textbooks that had been approved up to the 2012–13 academic session were rendered obsolete under the rewriting of history, and those books were auctioned off. In total, 5,66 crore new textbooks were ordered printed for an agenda that critics described was intent on supporting the saffronisation of textbooks. Rajasthan (primary and secondary) education minister Vasudev Devnani denied the charge of saffronisation, but educationists described his decision as to the "Hinduisation of education" that occurs when right-wing forces come to power.<ref>{{cite news|last=Goswami |first=Rakesh | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffron-agenda-raje-scraps-cong-textbooks-spends-rs-37-cr-on-new-ones/story-U3JaMmx52f4YsuUfb3wlNK.html |title=Saffronisation ? Raje scraps Cong textbooks, spends Rs 37 cr on new ones |work=Hindustan Times |date=20 January 2016 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of [[Karnataka]] has reportedly ordered new textbooks for the 2017–18 academic session in an effort that academicians and critics have described as a "blatant attempt to saffronise textbooks".<ref>{{cite news| url=http://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/revised-textbooks-from-201718-academic-year/article7300069.ece |title=Revised textbooks from 2017–18 academic year|work=The Hindu |date=10 June 2015 |access-date=10 March 2016}}</ref> ==== Criticism ==== The Hindutva approach to history is based on ahistorical premises and treats mythology as history. According to [[Christophe Jaffrelot]], a French political scientist specialising in South Asia, the Hindutva ideology has roots in an era where the fiction in ancient Indian mythology and Vedic antiquity was presumed to be valid. This fiction was used to "give sustenance to Hindu ethnic consciousness".<ref name="Jaffrelot1996p77">{{cite book|author=Christophe Jaffrelot|title=The Hindu Nationalist Movement in India|url= https://books.google.com/books?id=Y2buDDwdgIsC|year= 1996|publisher= Columbia University Press|isbn= 978-0-231-10335-0|page=77}}</ref> Its strategy emulated the Muslim identity politics of the Khilafat movement after World War I, and borrowed political concepts from the West –&nbsp;mainly German.<ref name="Jaffrelot1996p77" /> Hindutva organizations treat events in [[Hindu mythology]] as history.<ref name="R. Ramachandran">{{cite web|author=R. Ramachandran|date=1 February 2019|title=Science circus|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/science-and-technology/article26004777.ece}}</ref><ref name="Ziya Us Salam">{{cite web|author=Ziya Us Salam|title=Age of unreason|website=Frontline|date=20 June 2018 |url=https://frontline.thehindu.com/cover-story/article24200525.ece}}</ref><ref name="Meera Nanda">{{cite web|author=Meera Nanda|date=2 January 2004|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|title=Postmodernism, Hindu nationalism and 'Vedic science'|access-date=23 March 2022|archive-date=12 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200812120255/https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|url-status=dead}}</ref><ref name="Truschke">{{Cite journal|last=Truschke|first=Audrey|date=15 December 2020|title=Hindutva's Dangerous Rewriting of History|url=http://journals.openedition.org/samaj/6636|journal=South Asia Multidisciplinary Academic Journal|language=fr|issue=24/25|doi=10.4000/samaj.6636|issn=1960-6060|doi-access=free}}</ref> Hindutva organizations have been criticized for their belief in statements or practices that they claim to be both scientific and factual but are incompatible with the [[scientific method]].<ref>{{citation |first=Meera |last=Nanda |title=Hindutva's science envy |url=http://www.frontline.in/science-and-technology/hindutvas-science-envy/article9049883.ece |newspaper=Frontline |date=16 September 2016 |access-date=14 October 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://scroll.in/article/865872/from-dissing-darwin-to-yogic-farming-a-short-history-of-the-bjps-brush-with-pseudoscience|title=From dissing Darwin to yogic farming: A short history of the BJP's brush with pseudoscience|date=21 January 2018 }}</ref> According to [[Anthony Parel]], a historian and political scientist, Savarkar's ''Hindutva, Who is a Hindu?'' published in 1923 is a fundamental text of Hindutva ideology. It asserts, states Parel, India of the past to be "the creation of a racially superior people, the Aryans. They came to be known to the outside world as Hindus, the people beyond the Indus River. Their identity was created by their race (jati) and their culture (Sanskriti). All Hindus claim to have in their veins the blood of the mighty race incorporated with and descended from the Vedic fathers. They created a culture — an ensemble of mythologies, legends, epic stories, philosophy, art and architecture, laws and rites, feasts, and festivals. They have a special relationship to India: India is to them both fatherland and holy land." The Savarkar's text presents the "Hindu culture as a self-sufficient culture, not needing any input from other cultures", which is "an unhistorical, narcissistic and false account of India's past", states Parel.<ref name="Parel2006p42">{{cite book|author=Anthony J. Parel|title=Gandhi's Philosophy and the Quest for Harmony|url= https://books.google.com/books?id=MQhz0fW0HZUC |year=2006|publisher= Cambridge University Press|isbn=978-0-521-86715-3|pages=42–43}}</ref> The premises of early Hindu nationalist thought, states Chetan Bhatt, reflected the colonial era European scholarship and Orientalism of its times.<ref name="Bhatt2001p11" /> The idea of "India as the cradle of civilization" (Voltaire, Herder, Kant, Schlegel), or as "humanity's homeland and primal philosophy" (Herder, Schlegel), or the "humanism in Hindu values" (Herder), or of Hinduism offering redemption for contemporary humanity (Schopenhauer), along with the colonial-era scholarship of Frederich Muller, Charles Wilkins, William Jones, Alexander Hamilton, and others were the natural intellectual matrix for Savarkar and others to borrow and germinate their Hindu nationalist ideas.<ref name="Bhatt2001p11">{{cite book|author=Chetan Bhatt|title=Hindu nationalism: origins, ideologies and modern myths|url=https://books.google.com/books?id=W2PXAAAAMAAJ|year=2001|publisher=Berg|isbn=978-1-85973-343-1|pages=11–12}}</ref> [[Chakravarthi Ram-Prasad]], a Fellow of the British Academy and a scholar of Politics and Philosophy of Religion, states that Hindutva is a form of nationalism that is expounded differently by its opponents and its proponents.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> The opponents of Hindutva either consider it as a fundamentalist ideology that "aims to regulate the working of civil society with the imperatives of Hindu religious doctrine", or as another form of fundamentalism while accepting that Hinduism is a diverse collection of doctrines, is complex and is different from other religions. According to Ram-Prasad, the proponents of Hindutva reject these tags, viewing it to be their right and a desirable value to cherish their religious and cultural traditions.<ref name="Ram‐Prasad1993p285">{{cite journal | last=Ram-Prasad | first=C. | title=Hindutva ideology: Extracting the fundamentals | journal=Contemporary South Asia | volume=2 | issue=3 | year=1993 | doi=10.1080/09584939308719718 | pages=285–309}}</ref> The Hindutva ideology according to Savarkar, states Ram-Prasad, is a "geography, race, and culture" based concept. However, the "geography" is not strictly territorial but is an "ancestral homeland of a people", and the "race" is not biogenetic but described as the historic descendants of the intermarriage of Aryans, native inhabitants, and "different peoples" who arrived over time.<ref name="Flood2008p527" /> So, "the ultimate category for Hindutva is culture", and this culture is "not strictly speaking religious if by religion is meant a commitment to certain doctrines of transcendence", he states.<ref name="Flood2008p527">{{cite book|author=C. Ram-Prasad|editor=Gavin Flood|title=The Blackwell Companion to Hinduism|url=https://books.google.com/books?id=SKBxa-MNqA8C |year=2008|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-99868-7|pages=527–528}}</ref> The proponents state that in the Hindutva thought, there is a kernel of coherent and justifiable thesis about the Indian culture and history.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> Hindutva ideology has been linked to threats to academics and students, both in India and the United States.<ref name="Venugopal, Arun">{{Cite web|last=Venugopal, Arun|date=21 July 2021|title=At Rutgers, and Beyond, Scholars Are Under Attack For Their Critique of India's Far-Right Government|url=http://gothamist.com/news/at-rutgers-and-beyond-scholars-are-under-attack-for-their-critique-of-indias-far-right-government|access-date=21 July 2021|website=Gothamist|language=en}}</ref><ref name=":0b">{{Cite web|title=American Scholars of India Confront a Rise in Threats {{!}} WNYC {{!}} New York Public Radio, Podcasts, Live Streaming Radio, News|url=https://www.wnyc.org/story/american-scholars-india-confront-rise-threats/|access-date=6 September 2021|website=WNYC|language=en}}</ref> For instance, in 2011, Hindutva activists successfully led a charge to remove an essay about the multiple narratives of Ramayanas from Delhi University's history syllabus.<ref name="The Hindu">{{Cite news|last=N|first=Vijetha S.|date=15 October 2011|title=Historians protest as Delhi University purges Ramayana essay from syllabus|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/Historians-protest-as-Delhi-University-purges-Ramayana-essay-from-syllabus/article13372074.ece|access-date=11 July 2021|issn=0971-751X}}</ref> [[Romila Thapar]], a world-renowned historian, has faced Hindutva-led attacks, with the claims that her works present Marxist and [[Eurocentric]] points of view.<ref name="washingtonpost.com">{{Cite news|title=In the battle over India's history, Hindu nationalists square off against a respected historian|language=en-US|newspaper=Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/india-romila-thapar-dissent/2021/01/02/1a79ca54-4070-11eb-b58b-1623f6267960_story.html|access-date=11 July 2021|issn=0190-8286}}</ref> Hindutva scholars like [[Rajiv Malhotra]] has been responsible for pushback against [[White people|white]] scholars specialising on South Asia and Hinduism based in North America, including [[Wendy Doniger]] and [[Sheldon Pollock]] on grounds of their supposed [[Evangelism|vested interests]] & [[Racism|racial prejudices]] [[Anti-Indian sentiment|against Indians]].<ref name="insidehighered.com">{{Cite web|title=Scholars who study Hinduism and India face hostile climate|url=https://www.insidehighered.com/news/2016/04/12/scholars-who-study-hinduism-and-india-face-hostile-climate|access-date=11 July 2021|website=www.insidehighered.com|language=en}}</ref> Under BJP leadership, the Indian state has been accused of monitoring scholars and denying some research access.<ref name="The Nation">{{cite news |last1=Chaturvedi |first1=Vinayak |title=The Hindu Right and Attacks on Academic Freedom in the US |url=https://www.thenation.com/article/culture/hindu-right-academic-freedom/ |publisher=The Nation |date=December 2021}}</ref> In 2021, a group of North American-based scholars of South Asia formed a collective and published the Hindutva Harassment Field Manual to, they argue, answer the Hindutva threat to their academic freedom.<ref name="Prakash">{{Cite web|last=Prakash|first=Priyali|title='Targeted by hate': Audrey Truschke on why she helped write a 'Hindutva Harassment Field Manual'|url=https://scroll.in/article/999710/targeted-by-hate-audrey-truschke-on-why-she-helped-write-a-hindutva-harassment-field-manual|access-date=28 August 2021|website=Scroll.in|date=10 July 2021 |language=en-US}}</ref><ref name=":0b" /> They documented further incidents of Hindutva harassment of academics in North America, dating back to the 1990s.<ref name="Timeline">{{cite web |last1=SASAC |title=Timeline |url=https://www.hindutvaharassmentfieldmanual.org/timeline |website=Hindutva Harassment Field Manual}}</ref> The [[Association for Asian Studies]] noted that Hindutva, described as a "[[Majoritarianism|majoritarian]] ideological doctrine" different from [[Hinduism]], resorted to "increasing attacks on numerous scholars, artists, and journalists who critically analyze its politics".<ref name="asianstudies.org">{{Cite web|date=10 September 2021|title=AAS Statement on the Dismantling Global Hindutva Conference|url=https://www.asianstudies.org/aas-statement-on-the-dismantling-global-hindutva-conference/|access-date=11 September 2021|website=Association for Asian Studies|language=en-US}}</ref> == هندستان تي برطانوي سامراج جي اثر جو جائزو == Debate continues about the [[Economy of India under the British Raj|economic impact of British imperialism on India]]. The issue was actually raised by conservative British politician [[Edmund Burke]] who in the 1780s vehemently attacked the East India Company, claiming that [[Warren Hastings]] and other top officials had ruined the Indian economy and society. Indian historian Rajat Kanta Ray (1998) continues this line of attack, saying the new economy brought by the British in the 18th century was a form of "plunder" and a catastrophe for the traditional economy of Mughal India. Ray accuses the British of depleting the food and money stocks and imposing high taxes that helped cause the terrible famine of 1770, which killed a third of the people of Bengal.<ref>Rajat Kanta Ray, "Indian Society and the Establishment of British Supremacy, 1765–1818", in ''The Oxford History of the British Empire: vol. 2, The Eighteenth Century'', ed. P. J. Marshall, (1998), pp. 508–529.</ref> Rejecting the Indian nationalist account of the British as alien aggressors, seizing power by brute force and impoverishing all of India, British historian [[P. J. Marshall]] argues that the British were not in full control but instead were players in what was primarily an Indian play and in which their rise to power depended upon excellent cooperation with Indian elites. Marshall admits that much of his interpretation is still rejected by many historians.<ref>P. J. Marshall, "The British in Asia: Trade to Dominion, 1700–1765," in ''The Oxford History of the British Empire: vol. 2, The Eighteenth Century'', ed. P. J. Marshall, (1998), pp. 487–507.</ref> Marshall argues that recent scholarship has reinterpreted the view that the prosperity of the formerly benign Mughal rule gave way to poverty and anarchy. Marshall argues the British takeover did not make any sharp break with the past. The British largely delegated control to regional Mughal rulers and sustained a generally prosperous economy for the rest of the 18th century. Marshall notes the British went into partnership with Indian bankers and raised revenue through local tax administrators and kept the old Mughal rates of taxation. Professor Ray agrees that the East India Company inherited an onerous taxation system that took one-third of the produce of Indian cultivators.<ref>Marshall, "The British in Asia: Trade to Dominion, 1700–1765"</ref> ===Insecurity of the Raj=== In the 20th century historians generally agreed that imperial authority in the Raj had been secure in the 1800–1940 era. Various challenges have emerged. Mark Condos and Jon Wilson argue that the Raj was chronically insecure.<ref>Mark Condos, ''The Insecurity State: Punjab and the Making of Colonial Power in British India'' (Cambridge University Press, 2017).</ref><ref>Jon Wilson, ''India conquered: Britain's Raj and the chaos of empire'' (Simon and Schuster, 2016).</ref> They argue that the irrational anxiety of officials led to a chaotic administration with minimal social purchase or ideological coherence. The Raj was not a confident state capable of acting as it chose, but rather a psychologically embattled one incapable of acting except in the abstract, the small scale, or short term.<ref>Joshua Ehrlich, "Anxiety, Chaos, and the Raj." ''Historical Journal'' 63.3 (2020): 777–787. DOI: https://doi.org/10.1017/S0018246X1900058X</ref> == پڻ ڏسو == * [[سنڌ جي تاريخ نگاري]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] * [[هندستان جي تاريخ]] * [[برطانوي سلطنت جي تاريخ نگاري]] == حوالا == == ڪتاب نگاري == ==حوالا== {{حوالا}} ===Works cited=== * {{citation |last=Chandra |first=Bipan |title=India's Struggle for Independence |year=1989 |publisher=Penguin Books India |location=New Delhi |isbn=978-0-14-010781-4 }} * {{Cite book |editor-last=Defrémery |editor-first = C. |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=B.R. |title=Voyages d'Ibn Batoutah (Volume 1) |publisher= Société Asiatic |year=1853 |place=Paris |language=French, Arabic |url=https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ}} * {{Cite book |last=Dunn |first=Ross E. |author-link=Ross E. Dunn |title=The Adventures of Ibn Battuta |publisher=University of California Press |year=2005 |orig-year=1986 |isbn=978-0-520-24385-9 }} * {{citation|last=Eggermont|first=P. H. L.|title=The Purāņa Source of Merutuṅga's List of Kings and the Arrival of the Śakas in India|year=1969|url=https://books.google.com/books?id=ks4UAAAAIAAJ}} * {{Citation |last=Goodrick-Clarke |first=Nicholas |author-link=Nicholas Goodrick-Clarke |title=Hitler's Priestess: Savitri Devi, the Hindu-Aryan Myth and Neo-Nazism |title-link=Hitler's Priestess |publisher=[[New York University Press]] |year=1998 |isbn=978-0-8147-3111-6 |language=en}} * {{cite book |last1=Keer |first1=Dhananjay |title=Veer Savarkar |date=1966 |publisher=Popular Prakashan |url=https://books.google.com/books?id=aCALAQAAIAAJ |language=en |oclc=582786373}} * {{cite book |first=Robert |last=Frykenberg |chapter=Hindutva as a Political Religion: An Historical Perspective |editor1=R. Griffin |editor2=R. Mallett |editor3=J. Tortorice |title=The Sacred in Twentieth-Century Politics: Essays in Honour of Professor Stanley G. Payne |year=2008 |url=https://books.google.com/books?id=JGOHDAAAQBAJ |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-0-230-24163-3 |pages=178–200 }} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * Balagangadhara, S. N. (2012). Reconceptualizing India studies. New Delhi: Oxford University Press. * Bhattacharjee, J. B. ''Historians and Historiography of North East India'' (2012) * {{cite book|last=Bannerjee|first= Dr. Gauranganath |title=India as known to the ancient world|url=https://archive.org/stream/indiaasknowntoan00banerich#page/n3/mode/2up|year=1921|publisher=Humphrey Milford, Oxford University Press, London}} * Bose, Mihir. "India's Missing Historians: Mihir Bose Discusses the Paradox That India, a Land of History, Has a Surprisingly Weak Tradition of Historiography", ''History Today'' 57#9 (2007) pp 34+. [https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110915152404/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 |date=15 September 2011 }} *Chakrabarti, Dilip K.: Colonial Indology, 1997, Munshiram Manoharlal: New Delhi. * Palit, Chittabrata, ''Indian Historiography'' (2008). *Indian History and Culture Society., Devahuti, D. (2012). Bias in Indian historiography. * Elliot, Henry Miers; John Dowson (1867–77). ''The History of India, as told by its own historians. The Muhammadan Period''. London: Trübner and Co. * [[Meenakshi Jain|Jain, Meenakshi]] [https://archive.org/details/flawed-narratives-history-in-the-old-ncert-textbooks-of-satish-chandra-by-meenakshi-jain ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks - A random survey of Satish Chandra’s “Medieval India''], NCERT 2000 * Inden, R. B. (2010). Imagining India. Bloomington, Ind: Indiana University Press. * Jain, M. The India They Saw : Foreign Accounts (4 Volumes) Delhi: Ocean Books, 2011. * Kahn, Yasmin. "Remembering and Forgetting: South Asia and the Second World War' in Martin Gegner and Bart Ziino, eds., ''The Heritage of War'' (Routledge, 2011) pp 177–193. * Mantena, R. (2016). Origins of modern historiography in India: Antiquarianism and philology 1780–1880. Palgrave Macmillan. * Mittal, S. C ''India distorted: A study of British historians on India'' (1995), on 19th century writers * [[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970) {{ISBN|9782102227356}} *{{cite book |first=Yvette Claire |last=Rosser |title=Curriculum as Destiny: Forging National Identity in India, Pakistan, and Bangladesh |year=2003 |publisher=University of Texas at Austin |type=Dissertation |url=http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |access-date=17 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911035259/http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |archive-date=11 September 2008 |url-status=dead }} *[[Arvind Sharma]], Hinduism and Its Sense of History (Oxford University Press, 2003) {{ISBN|978-0-19-566531-4}} * E. Sreedharan, A Textbook of Historiography, 500 B.C. to A.D. 2000 (2004) * Shourie, Arun (2014). Eminent historians: Their technology, their line, their fraud. Noida, Uttar Pradesh, India : HarperCollins Publishers. {{ISBN|9789351365914}} *{{cite book |title=Aryans and British India |first=Thomas R. |last=Trautmann |url=https://books.google.com/books?id=jR_LPnEH3GsC |year=1997 |location=Berkeley |publisher=University of California Press |isbn=978-0-585-10445-4}} *Viswanathan, G. (2015). Masks of conquest: Literary study and British rule in India. * Antonio de Nicolas, Krishnan Ramaswamy, and Aditi Banerjee (eds.) (2007), ''[[Invading the Sacred]]: An Analysis Of Hinduism Studies in America'' (Publisher: Rupa & Co.) * Vishwa Adluri, Joydeep Bagchee: ''The Nay Science: A History of German Indology''. Oxford University Press, New York 2014, {{ISBN|978-0199931361}} (''Introduction,'' p.&nbsp;1–29). * Warder, A. K., ''An introduction to Indian historiography'' (1972). * Winks, Robin, ed. ''The Oxford History of the British Empire: Volume V: Historiography'' (2001) * Weickgenannt, T. N. (2009). Salman Rushdie and Indian historiography: Writing the nation into being. Basingstoke: Palgrave Macmillan. {{Historiography}} [[زمرو:ڀارت جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:تاريخ نويسي]] [[زمرو:ڀارت جي تاريخ]] == قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسي == قومي ۽ علائقائي تاريخن جا مقصد به مختلف رهيا آهن. قومي تاريخ منتشر ۽ جدا جدا عنصرن کي هڪ قومي سڃاڻپ هيٺ گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، جڏهن ته علائقائي تاريخون پنهنجي ثقافتي قدرن، روايتن ۽ سياسي حيثيت کي اجاگر ڪري پنهنجي معاملن ۾ آزاد ڪردار ادا ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪن ٿيون. نوآبادياتي دور جي خاتمي ۽ نون ملڪن جي قيام کان پوءِ، پراڻين حدن جي تبديليءَ سبب قوم رياست ۽ صوبن جي وچ ۾ تضاد پيدا ٿيا. علائقن وٽ پنهنجي جدا تاريخ ۽ ثقافت هئي، جڏهن ته نئين قوم رياست کي پنهنجي تاريخ نئين زاويي سان ٺاهڻي هئي. اهڙي صورتحال ۾ قومي تاريخ ڪڏهن ڪڏهن سياسي غلبي، قومي سڃاڻپ جي تشهير ۽ علائقائي قوميتن جي دٻاءَ لاءِ استعمال ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == پاڪستان ۾ سنڌ جي علائقائي حيثيت == پاڪستان جي قيام وقت ملڪ ۾ پنج صوبا هئا، جن وٽ پنهنجي جدا سڃاڻپ موجود هئي. پاڪستان هڪ نئون ملڪ هو، تنهنڪري ان جي شروعاتي دور ۾ قومي وحدت ۽ قوم سازيءَ تي وڌيڪ زور ڏنو ويو. صوبي سان وابستگيءَ کي سرڪاري سطح تي ڪڏهن ڪڏهن تنقيد جو نشانو بڻايو ويو، ڇاڪاڻ ته ان کي قوم سازيءَ جي راهه ۾ رڪاوٽ سمجهيو ويندو هو. سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي سياسي عمل ۾ ٿيندڙ تبديلين کي ظاهر ڪري ٿي؛ جيئن جيئن سياسي جوڙجڪ بدلبي رهي، تيئن سنڌ جي تاريخ لکڻ جا رخ به تبديل ٿيندا رهيا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ هڪ الڳ حيثيت رکي ٿي، ڇاڪاڻ ته اها بنگال ۽ پنجاب وانگر ورهايل نه ٿي. سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي به پشتونن يا بلوچن وانگر ٻن يا وڌيڪ ملڪن ۾ وڏي پيماني تي ورهايل نه هئي. تاريخي ۽ جاگرافيائي طور سنڌ قديم زماني کان پنهنجي جداگانه سڃاڻپ رکي ٿي، جنهن ڪري اها پاڪستان جي ٻين صوبن کان هڪ خاص ۽ ممتاز حيثيت رکي ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي ۽ ورهاڱي کان اڳ جي تاريخ نويسي == تاريخ ڪنهن به علائقي کي تاريخي مرتبو ڏيڻ جو طاقتور ذريعو آهي، ڇاڪاڻ ته اها ان علائقي جون پاڙون ماضي ۾ ڳولي ٿي. ان شعور تحت ورهاڱي کان اڳ سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد سنڌ جي تاريخ کي نئين سر مرتب ڪرڻ هو. ان جي تاريخي رسالي ۾ سنڌ جي تاريخ جي مختلف پهلوئن تي تحقيقي مضمون شايع ٿيندا هئا. خاص طور قديم دور تي زور ڏنو ويو، ته جيئن سنڌ جي تاريخي قدامت ثابت ڪري سگهجي. جيئن ته هن سوسائٽيءَ ۾ هندو ۽ انگريز مؤرخ وڌيڪ سرگرم هئا، تنهنڪري تاريخ نويسيءَ ۾ سيڪيولر رجحان نمايان رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == ورهاڱي کان پوءِ سنڌي تاريخ نويسي == ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسي نون خيالن ۽ رجحانن سان سامهون آئي. ان جو مرڪزي نقطو اهو هو ته سنڌ تاريخي، ثقافتي ۽ لساني طور پاڪستان جي ٻين صوبن کان مختلف آهي. صوبائي سڃاڻپ تي زور ورهاڱي جي نتيجن سبب وڌيو. ڪراچي، جيڪا سنڌ جو اهم شهر ۽ بندرگاهه هئي، وفاقي علائقو قرار ڏئي نئين ملڪ جي گادي بڻائي وئي. سنڌ ان فيصلي خلاف احتجاج ڪيو، پر اهو احتجاج اثرائتو ثابت نه ٿيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي هندو آبادي وڏي پيماني تي لڏي وئي ۽ ان جي جاءِ تي اردو ڳالهائيندڙ آبادي آئي. هن تبديليءَ سنڌي قوميت کي ڪمزور ڪيو. ثقافتي ۽ لساني دٻاءَ کي منهن ڏيڻ لاءِ سنڌي دانشورن سنڌ جي تاريخ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ طرف ڌيان ڏنو، ته جيئن سنڌ جي جدا سڃاڻپ کي برقرار رکيو وڃي. ان مقصد لاءِ سنڌي ادبي بورڊ قائم ڪيو ويو، جنهن سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ تاريخي تحقيق جي حوصلا افزائي ڪئي. بورڊ سنڌ جي قديم کان جديد دور تائين نو جلدن ۾ جامع تاريخ شايع ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ سنڌ جي تاريخ بابت فارسي اصل ماخذ پڻ شايع ڪيا، ته جيئن مؤرخن کي بنيادي مواد ملي سگهي. انهن مان ڪجهه ڪتاب بعد ۾ سنڌي ۽ اردو ۾ ترجمو ٿيا، جنهن سان اردو پڙهندڙن لاءِ سنڌ جي تاريخ کي سمجهڻ جا نوان رستا کليا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == اسلام، عرب فتح ۽ باب الاسلام جو تصور == ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جي هڪ اهم خصوصيت سنڌ جي تاريخ ۾ اسلام جي ڪردار تي زور هو. عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ کي “باب الاسلام” يعني اسلام جو دروازو بڻائيندڙ واقعو سمجهيو ويو. محمد بن قاسم کي هڪ اهم تاريخي هيرو طور پيش ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته هن کي سنڌ ۾ اسلام آڻيندڙ فاتح طور بيان ڪيو ويو. اسلام پسند تاريخ نويسيءَ ۾ عرب فتح ۽ عرب فاتح سنڌ جي اسلامي سڃاڻپ جا وڏا نشان بڻيا، ۽ باب الاسلام جو تصور سالياني يادگيريءَ جو موضوع پڻ بڻيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سيد سليمان ندوي پنهنجي ڪتاب ''عرب و هند ڪي تعلقات'' ۾ عربن جي سنڌ فتح ۽ اتر هندستان تي ترڪن جي فتحن ۾ فرق بيان ڪيو. سندس خيال موجب سنڌ فتح ڪندڙ عرب اسلامي ماحول ۾ رهندا هئا ۽ اسلامي تعليمات کان واقف هئا، جڏهن ته ترڪ، افغان ۽ مغل حڪمران فقط نالي ماتر مسلمان هئا ۽ اسلامي تعليمات جا حقيقي نمائندا نه هئا. ان خيال موجب سنڌ جو اسلامي ڪردار پاڪستان جي ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پختو سمجهيو ويو.<ref name="SuleimanNadvi-ArabHind-1976">{{cite book |last=ندوي |first=سليمان |title=عرب و هند ڪي تعلقات |location=ڪراچي |year=1976 |pages=107، 192 }}</ref> محمد علي جناح جي هڪ تقرير جو حوالو پڻ ڏنو ويو، جنهن ۾ هن سنڌ کي خراج تحسين پيش ڪندي چيو ته پاڪستان حقيقت ۾ ان ڏينهن وجود ۾ آيو، جڏهن پهريون مسلمان سنڌ جي سرزمين تي آيو. ورهاڱي کان پوءِ هن تصور سنڌ کي ٻين صوبن کان اسلامي روايتن جي وارث طور الڳ ڏيکارڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سنڌ جو ڪردار == سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو ٻيو اهم پهلو آزاديءَ جي تحريڪ ۽ پاڪستان جي قيام ۾ سنڌ جي ڪردار تي زور آهي. سنڌ جي ماڻهن خلافت تحريڪ، هجرت تحريڪ ۽ ريشمي رومال تحريڪ ۾ سرگرم حصو ورتو. انهن تحريڪن سنڌ جي ماڻهن کي هندستان جي مسلمانن سان ويجهو آندو. سنڌ کي بمبئي کان جدا ڪرڻ جي جدوجهد پڻ هندستاني مسلمانن جي سياسي مطالبن لاءِ مددگار ثابت ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ پاڪستان جي قيام واري جدوجهد ۾ پنهنجي ڪردار تي به فخر ڪري ٿي. 1938ع ۾ شيخ عبدالمجيد سنڌي صوبائي مسلم ليگ جي اجلاس ۾ پاڪستان بابت قرارداد پيش ڪئي، جيڪا اڪثريت سان منظور ٿي. 1943ع ۾ سنڌ اسيمبلي پاڪستان قرارداد جي حمايت ڪئي. ان موقعي تي جي. ايم. سيد تقرير ڪندي چيو ته هندستان جا مسلمان جدا قوم آهن، ڇاڪاڻ ته انهن جي جدا تاريخ، ثقافت، ادب، روايتون ۽ سياسي توڙي معاشي نظام آهن؛ تنهنڪري انهن کي جدا وطن ڏنو وڃي.<ref name="MehranFreedomMovement1985">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |pages=17–18 }}</ref> سنڌ اسيمبلي 1946ع ۾ پاڪستان جي قرارداد جي حمايت ڪندڙ پهرين اسيمبلي طور پيش ڪئي وئي. 1985ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ جي رسالي ''مهراڻ'' آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر شايع ڪيو. ان جي اداريي ۾ چيو ويو ته پاڪستان جو حقيقي خالق سنڌ آهي. اداريي ۾ اهو به افسوس ظاهر ڪيو ويو ته پاڪستان جي قيام کان پوءِ سنڌ جي ڪردار کي ڄاڻي واڻي گهٽايو ويو؛ جهڙوڪ محمد علي جناح جي جنم ڀومي جهرڪ کي نظرانداز ڪري وزير مينشن ڪراچي کي اڳيان آڻڻ، ۽ سنڌي اڳواڻن جي خدمتن کي پاڪستان جي قيام ۾ مناسب طور تسليم نه ڪرڻ.<ref name="MehranFreedomMovement1985p5">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=5 }}</ref><ref name="MehranFreedomMovement1985p6">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=6 }}</ref> سنڌ طرفان پنهنجي اسلامي ڪردار ۽ آزاديءَ جي تحريڪ ۾ ڪردار تي زور ڏيڻ جو هڪ سياسي سبب صوبائي خودمختياريءَ جو مطالبو هو. سنڌ چاهيو ٿي ته مرڪز جو ڪردار صوبائي معاملن ۾ گهٽ کان گهٽ هجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == ون يونٽ ۽ سنڌي قومپرست تاريخ نويسي == سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ بنيادي تبديلي ون يونٽ جي دور ۾ آئي. 1955ع ۾ اولهه پاڪستان جا صوبا هڪ يونٽ ۾ ضم ڪيا ويا، جنهن سبب سنڌ پاڻ کي ٻيهر اهڙي صورتحال ۾ محسوس ڪيو، جهڙي طرح نوآبادياتي دور ۾ اها بمبئي پريزيڊنسيءَ جو حصو هئي. بمبئي جي جاءِ تي هاڻي لاهور جو غلبو محسوس ڪيو ويو. سنڌ پنهنجي سياسي آزادي ٻيهر وڃائي ويٺي. ون يونٽ جي عمل سنڌ جي ڪجهه سياستدانن جي موقعي پرستيءَ کي به ظاهر ڪيو، جن مرڪزي حڪومت سان گڏجي سنڌ کي ون يونٽ جو حصو بڻائڻ ۾ مدد ڪئي. ساڳئي وقت اهڙا اڳواڻ به سامهون آيا، جن ون يونٽ جي مخالفت ڪئي ۽ ان سبب تڪليفون برداشت ڪيون. هن دور سنڌ جي تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جو نئون تصور پيدا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ون يونٽ سنڌين کي سياسي طور وڌيڪ پختو ڪيو، ڇاڪاڻ ته سنڌ مجموعي طور پنجاب جي سياسي غلبي هيٺ تڪليفون ڀوڳيون. هن دور ۾ بئراج جي زرخيز زمين فوجي آفيسرن ۽ اعليٰ بيوروڪريٽن کي الاٽ ڪئي وئي، جنهن سان سنڌي هارين جا حق متاثر ٿيا. سرڪاري ملازمتن ۾ سنڌين کي مناسب حصو نه مليو، جنهن سبب وڌندڙ وچولي طبقي ۾ مايوسي پيدا ٿي. انهن تجربن کان پوءِ سنڌين محسوس ڪيو ته نه “باب الاسلام” واري حيثيت ۽ نه آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سندن ڪردار، انهن کي سندن حق ڏيارڻ ۾ مددگار ثابت ٿيا. ان احساس سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو رخ بدلائي ڇڏيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌي قومپرستي تاريخ جي تجزيي جو مرڪزي نقطو بڻجي وئي. ماضيءَ کي حال جي روشنيءَ ۾ پرکيو ويو، خاص طور پرڏيهي حملن جي اثرن کي هن انداز سان ڏٺو ويو ته سنڌ بار بار پرڏيهي غلبي سبب ڪيئن متاثر ٿي. پرڏيهي غلبي جي موضوع سنڌ جي اهڙي تصوير ٺاهي، جنهن ۾ سنڌ کي مظلوم ۽ استحصال جو شڪار علائقو طور پيش ڪيو ويو. ساڳئي وقت تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جي ڪردار کي نمايان ڪيو ويو، ته جيئن نئين نسل لاءِ ڪردار جا نمونا پيدا ڪيا وڃن.<ref name="MubarakAli1994p45">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=سنڌ خاموشي ڪي آواز |location=لاهور |year=1994 |page=45 }}</ref> == سيڪيولر قومپرست تعبير ۽ قديم سنڌ == سنڌي قومپرستيءَ هيٺ ٺهيل نئين تاريخ نويسي مذهبي نه پر سيڪيولر هئي. سنڌي ثقافت ۽ تهذيب جون پاڙون قديم ماضيءَ ۾ ڳوليون ويون ۽ دعويٰ ڪئي وئي ته سنڌ جي تهذيبي حيثيت بابلي، آشوري ۽ مصري تهذيبن جي برابر آهي. سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب سنڌين لاءِ فخر جو ذريعو بڻجي، ۽ موهن جو دڙو سنڌ جي قديم ماضيءَ جي علامت طور اڀريو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == جي. ايم. سيد جي تاريخي تعبير == جي. ايم. سيد سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ اهم نوان رجحان متعارف ڪرايا. هن عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ لاءِ برڪت نه، پر هڪ جارحيت قرار ڏنو. سندس خيال ۾ محمد بن قاسم به ٻين حمله آورن وانگر هڪ جارح هو، جنهن سنڌ جا وسيلا لٽيا. هن دليل لاءِ ساڳيو منطق استعمال ڪيو، جيڪو سليمان ندوي ترڪ حمله آورن بابت ڏنو هو. جي. ايم. سيد موجب اٺين صديءَ تائين اموي دور ۾ عرب حاڪمن جو اصل اسلامي روح ختم ٿي چڪو هو ۽ اهي دنياوي ۽ سامراجي طاقت بڻجي چڪا هئا؛ تنهنڪري سنڌ جي عرب فتح اسلام نه پر عرب سلطنت جي توسيع هئي.<ref name="ArisarGMSayyidp56">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=56 }}</ref> هن تعبير محمد بن قاسم کي هيرو مان جارح ۾ تبديل ڪيو ۽ راجا ڏاهر کي مادر وطن جو محافظ بڻايو، جنهن حمله آورن سان ٺاهه ڪرڻ بدران وڙهندي جان قربان ڪئي. جي. ايم. سيد چچ نامو ۽ جنت السنڌ جهڙن تاريخي ماخذن تي به تنقيد ڪئي، ڇاڪاڻ ته سندس خيال ۾ اهي حمله آورن جي واکاڻ ڪن ٿا ۽ پڙهندڙن کي حقيقي تاريخي شعور کان محروم ڪن ٿا.<ref name="ArisarGMSayyidp55">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=55 }}</ref> جي. ايم. سيد جي نظر ۾ سنڌ تي حملو ڪندڙ سڀ پرڏيهي فاتح هڪ ئي زمري ۾ اچن ٿا، ڀلي انهن جو مذهب ڪهڙو به هجي. انهن ۾ ايران جو دارا، عربن جو محمد بن قاسم، غزنيءَ جو محمود، دهليءَ جو علاؤالدين، قنڌار جو شاهه بيگ ارغون، مغلن جو خان خانان ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو چارلس نيپيئر شامل ڪيا ويا. انهن سڀني کي سنڌ جا غاصب ۽ تباهه ڪندڙ قرار ڏنو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidp58">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=58 }}</ref> == غدارن ۽ سورمن جو تصور == 1956ع کان پوءِ سياسي صورتحال سنڌ جي تاريخ کي “غدارن” ۽ “سورمن” جي انداز ۾ لکڻ طرف وٺي وئي. جيڪي ماڻهو ذاتي مفادن لاءِ سنڌ کي وڪڻندڙ سمجهيا ويا، انهن کي غدار چيو ويو، جڏهن ته جيڪي مادر وطن لاءِ قرباني ڏيندڙ سمجهيا ويا، انهن کي سورمو قرار ڏنو ويو. سنڌ جي دفاع ڪندڙن ۾ راجا ڏاهر، دودو سومرو، دريا خان، مخدوم بلاول، شاهه عنايت ۽ هوش محمد کي شامل ڪيو ويو. غدارن ۾ قاضي قاضن، نائومل ۽ مير علي مراد جا نالا کنيا ويا. هن تاريخ نويسيءَ جو پيغام اهو هو ته ڪيچ مڪران، ٺٽي، مياڻي ۽ دٻي ۾ وڙهيل سنڌ جي آزاديءَ جون جنگيون اڃا ختم نه ٿيون آهن، پر اها جنگ هر شهر ۽ ڳوٺ ۾ جاري آهي.<ref name="ArisarGMSayyidp63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=63 }}</ref> == مغل دور، تاريخ مظھر شاهجهاني ۽ پرڏيهي غلبو == سنڌ تي مغل دور جي پرڏيهي قبضي جا اثر بيان ڪرڻ لاءِ سنڌي ادبي بورڊ 1962ع ۾ يوسف ميرڪ جي اصل ماخذ ''تاريخ مظھر شاهجهاني'' شايع ڪئي. ان جو مقدمو پير حسام الدين راشدي لکيو. هن مقدمي ۾ خاص طور اهي واقعا چونڊيا ويا، جن ۾ ظلم ۽ استحصال جي تصوير ملي ٿي ۽ جيڪي سنڌ جي ان وقت جي سياسي حالت سان لاڳاپيل لڳندا هئا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962p21">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |page=21 }}</ref> پير حسام الدين راشدي، يوسف ميرڪ جي حوالي سان، سيوهڻ جي گورنر جي ظلم، ماڻهن کي ڪوڙا هڻڻ ۽ اذيت ڏيڻ جا واقعا بيان ڪيا. مغل عملدارن طرفان ماڻهن جي ملڪيت ضبط ڪرڻ، سندن وسيلن ۽ دولت کان محروم ڪرڻ، ڦورن ۽ ڌاڙيلن جي سرپرستي ڪرڻ ۽ ڳرا محصول لاڳو ڪرڻ جهڙا عمل بيان ڪيا ويا. نتيجي طور سيوهڻ جو علائقو برباد ٿيو، ڳوٺ ۽ شهر ويران ٿيا، ۽ ماڻهو پنهنجا گهر ڇڏي پري علائقن ۾ پناهه وٺڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962pp30-31">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |pages=30–31 }}</ref> == عثمان ڏيپلائي ۽ مزاحمتي ادب == پرڏيهي قبضي خلاف مزاحمت جو اظهار ادبي صورت ۾ به ٿيو. عثمان ڏيپلائي 1962ع ۾ پنهنجو تاريخي ناول ''سانگهڙ'' شايع ڪيو، جنهن جو موضوع انگريزن خلاف حرن جي جدوجهد هو. هن ناول سنڌ جي نئين نسل تائين اهو پيغام پهچايو ته سياسي غلبي ۽ حقن جي جدوجهد خلاف ڪيئن وڙهجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == سنڌ جي ثقافتي علامتون ۽ قوميت == سنڌ جي ماضيءَ جي عظمت بيان ڪرڻ کي به اهم سمجهيو ويو، ته جيئن سنڌين ۾ فخر جو احساس پيدا ٿئي. انهن علامتن ۾ موهن جو دڙو، ڄام نندي جو مقبرو، رني ڪوٽ، عمرڪوٽ جا قلعا، حيدرآباد جا بادگير، اجرڪ، رلي، ڪاشيءَ جو ڪم ۽ هالا جو فرنيچر شامل هئا. ادبي شخصيتن ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي، سچل سرمست ۽ سامي کي سنڌي ٻوليءَ کي شاهوڪار ڪندڙ ۽ سنڌي قومي شعور پيدا ڪندڙ شخصيتن طور پيش ڪيو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidpp62-63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |pages=62–63 }}</ref> سنڌي قومپرستيءَ جو بنياد مذهب بدران ٻولي ۽ علائقي تي رکيو ويو. هن خيال موجب جيڪي ماڻهو سنڌ ۾ رهن ٿا ۽ سنڌي ٻولي ڳالهائين ٿا، اهي سنڌي آهن. ٻن قومن واري نظريي کي رد ڪندي قوميت جو تصور سيڪيولر بنيادن تي قائم ڪيو ويو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == قومپرست تاريخ نويسيءَ تي تنقيد == قومپرست فريم ورڪ ۾ تاريخ لکڻ بابت تنقيد پڻ ڪئي وئي آهي. ڊاڪٽر مبارڪ علي موجب اهڙي تاريخ نويسيءَ ۾ ڪڏهن ڪڏهن حقيقتن کي مسخ ڪري يا چونڊي استعمال ڪيو ويو، ته جيئن اهي قومي بيانئي سان ٺهڪي اچن. تاريخي طريقيڪار کي مڪمل طور لاڳو ڪرڻ بدران جذباتي ۽ مبالغو آميز بيان اختيار ڪيو ويو. ان تاريخ نويسيءَ جو وڏو مقصد سياسي استعمال بڻجي ويو، جنهن سبب سنڌ جي تاريخ نويسي هڪ مرحلي تي بيهي رهي ۽ نون علمي موضوعن ڏانهن گهربل اڳڀرائي نه ڪري سگهي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == اڻلکيل ۽ نظرانداز ٿيل موضوع == سنڌ جي تاريخ اڃا مڪمل نه سمجهي وڃي ٿي. ڪيترائي موضوع اڃا وڌيڪ تحقيق گهرن ٿا، جهڙوڪ زرعي ڍانچي ۾ تبديليون، نون ٽيڪنالاجيڪل طريقن جو تعارف، هارين جو ڪردار، هاري بغاوتن جو وجود يا عدم وجود، سنڌ جا پاڙيسري ملڪن سان لاڳاپا، ثقافتي ۽ واپاري رابطا، اميلن ۽ ڀائيبندن جو سماجي ڪردار، ۽ سنڌ ۾ مذهب جو ڪردار، خاص طور نانڪ پنٿين ۽ سکن جي حوالي سان. ڪلاڊ مارڪووٽس جي ڪتاب ''The Global World of the Indian Merchants (1750–1967)'' ۾ شڪارپوري ۽ حيدرآبادي واپارين جي عالمي تجارتي سرگرمين کي بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو سنڌ جي مؤرخن وٽ اڳ ۾ گهڻو نظرانداز ٿيل موضوع رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == نتيجو == سنڌ جي تاريخ نويسي قومي تاريخ، علائقائي سڃاڻپ، اسلامي بيانئي، آزاديءَ جي تحريڪ، ون يونٽ، سنڌي قومپرستي ۽ سيڪيولر ثقافتي تعبيرن جي وچ ۾ تبديل ٿيندي رهي آهي. ان تاريخ نويسيءَ سنڌ جي جدا تاريخي حيثيت، ثقافتي ورثي ۽ سياسي جدوجهد کي نمايان ڪيو، پر ساڳئي وقت ان تي اهو اعتراض به ڪيو ويو ته اها ڪڏهن ڪڏهن تنگ قومپرستي ۽ سياسي مقصدن تائين محدود ٿي وئي. سنڌ جي تاريخ کي وڌيڪ جامع ۽ علمي انداز ۾ لکڻ لاءِ ضروري آهي ته اها صرف سياست جي خدمت نه ڪري، پر اهڙو وسيع تاريخي شعور پيدا ڪري، جيڪو ماڻهن کي ماضي ۽ حال ٻنهي کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> fqblbr43ynyylwce9v9jygiyjzldue8 390483 390481 2026-07-02T08:06:45Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[سنڌ جي تاريخ نويسي]] کي [[ڀارت جي تاريخ نگاري]] ڏانھن چوريو 390481 wikitext text/x-wiki '''ڀارت جي تاريخ نويسي''' (Historiography of India) مان مراد تنقيدي طريقن ۽ تشريحن جي ذريعي انهن مطالعي جو آهي جيڪي عالمن هندستان جي تاريخ کي ترقي ڏيڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن. تازن ڏهاڪن ۾ تاريخ نويسي جا چار مکيه اسڪول رهيا آهن ته مورخ هندستان جو مطالعو ڪيئن ڪندا آهن: ڪيمبرج، قومپرست، مارڪسسٽ، ۽ سبالٽرن. ڪڏهن عام "مشرقي" طريقو، هڪ حساس، ناقابل فهم، ۽ مڪمل طور تي روحاني هندستان جي تصوير سان، سنجيده اسڪالرشپ ۾ ختم ٿي چڪو آهي.<ref name="Prakash 383–408">{{cite journal | last = Prakash | first = Gyan | author-link = Gyan Prakash | date = April 1990 | title = Writing Post-Orientalist Histories of the Third World: Perspectives from Indian Historiography | journal = Comparative Studies in Society and History | volume = 32 | issue = 2 | pages = 383–408 | doi=10.1017/s0010417500016534 | jstor = 178920| s2cid = 144435305 }}</ref> == تاريخ جا ماخذ == === پرڏيهي ذريعا === هندستاني تاريخ جا معروف پرڏيهي احوال هيٺين ذريعن مان مليا آهن: <ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref><ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> * [[ميگئسٿنيز|ميگاسٿينس]] پاران "انڊيڪا"<ref>Allan Dahlaquist (1996). Megasthenes and Indian Religion: A Study in Motives and Types. Motilal Banarsidass. {{ISBN|978-81-208-1323-6}}.</ref> * [[فاھيان|فاهيان]] طرفان ٻڌمت جي بادشاهن جو هڪ رڪارڊ (فوگو جي 佛國記)<ref name="columbia">{{cite web|url=http://afe.easia.columbia.edu/special/travel_records.pdf|title=The Travel Records of Chinese Pilgrims Faxian, Xuanzang, and Yijing|publisher=[[Columbia University]]}}</ref> * [[البيروني]] پاران "ڪتاب الهند"<ref>{{citation|title=Kitab al-Bīrūnī fī Taḥqīq mā li-al-Hind|publisher=Osmania Oriental Publication Bureau |place=Hyderabad |year=1958}}</ref> <ref>{{citation| editor1-last=Kegan |editor1-first=Paul |publisher=Trench, Truebner |title=Alberuni's India |translator-last=Sachau |translator-first=E.C. |place=London |volume=2 |year=1910}}</ref> * [[ابن بطوطا|ابن بطوطه]] پاران "تحفة النور في غريب الامر و عجائب الاسفار<ref name="9–10 Vol. 1">{{harvnb|Dunn|2005|pp=310–11}}; {{harvnb|Defrémery|Sanguinetti|1853|pp=[https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ&pg=PA9 9–10 Vol. 1]}}</ref> * زوانگ زانگ پاران مغربي علائقن تي عظيم تانگ رڪارڊ<ref>Deeg, Max (2007). [https://web.archive.org/web/20140418141001/http://kanji.zinbun.kyoto-u.ac.jp/~wittern/data/nw-fs/fs-deeg.pdf „Has Xuanzang really been in Mathurā? : Interpretatio Sinica or Interpretatio Occidentalia&nbsp;— How to Critically Read the Records of the Chinese Pilgrim.“] – In: 東アジアの宗教と文化 : 西脇常記教授退休記念論集 = Essays on East Asian religion and culture: Festschrift in honor of Nishiwaki Tsuneki on the occasion of his 65th birthday / クリスティアン・ウィッテルン, 石立善編集 = ed. by Christian Wittern und Shi Lishan. – 京都 [Kyōto] : 西脇常記教授退休記念論集編集委員會; 京都大学人文科學研究所; Christian Wittern, 2007, pp. 35 – 73. See p. 35</ref> * تشريح هندستان، جوزف ٽيفنٿلر طرفان === ڏيهي ذريعا === مقامي تاريخي متن جا مثال شامل آهن:<ref name=":0">{{Cite journal |last=Joshi |first=P. M. |date=1965 |editor-last=Pathak |editor-first=Vishwambhar Sharan |editor2-last=Saran |editor2-first=P. |editor3-last=Kunte |editor3-first=B. G. |editor4-last=Shyam |editor4-first=Radhey |editor5-last=McKew Parr |editor5-first=Charles |editor6-last=Van Linschoten |editor6-first=Jan |title=Indian Historiography |url=https://www.jstor.org/stable/42929817 |journal=Bulletin of the Deccan College Research Institute |volume=26 |issue=3/4 |pages=20–33 |jstor=42929817 |issn=0045-9801}}</ref> * ڀاناڀٽا جي "هرشاچاريتا"<ref name=":3">{{Cite book |last=Hasrat |first=B. J. |title=The Encyclopedia of Sikhism |publisher=Punjabi University |year=2004 |isbn=817380530X |editor-last=Singh |editor-first=Harbans |edition=2nd |volume=4: S–Z |location=Patiala |pages=179–181}}</ref> * ڪلهانا طرفان "راجتارنگيني"<ref name=":0" /> * سريلنڪا جي ٻڌ ڌرم جون تاريخون، جهڙوڪ ديپاواس، مهاواسا، ۽ ڪُسوانس<ref>{{Cite journal |last=von Hinüber |first=Oskar |date=2020 |title=Brill's Encyclopedia of Buddhism Online - Historiography: South Asia |url=https://doi.org/10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069 |access-date=7 April 2024 |website=Brill |doi= 10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069|quote=The first historical texts known from ancient South Asia are the Buddhist chronicles composed in Ceylon (Sri Lanka). Consequently, from a very early period, the history of Buddhism on the island is known much better than in any other part of South Asia. Besides texts on the general history of Buddhism, there are specialized chronicles on relics and so on, written in both Pali and Sinhala languages or in Southeast Asian vernaculars.|url-access=subscription }}</ref> * فرشته جي "تاريخ فرشته" (جنهن کي گلشن ابراهيمي به چيو ويندو آهي) <ref name="EB1911">{{EB1911|inline=y|wstitle=Ferishta, Mahommed Kasim|volume=10|page=274}}</ref> * ضياء الدين برني جي "تاريخ فيروز شاهي"<ref>M. Athat Ali, "Elements of Social Justice in Medieval Islamic Thought" in Saiyid Zaheer Husain Jafri, ''Recording the Progress of Indian History: Symposia Papers of the Indian History Congress, 1992–2010'', Primus Books, 2012, p. 197.</ref> * Vicāraśrenī by Merutunga {{sfn|Eggermont|1969|p=67}} * ابوالفضل جو "اڪبر نامو"<ref>[http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml Illustration from the Akbarnama: History of Akbar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090919035749/http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml |date=2009-09-19 }} [[Art Institute of Chicago]]</ref> * [[امير خسرو]] جو "تغلق نامو" * عبدالحميد لاهوري جو "پادشاهه نامو"<ref>[[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970).</ref> * محمد عوفي جي "جامع الحكايت"<ref>{{cite book |last1=Elliot|first1=Sir H. M. |first2=John |last2=Dowson |title=The History of India, as Told by Its Own Historians. The Muhammadan Period (Vol 2.)|chapter-url=https://archive.org/stream/cu31924073036729#page/n5/mode/2up|chapter=4. Jawami ul-Hikayat of Muhammad Ufi| year=1871|publisher=London : Trübner & Co.|page=155}}</ref> * چانڊ بردائي جي "ڀڳت راسو" (''[[Prithviraj Raso]])<ref>{{Cite book|author=Rima Hooja|url=https://books.google.com/books?id=qqd1RAAACAAJ|title=A HISTORY OF RAJASTHAN (PB)|date=2006|publisher=Rupa & Company|isbn=978-81-291-1501-0|pages=364–365|language=en}}</ref>'' * منهاج سراج جوزجاني جي "طبقات ناصري" 15 صدي عيسويءَ کان اڳ جي تاريخ کي رڪارڊ ڪرڻ لاءِ تمام ٿورا مشهور هندستاني متن موجود آهن. ان ڪري، هندستان جي تاريخ جو گهڻو حصو پرڏيهي مورخن جي ذريعي ملي ٿو. قديم هندستان ۾ مقامي تاريخي روايتن جا تمام گهٽ ثبوت موجود آهن. البيروني مقامي هندستاني تاريخ نگاري بابت هيٺ ڏنل ڳالهه ڪئي: "بدقسمتي سان هندو شين جي تاريخي ترتيب تي گهڻو ڌيان نه ڏيندا آهن، اهي پنهنجن بادشاهن جي تاريخي جانشيني کي بيان ڪرڻ ۾ تمام گهڻو لاپرواهي ڪندا آهن ۽ جڏهن انهن کي معلومات لاءِ دٻايو ويندو آهي ۽ نقصان ۾ هوندا آهن، اهو نه ڄاڻندا آهن ته ڇا چوڻو آهي، اهي هميشه ڪهاڻي ٻڌائڻ تي مجبور هوندا آهن. پر ان لاءِ، اسان کي پڙهندڙن کي انهن روايتن کي پهچائڻ گهرجي جيڪي اسان کي انهن مان ڪجهه ماڻهن کان مليون آهن." —البروني، ڪتاب الهند. قديم هندستان ڪڏهن به هڪ مضبوط تاريخي روايت ترقي نه ڪئي جيڪا گريڪو-رومن، چيني ۽ اسلامي تهذيبن ۾ موجود روايتن جي برابر هجي. بهرحال، اهو نتيجو نه ٿو ڪڍي سگهجي ته قديم هندستانين وٽ معروضي تاريخي لکڻ جي سمجهه جي کوٽ هئي، ڇاڪاڻ ته تاريخ نگاري سان ملندڙ جلندڙ ڪجهه ڪوششون هيون. هندستاني تاريخ جي مختلف موڙ تي، هندستان ۾ خاص خاندانن ۽ حڪمرانن جي دورن کي رڪارڊ ڪرڻ ۽ تاريخ نگاري ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. few known Indian texts recording history before 15th century C.E. exist, hence, historical evidence for much of India's history comes through foreign historians.<ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref><ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> There is very little evidence of a native historiographical tradition in ancient India.<ref name=":3" /> Al-Biruni stated the following about local Indian histriography:<ref name=":0" /> {{Blockquote|text="Unfortunately the Hindus do not pay much attention to the historical order of things, they are very careless in relating the chronological succession of their kings, and when they are pressed for information and are at a loss, not knowing what to say, they invariably take to tale-telling. But for this, we should communicate to the readers the traditions which we have received from some people among them."|author=Al-Biruni|title=Kitāb al-Hind|source=}}Ancient India never developed a strong historiographical tradition comparable to the ones that existed in the [[Greco-Roman historiography|Greco-Roman]], [[Chinese historiography|Chinese]], and [[Historiography of early Islam|Islamic]] civilizations.<ref name=":4">{{Cite book |last=Sharma |first=Tej Ram |title=Historiography: A History of Historical Writing |publisher=Concept Publishing Company |year=2005 |isbn=9788180691553 |pages=17–22 |chapter=Historical Writings in the Ancient World - Indian Historiography: Historiography in Ancient India}}</ref> However, it cannot be concluded that the ancient Indians lacked an understanding of objective historical writing, as there were some attempts akin to historiography.<ref name=":4" /> At various points in Indian history, there were efforts to record and chronicle the reigns of particular dynasties and rulers in India.<ref name=":4" /> Within the Vedic, Buddhist, Jain and other religious literature, the names of teachers are attentively recorded.<ref name=":4" /> The [[Chinese Buddhist]] [[Buddhist pilgrimage|pilgrim]] [[Xuanzang]] mentioned that in every province of India, there would be officials who would be responsible for documenting in-writing "good and evil events, calamities, and fortunate occurrences".<ref name=":4" /> Since the era of the [[Gupta Empire|Gupta]] ruler [[Samudragupta]], ancient Indian rulers would have a renowned poet record their reigns and victories onto stone in the form of inscription.<ref name=":4" /> [[Romila Thapar]] instead states that it should be taken into account what the ancient Indians found relevant and why when evaluating any dearth of historiographical tradition.<ref name=":4" /> [[A. K. Warder]] opined that the regional historiographies of India must be considered, with historical writing in India becoming regionalized by the mediaeval-period from the 7th century onwards.<ref name=":4" /> There are historical works authored by the Chalukya, Rashtrakuta, Pala dynastical historiographies and also regional historiographical traditions in Kashmir, Sindhu, Gurjara, Jejakabhukti, Kamarupa, Kerala, Hoyasala, Andhra, Kalinga, and Maharashtra.<ref name=":4" /> In modern-times, some attempts have been made to extract historiographical elements from Vedic literature and epic poetry, such as the ''[[Mahabharata]]'' or ''[[Ramayana]]''.<ref name=":3" /><ref name=":4" /> However, religious, mythical, and allegorical legends are too intermixed with Indic religious thought and philosophy that discerning and extracting any semblance of historiography from them is a difficult task.<ref name=":3" /> The ''[[Puranas]]'' mostly entail mythological elements with a facade of historicity.<ref name=":3" /> The corpuses of Pali and Prakrit literature of the era are mostly religious in nature.<ref name=":3" /> Thus, a historiographical tradition was not popular in India, barring a few examples.<ref name=":3" /> A true tradition of historiography was introduced to India after the Arabs captured Sindh, where they introduced history-writing and recording proper chronology.<ref name=":3" /> These Arab historiographers were later surmounted by historiographers who wrote in Persian, many of whom were sponsored by the ruling sultans of India.<ref name=":3" /> == مکيه اسڪول == === Orientalist approach === The Orientalist approach was influenced both by [[Imperialism|imperialist]] attitudes and interests, and also fascination for the "exotic" East for Mediterranean and European writers and thinkers, captured in images by artists, that is embodied in a repeatedly-surfacing theme in the [[history of ideas]] in the West, called "[[Orientalism]]". In [[art history]], [[literature]], and [[cultural studies]], Orientalism is the imitation or depiction of aspects in the [[Eastern world]]. These depictions are usually done by writers, designers, and artists from the [[Western world]]. The term ''Orientalism'' has come to acquire negative connotations in some quarters and is interpreted to refer to the study of the East by Westerners shaped by the attitudes of the era of European [[imperialism]] in the 18th and 19th centuries. When used in this sense, it often implies prejudiced, outsider-caricatured interpretations of Eastern cultures and peoples. This viewpoint was most famously articulated and propagated by [[Edward Said]] in ''[[Orientalism (book)|Orientalism]]'' (1978), a critical history of this scholarly tradition.<ref>{{cite book|last=Clarke|first=J.J.|title=Oriental enlightenment the encounter between Asian and Western thought|url=https://archive.org/details/orientalenlighte00clar|url-access=limited|year=1997|publisher=Routledge|pages=[https://archive.org/details/orientalenlighte00clar/page/n16 8]}}</ref> ==== History ==== Though there has been study of India from a western perspective since ancient times, the orientalist school gained prominence in the aftermath of the [[Age of Discovery]]. In the 18th and 19th centuries, the term [[Oriental studies|Orientalist]] identified a scholar who specialized in the languages and literatures of the [[Eastern world]]. Among such scholars were officials of the [[East India Company]], who said that the [[Arab culture]], the [[culture of India|Indian culture]], and the [[Islamic culture]]s should be studied as equal to the [[Culture of Europe|cultures of Europe]].<ref>{{cite book |last = Macfie |first = A. L.|year = 2002 |title = Orientalism |publisher = Longman| location = London|url=https://books.google.com/books?id=0FrJAwAAQBAJ |isbn = 978-0582423862|ref = none| page = Ch One}}</ref> Among such scholars is the philologist [[William Jones (philologist)|William Jones]], whose studies of [[Indo-European languages]] established modern [[philology]]. [[Company rule in India]] favored Orientalism as a technique for developing and maintaining positive relations with the Indians—until the 1820s, when the influence of "anglicists" such as [[Thomas Babington Macaulay]] and [[John Stuart Mill]] led to the promotion of a Western-style education.<ref>Holloway (2006), pp. 1–2. "The Orientalism espoused by Warren Hastings, William Jones and the early East India Company sought to maintain British domination over the Indian subcontinent through patronage of Hindu and Muslim languages and institutions, rather than through their eclipse by English speech and aggressive European acculturation."</ref> With a great increase in knowledge of Asia among Western specialists, increasing political and economic involvement in the region, and in particular the realization of the existence of [[Indo-European languages|close relations between Indian and European languages]], by [[William Jones (philologist)|William Jones]], there emerged more complex intellectual connections between the early history of Eastern and Western cultures. Some of these developments occurred in the context of Franco–British rivalry for control of India. Liberal economists, such as [[James Mill]], denigrated Eastern civilizations as static and corrupt. [[Karl Marx]] characterized the [[Asiatic mode of production]] as unchanging, because of the economic narrowness of village economies and the State's role in production. "[[Oriental despotism]]" was generally regarded in Europe as a major factor in the relative failure of [[progress (history)|progress]] of Eastern societies. In the course of the century Western archaeology spread across the Middle East and Asia. New national museums provided a setting for important archaeological finds, most of which were in this period bought back to Europe. The first serious European studies of [[Buddhism]] and [[Hinduism]] were by the scholars [[Eugene Burnouf]] and [[Max Müller]]. In that time, the academic [[Islamic studies by author (non-Muslim or academic)|study of Islam]] also developed, and, by the mid-19th century, Oriental Studies was a well-established academic discipline in most European countries, especially those with imperial interests in the region. Yet, while scholastic study expanded, so did [[Racism|racist]] attitudes and stereotypes of Asian peoples and cultures. Scholarship often was intertwined with prejudicial racist and religious presumptions,<ref>J. Go, "'Racism' and Colonialism: Meanings of Difference and Ruling Practice in America's Pacific Empire" in ''Qualitative Sociology'' '''27'''.1 (March 2004).</ref> to which the new [[biology|biological sciences]] tended to contribute until the end of the [[World War II|Second World War]]. ==== Criticism and Decline ==== In his book [[Orientalism (book)|Orientalism]] (1978), [[cultural critic]] Edward Said redefines the term ''Orientalism'' to describe a pervasive Western tradition—academic and artistic—of prejudiced outsider-interpretations of the [[Eastern world]], which was shaped by the cultural attitudes of European [[imperialism]] in the 18th and 19th centuries.<ref>Tromans, 24</ref> Since its publication, most academic discourse began to use the term "Orientalism" to refer to a general patronizing Western attitude towards Middle Eastern, Asian, and [[North Africa]]n societies. In Said's analysis, the West [[Essentialism|essentializes]] these societies as static and undeveloped—thereby fabricating a view of Oriental culture that can be studied, depicted, and reproduced in the service of [[Imperialism|imperial power]]. Implicit in this fabrication, writes Said, is the idea that Western society is developed, rational, flexible, and superior.<ref>Mahmood Mamdani, ''Good Muslim, Bad Muslim: America, the Cold War, and the Roots of Terrorism'', New York: Pantheon, 2004; {{ISBN|0-375-42285-4}}; p. 32.</ref> Furthermore, Said said that "The idea of representation is a theatrical one: the Orient is the stage on which the whole East is confined",<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/63/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=63 |language=English}}</ref> and that the subject of learned Orientalists "is not so much the East itself as the East made known, and therefore less fearsome, to the Western reading public".<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/60/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=60 |language=English}}</ref> The thesis of Edward Said's Orientalism develops Marxist philosopher [[Antonio Gramsci]]'s theory of [[cultural hegemony]], and [[Michel Foucault]]'s theorisation of [[discourse]] (the [[knowledge]]-[[Power (social and political)|power]] relation) to criticise the scholarly tradition of Oriental studies. In the academy, the book ''Orientalism'' (1978) became a foundational text of [[Postcolonialism|post-colonial cultural studies]].<ref>Xypolia, Ilia (2011). "Orientations and Orientalism: The Governor Sir Ronald Storrs". Journal of IslamicJerusalem Studies. 11: 25–43.</ref> The once common "Orientalist" approach, with its image of a sensuous, inscrutable, and wholly spiritual India, has died out in serious scholarship.<ref name="Prakash 383–408" /> === Cambridge School === The Cambridge School of historiography was a [[school of thought]] which approached the study of the [[British Empire]] from the imperialist point of view. It emerged especially at the [[University of Cambridge]] in the 1960s. [[John Andrew Gallagher]] (1919–80) was especially influential, particularly in his article with [[Ronald Robinson]] on "[[The Imperialism of Free Trade]]". It was led by Anil Seal,<ref>Anil Seal'', The Emergence of Indian Nationalism: Competition and Collaboration in the Later Nineteenth Century'' (1971)</ref> Gordon Johnson,<ref>Gordon Johnson, ''Provincial Politics and Indian Nationalism: Bombay and the Indian National Congress 1880–1915'' (2005)</ref> Richard Gordon, and David A. Washbrook.<ref>Rosalind O'Hanlon and David Washbrook, eds. ''Religious Cultures in Early Modern India: New Perspectives'' (2011)</ref> It downplayed ideology.<ref>Aravind Ganachari, "Studies in Indian Historiography: 'The Cambridge School'", ''Indica'', March 2010, 47#1, pp 70–93</ref> ==== Criticism ==== This school of historiography is criticised for western bias or [[Eurocentrism]].<ref name="google7">{{cite book|title=Eurocentrism: a marxian critical realist critique|author=Hostettler, N.|date=2013|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-135-18131-4|url=https://books.google.com/books?id=2XjozzN0ppEC&pg=PA33|page=33|access-date=6 January 2017}}</ref> Critics have attacked various ideas of the School.<ref>See [[Christopher Platt|D.C.M. Platt]], "The Imperialism of Free Trade: Some Reservations," ''Economic History Review,'' 21#2 (Aug., 1968), pp. 296-306</ref> In ''The New Imperial Histories Reader,'' Stephen Howe has assembled articles by critics who take aim especially at [[P. J. Marshall]], [[David Kenneth Fieldhouse|D. K. Fieldhouse]], Robinson and Gallagher, and [[Peter Cain (historian)|Peter Cain]] and [[A. G. Hopkins]].<ref>Stephen Howe, ed. ''New Imperial Histories Reader'' (Routledge, 2009)</ref> [[Howard Spodek]], for example, praises the school's regional and pluralist perspectives but criticizes their reliance on British (rather than Indian) documentation, sloppy use of [[social science]] models, downplaying of ideology, and their excessive emphasis on Indian self-seeking and the importance of British imperial initiatives in achieving modernization. He recommends a deeper appreciation of Indian initiatives, and more attention to the emerging importance of public life in many areas of society rather than just a concentration on politics.<ref>Howard Spodek, "Pluralist Politics in British India: The Cambridge Cluster of Historians of Modern India," ''American Historical Review,'' (June 1979) 84#3 pp 688-707</ref> === Nationalist School === The Nationalist school originated among Indian historians in the late 19th and early 20th centuries who were influenced by [[Indian independence movement|Indian nationalism]]. They emphasized achievements in Indian history, while downplaying negative aspects, which led to various contradictions. Nationalist historians universally praised Hindu rule of India, with Hindu culture being prized above all else.<ref name=":0a">{{cite book|last=Thapar|first=Romila|title=History of Early India: From the Origins to AD 1300|publisher=University of California Press|year=2004|isbn=978-0-520-24225-8|pages=16–17}}</ref> In modern history, they focused on Congress, Gandhi, Nehru and high level politics. It highlighted the Mutiny of 1857 as a war of liberation, and Gandhi's 'Quit India' begun in 1942, as defining historical events. This school of historiography has received criticism for [[Elitism]].<ref>{{cite web|url=http://pages.ucsd.edu/~rfrank/class_web/ES-200C/Articles/Guha.pdf|title=Ranjit Guha, "On Some Aspects of Historiography of Colonial India"}}</ref> Historians in this school included [[Rajendralal Mitra]], [[R. G. Bhandarkar]], [[Romesh Chunder Dutt]], [[Anant Sadashiv Altekar]], [[K. P. Jayaswal]], [[Hem Chandra Raychaudhuri]], [[Radha Kumud Mukherjee]], [[R. C. Majumdar]], and [[K. A. Nilakanta Sastri]] ,.<ref name=":0a" /> === Marxist School === In India, Marxist Historiography takes the form of Marxian historiography where Marxian techniques of analysis are used but Marxist political intentions and prescriptions are discarded. The Marxian historiography of India uses the method of [[historical materialism]] and has focused on studies of economic development, land ownership, and [[class conflict]] in precolonial India and [[deindustrialisation|deindustrialization]] during the colonial period.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993">Bagchi, Amiya Kumar (January 1993). "Writing Indian History in the Marxist Mode in a Post-Soviet World". Indian Historical Review. 20 (1/2): 229–244.</ref> [[Bhupendranath Datta|B. N. Datta]], and [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] are considered the founding fathers of Marxist historiography in India. D. D. Kosambi was apologetic of the revolution of [[Mao]] and thought of Indian Prime Minister [[Jawaharlal Nehru]]'s policies as pro-capitalist. Kosambi, a polymath, viewed Indian History from a Marxist viewpoint. The other Indian scholars of Marxian historiography are [[Ram Sharan Sharma|R. S. Sharma]], [[Irfan Habib]], [[D. N. Jha]], and [[K. N. Panikkar]].<ref>Bottomore, T. B. 1983. ''A Dictionary of Marxist thought''. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press.</ref> Other historians such as [[Satish Chandra (historian)|Satish Chandra]], [[Romila Thapar]], [[Bipan Chandra]], [[Arjun Dev (historian)|Arjun Dev]], and [[Dineshchandra Sircar]], are sometimes referred to as "influenced by the Marxian approach to history."<ref>Guichard, Sylvie (2010), The Construction of History and Nationalism in India, Routledge, p. 87, ISBN 978-1136949319</ref> One debate in Indian history that relates to a [[historical materialist]] schema is on the nature of [[feudalism]] in India. [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] in the 1960s outlined the idea of "feudalism from below" and "feudalism from above". Element of his feudalism thesis was rejected by R.S. Sharma in his monograph [[Indian Feudalism]] (2005) and various other books,<ref>Purohit, Vinayak. 1988. Arts of transitional India twentieth century. Bombay: Popular Prakashan.</ref><ref>R S Sharma, Indian Feudalism (book), 2005</ref><ref>R S Sharma, Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation, Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177-85</ref><ref>R S Sharma, India's Ancient Past, Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India, Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> However R. S. Sharma also largely agrees with Kosambi in his various other books.<ref>R S Sharma, ''[[Indian Feudalism (book)]], 2005''</ref><ref>R S Sharma, ''Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation'', Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177–85</ref><ref>R S Sharma, ''India's Ancient Past'', Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, ''The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India'', Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> Most Indian Marxian historians argue that the economic origins of communalism are feudal remnants and the economic insecurities caused by slow development in India.<ref>{{cite book|title=Dalit women in India: issues and perspective|page=138|first=Prahlad|last=Jogdand|year=1995}}</ref> Even non-academic and laymen contributions to Marxist Historiography exist in India. The book "Coffee Housinte Katha" (The Story of Coffee House), written in [[Malayalam]], a regional language of India, spoken in the state of [[Kerala]], by one of the leaders of the Indian Coffee House Movement, [[Nadakkal Parameswaran Pillai]], is an example of this. Politicians like [[Shripad Amrit Dange]] have also contributed to Marxian historiography. ==== Criticism ==== The Marxian school of Indian historiography is accused of being too ideologically influenced.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993" /> Though influenced by Marxist theory [[B. R. Ambedkar]] criticized Marxists, as he deemed them to be unaware or ignorant of the specifics of caste issues.<ref>Padovani, Florence. Development-Induced Displacement in India and China: A Comparative Look at the Burdens of Growth. Rowman & Littlefield. Bhimrao Ambedkar himself, who criticized Indian Marxists</ref><ref>Jadhav, Narendra (1991). "Neglected Economic Thought of Babasaheb Ambedkar". Economic and Political Weekly. 26 (15): 980–982. ISSN 0012-9976. JSTOR 4397927.</ref> Also though most criticisms of Marxian historiography is levied by people who are not historians, some historians have debated Marxian historians and critically examined their analysis of the [[history of India]]. Many have alleged that Marxian historians used [[Historical negationism|negationism]] to whitewash some of the atrocities committed by [[Islamic rulers in the Indian subcontinent|Muslim rulers]] in the Indian Subcontinent.<ref>{{cite book|title=The Legacy of Muslim Rule in India|quote=Marxists who always try to cover up the black spots of Muslim rule with thick coats of whitewash|first=Kishori Saran|last=Lal|publisher=Aditya Prakashan|page=67}}</ref><ref>{{cite book|title=Indian Politics, Then and Now: Essays in Historical Perspective|first=K|last=Seshadri|publisher=Pragatee Prakashan|page=5|quote=certain attempts made by some ultra-Marxist historians to justify and even whitewash tyrannical emperors of the medieval India}}</ref><ref>{{cite book|title=Studies in World Affairs, Volume 1|first=KR|last=Gupta|year=2006|publisher=Atlantic Publisher|page=249|isbn=9788126904952|url=https://books.google.com/books?id=Hw9uf7sRKtIC&pg=PA249}}</ref><ref>{{cite book|title=Al-Hind the Making of the Indo-Islamic World: The Slave Kings and the Islamic Conquest : 11th–13th Centuries|year=1991|url=https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink|url-access=limited|last=Wink|first=André|publisher=Brill|page=[https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink/page/n160 309]|quote="apologists for Islam, as well as some Marxist scholars in India have sometimes attempted to reduce Islamic iconoclasm.."}}</ref> Since the late 1990s, [[Hindu nationalism|Hindu nationalist]] scholars especially have theorized that the Marxian tradition in India neglected what they believe to be the country's 'illustrious past' based on Vedic-[[puranic chronology]] and other [[Pseudohistory|pseudo-historical]] [[Historical revisionism|revisionist]] narratives of history, the historians are held responsible for aiding or defending [[Islam in India|Muslims]], who figure in Hindu nationalist discourse as the enemy.<ref>Jha, D.N. (1996). Society and Ideology in India: Essays in Honour of Prof. R.S. Sharma. New Delhi, India: Munshiram Manoharlal Publishers Pvt. Ltd. ISBN 978-8121506397.</ref><ref>Historian: Prof Irfan Habib outlookindia.com. Magazine | 23 April 2007. Retrieved 15 January 2013</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=u0RZBwAAQBAJ&pg=PA98|title=The Construction of History and Nationalism in India: Textbooks, Controversies and Politics|last=Guichard|first=Sylvie|year=2010|publisher=Routledge |isbn=9781136949319}}</ref> An example of such a view is [[Arun Shourie]]'s ''[[Eminent Historians]]'' (1998)<ref>Bryant, E. E. (2014). ''Quest for the Origins of Vedic Culture: The Indo-Aryan Migration Debate''. Cary, US: Oxford University Press {{ISBN|978-0195169478}}</ref> and ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks'' (2000), by [[Meenakshi Jain]].<ref name="Times14July">{{cite news |title=From having legs hacked off to getting Rajya Sabha foothold: A Master's journey of grit |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |access-date=14 July 2025 |work=The Times of India |date=14 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250714044603/https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |archive-date=14 July 2025}}</ref><ref name="v282">{{cite web | title=Why Meenakshi Jain Has Been Nominated To Rajya Sabha | website=[[News18]] | date=15 July 2025 | url=https://www.news18.com/opinion/opinion-why-meenakshi-jain-has-been-nominated-to-rajya-sabha-9442669.html | access-date=18 July 2025}}</ref> === Subaltern School === The "subaltern school", was begun in the 1980s by [[Ranajit Guha]] and [[Gyan Prakash]].<ref>{{cite journal |last=Prakash |first=Gyan |date=December 1994 |title=Subaltern studies as postcolonial criticism |journal=American Historical Review |volume=99 |issue=5 |pages=1475–1500 |doi=10.2307/2168385|jstor=2168385 }}</ref> It focuses attention away from the elites and politicians to "history from below", looking at the peasants using folklore, poetry, riddles, proverbs, songs, oral history and methods inspired by anthropology. It focuses on the colonial era before 1947 and typically emphasises caste and downplays class, to the annoyance of the Marxist school.<ref>{{cite journal |last=Roosa |first=John |date=2006 |title=When the Subaltern Took the Postcolonial Turn |journal=Journal of the Canadian Historical Association |volume=17 |issue=2 |pages=130–147 |doi=10.7202/016593ar|doi-access=free }}</ref> ==== Criticism ==== {{see|Subaltern Studies#Criticism}} === Hindutva Approach === Hindutva ({{Translation|Hinduness}}) is the predominant form of [[Hindu nationalism]] in India.<ref>{{Cite web|last=Purandare|first=Vaibhav|date=22 August 2019|title=Hindutva is not the same as Hinduism said Savarkar|url=https://www.telegraphindia.com/india/hindutva-is-not-the-same-as-hinduism-said-savarkar/cid/1699550|access-date=23 December 2020|website=telegraphindia.com}}</ref> The Hindutva movement has been described as a variant of "right-wing extremism",<ref name="Leidig">{{Cite journal|last=Leidig|first=Eviane|date=17 July 2020|title=Hindutva as a variant of right-wing extremism|journal=Patterns of Prejudice|volume=54|issue=3|pages=215–237|doi=10.1080/0031322X.2020.1759861|issn=0031-322X|doi-access=free|hdl=10852/84144|hdl-access=free}}</ref> adhering to a concept of homogenised majority and [[cultural hegemony]].<ref name="j3517631">{{cite journal |title=Fascism of our times |jstor=3517631 |author=Prabhat Patnaik |journal=Social Scientist |volume=21 |issue=3/4|pages=69–77 |year=1993 |doi=10.2307/3517631}}</ref><ref>{{harvnb|Frykenberg|2008|pages=178–220}}: "This essay attempts to show how — from an analytical or from an historical perspective — Hindutva is a melding of Hindu fascism and Hindu fundamentalism."</ref> Some analysts dispute the identification of Hindutva with fascism, and suggest Hindutva is an extreme form of [[conservatism]]. Hindutva approach to history exists to create a version of history to support the Hindu nationalist demands for [[Hindutva#Views on Indian history|Hindu Rashtra]] in Indian society.<ref name="Menon 28–30">{{cite magazine |last=Menon |first=Latha |date=August 2004 |title=Coming to Terms with the Past: India |magazine=History Today |volume=54 |issue=8 |pages=28–30}}</ref> It began with the writings of the developer and outliner of the [[Hindu Nationalism|Hindu Nationalist]] political ideology of [[Hindutva]] himself, [[Vinayak Damodar Savarkar]].{{sfn|Chandra|1989|p=145}}{{sfn|Keer|1966|p=143}} His works '[[The Indian War of Independence (book)|The Indian war of independence, 1857]]', 'Hindu-Pad-Padashahi (A Critical Review of the Hindu Empire of Maharashtra)', and 'Six Glorious Epochs of Indian History' contributed to and laid down the groundwork for this approach. However, this approach did not gain much traction until the 1990s.{{sfn|Goodrick-Clarke|1998|p=46}}<ref>{{Cite web|title=Resources|url=http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|access-date=2021-08-08|website=savarkar.org|language=en|archive-date=8 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210808095423/http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Visana|first=Vikram|date=5 November 2020|title=Savarkar before Hindutva: Sovereignty, Republicanism, and Populism in India, c.1900–1920|url=https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|journal=Modern Intellectual History|volume=18|issue=4|language=en|pages=1106–1129|doi=10.1017/S1479244320000384|s2cid=224983230|issn=1479-2443|access-date=25 July 2021|archive-date=30 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210930153956/https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> This approach is still in the process of development.<ref name="Menon 28–30" /> In March 2012, [[Diana L. Eck]], Professor of Comparative Religion and Indian Studies at [[Harvard University]], authored in her book "India: A Sacred Geography", that idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals and it wasn't just a cluster of regional identities and it wasn't ethnic or racial.<ref name="scroll.in">{{cite web|url=http://scroll.in/article/802047/theres-an-idea-of-india-from-early-times-much-before-the-mughals-or-the-british-scholar-diana-eck|title=Harvard scholar says the idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals|date=20 January 2016 }}</ref><ref name="In The Footsteps of Pilgrims">{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/leisure/story/20120618-review-of-diana-leck-india-a-sacred-geography-758709-2012-06-09|title=In The Footsteps of Pilgrims |date=9 June 2012 }}</ref><ref>{{cite magazine |url=https://www.economist.com/books-and-arts/2012/03/24/the-heavens-and-the-earth |title=India's spiritual landscape: The heavens and the earth |magazine =The Economist |date=24 March 2012}}</ref><ref name="Dalrymple">{{cite news |last=Dalrymple |first=William |date=27 July 2012 |title=India: A Sacred Geography by Diana L Eck – review |url=https://www.theguardian.com/books/2012/jul/27/india-sacred-geography-eck-review |newspaper=The Guardian}}</ref> This approach is noted for denying the [[Indo-Aryan migrations]], as they consider those whose ancestry and religion have origins outside of the Indian subcontinent to be aliens, namely Muslims, Christians, and communists. This approach states that only the Hindus are the legitimate heirs of South Asia.{{Sfn|Thapar|2004|p=14}} ==== Saffronisation ==== [[Saffronisation]], a process of introduction of right-wing policies that implement a Hindu nationalist agenda onto school textbooks by attempting to glorify Hindu contributions to Indian history while undermining other contributions, has become prominent. The [[Bharatiya Janata Party]] (BJP) has said that several Indian history textbooks had overt Marxist or Eurocentric political overtones.<ref name=":2">{{cite journal|last=Bhattacharya|first=Neeladri|date=2009|title=Teaching History in Schools: The Politics of Textbooks in India|journal=History Workshop Journal|volume=67|issue=67|pages=99–110|doi=10.1093/hwj/dbn050|jstor=40646212|s2cid=154421051}}</ref> The BJP has had trouble changing the textbooks because many states in which the BJP is not in power have blocked saffronisation efforts. The BJP, citing a rigid anti-Hindu agenda, restructured NCERT and the Indian Council of Historical Research (ICHR) to make textbooks conform to the BJP's Hindu nationalist platform.<ref>{{cite book|last=Bénéï|first=Veronique|title=Manufacturing Citizenship: education and nationalism in Europe, South Asia, and China|publisher=Routledge|year=2005|isbn=0-415-36488-4|location=New York, NY|pages=156–159}}</ref> In states where the BJP had control of the local government, textbooks were changed extensively to favor a Hindu nationalist narrative.<ref name=":1" /> These changes included the omission of caste-based exclusion and violence throughout Indian history and the exclusion or minimization of contributions to Indian society made by Muslims.<ref name="Raghavan">{{cite news|author=Raghavan, B. S.|title=Saffronisation|date=12 September 2001|newspaper=[[The Hindu]]|url=http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20070514123440/http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-date=14 May 2007|url-status=live}}</ref> After a rival political party, the [[Indian National Congress]], came into power, efforts were undertaken in 2004 to reverse the saffronisation of textbooks previously made by BJP.<ref name="The Guardian">{{cite news |last=Ramesh |first=Randeep |url=https://www.theguardian.com/world/2004/jun/26/india.schoolsworldwide |title=Another rewrite for India's history books |work=The Guardian |date=25 June 2004 |access-date=10 March 2016}}</ref> When the ''[[Hindustan Times]]'' reviewed the issue of saffronisation of Indian textbooks in late 2014, it noted that right-wing efforts to change how textbooks recount history faced "some difficulty as it lacks credible historians to back its claims."<ref>{{cite news|last=Raza |first=Danish | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffronising-textbooks-where-myth-and-dogma-replace-history/story-CauM4dmmsPGrjZ3APAvNxO.html |title=Saffronising textbooks : Where myth and dogma replace history |work=Hindustan Times |date=8 December 2014 |access-date=9 March 2016}}</ref> The [[India#Medieval India|medieval period]] in India is one such hotly-contested epoch among historians. Since there can be no true consensus about that era due to divided and deeply entrenched political motivations, history for that period is highly subjective and particularly vulnerable to the influence of the textbook writer's sympathies and outlook. "The choice of the textbook writer is more decisive than anything else," it was noted in a report in ''The Hindu''.<ref name="Amrik Singh">{{cite news|last=Singh|first=Amrik|date=25 August 2001|title=Saffronisation and textbooks|url=http://www.thehindu.com/2001/08/25/stories/05252524.htm|work=[[The Hindu]]|access-date=10 March 2016}}{{dead link|date=April 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> Critics have said that the changes to the textbooks have portrayed the medieval period as "a dark age of Islamic colonial rule which snuffed out the glories of the Hindu and Buddhist empires that preceded it".<ref name="The Guardian" /> Another trap in the politicisation of history relates to contention over the state of [[Jammu and Kashmir (union territory)|Jammu and Kashmir]].<ref name="Amrik Singh" /> By mid-2015, ''[[The Times of India]]'' reported that the [[National Council of Educational Research and Training]], which is in charge of publishing textbooks, had participated in a meeting convened by the [[Ministry of Human Resource Development]], and during that meeting, the issue of changing textbooks was discussed. An official from the ICHR complained that the theme of nationalism did not receive proper treatment in textbooks, setting the stage for possible textbook revisions.<ref name=":1">{{cite news | last=Akshaya |first=Mukul | url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/education/news/Saffronization-fears-over-history-textbooks-rewrite-plans/articleshow/47792475.cms |title=Saffronization fears over history textbooks rewrite plans |work=The Times of India|date=24 June 2015 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of Rajasthan reportedly spent Rs 37 crore to reprint 36 textbooks used for classes 1 to 8 for the 2016–2017 academic session that will be based on an agenda that would promote Indian culture by including historical figures, such as [[Suraj Mal|Maharaja Surajmal]], Hem Chandra, and [[Guru Gobind Singh]]. The textbooks that had been approved up to the 2012–13 academic session were rendered obsolete under the rewriting of history, and those books were auctioned off. In total, 5,66 crore new textbooks were ordered printed for an agenda that critics described was intent on supporting the saffronisation of textbooks. Rajasthan (primary and secondary) education minister Vasudev Devnani denied the charge of saffronisation, but educationists described his decision as to the "Hinduisation of education" that occurs when right-wing forces come to power.<ref>{{cite news|last=Goswami |first=Rakesh | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffron-agenda-raje-scraps-cong-textbooks-spends-rs-37-cr-on-new-ones/story-U3JaMmx52f4YsuUfb3wlNK.html |title=Saffronisation ? Raje scraps Cong textbooks, spends Rs 37 cr on new ones |work=Hindustan Times |date=20 January 2016 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of [[Karnataka]] has reportedly ordered new textbooks for the 2017–18 academic session in an effort that academicians and critics have described as a "blatant attempt to saffronise textbooks".<ref>{{cite news| url=http://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/revised-textbooks-from-201718-academic-year/article7300069.ece |title=Revised textbooks from 2017–18 academic year|work=The Hindu |date=10 June 2015 |access-date=10 March 2016}}</ref> ==== Criticism ==== The Hindutva approach to history is based on ahistorical premises and treats mythology as history. According to [[Christophe Jaffrelot]], a French political scientist specialising in South Asia, the Hindutva ideology has roots in an era where the fiction in ancient Indian mythology and Vedic antiquity was presumed to be valid. This fiction was used to "give sustenance to Hindu ethnic consciousness".<ref name="Jaffrelot1996p77">{{cite book|author=Christophe Jaffrelot|title=The Hindu Nationalist Movement in India|url= https://books.google.com/books?id=Y2buDDwdgIsC|year= 1996|publisher= Columbia University Press|isbn= 978-0-231-10335-0|page=77}}</ref> Its strategy emulated the Muslim identity politics of the Khilafat movement after World War I, and borrowed political concepts from the West –&nbsp;mainly German.<ref name="Jaffrelot1996p77" /> Hindutva organizations treat events in [[Hindu mythology]] as history.<ref name="R. Ramachandran">{{cite web|author=R. Ramachandran|date=1 February 2019|title=Science circus|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/science-and-technology/article26004777.ece}}</ref><ref name="Ziya Us Salam">{{cite web|author=Ziya Us Salam|title=Age of unreason|website=Frontline|date=20 June 2018 |url=https://frontline.thehindu.com/cover-story/article24200525.ece}}</ref><ref name="Meera Nanda">{{cite web|author=Meera Nanda|date=2 January 2004|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|title=Postmodernism, Hindu nationalism and 'Vedic science'|access-date=23 March 2022|archive-date=12 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200812120255/https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|url-status=dead}}</ref><ref name="Truschke">{{Cite journal|last=Truschke|first=Audrey|date=15 December 2020|title=Hindutva's Dangerous Rewriting of History|url=http://journals.openedition.org/samaj/6636|journal=South Asia Multidisciplinary Academic Journal|language=fr|issue=24/25|doi=10.4000/samaj.6636|issn=1960-6060|doi-access=free}}</ref> Hindutva organizations have been criticized for their belief in statements or practices that they claim to be both scientific and factual but are incompatible with the [[scientific method]].<ref>{{citation |first=Meera |last=Nanda |title=Hindutva's science envy |url=http://www.frontline.in/science-and-technology/hindutvas-science-envy/article9049883.ece |newspaper=Frontline |date=16 September 2016 |access-date=14 October 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://scroll.in/article/865872/from-dissing-darwin-to-yogic-farming-a-short-history-of-the-bjps-brush-with-pseudoscience|title=From dissing Darwin to yogic farming: A short history of the BJP's brush with pseudoscience|date=21 January 2018 }}</ref> According to [[Anthony Parel]], a historian and political scientist, Savarkar's ''Hindutva, Who is a Hindu?'' published in 1923 is a fundamental text of Hindutva ideology. It asserts, states Parel, India of the past to be "the creation of a racially superior people, the Aryans. They came to be known to the outside world as Hindus, the people beyond the Indus River. Their identity was created by their race (jati) and their culture (Sanskriti). All Hindus claim to have in their veins the blood of the mighty race incorporated with and descended from the Vedic fathers. They created a culture — an ensemble of mythologies, legends, epic stories, philosophy, art and architecture, laws and rites, feasts, and festivals. They have a special relationship to India: India is to them both fatherland and holy land." The Savarkar's text presents the "Hindu culture as a self-sufficient culture, not needing any input from other cultures", which is "an unhistorical, narcissistic and false account of India's past", states Parel.<ref name="Parel2006p42">{{cite book|author=Anthony J. Parel|title=Gandhi's Philosophy and the Quest for Harmony|url= https://books.google.com/books?id=MQhz0fW0HZUC |year=2006|publisher= Cambridge University Press|isbn=978-0-521-86715-3|pages=42–43}}</ref> The premises of early Hindu nationalist thought, states Chetan Bhatt, reflected the colonial era European scholarship and Orientalism of its times.<ref name="Bhatt2001p11" /> The idea of "India as the cradle of civilization" (Voltaire, Herder, Kant, Schlegel), or as "humanity's homeland and primal philosophy" (Herder, Schlegel), or the "humanism in Hindu values" (Herder), or of Hinduism offering redemption for contemporary humanity (Schopenhauer), along with the colonial-era scholarship of Frederich Muller, Charles Wilkins, William Jones, Alexander Hamilton, and others were the natural intellectual matrix for Savarkar and others to borrow and germinate their Hindu nationalist ideas.<ref name="Bhatt2001p11">{{cite book|author=Chetan Bhatt|title=Hindu nationalism: origins, ideologies and modern myths|url=https://books.google.com/books?id=W2PXAAAAMAAJ|year=2001|publisher=Berg|isbn=978-1-85973-343-1|pages=11–12}}</ref> [[Chakravarthi Ram-Prasad]], a Fellow of the British Academy and a scholar of Politics and Philosophy of Religion, states that Hindutva is a form of nationalism that is expounded differently by its opponents and its proponents.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> The opponents of Hindutva either consider it as a fundamentalist ideology that "aims to regulate the working of civil society with the imperatives of Hindu religious doctrine", or as another form of fundamentalism while accepting that Hinduism is a diverse collection of doctrines, is complex and is different from other religions. According to Ram-Prasad, the proponents of Hindutva reject these tags, viewing it to be their right and a desirable value to cherish their religious and cultural traditions.<ref name="Ram‐Prasad1993p285">{{cite journal | last=Ram-Prasad | first=C. | title=Hindutva ideology: Extracting the fundamentals | journal=Contemporary South Asia | volume=2 | issue=3 | year=1993 | doi=10.1080/09584939308719718 | pages=285–309}}</ref> The Hindutva ideology according to Savarkar, states Ram-Prasad, is a "geography, race, and culture" based concept. However, the "geography" is not strictly territorial but is an "ancestral homeland of a people", and the "race" is not biogenetic but described as the historic descendants of the intermarriage of Aryans, native inhabitants, and "different peoples" who arrived over time.<ref name="Flood2008p527" /> So, "the ultimate category for Hindutva is culture", and this culture is "not strictly speaking religious if by religion is meant a commitment to certain doctrines of transcendence", he states.<ref name="Flood2008p527">{{cite book|author=C. Ram-Prasad|editor=Gavin Flood|title=The Blackwell Companion to Hinduism|url=https://books.google.com/books?id=SKBxa-MNqA8C |year=2008|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-99868-7|pages=527–528}}</ref> The proponents state that in the Hindutva thought, there is a kernel of coherent and justifiable thesis about the Indian culture and history.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> Hindutva ideology has been linked to threats to academics and students, both in India and the United States.<ref name="Venugopal, Arun">{{Cite web|last=Venugopal, Arun|date=21 July 2021|title=At Rutgers, and Beyond, Scholars Are Under Attack For Their Critique of India's Far-Right Government|url=http://gothamist.com/news/at-rutgers-and-beyond-scholars-are-under-attack-for-their-critique-of-indias-far-right-government|access-date=21 July 2021|website=Gothamist|language=en}}</ref><ref name=":0b">{{Cite web|title=American Scholars of India Confront a Rise in Threats {{!}} WNYC {{!}} New York Public Radio, Podcasts, Live Streaming Radio, News|url=https://www.wnyc.org/story/american-scholars-india-confront-rise-threats/|access-date=6 September 2021|website=WNYC|language=en}}</ref> For instance, in 2011, Hindutva activists successfully led a charge to remove an essay about the multiple narratives of Ramayanas from Delhi University's history syllabus.<ref name="The Hindu">{{Cite news|last=N|first=Vijetha S.|date=15 October 2011|title=Historians protest as Delhi University purges Ramayana essay from syllabus|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/Historians-protest-as-Delhi-University-purges-Ramayana-essay-from-syllabus/article13372074.ece|access-date=11 July 2021|issn=0971-751X}}</ref> [[Romila Thapar]], a world-renowned historian, has faced Hindutva-led attacks, with the claims that her works present Marxist and [[Eurocentric]] points of view.<ref name="washingtonpost.com">{{Cite news|title=In the battle over India's history, Hindu nationalists square off against a respected historian|language=en-US|newspaper=Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/india-romila-thapar-dissent/2021/01/02/1a79ca54-4070-11eb-b58b-1623f6267960_story.html|access-date=11 July 2021|issn=0190-8286}}</ref> Hindutva scholars like [[Rajiv Malhotra]] has been responsible for pushback against [[White people|white]] scholars specialising on South Asia and Hinduism based in North America, including [[Wendy Doniger]] and [[Sheldon Pollock]] on grounds of their supposed [[Evangelism|vested interests]] & [[Racism|racial prejudices]] [[Anti-Indian sentiment|against Indians]].<ref name="insidehighered.com">{{Cite web|title=Scholars who study Hinduism and India face hostile climate|url=https://www.insidehighered.com/news/2016/04/12/scholars-who-study-hinduism-and-india-face-hostile-climate|access-date=11 July 2021|website=www.insidehighered.com|language=en}}</ref> Under BJP leadership, the Indian state has been accused of monitoring scholars and denying some research access.<ref name="The Nation">{{cite news |last1=Chaturvedi |first1=Vinayak |title=The Hindu Right and Attacks on Academic Freedom in the US |url=https://www.thenation.com/article/culture/hindu-right-academic-freedom/ |publisher=The Nation |date=December 2021}}</ref> In 2021, a group of North American-based scholars of South Asia formed a collective and published the Hindutva Harassment Field Manual to, they argue, answer the Hindutva threat to their academic freedom.<ref name="Prakash">{{Cite web|last=Prakash|first=Priyali|title='Targeted by hate': Audrey Truschke on why she helped write a 'Hindutva Harassment Field Manual'|url=https://scroll.in/article/999710/targeted-by-hate-audrey-truschke-on-why-she-helped-write-a-hindutva-harassment-field-manual|access-date=28 August 2021|website=Scroll.in|date=10 July 2021 |language=en-US}}</ref><ref name=":0b" /> They documented further incidents of Hindutva harassment of academics in North America, dating back to the 1990s.<ref name="Timeline">{{cite web |last1=SASAC |title=Timeline |url=https://www.hindutvaharassmentfieldmanual.org/timeline |website=Hindutva Harassment Field Manual}}</ref> The [[Association for Asian Studies]] noted that Hindutva, described as a "[[Majoritarianism|majoritarian]] ideological doctrine" different from [[Hinduism]], resorted to "increasing attacks on numerous scholars, artists, and journalists who critically analyze its politics".<ref name="asianstudies.org">{{Cite web|date=10 September 2021|title=AAS Statement on the Dismantling Global Hindutva Conference|url=https://www.asianstudies.org/aas-statement-on-the-dismantling-global-hindutva-conference/|access-date=11 September 2021|website=Association for Asian Studies|language=en-US}}</ref> == هندستان تي برطانوي سامراج جي اثر جو جائزو == Debate continues about the [[Economy of India under the British Raj|economic impact of British imperialism on India]]. The issue was actually raised by conservative British politician [[Edmund Burke]] who in the 1780s vehemently attacked the East India Company, claiming that [[Warren Hastings]] and other top officials had ruined the Indian economy and society. Indian historian Rajat Kanta Ray (1998) continues this line of attack, saying the new economy brought by the British in the 18th century was a form of "plunder" and a catastrophe for the traditional economy of Mughal India. Ray accuses the British of depleting the food and money stocks and imposing high taxes that helped cause the terrible famine of 1770, which killed a third of the people of Bengal.<ref>Rajat Kanta Ray, "Indian Society and the Establishment of British Supremacy, 1765–1818", in ''The Oxford History of the British Empire: vol. 2, The Eighteenth Century'', ed. P. J. Marshall, (1998), pp. 508–529.</ref> Rejecting the Indian nationalist account of the British as alien aggressors, seizing power by brute force and impoverishing all of India, British historian [[P. J. Marshall]] argues that the British were not in full control but instead were players in what was primarily an Indian play and in which their rise to power depended upon excellent cooperation with Indian elites. Marshall admits that much of his interpretation is still rejected by many historians.<ref>P. J. Marshall, "The British in Asia: Trade to Dominion, 1700–1765," in ''The Oxford History of the British Empire: vol. 2, The Eighteenth Century'', ed. P. J. Marshall, (1998), pp. 487–507.</ref> Marshall argues that recent scholarship has reinterpreted the view that the prosperity of the formerly benign Mughal rule gave way to poverty and anarchy. Marshall argues the British takeover did not make any sharp break with the past. The British largely delegated control to regional Mughal rulers and sustained a generally prosperous economy for the rest of the 18th century. Marshall notes the British went into partnership with Indian bankers and raised revenue through local tax administrators and kept the old Mughal rates of taxation. Professor Ray agrees that the East India Company inherited an onerous taxation system that took one-third of the produce of Indian cultivators.<ref>Marshall, "The British in Asia: Trade to Dominion, 1700–1765"</ref> ===Insecurity of the Raj=== In the 20th century historians generally agreed that imperial authority in the Raj had been secure in the 1800–1940 era. Various challenges have emerged. Mark Condos and Jon Wilson argue that the Raj was chronically insecure.<ref>Mark Condos, ''The Insecurity State: Punjab and the Making of Colonial Power in British India'' (Cambridge University Press, 2017).</ref><ref>Jon Wilson, ''India conquered: Britain's Raj and the chaos of empire'' (Simon and Schuster, 2016).</ref> They argue that the irrational anxiety of officials led to a chaotic administration with minimal social purchase or ideological coherence. The Raj was not a confident state capable of acting as it chose, but rather a psychologically embattled one incapable of acting except in the abstract, the small scale, or short term.<ref>Joshua Ehrlich, "Anxiety, Chaos, and the Raj." ''Historical Journal'' 63.3 (2020): 777–787. DOI: https://doi.org/10.1017/S0018246X1900058X</ref> == پڻ ڏسو == * [[سنڌ جي تاريخ نگاري]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] * [[هندستان جي تاريخ]] * [[برطانوي سلطنت جي تاريخ نگاري]] == حوالا == == ڪتاب نگاري == ==حوالا== {{حوالا}} ===Works cited=== * {{citation |last=Chandra |first=Bipan |title=India's Struggle for Independence |year=1989 |publisher=Penguin Books India |location=New Delhi |isbn=978-0-14-010781-4 }} * {{Cite book |editor-last=Defrémery |editor-first = C. |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=B.R. |title=Voyages d'Ibn Batoutah (Volume 1) |publisher= Société Asiatic |year=1853 |place=Paris |language=French, Arabic |url=https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ}} * {{Cite book |last=Dunn |first=Ross E. |author-link=Ross E. Dunn |title=The Adventures of Ibn Battuta |publisher=University of California Press |year=2005 |orig-year=1986 |isbn=978-0-520-24385-9 }} * {{citation|last=Eggermont|first=P. H. L.|title=The Purāņa Source of Merutuṅga's List of Kings and the Arrival of the Śakas in India|year=1969|url=https://books.google.com/books?id=ks4UAAAAIAAJ}} * {{Citation |last=Goodrick-Clarke |first=Nicholas |author-link=Nicholas Goodrick-Clarke |title=Hitler's Priestess: Savitri Devi, the Hindu-Aryan Myth and Neo-Nazism |title-link=Hitler's Priestess |publisher=[[New York University Press]] |year=1998 |isbn=978-0-8147-3111-6 |language=en}} * {{cite book |last1=Keer |first1=Dhananjay |title=Veer Savarkar |date=1966 |publisher=Popular Prakashan |url=https://books.google.com/books?id=aCALAQAAIAAJ |language=en |oclc=582786373}} * {{cite book |first=Robert |last=Frykenberg |chapter=Hindutva as a Political Religion: An Historical Perspective |editor1=R. Griffin |editor2=R. Mallett |editor3=J. Tortorice |title=The Sacred in Twentieth-Century Politics: Essays in Honour of Professor Stanley G. Payne |year=2008 |url=https://books.google.com/books?id=JGOHDAAAQBAJ |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-0-230-24163-3 |pages=178–200 }} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * Balagangadhara, S. N. (2012). Reconceptualizing India studies. New Delhi: Oxford University Press. * Bhattacharjee, J. B. ''Historians and Historiography of North East India'' (2012) * {{cite book|last=Bannerjee|first= Dr. Gauranganath |title=India as known to the ancient world|url=https://archive.org/stream/indiaasknowntoan00banerich#page/n3/mode/2up|year=1921|publisher=Humphrey Milford, Oxford University Press, London}} * Bose, Mihir. "India's Missing Historians: Mihir Bose Discusses the Paradox That India, a Land of History, Has a Surprisingly Weak Tradition of Historiography", ''History Today'' 57#9 (2007) pp 34+. [https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110915152404/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 |date=15 September 2011 }} *Chakrabarti, Dilip K.: Colonial Indology, 1997, Munshiram Manoharlal: New Delhi. * Palit, Chittabrata, ''Indian Historiography'' (2008). *Indian History and Culture Society., Devahuti, D. (2012). Bias in Indian historiography. * Elliot, Henry Miers; John Dowson (1867–77). ''The History of India, as told by its own historians. The Muhammadan Period''. London: Trübner and Co. * [[Meenakshi Jain|Jain, Meenakshi]] [https://archive.org/details/flawed-narratives-history-in-the-old-ncert-textbooks-of-satish-chandra-by-meenakshi-jain ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks - A random survey of Satish Chandra’s “Medieval India''], NCERT 2000 * Inden, R. B. (2010). Imagining India. Bloomington, Ind: Indiana University Press. * Jain, M. The India They Saw : Foreign Accounts (4 Volumes) Delhi: Ocean Books, 2011. * Kahn, Yasmin. "Remembering and Forgetting: South Asia and the Second World War' in Martin Gegner and Bart Ziino, eds., ''The Heritage of War'' (Routledge, 2011) pp 177–193. * Mantena, R. (2016). Origins of modern historiography in India: Antiquarianism and philology 1780–1880. Palgrave Macmillan. * Mittal, S. C ''India distorted: A study of British historians on India'' (1995), on 19th century writers * [[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970) {{ISBN|9782102227356}} *{{cite book |first=Yvette Claire |last=Rosser |title=Curriculum as Destiny: Forging National Identity in India, Pakistan, and Bangladesh |year=2003 |publisher=University of Texas at Austin |type=Dissertation |url=http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |access-date=17 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911035259/http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |archive-date=11 September 2008 |url-status=dead }} *[[Arvind Sharma]], Hinduism and Its Sense of History (Oxford University Press, 2003) {{ISBN|978-0-19-566531-4}} * E. Sreedharan, A Textbook of Historiography, 500 B.C. to A.D. 2000 (2004) * Shourie, Arun (2014). Eminent historians: Their technology, their line, their fraud. Noida, Uttar Pradesh, India : HarperCollins Publishers. {{ISBN|9789351365914}} *{{cite book |title=Aryans and British India |first=Thomas R. |last=Trautmann |url=https://books.google.com/books?id=jR_LPnEH3GsC |year=1997 |location=Berkeley |publisher=University of California Press |isbn=978-0-585-10445-4}} *Viswanathan, G. (2015). Masks of conquest: Literary study and British rule in India. * Antonio de Nicolas, Krishnan Ramaswamy, and Aditi Banerjee (eds.) (2007), ''[[Invading the Sacred]]: An Analysis Of Hinduism Studies in America'' (Publisher: Rupa & Co.) * Vishwa Adluri, Joydeep Bagchee: ''The Nay Science: A History of German Indology''. Oxford University Press, New York 2014, {{ISBN|978-0199931361}} (''Introduction,'' p.&nbsp;1–29). * Warder, A. K., ''An introduction to Indian historiography'' (1972). * Winks, Robin, ed. ''The Oxford History of the British Empire: Volume V: Historiography'' (2001) * Weickgenannt, T. N. (2009). Salman Rushdie and Indian historiography: Writing the nation into being. Basingstoke: Palgrave Macmillan. {{Historiography}} [[زمرو:ڀارت جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:تاريخ نويسي]] [[زمرو:ڀارت جي تاريخ]] == قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسي == قومي ۽ علائقائي تاريخن جا مقصد به مختلف رهيا آهن. قومي تاريخ منتشر ۽ جدا جدا عنصرن کي هڪ قومي سڃاڻپ هيٺ گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، جڏهن ته علائقائي تاريخون پنهنجي ثقافتي قدرن، روايتن ۽ سياسي حيثيت کي اجاگر ڪري پنهنجي معاملن ۾ آزاد ڪردار ادا ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪن ٿيون. نوآبادياتي دور جي خاتمي ۽ نون ملڪن جي قيام کان پوءِ، پراڻين حدن جي تبديليءَ سبب قوم رياست ۽ صوبن جي وچ ۾ تضاد پيدا ٿيا. علائقن وٽ پنهنجي جدا تاريخ ۽ ثقافت هئي، جڏهن ته نئين قوم رياست کي پنهنجي تاريخ نئين زاويي سان ٺاهڻي هئي. اهڙي صورتحال ۾ قومي تاريخ ڪڏهن ڪڏهن سياسي غلبي، قومي سڃاڻپ جي تشهير ۽ علائقائي قوميتن جي دٻاءَ لاءِ استعمال ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == پاڪستان ۾ سنڌ جي علائقائي حيثيت == پاڪستان جي قيام وقت ملڪ ۾ پنج صوبا هئا، جن وٽ پنهنجي جدا سڃاڻپ موجود هئي. پاڪستان هڪ نئون ملڪ هو، تنهنڪري ان جي شروعاتي دور ۾ قومي وحدت ۽ قوم سازيءَ تي وڌيڪ زور ڏنو ويو. صوبي سان وابستگيءَ کي سرڪاري سطح تي ڪڏهن ڪڏهن تنقيد جو نشانو بڻايو ويو، ڇاڪاڻ ته ان کي قوم سازيءَ جي راهه ۾ رڪاوٽ سمجهيو ويندو هو. سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي سياسي عمل ۾ ٿيندڙ تبديلين کي ظاهر ڪري ٿي؛ جيئن جيئن سياسي جوڙجڪ بدلبي رهي، تيئن سنڌ جي تاريخ لکڻ جا رخ به تبديل ٿيندا رهيا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ هڪ الڳ حيثيت رکي ٿي، ڇاڪاڻ ته اها بنگال ۽ پنجاب وانگر ورهايل نه ٿي. سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي به پشتونن يا بلوچن وانگر ٻن يا وڌيڪ ملڪن ۾ وڏي پيماني تي ورهايل نه هئي. تاريخي ۽ جاگرافيائي طور سنڌ قديم زماني کان پنهنجي جداگانه سڃاڻپ رکي ٿي، جنهن ڪري اها پاڪستان جي ٻين صوبن کان هڪ خاص ۽ ممتاز حيثيت رکي ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي ۽ ورهاڱي کان اڳ جي تاريخ نويسي == تاريخ ڪنهن به علائقي کي تاريخي مرتبو ڏيڻ جو طاقتور ذريعو آهي، ڇاڪاڻ ته اها ان علائقي جون پاڙون ماضي ۾ ڳولي ٿي. ان شعور تحت ورهاڱي کان اڳ سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد سنڌ جي تاريخ کي نئين سر مرتب ڪرڻ هو. ان جي تاريخي رسالي ۾ سنڌ جي تاريخ جي مختلف پهلوئن تي تحقيقي مضمون شايع ٿيندا هئا. خاص طور قديم دور تي زور ڏنو ويو، ته جيئن سنڌ جي تاريخي قدامت ثابت ڪري سگهجي. جيئن ته هن سوسائٽيءَ ۾ هندو ۽ انگريز مؤرخ وڌيڪ سرگرم هئا، تنهنڪري تاريخ نويسيءَ ۾ سيڪيولر رجحان نمايان رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == ورهاڱي کان پوءِ سنڌي تاريخ نويسي == ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسي نون خيالن ۽ رجحانن سان سامهون آئي. ان جو مرڪزي نقطو اهو هو ته سنڌ تاريخي، ثقافتي ۽ لساني طور پاڪستان جي ٻين صوبن کان مختلف آهي. صوبائي سڃاڻپ تي زور ورهاڱي جي نتيجن سبب وڌيو. ڪراچي، جيڪا سنڌ جو اهم شهر ۽ بندرگاهه هئي، وفاقي علائقو قرار ڏئي نئين ملڪ جي گادي بڻائي وئي. سنڌ ان فيصلي خلاف احتجاج ڪيو، پر اهو احتجاج اثرائتو ثابت نه ٿيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي هندو آبادي وڏي پيماني تي لڏي وئي ۽ ان جي جاءِ تي اردو ڳالهائيندڙ آبادي آئي. هن تبديليءَ سنڌي قوميت کي ڪمزور ڪيو. ثقافتي ۽ لساني دٻاءَ کي منهن ڏيڻ لاءِ سنڌي دانشورن سنڌ جي تاريخ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ طرف ڌيان ڏنو، ته جيئن سنڌ جي جدا سڃاڻپ کي برقرار رکيو وڃي. ان مقصد لاءِ سنڌي ادبي بورڊ قائم ڪيو ويو، جنهن سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ تاريخي تحقيق جي حوصلا افزائي ڪئي. بورڊ سنڌ جي قديم کان جديد دور تائين نو جلدن ۾ جامع تاريخ شايع ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ سنڌ جي تاريخ بابت فارسي اصل ماخذ پڻ شايع ڪيا، ته جيئن مؤرخن کي بنيادي مواد ملي سگهي. انهن مان ڪجهه ڪتاب بعد ۾ سنڌي ۽ اردو ۾ ترجمو ٿيا، جنهن سان اردو پڙهندڙن لاءِ سنڌ جي تاريخ کي سمجهڻ جا نوان رستا کليا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == اسلام، عرب فتح ۽ باب الاسلام جو تصور == ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جي هڪ اهم خصوصيت سنڌ جي تاريخ ۾ اسلام جي ڪردار تي زور هو. عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ کي “باب الاسلام” يعني اسلام جو دروازو بڻائيندڙ واقعو سمجهيو ويو. محمد بن قاسم کي هڪ اهم تاريخي هيرو طور پيش ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته هن کي سنڌ ۾ اسلام آڻيندڙ فاتح طور بيان ڪيو ويو. اسلام پسند تاريخ نويسيءَ ۾ عرب فتح ۽ عرب فاتح سنڌ جي اسلامي سڃاڻپ جا وڏا نشان بڻيا، ۽ باب الاسلام جو تصور سالياني يادگيريءَ جو موضوع پڻ بڻيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سيد سليمان ندوي پنهنجي ڪتاب ''عرب و هند ڪي تعلقات'' ۾ عربن جي سنڌ فتح ۽ اتر هندستان تي ترڪن جي فتحن ۾ فرق بيان ڪيو. سندس خيال موجب سنڌ فتح ڪندڙ عرب اسلامي ماحول ۾ رهندا هئا ۽ اسلامي تعليمات کان واقف هئا، جڏهن ته ترڪ، افغان ۽ مغل حڪمران فقط نالي ماتر مسلمان هئا ۽ اسلامي تعليمات جا حقيقي نمائندا نه هئا. ان خيال موجب سنڌ جو اسلامي ڪردار پاڪستان جي ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پختو سمجهيو ويو.<ref name="SuleimanNadvi-ArabHind-1976">{{cite book |last=ندوي |first=سليمان |title=عرب و هند ڪي تعلقات |location=ڪراچي |year=1976 |pages=107، 192 }}</ref> محمد علي جناح جي هڪ تقرير جو حوالو پڻ ڏنو ويو، جنهن ۾ هن سنڌ کي خراج تحسين پيش ڪندي چيو ته پاڪستان حقيقت ۾ ان ڏينهن وجود ۾ آيو، جڏهن پهريون مسلمان سنڌ جي سرزمين تي آيو. ورهاڱي کان پوءِ هن تصور سنڌ کي ٻين صوبن کان اسلامي روايتن جي وارث طور الڳ ڏيکارڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سنڌ جو ڪردار == سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو ٻيو اهم پهلو آزاديءَ جي تحريڪ ۽ پاڪستان جي قيام ۾ سنڌ جي ڪردار تي زور آهي. سنڌ جي ماڻهن خلافت تحريڪ، هجرت تحريڪ ۽ ريشمي رومال تحريڪ ۾ سرگرم حصو ورتو. انهن تحريڪن سنڌ جي ماڻهن کي هندستان جي مسلمانن سان ويجهو آندو. سنڌ کي بمبئي کان جدا ڪرڻ جي جدوجهد پڻ هندستاني مسلمانن جي سياسي مطالبن لاءِ مددگار ثابت ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ پاڪستان جي قيام واري جدوجهد ۾ پنهنجي ڪردار تي به فخر ڪري ٿي. 1938ع ۾ شيخ عبدالمجيد سنڌي صوبائي مسلم ليگ جي اجلاس ۾ پاڪستان بابت قرارداد پيش ڪئي، جيڪا اڪثريت سان منظور ٿي. 1943ع ۾ سنڌ اسيمبلي پاڪستان قرارداد جي حمايت ڪئي. ان موقعي تي جي. ايم. سيد تقرير ڪندي چيو ته هندستان جا مسلمان جدا قوم آهن، ڇاڪاڻ ته انهن جي جدا تاريخ، ثقافت، ادب، روايتون ۽ سياسي توڙي معاشي نظام آهن؛ تنهنڪري انهن کي جدا وطن ڏنو وڃي.<ref name="MehranFreedomMovement1985">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |pages=17–18 }}</ref> سنڌ اسيمبلي 1946ع ۾ پاڪستان جي قرارداد جي حمايت ڪندڙ پهرين اسيمبلي طور پيش ڪئي وئي. 1985ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ جي رسالي ''مهراڻ'' آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر شايع ڪيو. ان جي اداريي ۾ چيو ويو ته پاڪستان جو حقيقي خالق سنڌ آهي. اداريي ۾ اهو به افسوس ظاهر ڪيو ويو ته پاڪستان جي قيام کان پوءِ سنڌ جي ڪردار کي ڄاڻي واڻي گهٽايو ويو؛ جهڙوڪ محمد علي جناح جي جنم ڀومي جهرڪ کي نظرانداز ڪري وزير مينشن ڪراچي کي اڳيان آڻڻ، ۽ سنڌي اڳواڻن جي خدمتن کي پاڪستان جي قيام ۾ مناسب طور تسليم نه ڪرڻ.<ref name="MehranFreedomMovement1985p5">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=5 }}</ref><ref name="MehranFreedomMovement1985p6">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=6 }}</ref> سنڌ طرفان پنهنجي اسلامي ڪردار ۽ آزاديءَ جي تحريڪ ۾ ڪردار تي زور ڏيڻ جو هڪ سياسي سبب صوبائي خودمختياريءَ جو مطالبو هو. سنڌ چاهيو ٿي ته مرڪز جو ڪردار صوبائي معاملن ۾ گهٽ کان گهٽ هجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == ون يونٽ ۽ سنڌي قومپرست تاريخ نويسي == سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ بنيادي تبديلي ون يونٽ جي دور ۾ آئي. 1955ع ۾ اولهه پاڪستان جا صوبا هڪ يونٽ ۾ ضم ڪيا ويا، جنهن سبب سنڌ پاڻ کي ٻيهر اهڙي صورتحال ۾ محسوس ڪيو، جهڙي طرح نوآبادياتي دور ۾ اها بمبئي پريزيڊنسيءَ جو حصو هئي. بمبئي جي جاءِ تي هاڻي لاهور جو غلبو محسوس ڪيو ويو. سنڌ پنهنجي سياسي آزادي ٻيهر وڃائي ويٺي. ون يونٽ جي عمل سنڌ جي ڪجهه سياستدانن جي موقعي پرستيءَ کي به ظاهر ڪيو، جن مرڪزي حڪومت سان گڏجي سنڌ کي ون يونٽ جو حصو بڻائڻ ۾ مدد ڪئي. ساڳئي وقت اهڙا اڳواڻ به سامهون آيا، جن ون يونٽ جي مخالفت ڪئي ۽ ان سبب تڪليفون برداشت ڪيون. هن دور سنڌ جي تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جو نئون تصور پيدا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ون يونٽ سنڌين کي سياسي طور وڌيڪ پختو ڪيو، ڇاڪاڻ ته سنڌ مجموعي طور پنجاب جي سياسي غلبي هيٺ تڪليفون ڀوڳيون. هن دور ۾ بئراج جي زرخيز زمين فوجي آفيسرن ۽ اعليٰ بيوروڪريٽن کي الاٽ ڪئي وئي، جنهن سان سنڌي هارين جا حق متاثر ٿيا. سرڪاري ملازمتن ۾ سنڌين کي مناسب حصو نه مليو، جنهن سبب وڌندڙ وچولي طبقي ۾ مايوسي پيدا ٿي. انهن تجربن کان پوءِ سنڌين محسوس ڪيو ته نه “باب الاسلام” واري حيثيت ۽ نه آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سندن ڪردار، انهن کي سندن حق ڏيارڻ ۾ مددگار ثابت ٿيا. ان احساس سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو رخ بدلائي ڇڏيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌي قومپرستي تاريخ جي تجزيي جو مرڪزي نقطو بڻجي وئي. ماضيءَ کي حال جي روشنيءَ ۾ پرکيو ويو، خاص طور پرڏيهي حملن جي اثرن کي هن انداز سان ڏٺو ويو ته سنڌ بار بار پرڏيهي غلبي سبب ڪيئن متاثر ٿي. پرڏيهي غلبي جي موضوع سنڌ جي اهڙي تصوير ٺاهي، جنهن ۾ سنڌ کي مظلوم ۽ استحصال جو شڪار علائقو طور پيش ڪيو ويو. ساڳئي وقت تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جي ڪردار کي نمايان ڪيو ويو، ته جيئن نئين نسل لاءِ ڪردار جا نمونا پيدا ڪيا وڃن.<ref name="MubarakAli1994p45">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=سنڌ خاموشي ڪي آواز |location=لاهور |year=1994 |page=45 }}</ref> == سيڪيولر قومپرست تعبير ۽ قديم سنڌ == سنڌي قومپرستيءَ هيٺ ٺهيل نئين تاريخ نويسي مذهبي نه پر سيڪيولر هئي. سنڌي ثقافت ۽ تهذيب جون پاڙون قديم ماضيءَ ۾ ڳوليون ويون ۽ دعويٰ ڪئي وئي ته سنڌ جي تهذيبي حيثيت بابلي، آشوري ۽ مصري تهذيبن جي برابر آهي. سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب سنڌين لاءِ فخر جو ذريعو بڻجي، ۽ موهن جو دڙو سنڌ جي قديم ماضيءَ جي علامت طور اڀريو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == جي. ايم. سيد جي تاريخي تعبير == جي. ايم. سيد سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ اهم نوان رجحان متعارف ڪرايا. هن عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ لاءِ برڪت نه، پر هڪ جارحيت قرار ڏنو. سندس خيال ۾ محمد بن قاسم به ٻين حمله آورن وانگر هڪ جارح هو، جنهن سنڌ جا وسيلا لٽيا. هن دليل لاءِ ساڳيو منطق استعمال ڪيو، جيڪو سليمان ندوي ترڪ حمله آورن بابت ڏنو هو. جي. ايم. سيد موجب اٺين صديءَ تائين اموي دور ۾ عرب حاڪمن جو اصل اسلامي روح ختم ٿي چڪو هو ۽ اهي دنياوي ۽ سامراجي طاقت بڻجي چڪا هئا؛ تنهنڪري سنڌ جي عرب فتح اسلام نه پر عرب سلطنت جي توسيع هئي.<ref name="ArisarGMSayyidp56">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=56 }}</ref> هن تعبير محمد بن قاسم کي هيرو مان جارح ۾ تبديل ڪيو ۽ راجا ڏاهر کي مادر وطن جو محافظ بڻايو، جنهن حمله آورن سان ٺاهه ڪرڻ بدران وڙهندي جان قربان ڪئي. جي. ايم. سيد چچ نامو ۽ جنت السنڌ جهڙن تاريخي ماخذن تي به تنقيد ڪئي، ڇاڪاڻ ته سندس خيال ۾ اهي حمله آورن جي واکاڻ ڪن ٿا ۽ پڙهندڙن کي حقيقي تاريخي شعور کان محروم ڪن ٿا.<ref name="ArisarGMSayyidp55">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=55 }}</ref> جي. ايم. سيد جي نظر ۾ سنڌ تي حملو ڪندڙ سڀ پرڏيهي فاتح هڪ ئي زمري ۾ اچن ٿا، ڀلي انهن جو مذهب ڪهڙو به هجي. انهن ۾ ايران جو دارا، عربن جو محمد بن قاسم، غزنيءَ جو محمود، دهليءَ جو علاؤالدين، قنڌار جو شاهه بيگ ارغون، مغلن جو خان خانان ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو چارلس نيپيئر شامل ڪيا ويا. انهن سڀني کي سنڌ جا غاصب ۽ تباهه ڪندڙ قرار ڏنو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidp58">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=58 }}</ref> == غدارن ۽ سورمن جو تصور == 1956ع کان پوءِ سياسي صورتحال سنڌ جي تاريخ کي “غدارن” ۽ “سورمن” جي انداز ۾ لکڻ طرف وٺي وئي. جيڪي ماڻهو ذاتي مفادن لاءِ سنڌ کي وڪڻندڙ سمجهيا ويا، انهن کي غدار چيو ويو، جڏهن ته جيڪي مادر وطن لاءِ قرباني ڏيندڙ سمجهيا ويا، انهن کي سورمو قرار ڏنو ويو. سنڌ جي دفاع ڪندڙن ۾ راجا ڏاهر، دودو سومرو، دريا خان، مخدوم بلاول، شاهه عنايت ۽ هوش محمد کي شامل ڪيو ويو. غدارن ۾ قاضي قاضن، نائومل ۽ مير علي مراد جا نالا کنيا ويا. هن تاريخ نويسيءَ جو پيغام اهو هو ته ڪيچ مڪران، ٺٽي، مياڻي ۽ دٻي ۾ وڙهيل سنڌ جي آزاديءَ جون جنگيون اڃا ختم نه ٿيون آهن، پر اها جنگ هر شهر ۽ ڳوٺ ۾ جاري آهي.<ref name="ArisarGMSayyidp63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=63 }}</ref> == مغل دور، تاريخ مظھر شاهجهاني ۽ پرڏيهي غلبو == سنڌ تي مغل دور جي پرڏيهي قبضي جا اثر بيان ڪرڻ لاءِ سنڌي ادبي بورڊ 1962ع ۾ يوسف ميرڪ جي اصل ماخذ ''تاريخ مظھر شاهجهاني'' شايع ڪئي. ان جو مقدمو پير حسام الدين راشدي لکيو. هن مقدمي ۾ خاص طور اهي واقعا چونڊيا ويا، جن ۾ ظلم ۽ استحصال جي تصوير ملي ٿي ۽ جيڪي سنڌ جي ان وقت جي سياسي حالت سان لاڳاپيل لڳندا هئا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962p21">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |page=21 }}</ref> پير حسام الدين راشدي، يوسف ميرڪ جي حوالي سان، سيوهڻ جي گورنر جي ظلم، ماڻهن کي ڪوڙا هڻڻ ۽ اذيت ڏيڻ جا واقعا بيان ڪيا. مغل عملدارن طرفان ماڻهن جي ملڪيت ضبط ڪرڻ، سندن وسيلن ۽ دولت کان محروم ڪرڻ، ڦورن ۽ ڌاڙيلن جي سرپرستي ڪرڻ ۽ ڳرا محصول لاڳو ڪرڻ جهڙا عمل بيان ڪيا ويا. نتيجي طور سيوهڻ جو علائقو برباد ٿيو، ڳوٺ ۽ شهر ويران ٿيا، ۽ ماڻهو پنهنجا گهر ڇڏي پري علائقن ۾ پناهه وٺڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962pp30-31">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |pages=30–31 }}</ref> == عثمان ڏيپلائي ۽ مزاحمتي ادب == پرڏيهي قبضي خلاف مزاحمت جو اظهار ادبي صورت ۾ به ٿيو. عثمان ڏيپلائي 1962ع ۾ پنهنجو تاريخي ناول ''سانگهڙ'' شايع ڪيو، جنهن جو موضوع انگريزن خلاف حرن جي جدوجهد هو. هن ناول سنڌ جي نئين نسل تائين اهو پيغام پهچايو ته سياسي غلبي ۽ حقن جي جدوجهد خلاف ڪيئن وڙهجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == سنڌ جي ثقافتي علامتون ۽ قوميت == سنڌ جي ماضيءَ جي عظمت بيان ڪرڻ کي به اهم سمجهيو ويو، ته جيئن سنڌين ۾ فخر جو احساس پيدا ٿئي. انهن علامتن ۾ موهن جو دڙو، ڄام نندي جو مقبرو، رني ڪوٽ، عمرڪوٽ جا قلعا، حيدرآباد جا بادگير، اجرڪ، رلي، ڪاشيءَ جو ڪم ۽ هالا جو فرنيچر شامل هئا. ادبي شخصيتن ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي، سچل سرمست ۽ سامي کي سنڌي ٻوليءَ کي شاهوڪار ڪندڙ ۽ سنڌي قومي شعور پيدا ڪندڙ شخصيتن طور پيش ڪيو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidpp62-63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |pages=62–63 }}</ref> سنڌي قومپرستيءَ جو بنياد مذهب بدران ٻولي ۽ علائقي تي رکيو ويو. هن خيال موجب جيڪي ماڻهو سنڌ ۾ رهن ٿا ۽ سنڌي ٻولي ڳالهائين ٿا، اهي سنڌي آهن. ٻن قومن واري نظريي کي رد ڪندي قوميت جو تصور سيڪيولر بنيادن تي قائم ڪيو ويو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == قومپرست تاريخ نويسيءَ تي تنقيد == قومپرست فريم ورڪ ۾ تاريخ لکڻ بابت تنقيد پڻ ڪئي وئي آهي. ڊاڪٽر مبارڪ علي موجب اهڙي تاريخ نويسيءَ ۾ ڪڏهن ڪڏهن حقيقتن کي مسخ ڪري يا چونڊي استعمال ڪيو ويو، ته جيئن اهي قومي بيانئي سان ٺهڪي اچن. تاريخي طريقيڪار کي مڪمل طور لاڳو ڪرڻ بدران جذباتي ۽ مبالغو آميز بيان اختيار ڪيو ويو. ان تاريخ نويسيءَ جو وڏو مقصد سياسي استعمال بڻجي ويو، جنهن سبب سنڌ جي تاريخ نويسي هڪ مرحلي تي بيهي رهي ۽ نون علمي موضوعن ڏانهن گهربل اڳڀرائي نه ڪري سگهي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == اڻلکيل ۽ نظرانداز ٿيل موضوع == سنڌ جي تاريخ اڃا مڪمل نه سمجهي وڃي ٿي. ڪيترائي موضوع اڃا وڌيڪ تحقيق گهرن ٿا، جهڙوڪ زرعي ڍانچي ۾ تبديليون، نون ٽيڪنالاجيڪل طريقن جو تعارف، هارين جو ڪردار، هاري بغاوتن جو وجود يا عدم وجود، سنڌ جا پاڙيسري ملڪن سان لاڳاپا، ثقافتي ۽ واپاري رابطا، اميلن ۽ ڀائيبندن جو سماجي ڪردار، ۽ سنڌ ۾ مذهب جو ڪردار، خاص طور نانڪ پنٿين ۽ سکن جي حوالي سان. ڪلاڊ مارڪووٽس جي ڪتاب ''The Global World of the Indian Merchants (1750–1967)'' ۾ شڪارپوري ۽ حيدرآبادي واپارين جي عالمي تجارتي سرگرمين کي بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو سنڌ جي مؤرخن وٽ اڳ ۾ گهڻو نظرانداز ٿيل موضوع رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == نتيجو == سنڌ جي تاريخ نويسي قومي تاريخ، علائقائي سڃاڻپ، اسلامي بيانئي، آزاديءَ جي تحريڪ، ون يونٽ، سنڌي قومپرستي ۽ سيڪيولر ثقافتي تعبيرن جي وچ ۾ تبديل ٿيندي رهي آهي. ان تاريخ نويسيءَ سنڌ جي جدا تاريخي حيثيت، ثقافتي ورثي ۽ سياسي جدوجهد کي نمايان ڪيو، پر ساڳئي وقت ان تي اهو اعتراض به ڪيو ويو ته اها ڪڏهن ڪڏهن تنگ قومپرستي ۽ سياسي مقصدن تائين محدود ٿي وئي. سنڌ جي تاريخ کي وڌيڪ جامع ۽ علمي انداز ۾ لکڻ لاءِ ضروري آهي ته اها صرف سياست جي خدمت نه ڪري، پر اهڙو وسيع تاريخي شعور پيدا ڪري، جيڪو ماڻهن کي ماضي ۽ حال ٻنهي کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> fqblbr43ynyylwce9v9jygiyjzldue8 390485 390483 2026-07-02T08:08:08Z Ibne maryam 17680 /* قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسي */ 390485 wikitext text/x-wiki '''ڀارت جي تاريخ نويسي''' (Historiography of India) مان مراد تنقيدي طريقن ۽ تشريحن جي ذريعي انهن مطالعي جو آهي جيڪي عالمن هندستان جي تاريخ کي ترقي ڏيڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن. تازن ڏهاڪن ۾ تاريخ نويسي جا چار مکيه اسڪول رهيا آهن ته مورخ هندستان جو مطالعو ڪيئن ڪندا آهن: ڪيمبرج، قومپرست، مارڪسسٽ، ۽ سبالٽرن. ڪڏهن عام "مشرقي" طريقو، هڪ حساس، ناقابل فهم، ۽ مڪمل طور تي روحاني هندستان جي تصوير سان، سنجيده اسڪالرشپ ۾ ختم ٿي چڪو آهي.<ref name="Prakash 383–408">{{cite journal | last = Prakash | first = Gyan | author-link = Gyan Prakash | date = April 1990 | title = Writing Post-Orientalist Histories of the Third World: Perspectives from Indian Historiography | journal = Comparative Studies in Society and History | volume = 32 | issue = 2 | pages = 383–408 | doi=10.1017/s0010417500016534 | jstor = 178920| s2cid = 144435305 }}</ref> == تاريخ جا ماخذ == === پرڏيهي ذريعا === هندستاني تاريخ جا معروف پرڏيهي احوال هيٺين ذريعن مان مليا آهن: <ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref><ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> * [[ميگئسٿنيز|ميگاسٿينس]] پاران "انڊيڪا"<ref>Allan Dahlaquist (1996). Megasthenes and Indian Religion: A Study in Motives and Types. Motilal Banarsidass. {{ISBN|978-81-208-1323-6}}.</ref> * [[فاھيان|فاهيان]] طرفان ٻڌمت جي بادشاهن جو هڪ رڪارڊ (فوگو جي 佛國記)<ref name="columbia">{{cite web|url=http://afe.easia.columbia.edu/special/travel_records.pdf|title=The Travel Records of Chinese Pilgrims Faxian, Xuanzang, and Yijing|publisher=[[Columbia University]]}}</ref> * [[البيروني]] پاران "ڪتاب الهند"<ref>{{citation|title=Kitab al-Bīrūnī fī Taḥqīq mā li-al-Hind|publisher=Osmania Oriental Publication Bureau |place=Hyderabad |year=1958}}</ref> <ref>{{citation| editor1-last=Kegan |editor1-first=Paul |publisher=Trench, Truebner |title=Alberuni's India |translator-last=Sachau |translator-first=E.C. |place=London |volume=2 |year=1910}}</ref> * [[ابن بطوطا|ابن بطوطه]] پاران "تحفة النور في غريب الامر و عجائب الاسفار<ref name="9–10 Vol. 1">{{harvnb|Dunn|2005|pp=310–11}}; {{harvnb|Defrémery|Sanguinetti|1853|pp=[https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ&pg=PA9 9–10 Vol. 1]}}</ref> * زوانگ زانگ پاران مغربي علائقن تي عظيم تانگ رڪارڊ<ref>Deeg, Max (2007). [https://web.archive.org/web/20140418141001/http://kanji.zinbun.kyoto-u.ac.jp/~wittern/data/nw-fs/fs-deeg.pdf „Has Xuanzang really been in Mathurā? : Interpretatio Sinica or Interpretatio Occidentalia&nbsp;— How to Critically Read the Records of the Chinese Pilgrim.“] – In: 東アジアの宗教と文化 : 西脇常記教授退休記念論集 = Essays on East Asian religion and culture: Festschrift in honor of Nishiwaki Tsuneki on the occasion of his 65th birthday / クリスティアン・ウィッテルン, 石立善編集 = ed. by Christian Wittern und Shi Lishan. – 京都 [Kyōto] : 西脇常記教授退休記念論集編集委員會; 京都大学人文科學研究所; Christian Wittern, 2007, pp. 35 – 73. See p. 35</ref> * تشريح هندستان، جوزف ٽيفنٿلر طرفان === ڏيهي ذريعا === مقامي تاريخي متن جا مثال شامل آهن:<ref name=":0">{{Cite journal |last=Joshi |first=P. M. |date=1965 |editor-last=Pathak |editor-first=Vishwambhar Sharan |editor2-last=Saran |editor2-first=P. |editor3-last=Kunte |editor3-first=B. G. |editor4-last=Shyam |editor4-first=Radhey |editor5-last=McKew Parr |editor5-first=Charles |editor6-last=Van Linschoten |editor6-first=Jan |title=Indian Historiography |url=https://www.jstor.org/stable/42929817 |journal=Bulletin of the Deccan College Research Institute |volume=26 |issue=3/4 |pages=20–33 |jstor=42929817 |issn=0045-9801}}</ref> * ڀاناڀٽا جي "هرشاچاريتا"<ref name=":3">{{Cite book |last=Hasrat |first=B. J. |title=The Encyclopedia of Sikhism |publisher=Punjabi University |year=2004 |isbn=817380530X |editor-last=Singh |editor-first=Harbans |edition=2nd |volume=4: S–Z |location=Patiala |pages=179–181}}</ref> * ڪلهانا طرفان "راجتارنگيني"<ref name=":0" /> * سريلنڪا جي ٻڌ ڌرم جون تاريخون، جهڙوڪ ديپاواس، مهاواسا، ۽ ڪُسوانس<ref>{{Cite journal |last=von Hinüber |first=Oskar |date=2020 |title=Brill's Encyclopedia of Buddhism Online - Historiography: South Asia |url=https://doi.org/10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069 |access-date=7 April 2024 |website=Brill |doi= 10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069|quote=The first historical texts known from ancient South Asia are the Buddhist chronicles composed in Ceylon (Sri Lanka). Consequently, from a very early period, the history of Buddhism on the island is known much better than in any other part of South Asia. Besides texts on the general history of Buddhism, there are specialized chronicles on relics and so on, written in both Pali and Sinhala languages or in Southeast Asian vernaculars.|url-access=subscription }}</ref> * فرشته جي "تاريخ فرشته" (جنهن کي گلشن ابراهيمي به چيو ويندو آهي) <ref name="EB1911">{{EB1911|inline=y|wstitle=Ferishta, Mahommed Kasim|volume=10|page=274}}</ref> * ضياء الدين برني جي "تاريخ فيروز شاهي"<ref>M. Athat Ali, "Elements of Social Justice in Medieval Islamic Thought" in Saiyid Zaheer Husain Jafri, ''Recording the Progress of Indian History: Symposia Papers of the Indian History Congress, 1992–2010'', Primus Books, 2012, p. 197.</ref> * Vicāraśrenī by Merutunga {{sfn|Eggermont|1969|p=67}} * ابوالفضل جو "اڪبر نامو"<ref>[http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml Illustration from the Akbarnama: History of Akbar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090919035749/http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml |date=2009-09-19 }} [[Art Institute of Chicago]]</ref> * [[امير خسرو]] جو "تغلق نامو" * عبدالحميد لاهوري جو "پادشاهه نامو"<ref>[[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970).</ref> * محمد عوفي جي "جامع الحكايت"<ref>{{cite book |last1=Elliot|first1=Sir H. M. |first2=John |last2=Dowson |title=The History of India, as Told by Its Own Historians. The Muhammadan Period (Vol 2.)|chapter-url=https://archive.org/stream/cu31924073036729#page/n5/mode/2up|chapter=4. Jawami ul-Hikayat of Muhammad Ufi| year=1871|publisher=London : Trübner & Co.|page=155}}</ref> * چانڊ بردائي جي "ڀڳت راسو" (''[[Prithviraj Raso]])<ref>{{Cite book|author=Rima Hooja|url=https://books.google.com/books?id=qqd1RAAACAAJ|title=A HISTORY OF RAJASTHAN (PB)|date=2006|publisher=Rupa & Company|isbn=978-81-291-1501-0|pages=364–365|language=en}}</ref>'' * منهاج سراج جوزجاني جي "طبقات ناصري" 15 صدي عيسويءَ کان اڳ جي تاريخ کي رڪارڊ ڪرڻ لاءِ تمام ٿورا مشهور هندستاني متن موجود آهن. ان ڪري، هندستان جي تاريخ جو گهڻو حصو پرڏيهي مورخن جي ذريعي ملي ٿو. قديم هندستان ۾ مقامي تاريخي روايتن جا تمام گهٽ ثبوت موجود آهن. البيروني مقامي هندستاني تاريخ نگاري بابت هيٺ ڏنل ڳالهه ڪئي: "بدقسمتي سان هندو شين جي تاريخي ترتيب تي گهڻو ڌيان نه ڏيندا آهن، اهي پنهنجن بادشاهن جي تاريخي جانشيني کي بيان ڪرڻ ۾ تمام گهڻو لاپرواهي ڪندا آهن ۽ جڏهن انهن کي معلومات لاءِ دٻايو ويندو آهي ۽ نقصان ۾ هوندا آهن، اهو نه ڄاڻندا آهن ته ڇا چوڻو آهي، اهي هميشه ڪهاڻي ٻڌائڻ تي مجبور هوندا آهن. پر ان لاءِ، اسان کي پڙهندڙن کي انهن روايتن کي پهچائڻ گهرجي جيڪي اسان کي انهن مان ڪجهه ماڻهن کان مليون آهن." —البروني، ڪتاب الهند. قديم هندستان ڪڏهن به هڪ مضبوط تاريخي روايت ترقي نه ڪئي جيڪا گريڪو-رومن، چيني ۽ اسلامي تهذيبن ۾ موجود روايتن جي برابر هجي. بهرحال، اهو نتيجو نه ٿو ڪڍي سگهجي ته قديم هندستانين وٽ معروضي تاريخي لکڻ جي سمجهه جي کوٽ هئي، ڇاڪاڻ ته تاريخ نگاري سان ملندڙ جلندڙ ڪجهه ڪوششون هيون. هندستاني تاريخ جي مختلف موڙ تي، هندستان ۾ خاص خاندانن ۽ حڪمرانن جي دورن کي رڪارڊ ڪرڻ ۽ تاريخ نگاري ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. few known Indian texts recording history before 15th century C.E. exist, hence, historical evidence for much of India's history comes through foreign historians.<ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref><ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> There is very little evidence of a native historiographical tradition in ancient India.<ref name=":3" /> Al-Biruni stated the following about local Indian histriography:<ref name=":0" /> {{Blockquote|text="Unfortunately the Hindus do not pay much attention to the historical order of things, they are very careless in relating the chronological succession of their kings, and when they are pressed for information and are at a loss, not knowing what to say, they invariably take to tale-telling. But for this, we should communicate to the readers the traditions which we have received from some people among them."|author=Al-Biruni|title=Kitāb al-Hind|source=}}Ancient India never developed a strong historiographical tradition comparable to the ones that existed in the [[Greco-Roman historiography|Greco-Roman]], [[Chinese historiography|Chinese]], and [[Historiography of early Islam|Islamic]] civilizations.<ref name=":4">{{Cite book |last=Sharma |first=Tej Ram |title=Historiography: A History of Historical Writing |publisher=Concept Publishing Company |year=2005 |isbn=9788180691553 |pages=17–22 |chapter=Historical Writings in the Ancient World - Indian Historiography: Historiography in Ancient India}}</ref> However, it cannot be concluded that the ancient Indians lacked an understanding of objective historical writing, as there were some attempts akin to historiography.<ref name=":4" /> At various points in Indian history, there were efforts to record and chronicle the reigns of particular dynasties and rulers in India.<ref name=":4" /> Within the Vedic, Buddhist, Jain and other religious literature, the names of teachers are attentively recorded.<ref name=":4" /> The [[Chinese Buddhist]] [[Buddhist pilgrimage|pilgrim]] [[Xuanzang]] mentioned that in every province of India, there would be officials who would be responsible for documenting in-writing "good and evil events, calamities, and fortunate occurrences".<ref name=":4" /> Since the era of the [[Gupta Empire|Gupta]] ruler [[Samudragupta]], ancient Indian rulers would have a renowned poet record their reigns and victories onto stone in the form of inscription.<ref name=":4" /> [[Romila Thapar]] instead states that it should be taken into account what the ancient Indians found relevant and why when evaluating any dearth of historiographical tradition.<ref name=":4" /> [[A. K. Warder]] opined that the regional historiographies of India must be considered, with historical writing in India becoming regionalized by the mediaeval-period from the 7th century onwards.<ref name=":4" /> There are historical works authored by the Chalukya, Rashtrakuta, Pala dynastical historiographies and also regional historiographical traditions in Kashmir, Sindhu, Gurjara, Jejakabhukti, Kamarupa, Kerala, Hoyasala, Andhra, Kalinga, and Maharashtra.<ref name=":4" /> In modern-times, some attempts have been made to extract historiographical elements from Vedic literature and epic poetry, such as the ''[[Mahabharata]]'' or ''[[Ramayana]]''.<ref name=":3" /><ref name=":4" /> However, religious, mythical, and allegorical legends are too intermixed with Indic religious thought and philosophy that discerning and extracting any semblance of historiography from them is a difficult task.<ref name=":3" /> The ''[[Puranas]]'' mostly entail mythological elements with a facade of historicity.<ref name=":3" /> The corpuses of Pali and Prakrit literature of the era are mostly religious in nature.<ref name=":3" /> Thus, a historiographical tradition was not popular in India, barring a few examples.<ref name=":3" /> A true tradition of historiography was introduced to India after the Arabs captured Sindh, where they introduced history-writing and recording proper chronology.<ref name=":3" /> These Arab historiographers were later surmounted by historiographers who wrote in Persian, many of whom were sponsored by the ruling sultans of India.<ref name=":3" /> == مکيه اسڪول == === Orientalist approach === The Orientalist approach was influenced both by [[Imperialism|imperialist]] attitudes and interests, and also fascination for the "exotic" East for Mediterranean and European writers and thinkers, captured in images by artists, that is embodied in a repeatedly-surfacing theme in the [[history of ideas]] in the West, called "[[Orientalism]]". In [[art history]], [[literature]], and [[cultural studies]], Orientalism is the imitation or depiction of aspects in the [[Eastern world]]. These depictions are usually done by writers, designers, and artists from the [[Western world]]. The term ''Orientalism'' has come to acquire negative connotations in some quarters and is interpreted to refer to the study of the East by Westerners shaped by the attitudes of the era of European [[imperialism]] in the 18th and 19th centuries. When used in this sense, it often implies prejudiced, outsider-caricatured interpretations of Eastern cultures and peoples. This viewpoint was most famously articulated and propagated by [[Edward Said]] in ''[[Orientalism (book)|Orientalism]]'' (1978), a critical history of this scholarly tradition.<ref>{{cite book|last=Clarke|first=J.J.|title=Oriental enlightenment the encounter between Asian and Western thought|url=https://archive.org/details/orientalenlighte00clar|url-access=limited|year=1997|publisher=Routledge|pages=[https://archive.org/details/orientalenlighte00clar/page/n16 8]}}</ref> ==== History ==== Though there has been study of India from a western perspective since ancient times, the orientalist school gained prominence in the aftermath of the [[Age of Discovery]]. In the 18th and 19th centuries, the term [[Oriental studies|Orientalist]] identified a scholar who specialized in the languages and literatures of the [[Eastern world]]. Among such scholars were officials of the [[East India Company]], who said that the [[Arab culture]], the [[culture of India|Indian culture]], and the [[Islamic culture]]s should be studied as equal to the [[Culture of Europe|cultures of Europe]].<ref>{{cite book |last = Macfie |first = A. L.|year = 2002 |title = Orientalism |publisher = Longman| location = London|url=https://books.google.com/books?id=0FrJAwAAQBAJ |isbn = 978-0582423862|ref = none| page = Ch One}}</ref> Among such scholars is the philologist [[William Jones (philologist)|William Jones]], whose studies of [[Indo-European languages]] established modern [[philology]]. [[Company rule in India]] favored Orientalism as a technique for developing and maintaining positive relations with the Indians—until the 1820s, when the influence of "anglicists" such as [[Thomas Babington Macaulay]] and [[John Stuart Mill]] led to the promotion of a Western-style education.<ref>Holloway (2006), pp. 1–2. "The Orientalism espoused by Warren Hastings, William Jones and the early East India Company sought to maintain British domination over the Indian subcontinent through patronage of Hindu and Muslim languages and institutions, rather than through their eclipse by English speech and aggressive European acculturation."</ref> With a great increase in knowledge of Asia among Western specialists, increasing political and economic involvement in the region, and in particular the realization of the existence of [[Indo-European languages|close relations between Indian and European languages]], by [[William Jones (philologist)|William Jones]], there emerged more complex intellectual connections between the early history of Eastern and Western cultures. Some of these developments occurred in the context of Franco–British rivalry for control of India. Liberal economists, such as [[James Mill]], denigrated Eastern civilizations as static and corrupt. [[Karl Marx]] characterized the [[Asiatic mode of production]] as unchanging, because of the economic narrowness of village economies and the State's role in production. "[[Oriental despotism]]" was generally regarded in Europe as a major factor in the relative failure of [[progress (history)|progress]] of Eastern societies. In the course of the century Western archaeology spread across the Middle East and Asia. New national museums provided a setting for important archaeological finds, most of which were in this period bought back to Europe. The first serious European studies of [[Buddhism]] and [[Hinduism]] were by the scholars [[Eugene Burnouf]] and [[Max Müller]]. In that time, the academic [[Islamic studies by author (non-Muslim or academic)|study of Islam]] also developed, and, by the mid-19th century, Oriental Studies was a well-established academic discipline in most European countries, especially those with imperial interests in the region. Yet, while scholastic study expanded, so did [[Racism|racist]] attitudes and stereotypes of Asian peoples and cultures. Scholarship often was intertwined with prejudicial racist and religious presumptions,<ref>J. Go, "'Racism' and Colonialism: Meanings of Difference and Ruling Practice in America's Pacific Empire" in ''Qualitative Sociology'' '''27'''.1 (March 2004).</ref> to which the new [[biology|biological sciences]] tended to contribute until the end of the [[World War II|Second World War]]. ==== Criticism and Decline ==== In his book [[Orientalism (book)|Orientalism]] (1978), [[cultural critic]] Edward Said redefines the term ''Orientalism'' to describe a pervasive Western tradition—academic and artistic—of prejudiced outsider-interpretations of the [[Eastern world]], which was shaped by the cultural attitudes of European [[imperialism]] in the 18th and 19th centuries.<ref>Tromans, 24</ref> Since its publication, most academic discourse began to use the term "Orientalism" to refer to a general patronizing Western attitude towards Middle Eastern, Asian, and [[North Africa]]n societies. In Said's analysis, the West [[Essentialism|essentializes]] these societies as static and undeveloped—thereby fabricating a view of Oriental culture that can be studied, depicted, and reproduced in the service of [[Imperialism|imperial power]]. Implicit in this fabrication, writes Said, is the idea that Western society is developed, rational, flexible, and superior.<ref>Mahmood Mamdani, ''Good Muslim, Bad Muslim: America, the Cold War, and the Roots of Terrorism'', New York: Pantheon, 2004; {{ISBN|0-375-42285-4}}; p. 32.</ref> Furthermore, Said said that "The idea of representation is a theatrical one: the Orient is the stage on which the whole East is confined",<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/63/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=63 |language=English}}</ref> and that the subject of learned Orientalists "is not so much the East itself as the East made known, and therefore less fearsome, to the Western reading public".<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/60/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=60 |language=English}}</ref> The thesis of Edward Said's Orientalism develops Marxist philosopher [[Antonio Gramsci]]'s theory of [[cultural hegemony]], and [[Michel Foucault]]'s theorisation of [[discourse]] (the [[knowledge]]-[[Power (social and political)|power]] relation) to criticise the scholarly tradition of Oriental studies. In the academy, the book ''Orientalism'' (1978) became a foundational text of [[Postcolonialism|post-colonial cultural studies]].<ref>Xypolia, Ilia (2011). "Orientations and Orientalism: The Governor Sir Ronald Storrs". Journal of IslamicJerusalem Studies. 11: 25–43.</ref> The once common "Orientalist" approach, with its image of a sensuous, inscrutable, and wholly spiritual India, has died out in serious scholarship.<ref name="Prakash 383–408" /> === Cambridge School === The Cambridge School of historiography was a [[school of thought]] which approached the study of the [[British Empire]] from the imperialist point of view. It emerged especially at the [[University of Cambridge]] in the 1960s. [[John Andrew Gallagher]] (1919–80) was especially influential, particularly in his article with [[Ronald Robinson]] on "[[The Imperialism of Free Trade]]". It was led by Anil Seal,<ref>Anil Seal'', The Emergence of Indian Nationalism: Competition and Collaboration in the Later Nineteenth Century'' (1971)</ref> Gordon Johnson,<ref>Gordon Johnson, ''Provincial Politics and Indian Nationalism: Bombay and the Indian National Congress 1880–1915'' (2005)</ref> Richard Gordon, and David A. Washbrook.<ref>Rosalind O'Hanlon and David Washbrook, eds. ''Religious Cultures in Early Modern India: New Perspectives'' (2011)</ref> It downplayed ideology.<ref>Aravind Ganachari, "Studies in Indian Historiography: 'The Cambridge School'", ''Indica'', March 2010, 47#1, pp 70–93</ref> ==== Criticism ==== This school of historiography is criticised for western bias or [[Eurocentrism]].<ref name="google7">{{cite book|title=Eurocentrism: a marxian critical realist critique|author=Hostettler, N.|date=2013|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-135-18131-4|url=https://books.google.com/books?id=2XjozzN0ppEC&pg=PA33|page=33|access-date=6 January 2017}}</ref> Critics have attacked various ideas of the School.<ref>See [[Christopher Platt|D.C.M. Platt]], "The Imperialism of Free Trade: Some Reservations," ''Economic History Review,'' 21#2 (Aug., 1968), pp. 296-306</ref> In ''The New Imperial Histories Reader,'' Stephen Howe has assembled articles by critics who take aim especially at [[P. J. Marshall]], [[David Kenneth Fieldhouse|D. K. Fieldhouse]], Robinson and Gallagher, and [[Peter Cain (historian)|Peter Cain]] and [[A. G. Hopkins]].<ref>Stephen Howe, ed. ''New Imperial Histories Reader'' (Routledge, 2009)</ref> [[Howard Spodek]], for example, praises the school's regional and pluralist perspectives but criticizes their reliance on British (rather than Indian) documentation, sloppy use of [[social science]] models, downplaying of ideology, and their excessive emphasis on Indian self-seeking and the importance of British imperial initiatives in achieving modernization. He recommends a deeper appreciation of Indian initiatives, and more attention to the emerging importance of public life in many areas of society rather than just a concentration on politics.<ref>Howard Spodek, "Pluralist Politics in British India: The Cambridge Cluster of Historians of Modern India," ''American Historical Review,'' (June 1979) 84#3 pp 688-707</ref> === Nationalist School === The Nationalist school originated among Indian historians in the late 19th and early 20th centuries who were influenced by [[Indian independence movement|Indian nationalism]]. They emphasized achievements in Indian history, while downplaying negative aspects, which led to various contradictions. Nationalist historians universally praised Hindu rule of India, with Hindu culture being prized above all else.<ref name=":0a">{{cite book|last=Thapar|first=Romila|title=History of Early India: From the Origins to AD 1300|publisher=University of California Press|year=2004|isbn=978-0-520-24225-8|pages=16–17}}</ref> In modern history, they focused on Congress, Gandhi, Nehru and high level politics. It highlighted the Mutiny of 1857 as a war of liberation, and Gandhi's 'Quit India' begun in 1942, as defining historical events. This school of historiography has received criticism for [[Elitism]].<ref>{{cite web|url=http://pages.ucsd.edu/~rfrank/class_web/ES-200C/Articles/Guha.pdf|title=Ranjit Guha, "On Some Aspects of Historiography of Colonial India"}}</ref> Historians in this school included [[Rajendralal Mitra]], [[R. G. Bhandarkar]], [[Romesh Chunder Dutt]], [[Anant Sadashiv Altekar]], [[K. P. Jayaswal]], [[Hem Chandra Raychaudhuri]], [[Radha Kumud Mukherjee]], [[R. C. Majumdar]], and [[K. A. Nilakanta Sastri]] ,.<ref name=":0a" /> === Marxist School === In India, Marxist Historiography takes the form of Marxian historiography where Marxian techniques of analysis are used but Marxist political intentions and prescriptions are discarded. The Marxian historiography of India uses the method of [[historical materialism]] and has focused on studies of economic development, land ownership, and [[class conflict]] in precolonial India and [[deindustrialisation|deindustrialization]] during the colonial period.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993">Bagchi, Amiya Kumar (January 1993). "Writing Indian History in the Marxist Mode in a Post-Soviet World". Indian Historical Review. 20 (1/2): 229–244.</ref> [[Bhupendranath Datta|B. N. Datta]], and [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] are considered the founding fathers of Marxist historiography in India. D. D. Kosambi was apologetic of the revolution of [[Mao]] and thought of Indian Prime Minister [[Jawaharlal Nehru]]'s policies as pro-capitalist. Kosambi, a polymath, viewed Indian History from a Marxist viewpoint. The other Indian scholars of Marxian historiography are [[Ram Sharan Sharma|R. S. Sharma]], [[Irfan Habib]], [[D. N. Jha]], and [[K. N. Panikkar]].<ref>Bottomore, T. B. 1983. ''A Dictionary of Marxist thought''. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press.</ref> Other historians such as [[Satish Chandra (historian)|Satish Chandra]], [[Romila Thapar]], [[Bipan Chandra]], [[Arjun Dev (historian)|Arjun Dev]], and [[Dineshchandra Sircar]], are sometimes referred to as "influenced by the Marxian approach to history."<ref>Guichard, Sylvie (2010), The Construction of History and Nationalism in India, Routledge, p. 87, ISBN 978-1136949319</ref> One debate in Indian history that relates to a [[historical materialist]] schema is on the nature of [[feudalism]] in India. [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] in the 1960s outlined the idea of "feudalism from below" and "feudalism from above". Element of his feudalism thesis was rejected by R.S. Sharma in his monograph [[Indian Feudalism]] (2005) and various other books,<ref>Purohit, Vinayak. 1988. Arts of transitional India twentieth century. Bombay: Popular Prakashan.</ref><ref>R S Sharma, Indian Feudalism (book), 2005</ref><ref>R S Sharma, Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation, Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177-85</ref><ref>R S Sharma, India's Ancient Past, Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India, Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> However R. S. Sharma also largely agrees with Kosambi in his various other books.<ref>R S Sharma, ''[[Indian Feudalism (book)]], 2005''</ref><ref>R S Sharma, ''Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation'', Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177–85</ref><ref>R S Sharma, ''India's Ancient Past'', Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, ''The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India'', Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> Most Indian Marxian historians argue that the economic origins of communalism are feudal remnants and the economic insecurities caused by slow development in India.<ref>{{cite book|title=Dalit women in India: issues and perspective|page=138|first=Prahlad|last=Jogdand|year=1995}}</ref> Even non-academic and laymen contributions to Marxist Historiography exist in India. The book "Coffee Housinte Katha" (The Story of Coffee House), written in [[Malayalam]], a regional language of India, spoken in the state of [[Kerala]], by one of the leaders of the Indian Coffee House Movement, [[Nadakkal Parameswaran Pillai]], is an example of this. Politicians like [[Shripad Amrit Dange]] have also contributed to Marxian historiography. ==== Criticism ==== The Marxian school of Indian historiography is accused of being too ideologically influenced.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993" /> Though influenced by Marxist theory [[B. R. Ambedkar]] criticized Marxists, as he deemed them to be unaware or ignorant of the specifics of caste issues.<ref>Padovani, Florence. Development-Induced Displacement in India and China: A Comparative Look at the Burdens of Growth. Rowman & Littlefield. Bhimrao Ambedkar himself, who criticized Indian Marxists</ref><ref>Jadhav, Narendra (1991). "Neglected Economic Thought of Babasaheb Ambedkar". Economic and Political Weekly. 26 (15): 980–982. ISSN 0012-9976. JSTOR 4397927.</ref> Also though most criticisms of Marxian historiography is levied by people who are not historians, some historians have debated Marxian historians and critically examined their analysis of the [[history of India]]. Many have alleged that Marxian historians used [[Historical negationism|negationism]] to whitewash some of the atrocities committed by [[Islamic rulers in the Indian subcontinent|Muslim rulers]] in the Indian Subcontinent.<ref>{{cite book|title=The Legacy of Muslim Rule in India|quote=Marxists who always try to cover up the black spots of Muslim rule with thick coats of whitewash|first=Kishori Saran|last=Lal|publisher=Aditya Prakashan|page=67}}</ref><ref>{{cite book|title=Indian Politics, Then and Now: Essays in Historical Perspective|first=K|last=Seshadri|publisher=Pragatee Prakashan|page=5|quote=certain attempts made by some ultra-Marxist historians to justify and even whitewash tyrannical emperors of the medieval India}}</ref><ref>{{cite book|title=Studies in World Affairs, Volume 1|first=KR|last=Gupta|year=2006|publisher=Atlantic Publisher|page=249|isbn=9788126904952|url=https://books.google.com/books?id=Hw9uf7sRKtIC&pg=PA249}}</ref><ref>{{cite book|title=Al-Hind the Making of the Indo-Islamic World: The Slave Kings and the Islamic Conquest : 11th–13th Centuries|year=1991|url=https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink|url-access=limited|last=Wink|first=André|publisher=Brill|page=[https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink/page/n160 309]|quote="apologists for Islam, as well as some Marxist scholars in India have sometimes attempted to reduce Islamic iconoclasm.."}}</ref> Since the late 1990s, [[Hindu nationalism|Hindu nationalist]] scholars especially have theorized that the Marxian tradition in India neglected what they believe to be the country's 'illustrious past' based on Vedic-[[puranic chronology]] and other [[Pseudohistory|pseudo-historical]] [[Historical revisionism|revisionist]] narratives of history, the historians are held responsible for aiding or defending [[Islam in India|Muslims]], who figure in Hindu nationalist discourse as the enemy.<ref>Jha, D.N. (1996). Society and Ideology in India: Essays in Honour of Prof. R.S. Sharma. New Delhi, India: Munshiram Manoharlal Publishers Pvt. Ltd. ISBN 978-8121506397.</ref><ref>Historian: Prof Irfan Habib outlookindia.com. Magazine | 23 April 2007. Retrieved 15 January 2013</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=u0RZBwAAQBAJ&pg=PA98|title=The Construction of History and Nationalism in India: Textbooks, Controversies and Politics|last=Guichard|first=Sylvie|year=2010|publisher=Routledge |isbn=9781136949319}}</ref> An example of such a view is [[Arun Shourie]]'s ''[[Eminent Historians]]'' (1998)<ref>Bryant, E. E. (2014). ''Quest for the Origins of Vedic Culture: The Indo-Aryan Migration Debate''. Cary, US: Oxford University Press {{ISBN|978-0195169478}}</ref> and ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks'' (2000), by [[Meenakshi Jain]].<ref name="Times14July">{{cite news |title=From having legs hacked off to getting Rajya Sabha foothold: A Master's journey of grit |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |access-date=14 July 2025 |work=The Times of India |date=14 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250714044603/https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |archive-date=14 July 2025}}</ref><ref name="v282">{{cite web | title=Why Meenakshi Jain Has Been Nominated To Rajya Sabha | website=[[News18]] | date=15 July 2025 | url=https://www.news18.com/opinion/opinion-why-meenakshi-jain-has-been-nominated-to-rajya-sabha-9442669.html | access-date=18 July 2025}}</ref> === Subaltern School === The "subaltern school", was begun in the 1980s by [[Ranajit Guha]] and [[Gyan Prakash]].<ref>{{cite journal |last=Prakash |first=Gyan |date=December 1994 |title=Subaltern studies as postcolonial criticism |journal=American Historical Review |volume=99 |issue=5 |pages=1475–1500 |doi=10.2307/2168385|jstor=2168385 }}</ref> It focuses attention away from the elites and politicians to "history from below", looking at the peasants using folklore, poetry, riddles, proverbs, songs, oral history and methods inspired by anthropology. It focuses on the colonial era before 1947 and typically emphasises caste and downplays class, to the annoyance of the Marxist school.<ref>{{cite journal |last=Roosa |first=John |date=2006 |title=When the Subaltern Took the Postcolonial Turn |journal=Journal of the Canadian Historical Association |volume=17 |issue=2 |pages=130–147 |doi=10.7202/016593ar|doi-access=free }}</ref> ==== Criticism ==== {{see|Subaltern Studies#Criticism}} === Hindutva Approach === Hindutva ({{Translation|Hinduness}}) is the predominant form of [[Hindu nationalism]] in India.<ref>{{Cite web|last=Purandare|first=Vaibhav|date=22 August 2019|title=Hindutva is not the same as Hinduism said Savarkar|url=https://www.telegraphindia.com/india/hindutva-is-not-the-same-as-hinduism-said-savarkar/cid/1699550|access-date=23 December 2020|website=telegraphindia.com}}</ref> The Hindutva movement has been described as a variant of "right-wing extremism",<ref name="Leidig">{{Cite journal|last=Leidig|first=Eviane|date=17 July 2020|title=Hindutva as a variant of right-wing extremism|journal=Patterns of Prejudice|volume=54|issue=3|pages=215–237|doi=10.1080/0031322X.2020.1759861|issn=0031-322X|doi-access=free|hdl=10852/84144|hdl-access=free}}</ref> adhering to a concept of homogenised majority and [[cultural hegemony]].<ref name="j3517631">{{cite journal |title=Fascism of our times |jstor=3517631 |author=Prabhat Patnaik |journal=Social Scientist |volume=21 |issue=3/4|pages=69–77 |year=1993 |doi=10.2307/3517631}}</ref><ref>{{harvnb|Frykenberg|2008|pages=178–220}}: "This essay attempts to show how — from an analytical or from an historical perspective — Hindutva is a melding of Hindu fascism and Hindu fundamentalism."</ref> Some analysts dispute the identification of Hindutva with fascism, and suggest Hindutva is an extreme form of [[conservatism]]. Hindutva approach to history exists to create a version of history to support the Hindu nationalist demands for [[Hindutva#Views on Indian history|Hindu Rashtra]] in Indian society.<ref name="Menon 28–30">{{cite magazine |last=Menon |first=Latha |date=August 2004 |title=Coming to Terms with the Past: India |magazine=History Today |volume=54 |issue=8 |pages=28–30}}</ref> It began with the writings of the developer and outliner of the [[Hindu Nationalism|Hindu Nationalist]] political ideology of [[Hindutva]] himself, [[Vinayak Damodar Savarkar]].{{sfn|Chandra|1989|p=145}}{{sfn|Keer|1966|p=143}} His works '[[The Indian War of Independence (book)|The Indian war of independence, 1857]]', 'Hindu-Pad-Padashahi (A Critical Review of the Hindu Empire of Maharashtra)', and 'Six Glorious Epochs of Indian History' contributed to and laid down the groundwork for this approach. However, this approach did not gain much traction until the 1990s.{{sfn|Goodrick-Clarke|1998|p=46}}<ref>{{Cite web|title=Resources|url=http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|access-date=2021-08-08|website=savarkar.org|language=en|archive-date=8 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210808095423/http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Visana|first=Vikram|date=5 November 2020|title=Savarkar before Hindutva: Sovereignty, Republicanism, and Populism in India, c.1900–1920|url=https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|journal=Modern Intellectual History|volume=18|issue=4|language=en|pages=1106–1129|doi=10.1017/S1479244320000384|s2cid=224983230|issn=1479-2443|access-date=25 July 2021|archive-date=30 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210930153956/https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> This approach is still in the process of development.<ref name="Menon 28–30" /> In March 2012, [[Diana L. Eck]], Professor of Comparative Religion and Indian Studies at [[Harvard University]], authored in her book "India: A Sacred Geography", that idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals and it wasn't just a cluster of regional identities and it wasn't ethnic or racial.<ref name="scroll.in">{{cite web|url=http://scroll.in/article/802047/theres-an-idea-of-india-from-early-times-much-before-the-mughals-or-the-british-scholar-diana-eck|title=Harvard scholar says the idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals|date=20 January 2016 }}</ref><ref name="In The Footsteps of Pilgrims">{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/leisure/story/20120618-review-of-diana-leck-india-a-sacred-geography-758709-2012-06-09|title=In The Footsteps of Pilgrims |date=9 June 2012 }}</ref><ref>{{cite magazine |url=https://www.economist.com/books-and-arts/2012/03/24/the-heavens-and-the-earth |title=India's spiritual landscape: The heavens and the earth |magazine =The Economist |date=24 March 2012}}</ref><ref name="Dalrymple">{{cite news |last=Dalrymple |first=William |date=27 July 2012 |title=India: A Sacred Geography by Diana L Eck – review |url=https://www.theguardian.com/books/2012/jul/27/india-sacred-geography-eck-review |newspaper=The Guardian}}</ref> This approach is noted for denying the [[Indo-Aryan migrations]], as they consider those whose ancestry and religion have origins outside of the Indian subcontinent to be aliens, namely Muslims, Christians, and communists. This approach states that only the Hindus are the legitimate heirs of South Asia.{{Sfn|Thapar|2004|p=14}} ==== Saffronisation ==== [[Saffronisation]], a process of introduction of right-wing policies that implement a Hindu nationalist agenda onto school textbooks by attempting to glorify Hindu contributions to Indian history while undermining other contributions, has become prominent. The [[Bharatiya Janata Party]] (BJP) has said that several Indian history textbooks had overt Marxist or Eurocentric political overtones.<ref name=":2">{{cite journal|last=Bhattacharya|first=Neeladri|date=2009|title=Teaching History in Schools: The Politics of Textbooks in India|journal=History Workshop Journal|volume=67|issue=67|pages=99–110|doi=10.1093/hwj/dbn050|jstor=40646212|s2cid=154421051}}</ref> The BJP has had trouble changing the textbooks because many states in which the BJP is not in power have blocked saffronisation efforts. The BJP, citing a rigid anti-Hindu agenda, restructured NCERT and the Indian Council of Historical Research (ICHR) to make textbooks conform to the BJP's Hindu nationalist platform.<ref>{{cite book|last=Bénéï|first=Veronique|title=Manufacturing Citizenship: education and nationalism in Europe, South Asia, and China|publisher=Routledge|year=2005|isbn=0-415-36488-4|location=New York, NY|pages=156–159}}</ref> In states where the BJP had control of the local government, textbooks were changed extensively to favor a Hindu nationalist narrative.<ref name=":1" /> These changes included the omission of caste-based exclusion and violence throughout Indian history and the exclusion or minimization of contributions to Indian society made by Muslims.<ref name="Raghavan">{{cite news|author=Raghavan, B. S.|title=Saffronisation|date=12 September 2001|newspaper=[[The Hindu]]|url=http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20070514123440/http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-date=14 May 2007|url-status=live}}</ref> After a rival political party, the [[Indian National Congress]], came into power, efforts were undertaken in 2004 to reverse the saffronisation of textbooks previously made by BJP.<ref name="The Guardian">{{cite news |last=Ramesh |first=Randeep |url=https://www.theguardian.com/world/2004/jun/26/india.schoolsworldwide |title=Another rewrite for India's history books |work=The Guardian |date=25 June 2004 |access-date=10 March 2016}}</ref> When the ''[[Hindustan Times]]'' reviewed the issue of saffronisation of Indian textbooks in late 2014, it noted that right-wing efforts to change how textbooks recount history faced "some difficulty as it lacks credible historians to back its claims."<ref>{{cite news|last=Raza |first=Danish | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffronising-textbooks-where-myth-and-dogma-replace-history/story-CauM4dmmsPGrjZ3APAvNxO.html |title=Saffronising textbooks : Where myth and dogma replace history |work=Hindustan Times |date=8 December 2014 |access-date=9 March 2016}}</ref> The [[India#Medieval India|medieval period]] in India is one such hotly-contested epoch among historians. Since there can be no true consensus about that era due to divided and deeply entrenched political motivations, history for that period is highly subjective and particularly vulnerable to the influence of the textbook writer's sympathies and outlook. "The choice of the textbook writer is more decisive than anything else," it was noted in a report in ''The Hindu''.<ref name="Amrik Singh">{{cite news|last=Singh|first=Amrik|date=25 August 2001|title=Saffronisation and textbooks|url=http://www.thehindu.com/2001/08/25/stories/05252524.htm|work=[[The Hindu]]|access-date=10 March 2016}}{{dead link|date=April 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> Critics have said that the changes to the textbooks have portrayed the medieval period as "a dark age of Islamic colonial rule which snuffed out the glories of the Hindu and Buddhist empires that preceded it".<ref name="The Guardian" /> Another trap in the politicisation of history relates to contention over the state of [[Jammu and Kashmir (union territory)|Jammu and Kashmir]].<ref name="Amrik Singh" /> By mid-2015, ''[[The Times of India]]'' reported that the [[National Council of Educational Research and Training]], which is in charge of publishing textbooks, had participated in a meeting convened by the [[Ministry of Human Resource Development]], and during that meeting, the issue of changing textbooks was discussed. An official from the ICHR complained that the theme of nationalism did not receive proper treatment in textbooks, setting the stage for possible textbook revisions.<ref name=":1">{{cite news | last=Akshaya |first=Mukul | url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/education/news/Saffronization-fears-over-history-textbooks-rewrite-plans/articleshow/47792475.cms |title=Saffronization fears over history textbooks rewrite plans |work=The Times of India|date=24 June 2015 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of Rajasthan reportedly spent Rs 37 crore to reprint 36 textbooks used for classes 1 to 8 for the 2016–2017 academic session that will be based on an agenda that would promote Indian culture by including historical figures, such as [[Suraj Mal|Maharaja Surajmal]], Hem Chandra, and [[Guru Gobind Singh]]. The textbooks that had been approved up to the 2012–13 academic session were rendered obsolete under the rewriting of history, and those books were auctioned off. In total, 5,66 crore new textbooks were ordered printed for an agenda that critics described was intent on supporting the saffronisation of textbooks. Rajasthan (primary and secondary) education minister Vasudev Devnani denied the charge of saffronisation, but educationists described his decision as to the "Hinduisation of education" that occurs when right-wing forces come to power.<ref>{{cite news|last=Goswami |first=Rakesh | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffron-agenda-raje-scraps-cong-textbooks-spends-rs-37-cr-on-new-ones/story-U3JaMmx52f4YsuUfb3wlNK.html |title=Saffronisation ? Raje scraps Cong textbooks, spends Rs 37 cr on new ones |work=Hindustan Times |date=20 January 2016 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of [[Karnataka]] has reportedly ordered new textbooks for the 2017–18 academic session in an effort that academicians and critics have described as a "blatant attempt to saffronise textbooks".<ref>{{cite news| url=http://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/revised-textbooks-from-201718-academic-year/article7300069.ece |title=Revised textbooks from 2017–18 academic year|work=The Hindu |date=10 June 2015 |access-date=10 March 2016}}</ref> ==== Criticism ==== The Hindutva approach to history is based on ahistorical premises and treats mythology as history. According to [[Christophe Jaffrelot]], a French political scientist specialising in South Asia, the Hindutva ideology has roots in an era where the fiction in ancient Indian mythology and Vedic antiquity was presumed to be valid. This fiction was used to "give sustenance to Hindu ethnic consciousness".<ref name="Jaffrelot1996p77">{{cite book|author=Christophe Jaffrelot|title=The Hindu Nationalist Movement in India|url= https://books.google.com/books?id=Y2buDDwdgIsC|year= 1996|publisher= Columbia University Press|isbn= 978-0-231-10335-0|page=77}}</ref> Its strategy emulated the Muslim identity politics of the Khilafat movement after World War I, and borrowed political concepts from the West –&nbsp;mainly German.<ref name="Jaffrelot1996p77" /> Hindutva organizations treat events in [[Hindu mythology]] as history.<ref name="R. Ramachandran">{{cite web|author=R. Ramachandran|date=1 February 2019|title=Science circus|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/science-and-technology/article26004777.ece}}</ref><ref name="Ziya Us Salam">{{cite web|author=Ziya Us Salam|title=Age of unreason|website=Frontline|date=20 June 2018 |url=https://frontline.thehindu.com/cover-story/article24200525.ece}}</ref><ref name="Meera Nanda">{{cite web|author=Meera Nanda|date=2 January 2004|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|title=Postmodernism, Hindu nationalism and 'Vedic science'|access-date=23 March 2022|archive-date=12 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200812120255/https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|url-status=dead}}</ref><ref name="Truschke">{{Cite journal|last=Truschke|first=Audrey|date=15 December 2020|title=Hindutva's Dangerous Rewriting of History|url=http://journals.openedition.org/samaj/6636|journal=South Asia Multidisciplinary Academic Journal|language=fr|issue=24/25|doi=10.4000/samaj.6636|issn=1960-6060|doi-access=free}}</ref> Hindutva organizations have been criticized for their belief in statements or practices that they claim to be both scientific and factual but are incompatible with the [[scientific method]].<ref>{{citation |first=Meera |last=Nanda |title=Hindutva's science envy |url=http://www.frontline.in/science-and-technology/hindutvas-science-envy/article9049883.ece |newspaper=Frontline |date=16 September 2016 |access-date=14 October 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://scroll.in/article/865872/from-dissing-darwin-to-yogic-farming-a-short-history-of-the-bjps-brush-with-pseudoscience|title=From dissing Darwin to yogic farming: A short history of the BJP's brush with pseudoscience|date=21 January 2018 }}</ref> According to [[Anthony Parel]], a historian and political scientist, Savarkar's ''Hindutva, Who is a Hindu?'' published in 1923 is a fundamental text of Hindutva ideology. It asserts, states Parel, India of the past to be "the creation of a racially superior people, the Aryans. They came to be known to the outside world as Hindus, the people beyond the Indus River. Their identity was created by their race (jati) and their culture (Sanskriti). All Hindus claim to have in their veins the blood of the mighty race incorporated with and descended from the Vedic fathers. They created a culture — an ensemble of mythologies, legends, epic stories, philosophy, art and architecture, laws and rites, feasts, and festivals. They have a special relationship to India: India is to them both fatherland and holy land." The Savarkar's text presents the "Hindu culture as a self-sufficient culture, not needing any input from other cultures", which is "an unhistorical, narcissistic and false account of India's past", states Parel.<ref name="Parel2006p42">{{cite book|author=Anthony J. Parel|title=Gandhi's Philosophy and the Quest for Harmony|url= https://books.google.com/books?id=MQhz0fW0HZUC |year=2006|publisher= Cambridge University Press|isbn=978-0-521-86715-3|pages=42–43}}</ref> The premises of early Hindu nationalist thought, states Chetan Bhatt, reflected the colonial era European scholarship and Orientalism of its times.<ref name="Bhatt2001p11" /> The idea of "India as the cradle of civilization" (Voltaire, Herder, Kant, Schlegel), or as "humanity's homeland and primal philosophy" (Herder, Schlegel), or the "humanism in Hindu values" (Herder), or of Hinduism offering redemption for contemporary humanity (Schopenhauer), along with the colonial-era scholarship of Frederich Muller, Charles Wilkins, William Jones, Alexander Hamilton, and others were the natural intellectual matrix for Savarkar and others to borrow and germinate their Hindu nationalist ideas.<ref name="Bhatt2001p11">{{cite book|author=Chetan Bhatt|title=Hindu nationalism: origins, ideologies and modern myths|url=https://books.google.com/books?id=W2PXAAAAMAAJ|year=2001|publisher=Berg|isbn=978-1-85973-343-1|pages=11–12}}</ref> [[Chakravarthi Ram-Prasad]], a Fellow of the British Academy and a scholar of Politics and Philosophy of Religion, states that Hindutva is a form of nationalism that is expounded differently by its opponents and its proponents.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> The opponents of Hindutva either consider it as a fundamentalist ideology that "aims to regulate the working of civil society with the imperatives of Hindu religious doctrine", or as another form of fundamentalism while accepting that Hinduism is a diverse collection of doctrines, is complex and is different from other religions. According to Ram-Prasad, the proponents of Hindutva reject these tags, viewing it to be their right and a desirable value to cherish their religious and cultural traditions.<ref name="Ram‐Prasad1993p285">{{cite journal | last=Ram-Prasad | first=C. | title=Hindutva ideology: Extracting the fundamentals | journal=Contemporary South Asia | volume=2 | issue=3 | year=1993 | doi=10.1080/09584939308719718 | pages=285–309}}</ref> The Hindutva ideology according to Savarkar, states Ram-Prasad, is a "geography, race, and culture" based concept. However, the "geography" is not strictly territorial but is an "ancestral homeland of a people", and the "race" is not biogenetic but described as the historic descendants of the intermarriage of Aryans, native inhabitants, and "different peoples" who arrived over time.<ref name="Flood2008p527" /> So, "the ultimate category for Hindutva is culture", and this culture is "not strictly speaking religious if by religion is meant a commitment to certain doctrines of transcendence", he states.<ref name="Flood2008p527">{{cite book|author=C. Ram-Prasad|editor=Gavin Flood|title=The Blackwell Companion to Hinduism|url=https://books.google.com/books?id=SKBxa-MNqA8C |year=2008|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-99868-7|pages=527–528}}</ref> The proponents state that in the Hindutva thought, there is a kernel of coherent and justifiable thesis about the Indian culture and history.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> Hindutva ideology has been linked to threats to academics and students, both in India and the United States.<ref name="Venugopal, Arun">{{Cite web|last=Venugopal, Arun|date=21 July 2021|title=At Rutgers, and Beyond, Scholars Are Under Attack For Their Critique of India's Far-Right Government|url=http://gothamist.com/news/at-rutgers-and-beyond-scholars-are-under-attack-for-their-critique-of-indias-far-right-government|access-date=21 July 2021|website=Gothamist|language=en}}</ref><ref name=":0b">{{Cite web|title=American Scholars of India Confront a Rise in Threats {{!}} WNYC {{!}} New York Public Radio, Podcasts, Live Streaming Radio, News|url=https://www.wnyc.org/story/american-scholars-india-confront-rise-threats/|access-date=6 September 2021|website=WNYC|language=en}}</ref> For instance, in 2011, Hindutva activists successfully led a charge to remove an essay about the multiple narratives of Ramayanas from Delhi University's history syllabus.<ref name="The Hindu">{{Cite news|last=N|first=Vijetha S.|date=15 October 2011|title=Historians protest as Delhi University purges Ramayana essay from syllabus|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/Historians-protest-as-Delhi-University-purges-Ramayana-essay-from-syllabus/article13372074.ece|access-date=11 July 2021|issn=0971-751X}}</ref> [[Romila Thapar]], a world-renowned historian, has faced Hindutva-led attacks, with the claims that her works present Marxist and [[Eurocentric]] points of view.<ref name="washingtonpost.com">{{Cite news|title=In the battle over India's history, Hindu nationalists square off against a respected historian|language=en-US|newspaper=Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/india-romila-thapar-dissent/2021/01/02/1a79ca54-4070-11eb-b58b-1623f6267960_story.html|access-date=11 July 2021|issn=0190-8286}}</ref> Hindutva scholars like [[Rajiv Malhotra]] has been responsible for pushback against [[White people|white]] scholars specialising on South Asia and Hinduism based in North America, including [[Wendy Doniger]] and [[Sheldon Pollock]] on grounds of their supposed [[Evangelism|vested interests]] & [[Racism|racial prejudices]] [[Anti-Indian sentiment|against Indians]].<ref name="insidehighered.com">{{Cite web|title=Scholars who study Hinduism and India face hostile climate|url=https://www.insidehighered.com/news/2016/04/12/scholars-who-study-hinduism-and-india-face-hostile-climate|access-date=11 July 2021|website=www.insidehighered.com|language=en}}</ref> Under BJP leadership, the Indian state has been accused of monitoring scholars and denying some research access.<ref name="The Nation">{{cite news |last1=Chaturvedi |first1=Vinayak |title=The Hindu Right and Attacks on Academic Freedom in the US |url=https://www.thenation.com/article/culture/hindu-right-academic-freedom/ |publisher=The Nation |date=December 2021}}</ref> In 2021, a group of North American-based scholars of South Asia formed a collective and published the Hindutva Harassment Field Manual to, they argue, answer the Hindutva threat to their academic freedom.<ref name="Prakash">{{Cite web|last=Prakash|first=Priyali|title='Targeted by hate': Audrey Truschke on why she helped write a 'Hindutva Harassment Field Manual'|url=https://scroll.in/article/999710/targeted-by-hate-audrey-truschke-on-why-she-helped-write-a-hindutva-harassment-field-manual|access-date=28 August 2021|website=Scroll.in|date=10 July 2021 |language=en-US}}</ref><ref name=":0b" /> They documented further incidents of Hindutva harassment of academics in North America, dating back to the 1990s.<ref name="Timeline">{{cite web |last1=SASAC |title=Timeline |url=https://www.hindutvaharassmentfieldmanual.org/timeline |website=Hindutva Harassment Field Manual}}</ref> The [[Association for Asian Studies]] noted that Hindutva, described as a "[[Majoritarianism|majoritarian]] ideological doctrine" different from [[Hinduism]], resorted to "increasing attacks on numerous scholars, artists, and journalists who critically analyze its politics".<ref name="asianstudies.org">{{Cite web|date=10 September 2021|title=AAS Statement on the Dismantling Global Hindutva Conference|url=https://www.asianstudies.org/aas-statement-on-the-dismantling-global-hindutva-conference/|access-date=11 September 2021|website=Association for Asian Studies|language=en-US}}</ref> == هندستان تي برطانوي سامراج جي اثر جو جائزو == Debate continues about the [[Economy of India under the British Raj|economic impact of British imperialism on India]]. The issue was actually raised by conservative British politician [[Edmund Burke]] who in the 1780s vehemently attacked the East India Company, claiming that [[Warren Hastings]] and other top officials had ruined the Indian economy and society. Indian historian Rajat Kanta Ray (1998) continues this line of attack, saying the new economy brought by the British in the 18th century was a form of "plunder" and a catastrophe for the traditional economy of Mughal India. Ray accuses the British of depleting the food and money stocks and imposing high taxes that helped cause the terrible famine of 1770, which killed a third of the people of Bengal.<ref>Rajat Kanta Ray, "Indian Society and the Establishment of British Supremacy, 1765–1818", in ''The Oxford History of the British Empire: vol. 2, The Eighteenth Century'', ed. P. J. Marshall, (1998), pp. 508–529.</ref> Rejecting the Indian nationalist account of the British as alien aggressors, seizing power by brute force and impoverishing all of India, British historian [[P. J. Marshall]] argues that the British were not in full control but instead were players in what was primarily an Indian play and in which their rise to power depended upon excellent cooperation with Indian elites. Marshall admits that much of his interpretation is still rejected by many historians.<ref>P. J. Marshall, "The British in Asia: Trade to Dominion, 1700–1765," in ''The Oxford History of the British Empire: vol. 2, The Eighteenth Century'', ed. P. J. Marshall, (1998), pp. 487–507.</ref> Marshall argues that recent scholarship has reinterpreted the view that the prosperity of the formerly benign Mughal rule gave way to poverty and anarchy. Marshall argues the British takeover did not make any sharp break with the past. The British largely delegated control to regional Mughal rulers and sustained a generally prosperous economy for the rest of the 18th century. Marshall notes the British went into partnership with Indian bankers and raised revenue through local tax administrators and kept the old Mughal rates of taxation. Professor Ray agrees that the East India Company inherited an onerous taxation system that took one-third of the produce of Indian cultivators.<ref>Marshall, "The British in Asia: Trade to Dominion, 1700–1765"</ref> ===Insecurity of the Raj=== In the 20th century historians generally agreed that imperial authority in the Raj had been secure in the 1800–1940 era. Various challenges have emerged. Mark Condos and Jon Wilson argue that the Raj was chronically insecure.<ref>Mark Condos, ''The Insecurity State: Punjab and the Making of Colonial Power in British India'' (Cambridge University Press, 2017).</ref><ref>Jon Wilson, ''India conquered: Britain's Raj and the chaos of empire'' (Simon and Schuster, 2016).</ref> They argue that the irrational anxiety of officials led to a chaotic administration with minimal social purchase or ideological coherence. The Raj was not a confident state capable of acting as it chose, but rather a psychologically embattled one incapable of acting except in the abstract, the small scale, or short term.<ref>Joshua Ehrlich, "Anxiety, Chaos, and the Raj." ''Historical Journal'' 63.3 (2020): 777–787. DOI: https://doi.org/10.1017/S0018246X1900058X</ref> == پڻ ڏسو == * [[سنڌ جي تاريخ نگاري]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] * [[هندستان جي تاريخ]] * [[برطانوي سلطنت جي تاريخ نگاري]] == حوالا == == ڪتاب نگاري == ==حوالا== {{حوالا}} ===Works cited=== * {{citation |last=Chandra |first=Bipan |title=India's Struggle for Independence |year=1989 |publisher=Penguin Books India |location=New Delhi |isbn=978-0-14-010781-4 }} * {{Cite book |editor-last=Defrémery |editor-first = C. |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=B.R. |title=Voyages d'Ibn Batoutah (Volume 1) |publisher= Société Asiatic |year=1853 |place=Paris |language=French, Arabic |url=https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ}} * {{Cite book |last=Dunn |first=Ross E. |author-link=Ross E. Dunn |title=The Adventures of Ibn Battuta |publisher=University of California Press |year=2005 |orig-year=1986 |isbn=978-0-520-24385-9 }} * {{citation|last=Eggermont|first=P. H. L.|title=The Purāņa Source of Merutuṅga's List of Kings and the Arrival of the Śakas in India|year=1969|url=https://books.google.com/books?id=ks4UAAAAIAAJ}} * {{Citation |last=Goodrick-Clarke |first=Nicholas |author-link=Nicholas Goodrick-Clarke |title=Hitler's Priestess: Savitri Devi, the Hindu-Aryan Myth and Neo-Nazism |title-link=Hitler's Priestess |publisher=[[New York University Press]] |year=1998 |isbn=978-0-8147-3111-6 |language=en}} * {{cite book |last1=Keer |first1=Dhananjay |title=Veer Savarkar |date=1966 |publisher=Popular Prakashan |url=https://books.google.com/books?id=aCALAQAAIAAJ |language=en |oclc=582786373}} * {{cite book |first=Robert |last=Frykenberg |chapter=Hindutva as a Political Religion: An Historical Perspective |editor1=R. Griffin |editor2=R. Mallett |editor3=J. Tortorice |title=The Sacred in Twentieth-Century Politics: Essays in Honour of Professor Stanley G. Payne |year=2008 |url=https://books.google.com/books?id=JGOHDAAAQBAJ |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-0-230-24163-3 |pages=178–200 }} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * Balagangadhara, S. N. (2012). Reconceptualizing India studies. New Delhi: Oxford University Press. * Bhattacharjee, J. B. ''Historians and Historiography of North East India'' (2012) * {{cite book|last=Bannerjee|first= Dr. Gauranganath |title=India as known to the ancient world|url=https://archive.org/stream/indiaasknowntoan00banerich#page/n3/mode/2up|year=1921|publisher=Humphrey Milford, Oxford University Press, London}} * Bose, Mihir. "India's Missing Historians: Mihir Bose Discusses the Paradox That India, a Land of History, Has a Surprisingly Weak Tradition of Historiography", ''History Today'' 57#9 (2007) pp 34+. [https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110915152404/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 |date=15 September 2011 }} *Chakrabarti, Dilip K.: Colonial Indology, 1997, Munshiram Manoharlal: New Delhi. * Palit, Chittabrata, ''Indian Historiography'' (2008). *Indian History and Culture Society., Devahuti, D. (2012). Bias in Indian historiography. * Elliot, Henry Miers; John Dowson (1867–77). ''The History of India, as told by its own historians. The Muhammadan Period''. London: Trübner and Co. * [[Meenakshi Jain|Jain, Meenakshi]] [https://archive.org/details/flawed-narratives-history-in-the-old-ncert-textbooks-of-satish-chandra-by-meenakshi-jain ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks - A random survey of Satish Chandra’s “Medieval India''], NCERT 2000 * Inden, R. B. (2010). Imagining India. Bloomington, Ind: Indiana University Press. * Jain, M. The India They Saw : Foreign Accounts (4 Volumes) Delhi: Ocean Books, 2011. * Kahn, Yasmin. "Remembering and Forgetting: South Asia and the Second World War' in Martin Gegner and Bart Ziino, eds., ''The Heritage of War'' (Routledge, 2011) pp 177–193. * Mantena, R. (2016). Origins of modern historiography in India: Antiquarianism and philology 1780–1880. Palgrave Macmillan. * Mittal, S. C ''India distorted: A study of British historians on India'' (1995), on 19th century writers * [[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970) {{ISBN|9782102227356}} *{{cite book |first=Yvette Claire |last=Rosser |title=Curriculum as Destiny: Forging National Identity in India, Pakistan, and Bangladesh |year=2003 |publisher=University of Texas at Austin |type=Dissertation |url=http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |access-date=17 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911035259/http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |archive-date=11 September 2008 |url-status=dead }} *[[Arvind Sharma]], Hinduism and Its Sense of History (Oxford University Press, 2003) {{ISBN|978-0-19-566531-4}} * E. Sreedharan, A Textbook of Historiography, 500 B.C. to A.D. 2000 (2004) * Shourie, Arun (2014). Eminent historians: Their technology, their line, their fraud. Noida, Uttar Pradesh, India : HarperCollins Publishers. {{ISBN|9789351365914}} *{{cite book |title=Aryans and British India |first=Thomas R. |last=Trautmann |url=https://books.google.com/books?id=jR_LPnEH3GsC |year=1997 |location=Berkeley |publisher=University of California Press |isbn=978-0-585-10445-4}} *Viswanathan, G. (2015). Masks of conquest: Literary study and British rule in India. * Antonio de Nicolas, Krishnan Ramaswamy, and Aditi Banerjee (eds.) (2007), ''[[Invading the Sacred]]: An Analysis Of Hinduism Studies in America'' (Publisher: Rupa & Co.) * Vishwa Adluri, Joydeep Bagchee: ''The Nay Science: A History of German Indology''. Oxford University Press, New York 2014, {{ISBN|978-0199931361}} (''Introduction,'' p.&nbsp;1–29). * Warder, A. K., ''An introduction to Indian historiography'' (1972). * Winks, Robin, ed. ''The Oxford History of the British Empire: Volume V: Historiography'' (2001) * Weickgenannt, T. N. (2009). Salman Rushdie and Indian historiography: Writing the nation into being. Basingstoke: Palgrave Macmillan. {{Historiography}} [[زمرو:ڀارت جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:تاريخ نويسي]] [[زمرو:ڀارت جي تاريخ]] ==قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسي== قومي ۽ علائقائي تاريخن جا مقصد به مختلف رهيا آهن. قومي تاريخ منتشر ۽ جدا جدا عنصرن کي هڪ قومي سڃاڻپ هيٺ گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، جڏهن ته علائقائي تاريخون پنهنجي ثقافتي قدرن، روايتن ۽ سياسي حيثيت کي اجاگر ڪري پنهنجي معاملن ۾ آزاد ڪردار ادا ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪن ٿيون. نوآبادياتي دور جي خاتمي ۽ نون ملڪن جي قيام کان پوءِ، پراڻين حدن جي تبديليءَ سبب قوم رياست ۽ صوبن جي وچ ۾ تضاد پيدا ٿيا. علائقن وٽ پنهنجي جدا تاريخ ۽ ثقافت هئي، جڏهن ته نئين قوم رياست کي پنهنجي تاريخ نئين زاويي سان ٺاهڻي هئي. اهڙي صورتحال ۾ قومي تاريخ ڪڏهن ڪڏهن سياسي غلبي، قومي سڃاڻپ جي تشهير ۽ علائقائي قوميتن جي دٻاءَ لاءِ استعمال ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == پاڪستان ۾ سنڌ جي علائقائي حيثيت == پاڪستان جي قيام وقت ملڪ ۾ پنج صوبا هئا، جن وٽ پنهنجي جدا سڃاڻپ موجود هئي. پاڪستان هڪ نئون ملڪ هو، تنهنڪري ان جي شروعاتي دور ۾ قومي وحدت ۽ قوم سازيءَ تي وڌيڪ زور ڏنو ويو. صوبي سان وابستگيءَ کي سرڪاري سطح تي ڪڏهن ڪڏهن تنقيد جو نشانو بڻايو ويو، ڇاڪاڻ ته ان کي قوم سازيءَ جي راهه ۾ رڪاوٽ سمجهيو ويندو هو. سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي سياسي عمل ۾ ٿيندڙ تبديلين کي ظاهر ڪري ٿي؛ جيئن جيئن سياسي جوڙجڪ بدلبي رهي، تيئن سنڌ جي تاريخ لکڻ جا رخ به تبديل ٿيندا رهيا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ هڪ الڳ حيثيت رکي ٿي، ڇاڪاڻ ته اها بنگال ۽ پنجاب وانگر ورهايل نه ٿي. سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي به پشتونن يا بلوچن وانگر ٻن يا وڌيڪ ملڪن ۾ وڏي پيماني تي ورهايل نه هئي. تاريخي ۽ جاگرافيائي طور سنڌ قديم زماني کان پنهنجي جداگانه سڃاڻپ رکي ٿي، جنهن ڪري اها پاڪستان جي ٻين صوبن کان هڪ خاص ۽ ممتاز حيثيت رکي ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي ۽ ورهاڱي کان اڳ جي تاريخ نويسي == تاريخ ڪنهن به علائقي کي تاريخي مرتبو ڏيڻ جو طاقتور ذريعو آهي، ڇاڪاڻ ته اها ان علائقي جون پاڙون ماضي ۾ ڳولي ٿي. ان شعور تحت ورهاڱي کان اڳ سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد سنڌ جي تاريخ کي نئين سر مرتب ڪرڻ هو. ان جي تاريخي رسالي ۾ سنڌ جي تاريخ جي مختلف پهلوئن تي تحقيقي مضمون شايع ٿيندا هئا. خاص طور قديم دور تي زور ڏنو ويو، ته جيئن سنڌ جي تاريخي قدامت ثابت ڪري سگهجي. جيئن ته هن سوسائٽيءَ ۾ هندو ۽ انگريز مؤرخ وڌيڪ سرگرم هئا، تنهنڪري تاريخ نويسيءَ ۾ سيڪيولر رجحان نمايان رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == ورهاڱي کان پوءِ سنڌي تاريخ نويسي == ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسي نون خيالن ۽ رجحانن سان سامهون آئي. ان جو مرڪزي نقطو اهو هو ته سنڌ تاريخي، ثقافتي ۽ لساني طور پاڪستان جي ٻين صوبن کان مختلف آهي. صوبائي سڃاڻپ تي زور ورهاڱي جي نتيجن سبب وڌيو. ڪراچي، جيڪا سنڌ جو اهم شهر ۽ بندرگاهه هئي، وفاقي علائقو قرار ڏئي نئين ملڪ جي گادي بڻائي وئي. سنڌ ان فيصلي خلاف احتجاج ڪيو، پر اهو احتجاج اثرائتو ثابت نه ٿيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي هندو آبادي وڏي پيماني تي لڏي وئي ۽ ان جي جاءِ تي اردو ڳالهائيندڙ آبادي آئي. هن تبديليءَ سنڌي قوميت کي ڪمزور ڪيو. ثقافتي ۽ لساني دٻاءَ کي منهن ڏيڻ لاءِ سنڌي دانشورن سنڌ جي تاريخ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ طرف ڌيان ڏنو، ته جيئن سنڌ جي جدا سڃاڻپ کي برقرار رکيو وڃي. ان مقصد لاءِ سنڌي ادبي بورڊ قائم ڪيو ويو، جنهن سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ تاريخي تحقيق جي حوصلا افزائي ڪئي. بورڊ سنڌ جي قديم کان جديد دور تائين نو جلدن ۾ جامع تاريخ شايع ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ سنڌ جي تاريخ بابت فارسي اصل ماخذ پڻ شايع ڪيا، ته جيئن مؤرخن کي بنيادي مواد ملي سگهي. انهن مان ڪجهه ڪتاب بعد ۾ سنڌي ۽ اردو ۾ ترجمو ٿيا، جنهن سان اردو پڙهندڙن لاءِ سنڌ جي تاريخ کي سمجهڻ جا نوان رستا کليا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == اسلام، عرب فتح ۽ باب الاسلام جو تصور == ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جي هڪ اهم خصوصيت سنڌ جي تاريخ ۾ اسلام جي ڪردار تي زور هو. عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ کي “باب الاسلام” يعني اسلام جو دروازو بڻائيندڙ واقعو سمجهيو ويو. محمد بن قاسم کي هڪ اهم تاريخي هيرو طور پيش ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته هن کي سنڌ ۾ اسلام آڻيندڙ فاتح طور بيان ڪيو ويو. اسلام پسند تاريخ نويسيءَ ۾ عرب فتح ۽ عرب فاتح سنڌ جي اسلامي سڃاڻپ جا وڏا نشان بڻيا، ۽ باب الاسلام جو تصور سالياني يادگيريءَ جو موضوع پڻ بڻيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سيد سليمان ندوي پنهنجي ڪتاب ''عرب و هند ڪي تعلقات'' ۾ عربن جي سنڌ فتح ۽ اتر هندستان تي ترڪن جي فتحن ۾ فرق بيان ڪيو. سندس خيال موجب سنڌ فتح ڪندڙ عرب اسلامي ماحول ۾ رهندا هئا ۽ اسلامي تعليمات کان واقف هئا، جڏهن ته ترڪ، افغان ۽ مغل حڪمران فقط نالي ماتر مسلمان هئا ۽ اسلامي تعليمات جا حقيقي نمائندا نه هئا. ان خيال موجب سنڌ جو اسلامي ڪردار پاڪستان جي ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پختو سمجهيو ويو.<ref name="SuleimanNadvi-ArabHind-1976">{{cite book |last=ندوي |first=سليمان |title=عرب و هند ڪي تعلقات |location=ڪراچي |year=1976 |pages=107، 192 }}</ref> محمد علي جناح جي هڪ تقرير جو حوالو پڻ ڏنو ويو، جنهن ۾ هن سنڌ کي خراج تحسين پيش ڪندي چيو ته پاڪستان حقيقت ۾ ان ڏينهن وجود ۾ آيو، جڏهن پهريون مسلمان سنڌ جي سرزمين تي آيو. ورهاڱي کان پوءِ هن تصور سنڌ کي ٻين صوبن کان اسلامي روايتن جي وارث طور الڳ ڏيکارڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سنڌ جو ڪردار == سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو ٻيو اهم پهلو آزاديءَ جي تحريڪ ۽ پاڪستان جي قيام ۾ سنڌ جي ڪردار تي زور آهي. سنڌ جي ماڻهن خلافت تحريڪ، هجرت تحريڪ ۽ ريشمي رومال تحريڪ ۾ سرگرم حصو ورتو. انهن تحريڪن سنڌ جي ماڻهن کي هندستان جي مسلمانن سان ويجهو آندو. سنڌ کي بمبئي کان جدا ڪرڻ جي جدوجهد پڻ هندستاني مسلمانن جي سياسي مطالبن لاءِ مددگار ثابت ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ پاڪستان جي قيام واري جدوجهد ۾ پنهنجي ڪردار تي به فخر ڪري ٿي. 1938ع ۾ شيخ عبدالمجيد سنڌي صوبائي مسلم ليگ جي اجلاس ۾ پاڪستان بابت قرارداد پيش ڪئي، جيڪا اڪثريت سان منظور ٿي. 1943ع ۾ سنڌ اسيمبلي پاڪستان قرارداد جي حمايت ڪئي. ان موقعي تي جي. ايم. سيد تقرير ڪندي چيو ته هندستان جا مسلمان جدا قوم آهن، ڇاڪاڻ ته انهن جي جدا تاريخ، ثقافت، ادب، روايتون ۽ سياسي توڙي معاشي نظام آهن؛ تنهنڪري انهن کي جدا وطن ڏنو وڃي.<ref name="MehranFreedomMovement1985">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |pages=17–18 }}</ref> سنڌ اسيمبلي 1946ع ۾ پاڪستان جي قرارداد جي حمايت ڪندڙ پهرين اسيمبلي طور پيش ڪئي وئي. 1985ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ جي رسالي ''مهراڻ'' آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر شايع ڪيو. ان جي اداريي ۾ چيو ويو ته پاڪستان جو حقيقي خالق سنڌ آهي. اداريي ۾ اهو به افسوس ظاهر ڪيو ويو ته پاڪستان جي قيام کان پوءِ سنڌ جي ڪردار کي ڄاڻي واڻي گهٽايو ويو؛ جهڙوڪ محمد علي جناح جي جنم ڀومي جهرڪ کي نظرانداز ڪري وزير مينشن ڪراچي کي اڳيان آڻڻ، ۽ سنڌي اڳواڻن جي خدمتن کي پاڪستان جي قيام ۾ مناسب طور تسليم نه ڪرڻ.<ref name="MehranFreedomMovement1985p5">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=5 }}</ref><ref name="MehranFreedomMovement1985p6">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=6 }}</ref> سنڌ طرفان پنهنجي اسلامي ڪردار ۽ آزاديءَ جي تحريڪ ۾ ڪردار تي زور ڏيڻ جو هڪ سياسي سبب صوبائي خودمختياريءَ جو مطالبو هو. سنڌ چاهيو ٿي ته مرڪز جو ڪردار صوبائي معاملن ۾ گهٽ کان گهٽ هجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == ون يونٽ ۽ سنڌي قومپرست تاريخ نويسي == سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ بنيادي تبديلي ون يونٽ جي دور ۾ آئي. 1955ع ۾ اولهه پاڪستان جا صوبا هڪ يونٽ ۾ ضم ڪيا ويا، جنهن سبب سنڌ پاڻ کي ٻيهر اهڙي صورتحال ۾ محسوس ڪيو، جهڙي طرح نوآبادياتي دور ۾ اها بمبئي پريزيڊنسيءَ جو حصو هئي. بمبئي جي جاءِ تي هاڻي لاهور جو غلبو محسوس ڪيو ويو. سنڌ پنهنجي سياسي آزادي ٻيهر وڃائي ويٺي. ون يونٽ جي عمل سنڌ جي ڪجهه سياستدانن جي موقعي پرستيءَ کي به ظاهر ڪيو، جن مرڪزي حڪومت سان گڏجي سنڌ کي ون يونٽ جو حصو بڻائڻ ۾ مدد ڪئي. ساڳئي وقت اهڙا اڳواڻ به سامهون آيا، جن ون يونٽ جي مخالفت ڪئي ۽ ان سبب تڪليفون برداشت ڪيون. هن دور سنڌ جي تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جو نئون تصور پيدا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ون يونٽ سنڌين کي سياسي طور وڌيڪ پختو ڪيو، ڇاڪاڻ ته سنڌ مجموعي طور پنجاب جي سياسي غلبي هيٺ تڪليفون ڀوڳيون. هن دور ۾ بئراج جي زرخيز زمين فوجي آفيسرن ۽ اعليٰ بيوروڪريٽن کي الاٽ ڪئي وئي، جنهن سان سنڌي هارين جا حق متاثر ٿيا. سرڪاري ملازمتن ۾ سنڌين کي مناسب حصو نه مليو، جنهن سبب وڌندڙ وچولي طبقي ۾ مايوسي پيدا ٿي. انهن تجربن کان پوءِ سنڌين محسوس ڪيو ته نه “باب الاسلام” واري حيثيت ۽ نه آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سندن ڪردار، انهن کي سندن حق ڏيارڻ ۾ مددگار ثابت ٿيا. ان احساس سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو رخ بدلائي ڇڏيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌي قومپرستي تاريخ جي تجزيي جو مرڪزي نقطو بڻجي وئي. ماضيءَ کي حال جي روشنيءَ ۾ پرکيو ويو، خاص طور پرڏيهي حملن جي اثرن کي هن انداز سان ڏٺو ويو ته سنڌ بار بار پرڏيهي غلبي سبب ڪيئن متاثر ٿي. پرڏيهي غلبي جي موضوع سنڌ جي اهڙي تصوير ٺاهي، جنهن ۾ سنڌ کي مظلوم ۽ استحصال جو شڪار علائقو طور پيش ڪيو ويو. ساڳئي وقت تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جي ڪردار کي نمايان ڪيو ويو، ته جيئن نئين نسل لاءِ ڪردار جا نمونا پيدا ڪيا وڃن.<ref name="MubarakAli1994p45">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=سنڌ خاموشي ڪي آواز |location=لاهور |year=1994 |page=45 }}</ref> == سيڪيولر قومپرست تعبير ۽ قديم سنڌ == سنڌي قومپرستيءَ هيٺ ٺهيل نئين تاريخ نويسي مذهبي نه پر سيڪيولر هئي. سنڌي ثقافت ۽ تهذيب جون پاڙون قديم ماضيءَ ۾ ڳوليون ويون ۽ دعويٰ ڪئي وئي ته سنڌ جي تهذيبي حيثيت بابلي، آشوري ۽ مصري تهذيبن جي برابر آهي. سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب سنڌين لاءِ فخر جو ذريعو بڻجي، ۽ موهن جو دڙو سنڌ جي قديم ماضيءَ جي علامت طور اڀريو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == جي. ايم. سيد جي تاريخي تعبير == جي. ايم. سيد سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ اهم نوان رجحان متعارف ڪرايا. هن عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ لاءِ برڪت نه، پر هڪ جارحيت قرار ڏنو. سندس خيال ۾ محمد بن قاسم به ٻين حمله آورن وانگر هڪ جارح هو، جنهن سنڌ جا وسيلا لٽيا. هن دليل لاءِ ساڳيو منطق استعمال ڪيو، جيڪو سليمان ندوي ترڪ حمله آورن بابت ڏنو هو. جي. ايم. سيد موجب اٺين صديءَ تائين اموي دور ۾ عرب حاڪمن جو اصل اسلامي روح ختم ٿي چڪو هو ۽ اهي دنياوي ۽ سامراجي طاقت بڻجي چڪا هئا؛ تنهنڪري سنڌ جي عرب فتح اسلام نه پر عرب سلطنت جي توسيع هئي.<ref name="ArisarGMSayyidp56">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=56 }}</ref> هن تعبير محمد بن قاسم کي هيرو مان جارح ۾ تبديل ڪيو ۽ راجا ڏاهر کي مادر وطن جو محافظ بڻايو، جنهن حمله آورن سان ٺاهه ڪرڻ بدران وڙهندي جان قربان ڪئي. جي. ايم. سيد چچ نامو ۽ جنت السنڌ جهڙن تاريخي ماخذن تي به تنقيد ڪئي، ڇاڪاڻ ته سندس خيال ۾ اهي حمله آورن جي واکاڻ ڪن ٿا ۽ پڙهندڙن کي حقيقي تاريخي شعور کان محروم ڪن ٿا.<ref name="ArisarGMSayyidp55">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=55 }}</ref> جي. ايم. سيد جي نظر ۾ سنڌ تي حملو ڪندڙ سڀ پرڏيهي فاتح هڪ ئي زمري ۾ اچن ٿا، ڀلي انهن جو مذهب ڪهڙو به هجي. انهن ۾ ايران جو دارا، عربن جو محمد بن قاسم، غزنيءَ جو محمود، دهليءَ جو علاؤالدين، قنڌار جو شاهه بيگ ارغون، مغلن جو خان خانان ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو چارلس نيپيئر شامل ڪيا ويا. انهن سڀني کي سنڌ جا غاصب ۽ تباهه ڪندڙ قرار ڏنو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidp58">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=58 }}</ref> == غدارن ۽ سورمن جو تصور == 1956ع کان پوءِ سياسي صورتحال سنڌ جي تاريخ کي “غدارن” ۽ “سورمن” جي انداز ۾ لکڻ طرف وٺي وئي. جيڪي ماڻهو ذاتي مفادن لاءِ سنڌ کي وڪڻندڙ سمجهيا ويا، انهن کي غدار چيو ويو، جڏهن ته جيڪي مادر وطن لاءِ قرباني ڏيندڙ سمجهيا ويا، انهن کي سورمو قرار ڏنو ويو. سنڌ جي دفاع ڪندڙن ۾ راجا ڏاهر، دودو سومرو، دريا خان، مخدوم بلاول، شاهه عنايت ۽ هوش محمد کي شامل ڪيو ويو. غدارن ۾ قاضي قاضن، نائومل ۽ مير علي مراد جا نالا کنيا ويا. هن تاريخ نويسيءَ جو پيغام اهو هو ته ڪيچ مڪران، ٺٽي، مياڻي ۽ دٻي ۾ وڙهيل سنڌ جي آزاديءَ جون جنگيون اڃا ختم نه ٿيون آهن، پر اها جنگ هر شهر ۽ ڳوٺ ۾ جاري آهي.<ref name="ArisarGMSayyidp63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=63 }}</ref> == مغل دور، تاريخ مظھر شاهجهاني ۽ پرڏيهي غلبو == سنڌ تي مغل دور جي پرڏيهي قبضي جا اثر بيان ڪرڻ لاءِ سنڌي ادبي بورڊ 1962ع ۾ يوسف ميرڪ جي اصل ماخذ ''تاريخ مظھر شاهجهاني'' شايع ڪئي. ان جو مقدمو پير حسام الدين راشدي لکيو. هن مقدمي ۾ خاص طور اهي واقعا چونڊيا ويا، جن ۾ ظلم ۽ استحصال جي تصوير ملي ٿي ۽ جيڪي سنڌ جي ان وقت جي سياسي حالت سان لاڳاپيل لڳندا هئا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962p21">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |page=21 }}</ref> پير حسام الدين راشدي، يوسف ميرڪ جي حوالي سان، سيوهڻ جي گورنر جي ظلم، ماڻهن کي ڪوڙا هڻڻ ۽ اذيت ڏيڻ جا واقعا بيان ڪيا. مغل عملدارن طرفان ماڻهن جي ملڪيت ضبط ڪرڻ، سندن وسيلن ۽ دولت کان محروم ڪرڻ، ڦورن ۽ ڌاڙيلن جي سرپرستي ڪرڻ ۽ ڳرا محصول لاڳو ڪرڻ جهڙا عمل بيان ڪيا ويا. نتيجي طور سيوهڻ جو علائقو برباد ٿيو، ڳوٺ ۽ شهر ويران ٿيا، ۽ ماڻهو پنهنجا گهر ڇڏي پري علائقن ۾ پناهه وٺڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962pp30-31">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |pages=30–31 }}</ref> == عثمان ڏيپلائي ۽ مزاحمتي ادب == پرڏيهي قبضي خلاف مزاحمت جو اظهار ادبي صورت ۾ به ٿيو. عثمان ڏيپلائي 1962ع ۾ پنهنجو تاريخي ناول ''سانگهڙ'' شايع ڪيو، جنهن جو موضوع انگريزن خلاف حرن جي جدوجهد هو. هن ناول سنڌ جي نئين نسل تائين اهو پيغام پهچايو ته سياسي غلبي ۽ حقن جي جدوجهد خلاف ڪيئن وڙهجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == سنڌ جي ثقافتي علامتون ۽ قوميت == سنڌ جي ماضيءَ جي عظمت بيان ڪرڻ کي به اهم سمجهيو ويو، ته جيئن سنڌين ۾ فخر جو احساس پيدا ٿئي. انهن علامتن ۾ موهن جو دڙو، ڄام نندي جو مقبرو، رني ڪوٽ، عمرڪوٽ جا قلعا، حيدرآباد جا بادگير، اجرڪ، رلي، ڪاشيءَ جو ڪم ۽ هالا جو فرنيچر شامل هئا. ادبي شخصيتن ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي، سچل سرمست ۽ سامي کي سنڌي ٻوليءَ کي شاهوڪار ڪندڙ ۽ سنڌي قومي شعور پيدا ڪندڙ شخصيتن طور پيش ڪيو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidpp62-63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |pages=62–63 }}</ref> سنڌي قومپرستيءَ جو بنياد مذهب بدران ٻولي ۽ علائقي تي رکيو ويو. هن خيال موجب جيڪي ماڻهو سنڌ ۾ رهن ٿا ۽ سنڌي ٻولي ڳالهائين ٿا، اهي سنڌي آهن. ٻن قومن واري نظريي کي رد ڪندي قوميت جو تصور سيڪيولر بنيادن تي قائم ڪيو ويو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == قومپرست تاريخ نويسيءَ تي تنقيد == قومپرست فريم ورڪ ۾ تاريخ لکڻ بابت تنقيد پڻ ڪئي وئي آهي. ڊاڪٽر مبارڪ علي موجب اهڙي تاريخ نويسيءَ ۾ ڪڏهن ڪڏهن حقيقتن کي مسخ ڪري يا چونڊي استعمال ڪيو ويو، ته جيئن اهي قومي بيانئي سان ٺهڪي اچن. تاريخي طريقيڪار کي مڪمل طور لاڳو ڪرڻ بدران جذباتي ۽ مبالغو آميز بيان اختيار ڪيو ويو. ان تاريخ نويسيءَ جو وڏو مقصد سياسي استعمال بڻجي ويو، جنهن سبب سنڌ جي تاريخ نويسي هڪ مرحلي تي بيهي رهي ۽ نون علمي موضوعن ڏانهن گهربل اڳڀرائي نه ڪري سگهي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == اڻلکيل ۽ نظرانداز ٿيل موضوع == سنڌ جي تاريخ اڃا مڪمل نه سمجهي وڃي ٿي. ڪيترائي موضوع اڃا وڌيڪ تحقيق گهرن ٿا، جهڙوڪ زرعي ڍانچي ۾ تبديليون، نون ٽيڪنالاجيڪل طريقن جو تعارف، هارين جو ڪردار، هاري بغاوتن جو وجود يا عدم وجود، سنڌ جا پاڙيسري ملڪن سان لاڳاپا، ثقافتي ۽ واپاري رابطا، اميلن ۽ ڀائيبندن جو سماجي ڪردار، ۽ سنڌ ۾ مذهب جو ڪردار، خاص طور نانڪ پنٿين ۽ سکن جي حوالي سان. ڪلاڊ مارڪووٽس جي ڪتاب ''The Global World of the Indian Merchants (1750–1967)'' ۾ شڪارپوري ۽ حيدرآبادي واپارين جي عالمي تجارتي سرگرمين کي بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو سنڌ جي مؤرخن وٽ اڳ ۾ گهڻو نظرانداز ٿيل موضوع رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == نتيجو == سنڌ جي تاريخ نويسي قومي تاريخ، علائقائي سڃاڻپ، اسلامي بيانئي، آزاديءَ جي تحريڪ، ون يونٽ، سنڌي قومپرستي ۽ سيڪيولر ثقافتي تعبيرن جي وچ ۾ تبديل ٿيندي رهي آهي. ان تاريخ نويسيءَ سنڌ جي جدا تاريخي حيثيت، ثقافتي ورثي ۽ سياسي جدوجهد کي نمايان ڪيو، پر ساڳئي وقت ان تي اهو اعتراض به ڪيو ويو ته اها ڪڏهن ڪڏهن تنگ قومپرستي ۽ سياسي مقصدن تائين محدود ٿي وئي. سنڌ جي تاريخ کي وڌيڪ جامع ۽ علمي انداز ۾ لکڻ لاءِ ضروري آهي ته اها صرف سياست جي خدمت نه ڪري، پر اهڙو وسيع تاريخي شعور پيدا ڪري، جيڪو ماڻهن کي ماضي ۽ حال ٻنهي کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> jt8l2e7soz2z36s403lxmd2ow58qrp8 390487 390485 2026-07-02T08:10:19Z Ibne maryam 17680 /* پاڪستان ۾ سنڌ جي علائقائي حيثيت */ 390487 wikitext text/x-wiki '''ڀارت جي تاريخ نويسي''' (Historiography of India) مان مراد تنقيدي طريقن ۽ تشريحن جي ذريعي انهن مطالعي جو آهي جيڪي عالمن هندستان جي تاريخ کي ترقي ڏيڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن. تازن ڏهاڪن ۾ تاريخ نويسي جا چار مکيه اسڪول رهيا آهن ته مورخ هندستان جو مطالعو ڪيئن ڪندا آهن: ڪيمبرج، قومپرست، مارڪسسٽ، ۽ سبالٽرن. ڪڏهن عام "مشرقي" طريقو، هڪ حساس، ناقابل فهم، ۽ مڪمل طور تي روحاني هندستان جي تصوير سان، سنجيده اسڪالرشپ ۾ ختم ٿي چڪو آهي.<ref name="Prakash 383–408">{{cite journal | last = Prakash | first = Gyan | author-link = Gyan Prakash | date = April 1990 | title = Writing Post-Orientalist Histories of the Third World: Perspectives from Indian Historiography | journal = Comparative Studies in Society and History | volume = 32 | issue = 2 | pages = 383–408 | doi=10.1017/s0010417500016534 | jstor = 178920| s2cid = 144435305 }}</ref> == تاريخ جا ماخذ == === پرڏيهي ذريعا === هندستاني تاريخ جا معروف پرڏيهي احوال هيٺين ذريعن مان مليا آهن: <ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref><ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> * [[ميگئسٿنيز|ميگاسٿينس]] پاران "انڊيڪا"<ref>Allan Dahlaquist (1996). Megasthenes and Indian Religion: A Study in Motives and Types. Motilal Banarsidass. {{ISBN|978-81-208-1323-6}}.</ref> * [[فاھيان|فاهيان]] طرفان ٻڌمت جي بادشاهن جو هڪ رڪارڊ (فوگو جي 佛國記)<ref name="columbia">{{cite web|url=http://afe.easia.columbia.edu/special/travel_records.pdf|title=The Travel Records of Chinese Pilgrims Faxian, Xuanzang, and Yijing|publisher=[[Columbia University]]}}</ref> * [[البيروني]] پاران "ڪتاب الهند"<ref>{{citation|title=Kitab al-Bīrūnī fī Taḥqīq mā li-al-Hind|publisher=Osmania Oriental Publication Bureau |place=Hyderabad |year=1958}}</ref> <ref>{{citation| editor1-last=Kegan |editor1-first=Paul |publisher=Trench, Truebner |title=Alberuni's India |translator-last=Sachau |translator-first=E.C. |place=London |volume=2 |year=1910}}</ref> * [[ابن بطوطا|ابن بطوطه]] پاران "تحفة النور في غريب الامر و عجائب الاسفار<ref name="9–10 Vol. 1">{{harvnb|Dunn|2005|pp=310–11}}; {{harvnb|Defrémery|Sanguinetti|1853|pp=[https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ&pg=PA9 9–10 Vol. 1]}}</ref> * زوانگ زانگ پاران مغربي علائقن تي عظيم تانگ رڪارڊ<ref>Deeg, Max (2007). [https://web.archive.org/web/20140418141001/http://kanji.zinbun.kyoto-u.ac.jp/~wittern/data/nw-fs/fs-deeg.pdf „Has Xuanzang really been in Mathurā? : Interpretatio Sinica or Interpretatio Occidentalia&nbsp;— How to Critically Read the Records of the Chinese Pilgrim.“] – In: 東アジアの宗教と文化 : 西脇常記教授退休記念論集 = Essays on East Asian religion and culture: Festschrift in honor of Nishiwaki Tsuneki on the occasion of his 65th birthday / クリスティアン・ウィッテルン, 石立善編集 = ed. by Christian Wittern und Shi Lishan. – 京都 [Kyōto] : 西脇常記教授退休記念論集編集委員會; 京都大学人文科學研究所; Christian Wittern, 2007, pp. 35 – 73. See p. 35</ref> * تشريح هندستان، جوزف ٽيفنٿلر طرفان === ڏيهي ذريعا === مقامي تاريخي متن جا مثال شامل آهن:<ref name=":0">{{Cite journal |last=Joshi |first=P. M. |date=1965 |editor-last=Pathak |editor-first=Vishwambhar Sharan |editor2-last=Saran |editor2-first=P. |editor3-last=Kunte |editor3-first=B. G. |editor4-last=Shyam |editor4-first=Radhey |editor5-last=McKew Parr |editor5-first=Charles |editor6-last=Van Linschoten |editor6-first=Jan |title=Indian Historiography |url=https://www.jstor.org/stable/42929817 |journal=Bulletin of the Deccan College Research Institute |volume=26 |issue=3/4 |pages=20–33 |jstor=42929817 |issn=0045-9801}}</ref> * ڀاناڀٽا جي "هرشاچاريتا"<ref name=":3">{{Cite book |last=Hasrat |first=B. J. |title=The Encyclopedia of Sikhism |publisher=Punjabi University |year=2004 |isbn=817380530X |editor-last=Singh |editor-first=Harbans |edition=2nd |volume=4: S–Z |location=Patiala |pages=179–181}}</ref> * ڪلهانا طرفان "راجتارنگيني"<ref name=":0" /> * سريلنڪا جي ٻڌ ڌرم جون تاريخون، جهڙوڪ ديپاواس، مهاواسا، ۽ ڪُسوانس<ref>{{Cite journal |last=von Hinüber |first=Oskar |date=2020 |title=Brill's Encyclopedia of Buddhism Online - Historiography: South Asia |url=https://doi.org/10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069 |access-date=7 April 2024 |website=Brill |doi= 10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069|quote=The first historical texts known from ancient South Asia are the Buddhist chronicles composed in Ceylon (Sri Lanka). Consequently, from a very early period, the history of Buddhism on the island is known much better than in any other part of South Asia. Besides texts on the general history of Buddhism, there are specialized chronicles on relics and so on, written in both Pali and Sinhala languages or in Southeast Asian vernaculars.|url-access=subscription }}</ref> * فرشته جي "تاريخ فرشته" (جنهن کي گلشن ابراهيمي به چيو ويندو آهي) <ref name="EB1911">{{EB1911|inline=y|wstitle=Ferishta, Mahommed Kasim|volume=10|page=274}}</ref> * ضياء الدين برني جي "تاريخ فيروز شاهي"<ref>M. Athat Ali, "Elements of Social Justice in Medieval Islamic Thought" in Saiyid Zaheer Husain Jafri, ''Recording the Progress of Indian History: Symposia Papers of the Indian History Congress, 1992–2010'', Primus Books, 2012, p. 197.</ref> * Vicāraśrenī by Merutunga {{sfn|Eggermont|1969|p=67}} * ابوالفضل جو "اڪبر نامو"<ref>[http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml Illustration from the Akbarnama: History of Akbar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090919035749/http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml |date=2009-09-19 }} [[Art Institute of Chicago]]</ref> * [[امير خسرو]] جو "تغلق نامو" * عبدالحميد لاهوري جو "پادشاهه نامو"<ref>[[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970).</ref> * محمد عوفي جي "جامع الحكايت"<ref>{{cite book |last1=Elliot|first1=Sir H. M. |first2=John |last2=Dowson |title=The History of India, as Told by Its Own Historians. The Muhammadan Period (Vol 2.)|chapter-url=https://archive.org/stream/cu31924073036729#page/n5/mode/2up|chapter=4. Jawami ul-Hikayat of Muhammad Ufi| year=1871|publisher=London : Trübner & Co.|page=155}}</ref> * چانڊ بردائي جي "ڀڳت راسو" (''[[Prithviraj Raso]])<ref>{{Cite book|author=Rima Hooja|url=https://books.google.com/books?id=qqd1RAAACAAJ|title=A HISTORY OF RAJASTHAN (PB)|date=2006|publisher=Rupa & Company|isbn=978-81-291-1501-0|pages=364–365|language=en}}</ref>'' * منهاج سراج جوزجاني جي "طبقات ناصري" 15 صدي عيسويءَ کان اڳ جي تاريخ کي رڪارڊ ڪرڻ لاءِ تمام ٿورا مشهور هندستاني متن موجود آهن. ان ڪري، هندستان جي تاريخ جو گهڻو حصو پرڏيهي مورخن جي ذريعي ملي ٿو. قديم هندستان ۾ مقامي تاريخي روايتن جا تمام گهٽ ثبوت موجود آهن. البيروني مقامي هندستاني تاريخ نگاري بابت هيٺ ڏنل ڳالهه ڪئي: "بدقسمتي سان هندو شين جي تاريخي ترتيب تي گهڻو ڌيان نه ڏيندا آهن، اهي پنهنجن بادشاهن جي تاريخي جانشيني کي بيان ڪرڻ ۾ تمام گهڻو لاپرواهي ڪندا آهن ۽ جڏهن انهن کي معلومات لاءِ دٻايو ويندو آهي ۽ نقصان ۾ هوندا آهن، اهو نه ڄاڻندا آهن ته ڇا چوڻو آهي، اهي هميشه ڪهاڻي ٻڌائڻ تي مجبور هوندا آهن. پر ان لاءِ، اسان کي پڙهندڙن کي انهن روايتن کي پهچائڻ گهرجي جيڪي اسان کي انهن مان ڪجهه ماڻهن کان مليون آهن." —البروني، ڪتاب الهند. قديم هندستان ڪڏهن به هڪ مضبوط تاريخي روايت ترقي نه ڪئي جيڪا گريڪو-رومن، چيني ۽ اسلامي تهذيبن ۾ موجود روايتن جي برابر هجي. بهرحال، اهو نتيجو نه ٿو ڪڍي سگهجي ته قديم هندستانين وٽ معروضي تاريخي لکڻ جي سمجهه جي کوٽ هئي، ڇاڪاڻ ته تاريخ نگاري سان ملندڙ جلندڙ ڪجهه ڪوششون هيون. هندستاني تاريخ جي مختلف موڙ تي، هندستان ۾ خاص خاندانن ۽ حڪمرانن جي دورن کي رڪارڊ ڪرڻ ۽ تاريخ نگاري ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. few known Indian texts recording history before 15th century C.E. exist, hence, historical evidence for much of India's history comes through foreign historians.<ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref><ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> There is very little evidence of a native historiographical tradition in ancient India.<ref name=":3" /> Al-Biruni stated the following about local Indian histriography:<ref name=":0" /> {{Blockquote|text="Unfortunately the Hindus do not pay much attention to the historical order of things, they are very careless in relating the chronological succession of their kings, and when they are pressed for information and are at a loss, not knowing what to say, they invariably take to tale-telling. But for this, we should communicate to the readers the traditions which we have received from some people among them."|author=Al-Biruni|title=Kitāb al-Hind|source=}}Ancient India never developed a strong historiographical tradition comparable to the ones that existed in the [[Greco-Roman historiography|Greco-Roman]], [[Chinese historiography|Chinese]], and [[Historiography of early Islam|Islamic]] civilizations.<ref name=":4">{{Cite book |last=Sharma |first=Tej Ram |title=Historiography: A History of Historical Writing |publisher=Concept Publishing Company |year=2005 |isbn=9788180691553 |pages=17–22 |chapter=Historical Writings in the Ancient World - Indian Historiography: Historiography in Ancient India}}</ref> However, it cannot be concluded that the ancient Indians lacked an understanding of objective historical writing, as there were some attempts akin to historiography.<ref name=":4" /> At various points in Indian history, there were efforts to record and chronicle the reigns of particular dynasties and rulers in India.<ref name=":4" /> Within the Vedic, Buddhist, Jain and other religious literature, the names of teachers are attentively recorded.<ref name=":4" /> The [[Chinese Buddhist]] [[Buddhist pilgrimage|pilgrim]] [[Xuanzang]] mentioned that in every province of India, there would be officials who would be responsible for documenting in-writing "good and evil events, calamities, and fortunate occurrences".<ref name=":4" /> Since the era of the [[Gupta Empire|Gupta]] ruler [[Samudragupta]], ancient Indian rulers would have a renowned poet record their reigns and victories onto stone in the form of inscription.<ref name=":4" /> [[Romila Thapar]] instead states that it should be taken into account what the ancient Indians found relevant and why when evaluating any dearth of historiographical tradition.<ref name=":4" /> [[A. K. Warder]] opined that the regional historiographies of India must be considered, with historical writing in India becoming regionalized by the mediaeval-period from the 7th century onwards.<ref name=":4" /> There are historical works authored by the Chalukya, Rashtrakuta, Pala dynastical historiographies and also regional historiographical traditions in Kashmir, Sindhu, Gurjara, Jejakabhukti, Kamarupa, Kerala, Hoyasala, Andhra, Kalinga, and Maharashtra.<ref name=":4" /> In modern-times, some attempts have been made to extract historiographical elements from Vedic literature and epic poetry, such as the ''[[Mahabharata]]'' or ''[[Ramayana]]''.<ref name=":3" /><ref name=":4" /> However, religious, mythical, and allegorical legends are too intermixed with Indic religious thought and philosophy that discerning and extracting any semblance of historiography from them is a difficult task.<ref name=":3" /> The ''[[Puranas]]'' mostly entail mythological elements with a facade of historicity.<ref name=":3" /> The corpuses of Pali and Prakrit literature of the era are mostly religious in nature.<ref name=":3" /> Thus, a historiographical tradition was not popular in India, barring a few examples.<ref name=":3" /> A true tradition of historiography was introduced to India after the Arabs captured Sindh, where they introduced history-writing and recording proper chronology.<ref name=":3" /> These Arab historiographers were later surmounted by historiographers who wrote in Persian, many of whom were sponsored by the ruling sultans of India.<ref name=":3" /> == مکيه اسڪول == === Orientalist approach === The Orientalist approach was influenced both by [[Imperialism|imperialist]] attitudes and interests, and also fascination for the "exotic" East for Mediterranean and European writers and thinkers, captured in images by artists, that is embodied in a repeatedly-surfacing theme in the [[history of ideas]] in the West, called "[[Orientalism]]". In [[art history]], [[literature]], and [[cultural studies]], Orientalism is the imitation or depiction of aspects in the [[Eastern world]]. These depictions are usually done by writers, designers, and artists from the [[Western world]]. The term ''Orientalism'' has come to acquire negative connotations in some quarters and is interpreted to refer to the study of the East by Westerners shaped by the attitudes of the era of European [[imperialism]] in the 18th and 19th centuries. When used in this sense, it often implies prejudiced, outsider-caricatured interpretations of Eastern cultures and peoples. This viewpoint was most famously articulated and propagated by [[Edward Said]] in ''[[Orientalism (book)|Orientalism]]'' (1978), a critical history of this scholarly tradition.<ref>{{cite book|last=Clarke|first=J.J.|title=Oriental enlightenment the encounter between Asian and Western thought|url=https://archive.org/details/orientalenlighte00clar|url-access=limited|year=1997|publisher=Routledge|pages=[https://archive.org/details/orientalenlighte00clar/page/n16 8]}}</ref> ==== History ==== Though there has been study of India from a western perspective since ancient times, the orientalist school gained prominence in the aftermath of the [[Age of Discovery]]. In the 18th and 19th centuries, the term [[Oriental studies|Orientalist]] identified a scholar who specialized in the languages and literatures of the [[Eastern world]]. Among such scholars were officials of the [[East India Company]], who said that the [[Arab culture]], the [[culture of India|Indian culture]], and the [[Islamic culture]]s should be studied as equal to the [[Culture of Europe|cultures of Europe]].<ref>{{cite book |last = Macfie |first = A. L.|year = 2002 |title = Orientalism |publisher = Longman| location = London|url=https://books.google.com/books?id=0FrJAwAAQBAJ |isbn = 978-0582423862|ref = none| page = Ch One}}</ref> Among such scholars is the philologist [[William Jones (philologist)|William Jones]], whose studies of [[Indo-European languages]] established modern [[philology]]. [[Company rule in India]] favored Orientalism as a technique for developing and maintaining positive relations with the Indians—until the 1820s, when the influence of "anglicists" such as [[Thomas Babington Macaulay]] and [[John Stuart Mill]] led to the promotion of a Western-style education.<ref>Holloway (2006), pp. 1–2. "The Orientalism espoused by Warren Hastings, William Jones and the early East India Company sought to maintain British domination over the Indian subcontinent through patronage of Hindu and Muslim languages and institutions, rather than through their eclipse by English speech and aggressive European acculturation."</ref> With a great increase in knowledge of Asia among Western specialists, increasing political and economic involvement in the region, and in particular the realization of the existence of [[Indo-European languages|close relations between Indian and European languages]], by [[William Jones (philologist)|William Jones]], there emerged more complex intellectual connections between the early history of Eastern and Western cultures. Some of these developments occurred in the context of Franco–British rivalry for control of India. Liberal economists, such as [[James Mill]], denigrated Eastern civilizations as static and corrupt. [[Karl Marx]] characterized the [[Asiatic mode of production]] as unchanging, because of the economic narrowness of village economies and the State's role in production. "[[Oriental despotism]]" was generally regarded in Europe as a major factor in the relative failure of [[progress (history)|progress]] of Eastern societies. In the course of the century Western archaeology spread across the Middle East and Asia. New national museums provided a setting for important archaeological finds, most of which were in this period bought back to Europe. The first serious European studies of [[Buddhism]] and [[Hinduism]] were by the scholars [[Eugene Burnouf]] and [[Max Müller]]. In that time, the academic [[Islamic studies by author (non-Muslim or academic)|study of Islam]] also developed, and, by the mid-19th century, Oriental Studies was a well-established academic discipline in most European countries, especially those with imperial interests in the region. Yet, while scholastic study expanded, so did [[Racism|racist]] attitudes and stereotypes of Asian peoples and cultures. Scholarship often was intertwined with prejudicial racist and religious presumptions,<ref>J. Go, "'Racism' and Colonialism: Meanings of Difference and Ruling Practice in America's Pacific Empire" in ''Qualitative Sociology'' '''27'''.1 (March 2004).</ref> to which the new [[biology|biological sciences]] tended to contribute until the end of the [[World War II|Second World War]]. ==== Criticism and Decline ==== In his book [[Orientalism (book)|Orientalism]] (1978), [[cultural critic]] Edward Said redefines the term ''Orientalism'' to describe a pervasive Western tradition—academic and artistic—of prejudiced outsider-interpretations of the [[Eastern world]], which was shaped by the cultural attitudes of European [[imperialism]] in the 18th and 19th centuries.<ref>Tromans, 24</ref> Since its publication, most academic discourse began to use the term "Orientalism" to refer to a general patronizing Western attitude towards Middle Eastern, Asian, and [[North Africa]]n societies. In Said's analysis, the West [[Essentialism|essentializes]] these societies as static and undeveloped—thereby fabricating a view of Oriental culture that can be studied, depicted, and reproduced in the service of [[Imperialism|imperial power]]. Implicit in this fabrication, writes Said, is the idea that Western society is developed, rational, flexible, and superior.<ref>Mahmood Mamdani, ''Good Muslim, Bad Muslim: America, the Cold War, and the Roots of Terrorism'', New York: Pantheon, 2004; {{ISBN|0-375-42285-4}}; p. 32.</ref> Furthermore, Said said that "The idea of representation is a theatrical one: the Orient is the stage on which the whole East is confined",<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/63/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=63 |language=English}}</ref> and that the subject of learned Orientalists "is not so much the East itself as the East made known, and therefore less fearsome, to the Western reading public".<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/60/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=60 |language=English}}</ref> The thesis of Edward Said's Orientalism develops Marxist philosopher [[Antonio Gramsci]]'s theory of [[cultural hegemony]], and [[Michel Foucault]]'s theorisation of [[discourse]] (the [[knowledge]]-[[Power (social and political)|power]] relation) to criticise the scholarly tradition of Oriental studies. In the academy, the book ''Orientalism'' (1978) became a foundational text of [[Postcolonialism|post-colonial cultural studies]].<ref>Xypolia, Ilia (2011). "Orientations and Orientalism: The Governor Sir Ronald Storrs". Journal of IslamicJerusalem Studies. 11: 25–43.</ref> The once common "Orientalist" approach, with its image of a sensuous, inscrutable, and wholly spiritual India, has died out in serious scholarship.<ref name="Prakash 383–408" /> === Cambridge School === The Cambridge School of historiography was a [[school of thought]] which approached the study of the [[British Empire]] from the imperialist point of view. It emerged especially at the [[University of Cambridge]] in the 1960s. [[John Andrew Gallagher]] (1919–80) was especially influential, particularly in his article with [[Ronald Robinson]] on "[[The Imperialism of Free Trade]]". It was led by Anil Seal,<ref>Anil Seal'', The Emergence of Indian Nationalism: Competition and Collaboration in the Later Nineteenth Century'' (1971)</ref> Gordon Johnson,<ref>Gordon Johnson, ''Provincial Politics and Indian Nationalism: Bombay and the Indian National Congress 1880–1915'' (2005)</ref> Richard Gordon, and David A. Washbrook.<ref>Rosalind O'Hanlon and David Washbrook, eds. ''Religious Cultures in Early Modern India: New Perspectives'' (2011)</ref> It downplayed ideology.<ref>Aravind Ganachari, "Studies in Indian Historiography: 'The Cambridge School'", ''Indica'', March 2010, 47#1, pp 70–93</ref> ==== Criticism ==== This school of historiography is criticised for western bias or [[Eurocentrism]].<ref name="google7">{{cite book|title=Eurocentrism: a marxian critical realist critique|author=Hostettler, N.|date=2013|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-135-18131-4|url=https://books.google.com/books?id=2XjozzN0ppEC&pg=PA33|page=33|access-date=6 January 2017}}</ref> Critics have attacked various ideas of the School.<ref>See [[Christopher Platt|D.C.M. Platt]], "The Imperialism of Free Trade: Some Reservations," ''Economic History Review,'' 21#2 (Aug., 1968), pp. 296-306</ref> In ''The New Imperial Histories Reader,'' Stephen Howe has assembled articles by critics who take aim especially at [[P. J. Marshall]], [[David Kenneth Fieldhouse|D. K. Fieldhouse]], Robinson and Gallagher, and [[Peter Cain (historian)|Peter Cain]] and [[A. G. Hopkins]].<ref>Stephen Howe, ed. ''New Imperial Histories Reader'' (Routledge, 2009)</ref> [[Howard Spodek]], for example, praises the school's regional and pluralist perspectives but criticizes their reliance on British (rather than Indian) documentation, sloppy use of [[social science]] models, downplaying of ideology, and their excessive emphasis on Indian self-seeking and the importance of British imperial initiatives in achieving modernization. He recommends a deeper appreciation of Indian initiatives, and more attention to the emerging importance of public life in many areas of society rather than just a concentration on politics.<ref>Howard Spodek, "Pluralist Politics in British India: The Cambridge Cluster of Historians of Modern India," ''American Historical Review,'' (June 1979) 84#3 pp 688-707</ref> === Nationalist School === The Nationalist school originated among Indian historians in the late 19th and early 20th centuries who were influenced by [[Indian independence movement|Indian nationalism]]. They emphasized achievements in Indian history, while downplaying negative aspects, which led to various contradictions. Nationalist historians universally praised Hindu rule of India, with Hindu culture being prized above all else.<ref name=":0a">{{cite book|last=Thapar|first=Romila|title=History of Early India: From the Origins to AD 1300|publisher=University of California Press|year=2004|isbn=978-0-520-24225-8|pages=16–17}}</ref> In modern history, they focused on Congress, Gandhi, Nehru and high level politics. It highlighted the Mutiny of 1857 as a war of liberation, and Gandhi's 'Quit India' begun in 1942, as defining historical events. This school of historiography has received criticism for [[Elitism]].<ref>{{cite web|url=http://pages.ucsd.edu/~rfrank/class_web/ES-200C/Articles/Guha.pdf|title=Ranjit Guha, "On Some Aspects of Historiography of Colonial India"}}</ref> Historians in this school included [[Rajendralal Mitra]], [[R. G. Bhandarkar]], [[Romesh Chunder Dutt]], [[Anant Sadashiv Altekar]], [[K. P. Jayaswal]], [[Hem Chandra Raychaudhuri]], [[Radha Kumud Mukherjee]], [[R. C. Majumdar]], and [[K. A. Nilakanta Sastri]] ,.<ref name=":0a" /> === Marxist School === In India, Marxist Historiography takes the form of Marxian historiography where Marxian techniques of analysis are used but Marxist political intentions and prescriptions are discarded. The Marxian historiography of India uses the method of [[historical materialism]] and has focused on studies of economic development, land ownership, and [[class conflict]] in precolonial India and [[deindustrialisation|deindustrialization]] during the colonial period.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993">Bagchi, Amiya Kumar (January 1993). "Writing Indian History in the Marxist Mode in a Post-Soviet World". Indian Historical Review. 20 (1/2): 229–244.</ref> [[Bhupendranath Datta|B. N. Datta]], and [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] are considered the founding fathers of Marxist historiography in India. D. D. Kosambi was apologetic of the revolution of [[Mao]] and thought of Indian Prime Minister [[Jawaharlal Nehru]]'s policies as pro-capitalist. Kosambi, a polymath, viewed Indian History from a Marxist viewpoint. The other Indian scholars of Marxian historiography are [[Ram Sharan Sharma|R. S. Sharma]], [[Irfan Habib]], [[D. N. Jha]], and [[K. N. Panikkar]].<ref>Bottomore, T. B. 1983. ''A Dictionary of Marxist thought''. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press.</ref> Other historians such as [[Satish Chandra (historian)|Satish Chandra]], [[Romila Thapar]], [[Bipan Chandra]], [[Arjun Dev (historian)|Arjun Dev]], and [[Dineshchandra Sircar]], are sometimes referred to as "influenced by the Marxian approach to history."<ref>Guichard, Sylvie (2010), The Construction of History and Nationalism in India, Routledge, p. 87, ISBN 978-1136949319</ref> One debate in Indian history that relates to a [[historical materialist]] schema is on the nature of [[feudalism]] in India. [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] in the 1960s outlined the idea of "feudalism from below" and "feudalism from above". Element of his feudalism thesis was rejected by R.S. Sharma in his monograph [[Indian Feudalism]] (2005) and various other books,<ref>Purohit, Vinayak. 1988. Arts of transitional India twentieth century. Bombay: Popular Prakashan.</ref><ref>R S Sharma, Indian Feudalism (book), 2005</ref><ref>R S Sharma, Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation, Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177-85</ref><ref>R S Sharma, India's Ancient Past, Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India, Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> However R. S. Sharma also largely agrees with Kosambi in his various other books.<ref>R S Sharma, ''[[Indian Feudalism (book)]], 2005''</ref><ref>R S Sharma, ''Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation'', Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177–85</ref><ref>R S Sharma, ''India's Ancient Past'', Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, ''The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India'', Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> Most Indian Marxian historians argue that the economic origins of communalism are feudal remnants and the economic insecurities caused by slow development in India.<ref>{{cite book|title=Dalit women in India: issues and perspective|page=138|first=Prahlad|last=Jogdand|year=1995}}</ref> Even non-academic and laymen contributions to Marxist Historiography exist in India. The book "Coffee Housinte Katha" (The Story of Coffee House), written in [[Malayalam]], a regional language of India, spoken in the state of [[Kerala]], by one of the leaders of the Indian Coffee House Movement, [[Nadakkal Parameswaran Pillai]], is an example of this. Politicians like [[Shripad Amrit Dange]] have also contributed to Marxian historiography. ==== Criticism ==== The Marxian school of Indian historiography is accused of being too ideologically influenced.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993" /> Though influenced by Marxist theory [[B. R. Ambedkar]] criticized Marxists, as he deemed them to be unaware or ignorant of the specifics of caste issues.<ref>Padovani, Florence. Development-Induced Displacement in India and China: A Comparative Look at the Burdens of Growth. Rowman & Littlefield. Bhimrao Ambedkar himself, who criticized Indian Marxists</ref><ref>Jadhav, Narendra (1991). "Neglected Economic Thought of Babasaheb Ambedkar". Economic and Political Weekly. 26 (15): 980–982. ISSN 0012-9976. JSTOR 4397927.</ref> Also though most criticisms of Marxian historiography is levied by people who are not historians, some historians have debated Marxian historians and critically examined their analysis of the [[history of India]]. Many have alleged that Marxian historians used [[Historical negationism|negationism]] to whitewash some of the atrocities committed by [[Islamic rulers in the Indian subcontinent|Muslim rulers]] in the Indian Subcontinent.<ref>{{cite book|title=The Legacy of Muslim Rule in India|quote=Marxists who always try to cover up the black spots of Muslim rule with thick coats of whitewash|first=Kishori Saran|last=Lal|publisher=Aditya Prakashan|page=67}}</ref><ref>{{cite book|title=Indian Politics, Then and Now: Essays in Historical Perspective|first=K|last=Seshadri|publisher=Pragatee Prakashan|page=5|quote=certain attempts made by some ultra-Marxist historians to justify and even whitewash tyrannical emperors of the medieval India}}</ref><ref>{{cite book|title=Studies in World Affairs, Volume 1|first=KR|last=Gupta|year=2006|publisher=Atlantic Publisher|page=249|isbn=9788126904952|url=https://books.google.com/books?id=Hw9uf7sRKtIC&pg=PA249}}</ref><ref>{{cite book|title=Al-Hind the Making of the Indo-Islamic World: The Slave Kings and the Islamic Conquest : 11th–13th Centuries|year=1991|url=https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink|url-access=limited|last=Wink|first=André|publisher=Brill|page=[https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink/page/n160 309]|quote="apologists for Islam, as well as some Marxist scholars in India have sometimes attempted to reduce Islamic iconoclasm.."}}</ref> Since the late 1990s, [[Hindu nationalism|Hindu nationalist]] scholars especially have theorized that the Marxian tradition in India neglected what they believe to be the country's 'illustrious past' based on Vedic-[[puranic chronology]] and other [[Pseudohistory|pseudo-historical]] [[Historical revisionism|revisionist]] narratives of history, the historians are held responsible for aiding or defending [[Islam in India|Muslims]], who figure in Hindu nationalist discourse as the enemy.<ref>Jha, D.N. (1996). Society and Ideology in India: Essays in Honour of Prof. R.S. Sharma. New Delhi, India: Munshiram Manoharlal Publishers Pvt. Ltd. ISBN 978-8121506397.</ref><ref>Historian: Prof Irfan Habib outlookindia.com. Magazine | 23 April 2007. Retrieved 15 January 2013</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=u0RZBwAAQBAJ&pg=PA98|title=The Construction of History and Nationalism in India: Textbooks, Controversies and Politics|last=Guichard|first=Sylvie|year=2010|publisher=Routledge |isbn=9781136949319}}</ref> An example of such a view is [[Arun Shourie]]'s ''[[Eminent Historians]]'' (1998)<ref>Bryant, E. E. (2014). ''Quest for the Origins of Vedic Culture: The Indo-Aryan Migration Debate''. Cary, US: Oxford University Press {{ISBN|978-0195169478}}</ref> and ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks'' (2000), by [[Meenakshi Jain]].<ref name="Times14July">{{cite news |title=From having legs hacked off to getting Rajya Sabha foothold: A Master's journey of grit |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |access-date=14 July 2025 |work=The Times of India |date=14 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250714044603/https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |archive-date=14 July 2025}}</ref><ref name="v282">{{cite web | title=Why Meenakshi Jain Has Been Nominated To Rajya Sabha | website=[[News18]] | date=15 July 2025 | url=https://www.news18.com/opinion/opinion-why-meenakshi-jain-has-been-nominated-to-rajya-sabha-9442669.html | access-date=18 July 2025}}</ref> === Subaltern School === The "subaltern school", was begun in the 1980s by [[Ranajit Guha]] and [[Gyan Prakash]].<ref>{{cite journal |last=Prakash |first=Gyan |date=December 1994 |title=Subaltern studies as postcolonial criticism |journal=American Historical Review |volume=99 |issue=5 |pages=1475–1500 |doi=10.2307/2168385|jstor=2168385 }}</ref> It focuses attention away from the elites and politicians to "history from below", looking at the peasants using folklore, poetry, riddles, proverbs, songs, oral history and methods inspired by anthropology. It focuses on the colonial era before 1947 and typically emphasises caste and downplays class, to the annoyance of the Marxist school.<ref>{{cite journal |last=Roosa |first=John |date=2006 |title=When the Subaltern Took the Postcolonial Turn |journal=Journal of the Canadian Historical Association |volume=17 |issue=2 |pages=130–147 |doi=10.7202/016593ar|doi-access=free }}</ref> ==== Criticism ==== {{see|Subaltern Studies#Criticism}} === Hindutva Approach === Hindutva ({{Translation|Hinduness}}) is the predominant form of [[Hindu nationalism]] in India.<ref>{{Cite web|last=Purandare|first=Vaibhav|date=22 August 2019|title=Hindutva is not the same as Hinduism said Savarkar|url=https://www.telegraphindia.com/india/hindutva-is-not-the-same-as-hinduism-said-savarkar/cid/1699550|access-date=23 December 2020|website=telegraphindia.com}}</ref> The Hindutva movement has been described as a variant of "right-wing extremism",<ref name="Leidig">{{Cite journal|last=Leidig|first=Eviane|date=17 July 2020|title=Hindutva as a variant of right-wing extremism|journal=Patterns of Prejudice|volume=54|issue=3|pages=215–237|doi=10.1080/0031322X.2020.1759861|issn=0031-322X|doi-access=free|hdl=10852/84144|hdl-access=free}}</ref> adhering to a concept of homogenised majority and [[cultural hegemony]].<ref name="j3517631">{{cite journal |title=Fascism of our times |jstor=3517631 |author=Prabhat Patnaik |journal=Social Scientist |volume=21 |issue=3/4|pages=69–77 |year=1993 |doi=10.2307/3517631}}</ref><ref>{{harvnb|Frykenberg|2008|pages=178–220}}: "This essay attempts to show how — from an analytical or from an historical perspective — Hindutva is a melding of Hindu fascism and Hindu fundamentalism."</ref> Some analysts dispute the identification of Hindutva with fascism, and suggest Hindutva is an extreme form of [[conservatism]]. Hindutva approach to history exists to create a version of history to support the Hindu nationalist demands for [[Hindutva#Views on Indian history|Hindu Rashtra]] in Indian society.<ref name="Menon 28–30">{{cite magazine |last=Menon |first=Latha |date=August 2004 |title=Coming to Terms with the Past: India |magazine=History Today |volume=54 |issue=8 |pages=28–30}}</ref> It began with the writings of the developer and outliner of the [[Hindu Nationalism|Hindu Nationalist]] political ideology of [[Hindutva]] himself, [[Vinayak Damodar Savarkar]].{{sfn|Chandra|1989|p=145}}{{sfn|Keer|1966|p=143}} His works '[[The Indian War of Independence (book)|The Indian war of independence, 1857]]', 'Hindu-Pad-Padashahi (A Critical Review of the Hindu Empire of Maharashtra)', and 'Six Glorious Epochs of Indian History' contributed to and laid down the groundwork for this approach. However, this approach did not gain much traction until the 1990s.{{sfn|Goodrick-Clarke|1998|p=46}}<ref>{{Cite web|title=Resources|url=http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|access-date=2021-08-08|website=savarkar.org|language=en|archive-date=8 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210808095423/http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Visana|first=Vikram|date=5 November 2020|title=Savarkar before Hindutva: Sovereignty, Republicanism, and Populism in India, c.1900–1920|url=https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|journal=Modern Intellectual History|volume=18|issue=4|language=en|pages=1106–1129|doi=10.1017/S1479244320000384|s2cid=224983230|issn=1479-2443|access-date=25 July 2021|archive-date=30 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210930153956/https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> This approach is still in the process of development.<ref name="Menon 28–30" /> In March 2012, [[Diana L. Eck]], Professor of Comparative Religion and Indian Studies at [[Harvard University]], authored in her book "India: A Sacred Geography", that idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals and it wasn't just a cluster of regional identities and it wasn't ethnic or racial.<ref name="scroll.in">{{cite web|url=http://scroll.in/article/802047/theres-an-idea-of-india-from-early-times-much-before-the-mughals-or-the-british-scholar-diana-eck|title=Harvard scholar says the idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals|date=20 January 2016 }}</ref><ref name="In The Footsteps of Pilgrims">{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/leisure/story/20120618-review-of-diana-leck-india-a-sacred-geography-758709-2012-06-09|title=In The Footsteps of Pilgrims |date=9 June 2012 }}</ref><ref>{{cite magazine |url=https://www.economist.com/books-and-arts/2012/03/24/the-heavens-and-the-earth |title=India's spiritual landscape: The heavens and the earth |magazine =The Economist |date=24 March 2012}}</ref><ref name="Dalrymple">{{cite news |last=Dalrymple |first=William |date=27 July 2012 |title=India: A Sacred Geography by Diana L Eck – review |url=https://www.theguardian.com/books/2012/jul/27/india-sacred-geography-eck-review |newspaper=The Guardian}}</ref> This approach is noted for denying the [[Indo-Aryan migrations]], as they consider those whose ancestry and religion have origins outside of the Indian subcontinent to be aliens, namely Muslims, Christians, and communists. This approach states that only the Hindus are the legitimate heirs of South Asia.{{Sfn|Thapar|2004|p=14}} ==== Saffronisation ==== [[Saffronisation]], a process of introduction of right-wing policies that implement a Hindu nationalist agenda onto school textbooks by attempting to glorify Hindu contributions to Indian history while undermining other contributions, has become prominent. The [[Bharatiya Janata Party]] (BJP) has said that several Indian history textbooks had overt Marxist or Eurocentric political overtones.<ref name=":2">{{cite journal|last=Bhattacharya|first=Neeladri|date=2009|title=Teaching History in Schools: The Politics of Textbooks in India|journal=History Workshop Journal|volume=67|issue=67|pages=99–110|doi=10.1093/hwj/dbn050|jstor=40646212|s2cid=154421051}}</ref> The BJP has had trouble changing the textbooks because many states in which the BJP is not in power have blocked saffronisation efforts. The BJP, citing a rigid anti-Hindu agenda, restructured NCERT and the Indian Council of Historical Research (ICHR) to make textbooks conform to the BJP's Hindu nationalist platform.<ref>{{cite book|last=Bénéï|first=Veronique|title=Manufacturing Citizenship: education and nationalism in Europe, South Asia, and China|publisher=Routledge|year=2005|isbn=0-415-36488-4|location=New York, NY|pages=156–159}}</ref> In states where the BJP had control of the local government, textbooks were changed extensively to favor a Hindu nationalist narrative.<ref name=":1" /> These changes included the omission of caste-based exclusion and violence throughout Indian history and the exclusion or minimization of contributions to Indian society made by Muslims.<ref name="Raghavan">{{cite news|author=Raghavan, B. S.|title=Saffronisation|date=12 September 2001|newspaper=[[The Hindu]]|url=http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20070514123440/http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-date=14 May 2007|url-status=live}}</ref> After a rival political party, the [[Indian National Congress]], came into power, efforts were undertaken in 2004 to reverse the saffronisation of textbooks previously made by BJP.<ref name="The Guardian">{{cite news |last=Ramesh |first=Randeep |url=https://www.theguardian.com/world/2004/jun/26/india.schoolsworldwide |title=Another rewrite for India's history books |work=The Guardian |date=25 June 2004 |access-date=10 March 2016}}</ref> When the ''[[Hindustan Times]]'' reviewed the issue of saffronisation of Indian textbooks in late 2014, it noted that right-wing efforts to change how textbooks recount history faced "some difficulty as it lacks credible historians to back its claims."<ref>{{cite news|last=Raza |first=Danish | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffronising-textbooks-where-myth-and-dogma-replace-history/story-CauM4dmmsPGrjZ3APAvNxO.html |title=Saffronising textbooks : Where myth and dogma replace history |work=Hindustan Times |date=8 December 2014 |access-date=9 March 2016}}</ref> The [[India#Medieval India|medieval period]] in India is one such hotly-contested epoch among historians. Since there can be no true consensus about that era due to divided and deeply entrenched political motivations, history for that period is highly subjective and particularly vulnerable to the influence of the textbook writer's sympathies and outlook. "The choice of the textbook writer is more decisive than anything else," it was noted in a report in ''The Hindu''.<ref name="Amrik Singh">{{cite news|last=Singh|first=Amrik|date=25 August 2001|title=Saffronisation and textbooks|url=http://www.thehindu.com/2001/08/25/stories/05252524.htm|work=[[The Hindu]]|access-date=10 March 2016}}{{dead link|date=April 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> Critics have said that the changes to the textbooks have portrayed the medieval period as "a dark age of Islamic colonial rule which snuffed out the glories of the Hindu and Buddhist empires that preceded it".<ref name="The Guardian" /> Another trap in the politicisation of history relates to contention over the state of [[Jammu and Kashmir (union territory)|Jammu and Kashmir]].<ref name="Amrik Singh" /> By mid-2015, ''[[The Times of India]]'' reported that the [[National Council of Educational Research and Training]], which is in charge of publishing textbooks, had participated in a meeting convened by the [[Ministry of Human Resource Development]], and during that meeting, the issue of changing textbooks was discussed. An official from the ICHR complained that the theme of nationalism did not receive proper treatment in textbooks, setting the stage for possible textbook revisions.<ref name=":1">{{cite news | last=Akshaya |first=Mukul | url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/education/news/Saffronization-fears-over-history-textbooks-rewrite-plans/articleshow/47792475.cms |title=Saffronization fears over history textbooks rewrite plans |work=The Times of India|date=24 June 2015 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of Rajasthan reportedly spent Rs 37 crore to reprint 36 textbooks used for classes 1 to 8 for the 2016–2017 academic session that will be based on an agenda that would promote Indian culture by including historical figures, such as [[Suraj Mal|Maharaja Surajmal]], Hem Chandra, and [[Guru Gobind Singh]]. The textbooks that had been approved up to the 2012–13 academic session were rendered obsolete under the rewriting of history, and those books were auctioned off. In total, 5,66 crore new textbooks were ordered printed for an agenda that critics described was intent on supporting the saffronisation of textbooks. Rajasthan (primary and secondary) education minister Vasudev Devnani denied the charge of saffronisation, but educationists described his decision as to the "Hinduisation of education" that occurs when right-wing forces come to power.<ref>{{cite news|last=Goswami |first=Rakesh | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffron-agenda-raje-scraps-cong-textbooks-spends-rs-37-cr-on-new-ones/story-U3JaMmx52f4YsuUfb3wlNK.html |title=Saffronisation ? Raje scraps Cong textbooks, spends Rs 37 cr on new ones |work=Hindustan Times |date=20 January 2016 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of [[Karnataka]] has reportedly ordered new textbooks for the 2017–18 academic session in an effort that academicians and critics have described as a "blatant attempt to saffronise textbooks".<ref>{{cite news| url=http://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/revised-textbooks-from-201718-academic-year/article7300069.ece |title=Revised textbooks from 2017–18 academic year|work=The Hindu |date=10 June 2015 |access-date=10 March 2016}}</ref> ==== Criticism ==== The Hindutva approach to history is based on ahistorical premises and treats mythology as history. According to [[Christophe Jaffrelot]], a French political scientist specialising in South Asia, the Hindutva ideology has roots in an era where the fiction in ancient Indian mythology and Vedic antiquity was presumed to be valid. This fiction was used to "give sustenance to Hindu ethnic consciousness".<ref name="Jaffrelot1996p77">{{cite book|author=Christophe Jaffrelot|title=The Hindu Nationalist Movement in India|url= https://books.google.com/books?id=Y2buDDwdgIsC|year= 1996|publisher= Columbia University Press|isbn= 978-0-231-10335-0|page=77}}</ref> Its strategy emulated the Muslim identity politics of the Khilafat movement after World War I, and borrowed political concepts from the West –&nbsp;mainly German.<ref name="Jaffrelot1996p77" /> Hindutva organizations treat events in [[Hindu mythology]] as history.<ref name="R. Ramachandran">{{cite web|author=R. Ramachandran|date=1 February 2019|title=Science circus|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/science-and-technology/article26004777.ece}}</ref><ref name="Ziya Us Salam">{{cite web|author=Ziya Us Salam|title=Age of unreason|website=Frontline|date=20 June 2018 |url=https://frontline.thehindu.com/cover-story/article24200525.ece}}</ref><ref name="Meera Nanda">{{cite web|author=Meera Nanda|date=2 January 2004|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|title=Postmodernism, Hindu nationalism and 'Vedic science'|access-date=23 March 2022|archive-date=12 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200812120255/https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|url-status=dead}}</ref><ref name="Truschke">{{Cite journal|last=Truschke|first=Audrey|date=15 December 2020|title=Hindutva's Dangerous Rewriting of History|url=http://journals.openedition.org/samaj/6636|journal=South Asia Multidisciplinary Academic Journal|language=fr|issue=24/25|doi=10.4000/samaj.6636|issn=1960-6060|doi-access=free}}</ref> Hindutva organizations have been criticized for their belief in statements or practices that they claim to be both scientific and factual but are incompatible with the [[scientific method]].<ref>{{citation |first=Meera |last=Nanda |title=Hindutva's science envy |url=http://www.frontline.in/science-and-technology/hindutvas-science-envy/article9049883.ece |newspaper=Frontline |date=16 September 2016 |access-date=14 October 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://scroll.in/article/865872/from-dissing-darwin-to-yogic-farming-a-short-history-of-the-bjps-brush-with-pseudoscience|title=From dissing Darwin to yogic farming: A short history of the BJP's brush with pseudoscience|date=21 January 2018 }}</ref> According to [[Anthony Parel]], a historian and political scientist, Savarkar's ''Hindutva, Who is a Hindu?'' published in 1923 is a fundamental text of Hindutva ideology. It asserts, states Parel, India of the past to be "the creation of a racially superior people, the Aryans. They came to be known to the outside world as Hindus, the people beyond the Indus River. Their identity was created by their race (jati) and their culture (Sanskriti). All Hindus claim to have in their veins the blood of the mighty race incorporated with and descended from the Vedic fathers. They created a culture — an ensemble of mythologies, legends, epic stories, philosophy, art and architecture, laws and rites, feasts, and festivals. They have a special relationship to India: India is to them both fatherland and holy land." The Savarkar's text presents the "Hindu culture as a self-sufficient culture, not needing any input from other cultures", which is "an unhistorical, narcissistic and false account of India's past", states Parel.<ref name="Parel2006p42">{{cite book|author=Anthony J. Parel|title=Gandhi's Philosophy and the Quest for Harmony|url= https://books.google.com/books?id=MQhz0fW0HZUC |year=2006|publisher= Cambridge University Press|isbn=978-0-521-86715-3|pages=42–43}}</ref> The premises of early Hindu nationalist thought, states Chetan Bhatt, reflected the colonial era European scholarship and Orientalism of its times.<ref name="Bhatt2001p11" /> The idea of "India as the cradle of civilization" (Voltaire, Herder, Kant, Schlegel), or as "humanity's homeland and primal philosophy" (Herder, Schlegel), or the "humanism in Hindu values" (Herder), or of Hinduism offering redemption for contemporary humanity (Schopenhauer), along with the colonial-era scholarship of Frederich Muller, Charles Wilkins, William Jones, Alexander Hamilton, and others were the natural intellectual matrix for Savarkar and others to borrow and germinate their Hindu nationalist ideas.<ref name="Bhatt2001p11">{{cite book|author=Chetan Bhatt|title=Hindu nationalism: origins, ideologies and modern myths|url=https://books.google.com/books?id=W2PXAAAAMAAJ|year=2001|publisher=Berg|isbn=978-1-85973-343-1|pages=11–12}}</ref> [[Chakravarthi Ram-Prasad]], a Fellow of the British Academy and a scholar of Politics and Philosophy of Religion, states that Hindutva is a form of nationalism that is expounded differently by its opponents and its proponents.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> The opponents of Hindutva either consider it as a fundamentalist ideology that "aims to regulate the working of civil society with the imperatives of Hindu religious doctrine", or as another form of fundamentalism while accepting that Hinduism is a diverse collection of doctrines, is complex and is different from other religions. According to Ram-Prasad, the proponents of Hindutva reject these tags, viewing it to be their right and a desirable value to cherish their religious and cultural traditions.<ref name="Ram‐Prasad1993p285">{{cite journal | last=Ram-Prasad | first=C. | title=Hindutva ideology: Extracting the fundamentals | journal=Contemporary South Asia | volume=2 | issue=3 | year=1993 | doi=10.1080/09584939308719718 | pages=285–309}}</ref> The Hindutva ideology according to Savarkar, states Ram-Prasad, is a "geography, race, and culture" based concept. However, the "geography" is not strictly territorial but is an "ancestral homeland of a people", and the "race" is not biogenetic but described as the historic descendants of the intermarriage of Aryans, native inhabitants, and "different peoples" who arrived over time.<ref name="Flood2008p527" /> So, "the ultimate category for Hindutva is culture", and this culture is "not strictly speaking religious if by religion is meant a commitment to certain doctrines of transcendence", he states.<ref name="Flood2008p527">{{cite book|author=C. Ram-Prasad|editor=Gavin Flood|title=The Blackwell Companion to Hinduism|url=https://books.google.com/books?id=SKBxa-MNqA8C |year=2008|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-99868-7|pages=527–528}}</ref> The proponents state that in the Hindutva thought, there is a kernel of coherent and justifiable thesis about the Indian culture and history.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> Hindutva ideology has been linked to threats to academics and students, both in India and the United States.<ref name="Venugopal, Arun">{{Cite web|last=Venugopal, Arun|date=21 July 2021|title=At Rutgers, and Beyond, Scholars Are Under Attack For Their Critique of India's Far-Right Government|url=http://gothamist.com/news/at-rutgers-and-beyond-scholars-are-under-attack-for-their-critique-of-indias-far-right-government|access-date=21 July 2021|website=Gothamist|language=en}}</ref><ref name=":0b">{{Cite web|title=American Scholars of India Confront a Rise in Threats {{!}} WNYC {{!}} New York Public Radio, Podcasts, Live Streaming Radio, News|url=https://www.wnyc.org/story/american-scholars-india-confront-rise-threats/|access-date=6 September 2021|website=WNYC|language=en}}</ref> For instance, in 2011, Hindutva activists successfully led a charge to remove an essay about the multiple narratives of Ramayanas from Delhi University's history syllabus.<ref name="The Hindu">{{Cite news|last=N|first=Vijetha S.|date=15 October 2011|title=Historians protest as Delhi University purges Ramayana essay from syllabus|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/Historians-protest-as-Delhi-University-purges-Ramayana-essay-from-syllabus/article13372074.ece|access-date=11 July 2021|issn=0971-751X}}</ref> [[Romila Thapar]], a world-renowned historian, has faced Hindutva-led attacks, with the claims that her works present Marxist and [[Eurocentric]] points of view.<ref name="washingtonpost.com">{{Cite news|title=In the battle over India's history, Hindu nationalists square off against a respected historian|language=en-US|newspaper=Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/india-romila-thapar-dissent/2021/01/02/1a79ca54-4070-11eb-b58b-1623f6267960_story.html|access-date=11 July 2021|issn=0190-8286}}</ref> Hindutva scholars like [[Rajiv Malhotra]] has been responsible for pushback against [[White people|white]] scholars specialising on South Asia and Hinduism based in North America, including [[Wendy Doniger]] and [[Sheldon Pollock]] on grounds of their supposed [[Evangelism|vested interests]] & [[Racism|racial prejudices]] [[Anti-Indian sentiment|against Indians]].<ref name="insidehighered.com">{{Cite web|title=Scholars who study Hinduism and India face hostile climate|url=https://www.insidehighered.com/news/2016/04/12/scholars-who-study-hinduism-and-india-face-hostile-climate|access-date=11 July 2021|website=www.insidehighered.com|language=en}}</ref> Under BJP leadership, the Indian state has been accused of monitoring scholars and denying some research access.<ref name="The Nation">{{cite news |last1=Chaturvedi |first1=Vinayak |title=The Hindu Right and Attacks on Academic Freedom in the US |url=https://www.thenation.com/article/culture/hindu-right-academic-freedom/ |publisher=The Nation |date=December 2021}}</ref> In 2021, a group of North American-based scholars of South Asia formed a collective and published the Hindutva Harassment Field Manual to, they argue, answer the Hindutva threat to their academic freedom.<ref name="Prakash">{{Cite web|last=Prakash|first=Priyali|title='Targeted by hate': Audrey Truschke on why she helped write a 'Hindutva Harassment Field Manual'|url=https://scroll.in/article/999710/targeted-by-hate-audrey-truschke-on-why-she-helped-write-a-hindutva-harassment-field-manual|access-date=28 August 2021|website=Scroll.in|date=10 July 2021 |language=en-US}}</ref><ref name=":0b" /> They documented further incidents of Hindutva harassment of academics in North America, dating back to the 1990s.<ref name="Timeline">{{cite web |last1=SASAC |title=Timeline |url=https://www.hindutvaharassmentfieldmanual.org/timeline |website=Hindutva Harassment Field Manual}}</ref> The [[Association for Asian Studies]] noted that Hindutva, described as a "[[Majoritarianism|majoritarian]] ideological doctrine" different from [[Hinduism]], resorted to "increasing attacks on numerous scholars, artists, and journalists who critically analyze its politics".<ref name="asianstudies.org">{{Cite web|date=10 September 2021|title=AAS Statement on the Dismantling Global Hindutva Conference|url=https://www.asianstudies.org/aas-statement-on-the-dismantling-global-hindutva-conference/|access-date=11 September 2021|website=Association for Asian Studies|language=en-US}}</ref> == هندستان تي برطانوي سامراج جي اثر جو جائزو == Debate continues about the [[Economy of India under the British Raj|economic impact of British imperialism on India]]. The issue was actually raised by conservative British politician [[Edmund Burke]] who in the 1780s vehemently attacked the East India Company, claiming that [[Warren Hastings]] and other top officials had ruined the Indian economy and society. Indian historian Rajat Kanta Ray (1998) continues this line of attack, saying the new economy brought by the British in the 18th century was a form of "plunder" and a catastrophe for the traditional economy of Mughal India. Ray accuses the British of depleting the food and money stocks and imposing high taxes that helped cause the terrible famine of 1770, which killed a third of the people of Bengal.<ref>Rajat Kanta Ray, "Indian Society and the Establishment of British Supremacy, 1765–1818", in ''The Oxford History of the British Empire: vol. 2, The Eighteenth Century'', ed. P. J. Marshall, (1998), pp. 508–529.</ref> Rejecting the Indian nationalist account of the British as alien aggressors, seizing power by brute force and impoverishing all of India, British historian [[P. J. Marshall]] argues that the British were not in full control but instead were players in what was primarily an Indian play and in which their rise to power depended upon excellent cooperation with Indian elites. Marshall admits that much of his interpretation is still rejected by many historians.<ref>P. J. Marshall, "The British in Asia: Trade to Dominion, 1700–1765," in ''The Oxford History of the British Empire: vol. 2, The Eighteenth Century'', ed. P. J. Marshall, (1998), pp. 487–507.</ref> Marshall argues that recent scholarship has reinterpreted the view that the prosperity of the formerly benign Mughal rule gave way to poverty and anarchy. Marshall argues the British takeover did not make any sharp break with the past. The British largely delegated control to regional Mughal rulers and sustained a generally prosperous economy for the rest of the 18th century. Marshall notes the British went into partnership with Indian bankers and raised revenue through local tax administrators and kept the old Mughal rates of taxation. Professor Ray agrees that the East India Company inherited an onerous taxation system that took one-third of the produce of Indian cultivators.<ref>Marshall, "The British in Asia: Trade to Dominion, 1700–1765"</ref> ===Insecurity of the Raj=== In the 20th century historians generally agreed that imperial authority in the Raj had been secure in the 1800–1940 era. Various challenges have emerged. Mark Condos and Jon Wilson argue that the Raj was chronically insecure.<ref>Mark Condos, ''The Insecurity State: Punjab and the Making of Colonial Power in British India'' (Cambridge University Press, 2017).</ref><ref>Jon Wilson, ''India conquered: Britain's Raj and the chaos of empire'' (Simon and Schuster, 2016).</ref> They argue that the irrational anxiety of officials led to a chaotic administration with minimal social purchase or ideological coherence. The Raj was not a confident state capable of acting as it chose, but rather a psychologically embattled one incapable of acting except in the abstract, the small scale, or short term.<ref>Joshua Ehrlich, "Anxiety, Chaos, and the Raj." ''Historical Journal'' 63.3 (2020): 777–787. DOI: https://doi.org/10.1017/S0018246X1900058X</ref> == پڻ ڏسو == * [[سنڌ جي تاريخ نگاري]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] * [[هندستان جي تاريخ]] * [[برطانوي سلطنت جي تاريخ نگاري]] == حوالا == == ڪتاب نگاري == ==حوالا== {{حوالا}} ===Works cited=== * {{citation |last=Chandra |first=Bipan |title=India's Struggle for Independence |year=1989 |publisher=Penguin Books India |location=New Delhi |isbn=978-0-14-010781-4 }} * {{Cite book |editor-last=Defrémery |editor-first = C. |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=B.R. |title=Voyages d'Ibn Batoutah (Volume 1) |publisher= Société Asiatic |year=1853 |place=Paris |language=French, Arabic |url=https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ}} * {{Cite book |last=Dunn |first=Ross E. |author-link=Ross E. Dunn |title=The Adventures of Ibn Battuta |publisher=University of California Press |year=2005 |orig-year=1986 |isbn=978-0-520-24385-9 }} * {{citation|last=Eggermont|first=P. H. L.|title=The Purāņa Source of Merutuṅga's List of Kings and the Arrival of the Śakas in India|year=1969|url=https://books.google.com/books?id=ks4UAAAAIAAJ}} * {{Citation |last=Goodrick-Clarke |first=Nicholas |author-link=Nicholas Goodrick-Clarke |title=Hitler's Priestess: Savitri Devi, the Hindu-Aryan Myth and Neo-Nazism |title-link=Hitler's Priestess |publisher=[[New York University Press]] |year=1998 |isbn=978-0-8147-3111-6 |language=en}} * {{cite book |last1=Keer |first1=Dhananjay |title=Veer Savarkar |date=1966 |publisher=Popular Prakashan |url=https://books.google.com/books?id=aCALAQAAIAAJ |language=en |oclc=582786373}} * {{cite book |first=Robert |last=Frykenberg |chapter=Hindutva as a Political Religion: An Historical Perspective |editor1=R. Griffin |editor2=R. Mallett |editor3=J. Tortorice |title=The Sacred in Twentieth-Century Politics: Essays in Honour of Professor Stanley G. Payne |year=2008 |url=https://books.google.com/books?id=JGOHDAAAQBAJ |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-0-230-24163-3 |pages=178–200 }} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * Balagangadhara, S. N. (2012). Reconceptualizing India studies. New Delhi: Oxford University Press. * Bhattacharjee, J. B. ''Historians and Historiography of North East India'' (2012) * {{cite book|last=Bannerjee|first= Dr. Gauranganath |title=India as known to the ancient world|url=https://archive.org/stream/indiaasknowntoan00banerich#page/n3/mode/2up|year=1921|publisher=Humphrey Milford, Oxford University Press, London}} * Bose, Mihir. "India's Missing Historians: Mihir Bose Discusses the Paradox That India, a Land of History, Has a Surprisingly Weak Tradition of Historiography", ''History Today'' 57#9 (2007) pp 34+. [https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110915152404/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 |date=15 September 2011 }} *Chakrabarti, Dilip K.: Colonial Indology, 1997, Munshiram Manoharlal: New Delhi. * Palit, Chittabrata, ''Indian Historiography'' (2008). *Indian History and Culture Society., Devahuti, D. (2012). Bias in Indian historiography. * Elliot, Henry Miers; John Dowson (1867–77). ''The History of India, as told by its own historians. The Muhammadan Period''. London: Trübner and Co. * [[Meenakshi Jain|Jain, Meenakshi]] [https://archive.org/details/flawed-narratives-history-in-the-old-ncert-textbooks-of-satish-chandra-by-meenakshi-jain ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks - A random survey of Satish Chandra’s “Medieval India''], NCERT 2000 * Inden, R. B. (2010). Imagining India. Bloomington, Ind: Indiana University Press. * Jain, M. The India They Saw : Foreign Accounts (4 Volumes) Delhi: Ocean Books, 2011. * Kahn, Yasmin. "Remembering and Forgetting: South Asia and the Second World War' in Martin Gegner and Bart Ziino, eds., ''The Heritage of War'' (Routledge, 2011) pp 177–193. * Mantena, R. (2016). Origins of modern historiography in India: Antiquarianism and philology 1780–1880. Palgrave Macmillan. * Mittal, S. C ''India distorted: A study of British historians on India'' (1995), on 19th century writers * [[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970) {{ISBN|9782102227356}} *{{cite book |first=Yvette Claire |last=Rosser |title=Curriculum as Destiny: Forging National Identity in India, Pakistan, and Bangladesh |year=2003 |publisher=University of Texas at Austin |type=Dissertation |url=http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |access-date=17 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911035259/http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |archive-date=11 September 2008 |url-status=dead }} *[[Arvind Sharma]], Hinduism and Its Sense of History (Oxford University Press, 2003) {{ISBN|978-0-19-566531-4}} * E. Sreedharan, A Textbook of Historiography, 500 B.C. to A.D. 2000 (2004) * Shourie, Arun (2014). Eminent historians: Their technology, their line, their fraud. Noida, Uttar Pradesh, India : HarperCollins Publishers. {{ISBN|9789351365914}} *{{cite book |title=Aryans and British India |first=Thomas R. |last=Trautmann |url=https://books.google.com/books?id=jR_LPnEH3GsC |year=1997 |location=Berkeley |publisher=University of California Press |isbn=978-0-585-10445-4}} *Viswanathan, G. (2015). Masks of conquest: Literary study and British rule in India. * Antonio de Nicolas, Krishnan Ramaswamy, and Aditi Banerjee (eds.) (2007), ''[[Invading the Sacred]]: An Analysis Of Hinduism Studies in America'' (Publisher: Rupa & Co.) * Vishwa Adluri, Joydeep Bagchee: ''The Nay Science: A History of German Indology''. Oxford University Press, New York 2014, {{ISBN|978-0199931361}} (''Introduction,'' p.&nbsp;1–29). * Warder, A. K., ''An introduction to Indian historiography'' (1972). * Winks, Robin, ed. ''The Oxford History of the British Empire: Volume V: Historiography'' (2001) * Weickgenannt, T. N. (2009). Salman Rushdie and Indian historiography: Writing the nation into being. Basingstoke: Palgrave Macmillan. {{Historiography}} [[زمرو:ڀارت جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:تاريخ نويسي]] [[زمرو:ڀارت جي تاريخ]] ==قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسي== قومي ۽ علائقائي تاريخن جا مقصد به مختلف رهيا آهن. قومي تاريخ منتشر ۽ جدا جدا عنصرن کي هڪ قومي سڃاڻپ هيٺ گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، جڏهن ته علائقائي تاريخون پنهنجي ثقافتي قدرن، روايتن ۽ سياسي حيثيت کي اجاگر ڪري پنهنجي معاملن ۾ آزاد ڪردار ادا ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪن ٿيون. نوآبادياتي دور جي خاتمي ۽ نون ملڪن جي قيام کان پوءِ، پراڻين حدن جي تبديليءَ سبب قوم رياست ۽ صوبن جي وچ ۾ تضاد پيدا ٿيا. علائقن وٽ پنهنجي جدا تاريخ ۽ ثقافت هئي، جڏهن ته نئين قوم رياست کي پنهنجي تاريخ نئين زاويي سان ٺاهڻي هئي. اهڙي صورتحال ۾ قومي تاريخ ڪڏهن ڪڏهن سياسي غلبي، قومي سڃاڻپ جي تشهير ۽ علائقائي قوميتن جي دٻاءَ لاءِ استعمال ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==پاڪستان ۾ سنڌ جي علائقائي حيثيت== پاڪستان جي قيام وقت ملڪ ۾ پنج صوبا هئا، جن وٽ پنهنجي جدا سڃاڻپ موجود هئي. پاڪستان هڪ نئون ملڪ هو، تنهنڪري ان جي شروعاتي دور ۾ قومي وحدت ۽ قوم سازيءَ تي وڌيڪ زور ڏنو ويو. صوبي سان وابستگيءَ کي سرڪاري سطح تي ڪڏهن ڪڏهن تنقيد جو نشانو بڻايو ويو، ڇاڪاڻ ته ان کي قوم سازيءَ جي راهه ۾ رڪاوٽ سمجهيو ويندو هو. سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي سياسي عمل ۾ ٿيندڙ تبديلين کي ظاهر ڪري ٿي؛ جيئن جيئن سياسي جوڙجڪ بدلبي رهي، تيئن سنڌ جي تاريخ لکڻ جا رخ به تبديل ٿيندا رهيا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ هڪ الڳ حيثيت رکي ٿي، ڇاڪاڻ ته اها بنگال ۽ پنجاب وانگر ورهايل نه ٿي. سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي به پشتونن يا بلوچن وانگر ٻن يا وڌيڪ ملڪن ۾ وڏي پيماني تي ورهايل نه هئي. تاريخي ۽ جاگرافيائي طور سنڌ قديم زماني کان پنهنجي جداگانه سڃاڻپ رکي ٿي، جنهن ڪري اها پاڪستان جي ٻين صوبن کان هڪ خاص ۽ ممتاز حيثيت رکي ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي ۽ ورهاڱي کان اڳ جي تاريخ نويسي == تاريخ ڪنهن به علائقي کي تاريخي مرتبو ڏيڻ جو طاقتور ذريعو آهي، ڇاڪاڻ ته اها ان علائقي جون پاڙون ماضي ۾ ڳولي ٿي. ان شعور تحت ورهاڱي کان اڳ سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد سنڌ جي تاريخ کي نئين سر مرتب ڪرڻ هو. ان جي تاريخي رسالي ۾ سنڌ جي تاريخ جي مختلف پهلوئن تي تحقيقي مضمون شايع ٿيندا هئا. خاص طور قديم دور تي زور ڏنو ويو، ته جيئن سنڌ جي تاريخي قدامت ثابت ڪري سگهجي. جيئن ته هن سوسائٽيءَ ۾ هندو ۽ انگريز مؤرخ وڌيڪ سرگرم هئا، تنهنڪري تاريخ نويسيءَ ۾ سيڪيولر رجحان نمايان رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == ورهاڱي کان پوءِ سنڌي تاريخ نويسي == ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسي نون خيالن ۽ رجحانن سان سامهون آئي. ان جو مرڪزي نقطو اهو هو ته سنڌ تاريخي، ثقافتي ۽ لساني طور پاڪستان جي ٻين صوبن کان مختلف آهي. صوبائي سڃاڻپ تي زور ورهاڱي جي نتيجن سبب وڌيو. ڪراچي، جيڪا سنڌ جو اهم شهر ۽ بندرگاهه هئي، وفاقي علائقو قرار ڏئي نئين ملڪ جي گادي بڻائي وئي. سنڌ ان فيصلي خلاف احتجاج ڪيو، پر اهو احتجاج اثرائتو ثابت نه ٿيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي هندو آبادي وڏي پيماني تي لڏي وئي ۽ ان جي جاءِ تي اردو ڳالهائيندڙ آبادي آئي. هن تبديليءَ سنڌي قوميت کي ڪمزور ڪيو. ثقافتي ۽ لساني دٻاءَ کي منهن ڏيڻ لاءِ سنڌي دانشورن سنڌ جي تاريخ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ طرف ڌيان ڏنو، ته جيئن سنڌ جي جدا سڃاڻپ کي برقرار رکيو وڃي. ان مقصد لاءِ سنڌي ادبي بورڊ قائم ڪيو ويو، جنهن سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ تاريخي تحقيق جي حوصلا افزائي ڪئي. بورڊ سنڌ جي قديم کان جديد دور تائين نو جلدن ۾ جامع تاريخ شايع ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ سنڌ جي تاريخ بابت فارسي اصل ماخذ پڻ شايع ڪيا، ته جيئن مؤرخن کي بنيادي مواد ملي سگهي. انهن مان ڪجهه ڪتاب بعد ۾ سنڌي ۽ اردو ۾ ترجمو ٿيا، جنهن سان اردو پڙهندڙن لاءِ سنڌ جي تاريخ کي سمجهڻ جا نوان رستا کليا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == اسلام، عرب فتح ۽ باب الاسلام جو تصور == ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جي هڪ اهم خصوصيت سنڌ جي تاريخ ۾ اسلام جي ڪردار تي زور هو. عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ کي “باب الاسلام” يعني اسلام جو دروازو بڻائيندڙ واقعو سمجهيو ويو. محمد بن قاسم کي هڪ اهم تاريخي هيرو طور پيش ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته هن کي سنڌ ۾ اسلام آڻيندڙ فاتح طور بيان ڪيو ويو. اسلام پسند تاريخ نويسيءَ ۾ عرب فتح ۽ عرب فاتح سنڌ جي اسلامي سڃاڻپ جا وڏا نشان بڻيا، ۽ باب الاسلام جو تصور سالياني يادگيريءَ جو موضوع پڻ بڻيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سيد سليمان ندوي پنهنجي ڪتاب ''عرب و هند ڪي تعلقات'' ۾ عربن جي سنڌ فتح ۽ اتر هندستان تي ترڪن جي فتحن ۾ فرق بيان ڪيو. سندس خيال موجب سنڌ فتح ڪندڙ عرب اسلامي ماحول ۾ رهندا هئا ۽ اسلامي تعليمات کان واقف هئا، جڏهن ته ترڪ، افغان ۽ مغل حڪمران فقط نالي ماتر مسلمان هئا ۽ اسلامي تعليمات جا حقيقي نمائندا نه هئا. ان خيال موجب سنڌ جو اسلامي ڪردار پاڪستان جي ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پختو سمجهيو ويو.<ref name="SuleimanNadvi-ArabHind-1976">{{cite book |last=ندوي |first=سليمان |title=عرب و هند ڪي تعلقات |location=ڪراچي |year=1976 |pages=107، 192 }}</ref> محمد علي جناح جي هڪ تقرير جو حوالو پڻ ڏنو ويو، جنهن ۾ هن سنڌ کي خراج تحسين پيش ڪندي چيو ته پاڪستان حقيقت ۾ ان ڏينهن وجود ۾ آيو، جڏهن پهريون مسلمان سنڌ جي سرزمين تي آيو. ورهاڱي کان پوءِ هن تصور سنڌ کي ٻين صوبن کان اسلامي روايتن جي وارث طور الڳ ڏيکارڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سنڌ جو ڪردار == سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو ٻيو اهم پهلو آزاديءَ جي تحريڪ ۽ پاڪستان جي قيام ۾ سنڌ جي ڪردار تي زور آهي. سنڌ جي ماڻهن خلافت تحريڪ، هجرت تحريڪ ۽ ريشمي رومال تحريڪ ۾ سرگرم حصو ورتو. انهن تحريڪن سنڌ جي ماڻهن کي هندستان جي مسلمانن سان ويجهو آندو. سنڌ کي بمبئي کان جدا ڪرڻ جي جدوجهد پڻ هندستاني مسلمانن جي سياسي مطالبن لاءِ مددگار ثابت ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ پاڪستان جي قيام واري جدوجهد ۾ پنهنجي ڪردار تي به فخر ڪري ٿي. 1938ع ۾ شيخ عبدالمجيد سنڌي صوبائي مسلم ليگ جي اجلاس ۾ پاڪستان بابت قرارداد پيش ڪئي، جيڪا اڪثريت سان منظور ٿي. 1943ع ۾ سنڌ اسيمبلي پاڪستان قرارداد جي حمايت ڪئي. ان موقعي تي جي. ايم. سيد تقرير ڪندي چيو ته هندستان جا مسلمان جدا قوم آهن، ڇاڪاڻ ته انهن جي جدا تاريخ، ثقافت، ادب، روايتون ۽ سياسي توڙي معاشي نظام آهن؛ تنهنڪري انهن کي جدا وطن ڏنو وڃي.<ref name="MehranFreedomMovement1985">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |pages=17–18 }}</ref> سنڌ اسيمبلي 1946ع ۾ پاڪستان جي قرارداد جي حمايت ڪندڙ پهرين اسيمبلي طور پيش ڪئي وئي. 1985ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ جي رسالي ''مهراڻ'' آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر شايع ڪيو. ان جي اداريي ۾ چيو ويو ته پاڪستان جو حقيقي خالق سنڌ آهي. اداريي ۾ اهو به افسوس ظاهر ڪيو ويو ته پاڪستان جي قيام کان پوءِ سنڌ جي ڪردار کي ڄاڻي واڻي گهٽايو ويو؛ جهڙوڪ محمد علي جناح جي جنم ڀومي جهرڪ کي نظرانداز ڪري وزير مينشن ڪراچي کي اڳيان آڻڻ، ۽ سنڌي اڳواڻن جي خدمتن کي پاڪستان جي قيام ۾ مناسب طور تسليم نه ڪرڻ.<ref name="MehranFreedomMovement1985p5">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=5 }}</ref><ref name="MehranFreedomMovement1985p6">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=6 }}</ref> سنڌ طرفان پنهنجي اسلامي ڪردار ۽ آزاديءَ جي تحريڪ ۾ ڪردار تي زور ڏيڻ جو هڪ سياسي سبب صوبائي خودمختياريءَ جو مطالبو هو. سنڌ چاهيو ٿي ته مرڪز جو ڪردار صوبائي معاملن ۾ گهٽ کان گهٽ هجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == ون يونٽ ۽ سنڌي قومپرست تاريخ نويسي == سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ بنيادي تبديلي ون يونٽ جي دور ۾ آئي. 1955ع ۾ اولهه پاڪستان جا صوبا هڪ يونٽ ۾ ضم ڪيا ويا، جنهن سبب سنڌ پاڻ کي ٻيهر اهڙي صورتحال ۾ محسوس ڪيو، جهڙي طرح نوآبادياتي دور ۾ اها بمبئي پريزيڊنسيءَ جو حصو هئي. بمبئي جي جاءِ تي هاڻي لاهور جو غلبو محسوس ڪيو ويو. سنڌ پنهنجي سياسي آزادي ٻيهر وڃائي ويٺي. ون يونٽ جي عمل سنڌ جي ڪجهه سياستدانن جي موقعي پرستيءَ کي به ظاهر ڪيو، جن مرڪزي حڪومت سان گڏجي سنڌ کي ون يونٽ جو حصو بڻائڻ ۾ مدد ڪئي. ساڳئي وقت اهڙا اڳواڻ به سامهون آيا، جن ون يونٽ جي مخالفت ڪئي ۽ ان سبب تڪليفون برداشت ڪيون. هن دور سنڌ جي تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جو نئون تصور پيدا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ون يونٽ سنڌين کي سياسي طور وڌيڪ پختو ڪيو، ڇاڪاڻ ته سنڌ مجموعي طور پنجاب جي سياسي غلبي هيٺ تڪليفون ڀوڳيون. هن دور ۾ بئراج جي زرخيز زمين فوجي آفيسرن ۽ اعليٰ بيوروڪريٽن کي الاٽ ڪئي وئي، جنهن سان سنڌي هارين جا حق متاثر ٿيا. سرڪاري ملازمتن ۾ سنڌين کي مناسب حصو نه مليو، جنهن سبب وڌندڙ وچولي طبقي ۾ مايوسي پيدا ٿي. انهن تجربن کان پوءِ سنڌين محسوس ڪيو ته نه “باب الاسلام” واري حيثيت ۽ نه آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سندن ڪردار، انهن کي سندن حق ڏيارڻ ۾ مددگار ثابت ٿيا. ان احساس سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو رخ بدلائي ڇڏيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌي قومپرستي تاريخ جي تجزيي جو مرڪزي نقطو بڻجي وئي. ماضيءَ کي حال جي روشنيءَ ۾ پرکيو ويو، خاص طور پرڏيهي حملن جي اثرن کي هن انداز سان ڏٺو ويو ته سنڌ بار بار پرڏيهي غلبي سبب ڪيئن متاثر ٿي. پرڏيهي غلبي جي موضوع سنڌ جي اهڙي تصوير ٺاهي، جنهن ۾ سنڌ کي مظلوم ۽ استحصال جو شڪار علائقو طور پيش ڪيو ويو. ساڳئي وقت تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جي ڪردار کي نمايان ڪيو ويو، ته جيئن نئين نسل لاءِ ڪردار جا نمونا پيدا ڪيا وڃن.<ref name="MubarakAli1994p45">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=سنڌ خاموشي ڪي آواز |location=لاهور |year=1994 |page=45 }}</ref> == سيڪيولر قومپرست تعبير ۽ قديم سنڌ == سنڌي قومپرستيءَ هيٺ ٺهيل نئين تاريخ نويسي مذهبي نه پر سيڪيولر هئي. سنڌي ثقافت ۽ تهذيب جون پاڙون قديم ماضيءَ ۾ ڳوليون ويون ۽ دعويٰ ڪئي وئي ته سنڌ جي تهذيبي حيثيت بابلي، آشوري ۽ مصري تهذيبن جي برابر آهي. سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب سنڌين لاءِ فخر جو ذريعو بڻجي، ۽ موهن جو دڙو سنڌ جي قديم ماضيءَ جي علامت طور اڀريو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == جي. ايم. سيد جي تاريخي تعبير == جي. ايم. سيد سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ اهم نوان رجحان متعارف ڪرايا. هن عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ لاءِ برڪت نه، پر هڪ جارحيت قرار ڏنو. سندس خيال ۾ محمد بن قاسم به ٻين حمله آورن وانگر هڪ جارح هو، جنهن سنڌ جا وسيلا لٽيا. هن دليل لاءِ ساڳيو منطق استعمال ڪيو، جيڪو سليمان ندوي ترڪ حمله آورن بابت ڏنو هو. جي. ايم. سيد موجب اٺين صديءَ تائين اموي دور ۾ عرب حاڪمن جو اصل اسلامي روح ختم ٿي چڪو هو ۽ اهي دنياوي ۽ سامراجي طاقت بڻجي چڪا هئا؛ تنهنڪري سنڌ جي عرب فتح اسلام نه پر عرب سلطنت جي توسيع هئي.<ref name="ArisarGMSayyidp56">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=56 }}</ref> هن تعبير محمد بن قاسم کي هيرو مان جارح ۾ تبديل ڪيو ۽ راجا ڏاهر کي مادر وطن جو محافظ بڻايو، جنهن حمله آورن سان ٺاهه ڪرڻ بدران وڙهندي جان قربان ڪئي. جي. ايم. سيد چچ نامو ۽ جنت السنڌ جهڙن تاريخي ماخذن تي به تنقيد ڪئي، ڇاڪاڻ ته سندس خيال ۾ اهي حمله آورن جي واکاڻ ڪن ٿا ۽ پڙهندڙن کي حقيقي تاريخي شعور کان محروم ڪن ٿا.<ref name="ArisarGMSayyidp55">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=55 }}</ref> جي. ايم. سيد جي نظر ۾ سنڌ تي حملو ڪندڙ سڀ پرڏيهي فاتح هڪ ئي زمري ۾ اچن ٿا، ڀلي انهن جو مذهب ڪهڙو به هجي. انهن ۾ ايران جو دارا، عربن جو محمد بن قاسم، غزنيءَ جو محمود، دهليءَ جو علاؤالدين، قنڌار جو شاهه بيگ ارغون، مغلن جو خان خانان ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو چارلس نيپيئر شامل ڪيا ويا. انهن سڀني کي سنڌ جا غاصب ۽ تباهه ڪندڙ قرار ڏنو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidp58">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=58 }}</ref> == غدارن ۽ سورمن جو تصور == 1956ع کان پوءِ سياسي صورتحال سنڌ جي تاريخ کي “غدارن” ۽ “سورمن” جي انداز ۾ لکڻ طرف وٺي وئي. جيڪي ماڻهو ذاتي مفادن لاءِ سنڌ کي وڪڻندڙ سمجهيا ويا، انهن کي غدار چيو ويو، جڏهن ته جيڪي مادر وطن لاءِ قرباني ڏيندڙ سمجهيا ويا، انهن کي سورمو قرار ڏنو ويو. سنڌ جي دفاع ڪندڙن ۾ راجا ڏاهر، دودو سومرو، دريا خان، مخدوم بلاول، شاهه عنايت ۽ هوش محمد کي شامل ڪيو ويو. غدارن ۾ قاضي قاضن، نائومل ۽ مير علي مراد جا نالا کنيا ويا. هن تاريخ نويسيءَ جو پيغام اهو هو ته ڪيچ مڪران، ٺٽي، مياڻي ۽ دٻي ۾ وڙهيل سنڌ جي آزاديءَ جون جنگيون اڃا ختم نه ٿيون آهن، پر اها جنگ هر شهر ۽ ڳوٺ ۾ جاري آهي.<ref name="ArisarGMSayyidp63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=63 }}</ref> == مغل دور، تاريخ مظھر شاهجهاني ۽ پرڏيهي غلبو == سنڌ تي مغل دور جي پرڏيهي قبضي جا اثر بيان ڪرڻ لاءِ سنڌي ادبي بورڊ 1962ع ۾ يوسف ميرڪ جي اصل ماخذ ''تاريخ مظھر شاهجهاني'' شايع ڪئي. ان جو مقدمو پير حسام الدين راشدي لکيو. هن مقدمي ۾ خاص طور اهي واقعا چونڊيا ويا، جن ۾ ظلم ۽ استحصال جي تصوير ملي ٿي ۽ جيڪي سنڌ جي ان وقت جي سياسي حالت سان لاڳاپيل لڳندا هئا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962p21">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |page=21 }}</ref> پير حسام الدين راشدي، يوسف ميرڪ جي حوالي سان، سيوهڻ جي گورنر جي ظلم، ماڻهن کي ڪوڙا هڻڻ ۽ اذيت ڏيڻ جا واقعا بيان ڪيا. مغل عملدارن طرفان ماڻهن جي ملڪيت ضبط ڪرڻ، سندن وسيلن ۽ دولت کان محروم ڪرڻ، ڦورن ۽ ڌاڙيلن جي سرپرستي ڪرڻ ۽ ڳرا محصول لاڳو ڪرڻ جهڙا عمل بيان ڪيا ويا. نتيجي طور سيوهڻ جو علائقو برباد ٿيو، ڳوٺ ۽ شهر ويران ٿيا، ۽ ماڻهو پنهنجا گهر ڇڏي پري علائقن ۾ پناهه وٺڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962pp30-31">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |pages=30–31 }}</ref> == عثمان ڏيپلائي ۽ مزاحمتي ادب == پرڏيهي قبضي خلاف مزاحمت جو اظهار ادبي صورت ۾ به ٿيو. عثمان ڏيپلائي 1962ع ۾ پنهنجو تاريخي ناول ''سانگهڙ'' شايع ڪيو، جنهن جو موضوع انگريزن خلاف حرن جي جدوجهد هو. هن ناول سنڌ جي نئين نسل تائين اهو پيغام پهچايو ته سياسي غلبي ۽ حقن جي جدوجهد خلاف ڪيئن وڙهجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == سنڌ جي ثقافتي علامتون ۽ قوميت == سنڌ جي ماضيءَ جي عظمت بيان ڪرڻ کي به اهم سمجهيو ويو، ته جيئن سنڌين ۾ فخر جو احساس پيدا ٿئي. انهن علامتن ۾ موهن جو دڙو، ڄام نندي جو مقبرو، رني ڪوٽ، عمرڪوٽ جا قلعا، حيدرآباد جا بادگير، اجرڪ، رلي، ڪاشيءَ جو ڪم ۽ هالا جو فرنيچر شامل هئا. ادبي شخصيتن ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي، سچل سرمست ۽ سامي کي سنڌي ٻوليءَ کي شاهوڪار ڪندڙ ۽ سنڌي قومي شعور پيدا ڪندڙ شخصيتن طور پيش ڪيو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidpp62-63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |pages=62–63 }}</ref> سنڌي قومپرستيءَ جو بنياد مذهب بدران ٻولي ۽ علائقي تي رکيو ويو. هن خيال موجب جيڪي ماڻهو سنڌ ۾ رهن ٿا ۽ سنڌي ٻولي ڳالهائين ٿا، اهي سنڌي آهن. ٻن قومن واري نظريي کي رد ڪندي قوميت جو تصور سيڪيولر بنيادن تي قائم ڪيو ويو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == قومپرست تاريخ نويسيءَ تي تنقيد == قومپرست فريم ورڪ ۾ تاريخ لکڻ بابت تنقيد پڻ ڪئي وئي آهي. ڊاڪٽر مبارڪ علي موجب اهڙي تاريخ نويسيءَ ۾ ڪڏهن ڪڏهن حقيقتن کي مسخ ڪري يا چونڊي استعمال ڪيو ويو، ته جيئن اهي قومي بيانئي سان ٺهڪي اچن. تاريخي طريقيڪار کي مڪمل طور لاڳو ڪرڻ بدران جذباتي ۽ مبالغو آميز بيان اختيار ڪيو ويو. ان تاريخ نويسيءَ جو وڏو مقصد سياسي استعمال بڻجي ويو، جنهن سبب سنڌ جي تاريخ نويسي هڪ مرحلي تي بيهي رهي ۽ نون علمي موضوعن ڏانهن گهربل اڳڀرائي نه ڪري سگهي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == اڻلکيل ۽ نظرانداز ٿيل موضوع == سنڌ جي تاريخ اڃا مڪمل نه سمجهي وڃي ٿي. ڪيترائي موضوع اڃا وڌيڪ تحقيق گهرن ٿا، جهڙوڪ زرعي ڍانچي ۾ تبديليون، نون ٽيڪنالاجيڪل طريقن جو تعارف، هارين جو ڪردار، هاري بغاوتن جو وجود يا عدم وجود، سنڌ جا پاڙيسري ملڪن سان لاڳاپا، ثقافتي ۽ واپاري رابطا، اميلن ۽ ڀائيبندن جو سماجي ڪردار، ۽ سنڌ ۾ مذهب جو ڪردار، خاص طور نانڪ پنٿين ۽ سکن جي حوالي سان. ڪلاڊ مارڪووٽس جي ڪتاب ''The Global World of the Indian Merchants (1750–1967)'' ۾ شڪارپوري ۽ حيدرآبادي واپارين جي عالمي تجارتي سرگرمين کي بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو سنڌ جي مؤرخن وٽ اڳ ۾ گهڻو نظرانداز ٿيل موضوع رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == نتيجو == سنڌ جي تاريخ نويسي قومي تاريخ، علائقائي سڃاڻپ، اسلامي بيانئي، آزاديءَ جي تحريڪ، ون يونٽ، سنڌي قومپرستي ۽ سيڪيولر ثقافتي تعبيرن جي وچ ۾ تبديل ٿيندي رهي آهي. ان تاريخ نويسيءَ سنڌ جي جدا تاريخي حيثيت، ثقافتي ورثي ۽ سياسي جدوجهد کي نمايان ڪيو، پر ساڳئي وقت ان تي اهو اعتراض به ڪيو ويو ته اها ڪڏهن ڪڏهن تنگ قومپرستي ۽ سياسي مقصدن تائين محدود ٿي وئي. سنڌ جي تاريخ کي وڌيڪ جامع ۽ علمي انداز ۾ لکڻ لاءِ ضروري آهي ته اها صرف سياست جي خدمت نه ڪري، پر اهڙو وسيع تاريخي شعور پيدا ڪري، جيڪو ماڻهن کي ماضي ۽ حال ٻنهي کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> p4cg94il59cmazi7b5vzwinziz9a8x7 390489 390487 2026-07-02T08:12:47Z Ibne maryam 17680 /* سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي ۽ ورهاڱي کان اڳ جي تاريخ نويسي */ 390489 wikitext text/x-wiki '''ڀارت جي تاريخ نويسي''' (Historiography of India) مان مراد تنقيدي طريقن ۽ تشريحن جي ذريعي انهن مطالعي جو آهي جيڪي عالمن هندستان جي تاريخ کي ترقي ڏيڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن. تازن ڏهاڪن ۾ تاريخ نويسي جا چار مکيه اسڪول رهيا آهن ته مورخ هندستان جو مطالعو ڪيئن ڪندا آهن: ڪيمبرج، قومپرست، مارڪسسٽ، ۽ سبالٽرن. ڪڏهن عام "مشرقي" طريقو، هڪ حساس، ناقابل فهم، ۽ مڪمل طور تي روحاني هندستان جي تصوير سان، سنجيده اسڪالرشپ ۾ ختم ٿي چڪو آهي.<ref name="Prakash 383–408">{{cite journal | last = Prakash | first = Gyan | author-link = Gyan Prakash | date = April 1990 | title = Writing Post-Orientalist Histories of the Third World: Perspectives from Indian Historiography | journal = Comparative Studies in Society and History | volume = 32 | issue = 2 | pages = 383–408 | doi=10.1017/s0010417500016534 | jstor = 178920| s2cid = 144435305 }}</ref> == تاريخ جا ماخذ == === پرڏيهي ذريعا === هندستاني تاريخ جا معروف پرڏيهي احوال هيٺين ذريعن مان مليا آهن: <ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref><ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> * [[ميگئسٿنيز|ميگاسٿينس]] پاران "انڊيڪا"<ref>Allan Dahlaquist (1996). Megasthenes and Indian Religion: A Study in Motives and Types. Motilal Banarsidass. {{ISBN|978-81-208-1323-6}}.</ref> * [[فاھيان|فاهيان]] طرفان ٻڌمت جي بادشاهن جو هڪ رڪارڊ (فوگو جي 佛國記)<ref name="columbia">{{cite web|url=http://afe.easia.columbia.edu/special/travel_records.pdf|title=The Travel Records of Chinese Pilgrims Faxian, Xuanzang, and Yijing|publisher=[[Columbia University]]}}</ref> * [[البيروني]] پاران "ڪتاب الهند"<ref>{{citation|title=Kitab al-Bīrūnī fī Taḥqīq mā li-al-Hind|publisher=Osmania Oriental Publication Bureau |place=Hyderabad |year=1958}}</ref> <ref>{{citation| editor1-last=Kegan |editor1-first=Paul |publisher=Trench, Truebner |title=Alberuni's India |translator-last=Sachau |translator-first=E.C. |place=London |volume=2 |year=1910}}</ref> * [[ابن بطوطا|ابن بطوطه]] پاران "تحفة النور في غريب الامر و عجائب الاسفار<ref name="9–10 Vol. 1">{{harvnb|Dunn|2005|pp=310–11}}; {{harvnb|Defrémery|Sanguinetti|1853|pp=[https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ&pg=PA9 9–10 Vol. 1]}}</ref> * زوانگ زانگ پاران مغربي علائقن تي عظيم تانگ رڪارڊ<ref>Deeg, Max (2007). [https://web.archive.org/web/20140418141001/http://kanji.zinbun.kyoto-u.ac.jp/~wittern/data/nw-fs/fs-deeg.pdf „Has Xuanzang really been in Mathurā? : Interpretatio Sinica or Interpretatio Occidentalia&nbsp;— How to Critically Read the Records of the Chinese Pilgrim.“] – In: 東アジアの宗教と文化 : 西脇常記教授退休記念論集 = Essays on East Asian religion and culture: Festschrift in honor of Nishiwaki Tsuneki on the occasion of his 65th birthday / クリスティアン・ウィッテルン, 石立善編集 = ed. by Christian Wittern und Shi Lishan. – 京都 [Kyōto] : 西脇常記教授退休記念論集編集委員會; 京都大学人文科學研究所; Christian Wittern, 2007, pp. 35 – 73. See p. 35</ref> * تشريح هندستان، جوزف ٽيفنٿلر طرفان === ڏيهي ذريعا === مقامي تاريخي متن جا مثال شامل آهن:<ref name=":0">{{Cite journal |last=Joshi |first=P. M. |date=1965 |editor-last=Pathak |editor-first=Vishwambhar Sharan |editor2-last=Saran |editor2-first=P. |editor3-last=Kunte |editor3-first=B. G. |editor4-last=Shyam |editor4-first=Radhey |editor5-last=McKew Parr |editor5-first=Charles |editor6-last=Van Linschoten |editor6-first=Jan |title=Indian Historiography |url=https://www.jstor.org/stable/42929817 |journal=Bulletin of the Deccan College Research Institute |volume=26 |issue=3/4 |pages=20–33 |jstor=42929817 |issn=0045-9801}}</ref> * ڀاناڀٽا جي "هرشاچاريتا"<ref name=":3">{{Cite book |last=Hasrat |first=B. J. |title=The Encyclopedia of Sikhism |publisher=Punjabi University |year=2004 |isbn=817380530X |editor-last=Singh |editor-first=Harbans |edition=2nd |volume=4: S–Z |location=Patiala |pages=179–181}}</ref> * ڪلهانا طرفان "راجتارنگيني"<ref name=":0" /> * سريلنڪا جي ٻڌ ڌرم جون تاريخون، جهڙوڪ ديپاواس، مهاواسا، ۽ ڪُسوانس<ref>{{Cite journal |last=von Hinüber |first=Oskar |date=2020 |title=Brill's Encyclopedia of Buddhism Online - Historiography: South Asia |url=https://doi.org/10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069 |access-date=7 April 2024 |website=Brill |doi= 10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069|quote=The first historical texts known from ancient South Asia are the Buddhist chronicles composed in Ceylon (Sri Lanka). Consequently, from a very early period, the history of Buddhism on the island is known much better than in any other part of South Asia. Besides texts on the general history of Buddhism, there are specialized chronicles on relics and so on, written in both Pali and Sinhala languages or in Southeast Asian vernaculars.|url-access=subscription }}</ref> * فرشته جي "تاريخ فرشته" (جنهن کي گلشن ابراهيمي به چيو ويندو آهي) <ref name="EB1911">{{EB1911|inline=y|wstitle=Ferishta, Mahommed Kasim|volume=10|page=274}}</ref> * ضياء الدين برني جي "تاريخ فيروز شاهي"<ref>M. Athat Ali, "Elements of Social Justice in Medieval Islamic Thought" in Saiyid Zaheer Husain Jafri, ''Recording the Progress of Indian History: Symposia Papers of the Indian History Congress, 1992–2010'', Primus Books, 2012, p. 197.</ref> * Vicāraśrenī by Merutunga {{sfn|Eggermont|1969|p=67}} * ابوالفضل جو "اڪبر نامو"<ref>[http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml Illustration from the Akbarnama: History of Akbar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090919035749/http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml |date=2009-09-19 }} [[Art Institute of Chicago]]</ref> * [[امير خسرو]] جو "تغلق نامو" * عبدالحميد لاهوري جو "پادشاهه نامو"<ref>[[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970).</ref> * محمد عوفي جي "جامع الحكايت"<ref>{{cite book |last1=Elliot|first1=Sir H. M. |first2=John |last2=Dowson |title=The History of India, as Told by Its Own Historians. The Muhammadan Period (Vol 2.)|chapter-url=https://archive.org/stream/cu31924073036729#page/n5/mode/2up|chapter=4. Jawami ul-Hikayat of Muhammad Ufi| year=1871|publisher=London : Trübner & Co.|page=155}}</ref> * چانڊ بردائي جي "ڀڳت راسو" (''[[Prithviraj Raso]])<ref>{{Cite book|author=Rima Hooja|url=https://books.google.com/books?id=qqd1RAAACAAJ|title=A HISTORY OF RAJASTHAN (PB)|date=2006|publisher=Rupa & Company|isbn=978-81-291-1501-0|pages=364–365|language=en}}</ref>'' * منهاج سراج جوزجاني جي "طبقات ناصري" 15 صدي عيسويءَ کان اڳ جي تاريخ کي رڪارڊ ڪرڻ لاءِ تمام ٿورا مشهور هندستاني متن موجود آهن. ان ڪري، هندستان جي تاريخ جو گهڻو حصو پرڏيهي مورخن جي ذريعي ملي ٿو. قديم هندستان ۾ مقامي تاريخي روايتن جا تمام گهٽ ثبوت موجود آهن. البيروني مقامي هندستاني تاريخ نگاري بابت هيٺ ڏنل ڳالهه ڪئي: "بدقسمتي سان هندو شين جي تاريخي ترتيب تي گهڻو ڌيان نه ڏيندا آهن، اهي پنهنجن بادشاهن جي تاريخي جانشيني کي بيان ڪرڻ ۾ تمام گهڻو لاپرواهي ڪندا آهن ۽ جڏهن انهن کي معلومات لاءِ دٻايو ويندو آهي ۽ نقصان ۾ هوندا آهن، اهو نه ڄاڻندا آهن ته ڇا چوڻو آهي، اهي هميشه ڪهاڻي ٻڌائڻ تي مجبور هوندا آهن. پر ان لاءِ، اسان کي پڙهندڙن کي انهن روايتن کي پهچائڻ گهرجي جيڪي اسان کي انهن مان ڪجهه ماڻهن کان مليون آهن." —البروني، ڪتاب الهند. قديم هندستان ڪڏهن به هڪ مضبوط تاريخي روايت ترقي نه ڪئي جيڪا گريڪو-رومن، چيني ۽ اسلامي تهذيبن ۾ موجود روايتن جي برابر هجي. بهرحال، اهو نتيجو نه ٿو ڪڍي سگهجي ته قديم هندستانين وٽ معروضي تاريخي لکڻ جي سمجهه جي کوٽ هئي، ڇاڪاڻ ته تاريخ نگاري سان ملندڙ جلندڙ ڪجهه ڪوششون هيون. هندستاني تاريخ جي مختلف موڙ تي، هندستان ۾ خاص خاندانن ۽ حڪمرانن جي دورن کي رڪارڊ ڪرڻ ۽ تاريخ نگاري ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. few known Indian texts recording history before 15th century C.E. exist, hence, historical evidence for much of India's history comes through foreign historians.<ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref><ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> There is very little evidence of a native historiographical tradition in ancient India.<ref name=":3" /> Al-Biruni stated the following about local Indian histriography:<ref name=":0" /> {{Blockquote|text="Unfortunately the Hindus do not pay much attention to the historical order of things, they are very careless in relating the chronological succession of their kings, and when they are pressed for information and are at a loss, not knowing what to say, they invariably take to tale-telling. But for this, we should communicate to the readers the traditions which we have received from some people among them."|author=Al-Biruni|title=Kitāb al-Hind|source=}}Ancient India never developed a strong historiographical tradition comparable to the ones that existed in the [[Greco-Roman historiography|Greco-Roman]], [[Chinese historiography|Chinese]], and [[Historiography of early Islam|Islamic]] civilizations.<ref name=":4">{{Cite book |last=Sharma |first=Tej Ram |title=Historiography: A History of Historical Writing |publisher=Concept Publishing Company |year=2005 |isbn=9788180691553 |pages=17–22 |chapter=Historical Writings in the Ancient World - Indian Historiography: Historiography in Ancient India}}</ref> However, it cannot be concluded that the ancient Indians lacked an understanding of objective historical writing, as there were some attempts akin to historiography.<ref name=":4" /> At various points in Indian history, there were efforts to record and chronicle the reigns of particular dynasties and rulers in India.<ref name=":4" /> Within the Vedic, Buddhist, Jain and other religious literature, the names of teachers are attentively recorded.<ref name=":4" /> The [[Chinese Buddhist]] [[Buddhist pilgrimage|pilgrim]] [[Xuanzang]] mentioned that in every province of India, there would be officials who would be responsible for documenting in-writing "good and evil events, calamities, and fortunate occurrences".<ref name=":4" /> Since the era of the [[Gupta Empire|Gupta]] ruler [[Samudragupta]], ancient Indian rulers would have a renowned poet record their reigns and victories onto stone in the form of inscription.<ref name=":4" /> [[Romila Thapar]] instead states that it should be taken into account what the ancient Indians found relevant and why when evaluating any dearth of historiographical tradition.<ref name=":4" /> [[A. K. Warder]] opined that the regional historiographies of India must be considered, with historical writing in India becoming regionalized by the mediaeval-period from the 7th century onwards.<ref name=":4" /> There are historical works authored by the Chalukya, Rashtrakuta, Pala dynastical historiographies and also regional historiographical traditions in Kashmir, Sindhu, Gurjara, Jejakabhukti, Kamarupa, Kerala, Hoyasala, Andhra, Kalinga, and Maharashtra.<ref name=":4" /> In modern-times, some attempts have been made to extract historiographical elements from Vedic literature and epic poetry, such as the ''[[Mahabharata]]'' or ''[[Ramayana]]''.<ref name=":3" /><ref name=":4" /> However, religious, mythical, and allegorical legends are too intermixed with Indic religious thought and philosophy that discerning and extracting any semblance of historiography from them is a difficult task.<ref name=":3" /> The ''[[Puranas]]'' mostly entail mythological elements with a facade of historicity.<ref name=":3" /> The corpuses of Pali and Prakrit literature of the era are mostly religious in nature.<ref name=":3" /> Thus, a historiographical tradition was not popular in India, barring a few examples.<ref name=":3" /> A true tradition of historiography was introduced to India after the Arabs captured Sindh, where they introduced history-writing and recording proper chronology.<ref name=":3" /> These Arab historiographers were later surmounted by historiographers who wrote in Persian, many of whom were sponsored by the ruling sultans of India.<ref name=":3" /> == مکيه اسڪول == === Orientalist approach === The Orientalist approach was influenced both by [[Imperialism|imperialist]] attitudes and interests, and also fascination for the "exotic" East for Mediterranean and European writers and thinkers, captured in images by artists, that is embodied in a repeatedly-surfacing theme in the [[history of ideas]] in the West, called "[[Orientalism]]". In [[art history]], [[literature]], and [[cultural studies]], Orientalism is the imitation or depiction of aspects in the [[Eastern world]]. These depictions are usually done by writers, designers, and artists from the [[Western world]]. The term ''Orientalism'' has come to acquire negative connotations in some quarters and is interpreted to refer to the study of the East by Westerners shaped by the attitudes of the era of European [[imperialism]] in the 18th and 19th centuries. When used in this sense, it often implies prejudiced, outsider-caricatured interpretations of Eastern cultures and peoples. This viewpoint was most famously articulated and propagated by [[Edward Said]] in ''[[Orientalism (book)|Orientalism]]'' (1978), a critical history of this scholarly tradition.<ref>{{cite book|last=Clarke|first=J.J.|title=Oriental enlightenment the encounter between Asian and Western thought|url=https://archive.org/details/orientalenlighte00clar|url-access=limited|year=1997|publisher=Routledge|pages=[https://archive.org/details/orientalenlighte00clar/page/n16 8]}}</ref> ==== History ==== Though there has been study of India from a western perspective since ancient times, the orientalist school gained prominence in the aftermath of the [[Age of Discovery]]. In the 18th and 19th centuries, the term [[Oriental studies|Orientalist]] identified a scholar who specialized in the languages and literatures of the [[Eastern world]]. Among such scholars were officials of the [[East India Company]], who said that the [[Arab culture]], the [[culture of India|Indian culture]], and the [[Islamic culture]]s should be studied as equal to the [[Culture of Europe|cultures of Europe]].<ref>{{cite book |last = Macfie |first = A. L.|year = 2002 |title = Orientalism |publisher = Longman| location = London|url=https://books.google.com/books?id=0FrJAwAAQBAJ |isbn = 978-0582423862|ref = none| page = Ch One}}</ref> Among such scholars is the philologist [[William Jones (philologist)|William Jones]], whose studies of [[Indo-European languages]] established modern [[philology]]. [[Company rule in India]] favored Orientalism as a technique for developing and maintaining positive relations with the Indians—until the 1820s, when the influence of "anglicists" such as [[Thomas Babington Macaulay]] and [[John Stuart Mill]] led to the promotion of a Western-style education.<ref>Holloway (2006), pp. 1–2. "The Orientalism espoused by Warren Hastings, William Jones and the early East India Company sought to maintain British domination over the Indian subcontinent through patronage of Hindu and Muslim languages and institutions, rather than through their eclipse by English speech and aggressive European acculturation."</ref> With a great increase in knowledge of Asia among Western specialists, increasing political and economic involvement in the region, and in particular the realization of the existence of [[Indo-European languages|close relations between Indian and European languages]], by [[William Jones (philologist)|William Jones]], there emerged more complex intellectual connections between the early history of Eastern and Western cultures. Some of these developments occurred in the context of Franco–British rivalry for control of India. Liberal economists, such as [[James Mill]], denigrated Eastern civilizations as static and corrupt. [[Karl Marx]] characterized the [[Asiatic mode of production]] as unchanging, because of the economic narrowness of village economies and the State's role in production. "[[Oriental despotism]]" was generally regarded in Europe as a major factor in the relative failure of [[progress (history)|progress]] of Eastern societies. In the course of the century Western archaeology spread across the Middle East and Asia. New national museums provided a setting for important archaeological finds, most of which were in this period bought back to Europe. The first serious European studies of [[Buddhism]] and [[Hinduism]] were by the scholars [[Eugene Burnouf]] and [[Max Müller]]. In that time, the academic [[Islamic studies by author (non-Muslim or academic)|study of Islam]] also developed, and, by the mid-19th century, Oriental Studies was a well-established academic discipline in most European countries, especially those with imperial interests in the region. Yet, while scholastic study expanded, so did [[Racism|racist]] attitudes and stereotypes of Asian peoples and cultures. Scholarship often was intertwined with prejudicial racist and religious presumptions,<ref>J. Go, "'Racism' and Colonialism: Meanings of Difference and Ruling Practice in America's Pacific Empire" in ''Qualitative Sociology'' '''27'''.1 (March 2004).</ref> to which the new [[biology|biological sciences]] tended to contribute until the end of the [[World War II|Second World War]]. ==== Criticism and Decline ==== In his book [[Orientalism (book)|Orientalism]] (1978), [[cultural critic]] Edward Said redefines the term ''Orientalism'' to describe a pervasive Western tradition—academic and artistic—of prejudiced outsider-interpretations of the [[Eastern world]], which was shaped by the cultural attitudes of European [[imperialism]] in the 18th and 19th centuries.<ref>Tromans, 24</ref> Since its publication, most academic discourse began to use the term "Orientalism" to refer to a general patronizing Western attitude towards Middle Eastern, Asian, and [[North Africa]]n societies. In Said's analysis, the West [[Essentialism|essentializes]] these societies as static and undeveloped—thereby fabricating a view of Oriental culture that can be studied, depicted, and reproduced in the service of [[Imperialism|imperial power]]. Implicit in this fabrication, writes Said, is the idea that Western society is developed, rational, flexible, and superior.<ref>Mahmood Mamdani, ''Good Muslim, Bad Muslim: America, the Cold War, and the Roots of Terrorism'', New York: Pantheon, 2004; {{ISBN|0-375-42285-4}}; p. 32.</ref> Furthermore, Said said that "The idea of representation is a theatrical one: the Orient is the stage on which the whole East is confined",<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/63/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=63 |language=English}}</ref> and that the subject of learned Orientalists "is not so much the East itself as the East made known, and therefore less fearsome, to the Western reading public".<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/60/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=60 |language=English}}</ref> The thesis of Edward Said's Orientalism develops Marxist philosopher [[Antonio Gramsci]]'s theory of [[cultural hegemony]], and [[Michel Foucault]]'s theorisation of [[discourse]] (the [[knowledge]]-[[Power (social and political)|power]] relation) to criticise the scholarly tradition of Oriental studies. In the academy, the book ''Orientalism'' (1978) became a foundational text of [[Postcolonialism|post-colonial cultural studies]].<ref>Xypolia, Ilia (2011). "Orientations and Orientalism: The Governor Sir Ronald Storrs". Journal of IslamicJerusalem Studies. 11: 25–43.</ref> The once common "Orientalist" approach, with its image of a sensuous, inscrutable, and wholly spiritual India, has died out in serious scholarship.<ref name="Prakash 383–408" /> === Cambridge School === The Cambridge School of historiography was a [[school of thought]] which approached the study of the [[British Empire]] from the imperialist point of view. It emerged especially at the [[University of Cambridge]] in the 1960s. [[John Andrew Gallagher]] (1919–80) was especially influential, particularly in his article with [[Ronald Robinson]] on "[[The Imperialism of Free Trade]]". It was led by Anil Seal,<ref>Anil Seal'', The Emergence of Indian Nationalism: Competition and Collaboration in the Later Nineteenth Century'' (1971)</ref> Gordon Johnson,<ref>Gordon Johnson, ''Provincial Politics and Indian Nationalism: Bombay and the Indian National Congress 1880–1915'' (2005)</ref> Richard Gordon, and David A. Washbrook.<ref>Rosalind O'Hanlon and David Washbrook, eds. ''Religious Cultures in Early Modern India: New Perspectives'' (2011)</ref> It downplayed ideology.<ref>Aravind Ganachari, "Studies in Indian Historiography: 'The Cambridge School'", ''Indica'', March 2010, 47#1, pp 70–93</ref> ==== Criticism ==== This school of historiography is criticised for western bias or [[Eurocentrism]].<ref name="google7">{{cite book|title=Eurocentrism: a marxian critical realist critique|author=Hostettler, N.|date=2013|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-135-18131-4|url=https://books.google.com/books?id=2XjozzN0ppEC&pg=PA33|page=33|access-date=6 January 2017}}</ref> Critics have attacked various ideas of the School.<ref>See [[Christopher Platt|D.C.M. Platt]], "The Imperialism of Free Trade: Some Reservations," ''Economic History Review,'' 21#2 (Aug., 1968), pp. 296-306</ref> In ''The New Imperial Histories Reader,'' Stephen Howe has assembled articles by critics who take aim especially at [[P. J. Marshall]], [[David Kenneth Fieldhouse|D. K. Fieldhouse]], Robinson and Gallagher, and [[Peter Cain (historian)|Peter Cain]] and [[A. G. Hopkins]].<ref>Stephen Howe, ed. ''New Imperial Histories Reader'' (Routledge, 2009)</ref> [[Howard Spodek]], for example, praises the school's regional and pluralist perspectives but criticizes their reliance on British (rather than Indian) documentation, sloppy use of [[social science]] models, downplaying of ideology, and their excessive emphasis on Indian self-seeking and the importance of British imperial initiatives in achieving modernization. He recommends a deeper appreciation of Indian initiatives, and more attention to the emerging importance of public life in many areas of society rather than just a concentration on politics.<ref>Howard Spodek, "Pluralist Politics in British India: The Cambridge Cluster of Historians of Modern India," ''American Historical Review,'' (June 1979) 84#3 pp 688-707</ref> === Nationalist School === The Nationalist school originated among Indian historians in the late 19th and early 20th centuries who were influenced by [[Indian independence movement|Indian nationalism]]. They emphasized achievements in Indian history, while downplaying negative aspects, which led to various contradictions. Nationalist historians universally praised Hindu rule of India, with Hindu culture being prized above all else.<ref name=":0a">{{cite book|last=Thapar|first=Romila|title=History of Early India: From the Origins to AD 1300|publisher=University of California Press|year=2004|isbn=978-0-520-24225-8|pages=16–17}}</ref> In modern history, they focused on Congress, Gandhi, Nehru and high level politics. It highlighted the Mutiny of 1857 as a war of liberation, and Gandhi's 'Quit India' begun in 1942, as defining historical events. This school of historiography has received criticism for [[Elitism]].<ref>{{cite web|url=http://pages.ucsd.edu/~rfrank/class_web/ES-200C/Articles/Guha.pdf|title=Ranjit Guha, "On Some Aspects of Historiography of Colonial India"}}</ref> Historians in this school included [[Rajendralal Mitra]], [[R. G. Bhandarkar]], [[Romesh Chunder Dutt]], [[Anant Sadashiv Altekar]], [[K. P. Jayaswal]], [[Hem Chandra Raychaudhuri]], [[Radha Kumud Mukherjee]], [[R. C. Majumdar]], and [[K. A. Nilakanta Sastri]] ,.<ref name=":0a" /> === Marxist School === In India, Marxist Historiography takes the form of Marxian historiography where Marxian techniques of analysis are used but Marxist political intentions and prescriptions are discarded. The Marxian historiography of India uses the method of [[historical materialism]] and has focused on studies of economic development, land ownership, and [[class conflict]] in precolonial India and [[deindustrialisation|deindustrialization]] during the colonial period.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993">Bagchi, Amiya Kumar (January 1993). "Writing Indian History in the Marxist Mode in a Post-Soviet World". Indian Historical Review. 20 (1/2): 229–244.</ref> [[Bhupendranath Datta|B. N. Datta]], and [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] are considered the founding fathers of Marxist historiography in India. D. D. Kosambi was apologetic of the revolution of [[Mao]] and thought of Indian Prime Minister [[Jawaharlal Nehru]]'s policies as pro-capitalist. Kosambi, a polymath, viewed Indian History from a Marxist viewpoint. The other Indian scholars of Marxian historiography are [[Ram Sharan Sharma|R. S. Sharma]], [[Irfan Habib]], [[D. N. Jha]], and [[K. N. Panikkar]].<ref>Bottomore, T. B. 1983. ''A Dictionary of Marxist thought''. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press.</ref> Other historians such as [[Satish Chandra (historian)|Satish Chandra]], [[Romila Thapar]], [[Bipan Chandra]], [[Arjun Dev (historian)|Arjun Dev]], and [[Dineshchandra Sircar]], are sometimes referred to as "influenced by the Marxian approach to history."<ref>Guichard, Sylvie (2010), The Construction of History and Nationalism in India, Routledge, p. 87, ISBN 978-1136949319</ref> One debate in Indian history that relates to a [[historical materialist]] schema is on the nature of [[feudalism]] in India. [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] in the 1960s outlined the idea of "feudalism from below" and "feudalism from above". Element of his feudalism thesis was rejected by R.S. Sharma in his monograph [[Indian Feudalism]] (2005) and various other books,<ref>Purohit, Vinayak. 1988. Arts of transitional India twentieth century. Bombay: Popular Prakashan.</ref><ref>R S Sharma, Indian Feudalism (book), 2005</ref><ref>R S Sharma, Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation, Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177-85</ref><ref>R S Sharma, India's Ancient Past, Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India, Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> However R. S. Sharma also largely agrees with Kosambi in his various other books.<ref>R S Sharma, ''[[Indian Feudalism (book)]], 2005''</ref><ref>R S Sharma, ''Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation'', Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177–85</ref><ref>R S Sharma, ''India's Ancient Past'', Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, ''The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India'', Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> Most Indian Marxian historians argue that the economic origins of communalism are feudal remnants and the economic insecurities caused by slow development in India.<ref>{{cite book|title=Dalit women in India: issues and perspective|page=138|first=Prahlad|last=Jogdand|year=1995}}</ref> Even non-academic and laymen contributions to Marxist Historiography exist in India. The book "Coffee Housinte Katha" (The Story of Coffee House), written in [[Malayalam]], a regional language of India, spoken in the state of [[Kerala]], by one of the leaders of the Indian Coffee House Movement, [[Nadakkal Parameswaran Pillai]], is an example of this. Politicians like [[Shripad Amrit Dange]] have also contributed to Marxian historiography. ==== Criticism ==== The Marxian school of Indian historiography is accused of being too ideologically influenced.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993" /> Though influenced by Marxist theory [[B. R. Ambedkar]] criticized Marxists, as he deemed them to be unaware or ignorant of the specifics of caste issues.<ref>Padovani, Florence. Development-Induced Displacement in India and China: A Comparative Look at the Burdens of Growth. Rowman & Littlefield. Bhimrao Ambedkar himself, who criticized Indian Marxists</ref><ref>Jadhav, Narendra (1991). "Neglected Economic Thought of Babasaheb Ambedkar". Economic and Political Weekly. 26 (15): 980–982. ISSN 0012-9976. JSTOR 4397927.</ref> Also though most criticisms of Marxian historiography is levied by people who are not historians, some historians have debated Marxian historians and critically examined their analysis of the [[history of India]]. Many have alleged that Marxian historians used [[Historical negationism|negationism]] to whitewash some of the atrocities committed by [[Islamic rulers in the Indian subcontinent|Muslim rulers]] in the Indian Subcontinent.<ref>{{cite book|title=The Legacy of Muslim Rule in India|quote=Marxists who always try to cover up the black spots of Muslim rule with thick coats of whitewash|first=Kishori Saran|last=Lal|publisher=Aditya Prakashan|page=67}}</ref><ref>{{cite book|title=Indian Politics, Then and Now: Essays in Historical Perspective|first=K|last=Seshadri|publisher=Pragatee Prakashan|page=5|quote=certain attempts made by some ultra-Marxist historians to justify and even whitewash tyrannical emperors of the medieval India}}</ref><ref>{{cite book|title=Studies in World Affairs, Volume 1|first=KR|last=Gupta|year=2006|publisher=Atlantic Publisher|page=249|isbn=9788126904952|url=https://books.google.com/books?id=Hw9uf7sRKtIC&pg=PA249}}</ref><ref>{{cite book|title=Al-Hind the Making of the Indo-Islamic World: The Slave Kings and the Islamic Conquest : 11th–13th Centuries|year=1991|url=https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink|url-access=limited|last=Wink|first=André|publisher=Brill|page=[https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink/page/n160 309]|quote="apologists for Islam, as well as some Marxist scholars in India have sometimes attempted to reduce Islamic iconoclasm.."}}</ref> Since the late 1990s, [[Hindu nationalism|Hindu nationalist]] scholars especially have theorized that the Marxian tradition in India neglected what they believe to be the country's 'illustrious past' based on Vedic-[[puranic chronology]] and other [[Pseudohistory|pseudo-historical]] [[Historical revisionism|revisionist]] narratives of history, the historians are held responsible for aiding or defending [[Islam in India|Muslims]], who figure in Hindu nationalist discourse as the enemy.<ref>Jha, D.N. (1996). Society and Ideology in India: Essays in Honour of Prof. R.S. Sharma. New Delhi, India: Munshiram Manoharlal Publishers Pvt. Ltd. ISBN 978-8121506397.</ref><ref>Historian: Prof Irfan Habib outlookindia.com. Magazine | 23 April 2007. Retrieved 15 January 2013</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=u0RZBwAAQBAJ&pg=PA98|title=The Construction of History and Nationalism in India: Textbooks, Controversies and Politics|last=Guichard|first=Sylvie|year=2010|publisher=Routledge |isbn=9781136949319}}</ref> An example of such a view is [[Arun Shourie]]'s ''[[Eminent Historians]]'' (1998)<ref>Bryant, E. E. (2014). ''Quest for the Origins of Vedic Culture: The Indo-Aryan Migration Debate''. Cary, US: Oxford University Press {{ISBN|978-0195169478}}</ref> and ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks'' (2000), by [[Meenakshi Jain]].<ref name="Times14July">{{cite news |title=From having legs hacked off to getting Rajya Sabha foothold: A Master's journey of grit |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |access-date=14 July 2025 |work=The Times of India |date=14 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250714044603/https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |archive-date=14 July 2025}}</ref><ref name="v282">{{cite web | title=Why Meenakshi Jain Has Been Nominated To Rajya Sabha | website=[[News18]] | date=15 July 2025 | url=https://www.news18.com/opinion/opinion-why-meenakshi-jain-has-been-nominated-to-rajya-sabha-9442669.html | access-date=18 July 2025}}</ref> === Subaltern School === The "subaltern school", was begun in the 1980s by [[Ranajit Guha]] and [[Gyan Prakash]].<ref>{{cite journal |last=Prakash |first=Gyan |date=December 1994 |title=Subaltern studies as postcolonial criticism |journal=American Historical Review |volume=99 |issue=5 |pages=1475–1500 |doi=10.2307/2168385|jstor=2168385 }}</ref> It focuses attention away from the elites and politicians to "history from below", looking at the peasants using folklore, poetry, riddles, proverbs, songs, oral history and methods inspired by anthropology. It focuses on the colonial era before 1947 and typically emphasises caste and downplays class, to the annoyance of the Marxist school.<ref>{{cite journal |last=Roosa |first=John |date=2006 |title=When the Subaltern Took the Postcolonial Turn |journal=Journal of the Canadian Historical Association |volume=17 |issue=2 |pages=130–147 |doi=10.7202/016593ar|doi-access=free }}</ref> ==== Criticism ==== {{see|Subaltern Studies#Criticism}} === Hindutva Approach === Hindutva ({{Translation|Hinduness}}) is the predominant form of [[Hindu nationalism]] in India.<ref>{{Cite web|last=Purandare|first=Vaibhav|date=22 August 2019|title=Hindutva is not the same as Hinduism said Savarkar|url=https://www.telegraphindia.com/india/hindutva-is-not-the-same-as-hinduism-said-savarkar/cid/1699550|access-date=23 December 2020|website=telegraphindia.com}}</ref> The Hindutva movement has been described as a variant of "right-wing extremism",<ref name="Leidig">{{Cite journal|last=Leidig|first=Eviane|date=17 July 2020|title=Hindutva as a variant of right-wing extremism|journal=Patterns of Prejudice|volume=54|issue=3|pages=215–237|doi=10.1080/0031322X.2020.1759861|issn=0031-322X|doi-access=free|hdl=10852/84144|hdl-access=free}}</ref> adhering to a concept of homogenised majority and [[cultural hegemony]].<ref name="j3517631">{{cite journal |title=Fascism of our times |jstor=3517631 |author=Prabhat Patnaik |journal=Social Scientist |volume=21 |issue=3/4|pages=69–77 |year=1993 |doi=10.2307/3517631}}</ref><ref>{{harvnb|Frykenberg|2008|pages=178–220}}: "This essay attempts to show how — from an analytical or from an historical perspective — Hindutva is a melding of Hindu fascism and Hindu fundamentalism."</ref> Some analysts dispute the identification of Hindutva with fascism, and suggest Hindutva is an extreme form of [[conservatism]]. Hindutva approach to history exists to create a version of history to support the Hindu nationalist demands for [[Hindutva#Views on Indian history|Hindu Rashtra]] in Indian society.<ref name="Menon 28–30">{{cite magazine |last=Menon |first=Latha |date=August 2004 |title=Coming to Terms with the Past: India |magazine=History Today |volume=54 |issue=8 |pages=28–30}}</ref> It began with the writings of the developer and outliner of the [[Hindu Nationalism|Hindu Nationalist]] political ideology of [[Hindutva]] himself, [[Vinayak Damodar Savarkar]].{{sfn|Chandra|1989|p=145}}{{sfn|Keer|1966|p=143}} His works '[[The Indian War of Independence (book)|The Indian war of independence, 1857]]', 'Hindu-Pad-Padashahi (A Critical Review of the Hindu Empire of Maharashtra)', and 'Six Glorious Epochs of Indian History' contributed to and laid down the groundwork for this approach. However, this approach did not gain much traction until the 1990s.{{sfn|Goodrick-Clarke|1998|p=46}}<ref>{{Cite web|title=Resources|url=http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|access-date=2021-08-08|website=savarkar.org|language=en|archive-date=8 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210808095423/http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Visana|first=Vikram|date=5 November 2020|title=Savarkar before Hindutva: Sovereignty, Republicanism, and Populism in India, c.1900–1920|url=https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|journal=Modern Intellectual History|volume=18|issue=4|language=en|pages=1106–1129|doi=10.1017/S1479244320000384|s2cid=224983230|issn=1479-2443|access-date=25 July 2021|archive-date=30 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210930153956/https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> This approach is still in the process of development.<ref name="Menon 28–30" /> In March 2012, [[Diana L. Eck]], Professor of Comparative Religion and Indian Studies at [[Harvard University]], authored in her book "India: A Sacred Geography", that idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals and it wasn't just a cluster of regional identities and it wasn't ethnic or racial.<ref name="scroll.in">{{cite web|url=http://scroll.in/article/802047/theres-an-idea-of-india-from-early-times-much-before-the-mughals-or-the-british-scholar-diana-eck|title=Harvard scholar says the idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals|date=20 January 2016 }}</ref><ref name="In The Footsteps of Pilgrims">{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/leisure/story/20120618-review-of-diana-leck-india-a-sacred-geography-758709-2012-06-09|title=In The Footsteps of Pilgrims |date=9 June 2012 }}</ref><ref>{{cite magazine |url=https://www.economist.com/books-and-arts/2012/03/24/the-heavens-and-the-earth |title=India's spiritual landscape: The heavens and the earth |magazine =The Economist |date=24 March 2012}}</ref><ref name="Dalrymple">{{cite news |last=Dalrymple |first=William |date=27 July 2012 |title=India: A Sacred Geography by Diana L Eck – review |url=https://www.theguardian.com/books/2012/jul/27/india-sacred-geography-eck-review |newspaper=The Guardian}}</ref> This approach is noted for denying the [[Indo-Aryan migrations]], as they consider those whose ancestry and religion have origins outside of the Indian subcontinent to be aliens, namely Muslims, Christians, and communists. This approach states that only the Hindus are the legitimate heirs of South Asia.{{Sfn|Thapar|2004|p=14}} ==== Saffronisation ==== [[Saffronisation]], a process of introduction of right-wing policies that implement a Hindu nationalist agenda onto school textbooks by attempting to glorify Hindu contributions to Indian history while undermining other contributions, has become prominent. The [[Bharatiya Janata Party]] (BJP) has said that several Indian history textbooks had overt Marxist or Eurocentric political overtones.<ref name=":2">{{cite journal|last=Bhattacharya|first=Neeladri|date=2009|title=Teaching History in Schools: The Politics of Textbooks in India|journal=History Workshop Journal|volume=67|issue=67|pages=99–110|doi=10.1093/hwj/dbn050|jstor=40646212|s2cid=154421051}}</ref> The BJP has had trouble changing the textbooks because many states in which the BJP is not in power have blocked saffronisation efforts. The BJP, citing a rigid anti-Hindu agenda, restructured NCERT and the Indian Council of Historical Research (ICHR) to make textbooks conform to the BJP's Hindu nationalist platform.<ref>{{cite book|last=Bénéï|first=Veronique|title=Manufacturing Citizenship: education and nationalism in Europe, South Asia, and China|publisher=Routledge|year=2005|isbn=0-415-36488-4|location=New York, NY|pages=156–159}}</ref> In states where the BJP had control of the local government, textbooks were changed extensively to favor a Hindu nationalist narrative.<ref name=":1" /> These changes included the omission of caste-based exclusion and violence throughout Indian history and the exclusion or minimization of contributions to Indian society made by Muslims.<ref name="Raghavan">{{cite news|author=Raghavan, B. S.|title=Saffronisation|date=12 September 2001|newspaper=[[The Hindu]]|url=http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20070514123440/http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-date=14 May 2007|url-status=live}}</ref> After a rival political party, the [[Indian National Congress]], came into power, efforts were undertaken in 2004 to reverse the saffronisation of textbooks previously made by BJP.<ref name="The Guardian">{{cite news |last=Ramesh |first=Randeep |url=https://www.theguardian.com/world/2004/jun/26/india.schoolsworldwide |title=Another rewrite for India's history books |work=The Guardian |date=25 June 2004 |access-date=10 March 2016}}</ref> When the ''[[Hindustan Times]]'' reviewed the issue of saffronisation of Indian textbooks in late 2014, it noted that right-wing efforts to change how textbooks recount history faced "some difficulty as it lacks credible historians to back its claims."<ref>{{cite news|last=Raza |first=Danish | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffronising-textbooks-where-myth-and-dogma-replace-history/story-CauM4dmmsPGrjZ3APAvNxO.html |title=Saffronising textbooks : Where myth and dogma replace history |work=Hindustan Times |date=8 December 2014 |access-date=9 March 2016}}</ref> The [[India#Medieval India|medieval period]] in India is one such hotly-contested epoch among historians. Since there can be no true consensus about that era due to divided and deeply entrenched political motivations, history for that period is highly subjective and particularly vulnerable to the influence of the textbook writer's sympathies and outlook. "The choice of the textbook writer is more decisive than anything else," it was noted in a report in ''The Hindu''.<ref name="Amrik Singh">{{cite news|last=Singh|first=Amrik|date=25 August 2001|title=Saffronisation and textbooks|url=http://www.thehindu.com/2001/08/25/stories/05252524.htm|work=[[The Hindu]]|access-date=10 March 2016}}{{dead link|date=April 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> Critics have said that the changes to the textbooks have portrayed the medieval period as "a dark age of Islamic colonial rule which snuffed out the glories of the Hindu and Buddhist empires that preceded it".<ref name="The Guardian" /> Another trap in the politicisation of history relates to contention over the state of [[Jammu and Kashmir (union territory)|Jammu and Kashmir]].<ref name="Amrik Singh" /> By mid-2015, ''[[The Times of India]]'' reported that the [[National Council of Educational Research and Training]], which is in charge of publishing textbooks, had participated in a meeting convened by the [[Ministry of Human Resource Development]], and during that meeting, the issue of changing textbooks was discussed. An official from the ICHR complained that the theme of nationalism did not receive proper treatment in textbooks, setting the stage for possible textbook revisions.<ref name=":1">{{cite news | last=Akshaya |first=Mukul | url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/education/news/Saffronization-fears-over-history-textbooks-rewrite-plans/articleshow/47792475.cms |title=Saffronization fears over history textbooks rewrite plans |work=The Times of India|date=24 June 2015 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of Rajasthan reportedly spent Rs 37 crore to reprint 36 textbooks used for classes 1 to 8 for the 2016–2017 academic session that will be based on an agenda that would promote Indian culture by including historical figures, such as [[Suraj Mal|Maharaja Surajmal]], Hem Chandra, and [[Guru Gobind Singh]]. The textbooks that had been approved up to the 2012–13 academic session were rendered obsolete under the rewriting of history, and those books were auctioned off. In total, 5,66 crore new textbooks were ordered printed for an agenda that critics described was intent on supporting the saffronisation of textbooks. Rajasthan (primary and secondary) education minister Vasudev Devnani denied the charge of saffronisation, but educationists described his decision as to the "Hinduisation of education" that occurs when right-wing forces come to power.<ref>{{cite news|last=Goswami |first=Rakesh | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffron-agenda-raje-scraps-cong-textbooks-spends-rs-37-cr-on-new-ones/story-U3JaMmx52f4YsuUfb3wlNK.html |title=Saffronisation ? Raje scraps Cong textbooks, spends Rs 37 cr on new ones |work=Hindustan Times |date=20 January 2016 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of [[Karnataka]] has reportedly ordered new textbooks for the 2017–18 academic session in an effort that academicians and critics have described as a "blatant attempt to saffronise textbooks".<ref>{{cite news| url=http://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/revised-textbooks-from-201718-academic-year/article7300069.ece |title=Revised textbooks from 2017–18 academic year|work=The Hindu |date=10 June 2015 |access-date=10 March 2016}}</ref> ==== Criticism ==== The Hindutva approach to history is based on ahistorical premises and treats mythology as history. According to [[Christophe Jaffrelot]], a French political scientist specialising in South Asia, the Hindutva ideology has roots in an era where the fiction in ancient Indian mythology and Vedic antiquity was presumed to be valid. This fiction was used to "give sustenance to Hindu ethnic consciousness".<ref name="Jaffrelot1996p77">{{cite book|author=Christophe Jaffrelot|title=The Hindu Nationalist Movement in India|url= https://books.google.com/books?id=Y2buDDwdgIsC|year= 1996|publisher= Columbia University Press|isbn= 978-0-231-10335-0|page=77}}</ref> Its strategy emulated the Muslim identity politics of the Khilafat movement after World War I, and borrowed political concepts from the West –&nbsp;mainly German.<ref name="Jaffrelot1996p77" /> Hindutva organizations treat events in [[Hindu mythology]] as history.<ref name="R. Ramachandran">{{cite web|author=R. Ramachandran|date=1 February 2019|title=Science circus|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/science-and-technology/article26004777.ece}}</ref><ref name="Ziya Us Salam">{{cite web|author=Ziya Us Salam|title=Age of unreason|website=Frontline|date=20 June 2018 |url=https://frontline.thehindu.com/cover-story/article24200525.ece}}</ref><ref name="Meera Nanda">{{cite web|author=Meera Nanda|date=2 January 2004|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|title=Postmodernism, Hindu nationalism and 'Vedic science'|access-date=23 March 2022|archive-date=12 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200812120255/https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|url-status=dead}}</ref><ref name="Truschke">{{Cite journal|last=Truschke|first=Audrey|date=15 December 2020|title=Hindutva's Dangerous Rewriting of History|url=http://journals.openedition.org/samaj/6636|journal=South Asia Multidisciplinary Academic Journal|language=fr|issue=24/25|doi=10.4000/samaj.6636|issn=1960-6060|doi-access=free}}</ref> Hindutva organizations have been criticized for their belief in statements or practices that they claim to be both scientific and factual but are incompatible with the [[scientific method]].<ref>{{citation |first=Meera |last=Nanda |title=Hindutva's science envy |url=http://www.frontline.in/science-and-technology/hindutvas-science-envy/article9049883.ece |newspaper=Frontline |date=16 September 2016 |access-date=14 October 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://scroll.in/article/865872/from-dissing-darwin-to-yogic-farming-a-short-history-of-the-bjps-brush-with-pseudoscience|title=From dissing Darwin to yogic farming: A short history of the BJP's brush with pseudoscience|date=21 January 2018 }}</ref> According to [[Anthony Parel]], a historian and political scientist, Savarkar's ''Hindutva, Who is a Hindu?'' published in 1923 is a fundamental text of Hindutva ideology. It asserts, states Parel, India of the past to be "the creation of a racially superior people, the Aryans. They came to be known to the outside world as Hindus, the people beyond the Indus River. Their identity was created by their race (jati) and their culture (Sanskriti). All Hindus claim to have in their veins the blood of the mighty race incorporated with and descended from the Vedic fathers. They created a culture — an ensemble of mythologies, legends, epic stories, philosophy, art and architecture, laws and rites, feasts, and festivals. They have a special relationship to India: India is to them both fatherland and holy land." The Savarkar's text presents the "Hindu culture as a self-sufficient culture, not needing any input from other cultures", which is "an unhistorical, narcissistic and false account of India's past", states Parel.<ref name="Parel2006p42">{{cite book|author=Anthony J. Parel|title=Gandhi's Philosophy and the Quest for Harmony|url= https://books.google.com/books?id=MQhz0fW0HZUC |year=2006|publisher= Cambridge University Press|isbn=978-0-521-86715-3|pages=42–43}}</ref> The premises of early Hindu nationalist thought, states Chetan Bhatt, reflected the colonial era European scholarship and Orientalism of its times.<ref name="Bhatt2001p11" /> The idea of "India as the cradle of civilization" (Voltaire, Herder, Kant, Schlegel), or as "humanity's homeland and primal philosophy" (Herder, Schlegel), or the "humanism in Hindu values" (Herder), or of Hinduism offering redemption for contemporary humanity (Schopenhauer), along with the colonial-era scholarship of Frederich Muller, Charles Wilkins, William Jones, Alexander Hamilton, and others were the natural intellectual matrix for Savarkar and others to borrow and germinate their Hindu nationalist ideas.<ref name="Bhatt2001p11">{{cite book|author=Chetan Bhatt|title=Hindu nationalism: origins, ideologies and modern myths|url=https://books.google.com/books?id=W2PXAAAAMAAJ|year=2001|publisher=Berg|isbn=978-1-85973-343-1|pages=11–12}}</ref> [[Chakravarthi Ram-Prasad]], a Fellow of the British Academy and a scholar of Politics and Philosophy of Religion, states that Hindutva is a form of nationalism that is expounded differently by its opponents and its proponents.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> The opponents of Hindutva either consider it as a fundamentalist ideology that "aims to regulate the working of civil society with the imperatives of Hindu religious doctrine", or as another form of fundamentalism while accepting that Hinduism is a diverse collection of doctrines, is complex and is different from other religions. According to Ram-Prasad, the proponents of Hindutva reject these tags, viewing it to be their right and a desirable value to cherish their religious and cultural traditions.<ref name="Ram‐Prasad1993p285">{{cite journal | last=Ram-Prasad | first=C. | title=Hindutva ideology: Extracting the fundamentals | journal=Contemporary South Asia | volume=2 | issue=3 | year=1993 | doi=10.1080/09584939308719718 | pages=285–309}}</ref> The Hindutva ideology according to Savarkar, states Ram-Prasad, is a "geography, race, and culture" based concept. However, the "geography" is not strictly territorial but is an "ancestral homeland of a people", and the "race" is not biogenetic but described as the historic descendants of the intermarriage of Aryans, native inhabitants, and "different peoples" who arrived over time.<ref name="Flood2008p527" /> So, "the ultimate category for Hindutva is culture", and this culture is "not strictly speaking religious if by religion is meant a commitment to certain doctrines of transcendence", he states.<ref name="Flood2008p527">{{cite book|author=C. Ram-Prasad|editor=Gavin Flood|title=The Blackwell Companion to Hinduism|url=https://books.google.com/books?id=SKBxa-MNqA8C |year=2008|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-99868-7|pages=527–528}}</ref> The proponents state that in the Hindutva thought, there is a kernel of coherent and justifiable thesis about the Indian culture and history.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> Hindutva ideology has been linked to threats to academics and students, both in India and the United States.<ref name="Venugopal, Arun">{{Cite web|last=Venugopal, Arun|date=21 July 2021|title=At Rutgers, and Beyond, Scholars Are Under Attack For Their Critique of India's Far-Right Government|url=http://gothamist.com/news/at-rutgers-and-beyond-scholars-are-under-attack-for-their-critique-of-indias-far-right-government|access-date=21 July 2021|website=Gothamist|language=en}}</ref><ref name=":0b">{{Cite web|title=American Scholars of India Confront a Rise in Threats {{!}} WNYC {{!}} New York Public Radio, Podcasts, Live Streaming Radio, News|url=https://www.wnyc.org/story/american-scholars-india-confront-rise-threats/|access-date=6 September 2021|website=WNYC|language=en}}</ref> For instance, in 2011, Hindutva activists successfully led a charge to remove an essay about the multiple narratives of Ramayanas from Delhi University's history syllabus.<ref name="The Hindu">{{Cite news|last=N|first=Vijetha S.|date=15 October 2011|title=Historians protest as Delhi University purges Ramayana essay from syllabus|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/Historians-protest-as-Delhi-University-purges-Ramayana-essay-from-syllabus/article13372074.ece|access-date=11 July 2021|issn=0971-751X}}</ref> [[Romila Thapar]], a world-renowned historian, has faced Hindutva-led attacks, with the claims that her works present Marxist and [[Eurocentric]] points of view.<ref name="washingtonpost.com">{{Cite news|title=In the battle over India's history, Hindu nationalists square off against a respected historian|language=en-US|newspaper=Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/india-romila-thapar-dissent/2021/01/02/1a79ca54-4070-11eb-b58b-1623f6267960_story.html|access-date=11 July 2021|issn=0190-8286}}</ref> Hindutva scholars like [[Rajiv Malhotra]] has been responsible for pushback against [[White people|white]] scholars specialising on South Asia and Hinduism based in North America, including [[Wendy Doniger]] and [[Sheldon Pollock]] on grounds of their supposed [[Evangelism|vested interests]] & [[Racism|racial prejudices]] [[Anti-Indian sentiment|against Indians]].<ref name="insidehighered.com">{{Cite web|title=Scholars who study Hinduism and India face hostile climate|url=https://www.insidehighered.com/news/2016/04/12/scholars-who-study-hinduism-and-india-face-hostile-climate|access-date=11 July 2021|website=www.insidehighered.com|language=en}}</ref> Under BJP leadership, the Indian state has been accused of monitoring scholars and denying some research access.<ref name="The Nation">{{cite news |last1=Chaturvedi |first1=Vinayak |title=The Hindu Right and Attacks on Academic Freedom in the US |url=https://www.thenation.com/article/culture/hindu-right-academic-freedom/ |publisher=The Nation |date=December 2021}}</ref> In 2021, a group of North American-based scholars of South Asia formed a collective and published the Hindutva Harassment Field Manual to, they argue, answer the Hindutva threat to their academic freedom.<ref name="Prakash">{{Cite web|last=Prakash|first=Priyali|title='Targeted by hate': Audrey Truschke on why she helped write a 'Hindutva Harassment Field Manual'|url=https://scroll.in/article/999710/targeted-by-hate-audrey-truschke-on-why-she-helped-write-a-hindutva-harassment-field-manual|access-date=28 August 2021|website=Scroll.in|date=10 July 2021 |language=en-US}}</ref><ref name=":0b" /> They documented further incidents of Hindutva harassment of academics in North America, dating back to the 1990s.<ref name="Timeline">{{cite web |last1=SASAC |title=Timeline |url=https://www.hindutvaharassmentfieldmanual.org/timeline |website=Hindutva Harassment Field Manual}}</ref> The [[Association for Asian Studies]] noted that Hindutva, described as a "[[Majoritarianism|majoritarian]] ideological doctrine" different from [[Hinduism]], resorted to "increasing attacks on numerous scholars, artists, and journalists who critically analyze its politics".<ref name="asianstudies.org">{{Cite web|date=10 September 2021|title=AAS Statement on the Dismantling Global Hindutva Conference|url=https://www.asianstudies.org/aas-statement-on-the-dismantling-global-hindutva-conference/|access-date=11 September 2021|website=Association for Asian Studies|language=en-US}}</ref> == هندستان تي برطانوي سامراج جي اثر جو جائزو == Debate continues about the [[Economy of India under the British Raj|economic impact of British imperialism on India]]. The issue was actually raised by conservative British politician [[Edmund Burke]] who in the 1780s vehemently attacked the East India Company, claiming that [[Warren Hastings]] and other top officials had ruined the Indian economy and society. Indian historian Rajat Kanta Ray (1998) continues this line of attack, saying the new economy brought by the British in the 18th century was a form of "plunder" and a catastrophe for the traditional economy of Mughal India. Ray accuses the British of depleting the food and money stocks and imposing high taxes that helped cause the terrible famine of 1770, which killed a third of the people of Bengal.<ref>Rajat Kanta Ray, "Indian Society and the Establishment of British Supremacy, 1765–1818", in ''The Oxford History of the British Empire: vol. 2, The Eighteenth Century'', ed. P. J. Marshall, (1998), pp. 508–529.</ref> Rejecting the Indian nationalist account of the British as alien aggressors, seizing power by brute force and impoverishing all of India, British historian [[P. J. Marshall]] argues that the British were not in full control but instead were players in what was primarily an Indian play and in which their rise to power depended upon excellent cooperation with Indian elites. Marshall admits that much of his interpretation is still rejected by many historians.<ref>P. J. Marshall, "The British in Asia: Trade to Dominion, 1700–1765," in ''The Oxford History of the British Empire: vol. 2, The Eighteenth Century'', ed. P. J. Marshall, (1998), pp. 487–507.</ref> Marshall argues that recent scholarship has reinterpreted the view that the prosperity of the formerly benign Mughal rule gave way to poverty and anarchy. Marshall argues the British takeover did not make any sharp break with the past. The British largely delegated control to regional Mughal rulers and sustained a generally prosperous economy for the rest of the 18th century. Marshall notes the British went into partnership with Indian bankers and raised revenue through local tax administrators and kept the old Mughal rates of taxation. Professor Ray agrees that the East India Company inherited an onerous taxation system that took one-third of the produce of Indian cultivators.<ref>Marshall, "The British in Asia: Trade to Dominion, 1700–1765"</ref> ===Insecurity of the Raj=== In the 20th century historians generally agreed that imperial authority in the Raj had been secure in the 1800–1940 era. Various challenges have emerged. Mark Condos and Jon Wilson argue that the Raj was chronically insecure.<ref>Mark Condos, ''The Insecurity State: Punjab and the Making of Colonial Power in British India'' (Cambridge University Press, 2017).</ref><ref>Jon Wilson, ''India conquered: Britain's Raj and the chaos of empire'' (Simon and Schuster, 2016).</ref> They argue that the irrational anxiety of officials led to a chaotic administration with minimal social purchase or ideological coherence. The Raj was not a confident state capable of acting as it chose, but rather a psychologically embattled one incapable of acting except in the abstract, the small scale, or short term.<ref>Joshua Ehrlich, "Anxiety, Chaos, and the Raj." ''Historical Journal'' 63.3 (2020): 777–787. DOI: https://doi.org/10.1017/S0018246X1900058X</ref> == پڻ ڏسو == * [[سنڌ جي تاريخ نگاري]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] * [[هندستان جي تاريخ]] * [[برطانوي سلطنت جي تاريخ نگاري]] == حوالا == == ڪتاب نگاري == ==حوالا== {{حوالا}} ===Works cited=== * {{citation |last=Chandra |first=Bipan |title=India's Struggle for Independence |year=1989 |publisher=Penguin Books India |location=New Delhi |isbn=978-0-14-010781-4 }} * {{Cite book |editor-last=Defrémery |editor-first = C. |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=B.R. |title=Voyages d'Ibn Batoutah (Volume 1) |publisher= Société Asiatic |year=1853 |place=Paris |language=French, Arabic |url=https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ}} * {{Cite book |last=Dunn |first=Ross E. |author-link=Ross E. Dunn |title=The Adventures of Ibn Battuta |publisher=University of California Press |year=2005 |orig-year=1986 |isbn=978-0-520-24385-9 }} * {{citation|last=Eggermont|first=P. H. L.|title=The Purāņa Source of Merutuṅga's List of Kings and the Arrival of the Śakas in India|year=1969|url=https://books.google.com/books?id=ks4UAAAAIAAJ}} * {{Citation |last=Goodrick-Clarke |first=Nicholas |author-link=Nicholas Goodrick-Clarke |title=Hitler's Priestess: Savitri Devi, the Hindu-Aryan Myth and Neo-Nazism |title-link=Hitler's Priestess |publisher=[[New York University Press]] |year=1998 |isbn=978-0-8147-3111-6 |language=en}} * {{cite book |last1=Keer |first1=Dhananjay |title=Veer Savarkar |date=1966 |publisher=Popular Prakashan |url=https://books.google.com/books?id=aCALAQAAIAAJ |language=en |oclc=582786373}} * {{cite book |first=Robert |last=Frykenberg |chapter=Hindutva as a Political Religion: An Historical Perspective |editor1=R. Griffin |editor2=R. Mallett |editor3=J. Tortorice |title=The Sacred in Twentieth-Century Politics: Essays in Honour of Professor Stanley G. Payne |year=2008 |url=https://books.google.com/books?id=JGOHDAAAQBAJ |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-0-230-24163-3 |pages=178–200 }} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * Balagangadhara, S. N. (2012). Reconceptualizing India studies. New Delhi: Oxford University Press. * Bhattacharjee, J. B. ''Historians and Historiography of North East India'' (2012) * {{cite book|last=Bannerjee|first= Dr. Gauranganath |title=India as known to the ancient world|url=https://archive.org/stream/indiaasknowntoan00banerich#page/n3/mode/2up|year=1921|publisher=Humphrey Milford, Oxford University Press, London}} * Bose, Mihir. "India's Missing Historians: Mihir Bose Discusses the Paradox That India, a Land of History, Has a Surprisingly Weak Tradition of Historiography", ''History Today'' 57#9 (2007) pp 34+. [https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110915152404/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 |date=15 September 2011 }} *Chakrabarti, Dilip K.: Colonial Indology, 1997, Munshiram Manoharlal: New Delhi. * Palit, Chittabrata, ''Indian Historiography'' (2008). *Indian History and Culture Society., Devahuti, D. (2012). Bias in Indian historiography. * Elliot, Henry Miers; John Dowson (1867–77). ''The History of India, as told by its own historians. The Muhammadan Period''. London: Trübner and Co. * [[Meenakshi Jain|Jain, Meenakshi]] [https://archive.org/details/flawed-narratives-history-in-the-old-ncert-textbooks-of-satish-chandra-by-meenakshi-jain ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks - A random survey of Satish Chandra’s “Medieval India''], NCERT 2000 * Inden, R. B. (2010). Imagining India. Bloomington, Ind: Indiana University Press. * Jain, M. The India They Saw : Foreign Accounts (4 Volumes) Delhi: Ocean Books, 2011. * Kahn, Yasmin. "Remembering and Forgetting: South Asia and the Second World War' in Martin Gegner and Bart Ziino, eds., ''The Heritage of War'' (Routledge, 2011) pp 177–193. * Mantena, R. (2016). Origins of modern historiography in India: Antiquarianism and philology 1780–1880. Palgrave Macmillan. * Mittal, S. C ''India distorted: A study of British historians on India'' (1995), on 19th century writers * [[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970) {{ISBN|9782102227356}} *{{cite book |first=Yvette Claire |last=Rosser |title=Curriculum as Destiny: Forging National Identity in India, Pakistan, and Bangladesh |year=2003 |publisher=University of Texas at Austin |type=Dissertation |url=http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |access-date=17 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911035259/http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |archive-date=11 September 2008 |url-status=dead }} *[[Arvind Sharma]], Hinduism and Its Sense of History (Oxford University Press, 2003) {{ISBN|978-0-19-566531-4}} * E. Sreedharan, A Textbook of Historiography, 500 B.C. to A.D. 2000 (2004) * Shourie, Arun (2014). Eminent historians: Their technology, their line, their fraud. Noida, Uttar Pradesh, India : HarperCollins Publishers. {{ISBN|9789351365914}} *{{cite book |title=Aryans and British India |first=Thomas R. |last=Trautmann |url=https://books.google.com/books?id=jR_LPnEH3GsC |year=1997 |location=Berkeley |publisher=University of California Press |isbn=978-0-585-10445-4}} *Viswanathan, G. (2015). Masks of conquest: Literary study and British rule in India. * Antonio de Nicolas, Krishnan Ramaswamy, and Aditi Banerjee (eds.) (2007), ''[[Invading the Sacred]]: An Analysis Of Hinduism Studies in America'' (Publisher: Rupa & Co.) * Vishwa Adluri, Joydeep Bagchee: ''The Nay Science: A History of German Indology''. Oxford University Press, New York 2014, {{ISBN|978-0199931361}} (''Introduction,'' p.&nbsp;1–29). * Warder, A. K., ''An introduction to Indian historiography'' (1972). * Winks, Robin, ed. ''The Oxford History of the British Empire: Volume V: Historiography'' (2001) * Weickgenannt, T. N. (2009). Salman Rushdie and Indian historiography: Writing the nation into being. Basingstoke: Palgrave Macmillan. {{Historiography}} [[زمرو:ڀارت جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:تاريخ نويسي]] [[زمرو:ڀارت جي تاريخ]] ==قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسي== قومي ۽ علائقائي تاريخن جا مقصد به مختلف رهيا آهن. قومي تاريخ منتشر ۽ جدا جدا عنصرن کي هڪ قومي سڃاڻپ هيٺ گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، جڏهن ته علائقائي تاريخون پنهنجي ثقافتي قدرن، روايتن ۽ سياسي حيثيت کي اجاگر ڪري پنهنجي معاملن ۾ آزاد ڪردار ادا ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪن ٿيون. نوآبادياتي دور جي خاتمي ۽ نون ملڪن جي قيام کان پوءِ، پراڻين حدن جي تبديليءَ سبب قوم رياست ۽ صوبن جي وچ ۾ تضاد پيدا ٿيا. علائقن وٽ پنهنجي جدا تاريخ ۽ ثقافت هئي، جڏهن ته نئين قوم رياست کي پنهنجي تاريخ نئين زاويي سان ٺاهڻي هئي. اهڙي صورتحال ۾ قومي تاريخ ڪڏهن ڪڏهن سياسي غلبي، قومي سڃاڻپ جي تشهير ۽ علائقائي قوميتن جي دٻاءَ لاءِ استعمال ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==پاڪستان ۾ سنڌ جي علائقائي حيثيت== پاڪستان جي قيام وقت ملڪ ۾ پنج صوبا هئا، جن وٽ پنهنجي جدا سڃاڻپ موجود هئي. پاڪستان هڪ نئون ملڪ هو، تنهنڪري ان جي شروعاتي دور ۾ قومي وحدت ۽ قوم سازيءَ تي وڌيڪ زور ڏنو ويو. صوبي سان وابستگيءَ کي سرڪاري سطح تي ڪڏهن ڪڏهن تنقيد جو نشانو بڻايو ويو، ڇاڪاڻ ته ان کي قوم سازيءَ جي راهه ۾ رڪاوٽ سمجهيو ويندو هو. سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي سياسي عمل ۾ ٿيندڙ تبديلين کي ظاهر ڪري ٿي؛ جيئن جيئن سياسي جوڙجڪ بدلبي رهي، تيئن سنڌ جي تاريخ لکڻ جا رخ به تبديل ٿيندا رهيا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ هڪ الڳ حيثيت رکي ٿي، ڇاڪاڻ ته اها بنگال ۽ پنجاب وانگر ورهايل نه ٿي. سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي به پشتونن يا بلوچن وانگر ٻن يا وڌيڪ ملڪن ۾ وڏي پيماني تي ورهايل نه هئي. تاريخي ۽ جاگرافيائي طور سنڌ قديم زماني کان پنهنجي جداگانه سڃاڻپ رکي ٿي، جنهن ڪري اها پاڪستان جي ٻين صوبن کان هڪ خاص ۽ ممتاز حيثيت رکي ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي ۽ ورهاڱي کان اڳ جي تاريخ نويسي== تاريخ ڪنهن به علائقي کي تاريخي مرتبو ڏيڻ جو طاقتور ذريعو آهي، ڇاڪاڻ ته اها ان علائقي جون پاڙون ماضي ۾ ڳولي ٿي. ان شعور تحت ورهاڱي کان اڳ سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد سنڌ جي تاريخ کي نئين سر مرتب ڪرڻ هو. ان جي تاريخي رسالي ۾ سنڌ جي تاريخ جي مختلف پهلوئن تي تحقيقي مضمون شايع ٿيندا هئا. خاص طور قديم دور تي زور ڏنو ويو، ته جيئن سنڌ جي تاريخي قدامت ثابت ڪري سگهجي. جيئن ته هن سوسائٽيءَ ۾ هندو ۽ انگريز مؤرخ وڌيڪ سرگرم هئا، تنهنڪري تاريخ نويسيءَ ۾ سيڪيولر رجحان نمايان رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == ورهاڱي کان پوءِ سنڌي تاريخ نويسي == ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسي نون خيالن ۽ رجحانن سان سامهون آئي. ان جو مرڪزي نقطو اهو هو ته سنڌ تاريخي، ثقافتي ۽ لساني طور پاڪستان جي ٻين صوبن کان مختلف آهي. صوبائي سڃاڻپ تي زور ورهاڱي جي نتيجن سبب وڌيو. ڪراچي، جيڪا سنڌ جو اهم شهر ۽ بندرگاهه هئي، وفاقي علائقو قرار ڏئي نئين ملڪ جي گادي بڻائي وئي. سنڌ ان فيصلي خلاف احتجاج ڪيو، پر اهو احتجاج اثرائتو ثابت نه ٿيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي هندو آبادي وڏي پيماني تي لڏي وئي ۽ ان جي جاءِ تي اردو ڳالهائيندڙ آبادي آئي. هن تبديليءَ سنڌي قوميت کي ڪمزور ڪيو. ثقافتي ۽ لساني دٻاءَ کي منهن ڏيڻ لاءِ سنڌي دانشورن سنڌ جي تاريخ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ طرف ڌيان ڏنو، ته جيئن سنڌ جي جدا سڃاڻپ کي برقرار رکيو وڃي. ان مقصد لاءِ سنڌي ادبي بورڊ قائم ڪيو ويو، جنهن سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ تاريخي تحقيق جي حوصلا افزائي ڪئي. بورڊ سنڌ جي قديم کان جديد دور تائين نو جلدن ۾ جامع تاريخ شايع ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ سنڌ جي تاريخ بابت فارسي اصل ماخذ پڻ شايع ڪيا، ته جيئن مؤرخن کي بنيادي مواد ملي سگهي. انهن مان ڪجهه ڪتاب بعد ۾ سنڌي ۽ اردو ۾ ترجمو ٿيا، جنهن سان اردو پڙهندڙن لاءِ سنڌ جي تاريخ کي سمجهڻ جا نوان رستا کليا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == اسلام، عرب فتح ۽ باب الاسلام جو تصور == ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جي هڪ اهم خصوصيت سنڌ جي تاريخ ۾ اسلام جي ڪردار تي زور هو. عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ کي “باب الاسلام” يعني اسلام جو دروازو بڻائيندڙ واقعو سمجهيو ويو. محمد بن قاسم کي هڪ اهم تاريخي هيرو طور پيش ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته هن کي سنڌ ۾ اسلام آڻيندڙ فاتح طور بيان ڪيو ويو. اسلام پسند تاريخ نويسيءَ ۾ عرب فتح ۽ عرب فاتح سنڌ جي اسلامي سڃاڻپ جا وڏا نشان بڻيا، ۽ باب الاسلام جو تصور سالياني يادگيريءَ جو موضوع پڻ بڻيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سيد سليمان ندوي پنهنجي ڪتاب ''عرب و هند ڪي تعلقات'' ۾ عربن جي سنڌ فتح ۽ اتر هندستان تي ترڪن جي فتحن ۾ فرق بيان ڪيو. سندس خيال موجب سنڌ فتح ڪندڙ عرب اسلامي ماحول ۾ رهندا هئا ۽ اسلامي تعليمات کان واقف هئا، جڏهن ته ترڪ، افغان ۽ مغل حڪمران فقط نالي ماتر مسلمان هئا ۽ اسلامي تعليمات جا حقيقي نمائندا نه هئا. ان خيال موجب سنڌ جو اسلامي ڪردار پاڪستان جي ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پختو سمجهيو ويو.<ref name="SuleimanNadvi-ArabHind-1976">{{cite book |last=ندوي |first=سليمان |title=عرب و هند ڪي تعلقات |location=ڪراچي |year=1976 |pages=107، 192 }}</ref> محمد علي جناح جي هڪ تقرير جو حوالو پڻ ڏنو ويو، جنهن ۾ هن سنڌ کي خراج تحسين پيش ڪندي چيو ته پاڪستان حقيقت ۾ ان ڏينهن وجود ۾ آيو، جڏهن پهريون مسلمان سنڌ جي سرزمين تي آيو. ورهاڱي کان پوءِ هن تصور سنڌ کي ٻين صوبن کان اسلامي روايتن جي وارث طور الڳ ڏيکارڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سنڌ جو ڪردار == سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو ٻيو اهم پهلو آزاديءَ جي تحريڪ ۽ پاڪستان جي قيام ۾ سنڌ جي ڪردار تي زور آهي. سنڌ جي ماڻهن خلافت تحريڪ، هجرت تحريڪ ۽ ريشمي رومال تحريڪ ۾ سرگرم حصو ورتو. انهن تحريڪن سنڌ جي ماڻهن کي هندستان جي مسلمانن سان ويجهو آندو. سنڌ کي بمبئي کان جدا ڪرڻ جي جدوجهد پڻ هندستاني مسلمانن جي سياسي مطالبن لاءِ مددگار ثابت ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ پاڪستان جي قيام واري جدوجهد ۾ پنهنجي ڪردار تي به فخر ڪري ٿي. 1938ع ۾ شيخ عبدالمجيد سنڌي صوبائي مسلم ليگ جي اجلاس ۾ پاڪستان بابت قرارداد پيش ڪئي، جيڪا اڪثريت سان منظور ٿي. 1943ع ۾ سنڌ اسيمبلي پاڪستان قرارداد جي حمايت ڪئي. ان موقعي تي جي. ايم. سيد تقرير ڪندي چيو ته هندستان جا مسلمان جدا قوم آهن، ڇاڪاڻ ته انهن جي جدا تاريخ، ثقافت، ادب، روايتون ۽ سياسي توڙي معاشي نظام آهن؛ تنهنڪري انهن کي جدا وطن ڏنو وڃي.<ref name="MehranFreedomMovement1985">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |pages=17–18 }}</ref> سنڌ اسيمبلي 1946ع ۾ پاڪستان جي قرارداد جي حمايت ڪندڙ پهرين اسيمبلي طور پيش ڪئي وئي. 1985ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ جي رسالي ''مهراڻ'' آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر شايع ڪيو. ان جي اداريي ۾ چيو ويو ته پاڪستان جو حقيقي خالق سنڌ آهي. اداريي ۾ اهو به افسوس ظاهر ڪيو ويو ته پاڪستان جي قيام کان پوءِ سنڌ جي ڪردار کي ڄاڻي واڻي گهٽايو ويو؛ جهڙوڪ محمد علي جناح جي جنم ڀومي جهرڪ کي نظرانداز ڪري وزير مينشن ڪراچي کي اڳيان آڻڻ، ۽ سنڌي اڳواڻن جي خدمتن کي پاڪستان جي قيام ۾ مناسب طور تسليم نه ڪرڻ.<ref name="MehranFreedomMovement1985p5">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=5 }}</ref><ref name="MehranFreedomMovement1985p6">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=6 }}</ref> سنڌ طرفان پنهنجي اسلامي ڪردار ۽ آزاديءَ جي تحريڪ ۾ ڪردار تي زور ڏيڻ جو هڪ سياسي سبب صوبائي خودمختياريءَ جو مطالبو هو. سنڌ چاهيو ٿي ته مرڪز جو ڪردار صوبائي معاملن ۾ گهٽ کان گهٽ هجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == ون يونٽ ۽ سنڌي قومپرست تاريخ نويسي == سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ بنيادي تبديلي ون يونٽ جي دور ۾ آئي. 1955ع ۾ اولهه پاڪستان جا صوبا هڪ يونٽ ۾ ضم ڪيا ويا، جنهن سبب سنڌ پاڻ کي ٻيهر اهڙي صورتحال ۾ محسوس ڪيو، جهڙي طرح نوآبادياتي دور ۾ اها بمبئي پريزيڊنسيءَ جو حصو هئي. بمبئي جي جاءِ تي هاڻي لاهور جو غلبو محسوس ڪيو ويو. سنڌ پنهنجي سياسي آزادي ٻيهر وڃائي ويٺي. ون يونٽ جي عمل سنڌ جي ڪجهه سياستدانن جي موقعي پرستيءَ کي به ظاهر ڪيو، جن مرڪزي حڪومت سان گڏجي سنڌ کي ون يونٽ جو حصو بڻائڻ ۾ مدد ڪئي. ساڳئي وقت اهڙا اڳواڻ به سامهون آيا، جن ون يونٽ جي مخالفت ڪئي ۽ ان سبب تڪليفون برداشت ڪيون. هن دور سنڌ جي تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جو نئون تصور پيدا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ون يونٽ سنڌين کي سياسي طور وڌيڪ پختو ڪيو، ڇاڪاڻ ته سنڌ مجموعي طور پنجاب جي سياسي غلبي هيٺ تڪليفون ڀوڳيون. هن دور ۾ بئراج جي زرخيز زمين فوجي آفيسرن ۽ اعليٰ بيوروڪريٽن کي الاٽ ڪئي وئي، جنهن سان سنڌي هارين جا حق متاثر ٿيا. سرڪاري ملازمتن ۾ سنڌين کي مناسب حصو نه مليو، جنهن سبب وڌندڙ وچولي طبقي ۾ مايوسي پيدا ٿي. انهن تجربن کان پوءِ سنڌين محسوس ڪيو ته نه “باب الاسلام” واري حيثيت ۽ نه آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سندن ڪردار، انهن کي سندن حق ڏيارڻ ۾ مددگار ثابت ٿيا. ان احساس سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو رخ بدلائي ڇڏيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌي قومپرستي تاريخ جي تجزيي جو مرڪزي نقطو بڻجي وئي. ماضيءَ کي حال جي روشنيءَ ۾ پرکيو ويو، خاص طور پرڏيهي حملن جي اثرن کي هن انداز سان ڏٺو ويو ته سنڌ بار بار پرڏيهي غلبي سبب ڪيئن متاثر ٿي. پرڏيهي غلبي جي موضوع سنڌ جي اهڙي تصوير ٺاهي، جنهن ۾ سنڌ کي مظلوم ۽ استحصال جو شڪار علائقو طور پيش ڪيو ويو. ساڳئي وقت تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جي ڪردار کي نمايان ڪيو ويو، ته جيئن نئين نسل لاءِ ڪردار جا نمونا پيدا ڪيا وڃن.<ref name="MubarakAli1994p45">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=سنڌ خاموشي ڪي آواز |location=لاهور |year=1994 |page=45 }}</ref> == سيڪيولر قومپرست تعبير ۽ قديم سنڌ == سنڌي قومپرستيءَ هيٺ ٺهيل نئين تاريخ نويسي مذهبي نه پر سيڪيولر هئي. سنڌي ثقافت ۽ تهذيب جون پاڙون قديم ماضيءَ ۾ ڳوليون ويون ۽ دعويٰ ڪئي وئي ته سنڌ جي تهذيبي حيثيت بابلي، آشوري ۽ مصري تهذيبن جي برابر آهي. سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب سنڌين لاءِ فخر جو ذريعو بڻجي، ۽ موهن جو دڙو سنڌ جي قديم ماضيءَ جي علامت طور اڀريو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == جي. ايم. سيد جي تاريخي تعبير == جي. ايم. سيد سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ اهم نوان رجحان متعارف ڪرايا. هن عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ لاءِ برڪت نه، پر هڪ جارحيت قرار ڏنو. سندس خيال ۾ محمد بن قاسم به ٻين حمله آورن وانگر هڪ جارح هو، جنهن سنڌ جا وسيلا لٽيا. هن دليل لاءِ ساڳيو منطق استعمال ڪيو، جيڪو سليمان ندوي ترڪ حمله آورن بابت ڏنو هو. جي. ايم. سيد موجب اٺين صديءَ تائين اموي دور ۾ عرب حاڪمن جو اصل اسلامي روح ختم ٿي چڪو هو ۽ اهي دنياوي ۽ سامراجي طاقت بڻجي چڪا هئا؛ تنهنڪري سنڌ جي عرب فتح اسلام نه پر عرب سلطنت جي توسيع هئي.<ref name="ArisarGMSayyidp56">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=56 }}</ref> هن تعبير محمد بن قاسم کي هيرو مان جارح ۾ تبديل ڪيو ۽ راجا ڏاهر کي مادر وطن جو محافظ بڻايو، جنهن حمله آورن سان ٺاهه ڪرڻ بدران وڙهندي جان قربان ڪئي. جي. ايم. سيد چچ نامو ۽ جنت السنڌ جهڙن تاريخي ماخذن تي به تنقيد ڪئي، ڇاڪاڻ ته سندس خيال ۾ اهي حمله آورن جي واکاڻ ڪن ٿا ۽ پڙهندڙن کي حقيقي تاريخي شعور کان محروم ڪن ٿا.<ref name="ArisarGMSayyidp55">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=55 }}</ref> جي. ايم. سيد جي نظر ۾ سنڌ تي حملو ڪندڙ سڀ پرڏيهي فاتح هڪ ئي زمري ۾ اچن ٿا، ڀلي انهن جو مذهب ڪهڙو به هجي. انهن ۾ ايران جو دارا، عربن جو محمد بن قاسم، غزنيءَ جو محمود، دهليءَ جو علاؤالدين، قنڌار جو شاهه بيگ ارغون، مغلن جو خان خانان ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو چارلس نيپيئر شامل ڪيا ويا. انهن سڀني کي سنڌ جا غاصب ۽ تباهه ڪندڙ قرار ڏنو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidp58">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=58 }}</ref> == غدارن ۽ سورمن جو تصور == 1956ع کان پوءِ سياسي صورتحال سنڌ جي تاريخ کي “غدارن” ۽ “سورمن” جي انداز ۾ لکڻ طرف وٺي وئي. جيڪي ماڻهو ذاتي مفادن لاءِ سنڌ کي وڪڻندڙ سمجهيا ويا، انهن کي غدار چيو ويو، جڏهن ته جيڪي مادر وطن لاءِ قرباني ڏيندڙ سمجهيا ويا، انهن کي سورمو قرار ڏنو ويو. سنڌ جي دفاع ڪندڙن ۾ راجا ڏاهر، دودو سومرو، دريا خان، مخدوم بلاول، شاهه عنايت ۽ هوش محمد کي شامل ڪيو ويو. غدارن ۾ قاضي قاضن، نائومل ۽ مير علي مراد جا نالا کنيا ويا. هن تاريخ نويسيءَ جو پيغام اهو هو ته ڪيچ مڪران، ٺٽي، مياڻي ۽ دٻي ۾ وڙهيل سنڌ جي آزاديءَ جون جنگيون اڃا ختم نه ٿيون آهن، پر اها جنگ هر شهر ۽ ڳوٺ ۾ جاري آهي.<ref name="ArisarGMSayyidp63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=63 }}</ref> == مغل دور، تاريخ مظھر شاهجهاني ۽ پرڏيهي غلبو == سنڌ تي مغل دور جي پرڏيهي قبضي جا اثر بيان ڪرڻ لاءِ سنڌي ادبي بورڊ 1962ع ۾ يوسف ميرڪ جي اصل ماخذ ''تاريخ مظھر شاهجهاني'' شايع ڪئي. ان جو مقدمو پير حسام الدين راشدي لکيو. هن مقدمي ۾ خاص طور اهي واقعا چونڊيا ويا، جن ۾ ظلم ۽ استحصال جي تصوير ملي ٿي ۽ جيڪي سنڌ جي ان وقت جي سياسي حالت سان لاڳاپيل لڳندا هئا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962p21">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |page=21 }}</ref> پير حسام الدين راشدي، يوسف ميرڪ جي حوالي سان، سيوهڻ جي گورنر جي ظلم، ماڻهن کي ڪوڙا هڻڻ ۽ اذيت ڏيڻ جا واقعا بيان ڪيا. مغل عملدارن طرفان ماڻهن جي ملڪيت ضبط ڪرڻ، سندن وسيلن ۽ دولت کان محروم ڪرڻ، ڦورن ۽ ڌاڙيلن جي سرپرستي ڪرڻ ۽ ڳرا محصول لاڳو ڪرڻ جهڙا عمل بيان ڪيا ويا. نتيجي طور سيوهڻ جو علائقو برباد ٿيو، ڳوٺ ۽ شهر ويران ٿيا، ۽ ماڻهو پنهنجا گهر ڇڏي پري علائقن ۾ پناهه وٺڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962pp30-31">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |pages=30–31 }}</ref> == عثمان ڏيپلائي ۽ مزاحمتي ادب == پرڏيهي قبضي خلاف مزاحمت جو اظهار ادبي صورت ۾ به ٿيو. عثمان ڏيپلائي 1962ع ۾ پنهنجو تاريخي ناول ''سانگهڙ'' شايع ڪيو، جنهن جو موضوع انگريزن خلاف حرن جي جدوجهد هو. هن ناول سنڌ جي نئين نسل تائين اهو پيغام پهچايو ته سياسي غلبي ۽ حقن جي جدوجهد خلاف ڪيئن وڙهجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == سنڌ جي ثقافتي علامتون ۽ قوميت == سنڌ جي ماضيءَ جي عظمت بيان ڪرڻ کي به اهم سمجهيو ويو، ته جيئن سنڌين ۾ فخر جو احساس پيدا ٿئي. انهن علامتن ۾ موهن جو دڙو، ڄام نندي جو مقبرو، رني ڪوٽ، عمرڪوٽ جا قلعا، حيدرآباد جا بادگير، اجرڪ، رلي، ڪاشيءَ جو ڪم ۽ هالا جو فرنيچر شامل هئا. ادبي شخصيتن ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي، سچل سرمست ۽ سامي کي سنڌي ٻوليءَ کي شاهوڪار ڪندڙ ۽ سنڌي قومي شعور پيدا ڪندڙ شخصيتن طور پيش ڪيو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidpp62-63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |pages=62–63 }}</ref> سنڌي قومپرستيءَ جو بنياد مذهب بدران ٻولي ۽ علائقي تي رکيو ويو. هن خيال موجب جيڪي ماڻهو سنڌ ۾ رهن ٿا ۽ سنڌي ٻولي ڳالهائين ٿا، اهي سنڌي آهن. ٻن قومن واري نظريي کي رد ڪندي قوميت جو تصور سيڪيولر بنيادن تي قائم ڪيو ويو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == قومپرست تاريخ نويسيءَ تي تنقيد == قومپرست فريم ورڪ ۾ تاريخ لکڻ بابت تنقيد پڻ ڪئي وئي آهي. ڊاڪٽر مبارڪ علي موجب اهڙي تاريخ نويسيءَ ۾ ڪڏهن ڪڏهن حقيقتن کي مسخ ڪري يا چونڊي استعمال ڪيو ويو، ته جيئن اهي قومي بيانئي سان ٺهڪي اچن. تاريخي طريقيڪار کي مڪمل طور لاڳو ڪرڻ بدران جذباتي ۽ مبالغو آميز بيان اختيار ڪيو ويو. ان تاريخ نويسيءَ جو وڏو مقصد سياسي استعمال بڻجي ويو، جنهن سبب سنڌ جي تاريخ نويسي هڪ مرحلي تي بيهي رهي ۽ نون علمي موضوعن ڏانهن گهربل اڳڀرائي نه ڪري سگهي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == اڻلکيل ۽ نظرانداز ٿيل موضوع == سنڌ جي تاريخ اڃا مڪمل نه سمجهي وڃي ٿي. ڪيترائي موضوع اڃا وڌيڪ تحقيق گهرن ٿا، جهڙوڪ زرعي ڍانچي ۾ تبديليون، نون ٽيڪنالاجيڪل طريقن جو تعارف، هارين جو ڪردار، هاري بغاوتن جو وجود يا عدم وجود، سنڌ جا پاڙيسري ملڪن سان لاڳاپا، ثقافتي ۽ واپاري رابطا، اميلن ۽ ڀائيبندن جو سماجي ڪردار، ۽ سنڌ ۾ مذهب جو ڪردار، خاص طور نانڪ پنٿين ۽ سکن جي حوالي سان. ڪلاڊ مارڪووٽس جي ڪتاب ''The Global World of the Indian Merchants (1750–1967)'' ۾ شڪارپوري ۽ حيدرآبادي واپارين جي عالمي تجارتي سرگرمين کي بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو سنڌ جي مؤرخن وٽ اڳ ۾ گهڻو نظرانداز ٿيل موضوع رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == نتيجو == سنڌ جي تاريخ نويسي قومي تاريخ، علائقائي سڃاڻپ، اسلامي بيانئي، آزاديءَ جي تحريڪ، ون يونٽ، سنڌي قومپرستي ۽ سيڪيولر ثقافتي تعبيرن جي وچ ۾ تبديل ٿيندي رهي آهي. ان تاريخ نويسيءَ سنڌ جي جدا تاريخي حيثيت، ثقافتي ورثي ۽ سياسي جدوجهد کي نمايان ڪيو، پر ساڳئي وقت ان تي اهو اعتراض به ڪيو ويو ته اها ڪڏهن ڪڏهن تنگ قومپرستي ۽ سياسي مقصدن تائين محدود ٿي وئي. سنڌ جي تاريخ کي وڌيڪ جامع ۽ علمي انداز ۾ لکڻ لاءِ ضروري آهي ته اها صرف سياست جي خدمت نه ڪري، پر اهڙو وسيع تاريخي شعور پيدا ڪري، جيڪو ماڻهن کي ماضي ۽ حال ٻنهي کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> qbyqywvnit0uskof17j0j6l9kk57tcx 390491 390489 2026-07-02T08:15:36Z Ibne maryam 17680 /* ورهاڱي کان پوءِ سنڌي تاريخ نويسي */ 390491 wikitext text/x-wiki '''ڀارت جي تاريخ نويسي''' (Historiography of India) مان مراد تنقيدي طريقن ۽ تشريحن جي ذريعي انهن مطالعي جو آهي جيڪي عالمن هندستان جي تاريخ کي ترقي ڏيڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن. تازن ڏهاڪن ۾ تاريخ نويسي جا چار مکيه اسڪول رهيا آهن ته مورخ هندستان جو مطالعو ڪيئن ڪندا آهن: ڪيمبرج، قومپرست، مارڪسسٽ، ۽ سبالٽرن. ڪڏهن عام "مشرقي" طريقو، هڪ حساس، ناقابل فهم، ۽ مڪمل طور تي روحاني هندستان جي تصوير سان، سنجيده اسڪالرشپ ۾ ختم ٿي چڪو آهي.<ref name="Prakash 383–408">{{cite journal | last = Prakash | first = Gyan | author-link = Gyan Prakash | date = April 1990 | title = Writing Post-Orientalist Histories of the Third World: Perspectives from Indian Historiography | journal = Comparative Studies in Society and History | volume = 32 | issue = 2 | pages = 383–408 | doi=10.1017/s0010417500016534 | jstor = 178920| s2cid = 144435305 }}</ref> == تاريخ جا ماخذ == === پرڏيهي ذريعا === هندستاني تاريخ جا معروف پرڏيهي احوال هيٺين ذريعن مان مليا آهن: <ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref><ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> * [[ميگئسٿنيز|ميگاسٿينس]] پاران "انڊيڪا"<ref>Allan Dahlaquist (1996). Megasthenes and Indian Religion: A Study in Motives and Types. Motilal Banarsidass. {{ISBN|978-81-208-1323-6}}.</ref> * [[فاھيان|فاهيان]] طرفان ٻڌمت جي بادشاهن جو هڪ رڪارڊ (فوگو جي 佛國記)<ref name="columbia">{{cite web|url=http://afe.easia.columbia.edu/special/travel_records.pdf|title=The Travel Records of Chinese Pilgrims Faxian, Xuanzang, and Yijing|publisher=[[Columbia University]]}}</ref> * [[البيروني]] پاران "ڪتاب الهند"<ref>{{citation|title=Kitab al-Bīrūnī fī Taḥqīq mā li-al-Hind|publisher=Osmania Oriental Publication Bureau |place=Hyderabad |year=1958}}</ref> <ref>{{citation| editor1-last=Kegan |editor1-first=Paul |publisher=Trench, Truebner |title=Alberuni's India |translator-last=Sachau |translator-first=E.C. |place=London |volume=2 |year=1910}}</ref> * [[ابن بطوطا|ابن بطوطه]] پاران "تحفة النور في غريب الامر و عجائب الاسفار<ref name="9–10 Vol. 1">{{harvnb|Dunn|2005|pp=310–11}}; {{harvnb|Defrémery|Sanguinetti|1853|pp=[https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ&pg=PA9 9–10 Vol. 1]}}</ref> * زوانگ زانگ پاران مغربي علائقن تي عظيم تانگ رڪارڊ<ref>Deeg, Max (2007). [https://web.archive.org/web/20140418141001/http://kanji.zinbun.kyoto-u.ac.jp/~wittern/data/nw-fs/fs-deeg.pdf „Has Xuanzang really been in Mathurā? : Interpretatio Sinica or Interpretatio Occidentalia&nbsp;— How to Critically Read the Records of the Chinese Pilgrim.“] – In: 東アジアの宗教と文化 : 西脇常記教授退休記念論集 = Essays on East Asian religion and culture: Festschrift in honor of Nishiwaki Tsuneki on the occasion of his 65th birthday / クリスティアン・ウィッテルン, 石立善編集 = ed. by Christian Wittern und Shi Lishan. – 京都 [Kyōto] : 西脇常記教授退休記念論集編集委員會; 京都大学人文科學研究所; Christian Wittern, 2007, pp. 35 – 73. See p. 35</ref> * تشريح هندستان، جوزف ٽيفنٿلر طرفان === ڏيهي ذريعا === مقامي تاريخي متن جا مثال شامل آهن:<ref name=":0">{{Cite journal |last=Joshi |first=P. M. |date=1965 |editor-last=Pathak |editor-first=Vishwambhar Sharan |editor2-last=Saran |editor2-first=P. |editor3-last=Kunte |editor3-first=B. G. |editor4-last=Shyam |editor4-first=Radhey |editor5-last=McKew Parr |editor5-first=Charles |editor6-last=Van Linschoten |editor6-first=Jan |title=Indian Historiography |url=https://www.jstor.org/stable/42929817 |journal=Bulletin of the Deccan College Research Institute |volume=26 |issue=3/4 |pages=20–33 |jstor=42929817 |issn=0045-9801}}</ref> * ڀاناڀٽا جي "هرشاچاريتا"<ref name=":3">{{Cite book |last=Hasrat |first=B. J. |title=The Encyclopedia of Sikhism |publisher=Punjabi University |year=2004 |isbn=817380530X |editor-last=Singh |editor-first=Harbans |edition=2nd |volume=4: S–Z |location=Patiala |pages=179–181}}</ref> * ڪلهانا طرفان "راجتارنگيني"<ref name=":0" /> * سريلنڪا جي ٻڌ ڌرم جون تاريخون، جهڙوڪ ديپاواس، مهاواسا، ۽ ڪُسوانس<ref>{{Cite journal |last=von Hinüber |first=Oskar |date=2020 |title=Brill's Encyclopedia of Buddhism Online - Historiography: South Asia |url=https://doi.org/10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069 |access-date=7 April 2024 |website=Brill |doi= 10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069|quote=The first historical texts known from ancient South Asia are the Buddhist chronicles composed in Ceylon (Sri Lanka). Consequently, from a very early period, the history of Buddhism on the island is known much better than in any other part of South Asia. Besides texts on the general history of Buddhism, there are specialized chronicles on relics and so on, written in both Pali and Sinhala languages or in Southeast Asian vernaculars.|url-access=subscription }}</ref> * فرشته جي "تاريخ فرشته" (جنهن کي گلشن ابراهيمي به چيو ويندو آهي) <ref name="EB1911">{{EB1911|inline=y|wstitle=Ferishta, Mahommed Kasim|volume=10|page=274}}</ref> * ضياء الدين برني جي "تاريخ فيروز شاهي"<ref>M. Athat Ali, "Elements of Social Justice in Medieval Islamic Thought" in Saiyid Zaheer Husain Jafri, ''Recording the Progress of Indian History: Symposia Papers of the Indian History Congress, 1992–2010'', Primus Books, 2012, p. 197.</ref> * Vicāraśrenī by Merutunga {{sfn|Eggermont|1969|p=67}} * ابوالفضل جو "اڪبر نامو"<ref>[http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml Illustration from the Akbarnama: History of Akbar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090919035749/http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml |date=2009-09-19 }} [[Art Institute of Chicago]]</ref> * [[امير خسرو]] جو "تغلق نامو" * عبدالحميد لاهوري جو "پادشاهه نامو"<ref>[[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970).</ref> * محمد عوفي جي "جامع الحكايت"<ref>{{cite book |last1=Elliot|first1=Sir H. M. |first2=John |last2=Dowson |title=The History of India, as Told by Its Own Historians. The Muhammadan Period (Vol 2.)|chapter-url=https://archive.org/stream/cu31924073036729#page/n5/mode/2up|chapter=4. Jawami ul-Hikayat of Muhammad Ufi| year=1871|publisher=London : Trübner & Co.|page=155}}</ref> * چانڊ بردائي جي "ڀڳت راسو" (''[[Prithviraj Raso]])<ref>{{Cite book|author=Rima Hooja|url=https://books.google.com/books?id=qqd1RAAACAAJ|title=A HISTORY OF RAJASTHAN (PB)|date=2006|publisher=Rupa & Company|isbn=978-81-291-1501-0|pages=364–365|language=en}}</ref>'' * منهاج سراج جوزجاني جي "طبقات ناصري" 15 صدي عيسويءَ کان اڳ جي تاريخ کي رڪارڊ ڪرڻ لاءِ تمام ٿورا مشهور هندستاني متن موجود آهن. ان ڪري، هندستان جي تاريخ جو گهڻو حصو پرڏيهي مورخن جي ذريعي ملي ٿو. قديم هندستان ۾ مقامي تاريخي روايتن جا تمام گهٽ ثبوت موجود آهن. البيروني مقامي هندستاني تاريخ نگاري بابت هيٺ ڏنل ڳالهه ڪئي: "بدقسمتي سان هندو شين جي تاريخي ترتيب تي گهڻو ڌيان نه ڏيندا آهن، اهي پنهنجن بادشاهن جي تاريخي جانشيني کي بيان ڪرڻ ۾ تمام گهڻو لاپرواهي ڪندا آهن ۽ جڏهن انهن کي معلومات لاءِ دٻايو ويندو آهي ۽ نقصان ۾ هوندا آهن، اهو نه ڄاڻندا آهن ته ڇا چوڻو آهي، اهي هميشه ڪهاڻي ٻڌائڻ تي مجبور هوندا آهن. پر ان لاءِ، اسان کي پڙهندڙن کي انهن روايتن کي پهچائڻ گهرجي جيڪي اسان کي انهن مان ڪجهه ماڻهن کان مليون آهن." —البروني، ڪتاب الهند. قديم هندستان ڪڏهن به هڪ مضبوط تاريخي روايت ترقي نه ڪئي جيڪا گريڪو-رومن، چيني ۽ اسلامي تهذيبن ۾ موجود روايتن جي برابر هجي. بهرحال، اهو نتيجو نه ٿو ڪڍي سگهجي ته قديم هندستانين وٽ معروضي تاريخي لکڻ جي سمجهه جي کوٽ هئي، ڇاڪاڻ ته تاريخ نگاري سان ملندڙ جلندڙ ڪجهه ڪوششون هيون. هندستاني تاريخ جي مختلف موڙ تي، هندستان ۾ خاص خاندانن ۽ حڪمرانن جي دورن کي رڪارڊ ڪرڻ ۽ تاريخ نگاري ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. few known Indian texts recording history before 15th century C.E. exist, hence, historical evidence for much of India's history comes through foreign historians.<ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref><ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> There is very little evidence of a native historiographical tradition in ancient India.<ref name=":3" /> Al-Biruni stated the following about local Indian histriography:<ref name=":0" /> {{Blockquote|text="Unfortunately the Hindus do not pay much attention to the historical order of things, they are very careless in relating the chronological succession of their kings, and when they are pressed for information and are at a loss, not knowing what to say, they invariably take to tale-telling. But for this, we should communicate to the readers the traditions which we have received from some people among them."|author=Al-Biruni|title=Kitāb al-Hind|source=}}Ancient India never developed a strong historiographical tradition comparable to the ones that existed in the [[Greco-Roman historiography|Greco-Roman]], [[Chinese historiography|Chinese]], and [[Historiography of early Islam|Islamic]] civilizations.<ref name=":4">{{Cite book |last=Sharma |first=Tej Ram |title=Historiography: A History of Historical Writing |publisher=Concept Publishing Company |year=2005 |isbn=9788180691553 |pages=17–22 |chapter=Historical Writings in the Ancient World - Indian Historiography: Historiography in Ancient India}}</ref> However, it cannot be concluded that the ancient Indians lacked an understanding of objective historical writing, as there were some attempts akin to historiography.<ref name=":4" /> At various points in Indian history, there were efforts to record and chronicle the reigns of particular dynasties and rulers in India.<ref name=":4" /> Within the Vedic, Buddhist, Jain and other religious literature, the names of teachers are attentively recorded.<ref name=":4" /> The [[Chinese Buddhist]] [[Buddhist pilgrimage|pilgrim]] [[Xuanzang]] mentioned that in every province of India, there would be officials who would be responsible for documenting in-writing "good and evil events, calamities, and fortunate occurrences".<ref name=":4" /> Since the era of the [[Gupta Empire|Gupta]] ruler [[Samudragupta]], ancient Indian rulers would have a renowned poet record their reigns and victories onto stone in the form of inscription.<ref name=":4" /> [[Romila Thapar]] instead states that it should be taken into account what the ancient Indians found relevant and why when evaluating any dearth of historiographical tradition.<ref name=":4" /> [[A. K. Warder]] opined that the regional historiographies of India must be considered, with historical writing in India becoming regionalized by the mediaeval-period from the 7th century onwards.<ref name=":4" /> There are historical works authored by the Chalukya, Rashtrakuta, Pala dynastical historiographies and also regional historiographical traditions in Kashmir, Sindhu, Gurjara, Jejakabhukti, Kamarupa, Kerala, Hoyasala, Andhra, Kalinga, and Maharashtra.<ref name=":4" /> In modern-times, some attempts have been made to extract historiographical elements from Vedic literature and epic poetry, such as the ''[[Mahabharata]]'' or ''[[Ramayana]]''.<ref name=":3" /><ref name=":4" /> However, religious, mythical, and allegorical legends are too intermixed with Indic religious thought and philosophy that discerning and extracting any semblance of historiography from them is a difficult task.<ref name=":3" /> The ''[[Puranas]]'' mostly entail mythological elements with a facade of historicity.<ref name=":3" /> The corpuses of Pali and Prakrit literature of the era are mostly religious in nature.<ref name=":3" /> Thus, a historiographical tradition was not popular in India, barring a few examples.<ref name=":3" /> A true tradition of historiography was introduced to India after the Arabs captured Sindh, where they introduced history-writing and recording proper chronology.<ref name=":3" /> These Arab historiographers were later surmounted by historiographers who wrote in Persian, many of whom were sponsored by the ruling sultans of India.<ref name=":3" /> == مکيه اسڪول == === Orientalist approach === The Orientalist approach was influenced both by [[Imperialism|imperialist]] attitudes and interests, and also fascination for the "exotic" East for Mediterranean and European writers and thinkers, captured in images by artists, that is embodied in a repeatedly-surfacing theme in the [[history of ideas]] in the West, called "[[Orientalism]]". In [[art history]], [[literature]], and [[cultural studies]], Orientalism is the imitation or depiction of aspects in the [[Eastern world]]. These depictions are usually done by writers, designers, and artists from the [[Western world]]. The term ''Orientalism'' has come to acquire negative connotations in some quarters and is interpreted to refer to the study of the East by Westerners shaped by the attitudes of the era of European [[imperialism]] in the 18th and 19th centuries. When used in this sense, it often implies prejudiced, outsider-caricatured interpretations of Eastern cultures and peoples. This viewpoint was most famously articulated and propagated by [[Edward Said]] in ''[[Orientalism (book)|Orientalism]]'' (1978), a critical history of this scholarly tradition.<ref>{{cite book|last=Clarke|first=J.J.|title=Oriental enlightenment the encounter between Asian and Western thought|url=https://archive.org/details/orientalenlighte00clar|url-access=limited|year=1997|publisher=Routledge|pages=[https://archive.org/details/orientalenlighte00clar/page/n16 8]}}</ref> ==== History ==== Though there has been study of India from a western perspective since ancient times, the orientalist school gained prominence in the aftermath of the [[Age of Discovery]]. In the 18th and 19th centuries, the term [[Oriental studies|Orientalist]] identified a scholar who specialized in the languages and literatures of the [[Eastern world]]. Among such scholars were officials of the [[East India Company]], who said that the [[Arab culture]], the [[culture of India|Indian culture]], and the [[Islamic culture]]s should be studied as equal to the [[Culture of Europe|cultures of Europe]].<ref>{{cite book |last = Macfie |first = A. L.|year = 2002 |title = Orientalism |publisher = Longman| location = London|url=https://books.google.com/books?id=0FrJAwAAQBAJ |isbn = 978-0582423862|ref = none| page = Ch One}}</ref> Among such scholars is the philologist [[William Jones (philologist)|William Jones]], whose studies of [[Indo-European languages]] established modern [[philology]]. [[Company rule in India]] favored Orientalism as a technique for developing and maintaining positive relations with the Indians—until the 1820s, when the influence of "anglicists" such as [[Thomas Babington Macaulay]] and [[John Stuart Mill]] led to the promotion of a Western-style education.<ref>Holloway (2006), pp. 1–2. "The Orientalism espoused by Warren Hastings, William Jones and the early East India Company sought to maintain British domination over the Indian subcontinent through patronage of Hindu and Muslim languages and institutions, rather than through their eclipse by English speech and aggressive European acculturation."</ref> With a great increase in knowledge of Asia among Western specialists, increasing political and economic involvement in the region, and in particular the realization of the existence of [[Indo-European languages|close relations between Indian and European languages]], by [[William Jones (philologist)|William Jones]], there emerged more complex intellectual connections between the early history of Eastern and Western cultures. Some of these developments occurred in the context of Franco–British rivalry for control of India. Liberal economists, such as [[James Mill]], denigrated Eastern civilizations as static and corrupt. [[Karl Marx]] characterized the [[Asiatic mode of production]] as unchanging, because of the economic narrowness of village economies and the State's role in production. "[[Oriental despotism]]" was generally regarded in Europe as a major factor in the relative failure of [[progress (history)|progress]] of Eastern societies. In the course of the century Western archaeology spread across the Middle East and Asia. New national museums provided a setting for important archaeological finds, most of which were in this period bought back to Europe. The first serious European studies of [[Buddhism]] and [[Hinduism]] were by the scholars [[Eugene Burnouf]] and [[Max Müller]]. In that time, the academic [[Islamic studies by author (non-Muslim or academic)|study of Islam]] also developed, and, by the mid-19th century, Oriental Studies was a well-established academic discipline in most European countries, especially those with imperial interests in the region. Yet, while scholastic study expanded, so did [[Racism|racist]] attitudes and stereotypes of Asian peoples and cultures. Scholarship often was intertwined with prejudicial racist and religious presumptions,<ref>J. Go, "'Racism' and Colonialism: Meanings of Difference and Ruling Practice in America's Pacific Empire" in ''Qualitative Sociology'' '''27'''.1 (March 2004).</ref> to which the new [[biology|biological sciences]] tended to contribute until the end of the [[World War II|Second World War]]. ==== Criticism and Decline ==== In his book [[Orientalism (book)|Orientalism]] (1978), [[cultural critic]] Edward Said redefines the term ''Orientalism'' to describe a pervasive Western tradition—academic and artistic—of prejudiced outsider-interpretations of the [[Eastern world]], which was shaped by the cultural attitudes of European [[imperialism]] in the 18th and 19th centuries.<ref>Tromans, 24</ref> Since its publication, most academic discourse began to use the term "Orientalism" to refer to a general patronizing Western attitude towards Middle Eastern, Asian, and [[North Africa]]n societies. In Said's analysis, the West [[Essentialism|essentializes]] these societies as static and undeveloped—thereby fabricating a view of Oriental culture that can be studied, depicted, and reproduced in the service of [[Imperialism|imperial power]]. Implicit in this fabrication, writes Said, is the idea that Western society is developed, rational, flexible, and superior.<ref>Mahmood Mamdani, ''Good Muslim, Bad Muslim: America, the Cold War, and the Roots of Terrorism'', New York: Pantheon, 2004; {{ISBN|0-375-42285-4}}; p. 32.</ref> Furthermore, Said said that "The idea of representation is a theatrical one: the Orient is the stage on which the whole East is confined",<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/63/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=63 |language=English}}</ref> and that the subject of learned Orientalists "is not so much the East itself as the East made known, and therefore less fearsome, to the Western reading public".<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/60/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=60 |language=English}}</ref> The thesis of Edward Said's Orientalism develops Marxist philosopher [[Antonio Gramsci]]'s theory of [[cultural hegemony]], and [[Michel Foucault]]'s theorisation of [[discourse]] (the [[knowledge]]-[[Power (social and political)|power]] relation) to criticise the scholarly tradition of Oriental studies. In the academy, the book ''Orientalism'' (1978) became a foundational text of [[Postcolonialism|post-colonial cultural studies]].<ref>Xypolia, Ilia (2011). "Orientations and Orientalism: The Governor Sir Ronald Storrs". Journal of IslamicJerusalem Studies. 11: 25–43.</ref> The once common "Orientalist" approach, with its image of a sensuous, inscrutable, and wholly spiritual India, has died out in serious scholarship.<ref name="Prakash 383–408" /> === Cambridge School === The Cambridge School of historiography was a [[school of thought]] which approached the study of the [[British Empire]] from the imperialist point of view. It emerged especially at the [[University of Cambridge]] in the 1960s. [[John Andrew Gallagher]] (1919–80) was especially influential, particularly in his article with [[Ronald Robinson]] on "[[The Imperialism of Free Trade]]". It was led by Anil Seal,<ref>Anil Seal'', The Emergence of Indian Nationalism: Competition and Collaboration in the Later Nineteenth Century'' (1971)</ref> Gordon Johnson,<ref>Gordon Johnson, ''Provincial Politics and Indian Nationalism: Bombay and the Indian National Congress 1880–1915'' (2005)</ref> Richard Gordon, and David A. Washbrook.<ref>Rosalind O'Hanlon and David Washbrook, eds. ''Religious Cultures in Early Modern India: New Perspectives'' (2011)</ref> It downplayed ideology.<ref>Aravind Ganachari, "Studies in Indian Historiography: 'The Cambridge School'", ''Indica'', March 2010, 47#1, pp 70–93</ref> ==== Criticism ==== This school of historiography is criticised for western bias or [[Eurocentrism]].<ref name="google7">{{cite book|title=Eurocentrism: a marxian critical realist critique|author=Hostettler, N.|date=2013|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-135-18131-4|url=https://books.google.com/books?id=2XjozzN0ppEC&pg=PA33|page=33|access-date=6 January 2017}}</ref> Critics have attacked various ideas of the School.<ref>See [[Christopher Platt|D.C.M. Platt]], "The Imperialism of Free Trade: Some Reservations," ''Economic History Review,'' 21#2 (Aug., 1968), pp. 296-306</ref> In ''The New Imperial Histories Reader,'' Stephen Howe has assembled articles by critics who take aim especially at [[P. J. Marshall]], [[David Kenneth Fieldhouse|D. K. Fieldhouse]], Robinson and Gallagher, and [[Peter Cain (historian)|Peter Cain]] and [[A. G. Hopkins]].<ref>Stephen Howe, ed. ''New Imperial Histories Reader'' (Routledge, 2009)</ref> [[Howard Spodek]], for example, praises the school's regional and pluralist perspectives but criticizes their reliance on British (rather than Indian) documentation, sloppy use of [[social science]] models, downplaying of ideology, and their excessive emphasis on Indian self-seeking and the importance of British imperial initiatives in achieving modernization. He recommends a deeper appreciation of Indian initiatives, and more attention to the emerging importance of public life in many areas of society rather than just a concentration on politics.<ref>Howard Spodek, "Pluralist Politics in British India: The Cambridge Cluster of Historians of Modern India," ''American Historical Review,'' (June 1979) 84#3 pp 688-707</ref> === Nationalist School === The Nationalist school originated among Indian historians in the late 19th and early 20th centuries who were influenced by [[Indian independence movement|Indian nationalism]]. They emphasized achievements in Indian history, while downplaying negative aspects, which led to various contradictions. Nationalist historians universally praised Hindu rule of India, with Hindu culture being prized above all else.<ref name=":0a">{{cite book|last=Thapar|first=Romila|title=History of Early India: From the Origins to AD 1300|publisher=University of California Press|year=2004|isbn=978-0-520-24225-8|pages=16–17}}</ref> In modern history, they focused on Congress, Gandhi, Nehru and high level politics. It highlighted the Mutiny of 1857 as a war of liberation, and Gandhi's 'Quit India' begun in 1942, as defining historical events. This school of historiography has received criticism for [[Elitism]].<ref>{{cite web|url=http://pages.ucsd.edu/~rfrank/class_web/ES-200C/Articles/Guha.pdf|title=Ranjit Guha, "On Some Aspects of Historiography of Colonial India"}}</ref> Historians in this school included [[Rajendralal Mitra]], [[R. G. Bhandarkar]], [[Romesh Chunder Dutt]], [[Anant Sadashiv Altekar]], [[K. P. Jayaswal]], [[Hem Chandra Raychaudhuri]], [[Radha Kumud Mukherjee]], [[R. C. Majumdar]], and [[K. A. Nilakanta Sastri]] ,.<ref name=":0a" /> === Marxist School === In India, Marxist Historiography takes the form of Marxian historiography where Marxian techniques of analysis are used but Marxist political intentions and prescriptions are discarded. The Marxian historiography of India uses the method of [[historical materialism]] and has focused on studies of economic development, land ownership, and [[class conflict]] in precolonial India and [[deindustrialisation|deindustrialization]] during the colonial period.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993">Bagchi, Amiya Kumar (January 1993). "Writing Indian History in the Marxist Mode in a Post-Soviet World". Indian Historical Review. 20 (1/2): 229–244.</ref> [[Bhupendranath Datta|B. N. Datta]], and [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] are considered the founding fathers of Marxist historiography in India. D. D. Kosambi was apologetic of the revolution of [[Mao]] and thought of Indian Prime Minister [[Jawaharlal Nehru]]'s policies as pro-capitalist. Kosambi, a polymath, viewed Indian History from a Marxist viewpoint. The other Indian scholars of Marxian historiography are [[Ram Sharan Sharma|R. S. Sharma]], [[Irfan Habib]], [[D. N. Jha]], and [[K. N. Panikkar]].<ref>Bottomore, T. B. 1983. ''A Dictionary of Marxist thought''. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press.</ref> Other historians such as [[Satish Chandra (historian)|Satish Chandra]], [[Romila Thapar]], [[Bipan Chandra]], [[Arjun Dev (historian)|Arjun Dev]], and [[Dineshchandra Sircar]], are sometimes referred to as "influenced by the Marxian approach to history."<ref>Guichard, Sylvie (2010), The Construction of History and Nationalism in India, Routledge, p. 87, ISBN 978-1136949319</ref> One debate in Indian history that relates to a [[historical materialist]] schema is on the nature of [[feudalism]] in India. [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] in the 1960s outlined the idea of "feudalism from below" and "feudalism from above". Element of his feudalism thesis was rejected by R.S. Sharma in his monograph [[Indian Feudalism]] (2005) and various other books,<ref>Purohit, Vinayak. 1988. Arts of transitional India twentieth century. Bombay: Popular Prakashan.</ref><ref>R S Sharma, Indian Feudalism (book), 2005</ref><ref>R S Sharma, Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation, Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177-85</ref><ref>R S Sharma, India's Ancient Past, Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India, Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> However R. S. Sharma also largely agrees with Kosambi in his various other books.<ref>R S Sharma, ''[[Indian Feudalism (book)]], 2005''</ref><ref>R S Sharma, ''Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation'', Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177–85</ref><ref>R S Sharma, ''India's Ancient Past'', Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, ''The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India'', Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> Most Indian Marxian historians argue that the economic origins of communalism are feudal remnants and the economic insecurities caused by slow development in India.<ref>{{cite book|title=Dalit women in India: issues and perspective|page=138|first=Prahlad|last=Jogdand|year=1995}}</ref> Even non-academic and laymen contributions to Marxist Historiography exist in India. The book "Coffee Housinte Katha" (The Story of Coffee House), written in [[Malayalam]], a regional language of India, spoken in the state of [[Kerala]], by one of the leaders of the Indian Coffee House Movement, [[Nadakkal Parameswaran Pillai]], is an example of this. Politicians like [[Shripad Amrit Dange]] have also contributed to Marxian historiography. ==== Criticism ==== The Marxian school of Indian historiography is accused of being too ideologically influenced.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993" /> Though influenced by Marxist theory [[B. R. Ambedkar]] criticized Marxists, as he deemed them to be unaware or ignorant of the specifics of caste issues.<ref>Padovani, Florence. Development-Induced Displacement in India and China: A Comparative Look at the Burdens of Growth. Rowman & Littlefield. Bhimrao Ambedkar himself, who criticized Indian Marxists</ref><ref>Jadhav, Narendra (1991). "Neglected Economic Thought of Babasaheb Ambedkar". Economic and Political Weekly. 26 (15): 980–982. ISSN 0012-9976. JSTOR 4397927.</ref> Also though most criticisms of Marxian historiography is levied by people who are not historians, some historians have debated Marxian historians and critically examined their analysis of the [[history of India]]. Many have alleged that Marxian historians used [[Historical negationism|negationism]] to whitewash some of the atrocities committed by [[Islamic rulers in the Indian subcontinent|Muslim rulers]] in the Indian Subcontinent.<ref>{{cite book|title=The Legacy of Muslim Rule in India|quote=Marxists who always try to cover up the black spots of Muslim rule with thick coats of whitewash|first=Kishori Saran|last=Lal|publisher=Aditya Prakashan|page=67}}</ref><ref>{{cite book|title=Indian Politics, Then and Now: Essays in Historical Perspective|first=K|last=Seshadri|publisher=Pragatee Prakashan|page=5|quote=certain attempts made by some ultra-Marxist historians to justify and even whitewash tyrannical emperors of the medieval India}}</ref><ref>{{cite book|title=Studies in World Affairs, Volume 1|first=KR|last=Gupta|year=2006|publisher=Atlantic Publisher|page=249|isbn=9788126904952|url=https://books.google.com/books?id=Hw9uf7sRKtIC&pg=PA249}}</ref><ref>{{cite book|title=Al-Hind the Making of the Indo-Islamic World: The Slave Kings and the Islamic Conquest : 11th–13th Centuries|year=1991|url=https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink|url-access=limited|last=Wink|first=André|publisher=Brill|page=[https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink/page/n160 309]|quote="apologists for Islam, as well as some Marxist scholars in India have sometimes attempted to reduce Islamic iconoclasm.."}}</ref> Since the late 1990s, [[Hindu nationalism|Hindu nationalist]] scholars especially have theorized that the Marxian tradition in India neglected what they believe to be the country's 'illustrious past' based on Vedic-[[puranic chronology]] and other [[Pseudohistory|pseudo-historical]] [[Historical revisionism|revisionist]] narratives of history, the historians are held responsible for aiding or defending [[Islam in India|Muslims]], who figure in Hindu nationalist discourse as the enemy.<ref>Jha, D.N. (1996). Society and Ideology in India: Essays in Honour of Prof. R.S. Sharma. New Delhi, India: Munshiram Manoharlal Publishers Pvt. Ltd. ISBN 978-8121506397.</ref><ref>Historian: Prof Irfan Habib outlookindia.com. Magazine | 23 April 2007. Retrieved 15 January 2013</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=u0RZBwAAQBAJ&pg=PA98|title=The Construction of History and Nationalism in India: Textbooks, Controversies and Politics|last=Guichard|first=Sylvie|year=2010|publisher=Routledge |isbn=9781136949319}}</ref> An example of such a view is [[Arun Shourie]]'s ''[[Eminent Historians]]'' (1998)<ref>Bryant, E. E. (2014). ''Quest for the Origins of Vedic Culture: The Indo-Aryan Migration Debate''. Cary, US: Oxford University Press {{ISBN|978-0195169478}}</ref> and ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks'' (2000), by [[Meenakshi Jain]].<ref name="Times14July">{{cite news |title=From having legs hacked off to getting Rajya Sabha foothold: A Master's journey of grit |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |access-date=14 July 2025 |work=The Times of India |date=14 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250714044603/https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |archive-date=14 July 2025}}</ref><ref name="v282">{{cite web | title=Why Meenakshi Jain Has Been Nominated To Rajya Sabha | website=[[News18]] | date=15 July 2025 | url=https://www.news18.com/opinion/opinion-why-meenakshi-jain-has-been-nominated-to-rajya-sabha-9442669.html | access-date=18 July 2025}}</ref> === Subaltern School === The "subaltern school", was begun in the 1980s by [[Ranajit Guha]] and [[Gyan Prakash]].<ref>{{cite journal |last=Prakash |first=Gyan |date=December 1994 |title=Subaltern studies as postcolonial criticism |journal=American Historical Review |volume=99 |issue=5 |pages=1475–1500 |doi=10.2307/2168385|jstor=2168385 }}</ref> It focuses attention away from the elites and politicians to "history from below", looking at the peasants using folklore, poetry, riddles, proverbs, songs, oral history and methods inspired by anthropology. It focuses on the colonial era before 1947 and typically emphasises caste and downplays class, to the annoyance of the Marxist school.<ref>{{cite journal |last=Roosa |first=John |date=2006 |title=When the Subaltern Took the Postcolonial Turn |journal=Journal of the Canadian Historical Association |volume=17 |issue=2 |pages=130–147 |doi=10.7202/016593ar|doi-access=free }}</ref> ==== Criticism ==== {{see|Subaltern Studies#Criticism}} === Hindutva Approach === Hindutva ({{Translation|Hinduness}}) is the predominant form of [[Hindu nationalism]] in India.<ref>{{Cite web|last=Purandare|first=Vaibhav|date=22 August 2019|title=Hindutva is not the same as Hinduism said Savarkar|url=https://www.telegraphindia.com/india/hindutva-is-not-the-same-as-hinduism-said-savarkar/cid/1699550|access-date=23 December 2020|website=telegraphindia.com}}</ref> The Hindutva movement has been described as a variant of "right-wing extremism",<ref name="Leidig">{{Cite journal|last=Leidig|first=Eviane|date=17 July 2020|title=Hindutva as a variant of right-wing extremism|journal=Patterns of Prejudice|volume=54|issue=3|pages=215–237|doi=10.1080/0031322X.2020.1759861|issn=0031-322X|doi-access=free|hdl=10852/84144|hdl-access=free}}</ref> adhering to a concept of homogenised majority and [[cultural hegemony]].<ref name="j3517631">{{cite journal |title=Fascism of our times |jstor=3517631 |author=Prabhat Patnaik |journal=Social Scientist |volume=21 |issue=3/4|pages=69–77 |year=1993 |doi=10.2307/3517631}}</ref><ref>{{harvnb|Frykenberg|2008|pages=178–220}}: "This essay attempts to show how — from an analytical or from an historical perspective — Hindutva is a melding of Hindu fascism and Hindu fundamentalism."</ref> Some analysts dispute the identification of Hindutva with fascism, and suggest Hindutva is an extreme form of [[conservatism]]. Hindutva approach to history exists to create a version of history to support the Hindu nationalist demands for [[Hindutva#Views on Indian history|Hindu Rashtra]] in Indian society.<ref name="Menon 28–30">{{cite magazine |last=Menon |first=Latha |date=August 2004 |title=Coming to Terms with the Past: India |magazine=History Today |volume=54 |issue=8 |pages=28–30}}</ref> It began with the writings of the developer and outliner of the [[Hindu Nationalism|Hindu Nationalist]] political ideology of [[Hindutva]] himself, [[Vinayak Damodar Savarkar]].{{sfn|Chandra|1989|p=145}}{{sfn|Keer|1966|p=143}} His works '[[The Indian War of Independence (book)|The Indian war of independence, 1857]]', 'Hindu-Pad-Padashahi (A Critical Review of the Hindu Empire of Maharashtra)', and 'Six Glorious Epochs of Indian History' contributed to and laid down the groundwork for this approach. However, this approach did not gain much traction until the 1990s.{{sfn|Goodrick-Clarke|1998|p=46}}<ref>{{Cite web|title=Resources|url=http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|access-date=2021-08-08|website=savarkar.org|language=en|archive-date=8 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210808095423/http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Visana|first=Vikram|date=5 November 2020|title=Savarkar before Hindutva: Sovereignty, Republicanism, and Populism in India, c.1900–1920|url=https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|journal=Modern Intellectual History|volume=18|issue=4|language=en|pages=1106–1129|doi=10.1017/S1479244320000384|s2cid=224983230|issn=1479-2443|access-date=25 July 2021|archive-date=30 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210930153956/https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> This approach is still in the process of development.<ref name="Menon 28–30" /> In March 2012, [[Diana L. Eck]], Professor of Comparative Religion and Indian Studies at [[Harvard University]], authored in her book "India: A Sacred Geography", that idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals and it wasn't just a cluster of regional identities and it wasn't ethnic or racial.<ref name="scroll.in">{{cite web|url=http://scroll.in/article/802047/theres-an-idea-of-india-from-early-times-much-before-the-mughals-or-the-british-scholar-diana-eck|title=Harvard scholar says the idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals|date=20 January 2016 }}</ref><ref name="In The Footsteps of Pilgrims">{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/leisure/story/20120618-review-of-diana-leck-india-a-sacred-geography-758709-2012-06-09|title=In The Footsteps of Pilgrims |date=9 June 2012 }}</ref><ref>{{cite magazine |url=https://www.economist.com/books-and-arts/2012/03/24/the-heavens-and-the-earth |title=India's spiritual landscape: The heavens and the earth |magazine =The Economist |date=24 March 2012}}</ref><ref name="Dalrymple">{{cite news |last=Dalrymple |first=William |date=27 July 2012 |title=India: A Sacred Geography by Diana L Eck – review |url=https://www.theguardian.com/books/2012/jul/27/india-sacred-geography-eck-review |newspaper=The Guardian}}</ref> This approach is noted for denying the [[Indo-Aryan migrations]], as they consider those whose ancestry and religion have origins outside of the Indian subcontinent to be aliens, namely Muslims, Christians, and communists. This approach states that only the Hindus are the legitimate heirs of South Asia.{{Sfn|Thapar|2004|p=14}} ==== Saffronisation ==== [[Saffronisation]], a process of introduction of right-wing policies that implement a Hindu nationalist agenda onto school textbooks by attempting to glorify Hindu contributions to Indian history while undermining other contributions, has become prominent. The [[Bharatiya Janata Party]] (BJP) has said that several Indian history textbooks had overt Marxist or Eurocentric political overtones.<ref name=":2">{{cite journal|last=Bhattacharya|first=Neeladri|date=2009|title=Teaching History in Schools: The Politics of Textbooks in India|journal=History Workshop Journal|volume=67|issue=67|pages=99–110|doi=10.1093/hwj/dbn050|jstor=40646212|s2cid=154421051}}</ref> The BJP has had trouble changing the textbooks because many states in which the BJP is not in power have blocked saffronisation efforts. The BJP, citing a rigid anti-Hindu agenda, restructured NCERT and the Indian Council of Historical Research (ICHR) to make textbooks conform to the BJP's Hindu nationalist platform.<ref>{{cite book|last=Bénéï|first=Veronique|title=Manufacturing Citizenship: education and nationalism in Europe, South Asia, and China|publisher=Routledge|year=2005|isbn=0-415-36488-4|location=New York, NY|pages=156–159}}</ref> In states where the BJP had control of the local government, textbooks were changed extensively to favor a Hindu nationalist narrative.<ref name=":1" /> These changes included the omission of caste-based exclusion and violence throughout Indian history and the exclusion or minimization of contributions to Indian society made by Muslims.<ref name="Raghavan">{{cite news|author=Raghavan, B. S.|title=Saffronisation|date=12 September 2001|newspaper=[[The Hindu]]|url=http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20070514123440/http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-date=14 May 2007|url-status=live}}</ref> After a rival political party, the [[Indian National Congress]], came into power, efforts were undertaken in 2004 to reverse the saffronisation of textbooks previously made by BJP.<ref name="The Guardian">{{cite news |last=Ramesh |first=Randeep |url=https://www.theguardian.com/world/2004/jun/26/india.schoolsworldwide |title=Another rewrite for India's history books |work=The Guardian |date=25 June 2004 |access-date=10 March 2016}}</ref> When the ''[[Hindustan Times]]'' reviewed the issue of saffronisation of Indian textbooks in late 2014, it noted that right-wing efforts to change how textbooks recount history faced "some difficulty as it lacks credible historians to back its claims."<ref>{{cite news|last=Raza |first=Danish | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffronising-textbooks-where-myth-and-dogma-replace-history/story-CauM4dmmsPGrjZ3APAvNxO.html |title=Saffronising textbooks : Where myth and dogma replace history |work=Hindustan Times |date=8 December 2014 |access-date=9 March 2016}}</ref> The [[India#Medieval India|medieval period]] in India is one such hotly-contested epoch among historians. Since there can be no true consensus about that era due to divided and deeply entrenched political motivations, history for that period is highly subjective and particularly vulnerable to the influence of the textbook writer's sympathies and outlook. "The choice of the textbook writer is more decisive than anything else," it was noted in a report in ''The Hindu''.<ref name="Amrik Singh">{{cite news|last=Singh|first=Amrik|date=25 August 2001|title=Saffronisation and textbooks|url=http://www.thehindu.com/2001/08/25/stories/05252524.htm|work=[[The Hindu]]|access-date=10 March 2016}}{{dead link|date=April 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> Critics have said that the changes to the textbooks have portrayed the medieval period as "a dark age of Islamic colonial rule which snuffed out the glories of the Hindu and Buddhist empires that preceded it".<ref name="The Guardian" /> Another trap in the politicisation of history relates to contention over the state of [[Jammu and Kashmir (union territory)|Jammu and Kashmir]].<ref name="Amrik Singh" /> By mid-2015, ''[[The Times of India]]'' reported that the [[National Council of Educational Research and Training]], which is in charge of publishing textbooks, had participated in a meeting convened by the [[Ministry of Human Resource Development]], and during that meeting, the issue of changing textbooks was discussed. An official from the ICHR complained that the theme of nationalism did not receive proper treatment in textbooks, setting the stage for possible textbook revisions.<ref name=":1">{{cite news | last=Akshaya |first=Mukul | url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/education/news/Saffronization-fears-over-history-textbooks-rewrite-plans/articleshow/47792475.cms |title=Saffronization fears over history textbooks rewrite plans |work=The Times of India|date=24 June 2015 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of Rajasthan reportedly spent Rs 37 crore to reprint 36 textbooks used for classes 1 to 8 for the 2016–2017 academic session that will be based on an agenda that would promote Indian culture by including historical figures, such as [[Suraj Mal|Maharaja Surajmal]], Hem Chandra, and [[Guru Gobind Singh]]. The textbooks that had been approved up to the 2012–13 academic session were rendered obsolete under the rewriting of history, and those books were auctioned off. In total, 5,66 crore new textbooks were ordered printed for an agenda that critics described was intent on supporting the saffronisation of textbooks. Rajasthan (primary and secondary) education minister Vasudev Devnani denied the charge of saffronisation, but educationists described his decision as to the "Hinduisation of education" that occurs when right-wing forces come to power.<ref>{{cite news|last=Goswami |first=Rakesh | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffron-agenda-raje-scraps-cong-textbooks-spends-rs-37-cr-on-new-ones/story-U3JaMmx52f4YsuUfb3wlNK.html |title=Saffronisation ? Raje scraps Cong textbooks, spends Rs 37 cr on new ones |work=Hindustan Times |date=20 January 2016 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of [[Karnataka]] has reportedly ordered new textbooks for the 2017–18 academic session in an effort that academicians and critics have described as a "blatant attempt to saffronise textbooks".<ref>{{cite news| url=http://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/revised-textbooks-from-201718-academic-year/article7300069.ece |title=Revised textbooks from 2017–18 academic year|work=The Hindu |date=10 June 2015 |access-date=10 March 2016}}</ref> ==== Criticism ==== The Hindutva approach to history is based on ahistorical premises and treats mythology as history. According to [[Christophe Jaffrelot]], a French political scientist specialising in South Asia, the Hindutva ideology has roots in an era where the fiction in ancient Indian mythology and Vedic antiquity was presumed to be valid. This fiction was used to "give sustenance to Hindu ethnic consciousness".<ref name="Jaffrelot1996p77">{{cite book|author=Christophe Jaffrelot|title=The Hindu Nationalist Movement in India|url= https://books.google.com/books?id=Y2buDDwdgIsC|year= 1996|publisher= Columbia University Press|isbn= 978-0-231-10335-0|page=77}}</ref> Its strategy emulated the Muslim identity politics of the Khilafat movement after World War I, and borrowed political concepts from the West –&nbsp;mainly German.<ref name="Jaffrelot1996p77" /> Hindutva organizations treat events in [[Hindu mythology]] as history.<ref name="R. Ramachandran">{{cite web|author=R. Ramachandran|date=1 February 2019|title=Science circus|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/science-and-technology/article26004777.ece}}</ref><ref name="Ziya Us Salam">{{cite web|author=Ziya Us Salam|title=Age of unreason|website=Frontline|date=20 June 2018 |url=https://frontline.thehindu.com/cover-story/article24200525.ece}}</ref><ref name="Meera Nanda">{{cite web|author=Meera Nanda|date=2 January 2004|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|title=Postmodernism, Hindu nationalism and 'Vedic science'|access-date=23 March 2022|archive-date=12 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200812120255/https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|url-status=dead}}</ref><ref name="Truschke">{{Cite journal|last=Truschke|first=Audrey|date=15 December 2020|title=Hindutva's Dangerous Rewriting of History|url=http://journals.openedition.org/samaj/6636|journal=South Asia Multidisciplinary Academic Journal|language=fr|issue=24/25|doi=10.4000/samaj.6636|issn=1960-6060|doi-access=free}}</ref> Hindutva organizations have been criticized for their belief in statements or practices that they claim to be both scientific and factual but are incompatible with the [[scientific method]].<ref>{{citation |first=Meera |last=Nanda |title=Hindutva's science envy |url=http://www.frontline.in/science-and-technology/hindutvas-science-envy/article9049883.ece |newspaper=Frontline |date=16 September 2016 |access-date=14 October 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://scroll.in/article/865872/from-dissing-darwin-to-yogic-farming-a-short-history-of-the-bjps-brush-with-pseudoscience|title=From dissing Darwin to yogic farming: A short history of the BJP's brush with pseudoscience|date=21 January 2018 }}</ref> According to [[Anthony Parel]], a historian and political scientist, Savarkar's ''Hindutva, Who is a Hindu?'' published in 1923 is a fundamental text of Hindutva ideology. It asserts, states Parel, India of the past to be "the creation of a racially superior people, the Aryans. They came to be known to the outside world as Hindus, the people beyond the Indus River. Their identity was created by their race (jati) and their culture (Sanskriti). All Hindus claim to have in their veins the blood of the mighty race incorporated with and descended from the Vedic fathers. They created a culture — an ensemble of mythologies, legends, epic stories, philosophy, art and architecture, laws and rites, feasts, and festivals. They have a special relationship to India: India is to them both fatherland and holy land." The Savarkar's text presents the "Hindu culture as a self-sufficient culture, not needing any input from other cultures", which is "an unhistorical, narcissistic and false account of India's past", states Parel.<ref name="Parel2006p42">{{cite book|author=Anthony J. Parel|title=Gandhi's Philosophy and the Quest for Harmony|url= https://books.google.com/books?id=MQhz0fW0HZUC |year=2006|publisher= Cambridge University Press|isbn=978-0-521-86715-3|pages=42–43}}</ref> The premises of early Hindu nationalist thought, states Chetan Bhatt, reflected the colonial era European scholarship and Orientalism of its times.<ref name="Bhatt2001p11" /> The idea of "India as the cradle of civilization" (Voltaire, Herder, Kant, Schlegel), or as "humanity's homeland and primal philosophy" (Herder, Schlegel), or the "humanism in Hindu values" (Herder), or of Hinduism offering redemption for contemporary humanity (Schopenhauer), along with the colonial-era scholarship of Frederich Muller, Charles Wilkins, William Jones, Alexander Hamilton, and others were the natural intellectual matrix for Savarkar and others to borrow and germinate their Hindu nationalist ideas.<ref name="Bhatt2001p11">{{cite book|author=Chetan Bhatt|title=Hindu nationalism: origins, ideologies and modern myths|url=https://books.google.com/books?id=W2PXAAAAMAAJ|year=2001|publisher=Berg|isbn=978-1-85973-343-1|pages=11–12}}</ref> [[Chakravarthi Ram-Prasad]], a Fellow of the British Academy and a scholar of Politics and Philosophy of Religion, states that Hindutva is a form of nationalism that is expounded differently by its opponents and its proponents.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> The opponents of Hindutva either consider it as a fundamentalist ideology that "aims to regulate the working of civil society with the imperatives of Hindu religious doctrine", or as another form of fundamentalism while accepting that Hinduism is a diverse collection of doctrines, is complex and is different from other religions. According to Ram-Prasad, the proponents of Hindutva reject these tags, viewing it to be their right and a desirable value to cherish their religious and cultural traditions.<ref name="Ram‐Prasad1993p285">{{cite journal | last=Ram-Prasad | first=C. | title=Hindutva ideology: Extracting the fundamentals | journal=Contemporary South Asia | volume=2 | issue=3 | year=1993 | doi=10.1080/09584939308719718 | pages=285–309}}</ref> The Hindutva ideology according to Savarkar, states Ram-Prasad, is a "geography, race, and culture" based concept. However, the "geography" is not strictly territorial but is an "ancestral homeland of a people", and the "race" is not biogenetic but described as the historic descendants of the intermarriage of Aryans, native inhabitants, and "different peoples" who arrived over time.<ref name="Flood2008p527" /> So, "the ultimate category for Hindutva is culture", and this culture is "not strictly speaking religious if by religion is meant a commitment to certain doctrines of transcendence", he states.<ref name="Flood2008p527">{{cite book|author=C. Ram-Prasad|editor=Gavin Flood|title=The Blackwell Companion to Hinduism|url=https://books.google.com/books?id=SKBxa-MNqA8C |year=2008|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-99868-7|pages=527–528}}</ref> The proponents state that in the Hindutva thought, there is a kernel of coherent and justifiable thesis about the Indian culture and history.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> Hindutva ideology has been linked to threats to academics and students, both in India and the United States.<ref name="Venugopal, Arun">{{Cite web|last=Venugopal, Arun|date=21 July 2021|title=At Rutgers, and Beyond, Scholars Are Under Attack For Their Critique of India's Far-Right Government|url=http://gothamist.com/news/at-rutgers-and-beyond-scholars-are-under-attack-for-their-critique-of-indias-far-right-government|access-date=21 July 2021|website=Gothamist|language=en}}</ref><ref name=":0b">{{Cite web|title=American Scholars of India Confront a Rise in Threats {{!}} WNYC {{!}} New York Public Radio, Podcasts, Live Streaming Radio, News|url=https://www.wnyc.org/story/american-scholars-india-confront-rise-threats/|access-date=6 September 2021|website=WNYC|language=en}}</ref> For instance, in 2011, Hindutva activists successfully led a charge to remove an essay about the multiple narratives of Ramayanas from Delhi University's history syllabus.<ref name="The Hindu">{{Cite news|last=N|first=Vijetha S.|date=15 October 2011|title=Historians protest as Delhi University purges Ramayana essay from syllabus|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/Historians-protest-as-Delhi-University-purges-Ramayana-essay-from-syllabus/article13372074.ece|access-date=11 July 2021|issn=0971-751X}}</ref> [[Romila Thapar]], a world-renowned historian, has faced Hindutva-led attacks, with the claims that her works present Marxist and [[Eurocentric]] points of view.<ref name="washingtonpost.com">{{Cite news|title=In the battle over India's history, Hindu nationalists square off against a respected historian|language=en-US|newspaper=Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/india-romila-thapar-dissent/2021/01/02/1a79ca54-4070-11eb-b58b-1623f6267960_story.html|access-date=11 July 2021|issn=0190-8286}}</ref> Hindutva scholars like [[Rajiv Malhotra]] has been responsible for pushback against [[White people|white]] scholars specialising on South Asia and Hinduism based in North America, including [[Wendy Doniger]] and [[Sheldon Pollock]] on grounds of their supposed [[Evangelism|vested interests]] & [[Racism|racial prejudices]] [[Anti-Indian sentiment|against Indians]].<ref name="insidehighered.com">{{Cite web|title=Scholars who study Hinduism and India face hostile climate|url=https://www.insidehighered.com/news/2016/04/12/scholars-who-study-hinduism-and-india-face-hostile-climate|access-date=11 July 2021|website=www.insidehighered.com|language=en}}</ref> Under BJP leadership, the Indian state has been accused of monitoring scholars and denying some research access.<ref name="The Nation">{{cite news |last1=Chaturvedi |first1=Vinayak |title=The Hindu Right and Attacks on Academic Freedom in the US |url=https://www.thenation.com/article/culture/hindu-right-academic-freedom/ |publisher=The Nation |date=December 2021}}</ref> In 2021, a group of North American-based scholars of South Asia formed a collective and published the Hindutva Harassment Field Manual to, they argue, answer the Hindutva threat to their academic freedom.<ref name="Prakash">{{Cite web|last=Prakash|first=Priyali|title='Targeted by hate': Audrey Truschke on why she helped write a 'Hindutva Harassment Field Manual'|url=https://scroll.in/article/999710/targeted-by-hate-audrey-truschke-on-why-she-helped-write-a-hindutva-harassment-field-manual|access-date=28 August 2021|website=Scroll.in|date=10 July 2021 |language=en-US}}</ref><ref name=":0b" /> They documented further incidents of Hindutva harassment of academics in North America, dating back to the 1990s.<ref name="Timeline">{{cite web |last1=SASAC |title=Timeline |url=https://www.hindutvaharassmentfieldmanual.org/timeline |website=Hindutva Harassment Field Manual}}</ref> The [[Association for Asian Studies]] noted that Hindutva, described as a "[[Majoritarianism|majoritarian]] ideological doctrine" different from [[Hinduism]], resorted to "increasing attacks on numerous scholars, artists, and journalists who critically analyze its politics".<ref name="asianstudies.org">{{Cite web|date=10 September 2021|title=AAS Statement on the Dismantling Global Hindutva Conference|url=https://www.asianstudies.org/aas-statement-on-the-dismantling-global-hindutva-conference/|access-date=11 September 2021|website=Association for Asian Studies|language=en-US}}</ref> == هندستان تي برطانوي سامراج جي اثر جو جائزو == Debate continues about the [[Economy of India under the British Raj|economic impact of British imperialism on India]]. The issue was actually raised by conservative British politician [[Edmund Burke]] who in the 1780s vehemently attacked the East India Company, claiming that [[Warren Hastings]] and other top officials had ruined the Indian economy and society. Indian historian Rajat Kanta Ray (1998) continues this line of attack, saying the new economy brought by the British in the 18th century was a form of "plunder" and a catastrophe for the traditional economy of Mughal India. Ray accuses the British of depleting the food and money stocks and imposing high taxes that helped cause the terrible famine of 1770, which killed a third of the people of Bengal.<ref>Rajat Kanta Ray, "Indian Society and the Establishment of British Supremacy, 1765–1818", in ''The Oxford History of the British Empire: vol. 2, The Eighteenth Century'', ed. P. J. Marshall, (1998), pp. 508–529.</ref> Rejecting the Indian nationalist account of the British as alien aggressors, seizing power by brute force and impoverishing all of India, British historian [[P. J. Marshall]] argues that the British were not in full control but instead were players in what was primarily an Indian play and in which their rise to power depended upon excellent cooperation with Indian elites. Marshall admits that much of his interpretation is still rejected by many historians.<ref>P. J. Marshall, "The British in Asia: Trade to Dominion, 1700–1765," in ''The Oxford History of the British Empire: vol. 2, The Eighteenth Century'', ed. P. J. Marshall, (1998), pp. 487–507.</ref> Marshall argues that recent scholarship has reinterpreted the view that the prosperity of the formerly benign Mughal rule gave way to poverty and anarchy. Marshall argues the British takeover did not make any sharp break with the past. The British largely delegated control to regional Mughal rulers and sustained a generally prosperous economy for the rest of the 18th century. Marshall notes the British went into partnership with Indian bankers and raised revenue through local tax administrators and kept the old Mughal rates of taxation. Professor Ray agrees that the East India Company inherited an onerous taxation system that took one-third of the produce of Indian cultivators.<ref>Marshall, "The British in Asia: Trade to Dominion, 1700–1765"</ref> ===Insecurity of the Raj=== In the 20th century historians generally agreed that imperial authority in the Raj had been secure in the 1800–1940 era. Various challenges have emerged. Mark Condos and Jon Wilson argue that the Raj was chronically insecure.<ref>Mark Condos, ''The Insecurity State: Punjab and the Making of Colonial Power in British India'' (Cambridge University Press, 2017).</ref><ref>Jon Wilson, ''India conquered: Britain's Raj and the chaos of empire'' (Simon and Schuster, 2016).</ref> They argue that the irrational anxiety of officials led to a chaotic administration with minimal social purchase or ideological coherence. The Raj was not a confident state capable of acting as it chose, but rather a psychologically embattled one incapable of acting except in the abstract, the small scale, or short term.<ref>Joshua Ehrlich, "Anxiety, Chaos, and the Raj." ''Historical Journal'' 63.3 (2020): 777–787. DOI: https://doi.org/10.1017/S0018246X1900058X</ref> == پڻ ڏسو == * [[سنڌ جي تاريخ نگاري]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] * [[هندستان جي تاريخ]] * [[برطانوي سلطنت جي تاريخ نگاري]] == حوالا == == ڪتاب نگاري == ==حوالا== {{حوالا}} ===Works cited=== * {{citation |last=Chandra |first=Bipan |title=India's Struggle for Independence |year=1989 |publisher=Penguin Books India |location=New Delhi |isbn=978-0-14-010781-4 }} * {{Cite book |editor-last=Defrémery |editor-first = C. |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=B.R. |title=Voyages d'Ibn Batoutah (Volume 1) |publisher= Société Asiatic |year=1853 |place=Paris |language=French, Arabic |url=https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ}} * {{Cite book |last=Dunn |first=Ross E. |author-link=Ross E. Dunn |title=The Adventures of Ibn Battuta |publisher=University of California Press |year=2005 |orig-year=1986 |isbn=978-0-520-24385-9 }} * {{citation|last=Eggermont|first=P. H. L.|title=The Purāņa Source of Merutuṅga's List of Kings and the Arrival of the Śakas in India|year=1969|url=https://books.google.com/books?id=ks4UAAAAIAAJ}} * {{Citation |last=Goodrick-Clarke |first=Nicholas |author-link=Nicholas Goodrick-Clarke |title=Hitler's Priestess: Savitri Devi, the Hindu-Aryan Myth and Neo-Nazism |title-link=Hitler's Priestess |publisher=[[New York University Press]] |year=1998 |isbn=978-0-8147-3111-6 |language=en}} * {{cite book |last1=Keer |first1=Dhananjay |title=Veer Savarkar |date=1966 |publisher=Popular Prakashan |url=https://books.google.com/books?id=aCALAQAAIAAJ |language=en |oclc=582786373}} * {{cite book |first=Robert |last=Frykenberg |chapter=Hindutva as a Political Religion: An Historical Perspective |editor1=R. Griffin |editor2=R. Mallett |editor3=J. Tortorice |title=The Sacred in Twentieth-Century Politics: Essays in Honour of Professor Stanley G. Payne |year=2008 |url=https://books.google.com/books?id=JGOHDAAAQBAJ |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-0-230-24163-3 |pages=178–200 }} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * Balagangadhara, S. N. (2012). Reconceptualizing India studies. New Delhi: Oxford University Press. * Bhattacharjee, J. B. ''Historians and Historiography of North East India'' (2012) * {{cite book|last=Bannerjee|first= Dr. Gauranganath |title=India as known to the ancient world|url=https://archive.org/stream/indiaasknowntoan00banerich#page/n3/mode/2up|year=1921|publisher=Humphrey Milford, Oxford University Press, London}} * Bose, Mihir. "India's Missing Historians: Mihir Bose Discusses the Paradox That India, a Land of History, Has a Surprisingly Weak Tradition of Historiography", ''History Today'' 57#9 (2007) pp 34+. [https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110915152404/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 |date=15 September 2011 }} *Chakrabarti, Dilip K.: Colonial Indology, 1997, Munshiram Manoharlal: New Delhi. * Palit, Chittabrata, ''Indian Historiography'' (2008). *Indian History and Culture Society., Devahuti, D. (2012). Bias in Indian historiography. * Elliot, Henry Miers; John Dowson (1867–77). ''The History of India, as told by its own historians. The Muhammadan Period''. London: Trübner and Co. * [[Meenakshi Jain|Jain, Meenakshi]] [https://archive.org/details/flawed-narratives-history-in-the-old-ncert-textbooks-of-satish-chandra-by-meenakshi-jain ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks - A random survey of Satish Chandra’s “Medieval India''], NCERT 2000 * Inden, R. B. (2010). Imagining India. Bloomington, Ind: Indiana University Press. * Jain, M. The India They Saw : Foreign Accounts (4 Volumes) Delhi: Ocean Books, 2011. * Kahn, Yasmin. "Remembering and Forgetting: South Asia and the Second World War' in Martin Gegner and Bart Ziino, eds., ''The Heritage of War'' (Routledge, 2011) pp 177–193. * Mantena, R. (2016). Origins of modern historiography in India: Antiquarianism and philology 1780–1880. Palgrave Macmillan. * Mittal, S. C ''India distorted: A study of British historians on India'' (1995), on 19th century writers * [[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970) {{ISBN|9782102227356}} *{{cite book |first=Yvette Claire |last=Rosser |title=Curriculum as Destiny: Forging National Identity in India, Pakistan, and Bangladesh |year=2003 |publisher=University of Texas at Austin |type=Dissertation |url=http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |access-date=17 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911035259/http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |archive-date=11 September 2008 |url-status=dead }} *[[Arvind Sharma]], Hinduism and Its Sense of History (Oxford University Press, 2003) {{ISBN|978-0-19-566531-4}} * E. Sreedharan, A Textbook of Historiography, 500 B.C. to A.D. 2000 (2004) * Shourie, Arun (2014). Eminent historians: Their technology, their line, their fraud. Noida, Uttar Pradesh, India : HarperCollins Publishers. {{ISBN|9789351365914}} *{{cite book |title=Aryans and British India |first=Thomas R. |last=Trautmann |url=https://books.google.com/books?id=jR_LPnEH3GsC |year=1997 |location=Berkeley |publisher=University of California Press |isbn=978-0-585-10445-4}} *Viswanathan, G. (2015). Masks of conquest: Literary study and British rule in India. * Antonio de Nicolas, Krishnan Ramaswamy, and Aditi Banerjee (eds.) (2007), ''[[Invading the Sacred]]: An Analysis Of Hinduism Studies in America'' (Publisher: Rupa & Co.) * Vishwa Adluri, Joydeep Bagchee: ''The Nay Science: A History of German Indology''. Oxford University Press, New York 2014, {{ISBN|978-0199931361}} (''Introduction,'' p.&nbsp;1–29). * Warder, A. K., ''An introduction to Indian historiography'' (1972). * Winks, Robin, ed. ''The Oxford History of the British Empire: Volume V: Historiography'' (2001) * Weickgenannt, T. N. (2009). Salman Rushdie and Indian historiography: Writing the nation into being. Basingstoke: Palgrave Macmillan. {{Historiography}} [[زمرو:ڀارت جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:تاريخ نويسي]] [[زمرو:ڀارت جي تاريخ]] ==قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسي== قومي ۽ علائقائي تاريخن جا مقصد به مختلف رهيا آهن. قومي تاريخ منتشر ۽ جدا جدا عنصرن کي هڪ قومي سڃاڻپ هيٺ گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، جڏهن ته علائقائي تاريخون پنهنجي ثقافتي قدرن، روايتن ۽ سياسي حيثيت کي اجاگر ڪري پنهنجي معاملن ۾ آزاد ڪردار ادا ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪن ٿيون. نوآبادياتي دور جي خاتمي ۽ نون ملڪن جي قيام کان پوءِ، پراڻين حدن جي تبديليءَ سبب قوم رياست ۽ صوبن جي وچ ۾ تضاد پيدا ٿيا. علائقن وٽ پنهنجي جدا تاريخ ۽ ثقافت هئي، جڏهن ته نئين قوم رياست کي پنهنجي تاريخ نئين زاويي سان ٺاهڻي هئي. اهڙي صورتحال ۾ قومي تاريخ ڪڏهن ڪڏهن سياسي غلبي، قومي سڃاڻپ جي تشهير ۽ علائقائي قوميتن جي دٻاءَ لاءِ استعمال ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==پاڪستان ۾ سنڌ جي علائقائي حيثيت== پاڪستان جي قيام وقت ملڪ ۾ پنج صوبا هئا، جن وٽ پنهنجي جدا سڃاڻپ موجود هئي. پاڪستان هڪ نئون ملڪ هو، تنهنڪري ان جي شروعاتي دور ۾ قومي وحدت ۽ قوم سازيءَ تي وڌيڪ زور ڏنو ويو. صوبي سان وابستگيءَ کي سرڪاري سطح تي ڪڏهن ڪڏهن تنقيد جو نشانو بڻايو ويو، ڇاڪاڻ ته ان کي قوم سازيءَ جي راهه ۾ رڪاوٽ سمجهيو ويندو هو. سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي سياسي عمل ۾ ٿيندڙ تبديلين کي ظاهر ڪري ٿي؛ جيئن جيئن سياسي جوڙجڪ بدلبي رهي، تيئن سنڌ جي تاريخ لکڻ جا رخ به تبديل ٿيندا رهيا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ هڪ الڳ حيثيت رکي ٿي، ڇاڪاڻ ته اها بنگال ۽ پنجاب وانگر ورهايل نه ٿي. سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي به پشتونن يا بلوچن وانگر ٻن يا وڌيڪ ملڪن ۾ وڏي پيماني تي ورهايل نه هئي. تاريخي ۽ جاگرافيائي طور سنڌ قديم زماني کان پنهنجي جداگانه سڃاڻپ رکي ٿي، جنهن ڪري اها پاڪستان جي ٻين صوبن کان هڪ خاص ۽ ممتاز حيثيت رکي ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي ۽ ورهاڱي کان اڳ جي تاريخ نويسي== تاريخ ڪنهن به علائقي کي تاريخي مرتبو ڏيڻ جو طاقتور ذريعو آهي، ڇاڪاڻ ته اها ان علائقي جون پاڙون ماضي ۾ ڳولي ٿي. ان شعور تحت ورهاڱي کان اڳ سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد سنڌ جي تاريخ کي نئين سر مرتب ڪرڻ هو. ان جي تاريخي رسالي ۾ سنڌ جي تاريخ جي مختلف پهلوئن تي تحقيقي مضمون شايع ٿيندا هئا. خاص طور قديم دور تي زور ڏنو ويو، ته جيئن سنڌ جي تاريخي قدامت ثابت ڪري سگهجي. جيئن ته هن سوسائٽيءَ ۾ هندو ۽ انگريز مؤرخ وڌيڪ سرگرم هئا، تنهنڪري تاريخ نويسيءَ ۾ سيڪيولر رجحان نمايان رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==ورهاڱي کان پوءِ سنڌي تاريخ نويسي== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسي نون خيالن ۽ رجحانن سان سامهون آئي. ان جو مرڪزي نقطو اهو هو ته سنڌ تاريخي، ثقافتي ۽ لساني طور پاڪستان جي ٻين صوبن کان مختلف آهي. صوبائي سڃاڻپ تي زور ورهاڱي جي نتيجن سبب وڌيو. ڪراچي، جيڪا سنڌ جو اهم شهر ۽ بندرگاهه هئي، وفاقي علائقو قرار ڏئي نئين ملڪ جي گادي بڻائي وئي. سنڌ ان فيصلي خلاف احتجاج ڪيو، پر اهو احتجاج اثرائتو ثابت نه ٿيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي هندو آبادي وڏي پيماني تي لڏي وئي ۽ ان جي جاءِ تي اردو ڳالهائيندڙ آبادي آئي. هن تبديليءَ سنڌي قوميت کي ڪمزور ڪيو. ثقافتي ۽ لساني دٻاءَ کي منهن ڏيڻ لاءِ سنڌي دانشورن سنڌ جي تاريخ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ طرف ڌيان ڏنو، ته جيئن سنڌ جي جدا سڃاڻپ کي برقرار رکيو وڃي. ان مقصد لاءِ سنڌي ادبي بورڊ قائم ڪيو ويو، جنهن سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ تاريخي تحقيق جي حوصلا افزائي ڪئي. بورڊ سنڌ جي قديم کان جديد دور تائين نو جلدن ۾ جامع تاريخ شايع ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ سنڌ جي تاريخ بابت فارسي اصل ماخذ پڻ شايع ڪيا، ته جيئن مؤرخن کي بنيادي مواد ملي سگهي. انهن مان ڪجهه ڪتاب بعد ۾ سنڌي ۽ اردو ۾ ترجمو ٿيا، جنهن سان اردو پڙهندڙن لاءِ سنڌ جي تاريخ کي سمجهڻ جا نوان رستا کليا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == اسلام، عرب فتح ۽ باب الاسلام جو تصور == ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جي هڪ اهم خصوصيت سنڌ جي تاريخ ۾ اسلام جي ڪردار تي زور هو. عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ کي “باب الاسلام” يعني اسلام جو دروازو بڻائيندڙ واقعو سمجهيو ويو. محمد بن قاسم کي هڪ اهم تاريخي هيرو طور پيش ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته هن کي سنڌ ۾ اسلام آڻيندڙ فاتح طور بيان ڪيو ويو. اسلام پسند تاريخ نويسيءَ ۾ عرب فتح ۽ عرب فاتح سنڌ جي اسلامي سڃاڻپ جا وڏا نشان بڻيا، ۽ باب الاسلام جو تصور سالياني يادگيريءَ جو موضوع پڻ بڻيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سيد سليمان ندوي پنهنجي ڪتاب ''عرب و هند ڪي تعلقات'' ۾ عربن جي سنڌ فتح ۽ اتر هندستان تي ترڪن جي فتحن ۾ فرق بيان ڪيو. سندس خيال موجب سنڌ فتح ڪندڙ عرب اسلامي ماحول ۾ رهندا هئا ۽ اسلامي تعليمات کان واقف هئا، جڏهن ته ترڪ، افغان ۽ مغل حڪمران فقط نالي ماتر مسلمان هئا ۽ اسلامي تعليمات جا حقيقي نمائندا نه هئا. ان خيال موجب سنڌ جو اسلامي ڪردار پاڪستان جي ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پختو سمجهيو ويو.<ref name="SuleimanNadvi-ArabHind-1976">{{cite book |last=ندوي |first=سليمان |title=عرب و هند ڪي تعلقات |location=ڪراچي |year=1976 |pages=107، 192 }}</ref> محمد علي جناح جي هڪ تقرير جو حوالو پڻ ڏنو ويو، جنهن ۾ هن سنڌ کي خراج تحسين پيش ڪندي چيو ته پاڪستان حقيقت ۾ ان ڏينهن وجود ۾ آيو، جڏهن پهريون مسلمان سنڌ جي سرزمين تي آيو. ورهاڱي کان پوءِ هن تصور سنڌ کي ٻين صوبن کان اسلامي روايتن جي وارث طور الڳ ڏيکارڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سنڌ جو ڪردار == سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو ٻيو اهم پهلو آزاديءَ جي تحريڪ ۽ پاڪستان جي قيام ۾ سنڌ جي ڪردار تي زور آهي. سنڌ جي ماڻهن خلافت تحريڪ، هجرت تحريڪ ۽ ريشمي رومال تحريڪ ۾ سرگرم حصو ورتو. انهن تحريڪن سنڌ جي ماڻهن کي هندستان جي مسلمانن سان ويجهو آندو. سنڌ کي بمبئي کان جدا ڪرڻ جي جدوجهد پڻ هندستاني مسلمانن جي سياسي مطالبن لاءِ مددگار ثابت ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ پاڪستان جي قيام واري جدوجهد ۾ پنهنجي ڪردار تي به فخر ڪري ٿي. 1938ع ۾ شيخ عبدالمجيد سنڌي صوبائي مسلم ليگ جي اجلاس ۾ پاڪستان بابت قرارداد پيش ڪئي، جيڪا اڪثريت سان منظور ٿي. 1943ع ۾ سنڌ اسيمبلي پاڪستان قرارداد جي حمايت ڪئي. ان موقعي تي جي. ايم. سيد تقرير ڪندي چيو ته هندستان جا مسلمان جدا قوم آهن، ڇاڪاڻ ته انهن جي جدا تاريخ، ثقافت، ادب، روايتون ۽ سياسي توڙي معاشي نظام آهن؛ تنهنڪري انهن کي جدا وطن ڏنو وڃي.<ref name="MehranFreedomMovement1985">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |pages=17–18 }}</ref> سنڌ اسيمبلي 1946ع ۾ پاڪستان جي قرارداد جي حمايت ڪندڙ پهرين اسيمبلي طور پيش ڪئي وئي. 1985ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ جي رسالي ''مهراڻ'' آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر شايع ڪيو. ان جي اداريي ۾ چيو ويو ته پاڪستان جو حقيقي خالق سنڌ آهي. اداريي ۾ اهو به افسوس ظاهر ڪيو ويو ته پاڪستان جي قيام کان پوءِ سنڌ جي ڪردار کي ڄاڻي واڻي گهٽايو ويو؛ جهڙوڪ محمد علي جناح جي جنم ڀومي جهرڪ کي نظرانداز ڪري وزير مينشن ڪراچي کي اڳيان آڻڻ، ۽ سنڌي اڳواڻن جي خدمتن کي پاڪستان جي قيام ۾ مناسب طور تسليم نه ڪرڻ.<ref name="MehranFreedomMovement1985p5">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=5 }}</ref><ref name="MehranFreedomMovement1985p6">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=6 }}</ref> سنڌ طرفان پنهنجي اسلامي ڪردار ۽ آزاديءَ جي تحريڪ ۾ ڪردار تي زور ڏيڻ جو هڪ سياسي سبب صوبائي خودمختياريءَ جو مطالبو هو. سنڌ چاهيو ٿي ته مرڪز جو ڪردار صوبائي معاملن ۾ گهٽ کان گهٽ هجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == ون يونٽ ۽ سنڌي قومپرست تاريخ نويسي == سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ بنيادي تبديلي ون يونٽ جي دور ۾ آئي. 1955ع ۾ اولهه پاڪستان جا صوبا هڪ يونٽ ۾ ضم ڪيا ويا، جنهن سبب سنڌ پاڻ کي ٻيهر اهڙي صورتحال ۾ محسوس ڪيو، جهڙي طرح نوآبادياتي دور ۾ اها بمبئي پريزيڊنسيءَ جو حصو هئي. بمبئي جي جاءِ تي هاڻي لاهور جو غلبو محسوس ڪيو ويو. سنڌ پنهنجي سياسي آزادي ٻيهر وڃائي ويٺي. ون يونٽ جي عمل سنڌ جي ڪجهه سياستدانن جي موقعي پرستيءَ کي به ظاهر ڪيو، جن مرڪزي حڪومت سان گڏجي سنڌ کي ون يونٽ جو حصو بڻائڻ ۾ مدد ڪئي. ساڳئي وقت اهڙا اڳواڻ به سامهون آيا، جن ون يونٽ جي مخالفت ڪئي ۽ ان سبب تڪليفون برداشت ڪيون. هن دور سنڌ جي تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جو نئون تصور پيدا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ون يونٽ سنڌين کي سياسي طور وڌيڪ پختو ڪيو، ڇاڪاڻ ته سنڌ مجموعي طور پنجاب جي سياسي غلبي هيٺ تڪليفون ڀوڳيون. هن دور ۾ بئراج جي زرخيز زمين فوجي آفيسرن ۽ اعليٰ بيوروڪريٽن کي الاٽ ڪئي وئي، جنهن سان سنڌي هارين جا حق متاثر ٿيا. سرڪاري ملازمتن ۾ سنڌين کي مناسب حصو نه مليو، جنهن سبب وڌندڙ وچولي طبقي ۾ مايوسي پيدا ٿي. انهن تجربن کان پوءِ سنڌين محسوس ڪيو ته نه “باب الاسلام” واري حيثيت ۽ نه آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سندن ڪردار، انهن کي سندن حق ڏيارڻ ۾ مددگار ثابت ٿيا. ان احساس سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو رخ بدلائي ڇڏيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌي قومپرستي تاريخ جي تجزيي جو مرڪزي نقطو بڻجي وئي. ماضيءَ کي حال جي روشنيءَ ۾ پرکيو ويو، خاص طور پرڏيهي حملن جي اثرن کي هن انداز سان ڏٺو ويو ته سنڌ بار بار پرڏيهي غلبي سبب ڪيئن متاثر ٿي. پرڏيهي غلبي جي موضوع سنڌ جي اهڙي تصوير ٺاهي، جنهن ۾ سنڌ کي مظلوم ۽ استحصال جو شڪار علائقو طور پيش ڪيو ويو. ساڳئي وقت تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جي ڪردار کي نمايان ڪيو ويو، ته جيئن نئين نسل لاءِ ڪردار جا نمونا پيدا ڪيا وڃن.<ref name="MubarakAli1994p45">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=سنڌ خاموشي ڪي آواز |location=لاهور |year=1994 |page=45 }}</ref> == سيڪيولر قومپرست تعبير ۽ قديم سنڌ == سنڌي قومپرستيءَ هيٺ ٺهيل نئين تاريخ نويسي مذهبي نه پر سيڪيولر هئي. سنڌي ثقافت ۽ تهذيب جون پاڙون قديم ماضيءَ ۾ ڳوليون ويون ۽ دعويٰ ڪئي وئي ته سنڌ جي تهذيبي حيثيت بابلي، آشوري ۽ مصري تهذيبن جي برابر آهي. سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب سنڌين لاءِ فخر جو ذريعو بڻجي، ۽ موهن جو دڙو سنڌ جي قديم ماضيءَ جي علامت طور اڀريو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == جي. ايم. سيد جي تاريخي تعبير == جي. ايم. سيد سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ اهم نوان رجحان متعارف ڪرايا. هن عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ لاءِ برڪت نه، پر هڪ جارحيت قرار ڏنو. سندس خيال ۾ محمد بن قاسم به ٻين حمله آورن وانگر هڪ جارح هو، جنهن سنڌ جا وسيلا لٽيا. هن دليل لاءِ ساڳيو منطق استعمال ڪيو، جيڪو سليمان ندوي ترڪ حمله آورن بابت ڏنو هو. جي. ايم. سيد موجب اٺين صديءَ تائين اموي دور ۾ عرب حاڪمن جو اصل اسلامي روح ختم ٿي چڪو هو ۽ اهي دنياوي ۽ سامراجي طاقت بڻجي چڪا هئا؛ تنهنڪري سنڌ جي عرب فتح اسلام نه پر عرب سلطنت جي توسيع هئي.<ref name="ArisarGMSayyidp56">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=56 }}</ref> هن تعبير محمد بن قاسم کي هيرو مان جارح ۾ تبديل ڪيو ۽ راجا ڏاهر کي مادر وطن جو محافظ بڻايو، جنهن حمله آورن سان ٺاهه ڪرڻ بدران وڙهندي جان قربان ڪئي. جي. ايم. سيد چچ نامو ۽ جنت السنڌ جهڙن تاريخي ماخذن تي به تنقيد ڪئي، ڇاڪاڻ ته سندس خيال ۾ اهي حمله آورن جي واکاڻ ڪن ٿا ۽ پڙهندڙن کي حقيقي تاريخي شعور کان محروم ڪن ٿا.<ref name="ArisarGMSayyidp55">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=55 }}</ref> جي. ايم. سيد جي نظر ۾ سنڌ تي حملو ڪندڙ سڀ پرڏيهي فاتح هڪ ئي زمري ۾ اچن ٿا، ڀلي انهن جو مذهب ڪهڙو به هجي. انهن ۾ ايران جو دارا، عربن جو محمد بن قاسم، غزنيءَ جو محمود، دهليءَ جو علاؤالدين، قنڌار جو شاهه بيگ ارغون، مغلن جو خان خانان ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو چارلس نيپيئر شامل ڪيا ويا. انهن سڀني کي سنڌ جا غاصب ۽ تباهه ڪندڙ قرار ڏنو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidp58">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=58 }}</ref> == غدارن ۽ سورمن جو تصور == 1956ع کان پوءِ سياسي صورتحال سنڌ جي تاريخ کي “غدارن” ۽ “سورمن” جي انداز ۾ لکڻ طرف وٺي وئي. جيڪي ماڻهو ذاتي مفادن لاءِ سنڌ کي وڪڻندڙ سمجهيا ويا، انهن کي غدار چيو ويو، جڏهن ته جيڪي مادر وطن لاءِ قرباني ڏيندڙ سمجهيا ويا، انهن کي سورمو قرار ڏنو ويو. سنڌ جي دفاع ڪندڙن ۾ راجا ڏاهر، دودو سومرو، دريا خان، مخدوم بلاول، شاهه عنايت ۽ هوش محمد کي شامل ڪيو ويو. غدارن ۾ قاضي قاضن، نائومل ۽ مير علي مراد جا نالا کنيا ويا. هن تاريخ نويسيءَ جو پيغام اهو هو ته ڪيچ مڪران، ٺٽي، مياڻي ۽ دٻي ۾ وڙهيل سنڌ جي آزاديءَ جون جنگيون اڃا ختم نه ٿيون آهن، پر اها جنگ هر شهر ۽ ڳوٺ ۾ جاري آهي.<ref name="ArisarGMSayyidp63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=63 }}</ref> == مغل دور، تاريخ مظھر شاهجهاني ۽ پرڏيهي غلبو == سنڌ تي مغل دور جي پرڏيهي قبضي جا اثر بيان ڪرڻ لاءِ سنڌي ادبي بورڊ 1962ع ۾ يوسف ميرڪ جي اصل ماخذ ''تاريخ مظھر شاهجهاني'' شايع ڪئي. ان جو مقدمو پير حسام الدين راشدي لکيو. هن مقدمي ۾ خاص طور اهي واقعا چونڊيا ويا، جن ۾ ظلم ۽ استحصال جي تصوير ملي ٿي ۽ جيڪي سنڌ جي ان وقت جي سياسي حالت سان لاڳاپيل لڳندا هئا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962p21">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |page=21 }}</ref> پير حسام الدين راشدي، يوسف ميرڪ جي حوالي سان، سيوهڻ جي گورنر جي ظلم، ماڻهن کي ڪوڙا هڻڻ ۽ اذيت ڏيڻ جا واقعا بيان ڪيا. مغل عملدارن طرفان ماڻهن جي ملڪيت ضبط ڪرڻ، سندن وسيلن ۽ دولت کان محروم ڪرڻ، ڦورن ۽ ڌاڙيلن جي سرپرستي ڪرڻ ۽ ڳرا محصول لاڳو ڪرڻ جهڙا عمل بيان ڪيا ويا. نتيجي طور سيوهڻ جو علائقو برباد ٿيو، ڳوٺ ۽ شهر ويران ٿيا، ۽ ماڻهو پنهنجا گهر ڇڏي پري علائقن ۾ پناهه وٺڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962pp30-31">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |pages=30–31 }}</ref> == عثمان ڏيپلائي ۽ مزاحمتي ادب == پرڏيهي قبضي خلاف مزاحمت جو اظهار ادبي صورت ۾ به ٿيو. عثمان ڏيپلائي 1962ع ۾ پنهنجو تاريخي ناول ''سانگهڙ'' شايع ڪيو، جنهن جو موضوع انگريزن خلاف حرن جي جدوجهد هو. هن ناول سنڌ جي نئين نسل تائين اهو پيغام پهچايو ته سياسي غلبي ۽ حقن جي جدوجهد خلاف ڪيئن وڙهجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == سنڌ جي ثقافتي علامتون ۽ قوميت == سنڌ جي ماضيءَ جي عظمت بيان ڪرڻ کي به اهم سمجهيو ويو، ته جيئن سنڌين ۾ فخر جو احساس پيدا ٿئي. انهن علامتن ۾ موهن جو دڙو، ڄام نندي جو مقبرو، رني ڪوٽ، عمرڪوٽ جا قلعا، حيدرآباد جا بادگير، اجرڪ، رلي، ڪاشيءَ جو ڪم ۽ هالا جو فرنيچر شامل هئا. ادبي شخصيتن ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي، سچل سرمست ۽ سامي کي سنڌي ٻوليءَ کي شاهوڪار ڪندڙ ۽ سنڌي قومي شعور پيدا ڪندڙ شخصيتن طور پيش ڪيو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidpp62-63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |pages=62–63 }}</ref> سنڌي قومپرستيءَ جو بنياد مذهب بدران ٻولي ۽ علائقي تي رکيو ويو. هن خيال موجب جيڪي ماڻهو سنڌ ۾ رهن ٿا ۽ سنڌي ٻولي ڳالهائين ٿا، اهي سنڌي آهن. ٻن قومن واري نظريي کي رد ڪندي قوميت جو تصور سيڪيولر بنيادن تي قائم ڪيو ويو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == قومپرست تاريخ نويسيءَ تي تنقيد == قومپرست فريم ورڪ ۾ تاريخ لکڻ بابت تنقيد پڻ ڪئي وئي آهي. ڊاڪٽر مبارڪ علي موجب اهڙي تاريخ نويسيءَ ۾ ڪڏهن ڪڏهن حقيقتن کي مسخ ڪري يا چونڊي استعمال ڪيو ويو، ته جيئن اهي قومي بيانئي سان ٺهڪي اچن. تاريخي طريقيڪار کي مڪمل طور لاڳو ڪرڻ بدران جذباتي ۽ مبالغو آميز بيان اختيار ڪيو ويو. ان تاريخ نويسيءَ جو وڏو مقصد سياسي استعمال بڻجي ويو، جنهن سبب سنڌ جي تاريخ نويسي هڪ مرحلي تي بيهي رهي ۽ نون علمي موضوعن ڏانهن گهربل اڳڀرائي نه ڪري سگهي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == اڻلکيل ۽ نظرانداز ٿيل موضوع == سنڌ جي تاريخ اڃا مڪمل نه سمجهي وڃي ٿي. ڪيترائي موضوع اڃا وڌيڪ تحقيق گهرن ٿا، جهڙوڪ زرعي ڍانچي ۾ تبديليون، نون ٽيڪنالاجيڪل طريقن جو تعارف، هارين جو ڪردار، هاري بغاوتن جو وجود يا عدم وجود، سنڌ جا پاڙيسري ملڪن سان لاڳاپا، ثقافتي ۽ واپاري رابطا، اميلن ۽ ڀائيبندن جو سماجي ڪردار، ۽ سنڌ ۾ مذهب جو ڪردار، خاص طور نانڪ پنٿين ۽ سکن جي حوالي سان. ڪلاڊ مارڪووٽس جي ڪتاب ''The Global World of the Indian Merchants (1750–1967)'' ۾ شڪارپوري ۽ حيدرآبادي واپارين جي عالمي تجارتي سرگرمين کي بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو سنڌ جي مؤرخن وٽ اڳ ۾ گهڻو نظرانداز ٿيل موضوع رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == نتيجو == سنڌ جي تاريخ نويسي قومي تاريخ، علائقائي سڃاڻپ، اسلامي بيانئي، آزاديءَ جي تحريڪ، ون يونٽ، سنڌي قومپرستي ۽ سيڪيولر ثقافتي تعبيرن جي وچ ۾ تبديل ٿيندي رهي آهي. ان تاريخ نويسيءَ سنڌ جي جدا تاريخي حيثيت، ثقافتي ورثي ۽ سياسي جدوجهد کي نمايان ڪيو، پر ساڳئي وقت ان تي اهو اعتراض به ڪيو ويو ته اها ڪڏهن ڪڏهن تنگ قومپرستي ۽ سياسي مقصدن تائين محدود ٿي وئي. سنڌ جي تاريخ کي وڌيڪ جامع ۽ علمي انداز ۾ لکڻ لاءِ ضروري آهي ته اها صرف سياست جي خدمت نه ڪري، پر اهڙو وسيع تاريخي شعور پيدا ڪري، جيڪو ماڻهن کي ماضي ۽ حال ٻنهي کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> jolfcey6ke3iu6im78rrb3t8kwckizs 390493 390491 2026-07-02T08:18:06Z Ibne maryam 17680 390493 wikitext text/x-wiki '''ڀارت جي تاريخ نويسي''' (Historiography of India) مان مراد تنقيدي طريقن ۽ تشريحن جي ذريعي انهن مطالعي جو آهي جيڪي عالمن هندستان جي تاريخ کي ترقي ڏيڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن. تازن ڏهاڪن ۾ تاريخ نويسي جا چار مکيه اسڪول رهيا آهن ته مورخ هندستان جو مطالعو ڪيئن ڪندا آهن: ڪيمبرج، قومپرست، مارڪسسٽ، ۽ سبالٽرن. ڪڏهن عام "مشرقي" طريقو، هڪ حساس، ناقابل فهم، ۽ مڪمل طور تي روحاني هندستان جي تصوير سان، سنجيده اسڪالرشپ ۾ ختم ٿي چڪو آهي.<ref name="Prakash 383–408">{{cite journal | last = Prakash | first = Gyan | author-link = Gyan Prakash | date = April 1990 | title = Writing Post-Orientalist Histories of the Third World: Perspectives from Indian Historiography | journal = Comparative Studies in Society and History | volume = 32 | issue = 2 | pages = 383–408 | doi=10.1017/s0010417500016534 | jstor = 178920| s2cid = 144435305 }}</ref> == تاريخ جا ماخذ == === پرڏيهي ذريعا === هندستاني تاريخ جا معروف پرڏيهي احوال هيٺين ذريعن مان مليا آهن: <ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref><ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> * [[ميگئسٿنيز|ميگاسٿينس]] پاران "انڊيڪا"<ref>Allan Dahlaquist (1996). Megasthenes and Indian Religion: A Study in Motives and Types. Motilal Banarsidass. {{ISBN|978-81-208-1323-6}}.</ref> * [[فاھيان|فاهيان]] طرفان ٻڌمت جي بادشاهن جو هڪ رڪارڊ (فوگو جي 佛國記)<ref name="columbia">{{cite web|url=http://afe.easia.columbia.edu/special/travel_records.pdf|title=The Travel Records of Chinese Pilgrims Faxian, Xuanzang, and Yijing|publisher=[[Columbia University]]}}</ref> * [[البيروني]] پاران "ڪتاب الهند"<ref>{{citation|title=Kitab al-Bīrūnī fī Taḥqīq mā li-al-Hind|publisher=Osmania Oriental Publication Bureau |place=Hyderabad |year=1958}}</ref> <ref>{{citation| editor1-last=Kegan |editor1-first=Paul |publisher=Trench, Truebner |title=Alberuni's India |translator-last=Sachau |translator-first=E.C. |place=London |volume=2 |year=1910}}</ref> * [[ابن بطوطا|ابن بطوطه]] پاران "تحفة النور في غريب الامر و عجائب الاسفار<ref name="9–10 Vol. 1">{{harvnb|Dunn|2005|pp=310–11}}; {{harvnb|Defrémery|Sanguinetti|1853|pp=[https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ&pg=PA9 9–10 Vol. 1]}}</ref> * زوانگ زانگ پاران مغربي علائقن تي عظيم تانگ رڪارڊ<ref>Deeg, Max (2007). [https://web.archive.org/web/20140418141001/http://kanji.zinbun.kyoto-u.ac.jp/~wittern/data/nw-fs/fs-deeg.pdf „Has Xuanzang really been in Mathurā? : Interpretatio Sinica or Interpretatio Occidentalia&nbsp;— How to Critically Read the Records of the Chinese Pilgrim.“] – In: 東アジアの宗教と文化 : 西脇常記教授退休記念論集 = Essays on East Asian religion and culture: Festschrift in honor of Nishiwaki Tsuneki on the occasion of his 65th birthday / クリスティアン・ウィッテルン, 石立善編集 = ed. by Christian Wittern und Shi Lishan. – 京都 [Kyōto] : 西脇常記教授退休記念論集編集委員會; 京都大学人文科學研究所; Christian Wittern, 2007, pp. 35 – 73. See p. 35</ref> * تشريح هندستان، جوزف ٽيفنٿلر طرفان === ڏيهي ذريعا === مقامي تاريخي متن جا مثال شامل آهن:<ref name=":0">{{Cite journal |last=Joshi |first=P. M. |date=1965 |editor-last=Pathak |editor-first=Vishwambhar Sharan |editor2-last=Saran |editor2-first=P. |editor3-last=Kunte |editor3-first=B. G. |editor4-last=Shyam |editor4-first=Radhey |editor5-last=McKew Parr |editor5-first=Charles |editor6-last=Van Linschoten |editor6-first=Jan |title=Indian Historiography |url=https://www.jstor.org/stable/42929817 |journal=Bulletin of the Deccan College Research Institute |volume=26 |issue=3/4 |pages=20–33 |jstor=42929817 |issn=0045-9801}}</ref> * ڀاناڀٽا جي "هرشاچاريتا"<ref name=":3">{{Cite book |last=Hasrat |first=B. J. |title=The Encyclopedia of Sikhism |publisher=Punjabi University |year=2004 |isbn=817380530X |editor-last=Singh |editor-first=Harbans |edition=2nd |volume=4: S–Z |location=Patiala |pages=179–181}}</ref> * ڪلهانا طرفان "راجتارنگيني"<ref name=":0" /> * سريلنڪا جي ٻڌ ڌرم جون تاريخون، جهڙوڪ ديپاواس، مهاواسا، ۽ ڪُسوانس<ref>{{Cite journal |last=von Hinüber |first=Oskar |date=2020 |title=Brill's Encyclopedia of Buddhism Online - Historiography: South Asia |url=https://doi.org/10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069 |access-date=7 April 2024 |website=Brill |doi= 10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069|quote=The first historical texts known from ancient South Asia are the Buddhist chronicles composed in Ceylon (Sri Lanka). Consequently, from a very early period, the history of Buddhism on the island is known much better than in any other part of South Asia. Besides texts on the general history of Buddhism, there are specialized chronicles on relics and so on, written in both Pali and Sinhala languages or in Southeast Asian vernaculars.|url-access=subscription }}</ref> * فرشته جي "تاريخ فرشته" (جنهن کي گلشن ابراهيمي به چيو ويندو آهي) <ref name="EB1911">{{EB1911|inline=y|wstitle=Ferishta, Mahommed Kasim|volume=10|page=274}}</ref> * ضياء الدين برني جي "تاريخ فيروز شاهي"<ref>M. Athat Ali, "Elements of Social Justice in Medieval Islamic Thought" in Saiyid Zaheer Husain Jafri, ''Recording the Progress of Indian History: Symposia Papers of the Indian History Congress, 1992–2010'', Primus Books, 2012, p. 197.</ref> * Vicāraśrenī by Merutunga {{sfn|Eggermont|1969|p=67}} * ابوالفضل جو "اڪبر نامو"<ref>[http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml Illustration from the Akbarnama: History of Akbar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090919035749/http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml |date=2009-09-19 }} [[Art Institute of Chicago]]</ref> * [[امير خسرو]] جو "تغلق نامو" * عبدالحميد لاهوري جو "پادشاهه نامو"<ref>[[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970).</ref> * محمد عوفي جي "جامع الحكايت"<ref>{{cite book |last1=Elliot|first1=Sir H. M. |first2=John |last2=Dowson |title=The History of India, as Told by Its Own Historians. The Muhammadan Period (Vol 2.)|chapter-url=https://archive.org/stream/cu31924073036729#page/n5/mode/2up|chapter=4. Jawami ul-Hikayat of Muhammad Ufi| year=1871|publisher=London : Trübner & Co.|page=155}}</ref> * چانڊ بردائي جي "ڀڳت راسو" (''[[Prithviraj Raso]])<ref>{{Cite book|author=Rima Hooja|url=https://books.google.com/books?id=qqd1RAAACAAJ|title=A HISTORY OF RAJASTHAN (PB)|date=2006|publisher=Rupa & Company|isbn=978-81-291-1501-0|pages=364–365|language=en}}</ref>'' * منهاج سراج جوزجاني جي "طبقات ناصري" 15 صدي عيسويءَ کان اڳ جي تاريخ کي رڪارڊ ڪرڻ لاءِ تمام ٿورا مشهور هندستاني متن موجود آهن. ان ڪري، هندستان جي تاريخ جو گهڻو حصو پرڏيهي مورخن جي ذريعي ملي ٿو. قديم هندستان ۾ مقامي تاريخي روايتن جا تمام گهٽ ثبوت موجود آهن. البيروني مقامي هندستاني تاريخ نگاري بابت هيٺ ڏنل ڳالهه ڪئي: "بدقسمتي سان هندو شين جي تاريخي ترتيب تي گهڻو ڌيان نه ڏيندا آهن، اهي پنهنجن بادشاهن جي تاريخي جانشيني کي بيان ڪرڻ ۾ تمام گهڻو لاپرواهي ڪندا آهن ۽ جڏهن انهن کي معلومات لاءِ دٻايو ويندو آهي ۽ نقصان ۾ هوندا آهن، اهو نه ڄاڻندا آهن ته ڇا چوڻو آهي، اهي هميشه ڪهاڻي ٻڌائڻ تي مجبور هوندا آهن. پر ان لاءِ، اسان کي پڙهندڙن کي انهن روايتن کي پهچائڻ گهرجي جيڪي اسان کي انهن مان ڪجهه ماڻهن کان مليون آهن." —البروني، ڪتاب الهند. قديم هندستان ڪڏهن به هڪ مضبوط تاريخي روايت ترقي نه ڪئي جيڪا گريڪو-رومن، چيني ۽ اسلامي تهذيبن ۾ موجود روايتن جي برابر هجي. بهرحال، اهو نتيجو نه ٿو ڪڍي سگهجي ته قديم هندستانين وٽ معروضي تاريخي لکڻ جي سمجهه جي کوٽ هئي، ڇاڪاڻ ته تاريخ نگاري سان ملندڙ جلندڙ ڪجهه ڪوششون هيون. هندستاني تاريخ جي مختلف موڙ تي، هندستان ۾ خاص خاندانن ۽ حڪمرانن جي دورن کي رڪارڊ ڪرڻ ۽ تاريخ نگاري ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. few known Indian texts recording history before 15th century C.E. exist, hence, historical evidence for much of India's history comes through foreign historians.<ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref><ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> There is very little evidence of a native historiographical tradition in ancient India.<ref name=":3" /> Al-Biruni stated the following about local Indian histriography:<ref name=":0" /> {{Blockquote|text="Unfortunately the Hindus do not pay much attention to the historical order of things, they are very careless in relating the chronological succession of their kings, and when they are pressed for information and are at a loss, not knowing what to say, they invariably take to tale-telling. But for this, we should communicate to the readers the traditions which we have received from some people among them."|author=Al-Biruni|title=Kitāb al-Hind|source=}}Ancient India never developed a strong historiographical tradition comparable to the ones that existed in the [[Greco-Roman historiography|Greco-Roman]], [[Chinese historiography|Chinese]], and [[Historiography of early Islam|Islamic]] civilizations.<ref name=":4">{{Cite book |last=Sharma |first=Tej Ram |title=Historiography: A History of Historical Writing |publisher=Concept Publishing Company |year=2005 |isbn=9788180691553 |pages=17–22 |chapter=Historical Writings in the Ancient World - Indian Historiography: Historiography in Ancient India}}</ref> However, it cannot be concluded that the ancient Indians lacked an understanding of objective historical writing, as there were some attempts akin to historiography.<ref name=":4" /> At various points in Indian history, there were efforts to record and chronicle the reigns of particular dynasties and rulers in India.<ref name=":4" /> Within the Vedic, Buddhist, Jain and other religious literature, the names of teachers are attentively recorded.<ref name=":4" /> The [[Chinese Buddhist]] [[Buddhist pilgrimage|pilgrim]] [[Xuanzang]] mentioned that in every province of India, there would be officials who would be responsible for documenting in-writing "good and evil events, calamities, and fortunate occurrences".<ref name=":4" /> Since the era of the [[Gupta Empire|Gupta]] ruler [[Samudragupta]], ancient Indian rulers would have a renowned poet record their reigns and victories onto stone in the form of inscription.<ref name=":4" /> [[Romila Thapar]] instead states that it should be taken into account what the ancient Indians found relevant and why when evaluating any dearth of historiographical tradition.<ref name=":4" /> [[A. K. Warder]] opined that the regional historiographies of India must be considered, with historical writing in India becoming regionalized by the mediaeval-period from the 7th century onwards.<ref name=":4" /> There are historical works authored by the Chalukya, Rashtrakuta, Pala dynastical historiographies and also regional historiographical traditions in Kashmir, Sindhu, Gurjara, Jejakabhukti, Kamarupa, Kerala, Hoyasala, Andhra, Kalinga, and Maharashtra.<ref name=":4" /> In modern-times, some attempts have been made to extract historiographical elements from Vedic literature and epic poetry, such as the ''[[Mahabharata]]'' or ''[[Ramayana]]''.<ref name=":3" /><ref name=":4" /> However, religious, mythical, and allegorical legends are too intermixed with Indic religious thought and philosophy that discerning and extracting any semblance of historiography from them is a difficult task.<ref name=":3" /> The ''[[Puranas]]'' mostly entail mythological elements with a facade of historicity.<ref name=":3" /> The corpuses of Pali and Prakrit literature of the era are mostly religious in nature.<ref name=":3" /> Thus, a historiographical tradition was not popular in India, barring a few examples.<ref name=":3" /> A true tradition of historiography was introduced to India after the Arabs captured Sindh, where they introduced history-writing and recording proper chronology.<ref name=":3" /> These Arab historiographers were later surmounted by historiographers who wrote in Persian, many of whom were sponsored by the ruling sultans of India.<ref name=":3" /> == مکيه اسڪول == === Orientalist approach === The Orientalist approach was influenced both by [[Imperialism|imperialist]] attitudes and interests, and also fascination for the "exotic" East for Mediterranean and European writers and thinkers, captured in images by artists, that is embodied in a repeatedly-surfacing theme in the [[history of ideas]] in the West, called "[[Orientalism]]". In [[art history]], [[literature]], and [[cultural studies]], Orientalism is the imitation or depiction of aspects in the [[Eastern world]]. These depictions are usually done by writers, designers, and artists from the [[Western world]]. The term ''Orientalism'' has come to acquire negative connotations in some quarters and is interpreted to refer to the study of the East by Westerners shaped by the attitudes of the era of European [[imperialism]] in the 18th and 19th centuries. When used in this sense, it often implies prejudiced, outsider-caricatured interpretations of Eastern cultures and peoples. This viewpoint was most famously articulated and propagated by [[Edward Said]] in ''[[Orientalism (book)|Orientalism]]'' (1978), a critical history of this scholarly tradition.<ref>{{cite book|last=Clarke|first=J.J.|title=Oriental enlightenment the encounter between Asian and Western thought|url=https://archive.org/details/orientalenlighte00clar|url-access=limited|year=1997|publisher=Routledge|pages=[https://archive.org/details/orientalenlighte00clar/page/n16 8]}}</ref> ==== History ==== Though there has been study of India from a western perspective since ancient times, the orientalist school gained prominence in the aftermath of the [[Age of Discovery]]. In the 18th and 19th centuries, the term [[Oriental studies|Orientalist]] identified a scholar who specialized in the languages and literatures of the [[Eastern world]]. Among such scholars were officials of the [[East India Company]], who said that the [[Arab culture]], the [[culture of India|Indian culture]], and the [[Islamic culture]]s should be studied as equal to the [[Culture of Europe|cultures of Europe]].<ref>{{cite book |last = Macfie |first = A. L.|year = 2002 |title = Orientalism |publisher = Longman| location = London|url=https://books.google.com/books?id=0FrJAwAAQBAJ |isbn = 978-0582423862|ref = none| page = Ch One}}</ref> Among such scholars is the philologist [[William Jones (philologist)|William Jones]], whose studies of [[Indo-European languages]] established modern [[philology]]. [[Company rule in India]] favored Orientalism as a technique for developing and maintaining positive relations with the Indians—until the 1820s, when the influence of "anglicists" such as [[Thomas Babington Macaulay]] and [[John Stuart Mill]] led to the promotion of a Western-style education.<ref>Holloway (2006), pp. 1–2. "The Orientalism espoused by Warren Hastings, William Jones and the early East India Company sought to maintain British domination over the Indian subcontinent through patronage of Hindu and Muslim languages and institutions, rather than through their eclipse by English speech and aggressive European acculturation."</ref> With a great increase in knowledge of Asia among Western specialists, increasing political and economic involvement in the region, and in particular the realization of the existence of [[Indo-European languages|close relations between Indian and European languages]], by [[William Jones (philologist)|William Jones]], there emerged more complex intellectual connections between the early history of Eastern and Western cultures. Some of these developments occurred in the context of Franco–British rivalry for control of India. Liberal economists, such as [[James Mill]], denigrated Eastern civilizations as static and corrupt. [[Karl Marx]] characterized the [[Asiatic mode of production]] as unchanging, because of the economic narrowness of village economies and the State's role in production. "[[Oriental despotism]]" was generally regarded in Europe as a major factor in the relative failure of [[progress (history)|progress]] of Eastern societies. In the course of the century Western archaeology spread across the Middle East and Asia. New national museums provided a setting for important archaeological finds, most of which were in this period bought back to Europe. The first serious European studies of [[Buddhism]] and [[Hinduism]] were by the scholars [[Eugene Burnouf]] and [[Max Müller]]. In that time, the academic [[Islamic studies by author (non-Muslim or academic)|study of Islam]] also developed, and, by the mid-19th century, Oriental Studies was a well-established academic discipline in most European countries, especially those with imperial interests in the region. Yet, while scholastic study expanded, so did [[Racism|racist]] attitudes and stereotypes of Asian peoples and cultures. Scholarship often was intertwined with prejudicial racist and religious presumptions,<ref>J. Go, "'Racism' and Colonialism: Meanings of Difference and Ruling Practice in America's Pacific Empire" in ''Qualitative Sociology'' '''27'''.1 (March 2004).</ref> to which the new [[biology|biological sciences]] tended to contribute until the end of the [[World War II|Second World War]]. ==== Criticism and Decline ==== In his book [[Orientalism (book)|Orientalism]] (1978), [[cultural critic]] Edward Said redefines the term ''Orientalism'' to describe a pervasive Western tradition—academic and artistic—of prejudiced outsider-interpretations of the [[Eastern world]], which was shaped by the cultural attitudes of European [[imperialism]] in the 18th and 19th centuries.<ref>Tromans, 24</ref> Since its publication, most academic discourse began to use the term "Orientalism" to refer to a general patronizing Western attitude towards Middle Eastern, Asian, and [[North Africa]]n societies. In Said's analysis, the West [[Essentialism|essentializes]] these societies as static and undeveloped—thereby fabricating a view of Oriental culture that can be studied, depicted, and reproduced in the service of [[Imperialism|imperial power]]. Implicit in this fabrication, writes Said, is the idea that Western society is developed, rational, flexible, and superior.<ref>Mahmood Mamdani, ''Good Muslim, Bad Muslim: America, the Cold War, and the Roots of Terrorism'', New York: Pantheon, 2004; {{ISBN|0-375-42285-4}}; p. 32.</ref> Furthermore, Said said that "The idea of representation is a theatrical one: the Orient is the stage on which the whole East is confined",<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/63/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=63 |language=English}}</ref> and that the subject of learned Orientalists "is not so much the East itself as the East made known, and therefore less fearsome, to the Western reading public".<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/60/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=60 |language=English}}</ref> The thesis of Edward Said's Orientalism develops Marxist philosopher [[Antonio Gramsci]]'s theory of [[cultural hegemony]], and [[Michel Foucault]]'s theorisation of [[discourse]] (the [[knowledge]]-[[Power (social and political)|power]] relation) to criticise the scholarly tradition of Oriental studies. In the academy, the book ''Orientalism'' (1978) became a foundational text of [[Postcolonialism|post-colonial cultural studies]].<ref>Xypolia, Ilia (2011). "Orientations and Orientalism: The Governor Sir Ronald Storrs". Journal of IslamicJerusalem Studies. 11: 25–43.</ref> The once common "Orientalist" approach, with its image of a sensuous, inscrutable, and wholly spiritual India, has died out in serious scholarship.<ref name="Prakash 383–408" /> === Cambridge School === The Cambridge School of historiography was a [[school of thought]] which approached the study of the [[British Empire]] from the imperialist point of view. It emerged especially at the [[University of Cambridge]] in the 1960s. [[John Andrew Gallagher]] (1919–80) was especially influential, particularly in his article with [[Ronald Robinson]] on "[[The Imperialism of Free Trade]]". It was led by Anil Seal,<ref>Anil Seal'', The Emergence of Indian Nationalism: Competition and Collaboration in the Later Nineteenth Century'' (1971)</ref> Gordon Johnson,<ref>Gordon Johnson, ''Provincial Politics and Indian Nationalism: Bombay and the Indian National Congress 1880–1915'' (2005)</ref> Richard Gordon, and David A. Washbrook.<ref>Rosalind O'Hanlon and David Washbrook, eds. ''Religious Cultures in Early Modern India: New Perspectives'' (2011)</ref> It downplayed ideology.<ref>Aravind Ganachari, "Studies in Indian Historiography: 'The Cambridge School'", ''Indica'', March 2010, 47#1, pp 70–93</ref> ==== Criticism ==== This school of historiography is criticised for western bias or [[Eurocentrism]].<ref name="google7">{{cite book|title=Eurocentrism: a marxian critical realist critique|author=Hostettler, N.|date=2013|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-135-18131-4|url=https://books.google.com/books?id=2XjozzN0ppEC&pg=PA33|page=33|access-date=6 January 2017}}</ref> Critics have attacked various ideas of the School.<ref>See [[Christopher Platt|D.C.M. Platt]], "The Imperialism of Free Trade: Some Reservations," ''Economic History Review,'' 21#2 (Aug., 1968), pp. 296-306</ref> In ''The New Imperial Histories Reader,'' Stephen Howe has assembled articles by critics who take aim especially at [[P. J. Marshall]], [[David Kenneth Fieldhouse|D. K. Fieldhouse]], Robinson and Gallagher, and [[Peter Cain (historian)|Peter Cain]] and [[A. G. Hopkins]].<ref>Stephen Howe, ed. ''New Imperial Histories Reader'' (Routledge, 2009)</ref> [[Howard Spodek]], for example, praises the school's regional and pluralist perspectives but criticizes their reliance on British (rather than Indian) documentation, sloppy use of [[social science]] models, downplaying of ideology, and their excessive emphasis on Indian self-seeking and the importance of British imperial initiatives in achieving modernization. He recommends a deeper appreciation of Indian initiatives, and more attention to the emerging importance of public life in many areas of society rather than just a concentration on politics.<ref>Howard Spodek, "Pluralist Politics in British India: The Cambridge Cluster of Historians of Modern India," ''American Historical Review,'' (June 1979) 84#3 pp 688-707</ref> === Nationalist School === The Nationalist school originated among Indian historians in the late 19th and early 20th centuries who were influenced by [[Indian independence movement|Indian nationalism]]. They emphasized achievements in Indian history, while downplaying negative aspects, which led to various contradictions. Nationalist historians universally praised Hindu rule of India, with Hindu culture being prized above all else.<ref name=":0a">{{cite book|last=Thapar|first=Romila|title=History of Early India: From the Origins to AD 1300|publisher=University of California Press|year=2004|isbn=978-0-520-24225-8|pages=16–17}}</ref> In modern history, they focused on Congress, Gandhi, Nehru and high level politics. It highlighted the Mutiny of 1857 as a war of liberation, and Gandhi's 'Quit India' begun in 1942, as defining historical events. This school of historiography has received criticism for [[Elitism]].<ref>{{cite web|url=http://pages.ucsd.edu/~rfrank/class_web/ES-200C/Articles/Guha.pdf|title=Ranjit Guha, "On Some Aspects of Historiography of Colonial India"}}</ref> Historians in this school included [[Rajendralal Mitra]], [[R. G. Bhandarkar]], [[Romesh Chunder Dutt]], [[Anant Sadashiv Altekar]], [[K. P. Jayaswal]], [[Hem Chandra Raychaudhuri]], [[Radha Kumud Mukherjee]], [[R. C. Majumdar]], and [[K. A. Nilakanta Sastri]] ,.<ref name=":0a" /> === Marxist School === In India, Marxist Historiography takes the form of Marxian historiography where Marxian techniques of analysis are used but Marxist political intentions and prescriptions are discarded. The Marxian historiography of India uses the method of [[historical materialism]] and has focused on studies of economic development, land ownership, and [[class conflict]] in precolonial India and [[deindustrialisation|deindustrialization]] during the colonial period.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993">Bagchi, Amiya Kumar (January 1993). "Writing Indian History in the Marxist Mode in a Post-Soviet World". Indian Historical Review. 20 (1/2): 229–244.</ref> [[Bhupendranath Datta|B. N. Datta]], and [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] are considered the founding fathers of Marxist historiography in India. D. D. Kosambi was apologetic of the revolution of [[Mao]] and thought of Indian Prime Minister [[Jawaharlal Nehru]]'s policies as pro-capitalist. Kosambi, a polymath, viewed Indian History from a Marxist viewpoint. The other Indian scholars of Marxian historiography are [[Ram Sharan Sharma|R. S. Sharma]], [[Irfan Habib]], [[D. N. Jha]], and [[K. N. Panikkar]].<ref>Bottomore, T. B. 1983. ''A Dictionary of Marxist thought''. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press.</ref> Other historians such as [[Satish Chandra (historian)|Satish Chandra]], [[Romila Thapar]], [[Bipan Chandra]], [[Arjun Dev (historian)|Arjun Dev]], and [[Dineshchandra Sircar]], are sometimes referred to as "influenced by the Marxian approach to history."<ref>Guichard, Sylvie (2010), The Construction of History and Nationalism in India, Routledge, p. 87, ISBN 978-1136949319</ref> One debate in Indian history that relates to a [[historical materialist]] schema is on the nature of [[feudalism]] in India. [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] in the 1960s outlined the idea of "feudalism from below" and "feudalism from above". Element of his feudalism thesis was rejected by R.S. Sharma in his monograph [[Indian Feudalism]] (2005) and various other books,<ref>Purohit, Vinayak. 1988. Arts of transitional India twentieth century. Bombay: Popular Prakashan.</ref><ref>R S Sharma, Indian Feudalism (book), 2005</ref><ref>R S Sharma, Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation, Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177-85</ref><ref>R S Sharma, India's Ancient Past, Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India, Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> However R. S. Sharma also largely agrees with Kosambi in his various other books.<ref>R S Sharma, ''[[Indian Feudalism (book)]], 2005''</ref><ref>R S Sharma, ''Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation'', Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177–85</ref><ref>R S Sharma, ''India's Ancient Past'', Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, ''The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India'', Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> Most Indian Marxian historians argue that the economic origins of communalism are feudal remnants and the economic insecurities caused by slow development in India.<ref>{{cite book|title=Dalit women in India: issues and perspective|page=138|first=Prahlad|last=Jogdand|year=1995}}</ref> Even non-academic and laymen contributions to Marxist Historiography exist in India. The book "Coffee Housinte Katha" (The Story of Coffee House), written in [[Malayalam]], a regional language of India, spoken in the state of [[Kerala]], by one of the leaders of the Indian Coffee House Movement, [[Nadakkal Parameswaran Pillai]], is an example of this. Politicians like [[Shripad Amrit Dange]] have also contributed to Marxian historiography. ==== Criticism ==== The Marxian school of Indian historiography is accused of being too ideologically influenced.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993" /> Though influenced by Marxist theory [[B. R. Ambedkar]] criticized Marxists, as he deemed them to be unaware or ignorant of the specifics of caste issues.<ref>Padovani, Florence. Development-Induced Displacement in India and China: A Comparative Look at the Burdens of Growth. Rowman & Littlefield. Bhimrao Ambedkar himself, who criticized Indian Marxists</ref><ref>Jadhav, Narendra (1991). "Neglected Economic Thought of Babasaheb Ambedkar". Economic and Political Weekly. 26 (15): 980–982. ISSN 0012-9976. JSTOR 4397927.</ref> Also though most criticisms of Marxian historiography is levied by people who are not historians, some historians have debated Marxian historians and critically examined their analysis of the [[history of India]]. Many have alleged that Marxian historians used [[Historical negationism|negationism]] to whitewash some of the atrocities committed by [[Islamic rulers in the Indian subcontinent|Muslim rulers]] in the Indian Subcontinent.<ref>{{cite book|title=The Legacy of Muslim Rule in India|quote=Marxists who always try to cover up the black spots of Muslim rule with thick coats of whitewash|first=Kishori Saran|last=Lal|publisher=Aditya Prakashan|page=67}}</ref><ref>{{cite book|title=Indian Politics, Then and Now: Essays in Historical Perspective|first=K|last=Seshadri|publisher=Pragatee Prakashan|page=5|quote=certain attempts made by some ultra-Marxist historians to justify and even whitewash tyrannical emperors of the medieval India}}</ref><ref>{{cite book|title=Studies in World Affairs, Volume 1|first=KR|last=Gupta|year=2006|publisher=Atlantic Publisher|page=249|isbn=9788126904952|url=https://books.google.com/books?id=Hw9uf7sRKtIC&pg=PA249}}</ref><ref>{{cite book|title=Al-Hind the Making of the Indo-Islamic World: The Slave Kings and the Islamic Conquest : 11th–13th Centuries|year=1991|url=https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink|url-access=limited|last=Wink|first=André|publisher=Brill|page=[https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink/page/n160 309]|quote="apologists for Islam, as well as some Marxist scholars in India have sometimes attempted to reduce Islamic iconoclasm.."}}</ref> Since the late 1990s, [[Hindu nationalism|Hindu nationalist]] scholars especially have theorized that the Marxian tradition in India neglected what they believe to be the country's 'illustrious past' based on Vedic-[[puranic chronology]] and other [[Pseudohistory|pseudo-historical]] [[Historical revisionism|revisionist]] narratives of history, the historians are held responsible for aiding or defending [[Islam in India|Muslims]], who figure in Hindu nationalist discourse as the enemy.<ref>Jha, D.N. (1996). Society and Ideology in India: Essays in Honour of Prof. R.S. Sharma. New Delhi, India: Munshiram Manoharlal Publishers Pvt. Ltd. ISBN 978-8121506397.</ref><ref>Historian: Prof Irfan Habib outlookindia.com. Magazine | 23 April 2007. Retrieved 15 January 2013</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=u0RZBwAAQBAJ&pg=PA98|title=The Construction of History and Nationalism in India: Textbooks, Controversies and Politics|last=Guichard|first=Sylvie|year=2010|publisher=Routledge |isbn=9781136949319}}</ref> An example of such a view is [[Arun Shourie]]'s ''[[Eminent Historians]]'' (1998)<ref>Bryant, E. E. (2014). ''Quest for the Origins of Vedic Culture: The Indo-Aryan Migration Debate''. Cary, US: Oxford University Press {{ISBN|978-0195169478}}</ref> and ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks'' (2000), by [[Meenakshi Jain]].<ref name="Times14July">{{cite news |title=From having legs hacked off to getting Rajya Sabha foothold: A Master's journey of grit |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |access-date=14 July 2025 |work=The Times of India |date=14 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250714044603/https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |archive-date=14 July 2025}}</ref><ref name="v282">{{cite web | title=Why Meenakshi Jain Has Been Nominated To Rajya Sabha | website=[[News18]] | date=15 July 2025 | url=https://www.news18.com/opinion/opinion-why-meenakshi-jain-has-been-nominated-to-rajya-sabha-9442669.html | access-date=18 July 2025}}</ref> === Subaltern School === The "subaltern school", was begun in the 1980s by [[Ranajit Guha]] and [[Gyan Prakash]].<ref>{{cite journal |last=Prakash |first=Gyan |date=December 1994 |title=Subaltern studies as postcolonial criticism |journal=American Historical Review |volume=99 |issue=5 |pages=1475–1500 |doi=10.2307/2168385|jstor=2168385 }}</ref> It focuses attention away from the elites and politicians to "history from below", looking at the peasants using folklore, poetry, riddles, proverbs, songs, oral history and methods inspired by anthropology. It focuses on the colonial era before 1947 and typically emphasises caste and downplays class, to the annoyance of the Marxist school.<ref>{{cite journal |last=Roosa |first=John |date=2006 |title=When the Subaltern Took the Postcolonial Turn |journal=Journal of the Canadian Historical Association |volume=17 |issue=2 |pages=130–147 |doi=10.7202/016593ar|doi-access=free }}</ref> ==== Criticism ==== {{see|Subaltern Studies#Criticism}} === Hindutva Approach === Hindutva ({{Translation|Hinduness}}) is the predominant form of [[Hindu nationalism]] in India.<ref>{{Cite web|last=Purandare|first=Vaibhav|date=22 August 2019|title=Hindutva is not the same as Hinduism said Savarkar|url=https://www.telegraphindia.com/india/hindutva-is-not-the-same-as-hinduism-said-savarkar/cid/1699550|access-date=23 December 2020|website=telegraphindia.com}}</ref> The Hindutva movement has been described as a variant of "right-wing extremism",<ref name="Leidig">{{Cite journal|last=Leidig|first=Eviane|date=17 July 2020|title=Hindutva as a variant of right-wing extremism|journal=Patterns of Prejudice|volume=54|issue=3|pages=215–237|doi=10.1080/0031322X.2020.1759861|issn=0031-322X|doi-access=free|hdl=10852/84144|hdl-access=free}}</ref> adhering to a concept of homogenised majority and [[cultural hegemony]].<ref name="j3517631">{{cite journal |title=Fascism of our times |jstor=3517631 |author=Prabhat Patnaik |journal=Social Scientist |volume=21 |issue=3/4|pages=69–77 |year=1993 |doi=10.2307/3517631}}</ref><ref>{{harvnb|Frykenberg|2008|pages=178–220}}: "This essay attempts to show how — from an analytical or from an historical perspective — Hindutva is a melding of Hindu fascism and Hindu fundamentalism."</ref> Some analysts dispute the identification of Hindutva with fascism, and suggest Hindutva is an extreme form of [[conservatism]]. Hindutva approach to history exists to create a version of history to support the Hindu nationalist demands for [[Hindutva#Views on Indian history|Hindu Rashtra]] in Indian society.<ref name="Menon 28–30">{{cite magazine |last=Menon |first=Latha |date=August 2004 |title=Coming to Terms with the Past: India |magazine=History Today |volume=54 |issue=8 |pages=28–30}}</ref> It began with the writings of the developer and outliner of the [[Hindu Nationalism|Hindu Nationalist]] political ideology of [[Hindutva]] himself, [[Vinayak Damodar Savarkar]].{{sfn|Chandra|1989|p=145}}{{sfn|Keer|1966|p=143}} His works '[[The Indian War of Independence (book)|The Indian war of independence, 1857]]', 'Hindu-Pad-Padashahi (A Critical Review of the Hindu Empire of Maharashtra)', and 'Six Glorious Epochs of Indian History' contributed to and laid down the groundwork for this approach. However, this approach did not gain much traction until the 1990s.{{sfn|Goodrick-Clarke|1998|p=46}}<ref>{{Cite web|title=Resources|url=http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|access-date=2021-08-08|website=savarkar.org|language=en|archive-date=8 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210808095423/http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Visana|first=Vikram|date=5 November 2020|title=Savarkar before Hindutva: Sovereignty, Republicanism, and Populism in India, c.1900–1920|url=https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|journal=Modern Intellectual History|volume=18|issue=4|language=en|pages=1106–1129|doi=10.1017/S1479244320000384|s2cid=224983230|issn=1479-2443|access-date=25 July 2021|archive-date=30 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210930153956/https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> This approach is still in the process of development.<ref name="Menon 28–30" /> In March 2012, [[Diana L. Eck]], Professor of Comparative Religion and Indian Studies at [[Harvard University]], authored in her book "India: A Sacred Geography", that idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals and it wasn't just a cluster of regional identities and it wasn't ethnic or racial.<ref name="scroll.in">{{cite web|url=http://scroll.in/article/802047/theres-an-idea-of-india-from-early-times-much-before-the-mughals-or-the-british-scholar-diana-eck|title=Harvard scholar says the idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals|date=20 January 2016 }}</ref><ref name="In The Footsteps of Pilgrims">{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/leisure/story/20120618-review-of-diana-leck-india-a-sacred-geography-758709-2012-06-09|title=In The Footsteps of Pilgrims |date=9 June 2012 }}</ref><ref>{{cite magazine |url=https://www.economist.com/books-and-arts/2012/03/24/the-heavens-and-the-earth |title=India's spiritual landscape: The heavens and the earth |magazine =The Economist |date=24 March 2012}}</ref><ref name="Dalrymple">{{cite news |last=Dalrymple |first=William |date=27 July 2012 |title=India: A Sacred Geography by Diana L Eck – review |url=https://www.theguardian.com/books/2012/jul/27/india-sacred-geography-eck-review |newspaper=The Guardian}}</ref> This approach is noted for denying the [[Indo-Aryan migrations]], as they consider those whose ancestry and religion have origins outside of the Indian subcontinent to be aliens, namely Muslims, Christians, and communists. This approach states that only the Hindus are the legitimate heirs of South Asia.{{Sfn|Thapar|2004|p=14}} ==== Saffronisation ==== [[Saffronisation]], a process of introduction of right-wing policies that implement a Hindu nationalist agenda onto school textbooks by attempting to glorify Hindu contributions to Indian history while undermining other contributions, has become prominent. The [[Bharatiya Janata Party]] (BJP) has said that several Indian history textbooks had overt Marxist or Eurocentric political overtones.<ref name=":2">{{cite journal|last=Bhattacharya|first=Neeladri|date=2009|title=Teaching History in Schools: The Politics of Textbooks in India|journal=History Workshop Journal|volume=67|issue=67|pages=99–110|doi=10.1093/hwj/dbn050|jstor=40646212|s2cid=154421051}}</ref> The BJP has had trouble changing the textbooks because many states in which the BJP is not in power have blocked saffronisation efforts. The BJP, citing a rigid anti-Hindu agenda, restructured NCERT and the Indian Council of Historical Research (ICHR) to make textbooks conform to the BJP's Hindu nationalist platform.<ref>{{cite book|last=Bénéï|first=Veronique|title=Manufacturing Citizenship: education and nationalism in Europe, South Asia, and China|publisher=Routledge|year=2005|isbn=0-415-36488-4|location=New York, NY|pages=156–159}}</ref> In states where the BJP had control of the local government, textbooks were changed extensively to favor a Hindu nationalist narrative.<ref name=":1" /> These changes included the omission of caste-based exclusion and violence throughout Indian history and the exclusion or minimization of contributions to Indian society made by Muslims.<ref name="Raghavan">{{cite news|author=Raghavan, B. S.|title=Saffronisation|date=12 September 2001|newspaper=[[The Hindu]]|url=http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20070514123440/http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-date=14 May 2007|url-status=live}}</ref> After a rival political party, the [[Indian National Congress]], came into power, efforts were undertaken in 2004 to reverse the saffronisation of textbooks previously made by BJP.<ref name="The Guardian">{{cite news |last=Ramesh |first=Randeep |url=https://www.theguardian.com/world/2004/jun/26/india.schoolsworldwide |title=Another rewrite for India's history books |work=The Guardian |date=25 June 2004 |access-date=10 March 2016}}</ref> When the ''[[Hindustan Times]]'' reviewed the issue of saffronisation of Indian textbooks in late 2014, it noted that right-wing efforts to change how textbooks recount history faced "some difficulty as it lacks credible historians to back its claims."<ref>{{cite news|last=Raza |first=Danish | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffronising-textbooks-where-myth-and-dogma-replace-history/story-CauM4dmmsPGrjZ3APAvNxO.html |title=Saffronising textbooks : Where myth and dogma replace history |work=Hindustan Times |date=8 December 2014 |access-date=9 March 2016}}</ref> The [[India#Medieval India|medieval period]] in India is one such hotly-contested epoch among historians. Since there can be no true consensus about that era due to divided and deeply entrenched political motivations, history for that period is highly subjective and particularly vulnerable to the influence of the textbook writer's sympathies and outlook. "The choice of the textbook writer is more decisive than anything else," it was noted in a report in ''The Hindu''.<ref name="Amrik Singh">{{cite news|last=Singh|first=Amrik|date=25 August 2001|title=Saffronisation and textbooks|url=http://www.thehindu.com/2001/08/25/stories/05252524.htm|work=[[The Hindu]]|access-date=10 March 2016}}{{dead link|date=April 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> Critics have said that the changes to the textbooks have portrayed the medieval period as "a dark age of Islamic colonial rule which snuffed out the glories of the Hindu and Buddhist empires that preceded it".<ref name="The Guardian" /> Another trap in the politicisation of history relates to contention over the state of [[Jammu and Kashmir (union territory)|Jammu and Kashmir]].<ref name="Amrik Singh" /> By mid-2015, ''[[The Times of India]]'' reported that the [[National Council of Educational Research and Training]], which is in charge of publishing textbooks, had participated in a meeting convened by the [[Ministry of Human Resource Development]], and during that meeting, the issue of changing textbooks was discussed. An official from the ICHR complained that the theme of nationalism did not receive proper treatment in textbooks, setting the stage for possible textbook revisions.<ref name=":1">{{cite news | last=Akshaya |first=Mukul | url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/education/news/Saffronization-fears-over-history-textbooks-rewrite-plans/articleshow/47792475.cms |title=Saffronization fears over history textbooks rewrite plans |work=The Times of India|date=24 June 2015 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of Rajasthan reportedly spent Rs 37 crore to reprint 36 textbooks used for classes 1 to 8 for the 2016–2017 academic session that will be based on an agenda that would promote Indian culture by including historical figures, such as [[Suraj Mal|Maharaja Surajmal]], Hem Chandra, and [[Guru Gobind Singh]]. The textbooks that had been approved up to the 2012–13 academic session were rendered obsolete under the rewriting of history, and those books were auctioned off. In total, 5,66 crore new textbooks were ordered printed for an agenda that critics described was intent on supporting the saffronisation of textbooks. Rajasthan (primary and secondary) education minister Vasudev Devnani denied the charge of saffronisation, but educationists described his decision as to the "Hinduisation of education" that occurs when right-wing forces come to power.<ref>{{cite news|last=Goswami |first=Rakesh | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffron-agenda-raje-scraps-cong-textbooks-spends-rs-37-cr-on-new-ones/story-U3JaMmx52f4YsuUfb3wlNK.html |title=Saffronisation ? Raje scraps Cong textbooks, spends Rs 37 cr on new ones |work=Hindustan Times |date=20 January 2016 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of [[Karnataka]] has reportedly ordered new textbooks for the 2017–18 academic session in an effort that academicians and critics have described as a "blatant attempt to saffronise textbooks".<ref>{{cite news| url=http://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/revised-textbooks-from-201718-academic-year/article7300069.ece |title=Revised textbooks from 2017–18 academic year|work=The Hindu |date=10 June 2015 |access-date=10 March 2016}}</ref> ==== Criticism ==== The Hindutva approach to history is based on ahistorical premises and treats mythology as history. According to [[Christophe Jaffrelot]], a French political scientist specialising in South Asia, the Hindutva ideology has roots in an era where the fiction in ancient Indian mythology and Vedic antiquity was presumed to be valid. This fiction was used to "give sustenance to Hindu ethnic consciousness".<ref name="Jaffrelot1996p77">{{cite book|author=Christophe Jaffrelot|title=The Hindu Nationalist Movement in India|url= https://books.google.com/books?id=Y2buDDwdgIsC|year= 1996|publisher= Columbia University Press|isbn= 978-0-231-10335-0|page=77}}</ref> Its strategy emulated the Muslim identity politics of the Khilafat movement after World War I, and borrowed political concepts from the West –&nbsp;mainly German.<ref name="Jaffrelot1996p77" /> Hindutva organizations treat events in [[Hindu mythology]] as history.<ref name="R. Ramachandran">{{cite web|author=R. Ramachandran|date=1 February 2019|title=Science circus|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/science-and-technology/article26004777.ece}}</ref><ref name="Ziya Us Salam">{{cite web|author=Ziya Us Salam|title=Age of unreason|website=Frontline|date=20 June 2018 |url=https://frontline.thehindu.com/cover-story/article24200525.ece}}</ref><ref name="Meera Nanda">{{cite web|author=Meera Nanda|date=2 January 2004|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|title=Postmodernism, Hindu nationalism and 'Vedic science'|access-date=23 March 2022|archive-date=12 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200812120255/https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|url-status=dead}}</ref><ref name="Truschke">{{Cite journal|last=Truschke|first=Audrey|date=15 December 2020|title=Hindutva's Dangerous Rewriting of History|url=http://journals.openedition.org/samaj/6636|journal=South Asia Multidisciplinary Academic Journal|language=fr|issue=24/25|doi=10.4000/samaj.6636|issn=1960-6060|doi-access=free}}</ref> Hindutva organizations have been criticized for their belief in statements or practices that they claim to be both scientific and factual but are incompatible with the [[scientific method]].<ref>{{citation |first=Meera |last=Nanda |title=Hindutva's science envy |url=http://www.frontline.in/science-and-technology/hindutvas-science-envy/article9049883.ece |newspaper=Frontline |date=16 September 2016 |access-date=14 October 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://scroll.in/article/865872/from-dissing-darwin-to-yogic-farming-a-short-history-of-the-bjps-brush-with-pseudoscience|title=From dissing Darwin to yogic farming: A short history of the BJP's brush with pseudoscience|date=21 January 2018 }}</ref> According to [[Anthony Parel]], a historian and political scientist, Savarkar's ''Hindutva, Who is a Hindu?'' published in 1923 is a fundamental text of Hindutva ideology. It asserts, states Parel, India of the past to be "the creation of a racially superior people, the Aryans. They came to be known to the outside world as Hindus, the people beyond the Indus River. Their identity was created by their race (jati) and their culture (Sanskriti). All Hindus claim to have in their veins the blood of the mighty race incorporated with and descended from the Vedic fathers. They created a culture — an ensemble of mythologies, legends, epic stories, philosophy, art and architecture, laws and rites, feasts, and festivals. They have a special relationship to India: India is to them both fatherland and holy land." The Savarkar's text presents the "Hindu culture as a self-sufficient culture, not needing any input from other cultures", which is "an unhistorical, narcissistic and false account of India's past", states Parel.<ref name="Parel2006p42">{{cite book|author=Anthony J. Parel|title=Gandhi's Philosophy and the Quest for Harmony|url= https://books.google.com/books?id=MQhz0fW0HZUC |year=2006|publisher= Cambridge University Press|isbn=978-0-521-86715-3|pages=42–43}}</ref> The premises of early Hindu nationalist thought, states Chetan Bhatt, reflected the colonial era European scholarship and Orientalism of its times.<ref name="Bhatt2001p11" /> The idea of "India as the cradle of civilization" (Voltaire, Herder, Kant, Schlegel), or as "humanity's homeland and primal philosophy" (Herder, Schlegel), or the "humanism in Hindu values" (Herder), or of Hinduism offering redemption for contemporary humanity (Schopenhauer), along with the colonial-era scholarship of Frederich Muller, Charles Wilkins, William Jones, Alexander Hamilton, and others were the natural intellectual matrix for Savarkar and others to borrow and germinate their Hindu nationalist ideas.<ref name="Bhatt2001p11">{{cite book|author=Chetan Bhatt|title=Hindu nationalism: origins, ideologies and modern myths|url=https://books.google.com/books?id=W2PXAAAAMAAJ|year=2001|publisher=Berg|isbn=978-1-85973-343-1|pages=11–12}}</ref> [[Chakravarthi Ram-Prasad]], a Fellow of the British Academy and a scholar of Politics and Philosophy of Religion, states that Hindutva is a form of nationalism that is expounded differently by its opponents and its proponents.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> The opponents of Hindutva either consider it as a fundamentalist ideology that "aims to regulate the working of civil society with the imperatives of Hindu religious doctrine", or as another form of fundamentalism while accepting that Hinduism is a diverse collection of doctrines, is complex and is different from other religions. According to Ram-Prasad, the proponents of Hindutva reject these tags, viewing it to be their right and a desirable value to cherish their religious and cultural traditions.<ref name="Ram‐Prasad1993p285">{{cite journal | last=Ram-Prasad | first=C. | title=Hindutva ideology: Extracting the fundamentals | journal=Contemporary South Asia | volume=2 | issue=3 | year=1993 | doi=10.1080/09584939308719718 | pages=285–309}}</ref> The Hindutva ideology according to Savarkar, states Ram-Prasad, is a "geography, race, and culture" based concept. However, the "geography" is not strictly territorial but is an "ancestral homeland of a people", and the "race" is not biogenetic but described as the historic descendants of the intermarriage of Aryans, native inhabitants, and "different peoples" who arrived over time.<ref name="Flood2008p527" /> So, "the ultimate category for Hindutva is culture", and this culture is "not strictly speaking religious if by religion is meant a commitment to certain doctrines of transcendence", he states.<ref name="Flood2008p527">{{cite book|author=C. Ram-Prasad|editor=Gavin Flood|title=The Blackwell Companion to Hinduism|url=https://books.google.com/books?id=SKBxa-MNqA8C |year=2008|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-99868-7|pages=527–528}}</ref> The proponents state that in the Hindutva thought, there is a kernel of coherent and justifiable thesis about the Indian culture and history.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> Hindutva ideology has been linked to threats to academics and students, both in India and the United States.<ref name="Venugopal, Arun">{{Cite web|last=Venugopal, Arun|date=21 July 2021|title=At Rutgers, and Beyond, Scholars Are Under Attack For Their Critique of India's Far-Right Government|url=http://gothamist.com/news/at-rutgers-and-beyond-scholars-are-under-attack-for-their-critique-of-indias-far-right-government|access-date=21 July 2021|website=Gothamist|language=en}}</ref><ref name=":0b">{{Cite web|title=American Scholars of India Confront a Rise in Threats {{!}} WNYC {{!}} New York Public Radio, Podcasts, Live Streaming Radio, News|url=https://www.wnyc.org/story/american-scholars-india-confront-rise-threats/|access-date=6 September 2021|website=WNYC|language=en}}</ref> For instance, in 2011, Hindutva activists successfully led a charge to remove an essay about the multiple narratives of Ramayanas from Delhi University's history syllabus.<ref name="The Hindu">{{Cite news|last=N|first=Vijetha S.|date=15 October 2011|title=Historians protest as Delhi University purges Ramayana essay from syllabus|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/Historians-protest-as-Delhi-University-purges-Ramayana-essay-from-syllabus/article13372074.ece|access-date=11 July 2021|issn=0971-751X}}</ref> [[Romila Thapar]], a world-renowned historian, has faced Hindutva-led attacks, with the claims that her works present Marxist and [[Eurocentric]] points of view.<ref name="washingtonpost.com">{{Cite news|title=In the battle over India's history, Hindu nationalists square off against a respected historian|language=en-US|newspaper=Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/india-romila-thapar-dissent/2021/01/02/1a79ca54-4070-11eb-b58b-1623f6267960_story.html|access-date=11 July 2021|issn=0190-8286}}</ref> Hindutva scholars like [[Rajiv Malhotra]] has been responsible for pushback against [[White people|white]] scholars specialising on South Asia and Hinduism based in North America, including [[Wendy Doniger]] and [[Sheldon Pollock]] on grounds of their supposed [[Evangelism|vested interests]] & [[Racism|racial prejudices]] [[Anti-Indian sentiment|against Indians]].<ref name="insidehighered.com">{{Cite web|title=Scholars who study Hinduism and India face hostile climate|url=https://www.insidehighered.com/news/2016/04/12/scholars-who-study-hinduism-and-india-face-hostile-climate|access-date=11 July 2021|website=www.insidehighered.com|language=en}}</ref> Under BJP leadership, the Indian state has been accused of monitoring scholars and denying some research access.<ref name="The Nation">{{cite news |last1=Chaturvedi |first1=Vinayak |title=The Hindu Right and Attacks on Academic Freedom in the US |url=https://www.thenation.com/article/culture/hindu-right-academic-freedom/ |publisher=The Nation |date=December 2021}}</ref> In 2021, a group of North American-based scholars of South Asia formed a collective and published the Hindutva Harassment Field Manual to, they argue, answer the Hindutva threat to their academic freedom.<ref name="Prakash">{{Cite web|last=Prakash|first=Priyali|title='Targeted by hate': Audrey Truschke on why she helped write a 'Hindutva Harassment Field Manual'|url=https://scroll.in/article/999710/targeted-by-hate-audrey-truschke-on-why-she-helped-write-a-hindutva-harassment-field-manual|access-date=28 August 2021|website=Scroll.in|date=10 July 2021 |language=en-US}}</ref><ref name=":0b" /> They documented further incidents of Hindutva harassment of academics in North America, dating back to the 1990s.<ref name="Timeline">{{cite web |last1=SASAC |title=Timeline |url=https://www.hindutvaharassmentfieldmanual.org/timeline |website=Hindutva Harassment Field Manual}}</ref> The [[Association for Asian Studies]] noted that Hindutva, described as a "[[Majoritarianism|majoritarian]] ideological doctrine" different from [[Hinduism]], resorted to "increasing attacks on numerous scholars, artists, and journalists who critically analyze its politics".<ref name="asianstudies.org">{{Cite web|date=10 September 2021|title=AAS Statement on the Dismantling Global Hindutva Conference|url=https://www.asianstudies.org/aas-statement-on-the-dismantling-global-hindutva-conference/|access-date=11 September 2021|website=Association for Asian Studies|language=en-US}}</ref> == هندستان تي برطانوي سامراج جي اثر جو جائزو == Debate continues about the [[Economy of India under the British Raj|economic impact of British imperialism on India]]. The issue was actually raised by conservative British politician [[Edmund Burke]] who in the 1780s vehemently attacked the East India Company, claiming that [[Warren Hastings]] and other top officials had ruined the Indian economy and society. Indian historian Rajat Kanta Ray (1998) continues this line of attack, saying the new economy brought by the British in the 18th century was a form of "plunder" and a catastrophe for the traditional economy of Mughal India. Ray accuses the British of depleting the food and money stocks and imposing high taxes that helped cause the terrible famine of 1770, which killed a third of the people of Bengal.<ref>Rajat Kanta Ray, "Indian Society and the Establishment of British Supremacy, 1765–1818", in ''The Oxford History of the British Empire: vol. 2, The Eighteenth Century'', ed. P. J. Marshall, (1998), pp. 508–529.</ref> Rejecting the Indian nationalist account of the British as alien aggressors, seizing power by brute force and impoverishing all of India, British historian [[P. J. Marshall]] argues that the British were not in full control but instead were players in what was primarily an Indian play and in which their rise to power depended upon excellent cooperation with Indian elites. Marshall admits that much of his interpretation is still rejected by many historians.<ref>P. J. Marshall, "The British in Asia: Trade to Dominion, 1700–1765," in ''The Oxford History of the British Empire: vol. 2, The Eighteenth Century'', ed. P. J. Marshall, (1998), pp. 487–507.</ref> Marshall argues that recent scholarship has reinterpreted the view that the prosperity of the formerly benign Mughal rule gave way to poverty and anarchy. Marshall argues the British takeover did not make any sharp break with the past. The British largely delegated control to regional Mughal rulers and sustained a generally prosperous economy for the rest of the 18th century. Marshall notes the British went into partnership with Indian bankers and raised revenue through local tax administrators and kept the old Mughal rates of taxation. Professor Ray agrees that the East India Company inherited an onerous taxation system that took one-third of the produce of Indian cultivators.<ref>Marshall, "The British in Asia: Trade to Dominion, 1700–1765"</ref> ===Insecurity of the Raj=== In the 20th century historians generally agreed that imperial authority in the Raj had been secure in the 1800–1940 era. Various challenges have emerged. Mark Condos and Jon Wilson argue that the Raj was chronically insecure.<ref>Mark Condos, ''The Insecurity State: Punjab and the Making of Colonial Power in British India'' (Cambridge University Press, 2017).</ref><ref>Jon Wilson, ''India conquered: Britain's Raj and the chaos of empire'' (Simon and Schuster, 2016).</ref> They argue that the irrational anxiety of officials led to a chaotic administration with minimal social purchase or ideological coherence. The Raj was not a confident state capable of acting as it chose, but rather a psychologically embattled one incapable of acting except in the abstract, the small scale, or short term.<ref>Joshua Ehrlich, "Anxiety, Chaos, and the Raj." ''Historical Journal'' 63.3 (2020): 777–787. DOI: https://doi.org/10.1017/S0018246X1900058X</ref> == پڻ ڏسو == * [[سنڌ جي تاريخ نگاري]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] * [[هندستان جي تاريخ]] * [[برطانوي سلطنت جي تاريخ نگاري]] == حوالا == == ڪتاب نگاري == ==حوالا== {{حوالا}} ===Works cited=== * {{citation |last=Chandra |first=Bipan |title=India's Struggle for Independence |year=1989 |publisher=Penguin Books India |location=New Delhi |isbn=978-0-14-010781-4 }} * {{Cite book |editor-last=Defrémery |editor-first = C. |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=B.R. |title=Voyages d'Ibn Batoutah (Volume 1) |publisher= Société Asiatic |year=1853 |place=Paris |language=French, Arabic |url=https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ}} * {{Cite book |last=Dunn |first=Ross E. |author-link=Ross E. Dunn |title=The Adventures of Ibn Battuta |publisher=University of California Press |year=2005 |orig-year=1986 |isbn=978-0-520-24385-9 }} * {{citation|last=Eggermont|first=P. H. L.|title=The Purāņa Source of Merutuṅga's List of Kings and the Arrival of the Śakas in India|year=1969|url=https://books.google.com/books?id=ks4UAAAAIAAJ}} * {{Citation |last=Goodrick-Clarke |first=Nicholas |author-link=Nicholas Goodrick-Clarke |title=Hitler's Priestess: Savitri Devi, the Hindu-Aryan Myth and Neo-Nazism |title-link=Hitler's Priestess |publisher=[[New York University Press]] |year=1998 |isbn=978-0-8147-3111-6 |language=en}} * {{cite book |last1=Keer |first1=Dhananjay |title=Veer Savarkar |date=1966 |publisher=Popular Prakashan |url=https://books.google.com/books?id=aCALAQAAIAAJ |language=en |oclc=582786373}} * {{cite book |first=Robert |last=Frykenberg |chapter=Hindutva as a Political Religion: An Historical Perspective |editor1=R. Griffin |editor2=R. Mallett |editor3=J. Tortorice |title=The Sacred in Twentieth-Century Politics: Essays in Honour of Professor Stanley G. Payne |year=2008 |url=https://books.google.com/books?id=JGOHDAAAQBAJ |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-0-230-24163-3 |pages=178–200 }} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * Balagangadhara, S. N. (2012). Reconceptualizing India studies. New Delhi: Oxford University Press. * Bhattacharjee, J. B. ''Historians and Historiography of North East India'' (2012) * {{cite book|last=Bannerjee|first= Dr. Gauranganath |title=India as known to the ancient world|url=https://archive.org/stream/indiaasknowntoan00banerich#page/n3/mode/2up|year=1921|publisher=Humphrey Milford, Oxford University Press, London}} * Bose, Mihir. "India's Missing Historians: Mihir Bose Discusses the Paradox That India, a Land of History, Has a Surprisingly Weak Tradition of Historiography", ''History Today'' 57#9 (2007) pp 34+. [https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110915152404/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 |date=15 September 2011 }} *Chakrabarti, Dilip K.: Colonial Indology, 1997, Munshiram Manoharlal: New Delhi. * Palit, Chittabrata, ''Indian Historiography'' (2008). *Indian History and Culture Society., Devahuti, D. (2012). Bias in Indian historiography. * Elliot, Henry Miers; John Dowson (1867–77). ''The History of India, as told by its own historians. The Muhammadan Period''. London: Trübner and Co. * [[Meenakshi Jain|Jain, Meenakshi]] [https://archive.org/details/flawed-narratives-history-in-the-old-ncert-textbooks-of-satish-chandra-by-meenakshi-jain ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks - A random survey of Satish Chandra’s “Medieval India''], NCERT 2000 * Inden, R. B. (2010). Imagining India. Bloomington, Ind: Indiana University Press. * Jain, M. The India They Saw : Foreign Accounts (4 Volumes) Delhi: Ocean Books, 2011. * Kahn, Yasmin. "Remembering and Forgetting: South Asia and the Second World War' in Martin Gegner and Bart Ziino, eds., ''The Heritage of War'' (Routledge, 2011) pp 177–193. * Mantena, R. (2016). Origins of modern historiography in India: Antiquarianism and philology 1780–1880. Palgrave Macmillan. * Mittal, S. C ''India distorted: A study of British historians on India'' (1995), on 19th century writers * [[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970) {{ISBN|9782102227356}} *{{cite book |first=Yvette Claire |last=Rosser |title=Curriculum as Destiny: Forging National Identity in India, Pakistan, and Bangladesh |year=2003 |publisher=University of Texas at Austin |type=Dissertation |url=http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |access-date=17 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911035259/http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |archive-date=11 September 2008 |url-status=dead }} *[[Arvind Sharma]], Hinduism and Its Sense of History (Oxford University Press, 2003) {{ISBN|978-0-19-566531-4}} * E. Sreedharan, A Textbook of Historiography, 500 B.C. to A.D. 2000 (2004) * Shourie, Arun (2014). Eminent historians: Their technology, their line, their fraud. Noida, Uttar Pradesh, India : HarperCollins Publishers. {{ISBN|9789351365914}} *{{cite book |title=Aryans and British India |first=Thomas R. |last=Trautmann |url=https://books.google.com/books?id=jR_LPnEH3GsC |year=1997 |location=Berkeley |publisher=University of California Press |isbn=978-0-585-10445-4}} *Viswanathan, G. (2015). Masks of conquest: Literary study and British rule in India. * Antonio de Nicolas, Krishnan Ramaswamy, and Aditi Banerjee (eds.) (2007), ''[[Invading the Sacred]]: An Analysis Of Hinduism Studies in America'' (Publisher: Rupa & Co.) * Vishwa Adluri, Joydeep Bagchee: ''The Nay Science: A History of German Indology''. Oxford University Press, New York 2014, {{ISBN|978-0199931361}} (''Introduction,'' p.&nbsp;1–29). * Warder, A. K., ''An introduction to Indian historiography'' (1972). * Winks, Robin, ed. ''The Oxford History of the British Empire: Volume V: Historiography'' (2001) * Weickgenannt, T. N. (2009). Salman Rushdie and Indian historiography: Writing the nation into being. Basingstoke: Palgrave Macmillan. {{Historiography}} [[زمرو:ڀارت جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:تاريخ نويسي]] [[زمرو:ڀارت جي تاريخ]] ==قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسي== قومي ۽ علائقائي تاريخن جا مقصد به مختلف رهيا آهن. قومي تاريخ منتشر ۽ جدا جدا عنصرن کي هڪ قومي سڃاڻپ هيٺ گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، جڏهن ته علائقائي تاريخون پنهنجي ثقافتي قدرن، روايتن ۽ سياسي حيثيت کي اجاگر ڪري پنهنجي معاملن ۾ آزاد ڪردار ادا ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪن ٿيون. نوآبادياتي دور جي خاتمي ۽ نون ملڪن جي قيام کان پوءِ، پراڻين حدن جي تبديليءَ سبب قوم رياست ۽ صوبن جي وچ ۾ تضاد پيدا ٿيا. علائقن وٽ پنهنجي جدا تاريخ ۽ ثقافت هئي، جڏهن ته نئين قوم رياست کي پنهنجي تاريخ نئين زاويي سان ٺاهڻي هئي. اهڙي صورتحال ۾ قومي تاريخ ڪڏهن ڪڏهن سياسي غلبي، قومي سڃاڻپ جي تشهير ۽ علائقائي قوميتن جي دٻاءَ لاءِ استعمال ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==پاڪستان ۾ سنڌ جي علائقائي حيثيت== پاڪستان جي قيام وقت ملڪ ۾ پنج صوبا هئا، جن وٽ پنهنجي جدا سڃاڻپ موجود هئي. پاڪستان هڪ نئون ملڪ هو، تنهنڪري ان جي شروعاتي دور ۾ قومي وحدت ۽ قوم سازيءَ تي وڌيڪ زور ڏنو ويو. صوبي سان وابستگيءَ کي سرڪاري سطح تي ڪڏهن ڪڏهن تنقيد جو نشانو بڻايو ويو، ڇاڪاڻ ته ان کي قوم سازيءَ جي راهه ۾ رڪاوٽ سمجهيو ويندو هو. سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي سياسي عمل ۾ ٿيندڙ تبديلين کي ظاهر ڪري ٿي؛ جيئن جيئن سياسي جوڙجڪ بدلبي رهي، تيئن سنڌ جي تاريخ لکڻ جا رخ به تبديل ٿيندا رهيا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ هڪ الڳ حيثيت رکي ٿي، ڇاڪاڻ ته اها بنگال ۽ پنجاب وانگر ورهايل نه ٿي. سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي به پشتونن يا بلوچن وانگر ٻن يا وڌيڪ ملڪن ۾ وڏي پيماني تي ورهايل نه هئي. تاريخي ۽ جاگرافيائي طور سنڌ قديم زماني کان پنهنجي جداگانه سڃاڻپ رکي ٿي، جنهن ڪري اها پاڪستان جي ٻين صوبن کان هڪ خاص ۽ ممتاز حيثيت رکي ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي ۽ ورهاڱي کان اڳ جي تاريخ نويسي== تاريخ ڪنهن به علائقي کي تاريخي مرتبو ڏيڻ جو طاقتور ذريعو آهي، ڇاڪاڻ ته اها ان علائقي جون پاڙون ماضي ۾ ڳولي ٿي. ان شعور تحت ورهاڱي کان اڳ سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد سنڌ جي تاريخ کي نئين سر مرتب ڪرڻ هو. ان جي تاريخي رسالي ۾ سنڌ جي تاريخ جي مختلف پهلوئن تي تحقيقي مضمون شايع ٿيندا هئا. خاص طور قديم دور تي زور ڏنو ويو، ته جيئن سنڌ جي تاريخي قدامت ثابت ڪري سگهجي. جيئن ته هن سوسائٽيءَ ۾ هندو ۽ انگريز مؤرخ وڌيڪ سرگرم هئا، تنهنڪري تاريخ نويسيءَ ۾ سيڪيولر رجحان نمايان رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==ورهاڱي کان پوءِ سنڌي تاريخ نويسي== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسي نون خيالن ۽ رجحانن سان سامهون آئي. ان جو مرڪزي نقطو اهو هو ته سنڌ تاريخي، ثقافتي ۽ لساني طور پاڪستان جي ٻين صوبن کان مختلف آهي. صوبائي سڃاڻپ تي زور ورهاڱي جي نتيجن سبب وڌيو. ڪراچي، جيڪا سنڌ جو اهم شهر ۽ بندرگاهه هئي، وفاقي علائقو قرار ڏئي نئين ملڪ جي گادي بڻائي وئي. سنڌ ان فيصلي خلاف احتجاج ڪيو، پر اهو احتجاج اثرائتو ثابت نه ٿيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي هندو آبادي وڏي پيماني تي لڏي وئي ۽ ان جي جاءِ تي اردو ڳالهائيندڙ آبادي آئي. هن تبديليءَ سنڌي قوميت کي ڪمزور ڪيو. ثقافتي ۽ لساني دٻاءَ کي منهن ڏيڻ لاءِ سنڌي دانشورن سنڌ جي تاريخ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ طرف ڌيان ڏنو، ته جيئن سنڌ جي جدا سڃاڻپ کي برقرار رکيو وڃي. ان مقصد لاءِ سنڌي ادبي بورڊ قائم ڪيو ويو، جنهن سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ تاريخي تحقيق جي حوصلا افزائي ڪئي. بورڊ سنڌ جي قديم کان جديد دور تائين نو جلدن ۾ جامع تاريخ شايع ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ سنڌ جي تاريخ بابت فارسي اصل ماخذ پڻ شايع ڪيا، ته جيئن مؤرخن کي بنيادي مواد ملي سگهي. انهن مان ڪجهه ڪتاب بعد ۾ سنڌي ۽ اردو ۾ ترجمو ٿيا، جنهن سان اردو پڙهندڙن لاءِ سنڌ جي تاريخ کي سمجهڻ جا نوان رستا کليا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==اسلام، عرب فتح ۽ باب الاسلام جو تصور== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جي هڪ اهم خصوصيت سنڌ جي تاريخ ۾ اسلام جي ڪردار تي زور هو. عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ کي “باب الاسلام” يعني اسلام جو دروازو بڻائيندڙ واقعو سمجهيو ويو. محمد بن قاسم کي هڪ اهم تاريخي هيرو طور پيش ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته هن کي سنڌ ۾ اسلام آڻيندڙ فاتح طور بيان ڪيو ويو. اسلام پسند تاريخ نويسيءَ ۾ عرب فتح ۽ عرب فاتح سنڌ جي اسلامي سڃاڻپ جا وڏا نشان بڻيا ۽ باب الاسلام جو تصور سالياني يادگيريءَ جو موضوع پڻ بڻيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سيد سليمان ندوي پنهنجي ڪتاب ''عرب و هند ڪي تعلقات'' ۾ عربن جي سنڌ فتح ۽ اتر هندستان تي ترڪن جي فتحن ۾ فرق بيان ڪيو. سندس خيال موجب سنڌ فتح ڪندڙ عرب اسلامي ماحول ۾ رهندا هئا ۽ اسلامي تعليمات کان واقف هئا، جڏهن ته ترڪ، افغان ۽ مغل حڪمران فقط نالي ماتر مسلمان هئا ۽ اسلامي تعليمات جا حقيقي نمائندا نه هئا. ان خيال موجب سنڌ جو اسلامي ڪردار پاڪستان جي ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پختو سمجهيو ويو.<ref name="SuleimanNadvi-ArabHind-1976">{{cite book |last=ندوي |first=سليمان |title=عرب و هند ڪي تعلقات |location=ڪراچي |year=1976 |pages=107، 192 }}</ref> محمد علي جناح جي هڪ تقرير جو حوالو پڻ ڏنو ويو، جنهن ۾ هن سنڌ کي خراج تحسين پيش ڪندي چيو ته پاڪستان حقيقت ۾ ان ڏينهن وجود ۾ آيو، جڏهن پهريون مسلمان سنڌ جي سرزمين تي آيو. ورهاڱي کان پوءِ هن تصور سنڌ کي ٻين صوبن کان اسلامي روايتن جي وارث طور الڳ ڏيکارڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سنڌ جو ڪردار == سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو ٻيو اهم پهلو آزاديءَ جي تحريڪ ۽ پاڪستان جي قيام ۾ سنڌ جي ڪردار تي زور آهي. سنڌ جي ماڻهن خلافت تحريڪ، هجرت تحريڪ ۽ ريشمي رومال تحريڪ ۾ سرگرم حصو ورتو. انهن تحريڪن سنڌ جي ماڻهن کي هندستان جي مسلمانن سان ويجهو آندو. سنڌ کي بمبئي کان جدا ڪرڻ جي جدوجهد پڻ هندستاني مسلمانن جي سياسي مطالبن لاءِ مددگار ثابت ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ پاڪستان جي قيام واري جدوجهد ۾ پنهنجي ڪردار تي به فخر ڪري ٿي. 1938ع ۾ شيخ عبدالمجيد سنڌي صوبائي مسلم ليگ جي اجلاس ۾ پاڪستان بابت قرارداد پيش ڪئي، جيڪا اڪثريت سان منظور ٿي. 1943ع ۾ سنڌ اسيمبلي پاڪستان قرارداد جي حمايت ڪئي. ان موقعي تي جي. ايم. سيد تقرير ڪندي چيو ته هندستان جا مسلمان جدا قوم آهن، ڇاڪاڻ ته انهن جي جدا تاريخ، ثقافت، ادب، روايتون ۽ سياسي توڙي معاشي نظام آهن؛ تنهنڪري انهن کي جدا وطن ڏنو وڃي.<ref name="MehranFreedomMovement1985">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |pages=17–18 }}</ref> سنڌ اسيمبلي 1946ع ۾ پاڪستان جي قرارداد جي حمايت ڪندڙ پهرين اسيمبلي طور پيش ڪئي وئي. 1985ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ جي رسالي ''مهراڻ'' آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر شايع ڪيو. ان جي اداريي ۾ چيو ويو ته پاڪستان جو حقيقي خالق سنڌ آهي. اداريي ۾ اهو به افسوس ظاهر ڪيو ويو ته پاڪستان جي قيام کان پوءِ سنڌ جي ڪردار کي ڄاڻي واڻي گهٽايو ويو؛ جهڙوڪ محمد علي جناح جي جنم ڀومي جهرڪ کي نظرانداز ڪري وزير مينشن ڪراچي کي اڳيان آڻڻ، ۽ سنڌي اڳواڻن جي خدمتن کي پاڪستان جي قيام ۾ مناسب طور تسليم نه ڪرڻ.<ref name="MehranFreedomMovement1985p5">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=5 }}</ref><ref name="MehranFreedomMovement1985p6">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=6 }}</ref> سنڌ طرفان پنهنجي اسلامي ڪردار ۽ آزاديءَ جي تحريڪ ۾ ڪردار تي زور ڏيڻ جو هڪ سياسي سبب صوبائي خودمختياريءَ جو مطالبو هو. سنڌ چاهيو ٿي ته مرڪز جو ڪردار صوبائي معاملن ۾ گهٽ کان گهٽ هجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == ون يونٽ ۽ سنڌي قومپرست تاريخ نويسي == سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ بنيادي تبديلي ون يونٽ جي دور ۾ آئي. 1955ع ۾ اولهه پاڪستان جا صوبا هڪ يونٽ ۾ ضم ڪيا ويا، جنهن سبب سنڌ پاڻ کي ٻيهر اهڙي صورتحال ۾ محسوس ڪيو، جهڙي طرح نوآبادياتي دور ۾ اها بمبئي پريزيڊنسيءَ جو حصو هئي. بمبئي جي جاءِ تي هاڻي لاهور جو غلبو محسوس ڪيو ويو. سنڌ پنهنجي سياسي آزادي ٻيهر وڃائي ويٺي. ون يونٽ جي عمل سنڌ جي ڪجهه سياستدانن جي موقعي پرستيءَ کي به ظاهر ڪيو، جن مرڪزي حڪومت سان گڏجي سنڌ کي ون يونٽ جو حصو بڻائڻ ۾ مدد ڪئي. ساڳئي وقت اهڙا اڳواڻ به سامهون آيا، جن ون يونٽ جي مخالفت ڪئي ۽ ان سبب تڪليفون برداشت ڪيون. هن دور سنڌ جي تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جو نئون تصور پيدا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ون يونٽ سنڌين کي سياسي طور وڌيڪ پختو ڪيو، ڇاڪاڻ ته سنڌ مجموعي طور پنجاب جي سياسي غلبي هيٺ تڪليفون ڀوڳيون. هن دور ۾ بئراج جي زرخيز زمين فوجي آفيسرن ۽ اعليٰ بيوروڪريٽن کي الاٽ ڪئي وئي، جنهن سان سنڌي هارين جا حق متاثر ٿيا. سرڪاري ملازمتن ۾ سنڌين کي مناسب حصو نه مليو، جنهن سبب وڌندڙ وچولي طبقي ۾ مايوسي پيدا ٿي. انهن تجربن کان پوءِ سنڌين محسوس ڪيو ته نه “باب الاسلام” واري حيثيت ۽ نه آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سندن ڪردار، انهن کي سندن حق ڏيارڻ ۾ مددگار ثابت ٿيا. ان احساس سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو رخ بدلائي ڇڏيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌي قومپرستي تاريخ جي تجزيي جو مرڪزي نقطو بڻجي وئي. ماضيءَ کي حال جي روشنيءَ ۾ پرکيو ويو، خاص طور پرڏيهي حملن جي اثرن کي هن انداز سان ڏٺو ويو ته سنڌ بار بار پرڏيهي غلبي سبب ڪيئن متاثر ٿي. پرڏيهي غلبي جي موضوع سنڌ جي اهڙي تصوير ٺاهي، جنهن ۾ سنڌ کي مظلوم ۽ استحصال جو شڪار علائقو طور پيش ڪيو ويو. ساڳئي وقت تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جي ڪردار کي نمايان ڪيو ويو، ته جيئن نئين نسل لاءِ ڪردار جا نمونا پيدا ڪيا وڃن.<ref name="MubarakAli1994p45">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=سنڌ خاموشي ڪي آواز |location=لاهور |year=1994 |page=45 }}</ref> == سيڪيولر قومپرست تعبير ۽ قديم سنڌ == سنڌي قومپرستيءَ هيٺ ٺهيل نئين تاريخ نويسي مذهبي نه پر سيڪيولر هئي. سنڌي ثقافت ۽ تهذيب جون پاڙون قديم ماضيءَ ۾ ڳوليون ويون ۽ دعويٰ ڪئي وئي ته سنڌ جي تهذيبي حيثيت بابلي، آشوري ۽ مصري تهذيبن جي برابر آهي. سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب سنڌين لاءِ فخر جو ذريعو بڻجي، ۽ موهن جو دڙو سنڌ جي قديم ماضيءَ جي علامت طور اڀريو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == جي. ايم. سيد جي تاريخي تعبير == جي. ايم. سيد سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ اهم نوان رجحان متعارف ڪرايا. هن عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ لاءِ برڪت نه، پر هڪ جارحيت قرار ڏنو. سندس خيال ۾ محمد بن قاسم به ٻين حمله آورن وانگر هڪ جارح هو، جنهن سنڌ جا وسيلا لٽيا. هن دليل لاءِ ساڳيو منطق استعمال ڪيو، جيڪو سليمان ندوي ترڪ حمله آورن بابت ڏنو هو. جي. ايم. سيد موجب اٺين صديءَ تائين اموي دور ۾ عرب حاڪمن جو اصل اسلامي روح ختم ٿي چڪو هو ۽ اهي دنياوي ۽ سامراجي طاقت بڻجي چڪا هئا؛ تنهنڪري سنڌ جي عرب فتح اسلام نه پر عرب سلطنت جي توسيع هئي.<ref name="ArisarGMSayyidp56">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=56 }}</ref> هن تعبير محمد بن قاسم کي هيرو مان جارح ۾ تبديل ڪيو ۽ راجا ڏاهر کي مادر وطن جو محافظ بڻايو، جنهن حمله آورن سان ٺاهه ڪرڻ بدران وڙهندي جان قربان ڪئي. جي. ايم. سيد چچ نامو ۽ جنت السنڌ جهڙن تاريخي ماخذن تي به تنقيد ڪئي، ڇاڪاڻ ته سندس خيال ۾ اهي حمله آورن جي واکاڻ ڪن ٿا ۽ پڙهندڙن کي حقيقي تاريخي شعور کان محروم ڪن ٿا.<ref name="ArisarGMSayyidp55">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=55 }}</ref> جي. ايم. سيد جي نظر ۾ سنڌ تي حملو ڪندڙ سڀ پرڏيهي فاتح هڪ ئي زمري ۾ اچن ٿا، ڀلي انهن جو مذهب ڪهڙو به هجي. انهن ۾ ايران جو دارا، عربن جو محمد بن قاسم، غزنيءَ جو محمود، دهليءَ جو علاؤالدين، قنڌار جو شاهه بيگ ارغون، مغلن جو خان خانان ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو چارلس نيپيئر شامل ڪيا ويا. انهن سڀني کي سنڌ جا غاصب ۽ تباهه ڪندڙ قرار ڏنو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidp58">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=58 }}</ref> == غدارن ۽ سورمن جو تصور == 1956ع کان پوءِ سياسي صورتحال سنڌ جي تاريخ کي “غدارن” ۽ “سورمن” جي انداز ۾ لکڻ طرف وٺي وئي. جيڪي ماڻهو ذاتي مفادن لاءِ سنڌ کي وڪڻندڙ سمجهيا ويا، انهن کي غدار چيو ويو، جڏهن ته جيڪي مادر وطن لاءِ قرباني ڏيندڙ سمجهيا ويا، انهن کي سورمو قرار ڏنو ويو. سنڌ جي دفاع ڪندڙن ۾ راجا ڏاهر، دودو سومرو، دريا خان، مخدوم بلاول، شاهه عنايت ۽ هوش محمد کي شامل ڪيو ويو. غدارن ۾ قاضي قاضن، نائومل ۽ مير علي مراد جا نالا کنيا ويا. هن تاريخ نويسيءَ جو پيغام اهو هو ته ڪيچ مڪران، ٺٽي، مياڻي ۽ دٻي ۾ وڙهيل سنڌ جي آزاديءَ جون جنگيون اڃا ختم نه ٿيون آهن، پر اها جنگ هر شهر ۽ ڳوٺ ۾ جاري آهي.<ref name="ArisarGMSayyidp63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=63 }}</ref> == مغل دور، تاريخ مظھر شاهجهاني ۽ پرڏيهي غلبو == سنڌ تي مغل دور جي پرڏيهي قبضي جا اثر بيان ڪرڻ لاءِ سنڌي ادبي بورڊ 1962ع ۾ يوسف ميرڪ جي اصل ماخذ ''تاريخ مظھر شاهجهاني'' شايع ڪئي. ان جو مقدمو پير حسام الدين راشدي لکيو. هن مقدمي ۾ خاص طور اهي واقعا چونڊيا ويا، جن ۾ ظلم ۽ استحصال جي تصوير ملي ٿي ۽ جيڪي سنڌ جي ان وقت جي سياسي حالت سان لاڳاپيل لڳندا هئا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962p21">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |page=21 }}</ref> پير حسام الدين راشدي، يوسف ميرڪ جي حوالي سان، سيوهڻ جي گورنر جي ظلم، ماڻهن کي ڪوڙا هڻڻ ۽ اذيت ڏيڻ جا واقعا بيان ڪيا. مغل عملدارن طرفان ماڻهن جي ملڪيت ضبط ڪرڻ، سندن وسيلن ۽ دولت کان محروم ڪرڻ، ڦورن ۽ ڌاڙيلن جي سرپرستي ڪرڻ ۽ ڳرا محصول لاڳو ڪرڻ جهڙا عمل بيان ڪيا ويا. نتيجي طور سيوهڻ جو علائقو برباد ٿيو، ڳوٺ ۽ شهر ويران ٿيا، ۽ ماڻهو پنهنجا گهر ڇڏي پري علائقن ۾ پناهه وٺڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962pp30-31">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |pages=30–31 }}</ref> == عثمان ڏيپلائي ۽ مزاحمتي ادب == پرڏيهي قبضي خلاف مزاحمت جو اظهار ادبي صورت ۾ به ٿيو. عثمان ڏيپلائي 1962ع ۾ پنهنجو تاريخي ناول ''سانگهڙ'' شايع ڪيو، جنهن جو موضوع انگريزن خلاف حرن جي جدوجهد هو. هن ناول سنڌ جي نئين نسل تائين اهو پيغام پهچايو ته سياسي غلبي ۽ حقن جي جدوجهد خلاف ڪيئن وڙهجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == سنڌ جي ثقافتي علامتون ۽ قوميت == سنڌ جي ماضيءَ جي عظمت بيان ڪرڻ کي به اهم سمجهيو ويو، ته جيئن سنڌين ۾ فخر جو احساس پيدا ٿئي. انهن علامتن ۾ موهن جو دڙو، ڄام نندي جو مقبرو، رني ڪوٽ، عمرڪوٽ جا قلعا، حيدرآباد جا بادگير، اجرڪ، رلي، ڪاشيءَ جو ڪم ۽ هالا جو فرنيچر شامل هئا. ادبي شخصيتن ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي، سچل سرمست ۽ سامي کي سنڌي ٻوليءَ کي شاهوڪار ڪندڙ ۽ سنڌي قومي شعور پيدا ڪندڙ شخصيتن طور پيش ڪيو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidpp62-63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |pages=62–63 }}</ref> سنڌي قومپرستيءَ جو بنياد مذهب بدران ٻولي ۽ علائقي تي رکيو ويو. هن خيال موجب جيڪي ماڻهو سنڌ ۾ رهن ٿا ۽ سنڌي ٻولي ڳالهائين ٿا، اهي سنڌي آهن. ٻن قومن واري نظريي کي رد ڪندي قوميت جو تصور سيڪيولر بنيادن تي قائم ڪيو ويو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == قومپرست تاريخ نويسيءَ تي تنقيد == قومپرست فريم ورڪ ۾ تاريخ لکڻ بابت تنقيد پڻ ڪئي وئي آهي. ڊاڪٽر مبارڪ علي موجب اهڙي تاريخ نويسيءَ ۾ ڪڏهن ڪڏهن حقيقتن کي مسخ ڪري يا چونڊي استعمال ڪيو ويو، ته جيئن اهي قومي بيانئي سان ٺهڪي اچن. تاريخي طريقيڪار کي مڪمل طور لاڳو ڪرڻ بدران جذباتي ۽ مبالغو آميز بيان اختيار ڪيو ويو. ان تاريخ نويسيءَ جو وڏو مقصد سياسي استعمال بڻجي ويو، جنهن سبب سنڌ جي تاريخ نويسي هڪ مرحلي تي بيهي رهي ۽ نون علمي موضوعن ڏانهن گهربل اڳڀرائي نه ڪري سگهي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == اڻلکيل ۽ نظرانداز ٿيل موضوع == سنڌ جي تاريخ اڃا مڪمل نه سمجهي وڃي ٿي. ڪيترائي موضوع اڃا وڌيڪ تحقيق گهرن ٿا، جهڙوڪ زرعي ڍانچي ۾ تبديليون، نون ٽيڪنالاجيڪل طريقن جو تعارف، هارين جو ڪردار، هاري بغاوتن جو وجود يا عدم وجود، سنڌ جا پاڙيسري ملڪن سان لاڳاپا، ثقافتي ۽ واپاري رابطا، اميلن ۽ ڀائيبندن جو سماجي ڪردار، ۽ سنڌ ۾ مذهب جو ڪردار، خاص طور نانڪ پنٿين ۽ سکن جي حوالي سان. ڪلاڊ مارڪووٽس جي ڪتاب ''The Global World of the Indian Merchants (1750–1967)'' ۾ شڪارپوري ۽ حيدرآبادي واپارين جي عالمي تجارتي سرگرمين کي بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو سنڌ جي مؤرخن وٽ اڳ ۾ گهڻو نظرانداز ٿيل موضوع رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == نتيجو == سنڌ جي تاريخ نويسي قومي تاريخ، علائقائي سڃاڻپ، اسلامي بيانئي، آزاديءَ جي تحريڪ، ون يونٽ، سنڌي قومپرستي ۽ سيڪيولر ثقافتي تعبيرن جي وچ ۾ تبديل ٿيندي رهي آهي. ان تاريخ نويسيءَ سنڌ جي جدا تاريخي حيثيت، ثقافتي ورثي ۽ سياسي جدوجهد کي نمايان ڪيو، پر ساڳئي وقت ان تي اهو اعتراض به ڪيو ويو ته اها ڪڏهن ڪڏهن تنگ قومپرستي ۽ سياسي مقصدن تائين محدود ٿي وئي. سنڌ جي تاريخ کي وڌيڪ جامع ۽ علمي انداز ۾ لکڻ لاءِ ضروري آهي ته اها صرف سياست جي خدمت نه ڪري، پر اهڙو وسيع تاريخي شعور پيدا ڪري، جيڪو ماڻهن کي ماضي ۽ حال ٻنهي کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> quld997z4isgddvsr8wdc2mzcembi1s 390495 390493 2026-07-02T08:20:51Z Ibne maryam 17680 390495 wikitext text/x-wiki '''ڀارت جي تاريخ نويسي''' (Historiography of India) مان مراد تنقيدي طريقن ۽ تشريحن جي ذريعي انهن مطالعي جو آهي جيڪي عالمن هندستان جي تاريخ کي ترقي ڏيڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن. تازن ڏهاڪن ۾ تاريخ نويسي جا چار مکيه اسڪول رهيا آهن ته مورخ هندستان جو مطالعو ڪيئن ڪندا آهن: ڪيمبرج، قومپرست، مارڪسسٽ، ۽ سبالٽرن. ڪڏهن عام "مشرقي" طريقو، هڪ حساس، ناقابل فهم، ۽ مڪمل طور تي روحاني هندستان جي تصوير سان، سنجيده اسڪالرشپ ۾ ختم ٿي چڪو آهي.<ref name="Prakash 383–408">{{cite journal | last = Prakash | first = Gyan | author-link = Gyan Prakash | date = April 1990 | title = Writing Post-Orientalist Histories of the Third World: Perspectives from Indian Historiography | journal = Comparative Studies in Society and History | volume = 32 | issue = 2 | pages = 383–408 | doi=10.1017/s0010417500016534 | jstor = 178920| s2cid = 144435305 }}</ref> == تاريخ جا ماخذ == === پرڏيهي ذريعا === هندستاني تاريخ جا معروف پرڏيهي احوال هيٺين ذريعن مان مليا آهن: <ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref><ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> * [[ميگئسٿنيز|ميگاسٿينس]] پاران "انڊيڪا"<ref>Allan Dahlaquist (1996). Megasthenes and Indian Religion: A Study in Motives and Types. Motilal Banarsidass. {{ISBN|978-81-208-1323-6}}.</ref> * [[فاھيان|فاهيان]] طرفان ٻڌمت جي بادشاهن جو هڪ رڪارڊ (فوگو جي 佛國記)<ref name="columbia">{{cite web|url=http://afe.easia.columbia.edu/special/travel_records.pdf|title=The Travel Records of Chinese Pilgrims Faxian, Xuanzang, and Yijing|publisher=[[Columbia University]]}}</ref> * [[البيروني]] پاران "ڪتاب الهند"<ref>{{citation|title=Kitab al-Bīrūnī fī Taḥqīq mā li-al-Hind|publisher=Osmania Oriental Publication Bureau |place=Hyderabad |year=1958}}</ref> <ref>{{citation| editor1-last=Kegan |editor1-first=Paul |publisher=Trench, Truebner |title=Alberuni's India |translator-last=Sachau |translator-first=E.C. |place=London |volume=2 |year=1910}}</ref> * [[ابن بطوطا|ابن بطوطه]] پاران "تحفة النور في غريب الامر و عجائب الاسفار<ref name="9–10 Vol. 1">{{harvnb|Dunn|2005|pp=310–11}}; {{harvnb|Defrémery|Sanguinetti|1853|pp=[https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ&pg=PA9 9–10 Vol. 1]}}</ref> * زوانگ زانگ پاران مغربي علائقن تي عظيم تانگ رڪارڊ<ref>Deeg, Max (2007). [https://web.archive.org/web/20140418141001/http://kanji.zinbun.kyoto-u.ac.jp/~wittern/data/nw-fs/fs-deeg.pdf „Has Xuanzang really been in Mathurā? : Interpretatio Sinica or Interpretatio Occidentalia&nbsp;— How to Critically Read the Records of the Chinese Pilgrim.“] – In: 東アジアの宗教と文化 : 西脇常記教授退休記念論集 = Essays on East Asian religion and culture: Festschrift in honor of Nishiwaki Tsuneki on the occasion of his 65th birthday / クリスティアン・ウィッテルン, 石立善編集 = ed. by Christian Wittern und Shi Lishan. – 京都 [Kyōto] : 西脇常記教授退休記念論集編集委員會; 京都大学人文科學研究所; Christian Wittern, 2007, pp. 35 – 73. See p. 35</ref> * تشريح هندستان، جوزف ٽيفنٿلر طرفان === ڏيهي ذريعا === مقامي تاريخي متن جا مثال شامل آهن:<ref name=":0">{{Cite journal |last=Joshi |first=P. M. |date=1965 |editor-last=Pathak |editor-first=Vishwambhar Sharan |editor2-last=Saran |editor2-first=P. |editor3-last=Kunte |editor3-first=B. G. |editor4-last=Shyam |editor4-first=Radhey |editor5-last=McKew Parr |editor5-first=Charles |editor6-last=Van Linschoten |editor6-first=Jan |title=Indian Historiography |url=https://www.jstor.org/stable/42929817 |journal=Bulletin of the Deccan College Research Institute |volume=26 |issue=3/4 |pages=20–33 |jstor=42929817 |issn=0045-9801}}</ref> * ڀاناڀٽا جي "هرشاچاريتا"<ref name=":3">{{Cite book |last=Hasrat |first=B. J. |title=The Encyclopedia of Sikhism |publisher=Punjabi University |year=2004 |isbn=817380530X |editor-last=Singh |editor-first=Harbans |edition=2nd |volume=4: S–Z |location=Patiala |pages=179–181}}</ref> * ڪلهانا طرفان "راجتارنگيني"<ref name=":0" /> * سريلنڪا جي ٻڌ ڌرم جون تاريخون، جهڙوڪ ديپاواس، مهاواسا، ۽ ڪُسوانس<ref>{{Cite journal |last=von Hinüber |first=Oskar |date=2020 |title=Brill's Encyclopedia of Buddhism Online - Historiography: South Asia |url=https://doi.org/10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069 |access-date=7 April 2024 |website=Brill |doi= 10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069|quote=The first historical texts known from ancient South Asia are the Buddhist chronicles composed in Ceylon (Sri Lanka). Consequently, from a very early period, the history of Buddhism on the island is known much better than in any other part of South Asia. Besides texts on the general history of Buddhism, there are specialized chronicles on relics and so on, written in both Pali and Sinhala languages or in Southeast Asian vernaculars.|url-access=subscription }}</ref> * فرشته جي "تاريخ فرشته" (جنهن کي گلشن ابراهيمي به چيو ويندو آهي) <ref name="EB1911">{{EB1911|inline=y|wstitle=Ferishta, Mahommed Kasim|volume=10|page=274}}</ref> * ضياء الدين برني جي "تاريخ فيروز شاهي"<ref>M. Athat Ali, "Elements of Social Justice in Medieval Islamic Thought" in Saiyid Zaheer Husain Jafri, ''Recording the Progress of Indian History: Symposia Papers of the Indian History Congress, 1992–2010'', Primus Books, 2012, p. 197.</ref> * Vicāraśrenī by Merutunga {{sfn|Eggermont|1969|p=67}} * ابوالفضل جو "اڪبر نامو"<ref>[http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml Illustration from the Akbarnama: History of Akbar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090919035749/http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml |date=2009-09-19 }} [[Art Institute of Chicago]]</ref> * [[امير خسرو]] جو "تغلق نامو" * عبدالحميد لاهوري جو "پادشاهه نامو"<ref>[[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970).</ref> * محمد عوفي جي "جامع الحكايت"<ref>{{cite book |last1=Elliot|first1=Sir H. M. |first2=John |last2=Dowson |title=The History of India, as Told by Its Own Historians. The Muhammadan Period (Vol 2.)|chapter-url=https://archive.org/stream/cu31924073036729#page/n5/mode/2up|chapter=4. Jawami ul-Hikayat of Muhammad Ufi| year=1871|publisher=London : Trübner & Co.|page=155}}</ref> * چانڊ بردائي جي "ڀڳت راسو" (''[[Prithviraj Raso]])<ref>{{Cite book|author=Rima Hooja|url=https://books.google.com/books?id=qqd1RAAACAAJ|title=A HISTORY OF RAJASTHAN (PB)|date=2006|publisher=Rupa & Company|isbn=978-81-291-1501-0|pages=364–365|language=en}}</ref>'' * منهاج سراج جوزجاني جي "طبقات ناصري" 15 صدي عيسويءَ کان اڳ جي تاريخ کي رڪارڊ ڪرڻ لاءِ تمام ٿورا مشهور هندستاني متن موجود آهن. ان ڪري، هندستان جي تاريخ جو گهڻو حصو پرڏيهي مورخن جي ذريعي ملي ٿو. قديم هندستان ۾ مقامي تاريخي روايتن جا تمام گهٽ ثبوت موجود آهن. البيروني مقامي هندستاني تاريخ نگاري بابت هيٺ ڏنل ڳالهه ڪئي: "بدقسمتي سان هندو شين جي تاريخي ترتيب تي گهڻو ڌيان نه ڏيندا آهن، اهي پنهنجن بادشاهن جي تاريخي جانشيني کي بيان ڪرڻ ۾ تمام گهڻو لاپرواهي ڪندا آهن ۽ جڏهن انهن کي معلومات لاءِ دٻايو ويندو آهي ۽ نقصان ۾ هوندا آهن، اهو نه ڄاڻندا آهن ته ڇا چوڻو آهي، اهي هميشه ڪهاڻي ٻڌائڻ تي مجبور هوندا آهن. پر ان لاءِ، اسان کي پڙهندڙن کي انهن روايتن کي پهچائڻ گهرجي جيڪي اسان کي انهن مان ڪجهه ماڻهن کان مليون آهن." —البروني، ڪتاب الهند. قديم هندستان ڪڏهن به هڪ مضبوط تاريخي روايت ترقي نه ڪئي جيڪا گريڪو-رومن، چيني ۽ اسلامي تهذيبن ۾ موجود روايتن جي برابر هجي. بهرحال، اهو نتيجو نه ٿو ڪڍي سگهجي ته قديم هندستانين وٽ معروضي تاريخي لکڻ جي سمجهه جي کوٽ هئي، ڇاڪاڻ ته تاريخ نگاري سان ملندڙ جلندڙ ڪجهه ڪوششون هيون. هندستاني تاريخ جي مختلف موڙ تي، هندستان ۾ خاص خاندانن ۽ حڪمرانن جي دورن کي رڪارڊ ڪرڻ ۽ تاريخ نگاري ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. few known Indian texts recording history before 15th century C.E. exist, hence, historical evidence for much of India's history comes through foreign historians.<ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref><ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> There is very little evidence of a native historiographical tradition in ancient India.<ref name=":3" /> Al-Biruni stated the following about local Indian histriography:<ref name=":0" /> {{Blockquote|text="Unfortunately the Hindus do not pay much attention to the historical order of things, they are very careless in relating the chronological succession of their kings, and when they are pressed for information and are at a loss, not knowing what to say, they invariably take to tale-telling. But for this, we should communicate to the readers the traditions which we have received from some people among them."|author=Al-Biruni|title=Kitāb al-Hind|source=}}Ancient India never developed a strong historiographical tradition comparable to the ones that existed in the [[Greco-Roman historiography|Greco-Roman]], [[Chinese historiography|Chinese]], and [[Historiography of early Islam|Islamic]] civilizations.<ref name=":4">{{Cite book |last=Sharma |first=Tej Ram |title=Historiography: A History of Historical Writing |publisher=Concept Publishing Company |year=2005 |isbn=9788180691553 |pages=17–22 |chapter=Historical Writings in the Ancient World - Indian Historiography: Historiography in Ancient India}}</ref> However, it cannot be concluded that the ancient Indians lacked an understanding of objective historical writing, as there were some attempts akin to historiography.<ref name=":4" /> At various points in Indian history, there were efforts to record and chronicle the reigns of particular dynasties and rulers in India.<ref name=":4" /> Within the Vedic, Buddhist, Jain and other religious literature, the names of teachers are attentively recorded.<ref name=":4" /> The [[Chinese Buddhist]] [[Buddhist pilgrimage|pilgrim]] [[Xuanzang]] mentioned that in every province of India, there would be officials who would be responsible for documenting in-writing "good and evil events, calamities, and fortunate occurrences".<ref name=":4" /> Since the era of the [[Gupta Empire|Gupta]] ruler [[Samudragupta]], ancient Indian rulers would have a renowned poet record their reigns and victories onto stone in the form of inscription.<ref name=":4" /> [[Romila Thapar]] instead states that it should be taken into account what the ancient Indians found relevant and why when evaluating any dearth of historiographical tradition.<ref name=":4" /> [[A. K. Warder]] opined that the regional historiographies of India must be considered, with historical writing in India becoming regionalized by the mediaeval-period from the 7th century onwards.<ref name=":4" /> There are historical works authored by the Chalukya, Rashtrakuta, Pala dynastical historiographies and also regional historiographical traditions in Kashmir, Sindhu, Gurjara, Jejakabhukti, Kamarupa, Kerala, Hoyasala, Andhra, Kalinga, and Maharashtra.<ref name=":4" /> In modern-times, some attempts have been made to extract historiographical elements from Vedic literature and epic poetry, such as the ''[[Mahabharata]]'' or ''[[Ramayana]]''.<ref name=":3" /><ref name=":4" /> However, religious, mythical, and allegorical legends are too intermixed with Indic religious thought and philosophy that discerning and extracting any semblance of historiography from them is a difficult task.<ref name=":3" /> The ''[[Puranas]]'' mostly entail mythological elements with a facade of historicity.<ref name=":3" /> The corpuses of Pali and Prakrit literature of the era are mostly religious in nature.<ref name=":3" /> Thus, a historiographical tradition was not popular in India, barring a few examples.<ref name=":3" /> A true tradition of historiography was introduced to India after the Arabs captured Sindh, where they introduced history-writing and recording proper chronology.<ref name=":3" /> These Arab historiographers were later surmounted by historiographers who wrote in Persian, many of whom were sponsored by the ruling sultans of India.<ref name=":3" /> == مکيه اسڪول == === Orientalist approach === The Orientalist approach was influenced both by [[Imperialism|imperialist]] attitudes and interests, and also fascination for the "exotic" East for Mediterranean and European writers and thinkers, captured in images by artists, that is embodied in a repeatedly-surfacing theme in the [[history of ideas]] in the West, called "[[Orientalism]]". In [[art history]], [[literature]], and [[cultural studies]], Orientalism is the imitation or depiction of aspects in the [[Eastern world]]. These depictions are usually done by writers, designers, and artists from the [[Western world]]. The term ''Orientalism'' has come to acquire negative connotations in some quarters and is interpreted to refer to the study of the East by Westerners shaped by the attitudes of the era of European [[imperialism]] in the 18th and 19th centuries. When used in this sense, it often implies prejudiced, outsider-caricatured interpretations of Eastern cultures and peoples. This viewpoint was most famously articulated and propagated by [[Edward Said]] in ''[[Orientalism (book)|Orientalism]]'' (1978), a critical history of this scholarly tradition.<ref>{{cite book|last=Clarke|first=J.J.|title=Oriental enlightenment the encounter between Asian and Western thought|url=https://archive.org/details/orientalenlighte00clar|url-access=limited|year=1997|publisher=Routledge|pages=[https://archive.org/details/orientalenlighte00clar/page/n16 8]}}</ref> ==== History ==== Though there has been study of India from a western perspective since ancient times, the orientalist school gained prominence in the aftermath of the [[Age of Discovery]]. In the 18th and 19th centuries, the term [[Oriental studies|Orientalist]] identified a scholar who specialized in the languages and literatures of the [[Eastern world]]. Among such scholars were officials of the [[East India Company]], who said that the [[Arab culture]], the [[culture of India|Indian culture]], and the [[Islamic culture]]s should be studied as equal to the [[Culture of Europe|cultures of Europe]].<ref>{{cite book |last = Macfie |first = A. L.|year = 2002 |title = Orientalism |publisher = Longman| location = London|url=https://books.google.com/books?id=0FrJAwAAQBAJ |isbn = 978-0582423862|ref = none| page = Ch One}}</ref> Among such scholars is the philologist [[William Jones (philologist)|William Jones]], whose studies of [[Indo-European languages]] established modern [[philology]]. [[Company rule in India]] favored Orientalism as a technique for developing and maintaining positive relations with the Indians—until the 1820s, when the influence of "anglicists" such as [[Thomas Babington Macaulay]] and [[John Stuart Mill]] led to the promotion of a Western-style education.<ref>Holloway (2006), pp. 1–2. "The Orientalism espoused by Warren Hastings, William Jones and the early East India Company sought to maintain British domination over the Indian subcontinent through patronage of Hindu and Muslim languages and institutions, rather than through their eclipse by English speech and aggressive European acculturation."</ref> With a great increase in knowledge of Asia among Western specialists, increasing political and economic involvement in the region, and in particular the realization of the existence of [[Indo-European languages|close relations between Indian and European languages]], by [[William Jones (philologist)|William Jones]], there emerged more complex intellectual connections between the early history of Eastern and Western cultures. Some of these developments occurred in the context of Franco–British rivalry for control of India. Liberal economists, such as [[James Mill]], denigrated Eastern civilizations as static and corrupt. [[Karl Marx]] characterized the [[Asiatic mode of production]] as unchanging, because of the economic narrowness of village economies and the State's role in production. "[[Oriental despotism]]" was generally regarded in Europe as a major factor in the relative failure of [[progress (history)|progress]] of Eastern societies. In the course of the century Western archaeology spread across the Middle East and Asia. New national museums provided a setting for important archaeological finds, most of which were in this period bought back to Europe. The first serious European studies of [[Buddhism]] and [[Hinduism]] were by the scholars [[Eugene Burnouf]] and [[Max Müller]]. In that time, the academic [[Islamic studies by author (non-Muslim or academic)|study of Islam]] also developed, and, by the mid-19th century, Oriental Studies was a well-established academic discipline in most European countries, especially those with imperial interests in the region. Yet, while scholastic study expanded, so did [[Racism|racist]] attitudes and stereotypes of Asian peoples and cultures. Scholarship often was intertwined with prejudicial racist and religious presumptions,<ref>J. Go, "'Racism' and Colonialism: Meanings of Difference and Ruling Practice in America's Pacific Empire" in ''Qualitative Sociology'' '''27'''.1 (March 2004).</ref> to which the new [[biology|biological sciences]] tended to contribute until the end of the [[World War II|Second World War]]. ==== Criticism and Decline ==== In his book [[Orientalism (book)|Orientalism]] (1978), [[cultural critic]] Edward Said redefines the term ''Orientalism'' to describe a pervasive Western tradition—academic and artistic—of prejudiced outsider-interpretations of the [[Eastern world]], which was shaped by the cultural attitudes of European [[imperialism]] in the 18th and 19th centuries.<ref>Tromans, 24</ref> Since its publication, most academic discourse began to use the term "Orientalism" to refer to a general patronizing Western attitude towards Middle Eastern, Asian, and [[North Africa]]n societies. In Said's analysis, the West [[Essentialism|essentializes]] these societies as static and undeveloped—thereby fabricating a view of Oriental culture that can be studied, depicted, and reproduced in the service of [[Imperialism|imperial power]]. Implicit in this fabrication, writes Said, is the idea that Western society is developed, rational, flexible, and superior.<ref>Mahmood Mamdani, ''Good Muslim, Bad Muslim: America, the Cold War, and the Roots of Terrorism'', New York: Pantheon, 2004; {{ISBN|0-375-42285-4}}; p. 32.</ref> Furthermore, Said said that "The idea of representation is a theatrical one: the Orient is the stage on which the whole East is confined",<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/63/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=63 |language=English}}</ref> and that the subject of learned Orientalists "is not so much the East itself as the East made known, and therefore less fearsome, to the Western reading public".<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/60/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=60 |language=English}}</ref> The thesis of Edward Said's Orientalism develops Marxist philosopher [[Antonio Gramsci]]'s theory of [[cultural hegemony]], and [[Michel Foucault]]'s theorisation of [[discourse]] (the [[knowledge]]-[[Power (social and political)|power]] relation) to criticise the scholarly tradition of Oriental studies. In the academy, the book ''Orientalism'' (1978) became a foundational text of [[Postcolonialism|post-colonial cultural studies]].<ref>Xypolia, Ilia (2011). "Orientations and Orientalism: The Governor Sir Ronald Storrs". Journal of IslamicJerusalem Studies. 11: 25–43.</ref> The once common "Orientalist" approach, with its image of a sensuous, inscrutable, and wholly spiritual India, has died out in serious scholarship.<ref name="Prakash 383–408" /> === Cambridge School === The Cambridge School of historiography was a [[school of thought]] which approached the study of the [[British Empire]] from the imperialist point of view. It emerged especially at the [[University of Cambridge]] in the 1960s. [[John Andrew Gallagher]] (1919–80) was especially influential, particularly in his article with [[Ronald Robinson]] on "[[The Imperialism of Free Trade]]". It was led by Anil Seal,<ref>Anil Seal'', The Emergence of Indian Nationalism: Competition and Collaboration in the Later Nineteenth Century'' (1971)</ref> Gordon Johnson,<ref>Gordon Johnson, ''Provincial Politics and Indian Nationalism: Bombay and the Indian National Congress 1880–1915'' (2005)</ref> Richard Gordon, and David A. Washbrook.<ref>Rosalind O'Hanlon and David Washbrook, eds. ''Religious Cultures in Early Modern India: New Perspectives'' (2011)</ref> It downplayed ideology.<ref>Aravind Ganachari, "Studies in Indian Historiography: 'The Cambridge School'", ''Indica'', March 2010, 47#1, pp 70–93</ref> ==== Criticism ==== This school of historiography is criticised for western bias or [[Eurocentrism]].<ref name="google7">{{cite book|title=Eurocentrism: a marxian critical realist critique|author=Hostettler, N.|date=2013|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-135-18131-4|url=https://books.google.com/books?id=2XjozzN0ppEC&pg=PA33|page=33|access-date=6 January 2017}}</ref> Critics have attacked various ideas of the School.<ref>See [[Christopher Platt|D.C.M. Platt]], "The Imperialism of Free Trade: Some Reservations," ''Economic History Review,'' 21#2 (Aug., 1968), pp. 296-306</ref> In ''The New Imperial Histories Reader,'' Stephen Howe has assembled articles by critics who take aim especially at [[P. J. Marshall]], [[David Kenneth Fieldhouse|D. K. Fieldhouse]], Robinson and Gallagher, and [[Peter Cain (historian)|Peter Cain]] and [[A. G. Hopkins]].<ref>Stephen Howe, ed. ''New Imperial Histories Reader'' (Routledge, 2009)</ref> [[Howard Spodek]], for example, praises the school's regional and pluralist perspectives but criticizes their reliance on British (rather than Indian) documentation, sloppy use of [[social science]] models, downplaying of ideology, and their excessive emphasis on Indian self-seeking and the importance of British imperial initiatives in achieving modernization. He recommends a deeper appreciation of Indian initiatives, and more attention to the emerging importance of public life in many areas of society rather than just a concentration on politics.<ref>Howard Spodek, "Pluralist Politics in British India: The Cambridge Cluster of Historians of Modern India," ''American Historical Review,'' (June 1979) 84#3 pp 688-707</ref> === Nationalist School === The Nationalist school originated among Indian historians in the late 19th and early 20th centuries who were influenced by [[Indian independence movement|Indian nationalism]]. They emphasized achievements in Indian history, while downplaying negative aspects, which led to various contradictions. Nationalist historians universally praised Hindu rule of India, with Hindu culture being prized above all else.<ref name=":0a">{{cite book|last=Thapar|first=Romila|title=History of Early India: From the Origins to AD 1300|publisher=University of California Press|year=2004|isbn=978-0-520-24225-8|pages=16–17}}</ref> In modern history, they focused on Congress, Gandhi, Nehru and high level politics. It highlighted the Mutiny of 1857 as a war of liberation, and Gandhi's 'Quit India' begun in 1942, as defining historical events. This school of historiography has received criticism for [[Elitism]].<ref>{{cite web|url=http://pages.ucsd.edu/~rfrank/class_web/ES-200C/Articles/Guha.pdf|title=Ranjit Guha, "On Some Aspects of Historiography of Colonial India"}}</ref> Historians in this school included [[Rajendralal Mitra]], [[R. G. Bhandarkar]], [[Romesh Chunder Dutt]], [[Anant Sadashiv Altekar]], [[K. P. Jayaswal]], [[Hem Chandra Raychaudhuri]], [[Radha Kumud Mukherjee]], [[R. C. Majumdar]], and [[K. A. Nilakanta Sastri]] ,.<ref name=":0a" /> === Marxist School === In India, Marxist Historiography takes the form of Marxian historiography where Marxian techniques of analysis are used but Marxist political intentions and prescriptions are discarded. The Marxian historiography of India uses the method of [[historical materialism]] and has focused on studies of economic development, land ownership, and [[class conflict]] in precolonial India and [[deindustrialisation|deindustrialization]] during the colonial period.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993">Bagchi, Amiya Kumar (January 1993). "Writing Indian History in the Marxist Mode in a Post-Soviet World". Indian Historical Review. 20 (1/2): 229–244.</ref> [[Bhupendranath Datta|B. N. Datta]], and [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] are considered the founding fathers of Marxist historiography in India. D. D. Kosambi was apologetic of the revolution of [[Mao]] and thought of Indian Prime Minister [[Jawaharlal Nehru]]'s policies as pro-capitalist. Kosambi, a polymath, viewed Indian History from a Marxist viewpoint. The other Indian scholars of Marxian historiography are [[Ram Sharan Sharma|R. S. Sharma]], [[Irfan Habib]], [[D. N. Jha]], and [[K. N. Panikkar]].<ref>Bottomore, T. B. 1983. ''A Dictionary of Marxist thought''. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press.</ref> Other historians such as [[Satish Chandra (historian)|Satish Chandra]], [[Romila Thapar]], [[Bipan Chandra]], [[Arjun Dev (historian)|Arjun Dev]], and [[Dineshchandra Sircar]], are sometimes referred to as "influenced by the Marxian approach to history."<ref>Guichard, Sylvie (2010), The Construction of History and Nationalism in India, Routledge, p. 87, ISBN 978-1136949319</ref> One debate in Indian history that relates to a [[historical materialist]] schema is on the nature of [[feudalism]] in India. [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] in the 1960s outlined the idea of "feudalism from below" and "feudalism from above". Element of his feudalism thesis was rejected by R.S. Sharma in his monograph [[Indian Feudalism]] (2005) and various other books,<ref>Purohit, Vinayak. 1988. Arts of transitional India twentieth century. Bombay: Popular Prakashan.</ref><ref>R S Sharma, Indian Feudalism (book), 2005</ref><ref>R S Sharma, Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation, Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177-85</ref><ref>R S Sharma, India's Ancient Past, Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India, Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> However R. S. Sharma also largely agrees with Kosambi in his various other books.<ref>R S Sharma, ''[[Indian Feudalism (book)]], 2005''</ref><ref>R S Sharma, ''Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation'', Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177–85</ref><ref>R S Sharma, ''India's Ancient Past'', Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, ''The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India'', Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> Most Indian Marxian historians argue that the economic origins of communalism are feudal remnants and the economic insecurities caused by slow development in India.<ref>{{cite book|title=Dalit women in India: issues and perspective|page=138|first=Prahlad|last=Jogdand|year=1995}}</ref> Even non-academic and laymen contributions to Marxist Historiography exist in India. The book "Coffee Housinte Katha" (The Story of Coffee House), written in [[Malayalam]], a regional language of India, spoken in the state of [[Kerala]], by one of the leaders of the Indian Coffee House Movement, [[Nadakkal Parameswaran Pillai]], is an example of this. Politicians like [[Shripad Amrit Dange]] have also contributed to Marxian historiography. ==== Criticism ==== The Marxian school of Indian historiography is accused of being too ideologically influenced.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993" /> Though influenced by Marxist theory [[B. R. Ambedkar]] criticized Marxists, as he deemed them to be unaware or ignorant of the specifics of caste issues.<ref>Padovani, Florence. Development-Induced Displacement in India and China: A Comparative Look at the Burdens of Growth. Rowman & Littlefield. Bhimrao Ambedkar himself, who criticized Indian Marxists</ref><ref>Jadhav, Narendra (1991). "Neglected Economic Thought of Babasaheb Ambedkar". Economic and Political Weekly. 26 (15): 980–982. ISSN 0012-9976. JSTOR 4397927.</ref> Also though most criticisms of Marxian historiography is levied by people who are not historians, some historians have debated Marxian historians and critically examined their analysis of the [[history of India]]. Many have alleged that Marxian historians used [[Historical negationism|negationism]] to whitewash some of the atrocities committed by [[Islamic rulers in the Indian subcontinent|Muslim rulers]] in the Indian Subcontinent.<ref>{{cite book|title=The Legacy of Muslim Rule in India|quote=Marxists who always try to cover up the black spots of Muslim rule with thick coats of whitewash|first=Kishori Saran|last=Lal|publisher=Aditya Prakashan|page=67}}</ref><ref>{{cite book|title=Indian Politics, Then and Now: Essays in Historical Perspective|first=K|last=Seshadri|publisher=Pragatee Prakashan|page=5|quote=certain attempts made by some ultra-Marxist historians to justify and even whitewash tyrannical emperors of the medieval India}}</ref><ref>{{cite book|title=Studies in World Affairs, Volume 1|first=KR|last=Gupta|year=2006|publisher=Atlantic Publisher|page=249|isbn=9788126904952|url=https://books.google.com/books?id=Hw9uf7sRKtIC&pg=PA249}}</ref><ref>{{cite book|title=Al-Hind the Making of the Indo-Islamic World: The Slave Kings and the Islamic Conquest : 11th–13th Centuries|year=1991|url=https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink|url-access=limited|last=Wink|first=André|publisher=Brill|page=[https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink/page/n160 309]|quote="apologists for Islam, as well as some Marxist scholars in India have sometimes attempted to reduce Islamic iconoclasm.."}}</ref> Since the late 1990s, [[Hindu nationalism|Hindu nationalist]] scholars especially have theorized that the Marxian tradition in India neglected what they believe to be the country's 'illustrious past' based on Vedic-[[puranic chronology]] and other [[Pseudohistory|pseudo-historical]] [[Historical revisionism|revisionist]] narratives of history, the historians are held responsible for aiding or defending [[Islam in India|Muslims]], who figure in Hindu nationalist discourse as the enemy.<ref>Jha, D.N. (1996). Society and Ideology in India: Essays in Honour of Prof. R.S. Sharma. New Delhi, India: Munshiram Manoharlal Publishers Pvt. Ltd. ISBN 978-8121506397.</ref><ref>Historian: Prof Irfan Habib outlookindia.com. Magazine | 23 April 2007. Retrieved 15 January 2013</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=u0RZBwAAQBAJ&pg=PA98|title=The Construction of History and Nationalism in India: Textbooks, Controversies and Politics|last=Guichard|first=Sylvie|year=2010|publisher=Routledge |isbn=9781136949319}}</ref> An example of such a view is [[Arun Shourie]]'s ''[[Eminent Historians]]'' (1998)<ref>Bryant, E. E. (2014). ''Quest for the Origins of Vedic Culture: The Indo-Aryan Migration Debate''. Cary, US: Oxford University Press {{ISBN|978-0195169478}}</ref> and ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks'' (2000), by [[Meenakshi Jain]].<ref name="Times14July">{{cite news |title=From having legs hacked off to getting Rajya Sabha foothold: A Master's journey of grit |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |access-date=14 July 2025 |work=The Times of India |date=14 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250714044603/https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |archive-date=14 July 2025}}</ref><ref name="v282">{{cite web | title=Why Meenakshi Jain Has Been Nominated To Rajya Sabha | website=[[News18]] | date=15 July 2025 | url=https://www.news18.com/opinion/opinion-why-meenakshi-jain-has-been-nominated-to-rajya-sabha-9442669.html | access-date=18 July 2025}}</ref> === Subaltern School === The "subaltern school", was begun in the 1980s by [[Ranajit Guha]] and [[Gyan Prakash]].<ref>{{cite journal |last=Prakash |first=Gyan |date=December 1994 |title=Subaltern studies as postcolonial criticism |journal=American Historical Review |volume=99 |issue=5 |pages=1475–1500 |doi=10.2307/2168385|jstor=2168385 }}</ref> It focuses attention away from the elites and politicians to "history from below", looking at the peasants using folklore, poetry, riddles, proverbs, songs, oral history and methods inspired by anthropology. It focuses on the colonial era before 1947 and typically emphasises caste and downplays class, to the annoyance of the Marxist school.<ref>{{cite journal |last=Roosa |first=John |date=2006 |title=When the Subaltern Took the Postcolonial Turn |journal=Journal of the Canadian Historical Association |volume=17 |issue=2 |pages=130–147 |doi=10.7202/016593ar|doi-access=free }}</ref> ==== Criticism ==== {{see|Subaltern Studies#Criticism}} === Hindutva Approach === Hindutva ({{Translation|Hinduness}}) is the predominant form of [[Hindu nationalism]] in India.<ref>{{Cite web|last=Purandare|first=Vaibhav|date=22 August 2019|title=Hindutva is not the same as Hinduism said Savarkar|url=https://www.telegraphindia.com/india/hindutva-is-not-the-same-as-hinduism-said-savarkar/cid/1699550|access-date=23 December 2020|website=telegraphindia.com}}</ref> The Hindutva movement has been described as a variant of "right-wing extremism",<ref name="Leidig">{{Cite journal|last=Leidig|first=Eviane|date=17 July 2020|title=Hindutva as a variant of right-wing extremism|journal=Patterns of Prejudice|volume=54|issue=3|pages=215–237|doi=10.1080/0031322X.2020.1759861|issn=0031-322X|doi-access=free|hdl=10852/84144|hdl-access=free}}</ref> adhering to a concept of homogenised majority and [[cultural hegemony]].<ref name="j3517631">{{cite journal |title=Fascism of our times |jstor=3517631 |author=Prabhat Patnaik |journal=Social Scientist |volume=21 |issue=3/4|pages=69–77 |year=1993 |doi=10.2307/3517631}}</ref><ref>{{harvnb|Frykenberg|2008|pages=178–220}}: "This essay attempts to show how — from an analytical or from an historical perspective — Hindutva is a melding of Hindu fascism and Hindu fundamentalism."</ref> Some analysts dispute the identification of Hindutva with fascism, and suggest Hindutva is an extreme form of [[conservatism]]. Hindutva approach to history exists to create a version of history to support the Hindu nationalist demands for [[Hindutva#Views on Indian history|Hindu Rashtra]] in Indian society.<ref name="Menon 28–30">{{cite magazine |last=Menon |first=Latha |date=August 2004 |title=Coming to Terms with the Past: India |magazine=History Today |volume=54 |issue=8 |pages=28–30}}</ref> It began with the writings of the developer and outliner of the [[Hindu Nationalism|Hindu Nationalist]] political ideology of [[Hindutva]] himself, [[Vinayak Damodar Savarkar]].{{sfn|Chandra|1989|p=145}}{{sfn|Keer|1966|p=143}} His works '[[The Indian War of Independence (book)|The Indian war of independence, 1857]]', 'Hindu-Pad-Padashahi (A Critical Review of the Hindu Empire of Maharashtra)', and 'Six Glorious Epochs of Indian History' contributed to and laid down the groundwork for this approach. However, this approach did not gain much traction until the 1990s.{{sfn|Goodrick-Clarke|1998|p=46}}<ref>{{Cite web|title=Resources|url=http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|access-date=2021-08-08|website=savarkar.org|language=en|archive-date=8 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210808095423/http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Visana|first=Vikram|date=5 November 2020|title=Savarkar before Hindutva: Sovereignty, Republicanism, and Populism in India, c.1900–1920|url=https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|journal=Modern Intellectual History|volume=18|issue=4|language=en|pages=1106–1129|doi=10.1017/S1479244320000384|s2cid=224983230|issn=1479-2443|access-date=25 July 2021|archive-date=30 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210930153956/https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> This approach is still in the process of development.<ref name="Menon 28–30" /> In March 2012, [[Diana L. Eck]], Professor of Comparative Religion and Indian Studies at [[Harvard University]], authored in her book "India: A Sacred Geography", that idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals and it wasn't just a cluster of regional identities and it wasn't ethnic or racial.<ref name="scroll.in">{{cite web|url=http://scroll.in/article/802047/theres-an-idea-of-india-from-early-times-much-before-the-mughals-or-the-british-scholar-diana-eck|title=Harvard scholar says the idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals|date=20 January 2016 }}</ref><ref name="In The Footsteps of Pilgrims">{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/leisure/story/20120618-review-of-diana-leck-india-a-sacred-geography-758709-2012-06-09|title=In The Footsteps of Pilgrims |date=9 June 2012 }}</ref><ref>{{cite magazine |url=https://www.economist.com/books-and-arts/2012/03/24/the-heavens-and-the-earth |title=India's spiritual landscape: The heavens and the earth |magazine =The Economist |date=24 March 2012}}</ref><ref name="Dalrymple">{{cite news |last=Dalrymple |first=William |date=27 July 2012 |title=India: A Sacred Geography by Diana L Eck – review |url=https://www.theguardian.com/books/2012/jul/27/india-sacred-geography-eck-review |newspaper=The Guardian}}</ref> This approach is noted for denying the [[Indo-Aryan migrations]], as they consider those whose ancestry and religion have origins outside of the Indian subcontinent to be aliens, namely Muslims, Christians, and communists. This approach states that only the Hindus are the legitimate heirs of South Asia.{{Sfn|Thapar|2004|p=14}} ==== Saffronisation ==== [[Saffronisation]], a process of introduction of right-wing policies that implement a Hindu nationalist agenda onto school textbooks by attempting to glorify Hindu contributions to Indian history while undermining other contributions, has become prominent. The [[Bharatiya Janata Party]] (BJP) has said that several Indian history textbooks had overt Marxist or Eurocentric political overtones.<ref name=":2">{{cite journal|last=Bhattacharya|first=Neeladri|date=2009|title=Teaching History in Schools: The Politics of Textbooks in India|journal=History Workshop Journal|volume=67|issue=67|pages=99–110|doi=10.1093/hwj/dbn050|jstor=40646212|s2cid=154421051}}</ref> The BJP has had trouble changing the textbooks because many states in which the BJP is not in power have blocked saffronisation efforts. The BJP, citing a rigid anti-Hindu agenda, restructured NCERT and the Indian Council of Historical Research (ICHR) to make textbooks conform to the BJP's Hindu nationalist platform.<ref>{{cite book|last=Bénéï|first=Veronique|title=Manufacturing Citizenship: education and nationalism in Europe, South Asia, and China|publisher=Routledge|year=2005|isbn=0-415-36488-4|location=New York, NY|pages=156–159}}</ref> In states where the BJP had control of the local government, textbooks were changed extensively to favor a Hindu nationalist narrative.<ref name=":1" /> These changes included the omission of caste-based exclusion and violence throughout Indian history and the exclusion or minimization of contributions to Indian society made by Muslims.<ref name="Raghavan">{{cite news|author=Raghavan, B. S.|title=Saffronisation|date=12 September 2001|newspaper=[[The Hindu]]|url=http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20070514123440/http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-date=14 May 2007|url-status=live}}</ref> After a rival political party, the [[Indian National Congress]], came into power, efforts were undertaken in 2004 to reverse the saffronisation of textbooks previously made by BJP.<ref name="The Guardian">{{cite news |last=Ramesh |first=Randeep |url=https://www.theguardian.com/world/2004/jun/26/india.schoolsworldwide |title=Another rewrite for India's history books |work=The Guardian |date=25 June 2004 |access-date=10 March 2016}}</ref> When the ''[[Hindustan Times]]'' reviewed the issue of saffronisation of Indian textbooks in late 2014, it noted that right-wing efforts to change how textbooks recount history faced "some difficulty as it lacks credible historians to back its claims."<ref>{{cite news|last=Raza |first=Danish | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffronising-textbooks-where-myth-and-dogma-replace-history/story-CauM4dmmsPGrjZ3APAvNxO.html |title=Saffronising textbooks : Where myth and dogma replace history |work=Hindustan Times |date=8 December 2014 |access-date=9 March 2016}}</ref> The [[India#Medieval India|medieval period]] in India is one such hotly-contested epoch among historians. Since there can be no true consensus about that era due to divided and deeply entrenched political motivations, history for that period is highly subjective and particularly vulnerable to the influence of the textbook writer's sympathies and outlook. "The choice of the textbook writer is more decisive than anything else," it was noted in a report in ''The Hindu''.<ref name="Amrik Singh">{{cite news|last=Singh|first=Amrik|date=25 August 2001|title=Saffronisation and textbooks|url=http://www.thehindu.com/2001/08/25/stories/05252524.htm|work=[[The Hindu]]|access-date=10 March 2016}}{{dead link|date=April 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> Critics have said that the changes to the textbooks have portrayed the medieval period as "a dark age of Islamic colonial rule which snuffed out the glories of the Hindu and Buddhist empires that preceded it".<ref name="The Guardian" /> Another trap in the politicisation of history relates to contention over the state of [[Jammu and Kashmir (union territory)|Jammu and Kashmir]].<ref name="Amrik Singh" /> By mid-2015, ''[[The Times of India]]'' reported that the [[National Council of Educational Research and Training]], which is in charge of publishing textbooks, had participated in a meeting convened by the [[Ministry of Human Resource Development]], and during that meeting, the issue of changing textbooks was discussed. An official from the ICHR complained that the theme of nationalism did not receive proper treatment in textbooks, setting the stage for possible textbook revisions.<ref name=":1">{{cite news | last=Akshaya |first=Mukul | url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/education/news/Saffronization-fears-over-history-textbooks-rewrite-plans/articleshow/47792475.cms |title=Saffronization fears over history textbooks rewrite plans |work=The Times of India|date=24 June 2015 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of Rajasthan reportedly spent Rs 37 crore to reprint 36 textbooks used for classes 1 to 8 for the 2016–2017 academic session that will be based on an agenda that would promote Indian culture by including historical figures, such as [[Suraj Mal|Maharaja Surajmal]], Hem Chandra, and [[Guru Gobind Singh]]. The textbooks that had been approved up to the 2012–13 academic session were rendered obsolete under the rewriting of history, and those books were auctioned off. In total, 5,66 crore new textbooks were ordered printed for an agenda that critics described was intent on supporting the saffronisation of textbooks. Rajasthan (primary and secondary) education minister Vasudev Devnani denied the charge of saffronisation, but educationists described his decision as to the "Hinduisation of education" that occurs when right-wing forces come to power.<ref>{{cite news|last=Goswami |first=Rakesh | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffron-agenda-raje-scraps-cong-textbooks-spends-rs-37-cr-on-new-ones/story-U3JaMmx52f4YsuUfb3wlNK.html |title=Saffronisation ? Raje scraps Cong textbooks, spends Rs 37 cr on new ones |work=Hindustan Times |date=20 January 2016 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of [[Karnataka]] has reportedly ordered new textbooks for the 2017–18 academic session in an effort that academicians and critics have described as a "blatant attempt to saffronise textbooks".<ref>{{cite news| url=http://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/revised-textbooks-from-201718-academic-year/article7300069.ece |title=Revised textbooks from 2017–18 academic year|work=The Hindu |date=10 June 2015 |access-date=10 March 2016}}</ref> ==== Criticism ==== The Hindutva approach to history is based on ahistorical premises and treats mythology as history. According to [[Christophe Jaffrelot]], a French political scientist specialising in South Asia, the Hindutva ideology has roots in an era where the fiction in ancient Indian mythology and Vedic antiquity was presumed to be valid. This fiction was used to "give sustenance to Hindu ethnic consciousness".<ref name="Jaffrelot1996p77">{{cite book|author=Christophe Jaffrelot|title=The Hindu Nationalist Movement in India|url= https://books.google.com/books?id=Y2buDDwdgIsC|year= 1996|publisher= Columbia University Press|isbn= 978-0-231-10335-0|page=77}}</ref> Its strategy emulated the Muslim identity politics of the Khilafat movement after World War I, and borrowed political concepts from the West –&nbsp;mainly German.<ref name="Jaffrelot1996p77" /> Hindutva organizations treat events in [[Hindu mythology]] as history.<ref name="R. Ramachandran">{{cite web|author=R. Ramachandran|date=1 February 2019|title=Science circus|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/science-and-technology/article26004777.ece}}</ref><ref name="Ziya Us Salam">{{cite web|author=Ziya Us Salam|title=Age of unreason|website=Frontline|date=20 June 2018 |url=https://frontline.thehindu.com/cover-story/article24200525.ece}}</ref><ref name="Meera Nanda">{{cite web|author=Meera Nanda|date=2 January 2004|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|title=Postmodernism, Hindu nationalism and 'Vedic science'|access-date=23 March 2022|archive-date=12 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200812120255/https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|url-status=dead}}</ref><ref name="Truschke">{{Cite journal|last=Truschke|first=Audrey|date=15 December 2020|title=Hindutva's Dangerous Rewriting of History|url=http://journals.openedition.org/samaj/6636|journal=South Asia Multidisciplinary Academic Journal|language=fr|issue=24/25|doi=10.4000/samaj.6636|issn=1960-6060|doi-access=free}}</ref> Hindutva organizations have been criticized for their belief in statements or practices that they claim to be both scientific and factual but are incompatible with the [[scientific method]].<ref>{{citation |first=Meera |last=Nanda |title=Hindutva's science envy |url=http://www.frontline.in/science-and-technology/hindutvas-science-envy/article9049883.ece |newspaper=Frontline |date=16 September 2016 |access-date=14 October 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://scroll.in/article/865872/from-dissing-darwin-to-yogic-farming-a-short-history-of-the-bjps-brush-with-pseudoscience|title=From dissing Darwin to yogic farming: A short history of the BJP's brush with pseudoscience|date=21 January 2018 }}</ref> According to [[Anthony Parel]], a historian and political scientist, Savarkar's ''Hindutva, Who is a Hindu?'' published in 1923 is a fundamental text of Hindutva ideology. It asserts, states Parel, India of the past to be "the creation of a racially superior people, the Aryans. They came to be known to the outside world as Hindus, the people beyond the Indus River. Their identity was created by their race (jati) and their culture (Sanskriti). All Hindus claim to have in their veins the blood of the mighty race incorporated with and descended from the Vedic fathers. They created a culture — an ensemble of mythologies, legends, epic stories, philosophy, art and architecture, laws and rites, feasts, and festivals. They have a special relationship to India: India is to them both fatherland and holy land." The Savarkar's text presents the "Hindu culture as a self-sufficient culture, not needing any input from other cultures", which is "an unhistorical, narcissistic and false account of India's past", states Parel.<ref name="Parel2006p42">{{cite book|author=Anthony J. Parel|title=Gandhi's Philosophy and the Quest for Harmony|url= https://books.google.com/books?id=MQhz0fW0HZUC |year=2006|publisher= Cambridge University Press|isbn=978-0-521-86715-3|pages=42–43}}</ref> The premises of early Hindu nationalist thought, states Chetan Bhatt, reflected the colonial era European scholarship and Orientalism of its times.<ref name="Bhatt2001p11" /> The idea of "India as the cradle of civilization" (Voltaire, Herder, Kant, Schlegel), or as "humanity's homeland and primal philosophy" (Herder, Schlegel), or the "humanism in Hindu values" (Herder), or of Hinduism offering redemption for contemporary humanity (Schopenhauer), along with the colonial-era scholarship of Frederich Muller, Charles Wilkins, William Jones, Alexander Hamilton, and others were the natural intellectual matrix for Savarkar and others to borrow and germinate their Hindu nationalist ideas.<ref name="Bhatt2001p11">{{cite book|author=Chetan Bhatt|title=Hindu nationalism: origins, ideologies and modern myths|url=https://books.google.com/books?id=W2PXAAAAMAAJ|year=2001|publisher=Berg|isbn=978-1-85973-343-1|pages=11–12}}</ref> [[Chakravarthi Ram-Prasad]], a Fellow of the British Academy and a scholar of Politics and Philosophy of Religion, states that Hindutva is a form of nationalism that is expounded differently by its opponents and its proponents.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> The opponents of Hindutva either consider it as a fundamentalist ideology that "aims to regulate the working of civil society with the imperatives of Hindu religious doctrine", or as another form of fundamentalism while accepting that Hinduism is a diverse collection of doctrines, is complex and is different from other religions. According to Ram-Prasad, the proponents of Hindutva reject these tags, viewing it to be their right and a desirable value to cherish their religious and cultural traditions.<ref name="Ram‐Prasad1993p285">{{cite journal | last=Ram-Prasad | first=C. | title=Hindutva ideology: Extracting the fundamentals | journal=Contemporary South Asia | volume=2 | issue=3 | year=1993 | doi=10.1080/09584939308719718 | pages=285–309}}</ref> The Hindutva ideology according to Savarkar, states Ram-Prasad, is a "geography, race, and culture" based concept. However, the "geography" is not strictly territorial but is an "ancestral homeland of a people", and the "race" is not biogenetic but described as the historic descendants of the intermarriage of Aryans, native inhabitants, and "different peoples" who arrived over time.<ref name="Flood2008p527" /> So, "the ultimate category for Hindutva is culture", and this culture is "not strictly speaking religious if by religion is meant a commitment to certain doctrines of transcendence", he states.<ref name="Flood2008p527">{{cite book|author=C. Ram-Prasad|editor=Gavin Flood|title=The Blackwell Companion to Hinduism|url=https://books.google.com/books?id=SKBxa-MNqA8C |year=2008|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-99868-7|pages=527–528}}</ref> The proponents state that in the Hindutva thought, there is a kernel of coherent and justifiable thesis about the Indian culture and history.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> Hindutva ideology has been linked to threats to academics and students, both in India and the United States.<ref name="Venugopal, Arun">{{Cite web|last=Venugopal, Arun|date=21 July 2021|title=At Rutgers, and Beyond, Scholars Are Under Attack For Their Critique of India's Far-Right Government|url=http://gothamist.com/news/at-rutgers-and-beyond-scholars-are-under-attack-for-their-critique-of-indias-far-right-government|access-date=21 July 2021|website=Gothamist|language=en}}</ref><ref name=":0b">{{Cite web|title=American Scholars of India Confront a Rise in Threats {{!}} WNYC {{!}} New York Public Radio, Podcasts, Live Streaming Radio, News|url=https://www.wnyc.org/story/american-scholars-india-confront-rise-threats/|access-date=6 September 2021|website=WNYC|language=en}}</ref> For instance, in 2011, Hindutva activists successfully led a charge to remove an essay about the multiple narratives of Ramayanas from Delhi University's history syllabus.<ref name="The Hindu">{{Cite news|last=N|first=Vijetha S.|date=15 October 2011|title=Historians protest as Delhi University purges Ramayana essay from syllabus|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/Historians-protest-as-Delhi-University-purges-Ramayana-essay-from-syllabus/article13372074.ece|access-date=11 July 2021|issn=0971-751X}}</ref> [[Romila Thapar]], a world-renowned historian, has faced Hindutva-led attacks, with the claims that her works present Marxist and [[Eurocentric]] points of view.<ref name="washingtonpost.com">{{Cite news|title=In the battle over India's history, Hindu nationalists square off against a respected historian|language=en-US|newspaper=Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/india-romila-thapar-dissent/2021/01/02/1a79ca54-4070-11eb-b58b-1623f6267960_story.html|access-date=11 July 2021|issn=0190-8286}}</ref> Hindutva scholars like [[Rajiv Malhotra]] has been responsible for pushback against [[White people|white]] scholars specialising on South Asia and Hinduism based in North America, including [[Wendy Doniger]] and [[Sheldon Pollock]] on grounds of their supposed [[Evangelism|vested interests]] & [[Racism|racial prejudices]] [[Anti-Indian sentiment|against Indians]].<ref name="insidehighered.com">{{Cite web|title=Scholars who study Hinduism and India face hostile climate|url=https://www.insidehighered.com/news/2016/04/12/scholars-who-study-hinduism-and-india-face-hostile-climate|access-date=11 July 2021|website=www.insidehighered.com|language=en}}</ref> Under BJP leadership, the Indian state has been accused of monitoring scholars and denying some research access.<ref name="The Nation">{{cite news |last1=Chaturvedi |first1=Vinayak |title=The Hindu Right and Attacks on Academic Freedom in the US |url=https://www.thenation.com/article/culture/hindu-right-academic-freedom/ |publisher=The Nation |date=December 2021}}</ref> In 2021, a group of North American-based scholars of South Asia formed a collective and published the Hindutva Harassment Field Manual to, they argue, answer the Hindutva threat to their academic freedom.<ref name="Prakash">{{Cite web|last=Prakash|first=Priyali|title='Targeted by hate': Audrey Truschke on why she helped write a 'Hindutva Harassment Field Manual'|url=https://scroll.in/article/999710/targeted-by-hate-audrey-truschke-on-why-she-helped-write-a-hindutva-harassment-field-manual|access-date=28 August 2021|website=Scroll.in|date=10 July 2021 |language=en-US}}</ref><ref name=":0b" /> They documented further incidents of Hindutva harassment of academics in North America, dating back to the 1990s.<ref name="Timeline">{{cite web |last1=SASAC |title=Timeline |url=https://www.hindutvaharassmentfieldmanual.org/timeline |website=Hindutva Harassment Field Manual}}</ref> The [[Association for Asian Studies]] noted that Hindutva, described as a "[[Majoritarianism|majoritarian]] ideological doctrine" different from [[Hinduism]], resorted to "increasing attacks on numerous scholars, artists, and journalists who critically analyze its politics".<ref name="asianstudies.org">{{Cite web|date=10 September 2021|title=AAS Statement on the Dismantling Global Hindutva Conference|url=https://www.asianstudies.org/aas-statement-on-the-dismantling-global-hindutva-conference/|access-date=11 September 2021|website=Association for Asian Studies|language=en-US}}</ref> == هندستان تي برطانوي سامراج جي اثر جو جائزو == Debate continues about the [[Economy of India under the British Raj|economic impact of British imperialism on India]]. The issue was actually raised by conservative British politician [[Edmund Burke]] who in the 1780s vehemently attacked the East India Company, claiming that [[Warren Hastings]] and other top officials had ruined the Indian economy and society. Indian historian Rajat Kanta Ray (1998) continues this line of attack, saying the new economy brought by the British in the 18th century was a form of "plunder" and a catastrophe for the traditional economy of Mughal India. Ray accuses the British of depleting the food and money stocks and imposing high taxes that helped cause the terrible famine of 1770, which killed a third of the people of Bengal.<ref>Rajat Kanta Ray, "Indian Society and the Establishment of British Supremacy, 1765–1818", in ''The Oxford History of the British Empire: vol. 2, The Eighteenth Century'', ed. P. J. Marshall, (1998), pp. 508–529.</ref> Rejecting the Indian nationalist account of the British as alien aggressors, seizing power by brute force and impoverishing all of India, British historian [[P. J. Marshall]] argues that the British were not in full control but instead were players in what was primarily an Indian play and in which their rise to power depended upon excellent cooperation with Indian elites. Marshall admits that much of his interpretation is still rejected by many historians.<ref>P. J. Marshall, "The British in Asia: Trade to Dominion, 1700–1765," in ''The Oxford History of the British Empire: vol. 2, The Eighteenth Century'', ed. P. J. Marshall, (1998), pp. 487–507.</ref> Marshall argues that recent scholarship has reinterpreted the view that the prosperity of the formerly benign Mughal rule gave way to poverty and anarchy. Marshall argues the British takeover did not make any sharp break with the past. The British largely delegated control to regional Mughal rulers and sustained a generally prosperous economy for the rest of the 18th century. Marshall notes the British went into partnership with Indian bankers and raised revenue through local tax administrators and kept the old Mughal rates of taxation. Professor Ray agrees that the East India Company inherited an onerous taxation system that took one-third of the produce of Indian cultivators.<ref>Marshall, "The British in Asia: Trade to Dominion, 1700–1765"</ref> ===Insecurity of the Raj=== In the 20th century historians generally agreed that imperial authority in the Raj had been secure in the 1800–1940 era. Various challenges have emerged. Mark Condos and Jon Wilson argue that the Raj was chronically insecure.<ref>Mark Condos, ''The Insecurity State: Punjab and the Making of Colonial Power in British India'' (Cambridge University Press, 2017).</ref><ref>Jon Wilson, ''India conquered: Britain's Raj and the chaos of empire'' (Simon and Schuster, 2016).</ref> They argue that the irrational anxiety of officials led to a chaotic administration with minimal social purchase or ideological coherence. The Raj was not a confident state capable of acting as it chose, but rather a psychologically embattled one incapable of acting except in the abstract, the small scale, or short term.<ref>Joshua Ehrlich, "Anxiety, Chaos, and the Raj." ''Historical Journal'' 63.3 (2020): 777–787. DOI: https://doi.org/10.1017/S0018246X1900058X</ref> == پڻ ڏسو == * [[سنڌ جي تاريخ نگاري]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] * [[هندستان جي تاريخ]] * [[برطانوي سلطنت جي تاريخ نگاري]] == حوالا == == ڪتاب نگاري == ==حوالا== {{حوالا}} ===Works cited=== * {{citation |last=Chandra |first=Bipan |title=India's Struggle for Independence |year=1989 |publisher=Penguin Books India |location=New Delhi |isbn=978-0-14-010781-4 }} * {{Cite book |editor-last=Defrémery |editor-first = C. |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=B.R. |title=Voyages d'Ibn Batoutah (Volume 1) |publisher= Société Asiatic |year=1853 |place=Paris |language=French, Arabic |url=https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ}} * {{Cite book |last=Dunn |first=Ross E. |author-link=Ross E. Dunn |title=The Adventures of Ibn Battuta |publisher=University of California Press |year=2005 |orig-year=1986 |isbn=978-0-520-24385-9 }} * {{citation|last=Eggermont|first=P. H. L.|title=The Purāņa Source of Merutuṅga's List of Kings and the Arrival of the Śakas in India|year=1969|url=https://books.google.com/books?id=ks4UAAAAIAAJ}} * {{Citation |last=Goodrick-Clarke |first=Nicholas |author-link=Nicholas Goodrick-Clarke |title=Hitler's Priestess: Savitri Devi, the Hindu-Aryan Myth and Neo-Nazism |title-link=Hitler's Priestess |publisher=[[New York University Press]] |year=1998 |isbn=978-0-8147-3111-6 |language=en}} * {{cite book |last1=Keer |first1=Dhananjay |title=Veer Savarkar |date=1966 |publisher=Popular Prakashan |url=https://books.google.com/books?id=aCALAQAAIAAJ |language=en |oclc=582786373}} * {{cite book |first=Robert |last=Frykenberg |chapter=Hindutva as a Political Religion: An Historical Perspective |editor1=R. Griffin |editor2=R. Mallett |editor3=J. Tortorice |title=The Sacred in Twentieth-Century Politics: Essays in Honour of Professor Stanley G. Payne |year=2008 |url=https://books.google.com/books?id=JGOHDAAAQBAJ |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-0-230-24163-3 |pages=178–200 }} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * Balagangadhara, S. N. (2012). Reconceptualizing India studies. New Delhi: Oxford University Press. * Bhattacharjee, J. B. ''Historians and Historiography of North East India'' (2012) * {{cite book|last=Bannerjee|first= Dr. Gauranganath |title=India as known to the ancient world|url=https://archive.org/stream/indiaasknowntoan00banerich#page/n3/mode/2up|year=1921|publisher=Humphrey Milford, Oxford University Press, London}} * Bose, Mihir. "India's Missing Historians: Mihir Bose Discusses the Paradox That India, a Land of History, Has a Surprisingly Weak Tradition of Historiography", ''History Today'' 57#9 (2007) pp 34+. [https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110915152404/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 |date=15 September 2011 }} *Chakrabarti, Dilip K.: Colonial Indology, 1997, Munshiram Manoharlal: New Delhi. * Palit, Chittabrata, ''Indian Historiography'' (2008). *Indian History and Culture Society., Devahuti, D. (2012). Bias in Indian historiography. * Elliot, Henry Miers; John Dowson (1867–77). ''The History of India, as told by its own historians. The Muhammadan Period''. London: Trübner and Co. * [[Meenakshi Jain|Jain, Meenakshi]] [https://archive.org/details/flawed-narratives-history-in-the-old-ncert-textbooks-of-satish-chandra-by-meenakshi-jain ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks - A random survey of Satish Chandra’s “Medieval India''], NCERT 2000 * Inden, R. B. (2010). Imagining India. Bloomington, Ind: Indiana University Press. * Jain, M. The India They Saw : Foreign Accounts (4 Volumes) Delhi: Ocean Books, 2011. * Kahn, Yasmin. "Remembering and Forgetting: South Asia and the Second World War' in Martin Gegner and Bart Ziino, eds., ''The Heritage of War'' (Routledge, 2011) pp 177–193. * Mantena, R. (2016). Origins of modern historiography in India: Antiquarianism and philology 1780–1880. Palgrave Macmillan. * Mittal, S. C ''India distorted: A study of British historians on India'' (1995), on 19th century writers * [[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970) {{ISBN|9782102227356}} *{{cite book |first=Yvette Claire |last=Rosser |title=Curriculum as Destiny: Forging National Identity in India, Pakistan, and Bangladesh |year=2003 |publisher=University of Texas at Austin |type=Dissertation |url=http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |access-date=17 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911035259/http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |archive-date=11 September 2008 |url-status=dead }} *[[Arvind Sharma]], Hinduism and Its Sense of History (Oxford University Press, 2003) {{ISBN|978-0-19-566531-4}} * E. Sreedharan, A Textbook of Historiography, 500 B.C. to A.D. 2000 (2004) * Shourie, Arun (2014). Eminent historians: Their technology, their line, their fraud. Noida, Uttar Pradesh, India : HarperCollins Publishers. {{ISBN|9789351365914}} *{{cite book |title=Aryans and British India |first=Thomas R. |last=Trautmann |url=https://books.google.com/books?id=jR_LPnEH3GsC |year=1997 |location=Berkeley |publisher=University of California Press |isbn=978-0-585-10445-4}} *Viswanathan, G. (2015). Masks of conquest: Literary study and British rule in India. * Antonio de Nicolas, Krishnan Ramaswamy, and Aditi Banerjee (eds.) (2007), ''[[Invading the Sacred]]: An Analysis Of Hinduism Studies in America'' (Publisher: Rupa & Co.) * Vishwa Adluri, Joydeep Bagchee: ''The Nay Science: A History of German Indology''. Oxford University Press, New York 2014, {{ISBN|978-0199931361}} (''Introduction,'' p.&nbsp;1–29). * Warder, A. K., ''An introduction to Indian historiography'' (1972). * Winks, Robin, ed. ''The Oxford History of the British Empire: Volume V: Historiography'' (2001) * Weickgenannt, T. N. (2009). Salman Rushdie and Indian historiography: Writing the nation into being. Basingstoke: Palgrave Macmillan. {{Historiography}} [[زمرو:ڀارت جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:تاريخ نويسي]] [[زمرو:ڀارت جي تاريخ]] ==قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسي== قومي ۽ علائقائي تاريخن جا مقصد به مختلف رهيا آهن. قومي تاريخ منتشر ۽ جدا جدا عنصرن کي هڪ قومي سڃاڻپ هيٺ گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، جڏهن ته علائقائي تاريخون پنهنجي ثقافتي قدرن، روايتن ۽ سياسي حيثيت کي اجاگر ڪري پنهنجي معاملن ۾ آزاد ڪردار ادا ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪن ٿيون. نوآبادياتي دور جي خاتمي ۽ نون ملڪن جي قيام کان پوءِ، پراڻين حدن جي تبديليءَ سبب قوم رياست ۽ صوبن جي وچ ۾ تضاد پيدا ٿيا. علائقن وٽ پنهنجي جدا تاريخ ۽ ثقافت هئي، جڏهن ته نئين قوم رياست کي پنهنجي تاريخ نئين زاويي سان ٺاهڻي هئي. اهڙي صورتحال ۾ قومي تاريخ ڪڏهن ڪڏهن سياسي غلبي، قومي سڃاڻپ جي تشهير ۽ علائقائي قوميتن جي دٻاءَ لاءِ استعمال ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==پاڪستان ۾ سنڌ جي علائقائي حيثيت== پاڪستان جي قيام وقت ملڪ ۾ پنج صوبا هئا، جن وٽ پنهنجي جدا سڃاڻپ موجود هئي. پاڪستان هڪ نئون ملڪ هو، تنهنڪري ان جي شروعاتي دور ۾ قومي وحدت ۽ قوم سازيءَ تي وڌيڪ زور ڏنو ويو. صوبي سان وابستگيءَ کي سرڪاري سطح تي ڪڏهن ڪڏهن تنقيد جو نشانو بڻايو ويو، ڇاڪاڻ ته ان کي قوم سازيءَ جي راهه ۾ رڪاوٽ سمجهيو ويندو هو. سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي سياسي عمل ۾ ٿيندڙ تبديلين کي ظاهر ڪري ٿي؛ جيئن جيئن سياسي جوڙجڪ بدلبي رهي، تيئن سنڌ جي تاريخ لکڻ جا رخ به تبديل ٿيندا رهيا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ هڪ الڳ حيثيت رکي ٿي، ڇاڪاڻ ته اها بنگال ۽ پنجاب وانگر ورهايل نه ٿي. سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي به پشتونن يا بلوچن وانگر ٻن يا وڌيڪ ملڪن ۾ وڏي پيماني تي ورهايل نه هئي. تاريخي ۽ جاگرافيائي طور سنڌ قديم زماني کان پنهنجي جداگانه سڃاڻپ رکي ٿي، جنهن ڪري اها پاڪستان جي ٻين صوبن کان هڪ خاص ۽ ممتاز حيثيت رکي ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي ۽ ورهاڱي کان اڳ جي تاريخ نويسي== تاريخ ڪنهن به علائقي کي تاريخي مرتبو ڏيڻ جو طاقتور ذريعو آهي، ڇاڪاڻ ته اها ان علائقي جون پاڙون ماضي ۾ ڳولي ٿي. ان شعور تحت ورهاڱي کان اڳ سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد سنڌ جي تاريخ کي نئين سر مرتب ڪرڻ هو. ان جي تاريخي رسالي ۾ سنڌ جي تاريخ جي مختلف پهلوئن تي تحقيقي مضمون شايع ٿيندا هئا. خاص طور قديم دور تي زور ڏنو ويو، ته جيئن سنڌ جي تاريخي قدامت ثابت ڪري سگهجي. جيئن ته هن سوسائٽيءَ ۾ هندو ۽ انگريز مؤرخ وڌيڪ سرگرم هئا، تنهنڪري تاريخ نويسيءَ ۾ سيڪيولر رجحان نمايان رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==ورهاڱي کان پوءِ سنڌي تاريخ نويسي== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسي نون خيالن ۽ رجحانن سان سامهون آئي. ان جو مرڪزي نقطو اهو هو ته سنڌ تاريخي، ثقافتي ۽ لساني طور پاڪستان جي ٻين صوبن کان مختلف آهي. صوبائي سڃاڻپ تي زور ورهاڱي جي نتيجن سبب وڌيو. ڪراچي، جيڪا سنڌ جو اهم شهر ۽ بندرگاهه هئي، وفاقي علائقو قرار ڏئي نئين ملڪ جي گادي بڻائي وئي. سنڌ ان فيصلي خلاف احتجاج ڪيو، پر اهو احتجاج اثرائتو ثابت نه ٿيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي هندو آبادي وڏي پيماني تي لڏي وئي ۽ ان جي جاءِ تي اردو ڳالهائيندڙ آبادي آئي. هن تبديليءَ سنڌي قوميت کي ڪمزور ڪيو. ثقافتي ۽ لساني دٻاءَ کي منهن ڏيڻ لاءِ سنڌي دانشورن سنڌ جي تاريخ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ طرف ڌيان ڏنو، ته جيئن سنڌ جي جدا سڃاڻپ کي برقرار رکيو وڃي. ان مقصد لاءِ سنڌي ادبي بورڊ قائم ڪيو ويو، جنهن سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ تاريخي تحقيق جي حوصلا افزائي ڪئي. بورڊ سنڌ جي قديم کان جديد دور تائين نو جلدن ۾ جامع تاريخ شايع ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ سنڌ جي تاريخ بابت فارسي اصل ماخذ پڻ شايع ڪيا، ته جيئن مؤرخن کي بنيادي مواد ملي سگهي. انهن مان ڪجهه ڪتاب بعد ۾ سنڌي ۽ اردو ۾ ترجمو ٿيا، جنهن سان اردو پڙهندڙن لاءِ سنڌ جي تاريخ کي سمجهڻ جا نوان رستا کليا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==اسلام، عرب فتح ۽ باب الاسلام جو تصور== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جي هڪ اهم خصوصيت سنڌ جي تاريخ ۾ اسلام جي ڪردار تي زور هو. عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ کي “باب الاسلام” يعني اسلام جو دروازو بڻائيندڙ واقعو سمجهيو ويو. محمد بن قاسم کي هڪ اهم تاريخي هيرو طور پيش ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته هن کي سنڌ ۾ اسلام آڻيندڙ فاتح طور بيان ڪيو ويو. اسلام پسند تاريخ نويسيءَ ۾ عرب فتح ۽ عرب فاتح سنڌ جي اسلامي سڃاڻپ جا وڏا نشان بڻيا ۽ باب الاسلام جو تصور سالياني يادگيريءَ جو موضوع پڻ بڻيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سيد سليمان ندوي پنهنجي ڪتاب ''عرب و هند ڪي تعلقات'' ۾ عربن جي سنڌ فتح ۽ اتر هندستان تي ترڪن جي فتحن ۾ فرق بيان ڪيو. سندس خيال موجب سنڌ فتح ڪندڙ عرب اسلامي ماحول ۾ رهندا هئا ۽ اسلامي تعليمات کان واقف هئا، جڏهن ته ترڪ، افغان ۽ مغل حڪمران فقط نالي ماتر مسلمان هئا ۽ اسلامي تعليمات جا حقيقي نمائندا نه هئا. ان خيال موجب سنڌ جو اسلامي ڪردار پاڪستان جي ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پختو سمجهيو ويو.<ref name="SuleimanNadvi-ArabHind-1976">{{cite book |last=ندوي |first=سليمان |title=عرب و هند ڪي تعلقات |location=ڪراچي |year=1976 |pages=107، 192 }}</ref> محمد علي جناح جي هڪ تقرير جو حوالو پڻ ڏنو ويو، جنهن ۾ هن سنڌ کي خراج تحسين پيش ڪندي چيو ته پاڪستان حقيقت ۾ ان ڏينهن وجود ۾ آيو، جڏهن پهريون مسلمان سنڌ جي سرزمين تي آيو. ورهاڱي کان پوءِ هن تصور سنڌ کي ٻين صوبن کان اسلامي روايتن جي وارث طور الڳ ڏيکارڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سنڌ جو ڪردار== سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو ٻيو اهم پهلو آزاديءَ جي تحريڪ ۽ پاڪستان جي قيام ۾ سنڌ جي ڪردار تي زور آهي. سنڌ جي ماڻهن خلافت تحريڪ، هجرت تحريڪ ۽ ريشمي رومال تحريڪ ۾ سرگرم حصو ورتو. انهن تحريڪن سنڌ جي ماڻهن کي هندستان جي مسلمانن سان ويجهو آندو. سنڌ کي بمبئي کان جدا ڪرڻ جي جدوجهد پڻ هندستاني مسلمانن جي سياسي مطالبن لاءِ مددگار ثابت ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ پاڪستان جي قيام واري جدوجهد ۾ پنهنجي ڪردار تي به فخر ڪري ٿي. 1938ع ۾ شيخ عبدالمجيد سنڌي صوبائي مسلم ليگ جي اجلاس ۾ پاڪستان بابت قرارداد پيش ڪئي، جيڪا اڪثريت سان منظور ٿي. 1943ع ۾ سنڌ اسيمبلي پاڪستان قرارداد جي حمايت ڪئي. ان موقعي تي جي. ايم. سيد تقرير ڪندي چيو ته هندستان جا مسلمان جدا قوم آهن، ڇاڪاڻ ته انهن جي جدا تاريخ، ثقافت، ادب، روايتون ۽ سياسي توڙي معاشي نظام آهن؛ تنهنڪري انهن کي جدا وطن ڏنو وڃي.<ref name="MehranFreedomMovement1985">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |pages=17–18 }}</ref> سنڌ اسيمبلي 1946ع ۾ پاڪستان جي قرارداد جي حمايت ڪندڙ پهرين اسيمبلي طور پيش ڪئي وئي. 1985ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ جي رسالي ''مهراڻ'' آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر شايع ڪيو. ان جي اداريي ۾ چيو ويو ته پاڪستان جو حقيقي خالق سنڌ آهي. اداريي ۾ اهو به افسوس ظاهر ڪيو ويو ته پاڪستان جي قيام کان پوءِ سنڌ جي ڪردار کي ڄاڻي واڻي گهٽايو ويو؛ جهڙوڪ محمد علي جناح جي جنم ڀومي جهرڪ کي نظرانداز ڪري وزير مينشن ڪراچي کي اڳيان آڻڻ، ۽ سنڌي اڳواڻن جي خدمتن کي پاڪستان جي قيام ۾ مناسب طور تسليم نه ڪرڻ.<ref name="MehranFreedomMovement1985p5">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=5 }}</ref><ref name="MehranFreedomMovement1985p6">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=6 }}</ref> سنڌ طرفان پنهنجي اسلامي ڪردار ۽ آزاديءَ جي تحريڪ ۾ ڪردار تي زور ڏيڻ جو هڪ سياسي سبب صوبائي خودمختياريءَ جو مطالبو هو. سنڌ چاهيو ٿي ته مرڪز جو ڪردار صوبائي معاملن ۾ گهٽ کان گهٽ هجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == ون يونٽ ۽ سنڌي قومپرست تاريخ نويسي == سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ بنيادي تبديلي ون يونٽ جي دور ۾ آئي. 1955ع ۾ اولهه پاڪستان جا صوبا هڪ يونٽ ۾ ضم ڪيا ويا، جنهن سبب سنڌ پاڻ کي ٻيهر اهڙي صورتحال ۾ محسوس ڪيو، جهڙي طرح نوآبادياتي دور ۾ اها بمبئي پريزيڊنسيءَ جو حصو هئي. بمبئي جي جاءِ تي هاڻي لاهور جو غلبو محسوس ڪيو ويو. سنڌ پنهنجي سياسي آزادي ٻيهر وڃائي ويٺي. ون يونٽ جي عمل سنڌ جي ڪجهه سياستدانن جي موقعي پرستيءَ کي به ظاهر ڪيو، جن مرڪزي حڪومت سان گڏجي سنڌ کي ون يونٽ جو حصو بڻائڻ ۾ مدد ڪئي. ساڳئي وقت اهڙا اڳواڻ به سامهون آيا، جن ون يونٽ جي مخالفت ڪئي ۽ ان سبب تڪليفون برداشت ڪيون. هن دور سنڌ جي تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جو نئون تصور پيدا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ون يونٽ سنڌين کي سياسي طور وڌيڪ پختو ڪيو، ڇاڪاڻ ته سنڌ مجموعي طور پنجاب جي سياسي غلبي هيٺ تڪليفون ڀوڳيون. هن دور ۾ بئراج جي زرخيز زمين فوجي آفيسرن ۽ اعليٰ بيوروڪريٽن کي الاٽ ڪئي وئي، جنهن سان سنڌي هارين جا حق متاثر ٿيا. سرڪاري ملازمتن ۾ سنڌين کي مناسب حصو نه مليو، جنهن سبب وڌندڙ وچولي طبقي ۾ مايوسي پيدا ٿي. انهن تجربن کان پوءِ سنڌين محسوس ڪيو ته نه “باب الاسلام” واري حيثيت ۽ نه آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سندن ڪردار، انهن کي سندن حق ڏيارڻ ۾ مددگار ثابت ٿيا. ان احساس سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو رخ بدلائي ڇڏيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌي قومپرستي تاريخ جي تجزيي جو مرڪزي نقطو بڻجي وئي. ماضيءَ کي حال جي روشنيءَ ۾ پرکيو ويو، خاص طور پرڏيهي حملن جي اثرن کي هن انداز سان ڏٺو ويو ته سنڌ بار بار پرڏيهي غلبي سبب ڪيئن متاثر ٿي. پرڏيهي غلبي جي موضوع سنڌ جي اهڙي تصوير ٺاهي، جنهن ۾ سنڌ کي مظلوم ۽ استحصال جو شڪار علائقو طور پيش ڪيو ويو. ساڳئي وقت تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جي ڪردار کي نمايان ڪيو ويو، ته جيئن نئين نسل لاءِ ڪردار جا نمونا پيدا ڪيا وڃن.<ref name="MubarakAli1994p45">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=سنڌ خاموشي ڪي آواز |location=لاهور |year=1994 |page=45 }}</ref> == سيڪيولر قومپرست تعبير ۽ قديم سنڌ == سنڌي قومپرستيءَ هيٺ ٺهيل نئين تاريخ نويسي مذهبي نه پر سيڪيولر هئي. سنڌي ثقافت ۽ تهذيب جون پاڙون قديم ماضيءَ ۾ ڳوليون ويون ۽ دعويٰ ڪئي وئي ته سنڌ جي تهذيبي حيثيت بابلي، آشوري ۽ مصري تهذيبن جي برابر آهي. سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب سنڌين لاءِ فخر جو ذريعو بڻجي، ۽ موهن جو دڙو سنڌ جي قديم ماضيءَ جي علامت طور اڀريو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == جي. ايم. سيد جي تاريخي تعبير == جي. ايم. سيد سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ اهم نوان رجحان متعارف ڪرايا. هن عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ لاءِ برڪت نه، پر هڪ جارحيت قرار ڏنو. سندس خيال ۾ محمد بن قاسم به ٻين حمله آورن وانگر هڪ جارح هو، جنهن سنڌ جا وسيلا لٽيا. هن دليل لاءِ ساڳيو منطق استعمال ڪيو، جيڪو سليمان ندوي ترڪ حمله آورن بابت ڏنو هو. جي. ايم. سيد موجب اٺين صديءَ تائين اموي دور ۾ عرب حاڪمن جو اصل اسلامي روح ختم ٿي چڪو هو ۽ اهي دنياوي ۽ سامراجي طاقت بڻجي چڪا هئا؛ تنهنڪري سنڌ جي عرب فتح اسلام نه پر عرب سلطنت جي توسيع هئي.<ref name="ArisarGMSayyidp56">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=56 }}</ref> هن تعبير محمد بن قاسم کي هيرو مان جارح ۾ تبديل ڪيو ۽ راجا ڏاهر کي مادر وطن جو محافظ بڻايو، جنهن حمله آورن سان ٺاهه ڪرڻ بدران وڙهندي جان قربان ڪئي. جي. ايم. سيد چچ نامو ۽ جنت السنڌ جهڙن تاريخي ماخذن تي به تنقيد ڪئي، ڇاڪاڻ ته سندس خيال ۾ اهي حمله آورن جي واکاڻ ڪن ٿا ۽ پڙهندڙن کي حقيقي تاريخي شعور کان محروم ڪن ٿا.<ref name="ArisarGMSayyidp55">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=55 }}</ref> جي. ايم. سيد جي نظر ۾ سنڌ تي حملو ڪندڙ سڀ پرڏيهي فاتح هڪ ئي زمري ۾ اچن ٿا، ڀلي انهن جو مذهب ڪهڙو به هجي. انهن ۾ ايران جو دارا، عربن جو محمد بن قاسم، غزنيءَ جو محمود، دهليءَ جو علاؤالدين، قنڌار جو شاهه بيگ ارغون، مغلن جو خان خانان ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو چارلس نيپيئر شامل ڪيا ويا. انهن سڀني کي سنڌ جا غاصب ۽ تباهه ڪندڙ قرار ڏنو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidp58">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=58 }}</ref> == غدارن ۽ سورمن جو تصور == 1956ع کان پوءِ سياسي صورتحال سنڌ جي تاريخ کي “غدارن” ۽ “سورمن” جي انداز ۾ لکڻ طرف وٺي وئي. جيڪي ماڻهو ذاتي مفادن لاءِ سنڌ کي وڪڻندڙ سمجهيا ويا، انهن کي غدار چيو ويو، جڏهن ته جيڪي مادر وطن لاءِ قرباني ڏيندڙ سمجهيا ويا، انهن کي سورمو قرار ڏنو ويو. سنڌ جي دفاع ڪندڙن ۾ راجا ڏاهر، دودو سومرو، دريا خان، مخدوم بلاول، شاهه عنايت ۽ هوش محمد کي شامل ڪيو ويو. غدارن ۾ قاضي قاضن، نائومل ۽ مير علي مراد جا نالا کنيا ويا. هن تاريخ نويسيءَ جو پيغام اهو هو ته ڪيچ مڪران، ٺٽي، مياڻي ۽ دٻي ۾ وڙهيل سنڌ جي آزاديءَ جون جنگيون اڃا ختم نه ٿيون آهن، پر اها جنگ هر شهر ۽ ڳوٺ ۾ جاري آهي.<ref name="ArisarGMSayyidp63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=63 }}</ref> == مغل دور، تاريخ مظھر شاهجهاني ۽ پرڏيهي غلبو == سنڌ تي مغل دور جي پرڏيهي قبضي جا اثر بيان ڪرڻ لاءِ سنڌي ادبي بورڊ 1962ع ۾ يوسف ميرڪ جي اصل ماخذ ''تاريخ مظھر شاهجهاني'' شايع ڪئي. ان جو مقدمو پير حسام الدين راشدي لکيو. هن مقدمي ۾ خاص طور اهي واقعا چونڊيا ويا، جن ۾ ظلم ۽ استحصال جي تصوير ملي ٿي ۽ جيڪي سنڌ جي ان وقت جي سياسي حالت سان لاڳاپيل لڳندا هئا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962p21">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |page=21 }}</ref> پير حسام الدين راشدي، يوسف ميرڪ جي حوالي سان، سيوهڻ جي گورنر جي ظلم، ماڻهن کي ڪوڙا هڻڻ ۽ اذيت ڏيڻ جا واقعا بيان ڪيا. مغل عملدارن طرفان ماڻهن جي ملڪيت ضبط ڪرڻ، سندن وسيلن ۽ دولت کان محروم ڪرڻ، ڦورن ۽ ڌاڙيلن جي سرپرستي ڪرڻ ۽ ڳرا محصول لاڳو ڪرڻ جهڙا عمل بيان ڪيا ويا. نتيجي طور سيوهڻ جو علائقو برباد ٿيو، ڳوٺ ۽ شهر ويران ٿيا، ۽ ماڻهو پنهنجا گهر ڇڏي پري علائقن ۾ پناهه وٺڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962pp30-31">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |pages=30–31 }}</ref> == عثمان ڏيپلائي ۽ مزاحمتي ادب == پرڏيهي قبضي خلاف مزاحمت جو اظهار ادبي صورت ۾ به ٿيو. عثمان ڏيپلائي 1962ع ۾ پنهنجو تاريخي ناول ''سانگهڙ'' شايع ڪيو، جنهن جو موضوع انگريزن خلاف حرن جي جدوجهد هو. هن ناول سنڌ جي نئين نسل تائين اهو پيغام پهچايو ته سياسي غلبي ۽ حقن جي جدوجهد خلاف ڪيئن وڙهجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == سنڌ جي ثقافتي علامتون ۽ قوميت == سنڌ جي ماضيءَ جي عظمت بيان ڪرڻ کي به اهم سمجهيو ويو، ته جيئن سنڌين ۾ فخر جو احساس پيدا ٿئي. انهن علامتن ۾ موهن جو دڙو، ڄام نندي جو مقبرو، رني ڪوٽ، عمرڪوٽ جا قلعا، حيدرآباد جا بادگير، اجرڪ، رلي، ڪاشيءَ جو ڪم ۽ هالا جو فرنيچر شامل هئا. ادبي شخصيتن ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي، سچل سرمست ۽ سامي کي سنڌي ٻوليءَ کي شاهوڪار ڪندڙ ۽ سنڌي قومي شعور پيدا ڪندڙ شخصيتن طور پيش ڪيو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidpp62-63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |pages=62–63 }}</ref> سنڌي قومپرستيءَ جو بنياد مذهب بدران ٻولي ۽ علائقي تي رکيو ويو. هن خيال موجب جيڪي ماڻهو سنڌ ۾ رهن ٿا ۽ سنڌي ٻولي ڳالهائين ٿا، اهي سنڌي آهن. ٻن قومن واري نظريي کي رد ڪندي قوميت جو تصور سيڪيولر بنيادن تي قائم ڪيو ويو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == قومپرست تاريخ نويسيءَ تي تنقيد == قومپرست فريم ورڪ ۾ تاريخ لکڻ بابت تنقيد پڻ ڪئي وئي آهي. ڊاڪٽر مبارڪ علي موجب اهڙي تاريخ نويسيءَ ۾ ڪڏهن ڪڏهن حقيقتن کي مسخ ڪري يا چونڊي استعمال ڪيو ويو، ته جيئن اهي قومي بيانئي سان ٺهڪي اچن. تاريخي طريقيڪار کي مڪمل طور لاڳو ڪرڻ بدران جذباتي ۽ مبالغو آميز بيان اختيار ڪيو ويو. ان تاريخ نويسيءَ جو وڏو مقصد سياسي استعمال بڻجي ويو، جنهن سبب سنڌ جي تاريخ نويسي هڪ مرحلي تي بيهي رهي ۽ نون علمي موضوعن ڏانهن گهربل اڳڀرائي نه ڪري سگهي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == اڻلکيل ۽ نظرانداز ٿيل موضوع == سنڌ جي تاريخ اڃا مڪمل نه سمجهي وڃي ٿي. ڪيترائي موضوع اڃا وڌيڪ تحقيق گهرن ٿا، جهڙوڪ زرعي ڍانچي ۾ تبديليون، نون ٽيڪنالاجيڪل طريقن جو تعارف، هارين جو ڪردار، هاري بغاوتن جو وجود يا عدم وجود، سنڌ جا پاڙيسري ملڪن سان لاڳاپا، ثقافتي ۽ واپاري رابطا، اميلن ۽ ڀائيبندن جو سماجي ڪردار، ۽ سنڌ ۾ مذهب جو ڪردار، خاص طور نانڪ پنٿين ۽ سکن جي حوالي سان. ڪلاڊ مارڪووٽس جي ڪتاب ''The Global World of the Indian Merchants (1750–1967)'' ۾ شڪارپوري ۽ حيدرآبادي واپارين جي عالمي تجارتي سرگرمين کي بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو سنڌ جي مؤرخن وٽ اڳ ۾ گهڻو نظرانداز ٿيل موضوع رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == نتيجو == سنڌ جي تاريخ نويسي قومي تاريخ، علائقائي سڃاڻپ، اسلامي بيانئي، آزاديءَ جي تحريڪ، ون يونٽ، سنڌي قومپرستي ۽ سيڪيولر ثقافتي تعبيرن جي وچ ۾ تبديل ٿيندي رهي آهي. ان تاريخ نويسيءَ سنڌ جي جدا تاريخي حيثيت، ثقافتي ورثي ۽ سياسي جدوجهد کي نمايان ڪيو، پر ساڳئي وقت ان تي اهو اعتراض به ڪيو ويو ته اها ڪڏهن ڪڏهن تنگ قومپرستي ۽ سياسي مقصدن تائين محدود ٿي وئي. سنڌ جي تاريخ کي وڌيڪ جامع ۽ علمي انداز ۾ لکڻ لاءِ ضروري آهي ته اها صرف سياست جي خدمت نه ڪري، پر اهڙو وسيع تاريخي شعور پيدا ڪري، جيڪو ماڻهن کي ماضي ۽ حال ٻنهي کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> fohv6yphctm6xd03iu3zkjx3lvue2z1 390497 390495 2026-07-02T08:23:20Z Ibne maryam 17680 390497 wikitext text/x-wiki '''ڀارت جي تاريخ نويسي''' (Historiography of India) مان مراد تنقيدي طريقن ۽ تشريحن جي ذريعي انهن مطالعي جو آهي جيڪي عالمن هندستان جي تاريخ کي ترقي ڏيڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن. تازن ڏهاڪن ۾ تاريخ نويسي جا چار مکيه اسڪول رهيا آهن ته مورخ هندستان جو مطالعو ڪيئن ڪندا آهن: ڪيمبرج، قومپرست، مارڪسسٽ، ۽ سبالٽرن. ڪڏهن عام "مشرقي" طريقو، هڪ حساس، ناقابل فهم، ۽ مڪمل طور تي روحاني هندستان جي تصوير سان، سنجيده اسڪالرشپ ۾ ختم ٿي چڪو آهي.<ref name="Prakash 383–408">{{cite journal | last = Prakash | first = Gyan | author-link = Gyan Prakash | date = April 1990 | title = Writing Post-Orientalist Histories of the Third World: Perspectives from Indian Historiography | journal = Comparative Studies in Society and History | volume = 32 | issue = 2 | pages = 383–408 | doi=10.1017/s0010417500016534 | jstor = 178920| s2cid = 144435305 }}</ref> == تاريخ جا ماخذ == === پرڏيهي ذريعا === هندستاني تاريخ جا معروف پرڏيهي احوال هيٺين ذريعن مان مليا آهن: <ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref><ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> * [[ميگئسٿنيز|ميگاسٿينس]] پاران "انڊيڪا"<ref>Allan Dahlaquist (1996). Megasthenes and Indian Religion: A Study in Motives and Types. Motilal Banarsidass. {{ISBN|978-81-208-1323-6}}.</ref> * [[فاھيان|فاهيان]] طرفان ٻڌمت جي بادشاهن جو هڪ رڪارڊ (فوگو جي 佛國記)<ref name="columbia">{{cite web|url=http://afe.easia.columbia.edu/special/travel_records.pdf|title=The Travel Records of Chinese Pilgrims Faxian, Xuanzang, and Yijing|publisher=[[Columbia University]]}}</ref> * [[البيروني]] پاران "ڪتاب الهند"<ref>{{citation|title=Kitab al-Bīrūnī fī Taḥqīq mā li-al-Hind|publisher=Osmania Oriental Publication Bureau |place=Hyderabad |year=1958}}</ref> <ref>{{citation| editor1-last=Kegan |editor1-first=Paul |publisher=Trench, Truebner |title=Alberuni's India |translator-last=Sachau |translator-first=E.C. |place=London |volume=2 |year=1910}}</ref> * [[ابن بطوطا|ابن بطوطه]] پاران "تحفة النور في غريب الامر و عجائب الاسفار<ref name="9–10 Vol. 1">{{harvnb|Dunn|2005|pp=310–11}}; {{harvnb|Defrémery|Sanguinetti|1853|pp=[https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ&pg=PA9 9–10 Vol. 1]}}</ref> * زوانگ زانگ پاران مغربي علائقن تي عظيم تانگ رڪارڊ<ref>Deeg, Max (2007). [https://web.archive.org/web/20140418141001/http://kanji.zinbun.kyoto-u.ac.jp/~wittern/data/nw-fs/fs-deeg.pdf „Has Xuanzang really been in Mathurā? : Interpretatio Sinica or Interpretatio Occidentalia&nbsp;— How to Critically Read the Records of the Chinese Pilgrim.“] – In: 東アジアの宗教と文化 : 西脇常記教授退休記念論集 = Essays on East Asian religion and culture: Festschrift in honor of Nishiwaki Tsuneki on the occasion of his 65th birthday / クリスティアン・ウィッテルン, 石立善編集 = ed. by Christian Wittern und Shi Lishan. – 京都 [Kyōto] : 西脇常記教授退休記念論集編集委員會; 京都大学人文科學研究所; Christian Wittern, 2007, pp. 35 – 73. See p. 35</ref> * تشريح هندستان، جوزف ٽيفنٿلر طرفان === ڏيهي ذريعا === مقامي تاريخي متن جا مثال شامل آهن:<ref name=":0">{{Cite journal |last=Joshi |first=P. M. |date=1965 |editor-last=Pathak |editor-first=Vishwambhar Sharan |editor2-last=Saran |editor2-first=P. |editor3-last=Kunte |editor3-first=B. G. |editor4-last=Shyam |editor4-first=Radhey |editor5-last=McKew Parr |editor5-first=Charles |editor6-last=Van Linschoten |editor6-first=Jan |title=Indian Historiography |url=https://www.jstor.org/stable/42929817 |journal=Bulletin of the Deccan College Research Institute |volume=26 |issue=3/4 |pages=20–33 |jstor=42929817 |issn=0045-9801}}</ref> * ڀاناڀٽا جي "هرشاچاريتا"<ref name=":3">{{Cite book |last=Hasrat |first=B. J. |title=The Encyclopedia of Sikhism |publisher=Punjabi University |year=2004 |isbn=817380530X |editor-last=Singh |editor-first=Harbans |edition=2nd |volume=4: S–Z |location=Patiala |pages=179–181}}</ref> * ڪلهانا طرفان "راجتارنگيني"<ref name=":0" /> * سريلنڪا جي ٻڌ ڌرم جون تاريخون، جهڙوڪ ديپاواس، مهاواسا، ۽ ڪُسوانس<ref>{{Cite journal |last=von Hinüber |first=Oskar |date=2020 |title=Brill's Encyclopedia of Buddhism Online - Historiography: South Asia |url=https://doi.org/10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069 |access-date=7 April 2024 |website=Brill |doi= 10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069|quote=The first historical texts known from ancient South Asia are the Buddhist chronicles composed in Ceylon (Sri Lanka). Consequently, from a very early period, the history of Buddhism on the island is known much better than in any other part of South Asia. Besides texts on the general history of Buddhism, there are specialized chronicles on relics and so on, written in both Pali and Sinhala languages or in Southeast Asian vernaculars.|url-access=subscription }}</ref> * فرشته جي "تاريخ فرشته" (جنهن کي گلشن ابراهيمي به چيو ويندو آهي) <ref name="EB1911">{{EB1911|inline=y|wstitle=Ferishta, Mahommed Kasim|volume=10|page=274}}</ref> * ضياء الدين برني جي "تاريخ فيروز شاهي"<ref>M. Athat Ali, "Elements of Social Justice in Medieval Islamic Thought" in Saiyid Zaheer Husain Jafri, ''Recording the Progress of Indian History: Symposia Papers of the Indian History Congress, 1992–2010'', Primus Books, 2012, p. 197.</ref> * Vicāraśrenī by Merutunga {{sfn|Eggermont|1969|p=67}} * ابوالفضل جو "اڪبر نامو"<ref>[http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml Illustration from the Akbarnama: History of Akbar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090919035749/http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml |date=2009-09-19 }} [[Art Institute of Chicago]]</ref> * [[امير خسرو]] جو "تغلق نامو" * عبدالحميد لاهوري جو "پادشاهه نامو"<ref>[[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970).</ref> * محمد عوفي جي "جامع الحكايت"<ref>{{cite book |last1=Elliot|first1=Sir H. M. |first2=John |last2=Dowson |title=The History of India, as Told by Its Own Historians. The Muhammadan Period (Vol 2.)|chapter-url=https://archive.org/stream/cu31924073036729#page/n5/mode/2up|chapter=4. Jawami ul-Hikayat of Muhammad Ufi| year=1871|publisher=London : Trübner & Co.|page=155}}</ref> * چانڊ بردائي جي "ڀڳت راسو" (''[[Prithviraj Raso]])<ref>{{Cite book|author=Rima Hooja|url=https://books.google.com/books?id=qqd1RAAACAAJ|title=A HISTORY OF RAJASTHAN (PB)|date=2006|publisher=Rupa & Company|isbn=978-81-291-1501-0|pages=364–365|language=en}}</ref>'' * منهاج سراج جوزجاني جي "طبقات ناصري" 15 صدي عيسويءَ کان اڳ جي تاريخ کي رڪارڊ ڪرڻ لاءِ تمام ٿورا مشهور هندستاني متن موجود آهن. ان ڪري، هندستان جي تاريخ جو گهڻو حصو پرڏيهي مورخن جي ذريعي ملي ٿو. قديم هندستان ۾ مقامي تاريخي روايتن جا تمام گهٽ ثبوت موجود آهن. البيروني مقامي هندستاني تاريخ نگاري بابت هيٺ ڏنل ڳالهه ڪئي: "بدقسمتي سان هندو شين جي تاريخي ترتيب تي گهڻو ڌيان نه ڏيندا آهن، اهي پنهنجن بادشاهن جي تاريخي جانشيني کي بيان ڪرڻ ۾ تمام گهڻو لاپرواهي ڪندا آهن ۽ جڏهن انهن کي معلومات لاءِ دٻايو ويندو آهي ۽ نقصان ۾ هوندا آهن، اهو نه ڄاڻندا آهن ته ڇا چوڻو آهي، اهي هميشه ڪهاڻي ٻڌائڻ تي مجبور هوندا آهن. پر ان لاءِ، اسان کي پڙهندڙن کي انهن روايتن کي پهچائڻ گهرجي جيڪي اسان کي انهن مان ڪجهه ماڻهن کان مليون آهن." —البروني، ڪتاب الهند. قديم هندستان ڪڏهن به هڪ مضبوط تاريخي روايت ترقي نه ڪئي جيڪا گريڪو-رومن، چيني ۽ اسلامي تهذيبن ۾ موجود روايتن جي برابر هجي. بهرحال، اهو نتيجو نه ٿو ڪڍي سگهجي ته قديم هندستانين وٽ معروضي تاريخي لکڻ جي سمجهه جي کوٽ هئي، ڇاڪاڻ ته تاريخ نگاري سان ملندڙ جلندڙ ڪجهه ڪوششون هيون. هندستاني تاريخ جي مختلف موڙ تي، هندستان ۾ خاص خاندانن ۽ حڪمرانن جي دورن کي رڪارڊ ڪرڻ ۽ تاريخ نگاري ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. few known Indian texts recording history before 15th century C.E. exist, hence, historical evidence for much of India's history comes through foreign historians.<ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref><ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> There is very little evidence of a native historiographical tradition in ancient India.<ref name=":3" /> Al-Biruni stated the following about local Indian histriography:<ref name=":0" /> {{Blockquote|text="Unfortunately the Hindus do not pay much attention to the historical order of things, they are very careless in relating the chronological succession of their kings, and when they are pressed for information and are at a loss, not knowing what to say, they invariably take to tale-telling. But for this, we should communicate to the readers the traditions which we have received from some people among them."|author=Al-Biruni|title=Kitāb al-Hind|source=}}Ancient India never developed a strong historiographical tradition comparable to the ones that existed in the [[Greco-Roman historiography|Greco-Roman]], [[Chinese historiography|Chinese]], and [[Historiography of early Islam|Islamic]] civilizations.<ref name=":4">{{Cite book |last=Sharma |first=Tej Ram |title=Historiography: A History of Historical Writing |publisher=Concept Publishing Company |year=2005 |isbn=9788180691553 |pages=17–22 |chapter=Historical Writings in the Ancient World - Indian Historiography: Historiography in Ancient India}}</ref> However, it cannot be concluded that the ancient Indians lacked an understanding of objective historical writing, as there were some attempts akin to historiography.<ref name=":4" /> At various points in Indian history, there were efforts to record and chronicle the reigns of particular dynasties and rulers in India.<ref name=":4" /> Within the Vedic, Buddhist, Jain and other religious literature, the names of teachers are attentively recorded.<ref name=":4" /> The [[Chinese Buddhist]] [[Buddhist pilgrimage|pilgrim]] [[Xuanzang]] mentioned that in every province of India, there would be officials who would be responsible for documenting in-writing "good and evil events, calamities, and fortunate occurrences".<ref name=":4" /> Since the era of the [[Gupta Empire|Gupta]] ruler [[Samudragupta]], ancient Indian rulers would have a renowned poet record their reigns and victories onto stone in the form of inscription.<ref name=":4" /> [[Romila Thapar]] instead states that it should be taken into account what the ancient Indians found relevant and why when evaluating any dearth of historiographical tradition.<ref name=":4" /> [[A. K. Warder]] opined that the regional historiographies of India must be considered, with historical writing in India becoming regionalized by the mediaeval-period from the 7th century onwards.<ref name=":4" /> There are historical works authored by the Chalukya, Rashtrakuta, Pala dynastical historiographies and also regional historiographical traditions in Kashmir, Sindhu, Gurjara, Jejakabhukti, Kamarupa, Kerala, Hoyasala, Andhra, Kalinga, and Maharashtra.<ref name=":4" /> In modern-times, some attempts have been made to extract historiographical elements from Vedic literature and epic poetry, such as the ''[[Mahabharata]]'' or ''[[Ramayana]]''.<ref name=":3" /><ref name=":4" /> However, religious, mythical, and allegorical legends are too intermixed with Indic religious thought and philosophy that discerning and extracting any semblance of historiography from them is a difficult task.<ref name=":3" /> The ''[[Puranas]]'' mostly entail mythological elements with a facade of historicity.<ref name=":3" /> The corpuses of Pali and Prakrit literature of the era are mostly religious in nature.<ref name=":3" /> Thus, a historiographical tradition was not popular in India, barring a few examples.<ref name=":3" /> A true tradition of historiography was introduced to India after the Arabs captured Sindh, where they introduced history-writing and recording proper chronology.<ref name=":3" /> These Arab historiographers were later surmounted by historiographers who wrote in Persian, many of whom were sponsored by the ruling sultans of India.<ref name=":3" /> == مکيه اسڪول == === Orientalist approach === The Orientalist approach was influenced both by [[Imperialism|imperialist]] attitudes and interests, and also fascination for the "exotic" East for Mediterranean and European writers and thinkers, captured in images by artists, that is embodied in a repeatedly-surfacing theme in the [[history of ideas]] in the West, called "[[Orientalism]]". In [[art history]], [[literature]], and [[cultural studies]], Orientalism is the imitation or depiction of aspects in the [[Eastern world]]. These depictions are usually done by writers, designers, and artists from the [[Western world]]. The term ''Orientalism'' has come to acquire negative connotations in some quarters and is interpreted to refer to the study of the East by Westerners shaped by the attitudes of the era of European [[imperialism]] in the 18th and 19th centuries. When used in this sense, it often implies prejudiced, outsider-caricatured interpretations of Eastern cultures and peoples. This viewpoint was most famously articulated and propagated by [[Edward Said]] in ''[[Orientalism (book)|Orientalism]]'' (1978), a critical history of this scholarly tradition.<ref>{{cite book|last=Clarke|first=J.J.|title=Oriental enlightenment the encounter between Asian and Western thought|url=https://archive.org/details/orientalenlighte00clar|url-access=limited|year=1997|publisher=Routledge|pages=[https://archive.org/details/orientalenlighte00clar/page/n16 8]}}</ref> ==== History ==== Though there has been study of India from a western perspective since ancient times, the orientalist school gained prominence in the aftermath of the [[Age of Discovery]]. In the 18th and 19th centuries, the term [[Oriental studies|Orientalist]] identified a scholar who specialized in the languages and literatures of the [[Eastern world]]. Among such scholars were officials of the [[East India Company]], who said that the [[Arab culture]], the [[culture of India|Indian culture]], and the [[Islamic culture]]s should be studied as equal to the [[Culture of Europe|cultures of Europe]].<ref>{{cite book |last = Macfie |first = A. L.|year = 2002 |title = Orientalism |publisher = Longman| location = London|url=https://books.google.com/books?id=0FrJAwAAQBAJ |isbn = 978-0582423862|ref = none| page = Ch One}}</ref> Among such scholars is the philologist [[William Jones (philologist)|William Jones]], whose studies of [[Indo-European languages]] established modern [[philology]]. [[Company rule in India]] favored Orientalism as a technique for developing and maintaining positive relations with the Indians—until the 1820s, when the influence of "anglicists" such as [[Thomas Babington Macaulay]] and [[John Stuart Mill]] led to the promotion of a Western-style education.<ref>Holloway (2006), pp. 1–2. "The Orientalism espoused by Warren Hastings, William Jones and the early East India Company sought to maintain British domination over the Indian subcontinent through patronage of Hindu and Muslim languages and institutions, rather than through their eclipse by English speech and aggressive European acculturation."</ref> With a great increase in knowledge of Asia among Western specialists, increasing political and economic involvement in the region, and in particular the realization of the existence of [[Indo-European languages|close relations between Indian and European languages]], by [[William Jones (philologist)|William Jones]], there emerged more complex intellectual connections between the early history of Eastern and Western cultures. Some of these developments occurred in the context of Franco–British rivalry for control of India. Liberal economists, such as [[James Mill]], denigrated Eastern civilizations as static and corrupt. [[Karl Marx]] characterized the [[Asiatic mode of production]] as unchanging, because of the economic narrowness of village economies and the State's role in production. "[[Oriental despotism]]" was generally regarded in Europe as a major factor in the relative failure of [[progress (history)|progress]] of Eastern societies. In the course of the century Western archaeology spread across the Middle East and Asia. New national museums provided a setting for important archaeological finds, most of which were in this period bought back to Europe. The first serious European studies of [[Buddhism]] and [[Hinduism]] were by the scholars [[Eugene Burnouf]] and [[Max Müller]]. In that time, the academic [[Islamic studies by author (non-Muslim or academic)|study of Islam]] also developed, and, by the mid-19th century, Oriental Studies was a well-established academic discipline in most European countries, especially those with imperial interests in the region. Yet, while scholastic study expanded, so did [[Racism|racist]] attitudes and stereotypes of Asian peoples and cultures. Scholarship often was intertwined with prejudicial racist and religious presumptions,<ref>J. Go, "'Racism' and Colonialism: Meanings of Difference and Ruling Practice in America's Pacific Empire" in ''Qualitative Sociology'' '''27'''.1 (March 2004).</ref> to which the new [[biology|biological sciences]] tended to contribute until the end of the [[World War II|Second World War]]. ==== Criticism and Decline ==== In his book [[Orientalism (book)|Orientalism]] (1978), [[cultural critic]] Edward Said redefines the term ''Orientalism'' to describe a pervasive Western tradition—academic and artistic—of prejudiced outsider-interpretations of the [[Eastern world]], which was shaped by the cultural attitudes of European [[imperialism]] in the 18th and 19th centuries.<ref>Tromans, 24</ref> Since its publication, most academic discourse began to use the term "Orientalism" to refer to a general patronizing Western attitude towards Middle Eastern, Asian, and [[North Africa]]n societies. In Said's analysis, the West [[Essentialism|essentializes]] these societies as static and undeveloped—thereby fabricating a view of Oriental culture that can be studied, depicted, and reproduced in the service of [[Imperialism|imperial power]]. Implicit in this fabrication, writes Said, is the idea that Western society is developed, rational, flexible, and superior.<ref>Mahmood Mamdani, ''Good Muslim, Bad Muslim: America, the Cold War, and the Roots of Terrorism'', New York: Pantheon, 2004; {{ISBN|0-375-42285-4}}; p. 32.</ref> Furthermore, Said said that "The idea of representation is a theatrical one: the Orient is the stage on which the whole East is confined",<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/63/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=63 |language=English}}</ref> and that the subject of learned Orientalists "is not so much the East itself as the East made known, and therefore less fearsome, to the Western reading public".<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/60/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=60 |language=English}}</ref> The thesis of Edward Said's Orientalism develops Marxist philosopher [[Antonio Gramsci]]'s theory of [[cultural hegemony]], and [[Michel Foucault]]'s theorisation of [[discourse]] (the [[knowledge]]-[[Power (social and political)|power]] relation) to criticise the scholarly tradition of Oriental studies. In the academy, the book ''Orientalism'' (1978) became a foundational text of [[Postcolonialism|post-colonial cultural studies]].<ref>Xypolia, Ilia (2011). "Orientations and Orientalism: The Governor Sir Ronald Storrs". Journal of IslamicJerusalem Studies. 11: 25–43.</ref> The once common "Orientalist" approach, with its image of a sensuous, inscrutable, and wholly spiritual India, has died out in serious scholarship.<ref name="Prakash 383–408" /> === Cambridge School === The Cambridge School of historiography was a [[school of thought]] which approached the study of the [[British Empire]] from the imperialist point of view. It emerged especially at the [[University of Cambridge]] in the 1960s. [[John Andrew Gallagher]] (1919–80) was especially influential, particularly in his article with [[Ronald Robinson]] on "[[The Imperialism of Free Trade]]". It was led by Anil Seal,<ref>Anil Seal'', The Emergence of Indian Nationalism: Competition and Collaboration in the Later Nineteenth Century'' (1971)</ref> Gordon Johnson,<ref>Gordon Johnson, ''Provincial Politics and Indian Nationalism: Bombay and the Indian National Congress 1880–1915'' (2005)</ref> Richard Gordon, and David A. Washbrook.<ref>Rosalind O'Hanlon and David Washbrook, eds. ''Religious Cultures in Early Modern India: New Perspectives'' (2011)</ref> It downplayed ideology.<ref>Aravind Ganachari, "Studies in Indian Historiography: 'The Cambridge School'", ''Indica'', March 2010, 47#1, pp 70–93</ref> ==== Criticism ==== This school of historiography is criticised for western bias or [[Eurocentrism]].<ref name="google7">{{cite book|title=Eurocentrism: a marxian critical realist critique|author=Hostettler, N.|date=2013|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-135-18131-4|url=https://books.google.com/books?id=2XjozzN0ppEC&pg=PA33|page=33|access-date=6 January 2017}}</ref> Critics have attacked various ideas of the School.<ref>See [[Christopher Platt|D.C.M. Platt]], "The Imperialism of Free Trade: Some Reservations," ''Economic History Review,'' 21#2 (Aug., 1968), pp. 296-306</ref> In ''The New Imperial Histories Reader,'' Stephen Howe has assembled articles by critics who take aim especially at [[P. J. Marshall]], [[David Kenneth Fieldhouse|D. K. Fieldhouse]], Robinson and Gallagher, and [[Peter Cain (historian)|Peter Cain]] and [[A. G. Hopkins]].<ref>Stephen Howe, ed. ''New Imperial Histories Reader'' (Routledge, 2009)</ref> [[Howard Spodek]], for example, praises the school's regional and pluralist perspectives but criticizes their reliance on British (rather than Indian) documentation, sloppy use of [[social science]] models, downplaying of ideology, and their excessive emphasis on Indian self-seeking and the importance of British imperial initiatives in achieving modernization. He recommends a deeper appreciation of Indian initiatives, and more attention to the emerging importance of public life in many areas of society rather than just a concentration on politics.<ref>Howard Spodek, "Pluralist Politics in British India: The Cambridge Cluster of Historians of Modern India," ''American Historical Review,'' (June 1979) 84#3 pp 688-707</ref> === Nationalist School === The Nationalist school originated among Indian historians in the late 19th and early 20th centuries who were influenced by [[Indian independence movement|Indian nationalism]]. They emphasized achievements in Indian history, while downplaying negative aspects, which led to various contradictions. Nationalist historians universally praised Hindu rule of India, with Hindu culture being prized above all else.<ref name=":0a">{{cite book|last=Thapar|first=Romila|title=History of Early India: From the Origins to AD 1300|publisher=University of California Press|year=2004|isbn=978-0-520-24225-8|pages=16–17}}</ref> In modern history, they focused on Congress, Gandhi, Nehru and high level politics. It highlighted the Mutiny of 1857 as a war of liberation, and Gandhi's 'Quit India' begun in 1942, as defining historical events. This school of historiography has received criticism for [[Elitism]].<ref>{{cite web|url=http://pages.ucsd.edu/~rfrank/class_web/ES-200C/Articles/Guha.pdf|title=Ranjit Guha, "On Some Aspects of Historiography of Colonial India"}}</ref> Historians in this school included [[Rajendralal Mitra]], [[R. G. Bhandarkar]], [[Romesh Chunder Dutt]], [[Anant Sadashiv Altekar]], [[K. P. Jayaswal]], [[Hem Chandra Raychaudhuri]], [[Radha Kumud Mukherjee]], [[R. C. Majumdar]], and [[K. A. Nilakanta Sastri]] ,.<ref name=":0a" /> === Marxist School === In India, Marxist Historiography takes the form of Marxian historiography where Marxian techniques of analysis are used but Marxist political intentions and prescriptions are discarded. The Marxian historiography of India uses the method of [[historical materialism]] and has focused on studies of economic development, land ownership, and [[class conflict]] in precolonial India and [[deindustrialisation|deindustrialization]] during the colonial period.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993">Bagchi, Amiya Kumar (January 1993). "Writing Indian History in the Marxist Mode in a Post-Soviet World". Indian Historical Review. 20 (1/2): 229–244.</ref> [[Bhupendranath Datta|B. N. Datta]], and [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] are considered the founding fathers of Marxist historiography in India. D. D. Kosambi was apologetic of the revolution of [[Mao]] and thought of Indian Prime Minister [[Jawaharlal Nehru]]'s policies as pro-capitalist. Kosambi, a polymath, viewed Indian History from a Marxist viewpoint. The other Indian scholars of Marxian historiography are [[Ram Sharan Sharma|R. S. Sharma]], [[Irfan Habib]], [[D. N. Jha]], and [[K. N. Panikkar]].<ref>Bottomore, T. B. 1983. ''A Dictionary of Marxist thought''. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press.</ref> Other historians such as [[Satish Chandra (historian)|Satish Chandra]], [[Romila Thapar]], [[Bipan Chandra]], [[Arjun Dev (historian)|Arjun Dev]], and [[Dineshchandra Sircar]], are sometimes referred to as "influenced by the Marxian approach to history."<ref>Guichard, Sylvie (2010), The Construction of History and Nationalism in India, Routledge, p. 87, ISBN 978-1136949319</ref> One debate in Indian history that relates to a [[historical materialist]] schema is on the nature of [[feudalism]] in India. [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] in the 1960s outlined the idea of "feudalism from below" and "feudalism from above". Element of his feudalism thesis was rejected by R.S. Sharma in his monograph [[Indian Feudalism]] (2005) and various other books,<ref>Purohit, Vinayak. 1988. Arts of transitional India twentieth century. Bombay: Popular Prakashan.</ref><ref>R S Sharma, Indian Feudalism (book), 2005</ref><ref>R S Sharma, Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation, Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177-85</ref><ref>R S Sharma, India's Ancient Past, Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India, Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> However R. S. Sharma also largely agrees with Kosambi in his various other books.<ref>R S Sharma, ''[[Indian Feudalism (book)]], 2005''</ref><ref>R S Sharma, ''Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation'', Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177–85</ref><ref>R S Sharma, ''India's Ancient Past'', Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, ''The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India'', Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> Most Indian Marxian historians argue that the economic origins of communalism are feudal remnants and the economic insecurities caused by slow development in India.<ref>{{cite book|title=Dalit women in India: issues and perspective|page=138|first=Prahlad|last=Jogdand|year=1995}}</ref> Even non-academic and laymen contributions to Marxist Historiography exist in India. The book "Coffee Housinte Katha" (The Story of Coffee House), written in [[Malayalam]], a regional language of India, spoken in the state of [[Kerala]], by one of the leaders of the Indian Coffee House Movement, [[Nadakkal Parameswaran Pillai]], is an example of this. Politicians like [[Shripad Amrit Dange]] have also contributed to Marxian historiography. ==== Criticism ==== The Marxian school of Indian historiography is accused of being too ideologically influenced.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993" /> Though influenced by Marxist theory [[B. R. Ambedkar]] criticized Marxists, as he deemed them to be unaware or ignorant of the specifics of caste issues.<ref>Padovani, Florence. Development-Induced Displacement in India and China: A Comparative Look at the Burdens of Growth. Rowman & Littlefield. Bhimrao Ambedkar himself, who criticized Indian Marxists</ref><ref>Jadhav, Narendra (1991). "Neglected Economic Thought of Babasaheb Ambedkar". Economic and Political Weekly. 26 (15): 980–982. ISSN 0012-9976. JSTOR 4397927.</ref> Also though most criticisms of Marxian historiography is levied by people who are not historians, some historians have debated Marxian historians and critically examined their analysis of the [[history of India]]. Many have alleged that Marxian historians used [[Historical negationism|negationism]] to whitewash some of the atrocities committed by [[Islamic rulers in the Indian subcontinent|Muslim rulers]] in the Indian Subcontinent.<ref>{{cite book|title=The Legacy of Muslim Rule in India|quote=Marxists who always try to cover up the black spots of Muslim rule with thick coats of whitewash|first=Kishori Saran|last=Lal|publisher=Aditya Prakashan|page=67}}</ref><ref>{{cite book|title=Indian Politics, Then and Now: Essays in Historical Perspective|first=K|last=Seshadri|publisher=Pragatee Prakashan|page=5|quote=certain attempts made by some ultra-Marxist historians to justify and even whitewash tyrannical emperors of the medieval India}}</ref><ref>{{cite book|title=Studies in World Affairs, Volume 1|first=KR|last=Gupta|year=2006|publisher=Atlantic Publisher|page=249|isbn=9788126904952|url=https://books.google.com/books?id=Hw9uf7sRKtIC&pg=PA249}}</ref><ref>{{cite book|title=Al-Hind the Making of the Indo-Islamic World: The Slave Kings and the Islamic Conquest : 11th–13th Centuries|year=1991|url=https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink|url-access=limited|last=Wink|first=André|publisher=Brill|page=[https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink/page/n160 309]|quote="apologists for Islam, as well as some Marxist scholars in India have sometimes attempted to reduce Islamic iconoclasm.."}}</ref> Since the late 1990s, [[Hindu nationalism|Hindu nationalist]] scholars especially have theorized that the Marxian tradition in India neglected what they believe to be the country's 'illustrious past' based on Vedic-[[puranic chronology]] and other [[Pseudohistory|pseudo-historical]] [[Historical revisionism|revisionist]] narratives of history, the historians are held responsible for aiding or defending [[Islam in India|Muslims]], who figure in Hindu nationalist discourse as the enemy.<ref>Jha, D.N. (1996). Society and Ideology in India: Essays in Honour of Prof. R.S. Sharma. New Delhi, India: Munshiram Manoharlal Publishers Pvt. Ltd. ISBN 978-8121506397.</ref><ref>Historian: Prof Irfan Habib outlookindia.com. Magazine | 23 April 2007. Retrieved 15 January 2013</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=u0RZBwAAQBAJ&pg=PA98|title=The Construction of History and Nationalism in India: Textbooks, Controversies and Politics|last=Guichard|first=Sylvie|year=2010|publisher=Routledge |isbn=9781136949319}}</ref> An example of such a view is [[Arun Shourie]]'s ''[[Eminent Historians]]'' (1998)<ref>Bryant, E. E. (2014). ''Quest for the Origins of Vedic Culture: The Indo-Aryan Migration Debate''. Cary, US: Oxford University Press {{ISBN|978-0195169478}}</ref> and ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks'' (2000), by [[Meenakshi Jain]].<ref name="Times14July">{{cite news |title=From having legs hacked off to getting Rajya Sabha foothold: A Master's journey of grit |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |access-date=14 July 2025 |work=The Times of India |date=14 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250714044603/https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |archive-date=14 July 2025}}</ref><ref name="v282">{{cite web | title=Why Meenakshi Jain Has Been Nominated To Rajya Sabha | website=[[News18]] | date=15 July 2025 | url=https://www.news18.com/opinion/opinion-why-meenakshi-jain-has-been-nominated-to-rajya-sabha-9442669.html | access-date=18 July 2025}}</ref> === Subaltern School === The "subaltern school", was begun in the 1980s by [[Ranajit Guha]] and [[Gyan Prakash]].<ref>{{cite journal |last=Prakash |first=Gyan |date=December 1994 |title=Subaltern studies as postcolonial criticism |journal=American Historical Review |volume=99 |issue=5 |pages=1475–1500 |doi=10.2307/2168385|jstor=2168385 }}</ref> It focuses attention away from the elites and politicians to "history from below", looking at the peasants using folklore, poetry, riddles, proverbs, songs, oral history and methods inspired by anthropology. It focuses on the colonial era before 1947 and typically emphasises caste and downplays class, to the annoyance of the Marxist school.<ref>{{cite journal |last=Roosa |first=John |date=2006 |title=When the Subaltern Took the Postcolonial Turn |journal=Journal of the Canadian Historical Association |volume=17 |issue=2 |pages=130–147 |doi=10.7202/016593ar|doi-access=free }}</ref> ==== Criticism ==== {{see|Subaltern Studies#Criticism}} === Hindutva Approach === Hindutva ({{Translation|Hinduness}}) is the predominant form of [[Hindu nationalism]] in India.<ref>{{Cite web|last=Purandare|first=Vaibhav|date=22 August 2019|title=Hindutva is not the same as Hinduism said Savarkar|url=https://www.telegraphindia.com/india/hindutva-is-not-the-same-as-hinduism-said-savarkar/cid/1699550|access-date=23 December 2020|website=telegraphindia.com}}</ref> The Hindutva movement has been described as a variant of "right-wing extremism",<ref name="Leidig">{{Cite journal|last=Leidig|first=Eviane|date=17 July 2020|title=Hindutva as a variant of right-wing extremism|journal=Patterns of Prejudice|volume=54|issue=3|pages=215–237|doi=10.1080/0031322X.2020.1759861|issn=0031-322X|doi-access=free|hdl=10852/84144|hdl-access=free}}</ref> adhering to a concept of homogenised majority and [[cultural hegemony]].<ref name="j3517631">{{cite journal |title=Fascism of our times |jstor=3517631 |author=Prabhat Patnaik |journal=Social Scientist |volume=21 |issue=3/4|pages=69–77 |year=1993 |doi=10.2307/3517631}}</ref><ref>{{harvnb|Frykenberg|2008|pages=178–220}}: "This essay attempts to show how — from an analytical or from an historical perspective — Hindutva is a melding of Hindu fascism and Hindu fundamentalism."</ref> Some analysts dispute the identification of Hindutva with fascism, and suggest Hindutva is an extreme form of [[conservatism]]. Hindutva approach to history exists to create a version of history to support the Hindu nationalist demands for [[Hindutva#Views on Indian history|Hindu Rashtra]] in Indian society.<ref name="Menon 28–30">{{cite magazine |last=Menon |first=Latha |date=August 2004 |title=Coming to Terms with the Past: India |magazine=History Today |volume=54 |issue=8 |pages=28–30}}</ref> It began with the writings of the developer and outliner of the [[Hindu Nationalism|Hindu Nationalist]] political ideology of [[Hindutva]] himself, [[Vinayak Damodar Savarkar]].{{sfn|Chandra|1989|p=145}}{{sfn|Keer|1966|p=143}} His works '[[The Indian War of Independence (book)|The Indian war of independence, 1857]]', 'Hindu-Pad-Padashahi (A Critical Review of the Hindu Empire of Maharashtra)', and 'Six Glorious Epochs of Indian History' contributed to and laid down the groundwork for this approach. However, this approach did not gain much traction until the 1990s.{{sfn|Goodrick-Clarke|1998|p=46}}<ref>{{Cite web|title=Resources|url=http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|access-date=2021-08-08|website=savarkar.org|language=en|archive-date=8 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210808095423/http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Visana|first=Vikram|date=5 November 2020|title=Savarkar before Hindutva: Sovereignty, Republicanism, and Populism in India, c.1900–1920|url=https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|journal=Modern Intellectual History|volume=18|issue=4|language=en|pages=1106–1129|doi=10.1017/S1479244320000384|s2cid=224983230|issn=1479-2443|access-date=25 July 2021|archive-date=30 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210930153956/https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> This approach is still in the process of development.<ref name="Menon 28–30" /> In March 2012, [[Diana L. Eck]], Professor of Comparative Religion and Indian Studies at [[Harvard University]], authored in her book "India: A Sacred Geography", that idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals and it wasn't just a cluster of regional identities and it wasn't ethnic or racial.<ref name="scroll.in">{{cite web|url=http://scroll.in/article/802047/theres-an-idea-of-india-from-early-times-much-before-the-mughals-or-the-british-scholar-diana-eck|title=Harvard scholar says the idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals|date=20 January 2016 }}</ref><ref name="In The Footsteps of Pilgrims">{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/leisure/story/20120618-review-of-diana-leck-india-a-sacred-geography-758709-2012-06-09|title=In The Footsteps of Pilgrims |date=9 June 2012 }}</ref><ref>{{cite magazine |url=https://www.economist.com/books-and-arts/2012/03/24/the-heavens-and-the-earth |title=India's spiritual landscape: The heavens and the earth |magazine =The Economist |date=24 March 2012}}</ref><ref name="Dalrymple">{{cite news |last=Dalrymple |first=William |date=27 July 2012 |title=India: A Sacred Geography by Diana L Eck – review |url=https://www.theguardian.com/books/2012/jul/27/india-sacred-geography-eck-review |newspaper=The Guardian}}</ref> This approach is noted for denying the [[Indo-Aryan migrations]], as they consider those whose ancestry and religion have origins outside of the Indian subcontinent to be aliens, namely Muslims, Christians, and communists. This approach states that only the Hindus are the legitimate heirs of South Asia.{{Sfn|Thapar|2004|p=14}} ==== Saffronisation ==== [[Saffronisation]], a process of introduction of right-wing policies that implement a Hindu nationalist agenda onto school textbooks by attempting to glorify Hindu contributions to Indian history while undermining other contributions, has become prominent. The [[Bharatiya Janata Party]] (BJP) has said that several Indian history textbooks had overt Marxist or Eurocentric political overtones.<ref name=":2">{{cite journal|last=Bhattacharya|first=Neeladri|date=2009|title=Teaching History in Schools: The Politics of Textbooks in India|journal=History Workshop Journal|volume=67|issue=67|pages=99–110|doi=10.1093/hwj/dbn050|jstor=40646212|s2cid=154421051}}</ref> The BJP has had trouble changing the textbooks because many states in which the BJP is not in power have blocked saffronisation efforts. The BJP, citing a rigid anti-Hindu agenda, restructured NCERT and the Indian Council of Historical Research (ICHR) to make textbooks conform to the BJP's Hindu nationalist platform.<ref>{{cite book|last=Bénéï|first=Veronique|title=Manufacturing Citizenship: education and nationalism in Europe, South Asia, and China|publisher=Routledge|year=2005|isbn=0-415-36488-4|location=New York, NY|pages=156–159}}</ref> In states where the BJP had control of the local government, textbooks were changed extensively to favor a Hindu nationalist narrative.<ref name=":1" /> These changes included the omission of caste-based exclusion and violence throughout Indian history and the exclusion or minimization of contributions to Indian society made by Muslims.<ref name="Raghavan">{{cite news|author=Raghavan, B. S.|title=Saffronisation|date=12 September 2001|newspaper=[[The Hindu]]|url=http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20070514123440/http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-date=14 May 2007|url-status=live}}</ref> After a rival political party, the [[Indian National Congress]], came into power, efforts were undertaken in 2004 to reverse the saffronisation of textbooks previously made by BJP.<ref name="The Guardian">{{cite news |last=Ramesh |first=Randeep |url=https://www.theguardian.com/world/2004/jun/26/india.schoolsworldwide |title=Another rewrite for India's history books |work=The Guardian |date=25 June 2004 |access-date=10 March 2016}}</ref> When the ''[[Hindustan Times]]'' reviewed the issue of saffronisation of Indian textbooks in late 2014, it noted that right-wing efforts to change how textbooks recount history faced "some difficulty as it lacks credible historians to back its claims."<ref>{{cite news|last=Raza |first=Danish | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffronising-textbooks-where-myth-and-dogma-replace-history/story-CauM4dmmsPGrjZ3APAvNxO.html |title=Saffronising textbooks : Where myth and dogma replace history |work=Hindustan Times |date=8 December 2014 |access-date=9 March 2016}}</ref> The [[India#Medieval India|medieval period]] in India is one such hotly-contested epoch among historians. Since there can be no true consensus about that era due to divided and deeply entrenched political motivations, history for that period is highly subjective and particularly vulnerable to the influence of the textbook writer's sympathies and outlook. "The choice of the textbook writer is more decisive than anything else," it was noted in a report in ''The Hindu''.<ref name="Amrik Singh">{{cite news|last=Singh|first=Amrik|date=25 August 2001|title=Saffronisation and textbooks|url=http://www.thehindu.com/2001/08/25/stories/05252524.htm|work=[[The Hindu]]|access-date=10 March 2016}}{{dead link|date=April 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> Critics have said that the changes to the textbooks have portrayed the medieval period as "a dark age of Islamic colonial rule which snuffed out the glories of the Hindu and Buddhist empires that preceded it".<ref name="The Guardian" /> Another trap in the politicisation of history relates to contention over the state of [[Jammu and Kashmir (union territory)|Jammu and Kashmir]].<ref name="Amrik Singh" /> By mid-2015, ''[[The Times of India]]'' reported that the [[National Council of Educational Research and Training]], which is in charge of publishing textbooks, had participated in a meeting convened by the [[Ministry of Human Resource Development]], and during that meeting, the issue of changing textbooks was discussed. An official from the ICHR complained that the theme of nationalism did not receive proper treatment in textbooks, setting the stage for possible textbook revisions.<ref name=":1">{{cite news | last=Akshaya |first=Mukul | url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/education/news/Saffronization-fears-over-history-textbooks-rewrite-plans/articleshow/47792475.cms |title=Saffronization fears over history textbooks rewrite plans |work=The Times of India|date=24 June 2015 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of Rajasthan reportedly spent Rs 37 crore to reprint 36 textbooks used for classes 1 to 8 for the 2016–2017 academic session that will be based on an agenda that would promote Indian culture by including historical figures, such as [[Suraj Mal|Maharaja Surajmal]], Hem Chandra, and [[Guru Gobind Singh]]. The textbooks that had been approved up to the 2012–13 academic session were rendered obsolete under the rewriting of history, and those books were auctioned off. In total, 5,66 crore new textbooks were ordered printed for an agenda that critics described was intent on supporting the saffronisation of textbooks. Rajasthan (primary and secondary) education minister Vasudev Devnani denied the charge of saffronisation, but educationists described his decision as to the "Hinduisation of education" that occurs when right-wing forces come to power.<ref>{{cite news|last=Goswami |first=Rakesh | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffron-agenda-raje-scraps-cong-textbooks-spends-rs-37-cr-on-new-ones/story-U3JaMmx52f4YsuUfb3wlNK.html |title=Saffronisation ? Raje scraps Cong textbooks, spends Rs 37 cr on new ones |work=Hindustan Times |date=20 January 2016 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of [[Karnataka]] has reportedly ordered new textbooks for the 2017–18 academic session in an effort that academicians and critics have described as a "blatant attempt to saffronise textbooks".<ref>{{cite news| url=http://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/revised-textbooks-from-201718-academic-year/article7300069.ece |title=Revised textbooks from 2017–18 academic year|work=The Hindu |date=10 June 2015 |access-date=10 March 2016}}</ref> ==== Criticism ==== The Hindutva approach to history is based on ahistorical premises and treats mythology as history. According to [[Christophe Jaffrelot]], a French political scientist specialising in South Asia, the Hindutva ideology has roots in an era where the fiction in ancient Indian mythology and Vedic antiquity was presumed to be valid. This fiction was used to "give sustenance to Hindu ethnic consciousness".<ref name="Jaffrelot1996p77">{{cite book|author=Christophe Jaffrelot|title=The Hindu Nationalist Movement in India|url= https://books.google.com/books?id=Y2buDDwdgIsC|year= 1996|publisher= Columbia University Press|isbn= 978-0-231-10335-0|page=77}}</ref> Its strategy emulated the Muslim identity politics of the Khilafat movement after World War I, and borrowed political concepts from the West –&nbsp;mainly German.<ref name="Jaffrelot1996p77" /> Hindutva organizations treat events in [[Hindu mythology]] as history.<ref name="R. Ramachandran">{{cite web|author=R. Ramachandran|date=1 February 2019|title=Science circus|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/science-and-technology/article26004777.ece}}</ref><ref name="Ziya Us Salam">{{cite web|author=Ziya Us Salam|title=Age of unreason|website=Frontline|date=20 June 2018 |url=https://frontline.thehindu.com/cover-story/article24200525.ece}}</ref><ref name="Meera Nanda">{{cite web|author=Meera Nanda|date=2 January 2004|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|title=Postmodernism, Hindu nationalism and 'Vedic science'|access-date=23 March 2022|archive-date=12 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200812120255/https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|url-status=dead}}</ref><ref name="Truschke">{{Cite journal|last=Truschke|first=Audrey|date=15 December 2020|title=Hindutva's Dangerous Rewriting of History|url=http://journals.openedition.org/samaj/6636|journal=South Asia Multidisciplinary Academic Journal|language=fr|issue=24/25|doi=10.4000/samaj.6636|issn=1960-6060|doi-access=free}}</ref> Hindutva organizations have been criticized for their belief in statements or practices that they claim to be both scientific and factual but are incompatible with the [[scientific method]].<ref>{{citation |first=Meera |last=Nanda |title=Hindutva's science envy |url=http://www.frontline.in/science-and-technology/hindutvas-science-envy/article9049883.ece |newspaper=Frontline |date=16 September 2016 |access-date=14 October 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://scroll.in/article/865872/from-dissing-darwin-to-yogic-farming-a-short-history-of-the-bjps-brush-with-pseudoscience|title=From dissing Darwin to yogic farming: A short history of the BJP's brush with pseudoscience|date=21 January 2018 }}</ref> According to [[Anthony Parel]], a historian and political scientist, Savarkar's ''Hindutva, Who is a Hindu?'' published in 1923 is a fundamental text of Hindutva ideology. It asserts, states Parel, India of the past to be "the creation of a racially superior people, the Aryans. They came to be known to the outside world as Hindus, the people beyond the Indus River. Their identity was created by their race (jati) and their culture (Sanskriti). All Hindus claim to have in their veins the blood of the mighty race incorporated with and descended from the Vedic fathers. They created a culture — an ensemble of mythologies, legends, epic stories, philosophy, art and architecture, laws and rites, feasts, and festivals. They have a special relationship to India: India is to them both fatherland and holy land." The Savarkar's text presents the "Hindu culture as a self-sufficient culture, not needing any input from other cultures", which is "an unhistorical, narcissistic and false account of India's past", states Parel.<ref name="Parel2006p42">{{cite book|author=Anthony J. Parel|title=Gandhi's Philosophy and the Quest for Harmony|url= https://books.google.com/books?id=MQhz0fW0HZUC |year=2006|publisher= Cambridge University Press|isbn=978-0-521-86715-3|pages=42–43}}</ref> The premises of early Hindu nationalist thought, states Chetan Bhatt, reflected the colonial era European scholarship and Orientalism of its times.<ref name="Bhatt2001p11" /> The idea of "India as the cradle of civilization" (Voltaire, Herder, Kant, Schlegel), or as "humanity's homeland and primal philosophy" (Herder, Schlegel), or the "humanism in Hindu values" (Herder), or of Hinduism offering redemption for contemporary humanity (Schopenhauer), along with the colonial-era scholarship of Frederich Muller, Charles Wilkins, William Jones, Alexander Hamilton, and others were the natural intellectual matrix for Savarkar and others to borrow and germinate their Hindu nationalist ideas.<ref name="Bhatt2001p11">{{cite book|author=Chetan Bhatt|title=Hindu nationalism: origins, ideologies and modern myths|url=https://books.google.com/books?id=W2PXAAAAMAAJ|year=2001|publisher=Berg|isbn=978-1-85973-343-1|pages=11–12}}</ref> [[Chakravarthi Ram-Prasad]], a Fellow of the British Academy and a scholar of Politics and Philosophy of Religion, states that Hindutva is a form of nationalism that is expounded differently by its opponents and its proponents.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> The opponents of Hindutva either consider it as a fundamentalist ideology that "aims to regulate the working of civil society with the imperatives of Hindu religious doctrine", or as another form of fundamentalism while accepting that Hinduism is a diverse collection of doctrines, is complex and is different from other religions. According to Ram-Prasad, the proponents of Hindutva reject these tags, viewing it to be their right and a desirable value to cherish their religious and cultural traditions.<ref name="Ram‐Prasad1993p285">{{cite journal | last=Ram-Prasad | first=C. | title=Hindutva ideology: Extracting the fundamentals | journal=Contemporary South Asia | volume=2 | issue=3 | year=1993 | doi=10.1080/09584939308719718 | pages=285–309}}</ref> The Hindutva ideology according to Savarkar, states Ram-Prasad, is a "geography, race, and culture" based concept. However, the "geography" is not strictly territorial but is an "ancestral homeland of a people", and the "race" is not biogenetic but described as the historic descendants of the intermarriage of Aryans, native inhabitants, and "different peoples" who arrived over time.<ref name="Flood2008p527" /> So, "the ultimate category for Hindutva is culture", and this culture is "not strictly speaking religious if by religion is meant a commitment to certain doctrines of transcendence", he states.<ref name="Flood2008p527">{{cite book|author=C. Ram-Prasad|editor=Gavin Flood|title=The Blackwell Companion to Hinduism|url=https://books.google.com/books?id=SKBxa-MNqA8C |year=2008|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-99868-7|pages=527–528}}</ref> The proponents state that in the Hindutva thought, there is a kernel of coherent and justifiable thesis about the Indian culture and history.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> Hindutva ideology has been linked to threats to academics and students, both in India and the United States.<ref name="Venugopal, Arun">{{Cite web|last=Venugopal, Arun|date=21 July 2021|title=At Rutgers, and Beyond, Scholars Are Under Attack For Their Critique of India's Far-Right Government|url=http://gothamist.com/news/at-rutgers-and-beyond-scholars-are-under-attack-for-their-critique-of-indias-far-right-government|access-date=21 July 2021|website=Gothamist|language=en}}</ref><ref name=":0b">{{Cite web|title=American Scholars of India Confront a Rise in Threats {{!}} WNYC {{!}} New York Public Radio, Podcasts, Live Streaming Radio, News|url=https://www.wnyc.org/story/american-scholars-india-confront-rise-threats/|access-date=6 September 2021|website=WNYC|language=en}}</ref> For instance, in 2011, Hindutva activists successfully led a charge to remove an essay about the multiple narratives of Ramayanas from Delhi University's history syllabus.<ref name="The Hindu">{{Cite news|last=N|first=Vijetha S.|date=15 October 2011|title=Historians protest as Delhi University purges Ramayana essay from syllabus|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/Historians-protest-as-Delhi-University-purges-Ramayana-essay-from-syllabus/article13372074.ece|access-date=11 July 2021|issn=0971-751X}}</ref> [[Romila Thapar]], a world-renowned historian, has faced Hindutva-led attacks, with the claims that her works present Marxist and [[Eurocentric]] points of view.<ref name="washingtonpost.com">{{Cite news|title=In the battle over India's history, Hindu nationalists square off against a respected historian|language=en-US|newspaper=Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/india-romila-thapar-dissent/2021/01/02/1a79ca54-4070-11eb-b58b-1623f6267960_story.html|access-date=11 July 2021|issn=0190-8286}}</ref> Hindutva scholars like [[Rajiv Malhotra]] has been responsible for pushback against [[White people|white]] scholars specialising on South Asia and Hinduism based in North America, including [[Wendy Doniger]] and [[Sheldon Pollock]] on grounds of their supposed [[Evangelism|vested interests]] & [[Racism|racial prejudices]] [[Anti-Indian sentiment|against Indians]].<ref name="insidehighered.com">{{Cite web|title=Scholars who study Hinduism and India face hostile climate|url=https://www.insidehighered.com/news/2016/04/12/scholars-who-study-hinduism-and-india-face-hostile-climate|access-date=11 July 2021|website=www.insidehighered.com|language=en}}</ref> Under BJP leadership, the Indian state has been accused of monitoring scholars and denying some research access.<ref name="The Nation">{{cite news |last1=Chaturvedi |first1=Vinayak |title=The Hindu Right and Attacks on Academic Freedom in the US |url=https://www.thenation.com/article/culture/hindu-right-academic-freedom/ |publisher=The Nation |date=December 2021}}</ref> In 2021, a group of North American-based scholars of South Asia formed a collective and published the Hindutva Harassment Field Manual to, they argue, answer the Hindutva threat to their academic freedom.<ref name="Prakash">{{Cite web|last=Prakash|first=Priyali|title='Targeted by hate': Audrey Truschke on why she helped write a 'Hindutva Harassment Field Manual'|url=https://scroll.in/article/999710/targeted-by-hate-audrey-truschke-on-why-she-helped-write-a-hindutva-harassment-field-manual|access-date=28 August 2021|website=Scroll.in|date=10 July 2021 |language=en-US}}</ref><ref name=":0b" /> They documented further incidents of Hindutva harassment of academics in North America, dating back to the 1990s.<ref name="Timeline">{{cite web |last1=SASAC |title=Timeline |url=https://www.hindutvaharassmentfieldmanual.org/timeline |website=Hindutva Harassment Field Manual}}</ref> The [[Association for Asian Studies]] noted that Hindutva, described as a "[[Majoritarianism|majoritarian]] ideological doctrine" different from [[Hinduism]], resorted to "increasing attacks on numerous scholars, artists, and journalists who critically analyze its politics".<ref name="asianstudies.org">{{Cite web|date=10 September 2021|title=AAS Statement on the Dismantling Global Hindutva Conference|url=https://www.asianstudies.org/aas-statement-on-the-dismantling-global-hindutva-conference/|access-date=11 September 2021|website=Association for Asian Studies|language=en-US}}</ref> == هندستان تي برطانوي سامراج جي اثر جو جائزو == Debate continues about the [[Economy of India under the British Raj|economic impact of British imperialism on India]]. The issue was actually raised by conservative British politician [[Edmund Burke]] who in the 1780s vehemently attacked the East India Company, claiming that [[Warren Hastings]] and other top officials had ruined the Indian economy and society. Indian historian Rajat Kanta Ray (1998) continues this line of attack, saying the new economy brought by the British in the 18th century was a form of "plunder" and a catastrophe for the traditional economy of Mughal India. Ray accuses the British of depleting the food and money stocks and imposing high taxes that helped cause the terrible famine of 1770, which killed a third of the people of Bengal.<ref>Rajat Kanta Ray, "Indian Society and the Establishment of British Supremacy, 1765–1818", in ''The Oxford History of the British Empire: vol. 2, The Eighteenth Century'', ed. P. J. Marshall, (1998), pp. 508–529.</ref> Rejecting the Indian nationalist account of the British as alien aggressors, seizing power by brute force and impoverishing all of India, British historian [[P. J. Marshall]] argues that the British were not in full control but instead were players in what was primarily an Indian play and in which their rise to power depended upon excellent cooperation with Indian elites. Marshall admits that much of his interpretation is still rejected by many historians.<ref>P. J. Marshall, "The British in Asia: Trade to Dominion, 1700–1765," in ''The Oxford History of the British Empire: vol. 2, The Eighteenth Century'', ed. P. J. Marshall, (1998), pp. 487–507.</ref> Marshall argues that recent scholarship has reinterpreted the view that the prosperity of the formerly benign Mughal rule gave way to poverty and anarchy. Marshall argues the British takeover did not make any sharp break with the past. The British largely delegated control to regional Mughal rulers and sustained a generally prosperous economy for the rest of the 18th century. Marshall notes the British went into partnership with Indian bankers and raised revenue through local tax administrators and kept the old Mughal rates of taxation. Professor Ray agrees that the East India Company inherited an onerous taxation system that took one-third of the produce of Indian cultivators.<ref>Marshall, "The British in Asia: Trade to Dominion, 1700–1765"</ref> ===Insecurity of the Raj=== In the 20th century historians generally agreed that imperial authority in the Raj had been secure in the 1800–1940 era. Various challenges have emerged. Mark Condos and Jon Wilson argue that the Raj was chronically insecure.<ref>Mark Condos, ''The Insecurity State: Punjab and the Making of Colonial Power in British India'' (Cambridge University Press, 2017).</ref><ref>Jon Wilson, ''India conquered: Britain's Raj and the chaos of empire'' (Simon and Schuster, 2016).</ref> They argue that the irrational anxiety of officials led to a chaotic administration with minimal social purchase or ideological coherence. The Raj was not a confident state capable of acting as it chose, but rather a psychologically embattled one incapable of acting except in the abstract, the small scale, or short term.<ref>Joshua Ehrlich, "Anxiety, Chaos, and the Raj." ''Historical Journal'' 63.3 (2020): 777–787. DOI: https://doi.org/10.1017/S0018246X1900058X</ref> == پڻ ڏسو == * [[سنڌ جي تاريخ نگاري]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] * [[هندستان جي تاريخ]] * [[برطانوي سلطنت جي تاريخ نگاري]] == حوالا == == ڪتاب نگاري == ==حوالا== {{حوالا}} ===Works cited=== * {{citation |last=Chandra |first=Bipan |title=India's Struggle for Independence |year=1989 |publisher=Penguin Books India |location=New Delhi |isbn=978-0-14-010781-4 }} * {{Cite book |editor-last=Defrémery |editor-first = C. |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=B.R. |title=Voyages d'Ibn Batoutah (Volume 1) |publisher= Société Asiatic |year=1853 |place=Paris |language=French, Arabic |url=https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ}} * {{Cite book |last=Dunn |first=Ross E. |author-link=Ross E. Dunn |title=The Adventures of Ibn Battuta |publisher=University of California Press |year=2005 |orig-year=1986 |isbn=978-0-520-24385-9 }} * {{citation|last=Eggermont|first=P. H. L.|title=The Purāņa Source of Merutuṅga's List of Kings and the Arrival of the Śakas in India|year=1969|url=https://books.google.com/books?id=ks4UAAAAIAAJ}} * {{Citation |last=Goodrick-Clarke |first=Nicholas |author-link=Nicholas Goodrick-Clarke |title=Hitler's Priestess: Savitri Devi, the Hindu-Aryan Myth and Neo-Nazism |title-link=Hitler's Priestess |publisher=[[New York University Press]] |year=1998 |isbn=978-0-8147-3111-6 |language=en}} * {{cite book |last1=Keer |first1=Dhananjay |title=Veer Savarkar |date=1966 |publisher=Popular Prakashan |url=https://books.google.com/books?id=aCALAQAAIAAJ |language=en |oclc=582786373}} * {{cite book |first=Robert |last=Frykenberg |chapter=Hindutva as a Political Religion: An Historical Perspective |editor1=R. Griffin |editor2=R. Mallett |editor3=J. Tortorice |title=The Sacred in Twentieth-Century Politics: Essays in Honour of Professor Stanley G. Payne |year=2008 |url=https://books.google.com/books?id=JGOHDAAAQBAJ |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-0-230-24163-3 |pages=178–200 }} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * Balagangadhara, S. N. (2012). Reconceptualizing India studies. New Delhi: Oxford University Press. * Bhattacharjee, J. B. ''Historians and Historiography of North East India'' (2012) * {{cite book|last=Bannerjee|first= Dr. Gauranganath |title=India as known to the ancient world|url=https://archive.org/stream/indiaasknowntoan00banerich#page/n3/mode/2up|year=1921|publisher=Humphrey Milford, Oxford University Press, London}} * Bose, Mihir. "India's Missing Historians: Mihir Bose Discusses the Paradox That India, a Land of History, Has a Surprisingly Weak Tradition of Historiography", ''History Today'' 57#9 (2007) pp 34+. [https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110915152404/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 |date=15 September 2011 }} *Chakrabarti, Dilip K.: Colonial Indology, 1997, Munshiram Manoharlal: New Delhi. * Palit, Chittabrata, ''Indian Historiography'' (2008). *Indian History and Culture Society., Devahuti, D. (2012). Bias in Indian historiography. * Elliot, Henry Miers; John Dowson (1867–77). ''The History of India, as told by its own historians. The Muhammadan Period''. London: Trübner and Co. * [[Meenakshi Jain|Jain, Meenakshi]] [https://archive.org/details/flawed-narratives-history-in-the-old-ncert-textbooks-of-satish-chandra-by-meenakshi-jain ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks - A random survey of Satish Chandra’s “Medieval India''], NCERT 2000 * Inden, R. B. (2010). Imagining India. Bloomington, Ind: Indiana University Press. * Jain, M. The India They Saw : Foreign Accounts (4 Volumes) Delhi: Ocean Books, 2011. * Kahn, Yasmin. "Remembering and Forgetting: South Asia and the Second World War' in Martin Gegner and Bart Ziino, eds., ''The Heritage of War'' (Routledge, 2011) pp 177–193. * Mantena, R. (2016). Origins of modern historiography in India: Antiquarianism and philology 1780–1880. Palgrave Macmillan. * Mittal, S. C ''India distorted: A study of British historians on India'' (1995), on 19th century writers * [[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970) {{ISBN|9782102227356}} *{{cite book |first=Yvette Claire |last=Rosser |title=Curriculum as Destiny: Forging National Identity in India, Pakistan, and Bangladesh |year=2003 |publisher=University of Texas at Austin |type=Dissertation |url=http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |access-date=17 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911035259/http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |archive-date=11 September 2008 |url-status=dead }} *[[Arvind Sharma]], Hinduism and Its Sense of History (Oxford University Press, 2003) {{ISBN|978-0-19-566531-4}} * E. Sreedharan, A Textbook of Historiography, 500 B.C. to A.D. 2000 (2004) * Shourie, Arun (2014). Eminent historians: Their technology, their line, their fraud. Noida, Uttar Pradesh, India : HarperCollins Publishers. {{ISBN|9789351365914}} *{{cite book |title=Aryans and British India |first=Thomas R. |last=Trautmann |url=https://books.google.com/books?id=jR_LPnEH3GsC |year=1997 |location=Berkeley |publisher=University of California Press |isbn=978-0-585-10445-4}} *Viswanathan, G. (2015). Masks of conquest: Literary study and British rule in India. * Antonio de Nicolas, Krishnan Ramaswamy, and Aditi Banerjee (eds.) (2007), ''[[Invading the Sacred]]: An Analysis Of Hinduism Studies in America'' (Publisher: Rupa & Co.) * Vishwa Adluri, Joydeep Bagchee: ''The Nay Science: A History of German Indology''. Oxford University Press, New York 2014, {{ISBN|978-0199931361}} (''Introduction,'' p.&nbsp;1–29). * Warder, A. K., ''An introduction to Indian historiography'' (1972). * Winks, Robin, ed. ''The Oxford History of the British Empire: Volume V: Historiography'' (2001) * Weickgenannt, T. N. (2009). Salman Rushdie and Indian historiography: Writing the nation into being. Basingstoke: Palgrave Macmillan. {{Historiography}} [[زمرو:ڀارت جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:تاريخ نويسي]] [[زمرو:ڀارت جي تاريخ]] ==قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسي== قومي ۽ علائقائي تاريخن جا مقصد به مختلف رهيا آهن. قومي تاريخ منتشر ۽ جدا جدا عنصرن کي هڪ قومي سڃاڻپ هيٺ گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، جڏهن ته علائقائي تاريخون پنهنجي ثقافتي قدرن، روايتن ۽ سياسي حيثيت کي اجاگر ڪري پنهنجي معاملن ۾ آزاد ڪردار ادا ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪن ٿيون. نوآبادياتي دور جي خاتمي ۽ نون ملڪن جي قيام کان پوءِ، پراڻين حدن جي تبديليءَ سبب قوم رياست ۽ صوبن جي وچ ۾ تضاد پيدا ٿيا. علائقن وٽ پنهنجي جدا تاريخ ۽ ثقافت هئي، جڏهن ته نئين قوم رياست کي پنهنجي تاريخ نئين زاويي سان ٺاهڻي هئي. اهڙي صورتحال ۾ قومي تاريخ ڪڏهن ڪڏهن سياسي غلبي، قومي سڃاڻپ جي تشهير ۽ علائقائي قوميتن جي دٻاءَ لاءِ استعمال ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==پاڪستان ۾ سنڌ جي علائقائي حيثيت== پاڪستان جي قيام وقت ملڪ ۾ پنج صوبا هئا، جن وٽ پنهنجي جدا سڃاڻپ موجود هئي. پاڪستان هڪ نئون ملڪ هو، تنهنڪري ان جي شروعاتي دور ۾ قومي وحدت ۽ قوم سازيءَ تي وڌيڪ زور ڏنو ويو. صوبي سان وابستگيءَ کي سرڪاري سطح تي ڪڏهن ڪڏهن تنقيد جو نشانو بڻايو ويو، ڇاڪاڻ ته ان کي قوم سازيءَ جي راهه ۾ رڪاوٽ سمجهيو ويندو هو. سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي سياسي عمل ۾ ٿيندڙ تبديلين کي ظاهر ڪري ٿي؛ جيئن جيئن سياسي جوڙجڪ بدلبي رهي، تيئن سنڌ جي تاريخ لکڻ جا رخ به تبديل ٿيندا رهيا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ هڪ الڳ حيثيت رکي ٿي، ڇاڪاڻ ته اها بنگال ۽ پنجاب وانگر ورهايل نه ٿي. سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي به پشتونن يا بلوچن وانگر ٻن يا وڌيڪ ملڪن ۾ وڏي پيماني تي ورهايل نه هئي. تاريخي ۽ جاگرافيائي طور سنڌ قديم زماني کان پنهنجي جداگانه سڃاڻپ رکي ٿي، جنهن ڪري اها پاڪستان جي ٻين صوبن کان هڪ خاص ۽ ممتاز حيثيت رکي ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي ۽ ورهاڱي کان اڳ جي تاريخ نويسي== تاريخ ڪنهن به علائقي کي تاريخي مرتبو ڏيڻ جو طاقتور ذريعو آهي، ڇاڪاڻ ته اها ان علائقي جون پاڙون ماضي ۾ ڳولي ٿي. ان شعور تحت ورهاڱي کان اڳ سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد سنڌ جي تاريخ کي نئين سر مرتب ڪرڻ هو. ان جي تاريخي رسالي ۾ سنڌ جي تاريخ جي مختلف پهلوئن تي تحقيقي مضمون شايع ٿيندا هئا. خاص طور قديم دور تي زور ڏنو ويو، ته جيئن سنڌ جي تاريخي قدامت ثابت ڪري سگهجي. جيئن ته هن سوسائٽيءَ ۾ هندو ۽ انگريز مؤرخ وڌيڪ سرگرم هئا، تنهنڪري تاريخ نويسيءَ ۾ سيڪيولر رجحان نمايان رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==ورهاڱي کان پوءِ سنڌي تاريخ نويسي== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسي نون خيالن ۽ رجحانن سان سامهون آئي. ان جو مرڪزي نقطو اهو هو ته سنڌ تاريخي، ثقافتي ۽ لساني طور پاڪستان جي ٻين صوبن کان مختلف آهي. صوبائي سڃاڻپ تي زور ورهاڱي جي نتيجن سبب وڌيو. ڪراچي، جيڪا سنڌ جو اهم شهر ۽ بندرگاهه هئي، وفاقي علائقو قرار ڏئي نئين ملڪ جي گادي بڻائي وئي. سنڌ ان فيصلي خلاف احتجاج ڪيو، پر اهو احتجاج اثرائتو ثابت نه ٿيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي هندو آبادي وڏي پيماني تي لڏي وئي ۽ ان جي جاءِ تي اردو ڳالهائيندڙ آبادي آئي. هن تبديليءَ سنڌي قوميت کي ڪمزور ڪيو. ثقافتي ۽ لساني دٻاءَ کي منهن ڏيڻ لاءِ سنڌي دانشورن سنڌ جي تاريخ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ طرف ڌيان ڏنو، ته جيئن سنڌ جي جدا سڃاڻپ کي برقرار رکيو وڃي. ان مقصد لاءِ سنڌي ادبي بورڊ قائم ڪيو ويو، جنهن سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ تاريخي تحقيق جي حوصلا افزائي ڪئي. بورڊ سنڌ جي قديم کان جديد دور تائين نو جلدن ۾ جامع تاريخ شايع ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ سنڌ جي تاريخ بابت فارسي اصل ماخذ پڻ شايع ڪيا، ته جيئن مؤرخن کي بنيادي مواد ملي سگهي. انهن مان ڪجهه ڪتاب بعد ۾ سنڌي ۽ اردو ۾ ترجمو ٿيا، جنهن سان اردو پڙهندڙن لاءِ سنڌ جي تاريخ کي سمجهڻ جا نوان رستا کليا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==اسلام، عرب فتح ۽ باب الاسلام جو تصور== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جي هڪ اهم خصوصيت سنڌ جي تاريخ ۾ اسلام جي ڪردار تي زور هو. عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ کي “باب الاسلام” يعني اسلام جو دروازو بڻائيندڙ واقعو سمجهيو ويو. محمد بن قاسم کي هڪ اهم تاريخي هيرو طور پيش ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته هن کي سنڌ ۾ اسلام آڻيندڙ فاتح طور بيان ڪيو ويو. اسلام پسند تاريخ نويسيءَ ۾ عرب فتح ۽ عرب فاتح سنڌ جي اسلامي سڃاڻپ جا وڏا نشان بڻيا ۽ باب الاسلام جو تصور سالياني يادگيريءَ جو موضوع پڻ بڻيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سيد سليمان ندوي پنهنجي ڪتاب ''عرب و هند ڪي تعلقات'' ۾ عربن جي سنڌ فتح ۽ اتر هندستان تي ترڪن جي فتحن ۾ فرق بيان ڪيو. سندس خيال موجب سنڌ فتح ڪندڙ عرب اسلامي ماحول ۾ رهندا هئا ۽ اسلامي تعليمات کان واقف هئا، جڏهن ته ترڪ، افغان ۽ مغل حڪمران فقط نالي ماتر مسلمان هئا ۽ اسلامي تعليمات جا حقيقي نمائندا نه هئا. ان خيال موجب سنڌ جو اسلامي ڪردار پاڪستان جي ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پختو سمجهيو ويو.<ref name="SuleimanNadvi-ArabHind-1976">{{cite book |last=ندوي |first=سليمان |title=عرب و هند ڪي تعلقات |location=ڪراچي |year=1976 |pages=107، 192 }}</ref> محمد علي جناح جي هڪ تقرير جو حوالو پڻ ڏنو ويو، جنهن ۾ هن سنڌ کي خراج تحسين پيش ڪندي چيو ته پاڪستان حقيقت ۾ ان ڏينهن وجود ۾ آيو، جڏهن پهريون مسلمان سنڌ جي سرزمين تي آيو. ورهاڱي کان پوءِ هن تصور سنڌ کي ٻين صوبن کان اسلامي روايتن جي وارث طور الڳ ڏيکارڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سنڌ جو ڪردار== سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو ٻيو اهم پهلو آزاديءَ جي تحريڪ ۽ پاڪستان جي قيام ۾ سنڌ جي ڪردار تي زور آهي. سنڌ جي ماڻهن خلافت تحريڪ، هجرت تحريڪ ۽ ريشمي رومال تحريڪ ۾ سرگرم حصو ورتو. انهن تحريڪن سنڌ جي ماڻهن کي هندستان جي مسلمانن سان ويجهو آندو. سنڌ کي بمبئي کان جدا ڪرڻ جي جدوجهد پڻ هندستاني مسلمانن جي سياسي مطالبن لاءِ مددگار ثابت ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ پاڪستان جي قيام واري جدوجهد ۾ پنهنجي ڪردار تي به فخر ڪري ٿي. 1938ع ۾ شيخ عبدالمجيد سنڌي صوبائي مسلم ليگ جي اجلاس ۾ پاڪستان بابت قرارداد پيش ڪئي، جيڪا اڪثريت سان منظور ٿي. 1943ع ۾ سنڌ اسيمبلي پاڪستان قرارداد جي حمايت ڪئي. ان موقعي تي جي. ايم. سيد تقرير ڪندي چيو ته هندستان جا مسلمان جدا قوم آهن، ڇاڪاڻ ته انهن جي جدا تاريخ، ثقافت، ادب، روايتون ۽ سياسي توڙي معاشي نظام آهن؛ تنهنڪري انهن کي جدا وطن ڏنو وڃي.<ref name="MehranFreedomMovement1985">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |pages=17–18 }}</ref> سنڌ اسيمبلي 1946ع ۾ پاڪستان جي قرارداد جي حمايت ڪندڙ پهرين اسيمبلي طور پيش ڪئي وئي. 1985ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ جي رسالي ''مهراڻ'' آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر شايع ڪيو. ان جي اداريي ۾ چيو ويو ته پاڪستان جو حقيقي خالق سنڌ آهي. اداريي ۾ اهو به افسوس ظاهر ڪيو ويو ته پاڪستان جي قيام کان پوءِ سنڌ جي ڪردار کي ڄاڻي واڻي گهٽايو ويو؛ جهڙوڪ محمد علي جناح جي جنم ڀومي جهرڪ کي نظرانداز ڪري وزير مينشن ڪراچي کي اڳيان آڻڻ، ۽ سنڌي اڳواڻن جي خدمتن کي پاڪستان جي قيام ۾ مناسب طور تسليم نه ڪرڻ.<ref name="MehranFreedomMovement1985p5">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=5 }}</ref><ref name="MehranFreedomMovement1985p6">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=6 }}</ref> سنڌ طرفان پنهنجي اسلامي ڪردار ۽ آزاديءَ جي تحريڪ ۾ ڪردار تي زور ڏيڻ جو هڪ سياسي سبب صوبائي خودمختياريءَ جو مطالبو هو. سنڌ چاهيو ٿي ته مرڪز جو ڪردار صوبائي معاملن ۾ گهٽ کان گهٽ هجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==ون يونٽ ۽ سنڌي قومپرست تاريخ نويسي== سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ بنيادي تبديلي ون يونٽ جي دور ۾ آئي. 1955ع ۾ اولهه پاڪستان جا صوبا هڪ يونٽ ۾ ضم ڪيا ويا، جنهن سبب سنڌ پاڻ کي ٻيهر اهڙي صورتحال ۾ محسوس ڪيو، جهڙي طرح نوآبادياتي دور ۾ اها بمبئي پريزيڊنسيءَ جو حصو هئي. بمبئي جي جاءِ تي هاڻي لاهور جو غلبو محسوس ڪيو ويو. سنڌ پنهنجي سياسي آزادي ٻيهر وڃائي ويٺي. ون يونٽ جي عمل سنڌ جي ڪجهه سياستدانن جي موقعي پرستيءَ کي به ظاهر ڪيو، جن مرڪزي حڪومت سان گڏجي سنڌ کي ون يونٽ جو حصو بڻائڻ ۾ مدد ڪئي. ساڳئي وقت اهڙا اڳواڻ به سامهون آيا، جن ون يونٽ جي مخالفت ڪئي ۽ ان سبب تڪليفون برداشت ڪيون. هن دور سنڌ جي تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جو نئون تصور پيدا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ون يونٽ سنڌين کي سياسي طور وڌيڪ پختو ڪيو، ڇاڪاڻ ته سنڌ مجموعي طور پنجاب جي سياسي غلبي هيٺ تڪليفون ڀوڳيون. هن دور ۾ بئراج جي زرخيز زمين فوجي آفيسرن ۽ اعليٰ بيوروڪريٽن کي الاٽ ڪئي وئي، جنهن سان سنڌي هارين جا حق متاثر ٿيا. سرڪاري ملازمتن ۾ سنڌين کي مناسب حصو نه مليو، جنهن سبب وڌندڙ وچولي طبقي ۾ مايوسي پيدا ٿي. انهن تجربن کان پوءِ سنڌين محسوس ڪيو ته نه “باب الاسلام” واري حيثيت ۽ نه آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سندن ڪردار، انهن کي سندن حق ڏيارڻ ۾ مددگار ثابت ٿيا. ان احساس سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو رخ بدلائي ڇڏيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌي قومپرستي تاريخ جي تجزيي جو مرڪزي نقطو بڻجي وئي. ماضيءَ کي حال جي روشنيءَ ۾ پرکيو ويو، خاص طور پرڏيهي حملن جي اثرن کي هن انداز سان ڏٺو ويو ته سنڌ بار بار پرڏيهي غلبي سبب ڪيئن متاثر ٿي. پرڏيهي غلبي جي موضوع سنڌ جي اهڙي تصوير ٺاهي، جنهن ۾ سنڌ کي مظلوم ۽ استحصال جو شڪار علائقو طور پيش ڪيو ويو. ساڳئي وقت تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جي ڪردار کي نمايان ڪيو ويو، ته جيئن نئين نسل لاءِ ڪردار جا نمونا پيدا ڪيا وڃن.<ref name="MubarakAli1994p45">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=سنڌ خاموشي ڪي آواز |location=لاهور |year=1994 |page=45 }}</ref> == سيڪيولر قومپرست تعبير ۽ قديم سنڌ == سنڌي قومپرستيءَ هيٺ ٺهيل نئين تاريخ نويسي مذهبي نه پر سيڪيولر هئي. سنڌي ثقافت ۽ تهذيب جون پاڙون قديم ماضيءَ ۾ ڳوليون ويون ۽ دعويٰ ڪئي وئي ته سنڌ جي تهذيبي حيثيت بابلي، آشوري ۽ مصري تهذيبن جي برابر آهي. سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب سنڌين لاءِ فخر جو ذريعو بڻجي، ۽ موهن جو دڙو سنڌ جي قديم ماضيءَ جي علامت طور اڀريو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == جي. ايم. سيد جي تاريخي تعبير == جي. ايم. سيد سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ اهم نوان رجحان متعارف ڪرايا. هن عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ لاءِ برڪت نه، پر هڪ جارحيت قرار ڏنو. سندس خيال ۾ محمد بن قاسم به ٻين حمله آورن وانگر هڪ جارح هو، جنهن سنڌ جا وسيلا لٽيا. هن دليل لاءِ ساڳيو منطق استعمال ڪيو، جيڪو سليمان ندوي ترڪ حمله آورن بابت ڏنو هو. جي. ايم. سيد موجب اٺين صديءَ تائين اموي دور ۾ عرب حاڪمن جو اصل اسلامي روح ختم ٿي چڪو هو ۽ اهي دنياوي ۽ سامراجي طاقت بڻجي چڪا هئا؛ تنهنڪري سنڌ جي عرب فتح اسلام نه پر عرب سلطنت جي توسيع هئي.<ref name="ArisarGMSayyidp56">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=56 }}</ref> هن تعبير محمد بن قاسم کي هيرو مان جارح ۾ تبديل ڪيو ۽ راجا ڏاهر کي مادر وطن جو محافظ بڻايو، جنهن حمله آورن سان ٺاهه ڪرڻ بدران وڙهندي جان قربان ڪئي. جي. ايم. سيد چچ نامو ۽ جنت السنڌ جهڙن تاريخي ماخذن تي به تنقيد ڪئي، ڇاڪاڻ ته سندس خيال ۾ اهي حمله آورن جي واکاڻ ڪن ٿا ۽ پڙهندڙن کي حقيقي تاريخي شعور کان محروم ڪن ٿا.<ref name="ArisarGMSayyidp55">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=55 }}</ref> جي. ايم. سيد جي نظر ۾ سنڌ تي حملو ڪندڙ سڀ پرڏيهي فاتح هڪ ئي زمري ۾ اچن ٿا، ڀلي انهن جو مذهب ڪهڙو به هجي. انهن ۾ ايران جو دارا، عربن جو محمد بن قاسم، غزنيءَ جو محمود، دهليءَ جو علاؤالدين، قنڌار جو شاهه بيگ ارغون، مغلن جو خان خانان ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو چارلس نيپيئر شامل ڪيا ويا. انهن سڀني کي سنڌ جا غاصب ۽ تباهه ڪندڙ قرار ڏنو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidp58">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=58 }}</ref> == غدارن ۽ سورمن جو تصور == 1956ع کان پوءِ سياسي صورتحال سنڌ جي تاريخ کي “غدارن” ۽ “سورمن” جي انداز ۾ لکڻ طرف وٺي وئي. جيڪي ماڻهو ذاتي مفادن لاءِ سنڌ کي وڪڻندڙ سمجهيا ويا، انهن کي غدار چيو ويو، جڏهن ته جيڪي مادر وطن لاءِ قرباني ڏيندڙ سمجهيا ويا، انهن کي سورمو قرار ڏنو ويو. سنڌ جي دفاع ڪندڙن ۾ راجا ڏاهر، دودو سومرو، دريا خان، مخدوم بلاول، شاهه عنايت ۽ هوش محمد کي شامل ڪيو ويو. غدارن ۾ قاضي قاضن، نائومل ۽ مير علي مراد جا نالا کنيا ويا. هن تاريخ نويسيءَ جو پيغام اهو هو ته ڪيچ مڪران، ٺٽي، مياڻي ۽ دٻي ۾ وڙهيل سنڌ جي آزاديءَ جون جنگيون اڃا ختم نه ٿيون آهن، پر اها جنگ هر شهر ۽ ڳوٺ ۾ جاري آهي.<ref name="ArisarGMSayyidp63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=63 }}</ref> == مغل دور، تاريخ مظھر شاهجهاني ۽ پرڏيهي غلبو == سنڌ تي مغل دور جي پرڏيهي قبضي جا اثر بيان ڪرڻ لاءِ سنڌي ادبي بورڊ 1962ع ۾ يوسف ميرڪ جي اصل ماخذ ''تاريخ مظھر شاهجهاني'' شايع ڪئي. ان جو مقدمو پير حسام الدين راشدي لکيو. هن مقدمي ۾ خاص طور اهي واقعا چونڊيا ويا، جن ۾ ظلم ۽ استحصال جي تصوير ملي ٿي ۽ جيڪي سنڌ جي ان وقت جي سياسي حالت سان لاڳاپيل لڳندا هئا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962p21">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |page=21 }}</ref> پير حسام الدين راشدي، يوسف ميرڪ جي حوالي سان، سيوهڻ جي گورنر جي ظلم، ماڻهن کي ڪوڙا هڻڻ ۽ اذيت ڏيڻ جا واقعا بيان ڪيا. مغل عملدارن طرفان ماڻهن جي ملڪيت ضبط ڪرڻ، سندن وسيلن ۽ دولت کان محروم ڪرڻ، ڦورن ۽ ڌاڙيلن جي سرپرستي ڪرڻ ۽ ڳرا محصول لاڳو ڪرڻ جهڙا عمل بيان ڪيا ويا. نتيجي طور سيوهڻ جو علائقو برباد ٿيو، ڳوٺ ۽ شهر ويران ٿيا، ۽ ماڻهو پنهنجا گهر ڇڏي پري علائقن ۾ پناهه وٺڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962pp30-31">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |pages=30–31 }}</ref> == عثمان ڏيپلائي ۽ مزاحمتي ادب == پرڏيهي قبضي خلاف مزاحمت جو اظهار ادبي صورت ۾ به ٿيو. عثمان ڏيپلائي 1962ع ۾ پنهنجو تاريخي ناول ''سانگهڙ'' شايع ڪيو، جنهن جو موضوع انگريزن خلاف حرن جي جدوجهد هو. هن ناول سنڌ جي نئين نسل تائين اهو پيغام پهچايو ته سياسي غلبي ۽ حقن جي جدوجهد خلاف ڪيئن وڙهجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == سنڌ جي ثقافتي علامتون ۽ قوميت == سنڌ جي ماضيءَ جي عظمت بيان ڪرڻ کي به اهم سمجهيو ويو، ته جيئن سنڌين ۾ فخر جو احساس پيدا ٿئي. انهن علامتن ۾ موهن جو دڙو، ڄام نندي جو مقبرو، رني ڪوٽ، عمرڪوٽ جا قلعا، حيدرآباد جا بادگير، اجرڪ، رلي، ڪاشيءَ جو ڪم ۽ هالا جو فرنيچر شامل هئا. ادبي شخصيتن ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي، سچل سرمست ۽ سامي کي سنڌي ٻوليءَ کي شاهوڪار ڪندڙ ۽ سنڌي قومي شعور پيدا ڪندڙ شخصيتن طور پيش ڪيو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidpp62-63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |pages=62–63 }}</ref> سنڌي قومپرستيءَ جو بنياد مذهب بدران ٻولي ۽ علائقي تي رکيو ويو. هن خيال موجب جيڪي ماڻهو سنڌ ۾ رهن ٿا ۽ سنڌي ٻولي ڳالهائين ٿا، اهي سنڌي آهن. ٻن قومن واري نظريي کي رد ڪندي قوميت جو تصور سيڪيولر بنيادن تي قائم ڪيو ويو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == قومپرست تاريخ نويسيءَ تي تنقيد == قومپرست فريم ورڪ ۾ تاريخ لکڻ بابت تنقيد پڻ ڪئي وئي آهي. ڊاڪٽر مبارڪ علي موجب اهڙي تاريخ نويسيءَ ۾ ڪڏهن ڪڏهن حقيقتن کي مسخ ڪري يا چونڊي استعمال ڪيو ويو، ته جيئن اهي قومي بيانئي سان ٺهڪي اچن. تاريخي طريقيڪار کي مڪمل طور لاڳو ڪرڻ بدران جذباتي ۽ مبالغو آميز بيان اختيار ڪيو ويو. ان تاريخ نويسيءَ جو وڏو مقصد سياسي استعمال بڻجي ويو، جنهن سبب سنڌ جي تاريخ نويسي هڪ مرحلي تي بيهي رهي ۽ نون علمي موضوعن ڏانهن گهربل اڳڀرائي نه ڪري سگهي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == اڻلکيل ۽ نظرانداز ٿيل موضوع == سنڌ جي تاريخ اڃا مڪمل نه سمجهي وڃي ٿي. ڪيترائي موضوع اڃا وڌيڪ تحقيق گهرن ٿا، جهڙوڪ زرعي ڍانچي ۾ تبديليون، نون ٽيڪنالاجيڪل طريقن جو تعارف، هارين جو ڪردار، هاري بغاوتن جو وجود يا عدم وجود، سنڌ جا پاڙيسري ملڪن سان لاڳاپا، ثقافتي ۽ واپاري رابطا، اميلن ۽ ڀائيبندن جو سماجي ڪردار، ۽ سنڌ ۾ مذهب جو ڪردار، خاص طور نانڪ پنٿين ۽ سکن جي حوالي سان. ڪلاڊ مارڪووٽس جي ڪتاب ''The Global World of the Indian Merchants (1750–1967)'' ۾ شڪارپوري ۽ حيدرآبادي واپارين جي عالمي تجارتي سرگرمين کي بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو سنڌ جي مؤرخن وٽ اڳ ۾ گهڻو نظرانداز ٿيل موضوع رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == نتيجو == سنڌ جي تاريخ نويسي قومي تاريخ، علائقائي سڃاڻپ، اسلامي بيانئي، آزاديءَ جي تحريڪ، ون يونٽ، سنڌي قومپرستي ۽ سيڪيولر ثقافتي تعبيرن جي وچ ۾ تبديل ٿيندي رهي آهي. ان تاريخ نويسيءَ سنڌ جي جدا تاريخي حيثيت، ثقافتي ورثي ۽ سياسي جدوجهد کي نمايان ڪيو، پر ساڳئي وقت ان تي اهو اعتراض به ڪيو ويو ته اها ڪڏهن ڪڏهن تنگ قومپرستي ۽ سياسي مقصدن تائين محدود ٿي وئي. سنڌ جي تاريخ کي وڌيڪ جامع ۽ علمي انداز ۾ لکڻ لاءِ ضروري آهي ته اها صرف سياست جي خدمت نه ڪري، پر اهڙو وسيع تاريخي شعور پيدا ڪري، جيڪو ماڻهن کي ماضي ۽ حال ٻنهي کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> lo76dknvahmrbk8lilv8ph2y1ysju6m 390499 390497 2026-07-02T08:26:13Z Ibne maryam 17680 /* سيڪيولر قومپرست تعبير ۽ قديم سنڌ */ 390499 wikitext text/x-wiki '''ڀارت جي تاريخ نويسي''' (Historiography of India) مان مراد تنقيدي طريقن ۽ تشريحن جي ذريعي انهن مطالعي جو آهي جيڪي عالمن هندستان جي تاريخ کي ترقي ڏيڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن. تازن ڏهاڪن ۾ تاريخ نويسي جا چار مکيه اسڪول رهيا آهن ته مورخ هندستان جو مطالعو ڪيئن ڪندا آهن: ڪيمبرج، قومپرست، مارڪسسٽ، ۽ سبالٽرن. ڪڏهن عام "مشرقي" طريقو، هڪ حساس، ناقابل فهم، ۽ مڪمل طور تي روحاني هندستان جي تصوير سان، سنجيده اسڪالرشپ ۾ ختم ٿي چڪو آهي.<ref name="Prakash 383–408">{{cite journal | last = Prakash | first = Gyan | author-link = Gyan Prakash | date = April 1990 | title = Writing Post-Orientalist Histories of the Third World: Perspectives from Indian Historiography | journal = Comparative Studies in Society and History | volume = 32 | issue = 2 | pages = 383–408 | doi=10.1017/s0010417500016534 | jstor = 178920| s2cid = 144435305 }}</ref> == تاريخ جا ماخذ == === پرڏيهي ذريعا === هندستاني تاريخ جا معروف پرڏيهي احوال هيٺين ذريعن مان مليا آهن: <ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref><ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> * [[ميگئسٿنيز|ميگاسٿينس]] پاران "انڊيڪا"<ref>Allan Dahlaquist (1996). Megasthenes and Indian Religion: A Study in Motives and Types. Motilal Banarsidass. {{ISBN|978-81-208-1323-6}}.</ref> * [[فاھيان|فاهيان]] طرفان ٻڌمت جي بادشاهن جو هڪ رڪارڊ (فوگو جي 佛國記)<ref name="columbia">{{cite web|url=http://afe.easia.columbia.edu/special/travel_records.pdf|title=The Travel Records of Chinese Pilgrims Faxian, Xuanzang, and Yijing|publisher=[[Columbia University]]}}</ref> * [[البيروني]] پاران "ڪتاب الهند"<ref>{{citation|title=Kitab al-Bīrūnī fī Taḥqīq mā li-al-Hind|publisher=Osmania Oriental Publication Bureau |place=Hyderabad |year=1958}}</ref> <ref>{{citation| editor1-last=Kegan |editor1-first=Paul |publisher=Trench, Truebner |title=Alberuni's India |translator-last=Sachau |translator-first=E.C. |place=London |volume=2 |year=1910}}</ref> * [[ابن بطوطا|ابن بطوطه]] پاران "تحفة النور في غريب الامر و عجائب الاسفار<ref name="9–10 Vol. 1">{{harvnb|Dunn|2005|pp=310–11}}; {{harvnb|Defrémery|Sanguinetti|1853|pp=[https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ&pg=PA9 9–10 Vol. 1]}}</ref> * زوانگ زانگ پاران مغربي علائقن تي عظيم تانگ رڪارڊ<ref>Deeg, Max (2007). [https://web.archive.org/web/20140418141001/http://kanji.zinbun.kyoto-u.ac.jp/~wittern/data/nw-fs/fs-deeg.pdf „Has Xuanzang really been in Mathurā? : Interpretatio Sinica or Interpretatio Occidentalia&nbsp;— How to Critically Read the Records of the Chinese Pilgrim.“] – In: 東アジアの宗教と文化 : 西脇常記教授退休記念論集 = Essays on East Asian religion and culture: Festschrift in honor of Nishiwaki Tsuneki on the occasion of his 65th birthday / クリスティアン・ウィッテルン, 石立善編集 = ed. by Christian Wittern und Shi Lishan. – 京都 [Kyōto] : 西脇常記教授退休記念論集編集委員會; 京都大学人文科學研究所; Christian Wittern, 2007, pp. 35 – 73. See p. 35</ref> * تشريح هندستان، جوزف ٽيفنٿلر طرفان === ڏيهي ذريعا === مقامي تاريخي متن جا مثال شامل آهن:<ref name=":0">{{Cite journal |last=Joshi |first=P. M. |date=1965 |editor-last=Pathak |editor-first=Vishwambhar Sharan |editor2-last=Saran |editor2-first=P. |editor3-last=Kunte |editor3-first=B. G. |editor4-last=Shyam |editor4-first=Radhey |editor5-last=McKew Parr |editor5-first=Charles |editor6-last=Van Linschoten |editor6-first=Jan |title=Indian Historiography |url=https://www.jstor.org/stable/42929817 |journal=Bulletin of the Deccan College Research Institute |volume=26 |issue=3/4 |pages=20–33 |jstor=42929817 |issn=0045-9801}}</ref> * ڀاناڀٽا جي "هرشاچاريتا"<ref name=":3">{{Cite book |last=Hasrat |first=B. J. |title=The Encyclopedia of Sikhism |publisher=Punjabi University |year=2004 |isbn=817380530X |editor-last=Singh |editor-first=Harbans |edition=2nd |volume=4: S–Z |location=Patiala |pages=179–181}}</ref> * ڪلهانا طرفان "راجتارنگيني"<ref name=":0" /> * سريلنڪا جي ٻڌ ڌرم جون تاريخون، جهڙوڪ ديپاواس، مهاواسا، ۽ ڪُسوانس<ref>{{Cite journal |last=von Hinüber |first=Oskar |date=2020 |title=Brill's Encyclopedia of Buddhism Online - Historiography: South Asia |url=https://doi.org/10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069 |access-date=7 April 2024 |website=Brill |doi= 10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069|quote=The first historical texts known from ancient South Asia are the Buddhist chronicles composed in Ceylon (Sri Lanka). Consequently, from a very early period, the history of Buddhism on the island is known much better than in any other part of South Asia. Besides texts on the general history of Buddhism, there are specialized chronicles on relics and so on, written in both Pali and Sinhala languages or in Southeast Asian vernaculars.|url-access=subscription }}</ref> * فرشته جي "تاريخ فرشته" (جنهن کي گلشن ابراهيمي به چيو ويندو آهي) <ref name="EB1911">{{EB1911|inline=y|wstitle=Ferishta, Mahommed Kasim|volume=10|page=274}}</ref> * ضياء الدين برني جي "تاريخ فيروز شاهي"<ref>M. Athat Ali, "Elements of Social Justice in Medieval Islamic Thought" in Saiyid Zaheer Husain Jafri, ''Recording the Progress of Indian History: Symposia Papers of the Indian History Congress, 1992–2010'', Primus Books, 2012, p. 197.</ref> * Vicāraśrenī by Merutunga {{sfn|Eggermont|1969|p=67}} * ابوالفضل جو "اڪبر نامو"<ref>[http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml Illustration from the Akbarnama: History of Akbar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090919035749/http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml |date=2009-09-19 }} [[Art Institute of Chicago]]</ref> * [[امير خسرو]] جو "تغلق نامو" * عبدالحميد لاهوري جو "پادشاهه نامو"<ref>[[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970).</ref> * محمد عوفي جي "جامع الحكايت"<ref>{{cite book |last1=Elliot|first1=Sir H. M. |first2=John |last2=Dowson |title=The History of India, as Told by Its Own Historians. The Muhammadan Period (Vol 2.)|chapter-url=https://archive.org/stream/cu31924073036729#page/n5/mode/2up|chapter=4. Jawami ul-Hikayat of Muhammad Ufi| year=1871|publisher=London : Trübner & Co.|page=155}}</ref> * چانڊ بردائي جي "ڀڳت راسو" (''[[Prithviraj Raso]])<ref>{{Cite book|author=Rima Hooja|url=https://books.google.com/books?id=qqd1RAAACAAJ|title=A HISTORY OF RAJASTHAN (PB)|date=2006|publisher=Rupa & Company|isbn=978-81-291-1501-0|pages=364–365|language=en}}</ref>'' * منهاج سراج جوزجاني جي "طبقات ناصري" 15 صدي عيسويءَ کان اڳ جي تاريخ کي رڪارڊ ڪرڻ لاءِ تمام ٿورا مشهور هندستاني متن موجود آهن. ان ڪري، هندستان جي تاريخ جو گهڻو حصو پرڏيهي مورخن جي ذريعي ملي ٿو. قديم هندستان ۾ مقامي تاريخي روايتن جا تمام گهٽ ثبوت موجود آهن. البيروني مقامي هندستاني تاريخ نگاري بابت هيٺ ڏنل ڳالهه ڪئي: "بدقسمتي سان هندو شين جي تاريخي ترتيب تي گهڻو ڌيان نه ڏيندا آهن، اهي پنهنجن بادشاهن جي تاريخي جانشيني کي بيان ڪرڻ ۾ تمام گهڻو لاپرواهي ڪندا آهن ۽ جڏهن انهن کي معلومات لاءِ دٻايو ويندو آهي ۽ نقصان ۾ هوندا آهن، اهو نه ڄاڻندا آهن ته ڇا چوڻو آهي، اهي هميشه ڪهاڻي ٻڌائڻ تي مجبور هوندا آهن. پر ان لاءِ، اسان کي پڙهندڙن کي انهن روايتن کي پهچائڻ گهرجي جيڪي اسان کي انهن مان ڪجهه ماڻهن کان مليون آهن." —البروني، ڪتاب الهند. قديم هندستان ڪڏهن به هڪ مضبوط تاريخي روايت ترقي نه ڪئي جيڪا گريڪو-رومن، چيني ۽ اسلامي تهذيبن ۾ موجود روايتن جي برابر هجي. بهرحال، اهو نتيجو نه ٿو ڪڍي سگهجي ته قديم هندستانين وٽ معروضي تاريخي لکڻ جي سمجهه جي کوٽ هئي، ڇاڪاڻ ته تاريخ نگاري سان ملندڙ جلندڙ ڪجهه ڪوششون هيون. هندستاني تاريخ جي مختلف موڙ تي، هندستان ۾ خاص خاندانن ۽ حڪمرانن جي دورن کي رڪارڊ ڪرڻ ۽ تاريخ نگاري ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. few known Indian texts recording history before 15th century C.E. exist, hence, historical evidence for much of India's history comes through foreign historians.<ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref><ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> There is very little evidence of a native historiographical tradition in ancient India.<ref name=":3" /> Al-Biruni stated the following about local Indian histriography:<ref name=":0" /> {{Blockquote|text="Unfortunately the Hindus do not pay much attention to the historical order of things, they are very careless in relating the chronological succession of their kings, and when they are pressed for information and are at a loss, not knowing what to say, they invariably take to tale-telling. But for this, we should communicate to the readers the traditions which we have received from some people among them."|author=Al-Biruni|title=Kitāb al-Hind|source=}}Ancient India never developed a strong historiographical tradition comparable to the ones that existed in the [[Greco-Roman historiography|Greco-Roman]], [[Chinese historiography|Chinese]], and [[Historiography of early Islam|Islamic]] civilizations.<ref name=":4">{{Cite book |last=Sharma |first=Tej Ram |title=Historiography: A History of Historical Writing |publisher=Concept Publishing Company |year=2005 |isbn=9788180691553 |pages=17–22 |chapter=Historical Writings in the Ancient World - Indian Historiography: Historiography in Ancient India}}</ref> However, it cannot be concluded that the ancient Indians lacked an understanding of objective historical writing, as there were some attempts akin to historiography.<ref name=":4" /> At various points in Indian history, there were efforts to record and chronicle the reigns of particular dynasties and rulers in India.<ref name=":4" /> Within the Vedic, Buddhist, Jain and other religious literature, the names of teachers are attentively recorded.<ref name=":4" /> The [[Chinese Buddhist]] [[Buddhist pilgrimage|pilgrim]] [[Xuanzang]] mentioned that in every province of India, there would be officials who would be responsible for documenting in-writing "good and evil events, calamities, and fortunate occurrences".<ref name=":4" /> Since the era of the [[Gupta Empire|Gupta]] ruler [[Samudragupta]], ancient Indian rulers would have a renowned poet record their reigns and victories onto stone in the form of inscription.<ref name=":4" /> [[Romila Thapar]] instead states that it should be taken into account what the ancient Indians found relevant and why when evaluating any dearth of historiographical tradition.<ref name=":4" /> [[A. K. Warder]] opined that the regional historiographies of India must be considered, with historical writing in India becoming regionalized by the mediaeval-period from the 7th century onwards.<ref name=":4" /> There are historical works authored by the Chalukya, Rashtrakuta, Pala dynastical historiographies and also regional historiographical traditions in Kashmir, Sindhu, Gurjara, Jejakabhukti, Kamarupa, Kerala, Hoyasala, Andhra, Kalinga, and Maharashtra.<ref name=":4" /> In modern-times, some attempts have been made to extract historiographical elements from Vedic literature and epic poetry, such as the ''[[Mahabharata]]'' or ''[[Ramayana]]''.<ref name=":3" /><ref name=":4" /> However, religious, mythical, and allegorical legends are too intermixed with Indic religious thought and philosophy that discerning and extracting any semblance of historiography from them is a difficult task.<ref name=":3" /> The ''[[Puranas]]'' mostly entail mythological elements with a facade of historicity.<ref name=":3" /> The corpuses of Pali and Prakrit literature of the era are mostly religious in nature.<ref name=":3" /> Thus, a historiographical tradition was not popular in India, barring a few examples.<ref name=":3" /> A true tradition of historiography was introduced to India after the Arabs captured Sindh, where they introduced history-writing and recording proper chronology.<ref name=":3" /> These Arab historiographers were later surmounted by historiographers who wrote in Persian, many of whom were sponsored by the ruling sultans of India.<ref name=":3" /> == مکيه اسڪول == === Orientalist approach === The Orientalist approach was influenced both by [[Imperialism|imperialist]] attitudes and interests, and also fascination for the "exotic" East for Mediterranean and European writers and thinkers, captured in images by artists, that is embodied in a repeatedly-surfacing theme in the [[history of ideas]] in the West, called "[[Orientalism]]". In [[art history]], [[literature]], and [[cultural studies]], Orientalism is the imitation or depiction of aspects in the [[Eastern world]]. These depictions are usually done by writers, designers, and artists from the [[Western world]]. The term ''Orientalism'' has come to acquire negative connotations in some quarters and is interpreted to refer to the study of the East by Westerners shaped by the attitudes of the era of European [[imperialism]] in the 18th and 19th centuries. When used in this sense, it often implies prejudiced, outsider-caricatured interpretations of Eastern cultures and peoples. This viewpoint was most famously articulated and propagated by [[Edward Said]] in ''[[Orientalism (book)|Orientalism]]'' (1978), a critical history of this scholarly tradition.<ref>{{cite book|last=Clarke|first=J.J.|title=Oriental enlightenment the encounter between Asian and Western thought|url=https://archive.org/details/orientalenlighte00clar|url-access=limited|year=1997|publisher=Routledge|pages=[https://archive.org/details/orientalenlighte00clar/page/n16 8]}}</ref> ==== History ==== Though there has been study of India from a western perspective since ancient times, the orientalist school gained prominence in the aftermath of the [[Age of Discovery]]. In the 18th and 19th centuries, the term [[Oriental studies|Orientalist]] identified a scholar who specialized in the languages and literatures of the [[Eastern world]]. Among such scholars were officials of the [[East India Company]], who said that the [[Arab culture]], the [[culture of India|Indian culture]], and the [[Islamic culture]]s should be studied as equal to the [[Culture of Europe|cultures of Europe]].<ref>{{cite book |last = Macfie |first = A. L.|year = 2002 |title = Orientalism |publisher = Longman| location = London|url=https://books.google.com/books?id=0FrJAwAAQBAJ |isbn = 978-0582423862|ref = none| page = Ch One}}</ref> Among such scholars is the philologist [[William Jones (philologist)|William Jones]], whose studies of [[Indo-European languages]] established modern [[philology]]. [[Company rule in India]] favored Orientalism as a technique for developing and maintaining positive relations with the Indians—until the 1820s, when the influence of "anglicists" such as [[Thomas Babington Macaulay]] and [[John Stuart Mill]] led to the promotion of a Western-style education.<ref>Holloway (2006), pp. 1–2. "The Orientalism espoused by Warren Hastings, William Jones and the early East India Company sought to maintain British domination over the Indian subcontinent through patronage of Hindu and Muslim languages and institutions, rather than through their eclipse by English speech and aggressive European acculturation."</ref> With a great increase in knowledge of Asia among Western specialists, increasing political and economic involvement in the region, and in particular the realization of the existence of [[Indo-European languages|close relations between Indian and European languages]], by [[William Jones (philologist)|William Jones]], there emerged more complex intellectual connections between the early history of Eastern and Western cultures. Some of these developments occurred in the context of Franco–British rivalry for control of India. Liberal economists, such as [[James Mill]], denigrated Eastern civilizations as static and corrupt. [[Karl Marx]] characterized the [[Asiatic mode of production]] as unchanging, because of the economic narrowness of village economies and the State's role in production. "[[Oriental despotism]]" was generally regarded in Europe as a major factor in the relative failure of [[progress (history)|progress]] of Eastern societies. In the course of the century Western archaeology spread across the Middle East and Asia. New national museums provided a setting for important archaeological finds, most of which were in this period bought back to Europe. The first serious European studies of [[Buddhism]] and [[Hinduism]] were by the scholars [[Eugene Burnouf]] and [[Max Müller]]. In that time, the academic [[Islamic studies by author (non-Muslim or academic)|study of Islam]] also developed, and, by the mid-19th century, Oriental Studies was a well-established academic discipline in most European countries, especially those with imperial interests in the region. Yet, while scholastic study expanded, so did [[Racism|racist]] attitudes and stereotypes of Asian peoples and cultures. Scholarship often was intertwined with prejudicial racist and religious presumptions,<ref>J. Go, "'Racism' and Colonialism: Meanings of Difference and Ruling Practice in America's Pacific Empire" in ''Qualitative Sociology'' '''27'''.1 (March 2004).</ref> to which the new [[biology|biological sciences]] tended to contribute until the end of the [[World War II|Second World War]]. ==== Criticism and Decline ==== In his book [[Orientalism (book)|Orientalism]] (1978), [[cultural critic]] Edward Said redefines the term ''Orientalism'' to describe a pervasive Western tradition—academic and artistic—of prejudiced outsider-interpretations of the [[Eastern world]], which was shaped by the cultural attitudes of European [[imperialism]] in the 18th and 19th centuries.<ref>Tromans, 24</ref> Since its publication, most academic discourse began to use the term "Orientalism" to refer to a general patronizing Western attitude towards Middle Eastern, Asian, and [[North Africa]]n societies. In Said's analysis, the West [[Essentialism|essentializes]] these societies as static and undeveloped—thereby fabricating a view of Oriental culture that can be studied, depicted, and reproduced in the service of [[Imperialism|imperial power]]. Implicit in this fabrication, writes Said, is the idea that Western society is developed, rational, flexible, and superior.<ref>Mahmood Mamdani, ''Good Muslim, Bad Muslim: America, the Cold War, and the Roots of Terrorism'', New York: Pantheon, 2004; {{ISBN|0-375-42285-4}}; p. 32.</ref> Furthermore, Said said that "The idea of representation is a theatrical one: the Orient is the stage on which the whole East is confined",<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/63/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=63 |language=English}}</ref> and that the subject of learned Orientalists "is not so much the East itself as the East made known, and therefore less fearsome, to the Western reading public".<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/60/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=60 |language=English}}</ref> The thesis of Edward Said's Orientalism develops Marxist philosopher [[Antonio Gramsci]]'s theory of [[cultural hegemony]], and [[Michel Foucault]]'s theorisation of [[discourse]] (the [[knowledge]]-[[Power (social and political)|power]] relation) to criticise the scholarly tradition of Oriental studies. In the academy, the book ''Orientalism'' (1978) became a foundational text of [[Postcolonialism|post-colonial cultural studies]].<ref>Xypolia, Ilia (2011). "Orientations and Orientalism: The Governor Sir Ronald Storrs". Journal of IslamicJerusalem Studies. 11: 25–43.</ref> The once common "Orientalist" approach, with its image of a sensuous, inscrutable, and wholly spiritual India, has died out in serious scholarship.<ref name="Prakash 383–408" /> === Cambridge School === The Cambridge School of historiography was a [[school of thought]] which approached the study of the [[British Empire]] from the imperialist point of view. It emerged especially at the [[University of Cambridge]] in the 1960s. [[John Andrew Gallagher]] (1919–80) was especially influential, particularly in his article with [[Ronald Robinson]] on "[[The Imperialism of Free Trade]]". It was led by Anil Seal,<ref>Anil Seal'', The Emergence of Indian Nationalism: Competition and Collaboration in the Later Nineteenth Century'' (1971)</ref> Gordon Johnson,<ref>Gordon Johnson, ''Provincial Politics and Indian Nationalism: Bombay and the Indian National Congress 1880–1915'' (2005)</ref> Richard Gordon, and David A. Washbrook.<ref>Rosalind O'Hanlon and David Washbrook, eds. ''Religious Cultures in Early Modern India: New Perspectives'' (2011)</ref> It downplayed ideology.<ref>Aravind Ganachari, "Studies in Indian Historiography: 'The Cambridge School'", ''Indica'', March 2010, 47#1, pp 70–93</ref> ==== Criticism ==== This school of historiography is criticised for western bias or [[Eurocentrism]].<ref name="google7">{{cite book|title=Eurocentrism: a marxian critical realist critique|author=Hostettler, N.|date=2013|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-135-18131-4|url=https://books.google.com/books?id=2XjozzN0ppEC&pg=PA33|page=33|access-date=6 January 2017}}</ref> Critics have attacked various ideas of the School.<ref>See [[Christopher Platt|D.C.M. Platt]], "The Imperialism of Free Trade: Some Reservations," ''Economic History Review,'' 21#2 (Aug., 1968), pp. 296-306</ref> In ''The New Imperial Histories Reader,'' Stephen Howe has assembled articles by critics who take aim especially at [[P. J. Marshall]], [[David Kenneth Fieldhouse|D. K. Fieldhouse]], Robinson and Gallagher, and [[Peter Cain (historian)|Peter Cain]] and [[A. G. Hopkins]].<ref>Stephen Howe, ed. ''New Imperial Histories Reader'' (Routledge, 2009)</ref> [[Howard Spodek]], for example, praises the school's regional and pluralist perspectives but criticizes their reliance on British (rather than Indian) documentation, sloppy use of [[social science]] models, downplaying of ideology, and their excessive emphasis on Indian self-seeking and the importance of British imperial initiatives in achieving modernization. He recommends a deeper appreciation of Indian initiatives, and more attention to the emerging importance of public life in many areas of society rather than just a concentration on politics.<ref>Howard Spodek, "Pluralist Politics in British India: The Cambridge Cluster of Historians of Modern India," ''American Historical Review,'' (June 1979) 84#3 pp 688-707</ref> === Nationalist School === The Nationalist school originated among Indian historians in the late 19th and early 20th centuries who were influenced by [[Indian independence movement|Indian nationalism]]. They emphasized achievements in Indian history, while downplaying negative aspects, which led to various contradictions. Nationalist historians universally praised Hindu rule of India, with Hindu culture being prized above all else.<ref name=":0a">{{cite book|last=Thapar|first=Romila|title=History of Early India: From the Origins to AD 1300|publisher=University of California Press|year=2004|isbn=978-0-520-24225-8|pages=16–17}}</ref> In modern history, they focused on Congress, Gandhi, Nehru and high level politics. It highlighted the Mutiny of 1857 as a war of liberation, and Gandhi's 'Quit India' begun in 1942, as defining historical events. This school of historiography has received criticism for [[Elitism]].<ref>{{cite web|url=http://pages.ucsd.edu/~rfrank/class_web/ES-200C/Articles/Guha.pdf|title=Ranjit Guha, "On Some Aspects of Historiography of Colonial India"}}</ref> Historians in this school included [[Rajendralal Mitra]], [[R. G. Bhandarkar]], [[Romesh Chunder Dutt]], [[Anant Sadashiv Altekar]], [[K. P. Jayaswal]], [[Hem Chandra Raychaudhuri]], [[Radha Kumud Mukherjee]], [[R. C. Majumdar]], and [[K. A. Nilakanta Sastri]] ,.<ref name=":0a" /> === Marxist School === In India, Marxist Historiography takes the form of Marxian historiography where Marxian techniques of analysis are used but Marxist political intentions and prescriptions are discarded. The Marxian historiography of India uses the method of [[historical materialism]] and has focused on studies of economic development, land ownership, and [[class conflict]] in precolonial India and [[deindustrialisation|deindustrialization]] during the colonial period.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993">Bagchi, Amiya Kumar (January 1993). "Writing Indian History in the Marxist Mode in a Post-Soviet World". Indian Historical Review. 20 (1/2): 229–244.</ref> [[Bhupendranath Datta|B. N. Datta]], and [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] are considered the founding fathers of Marxist historiography in India. D. D. Kosambi was apologetic of the revolution of [[Mao]] and thought of Indian Prime Minister [[Jawaharlal Nehru]]'s policies as pro-capitalist. Kosambi, a polymath, viewed Indian History from a Marxist viewpoint. The other Indian scholars of Marxian historiography are [[Ram Sharan Sharma|R. S. Sharma]], [[Irfan Habib]], [[D. N. Jha]], and [[K. N. Panikkar]].<ref>Bottomore, T. B. 1983. ''A Dictionary of Marxist thought''. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press.</ref> Other historians such as [[Satish Chandra (historian)|Satish Chandra]], [[Romila Thapar]], [[Bipan Chandra]], [[Arjun Dev (historian)|Arjun Dev]], and [[Dineshchandra Sircar]], are sometimes referred to as "influenced by the Marxian approach to history."<ref>Guichard, Sylvie (2010), The Construction of History and Nationalism in India, Routledge, p. 87, ISBN 978-1136949319</ref> One debate in Indian history that relates to a [[historical materialist]] schema is on the nature of [[feudalism]] in India. [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] in the 1960s outlined the idea of "feudalism from below" and "feudalism from above". Element of his feudalism thesis was rejected by R.S. Sharma in his monograph [[Indian Feudalism]] (2005) and various other books,<ref>Purohit, Vinayak. 1988. Arts of transitional India twentieth century. Bombay: Popular Prakashan.</ref><ref>R S Sharma, Indian Feudalism (book), 2005</ref><ref>R S Sharma, Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation, Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177-85</ref><ref>R S Sharma, India's Ancient Past, Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India, Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> However R. S. Sharma also largely agrees with Kosambi in his various other books.<ref>R S Sharma, ''[[Indian Feudalism (book)]], 2005''</ref><ref>R S Sharma, ''Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation'', Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177–85</ref><ref>R S Sharma, ''India's Ancient Past'', Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, ''The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India'', Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> Most Indian Marxian historians argue that the economic origins of communalism are feudal remnants and the economic insecurities caused by slow development in India.<ref>{{cite book|title=Dalit women in India: issues and perspective|page=138|first=Prahlad|last=Jogdand|year=1995}}</ref> Even non-academic and laymen contributions to Marxist Historiography exist in India. The book "Coffee Housinte Katha" (The Story of Coffee House), written in [[Malayalam]], a regional language of India, spoken in the state of [[Kerala]], by one of the leaders of the Indian Coffee House Movement, [[Nadakkal Parameswaran Pillai]], is an example of this. Politicians like [[Shripad Amrit Dange]] have also contributed to Marxian historiography. ==== Criticism ==== The Marxian school of Indian historiography is accused of being too ideologically influenced.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993" /> Though influenced by Marxist theory [[B. R. Ambedkar]] criticized Marxists, as he deemed them to be unaware or ignorant of the specifics of caste issues.<ref>Padovani, Florence. Development-Induced Displacement in India and China: A Comparative Look at the Burdens of Growth. Rowman & Littlefield. Bhimrao Ambedkar himself, who criticized Indian Marxists</ref><ref>Jadhav, Narendra (1991). "Neglected Economic Thought of Babasaheb Ambedkar". Economic and Political Weekly. 26 (15): 980–982. ISSN 0012-9976. JSTOR 4397927.</ref> Also though most criticisms of Marxian historiography is levied by people who are not historians, some historians have debated Marxian historians and critically examined their analysis of the [[history of India]]. Many have alleged that Marxian historians used [[Historical negationism|negationism]] to whitewash some of the atrocities committed by [[Islamic rulers in the Indian subcontinent|Muslim rulers]] in the Indian Subcontinent.<ref>{{cite book|title=The Legacy of Muslim Rule in India|quote=Marxists who always try to cover up the black spots of Muslim rule with thick coats of whitewash|first=Kishori Saran|last=Lal|publisher=Aditya Prakashan|page=67}}</ref><ref>{{cite book|title=Indian Politics, Then and Now: Essays in Historical Perspective|first=K|last=Seshadri|publisher=Pragatee Prakashan|page=5|quote=certain attempts made by some ultra-Marxist historians to justify and even whitewash tyrannical emperors of the medieval India}}</ref><ref>{{cite book|title=Studies in World Affairs, Volume 1|first=KR|last=Gupta|year=2006|publisher=Atlantic Publisher|page=249|isbn=9788126904952|url=https://books.google.com/books?id=Hw9uf7sRKtIC&pg=PA249}}</ref><ref>{{cite book|title=Al-Hind the Making of the Indo-Islamic World: The Slave Kings and the Islamic Conquest : 11th–13th Centuries|year=1991|url=https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink|url-access=limited|last=Wink|first=André|publisher=Brill|page=[https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink/page/n160 309]|quote="apologists for Islam, as well as some Marxist scholars in India have sometimes attempted to reduce Islamic iconoclasm.."}}</ref> Since the late 1990s, [[Hindu nationalism|Hindu nationalist]] scholars especially have theorized that the Marxian tradition in India neglected what they believe to be the country's 'illustrious past' based on Vedic-[[puranic chronology]] and other [[Pseudohistory|pseudo-historical]] [[Historical revisionism|revisionist]] narratives of history, the historians are held responsible for aiding or defending [[Islam in India|Muslims]], who figure in Hindu nationalist discourse as the enemy.<ref>Jha, D.N. (1996). Society and Ideology in India: Essays in Honour of Prof. R.S. Sharma. New Delhi, India: Munshiram Manoharlal Publishers Pvt. Ltd. ISBN 978-8121506397.</ref><ref>Historian: Prof Irfan Habib outlookindia.com. Magazine | 23 April 2007. Retrieved 15 January 2013</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=u0RZBwAAQBAJ&pg=PA98|title=The Construction of History and Nationalism in India: Textbooks, Controversies and Politics|last=Guichard|first=Sylvie|year=2010|publisher=Routledge |isbn=9781136949319}}</ref> An example of such a view is [[Arun Shourie]]'s ''[[Eminent Historians]]'' (1998)<ref>Bryant, E. E. (2014). ''Quest for the Origins of Vedic Culture: The Indo-Aryan Migration Debate''. Cary, US: Oxford University Press {{ISBN|978-0195169478}}</ref> and ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks'' (2000), by [[Meenakshi Jain]].<ref name="Times14July">{{cite news |title=From having legs hacked off to getting Rajya Sabha foothold: A Master's journey of grit |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |access-date=14 July 2025 |work=The Times of India |date=14 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250714044603/https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |archive-date=14 July 2025}}</ref><ref name="v282">{{cite web | title=Why Meenakshi Jain Has Been Nominated To Rajya Sabha | website=[[News18]] | date=15 July 2025 | url=https://www.news18.com/opinion/opinion-why-meenakshi-jain-has-been-nominated-to-rajya-sabha-9442669.html | access-date=18 July 2025}}</ref> === Subaltern School === The "subaltern school", was begun in the 1980s by [[Ranajit Guha]] and [[Gyan Prakash]].<ref>{{cite journal |last=Prakash |first=Gyan |date=December 1994 |title=Subaltern studies as postcolonial criticism |journal=American Historical Review |volume=99 |issue=5 |pages=1475–1500 |doi=10.2307/2168385|jstor=2168385 }}</ref> It focuses attention away from the elites and politicians to "history from below", looking at the peasants using folklore, poetry, riddles, proverbs, songs, oral history and methods inspired by anthropology. It focuses on the colonial era before 1947 and typically emphasises caste and downplays class, to the annoyance of the Marxist school.<ref>{{cite journal |last=Roosa |first=John |date=2006 |title=When the Subaltern Took the Postcolonial Turn |journal=Journal of the Canadian Historical Association |volume=17 |issue=2 |pages=130–147 |doi=10.7202/016593ar|doi-access=free }}</ref> ==== Criticism ==== {{see|Subaltern Studies#Criticism}} === Hindutva Approach === Hindutva ({{Translation|Hinduness}}) is the predominant form of [[Hindu nationalism]] in India.<ref>{{Cite web|last=Purandare|first=Vaibhav|date=22 August 2019|title=Hindutva is not the same as Hinduism said Savarkar|url=https://www.telegraphindia.com/india/hindutva-is-not-the-same-as-hinduism-said-savarkar/cid/1699550|access-date=23 December 2020|website=telegraphindia.com}}</ref> The Hindutva movement has been described as a variant of "right-wing extremism",<ref name="Leidig">{{Cite journal|last=Leidig|first=Eviane|date=17 July 2020|title=Hindutva as a variant of right-wing extremism|journal=Patterns of Prejudice|volume=54|issue=3|pages=215–237|doi=10.1080/0031322X.2020.1759861|issn=0031-322X|doi-access=free|hdl=10852/84144|hdl-access=free}}</ref> adhering to a concept of homogenised majority and [[cultural hegemony]].<ref name="j3517631">{{cite journal |title=Fascism of our times |jstor=3517631 |author=Prabhat Patnaik |journal=Social Scientist |volume=21 |issue=3/4|pages=69–77 |year=1993 |doi=10.2307/3517631}}</ref><ref>{{harvnb|Frykenberg|2008|pages=178–220}}: "This essay attempts to show how — from an analytical or from an historical perspective — Hindutva is a melding of Hindu fascism and Hindu fundamentalism."</ref> Some analysts dispute the identification of Hindutva with fascism, and suggest Hindutva is an extreme form of [[conservatism]]. Hindutva approach to history exists to create a version of history to support the Hindu nationalist demands for [[Hindutva#Views on Indian history|Hindu Rashtra]] in Indian society.<ref name="Menon 28–30">{{cite magazine |last=Menon |first=Latha |date=August 2004 |title=Coming to Terms with the Past: India |magazine=History Today |volume=54 |issue=8 |pages=28–30}}</ref> It began with the writings of the developer and outliner of the [[Hindu Nationalism|Hindu Nationalist]] political ideology of [[Hindutva]] himself, [[Vinayak Damodar Savarkar]].{{sfn|Chandra|1989|p=145}}{{sfn|Keer|1966|p=143}} His works '[[The Indian War of Independence (book)|The Indian war of independence, 1857]]', 'Hindu-Pad-Padashahi (A Critical Review of the Hindu Empire of Maharashtra)', and 'Six Glorious Epochs of Indian History' contributed to and laid down the groundwork for this approach. However, this approach did not gain much traction until the 1990s.{{sfn|Goodrick-Clarke|1998|p=46}}<ref>{{Cite web|title=Resources|url=http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|access-date=2021-08-08|website=savarkar.org|language=en|archive-date=8 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210808095423/http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Visana|first=Vikram|date=5 November 2020|title=Savarkar before Hindutva: Sovereignty, Republicanism, and Populism in India, c.1900–1920|url=https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|journal=Modern Intellectual History|volume=18|issue=4|language=en|pages=1106–1129|doi=10.1017/S1479244320000384|s2cid=224983230|issn=1479-2443|access-date=25 July 2021|archive-date=30 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210930153956/https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> This approach is still in the process of development.<ref name="Menon 28–30" /> In March 2012, [[Diana L. Eck]], Professor of Comparative Religion and Indian Studies at [[Harvard University]], authored in her book "India: A Sacred Geography", that idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals and it wasn't just a cluster of regional identities and it wasn't ethnic or racial.<ref name="scroll.in">{{cite web|url=http://scroll.in/article/802047/theres-an-idea-of-india-from-early-times-much-before-the-mughals-or-the-british-scholar-diana-eck|title=Harvard scholar says the idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals|date=20 January 2016 }}</ref><ref name="In The Footsteps of Pilgrims">{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/leisure/story/20120618-review-of-diana-leck-india-a-sacred-geography-758709-2012-06-09|title=In The Footsteps of Pilgrims |date=9 June 2012 }}</ref><ref>{{cite magazine |url=https://www.economist.com/books-and-arts/2012/03/24/the-heavens-and-the-earth |title=India's spiritual landscape: The heavens and the earth |magazine =The Economist |date=24 March 2012}}</ref><ref name="Dalrymple">{{cite news |last=Dalrymple |first=William |date=27 July 2012 |title=India: A Sacred Geography by Diana L Eck – review |url=https://www.theguardian.com/books/2012/jul/27/india-sacred-geography-eck-review |newspaper=The Guardian}}</ref> This approach is noted for denying the [[Indo-Aryan migrations]], as they consider those whose ancestry and religion have origins outside of the Indian subcontinent to be aliens, namely Muslims, Christians, and communists. This approach states that only the Hindus are the legitimate heirs of South Asia.{{Sfn|Thapar|2004|p=14}} ==== Saffronisation ==== [[Saffronisation]], a process of introduction of right-wing policies that implement a Hindu nationalist agenda onto school textbooks by attempting to glorify Hindu contributions to Indian history while undermining other contributions, has become prominent. The [[Bharatiya Janata Party]] (BJP) has said that several Indian history textbooks had overt Marxist or Eurocentric political overtones.<ref name=":2">{{cite journal|last=Bhattacharya|first=Neeladri|date=2009|title=Teaching History in Schools: The Politics of Textbooks in India|journal=History Workshop Journal|volume=67|issue=67|pages=99–110|doi=10.1093/hwj/dbn050|jstor=40646212|s2cid=154421051}}</ref> The BJP has had trouble changing the textbooks because many states in which the BJP is not in power have blocked saffronisation efforts. The BJP, citing a rigid anti-Hindu agenda, restructured NCERT and the Indian Council of Historical Research (ICHR) to make textbooks conform to the BJP's Hindu nationalist platform.<ref>{{cite book|last=Bénéï|first=Veronique|title=Manufacturing Citizenship: education and nationalism in Europe, South Asia, and China|publisher=Routledge|year=2005|isbn=0-415-36488-4|location=New York, NY|pages=156–159}}</ref> In states where the BJP had control of the local government, textbooks were changed extensively to favor a Hindu nationalist narrative.<ref name=":1" /> These changes included the omission of caste-based exclusion and violence throughout Indian history and the exclusion or minimization of contributions to Indian society made by Muslims.<ref name="Raghavan">{{cite news|author=Raghavan, B. S.|title=Saffronisation|date=12 September 2001|newspaper=[[The Hindu]]|url=http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20070514123440/http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-date=14 May 2007|url-status=live}}</ref> After a rival political party, the [[Indian National Congress]], came into power, efforts were undertaken in 2004 to reverse the saffronisation of textbooks previously made by BJP.<ref name="The Guardian">{{cite news |last=Ramesh |first=Randeep |url=https://www.theguardian.com/world/2004/jun/26/india.schoolsworldwide |title=Another rewrite for India's history books |work=The Guardian |date=25 June 2004 |access-date=10 March 2016}}</ref> When the ''[[Hindustan Times]]'' reviewed the issue of saffronisation of Indian textbooks in late 2014, it noted that right-wing efforts to change how textbooks recount history faced "some difficulty as it lacks credible historians to back its claims."<ref>{{cite news|last=Raza |first=Danish | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffronising-textbooks-where-myth-and-dogma-replace-history/story-CauM4dmmsPGrjZ3APAvNxO.html |title=Saffronising textbooks : Where myth and dogma replace history |work=Hindustan Times |date=8 December 2014 |access-date=9 March 2016}}</ref> The [[India#Medieval India|medieval period]] in India is one such hotly-contested epoch among historians. Since there can be no true consensus about that era due to divided and deeply entrenched political motivations, history for that period is highly subjective and particularly vulnerable to the influence of the textbook writer's sympathies and outlook. "The choice of the textbook writer is more decisive than anything else," it was noted in a report in ''The Hindu''.<ref name="Amrik Singh">{{cite news|last=Singh|first=Amrik|date=25 August 2001|title=Saffronisation and textbooks|url=http://www.thehindu.com/2001/08/25/stories/05252524.htm|work=[[The Hindu]]|access-date=10 March 2016}}{{dead link|date=April 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> Critics have said that the changes to the textbooks have portrayed the medieval period as "a dark age of Islamic colonial rule which snuffed out the glories of the Hindu and Buddhist empires that preceded it".<ref name="The Guardian" /> Another trap in the politicisation of history relates to contention over the state of [[Jammu and Kashmir (union territory)|Jammu and Kashmir]].<ref name="Amrik Singh" /> By mid-2015, ''[[The Times of India]]'' reported that the [[National Council of Educational Research and Training]], which is in charge of publishing textbooks, had participated in a meeting convened by the [[Ministry of Human Resource Development]], and during that meeting, the issue of changing textbooks was discussed. An official from the ICHR complained that the theme of nationalism did not receive proper treatment in textbooks, setting the stage for possible textbook revisions.<ref name=":1">{{cite news | last=Akshaya |first=Mukul | url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/education/news/Saffronization-fears-over-history-textbooks-rewrite-plans/articleshow/47792475.cms |title=Saffronization fears over history textbooks rewrite plans |work=The Times of India|date=24 June 2015 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of Rajasthan reportedly spent Rs 37 crore to reprint 36 textbooks used for classes 1 to 8 for the 2016–2017 academic session that will be based on an agenda that would promote Indian culture by including historical figures, such as [[Suraj Mal|Maharaja Surajmal]], Hem Chandra, and [[Guru Gobind Singh]]. The textbooks that had been approved up to the 2012–13 academic session were rendered obsolete under the rewriting of history, and those books were auctioned off. In total, 5,66 crore new textbooks were ordered printed for an agenda that critics described was intent on supporting the saffronisation of textbooks. Rajasthan (primary and secondary) education minister Vasudev Devnani denied the charge of saffronisation, but educationists described his decision as to the "Hinduisation of education" that occurs when right-wing forces come to power.<ref>{{cite news|last=Goswami |first=Rakesh | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffron-agenda-raje-scraps-cong-textbooks-spends-rs-37-cr-on-new-ones/story-U3JaMmx52f4YsuUfb3wlNK.html |title=Saffronisation ? Raje scraps Cong textbooks, spends Rs 37 cr on new ones |work=Hindustan Times |date=20 January 2016 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of [[Karnataka]] has reportedly ordered new textbooks for the 2017–18 academic session in an effort that academicians and critics have described as a "blatant attempt to saffronise textbooks".<ref>{{cite news| url=http://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/revised-textbooks-from-201718-academic-year/article7300069.ece |title=Revised textbooks from 2017–18 academic year|work=The Hindu |date=10 June 2015 |access-date=10 March 2016}}</ref> ==== Criticism ==== The Hindutva approach to history is based on ahistorical premises and treats mythology as history. According to [[Christophe Jaffrelot]], a French political scientist specialising in South Asia, the Hindutva ideology has roots in an era where the fiction in ancient Indian mythology and Vedic antiquity was presumed to be valid. This fiction was used to "give sustenance to Hindu ethnic consciousness".<ref name="Jaffrelot1996p77">{{cite book|author=Christophe Jaffrelot|title=The Hindu Nationalist Movement in India|url= https://books.google.com/books?id=Y2buDDwdgIsC|year= 1996|publisher= Columbia University Press|isbn= 978-0-231-10335-0|page=77}}</ref> Its strategy emulated the Muslim identity politics of the Khilafat movement after World War I, and borrowed political concepts from the West –&nbsp;mainly German.<ref name="Jaffrelot1996p77" /> Hindutva organizations treat events in [[Hindu mythology]] as history.<ref name="R. Ramachandran">{{cite web|author=R. Ramachandran|date=1 February 2019|title=Science circus|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/science-and-technology/article26004777.ece}}</ref><ref name="Ziya Us Salam">{{cite web|author=Ziya Us Salam|title=Age of unreason|website=Frontline|date=20 June 2018 |url=https://frontline.thehindu.com/cover-story/article24200525.ece}}</ref><ref name="Meera Nanda">{{cite web|author=Meera Nanda|date=2 January 2004|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|title=Postmodernism, Hindu nationalism and 'Vedic science'|access-date=23 March 2022|archive-date=12 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200812120255/https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|url-status=dead}}</ref><ref name="Truschke">{{Cite journal|last=Truschke|first=Audrey|date=15 December 2020|title=Hindutva's Dangerous Rewriting of History|url=http://journals.openedition.org/samaj/6636|journal=South Asia Multidisciplinary Academic Journal|language=fr|issue=24/25|doi=10.4000/samaj.6636|issn=1960-6060|doi-access=free}}</ref> Hindutva organizations have been criticized for their belief in statements or practices that they claim to be both scientific and factual but are incompatible with the [[scientific method]].<ref>{{citation |first=Meera |last=Nanda |title=Hindutva's science envy |url=http://www.frontline.in/science-and-technology/hindutvas-science-envy/article9049883.ece |newspaper=Frontline |date=16 September 2016 |access-date=14 October 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://scroll.in/article/865872/from-dissing-darwin-to-yogic-farming-a-short-history-of-the-bjps-brush-with-pseudoscience|title=From dissing Darwin to yogic farming: A short history of the BJP's brush with pseudoscience|date=21 January 2018 }}</ref> According to [[Anthony Parel]], a historian and political scientist, Savarkar's ''Hindutva, Who is a Hindu?'' published in 1923 is a fundamental text of Hindutva ideology. It asserts, states Parel, India of the past to be "the creation of a racially superior people, the Aryans. They came to be known to the outside world as Hindus, the people beyond the Indus River. Their identity was created by their race (jati) and their culture (Sanskriti). All Hindus claim to have in their veins the blood of the mighty race incorporated with and descended from the Vedic fathers. They created a culture — an ensemble of mythologies, legends, epic stories, philosophy, art and architecture, laws and rites, feasts, and festivals. They have a special relationship to India: India is to them both fatherland and holy land." The Savarkar's text presents the "Hindu culture as a self-sufficient culture, not needing any input from other cultures", which is "an unhistorical, narcissistic and false account of India's past", states Parel.<ref name="Parel2006p42">{{cite book|author=Anthony J. Parel|title=Gandhi's Philosophy and the Quest for Harmony|url= https://books.google.com/books?id=MQhz0fW0HZUC |year=2006|publisher= Cambridge University Press|isbn=978-0-521-86715-3|pages=42–43}}</ref> The premises of early Hindu nationalist thought, states Chetan Bhatt, reflected the colonial era European scholarship and Orientalism of its times.<ref name="Bhatt2001p11" /> The idea of "India as the cradle of civilization" (Voltaire, Herder, Kant, Schlegel), or as "humanity's homeland and primal philosophy" (Herder, Schlegel), or the "humanism in Hindu values" (Herder), or of Hinduism offering redemption for contemporary humanity (Schopenhauer), along with the colonial-era scholarship of Frederich Muller, Charles Wilkins, William Jones, Alexander Hamilton, and others were the natural intellectual matrix for Savarkar and others to borrow and germinate their Hindu nationalist ideas.<ref name="Bhatt2001p11">{{cite book|author=Chetan Bhatt|title=Hindu nationalism: origins, ideologies and modern myths|url=https://books.google.com/books?id=W2PXAAAAMAAJ|year=2001|publisher=Berg|isbn=978-1-85973-343-1|pages=11–12}}</ref> [[Chakravarthi Ram-Prasad]], a Fellow of the British Academy and a scholar of Politics and Philosophy of Religion, states that Hindutva is a form of nationalism that is expounded differently by its opponents and its proponents.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> The opponents of Hindutva either consider it as a fundamentalist ideology that "aims to regulate the working of civil society with the imperatives of Hindu religious doctrine", or as another form of fundamentalism while accepting that Hinduism is a diverse collection of doctrines, is complex and is different from other religions. According to Ram-Prasad, the proponents of Hindutva reject these tags, viewing it to be their right and a desirable value to cherish their religious and cultural traditions.<ref name="Ram‐Prasad1993p285">{{cite journal | last=Ram-Prasad | first=C. | title=Hindutva ideology: Extracting the fundamentals | journal=Contemporary South Asia | volume=2 | issue=3 | year=1993 | doi=10.1080/09584939308719718 | pages=285–309}}</ref> The Hindutva ideology according to Savarkar, states Ram-Prasad, is a "geography, race, and culture" based concept. However, the "geography" is not strictly territorial but is an "ancestral homeland of a people", and the "race" is not biogenetic but described as the historic descendants of the intermarriage of Aryans, native inhabitants, and "different peoples" who arrived over time.<ref name="Flood2008p527" /> So, "the ultimate category for Hindutva is culture", and this culture is "not strictly speaking religious if by religion is meant a commitment to certain doctrines of transcendence", he states.<ref name="Flood2008p527">{{cite book|author=C. Ram-Prasad|editor=Gavin Flood|title=The Blackwell Companion to Hinduism|url=https://books.google.com/books?id=SKBxa-MNqA8C |year=2008|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-99868-7|pages=527–528}}</ref> The proponents state that in the Hindutva thought, there is a kernel of coherent and justifiable thesis about the Indian culture and history.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> Hindutva ideology has been linked to threats to academics and students, both in India and the United States.<ref name="Venugopal, Arun">{{Cite web|last=Venugopal, Arun|date=21 July 2021|title=At Rutgers, and Beyond, Scholars Are Under Attack For Their Critique of India's Far-Right Government|url=http://gothamist.com/news/at-rutgers-and-beyond-scholars-are-under-attack-for-their-critique-of-indias-far-right-government|access-date=21 July 2021|website=Gothamist|language=en}}</ref><ref name=":0b">{{Cite web|title=American Scholars of India Confront a Rise in Threats {{!}} WNYC {{!}} New York Public Radio, Podcasts, Live Streaming Radio, News|url=https://www.wnyc.org/story/american-scholars-india-confront-rise-threats/|access-date=6 September 2021|website=WNYC|language=en}}</ref> For instance, in 2011, Hindutva activists successfully led a charge to remove an essay about the multiple narratives of Ramayanas from Delhi University's history syllabus.<ref name="The Hindu">{{Cite news|last=N|first=Vijetha S.|date=15 October 2011|title=Historians protest as Delhi University purges Ramayana essay from syllabus|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/Historians-protest-as-Delhi-University-purges-Ramayana-essay-from-syllabus/article13372074.ece|access-date=11 July 2021|issn=0971-751X}}</ref> [[Romila Thapar]], a world-renowned historian, has faced Hindutva-led attacks, with the claims that her works present Marxist and [[Eurocentric]] points of view.<ref name="washingtonpost.com">{{Cite news|title=In the battle over India's history, Hindu nationalists square off against a respected historian|language=en-US|newspaper=Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/india-romila-thapar-dissent/2021/01/02/1a79ca54-4070-11eb-b58b-1623f6267960_story.html|access-date=11 July 2021|issn=0190-8286}}</ref> Hindutva scholars like [[Rajiv Malhotra]] has been responsible for pushback against [[White people|white]] scholars specialising on South Asia and Hinduism based in North America, including [[Wendy Doniger]] and [[Sheldon Pollock]] on grounds of their supposed [[Evangelism|vested interests]] & [[Racism|racial prejudices]] [[Anti-Indian sentiment|against Indians]].<ref name="insidehighered.com">{{Cite web|title=Scholars who study Hinduism and India face hostile climate|url=https://www.insidehighered.com/news/2016/04/12/scholars-who-study-hinduism-and-india-face-hostile-climate|access-date=11 July 2021|website=www.insidehighered.com|language=en}}</ref> Under BJP leadership, the Indian state has been accused of monitoring scholars and denying some research access.<ref name="The Nation">{{cite news |last1=Chaturvedi |first1=Vinayak |title=The Hindu Right and Attacks on Academic Freedom in the US |url=https://www.thenation.com/article/culture/hindu-right-academic-freedom/ |publisher=The Nation |date=December 2021}}</ref> In 2021, a group of North American-based scholars of South Asia formed a collective and published the Hindutva Harassment Field Manual to, they argue, answer the Hindutva threat to their academic freedom.<ref name="Prakash">{{Cite web|last=Prakash|first=Priyali|title='Targeted by hate': Audrey Truschke on why she helped write a 'Hindutva Harassment Field Manual'|url=https://scroll.in/article/999710/targeted-by-hate-audrey-truschke-on-why-she-helped-write-a-hindutva-harassment-field-manual|access-date=28 August 2021|website=Scroll.in|date=10 July 2021 |language=en-US}}</ref><ref name=":0b" /> They documented further incidents of Hindutva harassment of academics in North America, dating back to the 1990s.<ref name="Timeline">{{cite web |last1=SASAC |title=Timeline |url=https://www.hindutvaharassmentfieldmanual.org/timeline |website=Hindutva Harassment Field Manual}}</ref> The [[Association for Asian Studies]] noted that Hindutva, described as a "[[Majoritarianism|majoritarian]] ideological doctrine" different from [[Hinduism]], resorted to "increasing attacks on numerous scholars, artists, and journalists who critically analyze its politics".<ref name="asianstudies.org">{{Cite web|date=10 September 2021|title=AAS Statement on the Dismantling Global Hindutva Conference|url=https://www.asianstudies.org/aas-statement-on-the-dismantling-global-hindutva-conference/|access-date=11 September 2021|website=Association for Asian Studies|language=en-US}}</ref> == هندستان تي برطانوي سامراج جي اثر جو جائزو == Debate continues about the [[Economy of India under the British Raj|economic impact of British imperialism on India]]. The issue was actually raised by conservative British politician [[Edmund Burke]] who in the 1780s vehemently attacked the East India Company, claiming that [[Warren Hastings]] and other top officials had ruined the Indian economy and society. Indian historian Rajat Kanta Ray (1998) continues this line of attack, saying the new economy brought by the British in the 18th century was a form of "plunder" and a catastrophe for the traditional economy of Mughal India. Ray accuses the British of depleting the food and money stocks and imposing high taxes that helped cause the terrible famine of 1770, which killed a third of the people of Bengal.<ref>Rajat Kanta Ray, "Indian Society and the Establishment of British Supremacy, 1765–1818", in ''The Oxford History of the British Empire: vol. 2, The Eighteenth Century'', ed. P. J. Marshall, (1998), pp. 508–529.</ref> Rejecting the Indian nationalist account of the British as alien aggressors, seizing power by brute force and impoverishing all of India, British historian [[P. J. Marshall]] argues that the British were not in full control but instead were players in what was primarily an Indian play and in which their rise to power depended upon excellent cooperation with Indian elites. Marshall admits that much of his interpretation is still rejected by many historians.<ref>P. J. Marshall, "The British in Asia: Trade to Dominion, 1700–1765," in ''The Oxford History of the British Empire: vol. 2, The Eighteenth Century'', ed. P. J. Marshall, (1998), pp. 487–507.</ref> Marshall argues that recent scholarship has reinterpreted the view that the prosperity of the formerly benign Mughal rule gave way to poverty and anarchy. Marshall argues the British takeover did not make any sharp break with the past. The British largely delegated control to regional Mughal rulers and sustained a generally prosperous economy for the rest of the 18th century. Marshall notes the British went into partnership with Indian bankers and raised revenue through local tax administrators and kept the old Mughal rates of taxation. Professor Ray agrees that the East India Company inherited an onerous taxation system that took one-third of the produce of Indian cultivators.<ref>Marshall, "The British in Asia: Trade to Dominion, 1700–1765"</ref> ===Insecurity of the Raj=== In the 20th century historians generally agreed that imperial authority in the Raj had been secure in the 1800–1940 era. Various challenges have emerged. Mark Condos and Jon Wilson argue that the Raj was chronically insecure.<ref>Mark Condos, ''The Insecurity State: Punjab and the Making of Colonial Power in British India'' (Cambridge University Press, 2017).</ref><ref>Jon Wilson, ''India conquered: Britain's Raj and the chaos of empire'' (Simon and Schuster, 2016).</ref> They argue that the irrational anxiety of officials led to a chaotic administration with minimal social purchase or ideological coherence. The Raj was not a confident state capable of acting as it chose, but rather a psychologically embattled one incapable of acting except in the abstract, the small scale, or short term.<ref>Joshua Ehrlich, "Anxiety, Chaos, and the Raj." ''Historical Journal'' 63.3 (2020): 777–787. DOI: https://doi.org/10.1017/S0018246X1900058X</ref> == پڻ ڏسو == * [[سنڌ جي تاريخ نگاري]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] * [[هندستان جي تاريخ]] * [[برطانوي سلطنت جي تاريخ نگاري]] == حوالا == == ڪتاب نگاري == ==حوالا== {{حوالا}} ===Works cited=== * {{citation |last=Chandra |first=Bipan |title=India's Struggle for Independence |year=1989 |publisher=Penguin Books India |location=New Delhi |isbn=978-0-14-010781-4 }} * {{Cite book |editor-last=Defrémery |editor-first = C. |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=B.R. |title=Voyages d'Ibn Batoutah (Volume 1) |publisher= Société Asiatic |year=1853 |place=Paris |language=French, Arabic |url=https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ}} * {{Cite book |last=Dunn |first=Ross E. |author-link=Ross E. Dunn |title=The Adventures of Ibn Battuta |publisher=University of California Press |year=2005 |orig-year=1986 |isbn=978-0-520-24385-9 }} * {{citation|last=Eggermont|first=P. H. L.|title=The Purāņa Source of Merutuṅga's List of Kings and the Arrival of the Śakas in India|year=1969|url=https://books.google.com/books?id=ks4UAAAAIAAJ}} * {{Citation |last=Goodrick-Clarke |first=Nicholas |author-link=Nicholas Goodrick-Clarke |title=Hitler's Priestess: Savitri Devi, the Hindu-Aryan Myth and Neo-Nazism |title-link=Hitler's Priestess |publisher=[[New York University Press]] |year=1998 |isbn=978-0-8147-3111-6 |language=en}} * {{cite book |last1=Keer |first1=Dhananjay |title=Veer Savarkar |date=1966 |publisher=Popular Prakashan |url=https://books.google.com/books?id=aCALAQAAIAAJ |language=en |oclc=582786373}} * {{cite book |first=Robert |last=Frykenberg |chapter=Hindutva as a Political Religion: An Historical Perspective |editor1=R. Griffin |editor2=R. Mallett |editor3=J. Tortorice |title=The Sacred in Twentieth-Century Politics: Essays in Honour of Professor Stanley G. Payne |year=2008 |url=https://books.google.com/books?id=JGOHDAAAQBAJ |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-0-230-24163-3 |pages=178–200 }} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * Balagangadhara, S. N. (2012). Reconceptualizing India studies. New Delhi: Oxford University Press. * Bhattacharjee, J. B. ''Historians and Historiography of North East India'' (2012) * {{cite book|last=Bannerjee|first= Dr. Gauranganath |title=India as known to the ancient world|url=https://archive.org/stream/indiaasknowntoan00banerich#page/n3/mode/2up|year=1921|publisher=Humphrey Milford, Oxford University Press, London}} * Bose, Mihir. "India's Missing Historians: Mihir Bose Discusses the Paradox That India, a Land of History, Has a Surprisingly Weak Tradition of Historiography", ''History Today'' 57#9 (2007) pp 34+. [https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110915152404/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 |date=15 September 2011 }} *Chakrabarti, Dilip K.: Colonial Indology, 1997, Munshiram Manoharlal: New Delhi. * Palit, Chittabrata, ''Indian Historiography'' (2008). *Indian History and Culture Society., Devahuti, D. (2012). Bias in Indian historiography. * Elliot, Henry Miers; John Dowson (1867–77). ''The History of India, as told by its own historians. The Muhammadan Period''. London: Trübner and Co. * [[Meenakshi Jain|Jain, Meenakshi]] [https://archive.org/details/flawed-narratives-history-in-the-old-ncert-textbooks-of-satish-chandra-by-meenakshi-jain ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks - A random survey of Satish Chandra’s “Medieval India''], NCERT 2000 * Inden, R. B. (2010). Imagining India. Bloomington, Ind: Indiana University Press. * Jain, M. The India They Saw : Foreign Accounts (4 Volumes) Delhi: Ocean Books, 2011. * Kahn, Yasmin. "Remembering and Forgetting: South Asia and the Second World War' in Martin Gegner and Bart Ziino, eds., ''The Heritage of War'' (Routledge, 2011) pp 177–193. * Mantena, R. (2016). Origins of modern historiography in India: Antiquarianism and philology 1780–1880. Palgrave Macmillan. * Mittal, S. C ''India distorted: A study of British historians on India'' (1995), on 19th century writers * [[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970) {{ISBN|9782102227356}} *{{cite book |first=Yvette Claire |last=Rosser |title=Curriculum as Destiny: Forging National Identity in India, Pakistan, and Bangladesh |year=2003 |publisher=University of Texas at Austin |type=Dissertation |url=http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |access-date=17 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911035259/http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |archive-date=11 September 2008 |url-status=dead }} *[[Arvind Sharma]], Hinduism and Its Sense of History (Oxford University Press, 2003) {{ISBN|978-0-19-566531-4}} * E. Sreedharan, A Textbook of Historiography, 500 B.C. to A.D. 2000 (2004) * Shourie, Arun (2014). Eminent historians: Their technology, their line, their fraud. Noida, Uttar Pradesh, India : HarperCollins Publishers. {{ISBN|9789351365914}} *{{cite book |title=Aryans and British India |first=Thomas R. |last=Trautmann |url=https://books.google.com/books?id=jR_LPnEH3GsC |year=1997 |location=Berkeley |publisher=University of California Press |isbn=978-0-585-10445-4}} *Viswanathan, G. (2015). Masks of conquest: Literary study and British rule in India. * Antonio de Nicolas, Krishnan Ramaswamy, and Aditi Banerjee (eds.) (2007), ''[[Invading the Sacred]]: An Analysis Of Hinduism Studies in America'' (Publisher: Rupa & Co.) * Vishwa Adluri, Joydeep Bagchee: ''The Nay Science: A History of German Indology''. Oxford University Press, New York 2014, {{ISBN|978-0199931361}} (''Introduction,'' p.&nbsp;1–29). * Warder, A. K., ''An introduction to Indian historiography'' (1972). * Winks, Robin, ed. ''The Oxford History of the British Empire: Volume V: Historiography'' (2001) * Weickgenannt, T. N. (2009). Salman Rushdie and Indian historiography: Writing the nation into being. Basingstoke: Palgrave Macmillan. {{Historiography}} [[زمرو:ڀارت جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:تاريخ نويسي]] [[زمرو:ڀارت جي تاريخ]] ==قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسي== قومي ۽ علائقائي تاريخن جا مقصد به مختلف رهيا آهن. قومي تاريخ منتشر ۽ جدا جدا عنصرن کي هڪ قومي سڃاڻپ هيٺ گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، جڏهن ته علائقائي تاريخون پنهنجي ثقافتي قدرن، روايتن ۽ سياسي حيثيت کي اجاگر ڪري پنهنجي معاملن ۾ آزاد ڪردار ادا ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪن ٿيون. نوآبادياتي دور جي خاتمي ۽ نون ملڪن جي قيام کان پوءِ، پراڻين حدن جي تبديليءَ سبب قوم رياست ۽ صوبن جي وچ ۾ تضاد پيدا ٿيا. علائقن وٽ پنهنجي جدا تاريخ ۽ ثقافت هئي، جڏهن ته نئين قوم رياست کي پنهنجي تاريخ نئين زاويي سان ٺاهڻي هئي. اهڙي صورتحال ۾ قومي تاريخ ڪڏهن ڪڏهن سياسي غلبي، قومي سڃاڻپ جي تشهير ۽ علائقائي قوميتن جي دٻاءَ لاءِ استعمال ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==پاڪستان ۾ سنڌ جي علائقائي حيثيت== پاڪستان جي قيام وقت ملڪ ۾ پنج صوبا هئا، جن وٽ پنهنجي جدا سڃاڻپ موجود هئي. پاڪستان هڪ نئون ملڪ هو، تنهنڪري ان جي شروعاتي دور ۾ قومي وحدت ۽ قوم سازيءَ تي وڌيڪ زور ڏنو ويو. صوبي سان وابستگيءَ کي سرڪاري سطح تي ڪڏهن ڪڏهن تنقيد جو نشانو بڻايو ويو، ڇاڪاڻ ته ان کي قوم سازيءَ جي راهه ۾ رڪاوٽ سمجهيو ويندو هو. سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي سياسي عمل ۾ ٿيندڙ تبديلين کي ظاهر ڪري ٿي؛ جيئن جيئن سياسي جوڙجڪ بدلبي رهي، تيئن سنڌ جي تاريخ لکڻ جا رخ به تبديل ٿيندا رهيا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ هڪ الڳ حيثيت رکي ٿي، ڇاڪاڻ ته اها بنگال ۽ پنجاب وانگر ورهايل نه ٿي. سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي به پشتونن يا بلوچن وانگر ٻن يا وڌيڪ ملڪن ۾ وڏي پيماني تي ورهايل نه هئي. تاريخي ۽ جاگرافيائي طور سنڌ قديم زماني کان پنهنجي جداگانه سڃاڻپ رکي ٿي، جنهن ڪري اها پاڪستان جي ٻين صوبن کان هڪ خاص ۽ ممتاز حيثيت رکي ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي ۽ ورهاڱي کان اڳ جي تاريخ نويسي== تاريخ ڪنهن به علائقي کي تاريخي مرتبو ڏيڻ جو طاقتور ذريعو آهي، ڇاڪاڻ ته اها ان علائقي جون پاڙون ماضي ۾ ڳولي ٿي. ان شعور تحت ورهاڱي کان اڳ سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد سنڌ جي تاريخ کي نئين سر مرتب ڪرڻ هو. ان جي تاريخي رسالي ۾ سنڌ جي تاريخ جي مختلف پهلوئن تي تحقيقي مضمون شايع ٿيندا هئا. خاص طور قديم دور تي زور ڏنو ويو، ته جيئن سنڌ جي تاريخي قدامت ثابت ڪري سگهجي. جيئن ته هن سوسائٽيءَ ۾ هندو ۽ انگريز مؤرخ وڌيڪ سرگرم هئا، تنهنڪري تاريخ نويسيءَ ۾ سيڪيولر رجحان نمايان رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==ورهاڱي کان پوءِ سنڌي تاريخ نويسي== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسي نون خيالن ۽ رجحانن سان سامهون آئي. ان جو مرڪزي نقطو اهو هو ته سنڌ تاريخي، ثقافتي ۽ لساني طور پاڪستان جي ٻين صوبن کان مختلف آهي. صوبائي سڃاڻپ تي زور ورهاڱي جي نتيجن سبب وڌيو. ڪراچي، جيڪا سنڌ جو اهم شهر ۽ بندرگاهه هئي، وفاقي علائقو قرار ڏئي نئين ملڪ جي گادي بڻائي وئي. سنڌ ان فيصلي خلاف احتجاج ڪيو، پر اهو احتجاج اثرائتو ثابت نه ٿيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي هندو آبادي وڏي پيماني تي لڏي وئي ۽ ان جي جاءِ تي اردو ڳالهائيندڙ آبادي آئي. هن تبديليءَ سنڌي قوميت کي ڪمزور ڪيو. ثقافتي ۽ لساني دٻاءَ کي منهن ڏيڻ لاءِ سنڌي دانشورن سنڌ جي تاريخ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ طرف ڌيان ڏنو، ته جيئن سنڌ جي جدا سڃاڻپ کي برقرار رکيو وڃي. ان مقصد لاءِ سنڌي ادبي بورڊ قائم ڪيو ويو، جنهن سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ تاريخي تحقيق جي حوصلا افزائي ڪئي. بورڊ سنڌ جي قديم کان جديد دور تائين نو جلدن ۾ جامع تاريخ شايع ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ سنڌ جي تاريخ بابت فارسي اصل ماخذ پڻ شايع ڪيا، ته جيئن مؤرخن کي بنيادي مواد ملي سگهي. انهن مان ڪجهه ڪتاب بعد ۾ سنڌي ۽ اردو ۾ ترجمو ٿيا، جنهن سان اردو پڙهندڙن لاءِ سنڌ جي تاريخ کي سمجهڻ جا نوان رستا کليا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==اسلام، عرب فتح ۽ باب الاسلام جو تصور== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جي هڪ اهم خصوصيت سنڌ جي تاريخ ۾ اسلام جي ڪردار تي زور هو. عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ کي “باب الاسلام” يعني اسلام جو دروازو بڻائيندڙ واقعو سمجهيو ويو. محمد بن قاسم کي هڪ اهم تاريخي هيرو طور پيش ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته هن کي سنڌ ۾ اسلام آڻيندڙ فاتح طور بيان ڪيو ويو. اسلام پسند تاريخ نويسيءَ ۾ عرب فتح ۽ عرب فاتح سنڌ جي اسلامي سڃاڻپ جا وڏا نشان بڻيا ۽ باب الاسلام جو تصور سالياني يادگيريءَ جو موضوع پڻ بڻيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سيد سليمان ندوي پنهنجي ڪتاب ''عرب و هند ڪي تعلقات'' ۾ عربن جي سنڌ فتح ۽ اتر هندستان تي ترڪن جي فتحن ۾ فرق بيان ڪيو. سندس خيال موجب سنڌ فتح ڪندڙ عرب اسلامي ماحول ۾ رهندا هئا ۽ اسلامي تعليمات کان واقف هئا، جڏهن ته ترڪ، افغان ۽ مغل حڪمران فقط نالي ماتر مسلمان هئا ۽ اسلامي تعليمات جا حقيقي نمائندا نه هئا. ان خيال موجب سنڌ جو اسلامي ڪردار پاڪستان جي ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پختو سمجهيو ويو.<ref name="SuleimanNadvi-ArabHind-1976">{{cite book |last=ندوي |first=سليمان |title=عرب و هند ڪي تعلقات |location=ڪراچي |year=1976 |pages=107، 192 }}</ref> محمد علي جناح جي هڪ تقرير جو حوالو پڻ ڏنو ويو، جنهن ۾ هن سنڌ کي خراج تحسين پيش ڪندي چيو ته پاڪستان حقيقت ۾ ان ڏينهن وجود ۾ آيو، جڏهن پهريون مسلمان سنڌ جي سرزمين تي آيو. ورهاڱي کان پوءِ هن تصور سنڌ کي ٻين صوبن کان اسلامي روايتن جي وارث طور الڳ ڏيکارڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سنڌ جو ڪردار== سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو ٻيو اهم پهلو آزاديءَ جي تحريڪ ۽ پاڪستان جي قيام ۾ سنڌ جي ڪردار تي زور آهي. سنڌ جي ماڻهن خلافت تحريڪ، هجرت تحريڪ ۽ ريشمي رومال تحريڪ ۾ سرگرم حصو ورتو. انهن تحريڪن سنڌ جي ماڻهن کي هندستان جي مسلمانن سان ويجهو آندو. سنڌ کي بمبئي کان جدا ڪرڻ جي جدوجهد پڻ هندستاني مسلمانن جي سياسي مطالبن لاءِ مددگار ثابت ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ پاڪستان جي قيام واري جدوجهد ۾ پنهنجي ڪردار تي به فخر ڪري ٿي. 1938ع ۾ شيخ عبدالمجيد سنڌي صوبائي مسلم ليگ جي اجلاس ۾ پاڪستان بابت قرارداد پيش ڪئي، جيڪا اڪثريت سان منظور ٿي. 1943ع ۾ سنڌ اسيمبلي پاڪستان قرارداد جي حمايت ڪئي. ان موقعي تي جي. ايم. سيد تقرير ڪندي چيو ته هندستان جا مسلمان جدا قوم آهن، ڇاڪاڻ ته انهن جي جدا تاريخ، ثقافت، ادب، روايتون ۽ سياسي توڙي معاشي نظام آهن؛ تنهنڪري انهن کي جدا وطن ڏنو وڃي.<ref name="MehranFreedomMovement1985">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |pages=17–18 }}</ref> سنڌ اسيمبلي 1946ع ۾ پاڪستان جي قرارداد جي حمايت ڪندڙ پهرين اسيمبلي طور پيش ڪئي وئي. 1985ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ جي رسالي ''مهراڻ'' آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر شايع ڪيو. ان جي اداريي ۾ چيو ويو ته پاڪستان جو حقيقي خالق سنڌ آهي. اداريي ۾ اهو به افسوس ظاهر ڪيو ويو ته پاڪستان جي قيام کان پوءِ سنڌ جي ڪردار کي ڄاڻي واڻي گهٽايو ويو؛ جهڙوڪ محمد علي جناح جي جنم ڀومي جهرڪ کي نظرانداز ڪري وزير مينشن ڪراچي کي اڳيان آڻڻ، ۽ سنڌي اڳواڻن جي خدمتن کي پاڪستان جي قيام ۾ مناسب طور تسليم نه ڪرڻ.<ref name="MehranFreedomMovement1985p5">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=5 }}</ref><ref name="MehranFreedomMovement1985p6">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=6 }}</ref> سنڌ طرفان پنهنجي اسلامي ڪردار ۽ آزاديءَ جي تحريڪ ۾ ڪردار تي زور ڏيڻ جو هڪ سياسي سبب صوبائي خودمختياريءَ جو مطالبو هو. سنڌ چاهيو ٿي ته مرڪز جو ڪردار صوبائي معاملن ۾ گهٽ کان گهٽ هجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==ون يونٽ ۽ سنڌي قومپرست تاريخ نويسي== سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ بنيادي تبديلي ون يونٽ جي دور ۾ آئي. 1955ع ۾ اولهه پاڪستان جا صوبا هڪ يونٽ ۾ ضم ڪيا ويا، جنهن سبب سنڌ پاڻ کي ٻيهر اهڙي صورتحال ۾ محسوس ڪيو، جهڙي طرح نوآبادياتي دور ۾ اها بمبئي پريزيڊنسيءَ جو حصو هئي. بمبئي جي جاءِ تي هاڻي لاهور جو غلبو محسوس ڪيو ويو. سنڌ پنهنجي سياسي آزادي ٻيهر وڃائي ويٺي. ون يونٽ جي عمل سنڌ جي ڪجهه سياستدانن جي موقعي پرستيءَ کي به ظاهر ڪيو، جن مرڪزي حڪومت سان گڏجي سنڌ کي ون يونٽ جو حصو بڻائڻ ۾ مدد ڪئي. ساڳئي وقت اهڙا اڳواڻ به سامهون آيا، جن ون يونٽ جي مخالفت ڪئي ۽ ان سبب تڪليفون برداشت ڪيون. هن دور سنڌ جي تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جو نئون تصور پيدا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ون يونٽ سنڌين کي سياسي طور وڌيڪ پختو ڪيو، ڇاڪاڻ ته سنڌ مجموعي طور پنجاب جي سياسي غلبي هيٺ تڪليفون ڀوڳيون. هن دور ۾ بئراج جي زرخيز زمين فوجي آفيسرن ۽ اعليٰ بيوروڪريٽن کي الاٽ ڪئي وئي، جنهن سان سنڌي هارين جا حق متاثر ٿيا. سرڪاري ملازمتن ۾ سنڌين کي مناسب حصو نه مليو، جنهن سبب وڌندڙ وچولي طبقي ۾ مايوسي پيدا ٿي. انهن تجربن کان پوءِ سنڌين محسوس ڪيو ته نه “باب الاسلام” واري حيثيت ۽ نه آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سندن ڪردار، انهن کي سندن حق ڏيارڻ ۾ مددگار ثابت ٿيا. ان احساس سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو رخ بدلائي ڇڏيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌي قومپرستي تاريخ جي تجزيي جو مرڪزي نقطو بڻجي وئي. ماضيءَ کي حال جي روشنيءَ ۾ پرکيو ويو، خاص طور پرڏيهي حملن جي اثرن کي هن انداز سان ڏٺو ويو ته سنڌ بار بار پرڏيهي غلبي سبب ڪيئن متاثر ٿي. پرڏيهي غلبي جي موضوع سنڌ جي اهڙي تصوير ٺاهي، جنهن ۾ سنڌ کي مظلوم ۽ استحصال جو شڪار علائقو طور پيش ڪيو ويو. ساڳئي وقت تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جي ڪردار کي نمايان ڪيو ويو، ته جيئن نئين نسل لاءِ ڪردار جا نمونا پيدا ڪيا وڃن.<ref name="MubarakAli1994p45">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=سنڌ خاموشي ڪي آواز |location=لاهور |year=1994 |page=45 }}</ref> ==سيڪيولر قومپرست تعبير ۽ قديم سنڌ== سنڌي قومپرستيءَ هيٺ ٺهيل نئين تاريخ نويسي مذهبي نه پر سيڪيولر هئي. سنڌي ثقافت ۽ تهذيب جون پاڙون قديم ماضيءَ ۾ ڳوليون ويون ۽ دعويٰ ڪئي وئي ته سنڌ جي تهذيبي حيثيت بابلي، آشوري ۽ مصري تهذيبن جي برابر آهي. سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب سنڌين لاءِ فخر جو ذريعو بڻجي، ۽ موهن جو دڙو سنڌ جي قديم ماضيءَ جي علامت طور اڀريو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == جي. ايم. سيد جي تاريخي تعبير == جي. ايم. سيد سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ اهم نوان رجحان متعارف ڪرايا. هن عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ لاءِ برڪت نه، پر هڪ جارحيت قرار ڏنو. سندس خيال ۾ محمد بن قاسم به ٻين حمله آورن وانگر هڪ جارح هو، جنهن سنڌ جا وسيلا لٽيا. هن دليل لاءِ ساڳيو منطق استعمال ڪيو، جيڪو سليمان ندوي ترڪ حمله آورن بابت ڏنو هو. جي. ايم. سيد موجب اٺين صديءَ تائين اموي دور ۾ عرب حاڪمن جو اصل اسلامي روح ختم ٿي چڪو هو ۽ اهي دنياوي ۽ سامراجي طاقت بڻجي چڪا هئا؛ تنهنڪري سنڌ جي عرب فتح اسلام نه پر عرب سلطنت جي توسيع هئي.<ref name="ArisarGMSayyidp56">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=56 }}</ref> هن تعبير محمد بن قاسم کي هيرو مان جارح ۾ تبديل ڪيو ۽ راجا ڏاهر کي مادر وطن جو محافظ بڻايو، جنهن حمله آورن سان ٺاهه ڪرڻ بدران وڙهندي جان قربان ڪئي. جي. ايم. سيد چچ نامو ۽ جنت السنڌ جهڙن تاريخي ماخذن تي به تنقيد ڪئي، ڇاڪاڻ ته سندس خيال ۾ اهي حمله آورن جي واکاڻ ڪن ٿا ۽ پڙهندڙن کي حقيقي تاريخي شعور کان محروم ڪن ٿا.<ref name="ArisarGMSayyidp55">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=55 }}</ref> جي. ايم. سيد جي نظر ۾ سنڌ تي حملو ڪندڙ سڀ پرڏيهي فاتح هڪ ئي زمري ۾ اچن ٿا، ڀلي انهن جو مذهب ڪهڙو به هجي. انهن ۾ ايران جو دارا، عربن جو محمد بن قاسم، غزنيءَ جو محمود، دهليءَ جو علاؤالدين، قنڌار جو شاهه بيگ ارغون، مغلن جو خان خانان ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو چارلس نيپيئر شامل ڪيا ويا. انهن سڀني کي سنڌ جا غاصب ۽ تباهه ڪندڙ قرار ڏنو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidp58">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=58 }}</ref> == غدارن ۽ سورمن جو تصور == 1956ع کان پوءِ سياسي صورتحال سنڌ جي تاريخ کي “غدارن” ۽ “سورمن” جي انداز ۾ لکڻ طرف وٺي وئي. جيڪي ماڻهو ذاتي مفادن لاءِ سنڌ کي وڪڻندڙ سمجهيا ويا، انهن کي غدار چيو ويو، جڏهن ته جيڪي مادر وطن لاءِ قرباني ڏيندڙ سمجهيا ويا، انهن کي سورمو قرار ڏنو ويو. سنڌ جي دفاع ڪندڙن ۾ راجا ڏاهر، دودو سومرو، دريا خان، مخدوم بلاول، شاهه عنايت ۽ هوش محمد کي شامل ڪيو ويو. غدارن ۾ قاضي قاضن، نائومل ۽ مير علي مراد جا نالا کنيا ويا. هن تاريخ نويسيءَ جو پيغام اهو هو ته ڪيچ مڪران، ٺٽي، مياڻي ۽ دٻي ۾ وڙهيل سنڌ جي آزاديءَ جون جنگيون اڃا ختم نه ٿيون آهن، پر اها جنگ هر شهر ۽ ڳوٺ ۾ جاري آهي.<ref name="ArisarGMSayyidp63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=63 }}</ref> == مغل دور، تاريخ مظھر شاهجهاني ۽ پرڏيهي غلبو == سنڌ تي مغل دور جي پرڏيهي قبضي جا اثر بيان ڪرڻ لاءِ سنڌي ادبي بورڊ 1962ع ۾ يوسف ميرڪ جي اصل ماخذ ''تاريخ مظھر شاهجهاني'' شايع ڪئي. ان جو مقدمو پير حسام الدين راشدي لکيو. هن مقدمي ۾ خاص طور اهي واقعا چونڊيا ويا، جن ۾ ظلم ۽ استحصال جي تصوير ملي ٿي ۽ جيڪي سنڌ جي ان وقت جي سياسي حالت سان لاڳاپيل لڳندا هئا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962p21">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |page=21 }}</ref> پير حسام الدين راشدي، يوسف ميرڪ جي حوالي سان، سيوهڻ جي گورنر جي ظلم، ماڻهن کي ڪوڙا هڻڻ ۽ اذيت ڏيڻ جا واقعا بيان ڪيا. مغل عملدارن طرفان ماڻهن جي ملڪيت ضبط ڪرڻ، سندن وسيلن ۽ دولت کان محروم ڪرڻ، ڦورن ۽ ڌاڙيلن جي سرپرستي ڪرڻ ۽ ڳرا محصول لاڳو ڪرڻ جهڙا عمل بيان ڪيا ويا. نتيجي طور سيوهڻ جو علائقو برباد ٿيو، ڳوٺ ۽ شهر ويران ٿيا، ۽ ماڻهو پنهنجا گهر ڇڏي پري علائقن ۾ پناهه وٺڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962pp30-31">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |pages=30–31 }}</ref> == عثمان ڏيپلائي ۽ مزاحمتي ادب == پرڏيهي قبضي خلاف مزاحمت جو اظهار ادبي صورت ۾ به ٿيو. عثمان ڏيپلائي 1962ع ۾ پنهنجو تاريخي ناول ''سانگهڙ'' شايع ڪيو، جنهن جو موضوع انگريزن خلاف حرن جي جدوجهد هو. هن ناول سنڌ جي نئين نسل تائين اهو پيغام پهچايو ته سياسي غلبي ۽ حقن جي جدوجهد خلاف ڪيئن وڙهجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == سنڌ جي ثقافتي علامتون ۽ قوميت == سنڌ جي ماضيءَ جي عظمت بيان ڪرڻ کي به اهم سمجهيو ويو، ته جيئن سنڌين ۾ فخر جو احساس پيدا ٿئي. انهن علامتن ۾ موهن جو دڙو، ڄام نندي جو مقبرو، رني ڪوٽ، عمرڪوٽ جا قلعا، حيدرآباد جا بادگير، اجرڪ، رلي، ڪاشيءَ جو ڪم ۽ هالا جو فرنيچر شامل هئا. ادبي شخصيتن ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي، سچل سرمست ۽ سامي کي سنڌي ٻوليءَ کي شاهوڪار ڪندڙ ۽ سنڌي قومي شعور پيدا ڪندڙ شخصيتن طور پيش ڪيو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidpp62-63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |pages=62–63 }}</ref> سنڌي قومپرستيءَ جو بنياد مذهب بدران ٻولي ۽ علائقي تي رکيو ويو. هن خيال موجب جيڪي ماڻهو سنڌ ۾ رهن ٿا ۽ سنڌي ٻولي ڳالهائين ٿا، اهي سنڌي آهن. ٻن قومن واري نظريي کي رد ڪندي قوميت جو تصور سيڪيولر بنيادن تي قائم ڪيو ويو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == قومپرست تاريخ نويسيءَ تي تنقيد == قومپرست فريم ورڪ ۾ تاريخ لکڻ بابت تنقيد پڻ ڪئي وئي آهي. ڊاڪٽر مبارڪ علي موجب اهڙي تاريخ نويسيءَ ۾ ڪڏهن ڪڏهن حقيقتن کي مسخ ڪري يا چونڊي استعمال ڪيو ويو، ته جيئن اهي قومي بيانئي سان ٺهڪي اچن. تاريخي طريقيڪار کي مڪمل طور لاڳو ڪرڻ بدران جذباتي ۽ مبالغو آميز بيان اختيار ڪيو ويو. ان تاريخ نويسيءَ جو وڏو مقصد سياسي استعمال بڻجي ويو، جنهن سبب سنڌ جي تاريخ نويسي هڪ مرحلي تي بيهي رهي ۽ نون علمي موضوعن ڏانهن گهربل اڳڀرائي نه ڪري سگهي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == اڻلکيل ۽ نظرانداز ٿيل موضوع == سنڌ جي تاريخ اڃا مڪمل نه سمجهي وڃي ٿي. ڪيترائي موضوع اڃا وڌيڪ تحقيق گهرن ٿا، جهڙوڪ زرعي ڍانچي ۾ تبديليون، نون ٽيڪنالاجيڪل طريقن جو تعارف، هارين جو ڪردار، هاري بغاوتن جو وجود يا عدم وجود، سنڌ جا پاڙيسري ملڪن سان لاڳاپا، ثقافتي ۽ واپاري رابطا، اميلن ۽ ڀائيبندن جو سماجي ڪردار، ۽ سنڌ ۾ مذهب جو ڪردار، خاص طور نانڪ پنٿين ۽ سکن جي حوالي سان. ڪلاڊ مارڪووٽس جي ڪتاب ''The Global World of the Indian Merchants (1750–1967)'' ۾ شڪارپوري ۽ حيدرآبادي واپارين جي عالمي تجارتي سرگرمين کي بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو سنڌ جي مؤرخن وٽ اڳ ۾ گهڻو نظرانداز ٿيل موضوع رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == نتيجو == سنڌ جي تاريخ نويسي قومي تاريخ، علائقائي سڃاڻپ، اسلامي بيانئي، آزاديءَ جي تحريڪ، ون يونٽ، سنڌي قومپرستي ۽ سيڪيولر ثقافتي تعبيرن جي وچ ۾ تبديل ٿيندي رهي آهي. ان تاريخ نويسيءَ سنڌ جي جدا تاريخي حيثيت، ثقافتي ورثي ۽ سياسي جدوجهد کي نمايان ڪيو، پر ساڳئي وقت ان تي اهو اعتراض به ڪيو ويو ته اها ڪڏهن ڪڏهن تنگ قومپرستي ۽ سياسي مقصدن تائين محدود ٿي وئي. سنڌ جي تاريخ کي وڌيڪ جامع ۽ علمي انداز ۾ لکڻ لاءِ ضروري آهي ته اها صرف سياست جي خدمت نه ڪري، پر اهڙو وسيع تاريخي شعور پيدا ڪري، جيڪو ماڻهن کي ماضي ۽ حال ٻنهي کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> hswg01afmvexnkrievslvg59znm1n77 390501 390499 2026-07-02T08:30:09Z Ibne maryam 17680 /* جي.ايم. سيد جي تاريخي تعبير */ 390501 wikitext text/x-wiki '''ڀارت جي تاريخ نويسي''' (Historiography of India) مان مراد تنقيدي طريقن ۽ تشريحن جي ذريعي انهن مطالعي جو آهي جيڪي عالمن هندستان جي تاريخ کي ترقي ڏيڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن. تازن ڏهاڪن ۾ تاريخ نويسي جا چار مکيه اسڪول رهيا آهن ته مورخ هندستان جو مطالعو ڪيئن ڪندا آهن: ڪيمبرج، قومپرست، مارڪسسٽ، ۽ سبالٽرن. ڪڏهن عام "مشرقي" طريقو، هڪ حساس، ناقابل فهم، ۽ مڪمل طور تي روحاني هندستان جي تصوير سان، سنجيده اسڪالرشپ ۾ ختم ٿي چڪو آهي.<ref name="Prakash 383–408">{{cite journal | last = Prakash | first = Gyan | author-link = Gyan Prakash | date = April 1990 | title = Writing Post-Orientalist Histories of the Third World: Perspectives from Indian Historiography | journal = Comparative Studies in Society and History | volume = 32 | issue = 2 | pages = 383–408 | doi=10.1017/s0010417500016534 | jstor = 178920| s2cid = 144435305 }}</ref> == تاريخ جا ماخذ == === پرڏيهي ذريعا === هندستاني تاريخ جا معروف پرڏيهي احوال هيٺين ذريعن مان مليا آهن: <ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref><ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> * [[ميگئسٿنيز|ميگاسٿينس]] پاران "انڊيڪا"<ref>Allan Dahlaquist (1996). Megasthenes and Indian Religion: A Study in Motives and Types. Motilal Banarsidass. {{ISBN|978-81-208-1323-6}}.</ref> * [[فاھيان|فاهيان]] طرفان ٻڌمت جي بادشاهن جو هڪ رڪارڊ (فوگو جي 佛國記)<ref name="columbia">{{cite web|url=http://afe.easia.columbia.edu/special/travel_records.pdf|title=The Travel Records of Chinese Pilgrims Faxian, Xuanzang, and Yijing|publisher=[[Columbia University]]}}</ref> * [[البيروني]] پاران "ڪتاب الهند"<ref>{{citation|title=Kitab al-Bīrūnī fī Taḥqīq mā li-al-Hind|publisher=Osmania Oriental Publication Bureau |place=Hyderabad |year=1958}}</ref> <ref>{{citation| editor1-last=Kegan |editor1-first=Paul |publisher=Trench, Truebner |title=Alberuni's India |translator-last=Sachau |translator-first=E.C. |place=London |volume=2 |year=1910}}</ref> * [[ابن بطوطا|ابن بطوطه]] پاران "تحفة النور في غريب الامر و عجائب الاسفار<ref name="9–10 Vol. 1">{{harvnb|Dunn|2005|pp=310–11}}; {{harvnb|Defrémery|Sanguinetti|1853|pp=[https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ&pg=PA9 9–10 Vol. 1]}}</ref> * زوانگ زانگ پاران مغربي علائقن تي عظيم تانگ رڪارڊ<ref>Deeg, Max (2007). [https://web.archive.org/web/20140418141001/http://kanji.zinbun.kyoto-u.ac.jp/~wittern/data/nw-fs/fs-deeg.pdf „Has Xuanzang really been in Mathurā? : Interpretatio Sinica or Interpretatio Occidentalia&nbsp;— How to Critically Read the Records of the Chinese Pilgrim.“] – In: 東アジアの宗教と文化 : 西脇常記教授退休記念論集 = Essays on East Asian religion and culture: Festschrift in honor of Nishiwaki Tsuneki on the occasion of his 65th birthday / クリスティアン・ウィッテルン, 石立善編集 = ed. by Christian Wittern und Shi Lishan. – 京都 [Kyōto] : 西脇常記教授退休記念論集編集委員會; 京都大学人文科學研究所; Christian Wittern, 2007, pp. 35 – 73. See p. 35</ref> * تشريح هندستان، جوزف ٽيفنٿلر طرفان === ڏيهي ذريعا === مقامي تاريخي متن جا مثال شامل آهن:<ref name=":0">{{Cite journal |last=Joshi |first=P. M. |date=1965 |editor-last=Pathak |editor-first=Vishwambhar Sharan |editor2-last=Saran |editor2-first=P. |editor3-last=Kunte |editor3-first=B. G. |editor4-last=Shyam |editor4-first=Radhey |editor5-last=McKew Parr |editor5-first=Charles |editor6-last=Van Linschoten |editor6-first=Jan |title=Indian Historiography |url=https://www.jstor.org/stable/42929817 |journal=Bulletin of the Deccan College Research Institute |volume=26 |issue=3/4 |pages=20–33 |jstor=42929817 |issn=0045-9801}}</ref> * ڀاناڀٽا جي "هرشاچاريتا"<ref name=":3">{{Cite book |last=Hasrat |first=B. J. |title=The Encyclopedia of Sikhism |publisher=Punjabi University |year=2004 |isbn=817380530X |editor-last=Singh |editor-first=Harbans |edition=2nd |volume=4: S–Z |location=Patiala |pages=179–181}}</ref> * ڪلهانا طرفان "راجتارنگيني"<ref name=":0" /> * سريلنڪا جي ٻڌ ڌرم جون تاريخون، جهڙوڪ ديپاواس، مهاواسا، ۽ ڪُسوانس<ref>{{Cite journal |last=von Hinüber |first=Oskar |date=2020 |title=Brill's Encyclopedia of Buddhism Online - Historiography: South Asia |url=https://doi.org/10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069 |access-date=7 April 2024 |website=Brill |doi= 10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069|quote=The first historical texts known from ancient South Asia are the Buddhist chronicles composed in Ceylon (Sri Lanka). Consequently, from a very early period, the history of Buddhism on the island is known much better than in any other part of South Asia. Besides texts on the general history of Buddhism, there are specialized chronicles on relics and so on, written in both Pali and Sinhala languages or in Southeast Asian vernaculars.|url-access=subscription }}</ref> * فرشته جي "تاريخ فرشته" (جنهن کي گلشن ابراهيمي به چيو ويندو آهي) <ref name="EB1911">{{EB1911|inline=y|wstitle=Ferishta, Mahommed Kasim|volume=10|page=274}}</ref> * ضياء الدين برني جي "تاريخ فيروز شاهي"<ref>M. Athat Ali, "Elements of Social Justice in Medieval Islamic Thought" in Saiyid Zaheer Husain Jafri, ''Recording the Progress of Indian History: Symposia Papers of the Indian History Congress, 1992–2010'', Primus Books, 2012, p. 197.</ref> * Vicāraśrenī by Merutunga {{sfn|Eggermont|1969|p=67}} * ابوالفضل جو "اڪبر نامو"<ref>[http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml Illustration from the Akbarnama: History of Akbar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090919035749/http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml |date=2009-09-19 }} [[Art Institute of Chicago]]</ref> * [[امير خسرو]] جو "تغلق نامو" * عبدالحميد لاهوري جو "پادشاهه نامو"<ref>[[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970).</ref> * محمد عوفي جي "جامع الحكايت"<ref>{{cite book |last1=Elliot|first1=Sir H. M. |first2=John |last2=Dowson |title=The History of India, as Told by Its Own Historians. The Muhammadan Period (Vol 2.)|chapter-url=https://archive.org/stream/cu31924073036729#page/n5/mode/2up|chapter=4. Jawami ul-Hikayat of Muhammad Ufi| year=1871|publisher=London : Trübner & Co.|page=155}}</ref> * چانڊ بردائي جي "ڀڳت راسو" (''[[Prithviraj Raso]])<ref>{{Cite book|author=Rima Hooja|url=https://books.google.com/books?id=qqd1RAAACAAJ|title=A HISTORY OF RAJASTHAN (PB)|date=2006|publisher=Rupa & Company|isbn=978-81-291-1501-0|pages=364–365|language=en}}</ref>'' * منهاج سراج جوزجاني جي "طبقات ناصري" 15 صدي عيسويءَ کان اڳ جي تاريخ کي رڪارڊ ڪرڻ لاءِ تمام ٿورا مشهور هندستاني متن موجود آهن. ان ڪري، هندستان جي تاريخ جو گهڻو حصو پرڏيهي مورخن جي ذريعي ملي ٿو. قديم هندستان ۾ مقامي تاريخي روايتن جا تمام گهٽ ثبوت موجود آهن. البيروني مقامي هندستاني تاريخ نگاري بابت هيٺ ڏنل ڳالهه ڪئي: "بدقسمتي سان هندو شين جي تاريخي ترتيب تي گهڻو ڌيان نه ڏيندا آهن، اهي پنهنجن بادشاهن جي تاريخي جانشيني کي بيان ڪرڻ ۾ تمام گهڻو لاپرواهي ڪندا آهن ۽ جڏهن انهن کي معلومات لاءِ دٻايو ويندو آهي ۽ نقصان ۾ هوندا آهن، اهو نه ڄاڻندا آهن ته ڇا چوڻو آهي، اهي هميشه ڪهاڻي ٻڌائڻ تي مجبور هوندا آهن. پر ان لاءِ، اسان کي پڙهندڙن کي انهن روايتن کي پهچائڻ گهرجي جيڪي اسان کي انهن مان ڪجهه ماڻهن کان مليون آهن." —البروني، ڪتاب الهند. قديم هندستان ڪڏهن به هڪ مضبوط تاريخي روايت ترقي نه ڪئي جيڪا گريڪو-رومن، چيني ۽ اسلامي تهذيبن ۾ موجود روايتن جي برابر هجي. بهرحال، اهو نتيجو نه ٿو ڪڍي سگهجي ته قديم هندستانين وٽ معروضي تاريخي لکڻ جي سمجهه جي کوٽ هئي، ڇاڪاڻ ته تاريخ نگاري سان ملندڙ جلندڙ ڪجهه ڪوششون هيون. هندستاني تاريخ جي مختلف موڙ تي، هندستان ۾ خاص خاندانن ۽ حڪمرانن جي دورن کي رڪارڊ ڪرڻ ۽ تاريخ نگاري ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. few known Indian texts recording history before 15th century C.E. exist, hence, historical evidence for much of India's history comes through foreign historians.<ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref><ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> There is very little evidence of a native historiographical tradition in ancient India.<ref name=":3" /> Al-Biruni stated the following about local Indian histriography:<ref name=":0" /> {{Blockquote|text="Unfortunately the Hindus do not pay much attention to the historical order of things, they are very careless in relating the chronological succession of their kings, and when they are pressed for information and are at a loss, not knowing what to say, they invariably take to tale-telling. But for this, we should communicate to the readers the traditions which we have received from some people among them."|author=Al-Biruni|title=Kitāb al-Hind|source=}}Ancient India never developed a strong historiographical tradition comparable to the ones that existed in the [[Greco-Roman historiography|Greco-Roman]], [[Chinese historiography|Chinese]], and [[Historiography of early Islam|Islamic]] civilizations.<ref name=":4">{{Cite book |last=Sharma |first=Tej Ram |title=Historiography: A History of Historical Writing |publisher=Concept Publishing Company |year=2005 |isbn=9788180691553 |pages=17–22 |chapter=Historical Writings in the Ancient World - Indian Historiography: Historiography in Ancient India}}</ref> However, it cannot be concluded that the ancient Indians lacked an understanding of objective historical writing, as there were some attempts akin to historiography.<ref name=":4" /> At various points in Indian history, there were efforts to record and chronicle the reigns of particular dynasties and rulers in India.<ref name=":4" /> Within the Vedic, Buddhist, Jain and other religious literature, the names of teachers are attentively recorded.<ref name=":4" /> The [[Chinese Buddhist]] [[Buddhist pilgrimage|pilgrim]] [[Xuanzang]] mentioned that in every province of India, there would be officials who would be responsible for documenting in-writing "good and evil events, calamities, and fortunate occurrences".<ref name=":4" /> Since the era of the [[Gupta Empire|Gupta]] ruler [[Samudragupta]], ancient Indian rulers would have a renowned poet record their reigns and victories onto stone in the form of inscription.<ref name=":4" /> [[Romila Thapar]] instead states that it should be taken into account what the ancient Indians found relevant and why when evaluating any dearth of historiographical tradition.<ref name=":4" /> [[A. K. Warder]] opined that the regional historiographies of India must be considered, with historical writing in India becoming regionalized by the mediaeval-period from the 7th century onwards.<ref name=":4" /> There are historical works authored by the Chalukya, Rashtrakuta, Pala dynastical historiographies and also regional historiographical traditions in Kashmir, Sindhu, Gurjara, Jejakabhukti, Kamarupa, Kerala, Hoyasala, Andhra, Kalinga, and Maharashtra.<ref name=":4" /> In modern-times, some attempts have been made to extract historiographical elements from Vedic literature and epic poetry, such as the ''[[Mahabharata]]'' or ''[[Ramayana]]''.<ref name=":3" /><ref name=":4" /> However, religious, mythical, and allegorical legends are too intermixed with Indic religious thought and philosophy that discerning and extracting any semblance of historiography from them is a difficult task.<ref name=":3" /> The ''[[Puranas]]'' mostly entail mythological elements with a facade of historicity.<ref name=":3" /> The corpuses of Pali and Prakrit literature of the era are mostly religious in nature.<ref name=":3" /> Thus, a historiographical tradition was not popular in India, barring a few examples.<ref name=":3" /> A true tradition of historiography was introduced to India after the Arabs captured Sindh, where they introduced history-writing and recording proper chronology.<ref name=":3" /> These Arab historiographers were later surmounted by historiographers who wrote in Persian, many of whom were sponsored by the ruling sultans of India.<ref name=":3" /> == مکيه اسڪول == === Orientalist approach === The Orientalist approach was influenced both by [[Imperialism|imperialist]] attitudes and interests, and also fascination for the "exotic" East for Mediterranean and European writers and thinkers, captured in images by artists, that is embodied in a repeatedly-surfacing theme in the [[history of ideas]] in the West, called "[[Orientalism]]". In [[art history]], [[literature]], and [[cultural studies]], Orientalism is the imitation or depiction of aspects in the [[Eastern world]]. These depictions are usually done by writers, designers, and artists from the [[Western world]]. The term ''Orientalism'' has come to acquire negative connotations in some quarters and is interpreted to refer to the study of the East by Westerners shaped by the attitudes of the era of European [[imperialism]] in the 18th and 19th centuries. When used in this sense, it often implies prejudiced, outsider-caricatured interpretations of Eastern cultures and peoples. This viewpoint was most famously articulated and propagated by [[Edward Said]] in ''[[Orientalism (book)|Orientalism]]'' (1978), a critical history of this scholarly tradition.<ref>{{cite book|last=Clarke|first=J.J.|title=Oriental enlightenment the encounter between Asian and Western thought|url=https://archive.org/details/orientalenlighte00clar|url-access=limited|year=1997|publisher=Routledge|pages=[https://archive.org/details/orientalenlighte00clar/page/n16 8]}}</ref> ==== History ==== Though there has been study of India from a western perspective since ancient times, the orientalist school gained prominence in the aftermath of the [[Age of Discovery]]. In the 18th and 19th centuries, the term [[Oriental studies|Orientalist]] identified a scholar who specialized in the languages and literatures of the [[Eastern world]]. Among such scholars were officials of the [[East India Company]], who said that the [[Arab culture]], the [[culture of India|Indian culture]], and the [[Islamic culture]]s should be studied as equal to the [[Culture of Europe|cultures of Europe]].<ref>{{cite book |last = Macfie |first = A. L.|year = 2002 |title = Orientalism |publisher = Longman| location = London|url=https://books.google.com/books?id=0FrJAwAAQBAJ |isbn = 978-0582423862|ref = none| page = Ch One}}</ref> Among such scholars is the philologist [[William Jones (philologist)|William Jones]], whose studies of [[Indo-European languages]] established modern [[philology]]. [[Company rule in India]] favored Orientalism as a technique for developing and maintaining positive relations with the Indians—until the 1820s, when the influence of "anglicists" such as [[Thomas Babington Macaulay]] and [[John Stuart Mill]] led to the promotion of a Western-style education.<ref>Holloway (2006), pp. 1–2. "The Orientalism espoused by Warren Hastings, William Jones and the early East India Company sought to maintain British domination over the Indian subcontinent through patronage of Hindu and Muslim languages and institutions, rather than through their eclipse by English speech and aggressive European acculturation."</ref> With a great increase in knowledge of Asia among Western specialists, increasing political and economic involvement in the region, and in particular the realization of the existence of [[Indo-European languages|close relations between Indian and European languages]], by [[William Jones (philologist)|William Jones]], there emerged more complex intellectual connections between the early history of Eastern and Western cultures. Some of these developments occurred in the context of Franco–British rivalry for control of India. Liberal economists, such as [[James Mill]], denigrated Eastern civilizations as static and corrupt. [[Karl Marx]] characterized the [[Asiatic mode of production]] as unchanging, because of the economic narrowness of village economies and the State's role in production. "[[Oriental despotism]]" was generally regarded in Europe as a major factor in the relative failure of [[progress (history)|progress]] of Eastern societies. In the course of the century Western archaeology spread across the Middle East and Asia. New national museums provided a setting for important archaeological finds, most of which were in this period bought back to Europe. The first serious European studies of [[Buddhism]] and [[Hinduism]] were by the scholars [[Eugene Burnouf]] and [[Max Müller]]. In that time, the academic [[Islamic studies by author (non-Muslim or academic)|study of Islam]] also developed, and, by the mid-19th century, Oriental Studies was a well-established academic discipline in most European countries, especially those with imperial interests in the region. Yet, while scholastic study expanded, so did [[Racism|racist]] attitudes and stereotypes of Asian peoples and cultures. Scholarship often was intertwined with prejudicial racist and religious presumptions,<ref>J. Go, "'Racism' and Colonialism: Meanings of Difference and Ruling Practice in America's Pacific Empire" in ''Qualitative Sociology'' '''27'''.1 (March 2004).</ref> to which the new [[biology|biological sciences]] tended to contribute until the end of the [[World War II|Second World War]]. ==== Criticism and Decline ==== In his book [[Orientalism (book)|Orientalism]] (1978), [[cultural critic]] Edward Said redefines the term ''Orientalism'' to describe a pervasive Western tradition—academic and artistic—of prejudiced outsider-interpretations of the [[Eastern world]], which was shaped by the cultural attitudes of European [[imperialism]] in the 18th and 19th centuries.<ref>Tromans, 24</ref> Since its publication, most academic discourse began to use the term "Orientalism" to refer to a general patronizing Western attitude towards Middle Eastern, Asian, and [[North Africa]]n societies. In Said's analysis, the West [[Essentialism|essentializes]] these societies as static and undeveloped—thereby fabricating a view of Oriental culture that can be studied, depicted, and reproduced in the service of [[Imperialism|imperial power]]. Implicit in this fabrication, writes Said, is the idea that Western society is developed, rational, flexible, and superior.<ref>Mahmood Mamdani, ''Good Muslim, Bad Muslim: America, the Cold War, and the Roots of Terrorism'', New York: Pantheon, 2004; {{ISBN|0-375-42285-4}}; p. 32.</ref> Furthermore, Said said that "The idea of representation is a theatrical one: the Orient is the stage on which the whole East is confined",<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/63/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=63 |language=English}}</ref> and that the subject of learned Orientalists "is not so much the East itself as the East made known, and therefore less fearsome, to the Western reading public".<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/60/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=60 |language=English}}</ref> The thesis of Edward Said's Orientalism develops Marxist philosopher [[Antonio Gramsci]]'s theory of [[cultural hegemony]], and [[Michel Foucault]]'s theorisation of [[discourse]] (the [[knowledge]]-[[Power (social and political)|power]] relation) to criticise the scholarly tradition of Oriental studies. In the academy, the book ''Orientalism'' (1978) became a foundational text of [[Postcolonialism|post-colonial cultural studies]].<ref>Xypolia, Ilia (2011). "Orientations and Orientalism: The Governor Sir Ronald Storrs". Journal of IslamicJerusalem Studies. 11: 25–43.</ref> The once common "Orientalist" approach, with its image of a sensuous, inscrutable, and wholly spiritual India, has died out in serious scholarship.<ref name="Prakash 383–408" /> === Cambridge School === The Cambridge School of historiography was a [[school of thought]] which approached the study of the [[British Empire]] from the imperialist point of view. It emerged especially at the [[University of Cambridge]] in the 1960s. [[John Andrew Gallagher]] (1919–80) was especially influential, particularly in his article with [[Ronald Robinson]] on "[[The Imperialism of Free Trade]]". It was led by Anil Seal,<ref>Anil Seal'', The Emergence of Indian Nationalism: Competition and Collaboration in the Later Nineteenth Century'' (1971)</ref> Gordon Johnson,<ref>Gordon Johnson, ''Provincial Politics and Indian Nationalism: Bombay and the Indian National Congress 1880–1915'' (2005)</ref> Richard Gordon, and David A. Washbrook.<ref>Rosalind O'Hanlon and David Washbrook, eds. ''Religious Cultures in Early Modern India: New Perspectives'' (2011)</ref> It downplayed ideology.<ref>Aravind Ganachari, "Studies in Indian Historiography: 'The Cambridge School'", ''Indica'', March 2010, 47#1, pp 70–93</ref> ==== Criticism ==== This school of historiography is criticised for western bias or [[Eurocentrism]].<ref name="google7">{{cite book|title=Eurocentrism: a marxian critical realist critique|author=Hostettler, N.|date=2013|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-135-18131-4|url=https://books.google.com/books?id=2XjozzN0ppEC&pg=PA33|page=33|access-date=6 January 2017}}</ref> Critics have attacked various ideas of the School.<ref>See [[Christopher Platt|D.C.M. Platt]], "The Imperialism of Free Trade: Some Reservations," ''Economic History Review,'' 21#2 (Aug., 1968), pp. 296-306</ref> In ''The New Imperial Histories Reader,'' Stephen Howe has assembled articles by critics who take aim especially at [[P. J. Marshall]], [[David Kenneth Fieldhouse|D. K. Fieldhouse]], Robinson and Gallagher, and [[Peter Cain (historian)|Peter Cain]] and [[A. G. Hopkins]].<ref>Stephen Howe, ed. ''New Imperial Histories Reader'' (Routledge, 2009)</ref> [[Howard Spodek]], for example, praises the school's regional and pluralist perspectives but criticizes their reliance on British (rather than Indian) documentation, sloppy use of [[social science]] models, downplaying of ideology, and their excessive emphasis on Indian self-seeking and the importance of British imperial initiatives in achieving modernization. He recommends a deeper appreciation of Indian initiatives, and more attention to the emerging importance of public life in many areas of society rather than just a concentration on politics.<ref>Howard Spodek, "Pluralist Politics in British India: The Cambridge Cluster of Historians of Modern India," ''American Historical Review,'' (June 1979) 84#3 pp 688-707</ref> === Nationalist School === The Nationalist school originated among Indian historians in the late 19th and early 20th centuries who were influenced by [[Indian independence movement|Indian nationalism]]. They emphasized achievements in Indian history, while downplaying negative aspects, which led to various contradictions. Nationalist historians universally praised Hindu rule of India, with Hindu culture being prized above all else.<ref name=":0a">{{cite book|last=Thapar|first=Romila|title=History of Early India: From the Origins to AD 1300|publisher=University of California Press|year=2004|isbn=978-0-520-24225-8|pages=16–17}}</ref> In modern history, they focused on Congress, Gandhi, Nehru and high level politics. It highlighted the Mutiny of 1857 as a war of liberation, and Gandhi's 'Quit India' begun in 1942, as defining historical events. This school of historiography has received criticism for [[Elitism]].<ref>{{cite web|url=http://pages.ucsd.edu/~rfrank/class_web/ES-200C/Articles/Guha.pdf|title=Ranjit Guha, "On Some Aspects of Historiography of Colonial India"}}</ref> Historians in this school included [[Rajendralal Mitra]], [[R. G. Bhandarkar]], [[Romesh Chunder Dutt]], [[Anant Sadashiv Altekar]], [[K. P. Jayaswal]], [[Hem Chandra Raychaudhuri]], [[Radha Kumud Mukherjee]], [[R. C. Majumdar]], and [[K. A. Nilakanta Sastri]] ,.<ref name=":0a" /> === Marxist School === In India, Marxist Historiography takes the form of Marxian historiography where Marxian techniques of analysis are used but Marxist political intentions and prescriptions are discarded. The Marxian historiography of India uses the method of [[historical materialism]] and has focused on studies of economic development, land ownership, and [[class conflict]] in precolonial India and [[deindustrialisation|deindustrialization]] during the colonial period.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993">Bagchi, Amiya Kumar (January 1993). "Writing Indian History in the Marxist Mode in a Post-Soviet World". Indian Historical Review. 20 (1/2): 229–244.</ref> [[Bhupendranath Datta|B. N. Datta]], and [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] are considered the founding fathers of Marxist historiography in India. D. D. Kosambi was apologetic of the revolution of [[Mao]] and thought of Indian Prime Minister [[Jawaharlal Nehru]]'s policies as pro-capitalist. Kosambi, a polymath, viewed Indian History from a Marxist viewpoint. The other Indian scholars of Marxian historiography are [[Ram Sharan Sharma|R. S. Sharma]], [[Irfan Habib]], [[D. N. Jha]], and [[K. N. Panikkar]].<ref>Bottomore, T. B. 1983. ''A Dictionary of Marxist thought''. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press.</ref> Other historians such as [[Satish Chandra (historian)|Satish Chandra]], [[Romila Thapar]], [[Bipan Chandra]], [[Arjun Dev (historian)|Arjun Dev]], and [[Dineshchandra Sircar]], are sometimes referred to as "influenced by the Marxian approach to history."<ref>Guichard, Sylvie (2010), The Construction of History and Nationalism in India, Routledge, p. 87, ISBN 978-1136949319</ref> One debate in Indian history that relates to a [[historical materialist]] schema is on the nature of [[feudalism]] in India. [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] in the 1960s outlined the idea of "feudalism from below" and "feudalism from above". Element of his feudalism thesis was rejected by R.S. Sharma in his monograph [[Indian Feudalism]] (2005) and various other books,<ref>Purohit, Vinayak. 1988. Arts of transitional India twentieth century. Bombay: Popular Prakashan.</ref><ref>R S Sharma, Indian Feudalism (book), 2005</ref><ref>R S Sharma, Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation, Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177-85</ref><ref>R S Sharma, India's Ancient Past, Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India, Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> However R. S. Sharma also largely agrees with Kosambi in his various other books.<ref>R S Sharma, ''[[Indian Feudalism (book)]], 2005''</ref><ref>R S Sharma, ''Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation'', Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177–85</ref><ref>R S Sharma, ''India's Ancient Past'', Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, ''The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India'', Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> Most Indian Marxian historians argue that the economic origins of communalism are feudal remnants and the economic insecurities caused by slow development in India.<ref>{{cite book|title=Dalit women in India: issues and perspective|page=138|first=Prahlad|last=Jogdand|year=1995}}</ref> Even non-academic and laymen contributions to Marxist Historiography exist in India. The book "Coffee Housinte Katha" (The Story of Coffee House), written in [[Malayalam]], a regional language of India, spoken in the state of [[Kerala]], by one of the leaders of the Indian Coffee House Movement, [[Nadakkal Parameswaran Pillai]], is an example of this. Politicians like [[Shripad Amrit Dange]] have also contributed to Marxian historiography. ==== Criticism ==== The Marxian school of Indian historiography is accused of being too ideologically influenced.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993" /> Though influenced by Marxist theory [[B. R. Ambedkar]] criticized Marxists, as he deemed them to be unaware or ignorant of the specifics of caste issues.<ref>Padovani, Florence. Development-Induced Displacement in India and China: A Comparative Look at the Burdens of Growth. Rowman & Littlefield. Bhimrao Ambedkar himself, who criticized Indian Marxists</ref><ref>Jadhav, Narendra (1991). "Neglected Economic Thought of Babasaheb Ambedkar". Economic and Political Weekly. 26 (15): 980–982. ISSN 0012-9976. JSTOR 4397927.</ref> Also though most criticisms of Marxian historiography is levied by people who are not historians, some historians have debated Marxian historians and critically examined their analysis of the [[history of India]]. Many have alleged that Marxian historians used [[Historical negationism|negationism]] to whitewash some of the atrocities committed by [[Islamic rulers in the Indian subcontinent|Muslim rulers]] in the Indian Subcontinent.<ref>{{cite book|title=The Legacy of Muslim Rule in India|quote=Marxists who always try to cover up the black spots of Muslim rule with thick coats of whitewash|first=Kishori Saran|last=Lal|publisher=Aditya Prakashan|page=67}}</ref><ref>{{cite book|title=Indian Politics, Then and Now: Essays in Historical Perspective|first=K|last=Seshadri|publisher=Pragatee Prakashan|page=5|quote=certain attempts made by some ultra-Marxist historians to justify and even whitewash tyrannical emperors of the medieval India}}</ref><ref>{{cite book|title=Studies in World Affairs, Volume 1|first=KR|last=Gupta|year=2006|publisher=Atlantic Publisher|page=249|isbn=9788126904952|url=https://books.google.com/books?id=Hw9uf7sRKtIC&pg=PA249}}</ref><ref>{{cite book|title=Al-Hind the Making of the Indo-Islamic World: The Slave Kings and the Islamic Conquest : 11th–13th Centuries|year=1991|url=https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink|url-access=limited|last=Wink|first=André|publisher=Brill|page=[https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink/page/n160 309]|quote="apologists for Islam, as well as some Marxist scholars in India have sometimes attempted to reduce Islamic iconoclasm.."}}</ref> Since the late 1990s, [[Hindu nationalism|Hindu nationalist]] scholars especially have theorized that the Marxian tradition in India neglected what they believe to be the country's 'illustrious past' based on Vedic-[[puranic chronology]] and other [[Pseudohistory|pseudo-historical]] [[Historical revisionism|revisionist]] narratives of history, the historians are held responsible for aiding or defending [[Islam in India|Muslims]], who figure in Hindu nationalist discourse as the enemy.<ref>Jha, D.N. (1996). Society and Ideology in India: Essays in Honour of Prof. R.S. Sharma. New Delhi, India: Munshiram Manoharlal Publishers Pvt. Ltd. ISBN 978-8121506397.</ref><ref>Historian: Prof Irfan Habib outlookindia.com. Magazine | 23 April 2007. Retrieved 15 January 2013</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=u0RZBwAAQBAJ&pg=PA98|title=The Construction of History and Nationalism in India: Textbooks, Controversies and Politics|last=Guichard|first=Sylvie|year=2010|publisher=Routledge |isbn=9781136949319}}</ref> An example of such a view is [[Arun Shourie]]'s ''[[Eminent Historians]]'' (1998)<ref>Bryant, E. E. (2014). ''Quest for the Origins of Vedic Culture: The Indo-Aryan Migration Debate''. Cary, US: Oxford University Press {{ISBN|978-0195169478}}</ref> and ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks'' (2000), by [[Meenakshi Jain]].<ref name="Times14July">{{cite news |title=From having legs hacked off to getting Rajya Sabha foothold: A Master's journey of grit |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |access-date=14 July 2025 |work=The Times of India |date=14 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250714044603/https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |archive-date=14 July 2025}}</ref><ref name="v282">{{cite web | title=Why Meenakshi Jain Has Been Nominated To Rajya Sabha | website=[[News18]] | date=15 July 2025 | url=https://www.news18.com/opinion/opinion-why-meenakshi-jain-has-been-nominated-to-rajya-sabha-9442669.html | access-date=18 July 2025}}</ref> === Subaltern School === The "subaltern school", was begun in the 1980s by [[Ranajit Guha]] and [[Gyan Prakash]].<ref>{{cite journal |last=Prakash |first=Gyan |date=December 1994 |title=Subaltern studies as postcolonial criticism |journal=American Historical Review |volume=99 |issue=5 |pages=1475–1500 |doi=10.2307/2168385|jstor=2168385 }}</ref> It focuses attention away from the elites and politicians to "history from below", looking at the peasants using folklore, poetry, riddles, proverbs, songs, oral history and methods inspired by anthropology. It focuses on the colonial era before 1947 and typically emphasises caste and downplays class, to the annoyance of the Marxist school.<ref>{{cite journal |last=Roosa |first=John |date=2006 |title=When the Subaltern Took the Postcolonial Turn |journal=Journal of the Canadian Historical Association |volume=17 |issue=2 |pages=130–147 |doi=10.7202/016593ar|doi-access=free }}</ref> ==== Criticism ==== {{see|Subaltern Studies#Criticism}} === Hindutva Approach === Hindutva ({{Translation|Hinduness}}) is the predominant form of [[Hindu nationalism]] in India.<ref>{{Cite web|last=Purandare|first=Vaibhav|date=22 August 2019|title=Hindutva is not the same as Hinduism said Savarkar|url=https://www.telegraphindia.com/india/hindutva-is-not-the-same-as-hinduism-said-savarkar/cid/1699550|access-date=23 December 2020|website=telegraphindia.com}}</ref> The Hindutva movement has been described as a variant of "right-wing extremism",<ref name="Leidig">{{Cite journal|last=Leidig|first=Eviane|date=17 July 2020|title=Hindutva as a variant of right-wing extremism|journal=Patterns of Prejudice|volume=54|issue=3|pages=215–237|doi=10.1080/0031322X.2020.1759861|issn=0031-322X|doi-access=free|hdl=10852/84144|hdl-access=free}}</ref> adhering to a concept of homogenised majority and [[cultural hegemony]].<ref name="j3517631">{{cite journal |title=Fascism of our times |jstor=3517631 |author=Prabhat Patnaik |journal=Social Scientist |volume=21 |issue=3/4|pages=69–77 |year=1993 |doi=10.2307/3517631}}</ref><ref>{{harvnb|Frykenberg|2008|pages=178–220}}: "This essay attempts to show how — from an analytical or from an historical perspective — Hindutva is a melding of Hindu fascism and Hindu fundamentalism."</ref> Some analysts dispute the identification of Hindutva with fascism, and suggest Hindutva is an extreme form of [[conservatism]]. Hindutva approach to history exists to create a version of history to support the Hindu nationalist demands for [[Hindutva#Views on Indian history|Hindu Rashtra]] in Indian society.<ref name="Menon 28–30">{{cite magazine |last=Menon |first=Latha |date=August 2004 |title=Coming to Terms with the Past: India |magazine=History Today |volume=54 |issue=8 |pages=28–30}}</ref> It began with the writings of the developer and outliner of the [[Hindu Nationalism|Hindu Nationalist]] political ideology of [[Hindutva]] himself, [[Vinayak Damodar Savarkar]].{{sfn|Chandra|1989|p=145}}{{sfn|Keer|1966|p=143}} His works '[[The Indian War of Independence (book)|The Indian war of independence, 1857]]', 'Hindu-Pad-Padashahi (A Critical Review of the Hindu Empire of Maharashtra)', and 'Six Glorious Epochs of Indian History' contributed to and laid down the groundwork for this approach. However, this approach did not gain much traction until the 1990s.{{sfn|Goodrick-Clarke|1998|p=46}}<ref>{{Cite web|title=Resources|url=http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|access-date=2021-08-08|website=savarkar.org|language=en|archive-date=8 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210808095423/http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Visana|first=Vikram|date=5 November 2020|title=Savarkar before Hindutva: Sovereignty, Republicanism, and Populism in India, c.1900–1920|url=https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|journal=Modern Intellectual History|volume=18|issue=4|language=en|pages=1106–1129|doi=10.1017/S1479244320000384|s2cid=224983230|issn=1479-2443|access-date=25 July 2021|archive-date=30 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210930153956/https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> This approach is still in the process of development.<ref name="Menon 28–30" /> In March 2012, [[Diana L. Eck]], Professor of Comparative Religion and Indian Studies at [[Harvard University]], authored in her book "India: A Sacred Geography", that idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals and it wasn't just a cluster of regional identities and it wasn't ethnic or racial.<ref name="scroll.in">{{cite web|url=http://scroll.in/article/802047/theres-an-idea-of-india-from-early-times-much-before-the-mughals-or-the-british-scholar-diana-eck|title=Harvard scholar says the idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals|date=20 January 2016 }}</ref><ref name="In The Footsteps of Pilgrims">{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/leisure/story/20120618-review-of-diana-leck-india-a-sacred-geography-758709-2012-06-09|title=In The Footsteps of Pilgrims |date=9 June 2012 }}</ref><ref>{{cite magazine |url=https://www.economist.com/books-and-arts/2012/03/24/the-heavens-and-the-earth |title=India's spiritual landscape: The heavens and the earth |magazine =The Economist |date=24 March 2012}}</ref><ref name="Dalrymple">{{cite news |last=Dalrymple |first=William |date=27 July 2012 |title=India: A Sacred Geography by Diana L Eck – review |url=https://www.theguardian.com/books/2012/jul/27/india-sacred-geography-eck-review |newspaper=The Guardian}}</ref> This approach is noted for denying the [[Indo-Aryan migrations]], as they consider those whose ancestry and religion have origins outside of the Indian subcontinent to be aliens, namely Muslims, Christians, and communists. This approach states that only the Hindus are the legitimate heirs of South Asia.{{Sfn|Thapar|2004|p=14}} ==== Saffronisation ==== [[Saffronisation]], a process of introduction of right-wing policies that implement a Hindu nationalist agenda onto school textbooks by attempting to glorify Hindu contributions to Indian history while undermining other contributions, has become prominent. The [[Bharatiya Janata Party]] (BJP) has said that several Indian history textbooks had overt Marxist or Eurocentric political overtones.<ref name=":2">{{cite journal|last=Bhattacharya|first=Neeladri|date=2009|title=Teaching History in Schools: The Politics of Textbooks in India|journal=History Workshop Journal|volume=67|issue=67|pages=99–110|doi=10.1093/hwj/dbn050|jstor=40646212|s2cid=154421051}}</ref> The BJP has had trouble changing the textbooks because many states in which the BJP is not in power have blocked saffronisation efforts. The BJP, citing a rigid anti-Hindu agenda, restructured NCERT and the Indian Council of Historical Research (ICHR) to make textbooks conform to the BJP's Hindu nationalist platform.<ref>{{cite book|last=Bénéï|first=Veronique|title=Manufacturing Citizenship: education and nationalism in Europe, South Asia, and China|publisher=Routledge|year=2005|isbn=0-415-36488-4|location=New York, NY|pages=156–159}}</ref> In states where the BJP had control of the local government, textbooks were changed extensively to favor a Hindu nationalist narrative.<ref name=":1" /> These changes included the omission of caste-based exclusion and violence throughout Indian history and the exclusion or minimization of contributions to Indian society made by Muslims.<ref name="Raghavan">{{cite news|author=Raghavan, B. S.|title=Saffronisation|date=12 September 2001|newspaper=[[The Hindu]]|url=http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20070514123440/http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-date=14 May 2007|url-status=live}}</ref> After a rival political party, the [[Indian National Congress]], came into power, efforts were undertaken in 2004 to reverse the saffronisation of textbooks previously made by BJP.<ref name="The Guardian">{{cite news |last=Ramesh |first=Randeep |url=https://www.theguardian.com/world/2004/jun/26/india.schoolsworldwide |title=Another rewrite for India's history books |work=The Guardian |date=25 June 2004 |access-date=10 March 2016}}</ref> When the ''[[Hindustan Times]]'' reviewed the issue of saffronisation of Indian textbooks in late 2014, it noted that right-wing efforts to change how textbooks recount history faced "some difficulty as it lacks credible historians to back its claims."<ref>{{cite news|last=Raza |first=Danish | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffronising-textbooks-where-myth-and-dogma-replace-history/story-CauM4dmmsPGrjZ3APAvNxO.html |title=Saffronising textbooks : Where myth and dogma replace history |work=Hindustan Times |date=8 December 2014 |access-date=9 March 2016}}</ref> The [[India#Medieval India|medieval period]] in India is one such hotly-contested epoch among historians. Since there can be no true consensus about that era due to divided and deeply entrenched political motivations, history for that period is highly subjective and particularly vulnerable to the influence of the textbook writer's sympathies and outlook. "The choice of the textbook writer is more decisive than anything else," it was noted in a report in ''The Hindu''.<ref name="Amrik Singh">{{cite news|last=Singh|first=Amrik|date=25 August 2001|title=Saffronisation and textbooks|url=http://www.thehindu.com/2001/08/25/stories/05252524.htm|work=[[The Hindu]]|access-date=10 March 2016}}{{dead link|date=April 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> Critics have said that the changes to the textbooks have portrayed the medieval period as "a dark age of Islamic colonial rule which snuffed out the glories of the Hindu and Buddhist empires that preceded it".<ref name="The Guardian" /> Another trap in the politicisation of history relates to contention over the state of [[Jammu and Kashmir (union territory)|Jammu and Kashmir]].<ref name="Amrik Singh" /> By mid-2015, ''[[The Times of India]]'' reported that the [[National Council of Educational Research and Training]], which is in charge of publishing textbooks, had participated in a meeting convened by the [[Ministry of Human Resource Development]], and during that meeting, the issue of changing textbooks was discussed. An official from the ICHR complained that the theme of nationalism did not receive proper treatment in textbooks, setting the stage for possible textbook revisions.<ref name=":1">{{cite news | last=Akshaya |first=Mukul | url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/education/news/Saffronization-fears-over-history-textbooks-rewrite-plans/articleshow/47792475.cms |title=Saffronization fears over history textbooks rewrite plans |work=The Times of India|date=24 June 2015 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of Rajasthan reportedly spent Rs 37 crore to reprint 36 textbooks used for classes 1 to 8 for the 2016–2017 academic session that will be based on an agenda that would promote Indian culture by including historical figures, such as [[Suraj Mal|Maharaja Surajmal]], Hem Chandra, and [[Guru Gobind Singh]]. The textbooks that had been approved up to the 2012–13 academic session were rendered obsolete under the rewriting of history, and those books were auctioned off. In total, 5,66 crore new textbooks were ordered printed for an agenda that critics described was intent on supporting the saffronisation of textbooks. Rajasthan (primary and secondary) education minister Vasudev Devnani denied the charge of saffronisation, but educationists described his decision as to the "Hinduisation of education" that occurs when right-wing forces come to power.<ref>{{cite news|last=Goswami |first=Rakesh | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffron-agenda-raje-scraps-cong-textbooks-spends-rs-37-cr-on-new-ones/story-U3JaMmx52f4YsuUfb3wlNK.html |title=Saffronisation ? Raje scraps Cong textbooks, spends Rs 37 cr on new ones |work=Hindustan Times |date=20 January 2016 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of [[Karnataka]] has reportedly ordered new textbooks for the 2017–18 academic session in an effort that academicians and critics have described as a "blatant attempt to saffronise textbooks".<ref>{{cite news| url=http://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/revised-textbooks-from-201718-academic-year/article7300069.ece |title=Revised textbooks from 2017–18 academic year|work=The Hindu |date=10 June 2015 |access-date=10 March 2016}}</ref> ==== Criticism ==== The Hindutva approach to history is based on ahistorical premises and treats mythology as history. According to [[Christophe Jaffrelot]], a French political scientist specialising in South Asia, the Hindutva ideology has roots in an era where the fiction in ancient Indian mythology and Vedic antiquity was presumed to be valid. This fiction was used to "give sustenance to Hindu ethnic consciousness".<ref name="Jaffrelot1996p77">{{cite book|author=Christophe Jaffrelot|title=The Hindu Nationalist Movement in India|url= https://books.google.com/books?id=Y2buDDwdgIsC|year= 1996|publisher= Columbia University Press|isbn= 978-0-231-10335-0|page=77}}</ref> Its strategy emulated the Muslim identity politics of the Khilafat movement after World War I, and borrowed political concepts from the West –&nbsp;mainly German.<ref name="Jaffrelot1996p77" /> Hindutva organizations treat events in [[Hindu mythology]] as history.<ref name="R. Ramachandran">{{cite web|author=R. Ramachandran|date=1 February 2019|title=Science circus|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/science-and-technology/article26004777.ece}}</ref><ref name="Ziya Us Salam">{{cite web|author=Ziya Us Salam|title=Age of unreason|website=Frontline|date=20 June 2018 |url=https://frontline.thehindu.com/cover-story/article24200525.ece}}</ref><ref name="Meera Nanda">{{cite web|author=Meera Nanda|date=2 January 2004|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|title=Postmodernism, Hindu nationalism and 'Vedic science'|access-date=23 March 2022|archive-date=12 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200812120255/https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|url-status=dead}}</ref><ref name="Truschke">{{Cite journal|last=Truschke|first=Audrey|date=15 December 2020|title=Hindutva's Dangerous Rewriting of History|url=http://journals.openedition.org/samaj/6636|journal=South Asia Multidisciplinary Academic Journal|language=fr|issue=24/25|doi=10.4000/samaj.6636|issn=1960-6060|doi-access=free}}</ref> Hindutva organizations have been criticized for their belief in statements or practices that they claim to be both scientific and factual but are incompatible with the [[scientific method]].<ref>{{citation |first=Meera |last=Nanda |title=Hindutva's science envy |url=http://www.frontline.in/science-and-technology/hindutvas-science-envy/article9049883.ece |newspaper=Frontline |date=16 September 2016 |access-date=14 October 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://scroll.in/article/865872/from-dissing-darwin-to-yogic-farming-a-short-history-of-the-bjps-brush-with-pseudoscience|title=From dissing Darwin to yogic farming: A short history of the BJP's brush with pseudoscience|date=21 January 2018 }}</ref> According to [[Anthony Parel]], a historian and political scientist, Savarkar's ''Hindutva, Who is a Hindu?'' published in 1923 is a fundamental text of Hindutva ideology. It asserts, states Parel, India of the past to be "the creation of a racially superior people, the Aryans. They came to be known to the outside world as Hindus, the people beyond the Indus River. Their identity was created by their race (jati) and their culture (Sanskriti). All Hindus claim to have in their veins the blood of the mighty race incorporated with and descended from the Vedic fathers. They created a culture — an ensemble of mythologies, legends, epic stories, philosophy, art and architecture, laws and rites, feasts, and festivals. They have a special relationship to India: India is to them both fatherland and holy land." The Savarkar's text presents the "Hindu culture as a self-sufficient culture, not needing any input from other cultures", which is "an unhistorical, narcissistic and false account of India's past", states Parel.<ref name="Parel2006p42">{{cite book|author=Anthony J. Parel|title=Gandhi's Philosophy and the Quest for Harmony|url= https://books.google.com/books?id=MQhz0fW0HZUC |year=2006|publisher= Cambridge University Press|isbn=978-0-521-86715-3|pages=42–43}}</ref> The premises of early Hindu nationalist thought, states Chetan Bhatt, reflected the colonial era European scholarship and Orientalism of its times.<ref name="Bhatt2001p11" /> The idea of "India as the cradle of civilization" (Voltaire, Herder, Kant, Schlegel), or as "humanity's homeland and primal philosophy" (Herder, Schlegel), or the "humanism in Hindu values" (Herder), or of Hinduism offering redemption for contemporary humanity (Schopenhauer), along with the colonial-era scholarship of Frederich Muller, Charles Wilkins, William Jones, Alexander Hamilton, and others were the natural intellectual matrix for Savarkar and others to borrow and germinate their Hindu nationalist ideas.<ref name="Bhatt2001p11">{{cite book|author=Chetan Bhatt|title=Hindu nationalism: origins, ideologies and modern myths|url=https://books.google.com/books?id=W2PXAAAAMAAJ|year=2001|publisher=Berg|isbn=978-1-85973-343-1|pages=11–12}}</ref> [[Chakravarthi Ram-Prasad]], a Fellow of the British Academy and a scholar of Politics and Philosophy of Religion, states that Hindutva is a form of nationalism that is expounded differently by its opponents and its proponents.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> The opponents of Hindutva either consider it as a fundamentalist ideology that "aims to regulate the working of civil society with the imperatives of Hindu religious doctrine", or as another form of fundamentalism while accepting that Hinduism is a diverse collection of doctrines, is complex and is different from other religions. According to Ram-Prasad, the proponents of Hindutva reject these tags, viewing it to be their right and a desirable value to cherish their religious and cultural traditions.<ref name="Ram‐Prasad1993p285">{{cite journal | last=Ram-Prasad | first=C. | title=Hindutva ideology: Extracting the fundamentals | journal=Contemporary South Asia | volume=2 | issue=3 | year=1993 | doi=10.1080/09584939308719718 | pages=285–309}}</ref> The Hindutva ideology according to Savarkar, states Ram-Prasad, is a "geography, race, and culture" based concept. However, the "geography" is not strictly territorial but is an "ancestral homeland of a people", and the "race" is not biogenetic but described as the historic descendants of the intermarriage of Aryans, native inhabitants, and "different peoples" who arrived over time.<ref name="Flood2008p527" /> So, "the ultimate category for Hindutva is culture", and this culture is "not strictly speaking religious if by religion is meant a commitment to certain doctrines of transcendence", he states.<ref name="Flood2008p527">{{cite book|author=C. Ram-Prasad|editor=Gavin Flood|title=The Blackwell Companion to Hinduism|url=https://books.google.com/books?id=SKBxa-MNqA8C |year=2008|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-99868-7|pages=527–528}}</ref> The proponents state that in the Hindutva thought, there is a kernel of coherent and justifiable thesis about the Indian culture and history.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> Hindutva ideology has been linked to threats to academics and students, both in India and the United States.<ref name="Venugopal, Arun">{{Cite web|last=Venugopal, Arun|date=21 July 2021|title=At Rutgers, and Beyond, Scholars Are Under Attack For Their Critique of India's Far-Right Government|url=http://gothamist.com/news/at-rutgers-and-beyond-scholars-are-under-attack-for-their-critique-of-indias-far-right-government|access-date=21 July 2021|website=Gothamist|language=en}}</ref><ref name=":0b">{{Cite web|title=American Scholars of India Confront a Rise in Threats {{!}} WNYC {{!}} New York Public Radio, Podcasts, Live Streaming Radio, News|url=https://www.wnyc.org/story/american-scholars-india-confront-rise-threats/|access-date=6 September 2021|website=WNYC|language=en}}</ref> For instance, in 2011, Hindutva activists successfully led a charge to remove an essay about the multiple narratives of Ramayanas from Delhi University's history syllabus.<ref name="The Hindu">{{Cite news|last=N|first=Vijetha S.|date=15 October 2011|title=Historians protest as Delhi University purges Ramayana essay from syllabus|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/Historians-protest-as-Delhi-University-purges-Ramayana-essay-from-syllabus/article13372074.ece|access-date=11 July 2021|issn=0971-751X}}</ref> [[Romila Thapar]], a world-renowned historian, has faced Hindutva-led attacks, with the claims that her works present Marxist and [[Eurocentric]] points of view.<ref name="washingtonpost.com">{{Cite news|title=In the battle over India's history, Hindu nationalists square off against a respected historian|language=en-US|newspaper=Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/india-romila-thapar-dissent/2021/01/02/1a79ca54-4070-11eb-b58b-1623f6267960_story.html|access-date=11 July 2021|issn=0190-8286}}</ref> Hindutva scholars like [[Rajiv Malhotra]] has been responsible for pushback against [[White people|white]] scholars specialising on South Asia and Hinduism based in North America, including [[Wendy Doniger]] and [[Sheldon Pollock]] on grounds of their supposed [[Evangelism|vested interests]] & [[Racism|racial prejudices]] [[Anti-Indian sentiment|against Indians]].<ref name="insidehighered.com">{{Cite web|title=Scholars who study Hinduism and India face hostile climate|url=https://www.insidehighered.com/news/2016/04/12/scholars-who-study-hinduism-and-india-face-hostile-climate|access-date=11 July 2021|website=www.insidehighered.com|language=en}}</ref> Under BJP leadership, the Indian state has been accused of monitoring scholars and denying some research access.<ref name="The Nation">{{cite news |last1=Chaturvedi |first1=Vinayak |title=The Hindu Right and Attacks on Academic Freedom in the US |url=https://www.thenation.com/article/culture/hindu-right-academic-freedom/ |publisher=The Nation |date=December 2021}}</ref> In 2021, a group of North American-based scholars of South Asia formed a collective and published the Hindutva Harassment Field Manual to, they argue, answer the Hindutva threat to their academic freedom.<ref name="Prakash">{{Cite web|last=Prakash|first=Priyali|title='Targeted by hate': Audrey Truschke on why she helped write a 'Hindutva Harassment Field Manual'|url=https://scroll.in/article/999710/targeted-by-hate-audrey-truschke-on-why-she-helped-write-a-hindutva-harassment-field-manual|access-date=28 August 2021|website=Scroll.in|date=10 July 2021 |language=en-US}}</ref><ref name=":0b" /> They documented further incidents of Hindutva harassment of academics in North America, dating back to the 1990s.<ref name="Timeline">{{cite web |last1=SASAC |title=Timeline |url=https://www.hindutvaharassmentfieldmanual.org/timeline |website=Hindutva Harassment Field Manual}}</ref> The [[Association for Asian Studies]] noted that Hindutva, described as a "[[Majoritarianism|majoritarian]] ideological doctrine" different from [[Hinduism]], resorted to "increasing attacks on numerous scholars, artists, and journalists who critically analyze its politics".<ref name="asianstudies.org">{{Cite web|date=10 September 2021|title=AAS Statement on the Dismantling Global Hindutva Conference|url=https://www.asianstudies.org/aas-statement-on-the-dismantling-global-hindutva-conference/|access-date=11 September 2021|website=Association for Asian Studies|language=en-US}}</ref> == هندستان تي برطانوي سامراج جي اثر جو جائزو == Debate continues about the [[Economy of India under the British Raj|economic impact of British imperialism on India]]. The issue was actually raised by conservative British politician [[Edmund Burke]] who in the 1780s vehemently attacked the East India Company, claiming that [[Warren Hastings]] and other top officials had ruined the Indian economy and society. Indian historian Rajat Kanta Ray (1998) continues this line of attack, saying the new economy brought by the British in the 18th century was a form of "plunder" and a catastrophe for the traditional economy of Mughal India. Ray accuses the British of depleting the food and money stocks and imposing high taxes that helped cause the terrible famine of 1770, which killed a third of the people of Bengal.<ref>Rajat Kanta Ray, "Indian Society and the Establishment of British Supremacy, 1765–1818", in ''The Oxford History of the British Empire: vol. 2, The Eighteenth Century'', ed. P. J. Marshall, (1998), pp. 508–529.</ref> Rejecting the Indian nationalist account of the British as alien aggressors, seizing power by brute force and impoverishing all of India, British historian [[P. J. Marshall]] argues that the British were not in full control but instead were players in what was primarily an Indian play and in which their rise to power depended upon excellent cooperation with Indian elites. Marshall admits that much of his interpretation is still rejected by many historians.<ref>P. J. Marshall, "The British in Asia: Trade to Dominion, 1700–1765," in ''The Oxford History of the British Empire: vol. 2, The Eighteenth Century'', ed. P. J. Marshall, (1998), pp. 487–507.</ref> Marshall argues that recent scholarship has reinterpreted the view that the prosperity of the formerly benign Mughal rule gave way to poverty and anarchy. Marshall argues the British takeover did not make any sharp break with the past. The British largely delegated control to regional Mughal rulers and sustained a generally prosperous economy for the rest of the 18th century. Marshall notes the British went into partnership with Indian bankers and raised revenue through local tax administrators and kept the old Mughal rates of taxation. Professor Ray agrees that the East India Company inherited an onerous taxation system that took one-third of the produce of Indian cultivators.<ref>Marshall, "The British in Asia: Trade to Dominion, 1700–1765"</ref> ===Insecurity of the Raj=== In the 20th century historians generally agreed that imperial authority in the Raj had been secure in the 1800–1940 era. Various challenges have emerged. Mark Condos and Jon Wilson argue that the Raj was chronically insecure.<ref>Mark Condos, ''The Insecurity State: Punjab and the Making of Colonial Power in British India'' (Cambridge University Press, 2017).</ref><ref>Jon Wilson, ''India conquered: Britain's Raj and the chaos of empire'' (Simon and Schuster, 2016).</ref> They argue that the irrational anxiety of officials led to a chaotic administration with minimal social purchase or ideological coherence. The Raj was not a confident state capable of acting as it chose, but rather a psychologically embattled one incapable of acting except in the abstract, the small scale, or short term.<ref>Joshua Ehrlich, "Anxiety, Chaos, and the Raj." ''Historical Journal'' 63.3 (2020): 777–787. DOI: https://doi.org/10.1017/S0018246X1900058X</ref> == پڻ ڏسو == * [[سنڌ جي تاريخ نگاري]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] * [[هندستان جي تاريخ]] * [[برطانوي سلطنت جي تاريخ نگاري]] == حوالا == == ڪتاب نگاري == ==حوالا== {{حوالا}} ===Works cited=== * {{citation |last=Chandra |first=Bipan |title=India's Struggle for Independence |year=1989 |publisher=Penguin Books India |location=New Delhi |isbn=978-0-14-010781-4 }} * {{Cite book |editor-last=Defrémery |editor-first = C. |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=B.R. |title=Voyages d'Ibn Batoutah (Volume 1) |publisher= Société Asiatic |year=1853 |place=Paris |language=French, Arabic |url=https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ}} * {{Cite book |last=Dunn |first=Ross E. |author-link=Ross E. Dunn |title=The Adventures of Ibn Battuta |publisher=University of California Press |year=2005 |orig-year=1986 |isbn=978-0-520-24385-9 }} * {{citation|last=Eggermont|first=P. H. L.|title=The Purāņa Source of Merutuṅga's List of Kings and the Arrival of the Śakas in India|year=1969|url=https://books.google.com/books?id=ks4UAAAAIAAJ}} * {{Citation |last=Goodrick-Clarke |first=Nicholas |author-link=Nicholas Goodrick-Clarke |title=Hitler's Priestess: Savitri Devi, the Hindu-Aryan Myth and Neo-Nazism |title-link=Hitler's Priestess |publisher=[[New York University Press]] |year=1998 |isbn=978-0-8147-3111-6 |language=en}} * {{cite book |last1=Keer |first1=Dhananjay |title=Veer Savarkar |date=1966 |publisher=Popular Prakashan |url=https://books.google.com/books?id=aCALAQAAIAAJ |language=en |oclc=582786373}} * {{cite book |first=Robert |last=Frykenberg |chapter=Hindutva as a Political Religion: An Historical Perspective |editor1=R. Griffin |editor2=R. Mallett |editor3=J. Tortorice |title=The Sacred in Twentieth-Century Politics: Essays in Honour of Professor Stanley G. Payne |year=2008 |url=https://books.google.com/books?id=JGOHDAAAQBAJ |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-0-230-24163-3 |pages=178–200 }} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * Balagangadhara, S. N. (2012). Reconceptualizing India studies. New Delhi: Oxford University Press. * Bhattacharjee, J. B. ''Historians and Historiography of North East India'' (2012) * {{cite book|last=Bannerjee|first= Dr. Gauranganath |title=India as known to the ancient world|url=https://archive.org/stream/indiaasknowntoan00banerich#page/n3/mode/2up|year=1921|publisher=Humphrey Milford, Oxford University Press, London}} * Bose, Mihir. "India's Missing Historians: Mihir Bose Discusses the Paradox That India, a Land of History, Has a Surprisingly Weak Tradition of Historiography", ''History Today'' 57#9 (2007) pp 34+. [https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110915152404/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 |date=15 September 2011 }} *Chakrabarti, Dilip K.: Colonial Indology, 1997, Munshiram Manoharlal: New Delhi. * Palit, Chittabrata, ''Indian Historiography'' (2008). *Indian History and Culture Society., Devahuti, D. (2012). Bias in Indian historiography. * Elliot, Henry Miers; John Dowson (1867–77). ''The History of India, as told by its own historians. The Muhammadan Period''. London: Trübner and Co. * [[Meenakshi Jain|Jain, Meenakshi]] [https://archive.org/details/flawed-narratives-history-in-the-old-ncert-textbooks-of-satish-chandra-by-meenakshi-jain ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks - A random survey of Satish Chandra’s “Medieval India''], NCERT 2000 * Inden, R. B. (2010). Imagining India. Bloomington, Ind: Indiana University Press. * Jain, M. The India They Saw : Foreign Accounts (4 Volumes) Delhi: Ocean Books, 2011. * Kahn, Yasmin. "Remembering and Forgetting: South Asia and the Second World War' in Martin Gegner and Bart Ziino, eds., ''The Heritage of War'' (Routledge, 2011) pp 177–193. * Mantena, R. (2016). Origins of modern historiography in India: Antiquarianism and philology 1780–1880. Palgrave Macmillan. * Mittal, S. C ''India distorted: A study of British historians on India'' (1995), on 19th century writers * [[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970) {{ISBN|9782102227356}} *{{cite book |first=Yvette Claire |last=Rosser |title=Curriculum as Destiny: Forging National Identity in India, Pakistan, and Bangladesh |year=2003 |publisher=University of Texas at Austin |type=Dissertation |url=http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |access-date=17 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911035259/http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |archive-date=11 September 2008 |url-status=dead }} *[[Arvind Sharma]], Hinduism and Its Sense of History (Oxford University Press, 2003) {{ISBN|978-0-19-566531-4}} * E. Sreedharan, A Textbook of Historiography, 500 B.C. to A.D. 2000 (2004) * Shourie, Arun (2014). Eminent historians: Their technology, their line, their fraud. Noida, Uttar Pradesh, India : HarperCollins Publishers. {{ISBN|9789351365914}} *{{cite book |title=Aryans and British India |first=Thomas R. |last=Trautmann |url=https://books.google.com/books?id=jR_LPnEH3GsC |year=1997 |location=Berkeley |publisher=University of California Press |isbn=978-0-585-10445-4}} *Viswanathan, G. (2015). Masks of conquest: Literary study and British rule in India. * Antonio de Nicolas, Krishnan Ramaswamy, and Aditi Banerjee (eds.) (2007), ''[[Invading the Sacred]]: An Analysis Of Hinduism Studies in America'' (Publisher: Rupa & Co.) * Vishwa Adluri, Joydeep Bagchee: ''The Nay Science: A History of German Indology''. Oxford University Press, New York 2014, {{ISBN|978-0199931361}} (''Introduction,'' p.&nbsp;1–29). * Warder, A. K., ''An introduction to Indian historiography'' (1972). * Winks, Robin, ed. ''The Oxford History of the British Empire: Volume V: Historiography'' (2001) * Weickgenannt, T. N. (2009). Salman Rushdie and Indian historiography: Writing the nation into being. Basingstoke: Palgrave Macmillan. {{Historiography}} [[زمرو:ڀارت جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:تاريخ نويسي]] [[زمرو:ڀارت جي تاريخ]] ==قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسي== قومي ۽ علائقائي تاريخن جا مقصد به مختلف رهيا آهن. قومي تاريخ منتشر ۽ جدا جدا عنصرن کي هڪ قومي سڃاڻپ هيٺ گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، جڏهن ته علائقائي تاريخون پنهنجي ثقافتي قدرن، روايتن ۽ سياسي حيثيت کي اجاگر ڪري پنهنجي معاملن ۾ آزاد ڪردار ادا ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪن ٿيون. نوآبادياتي دور جي خاتمي ۽ نون ملڪن جي قيام کان پوءِ، پراڻين حدن جي تبديليءَ سبب قوم رياست ۽ صوبن جي وچ ۾ تضاد پيدا ٿيا. علائقن وٽ پنهنجي جدا تاريخ ۽ ثقافت هئي، جڏهن ته نئين قوم رياست کي پنهنجي تاريخ نئين زاويي سان ٺاهڻي هئي. اهڙي صورتحال ۾ قومي تاريخ ڪڏهن ڪڏهن سياسي غلبي، قومي سڃاڻپ جي تشهير ۽ علائقائي قوميتن جي دٻاءَ لاءِ استعمال ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==پاڪستان ۾ سنڌ جي علائقائي حيثيت== پاڪستان جي قيام وقت ملڪ ۾ پنج صوبا هئا، جن وٽ پنهنجي جدا سڃاڻپ موجود هئي. پاڪستان هڪ نئون ملڪ هو، تنهنڪري ان جي شروعاتي دور ۾ قومي وحدت ۽ قوم سازيءَ تي وڌيڪ زور ڏنو ويو. صوبي سان وابستگيءَ کي سرڪاري سطح تي ڪڏهن ڪڏهن تنقيد جو نشانو بڻايو ويو، ڇاڪاڻ ته ان کي قوم سازيءَ جي راهه ۾ رڪاوٽ سمجهيو ويندو هو. سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي سياسي عمل ۾ ٿيندڙ تبديلين کي ظاهر ڪري ٿي؛ جيئن جيئن سياسي جوڙجڪ بدلبي رهي، تيئن سنڌ جي تاريخ لکڻ جا رخ به تبديل ٿيندا رهيا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ هڪ الڳ حيثيت رکي ٿي، ڇاڪاڻ ته اها بنگال ۽ پنجاب وانگر ورهايل نه ٿي. سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي به پشتونن يا بلوچن وانگر ٻن يا وڌيڪ ملڪن ۾ وڏي پيماني تي ورهايل نه هئي. تاريخي ۽ جاگرافيائي طور سنڌ قديم زماني کان پنهنجي جداگانه سڃاڻپ رکي ٿي، جنهن ڪري اها پاڪستان جي ٻين صوبن کان هڪ خاص ۽ ممتاز حيثيت رکي ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي ۽ ورهاڱي کان اڳ جي تاريخ نويسي== تاريخ ڪنهن به علائقي کي تاريخي مرتبو ڏيڻ جو طاقتور ذريعو آهي، ڇاڪاڻ ته اها ان علائقي جون پاڙون ماضي ۾ ڳولي ٿي. ان شعور تحت ورهاڱي کان اڳ سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد سنڌ جي تاريخ کي نئين سر مرتب ڪرڻ هو. ان جي تاريخي رسالي ۾ سنڌ جي تاريخ جي مختلف پهلوئن تي تحقيقي مضمون شايع ٿيندا هئا. خاص طور قديم دور تي زور ڏنو ويو، ته جيئن سنڌ جي تاريخي قدامت ثابت ڪري سگهجي. جيئن ته هن سوسائٽيءَ ۾ هندو ۽ انگريز مؤرخ وڌيڪ سرگرم هئا، تنهنڪري تاريخ نويسيءَ ۾ سيڪيولر رجحان نمايان رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==ورهاڱي کان پوءِ سنڌي تاريخ نويسي== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسي نون خيالن ۽ رجحانن سان سامهون آئي. ان جو مرڪزي نقطو اهو هو ته سنڌ تاريخي، ثقافتي ۽ لساني طور پاڪستان جي ٻين صوبن کان مختلف آهي. صوبائي سڃاڻپ تي زور ورهاڱي جي نتيجن سبب وڌيو. ڪراچي، جيڪا سنڌ جو اهم شهر ۽ بندرگاهه هئي، وفاقي علائقو قرار ڏئي نئين ملڪ جي گادي بڻائي وئي. سنڌ ان فيصلي خلاف احتجاج ڪيو، پر اهو احتجاج اثرائتو ثابت نه ٿيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي هندو آبادي وڏي پيماني تي لڏي وئي ۽ ان جي جاءِ تي اردو ڳالهائيندڙ آبادي آئي. هن تبديليءَ سنڌي قوميت کي ڪمزور ڪيو. ثقافتي ۽ لساني دٻاءَ کي منهن ڏيڻ لاءِ سنڌي دانشورن سنڌ جي تاريخ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ طرف ڌيان ڏنو، ته جيئن سنڌ جي جدا سڃاڻپ کي برقرار رکيو وڃي. ان مقصد لاءِ سنڌي ادبي بورڊ قائم ڪيو ويو، جنهن سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ تاريخي تحقيق جي حوصلا افزائي ڪئي. بورڊ سنڌ جي قديم کان جديد دور تائين نو جلدن ۾ جامع تاريخ شايع ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ سنڌ جي تاريخ بابت فارسي اصل ماخذ پڻ شايع ڪيا، ته جيئن مؤرخن کي بنيادي مواد ملي سگهي. انهن مان ڪجهه ڪتاب بعد ۾ سنڌي ۽ اردو ۾ ترجمو ٿيا، جنهن سان اردو پڙهندڙن لاءِ سنڌ جي تاريخ کي سمجهڻ جا نوان رستا کليا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==اسلام، عرب فتح ۽ باب الاسلام جو تصور== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جي هڪ اهم خصوصيت سنڌ جي تاريخ ۾ اسلام جي ڪردار تي زور هو. عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ کي “باب الاسلام” يعني اسلام جو دروازو بڻائيندڙ واقعو سمجهيو ويو. محمد بن قاسم کي هڪ اهم تاريخي هيرو طور پيش ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته هن کي سنڌ ۾ اسلام آڻيندڙ فاتح طور بيان ڪيو ويو. اسلام پسند تاريخ نويسيءَ ۾ عرب فتح ۽ عرب فاتح سنڌ جي اسلامي سڃاڻپ جا وڏا نشان بڻيا ۽ باب الاسلام جو تصور سالياني يادگيريءَ جو موضوع پڻ بڻيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سيد سليمان ندوي پنهنجي ڪتاب ''عرب و هند ڪي تعلقات'' ۾ عربن جي سنڌ فتح ۽ اتر هندستان تي ترڪن جي فتحن ۾ فرق بيان ڪيو. سندس خيال موجب سنڌ فتح ڪندڙ عرب اسلامي ماحول ۾ رهندا هئا ۽ اسلامي تعليمات کان واقف هئا، جڏهن ته ترڪ، افغان ۽ مغل حڪمران فقط نالي ماتر مسلمان هئا ۽ اسلامي تعليمات جا حقيقي نمائندا نه هئا. ان خيال موجب سنڌ جو اسلامي ڪردار پاڪستان جي ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پختو سمجهيو ويو.<ref name="SuleimanNadvi-ArabHind-1976">{{cite book |last=ندوي |first=سليمان |title=عرب و هند ڪي تعلقات |location=ڪراچي |year=1976 |pages=107، 192 }}</ref> محمد علي جناح جي هڪ تقرير جو حوالو پڻ ڏنو ويو، جنهن ۾ هن سنڌ کي خراج تحسين پيش ڪندي چيو ته پاڪستان حقيقت ۾ ان ڏينهن وجود ۾ آيو، جڏهن پهريون مسلمان سنڌ جي سرزمين تي آيو. ورهاڱي کان پوءِ هن تصور سنڌ کي ٻين صوبن کان اسلامي روايتن جي وارث طور الڳ ڏيکارڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سنڌ جو ڪردار== سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو ٻيو اهم پهلو آزاديءَ جي تحريڪ ۽ پاڪستان جي قيام ۾ سنڌ جي ڪردار تي زور آهي. سنڌ جي ماڻهن خلافت تحريڪ، هجرت تحريڪ ۽ ريشمي رومال تحريڪ ۾ سرگرم حصو ورتو. انهن تحريڪن سنڌ جي ماڻهن کي هندستان جي مسلمانن سان ويجهو آندو. سنڌ کي بمبئي کان جدا ڪرڻ جي جدوجهد پڻ هندستاني مسلمانن جي سياسي مطالبن لاءِ مددگار ثابت ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ پاڪستان جي قيام واري جدوجهد ۾ پنهنجي ڪردار تي به فخر ڪري ٿي. 1938ع ۾ شيخ عبدالمجيد سنڌي صوبائي مسلم ليگ جي اجلاس ۾ پاڪستان بابت قرارداد پيش ڪئي، جيڪا اڪثريت سان منظور ٿي. 1943ع ۾ سنڌ اسيمبلي پاڪستان قرارداد جي حمايت ڪئي. ان موقعي تي جي. ايم. سيد تقرير ڪندي چيو ته هندستان جا مسلمان جدا قوم آهن، ڇاڪاڻ ته انهن جي جدا تاريخ، ثقافت، ادب، روايتون ۽ سياسي توڙي معاشي نظام آهن؛ تنهنڪري انهن کي جدا وطن ڏنو وڃي.<ref name="MehranFreedomMovement1985">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |pages=17–18 }}</ref> سنڌ اسيمبلي 1946ع ۾ پاڪستان جي قرارداد جي حمايت ڪندڙ پهرين اسيمبلي طور پيش ڪئي وئي. 1985ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ جي رسالي ''مهراڻ'' آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر شايع ڪيو. ان جي اداريي ۾ چيو ويو ته پاڪستان جو حقيقي خالق سنڌ آهي. اداريي ۾ اهو به افسوس ظاهر ڪيو ويو ته پاڪستان جي قيام کان پوءِ سنڌ جي ڪردار کي ڄاڻي واڻي گهٽايو ويو؛ جهڙوڪ محمد علي جناح جي جنم ڀومي جهرڪ کي نظرانداز ڪري وزير مينشن ڪراچي کي اڳيان آڻڻ، ۽ سنڌي اڳواڻن جي خدمتن کي پاڪستان جي قيام ۾ مناسب طور تسليم نه ڪرڻ.<ref name="MehranFreedomMovement1985p5">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=5 }}</ref><ref name="MehranFreedomMovement1985p6">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=6 }}</ref> سنڌ طرفان پنهنجي اسلامي ڪردار ۽ آزاديءَ جي تحريڪ ۾ ڪردار تي زور ڏيڻ جو هڪ سياسي سبب صوبائي خودمختياريءَ جو مطالبو هو. سنڌ چاهيو ٿي ته مرڪز جو ڪردار صوبائي معاملن ۾ گهٽ کان گهٽ هجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==ون يونٽ ۽ سنڌي قومپرست تاريخ نويسي== سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ بنيادي تبديلي ون يونٽ جي دور ۾ آئي. 1955ع ۾ اولهه پاڪستان جا صوبا هڪ يونٽ ۾ ضم ڪيا ويا، جنهن سبب سنڌ پاڻ کي ٻيهر اهڙي صورتحال ۾ محسوس ڪيو، جهڙي طرح نوآبادياتي دور ۾ اها بمبئي پريزيڊنسيءَ جو حصو هئي. بمبئي جي جاءِ تي هاڻي لاهور جو غلبو محسوس ڪيو ويو. سنڌ پنهنجي سياسي آزادي ٻيهر وڃائي ويٺي. ون يونٽ جي عمل سنڌ جي ڪجهه سياستدانن جي موقعي پرستيءَ کي به ظاهر ڪيو، جن مرڪزي حڪومت سان گڏجي سنڌ کي ون يونٽ جو حصو بڻائڻ ۾ مدد ڪئي. ساڳئي وقت اهڙا اڳواڻ به سامهون آيا، جن ون يونٽ جي مخالفت ڪئي ۽ ان سبب تڪليفون برداشت ڪيون. هن دور سنڌ جي تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جو نئون تصور پيدا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ون يونٽ سنڌين کي سياسي طور وڌيڪ پختو ڪيو، ڇاڪاڻ ته سنڌ مجموعي طور پنجاب جي سياسي غلبي هيٺ تڪليفون ڀوڳيون. هن دور ۾ بئراج جي زرخيز زمين فوجي آفيسرن ۽ اعليٰ بيوروڪريٽن کي الاٽ ڪئي وئي، جنهن سان سنڌي هارين جا حق متاثر ٿيا. سرڪاري ملازمتن ۾ سنڌين کي مناسب حصو نه مليو، جنهن سبب وڌندڙ وچولي طبقي ۾ مايوسي پيدا ٿي. انهن تجربن کان پوءِ سنڌين محسوس ڪيو ته نه “باب الاسلام” واري حيثيت ۽ نه آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سندن ڪردار، انهن کي سندن حق ڏيارڻ ۾ مددگار ثابت ٿيا. ان احساس سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو رخ بدلائي ڇڏيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌي قومپرستي تاريخ جي تجزيي جو مرڪزي نقطو بڻجي وئي. ماضيءَ کي حال جي روشنيءَ ۾ پرکيو ويو، خاص طور پرڏيهي حملن جي اثرن کي هن انداز سان ڏٺو ويو ته سنڌ بار بار پرڏيهي غلبي سبب ڪيئن متاثر ٿي. پرڏيهي غلبي جي موضوع سنڌ جي اهڙي تصوير ٺاهي، جنهن ۾ سنڌ کي مظلوم ۽ استحصال جو شڪار علائقو طور پيش ڪيو ويو. ساڳئي وقت تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جي ڪردار کي نمايان ڪيو ويو، ته جيئن نئين نسل لاءِ ڪردار جا نمونا پيدا ڪيا وڃن.<ref name="MubarakAli1994p45">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=سنڌ خاموشي ڪي آواز |location=لاهور |year=1994 |page=45 }}</ref> ==سيڪيولر قومپرست تعبير ۽ قديم سنڌ== سنڌي قومپرستيءَ هيٺ ٺهيل نئين تاريخ نويسي مذهبي نه پر سيڪيولر هئي. سنڌي ثقافت ۽ تهذيب جون پاڙون قديم ماضيءَ ۾ ڳوليون ويون ۽ دعويٰ ڪئي وئي ته سنڌ جي تهذيبي حيثيت بابلي، آشوري ۽ مصري تهذيبن جي برابر آهي. سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب سنڌين لاءِ فخر جو ذريعو بڻجي، ۽ موهن جو دڙو سنڌ جي قديم ماضيءَ جي علامت طور اڀريو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==جي.ايم. سيد جي تاريخي تعبير== [[جي.ايم. سيد]] سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ اهم نوان رجحان متعارف ڪرايا. هن عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ لاءِ برڪت نه، پر هڪ جارحيت قرار ڏنو. سندس خيال ۾ محمد بن قاسم به ٻين حمله آورن وانگر هڪ جارح هو، جنهن سنڌ جا وسيلا لٽيا. هن دليل لاءِ ساڳيو منطق استعمال ڪيو، جيڪو سليمان ندوي ترڪ حمله آورن بابت ڏنو هو. جي. ايم. سيد موجب اٺين صديءَ تائين اموي دور ۾ عرب حاڪمن جو اصل اسلامي روح ختم ٿي چڪو هو ۽ اهي دنياوي ۽ سامراجي طاقت بڻجي چڪا هئا؛ تنهنڪري سنڌ جي عرب فتح اسلام نه پر عرب سلطنت جي توسيع هئي.<ref name="ArisarGMSayyidp56">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=56 }}</ref> هن تعبير محمد بن قاسم کي هيرو مان جارح ۾ تبديل ڪيو ۽ راجا ڏاهر کي مادر وطن جو محافظ بڻايو، جنهن حمله آورن سان ٺاهه ڪرڻ بدران وڙهندي جان قربان ڪئي. جي. ايم. سيد چچ نامو ۽ جنت السنڌ جهڙن تاريخي ماخذن تي به تنقيد ڪئي، ڇاڪاڻ ته سندس خيال ۾ اهي حمله آورن جي واکاڻ ڪن ٿا ۽ پڙهندڙن کي حقيقي تاريخي شعور کان محروم ڪن ٿا.<ref name="ArisarGMSayyidp55">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=55 }}</ref> جي. ايم. سيد جي نظر ۾ سنڌ تي حملو ڪندڙ سڀ پرڏيهي فاتح هڪ ئي زمري ۾ اچن ٿا، ڀلي انهن جو مذهب ڪهڙو به هجي. انهن ۾ ايران جو دارا، عربن جو محمد بن قاسم، غزنيءَ جو محمود، دهليءَ جو علاؤالدين، قنڌار جو شاهه بيگ ارغون، مغلن جو خان خانان ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو چارلس نيپيئر شامل ڪيا ويا. انهن سڀني کي سنڌ جا غاصب ۽ تباهه ڪندڙ قرار ڏنو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidp58">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=58 }}</ref> == غدارن ۽ سورمن جو تصور == 1956ع کان پوءِ سياسي صورتحال سنڌ جي تاريخ کي “غدارن” ۽ “سورمن” جي انداز ۾ لکڻ طرف وٺي وئي. جيڪي ماڻهو ذاتي مفادن لاءِ سنڌ کي وڪڻندڙ سمجهيا ويا، انهن کي غدار چيو ويو، جڏهن ته جيڪي مادر وطن لاءِ قرباني ڏيندڙ سمجهيا ويا، انهن کي سورمو قرار ڏنو ويو. سنڌ جي دفاع ڪندڙن ۾ راجا ڏاهر، دودو سومرو، دريا خان، مخدوم بلاول، شاهه عنايت ۽ هوش محمد کي شامل ڪيو ويو. غدارن ۾ قاضي قاضن، نائومل ۽ مير علي مراد جا نالا کنيا ويا. هن تاريخ نويسيءَ جو پيغام اهو هو ته ڪيچ مڪران، ٺٽي، مياڻي ۽ دٻي ۾ وڙهيل سنڌ جي آزاديءَ جون جنگيون اڃا ختم نه ٿيون آهن، پر اها جنگ هر شهر ۽ ڳوٺ ۾ جاري آهي.<ref name="ArisarGMSayyidp63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=63 }}</ref> == مغل دور، تاريخ مظھر شاهجهاني ۽ پرڏيهي غلبو == سنڌ تي مغل دور جي پرڏيهي قبضي جا اثر بيان ڪرڻ لاءِ سنڌي ادبي بورڊ 1962ع ۾ يوسف ميرڪ جي اصل ماخذ ''تاريخ مظھر شاهجهاني'' شايع ڪئي. ان جو مقدمو پير حسام الدين راشدي لکيو. هن مقدمي ۾ خاص طور اهي واقعا چونڊيا ويا، جن ۾ ظلم ۽ استحصال جي تصوير ملي ٿي ۽ جيڪي سنڌ جي ان وقت جي سياسي حالت سان لاڳاپيل لڳندا هئا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962p21">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |page=21 }}</ref> پير حسام الدين راشدي، يوسف ميرڪ جي حوالي سان، سيوهڻ جي گورنر جي ظلم، ماڻهن کي ڪوڙا هڻڻ ۽ اذيت ڏيڻ جا واقعا بيان ڪيا. مغل عملدارن طرفان ماڻهن جي ملڪيت ضبط ڪرڻ، سندن وسيلن ۽ دولت کان محروم ڪرڻ، ڦورن ۽ ڌاڙيلن جي سرپرستي ڪرڻ ۽ ڳرا محصول لاڳو ڪرڻ جهڙا عمل بيان ڪيا ويا. نتيجي طور سيوهڻ جو علائقو برباد ٿيو، ڳوٺ ۽ شهر ويران ٿيا، ۽ ماڻهو پنهنجا گهر ڇڏي پري علائقن ۾ پناهه وٺڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962pp30-31">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |pages=30–31 }}</ref> == عثمان ڏيپلائي ۽ مزاحمتي ادب == پرڏيهي قبضي خلاف مزاحمت جو اظهار ادبي صورت ۾ به ٿيو. عثمان ڏيپلائي 1962ع ۾ پنهنجو تاريخي ناول ''سانگهڙ'' شايع ڪيو، جنهن جو موضوع انگريزن خلاف حرن جي جدوجهد هو. هن ناول سنڌ جي نئين نسل تائين اهو پيغام پهچايو ته سياسي غلبي ۽ حقن جي جدوجهد خلاف ڪيئن وڙهجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == سنڌ جي ثقافتي علامتون ۽ قوميت == سنڌ جي ماضيءَ جي عظمت بيان ڪرڻ کي به اهم سمجهيو ويو، ته جيئن سنڌين ۾ فخر جو احساس پيدا ٿئي. انهن علامتن ۾ موهن جو دڙو، ڄام نندي جو مقبرو، رني ڪوٽ، عمرڪوٽ جا قلعا، حيدرآباد جا بادگير، اجرڪ، رلي، ڪاشيءَ جو ڪم ۽ هالا جو فرنيچر شامل هئا. ادبي شخصيتن ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي، سچل سرمست ۽ سامي کي سنڌي ٻوليءَ کي شاهوڪار ڪندڙ ۽ سنڌي قومي شعور پيدا ڪندڙ شخصيتن طور پيش ڪيو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidpp62-63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |pages=62–63 }}</ref> سنڌي قومپرستيءَ جو بنياد مذهب بدران ٻولي ۽ علائقي تي رکيو ويو. هن خيال موجب جيڪي ماڻهو سنڌ ۾ رهن ٿا ۽ سنڌي ٻولي ڳالهائين ٿا، اهي سنڌي آهن. ٻن قومن واري نظريي کي رد ڪندي قوميت جو تصور سيڪيولر بنيادن تي قائم ڪيو ويو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == قومپرست تاريخ نويسيءَ تي تنقيد == قومپرست فريم ورڪ ۾ تاريخ لکڻ بابت تنقيد پڻ ڪئي وئي آهي. ڊاڪٽر مبارڪ علي موجب اهڙي تاريخ نويسيءَ ۾ ڪڏهن ڪڏهن حقيقتن کي مسخ ڪري يا چونڊي استعمال ڪيو ويو، ته جيئن اهي قومي بيانئي سان ٺهڪي اچن. تاريخي طريقيڪار کي مڪمل طور لاڳو ڪرڻ بدران جذباتي ۽ مبالغو آميز بيان اختيار ڪيو ويو. ان تاريخ نويسيءَ جو وڏو مقصد سياسي استعمال بڻجي ويو، جنهن سبب سنڌ جي تاريخ نويسي هڪ مرحلي تي بيهي رهي ۽ نون علمي موضوعن ڏانهن گهربل اڳڀرائي نه ڪري سگهي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == اڻلکيل ۽ نظرانداز ٿيل موضوع == سنڌ جي تاريخ اڃا مڪمل نه سمجهي وڃي ٿي. ڪيترائي موضوع اڃا وڌيڪ تحقيق گهرن ٿا، جهڙوڪ زرعي ڍانچي ۾ تبديليون، نون ٽيڪنالاجيڪل طريقن جو تعارف، هارين جو ڪردار، هاري بغاوتن جو وجود يا عدم وجود، سنڌ جا پاڙيسري ملڪن سان لاڳاپا، ثقافتي ۽ واپاري رابطا، اميلن ۽ ڀائيبندن جو سماجي ڪردار، ۽ سنڌ ۾ مذهب جو ڪردار، خاص طور نانڪ پنٿين ۽ سکن جي حوالي سان. ڪلاڊ مارڪووٽس جي ڪتاب ''The Global World of the Indian Merchants (1750–1967)'' ۾ شڪارپوري ۽ حيدرآبادي واپارين جي عالمي تجارتي سرگرمين کي بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو سنڌ جي مؤرخن وٽ اڳ ۾ گهڻو نظرانداز ٿيل موضوع رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == نتيجو == سنڌ جي تاريخ نويسي قومي تاريخ، علائقائي سڃاڻپ، اسلامي بيانئي، آزاديءَ جي تحريڪ، ون يونٽ، سنڌي قومپرستي ۽ سيڪيولر ثقافتي تعبيرن جي وچ ۾ تبديل ٿيندي رهي آهي. ان تاريخ نويسيءَ سنڌ جي جدا تاريخي حيثيت، ثقافتي ورثي ۽ سياسي جدوجهد کي نمايان ڪيو، پر ساڳئي وقت ان تي اهو اعتراض به ڪيو ويو ته اها ڪڏهن ڪڏهن تنگ قومپرستي ۽ سياسي مقصدن تائين محدود ٿي وئي. سنڌ جي تاريخ کي وڌيڪ جامع ۽ علمي انداز ۾ لکڻ لاءِ ضروري آهي ته اها صرف سياست جي خدمت نه ڪري، پر اهڙو وسيع تاريخي شعور پيدا ڪري، جيڪو ماڻهن کي ماضي ۽ حال ٻنهي کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> snk9ssnmslumek43qma7ncqwcyqoptz 390503 390501 2026-07-02T08:33:18Z Ibne maryam 17680 390503 wikitext text/x-wiki '''ڀارت جي تاريخ نويسي''' (Historiography of India) مان مراد تنقيدي طريقن ۽ تشريحن جي ذريعي انهن مطالعي جو آهي جيڪي عالمن هندستان جي تاريخ کي ترقي ڏيڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن. تازن ڏهاڪن ۾ تاريخ نويسي جا چار مکيه اسڪول رهيا آهن ته مورخ هندستان جو مطالعو ڪيئن ڪندا آهن: ڪيمبرج، قومپرست، مارڪسسٽ، ۽ سبالٽرن. ڪڏهن عام "مشرقي" طريقو، هڪ حساس، ناقابل فهم، ۽ مڪمل طور تي روحاني هندستان جي تصوير سان، سنجيده اسڪالرشپ ۾ ختم ٿي چڪو آهي.<ref name="Prakash 383–408">{{cite journal | last = Prakash | first = Gyan | author-link = Gyan Prakash | date = April 1990 | title = Writing Post-Orientalist Histories of the Third World: Perspectives from Indian Historiography | journal = Comparative Studies in Society and History | volume = 32 | issue = 2 | pages = 383–408 | doi=10.1017/s0010417500016534 | jstor = 178920| s2cid = 144435305 }}</ref> == تاريخ جا ماخذ == === پرڏيهي ذريعا === هندستاني تاريخ جا معروف پرڏيهي احوال هيٺين ذريعن مان مليا آهن: <ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref><ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> * [[ميگئسٿنيز|ميگاسٿينس]] پاران "انڊيڪا"<ref>Allan Dahlaquist (1996). Megasthenes and Indian Religion: A Study in Motives and Types. Motilal Banarsidass. {{ISBN|978-81-208-1323-6}}.</ref> * [[فاھيان|فاهيان]] طرفان ٻڌمت جي بادشاهن جو هڪ رڪارڊ (فوگو جي 佛國記)<ref name="columbia">{{cite web|url=http://afe.easia.columbia.edu/special/travel_records.pdf|title=The Travel Records of Chinese Pilgrims Faxian, Xuanzang, and Yijing|publisher=[[Columbia University]]}}</ref> * [[البيروني]] پاران "ڪتاب الهند"<ref>{{citation|title=Kitab al-Bīrūnī fī Taḥqīq mā li-al-Hind|publisher=Osmania Oriental Publication Bureau |place=Hyderabad |year=1958}}</ref> <ref>{{citation| editor1-last=Kegan |editor1-first=Paul |publisher=Trench, Truebner |title=Alberuni's India |translator-last=Sachau |translator-first=E.C. |place=London |volume=2 |year=1910}}</ref> * [[ابن بطوطا|ابن بطوطه]] پاران "تحفة النور في غريب الامر و عجائب الاسفار<ref name="9–10 Vol. 1">{{harvnb|Dunn|2005|pp=310–11}}; {{harvnb|Defrémery|Sanguinetti|1853|pp=[https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ&pg=PA9 9–10 Vol. 1]}}</ref> * زوانگ زانگ پاران مغربي علائقن تي عظيم تانگ رڪارڊ<ref>Deeg, Max (2007). [https://web.archive.org/web/20140418141001/http://kanji.zinbun.kyoto-u.ac.jp/~wittern/data/nw-fs/fs-deeg.pdf „Has Xuanzang really been in Mathurā? : Interpretatio Sinica or Interpretatio Occidentalia&nbsp;— How to Critically Read the Records of the Chinese Pilgrim.“] – In: 東アジアの宗教と文化 : 西脇常記教授退休記念論集 = Essays on East Asian religion and culture: Festschrift in honor of Nishiwaki Tsuneki on the occasion of his 65th birthday / クリスティアン・ウィッテルン, 石立善編集 = ed. by Christian Wittern und Shi Lishan. – 京都 [Kyōto] : 西脇常記教授退休記念論集編集委員會; 京都大学人文科學研究所; Christian Wittern, 2007, pp. 35 – 73. See p. 35</ref> * تشريح هندستان، جوزف ٽيفنٿلر طرفان === ڏيهي ذريعا === مقامي تاريخي متن جا مثال شامل آهن:<ref name=":0">{{Cite journal |last=Joshi |first=P. M. |date=1965 |editor-last=Pathak |editor-first=Vishwambhar Sharan |editor2-last=Saran |editor2-first=P. |editor3-last=Kunte |editor3-first=B. G. |editor4-last=Shyam |editor4-first=Radhey |editor5-last=McKew Parr |editor5-first=Charles |editor6-last=Van Linschoten |editor6-first=Jan |title=Indian Historiography |url=https://www.jstor.org/stable/42929817 |journal=Bulletin of the Deccan College Research Institute |volume=26 |issue=3/4 |pages=20–33 |jstor=42929817 |issn=0045-9801}}</ref> * ڀاناڀٽا جي "هرشاچاريتا"<ref name=":3">{{Cite book |last=Hasrat |first=B. J. |title=The Encyclopedia of Sikhism |publisher=Punjabi University |year=2004 |isbn=817380530X |editor-last=Singh |editor-first=Harbans |edition=2nd |volume=4: S–Z |location=Patiala |pages=179–181}}</ref> * ڪلهانا طرفان "راجتارنگيني"<ref name=":0" /> * سريلنڪا جي ٻڌ ڌرم جون تاريخون، جهڙوڪ ديپاواس، مهاواسا، ۽ ڪُسوانس<ref>{{Cite journal |last=von Hinüber |first=Oskar |date=2020 |title=Brill's Encyclopedia of Buddhism Online - Historiography: South Asia |url=https://doi.org/10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069 |access-date=7 April 2024 |website=Brill |doi= 10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069|quote=The first historical texts known from ancient South Asia are the Buddhist chronicles composed in Ceylon (Sri Lanka). Consequently, from a very early period, the history of Buddhism on the island is known much better than in any other part of South Asia. Besides texts on the general history of Buddhism, there are specialized chronicles on relics and so on, written in both Pali and Sinhala languages or in Southeast Asian vernaculars.|url-access=subscription }}</ref> * فرشته جي "تاريخ فرشته" (جنهن کي گلشن ابراهيمي به چيو ويندو آهي) <ref name="EB1911">{{EB1911|inline=y|wstitle=Ferishta, Mahommed Kasim|volume=10|page=274}}</ref> * ضياء الدين برني جي "تاريخ فيروز شاهي"<ref>M. Athat Ali, "Elements of Social Justice in Medieval Islamic Thought" in Saiyid Zaheer Husain Jafri, ''Recording the Progress of Indian History: Symposia Papers of the Indian History Congress, 1992–2010'', Primus Books, 2012, p. 197.</ref> * Vicāraśrenī by Merutunga {{sfn|Eggermont|1969|p=67}} * ابوالفضل جو "اڪبر نامو"<ref>[http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml Illustration from the Akbarnama: History of Akbar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090919035749/http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml |date=2009-09-19 }} [[Art Institute of Chicago]]</ref> * [[امير خسرو]] جو "تغلق نامو" * عبدالحميد لاهوري جو "پادشاهه نامو"<ref>[[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970).</ref> * محمد عوفي جي "جامع الحكايت"<ref>{{cite book |last1=Elliot|first1=Sir H. M. |first2=John |last2=Dowson |title=The History of India, as Told by Its Own Historians. The Muhammadan Period (Vol 2.)|chapter-url=https://archive.org/stream/cu31924073036729#page/n5/mode/2up|chapter=4. Jawami ul-Hikayat of Muhammad Ufi| year=1871|publisher=London : Trübner & Co.|page=155}}</ref> * چانڊ بردائي جي "ڀڳت راسو" (''[[Prithviraj Raso]])<ref>{{Cite book|author=Rima Hooja|url=https://books.google.com/books?id=qqd1RAAACAAJ|title=A HISTORY OF RAJASTHAN (PB)|date=2006|publisher=Rupa & Company|isbn=978-81-291-1501-0|pages=364–365|language=en}}</ref>'' * منهاج سراج جوزجاني جي "طبقات ناصري" 15 صدي عيسويءَ کان اڳ جي تاريخ کي رڪارڊ ڪرڻ لاءِ تمام ٿورا مشهور هندستاني متن موجود آهن. ان ڪري، هندستان جي تاريخ جو گهڻو حصو پرڏيهي مورخن جي ذريعي ملي ٿو. قديم هندستان ۾ مقامي تاريخي روايتن جا تمام گهٽ ثبوت موجود آهن. البيروني مقامي هندستاني تاريخ نگاري بابت هيٺ ڏنل ڳالهه ڪئي: "بدقسمتي سان هندو شين جي تاريخي ترتيب تي گهڻو ڌيان نه ڏيندا آهن، اهي پنهنجن بادشاهن جي تاريخي جانشيني کي بيان ڪرڻ ۾ تمام گهڻو لاپرواهي ڪندا آهن ۽ جڏهن انهن کي معلومات لاءِ دٻايو ويندو آهي ۽ نقصان ۾ هوندا آهن، اهو نه ڄاڻندا آهن ته ڇا چوڻو آهي، اهي هميشه ڪهاڻي ٻڌائڻ تي مجبور هوندا آهن. پر ان لاءِ، اسان کي پڙهندڙن کي انهن روايتن کي پهچائڻ گهرجي جيڪي اسان کي انهن مان ڪجهه ماڻهن کان مليون آهن." —البروني، ڪتاب الهند. قديم هندستان ڪڏهن به هڪ مضبوط تاريخي روايت ترقي نه ڪئي جيڪا گريڪو-رومن، چيني ۽ اسلامي تهذيبن ۾ موجود روايتن جي برابر هجي. بهرحال، اهو نتيجو نه ٿو ڪڍي سگهجي ته قديم هندستانين وٽ معروضي تاريخي لکڻ جي سمجهه جي کوٽ هئي، ڇاڪاڻ ته تاريخ نگاري سان ملندڙ جلندڙ ڪجهه ڪوششون هيون. هندستاني تاريخ جي مختلف موڙ تي، هندستان ۾ خاص خاندانن ۽ حڪمرانن جي دورن کي رڪارڊ ڪرڻ ۽ تاريخ نگاري ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. few known Indian texts recording history before 15th century C.E. exist, hence, historical evidence for much of India's history comes through foreign historians.<ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref><ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> There is very little evidence of a native historiographical tradition in ancient India.<ref name=":3" /> Al-Biruni stated the following about local Indian histriography:<ref name=":0" /> {{Blockquote|text="Unfortunately the Hindus do not pay much attention to the historical order of things, they are very careless in relating the chronological succession of their kings, and when they are pressed for information and are at a loss, not knowing what to say, they invariably take to tale-telling. But for this, we should communicate to the readers the traditions which we have received from some people among them."|author=Al-Biruni|title=Kitāb al-Hind|source=}}Ancient India never developed a strong historiographical tradition comparable to the ones that existed in the [[Greco-Roman historiography|Greco-Roman]], [[Chinese historiography|Chinese]], and [[Historiography of early Islam|Islamic]] civilizations.<ref name=":4">{{Cite book |last=Sharma |first=Tej Ram |title=Historiography: A History of Historical Writing |publisher=Concept Publishing Company |year=2005 |isbn=9788180691553 |pages=17–22 |chapter=Historical Writings in the Ancient World - Indian Historiography: Historiography in Ancient India}}</ref> However, it cannot be concluded that the ancient Indians lacked an understanding of objective historical writing, as there were some attempts akin to historiography.<ref name=":4" /> At various points in Indian history, there were efforts to record and chronicle the reigns of particular dynasties and rulers in India.<ref name=":4" /> Within the Vedic, Buddhist, Jain and other religious literature, the names of teachers are attentively recorded.<ref name=":4" /> The [[Chinese Buddhist]] [[Buddhist pilgrimage|pilgrim]] [[Xuanzang]] mentioned that in every province of India, there would be officials who would be responsible for documenting in-writing "good and evil events, calamities, and fortunate occurrences".<ref name=":4" /> Since the era of the [[Gupta Empire|Gupta]] ruler [[Samudragupta]], ancient Indian rulers would have a renowned poet record their reigns and victories onto stone in the form of inscription.<ref name=":4" /> [[Romila Thapar]] instead states that it should be taken into account what the ancient Indians found relevant and why when evaluating any dearth of historiographical tradition.<ref name=":4" /> [[A. K. Warder]] opined that the regional historiographies of India must be considered, with historical writing in India becoming regionalized by the mediaeval-period from the 7th century onwards.<ref name=":4" /> There are historical works authored by the Chalukya, Rashtrakuta, Pala dynastical historiographies and also regional historiographical traditions in Kashmir, Sindhu, Gurjara, Jejakabhukti, Kamarupa, Kerala, Hoyasala, Andhra, Kalinga, and Maharashtra.<ref name=":4" /> In modern-times, some attempts have been made to extract historiographical elements from Vedic literature and epic poetry, such as the ''[[Mahabharata]]'' or ''[[Ramayana]]''.<ref name=":3" /><ref name=":4" /> However, religious, mythical, and allegorical legends are too intermixed with Indic religious thought and philosophy that discerning and extracting any semblance of historiography from them is a difficult task.<ref name=":3" /> The ''[[Puranas]]'' mostly entail mythological elements with a facade of historicity.<ref name=":3" /> The corpuses of Pali and Prakrit literature of the era are mostly religious in nature.<ref name=":3" /> Thus, a historiographical tradition was not popular in India, barring a few examples.<ref name=":3" /> A true tradition of historiography was introduced to India after the Arabs captured Sindh, where they introduced history-writing and recording proper chronology.<ref name=":3" /> These Arab historiographers were later surmounted by historiographers who wrote in Persian, many of whom were sponsored by the ruling sultans of India.<ref name=":3" /> == مکيه اسڪول == === Orientalist approach === The Orientalist approach was influenced both by [[Imperialism|imperialist]] attitudes and interests, and also fascination for the "exotic" East for Mediterranean and European writers and thinkers, captured in images by artists, that is embodied in a repeatedly-surfacing theme in the [[history of ideas]] in the West, called "[[Orientalism]]". In [[art history]], [[literature]], and [[cultural studies]], Orientalism is the imitation or depiction of aspects in the [[Eastern world]]. These depictions are usually done by writers, designers, and artists from the [[Western world]]. The term ''Orientalism'' has come to acquire negative connotations in some quarters and is interpreted to refer to the study of the East by Westerners shaped by the attitudes of the era of European [[imperialism]] in the 18th and 19th centuries. When used in this sense, it often implies prejudiced, outsider-caricatured interpretations of Eastern cultures and peoples. This viewpoint was most famously articulated and propagated by [[Edward Said]] in ''[[Orientalism (book)|Orientalism]]'' (1978), a critical history of this scholarly tradition.<ref>{{cite book|last=Clarke|first=J.J.|title=Oriental enlightenment the encounter between Asian and Western thought|url=https://archive.org/details/orientalenlighte00clar|url-access=limited|year=1997|publisher=Routledge|pages=[https://archive.org/details/orientalenlighte00clar/page/n16 8]}}</ref> ==== History ==== Though there has been study of India from a western perspective since ancient times, the orientalist school gained prominence in the aftermath of the [[Age of Discovery]]. In the 18th and 19th centuries, the term [[Oriental studies|Orientalist]] identified a scholar who specialized in the languages and literatures of the [[Eastern world]]. Among such scholars were officials of the [[East India Company]], who said that the [[Arab culture]], the [[culture of India|Indian culture]], and the [[Islamic culture]]s should be studied as equal to the [[Culture of Europe|cultures of Europe]].<ref>{{cite book |last = Macfie |first = A. L.|year = 2002 |title = Orientalism |publisher = Longman| location = London|url=https://books.google.com/books?id=0FrJAwAAQBAJ |isbn = 978-0582423862|ref = none| page = Ch One}}</ref> Among such scholars is the philologist [[William Jones (philologist)|William Jones]], whose studies of [[Indo-European languages]] established modern [[philology]]. [[Company rule in India]] favored Orientalism as a technique for developing and maintaining positive relations with the Indians—until the 1820s, when the influence of "anglicists" such as [[Thomas Babington Macaulay]] and [[John Stuart Mill]] led to the promotion of a Western-style education.<ref>Holloway (2006), pp. 1–2. "The Orientalism espoused by Warren Hastings, William Jones and the early East India Company sought to maintain British domination over the Indian subcontinent through patronage of Hindu and Muslim languages and institutions, rather than through their eclipse by English speech and aggressive European acculturation."</ref> With a great increase in knowledge of Asia among Western specialists, increasing political and economic involvement in the region, and in particular the realization of the existence of [[Indo-European languages|close relations between Indian and European languages]], by [[William Jones (philologist)|William Jones]], there emerged more complex intellectual connections between the early history of Eastern and Western cultures. Some of these developments occurred in the context of Franco–British rivalry for control of India. Liberal economists, such as [[James Mill]], denigrated Eastern civilizations as static and corrupt. [[Karl Marx]] characterized the [[Asiatic mode of production]] as unchanging, because of the economic narrowness of village economies and the State's role in production. "[[Oriental despotism]]" was generally regarded in Europe as a major factor in the relative failure of [[progress (history)|progress]] of Eastern societies. In the course of the century Western archaeology spread across the Middle East and Asia. New national museums provided a setting for important archaeological finds, most of which were in this period bought back to Europe. The first serious European studies of [[Buddhism]] and [[Hinduism]] were by the scholars [[Eugene Burnouf]] and [[Max Müller]]. In that time, the academic [[Islamic studies by author (non-Muslim or academic)|study of Islam]] also developed, and, by the mid-19th century, Oriental Studies was a well-established academic discipline in most European countries, especially those with imperial interests in the region. Yet, while scholastic study expanded, so did [[Racism|racist]] attitudes and stereotypes of Asian peoples and cultures. Scholarship often was intertwined with prejudicial racist and religious presumptions,<ref>J. Go, "'Racism' and Colonialism: Meanings of Difference and Ruling Practice in America's Pacific Empire" in ''Qualitative Sociology'' '''27'''.1 (March 2004).</ref> to which the new [[biology|biological sciences]] tended to contribute until the end of the [[World War II|Second World War]]. ==== Criticism and Decline ==== In his book [[Orientalism (book)|Orientalism]] (1978), [[cultural critic]] Edward Said redefines the term ''Orientalism'' to describe a pervasive Western tradition—academic and artistic—of prejudiced outsider-interpretations of the [[Eastern world]], which was shaped by the cultural attitudes of European [[imperialism]] in the 18th and 19th centuries.<ref>Tromans, 24</ref> Since its publication, most academic discourse began to use the term "Orientalism" to refer to a general patronizing Western attitude towards Middle Eastern, Asian, and [[North Africa]]n societies. In Said's analysis, the West [[Essentialism|essentializes]] these societies as static and undeveloped—thereby fabricating a view of Oriental culture that can be studied, depicted, and reproduced in the service of [[Imperialism|imperial power]]. Implicit in this fabrication, writes Said, is the idea that Western society is developed, rational, flexible, and superior.<ref>Mahmood Mamdani, ''Good Muslim, Bad Muslim: America, the Cold War, and the Roots of Terrorism'', New York: Pantheon, 2004; {{ISBN|0-375-42285-4}}; p. 32.</ref> Furthermore, Said said that "The idea of representation is a theatrical one: the Orient is the stage on which the whole East is confined",<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/63/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=63 |language=English}}</ref> and that the subject of learned Orientalists "is not so much the East itself as the East made known, and therefore less fearsome, to the Western reading public".<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/60/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=60 |language=English}}</ref> The thesis of Edward Said's Orientalism develops Marxist philosopher [[Antonio Gramsci]]'s theory of [[cultural hegemony]], and [[Michel Foucault]]'s theorisation of [[discourse]] (the [[knowledge]]-[[Power (social and political)|power]] relation) to criticise the scholarly tradition of Oriental studies. In the academy, the book ''Orientalism'' (1978) became a foundational text of [[Postcolonialism|post-colonial cultural studies]].<ref>Xypolia, Ilia (2011). "Orientations and Orientalism: The Governor Sir Ronald Storrs". Journal of IslamicJerusalem Studies. 11: 25–43.</ref> The once common "Orientalist" approach, with its image of a sensuous, inscrutable, and wholly spiritual India, has died out in serious scholarship.<ref name="Prakash 383–408" /> === Cambridge School === The Cambridge School of historiography was a [[school of thought]] which approached the study of the [[British Empire]] from the imperialist point of view. It emerged especially at the [[University of Cambridge]] in the 1960s. [[John Andrew Gallagher]] (1919–80) was especially influential, particularly in his article with [[Ronald Robinson]] on "[[The Imperialism of Free Trade]]". It was led by Anil Seal,<ref>Anil Seal'', The Emergence of Indian Nationalism: Competition and Collaboration in the Later Nineteenth Century'' (1971)</ref> Gordon Johnson,<ref>Gordon Johnson, ''Provincial Politics and Indian Nationalism: Bombay and the Indian National Congress 1880–1915'' (2005)</ref> Richard Gordon, and David A. Washbrook.<ref>Rosalind O'Hanlon and David Washbrook, eds. ''Religious Cultures in Early Modern India: New Perspectives'' (2011)</ref> It downplayed ideology.<ref>Aravind Ganachari, "Studies in Indian Historiography: 'The Cambridge School'", ''Indica'', March 2010, 47#1, pp 70–93</ref> ==== Criticism ==== This school of historiography is criticised for western bias or [[Eurocentrism]].<ref name="google7">{{cite book|title=Eurocentrism: a marxian critical realist critique|author=Hostettler, N.|date=2013|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-135-18131-4|url=https://books.google.com/books?id=2XjozzN0ppEC&pg=PA33|page=33|access-date=6 January 2017}}</ref> Critics have attacked various ideas of the School.<ref>See [[Christopher Platt|D.C.M. Platt]], "The Imperialism of Free Trade: Some Reservations," ''Economic History Review,'' 21#2 (Aug., 1968), pp. 296-306</ref> In ''The New Imperial Histories Reader,'' Stephen Howe has assembled articles by critics who take aim especially at [[P. J. Marshall]], [[David Kenneth Fieldhouse|D. K. Fieldhouse]], Robinson and Gallagher, and [[Peter Cain (historian)|Peter Cain]] and [[A. G. Hopkins]].<ref>Stephen Howe, ed. ''New Imperial Histories Reader'' (Routledge, 2009)</ref> [[Howard Spodek]], for example, praises the school's regional and pluralist perspectives but criticizes their reliance on British (rather than Indian) documentation, sloppy use of [[social science]] models, downplaying of ideology, and their excessive emphasis on Indian self-seeking and the importance of British imperial initiatives in achieving modernization. He recommends a deeper appreciation of Indian initiatives, and more attention to the emerging importance of public life in many areas of society rather than just a concentration on politics.<ref>Howard Spodek, "Pluralist Politics in British India: The Cambridge Cluster of Historians of Modern India," ''American Historical Review,'' (June 1979) 84#3 pp 688-707</ref> === Nationalist School === The Nationalist school originated among Indian historians in the late 19th and early 20th centuries who were influenced by [[Indian independence movement|Indian nationalism]]. They emphasized achievements in Indian history, while downplaying negative aspects, which led to various contradictions. Nationalist historians universally praised Hindu rule of India, with Hindu culture being prized above all else.<ref name=":0a">{{cite book|last=Thapar|first=Romila|title=History of Early India: From the Origins to AD 1300|publisher=University of California Press|year=2004|isbn=978-0-520-24225-8|pages=16–17}}</ref> In modern history, they focused on Congress, Gandhi, Nehru and high level politics. It highlighted the Mutiny of 1857 as a war of liberation, and Gandhi's 'Quit India' begun in 1942, as defining historical events. This school of historiography has received criticism for [[Elitism]].<ref>{{cite web|url=http://pages.ucsd.edu/~rfrank/class_web/ES-200C/Articles/Guha.pdf|title=Ranjit Guha, "On Some Aspects of Historiography of Colonial India"}}</ref> Historians in this school included [[Rajendralal Mitra]], [[R. G. Bhandarkar]], [[Romesh Chunder Dutt]], [[Anant Sadashiv Altekar]], [[K. P. Jayaswal]], [[Hem Chandra Raychaudhuri]], [[Radha Kumud Mukherjee]], [[R. C. Majumdar]], and [[K. A. Nilakanta Sastri]] ,.<ref name=":0a" /> === Marxist School === In India, Marxist Historiography takes the form of Marxian historiography where Marxian techniques of analysis are used but Marxist political intentions and prescriptions are discarded. The Marxian historiography of India uses the method of [[historical materialism]] and has focused on studies of economic development, land ownership, and [[class conflict]] in precolonial India and [[deindustrialisation|deindustrialization]] during the colonial period.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993">Bagchi, Amiya Kumar (January 1993). "Writing Indian History in the Marxist Mode in a Post-Soviet World". Indian Historical Review. 20 (1/2): 229–244.</ref> [[Bhupendranath Datta|B. N. Datta]], and [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] are considered the founding fathers of Marxist historiography in India. D. D. Kosambi was apologetic of the revolution of [[Mao]] and thought of Indian Prime Minister [[Jawaharlal Nehru]]'s policies as pro-capitalist. Kosambi, a polymath, viewed Indian History from a Marxist viewpoint. The other Indian scholars of Marxian historiography are [[Ram Sharan Sharma|R. S. Sharma]], [[Irfan Habib]], [[D. N. Jha]], and [[K. N. Panikkar]].<ref>Bottomore, T. B. 1983. ''A Dictionary of Marxist thought''. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press.</ref> Other historians such as [[Satish Chandra (historian)|Satish Chandra]], [[Romila Thapar]], [[Bipan Chandra]], [[Arjun Dev (historian)|Arjun Dev]], and [[Dineshchandra Sircar]], are sometimes referred to as "influenced by the Marxian approach to history."<ref>Guichard, Sylvie (2010), The Construction of History and Nationalism in India, Routledge, p. 87, ISBN 978-1136949319</ref> One debate in Indian history that relates to a [[historical materialist]] schema is on the nature of [[feudalism]] in India. [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] in the 1960s outlined the idea of "feudalism from below" and "feudalism from above". Element of his feudalism thesis was rejected by R.S. Sharma in his monograph [[Indian Feudalism]] (2005) and various other books,<ref>Purohit, Vinayak. 1988. Arts of transitional India twentieth century. Bombay: Popular Prakashan.</ref><ref>R S Sharma, Indian Feudalism (book), 2005</ref><ref>R S Sharma, Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation, Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177-85</ref><ref>R S Sharma, India's Ancient Past, Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India, Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> However R. S. Sharma also largely agrees with Kosambi in his various other books.<ref>R S Sharma, ''[[Indian Feudalism (book)]], 2005''</ref><ref>R S Sharma, ''Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation'', Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177–85</ref><ref>R S Sharma, ''India's Ancient Past'', Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, ''The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India'', Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> Most Indian Marxian historians argue that the economic origins of communalism are feudal remnants and the economic insecurities caused by slow development in India.<ref>{{cite book|title=Dalit women in India: issues and perspective|page=138|first=Prahlad|last=Jogdand|year=1995}}</ref> Even non-academic and laymen contributions to Marxist Historiography exist in India. The book "Coffee Housinte Katha" (The Story of Coffee House), written in [[Malayalam]], a regional language of India, spoken in the state of [[Kerala]], by one of the leaders of the Indian Coffee House Movement, [[Nadakkal Parameswaran Pillai]], is an example of this. Politicians like [[Shripad Amrit Dange]] have also contributed to Marxian historiography. ==== Criticism ==== The Marxian school of Indian historiography is accused of being too ideologically influenced.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993" /> Though influenced by Marxist theory [[B. R. Ambedkar]] criticized Marxists, as he deemed them to be unaware or ignorant of the specifics of caste issues.<ref>Padovani, Florence. Development-Induced Displacement in India and China: A Comparative Look at the Burdens of Growth. Rowman & Littlefield. Bhimrao Ambedkar himself, who criticized Indian Marxists</ref><ref>Jadhav, Narendra (1991). "Neglected Economic Thought of Babasaheb Ambedkar". Economic and Political Weekly. 26 (15): 980–982. ISSN 0012-9976. JSTOR 4397927.</ref> Also though most criticisms of Marxian historiography is levied by people who are not historians, some historians have debated Marxian historians and critically examined their analysis of the [[history of India]]. Many have alleged that Marxian historians used [[Historical negationism|negationism]] to whitewash some of the atrocities committed by [[Islamic rulers in the Indian subcontinent|Muslim rulers]] in the Indian Subcontinent.<ref>{{cite book|title=The Legacy of Muslim Rule in India|quote=Marxists who always try to cover up the black spots of Muslim rule with thick coats of whitewash|first=Kishori Saran|last=Lal|publisher=Aditya Prakashan|page=67}}</ref><ref>{{cite book|title=Indian Politics, Then and Now: Essays in Historical Perspective|first=K|last=Seshadri|publisher=Pragatee Prakashan|page=5|quote=certain attempts made by some ultra-Marxist historians to justify and even whitewash tyrannical emperors of the medieval India}}</ref><ref>{{cite book|title=Studies in World Affairs, Volume 1|first=KR|last=Gupta|year=2006|publisher=Atlantic Publisher|page=249|isbn=9788126904952|url=https://books.google.com/books?id=Hw9uf7sRKtIC&pg=PA249}}</ref><ref>{{cite book|title=Al-Hind the Making of the Indo-Islamic World: The Slave Kings and the Islamic Conquest : 11th–13th Centuries|year=1991|url=https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink|url-access=limited|last=Wink|first=André|publisher=Brill|page=[https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink/page/n160 309]|quote="apologists for Islam, as well as some Marxist scholars in India have sometimes attempted to reduce Islamic iconoclasm.."}}</ref> Since the late 1990s, [[Hindu nationalism|Hindu nationalist]] scholars especially have theorized that the Marxian tradition in India neglected what they believe to be the country's 'illustrious past' based on Vedic-[[puranic chronology]] and other [[Pseudohistory|pseudo-historical]] [[Historical revisionism|revisionist]] narratives of history, the historians are held responsible for aiding or defending [[Islam in India|Muslims]], who figure in Hindu nationalist discourse as the enemy.<ref>Jha, D.N. (1996). Society and Ideology in India: Essays in Honour of Prof. R.S. Sharma. New Delhi, India: Munshiram Manoharlal Publishers Pvt. Ltd. ISBN 978-8121506397.</ref><ref>Historian: Prof Irfan Habib outlookindia.com. Magazine | 23 April 2007. Retrieved 15 January 2013</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=u0RZBwAAQBAJ&pg=PA98|title=The Construction of History and Nationalism in India: Textbooks, Controversies and Politics|last=Guichard|first=Sylvie|year=2010|publisher=Routledge |isbn=9781136949319}}</ref> An example of such a view is [[Arun Shourie]]'s ''[[Eminent Historians]]'' (1998)<ref>Bryant, E. E. (2014). ''Quest for the Origins of Vedic Culture: The Indo-Aryan Migration Debate''. Cary, US: Oxford University Press {{ISBN|978-0195169478}}</ref> and ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks'' (2000), by [[Meenakshi Jain]].<ref name="Times14July">{{cite news |title=From having legs hacked off to getting Rajya Sabha foothold: A Master's journey of grit |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |access-date=14 July 2025 |work=The Times of India |date=14 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250714044603/https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |archive-date=14 July 2025}}</ref><ref name="v282">{{cite web | title=Why Meenakshi Jain Has Been Nominated To Rajya Sabha | website=[[News18]] | date=15 July 2025 | url=https://www.news18.com/opinion/opinion-why-meenakshi-jain-has-been-nominated-to-rajya-sabha-9442669.html | access-date=18 July 2025}}</ref> === Subaltern School === The "subaltern school", was begun in the 1980s by [[Ranajit Guha]] and [[Gyan Prakash]].<ref>{{cite journal |last=Prakash |first=Gyan |date=December 1994 |title=Subaltern studies as postcolonial criticism |journal=American Historical Review |volume=99 |issue=5 |pages=1475–1500 |doi=10.2307/2168385|jstor=2168385 }}</ref> It focuses attention away from the elites and politicians to "history from below", looking at the peasants using folklore, poetry, riddles, proverbs, songs, oral history and methods inspired by anthropology. It focuses on the colonial era before 1947 and typically emphasises caste and downplays class, to the annoyance of the Marxist school.<ref>{{cite journal |last=Roosa |first=John |date=2006 |title=When the Subaltern Took the Postcolonial Turn |journal=Journal of the Canadian Historical Association |volume=17 |issue=2 |pages=130–147 |doi=10.7202/016593ar|doi-access=free }}</ref> ==== Criticism ==== {{see|Subaltern Studies#Criticism}} === Hindutva Approach === Hindutva ({{Translation|Hinduness}}) is the predominant form of [[Hindu nationalism]] in India.<ref>{{Cite web|last=Purandare|first=Vaibhav|date=22 August 2019|title=Hindutva is not the same as Hinduism said Savarkar|url=https://www.telegraphindia.com/india/hindutva-is-not-the-same-as-hinduism-said-savarkar/cid/1699550|access-date=23 December 2020|website=telegraphindia.com}}</ref> The Hindutva movement has been described as a variant of "right-wing extremism",<ref name="Leidig">{{Cite journal|last=Leidig|first=Eviane|date=17 July 2020|title=Hindutva as a variant of right-wing extremism|journal=Patterns of Prejudice|volume=54|issue=3|pages=215–237|doi=10.1080/0031322X.2020.1759861|issn=0031-322X|doi-access=free|hdl=10852/84144|hdl-access=free}}</ref> adhering to a concept of homogenised majority and [[cultural hegemony]].<ref name="j3517631">{{cite journal |title=Fascism of our times |jstor=3517631 |author=Prabhat Patnaik |journal=Social Scientist |volume=21 |issue=3/4|pages=69–77 |year=1993 |doi=10.2307/3517631}}</ref><ref>{{harvnb|Frykenberg|2008|pages=178–220}}: "This essay attempts to show how — from an analytical or from an historical perspective — Hindutva is a melding of Hindu fascism and Hindu fundamentalism."</ref> Some analysts dispute the identification of Hindutva with fascism, and suggest Hindutva is an extreme form of [[conservatism]]. Hindutva approach to history exists to create a version of history to support the Hindu nationalist demands for [[Hindutva#Views on Indian history|Hindu Rashtra]] in Indian society.<ref name="Menon 28–30">{{cite magazine |last=Menon |first=Latha |date=August 2004 |title=Coming to Terms with the Past: India |magazine=History Today |volume=54 |issue=8 |pages=28–30}}</ref> It began with the writings of the developer and outliner of the [[Hindu Nationalism|Hindu Nationalist]] political ideology of [[Hindutva]] himself, [[Vinayak Damodar Savarkar]].{{sfn|Chandra|1989|p=145}}{{sfn|Keer|1966|p=143}} His works '[[The Indian War of Independence (book)|The Indian war of independence, 1857]]', 'Hindu-Pad-Padashahi (A Critical Review of the Hindu Empire of Maharashtra)', and 'Six Glorious Epochs of Indian History' contributed to and laid down the groundwork for this approach. However, this approach did not gain much traction until the 1990s.{{sfn|Goodrick-Clarke|1998|p=46}}<ref>{{Cite web|title=Resources|url=http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|access-date=2021-08-08|website=savarkar.org|language=en|archive-date=8 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210808095423/http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Visana|first=Vikram|date=5 November 2020|title=Savarkar before Hindutva: Sovereignty, Republicanism, and Populism in India, c.1900–1920|url=https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|journal=Modern Intellectual History|volume=18|issue=4|language=en|pages=1106–1129|doi=10.1017/S1479244320000384|s2cid=224983230|issn=1479-2443|access-date=25 July 2021|archive-date=30 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210930153956/https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> This approach is still in the process of development.<ref name="Menon 28–30" /> In March 2012, [[Diana L. Eck]], Professor of Comparative Religion and Indian Studies at [[Harvard University]], authored in her book "India: A Sacred Geography", that idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals and it wasn't just a cluster of regional identities and it wasn't ethnic or racial.<ref name="scroll.in">{{cite web|url=http://scroll.in/article/802047/theres-an-idea-of-india-from-early-times-much-before-the-mughals-or-the-british-scholar-diana-eck|title=Harvard scholar says the idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals|date=20 January 2016 }}</ref><ref name="In The Footsteps of Pilgrims">{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/leisure/story/20120618-review-of-diana-leck-india-a-sacred-geography-758709-2012-06-09|title=In The Footsteps of Pilgrims |date=9 June 2012 }}</ref><ref>{{cite magazine |url=https://www.economist.com/books-and-arts/2012/03/24/the-heavens-and-the-earth |title=India's spiritual landscape: The heavens and the earth |magazine =The Economist |date=24 March 2012}}</ref><ref name="Dalrymple">{{cite news |last=Dalrymple |first=William |date=27 July 2012 |title=India: A Sacred Geography by Diana L Eck – review |url=https://www.theguardian.com/books/2012/jul/27/india-sacred-geography-eck-review |newspaper=The Guardian}}</ref> This approach is noted for denying the [[Indo-Aryan migrations]], as they consider those whose ancestry and religion have origins outside of the Indian subcontinent to be aliens, namely Muslims, Christians, and communists. This approach states that only the Hindus are the legitimate heirs of South Asia.{{Sfn|Thapar|2004|p=14}} ==== Saffronisation ==== [[Saffronisation]], a process of introduction of right-wing policies that implement a Hindu nationalist agenda onto school textbooks by attempting to glorify Hindu contributions to Indian history while undermining other contributions, has become prominent. The [[Bharatiya Janata Party]] (BJP) has said that several Indian history textbooks had overt Marxist or Eurocentric political overtones.<ref name=":2">{{cite journal|last=Bhattacharya|first=Neeladri|date=2009|title=Teaching History in Schools: The Politics of Textbooks in India|journal=History Workshop Journal|volume=67|issue=67|pages=99–110|doi=10.1093/hwj/dbn050|jstor=40646212|s2cid=154421051}}</ref> The BJP has had trouble changing the textbooks because many states in which the BJP is not in power have blocked saffronisation efforts. The BJP, citing a rigid anti-Hindu agenda, restructured NCERT and the Indian Council of Historical Research (ICHR) to make textbooks conform to the BJP's Hindu nationalist platform.<ref>{{cite book|last=Bénéï|first=Veronique|title=Manufacturing Citizenship: education and nationalism in Europe, South Asia, and China|publisher=Routledge|year=2005|isbn=0-415-36488-4|location=New York, NY|pages=156–159}}</ref> In states where the BJP had control of the local government, textbooks were changed extensively to favor a Hindu nationalist narrative.<ref name=":1" /> These changes included the omission of caste-based exclusion and violence throughout Indian history and the exclusion or minimization of contributions to Indian society made by Muslims.<ref name="Raghavan">{{cite news|author=Raghavan, B. S.|title=Saffronisation|date=12 September 2001|newspaper=[[The Hindu]]|url=http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20070514123440/http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-date=14 May 2007|url-status=live}}</ref> After a rival political party, the [[Indian National Congress]], came into power, efforts were undertaken in 2004 to reverse the saffronisation of textbooks previously made by BJP.<ref name="The Guardian">{{cite news |last=Ramesh |first=Randeep |url=https://www.theguardian.com/world/2004/jun/26/india.schoolsworldwide |title=Another rewrite for India's history books |work=The Guardian |date=25 June 2004 |access-date=10 March 2016}}</ref> When the ''[[Hindustan Times]]'' reviewed the issue of saffronisation of Indian textbooks in late 2014, it noted that right-wing efforts to change how textbooks recount history faced "some difficulty as it lacks credible historians to back its claims."<ref>{{cite news|last=Raza |first=Danish | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffronising-textbooks-where-myth-and-dogma-replace-history/story-CauM4dmmsPGrjZ3APAvNxO.html |title=Saffronising textbooks : Where myth and dogma replace history |work=Hindustan Times |date=8 December 2014 |access-date=9 March 2016}}</ref> The [[India#Medieval India|medieval period]] in India is one such hotly-contested epoch among historians. Since there can be no true consensus about that era due to divided and deeply entrenched political motivations, history for that period is highly subjective and particularly vulnerable to the influence of the textbook writer's sympathies and outlook. "The choice of the textbook writer is more decisive than anything else," it was noted in a report in ''The Hindu''.<ref name="Amrik Singh">{{cite news|last=Singh|first=Amrik|date=25 August 2001|title=Saffronisation and textbooks|url=http://www.thehindu.com/2001/08/25/stories/05252524.htm|work=[[The Hindu]]|access-date=10 March 2016}}{{dead link|date=April 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> Critics have said that the changes to the textbooks have portrayed the medieval period as "a dark age of Islamic colonial rule which snuffed out the glories of the Hindu and Buddhist empires that preceded it".<ref name="The Guardian" /> Another trap in the politicisation of history relates to contention over the state of [[Jammu and Kashmir (union territory)|Jammu and Kashmir]].<ref name="Amrik Singh" /> By mid-2015, ''[[The Times of India]]'' reported that the [[National Council of Educational Research and Training]], which is in charge of publishing textbooks, had participated in a meeting convened by the [[Ministry of Human Resource Development]], and during that meeting, the issue of changing textbooks was discussed. An official from the ICHR complained that the theme of nationalism did not receive proper treatment in textbooks, setting the stage for possible textbook revisions.<ref name=":1">{{cite news | last=Akshaya |first=Mukul | url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/education/news/Saffronization-fears-over-history-textbooks-rewrite-plans/articleshow/47792475.cms |title=Saffronization fears over history textbooks rewrite plans |work=The Times of India|date=24 June 2015 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of Rajasthan reportedly spent Rs 37 crore to reprint 36 textbooks used for classes 1 to 8 for the 2016–2017 academic session that will be based on an agenda that would promote Indian culture by including historical figures, such as [[Suraj Mal|Maharaja Surajmal]], Hem Chandra, and [[Guru Gobind Singh]]. The textbooks that had been approved up to the 2012–13 academic session were rendered obsolete under the rewriting of history, and those books were auctioned off. In total, 5,66 crore new textbooks were ordered printed for an agenda that critics described was intent on supporting the saffronisation of textbooks. Rajasthan (primary and secondary) education minister Vasudev Devnani denied the charge of saffronisation, but educationists described his decision as to the "Hinduisation of education" that occurs when right-wing forces come to power.<ref>{{cite news|last=Goswami |first=Rakesh | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffron-agenda-raje-scraps-cong-textbooks-spends-rs-37-cr-on-new-ones/story-U3JaMmx52f4YsuUfb3wlNK.html |title=Saffronisation ? Raje scraps Cong textbooks, spends Rs 37 cr on new ones |work=Hindustan Times |date=20 January 2016 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of [[Karnataka]] has reportedly ordered new textbooks for the 2017–18 academic session in an effort that academicians and critics have described as a "blatant attempt to saffronise textbooks".<ref>{{cite news| url=http://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/revised-textbooks-from-201718-academic-year/article7300069.ece |title=Revised textbooks from 2017–18 academic year|work=The Hindu |date=10 June 2015 |access-date=10 March 2016}}</ref> ==== Criticism ==== The Hindutva approach to history is based on ahistorical premises and treats mythology as history. According to [[Christophe Jaffrelot]], a French political scientist specialising in South Asia, the Hindutva ideology has roots in an era where the fiction in ancient Indian mythology and Vedic antiquity was presumed to be valid. This fiction was used to "give sustenance to Hindu ethnic consciousness".<ref name="Jaffrelot1996p77">{{cite book|author=Christophe Jaffrelot|title=The Hindu Nationalist Movement in India|url= https://books.google.com/books?id=Y2buDDwdgIsC|year= 1996|publisher= Columbia University Press|isbn= 978-0-231-10335-0|page=77}}</ref> Its strategy emulated the Muslim identity politics of the Khilafat movement after World War I, and borrowed political concepts from the West –&nbsp;mainly German.<ref name="Jaffrelot1996p77" /> Hindutva organizations treat events in [[Hindu mythology]] as history.<ref name="R. Ramachandran">{{cite web|author=R. Ramachandran|date=1 February 2019|title=Science circus|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/science-and-technology/article26004777.ece}}</ref><ref name="Ziya Us Salam">{{cite web|author=Ziya Us Salam|title=Age of unreason|website=Frontline|date=20 June 2018 |url=https://frontline.thehindu.com/cover-story/article24200525.ece}}</ref><ref name="Meera Nanda">{{cite web|author=Meera Nanda|date=2 January 2004|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|title=Postmodernism, Hindu nationalism and 'Vedic science'|access-date=23 March 2022|archive-date=12 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200812120255/https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|url-status=dead}}</ref><ref name="Truschke">{{Cite journal|last=Truschke|first=Audrey|date=15 December 2020|title=Hindutva's Dangerous Rewriting of History|url=http://journals.openedition.org/samaj/6636|journal=South Asia Multidisciplinary Academic Journal|language=fr|issue=24/25|doi=10.4000/samaj.6636|issn=1960-6060|doi-access=free}}</ref> Hindutva organizations have been criticized for their belief in statements or practices that they claim to be both scientific and factual but are incompatible with the [[scientific method]].<ref>{{citation |first=Meera |last=Nanda |title=Hindutva's science envy |url=http://www.frontline.in/science-and-technology/hindutvas-science-envy/article9049883.ece |newspaper=Frontline |date=16 September 2016 |access-date=14 October 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://scroll.in/article/865872/from-dissing-darwin-to-yogic-farming-a-short-history-of-the-bjps-brush-with-pseudoscience|title=From dissing Darwin to yogic farming: A short history of the BJP's brush with pseudoscience|date=21 January 2018 }}</ref> According to [[Anthony Parel]], a historian and political scientist, Savarkar's ''Hindutva, Who is a Hindu?'' published in 1923 is a fundamental text of Hindutva ideology. It asserts, states Parel, India of the past to be "the creation of a racially superior people, the Aryans. They came to be known to the outside world as Hindus, the people beyond the Indus River. Their identity was created by their race (jati) and their culture (Sanskriti). All Hindus claim to have in their veins the blood of the mighty race incorporated with and descended from the Vedic fathers. They created a culture — an ensemble of mythologies, legends, epic stories, philosophy, art and architecture, laws and rites, feasts, and festivals. They have a special relationship to India: India is to them both fatherland and holy land." The Savarkar's text presents the "Hindu culture as a self-sufficient culture, not needing any input from other cultures", which is "an unhistorical, narcissistic and false account of India's past", states Parel.<ref name="Parel2006p42">{{cite book|author=Anthony J. Parel|title=Gandhi's Philosophy and the Quest for Harmony|url= https://books.google.com/books?id=MQhz0fW0HZUC |year=2006|publisher= Cambridge University Press|isbn=978-0-521-86715-3|pages=42–43}}</ref> The premises of early Hindu nationalist thought, states Chetan Bhatt, reflected the colonial era European scholarship and Orientalism of its times.<ref name="Bhatt2001p11" /> The idea of "India as the cradle of civilization" (Voltaire, Herder, Kant, Schlegel), or as "humanity's homeland and primal philosophy" (Herder, Schlegel), or the "humanism in Hindu values" (Herder), or of Hinduism offering redemption for contemporary humanity (Schopenhauer), along with the colonial-era scholarship of Frederich Muller, Charles Wilkins, William Jones, Alexander Hamilton, and others were the natural intellectual matrix for Savarkar and others to borrow and germinate their Hindu nationalist ideas.<ref name="Bhatt2001p11">{{cite book|author=Chetan Bhatt|title=Hindu nationalism: origins, ideologies and modern myths|url=https://books.google.com/books?id=W2PXAAAAMAAJ|year=2001|publisher=Berg|isbn=978-1-85973-343-1|pages=11–12}}</ref> [[Chakravarthi Ram-Prasad]], a Fellow of the British Academy and a scholar of Politics and Philosophy of Religion, states that Hindutva is a form of nationalism that is expounded differently by its opponents and its proponents.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> The opponents of Hindutva either consider it as a fundamentalist ideology that "aims to regulate the working of civil society with the imperatives of Hindu religious doctrine", or as another form of fundamentalism while accepting that Hinduism is a diverse collection of doctrines, is complex and is different from other religions. According to Ram-Prasad, the proponents of Hindutva reject these tags, viewing it to be their right and a desirable value to cherish their religious and cultural traditions.<ref name="Ram‐Prasad1993p285">{{cite journal | last=Ram-Prasad | first=C. | title=Hindutva ideology: Extracting the fundamentals | journal=Contemporary South Asia | volume=2 | issue=3 | year=1993 | doi=10.1080/09584939308719718 | pages=285–309}}</ref> The Hindutva ideology according to Savarkar, states Ram-Prasad, is a "geography, race, and culture" based concept. However, the "geography" is not strictly territorial but is an "ancestral homeland of a people", and the "race" is not biogenetic but described as the historic descendants of the intermarriage of Aryans, native inhabitants, and "different peoples" who arrived over time.<ref name="Flood2008p527" /> So, "the ultimate category for Hindutva is culture", and this culture is "not strictly speaking religious if by religion is meant a commitment to certain doctrines of transcendence", he states.<ref name="Flood2008p527">{{cite book|author=C. Ram-Prasad|editor=Gavin Flood|title=The Blackwell Companion to Hinduism|url=https://books.google.com/books?id=SKBxa-MNqA8C |year=2008|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-99868-7|pages=527–528}}</ref> The proponents state that in the Hindutva thought, there is a kernel of coherent and justifiable thesis about the Indian culture and history.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> Hindutva ideology has been linked to threats to academics and students, both in India and the United States.<ref name="Venugopal, Arun">{{Cite web|last=Venugopal, Arun|date=21 July 2021|title=At Rutgers, and Beyond, Scholars Are Under Attack For Their Critique of India's Far-Right Government|url=http://gothamist.com/news/at-rutgers-and-beyond-scholars-are-under-attack-for-their-critique-of-indias-far-right-government|access-date=21 July 2021|website=Gothamist|language=en}}</ref><ref name=":0b">{{Cite web|title=American Scholars of India Confront a Rise in Threats {{!}} WNYC {{!}} New York Public Radio, Podcasts, Live Streaming Radio, News|url=https://www.wnyc.org/story/american-scholars-india-confront-rise-threats/|access-date=6 September 2021|website=WNYC|language=en}}</ref> For instance, in 2011, Hindutva activists successfully led a charge to remove an essay about the multiple narratives of Ramayanas from Delhi University's history syllabus.<ref name="The Hindu">{{Cite news|last=N|first=Vijetha S.|date=15 October 2011|title=Historians protest as Delhi University purges Ramayana essay from syllabus|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/Historians-protest-as-Delhi-University-purges-Ramayana-essay-from-syllabus/article13372074.ece|access-date=11 July 2021|issn=0971-751X}}</ref> [[Romila Thapar]], a world-renowned historian, has faced Hindutva-led attacks, with the claims that her works present Marxist and [[Eurocentric]] points of view.<ref name="washingtonpost.com">{{Cite news|title=In the battle over India's history, Hindu nationalists square off against a respected historian|language=en-US|newspaper=Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/india-romila-thapar-dissent/2021/01/02/1a79ca54-4070-11eb-b58b-1623f6267960_story.html|access-date=11 July 2021|issn=0190-8286}}</ref> Hindutva scholars like [[Rajiv Malhotra]] has been responsible for pushback against [[White people|white]] scholars specialising on South Asia and Hinduism based in North America, including [[Wendy Doniger]] and [[Sheldon Pollock]] on grounds of their supposed [[Evangelism|vested interests]] & [[Racism|racial prejudices]] [[Anti-Indian sentiment|against Indians]].<ref name="insidehighered.com">{{Cite web|title=Scholars who study Hinduism and India face hostile climate|url=https://www.insidehighered.com/news/2016/04/12/scholars-who-study-hinduism-and-india-face-hostile-climate|access-date=11 July 2021|website=www.insidehighered.com|language=en}}</ref> Under BJP leadership, the Indian state has been accused of monitoring scholars and denying some research access.<ref name="The Nation">{{cite news |last1=Chaturvedi |first1=Vinayak |title=The Hindu Right and Attacks on Academic Freedom in the US |url=https://www.thenation.com/article/culture/hindu-right-academic-freedom/ |publisher=The Nation |date=December 2021}}</ref> In 2021, a group of North American-based scholars of South Asia formed a collective and published the Hindutva Harassment Field Manual to, they argue, answer the Hindutva threat to their academic freedom.<ref name="Prakash">{{Cite web|last=Prakash|first=Priyali|title='Targeted by hate': Audrey Truschke on why she helped write a 'Hindutva Harassment Field Manual'|url=https://scroll.in/article/999710/targeted-by-hate-audrey-truschke-on-why-she-helped-write-a-hindutva-harassment-field-manual|access-date=28 August 2021|website=Scroll.in|date=10 July 2021 |language=en-US}}</ref><ref name=":0b" /> They documented further incidents of Hindutva harassment of academics in North America, dating back to the 1990s.<ref name="Timeline">{{cite web |last1=SASAC |title=Timeline |url=https://www.hindutvaharassmentfieldmanual.org/timeline |website=Hindutva Harassment Field Manual}}</ref> The [[Association for Asian Studies]] noted that Hindutva, described as a "[[Majoritarianism|majoritarian]] ideological doctrine" different from [[Hinduism]], resorted to "increasing attacks on numerous scholars, artists, and journalists who critically analyze its politics".<ref name="asianstudies.org">{{Cite web|date=10 September 2021|title=AAS Statement on the Dismantling Global Hindutva Conference|url=https://www.asianstudies.org/aas-statement-on-the-dismantling-global-hindutva-conference/|access-date=11 September 2021|website=Association for Asian Studies|language=en-US}}</ref> == هندستان تي برطانوي سامراج جي اثر جو جائزو == Debate continues about the [[Economy of India under the British Raj|economic impact of British imperialism on India]]. The issue was actually raised by conservative British politician [[Edmund Burke]] who in the 1780s vehemently attacked the East India Company, claiming that [[Warren Hastings]] and other top officials had ruined the Indian economy and society. Indian historian Rajat Kanta Ray (1998) continues this line of attack, saying the new economy brought by the British in the 18th century was a form of "plunder" and a catastrophe for the traditional economy of Mughal India. Ray accuses the British of depleting the food and money stocks and imposing high taxes that helped cause the terrible famine of 1770, which killed a third of the people of Bengal.<ref>Rajat Kanta Ray, "Indian Society and the Establishment of British Supremacy, 1765–1818", in ''The Oxford History of the British Empire: vol. 2, The Eighteenth Century'', ed. P. J. Marshall, (1998), pp. 508–529.</ref> Rejecting the Indian nationalist account of the British as alien aggressors, seizing power by brute force and impoverishing all of India, British historian [[P. J. Marshall]] argues that the British were not in full control but instead were players in what was primarily an Indian play and in which their rise to power depended upon excellent cooperation with Indian elites. Marshall admits that much of his interpretation is still rejected by many historians.<ref>P. J. Marshall, "The British in Asia: Trade to Dominion, 1700–1765," in ''The Oxford History of the British Empire: vol. 2, The Eighteenth Century'', ed. P. J. Marshall, (1998), pp. 487–507.</ref> Marshall argues that recent scholarship has reinterpreted the view that the prosperity of the formerly benign Mughal rule gave way to poverty and anarchy. Marshall argues the British takeover did not make any sharp break with the past. The British largely delegated control to regional Mughal rulers and sustained a generally prosperous economy for the rest of the 18th century. Marshall notes the British went into partnership with Indian bankers and raised revenue through local tax administrators and kept the old Mughal rates of taxation. Professor Ray agrees that the East India Company inherited an onerous taxation system that took one-third of the produce of Indian cultivators.<ref>Marshall, "The British in Asia: Trade to Dominion, 1700–1765"</ref> ===Insecurity of the Raj=== In the 20th century historians generally agreed that imperial authority in the Raj had been secure in the 1800–1940 era. Various challenges have emerged. Mark Condos and Jon Wilson argue that the Raj was chronically insecure.<ref>Mark Condos, ''The Insecurity State: Punjab and the Making of Colonial Power in British India'' (Cambridge University Press, 2017).</ref><ref>Jon Wilson, ''India conquered: Britain's Raj and the chaos of empire'' (Simon and Schuster, 2016).</ref> They argue that the irrational anxiety of officials led to a chaotic administration with minimal social purchase or ideological coherence. The Raj was not a confident state capable of acting as it chose, but rather a psychologically embattled one incapable of acting except in the abstract, the small scale, or short term.<ref>Joshua Ehrlich, "Anxiety, Chaos, and the Raj." ''Historical Journal'' 63.3 (2020): 777–787. DOI: https://doi.org/10.1017/S0018246X1900058X</ref> == پڻ ڏسو == * [[سنڌ جي تاريخ نگاري]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] * [[هندستان جي تاريخ]] * [[برطانوي سلطنت جي تاريخ نگاري]] == حوالا == == ڪتاب نگاري == ==حوالا== {{حوالا}} ===Works cited=== * {{citation |last=Chandra |first=Bipan |title=India's Struggle for Independence |year=1989 |publisher=Penguin Books India |location=New Delhi |isbn=978-0-14-010781-4 }} * {{Cite book |editor-last=Defrémery |editor-first = C. |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=B.R. |title=Voyages d'Ibn Batoutah (Volume 1) |publisher= Société Asiatic |year=1853 |place=Paris |language=French, Arabic |url=https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ}} * {{Cite book |last=Dunn |first=Ross E. |author-link=Ross E. Dunn |title=The Adventures of Ibn Battuta |publisher=University of California Press |year=2005 |orig-year=1986 |isbn=978-0-520-24385-9 }} * {{citation|last=Eggermont|first=P. H. L.|title=The Purāņa Source of Merutuṅga's List of Kings and the Arrival of the Śakas in India|year=1969|url=https://books.google.com/books?id=ks4UAAAAIAAJ}} * {{Citation |last=Goodrick-Clarke |first=Nicholas |author-link=Nicholas Goodrick-Clarke |title=Hitler's Priestess: Savitri Devi, the Hindu-Aryan Myth and Neo-Nazism |title-link=Hitler's Priestess |publisher=[[New York University Press]] |year=1998 |isbn=978-0-8147-3111-6 |language=en}} * {{cite book |last1=Keer |first1=Dhananjay |title=Veer Savarkar |date=1966 |publisher=Popular Prakashan |url=https://books.google.com/books?id=aCALAQAAIAAJ |language=en |oclc=582786373}} * {{cite book |first=Robert |last=Frykenberg |chapter=Hindutva as a Political Religion: An Historical Perspective |editor1=R. Griffin |editor2=R. Mallett |editor3=J. Tortorice |title=The Sacred in Twentieth-Century Politics: Essays in Honour of Professor Stanley G. Payne |year=2008 |url=https://books.google.com/books?id=JGOHDAAAQBAJ |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-0-230-24163-3 |pages=178–200 }} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * Balagangadhara, S. N. (2012). Reconceptualizing India studies. New Delhi: Oxford University Press. * Bhattacharjee, J. B. ''Historians and Historiography of North East India'' (2012) * {{cite book|last=Bannerjee|first= Dr. Gauranganath |title=India as known to the ancient world|url=https://archive.org/stream/indiaasknowntoan00banerich#page/n3/mode/2up|year=1921|publisher=Humphrey Milford, Oxford University Press, London}} * Bose, Mihir. "India's Missing Historians: Mihir Bose Discusses the Paradox That India, a Land of History, Has a Surprisingly Weak Tradition of Historiography", ''History Today'' 57#9 (2007) pp 34+. [https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110915152404/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 |date=15 September 2011 }} *Chakrabarti, Dilip K.: Colonial Indology, 1997, Munshiram Manoharlal: New Delhi. * Palit, Chittabrata, ''Indian Historiography'' (2008). *Indian History and Culture Society., Devahuti, D. (2012). Bias in Indian historiography. * Elliot, Henry Miers; John Dowson (1867–77). ''The History of India, as told by its own historians. The Muhammadan Period''. London: Trübner and Co. * [[Meenakshi Jain|Jain, Meenakshi]] [https://archive.org/details/flawed-narratives-history-in-the-old-ncert-textbooks-of-satish-chandra-by-meenakshi-jain ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks - A random survey of Satish Chandra’s “Medieval India''], NCERT 2000 * Inden, R. B. (2010). Imagining India. Bloomington, Ind: Indiana University Press. * Jain, M. The India They Saw : Foreign Accounts (4 Volumes) Delhi: Ocean Books, 2011. * Kahn, Yasmin. "Remembering and Forgetting: South Asia and the Second World War' in Martin Gegner and Bart Ziino, eds., ''The Heritage of War'' (Routledge, 2011) pp 177–193. * Mantena, R. (2016). Origins of modern historiography in India: Antiquarianism and philology 1780–1880. Palgrave Macmillan. * Mittal, S. C ''India distorted: A study of British historians on India'' (1995), on 19th century writers * [[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970) {{ISBN|9782102227356}} *{{cite book |first=Yvette Claire |last=Rosser |title=Curriculum as Destiny: Forging National Identity in India, Pakistan, and Bangladesh |year=2003 |publisher=University of Texas at Austin |type=Dissertation |url=http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |access-date=17 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911035259/http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |archive-date=11 September 2008 |url-status=dead }} *[[Arvind Sharma]], Hinduism and Its Sense of History (Oxford University Press, 2003) {{ISBN|978-0-19-566531-4}} * E. Sreedharan, A Textbook of Historiography, 500 B.C. to A.D. 2000 (2004) * Shourie, Arun (2014). Eminent historians: Their technology, their line, their fraud. Noida, Uttar Pradesh, India : HarperCollins Publishers. {{ISBN|9789351365914}} *{{cite book |title=Aryans and British India |first=Thomas R. |last=Trautmann |url=https://books.google.com/books?id=jR_LPnEH3GsC |year=1997 |location=Berkeley |publisher=University of California Press |isbn=978-0-585-10445-4}} *Viswanathan, G. (2015). Masks of conquest: Literary study and British rule in India. * Antonio de Nicolas, Krishnan Ramaswamy, and Aditi Banerjee (eds.) (2007), ''[[Invading the Sacred]]: An Analysis Of Hinduism Studies in America'' (Publisher: Rupa & Co.) * Vishwa Adluri, Joydeep Bagchee: ''The Nay Science: A History of German Indology''. Oxford University Press, New York 2014, {{ISBN|978-0199931361}} (''Introduction,'' p.&nbsp;1–29). * Warder, A. K., ''An introduction to Indian historiography'' (1972). * Winks, Robin, ed. ''The Oxford History of the British Empire: Volume V: Historiography'' (2001) * Weickgenannt, T. N. (2009). Salman Rushdie and Indian historiography: Writing the nation into being. Basingstoke: Palgrave Macmillan. {{Historiography}} [[زمرو:ڀارت جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:تاريخ نويسي]] [[زمرو:ڀارت جي تاريخ]] ==قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسي== قومي ۽ علائقائي تاريخن جا مقصد به مختلف رهيا آهن. قومي تاريخ منتشر ۽ جدا جدا عنصرن کي هڪ قومي سڃاڻپ هيٺ گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، جڏهن ته علائقائي تاريخون پنهنجي ثقافتي قدرن، روايتن ۽ سياسي حيثيت کي اجاگر ڪري پنهنجي معاملن ۾ آزاد ڪردار ادا ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪن ٿيون. نوآبادياتي دور جي خاتمي ۽ نون ملڪن جي قيام کان پوءِ، پراڻين حدن جي تبديليءَ سبب قوم رياست ۽ صوبن جي وچ ۾ تضاد پيدا ٿيا. علائقن وٽ پنهنجي جدا تاريخ ۽ ثقافت هئي، جڏهن ته نئين قوم رياست کي پنهنجي تاريخ نئين زاويي سان ٺاهڻي هئي. اهڙي صورتحال ۾ قومي تاريخ ڪڏهن ڪڏهن سياسي غلبي، قومي سڃاڻپ جي تشهير ۽ علائقائي قوميتن جي دٻاءَ لاءِ استعمال ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==پاڪستان ۾ سنڌ جي علائقائي حيثيت== پاڪستان جي قيام وقت ملڪ ۾ پنج صوبا هئا، جن وٽ پنهنجي جدا سڃاڻپ موجود هئي. پاڪستان هڪ نئون ملڪ هو، تنهنڪري ان جي شروعاتي دور ۾ قومي وحدت ۽ قوم سازيءَ تي وڌيڪ زور ڏنو ويو. صوبي سان وابستگيءَ کي سرڪاري سطح تي ڪڏهن ڪڏهن تنقيد جو نشانو بڻايو ويو، ڇاڪاڻ ته ان کي قوم سازيءَ جي راهه ۾ رڪاوٽ سمجهيو ويندو هو. سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي سياسي عمل ۾ ٿيندڙ تبديلين کي ظاهر ڪري ٿي؛ جيئن جيئن سياسي جوڙجڪ بدلبي رهي، تيئن سنڌ جي تاريخ لکڻ جا رخ به تبديل ٿيندا رهيا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ هڪ الڳ حيثيت رکي ٿي، ڇاڪاڻ ته اها بنگال ۽ پنجاب وانگر ورهايل نه ٿي. سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي به پشتونن يا بلوچن وانگر ٻن يا وڌيڪ ملڪن ۾ وڏي پيماني تي ورهايل نه هئي. تاريخي ۽ جاگرافيائي طور سنڌ قديم زماني کان پنهنجي جداگانه سڃاڻپ رکي ٿي، جنهن ڪري اها پاڪستان جي ٻين صوبن کان هڪ خاص ۽ ممتاز حيثيت رکي ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي ۽ ورهاڱي کان اڳ جي تاريخ نويسي== تاريخ ڪنهن به علائقي کي تاريخي مرتبو ڏيڻ جو طاقتور ذريعو آهي، ڇاڪاڻ ته اها ان علائقي جون پاڙون ماضي ۾ ڳولي ٿي. ان شعور تحت ورهاڱي کان اڳ سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد سنڌ جي تاريخ کي نئين سر مرتب ڪرڻ هو. ان جي تاريخي رسالي ۾ سنڌ جي تاريخ جي مختلف پهلوئن تي تحقيقي مضمون شايع ٿيندا هئا. خاص طور قديم دور تي زور ڏنو ويو، ته جيئن سنڌ جي تاريخي قدامت ثابت ڪري سگهجي. جيئن ته هن سوسائٽيءَ ۾ هندو ۽ انگريز مؤرخ وڌيڪ سرگرم هئا، تنهنڪري تاريخ نويسيءَ ۾ سيڪيولر رجحان نمايان رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==ورهاڱي کان پوءِ سنڌي تاريخ نويسي== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسي نون خيالن ۽ رجحانن سان سامهون آئي. ان جو مرڪزي نقطو اهو هو ته سنڌ تاريخي، ثقافتي ۽ لساني طور پاڪستان جي ٻين صوبن کان مختلف آهي. صوبائي سڃاڻپ تي زور ورهاڱي جي نتيجن سبب وڌيو. ڪراچي، جيڪا سنڌ جو اهم شهر ۽ بندرگاهه هئي، وفاقي علائقو قرار ڏئي نئين ملڪ جي گادي بڻائي وئي. سنڌ ان فيصلي خلاف احتجاج ڪيو، پر اهو احتجاج اثرائتو ثابت نه ٿيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي هندو آبادي وڏي پيماني تي لڏي وئي ۽ ان جي جاءِ تي اردو ڳالهائيندڙ آبادي آئي. هن تبديليءَ سنڌي قوميت کي ڪمزور ڪيو. ثقافتي ۽ لساني دٻاءَ کي منهن ڏيڻ لاءِ سنڌي دانشورن سنڌ جي تاريخ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ طرف ڌيان ڏنو، ته جيئن سنڌ جي جدا سڃاڻپ کي برقرار رکيو وڃي. ان مقصد لاءِ سنڌي ادبي بورڊ قائم ڪيو ويو، جنهن سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ تاريخي تحقيق جي حوصلا افزائي ڪئي. بورڊ سنڌ جي قديم کان جديد دور تائين نو جلدن ۾ جامع تاريخ شايع ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ سنڌ جي تاريخ بابت فارسي اصل ماخذ پڻ شايع ڪيا، ته جيئن مؤرخن کي بنيادي مواد ملي سگهي. انهن مان ڪجهه ڪتاب بعد ۾ سنڌي ۽ اردو ۾ ترجمو ٿيا، جنهن سان اردو پڙهندڙن لاءِ سنڌ جي تاريخ کي سمجهڻ جا نوان رستا کليا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==اسلام، عرب فتح ۽ باب الاسلام جو تصور== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جي هڪ اهم خصوصيت سنڌ جي تاريخ ۾ اسلام جي ڪردار تي زور هو. عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ کي “باب الاسلام” يعني اسلام جو دروازو بڻائيندڙ واقعو سمجهيو ويو. محمد بن قاسم کي هڪ اهم تاريخي هيرو طور پيش ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته هن کي سنڌ ۾ اسلام آڻيندڙ فاتح طور بيان ڪيو ويو. اسلام پسند تاريخ نويسيءَ ۾ عرب فتح ۽ عرب فاتح سنڌ جي اسلامي سڃاڻپ جا وڏا نشان بڻيا ۽ باب الاسلام جو تصور سالياني يادگيريءَ جو موضوع پڻ بڻيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سيد سليمان ندوي پنهنجي ڪتاب ''عرب و هند ڪي تعلقات'' ۾ عربن جي سنڌ فتح ۽ اتر هندستان تي ترڪن جي فتحن ۾ فرق بيان ڪيو. سندس خيال موجب سنڌ فتح ڪندڙ عرب اسلامي ماحول ۾ رهندا هئا ۽ اسلامي تعليمات کان واقف هئا، جڏهن ته ترڪ، افغان ۽ مغل حڪمران فقط نالي ماتر مسلمان هئا ۽ اسلامي تعليمات جا حقيقي نمائندا نه هئا. ان خيال موجب سنڌ جو اسلامي ڪردار پاڪستان جي ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پختو سمجهيو ويو.<ref name="SuleimanNadvi-ArabHind-1976">{{cite book |last=ندوي |first=سليمان |title=عرب و هند ڪي تعلقات |location=ڪراچي |year=1976 |pages=107، 192 }}</ref> محمد علي جناح جي هڪ تقرير جو حوالو پڻ ڏنو ويو، جنهن ۾ هن سنڌ کي خراج تحسين پيش ڪندي چيو ته پاڪستان حقيقت ۾ ان ڏينهن وجود ۾ آيو، جڏهن پهريون مسلمان سنڌ جي سرزمين تي آيو. ورهاڱي کان پوءِ هن تصور سنڌ کي ٻين صوبن کان اسلامي روايتن جي وارث طور الڳ ڏيکارڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سنڌ جو ڪردار== سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو ٻيو اهم پهلو آزاديءَ جي تحريڪ ۽ پاڪستان جي قيام ۾ سنڌ جي ڪردار تي زور آهي. سنڌ جي ماڻهن خلافت تحريڪ، هجرت تحريڪ ۽ ريشمي رومال تحريڪ ۾ سرگرم حصو ورتو. انهن تحريڪن سنڌ جي ماڻهن کي هندستان جي مسلمانن سان ويجهو آندو. سنڌ کي بمبئي کان جدا ڪرڻ جي جدوجهد پڻ هندستاني مسلمانن جي سياسي مطالبن لاءِ مددگار ثابت ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ پاڪستان جي قيام واري جدوجهد ۾ پنهنجي ڪردار تي به فخر ڪري ٿي. 1938ع ۾ شيخ عبدالمجيد سنڌي صوبائي مسلم ليگ جي اجلاس ۾ پاڪستان بابت قرارداد پيش ڪئي، جيڪا اڪثريت سان منظور ٿي. 1943ع ۾ سنڌ اسيمبلي پاڪستان قرارداد جي حمايت ڪئي. ان موقعي تي جي. ايم. سيد تقرير ڪندي چيو ته هندستان جا مسلمان جدا قوم آهن، ڇاڪاڻ ته انهن جي جدا تاريخ، ثقافت، ادب، روايتون ۽ سياسي توڙي معاشي نظام آهن؛ تنهنڪري انهن کي جدا وطن ڏنو وڃي.<ref name="MehranFreedomMovement1985">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |pages=17–18 }}</ref> سنڌ اسيمبلي 1946ع ۾ پاڪستان جي قرارداد جي حمايت ڪندڙ پهرين اسيمبلي طور پيش ڪئي وئي. 1985ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ جي رسالي ''مهراڻ'' آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر شايع ڪيو. ان جي اداريي ۾ چيو ويو ته پاڪستان جو حقيقي خالق سنڌ آهي. اداريي ۾ اهو به افسوس ظاهر ڪيو ويو ته پاڪستان جي قيام کان پوءِ سنڌ جي ڪردار کي ڄاڻي واڻي گهٽايو ويو؛ جهڙوڪ محمد علي جناح جي جنم ڀومي جهرڪ کي نظرانداز ڪري وزير مينشن ڪراچي کي اڳيان آڻڻ، ۽ سنڌي اڳواڻن جي خدمتن کي پاڪستان جي قيام ۾ مناسب طور تسليم نه ڪرڻ.<ref name="MehranFreedomMovement1985p5">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=5 }}</ref><ref name="MehranFreedomMovement1985p6">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=6 }}</ref> سنڌ طرفان پنهنجي اسلامي ڪردار ۽ آزاديءَ جي تحريڪ ۾ ڪردار تي زور ڏيڻ جو هڪ سياسي سبب صوبائي خودمختياريءَ جو مطالبو هو. سنڌ چاهيو ٿي ته مرڪز جو ڪردار صوبائي معاملن ۾ گهٽ کان گهٽ هجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==ون يونٽ ۽ سنڌي قومپرست تاريخ نويسي== سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ بنيادي تبديلي ون يونٽ جي دور ۾ آئي. 1955ع ۾ اولهه پاڪستان جا صوبا هڪ يونٽ ۾ ضم ڪيا ويا، جنهن سبب سنڌ پاڻ کي ٻيهر اهڙي صورتحال ۾ محسوس ڪيو، جهڙي طرح نوآبادياتي دور ۾ اها بمبئي پريزيڊنسيءَ جو حصو هئي. بمبئي جي جاءِ تي هاڻي لاهور جو غلبو محسوس ڪيو ويو. سنڌ پنهنجي سياسي آزادي ٻيهر وڃائي ويٺي. ون يونٽ جي عمل سنڌ جي ڪجهه سياستدانن جي موقعي پرستيءَ کي به ظاهر ڪيو، جن مرڪزي حڪومت سان گڏجي سنڌ کي ون يونٽ جو حصو بڻائڻ ۾ مدد ڪئي. ساڳئي وقت اهڙا اڳواڻ به سامهون آيا، جن ون يونٽ جي مخالفت ڪئي ۽ ان سبب تڪليفون برداشت ڪيون. هن دور سنڌ جي تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جو نئون تصور پيدا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ون يونٽ سنڌين کي سياسي طور وڌيڪ پختو ڪيو، ڇاڪاڻ ته سنڌ مجموعي طور پنجاب جي سياسي غلبي هيٺ تڪليفون ڀوڳيون. هن دور ۾ بئراج جي زرخيز زمين فوجي آفيسرن ۽ اعليٰ بيوروڪريٽن کي الاٽ ڪئي وئي، جنهن سان سنڌي هارين جا حق متاثر ٿيا. سرڪاري ملازمتن ۾ سنڌين کي مناسب حصو نه مليو، جنهن سبب وڌندڙ وچولي طبقي ۾ مايوسي پيدا ٿي. انهن تجربن کان پوءِ سنڌين محسوس ڪيو ته نه “باب الاسلام” واري حيثيت ۽ نه آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سندن ڪردار، انهن کي سندن حق ڏيارڻ ۾ مددگار ثابت ٿيا. ان احساس سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو رخ بدلائي ڇڏيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌي قومپرستي تاريخ جي تجزيي جو مرڪزي نقطو بڻجي وئي. ماضيءَ کي حال جي روشنيءَ ۾ پرکيو ويو، خاص طور پرڏيهي حملن جي اثرن کي هن انداز سان ڏٺو ويو ته سنڌ بار بار پرڏيهي غلبي سبب ڪيئن متاثر ٿي. پرڏيهي غلبي جي موضوع سنڌ جي اهڙي تصوير ٺاهي، جنهن ۾ سنڌ کي مظلوم ۽ استحصال جو شڪار علائقو طور پيش ڪيو ويو. ساڳئي وقت تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جي ڪردار کي نمايان ڪيو ويو، ته جيئن نئين نسل لاءِ ڪردار جا نمونا پيدا ڪيا وڃن.<ref name="MubarakAli1994p45">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=سنڌ خاموشي ڪي آواز |location=لاهور |year=1994 |page=45 }}</ref> ==سيڪيولر قومپرست تعبير ۽ قديم سنڌ== سنڌي قومپرستيءَ هيٺ ٺهيل نئين تاريخ نويسي مذهبي نه پر سيڪيولر هئي. سنڌي ثقافت ۽ تهذيب جون پاڙون قديم ماضيءَ ۾ ڳوليون ويون ۽ دعويٰ ڪئي وئي ته سنڌ جي تهذيبي حيثيت بابلي، آشوري ۽ مصري تهذيبن جي برابر آهي. سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب سنڌين لاءِ فخر جو ذريعو بڻجي، ۽ موهن جو دڙو سنڌ جي قديم ماضيءَ جي علامت طور اڀريو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==جي.ايم. سيد جي تاريخي تعبير== [[جي.ايم. سيد]] سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ اهم نوان رجحان متعارف ڪرايا. هن عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ لاءِ برڪت نه، پر هڪ جارحيت قرار ڏنو. سندس خيال ۾ محمد بن قاسم به ٻين حمله آورن وانگر هڪ جارح هو، جنهن سنڌ جا وسيلا لٽيا. هن دليل لاءِ ساڳيو منطق استعمال ڪيو، جيڪو سليمان ندوي ترڪ حمله آورن بابت ڏنو هو. جي. ايم. سيد موجب اٺين صديءَ تائين اموي دور ۾ عرب حاڪمن جو اصل اسلامي روح ختم ٿي چڪو هو ۽ اهي دنياوي ۽ سامراجي طاقت بڻجي چڪا هئا؛ تنهنڪري سنڌ جي عرب فتح اسلام نه پر عرب سلطنت جي توسيع هئي.<ref name="ArisarGMSayyidp56">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=56 }}</ref> هن تعبير محمد بن قاسم کي هيرو مان جارح ۾ تبديل ڪيو ۽ راجا ڏاهر کي مادر وطن جو محافظ بڻايو، جنهن حمله آورن سان ٺاهه ڪرڻ بدران وڙهندي جان قربان ڪئي. جي. ايم. سيد چچ نامو ۽ جنت السنڌ جهڙن تاريخي ماخذن تي به تنقيد ڪئي، ڇاڪاڻ ته سندس خيال ۾ اهي حمله آورن جي واکاڻ ڪن ٿا ۽ پڙهندڙن کي حقيقي تاريخي شعور کان محروم ڪن ٿا.<ref name="ArisarGMSayyidp55">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=55 }}</ref> جي. ايم. سيد جي نظر ۾ سنڌ تي حملو ڪندڙ سڀ پرڏيهي فاتح هڪ ئي زمري ۾ اچن ٿا، ڀلي انهن جو مذهب ڪهڙو به هجي. انهن ۾ ايران جو دارا، عربن جو محمد بن قاسم، غزنيءَ جو محمود، دهليءَ جو علاؤالدين، قنڌار جو شاهه بيگ ارغون، مغلن جو خان خانان ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو چارلس نيپيئر شامل ڪيا ويا. انهن سڀني کي سنڌ جا غاصب ۽ تباهه ڪندڙ قرار ڏنو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidp58">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=58 }}</ref> ==غدارن ۽ سورمن جو تصور== 1956ع کان پوءِ سياسي صورتحال سنڌ جي تاريخ کي “غدارن” ۽ “سورمن” جي انداز ۾ لکڻ طرف وٺي وئي. جيڪي ماڻهو ذاتي مفادن لاءِ سنڌ کي وڪڻندڙ سمجهيا ويا، انهن کي غدار چيو ويو، جڏهن ته جيڪي مادر وطن لاءِ قرباني ڏيندڙ سمجهيا ويا، انهن کي سورمو قرار ڏنو ويو. سنڌ جي دفاع ڪندڙن ۾ راجا ڏاهر، دودو سومرو، دريا خان، مخدوم بلاول، شاهه عنايت ۽ هوش محمد کي شامل ڪيو ويو. غدارن ۾ قاضي قاضن، نائومل ۽ مير علي مراد جا نالا کنيا ويا. هن تاريخ نويسيءَ جو پيغام اهو هو ته ڪيچ مڪران، ٺٽي، مياڻي ۽ دٻي ۾ وڙهيل سنڌ جي آزاديءَ جون جنگيون اڃا ختم نه ٿيون آهن، پر اها جنگ هر شهر ۽ ڳوٺ ۾ جاري آهي.<ref name="ArisarGMSayyidp63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=63 }}</ref> == مغل دور، تاريخ مظھر شاهجهاني ۽ پرڏيهي غلبو == سنڌ تي مغل دور جي پرڏيهي قبضي جا اثر بيان ڪرڻ لاءِ سنڌي ادبي بورڊ 1962ع ۾ يوسف ميرڪ جي اصل ماخذ ''تاريخ مظھر شاهجهاني'' شايع ڪئي. ان جو مقدمو پير حسام الدين راشدي لکيو. هن مقدمي ۾ خاص طور اهي واقعا چونڊيا ويا، جن ۾ ظلم ۽ استحصال جي تصوير ملي ٿي ۽ جيڪي سنڌ جي ان وقت جي سياسي حالت سان لاڳاپيل لڳندا هئا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962p21">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |page=21 }}</ref> پير حسام الدين راشدي، يوسف ميرڪ جي حوالي سان، سيوهڻ جي گورنر جي ظلم، ماڻهن کي ڪوڙا هڻڻ ۽ اذيت ڏيڻ جا واقعا بيان ڪيا. مغل عملدارن طرفان ماڻهن جي ملڪيت ضبط ڪرڻ، سندن وسيلن ۽ دولت کان محروم ڪرڻ، ڦورن ۽ ڌاڙيلن جي سرپرستي ڪرڻ ۽ ڳرا محصول لاڳو ڪرڻ جهڙا عمل بيان ڪيا ويا. نتيجي طور سيوهڻ جو علائقو برباد ٿيو، ڳوٺ ۽ شهر ويران ٿيا، ۽ ماڻهو پنهنجا گهر ڇڏي پري علائقن ۾ پناهه وٺڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962pp30-31">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |pages=30–31 }}</ref> == عثمان ڏيپلائي ۽ مزاحمتي ادب == پرڏيهي قبضي خلاف مزاحمت جو اظهار ادبي صورت ۾ به ٿيو. عثمان ڏيپلائي 1962ع ۾ پنهنجو تاريخي ناول ''سانگهڙ'' شايع ڪيو، جنهن جو موضوع انگريزن خلاف حرن جي جدوجهد هو. هن ناول سنڌ جي نئين نسل تائين اهو پيغام پهچايو ته سياسي غلبي ۽ حقن جي جدوجهد خلاف ڪيئن وڙهجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == سنڌ جي ثقافتي علامتون ۽ قوميت == سنڌ جي ماضيءَ جي عظمت بيان ڪرڻ کي به اهم سمجهيو ويو، ته جيئن سنڌين ۾ فخر جو احساس پيدا ٿئي. انهن علامتن ۾ موهن جو دڙو، ڄام نندي جو مقبرو، رني ڪوٽ، عمرڪوٽ جا قلعا، حيدرآباد جا بادگير، اجرڪ، رلي، ڪاشيءَ جو ڪم ۽ هالا جو فرنيچر شامل هئا. ادبي شخصيتن ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي، سچل سرمست ۽ سامي کي سنڌي ٻوليءَ کي شاهوڪار ڪندڙ ۽ سنڌي قومي شعور پيدا ڪندڙ شخصيتن طور پيش ڪيو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidpp62-63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |pages=62–63 }}</ref> سنڌي قومپرستيءَ جو بنياد مذهب بدران ٻولي ۽ علائقي تي رکيو ويو. هن خيال موجب جيڪي ماڻهو سنڌ ۾ رهن ٿا ۽ سنڌي ٻولي ڳالهائين ٿا، اهي سنڌي آهن. ٻن قومن واري نظريي کي رد ڪندي قوميت جو تصور سيڪيولر بنيادن تي قائم ڪيو ويو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == قومپرست تاريخ نويسيءَ تي تنقيد == قومپرست فريم ورڪ ۾ تاريخ لکڻ بابت تنقيد پڻ ڪئي وئي آهي. ڊاڪٽر مبارڪ علي موجب اهڙي تاريخ نويسيءَ ۾ ڪڏهن ڪڏهن حقيقتن کي مسخ ڪري يا چونڊي استعمال ڪيو ويو، ته جيئن اهي قومي بيانئي سان ٺهڪي اچن. تاريخي طريقيڪار کي مڪمل طور لاڳو ڪرڻ بدران جذباتي ۽ مبالغو آميز بيان اختيار ڪيو ويو. ان تاريخ نويسيءَ جو وڏو مقصد سياسي استعمال بڻجي ويو، جنهن سبب سنڌ جي تاريخ نويسي هڪ مرحلي تي بيهي رهي ۽ نون علمي موضوعن ڏانهن گهربل اڳڀرائي نه ڪري سگهي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == اڻلکيل ۽ نظرانداز ٿيل موضوع == سنڌ جي تاريخ اڃا مڪمل نه سمجهي وڃي ٿي. ڪيترائي موضوع اڃا وڌيڪ تحقيق گهرن ٿا، جهڙوڪ زرعي ڍانچي ۾ تبديليون، نون ٽيڪنالاجيڪل طريقن جو تعارف، هارين جو ڪردار، هاري بغاوتن جو وجود يا عدم وجود، سنڌ جا پاڙيسري ملڪن سان لاڳاپا، ثقافتي ۽ واپاري رابطا، اميلن ۽ ڀائيبندن جو سماجي ڪردار، ۽ سنڌ ۾ مذهب جو ڪردار، خاص طور نانڪ پنٿين ۽ سکن جي حوالي سان. ڪلاڊ مارڪووٽس جي ڪتاب ''The Global World of the Indian Merchants (1750–1967)'' ۾ شڪارپوري ۽ حيدرآبادي واپارين جي عالمي تجارتي سرگرمين کي بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو سنڌ جي مؤرخن وٽ اڳ ۾ گهڻو نظرانداز ٿيل موضوع رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == نتيجو == سنڌ جي تاريخ نويسي قومي تاريخ، علائقائي سڃاڻپ، اسلامي بيانئي، آزاديءَ جي تحريڪ، ون يونٽ، سنڌي قومپرستي ۽ سيڪيولر ثقافتي تعبيرن جي وچ ۾ تبديل ٿيندي رهي آهي. ان تاريخ نويسيءَ سنڌ جي جدا تاريخي حيثيت، ثقافتي ورثي ۽ سياسي جدوجهد کي نمايان ڪيو، پر ساڳئي وقت ان تي اهو اعتراض به ڪيو ويو ته اها ڪڏهن ڪڏهن تنگ قومپرستي ۽ سياسي مقصدن تائين محدود ٿي وئي. سنڌ جي تاريخ کي وڌيڪ جامع ۽ علمي انداز ۾ لکڻ لاءِ ضروري آهي ته اها صرف سياست جي خدمت نه ڪري، پر اهڙو وسيع تاريخي شعور پيدا ڪري، جيڪو ماڻهن کي ماضي ۽ حال ٻنهي کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> 8uhmqg92wuowi8qs6hhpczhazto4z8q 390505 390503 2026-07-02T08:35:57Z Ibne maryam 17680 /* مغل دور، تاريخ مظھر شاهجهاني ۽ پرڏيهي غلبو */ 390505 wikitext text/x-wiki '''ڀارت جي تاريخ نويسي''' (Historiography of India) مان مراد تنقيدي طريقن ۽ تشريحن جي ذريعي انهن مطالعي جو آهي جيڪي عالمن هندستان جي تاريخ کي ترقي ڏيڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن. تازن ڏهاڪن ۾ تاريخ نويسي جا چار مکيه اسڪول رهيا آهن ته مورخ هندستان جو مطالعو ڪيئن ڪندا آهن: ڪيمبرج، قومپرست، مارڪسسٽ، ۽ سبالٽرن. ڪڏهن عام "مشرقي" طريقو، هڪ حساس، ناقابل فهم، ۽ مڪمل طور تي روحاني هندستان جي تصوير سان، سنجيده اسڪالرشپ ۾ ختم ٿي چڪو آهي.<ref name="Prakash 383–408">{{cite journal | last = Prakash | first = Gyan | author-link = Gyan Prakash | date = April 1990 | title = Writing Post-Orientalist Histories of the Third World: Perspectives from Indian Historiography | journal = Comparative Studies in Society and History | volume = 32 | issue = 2 | pages = 383–408 | doi=10.1017/s0010417500016534 | jstor = 178920| s2cid = 144435305 }}</ref> == تاريخ جا ماخذ == === پرڏيهي ذريعا === هندستاني تاريخ جا معروف پرڏيهي احوال هيٺين ذريعن مان مليا آهن: <ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref><ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> * [[ميگئسٿنيز|ميگاسٿينس]] پاران "انڊيڪا"<ref>Allan Dahlaquist (1996). Megasthenes and Indian Religion: A Study in Motives and Types. Motilal Banarsidass. {{ISBN|978-81-208-1323-6}}.</ref> * [[فاھيان|فاهيان]] طرفان ٻڌمت جي بادشاهن جو هڪ رڪارڊ (فوگو جي 佛國記)<ref name="columbia">{{cite web|url=http://afe.easia.columbia.edu/special/travel_records.pdf|title=The Travel Records of Chinese Pilgrims Faxian, Xuanzang, and Yijing|publisher=[[Columbia University]]}}</ref> * [[البيروني]] پاران "ڪتاب الهند"<ref>{{citation|title=Kitab al-Bīrūnī fī Taḥqīq mā li-al-Hind|publisher=Osmania Oriental Publication Bureau |place=Hyderabad |year=1958}}</ref> <ref>{{citation| editor1-last=Kegan |editor1-first=Paul |publisher=Trench, Truebner |title=Alberuni's India |translator-last=Sachau |translator-first=E.C. |place=London |volume=2 |year=1910}}</ref> * [[ابن بطوطا|ابن بطوطه]] پاران "تحفة النور في غريب الامر و عجائب الاسفار<ref name="9–10 Vol. 1">{{harvnb|Dunn|2005|pp=310–11}}; {{harvnb|Defrémery|Sanguinetti|1853|pp=[https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ&pg=PA9 9–10 Vol. 1]}}</ref> * زوانگ زانگ پاران مغربي علائقن تي عظيم تانگ رڪارڊ<ref>Deeg, Max (2007). [https://web.archive.org/web/20140418141001/http://kanji.zinbun.kyoto-u.ac.jp/~wittern/data/nw-fs/fs-deeg.pdf „Has Xuanzang really been in Mathurā? : Interpretatio Sinica or Interpretatio Occidentalia&nbsp;— How to Critically Read the Records of the Chinese Pilgrim.“] – In: 東アジアの宗教と文化 : 西脇常記教授退休記念論集 = Essays on East Asian religion and culture: Festschrift in honor of Nishiwaki Tsuneki on the occasion of his 65th birthday / クリスティアン・ウィッテルン, 石立善編集 = ed. by Christian Wittern und Shi Lishan. – 京都 [Kyōto] : 西脇常記教授退休記念論集編集委員會; 京都大学人文科學研究所; Christian Wittern, 2007, pp. 35 – 73. See p. 35</ref> * تشريح هندستان، جوزف ٽيفنٿلر طرفان === ڏيهي ذريعا === مقامي تاريخي متن جا مثال شامل آهن:<ref name=":0">{{Cite journal |last=Joshi |first=P. M. |date=1965 |editor-last=Pathak |editor-first=Vishwambhar Sharan |editor2-last=Saran |editor2-first=P. |editor3-last=Kunte |editor3-first=B. G. |editor4-last=Shyam |editor4-first=Radhey |editor5-last=McKew Parr |editor5-first=Charles |editor6-last=Van Linschoten |editor6-first=Jan |title=Indian Historiography |url=https://www.jstor.org/stable/42929817 |journal=Bulletin of the Deccan College Research Institute |volume=26 |issue=3/4 |pages=20–33 |jstor=42929817 |issn=0045-9801}}</ref> * ڀاناڀٽا جي "هرشاچاريتا"<ref name=":3">{{Cite book |last=Hasrat |first=B. J. |title=The Encyclopedia of Sikhism |publisher=Punjabi University |year=2004 |isbn=817380530X |editor-last=Singh |editor-first=Harbans |edition=2nd |volume=4: S–Z |location=Patiala |pages=179–181}}</ref> * ڪلهانا طرفان "راجتارنگيني"<ref name=":0" /> * سريلنڪا جي ٻڌ ڌرم جون تاريخون، جهڙوڪ ديپاواس، مهاواسا، ۽ ڪُسوانس<ref>{{Cite journal |last=von Hinüber |first=Oskar |date=2020 |title=Brill's Encyclopedia of Buddhism Online - Historiography: South Asia |url=https://doi.org/10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069 |access-date=7 April 2024 |website=Brill |doi= 10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069|quote=The first historical texts known from ancient South Asia are the Buddhist chronicles composed in Ceylon (Sri Lanka). Consequently, from a very early period, the history of Buddhism on the island is known much better than in any other part of South Asia. Besides texts on the general history of Buddhism, there are specialized chronicles on relics and so on, written in both Pali and Sinhala languages or in Southeast Asian vernaculars.|url-access=subscription }}</ref> * فرشته جي "تاريخ فرشته" (جنهن کي گلشن ابراهيمي به چيو ويندو آهي) <ref name="EB1911">{{EB1911|inline=y|wstitle=Ferishta, Mahommed Kasim|volume=10|page=274}}</ref> * ضياء الدين برني جي "تاريخ فيروز شاهي"<ref>M. Athat Ali, "Elements of Social Justice in Medieval Islamic Thought" in Saiyid Zaheer Husain Jafri, ''Recording the Progress of Indian History: Symposia Papers of the Indian History Congress, 1992–2010'', Primus Books, 2012, p. 197.</ref> * Vicāraśrenī by Merutunga {{sfn|Eggermont|1969|p=67}} * ابوالفضل جو "اڪبر نامو"<ref>[http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml Illustration from the Akbarnama: History of Akbar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090919035749/http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml |date=2009-09-19 }} [[Art Institute of Chicago]]</ref> * [[امير خسرو]] جو "تغلق نامو" * عبدالحميد لاهوري جو "پادشاهه نامو"<ref>[[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970).</ref> * محمد عوفي جي "جامع الحكايت"<ref>{{cite book |last1=Elliot|first1=Sir H. M. |first2=John |last2=Dowson |title=The History of India, as Told by Its Own Historians. The Muhammadan Period (Vol 2.)|chapter-url=https://archive.org/stream/cu31924073036729#page/n5/mode/2up|chapter=4. Jawami ul-Hikayat of Muhammad Ufi| year=1871|publisher=London : Trübner & Co.|page=155}}</ref> * چانڊ بردائي جي "ڀڳت راسو" (''[[Prithviraj Raso]])<ref>{{Cite book|author=Rima Hooja|url=https://books.google.com/books?id=qqd1RAAACAAJ|title=A HISTORY OF RAJASTHAN (PB)|date=2006|publisher=Rupa & Company|isbn=978-81-291-1501-0|pages=364–365|language=en}}</ref>'' * منهاج سراج جوزجاني جي "طبقات ناصري" 15 صدي عيسويءَ کان اڳ جي تاريخ کي رڪارڊ ڪرڻ لاءِ تمام ٿورا مشهور هندستاني متن موجود آهن. ان ڪري، هندستان جي تاريخ جو گهڻو حصو پرڏيهي مورخن جي ذريعي ملي ٿو. قديم هندستان ۾ مقامي تاريخي روايتن جا تمام گهٽ ثبوت موجود آهن. البيروني مقامي هندستاني تاريخ نگاري بابت هيٺ ڏنل ڳالهه ڪئي: "بدقسمتي سان هندو شين جي تاريخي ترتيب تي گهڻو ڌيان نه ڏيندا آهن، اهي پنهنجن بادشاهن جي تاريخي جانشيني کي بيان ڪرڻ ۾ تمام گهڻو لاپرواهي ڪندا آهن ۽ جڏهن انهن کي معلومات لاءِ دٻايو ويندو آهي ۽ نقصان ۾ هوندا آهن، اهو نه ڄاڻندا آهن ته ڇا چوڻو آهي، اهي هميشه ڪهاڻي ٻڌائڻ تي مجبور هوندا آهن. پر ان لاءِ، اسان کي پڙهندڙن کي انهن روايتن کي پهچائڻ گهرجي جيڪي اسان کي انهن مان ڪجهه ماڻهن کان مليون آهن." —البروني، ڪتاب الهند. قديم هندستان ڪڏهن به هڪ مضبوط تاريخي روايت ترقي نه ڪئي جيڪا گريڪو-رومن، چيني ۽ اسلامي تهذيبن ۾ موجود روايتن جي برابر هجي. بهرحال، اهو نتيجو نه ٿو ڪڍي سگهجي ته قديم هندستانين وٽ معروضي تاريخي لکڻ جي سمجهه جي کوٽ هئي، ڇاڪاڻ ته تاريخ نگاري سان ملندڙ جلندڙ ڪجهه ڪوششون هيون. هندستاني تاريخ جي مختلف موڙ تي، هندستان ۾ خاص خاندانن ۽ حڪمرانن جي دورن کي رڪارڊ ڪرڻ ۽ تاريخ نگاري ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. few known Indian texts recording history before 15th century C.E. exist, hence, historical evidence for much of India's history comes through foreign historians.<ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref><ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> There is very little evidence of a native historiographical tradition in ancient India.<ref name=":3" /> Al-Biruni stated the following about local Indian histriography:<ref name=":0" /> {{Blockquote|text="Unfortunately the Hindus do not pay much attention to the historical order of things, they are very careless in relating the chronological succession of their kings, and when they are pressed for information and are at a loss, not knowing what to say, they invariably take to tale-telling. But for this, we should communicate to the readers the traditions which we have received from some people among them."|author=Al-Biruni|title=Kitāb al-Hind|source=}}Ancient India never developed a strong historiographical tradition comparable to the ones that existed in the [[Greco-Roman historiography|Greco-Roman]], [[Chinese historiography|Chinese]], and [[Historiography of early Islam|Islamic]] civilizations.<ref name=":4">{{Cite book |last=Sharma |first=Tej Ram |title=Historiography: A History of Historical Writing |publisher=Concept Publishing Company |year=2005 |isbn=9788180691553 |pages=17–22 |chapter=Historical Writings in the Ancient World - Indian Historiography: Historiography in Ancient India}}</ref> However, it cannot be concluded that the ancient Indians lacked an understanding of objective historical writing, as there were some attempts akin to historiography.<ref name=":4" /> At various points in Indian history, there were efforts to record and chronicle the reigns of particular dynasties and rulers in India.<ref name=":4" /> Within the Vedic, Buddhist, Jain and other religious literature, the names of teachers are attentively recorded.<ref name=":4" /> The [[Chinese Buddhist]] [[Buddhist pilgrimage|pilgrim]] [[Xuanzang]] mentioned that in every province of India, there would be officials who would be responsible for documenting in-writing "good and evil events, calamities, and fortunate occurrences".<ref name=":4" /> Since the era of the [[Gupta Empire|Gupta]] ruler [[Samudragupta]], ancient Indian rulers would have a renowned poet record their reigns and victories onto stone in the form of inscription.<ref name=":4" /> [[Romila Thapar]] instead states that it should be taken into account what the ancient Indians found relevant and why when evaluating any dearth of historiographical tradition.<ref name=":4" /> [[A. K. Warder]] opined that the regional historiographies of India must be considered, with historical writing in India becoming regionalized by the mediaeval-period from the 7th century onwards.<ref name=":4" /> There are historical works authored by the Chalukya, Rashtrakuta, Pala dynastical historiographies and also regional historiographical traditions in Kashmir, Sindhu, Gurjara, Jejakabhukti, Kamarupa, Kerala, Hoyasala, Andhra, Kalinga, and Maharashtra.<ref name=":4" /> In modern-times, some attempts have been made to extract historiographical elements from Vedic literature and epic poetry, such as the ''[[Mahabharata]]'' or ''[[Ramayana]]''.<ref name=":3" /><ref name=":4" /> However, religious, mythical, and allegorical legends are too intermixed with Indic religious thought and philosophy that discerning and extracting any semblance of historiography from them is a difficult task.<ref name=":3" /> The ''[[Puranas]]'' mostly entail mythological elements with a facade of historicity.<ref name=":3" /> The corpuses of Pali and Prakrit literature of the era are mostly religious in nature.<ref name=":3" /> Thus, a historiographical tradition was not popular in India, barring a few examples.<ref name=":3" /> A true tradition of historiography was introduced to India after the Arabs captured Sindh, where they introduced history-writing and recording proper chronology.<ref name=":3" /> These Arab historiographers were later surmounted by historiographers who wrote in Persian, many of whom were sponsored by the ruling sultans of India.<ref name=":3" /> == مکيه اسڪول == === Orientalist approach === The Orientalist approach was influenced both by [[Imperialism|imperialist]] attitudes and interests, and also fascination for the "exotic" East for Mediterranean and European writers and thinkers, captured in images by artists, that is embodied in a repeatedly-surfacing theme in the [[history of ideas]] in the West, called "[[Orientalism]]". In [[art history]], [[literature]], and [[cultural studies]], Orientalism is the imitation or depiction of aspects in the [[Eastern world]]. These depictions are usually done by writers, designers, and artists from the [[Western world]]. The term ''Orientalism'' has come to acquire negative connotations in some quarters and is interpreted to refer to the study of the East by Westerners shaped by the attitudes of the era of European [[imperialism]] in the 18th and 19th centuries. When used in this sense, it often implies prejudiced, outsider-caricatured interpretations of Eastern cultures and peoples. This viewpoint was most famously articulated and propagated by [[Edward Said]] in ''[[Orientalism (book)|Orientalism]]'' (1978), a critical history of this scholarly tradition.<ref>{{cite book|last=Clarke|first=J.J.|title=Oriental enlightenment the encounter between Asian and Western thought|url=https://archive.org/details/orientalenlighte00clar|url-access=limited|year=1997|publisher=Routledge|pages=[https://archive.org/details/orientalenlighte00clar/page/n16 8]}}</ref> ==== History ==== Though there has been study of India from a western perspective since ancient times, the orientalist school gained prominence in the aftermath of the [[Age of Discovery]]. In the 18th and 19th centuries, the term [[Oriental studies|Orientalist]] identified a scholar who specialized in the languages and literatures of the [[Eastern world]]. Among such scholars were officials of the [[East India Company]], who said that the [[Arab culture]], the [[culture of India|Indian culture]], and the [[Islamic culture]]s should be studied as equal to the [[Culture of Europe|cultures of Europe]].<ref>{{cite book |last = Macfie |first = A. L.|year = 2002 |title = Orientalism |publisher = Longman| location = London|url=https://books.google.com/books?id=0FrJAwAAQBAJ |isbn = 978-0582423862|ref = none| page = Ch One}}</ref> Among such scholars is the philologist [[William Jones (philologist)|William Jones]], whose studies of [[Indo-European languages]] established modern [[philology]]. [[Company rule in India]] favored Orientalism as a technique for developing and maintaining positive relations with the Indians—until the 1820s, when the influence of "anglicists" such as [[Thomas Babington Macaulay]] and [[John Stuart Mill]] led to the promotion of a Western-style education.<ref>Holloway (2006), pp. 1–2. "The Orientalism espoused by Warren Hastings, William Jones and the early East India Company sought to maintain British domination over the Indian subcontinent through patronage of Hindu and Muslim languages and institutions, rather than through their eclipse by English speech and aggressive European acculturation."</ref> With a great increase in knowledge of Asia among Western specialists, increasing political and economic involvement in the region, and in particular the realization of the existence of [[Indo-European languages|close relations between Indian and European languages]], by [[William Jones (philologist)|William Jones]], there emerged more complex intellectual connections between the early history of Eastern and Western cultures. Some of these developments occurred in the context of Franco–British rivalry for control of India. Liberal economists, such as [[James Mill]], denigrated Eastern civilizations as static and corrupt. [[Karl Marx]] characterized the [[Asiatic mode of production]] as unchanging, because of the economic narrowness of village economies and the State's role in production. "[[Oriental despotism]]" was generally regarded in Europe as a major factor in the relative failure of [[progress (history)|progress]] of Eastern societies. In the course of the century Western archaeology spread across the Middle East and Asia. New national museums provided a setting for important archaeological finds, most of which were in this period bought back to Europe. The first serious European studies of [[Buddhism]] and [[Hinduism]] were by the scholars [[Eugene Burnouf]] and [[Max Müller]]. In that time, the academic [[Islamic studies by author (non-Muslim or academic)|study of Islam]] also developed, and, by the mid-19th century, Oriental Studies was a well-established academic discipline in most European countries, especially those with imperial interests in the region. Yet, while scholastic study expanded, so did [[Racism|racist]] attitudes and stereotypes of Asian peoples and cultures. Scholarship often was intertwined with prejudicial racist and religious presumptions,<ref>J. Go, "'Racism' and Colonialism: Meanings of Difference and Ruling Practice in America's Pacific Empire" in ''Qualitative Sociology'' '''27'''.1 (March 2004).</ref> to which the new [[biology|biological sciences]] tended to contribute until the end of the [[World War II|Second World War]]. ==== Criticism and Decline ==== In his book [[Orientalism (book)|Orientalism]] (1978), [[cultural critic]] Edward Said redefines the term ''Orientalism'' to describe a pervasive Western tradition—academic and artistic—of prejudiced outsider-interpretations of the [[Eastern world]], which was shaped by the cultural attitudes of European [[imperialism]] in the 18th and 19th centuries.<ref>Tromans, 24</ref> Since its publication, most academic discourse began to use the term "Orientalism" to refer to a general patronizing Western attitude towards Middle Eastern, Asian, and [[North Africa]]n societies. In Said's analysis, the West [[Essentialism|essentializes]] these societies as static and undeveloped—thereby fabricating a view of Oriental culture that can be studied, depicted, and reproduced in the service of [[Imperialism|imperial power]]. Implicit in this fabrication, writes Said, is the idea that Western society is developed, rational, flexible, and superior.<ref>Mahmood Mamdani, ''Good Muslim, Bad Muslim: America, the Cold War, and the Roots of Terrorism'', New York: Pantheon, 2004; {{ISBN|0-375-42285-4}}; p. 32.</ref> Furthermore, Said said that "The idea of representation is a theatrical one: the Orient is the stage on which the whole East is confined",<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/63/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=63 |language=English}}</ref> and that the subject of learned Orientalists "is not so much the East itself as the East made known, and therefore less fearsome, to the Western reading public".<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/60/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=60 |language=English}}</ref> The thesis of Edward Said's Orientalism develops Marxist philosopher [[Antonio Gramsci]]'s theory of [[cultural hegemony]], and [[Michel Foucault]]'s theorisation of [[discourse]] (the [[knowledge]]-[[Power (social and political)|power]] relation) to criticise the scholarly tradition of Oriental studies. In the academy, the book ''Orientalism'' (1978) became a foundational text of [[Postcolonialism|post-colonial cultural studies]].<ref>Xypolia, Ilia (2011). "Orientations and Orientalism: The Governor Sir Ronald Storrs". Journal of IslamicJerusalem Studies. 11: 25–43.</ref> The once common "Orientalist" approach, with its image of a sensuous, inscrutable, and wholly spiritual India, has died out in serious scholarship.<ref name="Prakash 383–408" /> === Cambridge School === The Cambridge School of historiography was a [[school of thought]] which approached the study of the [[British Empire]] from the imperialist point of view. It emerged especially at the [[University of Cambridge]] in the 1960s. [[John Andrew Gallagher]] (1919–80) was especially influential, particularly in his article with [[Ronald Robinson]] on "[[The Imperialism of Free Trade]]". It was led by Anil Seal,<ref>Anil Seal'', The Emergence of Indian Nationalism: Competition and Collaboration in the Later Nineteenth Century'' (1971)</ref> Gordon Johnson,<ref>Gordon Johnson, ''Provincial Politics and Indian Nationalism: Bombay and the Indian National Congress 1880–1915'' (2005)</ref> Richard Gordon, and David A. Washbrook.<ref>Rosalind O'Hanlon and David Washbrook, eds. ''Religious Cultures in Early Modern India: New Perspectives'' (2011)</ref> It downplayed ideology.<ref>Aravind Ganachari, "Studies in Indian Historiography: 'The Cambridge School'", ''Indica'', March 2010, 47#1, pp 70–93</ref> ==== Criticism ==== This school of historiography is criticised for western bias or [[Eurocentrism]].<ref name="google7">{{cite book|title=Eurocentrism: a marxian critical realist critique|author=Hostettler, N.|date=2013|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-135-18131-4|url=https://books.google.com/books?id=2XjozzN0ppEC&pg=PA33|page=33|access-date=6 January 2017}}</ref> Critics have attacked various ideas of the School.<ref>See [[Christopher Platt|D.C.M. Platt]], "The Imperialism of Free Trade: Some Reservations," ''Economic History Review,'' 21#2 (Aug., 1968), pp. 296-306</ref> In ''The New Imperial Histories Reader,'' Stephen Howe has assembled articles by critics who take aim especially at [[P. J. Marshall]], [[David Kenneth Fieldhouse|D. K. Fieldhouse]], Robinson and Gallagher, and [[Peter Cain (historian)|Peter Cain]] and [[A. G. Hopkins]].<ref>Stephen Howe, ed. ''New Imperial Histories Reader'' (Routledge, 2009)</ref> [[Howard Spodek]], for example, praises the school's regional and pluralist perspectives but criticizes their reliance on British (rather than Indian) documentation, sloppy use of [[social science]] models, downplaying of ideology, and their excessive emphasis on Indian self-seeking and the importance of British imperial initiatives in achieving modernization. He recommends a deeper appreciation of Indian initiatives, and more attention to the emerging importance of public life in many areas of society rather than just a concentration on politics.<ref>Howard Spodek, "Pluralist Politics in British India: The Cambridge Cluster of Historians of Modern India," ''American Historical Review,'' (June 1979) 84#3 pp 688-707</ref> === Nationalist School === The Nationalist school originated among Indian historians in the late 19th and early 20th centuries who were influenced by [[Indian independence movement|Indian nationalism]]. They emphasized achievements in Indian history, while downplaying negative aspects, which led to various contradictions. Nationalist historians universally praised Hindu rule of India, with Hindu culture being prized above all else.<ref name=":0a">{{cite book|last=Thapar|first=Romila|title=History of Early India: From the Origins to AD 1300|publisher=University of California Press|year=2004|isbn=978-0-520-24225-8|pages=16–17}}</ref> In modern history, they focused on Congress, Gandhi, Nehru and high level politics. It highlighted the Mutiny of 1857 as a war of liberation, and Gandhi's 'Quit India' begun in 1942, as defining historical events. This school of historiography has received criticism for [[Elitism]].<ref>{{cite web|url=http://pages.ucsd.edu/~rfrank/class_web/ES-200C/Articles/Guha.pdf|title=Ranjit Guha, "On Some Aspects of Historiography of Colonial India"}}</ref> Historians in this school included [[Rajendralal Mitra]], [[R. G. Bhandarkar]], [[Romesh Chunder Dutt]], [[Anant Sadashiv Altekar]], [[K. P. Jayaswal]], [[Hem Chandra Raychaudhuri]], [[Radha Kumud Mukherjee]], [[R. C. Majumdar]], and [[K. A. Nilakanta Sastri]] ,.<ref name=":0a" /> === Marxist School === In India, Marxist Historiography takes the form of Marxian historiography where Marxian techniques of analysis are used but Marxist political intentions and prescriptions are discarded. The Marxian historiography of India uses the method of [[historical materialism]] and has focused on studies of economic development, land ownership, and [[class conflict]] in precolonial India and [[deindustrialisation|deindustrialization]] during the colonial period.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993">Bagchi, Amiya Kumar (January 1993). "Writing Indian History in the Marxist Mode in a Post-Soviet World". Indian Historical Review. 20 (1/2): 229–244.</ref> [[Bhupendranath Datta|B. N. Datta]], and [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] are considered the founding fathers of Marxist historiography in India. D. D. Kosambi was apologetic of the revolution of [[Mao]] and thought of Indian Prime Minister [[Jawaharlal Nehru]]'s policies as pro-capitalist. Kosambi, a polymath, viewed Indian History from a Marxist viewpoint. The other Indian scholars of Marxian historiography are [[Ram Sharan Sharma|R. S. Sharma]], [[Irfan Habib]], [[D. N. Jha]], and [[K. N. Panikkar]].<ref>Bottomore, T. B. 1983. ''A Dictionary of Marxist thought''. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press.</ref> Other historians such as [[Satish Chandra (historian)|Satish Chandra]], [[Romila Thapar]], [[Bipan Chandra]], [[Arjun Dev (historian)|Arjun Dev]], and [[Dineshchandra Sircar]], are sometimes referred to as "influenced by the Marxian approach to history."<ref>Guichard, Sylvie (2010), The Construction of History and Nationalism in India, Routledge, p. 87, ISBN 978-1136949319</ref> One debate in Indian history that relates to a [[historical materialist]] schema is on the nature of [[feudalism]] in India. [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] in the 1960s outlined the idea of "feudalism from below" and "feudalism from above". Element of his feudalism thesis was rejected by R.S. Sharma in his monograph [[Indian Feudalism]] (2005) and various other books,<ref>Purohit, Vinayak. 1988. Arts of transitional India twentieth century. Bombay: Popular Prakashan.</ref><ref>R S Sharma, Indian Feudalism (book), 2005</ref><ref>R S Sharma, Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation, Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177-85</ref><ref>R S Sharma, India's Ancient Past, Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India, Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> However R. S. Sharma also largely agrees with Kosambi in his various other books.<ref>R S Sharma, ''[[Indian Feudalism (book)]], 2005''</ref><ref>R S Sharma, ''Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation'', Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177–85</ref><ref>R S Sharma, ''India's Ancient Past'', Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, ''The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India'', Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> Most Indian Marxian historians argue that the economic origins of communalism are feudal remnants and the economic insecurities caused by slow development in India.<ref>{{cite book|title=Dalit women in India: issues and perspective|page=138|first=Prahlad|last=Jogdand|year=1995}}</ref> Even non-academic and laymen contributions to Marxist Historiography exist in India. The book "Coffee Housinte Katha" (The Story of Coffee House), written in [[Malayalam]], a regional language of India, spoken in the state of [[Kerala]], by one of the leaders of the Indian Coffee House Movement, [[Nadakkal Parameswaran Pillai]], is an example of this. Politicians like [[Shripad Amrit Dange]] have also contributed to Marxian historiography. ==== Criticism ==== The Marxian school of Indian historiography is accused of being too ideologically influenced.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993" /> Though influenced by Marxist theory [[B. R. Ambedkar]] criticized Marxists, as he deemed them to be unaware or ignorant of the specifics of caste issues.<ref>Padovani, Florence. Development-Induced Displacement in India and China: A Comparative Look at the Burdens of Growth. Rowman & Littlefield. Bhimrao Ambedkar himself, who criticized Indian Marxists</ref><ref>Jadhav, Narendra (1991). "Neglected Economic Thought of Babasaheb Ambedkar". Economic and Political Weekly. 26 (15): 980–982. ISSN 0012-9976. JSTOR 4397927.</ref> Also though most criticisms of Marxian historiography is levied by people who are not historians, some historians have debated Marxian historians and critically examined their analysis of the [[history of India]]. Many have alleged that Marxian historians used [[Historical negationism|negationism]] to whitewash some of the atrocities committed by [[Islamic rulers in the Indian subcontinent|Muslim rulers]] in the Indian Subcontinent.<ref>{{cite book|title=The Legacy of Muslim Rule in India|quote=Marxists who always try to cover up the black spots of Muslim rule with thick coats of whitewash|first=Kishori Saran|last=Lal|publisher=Aditya Prakashan|page=67}}</ref><ref>{{cite book|title=Indian Politics, Then and Now: Essays in Historical Perspective|first=K|last=Seshadri|publisher=Pragatee Prakashan|page=5|quote=certain attempts made by some ultra-Marxist historians to justify and even whitewash tyrannical emperors of the medieval India}}</ref><ref>{{cite book|title=Studies in World Affairs, Volume 1|first=KR|last=Gupta|year=2006|publisher=Atlantic Publisher|page=249|isbn=9788126904952|url=https://books.google.com/books?id=Hw9uf7sRKtIC&pg=PA249}}</ref><ref>{{cite book|title=Al-Hind the Making of the Indo-Islamic World: The Slave Kings and the Islamic Conquest : 11th–13th Centuries|year=1991|url=https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink|url-access=limited|last=Wink|first=André|publisher=Brill|page=[https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink/page/n160 309]|quote="apologists for Islam, as well as some Marxist scholars in India have sometimes attempted to reduce Islamic iconoclasm.."}}</ref> Since the late 1990s, [[Hindu nationalism|Hindu nationalist]] scholars especially have theorized that the Marxian tradition in India neglected what they believe to be the country's 'illustrious past' based on Vedic-[[puranic chronology]] and other [[Pseudohistory|pseudo-historical]] [[Historical revisionism|revisionist]] narratives of history, the historians are held responsible for aiding or defending [[Islam in India|Muslims]], who figure in Hindu nationalist discourse as the enemy.<ref>Jha, D.N. (1996). Society and Ideology in India: Essays in Honour of Prof. R.S. Sharma. New Delhi, India: Munshiram Manoharlal Publishers Pvt. Ltd. ISBN 978-8121506397.</ref><ref>Historian: Prof Irfan Habib outlookindia.com. Magazine | 23 April 2007. Retrieved 15 January 2013</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=u0RZBwAAQBAJ&pg=PA98|title=The Construction of History and Nationalism in India: Textbooks, Controversies and Politics|last=Guichard|first=Sylvie|year=2010|publisher=Routledge |isbn=9781136949319}}</ref> An example of such a view is [[Arun Shourie]]'s ''[[Eminent Historians]]'' (1998)<ref>Bryant, E. E. (2014). ''Quest for the Origins of Vedic Culture: The Indo-Aryan Migration Debate''. Cary, US: Oxford University Press {{ISBN|978-0195169478}}</ref> and ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks'' (2000), by [[Meenakshi Jain]].<ref name="Times14July">{{cite news |title=From having legs hacked off to getting Rajya Sabha foothold: A Master's journey of grit |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |access-date=14 July 2025 |work=The Times of India |date=14 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250714044603/https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |archive-date=14 July 2025}}</ref><ref name="v282">{{cite web | title=Why Meenakshi Jain Has Been Nominated To Rajya Sabha | website=[[News18]] | date=15 July 2025 | url=https://www.news18.com/opinion/opinion-why-meenakshi-jain-has-been-nominated-to-rajya-sabha-9442669.html | access-date=18 July 2025}}</ref> === Subaltern School === The "subaltern school", was begun in the 1980s by [[Ranajit Guha]] and [[Gyan Prakash]].<ref>{{cite journal |last=Prakash |first=Gyan |date=December 1994 |title=Subaltern studies as postcolonial criticism |journal=American Historical Review |volume=99 |issue=5 |pages=1475–1500 |doi=10.2307/2168385|jstor=2168385 }}</ref> It focuses attention away from the elites and politicians to "history from below", looking at the peasants using folklore, poetry, riddles, proverbs, songs, oral history and methods inspired by anthropology. It focuses on the colonial era before 1947 and typically emphasises caste and downplays class, to the annoyance of the Marxist school.<ref>{{cite journal |last=Roosa |first=John |date=2006 |title=When the Subaltern Took the Postcolonial Turn |journal=Journal of the Canadian Historical Association |volume=17 |issue=2 |pages=130–147 |doi=10.7202/016593ar|doi-access=free }}</ref> ==== Criticism ==== {{see|Subaltern Studies#Criticism}} === Hindutva Approach === Hindutva ({{Translation|Hinduness}}) is the predominant form of [[Hindu nationalism]] in India.<ref>{{Cite web|last=Purandare|first=Vaibhav|date=22 August 2019|title=Hindutva is not the same as Hinduism said Savarkar|url=https://www.telegraphindia.com/india/hindutva-is-not-the-same-as-hinduism-said-savarkar/cid/1699550|access-date=23 December 2020|website=telegraphindia.com}}</ref> The Hindutva movement has been described as a variant of "right-wing extremism",<ref name="Leidig">{{Cite journal|last=Leidig|first=Eviane|date=17 July 2020|title=Hindutva as a variant of right-wing extremism|journal=Patterns of Prejudice|volume=54|issue=3|pages=215–237|doi=10.1080/0031322X.2020.1759861|issn=0031-322X|doi-access=free|hdl=10852/84144|hdl-access=free}}</ref> adhering to a concept of homogenised majority and [[cultural hegemony]].<ref name="j3517631">{{cite journal |title=Fascism of our times |jstor=3517631 |author=Prabhat Patnaik |journal=Social Scientist |volume=21 |issue=3/4|pages=69–77 |year=1993 |doi=10.2307/3517631}}</ref><ref>{{harvnb|Frykenberg|2008|pages=178–220}}: "This essay attempts to show how — from an analytical or from an historical perspective — Hindutva is a melding of Hindu fascism and Hindu fundamentalism."</ref> Some analysts dispute the identification of Hindutva with fascism, and suggest Hindutva is an extreme form of [[conservatism]]. Hindutva approach to history exists to create a version of history to support the Hindu nationalist demands for [[Hindutva#Views on Indian history|Hindu Rashtra]] in Indian society.<ref name="Menon 28–30">{{cite magazine |last=Menon |first=Latha |date=August 2004 |title=Coming to Terms with the Past: India |magazine=History Today |volume=54 |issue=8 |pages=28–30}}</ref> It began with the writings of the developer and outliner of the [[Hindu Nationalism|Hindu Nationalist]] political ideology of [[Hindutva]] himself, [[Vinayak Damodar Savarkar]].{{sfn|Chandra|1989|p=145}}{{sfn|Keer|1966|p=143}} His works '[[The Indian War of Independence (book)|The Indian war of independence, 1857]]', 'Hindu-Pad-Padashahi (A Critical Review of the Hindu Empire of Maharashtra)', and 'Six Glorious Epochs of Indian History' contributed to and laid down the groundwork for this approach. However, this approach did not gain much traction until the 1990s.{{sfn|Goodrick-Clarke|1998|p=46}}<ref>{{Cite web|title=Resources|url=http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|access-date=2021-08-08|website=savarkar.org|language=en|archive-date=8 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210808095423/http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Visana|first=Vikram|date=5 November 2020|title=Savarkar before Hindutva: Sovereignty, Republicanism, and Populism in India, c.1900–1920|url=https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|journal=Modern Intellectual History|volume=18|issue=4|language=en|pages=1106–1129|doi=10.1017/S1479244320000384|s2cid=224983230|issn=1479-2443|access-date=25 July 2021|archive-date=30 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210930153956/https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> This approach is still in the process of development.<ref name="Menon 28–30" /> In March 2012, [[Diana L. Eck]], Professor of Comparative Religion and Indian Studies at [[Harvard University]], authored in her book "India: A Sacred Geography", that idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals and it wasn't just a cluster of regional identities and it wasn't ethnic or racial.<ref name="scroll.in">{{cite web|url=http://scroll.in/article/802047/theres-an-idea-of-india-from-early-times-much-before-the-mughals-or-the-british-scholar-diana-eck|title=Harvard scholar says the idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals|date=20 January 2016 }}</ref><ref name="In The Footsteps of Pilgrims">{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/leisure/story/20120618-review-of-diana-leck-india-a-sacred-geography-758709-2012-06-09|title=In The Footsteps of Pilgrims |date=9 June 2012 }}</ref><ref>{{cite magazine |url=https://www.economist.com/books-and-arts/2012/03/24/the-heavens-and-the-earth |title=India's spiritual landscape: The heavens and the earth |magazine =The Economist |date=24 March 2012}}</ref><ref name="Dalrymple">{{cite news |last=Dalrymple |first=William |date=27 July 2012 |title=India: A Sacred Geography by Diana L Eck – review |url=https://www.theguardian.com/books/2012/jul/27/india-sacred-geography-eck-review |newspaper=The Guardian}}</ref> This approach is noted for denying the [[Indo-Aryan migrations]], as they consider those whose ancestry and religion have origins outside of the Indian subcontinent to be aliens, namely Muslims, Christians, and communists. This approach states that only the Hindus are the legitimate heirs of South Asia.{{Sfn|Thapar|2004|p=14}} ==== Saffronisation ==== [[Saffronisation]], a process of introduction of right-wing policies that implement a Hindu nationalist agenda onto school textbooks by attempting to glorify Hindu contributions to Indian history while undermining other contributions, has become prominent. The [[Bharatiya Janata Party]] (BJP) has said that several Indian history textbooks had overt Marxist or Eurocentric political overtones.<ref name=":2">{{cite journal|last=Bhattacharya|first=Neeladri|date=2009|title=Teaching History in Schools: The Politics of Textbooks in India|journal=History Workshop Journal|volume=67|issue=67|pages=99–110|doi=10.1093/hwj/dbn050|jstor=40646212|s2cid=154421051}}</ref> The BJP has had trouble changing the textbooks because many states in which the BJP is not in power have blocked saffronisation efforts. The BJP, citing a rigid anti-Hindu agenda, restructured NCERT and the Indian Council of Historical Research (ICHR) to make textbooks conform to the BJP's Hindu nationalist platform.<ref>{{cite book|last=Bénéï|first=Veronique|title=Manufacturing Citizenship: education and nationalism in Europe, South Asia, and China|publisher=Routledge|year=2005|isbn=0-415-36488-4|location=New York, NY|pages=156–159}}</ref> In states where the BJP had control of the local government, textbooks were changed extensively to favor a Hindu nationalist narrative.<ref name=":1" /> These changes included the omission of caste-based exclusion and violence throughout Indian history and the exclusion or minimization of contributions to Indian society made by Muslims.<ref name="Raghavan">{{cite news|author=Raghavan, B. S.|title=Saffronisation|date=12 September 2001|newspaper=[[The Hindu]]|url=http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20070514123440/http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-date=14 May 2007|url-status=live}}</ref> After a rival political party, the [[Indian National Congress]], came into power, efforts were undertaken in 2004 to reverse the saffronisation of textbooks previously made by BJP.<ref name="The Guardian">{{cite news |last=Ramesh |first=Randeep |url=https://www.theguardian.com/world/2004/jun/26/india.schoolsworldwide |title=Another rewrite for India's history books |work=The Guardian |date=25 June 2004 |access-date=10 March 2016}}</ref> When the ''[[Hindustan Times]]'' reviewed the issue of saffronisation of Indian textbooks in late 2014, it noted that right-wing efforts to change how textbooks recount history faced "some difficulty as it lacks credible historians to back its claims."<ref>{{cite news|last=Raza |first=Danish | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffronising-textbooks-where-myth-and-dogma-replace-history/story-CauM4dmmsPGrjZ3APAvNxO.html |title=Saffronising textbooks : Where myth and dogma replace history |work=Hindustan Times |date=8 December 2014 |access-date=9 March 2016}}</ref> The [[India#Medieval India|medieval period]] in India is one such hotly-contested epoch among historians. Since there can be no true consensus about that era due to divided and deeply entrenched political motivations, history for that period is highly subjective and particularly vulnerable to the influence of the textbook writer's sympathies and outlook. "The choice of the textbook writer is more decisive than anything else," it was noted in a report in ''The Hindu''.<ref name="Amrik Singh">{{cite news|last=Singh|first=Amrik|date=25 August 2001|title=Saffronisation and textbooks|url=http://www.thehindu.com/2001/08/25/stories/05252524.htm|work=[[The Hindu]]|access-date=10 March 2016}}{{dead link|date=April 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> Critics have said that the changes to the textbooks have portrayed the medieval period as "a dark age of Islamic colonial rule which snuffed out the glories of the Hindu and Buddhist empires that preceded it".<ref name="The Guardian" /> Another trap in the politicisation of history relates to contention over the state of [[Jammu and Kashmir (union territory)|Jammu and Kashmir]].<ref name="Amrik Singh" /> By mid-2015, ''[[The Times of India]]'' reported that the [[National Council of Educational Research and Training]], which is in charge of publishing textbooks, had participated in a meeting convened by the [[Ministry of Human Resource Development]], and during that meeting, the issue of changing textbooks was discussed. An official from the ICHR complained that the theme of nationalism did not receive proper treatment in textbooks, setting the stage for possible textbook revisions.<ref name=":1">{{cite news | last=Akshaya |first=Mukul | url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/education/news/Saffronization-fears-over-history-textbooks-rewrite-plans/articleshow/47792475.cms |title=Saffronization fears over history textbooks rewrite plans |work=The Times of India|date=24 June 2015 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of Rajasthan reportedly spent Rs 37 crore to reprint 36 textbooks used for classes 1 to 8 for the 2016–2017 academic session that will be based on an agenda that would promote Indian culture by including historical figures, such as [[Suraj Mal|Maharaja Surajmal]], Hem Chandra, and [[Guru Gobind Singh]]. The textbooks that had been approved up to the 2012–13 academic session were rendered obsolete under the rewriting of history, and those books were auctioned off. In total, 5,66 crore new textbooks were ordered printed for an agenda that critics described was intent on supporting the saffronisation of textbooks. Rajasthan (primary and secondary) education minister Vasudev Devnani denied the charge of saffronisation, but educationists described his decision as to the "Hinduisation of education" that occurs when right-wing forces come to power.<ref>{{cite news|last=Goswami |first=Rakesh | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffron-agenda-raje-scraps-cong-textbooks-spends-rs-37-cr-on-new-ones/story-U3JaMmx52f4YsuUfb3wlNK.html |title=Saffronisation ? Raje scraps Cong textbooks, spends Rs 37 cr on new ones |work=Hindustan Times |date=20 January 2016 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of [[Karnataka]] has reportedly ordered new textbooks for the 2017–18 academic session in an effort that academicians and critics have described as a "blatant attempt to saffronise textbooks".<ref>{{cite news| url=http://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/revised-textbooks-from-201718-academic-year/article7300069.ece |title=Revised textbooks from 2017–18 academic year|work=The Hindu |date=10 June 2015 |access-date=10 March 2016}}</ref> ==== Criticism ==== The Hindutva approach to history is based on ahistorical premises and treats mythology as history. According to [[Christophe Jaffrelot]], a French political scientist specialising in South Asia, the Hindutva ideology has roots in an era where the fiction in ancient Indian mythology and Vedic antiquity was presumed to be valid. This fiction was used to "give sustenance to Hindu ethnic consciousness".<ref name="Jaffrelot1996p77">{{cite book|author=Christophe Jaffrelot|title=The Hindu Nationalist Movement in India|url= https://books.google.com/books?id=Y2buDDwdgIsC|year= 1996|publisher= Columbia University Press|isbn= 978-0-231-10335-0|page=77}}</ref> Its strategy emulated the Muslim identity politics of the Khilafat movement after World War I, and borrowed political concepts from the West –&nbsp;mainly German.<ref name="Jaffrelot1996p77" /> Hindutva organizations treat events in [[Hindu mythology]] as history.<ref name="R. Ramachandran">{{cite web|author=R. Ramachandran|date=1 February 2019|title=Science circus|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/science-and-technology/article26004777.ece}}</ref><ref name="Ziya Us Salam">{{cite web|author=Ziya Us Salam|title=Age of unreason|website=Frontline|date=20 June 2018 |url=https://frontline.thehindu.com/cover-story/article24200525.ece}}</ref><ref name="Meera Nanda">{{cite web|author=Meera Nanda|date=2 January 2004|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|title=Postmodernism, Hindu nationalism and 'Vedic science'|access-date=23 March 2022|archive-date=12 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200812120255/https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|url-status=dead}}</ref><ref name="Truschke">{{Cite journal|last=Truschke|first=Audrey|date=15 December 2020|title=Hindutva's Dangerous Rewriting of History|url=http://journals.openedition.org/samaj/6636|journal=South Asia Multidisciplinary Academic Journal|language=fr|issue=24/25|doi=10.4000/samaj.6636|issn=1960-6060|doi-access=free}}</ref> Hindutva organizations have been criticized for their belief in statements or practices that they claim to be both scientific and factual but are incompatible with the [[scientific method]].<ref>{{citation |first=Meera |last=Nanda |title=Hindutva's science envy |url=http://www.frontline.in/science-and-technology/hindutvas-science-envy/article9049883.ece |newspaper=Frontline |date=16 September 2016 |access-date=14 October 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://scroll.in/article/865872/from-dissing-darwin-to-yogic-farming-a-short-history-of-the-bjps-brush-with-pseudoscience|title=From dissing Darwin to yogic farming: A short history of the BJP's brush with pseudoscience|date=21 January 2018 }}</ref> According to [[Anthony Parel]], a historian and political scientist, Savarkar's ''Hindutva, Who is a Hindu?'' published in 1923 is a fundamental text of Hindutva ideology. It asserts, states Parel, India of the past to be "the creation of a racially superior people, the Aryans. They came to be known to the outside world as Hindus, the people beyond the Indus River. Their identity was created by their race (jati) and their culture (Sanskriti). All Hindus claim to have in their veins the blood of the mighty race incorporated with and descended from the Vedic fathers. They created a culture — an ensemble of mythologies, legends, epic stories, philosophy, art and architecture, laws and rites, feasts, and festivals. They have a special relationship to India: India is to them both fatherland and holy land." The Savarkar's text presents the "Hindu culture as a self-sufficient culture, not needing any input from other cultures", which is "an unhistorical, narcissistic and false account of India's past", states Parel.<ref name="Parel2006p42">{{cite book|author=Anthony J. Parel|title=Gandhi's Philosophy and the Quest for Harmony|url= https://books.google.com/books?id=MQhz0fW0HZUC |year=2006|publisher= Cambridge University Press|isbn=978-0-521-86715-3|pages=42–43}}</ref> The premises of early Hindu nationalist thought, states Chetan Bhatt, reflected the colonial era European scholarship and Orientalism of its times.<ref name="Bhatt2001p11" /> The idea of "India as the cradle of civilization" (Voltaire, Herder, Kant, Schlegel), or as "humanity's homeland and primal philosophy" (Herder, Schlegel), or the "humanism in Hindu values" (Herder), or of Hinduism offering redemption for contemporary humanity (Schopenhauer), along with the colonial-era scholarship of Frederich Muller, Charles Wilkins, William Jones, Alexander Hamilton, and others were the natural intellectual matrix for Savarkar and others to borrow and germinate their Hindu nationalist ideas.<ref name="Bhatt2001p11">{{cite book|author=Chetan Bhatt|title=Hindu nationalism: origins, ideologies and modern myths|url=https://books.google.com/books?id=W2PXAAAAMAAJ|year=2001|publisher=Berg|isbn=978-1-85973-343-1|pages=11–12}}</ref> [[Chakravarthi Ram-Prasad]], a Fellow of the British Academy and a scholar of Politics and Philosophy of Religion, states that Hindutva is a form of nationalism that is expounded differently by its opponents and its proponents.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> The opponents of Hindutva either consider it as a fundamentalist ideology that "aims to regulate the working of civil society with the imperatives of Hindu religious doctrine", or as another form of fundamentalism while accepting that Hinduism is a diverse collection of doctrines, is complex and is different from other religions. According to Ram-Prasad, the proponents of Hindutva reject these tags, viewing it to be their right and a desirable value to cherish their religious and cultural traditions.<ref name="Ram‐Prasad1993p285">{{cite journal | last=Ram-Prasad | first=C. | title=Hindutva ideology: Extracting the fundamentals | journal=Contemporary South Asia | volume=2 | issue=3 | year=1993 | doi=10.1080/09584939308719718 | pages=285–309}}</ref> The Hindutva ideology according to Savarkar, states Ram-Prasad, is a "geography, race, and culture" based concept. However, the "geography" is not strictly territorial but is an "ancestral homeland of a people", and the "race" is not biogenetic but described as the historic descendants of the intermarriage of Aryans, native inhabitants, and "different peoples" who arrived over time.<ref name="Flood2008p527" /> So, "the ultimate category for Hindutva is culture", and this culture is "not strictly speaking religious if by religion is meant a commitment to certain doctrines of transcendence", he states.<ref name="Flood2008p527">{{cite book|author=C. Ram-Prasad|editor=Gavin Flood|title=The Blackwell Companion to Hinduism|url=https://books.google.com/books?id=SKBxa-MNqA8C |year=2008|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-99868-7|pages=527–528}}</ref> The proponents state that in the Hindutva thought, there is a kernel of coherent and justifiable thesis about the Indian culture and history.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> Hindutva ideology has been linked to threats to academics and students, both in India and the United States.<ref name="Venugopal, Arun">{{Cite web|last=Venugopal, Arun|date=21 July 2021|title=At Rutgers, and Beyond, Scholars Are Under Attack For Their Critique of India's Far-Right Government|url=http://gothamist.com/news/at-rutgers-and-beyond-scholars-are-under-attack-for-their-critique-of-indias-far-right-government|access-date=21 July 2021|website=Gothamist|language=en}}</ref><ref name=":0b">{{Cite web|title=American Scholars of India Confront a Rise in Threats {{!}} WNYC {{!}} New York Public Radio, Podcasts, Live Streaming Radio, News|url=https://www.wnyc.org/story/american-scholars-india-confront-rise-threats/|access-date=6 September 2021|website=WNYC|language=en}}</ref> For instance, in 2011, Hindutva activists successfully led a charge to remove an essay about the multiple narratives of Ramayanas from Delhi University's history syllabus.<ref name="The Hindu">{{Cite news|last=N|first=Vijetha S.|date=15 October 2011|title=Historians protest as Delhi University purges Ramayana essay from syllabus|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/Historians-protest-as-Delhi-University-purges-Ramayana-essay-from-syllabus/article13372074.ece|access-date=11 July 2021|issn=0971-751X}}</ref> [[Romila Thapar]], a world-renowned historian, has faced Hindutva-led attacks, with the claims that her works present Marxist and [[Eurocentric]] points of view.<ref name="washingtonpost.com">{{Cite news|title=In the battle over India's history, Hindu nationalists square off against a respected historian|language=en-US|newspaper=Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/india-romila-thapar-dissent/2021/01/02/1a79ca54-4070-11eb-b58b-1623f6267960_story.html|access-date=11 July 2021|issn=0190-8286}}</ref> Hindutva scholars like [[Rajiv Malhotra]] has been responsible for pushback against [[White people|white]] scholars specialising on South Asia and Hinduism based in North America, including [[Wendy Doniger]] and [[Sheldon Pollock]] on grounds of their supposed [[Evangelism|vested interests]] & [[Racism|racial prejudices]] [[Anti-Indian sentiment|against Indians]].<ref name="insidehighered.com">{{Cite web|title=Scholars who study Hinduism and India face hostile climate|url=https://www.insidehighered.com/news/2016/04/12/scholars-who-study-hinduism-and-india-face-hostile-climate|access-date=11 July 2021|website=www.insidehighered.com|language=en}}</ref> Under BJP leadership, the Indian state has been accused of monitoring scholars and denying some research access.<ref name="The Nation">{{cite news |last1=Chaturvedi |first1=Vinayak |title=The Hindu Right and Attacks on Academic Freedom in the US |url=https://www.thenation.com/article/culture/hindu-right-academic-freedom/ |publisher=The Nation |date=December 2021}}</ref> In 2021, a group of North American-based scholars of South Asia formed a collective and published the Hindutva Harassment Field Manual to, they argue, answer the Hindutva threat to their academic freedom.<ref name="Prakash">{{Cite web|last=Prakash|first=Priyali|title='Targeted by hate': Audrey Truschke on why she helped write a 'Hindutva Harassment Field Manual'|url=https://scroll.in/article/999710/targeted-by-hate-audrey-truschke-on-why-she-helped-write-a-hindutva-harassment-field-manual|access-date=28 August 2021|website=Scroll.in|date=10 July 2021 |language=en-US}}</ref><ref name=":0b" /> They documented further incidents of Hindutva harassment of academics in North America, dating back to the 1990s.<ref name="Timeline">{{cite web |last1=SASAC |title=Timeline |url=https://www.hindutvaharassmentfieldmanual.org/timeline |website=Hindutva Harassment Field Manual}}</ref> The [[Association for Asian Studies]] noted that Hindutva, described as a "[[Majoritarianism|majoritarian]] ideological doctrine" different from [[Hinduism]], resorted to "increasing attacks on numerous scholars, artists, and journalists who critically analyze its politics".<ref name="asianstudies.org">{{Cite web|date=10 September 2021|title=AAS Statement on the Dismantling Global Hindutva Conference|url=https://www.asianstudies.org/aas-statement-on-the-dismantling-global-hindutva-conference/|access-date=11 September 2021|website=Association for Asian Studies|language=en-US}}</ref> == هندستان تي برطانوي سامراج جي اثر جو جائزو == Debate continues about the [[Economy of India under the British Raj|economic impact of British imperialism on India]]. The issue was actually raised by conservative British politician [[Edmund Burke]] who in the 1780s vehemently attacked the East India Company, claiming that [[Warren Hastings]] and other top officials had ruined the Indian economy and society. Indian historian Rajat Kanta Ray (1998) continues this line of attack, saying the new economy brought by the British in the 18th century was a form of "plunder" and a catastrophe for the traditional economy of Mughal India. Ray accuses the British of depleting the food and money stocks and imposing high taxes that helped cause the terrible famine of 1770, which killed a third of the people of Bengal.<ref>Rajat Kanta Ray, "Indian Society and the Establishment of British Supremacy, 1765–1818", in ''The Oxford History of the British Empire: vol. 2, The Eighteenth Century'', ed. P. J. Marshall, (1998), pp. 508–529.</ref> Rejecting the Indian nationalist account of the British as alien aggressors, seizing power by brute force and impoverishing all of India, British historian [[P. J. Marshall]] argues that the British were not in full control but instead were players in what was primarily an Indian play and in which their rise to power depended upon excellent cooperation with Indian elites. Marshall admits that much of his interpretation is still rejected by many historians.<ref>P. J. Marshall, "The British in Asia: Trade to Dominion, 1700–1765," in ''The Oxford History of the British Empire: vol. 2, The Eighteenth Century'', ed. P. J. Marshall, (1998), pp. 487–507.</ref> Marshall argues that recent scholarship has reinterpreted the view that the prosperity of the formerly benign Mughal rule gave way to poverty and anarchy. Marshall argues the British takeover did not make any sharp break with the past. The British largely delegated control to regional Mughal rulers and sustained a generally prosperous economy for the rest of the 18th century. Marshall notes the British went into partnership with Indian bankers and raised revenue through local tax administrators and kept the old Mughal rates of taxation. Professor Ray agrees that the East India Company inherited an onerous taxation system that took one-third of the produce of Indian cultivators.<ref>Marshall, "The British in Asia: Trade to Dominion, 1700–1765"</ref> ===Insecurity of the Raj=== In the 20th century historians generally agreed that imperial authority in the Raj had been secure in the 1800–1940 era. Various challenges have emerged. Mark Condos and Jon Wilson argue that the Raj was chronically insecure.<ref>Mark Condos, ''The Insecurity State: Punjab and the Making of Colonial Power in British India'' (Cambridge University Press, 2017).</ref><ref>Jon Wilson, ''India conquered: Britain's Raj and the chaos of empire'' (Simon and Schuster, 2016).</ref> They argue that the irrational anxiety of officials led to a chaotic administration with minimal social purchase or ideological coherence. The Raj was not a confident state capable of acting as it chose, but rather a psychologically embattled one incapable of acting except in the abstract, the small scale, or short term.<ref>Joshua Ehrlich, "Anxiety, Chaos, and the Raj." ''Historical Journal'' 63.3 (2020): 777–787. DOI: https://doi.org/10.1017/S0018246X1900058X</ref> == پڻ ڏسو == * [[سنڌ جي تاريخ نگاري]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] * [[هندستان جي تاريخ]] * [[برطانوي سلطنت جي تاريخ نگاري]] == حوالا == == ڪتاب نگاري == ==حوالا== {{حوالا}} ===Works cited=== * {{citation |last=Chandra |first=Bipan |title=India's Struggle for Independence |year=1989 |publisher=Penguin Books India |location=New Delhi |isbn=978-0-14-010781-4 }} * {{Cite book |editor-last=Defrémery |editor-first = C. |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=B.R. |title=Voyages d'Ibn Batoutah (Volume 1) |publisher= Société Asiatic |year=1853 |place=Paris |language=French, Arabic |url=https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ}} * {{Cite book |last=Dunn |first=Ross E. |author-link=Ross E. Dunn |title=The Adventures of Ibn Battuta |publisher=University of California Press |year=2005 |orig-year=1986 |isbn=978-0-520-24385-9 }} * {{citation|last=Eggermont|first=P. H. L.|title=The Purāņa Source of Merutuṅga's List of Kings and the Arrival of the Śakas in India|year=1969|url=https://books.google.com/books?id=ks4UAAAAIAAJ}} * {{Citation |last=Goodrick-Clarke |first=Nicholas |author-link=Nicholas Goodrick-Clarke |title=Hitler's Priestess: Savitri Devi, the Hindu-Aryan Myth and Neo-Nazism |title-link=Hitler's Priestess |publisher=[[New York University Press]] |year=1998 |isbn=978-0-8147-3111-6 |language=en}} * {{cite book |last1=Keer |first1=Dhananjay |title=Veer Savarkar |date=1966 |publisher=Popular Prakashan |url=https://books.google.com/books?id=aCALAQAAIAAJ |language=en |oclc=582786373}} * {{cite book |first=Robert |last=Frykenberg |chapter=Hindutva as a Political Religion: An Historical Perspective |editor1=R. Griffin |editor2=R. Mallett |editor3=J. Tortorice |title=The Sacred in Twentieth-Century Politics: Essays in Honour of Professor Stanley G. Payne |year=2008 |url=https://books.google.com/books?id=JGOHDAAAQBAJ |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-0-230-24163-3 |pages=178–200 }} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * Balagangadhara, S. N. (2012). Reconceptualizing India studies. New Delhi: Oxford University Press. * Bhattacharjee, J. B. ''Historians and Historiography of North East India'' (2012) * {{cite book|last=Bannerjee|first= Dr. Gauranganath |title=India as known to the ancient world|url=https://archive.org/stream/indiaasknowntoan00banerich#page/n3/mode/2up|year=1921|publisher=Humphrey Milford, Oxford University Press, London}} * Bose, Mihir. "India's Missing Historians: Mihir Bose Discusses the Paradox That India, a Land of History, Has a Surprisingly Weak Tradition of Historiography", ''History Today'' 57#9 (2007) pp 34+. [https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110915152404/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 |date=15 September 2011 }} *Chakrabarti, Dilip K.: Colonial Indology, 1997, Munshiram Manoharlal: New Delhi. * Palit, Chittabrata, ''Indian Historiography'' (2008). *Indian History and Culture Society., Devahuti, D. (2012). Bias in Indian historiography. * Elliot, Henry Miers; John Dowson (1867–77). ''The History of India, as told by its own historians. The Muhammadan Period''. London: Trübner and Co. * [[Meenakshi Jain|Jain, Meenakshi]] [https://archive.org/details/flawed-narratives-history-in-the-old-ncert-textbooks-of-satish-chandra-by-meenakshi-jain ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks - A random survey of Satish Chandra’s “Medieval India''], NCERT 2000 * Inden, R. B. (2010). Imagining India. Bloomington, Ind: Indiana University Press. * Jain, M. The India They Saw : Foreign Accounts (4 Volumes) Delhi: Ocean Books, 2011. * Kahn, Yasmin. "Remembering and Forgetting: South Asia and the Second World War' in Martin Gegner and Bart Ziino, eds., ''The Heritage of War'' (Routledge, 2011) pp 177–193. * Mantena, R. (2016). Origins of modern historiography in India: Antiquarianism and philology 1780–1880. Palgrave Macmillan. * Mittal, S. C ''India distorted: A study of British historians on India'' (1995), on 19th century writers * [[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970) {{ISBN|9782102227356}} *{{cite book |first=Yvette Claire |last=Rosser |title=Curriculum as Destiny: Forging National Identity in India, Pakistan, and Bangladesh |year=2003 |publisher=University of Texas at Austin |type=Dissertation |url=http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |access-date=17 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911035259/http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |archive-date=11 September 2008 |url-status=dead }} *[[Arvind Sharma]], Hinduism and Its Sense of History (Oxford University Press, 2003) {{ISBN|978-0-19-566531-4}} * E. Sreedharan, A Textbook of Historiography, 500 B.C. to A.D. 2000 (2004) * Shourie, Arun (2014). Eminent historians: Their technology, their line, their fraud. Noida, Uttar Pradesh, India : HarperCollins Publishers. {{ISBN|9789351365914}} *{{cite book |title=Aryans and British India |first=Thomas R. |last=Trautmann |url=https://books.google.com/books?id=jR_LPnEH3GsC |year=1997 |location=Berkeley |publisher=University of California Press |isbn=978-0-585-10445-4}} *Viswanathan, G. (2015). Masks of conquest: Literary study and British rule in India. * Antonio de Nicolas, Krishnan Ramaswamy, and Aditi Banerjee (eds.) (2007), ''[[Invading the Sacred]]: An Analysis Of Hinduism Studies in America'' (Publisher: Rupa & Co.) * Vishwa Adluri, Joydeep Bagchee: ''The Nay Science: A History of German Indology''. Oxford University Press, New York 2014, {{ISBN|978-0199931361}} (''Introduction,'' p.&nbsp;1–29). * Warder, A. K., ''An introduction to Indian historiography'' (1972). * Winks, Robin, ed. ''The Oxford History of the British Empire: Volume V: Historiography'' (2001) * Weickgenannt, T. N. (2009). Salman Rushdie and Indian historiography: Writing the nation into being. Basingstoke: Palgrave Macmillan. {{Historiography}} [[زمرو:ڀارت جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:تاريخ نويسي]] [[زمرو:ڀارت جي تاريخ]] ==قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسي== قومي ۽ علائقائي تاريخن جا مقصد به مختلف رهيا آهن. قومي تاريخ منتشر ۽ جدا جدا عنصرن کي هڪ قومي سڃاڻپ هيٺ گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، جڏهن ته علائقائي تاريخون پنهنجي ثقافتي قدرن، روايتن ۽ سياسي حيثيت کي اجاگر ڪري پنهنجي معاملن ۾ آزاد ڪردار ادا ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪن ٿيون. نوآبادياتي دور جي خاتمي ۽ نون ملڪن جي قيام کان پوءِ، پراڻين حدن جي تبديليءَ سبب قوم رياست ۽ صوبن جي وچ ۾ تضاد پيدا ٿيا. علائقن وٽ پنهنجي جدا تاريخ ۽ ثقافت هئي، جڏهن ته نئين قوم رياست کي پنهنجي تاريخ نئين زاويي سان ٺاهڻي هئي. اهڙي صورتحال ۾ قومي تاريخ ڪڏهن ڪڏهن سياسي غلبي، قومي سڃاڻپ جي تشهير ۽ علائقائي قوميتن جي دٻاءَ لاءِ استعمال ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==پاڪستان ۾ سنڌ جي علائقائي حيثيت== پاڪستان جي قيام وقت ملڪ ۾ پنج صوبا هئا، جن وٽ پنهنجي جدا سڃاڻپ موجود هئي. پاڪستان هڪ نئون ملڪ هو، تنهنڪري ان جي شروعاتي دور ۾ قومي وحدت ۽ قوم سازيءَ تي وڌيڪ زور ڏنو ويو. صوبي سان وابستگيءَ کي سرڪاري سطح تي ڪڏهن ڪڏهن تنقيد جو نشانو بڻايو ويو، ڇاڪاڻ ته ان کي قوم سازيءَ جي راهه ۾ رڪاوٽ سمجهيو ويندو هو. سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي سياسي عمل ۾ ٿيندڙ تبديلين کي ظاهر ڪري ٿي؛ جيئن جيئن سياسي جوڙجڪ بدلبي رهي، تيئن سنڌ جي تاريخ لکڻ جا رخ به تبديل ٿيندا رهيا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ هڪ الڳ حيثيت رکي ٿي، ڇاڪاڻ ته اها بنگال ۽ پنجاب وانگر ورهايل نه ٿي. سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي به پشتونن يا بلوچن وانگر ٻن يا وڌيڪ ملڪن ۾ وڏي پيماني تي ورهايل نه هئي. تاريخي ۽ جاگرافيائي طور سنڌ قديم زماني کان پنهنجي جداگانه سڃاڻپ رکي ٿي، جنهن ڪري اها پاڪستان جي ٻين صوبن کان هڪ خاص ۽ ممتاز حيثيت رکي ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي ۽ ورهاڱي کان اڳ جي تاريخ نويسي== تاريخ ڪنهن به علائقي کي تاريخي مرتبو ڏيڻ جو طاقتور ذريعو آهي، ڇاڪاڻ ته اها ان علائقي جون پاڙون ماضي ۾ ڳولي ٿي. ان شعور تحت ورهاڱي کان اڳ سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد سنڌ جي تاريخ کي نئين سر مرتب ڪرڻ هو. ان جي تاريخي رسالي ۾ سنڌ جي تاريخ جي مختلف پهلوئن تي تحقيقي مضمون شايع ٿيندا هئا. خاص طور قديم دور تي زور ڏنو ويو، ته جيئن سنڌ جي تاريخي قدامت ثابت ڪري سگهجي. جيئن ته هن سوسائٽيءَ ۾ هندو ۽ انگريز مؤرخ وڌيڪ سرگرم هئا، تنهنڪري تاريخ نويسيءَ ۾ سيڪيولر رجحان نمايان رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==ورهاڱي کان پوءِ سنڌي تاريخ نويسي== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسي نون خيالن ۽ رجحانن سان سامهون آئي. ان جو مرڪزي نقطو اهو هو ته سنڌ تاريخي، ثقافتي ۽ لساني طور پاڪستان جي ٻين صوبن کان مختلف آهي. صوبائي سڃاڻپ تي زور ورهاڱي جي نتيجن سبب وڌيو. ڪراچي، جيڪا سنڌ جو اهم شهر ۽ بندرگاهه هئي، وفاقي علائقو قرار ڏئي نئين ملڪ جي گادي بڻائي وئي. سنڌ ان فيصلي خلاف احتجاج ڪيو، پر اهو احتجاج اثرائتو ثابت نه ٿيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي هندو آبادي وڏي پيماني تي لڏي وئي ۽ ان جي جاءِ تي اردو ڳالهائيندڙ آبادي آئي. هن تبديليءَ سنڌي قوميت کي ڪمزور ڪيو. ثقافتي ۽ لساني دٻاءَ کي منهن ڏيڻ لاءِ سنڌي دانشورن سنڌ جي تاريخ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ طرف ڌيان ڏنو، ته جيئن سنڌ جي جدا سڃاڻپ کي برقرار رکيو وڃي. ان مقصد لاءِ سنڌي ادبي بورڊ قائم ڪيو ويو، جنهن سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ تاريخي تحقيق جي حوصلا افزائي ڪئي. بورڊ سنڌ جي قديم کان جديد دور تائين نو جلدن ۾ جامع تاريخ شايع ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ سنڌ جي تاريخ بابت فارسي اصل ماخذ پڻ شايع ڪيا، ته جيئن مؤرخن کي بنيادي مواد ملي سگهي. انهن مان ڪجهه ڪتاب بعد ۾ سنڌي ۽ اردو ۾ ترجمو ٿيا، جنهن سان اردو پڙهندڙن لاءِ سنڌ جي تاريخ کي سمجهڻ جا نوان رستا کليا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==اسلام، عرب فتح ۽ باب الاسلام جو تصور== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جي هڪ اهم خصوصيت سنڌ جي تاريخ ۾ اسلام جي ڪردار تي زور هو. عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ کي “باب الاسلام” يعني اسلام جو دروازو بڻائيندڙ واقعو سمجهيو ويو. محمد بن قاسم کي هڪ اهم تاريخي هيرو طور پيش ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته هن کي سنڌ ۾ اسلام آڻيندڙ فاتح طور بيان ڪيو ويو. اسلام پسند تاريخ نويسيءَ ۾ عرب فتح ۽ عرب فاتح سنڌ جي اسلامي سڃاڻپ جا وڏا نشان بڻيا ۽ باب الاسلام جو تصور سالياني يادگيريءَ جو موضوع پڻ بڻيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سيد سليمان ندوي پنهنجي ڪتاب ''عرب و هند ڪي تعلقات'' ۾ عربن جي سنڌ فتح ۽ اتر هندستان تي ترڪن جي فتحن ۾ فرق بيان ڪيو. سندس خيال موجب سنڌ فتح ڪندڙ عرب اسلامي ماحول ۾ رهندا هئا ۽ اسلامي تعليمات کان واقف هئا، جڏهن ته ترڪ، افغان ۽ مغل حڪمران فقط نالي ماتر مسلمان هئا ۽ اسلامي تعليمات جا حقيقي نمائندا نه هئا. ان خيال موجب سنڌ جو اسلامي ڪردار پاڪستان جي ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پختو سمجهيو ويو.<ref name="SuleimanNadvi-ArabHind-1976">{{cite book |last=ندوي |first=سليمان |title=عرب و هند ڪي تعلقات |location=ڪراچي |year=1976 |pages=107، 192 }}</ref> محمد علي جناح جي هڪ تقرير جو حوالو پڻ ڏنو ويو، جنهن ۾ هن سنڌ کي خراج تحسين پيش ڪندي چيو ته پاڪستان حقيقت ۾ ان ڏينهن وجود ۾ آيو، جڏهن پهريون مسلمان سنڌ جي سرزمين تي آيو. ورهاڱي کان پوءِ هن تصور سنڌ کي ٻين صوبن کان اسلامي روايتن جي وارث طور الڳ ڏيکارڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سنڌ جو ڪردار== سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو ٻيو اهم پهلو آزاديءَ جي تحريڪ ۽ پاڪستان جي قيام ۾ سنڌ جي ڪردار تي زور آهي. سنڌ جي ماڻهن خلافت تحريڪ، هجرت تحريڪ ۽ ريشمي رومال تحريڪ ۾ سرگرم حصو ورتو. انهن تحريڪن سنڌ جي ماڻهن کي هندستان جي مسلمانن سان ويجهو آندو. سنڌ کي بمبئي کان جدا ڪرڻ جي جدوجهد پڻ هندستاني مسلمانن جي سياسي مطالبن لاءِ مددگار ثابت ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ پاڪستان جي قيام واري جدوجهد ۾ پنهنجي ڪردار تي به فخر ڪري ٿي. 1938ع ۾ شيخ عبدالمجيد سنڌي صوبائي مسلم ليگ جي اجلاس ۾ پاڪستان بابت قرارداد پيش ڪئي، جيڪا اڪثريت سان منظور ٿي. 1943ع ۾ سنڌ اسيمبلي پاڪستان قرارداد جي حمايت ڪئي. ان موقعي تي جي. ايم. سيد تقرير ڪندي چيو ته هندستان جا مسلمان جدا قوم آهن، ڇاڪاڻ ته انهن جي جدا تاريخ، ثقافت، ادب، روايتون ۽ سياسي توڙي معاشي نظام آهن؛ تنهنڪري انهن کي جدا وطن ڏنو وڃي.<ref name="MehranFreedomMovement1985">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |pages=17–18 }}</ref> سنڌ اسيمبلي 1946ع ۾ پاڪستان جي قرارداد جي حمايت ڪندڙ پهرين اسيمبلي طور پيش ڪئي وئي. 1985ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ جي رسالي ''مهراڻ'' آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر شايع ڪيو. ان جي اداريي ۾ چيو ويو ته پاڪستان جو حقيقي خالق سنڌ آهي. اداريي ۾ اهو به افسوس ظاهر ڪيو ويو ته پاڪستان جي قيام کان پوءِ سنڌ جي ڪردار کي ڄاڻي واڻي گهٽايو ويو؛ جهڙوڪ محمد علي جناح جي جنم ڀومي جهرڪ کي نظرانداز ڪري وزير مينشن ڪراچي کي اڳيان آڻڻ، ۽ سنڌي اڳواڻن جي خدمتن کي پاڪستان جي قيام ۾ مناسب طور تسليم نه ڪرڻ.<ref name="MehranFreedomMovement1985p5">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=5 }}</ref><ref name="MehranFreedomMovement1985p6">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=6 }}</ref> سنڌ طرفان پنهنجي اسلامي ڪردار ۽ آزاديءَ جي تحريڪ ۾ ڪردار تي زور ڏيڻ جو هڪ سياسي سبب صوبائي خودمختياريءَ جو مطالبو هو. سنڌ چاهيو ٿي ته مرڪز جو ڪردار صوبائي معاملن ۾ گهٽ کان گهٽ هجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==ون يونٽ ۽ سنڌي قومپرست تاريخ نويسي== سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ بنيادي تبديلي ون يونٽ جي دور ۾ آئي. 1955ع ۾ اولهه پاڪستان جا صوبا هڪ يونٽ ۾ ضم ڪيا ويا، جنهن سبب سنڌ پاڻ کي ٻيهر اهڙي صورتحال ۾ محسوس ڪيو، جهڙي طرح نوآبادياتي دور ۾ اها بمبئي پريزيڊنسيءَ جو حصو هئي. بمبئي جي جاءِ تي هاڻي لاهور جو غلبو محسوس ڪيو ويو. سنڌ پنهنجي سياسي آزادي ٻيهر وڃائي ويٺي. ون يونٽ جي عمل سنڌ جي ڪجهه سياستدانن جي موقعي پرستيءَ کي به ظاهر ڪيو، جن مرڪزي حڪومت سان گڏجي سنڌ کي ون يونٽ جو حصو بڻائڻ ۾ مدد ڪئي. ساڳئي وقت اهڙا اڳواڻ به سامهون آيا، جن ون يونٽ جي مخالفت ڪئي ۽ ان سبب تڪليفون برداشت ڪيون. هن دور سنڌ جي تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جو نئون تصور پيدا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ون يونٽ سنڌين کي سياسي طور وڌيڪ پختو ڪيو، ڇاڪاڻ ته سنڌ مجموعي طور پنجاب جي سياسي غلبي هيٺ تڪليفون ڀوڳيون. هن دور ۾ بئراج جي زرخيز زمين فوجي آفيسرن ۽ اعليٰ بيوروڪريٽن کي الاٽ ڪئي وئي، جنهن سان سنڌي هارين جا حق متاثر ٿيا. سرڪاري ملازمتن ۾ سنڌين کي مناسب حصو نه مليو، جنهن سبب وڌندڙ وچولي طبقي ۾ مايوسي پيدا ٿي. انهن تجربن کان پوءِ سنڌين محسوس ڪيو ته نه “باب الاسلام” واري حيثيت ۽ نه آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سندن ڪردار، انهن کي سندن حق ڏيارڻ ۾ مددگار ثابت ٿيا. ان احساس سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو رخ بدلائي ڇڏيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌي قومپرستي تاريخ جي تجزيي جو مرڪزي نقطو بڻجي وئي. ماضيءَ کي حال جي روشنيءَ ۾ پرکيو ويو، خاص طور پرڏيهي حملن جي اثرن کي هن انداز سان ڏٺو ويو ته سنڌ بار بار پرڏيهي غلبي سبب ڪيئن متاثر ٿي. پرڏيهي غلبي جي موضوع سنڌ جي اهڙي تصوير ٺاهي، جنهن ۾ سنڌ کي مظلوم ۽ استحصال جو شڪار علائقو طور پيش ڪيو ويو. ساڳئي وقت تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جي ڪردار کي نمايان ڪيو ويو، ته جيئن نئين نسل لاءِ ڪردار جا نمونا پيدا ڪيا وڃن.<ref name="MubarakAli1994p45">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=سنڌ خاموشي ڪي آواز |location=لاهور |year=1994 |page=45 }}</ref> ==سيڪيولر قومپرست تعبير ۽ قديم سنڌ== سنڌي قومپرستيءَ هيٺ ٺهيل نئين تاريخ نويسي مذهبي نه پر سيڪيولر هئي. سنڌي ثقافت ۽ تهذيب جون پاڙون قديم ماضيءَ ۾ ڳوليون ويون ۽ دعويٰ ڪئي وئي ته سنڌ جي تهذيبي حيثيت بابلي، آشوري ۽ مصري تهذيبن جي برابر آهي. سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب سنڌين لاءِ فخر جو ذريعو بڻجي، ۽ موهن جو دڙو سنڌ جي قديم ماضيءَ جي علامت طور اڀريو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==جي.ايم. سيد جي تاريخي تعبير== [[جي.ايم. سيد]] سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ اهم نوان رجحان متعارف ڪرايا. هن عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ لاءِ برڪت نه، پر هڪ جارحيت قرار ڏنو. سندس خيال ۾ محمد بن قاسم به ٻين حمله آورن وانگر هڪ جارح هو، جنهن سنڌ جا وسيلا لٽيا. هن دليل لاءِ ساڳيو منطق استعمال ڪيو، جيڪو سليمان ندوي ترڪ حمله آورن بابت ڏنو هو. جي. ايم. سيد موجب اٺين صديءَ تائين اموي دور ۾ عرب حاڪمن جو اصل اسلامي روح ختم ٿي چڪو هو ۽ اهي دنياوي ۽ سامراجي طاقت بڻجي چڪا هئا؛ تنهنڪري سنڌ جي عرب فتح اسلام نه پر عرب سلطنت جي توسيع هئي.<ref name="ArisarGMSayyidp56">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=56 }}</ref> هن تعبير محمد بن قاسم کي هيرو مان جارح ۾ تبديل ڪيو ۽ راجا ڏاهر کي مادر وطن جو محافظ بڻايو، جنهن حمله آورن سان ٺاهه ڪرڻ بدران وڙهندي جان قربان ڪئي. جي. ايم. سيد چچ نامو ۽ جنت السنڌ جهڙن تاريخي ماخذن تي به تنقيد ڪئي، ڇاڪاڻ ته سندس خيال ۾ اهي حمله آورن جي واکاڻ ڪن ٿا ۽ پڙهندڙن کي حقيقي تاريخي شعور کان محروم ڪن ٿا.<ref name="ArisarGMSayyidp55">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=55 }}</ref> جي. ايم. سيد جي نظر ۾ سنڌ تي حملو ڪندڙ سڀ پرڏيهي فاتح هڪ ئي زمري ۾ اچن ٿا، ڀلي انهن جو مذهب ڪهڙو به هجي. انهن ۾ ايران جو دارا، عربن جو محمد بن قاسم، غزنيءَ جو محمود، دهليءَ جو علاؤالدين، قنڌار جو شاهه بيگ ارغون، مغلن جو خان خانان ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو چارلس نيپيئر شامل ڪيا ويا. انهن سڀني کي سنڌ جا غاصب ۽ تباهه ڪندڙ قرار ڏنو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidp58">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=58 }}</ref> ==غدارن ۽ سورمن جو تصور== 1956ع کان پوءِ سياسي صورتحال سنڌ جي تاريخ کي “غدارن” ۽ “سورمن” جي انداز ۾ لکڻ طرف وٺي وئي. جيڪي ماڻهو ذاتي مفادن لاءِ سنڌ کي وڪڻندڙ سمجهيا ويا، انهن کي غدار چيو ويو، جڏهن ته جيڪي مادر وطن لاءِ قرباني ڏيندڙ سمجهيا ويا، انهن کي سورمو قرار ڏنو ويو. سنڌ جي دفاع ڪندڙن ۾ راجا ڏاهر، دودو سومرو، دريا خان، مخدوم بلاول، شاهه عنايت ۽ هوش محمد کي شامل ڪيو ويو. غدارن ۾ قاضي قاضن، نائومل ۽ مير علي مراد جا نالا کنيا ويا. هن تاريخ نويسيءَ جو پيغام اهو هو ته ڪيچ مڪران، ٺٽي، مياڻي ۽ دٻي ۾ وڙهيل سنڌ جي آزاديءَ جون جنگيون اڃا ختم نه ٿيون آهن، پر اها جنگ هر شهر ۽ ڳوٺ ۾ جاري آهي.<ref name="ArisarGMSayyidp63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=63 }}</ref> ==مغل دور، تاريخ مظھر شاهجهاني ۽ پرڏيهي غلبو== سنڌ تي مغل دور جي پرڏيهي قبضي جا اثر بيان ڪرڻ لاءِ سنڌي ادبي بورڊ 1962ع ۾ يوسف ميرڪ جي اصل ماخذ ''تاريخ مظھر شاهجهاني'' شايع ڪئي. ان جو مقدمو پير حسام الدين راشدي لکيو. هن مقدمي ۾ خاص طور اهي واقعا چونڊيا ويا، جن ۾ ظلم ۽ استحصال جي تصوير ملي ٿي ۽ جيڪي سنڌ جي ان وقت جي سياسي حالت سان لاڳاپيل لڳندا هئا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962p21">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |page=21 }}</ref> پير حسام الدين راشدي، يوسف ميرڪ جي حوالي سان، سيوهڻ جي گورنر جي ظلم، ماڻهن کي ڪوڙا هڻڻ ۽ اذيت ڏيڻ جا واقعا بيان ڪيا. مغل عملدارن طرفان ماڻهن جي ملڪيت ضبط ڪرڻ، سندن وسيلن ۽ دولت کان محروم ڪرڻ، ڦورن ۽ ڌاڙيلن جي سرپرستي ڪرڻ ۽ ڳرا محصول لاڳو ڪرڻ جهڙا عمل بيان ڪيا ويا. نتيجي طور سيوهڻ جو علائقو برباد ٿيو، ڳوٺ ۽ شهر ويران ٿيا، ۽ ماڻهو پنهنجا گهر ڇڏي پري علائقن ۾ پناهه وٺڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962pp30-31">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |pages=30–31 }}</ref> == عثمان ڏيپلائي ۽ مزاحمتي ادب == پرڏيهي قبضي خلاف مزاحمت جو اظهار ادبي صورت ۾ به ٿيو. عثمان ڏيپلائي 1962ع ۾ پنهنجو تاريخي ناول ''سانگهڙ'' شايع ڪيو، جنهن جو موضوع انگريزن خلاف حرن جي جدوجهد هو. هن ناول سنڌ جي نئين نسل تائين اهو پيغام پهچايو ته سياسي غلبي ۽ حقن جي جدوجهد خلاف ڪيئن وڙهجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == سنڌ جي ثقافتي علامتون ۽ قوميت == سنڌ جي ماضيءَ جي عظمت بيان ڪرڻ کي به اهم سمجهيو ويو، ته جيئن سنڌين ۾ فخر جو احساس پيدا ٿئي. انهن علامتن ۾ موهن جو دڙو، ڄام نندي جو مقبرو، رني ڪوٽ، عمرڪوٽ جا قلعا، حيدرآباد جا بادگير، اجرڪ، رلي، ڪاشيءَ جو ڪم ۽ هالا جو فرنيچر شامل هئا. ادبي شخصيتن ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي، سچل سرمست ۽ سامي کي سنڌي ٻوليءَ کي شاهوڪار ڪندڙ ۽ سنڌي قومي شعور پيدا ڪندڙ شخصيتن طور پيش ڪيو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidpp62-63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |pages=62–63 }}</ref> سنڌي قومپرستيءَ جو بنياد مذهب بدران ٻولي ۽ علائقي تي رکيو ويو. هن خيال موجب جيڪي ماڻهو سنڌ ۾ رهن ٿا ۽ سنڌي ٻولي ڳالهائين ٿا، اهي سنڌي آهن. ٻن قومن واري نظريي کي رد ڪندي قوميت جو تصور سيڪيولر بنيادن تي قائم ڪيو ويو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == قومپرست تاريخ نويسيءَ تي تنقيد == قومپرست فريم ورڪ ۾ تاريخ لکڻ بابت تنقيد پڻ ڪئي وئي آهي. ڊاڪٽر مبارڪ علي موجب اهڙي تاريخ نويسيءَ ۾ ڪڏهن ڪڏهن حقيقتن کي مسخ ڪري يا چونڊي استعمال ڪيو ويو، ته جيئن اهي قومي بيانئي سان ٺهڪي اچن. تاريخي طريقيڪار کي مڪمل طور لاڳو ڪرڻ بدران جذباتي ۽ مبالغو آميز بيان اختيار ڪيو ويو. ان تاريخ نويسيءَ جو وڏو مقصد سياسي استعمال بڻجي ويو، جنهن سبب سنڌ جي تاريخ نويسي هڪ مرحلي تي بيهي رهي ۽ نون علمي موضوعن ڏانهن گهربل اڳڀرائي نه ڪري سگهي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == اڻلکيل ۽ نظرانداز ٿيل موضوع == سنڌ جي تاريخ اڃا مڪمل نه سمجهي وڃي ٿي. ڪيترائي موضوع اڃا وڌيڪ تحقيق گهرن ٿا، جهڙوڪ زرعي ڍانچي ۾ تبديليون، نون ٽيڪنالاجيڪل طريقن جو تعارف، هارين جو ڪردار، هاري بغاوتن جو وجود يا عدم وجود، سنڌ جا پاڙيسري ملڪن سان لاڳاپا، ثقافتي ۽ واپاري رابطا، اميلن ۽ ڀائيبندن جو سماجي ڪردار، ۽ سنڌ ۾ مذهب جو ڪردار، خاص طور نانڪ پنٿين ۽ سکن جي حوالي سان. ڪلاڊ مارڪووٽس جي ڪتاب ''The Global World of the Indian Merchants (1750–1967)'' ۾ شڪارپوري ۽ حيدرآبادي واپارين جي عالمي تجارتي سرگرمين کي بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو سنڌ جي مؤرخن وٽ اڳ ۾ گهڻو نظرانداز ٿيل موضوع رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == نتيجو == سنڌ جي تاريخ نويسي قومي تاريخ، علائقائي سڃاڻپ، اسلامي بيانئي، آزاديءَ جي تحريڪ، ون يونٽ، سنڌي قومپرستي ۽ سيڪيولر ثقافتي تعبيرن جي وچ ۾ تبديل ٿيندي رهي آهي. ان تاريخ نويسيءَ سنڌ جي جدا تاريخي حيثيت، ثقافتي ورثي ۽ سياسي جدوجهد کي نمايان ڪيو، پر ساڳئي وقت ان تي اهو اعتراض به ڪيو ويو ته اها ڪڏهن ڪڏهن تنگ قومپرستي ۽ سياسي مقصدن تائين محدود ٿي وئي. سنڌ جي تاريخ کي وڌيڪ جامع ۽ علمي انداز ۾ لکڻ لاءِ ضروري آهي ته اها صرف سياست جي خدمت نه ڪري، پر اهڙو وسيع تاريخي شعور پيدا ڪري، جيڪو ماڻهن کي ماضي ۽ حال ٻنهي کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> iq7cv8f5kzeg75kv6i03z4zo3z8mz7o 390507 390505 2026-07-02T08:38:29Z Ibne maryam 17680 /* عثمان ڏيپلائي ۽ مزاحمتي ادب */ 390507 wikitext text/x-wiki '''ڀارت جي تاريخ نويسي''' (Historiography of India) مان مراد تنقيدي طريقن ۽ تشريحن جي ذريعي انهن مطالعي جو آهي جيڪي عالمن هندستان جي تاريخ کي ترقي ڏيڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن. تازن ڏهاڪن ۾ تاريخ نويسي جا چار مکيه اسڪول رهيا آهن ته مورخ هندستان جو مطالعو ڪيئن ڪندا آهن: ڪيمبرج، قومپرست، مارڪسسٽ، ۽ سبالٽرن. ڪڏهن عام "مشرقي" طريقو، هڪ حساس، ناقابل فهم، ۽ مڪمل طور تي روحاني هندستان جي تصوير سان، سنجيده اسڪالرشپ ۾ ختم ٿي چڪو آهي.<ref name="Prakash 383–408">{{cite journal | last = Prakash | first = Gyan | author-link = Gyan Prakash | date = April 1990 | title = Writing Post-Orientalist Histories of the Third World: Perspectives from Indian Historiography | journal = Comparative Studies in Society and History | volume = 32 | issue = 2 | pages = 383–408 | doi=10.1017/s0010417500016534 | jstor = 178920| s2cid = 144435305 }}</ref> == تاريخ جا ماخذ == === پرڏيهي ذريعا === هندستاني تاريخ جا معروف پرڏيهي احوال هيٺين ذريعن مان مليا آهن: <ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref><ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> * [[ميگئسٿنيز|ميگاسٿينس]] پاران "انڊيڪا"<ref>Allan Dahlaquist (1996). Megasthenes and Indian Religion: A Study in Motives and Types. Motilal Banarsidass. {{ISBN|978-81-208-1323-6}}.</ref> * [[فاھيان|فاهيان]] طرفان ٻڌمت جي بادشاهن جو هڪ رڪارڊ (فوگو جي 佛國記)<ref name="columbia">{{cite web|url=http://afe.easia.columbia.edu/special/travel_records.pdf|title=The Travel Records of Chinese Pilgrims Faxian, Xuanzang, and Yijing|publisher=[[Columbia University]]}}</ref> * [[البيروني]] پاران "ڪتاب الهند"<ref>{{citation|title=Kitab al-Bīrūnī fī Taḥqīq mā li-al-Hind|publisher=Osmania Oriental Publication Bureau |place=Hyderabad |year=1958}}</ref> <ref>{{citation| editor1-last=Kegan |editor1-first=Paul |publisher=Trench, Truebner |title=Alberuni's India |translator-last=Sachau |translator-first=E.C. |place=London |volume=2 |year=1910}}</ref> * [[ابن بطوطا|ابن بطوطه]] پاران "تحفة النور في غريب الامر و عجائب الاسفار<ref name="9–10 Vol. 1">{{harvnb|Dunn|2005|pp=310–11}}; {{harvnb|Defrémery|Sanguinetti|1853|pp=[https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ&pg=PA9 9–10 Vol. 1]}}</ref> * زوانگ زانگ پاران مغربي علائقن تي عظيم تانگ رڪارڊ<ref>Deeg, Max (2007). [https://web.archive.org/web/20140418141001/http://kanji.zinbun.kyoto-u.ac.jp/~wittern/data/nw-fs/fs-deeg.pdf „Has Xuanzang really been in Mathurā? : Interpretatio Sinica or Interpretatio Occidentalia&nbsp;— How to Critically Read the Records of the Chinese Pilgrim.“] – In: 東アジアの宗教と文化 : 西脇常記教授退休記念論集 = Essays on East Asian religion and culture: Festschrift in honor of Nishiwaki Tsuneki on the occasion of his 65th birthday / クリスティアン・ウィッテルン, 石立善編集 = ed. by Christian Wittern und Shi Lishan. – 京都 [Kyōto] : 西脇常記教授退休記念論集編集委員會; 京都大学人文科學研究所; Christian Wittern, 2007, pp. 35 – 73. See p. 35</ref> * تشريح هندستان، جوزف ٽيفنٿلر طرفان === ڏيهي ذريعا === مقامي تاريخي متن جا مثال شامل آهن:<ref name=":0">{{Cite journal |last=Joshi |first=P. M. |date=1965 |editor-last=Pathak |editor-first=Vishwambhar Sharan |editor2-last=Saran |editor2-first=P. |editor3-last=Kunte |editor3-first=B. G. |editor4-last=Shyam |editor4-first=Radhey |editor5-last=McKew Parr |editor5-first=Charles |editor6-last=Van Linschoten |editor6-first=Jan |title=Indian Historiography |url=https://www.jstor.org/stable/42929817 |journal=Bulletin of the Deccan College Research Institute |volume=26 |issue=3/4 |pages=20–33 |jstor=42929817 |issn=0045-9801}}</ref> * ڀاناڀٽا جي "هرشاچاريتا"<ref name=":3">{{Cite book |last=Hasrat |first=B. J. |title=The Encyclopedia of Sikhism |publisher=Punjabi University |year=2004 |isbn=817380530X |editor-last=Singh |editor-first=Harbans |edition=2nd |volume=4: S–Z |location=Patiala |pages=179–181}}</ref> * ڪلهانا طرفان "راجتارنگيني"<ref name=":0" /> * سريلنڪا جي ٻڌ ڌرم جون تاريخون، جهڙوڪ ديپاواس، مهاواسا، ۽ ڪُسوانس<ref>{{Cite journal |last=von Hinüber |first=Oskar |date=2020 |title=Brill's Encyclopedia of Buddhism Online - Historiography: South Asia |url=https://doi.org/10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069 |access-date=7 April 2024 |website=Brill |doi= 10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069|quote=The first historical texts known from ancient South Asia are the Buddhist chronicles composed in Ceylon (Sri Lanka). Consequently, from a very early period, the history of Buddhism on the island is known much better than in any other part of South Asia. Besides texts on the general history of Buddhism, there are specialized chronicles on relics and so on, written in both Pali and Sinhala languages or in Southeast Asian vernaculars.|url-access=subscription }}</ref> * فرشته جي "تاريخ فرشته" (جنهن کي گلشن ابراهيمي به چيو ويندو آهي) <ref name="EB1911">{{EB1911|inline=y|wstitle=Ferishta, Mahommed Kasim|volume=10|page=274}}</ref> * ضياء الدين برني جي "تاريخ فيروز شاهي"<ref>M. Athat Ali, "Elements of Social Justice in Medieval Islamic Thought" in Saiyid Zaheer Husain Jafri, ''Recording the Progress of Indian History: Symposia Papers of the Indian History Congress, 1992–2010'', Primus Books, 2012, p. 197.</ref> * Vicāraśrenī by Merutunga {{sfn|Eggermont|1969|p=67}} * ابوالفضل جو "اڪبر نامو"<ref>[http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml Illustration from the Akbarnama: History of Akbar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090919035749/http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml |date=2009-09-19 }} [[Art Institute of Chicago]]</ref> * [[امير خسرو]] جو "تغلق نامو" * عبدالحميد لاهوري جو "پادشاهه نامو"<ref>[[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970).</ref> * محمد عوفي جي "جامع الحكايت"<ref>{{cite book |last1=Elliot|first1=Sir H. M. |first2=John |last2=Dowson |title=The History of India, as Told by Its Own Historians. The Muhammadan Period (Vol 2.)|chapter-url=https://archive.org/stream/cu31924073036729#page/n5/mode/2up|chapter=4. Jawami ul-Hikayat of Muhammad Ufi| year=1871|publisher=London : Trübner & Co.|page=155}}</ref> * چانڊ بردائي جي "ڀڳت راسو" (''[[Prithviraj Raso]])<ref>{{Cite book|author=Rima Hooja|url=https://books.google.com/books?id=qqd1RAAACAAJ|title=A HISTORY OF RAJASTHAN (PB)|date=2006|publisher=Rupa & Company|isbn=978-81-291-1501-0|pages=364–365|language=en}}</ref>'' * منهاج سراج جوزجاني جي "طبقات ناصري" 15 صدي عيسويءَ کان اڳ جي تاريخ کي رڪارڊ ڪرڻ لاءِ تمام ٿورا مشهور هندستاني متن موجود آهن. ان ڪري، هندستان جي تاريخ جو گهڻو حصو پرڏيهي مورخن جي ذريعي ملي ٿو. قديم هندستان ۾ مقامي تاريخي روايتن جا تمام گهٽ ثبوت موجود آهن. البيروني مقامي هندستاني تاريخ نگاري بابت هيٺ ڏنل ڳالهه ڪئي: "بدقسمتي سان هندو شين جي تاريخي ترتيب تي گهڻو ڌيان نه ڏيندا آهن، اهي پنهنجن بادشاهن جي تاريخي جانشيني کي بيان ڪرڻ ۾ تمام گهڻو لاپرواهي ڪندا آهن ۽ جڏهن انهن کي معلومات لاءِ دٻايو ويندو آهي ۽ نقصان ۾ هوندا آهن، اهو نه ڄاڻندا آهن ته ڇا چوڻو آهي، اهي هميشه ڪهاڻي ٻڌائڻ تي مجبور هوندا آهن. پر ان لاءِ، اسان کي پڙهندڙن کي انهن روايتن کي پهچائڻ گهرجي جيڪي اسان کي انهن مان ڪجهه ماڻهن کان مليون آهن." —البروني، ڪتاب الهند. قديم هندستان ڪڏهن به هڪ مضبوط تاريخي روايت ترقي نه ڪئي جيڪا گريڪو-رومن، چيني ۽ اسلامي تهذيبن ۾ موجود روايتن جي برابر هجي. بهرحال، اهو نتيجو نه ٿو ڪڍي سگهجي ته قديم هندستانين وٽ معروضي تاريخي لکڻ جي سمجهه جي کوٽ هئي، ڇاڪاڻ ته تاريخ نگاري سان ملندڙ جلندڙ ڪجهه ڪوششون هيون. هندستاني تاريخ جي مختلف موڙ تي، هندستان ۾ خاص خاندانن ۽ حڪمرانن جي دورن کي رڪارڊ ڪرڻ ۽ تاريخ نگاري ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. few known Indian texts recording history before 15th century C.E. exist, hence, historical evidence for much of India's history comes through foreign historians.<ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref><ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> There is very little evidence of a native historiographical tradition in ancient India.<ref name=":3" /> Al-Biruni stated the following about local Indian histriography:<ref name=":0" /> {{Blockquote|text="Unfortunately the Hindus do not pay much attention to the historical order of things, they are very careless in relating the chronological succession of their kings, and when they are pressed for information and are at a loss, not knowing what to say, they invariably take to tale-telling. But for this, we should communicate to the readers the traditions which we have received from some people among them."|author=Al-Biruni|title=Kitāb al-Hind|source=}}Ancient India never developed a strong historiographical tradition comparable to the ones that existed in the [[Greco-Roman historiography|Greco-Roman]], [[Chinese historiography|Chinese]], and [[Historiography of early Islam|Islamic]] civilizations.<ref name=":4">{{Cite book |last=Sharma |first=Tej Ram |title=Historiography: A History of Historical Writing |publisher=Concept Publishing Company |year=2005 |isbn=9788180691553 |pages=17–22 |chapter=Historical Writings in the Ancient World - Indian Historiography: Historiography in Ancient India}}</ref> However, it cannot be concluded that the ancient Indians lacked an understanding of objective historical writing, as there were some attempts akin to historiography.<ref name=":4" /> At various points in Indian history, there were efforts to record and chronicle the reigns of particular dynasties and rulers in India.<ref name=":4" /> Within the Vedic, Buddhist, Jain and other religious literature, the names of teachers are attentively recorded.<ref name=":4" /> The [[Chinese Buddhist]] [[Buddhist pilgrimage|pilgrim]] [[Xuanzang]] mentioned that in every province of India, there would be officials who would be responsible for documenting in-writing "good and evil events, calamities, and fortunate occurrences".<ref name=":4" /> Since the era of the [[Gupta Empire|Gupta]] ruler [[Samudragupta]], ancient Indian rulers would have a renowned poet record their reigns and victories onto stone in the form of inscription.<ref name=":4" /> [[Romila Thapar]] instead states that it should be taken into account what the ancient Indians found relevant and why when evaluating any dearth of historiographical tradition.<ref name=":4" /> [[A. K. Warder]] opined that the regional historiographies of India must be considered, with historical writing in India becoming regionalized by the mediaeval-period from the 7th century onwards.<ref name=":4" /> There are historical works authored by the Chalukya, Rashtrakuta, Pala dynastical historiographies and also regional historiographical traditions in Kashmir, Sindhu, Gurjara, Jejakabhukti, Kamarupa, Kerala, Hoyasala, Andhra, Kalinga, and Maharashtra.<ref name=":4" /> In modern-times, some attempts have been made to extract historiographical elements from Vedic literature and epic poetry, such as the ''[[Mahabharata]]'' or ''[[Ramayana]]''.<ref name=":3" /><ref name=":4" /> However, religious, mythical, and allegorical legends are too intermixed with Indic religious thought and philosophy that discerning and extracting any semblance of historiography from them is a difficult task.<ref name=":3" /> The ''[[Puranas]]'' mostly entail mythological elements with a facade of historicity.<ref name=":3" /> The corpuses of Pali and Prakrit literature of the era are mostly religious in nature.<ref name=":3" /> Thus, a historiographical tradition was not popular in India, barring a few examples.<ref name=":3" /> A true tradition of historiography was introduced to India after the Arabs captured Sindh, where they introduced history-writing and recording proper chronology.<ref name=":3" /> These Arab historiographers were later surmounted by historiographers who wrote in Persian, many of whom were sponsored by the ruling sultans of India.<ref name=":3" /> == مکيه اسڪول == === Orientalist approach === The Orientalist approach was influenced both by [[Imperialism|imperialist]] attitudes and interests, and also fascination for the "exotic" East for Mediterranean and European writers and thinkers, captured in images by artists, that is embodied in a repeatedly-surfacing theme in the [[history of ideas]] in the West, called "[[Orientalism]]". In [[art history]], [[literature]], and [[cultural studies]], Orientalism is the imitation or depiction of aspects in the [[Eastern world]]. These depictions are usually done by writers, designers, and artists from the [[Western world]]. The term ''Orientalism'' has come to acquire negative connotations in some quarters and is interpreted to refer to the study of the East by Westerners shaped by the attitudes of the era of European [[imperialism]] in the 18th and 19th centuries. When used in this sense, it often implies prejudiced, outsider-caricatured interpretations of Eastern cultures and peoples. This viewpoint was most famously articulated and propagated by [[Edward Said]] in ''[[Orientalism (book)|Orientalism]]'' (1978), a critical history of this scholarly tradition.<ref>{{cite book|last=Clarke|first=J.J.|title=Oriental enlightenment the encounter between Asian and Western thought|url=https://archive.org/details/orientalenlighte00clar|url-access=limited|year=1997|publisher=Routledge|pages=[https://archive.org/details/orientalenlighte00clar/page/n16 8]}}</ref> ==== History ==== Though there has been study of India from a western perspective since ancient times, the orientalist school gained prominence in the aftermath of the [[Age of Discovery]]. In the 18th and 19th centuries, the term [[Oriental studies|Orientalist]] identified a scholar who specialized in the languages and literatures of the [[Eastern world]]. Among such scholars were officials of the [[East India Company]], who said that the [[Arab culture]], the [[culture of India|Indian culture]], and the [[Islamic culture]]s should be studied as equal to the [[Culture of Europe|cultures of Europe]].<ref>{{cite book |last = Macfie |first = A. L.|year = 2002 |title = Orientalism |publisher = Longman| location = London|url=https://books.google.com/books?id=0FrJAwAAQBAJ |isbn = 978-0582423862|ref = none| page = Ch One}}</ref> Among such scholars is the philologist [[William Jones (philologist)|William Jones]], whose studies of [[Indo-European languages]] established modern [[philology]]. [[Company rule in India]] favored Orientalism as a technique for developing and maintaining positive relations with the Indians—until the 1820s, when the influence of "anglicists" such as [[Thomas Babington Macaulay]] and [[John Stuart Mill]] led to the promotion of a Western-style education.<ref>Holloway (2006), pp. 1–2. "The Orientalism espoused by Warren Hastings, William Jones and the early East India Company sought to maintain British domination over the Indian subcontinent through patronage of Hindu and Muslim languages and institutions, rather than through their eclipse by English speech and aggressive European acculturation."</ref> With a great increase in knowledge of Asia among Western specialists, increasing political and economic involvement in the region, and in particular the realization of the existence of [[Indo-European languages|close relations between Indian and European languages]], by [[William Jones (philologist)|William Jones]], there emerged more complex intellectual connections between the early history of Eastern and Western cultures. Some of these developments occurred in the context of Franco–British rivalry for control of India. Liberal economists, such as [[James Mill]], denigrated Eastern civilizations as static and corrupt. [[Karl Marx]] characterized the [[Asiatic mode of production]] as unchanging, because of the economic narrowness of village economies and the State's role in production. "[[Oriental despotism]]" was generally regarded in Europe as a major factor in the relative failure of [[progress (history)|progress]] of Eastern societies. In the course of the century Western archaeology spread across the Middle East and Asia. New national museums provided a setting for important archaeological finds, most of which were in this period bought back to Europe. The first serious European studies of [[Buddhism]] and [[Hinduism]] were by the scholars [[Eugene Burnouf]] and [[Max Müller]]. In that time, the academic [[Islamic studies by author (non-Muslim or academic)|study of Islam]] also developed, and, by the mid-19th century, Oriental Studies was a well-established academic discipline in most European countries, especially those with imperial interests in the region. Yet, while scholastic study expanded, so did [[Racism|racist]] attitudes and stereotypes of Asian peoples and cultures. Scholarship often was intertwined with prejudicial racist and religious presumptions,<ref>J. Go, "'Racism' and Colonialism: Meanings of Difference and Ruling Practice in America's Pacific Empire" in ''Qualitative Sociology'' '''27'''.1 (March 2004).</ref> to which the new [[biology|biological sciences]] tended to contribute until the end of the [[World War II|Second World War]]. ==== Criticism and Decline ==== In his book [[Orientalism (book)|Orientalism]] (1978), [[cultural critic]] Edward Said redefines the term ''Orientalism'' to describe a pervasive Western tradition—academic and artistic—of prejudiced outsider-interpretations of the [[Eastern world]], which was shaped by the cultural attitudes of European [[imperialism]] in the 18th and 19th centuries.<ref>Tromans, 24</ref> Since its publication, most academic discourse began to use the term "Orientalism" to refer to a general patronizing Western attitude towards Middle Eastern, Asian, and [[North Africa]]n societies. In Said's analysis, the West [[Essentialism|essentializes]] these societies as static and undeveloped—thereby fabricating a view of Oriental culture that can be studied, depicted, and reproduced in the service of [[Imperialism|imperial power]]. Implicit in this fabrication, writes Said, is the idea that Western society is developed, rational, flexible, and superior.<ref>Mahmood Mamdani, ''Good Muslim, Bad Muslim: America, the Cold War, and the Roots of Terrorism'', New York: Pantheon, 2004; {{ISBN|0-375-42285-4}}; p. 32.</ref> Furthermore, Said said that "The idea of representation is a theatrical one: the Orient is the stage on which the whole East is confined",<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/63/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=63 |language=English}}</ref> and that the subject of learned Orientalists "is not so much the East itself as the East made known, and therefore less fearsome, to the Western reading public".<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/60/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=60 |language=English}}</ref> The thesis of Edward Said's Orientalism develops Marxist philosopher [[Antonio Gramsci]]'s theory of [[cultural hegemony]], and [[Michel Foucault]]'s theorisation of [[discourse]] (the [[knowledge]]-[[Power (social and political)|power]] relation) to criticise the scholarly tradition of Oriental studies. In the academy, the book ''Orientalism'' (1978) became a foundational text of [[Postcolonialism|post-colonial cultural studies]].<ref>Xypolia, Ilia (2011). "Orientations and Orientalism: The Governor Sir Ronald Storrs". Journal of IslamicJerusalem Studies. 11: 25–43.</ref> The once common "Orientalist" approach, with its image of a sensuous, inscrutable, and wholly spiritual India, has died out in serious scholarship.<ref name="Prakash 383–408" /> === Cambridge School === The Cambridge School of historiography was a [[school of thought]] which approached the study of the [[British Empire]] from the imperialist point of view. It emerged especially at the [[University of Cambridge]] in the 1960s. [[John Andrew Gallagher]] (1919–80) was especially influential, particularly in his article with [[Ronald Robinson]] on "[[The Imperialism of Free Trade]]". It was led by Anil Seal,<ref>Anil Seal'', The Emergence of Indian Nationalism: Competition and Collaboration in the Later Nineteenth Century'' (1971)</ref> Gordon Johnson,<ref>Gordon Johnson, ''Provincial Politics and Indian Nationalism: Bombay and the Indian National Congress 1880–1915'' (2005)</ref> Richard Gordon, and David A. Washbrook.<ref>Rosalind O'Hanlon and David Washbrook, eds. ''Religious Cultures in Early Modern India: New Perspectives'' (2011)</ref> It downplayed ideology.<ref>Aravind Ganachari, "Studies in Indian Historiography: 'The Cambridge School'", ''Indica'', March 2010, 47#1, pp 70–93</ref> ==== Criticism ==== This school of historiography is criticised for western bias or [[Eurocentrism]].<ref name="google7">{{cite book|title=Eurocentrism: a marxian critical realist critique|author=Hostettler, N.|date=2013|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-135-18131-4|url=https://books.google.com/books?id=2XjozzN0ppEC&pg=PA33|page=33|access-date=6 January 2017}}</ref> Critics have attacked various ideas of the School.<ref>See [[Christopher Platt|D.C.M. Platt]], "The Imperialism of Free Trade: Some Reservations," ''Economic History Review,'' 21#2 (Aug., 1968), pp. 296-306</ref> In ''The New Imperial Histories Reader,'' Stephen Howe has assembled articles by critics who take aim especially at [[P. J. Marshall]], [[David Kenneth Fieldhouse|D. K. Fieldhouse]], Robinson and Gallagher, and [[Peter Cain (historian)|Peter Cain]] and [[A. G. Hopkins]].<ref>Stephen Howe, ed. ''New Imperial Histories Reader'' (Routledge, 2009)</ref> [[Howard Spodek]], for example, praises the school's regional and pluralist perspectives but criticizes their reliance on British (rather than Indian) documentation, sloppy use of [[social science]] models, downplaying of ideology, and their excessive emphasis on Indian self-seeking and the importance of British imperial initiatives in achieving modernization. He recommends a deeper appreciation of Indian initiatives, and more attention to the emerging importance of public life in many areas of society rather than just a concentration on politics.<ref>Howard Spodek, "Pluralist Politics in British India: The Cambridge Cluster of Historians of Modern India," ''American Historical Review,'' (June 1979) 84#3 pp 688-707</ref> === Nationalist School === The Nationalist school originated among Indian historians in the late 19th and early 20th centuries who were influenced by [[Indian independence movement|Indian nationalism]]. They emphasized achievements in Indian history, while downplaying negative aspects, which led to various contradictions. Nationalist historians universally praised Hindu rule of India, with Hindu culture being prized above all else.<ref name=":0a">{{cite book|last=Thapar|first=Romila|title=History of Early India: From the Origins to AD 1300|publisher=University of California Press|year=2004|isbn=978-0-520-24225-8|pages=16–17}}</ref> In modern history, they focused on Congress, Gandhi, Nehru and high level politics. It highlighted the Mutiny of 1857 as a war of liberation, and Gandhi's 'Quit India' begun in 1942, as defining historical events. This school of historiography has received criticism for [[Elitism]].<ref>{{cite web|url=http://pages.ucsd.edu/~rfrank/class_web/ES-200C/Articles/Guha.pdf|title=Ranjit Guha, "On Some Aspects of Historiography of Colonial India"}}</ref> Historians in this school included [[Rajendralal Mitra]], [[R. G. Bhandarkar]], [[Romesh Chunder Dutt]], [[Anant Sadashiv Altekar]], [[K. P. Jayaswal]], [[Hem Chandra Raychaudhuri]], [[Radha Kumud Mukherjee]], [[R. C. Majumdar]], and [[K. A. Nilakanta Sastri]] ,.<ref name=":0a" /> === Marxist School === In India, Marxist Historiography takes the form of Marxian historiography where Marxian techniques of analysis are used but Marxist political intentions and prescriptions are discarded. The Marxian historiography of India uses the method of [[historical materialism]] and has focused on studies of economic development, land ownership, and [[class conflict]] in precolonial India and [[deindustrialisation|deindustrialization]] during the colonial period.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993">Bagchi, Amiya Kumar (January 1993). "Writing Indian History in the Marxist Mode in a Post-Soviet World". Indian Historical Review. 20 (1/2): 229–244.</ref> [[Bhupendranath Datta|B. N. Datta]], and [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] are considered the founding fathers of Marxist historiography in India. D. D. Kosambi was apologetic of the revolution of [[Mao]] and thought of Indian Prime Minister [[Jawaharlal Nehru]]'s policies as pro-capitalist. Kosambi, a polymath, viewed Indian History from a Marxist viewpoint. The other Indian scholars of Marxian historiography are [[Ram Sharan Sharma|R. S. Sharma]], [[Irfan Habib]], [[D. N. Jha]], and [[K. N. Panikkar]].<ref>Bottomore, T. B. 1983. ''A Dictionary of Marxist thought''. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press.</ref> Other historians such as [[Satish Chandra (historian)|Satish Chandra]], [[Romila Thapar]], [[Bipan Chandra]], [[Arjun Dev (historian)|Arjun Dev]], and [[Dineshchandra Sircar]], are sometimes referred to as "influenced by the Marxian approach to history."<ref>Guichard, Sylvie (2010), The Construction of History and Nationalism in India, Routledge, p. 87, ISBN 978-1136949319</ref> One debate in Indian history that relates to a [[historical materialist]] schema is on the nature of [[feudalism]] in India. [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] in the 1960s outlined the idea of "feudalism from below" and "feudalism from above". Element of his feudalism thesis was rejected by R.S. Sharma in his monograph [[Indian Feudalism]] (2005) and various other books,<ref>Purohit, Vinayak. 1988. Arts of transitional India twentieth century. Bombay: Popular Prakashan.</ref><ref>R S Sharma, Indian Feudalism (book), 2005</ref><ref>R S Sharma, Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation, Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177-85</ref><ref>R S Sharma, India's Ancient Past, Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India, Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> However R. S. Sharma also largely agrees with Kosambi in his various other books.<ref>R S Sharma, ''[[Indian Feudalism (book)]], 2005''</ref><ref>R S Sharma, ''Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation'', Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177–85</ref><ref>R S Sharma, ''India's Ancient Past'', Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, ''The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India'', Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> Most Indian Marxian historians argue that the economic origins of communalism are feudal remnants and the economic insecurities caused by slow development in India.<ref>{{cite book|title=Dalit women in India: issues and perspective|page=138|first=Prahlad|last=Jogdand|year=1995}}</ref> Even non-academic and laymen contributions to Marxist Historiography exist in India. The book "Coffee Housinte Katha" (The Story of Coffee House), written in [[Malayalam]], a regional language of India, spoken in the state of [[Kerala]], by one of the leaders of the Indian Coffee House Movement, [[Nadakkal Parameswaran Pillai]], is an example of this. Politicians like [[Shripad Amrit Dange]] have also contributed to Marxian historiography. ==== Criticism ==== The Marxian school of Indian historiography is accused of being too ideologically influenced.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993" /> Though influenced by Marxist theory [[B. R. Ambedkar]] criticized Marxists, as he deemed them to be unaware or ignorant of the specifics of caste issues.<ref>Padovani, Florence. Development-Induced Displacement in India and China: A Comparative Look at the Burdens of Growth. Rowman & Littlefield. Bhimrao Ambedkar himself, who criticized Indian Marxists</ref><ref>Jadhav, Narendra (1991). "Neglected Economic Thought of Babasaheb Ambedkar". Economic and Political Weekly. 26 (15): 980–982. ISSN 0012-9976. JSTOR 4397927.</ref> Also though most criticisms of Marxian historiography is levied by people who are not historians, some historians have debated Marxian historians and critically examined their analysis of the [[history of India]]. Many have alleged that Marxian historians used [[Historical negationism|negationism]] to whitewash some of the atrocities committed by [[Islamic rulers in the Indian subcontinent|Muslim rulers]] in the Indian Subcontinent.<ref>{{cite book|title=The Legacy of Muslim Rule in India|quote=Marxists who always try to cover up the black spots of Muslim rule with thick coats of whitewash|first=Kishori Saran|last=Lal|publisher=Aditya Prakashan|page=67}}</ref><ref>{{cite book|title=Indian Politics, Then and Now: Essays in Historical Perspective|first=K|last=Seshadri|publisher=Pragatee Prakashan|page=5|quote=certain attempts made by some ultra-Marxist historians to justify and even whitewash tyrannical emperors of the medieval India}}</ref><ref>{{cite book|title=Studies in World Affairs, Volume 1|first=KR|last=Gupta|year=2006|publisher=Atlantic Publisher|page=249|isbn=9788126904952|url=https://books.google.com/books?id=Hw9uf7sRKtIC&pg=PA249}}</ref><ref>{{cite book|title=Al-Hind the Making of the Indo-Islamic World: The Slave Kings and the Islamic Conquest : 11th–13th Centuries|year=1991|url=https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink|url-access=limited|last=Wink|first=André|publisher=Brill|page=[https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink/page/n160 309]|quote="apologists for Islam, as well as some Marxist scholars in India have sometimes attempted to reduce Islamic iconoclasm.."}}</ref> Since the late 1990s, [[Hindu nationalism|Hindu nationalist]] scholars especially have theorized that the Marxian tradition in India neglected what they believe to be the country's 'illustrious past' based on Vedic-[[puranic chronology]] and other [[Pseudohistory|pseudo-historical]] [[Historical revisionism|revisionist]] narratives of history, the historians are held responsible for aiding or defending [[Islam in India|Muslims]], who figure in Hindu nationalist discourse as the enemy.<ref>Jha, D.N. (1996). Society and Ideology in India: Essays in Honour of Prof. R.S. Sharma. New Delhi, India: Munshiram Manoharlal Publishers Pvt. Ltd. ISBN 978-8121506397.</ref><ref>Historian: Prof Irfan Habib outlookindia.com. Magazine | 23 April 2007. Retrieved 15 January 2013</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=u0RZBwAAQBAJ&pg=PA98|title=The Construction of History and Nationalism in India: Textbooks, Controversies and Politics|last=Guichard|first=Sylvie|year=2010|publisher=Routledge |isbn=9781136949319}}</ref> An example of such a view is [[Arun Shourie]]'s ''[[Eminent Historians]]'' (1998)<ref>Bryant, E. E. (2014). ''Quest for the Origins of Vedic Culture: The Indo-Aryan Migration Debate''. Cary, US: Oxford University Press {{ISBN|978-0195169478}}</ref> and ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks'' (2000), by [[Meenakshi Jain]].<ref name="Times14July">{{cite news |title=From having legs hacked off to getting Rajya Sabha foothold: A Master's journey of grit |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |access-date=14 July 2025 |work=The Times of India |date=14 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250714044603/https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |archive-date=14 July 2025}}</ref><ref name="v282">{{cite web | title=Why Meenakshi Jain Has Been Nominated To Rajya Sabha | website=[[News18]] | date=15 July 2025 | url=https://www.news18.com/opinion/opinion-why-meenakshi-jain-has-been-nominated-to-rajya-sabha-9442669.html | access-date=18 July 2025}}</ref> === Subaltern School === The "subaltern school", was begun in the 1980s by [[Ranajit Guha]] and [[Gyan Prakash]].<ref>{{cite journal |last=Prakash |first=Gyan |date=December 1994 |title=Subaltern studies as postcolonial criticism |journal=American Historical Review |volume=99 |issue=5 |pages=1475–1500 |doi=10.2307/2168385|jstor=2168385 }}</ref> It focuses attention away from the elites and politicians to "history from below", looking at the peasants using folklore, poetry, riddles, proverbs, songs, oral history and methods inspired by anthropology. It focuses on the colonial era before 1947 and typically emphasises caste and downplays class, to the annoyance of the Marxist school.<ref>{{cite journal |last=Roosa |first=John |date=2006 |title=When the Subaltern Took the Postcolonial Turn |journal=Journal of the Canadian Historical Association |volume=17 |issue=2 |pages=130–147 |doi=10.7202/016593ar|doi-access=free }}</ref> ==== Criticism ==== {{see|Subaltern Studies#Criticism}} === Hindutva Approach === Hindutva ({{Translation|Hinduness}}) is the predominant form of [[Hindu nationalism]] in India.<ref>{{Cite web|last=Purandare|first=Vaibhav|date=22 August 2019|title=Hindutva is not the same as Hinduism said Savarkar|url=https://www.telegraphindia.com/india/hindutva-is-not-the-same-as-hinduism-said-savarkar/cid/1699550|access-date=23 December 2020|website=telegraphindia.com}}</ref> The Hindutva movement has been described as a variant of "right-wing extremism",<ref name="Leidig">{{Cite journal|last=Leidig|first=Eviane|date=17 July 2020|title=Hindutva as a variant of right-wing extremism|journal=Patterns of Prejudice|volume=54|issue=3|pages=215–237|doi=10.1080/0031322X.2020.1759861|issn=0031-322X|doi-access=free|hdl=10852/84144|hdl-access=free}}</ref> adhering to a concept of homogenised majority and [[cultural hegemony]].<ref name="j3517631">{{cite journal |title=Fascism of our times |jstor=3517631 |author=Prabhat Patnaik |journal=Social Scientist |volume=21 |issue=3/4|pages=69–77 |year=1993 |doi=10.2307/3517631}}</ref><ref>{{harvnb|Frykenberg|2008|pages=178–220}}: "This essay attempts to show how — from an analytical or from an historical perspective — Hindutva is a melding of Hindu fascism and Hindu fundamentalism."</ref> Some analysts dispute the identification of Hindutva with fascism, and suggest Hindutva is an extreme form of [[conservatism]]. Hindutva approach to history exists to create a version of history to support the Hindu nationalist demands for [[Hindutva#Views on Indian history|Hindu Rashtra]] in Indian society.<ref name="Menon 28–30">{{cite magazine |last=Menon |first=Latha |date=August 2004 |title=Coming to Terms with the Past: India |magazine=History Today |volume=54 |issue=8 |pages=28–30}}</ref> It began with the writings of the developer and outliner of the [[Hindu Nationalism|Hindu Nationalist]] political ideology of [[Hindutva]] himself, [[Vinayak Damodar Savarkar]].{{sfn|Chandra|1989|p=145}}{{sfn|Keer|1966|p=143}} His works '[[The Indian War of Independence (book)|The Indian war of independence, 1857]]', 'Hindu-Pad-Padashahi (A Critical Review of the Hindu Empire of Maharashtra)', and 'Six Glorious Epochs of Indian History' contributed to and laid down the groundwork for this approach. However, this approach did not gain much traction until the 1990s.{{sfn|Goodrick-Clarke|1998|p=46}}<ref>{{Cite web|title=Resources|url=http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|access-date=2021-08-08|website=savarkar.org|language=en|archive-date=8 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210808095423/http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Visana|first=Vikram|date=5 November 2020|title=Savarkar before Hindutva: Sovereignty, Republicanism, and Populism in India, c.1900–1920|url=https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|journal=Modern Intellectual History|volume=18|issue=4|language=en|pages=1106–1129|doi=10.1017/S1479244320000384|s2cid=224983230|issn=1479-2443|access-date=25 July 2021|archive-date=30 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210930153956/https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> This approach is still in the process of development.<ref name="Menon 28–30" /> In March 2012, [[Diana L. Eck]], Professor of Comparative Religion and Indian Studies at [[Harvard University]], authored in her book "India: A Sacred Geography", that idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals and it wasn't just a cluster of regional identities and it wasn't ethnic or racial.<ref name="scroll.in">{{cite web|url=http://scroll.in/article/802047/theres-an-idea-of-india-from-early-times-much-before-the-mughals-or-the-british-scholar-diana-eck|title=Harvard scholar says the idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals|date=20 January 2016 }}</ref><ref name="In The Footsteps of Pilgrims">{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/leisure/story/20120618-review-of-diana-leck-india-a-sacred-geography-758709-2012-06-09|title=In The Footsteps of Pilgrims |date=9 June 2012 }}</ref><ref>{{cite magazine |url=https://www.economist.com/books-and-arts/2012/03/24/the-heavens-and-the-earth |title=India's spiritual landscape: The heavens and the earth |magazine =The Economist |date=24 March 2012}}</ref><ref name="Dalrymple">{{cite news |last=Dalrymple |first=William |date=27 July 2012 |title=India: A Sacred Geography by Diana L Eck – review |url=https://www.theguardian.com/books/2012/jul/27/india-sacred-geography-eck-review |newspaper=The Guardian}}</ref> This approach is noted for denying the [[Indo-Aryan migrations]], as they consider those whose ancestry and religion have origins outside of the Indian subcontinent to be aliens, namely Muslims, Christians, and communists. This approach states that only the Hindus are the legitimate heirs of South Asia.{{Sfn|Thapar|2004|p=14}} ==== Saffronisation ==== [[Saffronisation]], a process of introduction of right-wing policies that implement a Hindu nationalist agenda onto school textbooks by attempting to glorify Hindu contributions to Indian history while undermining other contributions, has become prominent. The [[Bharatiya Janata Party]] (BJP) has said that several Indian history textbooks had overt Marxist or Eurocentric political overtones.<ref name=":2">{{cite journal|last=Bhattacharya|first=Neeladri|date=2009|title=Teaching History in Schools: The Politics of Textbooks in India|journal=History Workshop Journal|volume=67|issue=67|pages=99–110|doi=10.1093/hwj/dbn050|jstor=40646212|s2cid=154421051}}</ref> The BJP has had trouble changing the textbooks because many states in which the BJP is not in power have blocked saffronisation efforts. The BJP, citing a rigid anti-Hindu agenda, restructured NCERT and the Indian Council of Historical Research (ICHR) to make textbooks conform to the BJP's Hindu nationalist platform.<ref>{{cite book|last=Bénéï|first=Veronique|title=Manufacturing Citizenship: education and nationalism in Europe, South Asia, and China|publisher=Routledge|year=2005|isbn=0-415-36488-4|location=New York, NY|pages=156–159}}</ref> In states where the BJP had control of the local government, textbooks were changed extensively to favor a Hindu nationalist narrative.<ref name=":1" /> These changes included the omission of caste-based exclusion and violence throughout Indian history and the exclusion or minimization of contributions to Indian society made by Muslims.<ref name="Raghavan">{{cite news|author=Raghavan, B. S.|title=Saffronisation|date=12 September 2001|newspaper=[[The Hindu]]|url=http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20070514123440/http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-date=14 May 2007|url-status=live}}</ref> After a rival political party, the [[Indian National Congress]], came into power, efforts were undertaken in 2004 to reverse the saffronisation of textbooks previously made by BJP.<ref name="The Guardian">{{cite news |last=Ramesh |first=Randeep |url=https://www.theguardian.com/world/2004/jun/26/india.schoolsworldwide |title=Another rewrite for India's history books |work=The Guardian |date=25 June 2004 |access-date=10 March 2016}}</ref> When the ''[[Hindustan Times]]'' reviewed the issue of saffronisation of Indian textbooks in late 2014, it noted that right-wing efforts to change how textbooks recount history faced "some difficulty as it lacks credible historians to back its claims."<ref>{{cite news|last=Raza |first=Danish | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffronising-textbooks-where-myth-and-dogma-replace-history/story-CauM4dmmsPGrjZ3APAvNxO.html |title=Saffronising textbooks : Where myth and dogma replace history |work=Hindustan Times |date=8 December 2014 |access-date=9 March 2016}}</ref> The [[India#Medieval India|medieval period]] in India is one such hotly-contested epoch among historians. Since there can be no true consensus about that era due to divided and deeply entrenched political motivations, history for that period is highly subjective and particularly vulnerable to the influence of the textbook writer's sympathies and outlook. "The choice of the textbook writer is more decisive than anything else," it was noted in a report in ''The Hindu''.<ref name="Amrik Singh">{{cite news|last=Singh|first=Amrik|date=25 August 2001|title=Saffronisation and textbooks|url=http://www.thehindu.com/2001/08/25/stories/05252524.htm|work=[[The Hindu]]|access-date=10 March 2016}}{{dead link|date=April 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> Critics have said that the changes to the textbooks have portrayed the medieval period as "a dark age of Islamic colonial rule which snuffed out the glories of the Hindu and Buddhist empires that preceded it".<ref name="The Guardian" /> Another trap in the politicisation of history relates to contention over the state of [[Jammu and Kashmir (union territory)|Jammu and Kashmir]].<ref name="Amrik Singh" /> By mid-2015, ''[[The Times of India]]'' reported that the [[National Council of Educational Research and Training]], which is in charge of publishing textbooks, had participated in a meeting convened by the [[Ministry of Human Resource Development]], and during that meeting, the issue of changing textbooks was discussed. An official from the ICHR complained that the theme of nationalism did not receive proper treatment in textbooks, setting the stage for possible textbook revisions.<ref name=":1">{{cite news | last=Akshaya |first=Mukul | url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/education/news/Saffronization-fears-over-history-textbooks-rewrite-plans/articleshow/47792475.cms |title=Saffronization fears over history textbooks rewrite plans |work=The Times of India|date=24 June 2015 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of Rajasthan reportedly spent Rs 37 crore to reprint 36 textbooks used for classes 1 to 8 for the 2016–2017 academic session that will be based on an agenda that would promote Indian culture by including historical figures, such as [[Suraj Mal|Maharaja Surajmal]], Hem Chandra, and [[Guru Gobind Singh]]. The textbooks that had been approved up to the 2012–13 academic session were rendered obsolete under the rewriting of history, and those books were auctioned off. In total, 5,66 crore new textbooks were ordered printed for an agenda that critics described was intent on supporting the saffronisation of textbooks. Rajasthan (primary and secondary) education minister Vasudev Devnani denied the charge of saffronisation, but educationists described his decision as to the "Hinduisation of education" that occurs when right-wing forces come to power.<ref>{{cite news|last=Goswami |first=Rakesh | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffron-agenda-raje-scraps-cong-textbooks-spends-rs-37-cr-on-new-ones/story-U3JaMmx52f4YsuUfb3wlNK.html |title=Saffronisation ? Raje scraps Cong textbooks, spends Rs 37 cr on new ones |work=Hindustan Times |date=20 January 2016 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of [[Karnataka]] has reportedly ordered new textbooks for the 2017–18 academic session in an effort that academicians and critics have described as a "blatant attempt to saffronise textbooks".<ref>{{cite news| url=http://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/revised-textbooks-from-201718-academic-year/article7300069.ece |title=Revised textbooks from 2017–18 academic year|work=The Hindu |date=10 June 2015 |access-date=10 March 2016}}</ref> ==== Criticism ==== The Hindutva approach to history is based on ahistorical premises and treats mythology as history. According to [[Christophe Jaffrelot]], a French political scientist specialising in South Asia, the Hindutva ideology has roots in an era where the fiction in ancient Indian mythology and Vedic antiquity was presumed to be valid. This fiction was used to "give sustenance to Hindu ethnic consciousness".<ref name="Jaffrelot1996p77">{{cite book|author=Christophe Jaffrelot|title=The Hindu Nationalist Movement in India|url= https://books.google.com/books?id=Y2buDDwdgIsC|year= 1996|publisher= Columbia University Press|isbn= 978-0-231-10335-0|page=77}}</ref> Its strategy emulated the Muslim identity politics of the Khilafat movement after World War I, and borrowed political concepts from the West –&nbsp;mainly German.<ref name="Jaffrelot1996p77" /> Hindutva organizations treat events in [[Hindu mythology]] as history.<ref name="R. Ramachandran">{{cite web|author=R. Ramachandran|date=1 February 2019|title=Science circus|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/science-and-technology/article26004777.ece}}</ref><ref name="Ziya Us Salam">{{cite web|author=Ziya Us Salam|title=Age of unreason|website=Frontline|date=20 June 2018 |url=https://frontline.thehindu.com/cover-story/article24200525.ece}}</ref><ref name="Meera Nanda">{{cite web|author=Meera Nanda|date=2 January 2004|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|title=Postmodernism, Hindu nationalism and 'Vedic science'|access-date=23 March 2022|archive-date=12 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200812120255/https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|url-status=dead}}</ref><ref name="Truschke">{{Cite journal|last=Truschke|first=Audrey|date=15 December 2020|title=Hindutva's Dangerous Rewriting of History|url=http://journals.openedition.org/samaj/6636|journal=South Asia Multidisciplinary Academic Journal|language=fr|issue=24/25|doi=10.4000/samaj.6636|issn=1960-6060|doi-access=free}}</ref> Hindutva organizations have been criticized for their belief in statements or practices that they claim to be both scientific and factual but are incompatible with the [[scientific method]].<ref>{{citation |first=Meera |last=Nanda |title=Hindutva's science envy |url=http://www.frontline.in/science-and-technology/hindutvas-science-envy/article9049883.ece |newspaper=Frontline |date=16 September 2016 |access-date=14 October 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://scroll.in/article/865872/from-dissing-darwin-to-yogic-farming-a-short-history-of-the-bjps-brush-with-pseudoscience|title=From dissing Darwin to yogic farming: A short history of the BJP's brush with pseudoscience|date=21 January 2018 }}</ref> According to [[Anthony Parel]], a historian and political scientist, Savarkar's ''Hindutva, Who is a Hindu?'' published in 1923 is a fundamental text of Hindutva ideology. It asserts, states Parel, India of the past to be "the creation of a racially superior people, the Aryans. They came to be known to the outside world as Hindus, the people beyond the Indus River. Their identity was created by their race (jati) and their culture (Sanskriti). All Hindus claim to have in their veins the blood of the mighty race incorporated with and descended from the Vedic fathers. They created a culture — an ensemble of mythologies, legends, epic stories, philosophy, art and architecture, laws and rites, feasts, and festivals. They have a special relationship to India: India is to them both fatherland and holy land." The Savarkar's text presents the "Hindu culture as a self-sufficient culture, not needing any input from other cultures", which is "an unhistorical, narcissistic and false account of India's past", states Parel.<ref name="Parel2006p42">{{cite book|author=Anthony J. Parel|title=Gandhi's Philosophy and the Quest for Harmony|url= https://books.google.com/books?id=MQhz0fW0HZUC |year=2006|publisher= Cambridge University Press|isbn=978-0-521-86715-3|pages=42–43}}</ref> The premises of early Hindu nationalist thought, states Chetan Bhatt, reflected the colonial era European scholarship and Orientalism of its times.<ref name="Bhatt2001p11" /> The idea of "India as the cradle of civilization" (Voltaire, Herder, Kant, Schlegel), or as "humanity's homeland and primal philosophy" (Herder, Schlegel), or the "humanism in Hindu values" (Herder), or of Hinduism offering redemption for contemporary humanity (Schopenhauer), along with the colonial-era scholarship of Frederich Muller, Charles Wilkins, William Jones, Alexander Hamilton, and others were the natural intellectual matrix for Savarkar and others to borrow and germinate their Hindu nationalist ideas.<ref name="Bhatt2001p11">{{cite book|author=Chetan Bhatt|title=Hindu nationalism: origins, ideologies and modern myths|url=https://books.google.com/books?id=W2PXAAAAMAAJ|year=2001|publisher=Berg|isbn=978-1-85973-343-1|pages=11–12}}</ref> [[Chakravarthi Ram-Prasad]], a Fellow of the British Academy and a scholar of Politics and Philosophy of Religion, states that Hindutva is a form of nationalism that is expounded differently by its opponents and its proponents.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> The opponents of Hindutva either consider it as a fundamentalist ideology that "aims to regulate the working of civil society with the imperatives of Hindu religious doctrine", or as another form of fundamentalism while accepting that Hinduism is a diverse collection of doctrines, is complex and is different from other religions. According to Ram-Prasad, the proponents of Hindutva reject these tags, viewing it to be their right and a desirable value to cherish their religious and cultural traditions.<ref name="Ram‐Prasad1993p285">{{cite journal | last=Ram-Prasad | first=C. | title=Hindutva ideology: Extracting the fundamentals | journal=Contemporary South Asia | volume=2 | issue=3 | year=1993 | doi=10.1080/09584939308719718 | pages=285–309}}</ref> The Hindutva ideology according to Savarkar, states Ram-Prasad, is a "geography, race, and culture" based concept. However, the "geography" is not strictly territorial but is an "ancestral homeland of a people", and the "race" is not biogenetic but described as the historic descendants of the intermarriage of Aryans, native inhabitants, and "different peoples" who arrived over time.<ref name="Flood2008p527" /> So, "the ultimate category for Hindutva is culture", and this culture is "not strictly speaking religious if by religion is meant a commitment to certain doctrines of transcendence", he states.<ref name="Flood2008p527">{{cite book|author=C. Ram-Prasad|editor=Gavin Flood|title=The Blackwell Companion to Hinduism|url=https://books.google.com/books?id=SKBxa-MNqA8C |year=2008|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-99868-7|pages=527–528}}</ref> The proponents state that in the Hindutva thought, there is a kernel of coherent and justifiable thesis about the Indian culture and history.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> Hindutva ideology has been linked to threats to academics and students, both in India and the United States.<ref name="Venugopal, Arun">{{Cite web|last=Venugopal, Arun|date=21 July 2021|title=At Rutgers, and Beyond, Scholars Are Under Attack For Their Critique of India's Far-Right Government|url=http://gothamist.com/news/at-rutgers-and-beyond-scholars-are-under-attack-for-their-critique-of-indias-far-right-government|access-date=21 July 2021|website=Gothamist|language=en}}</ref><ref name=":0b">{{Cite web|title=American Scholars of India Confront a Rise in Threats {{!}} WNYC {{!}} New York Public Radio, Podcasts, Live Streaming Radio, News|url=https://www.wnyc.org/story/american-scholars-india-confront-rise-threats/|access-date=6 September 2021|website=WNYC|language=en}}</ref> For instance, in 2011, Hindutva activists successfully led a charge to remove an essay about the multiple narratives of Ramayanas from Delhi University's history syllabus.<ref name="The Hindu">{{Cite news|last=N|first=Vijetha S.|date=15 October 2011|title=Historians protest as Delhi University purges Ramayana essay from syllabus|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/Historians-protest-as-Delhi-University-purges-Ramayana-essay-from-syllabus/article13372074.ece|access-date=11 July 2021|issn=0971-751X}}</ref> [[Romila Thapar]], a world-renowned historian, has faced Hindutva-led attacks, with the claims that her works present Marxist and [[Eurocentric]] points of view.<ref name="washingtonpost.com">{{Cite news|title=In the battle over India's history, Hindu nationalists square off against a respected historian|language=en-US|newspaper=Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/india-romila-thapar-dissent/2021/01/02/1a79ca54-4070-11eb-b58b-1623f6267960_story.html|access-date=11 July 2021|issn=0190-8286}}</ref> Hindutva scholars like [[Rajiv Malhotra]] has been responsible for pushback against [[White people|white]] scholars specialising on South Asia and Hinduism based in North America, including [[Wendy Doniger]] and [[Sheldon Pollock]] on grounds of their supposed [[Evangelism|vested interests]] & [[Racism|racial prejudices]] [[Anti-Indian sentiment|against Indians]].<ref name="insidehighered.com">{{Cite web|title=Scholars who study Hinduism and India face hostile climate|url=https://www.insidehighered.com/news/2016/04/12/scholars-who-study-hinduism-and-india-face-hostile-climate|access-date=11 July 2021|website=www.insidehighered.com|language=en}}</ref> Under BJP leadership, the Indian state has been accused of monitoring scholars and denying some research access.<ref name="The Nation">{{cite news |last1=Chaturvedi |first1=Vinayak |title=The Hindu Right and Attacks on Academic Freedom in the US |url=https://www.thenation.com/article/culture/hindu-right-academic-freedom/ |publisher=The Nation |date=December 2021}}</ref> In 2021, a group of North American-based scholars of South Asia formed a collective and published the Hindutva Harassment Field Manual to, they argue, answer the Hindutva threat to their academic freedom.<ref name="Prakash">{{Cite web|last=Prakash|first=Priyali|title='Targeted by hate': Audrey Truschke on why she helped write a 'Hindutva Harassment Field Manual'|url=https://scroll.in/article/999710/targeted-by-hate-audrey-truschke-on-why-she-helped-write-a-hindutva-harassment-field-manual|access-date=28 August 2021|website=Scroll.in|date=10 July 2021 |language=en-US}}</ref><ref name=":0b" /> They documented further incidents of Hindutva harassment of academics in North America, dating back to the 1990s.<ref name="Timeline">{{cite web |last1=SASAC |title=Timeline |url=https://www.hindutvaharassmentfieldmanual.org/timeline |website=Hindutva Harassment Field Manual}}</ref> The [[Association for Asian Studies]] noted that Hindutva, described as a "[[Majoritarianism|majoritarian]] ideological doctrine" different from [[Hinduism]], resorted to "increasing attacks on numerous scholars, artists, and journalists who critically analyze its politics".<ref name="asianstudies.org">{{Cite web|date=10 September 2021|title=AAS Statement on the Dismantling Global Hindutva Conference|url=https://www.asianstudies.org/aas-statement-on-the-dismantling-global-hindutva-conference/|access-date=11 September 2021|website=Association for Asian Studies|language=en-US}}</ref> == هندستان تي برطانوي سامراج جي اثر جو جائزو == Debate continues about the [[Economy of India under the British Raj|economic impact of British imperialism on India]]. The issue was actually raised by conservative British politician [[Edmund Burke]] who in the 1780s vehemently attacked the East India Company, claiming that [[Warren Hastings]] and other top officials had ruined the Indian economy and society. Indian historian Rajat Kanta Ray (1998) continues this line of attack, saying the new economy brought by the British in the 18th century was a form of "plunder" and a catastrophe for the traditional economy of Mughal India. Ray accuses the British of depleting the food and money stocks and imposing high taxes that helped cause the terrible famine of 1770, which killed a third of the people of Bengal.<ref>Rajat Kanta Ray, "Indian Society and the Establishment of British Supremacy, 1765–1818", in ''The Oxford History of the British Empire: vol. 2, The Eighteenth Century'', ed. P. J. Marshall, (1998), pp. 508–529.</ref> Rejecting the Indian nationalist account of the British as alien aggressors, seizing power by brute force and impoverishing all of India, British historian [[P. J. Marshall]] argues that the British were not in full control but instead were players in what was primarily an Indian play and in which their rise to power depended upon excellent cooperation with Indian elites. Marshall admits that much of his interpretation is still rejected by many historians.<ref>P. J. Marshall, "The British in Asia: Trade to Dominion, 1700–1765," in ''The Oxford History of the British Empire: vol. 2, The Eighteenth Century'', ed. P. J. Marshall, (1998), pp. 487–507.</ref> Marshall argues that recent scholarship has reinterpreted the view that the prosperity of the formerly benign Mughal rule gave way to poverty and anarchy. Marshall argues the British takeover did not make any sharp break with the past. The British largely delegated control to regional Mughal rulers and sustained a generally prosperous economy for the rest of the 18th century. Marshall notes the British went into partnership with Indian bankers and raised revenue through local tax administrators and kept the old Mughal rates of taxation. Professor Ray agrees that the East India Company inherited an onerous taxation system that took one-third of the produce of Indian cultivators.<ref>Marshall, "The British in Asia: Trade to Dominion, 1700–1765"</ref> ===Insecurity of the Raj=== In the 20th century historians generally agreed that imperial authority in the Raj had been secure in the 1800–1940 era. Various challenges have emerged. Mark Condos and Jon Wilson argue that the Raj was chronically insecure.<ref>Mark Condos, ''The Insecurity State: Punjab and the Making of Colonial Power in British India'' (Cambridge University Press, 2017).</ref><ref>Jon Wilson, ''India conquered: Britain's Raj and the chaos of empire'' (Simon and Schuster, 2016).</ref> They argue that the irrational anxiety of officials led to a chaotic administration with minimal social purchase or ideological coherence. The Raj was not a confident state capable of acting as it chose, but rather a psychologically embattled one incapable of acting except in the abstract, the small scale, or short term.<ref>Joshua Ehrlich, "Anxiety, Chaos, and the Raj." ''Historical Journal'' 63.3 (2020): 777–787. DOI: https://doi.org/10.1017/S0018246X1900058X</ref> == پڻ ڏسو == * [[سنڌ جي تاريخ نگاري]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] * [[هندستان جي تاريخ]] * [[برطانوي سلطنت جي تاريخ نگاري]] == حوالا == == ڪتاب نگاري == ==حوالا== {{حوالا}} ===Works cited=== * {{citation |last=Chandra |first=Bipan |title=India's Struggle for Independence |year=1989 |publisher=Penguin Books India |location=New Delhi |isbn=978-0-14-010781-4 }} * {{Cite book |editor-last=Defrémery |editor-first = C. |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=B.R. |title=Voyages d'Ibn Batoutah (Volume 1) |publisher= Société Asiatic |year=1853 |place=Paris |language=French, Arabic |url=https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ}} * {{Cite book |last=Dunn |first=Ross E. |author-link=Ross E. Dunn |title=The Adventures of Ibn Battuta |publisher=University of California Press |year=2005 |orig-year=1986 |isbn=978-0-520-24385-9 }} * {{citation|last=Eggermont|first=P. H. L.|title=The Purāņa Source of Merutuṅga's List of Kings and the Arrival of the Śakas in India|year=1969|url=https://books.google.com/books?id=ks4UAAAAIAAJ}} * {{Citation |last=Goodrick-Clarke |first=Nicholas |author-link=Nicholas Goodrick-Clarke |title=Hitler's Priestess: Savitri Devi, the Hindu-Aryan Myth and Neo-Nazism |title-link=Hitler's Priestess |publisher=[[New York University Press]] |year=1998 |isbn=978-0-8147-3111-6 |language=en}} * {{cite book |last1=Keer |first1=Dhananjay |title=Veer Savarkar |date=1966 |publisher=Popular Prakashan |url=https://books.google.com/books?id=aCALAQAAIAAJ |language=en |oclc=582786373}} * {{cite book |first=Robert |last=Frykenberg |chapter=Hindutva as a Political Religion: An Historical Perspective |editor1=R. Griffin |editor2=R. Mallett |editor3=J. Tortorice |title=The Sacred in Twentieth-Century Politics: Essays in Honour of Professor Stanley G. Payne |year=2008 |url=https://books.google.com/books?id=JGOHDAAAQBAJ |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-0-230-24163-3 |pages=178–200 }} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * Balagangadhara, S. N. (2012). Reconceptualizing India studies. New Delhi: Oxford University Press. * Bhattacharjee, J. B. ''Historians and Historiography of North East India'' (2012) * {{cite book|last=Bannerjee|first= Dr. Gauranganath |title=India as known to the ancient world|url=https://archive.org/stream/indiaasknowntoan00banerich#page/n3/mode/2up|year=1921|publisher=Humphrey Milford, Oxford University Press, London}} * Bose, Mihir. "India's Missing Historians: Mihir Bose Discusses the Paradox That India, a Land of History, Has a Surprisingly Weak Tradition of Historiography", ''History Today'' 57#9 (2007) pp 34+. [https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110915152404/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 |date=15 September 2011 }} *Chakrabarti, Dilip K.: Colonial Indology, 1997, Munshiram Manoharlal: New Delhi. * Palit, Chittabrata, ''Indian Historiography'' (2008). *Indian History and Culture Society., Devahuti, D. (2012). Bias in Indian historiography. * Elliot, Henry Miers; John Dowson (1867–77). ''The History of India, as told by its own historians. The Muhammadan Period''. London: Trübner and Co. * [[Meenakshi Jain|Jain, Meenakshi]] [https://archive.org/details/flawed-narratives-history-in-the-old-ncert-textbooks-of-satish-chandra-by-meenakshi-jain ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks - A random survey of Satish Chandra’s “Medieval India''], NCERT 2000 * Inden, R. B. (2010). Imagining India. Bloomington, Ind: Indiana University Press. * Jain, M. The India They Saw : Foreign Accounts (4 Volumes) Delhi: Ocean Books, 2011. * Kahn, Yasmin. "Remembering and Forgetting: South Asia and the Second World War' in Martin Gegner and Bart Ziino, eds., ''The Heritage of War'' (Routledge, 2011) pp 177–193. * Mantena, R. (2016). Origins of modern historiography in India: Antiquarianism and philology 1780–1880. Palgrave Macmillan. * Mittal, S. C ''India distorted: A study of British historians on India'' (1995), on 19th century writers * [[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970) {{ISBN|9782102227356}} *{{cite book |first=Yvette Claire |last=Rosser |title=Curriculum as Destiny: Forging National Identity in India, Pakistan, and Bangladesh |year=2003 |publisher=University of Texas at Austin |type=Dissertation |url=http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |access-date=17 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911035259/http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |archive-date=11 September 2008 |url-status=dead }} *[[Arvind Sharma]], Hinduism and Its Sense of History (Oxford University Press, 2003) {{ISBN|978-0-19-566531-4}} * E. Sreedharan, A Textbook of Historiography, 500 B.C. to A.D. 2000 (2004) * Shourie, Arun (2014). Eminent historians: Their technology, their line, their fraud. Noida, Uttar Pradesh, India : HarperCollins Publishers. {{ISBN|9789351365914}} *{{cite book |title=Aryans and British India |first=Thomas R. |last=Trautmann |url=https://books.google.com/books?id=jR_LPnEH3GsC |year=1997 |location=Berkeley |publisher=University of California Press |isbn=978-0-585-10445-4}} *Viswanathan, G. (2015). Masks of conquest: Literary study and British rule in India. * Antonio de Nicolas, Krishnan Ramaswamy, and Aditi Banerjee (eds.) (2007), ''[[Invading the Sacred]]: An Analysis Of Hinduism Studies in America'' (Publisher: Rupa & Co.) * Vishwa Adluri, Joydeep Bagchee: ''The Nay Science: A History of German Indology''. Oxford University Press, New York 2014, {{ISBN|978-0199931361}} (''Introduction,'' p.&nbsp;1–29). * Warder, A. K., ''An introduction to Indian historiography'' (1972). * Winks, Robin, ed. ''The Oxford History of the British Empire: Volume V: Historiography'' (2001) * Weickgenannt, T. N. (2009). Salman Rushdie and Indian historiography: Writing the nation into being. Basingstoke: Palgrave Macmillan. {{Historiography}} [[زمرو:ڀارت جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:تاريخ نويسي]] [[زمرو:ڀارت جي تاريخ]] ==قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسي== قومي ۽ علائقائي تاريخن جا مقصد به مختلف رهيا آهن. قومي تاريخ منتشر ۽ جدا جدا عنصرن کي هڪ قومي سڃاڻپ هيٺ گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، جڏهن ته علائقائي تاريخون پنهنجي ثقافتي قدرن، روايتن ۽ سياسي حيثيت کي اجاگر ڪري پنهنجي معاملن ۾ آزاد ڪردار ادا ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪن ٿيون. نوآبادياتي دور جي خاتمي ۽ نون ملڪن جي قيام کان پوءِ، پراڻين حدن جي تبديليءَ سبب قوم رياست ۽ صوبن جي وچ ۾ تضاد پيدا ٿيا. علائقن وٽ پنهنجي جدا تاريخ ۽ ثقافت هئي، جڏهن ته نئين قوم رياست کي پنهنجي تاريخ نئين زاويي سان ٺاهڻي هئي. اهڙي صورتحال ۾ قومي تاريخ ڪڏهن ڪڏهن سياسي غلبي، قومي سڃاڻپ جي تشهير ۽ علائقائي قوميتن جي دٻاءَ لاءِ استعمال ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==پاڪستان ۾ سنڌ جي علائقائي حيثيت== پاڪستان جي قيام وقت ملڪ ۾ پنج صوبا هئا، جن وٽ پنهنجي جدا سڃاڻپ موجود هئي. پاڪستان هڪ نئون ملڪ هو، تنهنڪري ان جي شروعاتي دور ۾ قومي وحدت ۽ قوم سازيءَ تي وڌيڪ زور ڏنو ويو. صوبي سان وابستگيءَ کي سرڪاري سطح تي ڪڏهن ڪڏهن تنقيد جو نشانو بڻايو ويو، ڇاڪاڻ ته ان کي قوم سازيءَ جي راهه ۾ رڪاوٽ سمجهيو ويندو هو. سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي سياسي عمل ۾ ٿيندڙ تبديلين کي ظاهر ڪري ٿي؛ جيئن جيئن سياسي جوڙجڪ بدلبي رهي، تيئن سنڌ جي تاريخ لکڻ جا رخ به تبديل ٿيندا رهيا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ هڪ الڳ حيثيت رکي ٿي، ڇاڪاڻ ته اها بنگال ۽ پنجاب وانگر ورهايل نه ٿي. سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي به پشتونن يا بلوچن وانگر ٻن يا وڌيڪ ملڪن ۾ وڏي پيماني تي ورهايل نه هئي. تاريخي ۽ جاگرافيائي طور سنڌ قديم زماني کان پنهنجي جداگانه سڃاڻپ رکي ٿي، جنهن ڪري اها پاڪستان جي ٻين صوبن کان هڪ خاص ۽ ممتاز حيثيت رکي ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي ۽ ورهاڱي کان اڳ جي تاريخ نويسي== تاريخ ڪنهن به علائقي کي تاريخي مرتبو ڏيڻ جو طاقتور ذريعو آهي، ڇاڪاڻ ته اها ان علائقي جون پاڙون ماضي ۾ ڳولي ٿي. ان شعور تحت ورهاڱي کان اڳ سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد سنڌ جي تاريخ کي نئين سر مرتب ڪرڻ هو. ان جي تاريخي رسالي ۾ سنڌ جي تاريخ جي مختلف پهلوئن تي تحقيقي مضمون شايع ٿيندا هئا. خاص طور قديم دور تي زور ڏنو ويو، ته جيئن سنڌ جي تاريخي قدامت ثابت ڪري سگهجي. جيئن ته هن سوسائٽيءَ ۾ هندو ۽ انگريز مؤرخ وڌيڪ سرگرم هئا، تنهنڪري تاريخ نويسيءَ ۾ سيڪيولر رجحان نمايان رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==ورهاڱي کان پوءِ سنڌي تاريخ نويسي== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسي نون خيالن ۽ رجحانن سان سامهون آئي. ان جو مرڪزي نقطو اهو هو ته سنڌ تاريخي، ثقافتي ۽ لساني طور پاڪستان جي ٻين صوبن کان مختلف آهي. صوبائي سڃاڻپ تي زور ورهاڱي جي نتيجن سبب وڌيو. ڪراچي، جيڪا سنڌ جو اهم شهر ۽ بندرگاهه هئي، وفاقي علائقو قرار ڏئي نئين ملڪ جي گادي بڻائي وئي. سنڌ ان فيصلي خلاف احتجاج ڪيو، پر اهو احتجاج اثرائتو ثابت نه ٿيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي هندو آبادي وڏي پيماني تي لڏي وئي ۽ ان جي جاءِ تي اردو ڳالهائيندڙ آبادي آئي. هن تبديليءَ سنڌي قوميت کي ڪمزور ڪيو. ثقافتي ۽ لساني دٻاءَ کي منهن ڏيڻ لاءِ سنڌي دانشورن سنڌ جي تاريخ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ طرف ڌيان ڏنو، ته جيئن سنڌ جي جدا سڃاڻپ کي برقرار رکيو وڃي. ان مقصد لاءِ سنڌي ادبي بورڊ قائم ڪيو ويو، جنهن سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ تاريخي تحقيق جي حوصلا افزائي ڪئي. بورڊ سنڌ جي قديم کان جديد دور تائين نو جلدن ۾ جامع تاريخ شايع ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ سنڌ جي تاريخ بابت فارسي اصل ماخذ پڻ شايع ڪيا، ته جيئن مؤرخن کي بنيادي مواد ملي سگهي. انهن مان ڪجهه ڪتاب بعد ۾ سنڌي ۽ اردو ۾ ترجمو ٿيا، جنهن سان اردو پڙهندڙن لاءِ سنڌ جي تاريخ کي سمجهڻ جا نوان رستا کليا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==اسلام، عرب فتح ۽ باب الاسلام جو تصور== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جي هڪ اهم خصوصيت سنڌ جي تاريخ ۾ اسلام جي ڪردار تي زور هو. عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ کي “باب الاسلام” يعني اسلام جو دروازو بڻائيندڙ واقعو سمجهيو ويو. محمد بن قاسم کي هڪ اهم تاريخي هيرو طور پيش ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته هن کي سنڌ ۾ اسلام آڻيندڙ فاتح طور بيان ڪيو ويو. اسلام پسند تاريخ نويسيءَ ۾ عرب فتح ۽ عرب فاتح سنڌ جي اسلامي سڃاڻپ جا وڏا نشان بڻيا ۽ باب الاسلام جو تصور سالياني يادگيريءَ جو موضوع پڻ بڻيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سيد سليمان ندوي پنهنجي ڪتاب ''عرب و هند ڪي تعلقات'' ۾ عربن جي سنڌ فتح ۽ اتر هندستان تي ترڪن جي فتحن ۾ فرق بيان ڪيو. سندس خيال موجب سنڌ فتح ڪندڙ عرب اسلامي ماحول ۾ رهندا هئا ۽ اسلامي تعليمات کان واقف هئا، جڏهن ته ترڪ، افغان ۽ مغل حڪمران فقط نالي ماتر مسلمان هئا ۽ اسلامي تعليمات جا حقيقي نمائندا نه هئا. ان خيال موجب سنڌ جو اسلامي ڪردار پاڪستان جي ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پختو سمجهيو ويو.<ref name="SuleimanNadvi-ArabHind-1976">{{cite book |last=ندوي |first=سليمان |title=عرب و هند ڪي تعلقات |location=ڪراچي |year=1976 |pages=107، 192 }}</ref> محمد علي جناح جي هڪ تقرير جو حوالو پڻ ڏنو ويو، جنهن ۾ هن سنڌ کي خراج تحسين پيش ڪندي چيو ته پاڪستان حقيقت ۾ ان ڏينهن وجود ۾ آيو، جڏهن پهريون مسلمان سنڌ جي سرزمين تي آيو. ورهاڱي کان پوءِ هن تصور سنڌ کي ٻين صوبن کان اسلامي روايتن جي وارث طور الڳ ڏيکارڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سنڌ جو ڪردار== سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو ٻيو اهم پهلو آزاديءَ جي تحريڪ ۽ پاڪستان جي قيام ۾ سنڌ جي ڪردار تي زور آهي. سنڌ جي ماڻهن خلافت تحريڪ، هجرت تحريڪ ۽ ريشمي رومال تحريڪ ۾ سرگرم حصو ورتو. انهن تحريڪن سنڌ جي ماڻهن کي هندستان جي مسلمانن سان ويجهو آندو. سنڌ کي بمبئي کان جدا ڪرڻ جي جدوجهد پڻ هندستاني مسلمانن جي سياسي مطالبن لاءِ مددگار ثابت ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ پاڪستان جي قيام واري جدوجهد ۾ پنهنجي ڪردار تي به فخر ڪري ٿي. 1938ع ۾ شيخ عبدالمجيد سنڌي صوبائي مسلم ليگ جي اجلاس ۾ پاڪستان بابت قرارداد پيش ڪئي، جيڪا اڪثريت سان منظور ٿي. 1943ع ۾ سنڌ اسيمبلي پاڪستان قرارداد جي حمايت ڪئي. ان موقعي تي جي. ايم. سيد تقرير ڪندي چيو ته هندستان جا مسلمان جدا قوم آهن، ڇاڪاڻ ته انهن جي جدا تاريخ، ثقافت، ادب، روايتون ۽ سياسي توڙي معاشي نظام آهن؛ تنهنڪري انهن کي جدا وطن ڏنو وڃي.<ref name="MehranFreedomMovement1985">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |pages=17–18 }}</ref> سنڌ اسيمبلي 1946ع ۾ پاڪستان جي قرارداد جي حمايت ڪندڙ پهرين اسيمبلي طور پيش ڪئي وئي. 1985ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ جي رسالي ''مهراڻ'' آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر شايع ڪيو. ان جي اداريي ۾ چيو ويو ته پاڪستان جو حقيقي خالق سنڌ آهي. اداريي ۾ اهو به افسوس ظاهر ڪيو ويو ته پاڪستان جي قيام کان پوءِ سنڌ جي ڪردار کي ڄاڻي واڻي گهٽايو ويو؛ جهڙوڪ محمد علي جناح جي جنم ڀومي جهرڪ کي نظرانداز ڪري وزير مينشن ڪراچي کي اڳيان آڻڻ، ۽ سنڌي اڳواڻن جي خدمتن کي پاڪستان جي قيام ۾ مناسب طور تسليم نه ڪرڻ.<ref name="MehranFreedomMovement1985p5">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=5 }}</ref><ref name="MehranFreedomMovement1985p6">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=6 }}</ref> سنڌ طرفان پنهنجي اسلامي ڪردار ۽ آزاديءَ جي تحريڪ ۾ ڪردار تي زور ڏيڻ جو هڪ سياسي سبب صوبائي خودمختياريءَ جو مطالبو هو. سنڌ چاهيو ٿي ته مرڪز جو ڪردار صوبائي معاملن ۾ گهٽ کان گهٽ هجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==ون يونٽ ۽ سنڌي قومپرست تاريخ نويسي== سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ بنيادي تبديلي ون يونٽ جي دور ۾ آئي. 1955ع ۾ اولهه پاڪستان جا صوبا هڪ يونٽ ۾ ضم ڪيا ويا، جنهن سبب سنڌ پاڻ کي ٻيهر اهڙي صورتحال ۾ محسوس ڪيو، جهڙي طرح نوآبادياتي دور ۾ اها بمبئي پريزيڊنسيءَ جو حصو هئي. بمبئي جي جاءِ تي هاڻي لاهور جو غلبو محسوس ڪيو ويو. سنڌ پنهنجي سياسي آزادي ٻيهر وڃائي ويٺي. ون يونٽ جي عمل سنڌ جي ڪجهه سياستدانن جي موقعي پرستيءَ کي به ظاهر ڪيو، جن مرڪزي حڪومت سان گڏجي سنڌ کي ون يونٽ جو حصو بڻائڻ ۾ مدد ڪئي. ساڳئي وقت اهڙا اڳواڻ به سامهون آيا، جن ون يونٽ جي مخالفت ڪئي ۽ ان سبب تڪليفون برداشت ڪيون. هن دور سنڌ جي تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جو نئون تصور پيدا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ون يونٽ سنڌين کي سياسي طور وڌيڪ پختو ڪيو، ڇاڪاڻ ته سنڌ مجموعي طور پنجاب جي سياسي غلبي هيٺ تڪليفون ڀوڳيون. هن دور ۾ بئراج جي زرخيز زمين فوجي آفيسرن ۽ اعليٰ بيوروڪريٽن کي الاٽ ڪئي وئي، جنهن سان سنڌي هارين جا حق متاثر ٿيا. سرڪاري ملازمتن ۾ سنڌين کي مناسب حصو نه مليو، جنهن سبب وڌندڙ وچولي طبقي ۾ مايوسي پيدا ٿي. انهن تجربن کان پوءِ سنڌين محسوس ڪيو ته نه “باب الاسلام” واري حيثيت ۽ نه آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سندن ڪردار، انهن کي سندن حق ڏيارڻ ۾ مددگار ثابت ٿيا. ان احساس سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو رخ بدلائي ڇڏيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌي قومپرستي تاريخ جي تجزيي جو مرڪزي نقطو بڻجي وئي. ماضيءَ کي حال جي روشنيءَ ۾ پرکيو ويو، خاص طور پرڏيهي حملن جي اثرن کي هن انداز سان ڏٺو ويو ته سنڌ بار بار پرڏيهي غلبي سبب ڪيئن متاثر ٿي. پرڏيهي غلبي جي موضوع سنڌ جي اهڙي تصوير ٺاهي، جنهن ۾ سنڌ کي مظلوم ۽ استحصال جو شڪار علائقو طور پيش ڪيو ويو. ساڳئي وقت تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جي ڪردار کي نمايان ڪيو ويو، ته جيئن نئين نسل لاءِ ڪردار جا نمونا پيدا ڪيا وڃن.<ref name="MubarakAli1994p45">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=سنڌ خاموشي ڪي آواز |location=لاهور |year=1994 |page=45 }}</ref> ==سيڪيولر قومپرست تعبير ۽ قديم سنڌ== سنڌي قومپرستيءَ هيٺ ٺهيل نئين تاريخ نويسي مذهبي نه پر سيڪيولر هئي. سنڌي ثقافت ۽ تهذيب جون پاڙون قديم ماضيءَ ۾ ڳوليون ويون ۽ دعويٰ ڪئي وئي ته سنڌ جي تهذيبي حيثيت بابلي، آشوري ۽ مصري تهذيبن جي برابر آهي. سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب سنڌين لاءِ فخر جو ذريعو بڻجي، ۽ موهن جو دڙو سنڌ جي قديم ماضيءَ جي علامت طور اڀريو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==جي.ايم. سيد جي تاريخي تعبير== [[جي.ايم. سيد]] سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ اهم نوان رجحان متعارف ڪرايا. هن عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ لاءِ برڪت نه، پر هڪ جارحيت قرار ڏنو. سندس خيال ۾ محمد بن قاسم به ٻين حمله آورن وانگر هڪ جارح هو، جنهن سنڌ جا وسيلا لٽيا. هن دليل لاءِ ساڳيو منطق استعمال ڪيو، جيڪو سليمان ندوي ترڪ حمله آورن بابت ڏنو هو. جي. ايم. سيد موجب اٺين صديءَ تائين اموي دور ۾ عرب حاڪمن جو اصل اسلامي روح ختم ٿي چڪو هو ۽ اهي دنياوي ۽ سامراجي طاقت بڻجي چڪا هئا؛ تنهنڪري سنڌ جي عرب فتح اسلام نه پر عرب سلطنت جي توسيع هئي.<ref name="ArisarGMSayyidp56">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=56 }}</ref> هن تعبير محمد بن قاسم کي هيرو مان جارح ۾ تبديل ڪيو ۽ راجا ڏاهر کي مادر وطن جو محافظ بڻايو، جنهن حمله آورن سان ٺاهه ڪرڻ بدران وڙهندي جان قربان ڪئي. جي. ايم. سيد چچ نامو ۽ جنت السنڌ جهڙن تاريخي ماخذن تي به تنقيد ڪئي، ڇاڪاڻ ته سندس خيال ۾ اهي حمله آورن جي واکاڻ ڪن ٿا ۽ پڙهندڙن کي حقيقي تاريخي شعور کان محروم ڪن ٿا.<ref name="ArisarGMSayyidp55">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=55 }}</ref> جي. ايم. سيد جي نظر ۾ سنڌ تي حملو ڪندڙ سڀ پرڏيهي فاتح هڪ ئي زمري ۾ اچن ٿا، ڀلي انهن جو مذهب ڪهڙو به هجي. انهن ۾ ايران جو دارا، عربن جو محمد بن قاسم، غزنيءَ جو محمود، دهليءَ جو علاؤالدين، قنڌار جو شاهه بيگ ارغون، مغلن جو خان خانان ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو چارلس نيپيئر شامل ڪيا ويا. انهن سڀني کي سنڌ جا غاصب ۽ تباهه ڪندڙ قرار ڏنو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidp58">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=58 }}</ref> ==غدارن ۽ سورمن جو تصور== 1956ع کان پوءِ سياسي صورتحال سنڌ جي تاريخ کي “غدارن” ۽ “سورمن” جي انداز ۾ لکڻ طرف وٺي وئي. جيڪي ماڻهو ذاتي مفادن لاءِ سنڌ کي وڪڻندڙ سمجهيا ويا، انهن کي غدار چيو ويو، جڏهن ته جيڪي مادر وطن لاءِ قرباني ڏيندڙ سمجهيا ويا، انهن کي سورمو قرار ڏنو ويو. سنڌ جي دفاع ڪندڙن ۾ راجا ڏاهر، دودو سومرو، دريا خان، مخدوم بلاول، شاهه عنايت ۽ هوش محمد کي شامل ڪيو ويو. غدارن ۾ قاضي قاضن، نائومل ۽ مير علي مراد جا نالا کنيا ويا. هن تاريخ نويسيءَ جو پيغام اهو هو ته ڪيچ مڪران، ٺٽي، مياڻي ۽ دٻي ۾ وڙهيل سنڌ جي آزاديءَ جون جنگيون اڃا ختم نه ٿيون آهن، پر اها جنگ هر شهر ۽ ڳوٺ ۾ جاري آهي.<ref name="ArisarGMSayyidp63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=63 }}</ref> ==مغل دور، تاريخ مظھر شاهجهاني ۽ پرڏيهي غلبو== سنڌ تي مغل دور جي پرڏيهي قبضي جا اثر بيان ڪرڻ لاءِ سنڌي ادبي بورڊ 1962ع ۾ يوسف ميرڪ جي اصل ماخذ ''تاريخ مظھر شاهجهاني'' شايع ڪئي. ان جو مقدمو پير حسام الدين راشدي لکيو. هن مقدمي ۾ خاص طور اهي واقعا چونڊيا ويا، جن ۾ ظلم ۽ استحصال جي تصوير ملي ٿي ۽ جيڪي سنڌ جي ان وقت جي سياسي حالت سان لاڳاپيل لڳندا هئا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962p21">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |page=21 }}</ref> پير حسام الدين راشدي، يوسف ميرڪ جي حوالي سان، سيوهڻ جي گورنر جي ظلم، ماڻهن کي ڪوڙا هڻڻ ۽ اذيت ڏيڻ جا واقعا بيان ڪيا. مغل عملدارن طرفان ماڻهن جي ملڪيت ضبط ڪرڻ، سندن وسيلن ۽ دولت کان محروم ڪرڻ، ڦورن ۽ ڌاڙيلن جي سرپرستي ڪرڻ ۽ ڳرا محصول لاڳو ڪرڻ جهڙا عمل بيان ڪيا ويا. نتيجي طور سيوهڻ جو علائقو برباد ٿيو، ڳوٺ ۽ شهر ويران ٿيا، ۽ ماڻهو پنهنجا گهر ڇڏي پري علائقن ۾ پناهه وٺڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962pp30-31">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |pages=30–31 }}</ref> ==عثمان ڏيپلائي ۽ مزاحمتي ادب== پرڏيهي قبضي خلاف مزاحمت جو اظهار ادبي صورت ۾ به ٿيو. عثمان ڏيپلائي 1962ع ۾ پنهنجو تاريخي ناول ''سانگهڙ'' شايع ڪيو، جنهن جو موضوع انگريزن خلاف حرن جي جدوجهد هو. هن ناول سنڌ جي نئين نسل تائين اهو پيغام پهچايو ته سياسي غلبي ۽ حقن جي جدوجهد خلاف ڪيئن وڙهجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == سنڌ جي ثقافتي علامتون ۽ قوميت == سنڌ جي ماضيءَ جي عظمت بيان ڪرڻ کي به اهم سمجهيو ويو، ته جيئن سنڌين ۾ فخر جو احساس پيدا ٿئي. انهن علامتن ۾ موهن جو دڙو، ڄام نندي جو مقبرو، رني ڪوٽ، عمرڪوٽ جا قلعا، حيدرآباد جا بادگير، اجرڪ، رلي، ڪاشيءَ جو ڪم ۽ هالا جو فرنيچر شامل هئا. ادبي شخصيتن ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي، سچل سرمست ۽ سامي کي سنڌي ٻوليءَ کي شاهوڪار ڪندڙ ۽ سنڌي قومي شعور پيدا ڪندڙ شخصيتن طور پيش ڪيو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidpp62-63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |pages=62–63 }}</ref> سنڌي قومپرستيءَ جو بنياد مذهب بدران ٻولي ۽ علائقي تي رکيو ويو. هن خيال موجب جيڪي ماڻهو سنڌ ۾ رهن ٿا ۽ سنڌي ٻولي ڳالهائين ٿا، اهي سنڌي آهن. ٻن قومن واري نظريي کي رد ڪندي قوميت جو تصور سيڪيولر بنيادن تي قائم ڪيو ويو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == قومپرست تاريخ نويسيءَ تي تنقيد == قومپرست فريم ورڪ ۾ تاريخ لکڻ بابت تنقيد پڻ ڪئي وئي آهي. ڊاڪٽر مبارڪ علي موجب اهڙي تاريخ نويسيءَ ۾ ڪڏهن ڪڏهن حقيقتن کي مسخ ڪري يا چونڊي استعمال ڪيو ويو، ته جيئن اهي قومي بيانئي سان ٺهڪي اچن. تاريخي طريقيڪار کي مڪمل طور لاڳو ڪرڻ بدران جذباتي ۽ مبالغو آميز بيان اختيار ڪيو ويو. ان تاريخ نويسيءَ جو وڏو مقصد سياسي استعمال بڻجي ويو، جنهن سبب سنڌ جي تاريخ نويسي هڪ مرحلي تي بيهي رهي ۽ نون علمي موضوعن ڏانهن گهربل اڳڀرائي نه ڪري سگهي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == اڻلکيل ۽ نظرانداز ٿيل موضوع == سنڌ جي تاريخ اڃا مڪمل نه سمجهي وڃي ٿي. ڪيترائي موضوع اڃا وڌيڪ تحقيق گهرن ٿا، جهڙوڪ زرعي ڍانچي ۾ تبديليون، نون ٽيڪنالاجيڪل طريقن جو تعارف، هارين جو ڪردار، هاري بغاوتن جو وجود يا عدم وجود، سنڌ جا پاڙيسري ملڪن سان لاڳاپا، ثقافتي ۽ واپاري رابطا، اميلن ۽ ڀائيبندن جو سماجي ڪردار، ۽ سنڌ ۾ مذهب جو ڪردار، خاص طور نانڪ پنٿين ۽ سکن جي حوالي سان. ڪلاڊ مارڪووٽس جي ڪتاب ''The Global World of the Indian Merchants (1750–1967)'' ۾ شڪارپوري ۽ حيدرآبادي واپارين جي عالمي تجارتي سرگرمين کي بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو سنڌ جي مؤرخن وٽ اڳ ۾ گهڻو نظرانداز ٿيل موضوع رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == نتيجو == سنڌ جي تاريخ نويسي قومي تاريخ، علائقائي سڃاڻپ، اسلامي بيانئي، آزاديءَ جي تحريڪ، ون يونٽ، سنڌي قومپرستي ۽ سيڪيولر ثقافتي تعبيرن جي وچ ۾ تبديل ٿيندي رهي آهي. ان تاريخ نويسيءَ سنڌ جي جدا تاريخي حيثيت، ثقافتي ورثي ۽ سياسي جدوجهد کي نمايان ڪيو، پر ساڳئي وقت ان تي اهو اعتراض به ڪيو ويو ته اها ڪڏهن ڪڏهن تنگ قومپرستي ۽ سياسي مقصدن تائين محدود ٿي وئي. سنڌ جي تاريخ کي وڌيڪ جامع ۽ علمي انداز ۾ لکڻ لاءِ ضروري آهي ته اها صرف سياست جي خدمت نه ڪري، پر اهڙو وسيع تاريخي شعور پيدا ڪري، جيڪو ماڻهن کي ماضي ۽ حال ٻنهي کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> mh8xp5zoujieqqetnj8n5qblh02m9jc 390509 390507 2026-07-02T08:41:27Z Ibne maryam 17680 /* سنڌ جي ثقافتي علامتون ۽ قوميت */ 390509 wikitext text/x-wiki '''ڀارت جي تاريخ نويسي''' (Historiography of India) مان مراد تنقيدي طريقن ۽ تشريحن جي ذريعي انهن مطالعي جو آهي جيڪي عالمن هندستان جي تاريخ کي ترقي ڏيڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن. تازن ڏهاڪن ۾ تاريخ نويسي جا چار مکيه اسڪول رهيا آهن ته مورخ هندستان جو مطالعو ڪيئن ڪندا آهن: ڪيمبرج، قومپرست، مارڪسسٽ، ۽ سبالٽرن. ڪڏهن عام "مشرقي" طريقو، هڪ حساس، ناقابل فهم، ۽ مڪمل طور تي روحاني هندستان جي تصوير سان، سنجيده اسڪالرشپ ۾ ختم ٿي چڪو آهي.<ref name="Prakash 383–408">{{cite journal | last = Prakash | first = Gyan | author-link = Gyan Prakash | date = April 1990 | title = Writing Post-Orientalist Histories of the Third World: Perspectives from Indian Historiography | journal = Comparative Studies in Society and History | volume = 32 | issue = 2 | pages = 383–408 | doi=10.1017/s0010417500016534 | jstor = 178920| s2cid = 144435305 }}</ref> == تاريخ جا ماخذ == === پرڏيهي ذريعا === هندستاني تاريخ جا معروف پرڏيهي احوال هيٺين ذريعن مان مليا آهن: <ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref><ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> * [[ميگئسٿنيز|ميگاسٿينس]] پاران "انڊيڪا"<ref>Allan Dahlaquist (1996). Megasthenes and Indian Religion: A Study in Motives and Types. Motilal Banarsidass. {{ISBN|978-81-208-1323-6}}.</ref> * [[فاھيان|فاهيان]] طرفان ٻڌمت جي بادشاهن جو هڪ رڪارڊ (فوگو جي 佛國記)<ref name="columbia">{{cite web|url=http://afe.easia.columbia.edu/special/travel_records.pdf|title=The Travel Records of Chinese Pilgrims Faxian, Xuanzang, and Yijing|publisher=[[Columbia University]]}}</ref> * [[البيروني]] پاران "ڪتاب الهند"<ref>{{citation|title=Kitab al-Bīrūnī fī Taḥqīq mā li-al-Hind|publisher=Osmania Oriental Publication Bureau |place=Hyderabad |year=1958}}</ref> <ref>{{citation| editor1-last=Kegan |editor1-first=Paul |publisher=Trench, Truebner |title=Alberuni's India |translator-last=Sachau |translator-first=E.C. |place=London |volume=2 |year=1910}}</ref> * [[ابن بطوطا|ابن بطوطه]] پاران "تحفة النور في غريب الامر و عجائب الاسفار<ref name="9–10 Vol. 1">{{harvnb|Dunn|2005|pp=310–11}}; {{harvnb|Defrémery|Sanguinetti|1853|pp=[https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ&pg=PA9 9–10 Vol. 1]}}</ref> * زوانگ زانگ پاران مغربي علائقن تي عظيم تانگ رڪارڊ<ref>Deeg, Max (2007). [https://web.archive.org/web/20140418141001/http://kanji.zinbun.kyoto-u.ac.jp/~wittern/data/nw-fs/fs-deeg.pdf „Has Xuanzang really been in Mathurā? : Interpretatio Sinica or Interpretatio Occidentalia&nbsp;— How to Critically Read the Records of the Chinese Pilgrim.“] – In: 東アジアの宗教と文化 : 西脇常記教授退休記念論集 = Essays on East Asian religion and culture: Festschrift in honor of Nishiwaki Tsuneki on the occasion of his 65th birthday / クリスティアン・ウィッテルン, 石立善編集 = ed. by Christian Wittern und Shi Lishan. – 京都 [Kyōto] : 西脇常記教授退休記念論集編集委員會; 京都大学人文科學研究所; Christian Wittern, 2007, pp. 35 – 73. See p. 35</ref> * تشريح هندستان، جوزف ٽيفنٿلر طرفان === ڏيهي ذريعا === مقامي تاريخي متن جا مثال شامل آهن:<ref name=":0">{{Cite journal |last=Joshi |first=P. M. |date=1965 |editor-last=Pathak |editor-first=Vishwambhar Sharan |editor2-last=Saran |editor2-first=P. |editor3-last=Kunte |editor3-first=B. G. |editor4-last=Shyam |editor4-first=Radhey |editor5-last=McKew Parr |editor5-first=Charles |editor6-last=Van Linschoten |editor6-first=Jan |title=Indian Historiography |url=https://www.jstor.org/stable/42929817 |journal=Bulletin of the Deccan College Research Institute |volume=26 |issue=3/4 |pages=20–33 |jstor=42929817 |issn=0045-9801}}</ref> * ڀاناڀٽا جي "هرشاچاريتا"<ref name=":3">{{Cite book |last=Hasrat |first=B. J. |title=The Encyclopedia of Sikhism |publisher=Punjabi University |year=2004 |isbn=817380530X |editor-last=Singh |editor-first=Harbans |edition=2nd |volume=4: S–Z |location=Patiala |pages=179–181}}</ref> * ڪلهانا طرفان "راجتارنگيني"<ref name=":0" /> * سريلنڪا جي ٻڌ ڌرم جون تاريخون، جهڙوڪ ديپاواس، مهاواسا، ۽ ڪُسوانس<ref>{{Cite journal |last=von Hinüber |first=Oskar |date=2020 |title=Brill's Encyclopedia of Buddhism Online - Historiography: South Asia |url=https://doi.org/10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069 |access-date=7 April 2024 |website=Brill |doi= 10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069|quote=The first historical texts known from ancient South Asia are the Buddhist chronicles composed in Ceylon (Sri Lanka). Consequently, from a very early period, the history of Buddhism on the island is known much better than in any other part of South Asia. Besides texts on the general history of Buddhism, there are specialized chronicles on relics and so on, written in both Pali and Sinhala languages or in Southeast Asian vernaculars.|url-access=subscription }}</ref> * فرشته جي "تاريخ فرشته" (جنهن کي گلشن ابراهيمي به چيو ويندو آهي) <ref name="EB1911">{{EB1911|inline=y|wstitle=Ferishta, Mahommed Kasim|volume=10|page=274}}</ref> * ضياء الدين برني جي "تاريخ فيروز شاهي"<ref>M. Athat Ali, "Elements of Social Justice in Medieval Islamic Thought" in Saiyid Zaheer Husain Jafri, ''Recording the Progress of Indian History: Symposia Papers of the Indian History Congress, 1992–2010'', Primus Books, 2012, p. 197.</ref> * Vicāraśrenī by Merutunga {{sfn|Eggermont|1969|p=67}} * ابوالفضل جو "اڪبر نامو"<ref>[http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml Illustration from the Akbarnama: History of Akbar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090919035749/http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml |date=2009-09-19 }} [[Art Institute of Chicago]]</ref> * [[امير خسرو]] جو "تغلق نامو" * عبدالحميد لاهوري جو "پادشاهه نامو"<ref>[[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970).</ref> * محمد عوفي جي "جامع الحكايت"<ref>{{cite book |last1=Elliot|first1=Sir H. M. |first2=John |last2=Dowson |title=The History of India, as Told by Its Own Historians. The Muhammadan Period (Vol 2.)|chapter-url=https://archive.org/stream/cu31924073036729#page/n5/mode/2up|chapter=4. Jawami ul-Hikayat of Muhammad Ufi| year=1871|publisher=London : Trübner & Co.|page=155}}</ref> * چانڊ بردائي جي "ڀڳت راسو" (''[[Prithviraj Raso]])<ref>{{Cite book|author=Rima Hooja|url=https://books.google.com/books?id=qqd1RAAACAAJ|title=A HISTORY OF RAJASTHAN (PB)|date=2006|publisher=Rupa & Company|isbn=978-81-291-1501-0|pages=364–365|language=en}}</ref>'' * منهاج سراج جوزجاني جي "طبقات ناصري" 15 صدي عيسويءَ کان اڳ جي تاريخ کي رڪارڊ ڪرڻ لاءِ تمام ٿورا مشهور هندستاني متن موجود آهن. ان ڪري، هندستان جي تاريخ جو گهڻو حصو پرڏيهي مورخن جي ذريعي ملي ٿو. قديم هندستان ۾ مقامي تاريخي روايتن جا تمام گهٽ ثبوت موجود آهن. البيروني مقامي هندستاني تاريخ نگاري بابت هيٺ ڏنل ڳالهه ڪئي: "بدقسمتي سان هندو شين جي تاريخي ترتيب تي گهڻو ڌيان نه ڏيندا آهن، اهي پنهنجن بادشاهن جي تاريخي جانشيني کي بيان ڪرڻ ۾ تمام گهڻو لاپرواهي ڪندا آهن ۽ جڏهن انهن کي معلومات لاءِ دٻايو ويندو آهي ۽ نقصان ۾ هوندا آهن، اهو نه ڄاڻندا آهن ته ڇا چوڻو آهي، اهي هميشه ڪهاڻي ٻڌائڻ تي مجبور هوندا آهن. پر ان لاءِ، اسان کي پڙهندڙن کي انهن روايتن کي پهچائڻ گهرجي جيڪي اسان کي انهن مان ڪجهه ماڻهن کان مليون آهن." —البروني، ڪتاب الهند. قديم هندستان ڪڏهن به هڪ مضبوط تاريخي روايت ترقي نه ڪئي جيڪا گريڪو-رومن، چيني ۽ اسلامي تهذيبن ۾ موجود روايتن جي برابر هجي. بهرحال، اهو نتيجو نه ٿو ڪڍي سگهجي ته قديم هندستانين وٽ معروضي تاريخي لکڻ جي سمجهه جي کوٽ هئي، ڇاڪاڻ ته تاريخ نگاري سان ملندڙ جلندڙ ڪجهه ڪوششون هيون. هندستاني تاريخ جي مختلف موڙ تي، هندستان ۾ خاص خاندانن ۽ حڪمرانن جي دورن کي رڪارڊ ڪرڻ ۽ تاريخ نگاري ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. few known Indian texts recording history before 15th century C.E. exist, hence, historical evidence for much of India's history comes through foreign historians.<ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref><ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> There is very little evidence of a native historiographical tradition in ancient India.<ref name=":3" /> Al-Biruni stated the following about local Indian histriography:<ref name=":0" /> {{Blockquote|text="Unfortunately the Hindus do not pay much attention to the historical order of things, they are very careless in relating the chronological succession of their kings, and when they are pressed for information and are at a loss, not knowing what to say, they invariably take to tale-telling. But for this, we should communicate to the readers the traditions which we have received from some people among them."|author=Al-Biruni|title=Kitāb al-Hind|source=}}Ancient India never developed a strong historiographical tradition comparable to the ones that existed in the [[Greco-Roman historiography|Greco-Roman]], [[Chinese historiography|Chinese]], and [[Historiography of early Islam|Islamic]] civilizations.<ref name=":4">{{Cite book |last=Sharma |first=Tej Ram |title=Historiography: A History of Historical Writing |publisher=Concept Publishing Company |year=2005 |isbn=9788180691553 |pages=17–22 |chapter=Historical Writings in the Ancient World - Indian Historiography: Historiography in Ancient India}}</ref> However, it cannot be concluded that the ancient Indians lacked an understanding of objective historical writing, as there were some attempts akin to historiography.<ref name=":4" /> At various points in Indian history, there were efforts to record and chronicle the reigns of particular dynasties and rulers in India.<ref name=":4" /> Within the Vedic, Buddhist, Jain and other religious literature, the names of teachers are attentively recorded.<ref name=":4" /> The [[Chinese Buddhist]] [[Buddhist pilgrimage|pilgrim]] [[Xuanzang]] mentioned that in every province of India, there would be officials who would be responsible for documenting in-writing "good and evil events, calamities, and fortunate occurrences".<ref name=":4" /> Since the era of the [[Gupta Empire|Gupta]] ruler [[Samudragupta]], ancient Indian rulers would have a renowned poet record their reigns and victories onto stone in the form of inscription.<ref name=":4" /> [[Romila Thapar]] instead states that it should be taken into account what the ancient Indians found relevant and why when evaluating any dearth of historiographical tradition.<ref name=":4" /> [[A. K. Warder]] opined that the regional historiographies of India must be considered, with historical writing in India becoming regionalized by the mediaeval-period from the 7th century onwards.<ref name=":4" /> There are historical works authored by the Chalukya, Rashtrakuta, Pala dynastical historiographies and also regional historiographical traditions in Kashmir, Sindhu, Gurjara, Jejakabhukti, Kamarupa, Kerala, Hoyasala, Andhra, Kalinga, and Maharashtra.<ref name=":4" /> In modern-times, some attempts have been made to extract historiographical elements from Vedic literature and epic poetry, such as the ''[[Mahabharata]]'' or ''[[Ramayana]]''.<ref name=":3" /><ref name=":4" /> However, religious, mythical, and allegorical legends are too intermixed with Indic religious thought and philosophy that discerning and extracting any semblance of historiography from them is a difficult task.<ref name=":3" /> The ''[[Puranas]]'' mostly entail mythological elements with a facade of historicity.<ref name=":3" /> The corpuses of Pali and Prakrit literature of the era are mostly religious in nature.<ref name=":3" /> Thus, a historiographical tradition was not popular in India, barring a few examples.<ref name=":3" /> A true tradition of historiography was introduced to India after the Arabs captured Sindh, where they introduced history-writing and recording proper chronology.<ref name=":3" /> These Arab historiographers were later surmounted by historiographers who wrote in Persian, many of whom were sponsored by the ruling sultans of India.<ref name=":3" /> == مکيه اسڪول == === Orientalist approach === The Orientalist approach was influenced both by [[Imperialism|imperialist]] attitudes and interests, and also fascination for the "exotic" East for Mediterranean and European writers and thinkers, captured in images by artists, that is embodied in a repeatedly-surfacing theme in the [[history of ideas]] in the West, called "[[Orientalism]]". In [[art history]], [[literature]], and [[cultural studies]], Orientalism is the imitation or depiction of aspects in the [[Eastern world]]. These depictions are usually done by writers, designers, and artists from the [[Western world]]. The term ''Orientalism'' has come to acquire negative connotations in some quarters and is interpreted to refer to the study of the East by Westerners shaped by the attitudes of the era of European [[imperialism]] in the 18th and 19th centuries. When used in this sense, it often implies prejudiced, outsider-caricatured interpretations of Eastern cultures and peoples. This viewpoint was most famously articulated and propagated by [[Edward Said]] in ''[[Orientalism (book)|Orientalism]]'' (1978), a critical history of this scholarly tradition.<ref>{{cite book|last=Clarke|first=J.J.|title=Oriental enlightenment the encounter between Asian and Western thought|url=https://archive.org/details/orientalenlighte00clar|url-access=limited|year=1997|publisher=Routledge|pages=[https://archive.org/details/orientalenlighte00clar/page/n16 8]}}</ref> ==== History ==== Though there has been study of India from a western perspective since ancient times, the orientalist school gained prominence in the aftermath of the [[Age of Discovery]]. In the 18th and 19th centuries, the term [[Oriental studies|Orientalist]] identified a scholar who specialized in the languages and literatures of the [[Eastern world]]. Among such scholars were officials of the [[East India Company]], who said that the [[Arab culture]], the [[culture of India|Indian culture]], and the [[Islamic culture]]s should be studied as equal to the [[Culture of Europe|cultures of Europe]].<ref>{{cite book |last = Macfie |first = A. L.|year = 2002 |title = Orientalism |publisher = Longman| location = London|url=https://books.google.com/books?id=0FrJAwAAQBAJ |isbn = 978-0582423862|ref = none| page = Ch One}}</ref> Among such scholars is the philologist [[William Jones (philologist)|William Jones]], whose studies of [[Indo-European languages]] established modern [[philology]]. [[Company rule in India]] favored Orientalism as a technique for developing and maintaining positive relations with the Indians—until the 1820s, when the influence of "anglicists" such as [[Thomas Babington Macaulay]] and [[John Stuart Mill]] led to the promotion of a Western-style education.<ref>Holloway (2006), pp. 1–2. "The Orientalism espoused by Warren Hastings, William Jones and the early East India Company sought to maintain British domination over the Indian subcontinent through patronage of Hindu and Muslim languages and institutions, rather than through their eclipse by English speech and aggressive European acculturation."</ref> With a great increase in knowledge of Asia among Western specialists, increasing political and economic involvement in the region, and in particular the realization of the existence of [[Indo-European languages|close relations between Indian and European languages]], by [[William Jones (philologist)|William Jones]], there emerged more complex intellectual connections between the early history of Eastern and Western cultures. Some of these developments occurred in the context of Franco–British rivalry for control of India. Liberal economists, such as [[James Mill]], denigrated Eastern civilizations as static and corrupt. [[Karl Marx]] characterized the [[Asiatic mode of production]] as unchanging, because of the economic narrowness of village economies and the State's role in production. "[[Oriental despotism]]" was generally regarded in Europe as a major factor in the relative failure of [[progress (history)|progress]] of Eastern societies. In the course of the century Western archaeology spread across the Middle East and Asia. New national museums provided a setting for important archaeological finds, most of which were in this period bought back to Europe. The first serious European studies of [[Buddhism]] and [[Hinduism]] were by the scholars [[Eugene Burnouf]] and [[Max Müller]]. In that time, the academic [[Islamic studies by author (non-Muslim or academic)|study of Islam]] also developed, and, by the mid-19th century, Oriental Studies was a well-established academic discipline in most European countries, especially those with imperial interests in the region. Yet, while scholastic study expanded, so did [[Racism|racist]] attitudes and stereotypes of Asian peoples and cultures. Scholarship often was intertwined with prejudicial racist and religious presumptions,<ref>J. Go, "'Racism' and Colonialism: Meanings of Difference and Ruling Practice in America's Pacific Empire" in ''Qualitative Sociology'' '''27'''.1 (March 2004).</ref> to which the new [[biology|biological sciences]] tended to contribute until the end of the [[World War II|Second World War]]. ==== Criticism and Decline ==== In his book [[Orientalism (book)|Orientalism]] (1978), [[cultural critic]] Edward Said redefines the term ''Orientalism'' to describe a pervasive Western tradition—academic and artistic—of prejudiced outsider-interpretations of the [[Eastern world]], which was shaped by the cultural attitudes of European [[imperialism]] in the 18th and 19th centuries.<ref>Tromans, 24</ref> Since its publication, most academic discourse began to use the term "Orientalism" to refer to a general patronizing Western attitude towards Middle Eastern, Asian, and [[North Africa]]n societies. In Said's analysis, the West [[Essentialism|essentializes]] these societies as static and undeveloped—thereby fabricating a view of Oriental culture that can be studied, depicted, and reproduced in the service of [[Imperialism|imperial power]]. Implicit in this fabrication, writes Said, is the idea that Western society is developed, rational, flexible, and superior.<ref>Mahmood Mamdani, ''Good Muslim, Bad Muslim: America, the Cold War, and the Roots of Terrorism'', New York: Pantheon, 2004; {{ISBN|0-375-42285-4}}; p. 32.</ref> Furthermore, Said said that "The idea of representation is a theatrical one: the Orient is the stage on which the whole East is confined",<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/63/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=63 |language=English}}</ref> and that the subject of learned Orientalists "is not so much the East itself as the East made known, and therefore less fearsome, to the Western reading public".<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/60/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=60 |language=English}}</ref> The thesis of Edward Said's Orientalism develops Marxist philosopher [[Antonio Gramsci]]'s theory of [[cultural hegemony]], and [[Michel Foucault]]'s theorisation of [[discourse]] (the [[knowledge]]-[[Power (social and political)|power]] relation) to criticise the scholarly tradition of Oriental studies. In the academy, the book ''Orientalism'' (1978) became a foundational text of [[Postcolonialism|post-colonial cultural studies]].<ref>Xypolia, Ilia (2011). "Orientations and Orientalism: The Governor Sir Ronald Storrs". Journal of IslamicJerusalem Studies. 11: 25–43.</ref> The once common "Orientalist" approach, with its image of a sensuous, inscrutable, and wholly spiritual India, has died out in serious scholarship.<ref name="Prakash 383–408" /> === Cambridge School === The Cambridge School of historiography was a [[school of thought]] which approached the study of the [[British Empire]] from the imperialist point of view. It emerged especially at the [[University of Cambridge]] in the 1960s. [[John Andrew Gallagher]] (1919–80) was especially influential, particularly in his article with [[Ronald Robinson]] on "[[The Imperialism of Free Trade]]". It was led by Anil Seal,<ref>Anil Seal'', The Emergence of Indian Nationalism: Competition and Collaboration in the Later Nineteenth Century'' (1971)</ref> Gordon Johnson,<ref>Gordon Johnson, ''Provincial Politics and Indian Nationalism: Bombay and the Indian National Congress 1880–1915'' (2005)</ref> Richard Gordon, and David A. Washbrook.<ref>Rosalind O'Hanlon and David Washbrook, eds. ''Religious Cultures in Early Modern India: New Perspectives'' (2011)</ref> It downplayed ideology.<ref>Aravind Ganachari, "Studies in Indian Historiography: 'The Cambridge School'", ''Indica'', March 2010, 47#1, pp 70–93</ref> ==== Criticism ==== This school of historiography is criticised for western bias or [[Eurocentrism]].<ref name="google7">{{cite book|title=Eurocentrism: a marxian critical realist critique|author=Hostettler, N.|date=2013|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-135-18131-4|url=https://books.google.com/books?id=2XjozzN0ppEC&pg=PA33|page=33|access-date=6 January 2017}}</ref> Critics have attacked various ideas of the School.<ref>See [[Christopher Platt|D.C.M. Platt]], "The Imperialism of Free Trade: Some Reservations," ''Economic History Review,'' 21#2 (Aug., 1968), pp. 296-306</ref> In ''The New Imperial Histories Reader,'' Stephen Howe has assembled articles by critics who take aim especially at [[P. J. Marshall]], [[David Kenneth Fieldhouse|D. K. Fieldhouse]], Robinson and Gallagher, and [[Peter Cain (historian)|Peter Cain]] and [[A. G. Hopkins]].<ref>Stephen Howe, ed. ''New Imperial Histories Reader'' (Routledge, 2009)</ref> [[Howard Spodek]], for example, praises the school's regional and pluralist perspectives but criticizes their reliance on British (rather than Indian) documentation, sloppy use of [[social science]] models, downplaying of ideology, and their excessive emphasis on Indian self-seeking and the importance of British imperial initiatives in achieving modernization. He recommends a deeper appreciation of Indian initiatives, and more attention to the emerging importance of public life in many areas of society rather than just a concentration on politics.<ref>Howard Spodek, "Pluralist Politics in British India: The Cambridge Cluster of Historians of Modern India," ''American Historical Review,'' (June 1979) 84#3 pp 688-707</ref> === Nationalist School === The Nationalist school originated among Indian historians in the late 19th and early 20th centuries who were influenced by [[Indian independence movement|Indian nationalism]]. They emphasized achievements in Indian history, while downplaying negative aspects, which led to various contradictions. Nationalist historians universally praised Hindu rule of India, with Hindu culture being prized above all else.<ref name=":0a">{{cite book|last=Thapar|first=Romila|title=History of Early India: From the Origins to AD 1300|publisher=University of California Press|year=2004|isbn=978-0-520-24225-8|pages=16–17}}</ref> In modern history, they focused on Congress, Gandhi, Nehru and high level politics. It highlighted the Mutiny of 1857 as a war of liberation, and Gandhi's 'Quit India' begun in 1942, as defining historical events. This school of historiography has received criticism for [[Elitism]].<ref>{{cite web|url=http://pages.ucsd.edu/~rfrank/class_web/ES-200C/Articles/Guha.pdf|title=Ranjit Guha, "On Some Aspects of Historiography of Colonial India"}}</ref> Historians in this school included [[Rajendralal Mitra]], [[R. G. Bhandarkar]], [[Romesh Chunder Dutt]], [[Anant Sadashiv Altekar]], [[K. P. Jayaswal]], [[Hem Chandra Raychaudhuri]], [[Radha Kumud Mukherjee]], [[R. C. Majumdar]], and [[K. A. Nilakanta Sastri]] ,.<ref name=":0a" /> === Marxist School === In India, Marxist Historiography takes the form of Marxian historiography where Marxian techniques of analysis are used but Marxist political intentions and prescriptions are discarded. The Marxian historiography of India uses the method of [[historical materialism]] and has focused on studies of economic development, land ownership, and [[class conflict]] in precolonial India and [[deindustrialisation|deindustrialization]] during the colonial period.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993">Bagchi, Amiya Kumar (January 1993). "Writing Indian History in the Marxist Mode in a Post-Soviet World". Indian Historical Review. 20 (1/2): 229–244.</ref> [[Bhupendranath Datta|B. N. Datta]], and [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] are considered the founding fathers of Marxist historiography in India. D. D. Kosambi was apologetic of the revolution of [[Mao]] and thought of Indian Prime Minister [[Jawaharlal Nehru]]'s policies as pro-capitalist. Kosambi, a polymath, viewed Indian History from a Marxist viewpoint. The other Indian scholars of Marxian historiography are [[Ram Sharan Sharma|R. S. Sharma]], [[Irfan Habib]], [[D. N. Jha]], and [[K. N. Panikkar]].<ref>Bottomore, T. B. 1983. ''A Dictionary of Marxist thought''. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press.</ref> Other historians such as [[Satish Chandra (historian)|Satish Chandra]], [[Romila Thapar]], [[Bipan Chandra]], [[Arjun Dev (historian)|Arjun Dev]], and [[Dineshchandra Sircar]], are sometimes referred to as "influenced by the Marxian approach to history."<ref>Guichard, Sylvie (2010), The Construction of History and Nationalism in India, Routledge, p. 87, ISBN 978-1136949319</ref> One debate in Indian history that relates to a [[historical materialist]] schema is on the nature of [[feudalism]] in India. [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] in the 1960s outlined the idea of "feudalism from below" and "feudalism from above". Element of his feudalism thesis was rejected by R.S. Sharma in his monograph [[Indian Feudalism]] (2005) and various other books,<ref>Purohit, Vinayak. 1988. Arts of transitional India twentieth century. Bombay: Popular Prakashan.</ref><ref>R S Sharma, Indian Feudalism (book), 2005</ref><ref>R S Sharma, Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation, Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177-85</ref><ref>R S Sharma, India's Ancient Past, Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India, Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> However R. S. Sharma also largely agrees with Kosambi in his various other books.<ref>R S Sharma, ''[[Indian Feudalism (book)]], 2005''</ref><ref>R S Sharma, ''Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation'', Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177–85</ref><ref>R S Sharma, ''India's Ancient Past'', Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, ''The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India'', Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> Most Indian Marxian historians argue that the economic origins of communalism are feudal remnants and the economic insecurities caused by slow development in India.<ref>{{cite book|title=Dalit women in India: issues and perspective|page=138|first=Prahlad|last=Jogdand|year=1995}}</ref> Even non-academic and laymen contributions to Marxist Historiography exist in India. The book "Coffee Housinte Katha" (The Story of Coffee House), written in [[Malayalam]], a regional language of India, spoken in the state of [[Kerala]], by one of the leaders of the Indian Coffee House Movement, [[Nadakkal Parameswaran Pillai]], is an example of this. Politicians like [[Shripad Amrit Dange]] have also contributed to Marxian historiography. ==== Criticism ==== The Marxian school of Indian historiography is accused of being too ideologically influenced.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993" /> Though influenced by Marxist theory [[B. R. Ambedkar]] criticized Marxists, as he deemed them to be unaware or ignorant of the specifics of caste issues.<ref>Padovani, Florence. Development-Induced Displacement in India and China: A Comparative Look at the Burdens of Growth. Rowman & Littlefield. Bhimrao Ambedkar himself, who criticized Indian Marxists</ref><ref>Jadhav, Narendra (1991). "Neglected Economic Thought of Babasaheb Ambedkar". Economic and Political Weekly. 26 (15): 980–982. ISSN 0012-9976. JSTOR 4397927.</ref> Also though most criticisms of Marxian historiography is levied by people who are not historians, some historians have debated Marxian historians and critically examined their analysis of the [[history of India]]. Many have alleged that Marxian historians used [[Historical negationism|negationism]] to whitewash some of the atrocities committed by [[Islamic rulers in the Indian subcontinent|Muslim rulers]] in the Indian Subcontinent.<ref>{{cite book|title=The Legacy of Muslim Rule in India|quote=Marxists who always try to cover up the black spots of Muslim rule with thick coats of whitewash|first=Kishori Saran|last=Lal|publisher=Aditya Prakashan|page=67}}</ref><ref>{{cite book|title=Indian Politics, Then and Now: Essays in Historical Perspective|first=K|last=Seshadri|publisher=Pragatee Prakashan|page=5|quote=certain attempts made by some ultra-Marxist historians to justify and even whitewash tyrannical emperors of the medieval India}}</ref><ref>{{cite book|title=Studies in World Affairs, Volume 1|first=KR|last=Gupta|year=2006|publisher=Atlantic Publisher|page=249|isbn=9788126904952|url=https://books.google.com/books?id=Hw9uf7sRKtIC&pg=PA249}}</ref><ref>{{cite book|title=Al-Hind the Making of the Indo-Islamic World: The Slave Kings and the Islamic Conquest : 11th–13th Centuries|year=1991|url=https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink|url-access=limited|last=Wink|first=André|publisher=Brill|page=[https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink/page/n160 309]|quote="apologists for Islam, as well as some Marxist scholars in India have sometimes attempted to reduce Islamic iconoclasm.."}}</ref> Since the late 1990s, [[Hindu nationalism|Hindu nationalist]] scholars especially have theorized that the Marxian tradition in India neglected what they believe to be the country's 'illustrious past' based on Vedic-[[puranic chronology]] and other [[Pseudohistory|pseudo-historical]] [[Historical revisionism|revisionist]] narratives of history, the historians are held responsible for aiding or defending [[Islam in India|Muslims]], who figure in Hindu nationalist discourse as the enemy.<ref>Jha, D.N. (1996). Society and Ideology in India: Essays in Honour of Prof. R.S. Sharma. New Delhi, India: Munshiram Manoharlal Publishers Pvt. Ltd. ISBN 978-8121506397.</ref><ref>Historian: Prof Irfan Habib outlookindia.com. Magazine | 23 April 2007. Retrieved 15 January 2013</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=u0RZBwAAQBAJ&pg=PA98|title=The Construction of History and Nationalism in India: Textbooks, Controversies and Politics|last=Guichard|first=Sylvie|year=2010|publisher=Routledge |isbn=9781136949319}}</ref> An example of such a view is [[Arun Shourie]]'s ''[[Eminent Historians]]'' (1998)<ref>Bryant, E. E. (2014). ''Quest for the Origins of Vedic Culture: The Indo-Aryan Migration Debate''. Cary, US: Oxford University Press {{ISBN|978-0195169478}}</ref> and ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks'' (2000), by [[Meenakshi Jain]].<ref name="Times14July">{{cite news |title=From having legs hacked off to getting Rajya Sabha foothold: A Master's journey of grit |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |access-date=14 July 2025 |work=The Times of India |date=14 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250714044603/https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |archive-date=14 July 2025}}</ref><ref name="v282">{{cite web | title=Why Meenakshi Jain Has Been Nominated To Rajya Sabha | website=[[News18]] | date=15 July 2025 | url=https://www.news18.com/opinion/opinion-why-meenakshi-jain-has-been-nominated-to-rajya-sabha-9442669.html | access-date=18 July 2025}}</ref> === Subaltern School === The "subaltern school", was begun in the 1980s by [[Ranajit Guha]] and [[Gyan Prakash]].<ref>{{cite journal |last=Prakash |first=Gyan |date=December 1994 |title=Subaltern studies as postcolonial criticism |journal=American Historical Review |volume=99 |issue=5 |pages=1475–1500 |doi=10.2307/2168385|jstor=2168385 }}</ref> It focuses attention away from the elites and politicians to "history from below", looking at the peasants using folklore, poetry, riddles, proverbs, songs, oral history and methods inspired by anthropology. It focuses on the colonial era before 1947 and typically emphasises caste and downplays class, to the annoyance of the Marxist school.<ref>{{cite journal |last=Roosa |first=John |date=2006 |title=When the Subaltern Took the Postcolonial Turn |journal=Journal of the Canadian Historical Association |volume=17 |issue=2 |pages=130–147 |doi=10.7202/016593ar|doi-access=free }}</ref> ==== Criticism ==== {{see|Subaltern Studies#Criticism}} === Hindutva Approach === Hindutva ({{Translation|Hinduness}}) is the predominant form of [[Hindu nationalism]] in India.<ref>{{Cite web|last=Purandare|first=Vaibhav|date=22 August 2019|title=Hindutva is not the same as Hinduism said Savarkar|url=https://www.telegraphindia.com/india/hindutva-is-not-the-same-as-hinduism-said-savarkar/cid/1699550|access-date=23 December 2020|website=telegraphindia.com}}</ref> The Hindutva movement has been described as a variant of "right-wing extremism",<ref name="Leidig">{{Cite journal|last=Leidig|first=Eviane|date=17 July 2020|title=Hindutva as a variant of right-wing extremism|journal=Patterns of Prejudice|volume=54|issue=3|pages=215–237|doi=10.1080/0031322X.2020.1759861|issn=0031-322X|doi-access=free|hdl=10852/84144|hdl-access=free}}</ref> adhering to a concept of homogenised majority and [[cultural hegemony]].<ref name="j3517631">{{cite journal |title=Fascism of our times |jstor=3517631 |author=Prabhat Patnaik |journal=Social Scientist |volume=21 |issue=3/4|pages=69–77 |year=1993 |doi=10.2307/3517631}}</ref><ref>{{harvnb|Frykenberg|2008|pages=178–220}}: "This essay attempts to show how — from an analytical or from an historical perspective — Hindutva is a melding of Hindu fascism and Hindu fundamentalism."</ref> Some analysts dispute the identification of Hindutva with fascism, and suggest Hindutva is an extreme form of [[conservatism]]. Hindutva approach to history exists to create a version of history to support the Hindu nationalist demands for [[Hindutva#Views on Indian history|Hindu Rashtra]] in Indian society.<ref name="Menon 28–30">{{cite magazine |last=Menon |first=Latha |date=August 2004 |title=Coming to Terms with the Past: India |magazine=History Today |volume=54 |issue=8 |pages=28–30}}</ref> It began with the writings of the developer and outliner of the [[Hindu Nationalism|Hindu Nationalist]] political ideology of [[Hindutva]] himself, [[Vinayak Damodar Savarkar]].{{sfn|Chandra|1989|p=145}}{{sfn|Keer|1966|p=143}} His works '[[The Indian War of Independence (book)|The Indian war of independence, 1857]]', 'Hindu-Pad-Padashahi (A Critical Review of the Hindu Empire of Maharashtra)', and 'Six Glorious Epochs of Indian History' contributed to and laid down the groundwork for this approach. However, this approach did not gain much traction until the 1990s.{{sfn|Goodrick-Clarke|1998|p=46}}<ref>{{Cite web|title=Resources|url=http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|access-date=2021-08-08|website=savarkar.org|language=en|archive-date=8 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210808095423/http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Visana|first=Vikram|date=5 November 2020|title=Savarkar before Hindutva: Sovereignty, Republicanism, and Populism in India, c.1900–1920|url=https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|journal=Modern Intellectual History|volume=18|issue=4|language=en|pages=1106–1129|doi=10.1017/S1479244320000384|s2cid=224983230|issn=1479-2443|access-date=25 July 2021|archive-date=30 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210930153956/https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> This approach is still in the process of development.<ref name="Menon 28–30" /> In March 2012, [[Diana L. Eck]], Professor of Comparative Religion and Indian Studies at [[Harvard University]], authored in her book "India: A Sacred Geography", that idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals and it wasn't just a cluster of regional identities and it wasn't ethnic or racial.<ref name="scroll.in">{{cite web|url=http://scroll.in/article/802047/theres-an-idea-of-india-from-early-times-much-before-the-mughals-or-the-british-scholar-diana-eck|title=Harvard scholar says the idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals|date=20 January 2016 }}</ref><ref name="In The Footsteps of Pilgrims">{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/leisure/story/20120618-review-of-diana-leck-india-a-sacred-geography-758709-2012-06-09|title=In The Footsteps of Pilgrims |date=9 June 2012 }}</ref><ref>{{cite magazine |url=https://www.economist.com/books-and-arts/2012/03/24/the-heavens-and-the-earth |title=India's spiritual landscape: The heavens and the earth |magazine =The Economist |date=24 March 2012}}</ref><ref name="Dalrymple">{{cite news |last=Dalrymple |first=William |date=27 July 2012 |title=India: A Sacred Geography by Diana L Eck – review |url=https://www.theguardian.com/books/2012/jul/27/india-sacred-geography-eck-review |newspaper=The Guardian}}</ref> This approach is noted for denying the [[Indo-Aryan migrations]], as they consider those whose ancestry and religion have origins outside of the Indian subcontinent to be aliens, namely Muslims, Christians, and communists. This approach states that only the Hindus are the legitimate heirs of South Asia.{{Sfn|Thapar|2004|p=14}} ==== Saffronisation ==== [[Saffronisation]], a process of introduction of right-wing policies that implement a Hindu nationalist agenda onto school textbooks by attempting to glorify Hindu contributions to Indian history while undermining other contributions, has become prominent. The [[Bharatiya Janata Party]] (BJP) has said that several Indian history textbooks had overt Marxist or Eurocentric political overtones.<ref name=":2">{{cite journal|last=Bhattacharya|first=Neeladri|date=2009|title=Teaching History in Schools: The Politics of Textbooks in India|journal=History Workshop Journal|volume=67|issue=67|pages=99–110|doi=10.1093/hwj/dbn050|jstor=40646212|s2cid=154421051}}</ref> The BJP has had trouble changing the textbooks because many states in which the BJP is not in power have blocked saffronisation efforts. The BJP, citing a rigid anti-Hindu agenda, restructured NCERT and the Indian Council of Historical Research (ICHR) to make textbooks conform to the BJP's Hindu nationalist platform.<ref>{{cite book|last=Bénéï|first=Veronique|title=Manufacturing Citizenship: education and nationalism in Europe, South Asia, and China|publisher=Routledge|year=2005|isbn=0-415-36488-4|location=New York, NY|pages=156–159}}</ref> In states where the BJP had control of the local government, textbooks were changed extensively to favor a Hindu nationalist narrative.<ref name=":1" /> These changes included the omission of caste-based exclusion and violence throughout Indian history and the exclusion or minimization of contributions to Indian society made by Muslims.<ref name="Raghavan">{{cite news|author=Raghavan, B. S.|title=Saffronisation|date=12 September 2001|newspaper=[[The Hindu]]|url=http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20070514123440/http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-date=14 May 2007|url-status=live}}</ref> After a rival political party, the [[Indian National Congress]], came into power, efforts were undertaken in 2004 to reverse the saffronisation of textbooks previously made by BJP.<ref name="The Guardian">{{cite news |last=Ramesh |first=Randeep |url=https://www.theguardian.com/world/2004/jun/26/india.schoolsworldwide |title=Another rewrite for India's history books |work=The Guardian |date=25 June 2004 |access-date=10 March 2016}}</ref> When the ''[[Hindustan Times]]'' reviewed the issue of saffronisation of Indian textbooks in late 2014, it noted that right-wing efforts to change how textbooks recount history faced "some difficulty as it lacks credible historians to back its claims."<ref>{{cite news|last=Raza |first=Danish | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffronising-textbooks-where-myth-and-dogma-replace-history/story-CauM4dmmsPGrjZ3APAvNxO.html |title=Saffronising textbooks : Where myth and dogma replace history |work=Hindustan Times |date=8 December 2014 |access-date=9 March 2016}}</ref> The [[India#Medieval India|medieval period]] in India is one such hotly-contested epoch among historians. Since there can be no true consensus about that era due to divided and deeply entrenched political motivations, history for that period is highly subjective and particularly vulnerable to the influence of the textbook writer's sympathies and outlook. "The choice of the textbook writer is more decisive than anything else," it was noted in a report in ''The Hindu''.<ref name="Amrik Singh">{{cite news|last=Singh|first=Amrik|date=25 August 2001|title=Saffronisation and textbooks|url=http://www.thehindu.com/2001/08/25/stories/05252524.htm|work=[[The Hindu]]|access-date=10 March 2016}}{{dead link|date=April 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> Critics have said that the changes to the textbooks have portrayed the medieval period as "a dark age of Islamic colonial rule which snuffed out the glories of the Hindu and Buddhist empires that preceded it".<ref name="The Guardian" /> Another trap in the politicisation of history relates to contention over the state of [[Jammu and Kashmir (union territory)|Jammu and Kashmir]].<ref name="Amrik Singh" /> By mid-2015, ''[[The Times of India]]'' reported that the [[National Council of Educational Research and Training]], which is in charge of publishing textbooks, had participated in a meeting convened by the [[Ministry of Human Resource Development]], and during that meeting, the issue of changing textbooks was discussed. An official from the ICHR complained that the theme of nationalism did not receive proper treatment in textbooks, setting the stage for possible textbook revisions.<ref name=":1">{{cite news | last=Akshaya |first=Mukul | url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/education/news/Saffronization-fears-over-history-textbooks-rewrite-plans/articleshow/47792475.cms |title=Saffronization fears over history textbooks rewrite plans |work=The Times of India|date=24 June 2015 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of Rajasthan reportedly spent Rs 37 crore to reprint 36 textbooks used for classes 1 to 8 for the 2016–2017 academic session that will be based on an agenda that would promote Indian culture by including historical figures, such as [[Suraj Mal|Maharaja Surajmal]], Hem Chandra, and [[Guru Gobind Singh]]. The textbooks that had been approved up to the 2012–13 academic session were rendered obsolete under the rewriting of history, and those books were auctioned off. In total, 5,66 crore new textbooks were ordered printed for an agenda that critics described was intent on supporting the saffronisation of textbooks. Rajasthan (primary and secondary) education minister Vasudev Devnani denied the charge of saffronisation, but educationists described his decision as to the "Hinduisation of education" that occurs when right-wing forces come to power.<ref>{{cite news|last=Goswami |first=Rakesh | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffron-agenda-raje-scraps-cong-textbooks-spends-rs-37-cr-on-new-ones/story-U3JaMmx52f4YsuUfb3wlNK.html |title=Saffronisation ? Raje scraps Cong textbooks, spends Rs 37 cr on new ones |work=Hindustan Times |date=20 January 2016 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of [[Karnataka]] has reportedly ordered new textbooks for the 2017–18 academic session in an effort that academicians and critics have described as a "blatant attempt to saffronise textbooks".<ref>{{cite news| url=http://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/revised-textbooks-from-201718-academic-year/article7300069.ece |title=Revised textbooks from 2017–18 academic year|work=The Hindu |date=10 June 2015 |access-date=10 March 2016}}</ref> ==== Criticism ==== The Hindutva approach to history is based on ahistorical premises and treats mythology as history. According to [[Christophe Jaffrelot]], a French political scientist specialising in South Asia, the Hindutva ideology has roots in an era where the fiction in ancient Indian mythology and Vedic antiquity was presumed to be valid. This fiction was used to "give sustenance to Hindu ethnic consciousness".<ref name="Jaffrelot1996p77">{{cite book|author=Christophe Jaffrelot|title=The Hindu Nationalist Movement in India|url= https://books.google.com/books?id=Y2buDDwdgIsC|year= 1996|publisher= Columbia University Press|isbn= 978-0-231-10335-0|page=77}}</ref> Its strategy emulated the Muslim identity politics of the Khilafat movement after World War I, and borrowed political concepts from the West –&nbsp;mainly German.<ref name="Jaffrelot1996p77" /> Hindutva organizations treat events in [[Hindu mythology]] as history.<ref name="R. Ramachandran">{{cite web|author=R. Ramachandran|date=1 February 2019|title=Science circus|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/science-and-technology/article26004777.ece}}</ref><ref name="Ziya Us Salam">{{cite web|author=Ziya Us Salam|title=Age of unreason|website=Frontline|date=20 June 2018 |url=https://frontline.thehindu.com/cover-story/article24200525.ece}}</ref><ref name="Meera Nanda">{{cite web|author=Meera Nanda|date=2 January 2004|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|title=Postmodernism, Hindu nationalism and 'Vedic science'|access-date=23 March 2022|archive-date=12 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200812120255/https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|url-status=dead}}</ref><ref name="Truschke">{{Cite journal|last=Truschke|first=Audrey|date=15 December 2020|title=Hindutva's Dangerous Rewriting of History|url=http://journals.openedition.org/samaj/6636|journal=South Asia Multidisciplinary Academic Journal|language=fr|issue=24/25|doi=10.4000/samaj.6636|issn=1960-6060|doi-access=free}}</ref> Hindutva organizations have been criticized for their belief in statements or practices that they claim to be both scientific and factual but are incompatible with the [[scientific method]].<ref>{{citation |first=Meera |last=Nanda |title=Hindutva's science envy |url=http://www.frontline.in/science-and-technology/hindutvas-science-envy/article9049883.ece |newspaper=Frontline |date=16 September 2016 |access-date=14 October 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://scroll.in/article/865872/from-dissing-darwin-to-yogic-farming-a-short-history-of-the-bjps-brush-with-pseudoscience|title=From dissing Darwin to yogic farming: A short history of the BJP's brush with pseudoscience|date=21 January 2018 }}</ref> According to [[Anthony Parel]], a historian and political scientist, Savarkar's ''Hindutva, Who is a Hindu?'' published in 1923 is a fundamental text of Hindutva ideology. It asserts, states Parel, India of the past to be "the creation of a racially superior people, the Aryans. They came to be known to the outside world as Hindus, the people beyond the Indus River. Their identity was created by their race (jati) and their culture (Sanskriti). All Hindus claim to have in their veins the blood of the mighty race incorporated with and descended from the Vedic fathers. They created a culture — an ensemble of mythologies, legends, epic stories, philosophy, art and architecture, laws and rites, feasts, and festivals. They have a special relationship to India: India is to them both fatherland and holy land." The Savarkar's text presents the "Hindu culture as a self-sufficient culture, not needing any input from other cultures", which is "an unhistorical, narcissistic and false account of India's past", states Parel.<ref name="Parel2006p42">{{cite book|author=Anthony J. Parel|title=Gandhi's Philosophy and the Quest for Harmony|url= https://books.google.com/books?id=MQhz0fW0HZUC |year=2006|publisher= Cambridge University Press|isbn=978-0-521-86715-3|pages=42–43}}</ref> The premises of early Hindu nationalist thought, states Chetan Bhatt, reflected the colonial era European scholarship and Orientalism of its times.<ref name="Bhatt2001p11" /> The idea of "India as the cradle of civilization" (Voltaire, Herder, Kant, Schlegel), or as "humanity's homeland and primal philosophy" (Herder, Schlegel), or the "humanism in Hindu values" (Herder), or of Hinduism offering redemption for contemporary humanity (Schopenhauer), along with the colonial-era scholarship of Frederich Muller, Charles Wilkins, William Jones, Alexander Hamilton, and others were the natural intellectual matrix for Savarkar and others to borrow and germinate their Hindu nationalist ideas.<ref name="Bhatt2001p11">{{cite book|author=Chetan Bhatt|title=Hindu nationalism: origins, ideologies and modern myths|url=https://books.google.com/books?id=W2PXAAAAMAAJ|year=2001|publisher=Berg|isbn=978-1-85973-343-1|pages=11–12}}</ref> [[Chakravarthi Ram-Prasad]], a Fellow of the British Academy and a scholar of Politics and Philosophy of Religion, states that Hindutva is a form of nationalism that is expounded differently by its opponents and its proponents.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> The opponents of Hindutva either consider it as a fundamentalist ideology that "aims to regulate the working of civil society with the imperatives of Hindu religious doctrine", or as another form of fundamentalism while accepting that Hinduism is a diverse collection of doctrines, is complex and is different from other religions. According to Ram-Prasad, the proponents of Hindutva reject these tags, viewing it to be their right and a desirable value to cherish their religious and cultural traditions.<ref name="Ram‐Prasad1993p285">{{cite journal | last=Ram-Prasad | first=C. | title=Hindutva ideology: Extracting the fundamentals | journal=Contemporary South Asia | volume=2 | issue=3 | year=1993 | doi=10.1080/09584939308719718 | pages=285–309}}</ref> The Hindutva ideology according to Savarkar, states Ram-Prasad, is a "geography, race, and culture" based concept. However, the "geography" is not strictly territorial but is an "ancestral homeland of a people", and the "race" is not biogenetic but described as the historic descendants of the intermarriage of Aryans, native inhabitants, and "different peoples" who arrived over time.<ref name="Flood2008p527" /> So, "the ultimate category for Hindutva is culture", and this culture is "not strictly speaking religious if by religion is meant a commitment to certain doctrines of transcendence", he states.<ref name="Flood2008p527">{{cite book|author=C. Ram-Prasad|editor=Gavin Flood|title=The Blackwell Companion to Hinduism|url=https://books.google.com/books?id=SKBxa-MNqA8C |year=2008|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-99868-7|pages=527–528}}</ref> The proponents state that in the Hindutva thought, there is a kernel of coherent and justifiable thesis about the Indian culture and history.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> Hindutva ideology has been linked to threats to academics and students, both in India and the United States.<ref name="Venugopal, Arun">{{Cite web|last=Venugopal, Arun|date=21 July 2021|title=At Rutgers, and Beyond, Scholars Are Under Attack For Their Critique of India's Far-Right Government|url=http://gothamist.com/news/at-rutgers-and-beyond-scholars-are-under-attack-for-their-critique-of-indias-far-right-government|access-date=21 July 2021|website=Gothamist|language=en}}</ref><ref name=":0b">{{Cite web|title=American Scholars of India Confront a Rise in Threats {{!}} WNYC {{!}} New York Public Radio, Podcasts, Live Streaming Radio, News|url=https://www.wnyc.org/story/american-scholars-india-confront-rise-threats/|access-date=6 September 2021|website=WNYC|language=en}}</ref> For instance, in 2011, Hindutva activists successfully led a charge to remove an essay about the multiple narratives of Ramayanas from Delhi University's history syllabus.<ref name="The Hindu">{{Cite news|last=N|first=Vijetha S.|date=15 October 2011|title=Historians protest as Delhi University purges Ramayana essay from syllabus|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/Historians-protest-as-Delhi-University-purges-Ramayana-essay-from-syllabus/article13372074.ece|access-date=11 July 2021|issn=0971-751X}}</ref> [[Romila Thapar]], a world-renowned historian, has faced Hindutva-led attacks, with the claims that her works present Marxist and [[Eurocentric]] points of view.<ref name="washingtonpost.com">{{Cite news|title=In the battle over India's history, Hindu nationalists square off against a respected historian|language=en-US|newspaper=Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/india-romila-thapar-dissent/2021/01/02/1a79ca54-4070-11eb-b58b-1623f6267960_story.html|access-date=11 July 2021|issn=0190-8286}}</ref> Hindutva scholars like [[Rajiv Malhotra]] has been responsible for pushback against [[White people|white]] scholars specialising on South Asia and Hinduism based in North America, including [[Wendy Doniger]] and [[Sheldon Pollock]] on grounds of their supposed [[Evangelism|vested interests]] & [[Racism|racial prejudices]] [[Anti-Indian sentiment|against Indians]].<ref name="insidehighered.com">{{Cite web|title=Scholars who study Hinduism and India face hostile climate|url=https://www.insidehighered.com/news/2016/04/12/scholars-who-study-hinduism-and-india-face-hostile-climate|access-date=11 July 2021|website=www.insidehighered.com|language=en}}</ref> Under BJP leadership, the Indian state has been accused of monitoring scholars and denying some research access.<ref name="The Nation">{{cite news |last1=Chaturvedi |first1=Vinayak |title=The Hindu Right and Attacks on Academic Freedom in the US |url=https://www.thenation.com/article/culture/hindu-right-academic-freedom/ |publisher=The Nation |date=December 2021}}</ref> In 2021, a group of North American-based scholars of South Asia formed a collective and published the Hindutva Harassment Field Manual to, they argue, answer the Hindutva threat to their academic freedom.<ref name="Prakash">{{Cite web|last=Prakash|first=Priyali|title='Targeted by hate': Audrey Truschke on why she helped write a 'Hindutva Harassment Field Manual'|url=https://scroll.in/article/999710/targeted-by-hate-audrey-truschke-on-why-she-helped-write-a-hindutva-harassment-field-manual|access-date=28 August 2021|website=Scroll.in|date=10 July 2021 |language=en-US}}</ref><ref name=":0b" /> They documented further incidents of Hindutva harassment of academics in North America, dating back to the 1990s.<ref name="Timeline">{{cite web |last1=SASAC |title=Timeline |url=https://www.hindutvaharassmentfieldmanual.org/timeline |website=Hindutva Harassment Field Manual}}</ref> The [[Association for Asian Studies]] noted that Hindutva, described as a "[[Majoritarianism|majoritarian]] ideological doctrine" different from [[Hinduism]], resorted to "increasing attacks on numerous scholars, artists, and journalists who critically analyze its politics".<ref name="asianstudies.org">{{Cite web|date=10 September 2021|title=AAS Statement on the Dismantling Global Hindutva Conference|url=https://www.asianstudies.org/aas-statement-on-the-dismantling-global-hindutva-conference/|access-date=11 September 2021|website=Association for Asian Studies|language=en-US}}</ref> == هندستان تي برطانوي سامراج جي اثر جو جائزو == Debate continues about the [[Economy of India under the British Raj|economic impact of British imperialism on India]]. The issue was actually raised by conservative British politician [[Edmund Burke]] who in the 1780s vehemently attacked the East India Company, claiming that [[Warren Hastings]] and other top officials had ruined the Indian economy and society. Indian historian Rajat Kanta Ray (1998) continues this line of attack, saying the new economy brought by the British in the 18th century was a form of "plunder" and a catastrophe for the traditional economy of Mughal India. Ray accuses the British of depleting the food and money stocks and imposing high taxes that helped cause the terrible famine of 1770, which killed a third of the people of Bengal.<ref>Rajat Kanta Ray, "Indian Society and the Establishment of British Supremacy, 1765–1818", in ''The Oxford History of the British Empire: vol. 2, The Eighteenth Century'', ed. P. J. Marshall, (1998), pp. 508–529.</ref> Rejecting the Indian nationalist account of the British as alien aggressors, seizing power by brute force and impoverishing all of India, British historian [[P. J. Marshall]] argues that the British were not in full control but instead were players in what was primarily an Indian play and in which their rise to power depended upon excellent cooperation with Indian elites. Marshall admits that much of his interpretation is still rejected by many historians.<ref>P. J. Marshall, "The British in Asia: Trade to Dominion, 1700–1765," in ''The Oxford History of the British Empire: vol. 2, The Eighteenth Century'', ed. P. J. Marshall, (1998), pp. 487–507.</ref> Marshall argues that recent scholarship has reinterpreted the view that the prosperity of the formerly benign Mughal rule gave way to poverty and anarchy. Marshall argues the British takeover did not make any sharp break with the past. The British largely delegated control to regional Mughal rulers and sustained a generally prosperous economy for the rest of the 18th century. Marshall notes the British went into partnership with Indian bankers and raised revenue through local tax administrators and kept the old Mughal rates of taxation. Professor Ray agrees that the East India Company inherited an onerous taxation system that took one-third of the produce of Indian cultivators.<ref>Marshall, "The British in Asia: Trade to Dominion, 1700–1765"</ref> ===Insecurity of the Raj=== In the 20th century historians generally agreed that imperial authority in the Raj had been secure in the 1800–1940 era. Various challenges have emerged. Mark Condos and Jon Wilson argue that the Raj was chronically insecure.<ref>Mark Condos, ''The Insecurity State: Punjab and the Making of Colonial Power in British India'' (Cambridge University Press, 2017).</ref><ref>Jon Wilson, ''India conquered: Britain's Raj and the chaos of empire'' (Simon and Schuster, 2016).</ref> They argue that the irrational anxiety of officials led to a chaotic administration with minimal social purchase or ideological coherence. The Raj was not a confident state capable of acting as it chose, but rather a psychologically embattled one incapable of acting except in the abstract, the small scale, or short term.<ref>Joshua Ehrlich, "Anxiety, Chaos, and the Raj." ''Historical Journal'' 63.3 (2020): 777–787. DOI: https://doi.org/10.1017/S0018246X1900058X</ref> == پڻ ڏسو == * [[سنڌ جي تاريخ نگاري]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] * [[هندستان جي تاريخ]] * [[برطانوي سلطنت جي تاريخ نگاري]] == حوالا == == ڪتاب نگاري == ==حوالا== {{حوالا}} ===Works cited=== * {{citation |last=Chandra |first=Bipan |title=India's Struggle for Independence |year=1989 |publisher=Penguin Books India |location=New Delhi |isbn=978-0-14-010781-4 }} * {{Cite book |editor-last=Defrémery |editor-first = C. |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=B.R. |title=Voyages d'Ibn Batoutah (Volume 1) |publisher= Société Asiatic |year=1853 |place=Paris |language=French, Arabic |url=https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ}} * {{Cite book |last=Dunn |first=Ross E. |author-link=Ross E. Dunn |title=The Adventures of Ibn Battuta |publisher=University of California Press |year=2005 |orig-year=1986 |isbn=978-0-520-24385-9 }} * {{citation|last=Eggermont|first=P. H. L.|title=The Purāņa Source of Merutuṅga's List of Kings and the Arrival of the Śakas in India|year=1969|url=https://books.google.com/books?id=ks4UAAAAIAAJ}} * {{Citation |last=Goodrick-Clarke |first=Nicholas |author-link=Nicholas Goodrick-Clarke |title=Hitler's Priestess: Savitri Devi, the Hindu-Aryan Myth and Neo-Nazism |title-link=Hitler's Priestess |publisher=[[New York University Press]] |year=1998 |isbn=978-0-8147-3111-6 |language=en}} * {{cite book |last1=Keer |first1=Dhananjay |title=Veer Savarkar |date=1966 |publisher=Popular Prakashan |url=https://books.google.com/books?id=aCALAQAAIAAJ |language=en |oclc=582786373}} * {{cite book |first=Robert |last=Frykenberg |chapter=Hindutva as a Political Religion: An Historical Perspective |editor1=R. Griffin |editor2=R. Mallett |editor3=J. Tortorice |title=The Sacred in Twentieth-Century Politics: Essays in Honour of Professor Stanley G. Payne |year=2008 |url=https://books.google.com/books?id=JGOHDAAAQBAJ |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-0-230-24163-3 |pages=178–200 }} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * Balagangadhara, S. N. (2012). Reconceptualizing India studies. New Delhi: Oxford University Press. * Bhattacharjee, J. B. ''Historians and Historiography of North East India'' (2012) * {{cite book|last=Bannerjee|first= Dr. Gauranganath |title=India as known to the ancient world|url=https://archive.org/stream/indiaasknowntoan00banerich#page/n3/mode/2up|year=1921|publisher=Humphrey Milford, Oxford University Press, London}} * Bose, Mihir. "India's Missing Historians: Mihir Bose Discusses the Paradox That India, a Land of History, Has a Surprisingly Weak Tradition of Historiography", ''History Today'' 57#9 (2007) pp 34+. [https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110915152404/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 |date=15 September 2011 }} *Chakrabarti, Dilip K.: Colonial Indology, 1997, Munshiram Manoharlal: New Delhi. * Palit, Chittabrata, ''Indian Historiography'' (2008). *Indian History and Culture Society., Devahuti, D. (2012). Bias in Indian historiography. * Elliot, Henry Miers; John Dowson (1867–77). ''The History of India, as told by its own historians. The Muhammadan Period''. London: Trübner and Co. * [[Meenakshi Jain|Jain, Meenakshi]] [https://archive.org/details/flawed-narratives-history-in-the-old-ncert-textbooks-of-satish-chandra-by-meenakshi-jain ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks - A random survey of Satish Chandra’s “Medieval India''], NCERT 2000 * Inden, R. B. (2010). Imagining India. Bloomington, Ind: Indiana University Press. * Jain, M. The India They Saw : Foreign Accounts (4 Volumes) Delhi: Ocean Books, 2011. * Kahn, Yasmin. "Remembering and Forgetting: South Asia and the Second World War' in Martin Gegner and Bart Ziino, eds., ''The Heritage of War'' (Routledge, 2011) pp 177–193. * Mantena, R. (2016). Origins of modern historiography in India: Antiquarianism and philology 1780–1880. Palgrave Macmillan. * Mittal, S. C ''India distorted: A study of British historians on India'' (1995), on 19th century writers * [[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970) {{ISBN|9782102227356}} *{{cite book |first=Yvette Claire |last=Rosser |title=Curriculum as Destiny: Forging National Identity in India, Pakistan, and Bangladesh |year=2003 |publisher=University of Texas at Austin |type=Dissertation |url=http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |access-date=17 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911035259/http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |archive-date=11 September 2008 |url-status=dead }} *[[Arvind Sharma]], Hinduism and Its Sense of History (Oxford University Press, 2003) {{ISBN|978-0-19-566531-4}} * E. Sreedharan, A Textbook of Historiography, 500 B.C. to A.D. 2000 (2004) * Shourie, Arun (2014). Eminent historians: Their technology, their line, their fraud. Noida, Uttar Pradesh, India : HarperCollins Publishers. {{ISBN|9789351365914}} *{{cite book |title=Aryans and British India |first=Thomas R. |last=Trautmann |url=https://books.google.com/books?id=jR_LPnEH3GsC |year=1997 |location=Berkeley |publisher=University of California Press |isbn=978-0-585-10445-4}} *Viswanathan, G. (2015). Masks of conquest: Literary study and British rule in India. * Antonio de Nicolas, Krishnan Ramaswamy, and Aditi Banerjee (eds.) (2007), ''[[Invading the Sacred]]: An Analysis Of Hinduism Studies in America'' (Publisher: Rupa & Co.) * Vishwa Adluri, Joydeep Bagchee: ''The Nay Science: A History of German Indology''. Oxford University Press, New York 2014, {{ISBN|978-0199931361}} (''Introduction,'' p.&nbsp;1–29). * Warder, A. K., ''An introduction to Indian historiography'' (1972). * Winks, Robin, ed. ''The Oxford History of the British Empire: Volume V: Historiography'' (2001) * Weickgenannt, T. N. (2009). Salman Rushdie and Indian historiography: Writing the nation into being. Basingstoke: Palgrave Macmillan. {{Historiography}} [[زمرو:ڀارت جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:تاريخ نويسي]] [[زمرو:ڀارت جي تاريخ]] ==قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسي== قومي ۽ علائقائي تاريخن جا مقصد به مختلف رهيا آهن. قومي تاريخ منتشر ۽ جدا جدا عنصرن کي هڪ قومي سڃاڻپ هيٺ گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، جڏهن ته علائقائي تاريخون پنهنجي ثقافتي قدرن، روايتن ۽ سياسي حيثيت کي اجاگر ڪري پنهنجي معاملن ۾ آزاد ڪردار ادا ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪن ٿيون. نوآبادياتي دور جي خاتمي ۽ نون ملڪن جي قيام کان پوءِ، پراڻين حدن جي تبديليءَ سبب قوم رياست ۽ صوبن جي وچ ۾ تضاد پيدا ٿيا. علائقن وٽ پنهنجي جدا تاريخ ۽ ثقافت هئي، جڏهن ته نئين قوم رياست کي پنهنجي تاريخ نئين زاويي سان ٺاهڻي هئي. اهڙي صورتحال ۾ قومي تاريخ ڪڏهن ڪڏهن سياسي غلبي، قومي سڃاڻپ جي تشهير ۽ علائقائي قوميتن جي دٻاءَ لاءِ استعمال ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==پاڪستان ۾ سنڌ جي علائقائي حيثيت== پاڪستان جي قيام وقت ملڪ ۾ پنج صوبا هئا، جن وٽ پنهنجي جدا سڃاڻپ موجود هئي. پاڪستان هڪ نئون ملڪ هو، تنهنڪري ان جي شروعاتي دور ۾ قومي وحدت ۽ قوم سازيءَ تي وڌيڪ زور ڏنو ويو. صوبي سان وابستگيءَ کي سرڪاري سطح تي ڪڏهن ڪڏهن تنقيد جو نشانو بڻايو ويو، ڇاڪاڻ ته ان کي قوم سازيءَ جي راهه ۾ رڪاوٽ سمجهيو ويندو هو. سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي سياسي عمل ۾ ٿيندڙ تبديلين کي ظاهر ڪري ٿي؛ جيئن جيئن سياسي جوڙجڪ بدلبي رهي، تيئن سنڌ جي تاريخ لکڻ جا رخ به تبديل ٿيندا رهيا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ هڪ الڳ حيثيت رکي ٿي، ڇاڪاڻ ته اها بنگال ۽ پنجاب وانگر ورهايل نه ٿي. سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي به پشتونن يا بلوچن وانگر ٻن يا وڌيڪ ملڪن ۾ وڏي پيماني تي ورهايل نه هئي. تاريخي ۽ جاگرافيائي طور سنڌ قديم زماني کان پنهنجي جداگانه سڃاڻپ رکي ٿي، جنهن ڪري اها پاڪستان جي ٻين صوبن کان هڪ خاص ۽ ممتاز حيثيت رکي ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي ۽ ورهاڱي کان اڳ جي تاريخ نويسي== تاريخ ڪنهن به علائقي کي تاريخي مرتبو ڏيڻ جو طاقتور ذريعو آهي، ڇاڪاڻ ته اها ان علائقي جون پاڙون ماضي ۾ ڳولي ٿي. ان شعور تحت ورهاڱي کان اڳ سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد سنڌ جي تاريخ کي نئين سر مرتب ڪرڻ هو. ان جي تاريخي رسالي ۾ سنڌ جي تاريخ جي مختلف پهلوئن تي تحقيقي مضمون شايع ٿيندا هئا. خاص طور قديم دور تي زور ڏنو ويو، ته جيئن سنڌ جي تاريخي قدامت ثابت ڪري سگهجي. جيئن ته هن سوسائٽيءَ ۾ هندو ۽ انگريز مؤرخ وڌيڪ سرگرم هئا، تنهنڪري تاريخ نويسيءَ ۾ سيڪيولر رجحان نمايان رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==ورهاڱي کان پوءِ سنڌي تاريخ نويسي== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسي نون خيالن ۽ رجحانن سان سامهون آئي. ان جو مرڪزي نقطو اهو هو ته سنڌ تاريخي، ثقافتي ۽ لساني طور پاڪستان جي ٻين صوبن کان مختلف آهي. صوبائي سڃاڻپ تي زور ورهاڱي جي نتيجن سبب وڌيو. ڪراچي، جيڪا سنڌ جو اهم شهر ۽ بندرگاهه هئي، وفاقي علائقو قرار ڏئي نئين ملڪ جي گادي بڻائي وئي. سنڌ ان فيصلي خلاف احتجاج ڪيو، پر اهو احتجاج اثرائتو ثابت نه ٿيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي هندو آبادي وڏي پيماني تي لڏي وئي ۽ ان جي جاءِ تي اردو ڳالهائيندڙ آبادي آئي. هن تبديليءَ سنڌي قوميت کي ڪمزور ڪيو. ثقافتي ۽ لساني دٻاءَ کي منهن ڏيڻ لاءِ سنڌي دانشورن سنڌ جي تاريخ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ طرف ڌيان ڏنو، ته جيئن سنڌ جي جدا سڃاڻپ کي برقرار رکيو وڃي. ان مقصد لاءِ سنڌي ادبي بورڊ قائم ڪيو ويو، جنهن سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ تاريخي تحقيق جي حوصلا افزائي ڪئي. بورڊ سنڌ جي قديم کان جديد دور تائين نو جلدن ۾ جامع تاريخ شايع ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ سنڌ جي تاريخ بابت فارسي اصل ماخذ پڻ شايع ڪيا، ته جيئن مؤرخن کي بنيادي مواد ملي سگهي. انهن مان ڪجهه ڪتاب بعد ۾ سنڌي ۽ اردو ۾ ترجمو ٿيا، جنهن سان اردو پڙهندڙن لاءِ سنڌ جي تاريخ کي سمجهڻ جا نوان رستا کليا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==اسلام، عرب فتح ۽ باب الاسلام جو تصور== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جي هڪ اهم خصوصيت سنڌ جي تاريخ ۾ اسلام جي ڪردار تي زور هو. عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ کي “باب الاسلام” يعني اسلام جو دروازو بڻائيندڙ واقعو سمجهيو ويو. محمد بن قاسم کي هڪ اهم تاريخي هيرو طور پيش ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته هن کي سنڌ ۾ اسلام آڻيندڙ فاتح طور بيان ڪيو ويو. اسلام پسند تاريخ نويسيءَ ۾ عرب فتح ۽ عرب فاتح سنڌ جي اسلامي سڃاڻپ جا وڏا نشان بڻيا ۽ باب الاسلام جو تصور سالياني يادگيريءَ جو موضوع پڻ بڻيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سيد سليمان ندوي پنهنجي ڪتاب ''عرب و هند ڪي تعلقات'' ۾ عربن جي سنڌ فتح ۽ اتر هندستان تي ترڪن جي فتحن ۾ فرق بيان ڪيو. سندس خيال موجب سنڌ فتح ڪندڙ عرب اسلامي ماحول ۾ رهندا هئا ۽ اسلامي تعليمات کان واقف هئا، جڏهن ته ترڪ، افغان ۽ مغل حڪمران فقط نالي ماتر مسلمان هئا ۽ اسلامي تعليمات جا حقيقي نمائندا نه هئا. ان خيال موجب سنڌ جو اسلامي ڪردار پاڪستان جي ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پختو سمجهيو ويو.<ref name="SuleimanNadvi-ArabHind-1976">{{cite book |last=ندوي |first=سليمان |title=عرب و هند ڪي تعلقات |location=ڪراچي |year=1976 |pages=107، 192 }}</ref> محمد علي جناح جي هڪ تقرير جو حوالو پڻ ڏنو ويو، جنهن ۾ هن سنڌ کي خراج تحسين پيش ڪندي چيو ته پاڪستان حقيقت ۾ ان ڏينهن وجود ۾ آيو، جڏهن پهريون مسلمان سنڌ جي سرزمين تي آيو. ورهاڱي کان پوءِ هن تصور سنڌ کي ٻين صوبن کان اسلامي روايتن جي وارث طور الڳ ڏيکارڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سنڌ جو ڪردار== سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو ٻيو اهم پهلو آزاديءَ جي تحريڪ ۽ پاڪستان جي قيام ۾ سنڌ جي ڪردار تي زور آهي. سنڌ جي ماڻهن خلافت تحريڪ، هجرت تحريڪ ۽ ريشمي رومال تحريڪ ۾ سرگرم حصو ورتو. انهن تحريڪن سنڌ جي ماڻهن کي هندستان جي مسلمانن سان ويجهو آندو. سنڌ کي بمبئي کان جدا ڪرڻ جي جدوجهد پڻ هندستاني مسلمانن جي سياسي مطالبن لاءِ مددگار ثابت ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ پاڪستان جي قيام واري جدوجهد ۾ پنهنجي ڪردار تي به فخر ڪري ٿي. 1938ع ۾ شيخ عبدالمجيد سنڌي صوبائي مسلم ليگ جي اجلاس ۾ پاڪستان بابت قرارداد پيش ڪئي، جيڪا اڪثريت سان منظور ٿي. 1943ع ۾ سنڌ اسيمبلي پاڪستان قرارداد جي حمايت ڪئي. ان موقعي تي جي. ايم. سيد تقرير ڪندي چيو ته هندستان جا مسلمان جدا قوم آهن، ڇاڪاڻ ته انهن جي جدا تاريخ، ثقافت، ادب، روايتون ۽ سياسي توڙي معاشي نظام آهن؛ تنهنڪري انهن کي جدا وطن ڏنو وڃي.<ref name="MehranFreedomMovement1985">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |pages=17–18 }}</ref> سنڌ اسيمبلي 1946ع ۾ پاڪستان جي قرارداد جي حمايت ڪندڙ پهرين اسيمبلي طور پيش ڪئي وئي. 1985ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ جي رسالي ''مهراڻ'' آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر شايع ڪيو. ان جي اداريي ۾ چيو ويو ته پاڪستان جو حقيقي خالق سنڌ آهي. اداريي ۾ اهو به افسوس ظاهر ڪيو ويو ته پاڪستان جي قيام کان پوءِ سنڌ جي ڪردار کي ڄاڻي واڻي گهٽايو ويو؛ جهڙوڪ محمد علي جناح جي جنم ڀومي جهرڪ کي نظرانداز ڪري وزير مينشن ڪراچي کي اڳيان آڻڻ، ۽ سنڌي اڳواڻن جي خدمتن کي پاڪستان جي قيام ۾ مناسب طور تسليم نه ڪرڻ.<ref name="MehranFreedomMovement1985p5">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=5 }}</ref><ref name="MehranFreedomMovement1985p6">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=6 }}</ref> سنڌ طرفان پنهنجي اسلامي ڪردار ۽ آزاديءَ جي تحريڪ ۾ ڪردار تي زور ڏيڻ جو هڪ سياسي سبب صوبائي خودمختياريءَ جو مطالبو هو. سنڌ چاهيو ٿي ته مرڪز جو ڪردار صوبائي معاملن ۾ گهٽ کان گهٽ هجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==ون يونٽ ۽ سنڌي قومپرست تاريخ نويسي== سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ بنيادي تبديلي ون يونٽ جي دور ۾ آئي. 1955ع ۾ اولهه پاڪستان جا صوبا هڪ يونٽ ۾ ضم ڪيا ويا، جنهن سبب سنڌ پاڻ کي ٻيهر اهڙي صورتحال ۾ محسوس ڪيو، جهڙي طرح نوآبادياتي دور ۾ اها بمبئي پريزيڊنسيءَ جو حصو هئي. بمبئي جي جاءِ تي هاڻي لاهور جو غلبو محسوس ڪيو ويو. سنڌ پنهنجي سياسي آزادي ٻيهر وڃائي ويٺي. ون يونٽ جي عمل سنڌ جي ڪجهه سياستدانن جي موقعي پرستيءَ کي به ظاهر ڪيو، جن مرڪزي حڪومت سان گڏجي سنڌ کي ون يونٽ جو حصو بڻائڻ ۾ مدد ڪئي. ساڳئي وقت اهڙا اڳواڻ به سامهون آيا، جن ون يونٽ جي مخالفت ڪئي ۽ ان سبب تڪليفون برداشت ڪيون. هن دور سنڌ جي تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جو نئون تصور پيدا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ون يونٽ سنڌين کي سياسي طور وڌيڪ پختو ڪيو، ڇاڪاڻ ته سنڌ مجموعي طور پنجاب جي سياسي غلبي هيٺ تڪليفون ڀوڳيون. هن دور ۾ بئراج جي زرخيز زمين فوجي آفيسرن ۽ اعليٰ بيوروڪريٽن کي الاٽ ڪئي وئي، جنهن سان سنڌي هارين جا حق متاثر ٿيا. سرڪاري ملازمتن ۾ سنڌين کي مناسب حصو نه مليو، جنهن سبب وڌندڙ وچولي طبقي ۾ مايوسي پيدا ٿي. انهن تجربن کان پوءِ سنڌين محسوس ڪيو ته نه “باب الاسلام” واري حيثيت ۽ نه آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سندن ڪردار، انهن کي سندن حق ڏيارڻ ۾ مددگار ثابت ٿيا. ان احساس سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو رخ بدلائي ڇڏيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌي قومپرستي تاريخ جي تجزيي جو مرڪزي نقطو بڻجي وئي. ماضيءَ کي حال جي روشنيءَ ۾ پرکيو ويو، خاص طور پرڏيهي حملن جي اثرن کي هن انداز سان ڏٺو ويو ته سنڌ بار بار پرڏيهي غلبي سبب ڪيئن متاثر ٿي. پرڏيهي غلبي جي موضوع سنڌ جي اهڙي تصوير ٺاهي، جنهن ۾ سنڌ کي مظلوم ۽ استحصال جو شڪار علائقو طور پيش ڪيو ويو. ساڳئي وقت تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جي ڪردار کي نمايان ڪيو ويو، ته جيئن نئين نسل لاءِ ڪردار جا نمونا پيدا ڪيا وڃن.<ref name="MubarakAli1994p45">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=سنڌ خاموشي ڪي آواز |location=لاهور |year=1994 |page=45 }}</ref> ==سيڪيولر قومپرست تعبير ۽ قديم سنڌ== سنڌي قومپرستيءَ هيٺ ٺهيل نئين تاريخ نويسي مذهبي نه پر سيڪيولر هئي. سنڌي ثقافت ۽ تهذيب جون پاڙون قديم ماضيءَ ۾ ڳوليون ويون ۽ دعويٰ ڪئي وئي ته سنڌ جي تهذيبي حيثيت بابلي، آشوري ۽ مصري تهذيبن جي برابر آهي. سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب سنڌين لاءِ فخر جو ذريعو بڻجي، ۽ موهن جو دڙو سنڌ جي قديم ماضيءَ جي علامت طور اڀريو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==جي.ايم. سيد جي تاريخي تعبير== [[جي.ايم. سيد]] سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ اهم نوان رجحان متعارف ڪرايا. هن عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ لاءِ برڪت نه، پر هڪ جارحيت قرار ڏنو. سندس خيال ۾ محمد بن قاسم به ٻين حمله آورن وانگر هڪ جارح هو، جنهن سنڌ جا وسيلا لٽيا. هن دليل لاءِ ساڳيو منطق استعمال ڪيو، جيڪو سليمان ندوي ترڪ حمله آورن بابت ڏنو هو. جي. ايم. سيد موجب اٺين صديءَ تائين اموي دور ۾ عرب حاڪمن جو اصل اسلامي روح ختم ٿي چڪو هو ۽ اهي دنياوي ۽ سامراجي طاقت بڻجي چڪا هئا؛ تنهنڪري سنڌ جي عرب فتح اسلام نه پر عرب سلطنت جي توسيع هئي.<ref name="ArisarGMSayyidp56">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=56 }}</ref> هن تعبير محمد بن قاسم کي هيرو مان جارح ۾ تبديل ڪيو ۽ راجا ڏاهر کي مادر وطن جو محافظ بڻايو، جنهن حمله آورن سان ٺاهه ڪرڻ بدران وڙهندي جان قربان ڪئي. جي. ايم. سيد چچ نامو ۽ جنت السنڌ جهڙن تاريخي ماخذن تي به تنقيد ڪئي، ڇاڪاڻ ته سندس خيال ۾ اهي حمله آورن جي واکاڻ ڪن ٿا ۽ پڙهندڙن کي حقيقي تاريخي شعور کان محروم ڪن ٿا.<ref name="ArisarGMSayyidp55">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=55 }}</ref> جي. ايم. سيد جي نظر ۾ سنڌ تي حملو ڪندڙ سڀ پرڏيهي فاتح هڪ ئي زمري ۾ اچن ٿا، ڀلي انهن جو مذهب ڪهڙو به هجي. انهن ۾ ايران جو دارا، عربن جو محمد بن قاسم، غزنيءَ جو محمود، دهليءَ جو علاؤالدين، قنڌار جو شاهه بيگ ارغون، مغلن جو خان خانان ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو چارلس نيپيئر شامل ڪيا ويا. انهن سڀني کي سنڌ جا غاصب ۽ تباهه ڪندڙ قرار ڏنو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidp58">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=58 }}</ref> ==غدارن ۽ سورمن جو تصور== 1956ع کان پوءِ سياسي صورتحال سنڌ جي تاريخ کي “غدارن” ۽ “سورمن” جي انداز ۾ لکڻ طرف وٺي وئي. جيڪي ماڻهو ذاتي مفادن لاءِ سنڌ کي وڪڻندڙ سمجهيا ويا، انهن کي غدار چيو ويو، جڏهن ته جيڪي مادر وطن لاءِ قرباني ڏيندڙ سمجهيا ويا، انهن کي سورمو قرار ڏنو ويو. سنڌ جي دفاع ڪندڙن ۾ راجا ڏاهر، دودو سومرو، دريا خان، مخدوم بلاول، شاهه عنايت ۽ هوش محمد کي شامل ڪيو ويو. غدارن ۾ قاضي قاضن، نائومل ۽ مير علي مراد جا نالا کنيا ويا. هن تاريخ نويسيءَ جو پيغام اهو هو ته ڪيچ مڪران، ٺٽي، مياڻي ۽ دٻي ۾ وڙهيل سنڌ جي آزاديءَ جون جنگيون اڃا ختم نه ٿيون آهن، پر اها جنگ هر شهر ۽ ڳوٺ ۾ جاري آهي.<ref name="ArisarGMSayyidp63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=63 }}</ref> ==مغل دور، تاريخ مظھر شاهجهاني ۽ پرڏيهي غلبو== سنڌ تي مغل دور جي پرڏيهي قبضي جا اثر بيان ڪرڻ لاءِ سنڌي ادبي بورڊ 1962ع ۾ يوسف ميرڪ جي اصل ماخذ ''تاريخ مظھر شاهجهاني'' شايع ڪئي. ان جو مقدمو پير حسام الدين راشدي لکيو. هن مقدمي ۾ خاص طور اهي واقعا چونڊيا ويا، جن ۾ ظلم ۽ استحصال جي تصوير ملي ٿي ۽ جيڪي سنڌ جي ان وقت جي سياسي حالت سان لاڳاپيل لڳندا هئا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962p21">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |page=21 }}</ref> پير حسام الدين راشدي، يوسف ميرڪ جي حوالي سان، سيوهڻ جي گورنر جي ظلم، ماڻهن کي ڪوڙا هڻڻ ۽ اذيت ڏيڻ جا واقعا بيان ڪيا. مغل عملدارن طرفان ماڻهن جي ملڪيت ضبط ڪرڻ، سندن وسيلن ۽ دولت کان محروم ڪرڻ، ڦورن ۽ ڌاڙيلن جي سرپرستي ڪرڻ ۽ ڳرا محصول لاڳو ڪرڻ جهڙا عمل بيان ڪيا ويا. نتيجي طور سيوهڻ جو علائقو برباد ٿيو، ڳوٺ ۽ شهر ويران ٿيا، ۽ ماڻهو پنهنجا گهر ڇڏي پري علائقن ۾ پناهه وٺڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962pp30-31">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |pages=30–31 }}</ref> ==عثمان ڏيپلائي ۽ مزاحمتي ادب== پرڏيهي قبضي خلاف مزاحمت جو اظهار ادبي صورت ۾ به ٿيو. عثمان ڏيپلائي 1962ع ۾ پنهنجو تاريخي ناول ''سانگهڙ'' شايع ڪيو، جنهن جو موضوع انگريزن خلاف حرن جي جدوجهد هو. هن ناول سنڌ جي نئين نسل تائين اهو پيغام پهچايو ته سياسي غلبي ۽ حقن جي جدوجهد خلاف ڪيئن وڙهجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==سنڌ جي ثقافتي علامتون ۽ قوميت== سنڌ جي ماضيءَ جي عظمت بيان ڪرڻ کي به اهم سمجهيو ويو، ته جيئن سنڌين ۾ فخر جو احساس پيدا ٿئي. انهن علامتن ۾ موهن جو دڙو، ڄام نندي جو مقبرو، رني ڪوٽ، عمرڪوٽ جا قلعا، حيدرآباد جا بادگير، اجرڪ، رلي، ڪاشيءَ جو ڪم ۽ هالا جو فرنيچر شامل هئا. ادبي شخصيتن ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي، سچل سرمست ۽ سامي کي سنڌي ٻوليءَ کي شاهوڪار ڪندڙ ۽ سنڌي قومي شعور پيدا ڪندڙ شخصيتن طور پيش ڪيو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidpp62-63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |pages=62–63 }}</ref> سنڌي قومپرستيءَ جو بنياد مذهب بدران ٻولي ۽ علائقي تي رکيو ويو. هن خيال موجب جيڪي ماڻهو سنڌ ۾ رهن ٿا ۽ سنڌي ٻولي ڳالهائين ٿا، اهي سنڌي آهن. ٻن قومن واري نظريي کي رد ڪندي قوميت جو تصور سيڪيولر بنيادن تي قائم ڪيو ويو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == قومپرست تاريخ نويسيءَ تي تنقيد == قومپرست فريم ورڪ ۾ تاريخ لکڻ بابت تنقيد پڻ ڪئي وئي آهي. ڊاڪٽر مبارڪ علي موجب اهڙي تاريخ نويسيءَ ۾ ڪڏهن ڪڏهن حقيقتن کي مسخ ڪري يا چونڊي استعمال ڪيو ويو، ته جيئن اهي قومي بيانئي سان ٺهڪي اچن. تاريخي طريقيڪار کي مڪمل طور لاڳو ڪرڻ بدران جذباتي ۽ مبالغو آميز بيان اختيار ڪيو ويو. ان تاريخ نويسيءَ جو وڏو مقصد سياسي استعمال بڻجي ويو، جنهن سبب سنڌ جي تاريخ نويسي هڪ مرحلي تي بيهي رهي ۽ نون علمي موضوعن ڏانهن گهربل اڳڀرائي نه ڪري سگهي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == اڻلکيل ۽ نظرانداز ٿيل موضوع == سنڌ جي تاريخ اڃا مڪمل نه سمجهي وڃي ٿي. ڪيترائي موضوع اڃا وڌيڪ تحقيق گهرن ٿا، جهڙوڪ زرعي ڍانچي ۾ تبديليون، نون ٽيڪنالاجيڪل طريقن جو تعارف، هارين جو ڪردار، هاري بغاوتن جو وجود يا عدم وجود، سنڌ جا پاڙيسري ملڪن سان لاڳاپا، ثقافتي ۽ واپاري رابطا، اميلن ۽ ڀائيبندن جو سماجي ڪردار، ۽ سنڌ ۾ مذهب جو ڪردار، خاص طور نانڪ پنٿين ۽ سکن جي حوالي سان. ڪلاڊ مارڪووٽس جي ڪتاب ''The Global World of the Indian Merchants (1750–1967)'' ۾ شڪارپوري ۽ حيدرآبادي واپارين جي عالمي تجارتي سرگرمين کي بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو سنڌ جي مؤرخن وٽ اڳ ۾ گهڻو نظرانداز ٿيل موضوع رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == نتيجو == سنڌ جي تاريخ نويسي قومي تاريخ، علائقائي سڃاڻپ، اسلامي بيانئي، آزاديءَ جي تحريڪ، ون يونٽ، سنڌي قومپرستي ۽ سيڪيولر ثقافتي تعبيرن جي وچ ۾ تبديل ٿيندي رهي آهي. ان تاريخ نويسيءَ سنڌ جي جدا تاريخي حيثيت، ثقافتي ورثي ۽ سياسي جدوجهد کي نمايان ڪيو، پر ساڳئي وقت ان تي اهو اعتراض به ڪيو ويو ته اها ڪڏهن ڪڏهن تنگ قومپرستي ۽ سياسي مقصدن تائين محدود ٿي وئي. سنڌ جي تاريخ کي وڌيڪ جامع ۽ علمي انداز ۾ لکڻ لاءِ ضروري آهي ته اها صرف سياست جي خدمت نه ڪري، پر اهڙو وسيع تاريخي شعور پيدا ڪري، جيڪو ماڻهن کي ماضي ۽ حال ٻنهي کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> kidinmyh4war6ega7vb33d3e26oizkb 390511 390509 2026-07-02T08:46:10Z Ibne maryam 17680 /* قومپرست تاريخ نويسيءَ تي تنقيد */ 390511 wikitext text/x-wiki '''ڀارت جي تاريخ نويسي''' (Historiography of India) مان مراد تنقيدي طريقن ۽ تشريحن جي ذريعي انهن مطالعي جو آهي جيڪي عالمن هندستان جي تاريخ کي ترقي ڏيڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن. تازن ڏهاڪن ۾ تاريخ نويسي جا چار مکيه اسڪول رهيا آهن ته مورخ هندستان جو مطالعو ڪيئن ڪندا آهن: ڪيمبرج، قومپرست، مارڪسسٽ، ۽ سبالٽرن. ڪڏهن عام "مشرقي" طريقو، هڪ حساس، ناقابل فهم، ۽ مڪمل طور تي روحاني هندستان جي تصوير سان، سنجيده اسڪالرشپ ۾ ختم ٿي چڪو آهي.<ref name="Prakash 383–408">{{cite journal | last = Prakash | first = Gyan | author-link = Gyan Prakash | date = April 1990 | title = Writing Post-Orientalist Histories of the Third World: Perspectives from Indian Historiography | journal = Comparative Studies in Society and History | volume = 32 | issue = 2 | pages = 383–408 | doi=10.1017/s0010417500016534 | jstor = 178920| s2cid = 144435305 }}</ref> == تاريخ جا ماخذ == === پرڏيهي ذريعا === هندستاني تاريخ جا معروف پرڏيهي احوال هيٺين ذريعن مان مليا آهن: <ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref><ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> * [[ميگئسٿنيز|ميگاسٿينس]] پاران "انڊيڪا"<ref>Allan Dahlaquist (1996). Megasthenes and Indian Religion: A Study in Motives and Types. Motilal Banarsidass. {{ISBN|978-81-208-1323-6}}.</ref> * [[فاھيان|فاهيان]] طرفان ٻڌمت جي بادشاهن جو هڪ رڪارڊ (فوگو جي 佛國記)<ref name="columbia">{{cite web|url=http://afe.easia.columbia.edu/special/travel_records.pdf|title=The Travel Records of Chinese Pilgrims Faxian, Xuanzang, and Yijing|publisher=[[Columbia University]]}}</ref> * [[البيروني]] پاران "ڪتاب الهند"<ref>{{citation|title=Kitab al-Bīrūnī fī Taḥqīq mā li-al-Hind|publisher=Osmania Oriental Publication Bureau |place=Hyderabad |year=1958}}</ref> <ref>{{citation| editor1-last=Kegan |editor1-first=Paul |publisher=Trench, Truebner |title=Alberuni's India |translator-last=Sachau |translator-first=E.C. |place=London |volume=2 |year=1910}}</ref> * [[ابن بطوطا|ابن بطوطه]] پاران "تحفة النور في غريب الامر و عجائب الاسفار<ref name="9–10 Vol. 1">{{harvnb|Dunn|2005|pp=310–11}}; {{harvnb|Defrémery|Sanguinetti|1853|pp=[https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ&pg=PA9 9–10 Vol. 1]}}</ref> * زوانگ زانگ پاران مغربي علائقن تي عظيم تانگ رڪارڊ<ref>Deeg, Max (2007). [https://web.archive.org/web/20140418141001/http://kanji.zinbun.kyoto-u.ac.jp/~wittern/data/nw-fs/fs-deeg.pdf „Has Xuanzang really been in Mathurā? : Interpretatio Sinica or Interpretatio Occidentalia&nbsp;— How to Critically Read the Records of the Chinese Pilgrim.“] – In: 東アジアの宗教と文化 : 西脇常記教授退休記念論集 = Essays on East Asian religion and culture: Festschrift in honor of Nishiwaki Tsuneki on the occasion of his 65th birthday / クリスティアン・ウィッテルン, 石立善編集 = ed. by Christian Wittern und Shi Lishan. – 京都 [Kyōto] : 西脇常記教授退休記念論集編集委員會; 京都大学人文科學研究所; Christian Wittern, 2007, pp. 35 – 73. See p. 35</ref> * تشريح هندستان، جوزف ٽيفنٿلر طرفان === ڏيهي ذريعا === مقامي تاريخي متن جا مثال شامل آهن:<ref name=":0">{{Cite journal |last=Joshi |first=P. M. |date=1965 |editor-last=Pathak |editor-first=Vishwambhar Sharan |editor2-last=Saran |editor2-first=P. |editor3-last=Kunte |editor3-first=B. G. |editor4-last=Shyam |editor4-first=Radhey |editor5-last=McKew Parr |editor5-first=Charles |editor6-last=Van Linschoten |editor6-first=Jan |title=Indian Historiography |url=https://www.jstor.org/stable/42929817 |journal=Bulletin of the Deccan College Research Institute |volume=26 |issue=3/4 |pages=20–33 |jstor=42929817 |issn=0045-9801}}</ref> * ڀاناڀٽا جي "هرشاچاريتا"<ref name=":3">{{Cite book |last=Hasrat |first=B. J. |title=The Encyclopedia of Sikhism |publisher=Punjabi University |year=2004 |isbn=817380530X |editor-last=Singh |editor-first=Harbans |edition=2nd |volume=4: S–Z |location=Patiala |pages=179–181}}</ref> * ڪلهانا طرفان "راجتارنگيني"<ref name=":0" /> * سريلنڪا جي ٻڌ ڌرم جون تاريخون، جهڙوڪ ديپاواس، مهاواسا، ۽ ڪُسوانس<ref>{{Cite journal |last=von Hinüber |first=Oskar |date=2020 |title=Brill's Encyclopedia of Buddhism Online - Historiography: South Asia |url=https://doi.org/10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069 |access-date=7 April 2024 |website=Brill |doi= 10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069|quote=The first historical texts known from ancient South Asia are the Buddhist chronicles composed in Ceylon (Sri Lanka). Consequently, from a very early period, the history of Buddhism on the island is known much better than in any other part of South Asia. Besides texts on the general history of Buddhism, there are specialized chronicles on relics and so on, written in both Pali and Sinhala languages or in Southeast Asian vernaculars.|url-access=subscription }}</ref> * فرشته جي "تاريخ فرشته" (جنهن کي گلشن ابراهيمي به چيو ويندو آهي) <ref name="EB1911">{{EB1911|inline=y|wstitle=Ferishta, Mahommed Kasim|volume=10|page=274}}</ref> * ضياء الدين برني جي "تاريخ فيروز شاهي"<ref>M. Athat Ali, "Elements of Social Justice in Medieval Islamic Thought" in Saiyid Zaheer Husain Jafri, ''Recording the Progress of Indian History: Symposia Papers of the Indian History Congress, 1992–2010'', Primus Books, 2012, p. 197.</ref> * Vicāraśrenī by Merutunga {{sfn|Eggermont|1969|p=67}} * ابوالفضل جو "اڪبر نامو"<ref>[http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml Illustration from the Akbarnama: History of Akbar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090919035749/http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml |date=2009-09-19 }} [[Art Institute of Chicago]]</ref> * [[امير خسرو]] جو "تغلق نامو" * عبدالحميد لاهوري جو "پادشاهه نامو"<ref>[[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970).</ref> * محمد عوفي جي "جامع الحكايت"<ref>{{cite book |last1=Elliot|first1=Sir H. M. |first2=John |last2=Dowson |title=The History of India, as Told by Its Own Historians. The Muhammadan Period (Vol 2.)|chapter-url=https://archive.org/stream/cu31924073036729#page/n5/mode/2up|chapter=4. Jawami ul-Hikayat of Muhammad Ufi| year=1871|publisher=London : Trübner & Co.|page=155}}</ref> * چانڊ بردائي جي "ڀڳت راسو" (''[[Prithviraj Raso]])<ref>{{Cite book|author=Rima Hooja|url=https://books.google.com/books?id=qqd1RAAACAAJ|title=A HISTORY OF RAJASTHAN (PB)|date=2006|publisher=Rupa & Company|isbn=978-81-291-1501-0|pages=364–365|language=en}}</ref>'' * منهاج سراج جوزجاني جي "طبقات ناصري" 15 صدي عيسويءَ کان اڳ جي تاريخ کي رڪارڊ ڪرڻ لاءِ تمام ٿورا مشهور هندستاني متن موجود آهن. ان ڪري، هندستان جي تاريخ جو گهڻو حصو پرڏيهي مورخن جي ذريعي ملي ٿو. قديم هندستان ۾ مقامي تاريخي روايتن جا تمام گهٽ ثبوت موجود آهن. البيروني مقامي هندستاني تاريخ نگاري بابت هيٺ ڏنل ڳالهه ڪئي: "بدقسمتي سان هندو شين جي تاريخي ترتيب تي گهڻو ڌيان نه ڏيندا آهن، اهي پنهنجن بادشاهن جي تاريخي جانشيني کي بيان ڪرڻ ۾ تمام گهڻو لاپرواهي ڪندا آهن ۽ جڏهن انهن کي معلومات لاءِ دٻايو ويندو آهي ۽ نقصان ۾ هوندا آهن، اهو نه ڄاڻندا آهن ته ڇا چوڻو آهي، اهي هميشه ڪهاڻي ٻڌائڻ تي مجبور هوندا آهن. پر ان لاءِ، اسان کي پڙهندڙن کي انهن روايتن کي پهچائڻ گهرجي جيڪي اسان کي انهن مان ڪجهه ماڻهن کان مليون آهن." —البروني، ڪتاب الهند. قديم هندستان ڪڏهن به هڪ مضبوط تاريخي روايت ترقي نه ڪئي جيڪا گريڪو-رومن، چيني ۽ اسلامي تهذيبن ۾ موجود روايتن جي برابر هجي. بهرحال، اهو نتيجو نه ٿو ڪڍي سگهجي ته قديم هندستانين وٽ معروضي تاريخي لکڻ جي سمجهه جي کوٽ هئي، ڇاڪاڻ ته تاريخ نگاري سان ملندڙ جلندڙ ڪجهه ڪوششون هيون. هندستاني تاريخ جي مختلف موڙ تي، هندستان ۾ خاص خاندانن ۽ حڪمرانن جي دورن کي رڪارڊ ڪرڻ ۽ تاريخ نگاري ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. few known Indian texts recording history before 15th century C.E. exist, hence, historical evidence for much of India's history comes through foreign historians.<ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref><ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> There is very little evidence of a native historiographical tradition in ancient India.<ref name=":3" /> Al-Biruni stated the following about local Indian histriography:<ref name=":0" /> {{Blockquote|text="Unfortunately the Hindus do not pay much attention to the historical order of things, they are very careless in relating the chronological succession of their kings, and when they are pressed for information and are at a loss, not knowing what to say, they invariably take to tale-telling. But for this, we should communicate to the readers the traditions which we have received from some people among them."|author=Al-Biruni|title=Kitāb al-Hind|source=}}Ancient India never developed a strong historiographical tradition comparable to the ones that existed in the [[Greco-Roman historiography|Greco-Roman]], [[Chinese historiography|Chinese]], and [[Historiography of early Islam|Islamic]] civilizations.<ref name=":4">{{Cite book |last=Sharma |first=Tej Ram |title=Historiography: A History of Historical Writing |publisher=Concept Publishing Company |year=2005 |isbn=9788180691553 |pages=17–22 |chapter=Historical Writings in the Ancient World - Indian Historiography: Historiography in Ancient India}}</ref> However, it cannot be concluded that the ancient Indians lacked an understanding of objective historical writing, as there were some attempts akin to historiography.<ref name=":4" /> At various points in Indian history, there were efforts to record and chronicle the reigns of particular dynasties and rulers in India.<ref name=":4" /> Within the Vedic, Buddhist, Jain and other religious literature, the names of teachers are attentively recorded.<ref name=":4" /> The [[Chinese Buddhist]] [[Buddhist pilgrimage|pilgrim]] [[Xuanzang]] mentioned that in every province of India, there would be officials who would be responsible for documenting in-writing "good and evil events, calamities, and fortunate occurrences".<ref name=":4" /> Since the era of the [[Gupta Empire|Gupta]] ruler [[Samudragupta]], ancient Indian rulers would have a renowned poet record their reigns and victories onto stone in the form of inscription.<ref name=":4" /> [[Romila Thapar]] instead states that it should be taken into account what the ancient Indians found relevant and why when evaluating any dearth of historiographical tradition.<ref name=":4" /> [[A. K. Warder]] opined that the regional historiographies of India must be considered, with historical writing in India becoming regionalized by the mediaeval-period from the 7th century onwards.<ref name=":4" /> There are historical works authored by the Chalukya, Rashtrakuta, Pala dynastical historiographies and also regional historiographical traditions in Kashmir, Sindhu, Gurjara, Jejakabhukti, Kamarupa, Kerala, Hoyasala, Andhra, Kalinga, and Maharashtra.<ref name=":4" /> In modern-times, some attempts have been made to extract historiographical elements from Vedic literature and epic poetry, such as the ''[[Mahabharata]]'' or ''[[Ramayana]]''.<ref name=":3" /><ref name=":4" /> However, religious, mythical, and allegorical legends are too intermixed with Indic religious thought and philosophy that discerning and extracting any semblance of historiography from them is a difficult task.<ref name=":3" /> The ''[[Puranas]]'' mostly entail mythological elements with a facade of historicity.<ref name=":3" /> The corpuses of Pali and Prakrit literature of the era are mostly religious in nature.<ref name=":3" /> Thus, a historiographical tradition was not popular in India, barring a few examples.<ref name=":3" /> A true tradition of historiography was introduced to India after the Arabs captured Sindh, where they introduced history-writing and recording proper chronology.<ref name=":3" /> These Arab historiographers were later surmounted by historiographers who wrote in Persian, many of whom were sponsored by the ruling sultans of India.<ref name=":3" /> == مکيه اسڪول == === Orientalist approach === The Orientalist approach was influenced both by [[Imperialism|imperialist]] attitudes and interests, and also fascination for the "exotic" East for Mediterranean and European writers and thinkers, captured in images by artists, that is embodied in a repeatedly-surfacing theme in the [[history of ideas]] in the West, called "[[Orientalism]]". In [[art history]], [[literature]], and [[cultural studies]], Orientalism is the imitation or depiction of aspects in the [[Eastern world]]. These depictions are usually done by writers, designers, and artists from the [[Western world]]. The term ''Orientalism'' has come to acquire negative connotations in some quarters and is interpreted to refer to the study of the East by Westerners shaped by the attitudes of the era of European [[imperialism]] in the 18th and 19th centuries. When used in this sense, it often implies prejudiced, outsider-caricatured interpretations of Eastern cultures and peoples. This viewpoint was most famously articulated and propagated by [[Edward Said]] in ''[[Orientalism (book)|Orientalism]]'' (1978), a critical history of this scholarly tradition.<ref>{{cite book|last=Clarke|first=J.J.|title=Oriental enlightenment the encounter between Asian and Western thought|url=https://archive.org/details/orientalenlighte00clar|url-access=limited|year=1997|publisher=Routledge|pages=[https://archive.org/details/orientalenlighte00clar/page/n16 8]}}</ref> ==== History ==== Though there has been study of India from a western perspective since ancient times, the orientalist school gained prominence in the aftermath of the [[Age of Discovery]]. In the 18th and 19th centuries, the term [[Oriental studies|Orientalist]] identified a scholar who specialized in the languages and literatures of the [[Eastern world]]. Among such scholars were officials of the [[East India Company]], who said that the [[Arab culture]], the [[culture of India|Indian culture]], and the [[Islamic culture]]s should be studied as equal to the [[Culture of Europe|cultures of Europe]].<ref>{{cite book |last = Macfie |first = A. L.|year = 2002 |title = Orientalism |publisher = Longman| location = London|url=https://books.google.com/books?id=0FrJAwAAQBAJ |isbn = 978-0582423862|ref = none| page = Ch One}}</ref> Among such scholars is the philologist [[William Jones (philologist)|William Jones]], whose studies of [[Indo-European languages]] established modern [[philology]]. [[Company rule in India]] favored Orientalism as a technique for developing and maintaining positive relations with the Indians—until the 1820s, when the influence of "anglicists" such as [[Thomas Babington Macaulay]] and [[John Stuart Mill]] led to the promotion of a Western-style education.<ref>Holloway (2006), pp. 1–2. "The Orientalism espoused by Warren Hastings, William Jones and the early East India Company sought to maintain British domination over the Indian subcontinent through patronage of Hindu and Muslim languages and institutions, rather than through their eclipse by English speech and aggressive European acculturation."</ref> With a great increase in knowledge of Asia among Western specialists, increasing political and economic involvement in the region, and in particular the realization of the existence of [[Indo-European languages|close relations between Indian and European languages]], by [[William Jones (philologist)|William Jones]], there emerged more complex intellectual connections between the early history of Eastern and Western cultures. Some of these developments occurred in the context of Franco–British rivalry for control of India. Liberal economists, such as [[James Mill]], denigrated Eastern civilizations as static and corrupt. [[Karl Marx]] characterized the [[Asiatic mode of production]] as unchanging, because of the economic narrowness of village economies and the State's role in production. "[[Oriental despotism]]" was generally regarded in Europe as a major factor in the relative failure of [[progress (history)|progress]] of Eastern societies. In the course of the century Western archaeology spread across the Middle East and Asia. New national museums provided a setting for important archaeological finds, most of which were in this period bought back to Europe. The first serious European studies of [[Buddhism]] and [[Hinduism]] were by the scholars [[Eugene Burnouf]] and [[Max Müller]]. In that time, the academic [[Islamic studies by author (non-Muslim or academic)|study of Islam]] also developed, and, by the mid-19th century, Oriental Studies was a well-established academic discipline in most European countries, especially those with imperial interests in the region. Yet, while scholastic study expanded, so did [[Racism|racist]] attitudes and stereotypes of Asian peoples and cultures. Scholarship often was intertwined with prejudicial racist and religious presumptions,<ref>J. Go, "'Racism' and Colonialism: Meanings of Difference and Ruling Practice in America's Pacific Empire" in ''Qualitative Sociology'' '''27'''.1 (March 2004).</ref> to which the new [[biology|biological sciences]] tended to contribute until the end of the [[World War II|Second World War]]. ==== Criticism and Decline ==== In his book [[Orientalism (book)|Orientalism]] (1978), [[cultural critic]] Edward Said redefines the term ''Orientalism'' to describe a pervasive Western tradition—academic and artistic—of prejudiced outsider-interpretations of the [[Eastern world]], which was shaped by the cultural attitudes of European [[imperialism]] in the 18th and 19th centuries.<ref>Tromans, 24</ref> Since its publication, most academic discourse began to use the term "Orientalism" to refer to a general patronizing Western attitude towards Middle Eastern, Asian, and [[North Africa]]n societies. In Said's analysis, the West [[Essentialism|essentializes]] these societies as static and undeveloped—thereby fabricating a view of Oriental culture that can be studied, depicted, and reproduced in the service of [[Imperialism|imperial power]]. Implicit in this fabrication, writes Said, is the idea that Western society is developed, rational, flexible, and superior.<ref>Mahmood Mamdani, ''Good Muslim, Bad Muslim: America, the Cold War, and the Roots of Terrorism'', New York: Pantheon, 2004; {{ISBN|0-375-42285-4}}; p. 32.</ref> Furthermore, Said said that "The idea of representation is a theatrical one: the Orient is the stage on which the whole East is confined",<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/63/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=63 |language=English}}</ref> and that the subject of learned Orientalists "is not so much the East itself as the East made known, and therefore less fearsome, to the Western reading public".<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/60/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=60 |language=English}}</ref> The thesis of Edward Said's Orientalism develops Marxist philosopher [[Antonio Gramsci]]'s theory of [[cultural hegemony]], and [[Michel Foucault]]'s theorisation of [[discourse]] (the [[knowledge]]-[[Power (social and political)|power]] relation) to criticise the scholarly tradition of Oriental studies. In the academy, the book ''Orientalism'' (1978) became a foundational text of [[Postcolonialism|post-colonial cultural studies]].<ref>Xypolia, Ilia (2011). "Orientations and Orientalism: The Governor Sir Ronald Storrs". Journal of IslamicJerusalem Studies. 11: 25–43.</ref> The once common "Orientalist" approach, with its image of a sensuous, inscrutable, and wholly spiritual India, has died out in serious scholarship.<ref name="Prakash 383–408" /> === Cambridge School === The Cambridge School of historiography was a [[school of thought]] which approached the study of the [[British Empire]] from the imperialist point of view. It emerged especially at the [[University of Cambridge]] in the 1960s. [[John Andrew Gallagher]] (1919–80) was especially influential, particularly in his article with [[Ronald Robinson]] on "[[The Imperialism of Free Trade]]". It was led by Anil Seal,<ref>Anil Seal'', The Emergence of Indian Nationalism: Competition and Collaboration in the Later Nineteenth Century'' (1971)</ref> Gordon Johnson,<ref>Gordon Johnson, ''Provincial Politics and Indian Nationalism: Bombay and the Indian National Congress 1880–1915'' (2005)</ref> Richard Gordon, and David A. Washbrook.<ref>Rosalind O'Hanlon and David Washbrook, eds. ''Religious Cultures in Early Modern India: New Perspectives'' (2011)</ref> It downplayed ideology.<ref>Aravind Ganachari, "Studies in Indian Historiography: 'The Cambridge School'", ''Indica'', March 2010, 47#1, pp 70–93</ref> ==== Criticism ==== This school of historiography is criticised for western bias or [[Eurocentrism]].<ref name="google7">{{cite book|title=Eurocentrism: a marxian critical realist critique|author=Hostettler, N.|date=2013|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-135-18131-4|url=https://books.google.com/books?id=2XjozzN0ppEC&pg=PA33|page=33|access-date=6 January 2017}}</ref> Critics have attacked various ideas of the School.<ref>See [[Christopher Platt|D.C.M. Platt]], "The Imperialism of Free Trade: Some Reservations," ''Economic History Review,'' 21#2 (Aug., 1968), pp. 296-306</ref> In ''The New Imperial Histories Reader,'' Stephen Howe has assembled articles by critics who take aim especially at [[P. J. Marshall]], [[David Kenneth Fieldhouse|D. K. Fieldhouse]], Robinson and Gallagher, and [[Peter Cain (historian)|Peter Cain]] and [[A. G. Hopkins]].<ref>Stephen Howe, ed. ''New Imperial Histories Reader'' (Routledge, 2009)</ref> [[Howard Spodek]], for example, praises the school's regional and pluralist perspectives but criticizes their reliance on British (rather than Indian) documentation, sloppy use of [[social science]] models, downplaying of ideology, and their excessive emphasis on Indian self-seeking and the importance of British imperial initiatives in achieving modernization. He recommends a deeper appreciation of Indian initiatives, and more attention to the emerging importance of public life in many areas of society rather than just a concentration on politics.<ref>Howard Spodek, "Pluralist Politics in British India: The Cambridge Cluster of Historians of Modern India," ''American Historical Review,'' (June 1979) 84#3 pp 688-707</ref> === Nationalist School === The Nationalist school originated among Indian historians in the late 19th and early 20th centuries who were influenced by [[Indian independence movement|Indian nationalism]]. They emphasized achievements in Indian history, while downplaying negative aspects, which led to various contradictions. Nationalist historians universally praised Hindu rule of India, with Hindu culture being prized above all else.<ref name=":0a">{{cite book|last=Thapar|first=Romila|title=History of Early India: From the Origins to AD 1300|publisher=University of California Press|year=2004|isbn=978-0-520-24225-8|pages=16–17}}</ref> In modern history, they focused on Congress, Gandhi, Nehru and high level politics. It highlighted the Mutiny of 1857 as a war of liberation, and Gandhi's 'Quit India' begun in 1942, as defining historical events. This school of historiography has received criticism for [[Elitism]].<ref>{{cite web|url=http://pages.ucsd.edu/~rfrank/class_web/ES-200C/Articles/Guha.pdf|title=Ranjit Guha, "On Some Aspects of Historiography of Colonial India"}}</ref> Historians in this school included [[Rajendralal Mitra]], [[R. G. Bhandarkar]], [[Romesh Chunder Dutt]], [[Anant Sadashiv Altekar]], [[K. P. Jayaswal]], [[Hem Chandra Raychaudhuri]], [[Radha Kumud Mukherjee]], [[R. C. Majumdar]], and [[K. A. Nilakanta Sastri]] ,.<ref name=":0a" /> === Marxist School === In India, Marxist Historiography takes the form of Marxian historiography where Marxian techniques of analysis are used but Marxist political intentions and prescriptions are discarded. The Marxian historiography of India uses the method of [[historical materialism]] and has focused on studies of economic development, land ownership, and [[class conflict]] in precolonial India and [[deindustrialisation|deindustrialization]] during the colonial period.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993">Bagchi, Amiya Kumar (January 1993). "Writing Indian History in the Marxist Mode in a Post-Soviet World". Indian Historical Review. 20 (1/2): 229–244.</ref> [[Bhupendranath Datta|B. N. Datta]], and [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] are considered the founding fathers of Marxist historiography in India. D. D. Kosambi was apologetic of the revolution of [[Mao]] and thought of Indian Prime Minister [[Jawaharlal Nehru]]'s policies as pro-capitalist. Kosambi, a polymath, viewed Indian History from a Marxist viewpoint. The other Indian scholars of Marxian historiography are [[Ram Sharan Sharma|R. S. Sharma]], [[Irfan Habib]], [[D. N. Jha]], and [[K. N. Panikkar]].<ref>Bottomore, T. B. 1983. ''A Dictionary of Marxist thought''. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press.</ref> Other historians such as [[Satish Chandra (historian)|Satish Chandra]], [[Romila Thapar]], [[Bipan Chandra]], [[Arjun Dev (historian)|Arjun Dev]], and [[Dineshchandra Sircar]], are sometimes referred to as "influenced by the Marxian approach to history."<ref>Guichard, Sylvie (2010), The Construction of History and Nationalism in India, Routledge, p. 87, ISBN 978-1136949319</ref> One debate in Indian history that relates to a [[historical materialist]] schema is on the nature of [[feudalism]] in India. [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] in the 1960s outlined the idea of "feudalism from below" and "feudalism from above". Element of his feudalism thesis was rejected by R.S. Sharma in his monograph [[Indian Feudalism]] (2005) and various other books,<ref>Purohit, Vinayak. 1988. Arts of transitional India twentieth century. Bombay: Popular Prakashan.</ref><ref>R S Sharma, Indian Feudalism (book), 2005</ref><ref>R S Sharma, Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation, Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177-85</ref><ref>R S Sharma, India's Ancient Past, Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India, Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> However R. S. Sharma also largely agrees with Kosambi in his various other books.<ref>R S Sharma, ''[[Indian Feudalism (book)]], 2005''</ref><ref>R S Sharma, ''Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation'', Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177–85</ref><ref>R S Sharma, ''India's Ancient Past'', Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, ''The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India'', Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> Most Indian Marxian historians argue that the economic origins of communalism are feudal remnants and the economic insecurities caused by slow development in India.<ref>{{cite book|title=Dalit women in India: issues and perspective|page=138|first=Prahlad|last=Jogdand|year=1995}}</ref> Even non-academic and laymen contributions to Marxist Historiography exist in India. The book "Coffee Housinte Katha" (The Story of Coffee House), written in [[Malayalam]], a regional language of India, spoken in the state of [[Kerala]], by one of the leaders of the Indian Coffee House Movement, [[Nadakkal Parameswaran Pillai]], is an example of this. Politicians like [[Shripad Amrit Dange]] have also contributed to Marxian historiography. ==== Criticism ==== The Marxian school of Indian historiography is accused of being too ideologically influenced.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993" /> Though influenced by Marxist theory [[B. R. Ambedkar]] criticized Marxists, as he deemed them to be unaware or ignorant of the specifics of caste issues.<ref>Padovani, Florence. Development-Induced Displacement in India and China: A Comparative Look at the Burdens of Growth. Rowman & Littlefield. Bhimrao Ambedkar himself, who criticized Indian Marxists</ref><ref>Jadhav, Narendra (1991). "Neglected Economic Thought of Babasaheb Ambedkar". Economic and Political Weekly. 26 (15): 980–982. ISSN 0012-9976. JSTOR 4397927.</ref> Also though most criticisms of Marxian historiography is levied by people who are not historians, some historians have debated Marxian historians and critically examined their analysis of the [[history of India]]. Many have alleged that Marxian historians used [[Historical negationism|negationism]] to whitewash some of the atrocities committed by [[Islamic rulers in the Indian subcontinent|Muslim rulers]] in the Indian Subcontinent.<ref>{{cite book|title=The Legacy of Muslim Rule in India|quote=Marxists who always try to cover up the black spots of Muslim rule with thick coats of whitewash|first=Kishori Saran|last=Lal|publisher=Aditya Prakashan|page=67}}</ref><ref>{{cite book|title=Indian Politics, Then and Now: Essays in Historical Perspective|first=K|last=Seshadri|publisher=Pragatee Prakashan|page=5|quote=certain attempts made by some ultra-Marxist historians to justify and even whitewash tyrannical emperors of the medieval India}}</ref><ref>{{cite book|title=Studies in World Affairs, Volume 1|first=KR|last=Gupta|year=2006|publisher=Atlantic Publisher|page=249|isbn=9788126904952|url=https://books.google.com/books?id=Hw9uf7sRKtIC&pg=PA249}}</ref><ref>{{cite book|title=Al-Hind the Making of the Indo-Islamic World: The Slave Kings and the Islamic Conquest : 11th–13th Centuries|year=1991|url=https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink|url-access=limited|last=Wink|first=André|publisher=Brill|page=[https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink/page/n160 309]|quote="apologists for Islam, as well as some Marxist scholars in India have sometimes attempted to reduce Islamic iconoclasm.."}}</ref> Since the late 1990s, [[Hindu nationalism|Hindu nationalist]] scholars especially have theorized that the Marxian tradition in India neglected what they believe to be the country's 'illustrious past' based on Vedic-[[puranic chronology]] and other [[Pseudohistory|pseudo-historical]] [[Historical revisionism|revisionist]] narratives of history, the historians are held responsible for aiding or defending [[Islam in India|Muslims]], who figure in Hindu nationalist discourse as the enemy.<ref>Jha, D.N. (1996). Society and Ideology in India: Essays in Honour of Prof. R.S. Sharma. New Delhi, India: Munshiram Manoharlal Publishers Pvt. Ltd. ISBN 978-8121506397.</ref><ref>Historian: Prof Irfan Habib outlookindia.com. Magazine | 23 April 2007. Retrieved 15 January 2013</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=u0RZBwAAQBAJ&pg=PA98|title=The Construction of History and Nationalism in India: Textbooks, Controversies and Politics|last=Guichard|first=Sylvie|year=2010|publisher=Routledge |isbn=9781136949319}}</ref> An example of such a view is [[Arun Shourie]]'s ''[[Eminent Historians]]'' (1998)<ref>Bryant, E. E. (2014). ''Quest for the Origins of Vedic Culture: The Indo-Aryan Migration Debate''. Cary, US: Oxford University Press {{ISBN|978-0195169478}}</ref> and ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks'' (2000), by [[Meenakshi Jain]].<ref name="Times14July">{{cite news |title=From having legs hacked off to getting Rajya Sabha foothold: A Master's journey of grit |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |access-date=14 July 2025 |work=The Times of India |date=14 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250714044603/https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |archive-date=14 July 2025}}</ref><ref name="v282">{{cite web | title=Why Meenakshi Jain Has Been Nominated To Rajya Sabha | website=[[News18]] | date=15 July 2025 | url=https://www.news18.com/opinion/opinion-why-meenakshi-jain-has-been-nominated-to-rajya-sabha-9442669.html | access-date=18 July 2025}}</ref> === Subaltern School === The "subaltern school", was begun in the 1980s by [[Ranajit Guha]] and [[Gyan Prakash]].<ref>{{cite journal |last=Prakash |first=Gyan |date=December 1994 |title=Subaltern studies as postcolonial criticism |journal=American Historical Review |volume=99 |issue=5 |pages=1475–1500 |doi=10.2307/2168385|jstor=2168385 }}</ref> It focuses attention away from the elites and politicians to "history from below", looking at the peasants using folklore, poetry, riddles, proverbs, songs, oral history and methods inspired by anthropology. It focuses on the colonial era before 1947 and typically emphasises caste and downplays class, to the annoyance of the Marxist school.<ref>{{cite journal |last=Roosa |first=John |date=2006 |title=When the Subaltern Took the Postcolonial Turn |journal=Journal of the Canadian Historical Association |volume=17 |issue=2 |pages=130–147 |doi=10.7202/016593ar|doi-access=free }}</ref> ==== Criticism ==== {{see|Subaltern Studies#Criticism}} === Hindutva Approach === Hindutva ({{Translation|Hinduness}}) is the predominant form of [[Hindu nationalism]] in India.<ref>{{Cite web|last=Purandare|first=Vaibhav|date=22 August 2019|title=Hindutva is not the same as Hinduism said Savarkar|url=https://www.telegraphindia.com/india/hindutva-is-not-the-same-as-hinduism-said-savarkar/cid/1699550|access-date=23 December 2020|website=telegraphindia.com}}</ref> The Hindutva movement has been described as a variant of "right-wing extremism",<ref name="Leidig">{{Cite journal|last=Leidig|first=Eviane|date=17 July 2020|title=Hindutva as a variant of right-wing extremism|journal=Patterns of Prejudice|volume=54|issue=3|pages=215–237|doi=10.1080/0031322X.2020.1759861|issn=0031-322X|doi-access=free|hdl=10852/84144|hdl-access=free}}</ref> adhering to a concept of homogenised majority and [[cultural hegemony]].<ref name="j3517631">{{cite journal |title=Fascism of our times |jstor=3517631 |author=Prabhat Patnaik |journal=Social Scientist |volume=21 |issue=3/4|pages=69–77 |year=1993 |doi=10.2307/3517631}}</ref><ref>{{harvnb|Frykenberg|2008|pages=178–220}}: "This essay attempts to show how — from an analytical or from an historical perspective — Hindutva is a melding of Hindu fascism and Hindu fundamentalism."</ref> Some analysts dispute the identification of Hindutva with fascism, and suggest Hindutva is an extreme form of [[conservatism]]. Hindutva approach to history exists to create a version of history to support the Hindu nationalist demands for [[Hindutva#Views on Indian history|Hindu Rashtra]] in Indian society.<ref name="Menon 28–30">{{cite magazine |last=Menon |first=Latha |date=August 2004 |title=Coming to Terms with the Past: India |magazine=History Today |volume=54 |issue=8 |pages=28–30}}</ref> It began with the writings of the developer and outliner of the [[Hindu Nationalism|Hindu Nationalist]] political ideology of [[Hindutva]] himself, [[Vinayak Damodar Savarkar]].{{sfn|Chandra|1989|p=145}}{{sfn|Keer|1966|p=143}} His works '[[The Indian War of Independence (book)|The Indian war of independence, 1857]]', 'Hindu-Pad-Padashahi (A Critical Review of the Hindu Empire of Maharashtra)', and 'Six Glorious Epochs of Indian History' contributed to and laid down the groundwork for this approach. However, this approach did not gain much traction until the 1990s.{{sfn|Goodrick-Clarke|1998|p=46}}<ref>{{Cite web|title=Resources|url=http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|access-date=2021-08-08|website=savarkar.org|language=en|archive-date=8 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210808095423/http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Visana|first=Vikram|date=5 November 2020|title=Savarkar before Hindutva: Sovereignty, Republicanism, and Populism in India, c.1900–1920|url=https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|journal=Modern Intellectual History|volume=18|issue=4|language=en|pages=1106–1129|doi=10.1017/S1479244320000384|s2cid=224983230|issn=1479-2443|access-date=25 July 2021|archive-date=30 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210930153956/https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> This approach is still in the process of development.<ref name="Menon 28–30" /> In March 2012, [[Diana L. Eck]], Professor of Comparative Religion and Indian Studies at [[Harvard University]], authored in her book "India: A Sacred Geography", that idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals and it wasn't just a cluster of regional identities and it wasn't ethnic or racial.<ref name="scroll.in">{{cite web|url=http://scroll.in/article/802047/theres-an-idea-of-india-from-early-times-much-before-the-mughals-or-the-british-scholar-diana-eck|title=Harvard scholar says the idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals|date=20 January 2016 }}</ref><ref name="In The Footsteps of Pilgrims">{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/leisure/story/20120618-review-of-diana-leck-india-a-sacred-geography-758709-2012-06-09|title=In The Footsteps of Pilgrims |date=9 June 2012 }}</ref><ref>{{cite magazine |url=https://www.economist.com/books-and-arts/2012/03/24/the-heavens-and-the-earth |title=India's spiritual landscape: The heavens and the earth |magazine =The Economist |date=24 March 2012}}</ref><ref name="Dalrymple">{{cite news |last=Dalrymple |first=William |date=27 July 2012 |title=India: A Sacred Geography by Diana L Eck – review |url=https://www.theguardian.com/books/2012/jul/27/india-sacred-geography-eck-review |newspaper=The Guardian}}</ref> This approach is noted for denying the [[Indo-Aryan migrations]], as they consider those whose ancestry and religion have origins outside of the Indian subcontinent to be aliens, namely Muslims, Christians, and communists. This approach states that only the Hindus are the legitimate heirs of South Asia.{{Sfn|Thapar|2004|p=14}} ==== Saffronisation ==== [[Saffronisation]], a process of introduction of right-wing policies that implement a Hindu nationalist agenda onto school textbooks by attempting to glorify Hindu contributions to Indian history while undermining other contributions, has become prominent. The [[Bharatiya Janata Party]] (BJP) has said that several Indian history textbooks had overt Marxist or Eurocentric political overtones.<ref name=":2">{{cite journal|last=Bhattacharya|first=Neeladri|date=2009|title=Teaching History in Schools: The Politics of Textbooks in India|journal=History Workshop Journal|volume=67|issue=67|pages=99–110|doi=10.1093/hwj/dbn050|jstor=40646212|s2cid=154421051}}</ref> The BJP has had trouble changing the textbooks because many states in which the BJP is not in power have blocked saffronisation efforts. The BJP, citing a rigid anti-Hindu agenda, restructured NCERT and the Indian Council of Historical Research (ICHR) to make textbooks conform to the BJP's Hindu nationalist platform.<ref>{{cite book|last=Bénéï|first=Veronique|title=Manufacturing Citizenship: education and nationalism in Europe, South Asia, and China|publisher=Routledge|year=2005|isbn=0-415-36488-4|location=New York, NY|pages=156–159}}</ref> In states where the BJP had control of the local government, textbooks were changed extensively to favor a Hindu nationalist narrative.<ref name=":1" /> These changes included the omission of caste-based exclusion and violence throughout Indian history and the exclusion or minimization of contributions to Indian society made by Muslims.<ref name="Raghavan">{{cite news|author=Raghavan, B. S.|title=Saffronisation|date=12 September 2001|newspaper=[[The Hindu]]|url=http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20070514123440/http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-date=14 May 2007|url-status=live}}</ref> After a rival political party, the [[Indian National Congress]], came into power, efforts were undertaken in 2004 to reverse the saffronisation of textbooks previously made by BJP.<ref name="The Guardian">{{cite news |last=Ramesh |first=Randeep |url=https://www.theguardian.com/world/2004/jun/26/india.schoolsworldwide |title=Another rewrite for India's history books |work=The Guardian |date=25 June 2004 |access-date=10 March 2016}}</ref> When the ''[[Hindustan Times]]'' reviewed the issue of saffronisation of Indian textbooks in late 2014, it noted that right-wing efforts to change how textbooks recount history faced "some difficulty as it lacks credible historians to back its claims."<ref>{{cite news|last=Raza |first=Danish | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffronising-textbooks-where-myth-and-dogma-replace-history/story-CauM4dmmsPGrjZ3APAvNxO.html |title=Saffronising textbooks : Where myth and dogma replace history |work=Hindustan Times |date=8 December 2014 |access-date=9 March 2016}}</ref> The [[India#Medieval India|medieval period]] in India is one such hotly-contested epoch among historians. Since there can be no true consensus about that era due to divided and deeply entrenched political motivations, history for that period is highly subjective and particularly vulnerable to the influence of the textbook writer's sympathies and outlook. "The choice of the textbook writer is more decisive than anything else," it was noted in a report in ''The Hindu''.<ref name="Amrik Singh">{{cite news|last=Singh|first=Amrik|date=25 August 2001|title=Saffronisation and textbooks|url=http://www.thehindu.com/2001/08/25/stories/05252524.htm|work=[[The Hindu]]|access-date=10 March 2016}}{{dead link|date=April 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> Critics have said that the changes to the textbooks have portrayed the medieval period as "a dark age of Islamic colonial rule which snuffed out the glories of the Hindu and Buddhist empires that preceded it".<ref name="The Guardian" /> Another trap in the politicisation of history relates to contention over the state of [[Jammu and Kashmir (union territory)|Jammu and Kashmir]].<ref name="Amrik Singh" /> By mid-2015, ''[[The Times of India]]'' reported that the [[National Council of Educational Research and Training]], which is in charge of publishing textbooks, had participated in a meeting convened by the [[Ministry of Human Resource Development]], and during that meeting, the issue of changing textbooks was discussed. An official from the ICHR complained that the theme of nationalism did not receive proper treatment in textbooks, setting the stage for possible textbook revisions.<ref name=":1">{{cite news | last=Akshaya |first=Mukul | url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/education/news/Saffronization-fears-over-history-textbooks-rewrite-plans/articleshow/47792475.cms |title=Saffronization fears over history textbooks rewrite plans |work=The Times of India|date=24 June 2015 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of Rajasthan reportedly spent Rs 37 crore to reprint 36 textbooks used for classes 1 to 8 for the 2016–2017 academic session that will be based on an agenda that would promote Indian culture by including historical figures, such as [[Suraj Mal|Maharaja Surajmal]], Hem Chandra, and [[Guru Gobind Singh]]. The textbooks that had been approved up to the 2012–13 academic session were rendered obsolete under the rewriting of history, and those books were auctioned off. In total, 5,66 crore new textbooks were ordered printed for an agenda that critics described was intent on supporting the saffronisation of textbooks. Rajasthan (primary and secondary) education minister Vasudev Devnani denied the charge of saffronisation, but educationists described his decision as to the "Hinduisation of education" that occurs when right-wing forces come to power.<ref>{{cite news|last=Goswami |first=Rakesh | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffron-agenda-raje-scraps-cong-textbooks-spends-rs-37-cr-on-new-ones/story-U3JaMmx52f4YsuUfb3wlNK.html |title=Saffronisation ? Raje scraps Cong textbooks, spends Rs 37 cr on new ones |work=Hindustan Times |date=20 January 2016 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of [[Karnataka]] has reportedly ordered new textbooks for the 2017–18 academic session in an effort that academicians and critics have described as a "blatant attempt to saffronise textbooks".<ref>{{cite news| url=http://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/revised-textbooks-from-201718-academic-year/article7300069.ece |title=Revised textbooks from 2017–18 academic year|work=The Hindu |date=10 June 2015 |access-date=10 March 2016}}</ref> ==== Criticism ==== The Hindutva approach to history is based on ahistorical premises and treats mythology as history. According to [[Christophe Jaffrelot]], a French political scientist specialising in South Asia, the Hindutva ideology has roots in an era where the fiction in ancient Indian mythology and Vedic antiquity was presumed to be valid. This fiction was used to "give sustenance to Hindu ethnic consciousness".<ref name="Jaffrelot1996p77">{{cite book|author=Christophe Jaffrelot|title=The Hindu Nationalist Movement in India|url= https://books.google.com/books?id=Y2buDDwdgIsC|year= 1996|publisher= Columbia University Press|isbn= 978-0-231-10335-0|page=77}}</ref> Its strategy emulated the Muslim identity politics of the Khilafat movement after World War I, and borrowed political concepts from the West –&nbsp;mainly German.<ref name="Jaffrelot1996p77" /> Hindutva organizations treat events in [[Hindu mythology]] as history.<ref name="R. Ramachandran">{{cite web|author=R. Ramachandran|date=1 February 2019|title=Science circus|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/science-and-technology/article26004777.ece}}</ref><ref name="Ziya Us Salam">{{cite web|author=Ziya Us Salam|title=Age of unreason|website=Frontline|date=20 June 2018 |url=https://frontline.thehindu.com/cover-story/article24200525.ece}}</ref><ref name="Meera Nanda">{{cite web|author=Meera Nanda|date=2 January 2004|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|title=Postmodernism, Hindu nationalism and 'Vedic science'|access-date=23 March 2022|archive-date=12 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200812120255/https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|url-status=dead}}</ref><ref name="Truschke">{{Cite journal|last=Truschke|first=Audrey|date=15 December 2020|title=Hindutva's Dangerous Rewriting of History|url=http://journals.openedition.org/samaj/6636|journal=South Asia Multidisciplinary Academic Journal|language=fr|issue=24/25|doi=10.4000/samaj.6636|issn=1960-6060|doi-access=free}}</ref> Hindutva organizations have been criticized for their belief in statements or practices that they claim to be both scientific and factual but are incompatible with the [[scientific method]].<ref>{{citation |first=Meera |last=Nanda |title=Hindutva's science envy |url=http://www.frontline.in/science-and-technology/hindutvas-science-envy/article9049883.ece |newspaper=Frontline |date=16 September 2016 |access-date=14 October 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://scroll.in/article/865872/from-dissing-darwin-to-yogic-farming-a-short-history-of-the-bjps-brush-with-pseudoscience|title=From dissing Darwin to yogic farming: A short history of the BJP's brush with pseudoscience|date=21 January 2018 }}</ref> According to [[Anthony Parel]], a historian and political scientist, Savarkar's ''Hindutva, Who is a Hindu?'' published in 1923 is a fundamental text of Hindutva ideology. It asserts, states Parel, India of the past to be "the creation of a racially superior people, the Aryans. They came to be known to the outside world as Hindus, the people beyond the Indus River. Their identity was created by their race (jati) and their culture (Sanskriti). All Hindus claim to have in their veins the blood of the mighty race incorporated with and descended from the Vedic fathers. They created a culture — an ensemble of mythologies, legends, epic stories, philosophy, art and architecture, laws and rites, feasts, and festivals. They have a special relationship to India: India is to them both fatherland and holy land." The Savarkar's text presents the "Hindu culture as a self-sufficient culture, not needing any input from other cultures", which is "an unhistorical, narcissistic and false account of India's past", states Parel.<ref name="Parel2006p42">{{cite book|author=Anthony J. Parel|title=Gandhi's Philosophy and the Quest for Harmony|url= https://books.google.com/books?id=MQhz0fW0HZUC |year=2006|publisher= Cambridge University Press|isbn=978-0-521-86715-3|pages=42–43}}</ref> The premises of early Hindu nationalist thought, states Chetan Bhatt, reflected the colonial era European scholarship and Orientalism of its times.<ref name="Bhatt2001p11" /> The idea of "India as the cradle of civilization" (Voltaire, Herder, Kant, Schlegel), or as "humanity's homeland and primal philosophy" (Herder, Schlegel), or the "humanism in Hindu values" (Herder), or of Hinduism offering redemption for contemporary humanity (Schopenhauer), along with the colonial-era scholarship of Frederich Muller, Charles Wilkins, William Jones, Alexander Hamilton, and others were the natural intellectual matrix for Savarkar and others to borrow and germinate their Hindu nationalist ideas.<ref name="Bhatt2001p11">{{cite book|author=Chetan Bhatt|title=Hindu nationalism: origins, ideologies and modern myths|url=https://books.google.com/books?id=W2PXAAAAMAAJ|year=2001|publisher=Berg|isbn=978-1-85973-343-1|pages=11–12}}</ref> [[Chakravarthi Ram-Prasad]], a Fellow of the British Academy and a scholar of Politics and Philosophy of Religion, states that Hindutva is a form of nationalism that is expounded differently by its opponents and its proponents.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> The opponents of Hindutva either consider it as a fundamentalist ideology that "aims to regulate the working of civil society with the imperatives of Hindu religious doctrine", or as another form of fundamentalism while accepting that Hinduism is a diverse collection of doctrines, is complex and is different from other religions. According to Ram-Prasad, the proponents of Hindutva reject these tags, viewing it to be their right and a desirable value to cherish their religious and cultural traditions.<ref name="Ram‐Prasad1993p285">{{cite journal | last=Ram-Prasad | first=C. | title=Hindutva ideology: Extracting the fundamentals | journal=Contemporary South Asia | volume=2 | issue=3 | year=1993 | doi=10.1080/09584939308719718 | pages=285–309}}</ref> The Hindutva ideology according to Savarkar, states Ram-Prasad, is a "geography, race, and culture" based concept. However, the "geography" is not strictly territorial but is an "ancestral homeland of a people", and the "race" is not biogenetic but described as the historic descendants of the intermarriage of Aryans, native inhabitants, and "different peoples" who arrived over time.<ref name="Flood2008p527" /> So, "the ultimate category for Hindutva is culture", and this culture is "not strictly speaking religious if by religion is meant a commitment to certain doctrines of transcendence", he states.<ref name="Flood2008p527">{{cite book|author=C. Ram-Prasad|editor=Gavin Flood|title=The Blackwell Companion to Hinduism|url=https://books.google.com/books?id=SKBxa-MNqA8C |year=2008|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-99868-7|pages=527–528}}</ref> The proponents state that in the Hindutva thought, there is a kernel of coherent and justifiable thesis about the Indian culture and history.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> Hindutva ideology has been linked to threats to academics and students, both in India and the United States.<ref name="Venugopal, Arun">{{Cite web|last=Venugopal, Arun|date=21 July 2021|title=At Rutgers, and Beyond, Scholars Are Under Attack For Their Critique of India's Far-Right Government|url=http://gothamist.com/news/at-rutgers-and-beyond-scholars-are-under-attack-for-their-critique-of-indias-far-right-government|access-date=21 July 2021|website=Gothamist|language=en}}</ref><ref name=":0b">{{Cite web|title=American Scholars of India Confront a Rise in Threats {{!}} WNYC {{!}} New York Public Radio, Podcasts, Live Streaming Radio, News|url=https://www.wnyc.org/story/american-scholars-india-confront-rise-threats/|access-date=6 September 2021|website=WNYC|language=en}}</ref> For instance, in 2011, Hindutva activists successfully led a charge to remove an essay about the multiple narratives of Ramayanas from Delhi University's history syllabus.<ref name="The Hindu">{{Cite news|last=N|first=Vijetha S.|date=15 October 2011|title=Historians protest as Delhi University purges Ramayana essay from syllabus|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/Historians-protest-as-Delhi-University-purges-Ramayana-essay-from-syllabus/article13372074.ece|access-date=11 July 2021|issn=0971-751X}}</ref> [[Romila Thapar]], a world-renowned historian, has faced Hindutva-led attacks, with the claims that her works present Marxist and [[Eurocentric]] points of view.<ref name="washingtonpost.com">{{Cite news|title=In the battle over India's history, Hindu nationalists square off against a respected historian|language=en-US|newspaper=Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/india-romila-thapar-dissent/2021/01/02/1a79ca54-4070-11eb-b58b-1623f6267960_story.html|access-date=11 July 2021|issn=0190-8286}}</ref> Hindutva scholars like [[Rajiv Malhotra]] has been responsible for pushback against [[White people|white]] scholars specialising on South Asia and Hinduism based in North America, including [[Wendy Doniger]] and [[Sheldon Pollock]] on grounds of their supposed [[Evangelism|vested interests]] & [[Racism|racial prejudices]] [[Anti-Indian sentiment|against Indians]].<ref name="insidehighered.com">{{Cite web|title=Scholars who study Hinduism and India face hostile climate|url=https://www.insidehighered.com/news/2016/04/12/scholars-who-study-hinduism-and-india-face-hostile-climate|access-date=11 July 2021|website=www.insidehighered.com|language=en}}</ref> Under BJP leadership, the Indian state has been accused of monitoring scholars and denying some research access.<ref name="The Nation">{{cite news |last1=Chaturvedi |first1=Vinayak |title=The Hindu Right and Attacks on Academic Freedom in the US |url=https://www.thenation.com/article/culture/hindu-right-academic-freedom/ |publisher=The Nation |date=December 2021}}</ref> In 2021, a group of North American-based scholars of South Asia formed a collective and published the Hindutva Harassment Field Manual to, they argue, answer the Hindutva threat to their academic freedom.<ref name="Prakash">{{Cite web|last=Prakash|first=Priyali|title='Targeted by hate': Audrey Truschke on why she helped write a 'Hindutva Harassment Field Manual'|url=https://scroll.in/article/999710/targeted-by-hate-audrey-truschke-on-why-she-helped-write-a-hindutva-harassment-field-manual|access-date=28 August 2021|website=Scroll.in|date=10 July 2021 |language=en-US}}</ref><ref name=":0b" /> They documented further incidents of Hindutva harassment of academics in North America, dating back to the 1990s.<ref name="Timeline">{{cite web |last1=SASAC |title=Timeline |url=https://www.hindutvaharassmentfieldmanual.org/timeline |website=Hindutva Harassment Field Manual}}</ref> The [[Association for Asian Studies]] noted that Hindutva, described as a "[[Majoritarianism|majoritarian]] ideological doctrine" different from [[Hinduism]], resorted to "increasing attacks on numerous scholars, artists, and journalists who critically analyze its politics".<ref name="asianstudies.org">{{Cite web|date=10 September 2021|title=AAS Statement on the Dismantling Global Hindutva Conference|url=https://www.asianstudies.org/aas-statement-on-the-dismantling-global-hindutva-conference/|access-date=11 September 2021|website=Association for Asian Studies|language=en-US}}</ref> == هندستان تي برطانوي سامراج جي اثر جو جائزو == Debate continues about the [[Economy of India under the British Raj|economic impact of British imperialism on India]]. The issue was actually raised by conservative British politician [[Edmund Burke]] who in the 1780s vehemently attacked the East India Company, claiming that [[Warren Hastings]] and other top officials had ruined the Indian economy and society. Indian historian Rajat Kanta Ray (1998) continues this line of attack, saying the new economy brought by the British in the 18th century was a form of "plunder" and a catastrophe for the traditional economy of Mughal India. Ray accuses the British of depleting the food and money stocks and imposing high taxes that helped cause the terrible famine of 1770, which killed a third of the people of Bengal.<ref>Rajat Kanta Ray, "Indian Society and the Establishment of British Supremacy, 1765–1818", in ''The Oxford History of the British Empire: vol. 2, The Eighteenth Century'', ed. P. J. Marshall, (1998), pp. 508–529.</ref> Rejecting the Indian nationalist account of the British as alien aggressors, seizing power by brute force and impoverishing all of India, British historian [[P. J. Marshall]] argues that the British were not in full control but instead were players in what was primarily an Indian play and in which their rise to power depended upon excellent cooperation with Indian elites. Marshall admits that much of his interpretation is still rejected by many historians.<ref>P. J. Marshall, "The British in Asia: Trade to Dominion, 1700–1765," in ''The Oxford History of the British Empire: vol. 2, The Eighteenth Century'', ed. P. J. Marshall, (1998), pp. 487–507.</ref> Marshall argues that recent scholarship has reinterpreted the view that the prosperity of the formerly benign Mughal rule gave way to poverty and anarchy. Marshall argues the British takeover did not make any sharp break with the past. The British largely delegated control to regional Mughal rulers and sustained a generally prosperous economy for the rest of the 18th century. Marshall notes the British went into partnership with Indian bankers and raised revenue through local tax administrators and kept the old Mughal rates of taxation. Professor Ray agrees that the East India Company inherited an onerous taxation system that took one-third of the produce of Indian cultivators.<ref>Marshall, "The British in Asia: Trade to Dominion, 1700–1765"</ref> ===Insecurity of the Raj=== In the 20th century historians generally agreed that imperial authority in the Raj had been secure in the 1800–1940 era. Various challenges have emerged. Mark Condos and Jon Wilson argue that the Raj was chronically insecure.<ref>Mark Condos, ''The Insecurity State: Punjab and the Making of Colonial Power in British India'' (Cambridge University Press, 2017).</ref><ref>Jon Wilson, ''India conquered: Britain's Raj and the chaos of empire'' (Simon and Schuster, 2016).</ref> They argue that the irrational anxiety of officials led to a chaotic administration with minimal social purchase or ideological coherence. The Raj was not a confident state capable of acting as it chose, but rather a psychologically embattled one incapable of acting except in the abstract, the small scale, or short term.<ref>Joshua Ehrlich, "Anxiety, Chaos, and the Raj." ''Historical Journal'' 63.3 (2020): 777–787. DOI: https://doi.org/10.1017/S0018246X1900058X</ref> == پڻ ڏسو == * [[سنڌ جي تاريخ نگاري]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] * [[هندستان جي تاريخ]] * [[برطانوي سلطنت جي تاريخ نگاري]] == حوالا == == ڪتاب نگاري == ==حوالا== {{حوالا}} ===Works cited=== * {{citation |last=Chandra |first=Bipan |title=India's Struggle for Independence |year=1989 |publisher=Penguin Books India |location=New Delhi |isbn=978-0-14-010781-4 }} * {{Cite book |editor-last=Defrémery |editor-first = C. |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=B.R. |title=Voyages d'Ibn Batoutah (Volume 1) |publisher= Société Asiatic |year=1853 |place=Paris |language=French, Arabic |url=https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ}} * {{Cite book |last=Dunn |first=Ross E. |author-link=Ross E. Dunn |title=The Adventures of Ibn Battuta |publisher=University of California Press |year=2005 |orig-year=1986 |isbn=978-0-520-24385-9 }} * {{citation|last=Eggermont|first=P. H. L.|title=The Purāņa Source of Merutuṅga's List of Kings and the Arrival of the Śakas in India|year=1969|url=https://books.google.com/books?id=ks4UAAAAIAAJ}} * {{Citation |last=Goodrick-Clarke |first=Nicholas |author-link=Nicholas Goodrick-Clarke |title=Hitler's Priestess: Savitri Devi, the Hindu-Aryan Myth and Neo-Nazism |title-link=Hitler's Priestess |publisher=[[New York University Press]] |year=1998 |isbn=978-0-8147-3111-6 |language=en}} * {{cite book |last1=Keer |first1=Dhananjay |title=Veer Savarkar |date=1966 |publisher=Popular Prakashan |url=https://books.google.com/books?id=aCALAQAAIAAJ |language=en |oclc=582786373}} * {{cite book |first=Robert |last=Frykenberg |chapter=Hindutva as a Political Religion: An Historical Perspective |editor1=R. Griffin |editor2=R. Mallett |editor3=J. Tortorice |title=The Sacred in Twentieth-Century Politics: Essays in Honour of Professor Stanley G. Payne |year=2008 |url=https://books.google.com/books?id=JGOHDAAAQBAJ |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-0-230-24163-3 |pages=178–200 }} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * Balagangadhara, S. N. (2012). Reconceptualizing India studies. New Delhi: Oxford University Press. * Bhattacharjee, J. B. ''Historians and Historiography of North East India'' (2012) * {{cite book|last=Bannerjee|first= Dr. Gauranganath |title=India as known to the ancient world|url=https://archive.org/stream/indiaasknowntoan00banerich#page/n3/mode/2up|year=1921|publisher=Humphrey Milford, Oxford University Press, London}} * Bose, Mihir. "India's Missing Historians: Mihir Bose Discusses the Paradox That India, a Land of History, Has a Surprisingly Weak Tradition of Historiography", ''History Today'' 57#9 (2007) pp 34+. [https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110915152404/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 |date=15 September 2011 }} *Chakrabarti, Dilip K.: Colonial Indology, 1997, Munshiram Manoharlal: New Delhi. * Palit, Chittabrata, ''Indian Historiography'' (2008). *Indian History and Culture Society., Devahuti, D. (2012). Bias in Indian historiography. * Elliot, Henry Miers; John Dowson (1867–77). ''The History of India, as told by its own historians. The Muhammadan Period''. London: Trübner and Co. * [[Meenakshi Jain|Jain, Meenakshi]] [https://archive.org/details/flawed-narratives-history-in-the-old-ncert-textbooks-of-satish-chandra-by-meenakshi-jain ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks - A random survey of Satish Chandra’s “Medieval India''], NCERT 2000 * Inden, R. B. (2010). Imagining India. Bloomington, Ind: Indiana University Press. * Jain, M. The India They Saw : Foreign Accounts (4 Volumes) Delhi: Ocean Books, 2011. * Kahn, Yasmin. "Remembering and Forgetting: South Asia and the Second World War' in Martin Gegner and Bart Ziino, eds., ''The Heritage of War'' (Routledge, 2011) pp 177–193. * Mantena, R. (2016). Origins of modern historiography in India: Antiquarianism and philology 1780–1880. Palgrave Macmillan. * Mittal, S. C ''India distorted: A study of British historians on India'' (1995), on 19th century writers * [[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970) {{ISBN|9782102227356}} *{{cite book |first=Yvette Claire |last=Rosser |title=Curriculum as Destiny: Forging National Identity in India, Pakistan, and Bangladesh |year=2003 |publisher=University of Texas at Austin |type=Dissertation |url=http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |access-date=17 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911035259/http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |archive-date=11 September 2008 |url-status=dead }} *[[Arvind Sharma]], Hinduism and Its Sense of History (Oxford University Press, 2003) {{ISBN|978-0-19-566531-4}} * E. Sreedharan, A Textbook of Historiography, 500 B.C. to A.D. 2000 (2004) * Shourie, Arun (2014). Eminent historians: Their technology, their line, their fraud. Noida, Uttar Pradesh, India : HarperCollins Publishers. {{ISBN|9789351365914}} *{{cite book |title=Aryans and British India |first=Thomas R. |last=Trautmann |url=https://books.google.com/books?id=jR_LPnEH3GsC |year=1997 |location=Berkeley |publisher=University of California Press |isbn=978-0-585-10445-4}} *Viswanathan, G. (2015). Masks of conquest: Literary study and British rule in India. * Antonio de Nicolas, Krishnan Ramaswamy, and Aditi Banerjee (eds.) (2007), ''[[Invading the Sacred]]: An Analysis Of Hinduism Studies in America'' (Publisher: Rupa & Co.) * Vishwa Adluri, Joydeep Bagchee: ''The Nay Science: A History of German Indology''. Oxford University Press, New York 2014, {{ISBN|978-0199931361}} (''Introduction,'' p.&nbsp;1–29). * Warder, A. K., ''An introduction to Indian historiography'' (1972). * Winks, Robin, ed. ''The Oxford History of the British Empire: Volume V: Historiography'' (2001) * Weickgenannt, T. N. (2009). Salman Rushdie and Indian historiography: Writing the nation into being. Basingstoke: Palgrave Macmillan. {{Historiography}} [[زمرو:ڀارت جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:تاريخ نويسي]] [[زمرو:ڀارت جي تاريخ]] ==قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسي== قومي ۽ علائقائي تاريخن جا مقصد به مختلف رهيا آهن. قومي تاريخ منتشر ۽ جدا جدا عنصرن کي هڪ قومي سڃاڻپ هيٺ گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، جڏهن ته علائقائي تاريخون پنهنجي ثقافتي قدرن، روايتن ۽ سياسي حيثيت کي اجاگر ڪري پنهنجي معاملن ۾ آزاد ڪردار ادا ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪن ٿيون. نوآبادياتي دور جي خاتمي ۽ نون ملڪن جي قيام کان پوءِ، پراڻين حدن جي تبديليءَ سبب قوم رياست ۽ صوبن جي وچ ۾ تضاد پيدا ٿيا. علائقن وٽ پنهنجي جدا تاريخ ۽ ثقافت هئي، جڏهن ته نئين قوم رياست کي پنهنجي تاريخ نئين زاويي سان ٺاهڻي هئي. اهڙي صورتحال ۾ قومي تاريخ ڪڏهن ڪڏهن سياسي غلبي، قومي سڃاڻپ جي تشهير ۽ علائقائي قوميتن جي دٻاءَ لاءِ استعمال ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==پاڪستان ۾ سنڌ جي علائقائي حيثيت== پاڪستان جي قيام وقت ملڪ ۾ پنج صوبا هئا، جن وٽ پنهنجي جدا سڃاڻپ موجود هئي. پاڪستان هڪ نئون ملڪ هو، تنهنڪري ان جي شروعاتي دور ۾ قومي وحدت ۽ قوم سازيءَ تي وڌيڪ زور ڏنو ويو. صوبي سان وابستگيءَ کي سرڪاري سطح تي ڪڏهن ڪڏهن تنقيد جو نشانو بڻايو ويو، ڇاڪاڻ ته ان کي قوم سازيءَ جي راهه ۾ رڪاوٽ سمجهيو ويندو هو. سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي سياسي عمل ۾ ٿيندڙ تبديلين کي ظاهر ڪري ٿي؛ جيئن جيئن سياسي جوڙجڪ بدلبي رهي، تيئن سنڌ جي تاريخ لکڻ جا رخ به تبديل ٿيندا رهيا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ هڪ الڳ حيثيت رکي ٿي، ڇاڪاڻ ته اها بنگال ۽ پنجاب وانگر ورهايل نه ٿي. سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي به پشتونن يا بلوچن وانگر ٻن يا وڌيڪ ملڪن ۾ وڏي پيماني تي ورهايل نه هئي. تاريخي ۽ جاگرافيائي طور سنڌ قديم زماني کان پنهنجي جداگانه سڃاڻپ رکي ٿي، جنهن ڪري اها پاڪستان جي ٻين صوبن کان هڪ خاص ۽ ممتاز حيثيت رکي ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي ۽ ورهاڱي کان اڳ جي تاريخ نويسي== تاريخ ڪنهن به علائقي کي تاريخي مرتبو ڏيڻ جو طاقتور ذريعو آهي، ڇاڪاڻ ته اها ان علائقي جون پاڙون ماضي ۾ ڳولي ٿي. ان شعور تحت ورهاڱي کان اڳ سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد سنڌ جي تاريخ کي نئين سر مرتب ڪرڻ هو. ان جي تاريخي رسالي ۾ سنڌ جي تاريخ جي مختلف پهلوئن تي تحقيقي مضمون شايع ٿيندا هئا. خاص طور قديم دور تي زور ڏنو ويو، ته جيئن سنڌ جي تاريخي قدامت ثابت ڪري سگهجي. جيئن ته هن سوسائٽيءَ ۾ هندو ۽ انگريز مؤرخ وڌيڪ سرگرم هئا، تنهنڪري تاريخ نويسيءَ ۾ سيڪيولر رجحان نمايان رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==ورهاڱي کان پوءِ سنڌي تاريخ نويسي== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسي نون خيالن ۽ رجحانن سان سامهون آئي. ان جو مرڪزي نقطو اهو هو ته سنڌ تاريخي، ثقافتي ۽ لساني طور پاڪستان جي ٻين صوبن کان مختلف آهي. صوبائي سڃاڻپ تي زور ورهاڱي جي نتيجن سبب وڌيو. ڪراچي، جيڪا سنڌ جو اهم شهر ۽ بندرگاهه هئي، وفاقي علائقو قرار ڏئي نئين ملڪ جي گادي بڻائي وئي. سنڌ ان فيصلي خلاف احتجاج ڪيو، پر اهو احتجاج اثرائتو ثابت نه ٿيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي هندو آبادي وڏي پيماني تي لڏي وئي ۽ ان جي جاءِ تي اردو ڳالهائيندڙ آبادي آئي. هن تبديليءَ سنڌي قوميت کي ڪمزور ڪيو. ثقافتي ۽ لساني دٻاءَ کي منهن ڏيڻ لاءِ سنڌي دانشورن سنڌ جي تاريخ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ طرف ڌيان ڏنو، ته جيئن سنڌ جي جدا سڃاڻپ کي برقرار رکيو وڃي. ان مقصد لاءِ سنڌي ادبي بورڊ قائم ڪيو ويو، جنهن سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ تاريخي تحقيق جي حوصلا افزائي ڪئي. بورڊ سنڌ جي قديم کان جديد دور تائين نو جلدن ۾ جامع تاريخ شايع ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ سنڌ جي تاريخ بابت فارسي اصل ماخذ پڻ شايع ڪيا، ته جيئن مؤرخن کي بنيادي مواد ملي سگهي. انهن مان ڪجهه ڪتاب بعد ۾ سنڌي ۽ اردو ۾ ترجمو ٿيا، جنهن سان اردو پڙهندڙن لاءِ سنڌ جي تاريخ کي سمجهڻ جا نوان رستا کليا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==اسلام، عرب فتح ۽ باب الاسلام جو تصور== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جي هڪ اهم خصوصيت سنڌ جي تاريخ ۾ اسلام جي ڪردار تي زور هو. عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ کي “باب الاسلام” يعني اسلام جو دروازو بڻائيندڙ واقعو سمجهيو ويو. محمد بن قاسم کي هڪ اهم تاريخي هيرو طور پيش ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته هن کي سنڌ ۾ اسلام آڻيندڙ فاتح طور بيان ڪيو ويو. اسلام پسند تاريخ نويسيءَ ۾ عرب فتح ۽ عرب فاتح سنڌ جي اسلامي سڃاڻپ جا وڏا نشان بڻيا ۽ باب الاسلام جو تصور سالياني يادگيريءَ جو موضوع پڻ بڻيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سيد سليمان ندوي پنهنجي ڪتاب ''عرب و هند ڪي تعلقات'' ۾ عربن جي سنڌ فتح ۽ اتر هندستان تي ترڪن جي فتحن ۾ فرق بيان ڪيو. سندس خيال موجب سنڌ فتح ڪندڙ عرب اسلامي ماحول ۾ رهندا هئا ۽ اسلامي تعليمات کان واقف هئا، جڏهن ته ترڪ، افغان ۽ مغل حڪمران فقط نالي ماتر مسلمان هئا ۽ اسلامي تعليمات جا حقيقي نمائندا نه هئا. ان خيال موجب سنڌ جو اسلامي ڪردار پاڪستان جي ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پختو سمجهيو ويو.<ref name="SuleimanNadvi-ArabHind-1976">{{cite book |last=ندوي |first=سليمان |title=عرب و هند ڪي تعلقات |location=ڪراچي |year=1976 |pages=107، 192 }}</ref> محمد علي جناح جي هڪ تقرير جو حوالو پڻ ڏنو ويو، جنهن ۾ هن سنڌ کي خراج تحسين پيش ڪندي چيو ته پاڪستان حقيقت ۾ ان ڏينهن وجود ۾ آيو، جڏهن پهريون مسلمان سنڌ جي سرزمين تي آيو. ورهاڱي کان پوءِ هن تصور سنڌ کي ٻين صوبن کان اسلامي روايتن جي وارث طور الڳ ڏيکارڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سنڌ جو ڪردار== سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو ٻيو اهم پهلو آزاديءَ جي تحريڪ ۽ پاڪستان جي قيام ۾ سنڌ جي ڪردار تي زور آهي. سنڌ جي ماڻهن خلافت تحريڪ، هجرت تحريڪ ۽ ريشمي رومال تحريڪ ۾ سرگرم حصو ورتو. انهن تحريڪن سنڌ جي ماڻهن کي هندستان جي مسلمانن سان ويجهو آندو. سنڌ کي بمبئي کان جدا ڪرڻ جي جدوجهد پڻ هندستاني مسلمانن جي سياسي مطالبن لاءِ مددگار ثابت ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ پاڪستان جي قيام واري جدوجهد ۾ پنهنجي ڪردار تي به فخر ڪري ٿي. 1938ع ۾ شيخ عبدالمجيد سنڌي صوبائي مسلم ليگ جي اجلاس ۾ پاڪستان بابت قرارداد پيش ڪئي، جيڪا اڪثريت سان منظور ٿي. 1943ع ۾ سنڌ اسيمبلي پاڪستان قرارداد جي حمايت ڪئي. ان موقعي تي جي. ايم. سيد تقرير ڪندي چيو ته هندستان جا مسلمان جدا قوم آهن، ڇاڪاڻ ته انهن جي جدا تاريخ، ثقافت، ادب، روايتون ۽ سياسي توڙي معاشي نظام آهن؛ تنهنڪري انهن کي جدا وطن ڏنو وڃي.<ref name="MehranFreedomMovement1985">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |pages=17–18 }}</ref> سنڌ اسيمبلي 1946ع ۾ پاڪستان جي قرارداد جي حمايت ڪندڙ پهرين اسيمبلي طور پيش ڪئي وئي. 1985ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ جي رسالي ''مهراڻ'' آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر شايع ڪيو. ان جي اداريي ۾ چيو ويو ته پاڪستان جو حقيقي خالق سنڌ آهي. اداريي ۾ اهو به افسوس ظاهر ڪيو ويو ته پاڪستان جي قيام کان پوءِ سنڌ جي ڪردار کي ڄاڻي واڻي گهٽايو ويو؛ جهڙوڪ محمد علي جناح جي جنم ڀومي جهرڪ کي نظرانداز ڪري وزير مينشن ڪراچي کي اڳيان آڻڻ، ۽ سنڌي اڳواڻن جي خدمتن کي پاڪستان جي قيام ۾ مناسب طور تسليم نه ڪرڻ.<ref name="MehranFreedomMovement1985p5">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=5 }}</ref><ref name="MehranFreedomMovement1985p6">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=6 }}</ref> سنڌ طرفان پنهنجي اسلامي ڪردار ۽ آزاديءَ جي تحريڪ ۾ ڪردار تي زور ڏيڻ جو هڪ سياسي سبب صوبائي خودمختياريءَ جو مطالبو هو. سنڌ چاهيو ٿي ته مرڪز جو ڪردار صوبائي معاملن ۾ گهٽ کان گهٽ هجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==ون يونٽ ۽ سنڌي قومپرست تاريخ نويسي== سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ بنيادي تبديلي ون يونٽ جي دور ۾ آئي. 1955ع ۾ اولهه پاڪستان جا صوبا هڪ يونٽ ۾ ضم ڪيا ويا، جنهن سبب سنڌ پاڻ کي ٻيهر اهڙي صورتحال ۾ محسوس ڪيو، جهڙي طرح نوآبادياتي دور ۾ اها بمبئي پريزيڊنسيءَ جو حصو هئي. بمبئي جي جاءِ تي هاڻي لاهور جو غلبو محسوس ڪيو ويو. سنڌ پنهنجي سياسي آزادي ٻيهر وڃائي ويٺي. ون يونٽ جي عمل سنڌ جي ڪجهه سياستدانن جي موقعي پرستيءَ کي به ظاهر ڪيو، جن مرڪزي حڪومت سان گڏجي سنڌ کي ون يونٽ جو حصو بڻائڻ ۾ مدد ڪئي. ساڳئي وقت اهڙا اڳواڻ به سامهون آيا، جن ون يونٽ جي مخالفت ڪئي ۽ ان سبب تڪليفون برداشت ڪيون. هن دور سنڌ جي تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جو نئون تصور پيدا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ون يونٽ سنڌين کي سياسي طور وڌيڪ پختو ڪيو، ڇاڪاڻ ته سنڌ مجموعي طور پنجاب جي سياسي غلبي هيٺ تڪليفون ڀوڳيون. هن دور ۾ بئراج جي زرخيز زمين فوجي آفيسرن ۽ اعليٰ بيوروڪريٽن کي الاٽ ڪئي وئي، جنهن سان سنڌي هارين جا حق متاثر ٿيا. سرڪاري ملازمتن ۾ سنڌين کي مناسب حصو نه مليو، جنهن سبب وڌندڙ وچولي طبقي ۾ مايوسي پيدا ٿي. انهن تجربن کان پوءِ سنڌين محسوس ڪيو ته نه “باب الاسلام” واري حيثيت ۽ نه آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سندن ڪردار، انهن کي سندن حق ڏيارڻ ۾ مددگار ثابت ٿيا. ان احساس سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو رخ بدلائي ڇڏيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌي قومپرستي تاريخ جي تجزيي جو مرڪزي نقطو بڻجي وئي. ماضيءَ کي حال جي روشنيءَ ۾ پرکيو ويو، خاص طور پرڏيهي حملن جي اثرن کي هن انداز سان ڏٺو ويو ته سنڌ بار بار پرڏيهي غلبي سبب ڪيئن متاثر ٿي. پرڏيهي غلبي جي موضوع سنڌ جي اهڙي تصوير ٺاهي، جنهن ۾ سنڌ کي مظلوم ۽ استحصال جو شڪار علائقو طور پيش ڪيو ويو. ساڳئي وقت تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جي ڪردار کي نمايان ڪيو ويو، ته جيئن نئين نسل لاءِ ڪردار جا نمونا پيدا ڪيا وڃن.<ref name="MubarakAli1994p45">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=سنڌ خاموشي ڪي آواز |location=لاهور |year=1994 |page=45 }}</ref> ==سيڪيولر قومپرست تعبير ۽ قديم سنڌ== سنڌي قومپرستيءَ هيٺ ٺهيل نئين تاريخ نويسي مذهبي نه پر سيڪيولر هئي. سنڌي ثقافت ۽ تهذيب جون پاڙون قديم ماضيءَ ۾ ڳوليون ويون ۽ دعويٰ ڪئي وئي ته سنڌ جي تهذيبي حيثيت بابلي، آشوري ۽ مصري تهذيبن جي برابر آهي. سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب سنڌين لاءِ فخر جو ذريعو بڻجي، ۽ موهن جو دڙو سنڌ جي قديم ماضيءَ جي علامت طور اڀريو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==جي.ايم. سيد جي تاريخي تعبير== [[جي.ايم. سيد]] سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ اهم نوان رجحان متعارف ڪرايا. هن عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ لاءِ برڪت نه، پر هڪ جارحيت قرار ڏنو. سندس خيال ۾ محمد بن قاسم به ٻين حمله آورن وانگر هڪ جارح هو، جنهن سنڌ جا وسيلا لٽيا. هن دليل لاءِ ساڳيو منطق استعمال ڪيو، جيڪو سليمان ندوي ترڪ حمله آورن بابت ڏنو هو. جي. ايم. سيد موجب اٺين صديءَ تائين اموي دور ۾ عرب حاڪمن جو اصل اسلامي روح ختم ٿي چڪو هو ۽ اهي دنياوي ۽ سامراجي طاقت بڻجي چڪا هئا؛ تنهنڪري سنڌ جي عرب فتح اسلام نه پر عرب سلطنت جي توسيع هئي.<ref name="ArisarGMSayyidp56">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=56 }}</ref> هن تعبير محمد بن قاسم کي هيرو مان جارح ۾ تبديل ڪيو ۽ راجا ڏاهر کي مادر وطن جو محافظ بڻايو، جنهن حمله آورن سان ٺاهه ڪرڻ بدران وڙهندي جان قربان ڪئي. جي. ايم. سيد چچ نامو ۽ جنت السنڌ جهڙن تاريخي ماخذن تي به تنقيد ڪئي، ڇاڪاڻ ته سندس خيال ۾ اهي حمله آورن جي واکاڻ ڪن ٿا ۽ پڙهندڙن کي حقيقي تاريخي شعور کان محروم ڪن ٿا.<ref name="ArisarGMSayyidp55">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=55 }}</ref> جي. ايم. سيد جي نظر ۾ سنڌ تي حملو ڪندڙ سڀ پرڏيهي فاتح هڪ ئي زمري ۾ اچن ٿا، ڀلي انهن جو مذهب ڪهڙو به هجي. انهن ۾ ايران جو دارا، عربن جو محمد بن قاسم، غزنيءَ جو محمود، دهليءَ جو علاؤالدين، قنڌار جو شاهه بيگ ارغون، مغلن جو خان خانان ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو چارلس نيپيئر شامل ڪيا ويا. انهن سڀني کي سنڌ جا غاصب ۽ تباهه ڪندڙ قرار ڏنو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidp58">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=58 }}</ref> ==غدارن ۽ سورمن جو تصور== 1956ع کان پوءِ سياسي صورتحال سنڌ جي تاريخ کي “غدارن” ۽ “سورمن” جي انداز ۾ لکڻ طرف وٺي وئي. جيڪي ماڻهو ذاتي مفادن لاءِ سنڌ کي وڪڻندڙ سمجهيا ويا، انهن کي غدار چيو ويو، جڏهن ته جيڪي مادر وطن لاءِ قرباني ڏيندڙ سمجهيا ويا، انهن کي سورمو قرار ڏنو ويو. سنڌ جي دفاع ڪندڙن ۾ راجا ڏاهر، دودو سومرو، دريا خان، مخدوم بلاول، شاهه عنايت ۽ هوش محمد کي شامل ڪيو ويو. غدارن ۾ قاضي قاضن، نائومل ۽ مير علي مراد جا نالا کنيا ويا. هن تاريخ نويسيءَ جو پيغام اهو هو ته ڪيچ مڪران، ٺٽي، مياڻي ۽ دٻي ۾ وڙهيل سنڌ جي آزاديءَ جون جنگيون اڃا ختم نه ٿيون آهن، پر اها جنگ هر شهر ۽ ڳوٺ ۾ جاري آهي.<ref name="ArisarGMSayyidp63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=63 }}</ref> ==مغل دور، تاريخ مظھر شاهجهاني ۽ پرڏيهي غلبو== سنڌ تي مغل دور جي پرڏيهي قبضي جا اثر بيان ڪرڻ لاءِ سنڌي ادبي بورڊ 1962ع ۾ يوسف ميرڪ جي اصل ماخذ ''تاريخ مظھر شاهجهاني'' شايع ڪئي. ان جو مقدمو پير حسام الدين راشدي لکيو. هن مقدمي ۾ خاص طور اهي واقعا چونڊيا ويا، جن ۾ ظلم ۽ استحصال جي تصوير ملي ٿي ۽ جيڪي سنڌ جي ان وقت جي سياسي حالت سان لاڳاپيل لڳندا هئا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962p21">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |page=21 }}</ref> پير حسام الدين راشدي، يوسف ميرڪ جي حوالي سان، سيوهڻ جي گورنر جي ظلم، ماڻهن کي ڪوڙا هڻڻ ۽ اذيت ڏيڻ جا واقعا بيان ڪيا. مغل عملدارن طرفان ماڻهن جي ملڪيت ضبط ڪرڻ، سندن وسيلن ۽ دولت کان محروم ڪرڻ، ڦورن ۽ ڌاڙيلن جي سرپرستي ڪرڻ ۽ ڳرا محصول لاڳو ڪرڻ جهڙا عمل بيان ڪيا ويا. نتيجي طور سيوهڻ جو علائقو برباد ٿيو، ڳوٺ ۽ شهر ويران ٿيا، ۽ ماڻهو پنهنجا گهر ڇڏي پري علائقن ۾ پناهه وٺڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962pp30-31">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |pages=30–31 }}</ref> ==عثمان ڏيپلائي ۽ مزاحمتي ادب== پرڏيهي قبضي خلاف مزاحمت جو اظهار ادبي صورت ۾ به ٿيو. عثمان ڏيپلائي 1962ع ۾ پنهنجو تاريخي ناول ''سانگهڙ'' شايع ڪيو، جنهن جو موضوع انگريزن خلاف حرن جي جدوجهد هو. هن ناول سنڌ جي نئين نسل تائين اهو پيغام پهچايو ته سياسي غلبي ۽ حقن جي جدوجهد خلاف ڪيئن وڙهجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==سنڌ جي ثقافتي علامتون ۽ قوميت== سنڌ جي ماضيءَ جي عظمت بيان ڪرڻ کي به اهم سمجهيو ويو، ته جيئن سنڌين ۾ فخر جو احساس پيدا ٿئي. انهن علامتن ۾ موهن جو دڙو، ڄام نندي جو مقبرو، رني ڪوٽ، عمرڪوٽ جا قلعا، حيدرآباد جا بادگير، اجرڪ، رلي، ڪاشيءَ جو ڪم ۽ هالا جو فرنيچر شامل هئا. ادبي شخصيتن ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي، سچل سرمست ۽ سامي کي سنڌي ٻوليءَ کي شاهوڪار ڪندڙ ۽ سنڌي قومي شعور پيدا ڪندڙ شخصيتن طور پيش ڪيو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidpp62-63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |pages=62–63 }}</ref> سنڌي قومپرستيءَ جو بنياد مذهب بدران ٻولي ۽ علائقي تي رکيو ويو. هن خيال موجب جيڪي ماڻهو سنڌ ۾ رهن ٿا ۽ سنڌي ٻولي ڳالهائين ٿا، اهي سنڌي آهن. ٻن قومن واري نظريي کي رد ڪندي قوميت جو تصور سيڪيولر بنيادن تي قائم ڪيو ويو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==قومپرست تاريخ نويسيءَ تي تنقيد== قومپرست فريم ورڪ ۾ تاريخ لکڻ بابت تنقيد پڻ ڪئي وئي آهي. ڊاڪٽر مبارڪ علي موجب اهڙي تاريخ نويسيءَ ۾ ڪڏهن ڪڏهن حقيقتن کي مسخ ڪري يا چونڊي استعمال ڪيو ويو، ته جيئن اهي قومي بيانئي سان ٺهڪي اچن. تاريخي طريقيڪار کي مڪمل طور لاڳو ڪرڻ بدران جذباتي ۽ مبالغو آميز بيان اختيار ڪيو ويو. ان تاريخ نويسيءَ جو وڏو مقصد سياسي استعمال بڻجي ويو، جنهن سبب سنڌ جي تاريخ نويسي هڪ مرحلي تي بيهي رهي ۽ نون علمي موضوعن ڏانهن گهربل اڳڀرائي نه ڪري سگهي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == اڻلکيل ۽ نظرانداز ٿيل موضوع == سنڌ جي تاريخ اڃا مڪمل نه سمجهي وڃي ٿي. ڪيترائي موضوع اڃا وڌيڪ تحقيق گهرن ٿا، جهڙوڪ زرعي ڍانچي ۾ تبديليون، نون ٽيڪنالاجيڪل طريقن جو تعارف، هارين جو ڪردار، هاري بغاوتن جو وجود يا عدم وجود، سنڌ جا پاڙيسري ملڪن سان لاڳاپا، ثقافتي ۽ واپاري رابطا، اميلن ۽ ڀائيبندن جو سماجي ڪردار، ۽ سنڌ ۾ مذهب جو ڪردار، خاص طور نانڪ پنٿين ۽ سکن جي حوالي سان. ڪلاڊ مارڪووٽس جي ڪتاب ''The Global World of the Indian Merchants (1750–1967)'' ۾ شڪارپوري ۽ حيدرآبادي واپارين جي عالمي تجارتي سرگرمين کي بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو سنڌ جي مؤرخن وٽ اڳ ۾ گهڻو نظرانداز ٿيل موضوع رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == نتيجو == سنڌ جي تاريخ نويسي قومي تاريخ، علائقائي سڃاڻپ، اسلامي بيانئي، آزاديءَ جي تحريڪ، ون يونٽ، سنڌي قومپرستي ۽ سيڪيولر ثقافتي تعبيرن جي وچ ۾ تبديل ٿيندي رهي آهي. ان تاريخ نويسيءَ سنڌ جي جدا تاريخي حيثيت، ثقافتي ورثي ۽ سياسي جدوجهد کي نمايان ڪيو، پر ساڳئي وقت ان تي اهو اعتراض به ڪيو ويو ته اها ڪڏهن ڪڏهن تنگ قومپرستي ۽ سياسي مقصدن تائين محدود ٿي وئي. سنڌ جي تاريخ کي وڌيڪ جامع ۽ علمي انداز ۾ لکڻ لاءِ ضروري آهي ته اها صرف سياست جي خدمت نه ڪري، پر اهڙو وسيع تاريخي شعور پيدا ڪري، جيڪو ماڻهن کي ماضي ۽ حال ٻنهي کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> oqdr29e95bzo3irnhy4o7jdr9zt7dlo 390513 390511 2026-07-02T08:49:31Z Ibne maryam 17680 /* اڻلکيل ۽ نظرانداز ٿيل موضوع */ 390513 wikitext text/x-wiki '''ڀارت جي تاريخ نويسي''' (Historiography of India) مان مراد تنقيدي طريقن ۽ تشريحن جي ذريعي انهن مطالعي جو آهي جيڪي عالمن هندستان جي تاريخ کي ترقي ڏيڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن. تازن ڏهاڪن ۾ تاريخ نويسي جا چار مکيه اسڪول رهيا آهن ته مورخ هندستان جو مطالعو ڪيئن ڪندا آهن: ڪيمبرج، قومپرست، مارڪسسٽ، ۽ سبالٽرن. ڪڏهن عام "مشرقي" طريقو، هڪ حساس، ناقابل فهم، ۽ مڪمل طور تي روحاني هندستان جي تصوير سان، سنجيده اسڪالرشپ ۾ ختم ٿي چڪو آهي.<ref name="Prakash 383–408">{{cite journal | last = Prakash | first = Gyan | author-link = Gyan Prakash | date = April 1990 | title = Writing Post-Orientalist Histories of the Third World: Perspectives from Indian Historiography | journal = Comparative Studies in Society and History | volume = 32 | issue = 2 | pages = 383–408 | doi=10.1017/s0010417500016534 | jstor = 178920| s2cid = 144435305 }}</ref> == تاريخ جا ماخذ == === پرڏيهي ذريعا === هندستاني تاريخ جا معروف پرڏيهي احوال هيٺين ذريعن مان مليا آهن: <ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref><ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> * [[ميگئسٿنيز|ميگاسٿينس]] پاران "انڊيڪا"<ref>Allan Dahlaquist (1996). Megasthenes and Indian Religion: A Study in Motives and Types. Motilal Banarsidass. {{ISBN|978-81-208-1323-6}}.</ref> * [[فاھيان|فاهيان]] طرفان ٻڌمت جي بادشاهن جو هڪ رڪارڊ (فوگو جي 佛國記)<ref name="columbia">{{cite web|url=http://afe.easia.columbia.edu/special/travel_records.pdf|title=The Travel Records of Chinese Pilgrims Faxian, Xuanzang, and Yijing|publisher=[[Columbia University]]}}</ref> * [[البيروني]] پاران "ڪتاب الهند"<ref>{{citation|title=Kitab al-Bīrūnī fī Taḥqīq mā li-al-Hind|publisher=Osmania Oriental Publication Bureau |place=Hyderabad |year=1958}}</ref> <ref>{{citation| editor1-last=Kegan |editor1-first=Paul |publisher=Trench, Truebner |title=Alberuni's India |translator-last=Sachau |translator-first=E.C. |place=London |volume=2 |year=1910}}</ref> * [[ابن بطوطا|ابن بطوطه]] پاران "تحفة النور في غريب الامر و عجائب الاسفار<ref name="9–10 Vol. 1">{{harvnb|Dunn|2005|pp=310–11}}; {{harvnb|Defrémery|Sanguinetti|1853|pp=[https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ&pg=PA9 9–10 Vol. 1]}}</ref> * زوانگ زانگ پاران مغربي علائقن تي عظيم تانگ رڪارڊ<ref>Deeg, Max (2007). [https://web.archive.org/web/20140418141001/http://kanji.zinbun.kyoto-u.ac.jp/~wittern/data/nw-fs/fs-deeg.pdf „Has Xuanzang really been in Mathurā? : Interpretatio Sinica or Interpretatio Occidentalia&nbsp;— How to Critically Read the Records of the Chinese Pilgrim.“] – In: 東アジアの宗教と文化 : 西脇常記教授退休記念論集 = Essays on East Asian religion and culture: Festschrift in honor of Nishiwaki Tsuneki on the occasion of his 65th birthday / クリスティアン・ウィッテルン, 石立善編集 = ed. by Christian Wittern und Shi Lishan. – 京都 [Kyōto] : 西脇常記教授退休記念論集編集委員會; 京都大学人文科學研究所; Christian Wittern, 2007, pp. 35 – 73. See p. 35</ref> * تشريح هندستان، جوزف ٽيفنٿلر طرفان === ڏيهي ذريعا === مقامي تاريخي متن جا مثال شامل آهن:<ref name=":0">{{Cite journal |last=Joshi |first=P. M. |date=1965 |editor-last=Pathak |editor-first=Vishwambhar Sharan |editor2-last=Saran |editor2-first=P. |editor3-last=Kunte |editor3-first=B. G. |editor4-last=Shyam |editor4-first=Radhey |editor5-last=McKew Parr |editor5-first=Charles |editor6-last=Van Linschoten |editor6-first=Jan |title=Indian Historiography |url=https://www.jstor.org/stable/42929817 |journal=Bulletin of the Deccan College Research Institute |volume=26 |issue=3/4 |pages=20–33 |jstor=42929817 |issn=0045-9801}}</ref> * ڀاناڀٽا جي "هرشاچاريتا"<ref name=":3">{{Cite book |last=Hasrat |first=B. J. |title=The Encyclopedia of Sikhism |publisher=Punjabi University |year=2004 |isbn=817380530X |editor-last=Singh |editor-first=Harbans |edition=2nd |volume=4: S–Z |location=Patiala |pages=179–181}}</ref> * ڪلهانا طرفان "راجتارنگيني"<ref name=":0" /> * سريلنڪا جي ٻڌ ڌرم جون تاريخون، جهڙوڪ ديپاواس، مهاواسا، ۽ ڪُسوانس<ref>{{Cite journal |last=von Hinüber |first=Oskar |date=2020 |title=Brill's Encyclopedia of Buddhism Online - Historiography: South Asia |url=https://doi.org/10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069 |access-date=7 April 2024 |website=Brill |doi= 10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069|quote=The first historical texts known from ancient South Asia are the Buddhist chronicles composed in Ceylon (Sri Lanka). Consequently, from a very early period, the history of Buddhism on the island is known much better than in any other part of South Asia. Besides texts on the general history of Buddhism, there are specialized chronicles on relics and so on, written in both Pali and Sinhala languages or in Southeast Asian vernaculars.|url-access=subscription }}</ref> * فرشته جي "تاريخ فرشته" (جنهن کي گلشن ابراهيمي به چيو ويندو آهي) <ref name="EB1911">{{EB1911|inline=y|wstitle=Ferishta, Mahommed Kasim|volume=10|page=274}}</ref> * ضياء الدين برني جي "تاريخ فيروز شاهي"<ref>M. Athat Ali, "Elements of Social Justice in Medieval Islamic Thought" in Saiyid Zaheer Husain Jafri, ''Recording the Progress of Indian History: Symposia Papers of the Indian History Congress, 1992–2010'', Primus Books, 2012, p. 197.</ref> * Vicāraśrenī by Merutunga {{sfn|Eggermont|1969|p=67}} * ابوالفضل جو "اڪبر نامو"<ref>[http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml Illustration from the Akbarnama: History of Akbar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090919035749/http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml |date=2009-09-19 }} [[Art Institute of Chicago]]</ref> * [[امير خسرو]] جو "تغلق نامو" * عبدالحميد لاهوري جو "پادشاهه نامو"<ref>[[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970).</ref> * محمد عوفي جي "جامع الحكايت"<ref>{{cite book |last1=Elliot|first1=Sir H. M. |first2=John |last2=Dowson |title=The History of India, as Told by Its Own Historians. The Muhammadan Period (Vol 2.)|chapter-url=https://archive.org/stream/cu31924073036729#page/n5/mode/2up|chapter=4. Jawami ul-Hikayat of Muhammad Ufi| year=1871|publisher=London : Trübner & Co.|page=155}}</ref> * چانڊ بردائي جي "ڀڳت راسو" (''[[Prithviraj Raso]])<ref>{{Cite book|author=Rima Hooja|url=https://books.google.com/books?id=qqd1RAAACAAJ|title=A HISTORY OF RAJASTHAN (PB)|date=2006|publisher=Rupa & Company|isbn=978-81-291-1501-0|pages=364–365|language=en}}</ref>'' * منهاج سراج جوزجاني جي "طبقات ناصري" 15 صدي عيسويءَ کان اڳ جي تاريخ کي رڪارڊ ڪرڻ لاءِ تمام ٿورا مشهور هندستاني متن موجود آهن. ان ڪري، هندستان جي تاريخ جو گهڻو حصو پرڏيهي مورخن جي ذريعي ملي ٿو. قديم هندستان ۾ مقامي تاريخي روايتن جا تمام گهٽ ثبوت موجود آهن. البيروني مقامي هندستاني تاريخ نگاري بابت هيٺ ڏنل ڳالهه ڪئي: "بدقسمتي سان هندو شين جي تاريخي ترتيب تي گهڻو ڌيان نه ڏيندا آهن، اهي پنهنجن بادشاهن جي تاريخي جانشيني کي بيان ڪرڻ ۾ تمام گهڻو لاپرواهي ڪندا آهن ۽ جڏهن انهن کي معلومات لاءِ دٻايو ويندو آهي ۽ نقصان ۾ هوندا آهن، اهو نه ڄاڻندا آهن ته ڇا چوڻو آهي، اهي هميشه ڪهاڻي ٻڌائڻ تي مجبور هوندا آهن. پر ان لاءِ، اسان کي پڙهندڙن کي انهن روايتن کي پهچائڻ گهرجي جيڪي اسان کي انهن مان ڪجهه ماڻهن کان مليون آهن." —البروني، ڪتاب الهند. قديم هندستان ڪڏهن به هڪ مضبوط تاريخي روايت ترقي نه ڪئي جيڪا گريڪو-رومن، چيني ۽ اسلامي تهذيبن ۾ موجود روايتن جي برابر هجي. بهرحال، اهو نتيجو نه ٿو ڪڍي سگهجي ته قديم هندستانين وٽ معروضي تاريخي لکڻ جي سمجهه جي کوٽ هئي، ڇاڪاڻ ته تاريخ نگاري سان ملندڙ جلندڙ ڪجهه ڪوششون هيون. هندستاني تاريخ جي مختلف موڙ تي، هندستان ۾ خاص خاندانن ۽ حڪمرانن جي دورن کي رڪارڊ ڪرڻ ۽ تاريخ نگاري ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. few known Indian texts recording history before 15th century C.E. exist, hence, historical evidence for much of India's history comes through foreign historians.<ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref><ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> There is very little evidence of a native historiographical tradition in ancient India.<ref name=":3" /> Al-Biruni stated the following about local Indian histriography:<ref name=":0" /> {{Blockquote|text="Unfortunately the Hindus do not pay much attention to the historical order of things, they are very careless in relating the chronological succession of their kings, and when they are pressed for information and are at a loss, not knowing what to say, they invariably take to tale-telling. But for this, we should communicate to the readers the traditions which we have received from some people among them."|author=Al-Biruni|title=Kitāb al-Hind|source=}}Ancient India never developed a strong historiographical tradition comparable to the ones that existed in the [[Greco-Roman historiography|Greco-Roman]], [[Chinese historiography|Chinese]], and [[Historiography of early Islam|Islamic]] civilizations.<ref name=":4">{{Cite book |last=Sharma |first=Tej Ram |title=Historiography: A History of Historical Writing |publisher=Concept Publishing Company |year=2005 |isbn=9788180691553 |pages=17–22 |chapter=Historical Writings in the Ancient World - Indian Historiography: Historiography in Ancient India}}</ref> However, it cannot be concluded that the ancient Indians lacked an understanding of objective historical writing, as there were some attempts akin to historiography.<ref name=":4" /> At various points in Indian history, there were efforts to record and chronicle the reigns of particular dynasties and rulers in India.<ref name=":4" /> Within the Vedic, Buddhist, Jain and other religious literature, the names of teachers are attentively recorded.<ref name=":4" /> The [[Chinese Buddhist]] [[Buddhist pilgrimage|pilgrim]] [[Xuanzang]] mentioned that in every province of India, there would be officials who would be responsible for documenting in-writing "good and evil events, calamities, and fortunate occurrences".<ref name=":4" /> Since the era of the [[Gupta Empire|Gupta]] ruler [[Samudragupta]], ancient Indian rulers would have a renowned poet record their reigns and victories onto stone in the form of inscription.<ref name=":4" /> [[Romila Thapar]] instead states that it should be taken into account what the ancient Indians found relevant and why when evaluating any dearth of historiographical tradition.<ref name=":4" /> [[A. K. Warder]] opined that the regional historiographies of India must be considered, with historical writing in India becoming regionalized by the mediaeval-period from the 7th century onwards.<ref name=":4" /> There are historical works authored by the Chalukya, Rashtrakuta, Pala dynastical historiographies and also regional historiographical traditions in Kashmir, Sindhu, Gurjara, Jejakabhukti, Kamarupa, Kerala, Hoyasala, Andhra, Kalinga, and Maharashtra.<ref name=":4" /> In modern-times, some attempts have been made to extract historiographical elements from Vedic literature and epic poetry, such as the ''[[Mahabharata]]'' or ''[[Ramayana]]''.<ref name=":3" /><ref name=":4" /> However, religious, mythical, and allegorical legends are too intermixed with Indic religious thought and philosophy that discerning and extracting any semblance of historiography from them is a difficult task.<ref name=":3" /> The ''[[Puranas]]'' mostly entail mythological elements with a facade of historicity.<ref name=":3" /> The corpuses of Pali and Prakrit literature of the era are mostly religious in nature.<ref name=":3" /> Thus, a historiographical tradition was not popular in India, barring a few examples.<ref name=":3" /> A true tradition of historiography was introduced to India after the Arabs captured Sindh, where they introduced history-writing and recording proper chronology.<ref name=":3" /> These Arab historiographers were later surmounted by historiographers who wrote in Persian, many of whom were sponsored by the ruling sultans of India.<ref name=":3" /> == مکيه اسڪول == === Orientalist approach === The Orientalist approach was influenced both by [[Imperialism|imperialist]] attitudes and interests, and also fascination for the "exotic" East for Mediterranean and European writers and thinkers, captured in images by artists, that is embodied in a repeatedly-surfacing theme in the [[history of ideas]] in the West, called "[[Orientalism]]". In [[art history]], [[literature]], and [[cultural studies]], Orientalism is the imitation or depiction of aspects in the [[Eastern world]]. These depictions are usually done by writers, designers, and artists from the [[Western world]]. The term ''Orientalism'' has come to acquire negative connotations in some quarters and is interpreted to refer to the study of the East by Westerners shaped by the attitudes of the era of European [[imperialism]] in the 18th and 19th centuries. When used in this sense, it often implies prejudiced, outsider-caricatured interpretations of Eastern cultures and peoples. This viewpoint was most famously articulated and propagated by [[Edward Said]] in ''[[Orientalism (book)|Orientalism]]'' (1978), a critical history of this scholarly tradition.<ref>{{cite book|last=Clarke|first=J.J.|title=Oriental enlightenment the encounter between Asian and Western thought|url=https://archive.org/details/orientalenlighte00clar|url-access=limited|year=1997|publisher=Routledge|pages=[https://archive.org/details/orientalenlighte00clar/page/n16 8]}}</ref> ==== History ==== Though there has been study of India from a western perspective since ancient times, the orientalist school gained prominence in the aftermath of the [[Age of Discovery]]. In the 18th and 19th centuries, the term [[Oriental studies|Orientalist]] identified a scholar who specialized in the languages and literatures of the [[Eastern world]]. Among such scholars were officials of the [[East India Company]], who said that the [[Arab culture]], the [[culture of India|Indian culture]], and the [[Islamic culture]]s should be studied as equal to the [[Culture of Europe|cultures of Europe]].<ref>{{cite book |last = Macfie |first = A. L.|year = 2002 |title = Orientalism |publisher = Longman| location = London|url=https://books.google.com/books?id=0FrJAwAAQBAJ |isbn = 978-0582423862|ref = none| page = Ch One}}</ref> Among such scholars is the philologist [[William Jones (philologist)|William Jones]], whose studies of [[Indo-European languages]] established modern [[philology]]. [[Company rule in India]] favored Orientalism as a technique for developing and maintaining positive relations with the Indians—until the 1820s, when the influence of "anglicists" such as [[Thomas Babington Macaulay]] and [[John Stuart Mill]] led to the promotion of a Western-style education.<ref>Holloway (2006), pp. 1–2. "The Orientalism espoused by Warren Hastings, William Jones and the early East India Company sought to maintain British domination over the Indian subcontinent through patronage of Hindu and Muslim languages and institutions, rather than through their eclipse by English speech and aggressive European acculturation."</ref> With a great increase in knowledge of Asia among Western specialists, increasing political and economic involvement in the region, and in particular the realization of the existence of [[Indo-European languages|close relations between Indian and European languages]], by [[William Jones (philologist)|William Jones]], there emerged more complex intellectual connections between the early history of Eastern and Western cultures. Some of these developments occurred in the context of Franco–British rivalry for control of India. Liberal economists, such as [[James Mill]], denigrated Eastern civilizations as static and corrupt. [[Karl Marx]] characterized the [[Asiatic mode of production]] as unchanging, because of the economic narrowness of village economies and the State's role in production. "[[Oriental despotism]]" was generally regarded in Europe as a major factor in the relative failure of [[progress (history)|progress]] of Eastern societies. In the course of the century Western archaeology spread across the Middle East and Asia. New national museums provided a setting for important archaeological finds, most of which were in this period bought back to Europe. The first serious European studies of [[Buddhism]] and [[Hinduism]] were by the scholars [[Eugene Burnouf]] and [[Max Müller]]. In that time, the academic [[Islamic studies by author (non-Muslim or academic)|study of Islam]] also developed, and, by the mid-19th century, Oriental Studies was a well-established academic discipline in most European countries, especially those with imperial interests in the region. Yet, while scholastic study expanded, so did [[Racism|racist]] attitudes and stereotypes of Asian peoples and cultures. Scholarship often was intertwined with prejudicial racist and religious presumptions,<ref>J. Go, "'Racism' and Colonialism: Meanings of Difference and Ruling Practice in America's Pacific Empire" in ''Qualitative Sociology'' '''27'''.1 (March 2004).</ref> to which the new [[biology|biological sciences]] tended to contribute until the end of the [[World War II|Second World War]]. ==== Criticism and Decline ==== In his book [[Orientalism (book)|Orientalism]] (1978), [[cultural critic]] Edward Said redefines the term ''Orientalism'' to describe a pervasive Western tradition—academic and artistic—of prejudiced outsider-interpretations of the [[Eastern world]], which was shaped by the cultural attitudes of European [[imperialism]] in the 18th and 19th centuries.<ref>Tromans, 24</ref> Since its publication, most academic discourse began to use the term "Orientalism" to refer to a general patronizing Western attitude towards Middle Eastern, Asian, and [[North Africa]]n societies. In Said's analysis, the West [[Essentialism|essentializes]] these societies as static and undeveloped—thereby fabricating a view of Oriental culture that can be studied, depicted, and reproduced in the service of [[Imperialism|imperial power]]. Implicit in this fabrication, writes Said, is the idea that Western society is developed, rational, flexible, and superior.<ref>Mahmood Mamdani, ''Good Muslim, Bad Muslim: America, the Cold War, and the Roots of Terrorism'', New York: Pantheon, 2004; {{ISBN|0-375-42285-4}}; p. 32.</ref> Furthermore, Said said that "The idea of representation is a theatrical one: the Orient is the stage on which the whole East is confined",<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/63/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=63 |language=English}}</ref> and that the subject of learned Orientalists "is not so much the East itself as the East made known, and therefore less fearsome, to the Western reading public".<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/60/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=60 |language=English}}</ref> The thesis of Edward Said's Orientalism develops Marxist philosopher [[Antonio Gramsci]]'s theory of [[cultural hegemony]], and [[Michel Foucault]]'s theorisation of [[discourse]] (the [[knowledge]]-[[Power (social and political)|power]] relation) to criticise the scholarly tradition of Oriental studies. In the academy, the book ''Orientalism'' (1978) became a foundational text of [[Postcolonialism|post-colonial cultural studies]].<ref>Xypolia, Ilia (2011). "Orientations and Orientalism: The Governor Sir Ronald Storrs". Journal of IslamicJerusalem Studies. 11: 25–43.</ref> The once common "Orientalist" approach, with its image of a sensuous, inscrutable, and wholly spiritual India, has died out in serious scholarship.<ref name="Prakash 383–408" /> === Cambridge School === The Cambridge School of historiography was a [[school of thought]] which approached the study of the [[British Empire]] from the imperialist point of view. It emerged especially at the [[University of Cambridge]] in the 1960s. [[John Andrew Gallagher]] (1919–80) was especially influential, particularly in his article with [[Ronald Robinson]] on "[[The Imperialism of Free Trade]]". It was led by Anil Seal,<ref>Anil Seal'', The Emergence of Indian Nationalism: Competition and Collaboration in the Later Nineteenth Century'' (1971)</ref> Gordon Johnson,<ref>Gordon Johnson, ''Provincial Politics and Indian Nationalism: Bombay and the Indian National Congress 1880–1915'' (2005)</ref> Richard Gordon, and David A. Washbrook.<ref>Rosalind O'Hanlon and David Washbrook, eds. ''Religious Cultures in Early Modern India: New Perspectives'' (2011)</ref> It downplayed ideology.<ref>Aravind Ganachari, "Studies in Indian Historiography: 'The Cambridge School'", ''Indica'', March 2010, 47#1, pp 70–93</ref> ==== Criticism ==== This school of historiography is criticised for western bias or [[Eurocentrism]].<ref name="google7">{{cite book|title=Eurocentrism: a marxian critical realist critique|author=Hostettler, N.|date=2013|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-135-18131-4|url=https://books.google.com/books?id=2XjozzN0ppEC&pg=PA33|page=33|access-date=6 January 2017}}</ref> Critics have attacked various ideas of the School.<ref>See [[Christopher Platt|D.C.M. Platt]], "The Imperialism of Free Trade: Some Reservations," ''Economic History Review,'' 21#2 (Aug., 1968), pp. 296-306</ref> In ''The New Imperial Histories Reader,'' Stephen Howe has assembled articles by critics who take aim especially at [[P. J. Marshall]], [[David Kenneth Fieldhouse|D. K. Fieldhouse]], Robinson and Gallagher, and [[Peter Cain (historian)|Peter Cain]] and [[A. G. Hopkins]].<ref>Stephen Howe, ed. ''New Imperial Histories Reader'' (Routledge, 2009)</ref> [[Howard Spodek]], for example, praises the school's regional and pluralist perspectives but criticizes their reliance on British (rather than Indian) documentation, sloppy use of [[social science]] models, downplaying of ideology, and their excessive emphasis on Indian self-seeking and the importance of British imperial initiatives in achieving modernization. He recommends a deeper appreciation of Indian initiatives, and more attention to the emerging importance of public life in many areas of society rather than just a concentration on politics.<ref>Howard Spodek, "Pluralist Politics in British India: The Cambridge Cluster of Historians of Modern India," ''American Historical Review,'' (June 1979) 84#3 pp 688-707</ref> === Nationalist School === The Nationalist school originated among Indian historians in the late 19th and early 20th centuries who were influenced by [[Indian independence movement|Indian nationalism]]. They emphasized achievements in Indian history, while downplaying negative aspects, which led to various contradictions. Nationalist historians universally praised Hindu rule of India, with Hindu culture being prized above all else.<ref name=":0a">{{cite book|last=Thapar|first=Romila|title=History of Early India: From the Origins to AD 1300|publisher=University of California Press|year=2004|isbn=978-0-520-24225-8|pages=16–17}}</ref> In modern history, they focused on Congress, Gandhi, Nehru and high level politics. It highlighted the Mutiny of 1857 as a war of liberation, and Gandhi's 'Quit India' begun in 1942, as defining historical events. This school of historiography has received criticism for [[Elitism]].<ref>{{cite web|url=http://pages.ucsd.edu/~rfrank/class_web/ES-200C/Articles/Guha.pdf|title=Ranjit Guha, "On Some Aspects of Historiography of Colonial India"}}</ref> Historians in this school included [[Rajendralal Mitra]], [[R. G. Bhandarkar]], [[Romesh Chunder Dutt]], [[Anant Sadashiv Altekar]], [[K. P. Jayaswal]], [[Hem Chandra Raychaudhuri]], [[Radha Kumud Mukherjee]], [[R. C. Majumdar]], and [[K. A. Nilakanta Sastri]] ,.<ref name=":0a" /> === Marxist School === In India, Marxist Historiography takes the form of Marxian historiography where Marxian techniques of analysis are used but Marxist political intentions and prescriptions are discarded. The Marxian historiography of India uses the method of [[historical materialism]] and has focused on studies of economic development, land ownership, and [[class conflict]] in precolonial India and [[deindustrialisation|deindustrialization]] during the colonial period.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993">Bagchi, Amiya Kumar (January 1993). "Writing Indian History in the Marxist Mode in a Post-Soviet World". Indian Historical Review. 20 (1/2): 229–244.</ref> [[Bhupendranath Datta|B. N. Datta]], and [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] are considered the founding fathers of Marxist historiography in India. D. D. Kosambi was apologetic of the revolution of [[Mao]] and thought of Indian Prime Minister [[Jawaharlal Nehru]]'s policies as pro-capitalist. Kosambi, a polymath, viewed Indian History from a Marxist viewpoint. The other Indian scholars of Marxian historiography are [[Ram Sharan Sharma|R. S. Sharma]], [[Irfan Habib]], [[D. N. Jha]], and [[K. N. Panikkar]].<ref>Bottomore, T. B. 1983. ''A Dictionary of Marxist thought''. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press.</ref> Other historians such as [[Satish Chandra (historian)|Satish Chandra]], [[Romila Thapar]], [[Bipan Chandra]], [[Arjun Dev (historian)|Arjun Dev]], and [[Dineshchandra Sircar]], are sometimes referred to as "influenced by the Marxian approach to history."<ref>Guichard, Sylvie (2010), The Construction of History and Nationalism in India, Routledge, p. 87, ISBN 978-1136949319</ref> One debate in Indian history that relates to a [[historical materialist]] schema is on the nature of [[feudalism]] in India. [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] in the 1960s outlined the idea of "feudalism from below" and "feudalism from above". Element of his feudalism thesis was rejected by R.S. Sharma in his monograph [[Indian Feudalism]] (2005) and various other books,<ref>Purohit, Vinayak. 1988. Arts of transitional India twentieth century. Bombay: Popular Prakashan.</ref><ref>R S Sharma, Indian Feudalism (book), 2005</ref><ref>R S Sharma, Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation, Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177-85</ref><ref>R S Sharma, India's Ancient Past, Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India, Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> However R. S. Sharma also largely agrees with Kosambi in his various other books.<ref>R S Sharma, ''[[Indian Feudalism (book)]], 2005''</ref><ref>R S Sharma, ''Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation'', Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177–85</ref><ref>R S Sharma, ''India's Ancient Past'', Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, ''The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India'', Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> Most Indian Marxian historians argue that the economic origins of communalism are feudal remnants and the economic insecurities caused by slow development in India.<ref>{{cite book|title=Dalit women in India: issues and perspective|page=138|first=Prahlad|last=Jogdand|year=1995}}</ref> Even non-academic and laymen contributions to Marxist Historiography exist in India. The book "Coffee Housinte Katha" (The Story of Coffee House), written in [[Malayalam]], a regional language of India, spoken in the state of [[Kerala]], by one of the leaders of the Indian Coffee House Movement, [[Nadakkal Parameswaran Pillai]], is an example of this. Politicians like [[Shripad Amrit Dange]] have also contributed to Marxian historiography. ==== Criticism ==== The Marxian school of Indian historiography is accused of being too ideologically influenced.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993" /> Though influenced by Marxist theory [[B. R. Ambedkar]] criticized Marxists, as he deemed them to be unaware or ignorant of the specifics of caste issues.<ref>Padovani, Florence. Development-Induced Displacement in India and China: A Comparative Look at the Burdens of Growth. Rowman & Littlefield. Bhimrao Ambedkar himself, who criticized Indian Marxists</ref><ref>Jadhav, Narendra (1991). "Neglected Economic Thought of Babasaheb Ambedkar". Economic and Political Weekly. 26 (15): 980–982. ISSN 0012-9976. JSTOR 4397927.</ref> Also though most criticisms of Marxian historiography is levied by people who are not historians, some historians have debated Marxian historians and critically examined their analysis of the [[history of India]]. Many have alleged that Marxian historians used [[Historical negationism|negationism]] to whitewash some of the atrocities committed by [[Islamic rulers in the Indian subcontinent|Muslim rulers]] in the Indian Subcontinent.<ref>{{cite book|title=The Legacy of Muslim Rule in India|quote=Marxists who always try to cover up the black spots of Muslim rule with thick coats of whitewash|first=Kishori Saran|last=Lal|publisher=Aditya Prakashan|page=67}}</ref><ref>{{cite book|title=Indian Politics, Then and Now: Essays in Historical Perspective|first=K|last=Seshadri|publisher=Pragatee Prakashan|page=5|quote=certain attempts made by some ultra-Marxist historians to justify and even whitewash tyrannical emperors of the medieval India}}</ref><ref>{{cite book|title=Studies in World Affairs, Volume 1|first=KR|last=Gupta|year=2006|publisher=Atlantic Publisher|page=249|isbn=9788126904952|url=https://books.google.com/books?id=Hw9uf7sRKtIC&pg=PA249}}</ref><ref>{{cite book|title=Al-Hind the Making of the Indo-Islamic World: The Slave Kings and the Islamic Conquest : 11th–13th Centuries|year=1991|url=https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink|url-access=limited|last=Wink|first=André|publisher=Brill|page=[https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink/page/n160 309]|quote="apologists for Islam, as well as some Marxist scholars in India have sometimes attempted to reduce Islamic iconoclasm.."}}</ref> Since the late 1990s, [[Hindu nationalism|Hindu nationalist]] scholars especially have theorized that the Marxian tradition in India neglected what they believe to be the country's 'illustrious past' based on Vedic-[[puranic chronology]] and other [[Pseudohistory|pseudo-historical]] [[Historical revisionism|revisionist]] narratives of history, the historians are held responsible for aiding or defending [[Islam in India|Muslims]], who figure in Hindu nationalist discourse as the enemy.<ref>Jha, D.N. (1996). Society and Ideology in India: Essays in Honour of Prof. R.S. Sharma. New Delhi, India: Munshiram Manoharlal Publishers Pvt. Ltd. ISBN 978-8121506397.</ref><ref>Historian: Prof Irfan Habib outlookindia.com. Magazine | 23 April 2007. Retrieved 15 January 2013</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=u0RZBwAAQBAJ&pg=PA98|title=The Construction of History and Nationalism in India: Textbooks, Controversies and Politics|last=Guichard|first=Sylvie|year=2010|publisher=Routledge |isbn=9781136949319}}</ref> An example of such a view is [[Arun Shourie]]'s ''[[Eminent Historians]]'' (1998)<ref>Bryant, E. E. (2014). ''Quest for the Origins of Vedic Culture: The Indo-Aryan Migration Debate''. Cary, US: Oxford University Press {{ISBN|978-0195169478}}</ref> and ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks'' (2000), by [[Meenakshi Jain]].<ref name="Times14July">{{cite news |title=From having legs hacked off to getting Rajya Sabha foothold: A Master's journey of grit |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |access-date=14 July 2025 |work=The Times of India |date=14 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250714044603/https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |archive-date=14 July 2025}}</ref><ref name="v282">{{cite web | title=Why Meenakshi Jain Has Been Nominated To Rajya Sabha | website=[[News18]] | date=15 July 2025 | url=https://www.news18.com/opinion/opinion-why-meenakshi-jain-has-been-nominated-to-rajya-sabha-9442669.html | access-date=18 July 2025}}</ref> === Subaltern School === The "subaltern school", was begun in the 1980s by [[Ranajit Guha]] and [[Gyan Prakash]].<ref>{{cite journal |last=Prakash |first=Gyan |date=December 1994 |title=Subaltern studies as postcolonial criticism |journal=American Historical Review |volume=99 |issue=5 |pages=1475–1500 |doi=10.2307/2168385|jstor=2168385 }}</ref> It focuses attention away from the elites and politicians to "history from below", looking at the peasants using folklore, poetry, riddles, proverbs, songs, oral history and methods inspired by anthropology. It focuses on the colonial era before 1947 and typically emphasises caste and downplays class, to the annoyance of the Marxist school.<ref>{{cite journal |last=Roosa |first=John |date=2006 |title=When the Subaltern Took the Postcolonial Turn |journal=Journal of the Canadian Historical Association |volume=17 |issue=2 |pages=130–147 |doi=10.7202/016593ar|doi-access=free }}</ref> ==== Criticism ==== {{see|Subaltern Studies#Criticism}} === Hindutva Approach === Hindutva ({{Translation|Hinduness}}) is the predominant form of [[Hindu nationalism]] in India.<ref>{{Cite web|last=Purandare|first=Vaibhav|date=22 August 2019|title=Hindutva is not the same as Hinduism said Savarkar|url=https://www.telegraphindia.com/india/hindutva-is-not-the-same-as-hinduism-said-savarkar/cid/1699550|access-date=23 December 2020|website=telegraphindia.com}}</ref> The Hindutva movement has been described as a variant of "right-wing extremism",<ref name="Leidig">{{Cite journal|last=Leidig|first=Eviane|date=17 July 2020|title=Hindutva as a variant of right-wing extremism|journal=Patterns of Prejudice|volume=54|issue=3|pages=215–237|doi=10.1080/0031322X.2020.1759861|issn=0031-322X|doi-access=free|hdl=10852/84144|hdl-access=free}}</ref> adhering to a concept of homogenised majority and [[cultural hegemony]].<ref name="j3517631">{{cite journal |title=Fascism of our times |jstor=3517631 |author=Prabhat Patnaik |journal=Social Scientist |volume=21 |issue=3/4|pages=69–77 |year=1993 |doi=10.2307/3517631}}</ref><ref>{{harvnb|Frykenberg|2008|pages=178–220}}: "This essay attempts to show how — from an analytical or from an historical perspective — Hindutva is a melding of Hindu fascism and Hindu fundamentalism."</ref> Some analysts dispute the identification of Hindutva with fascism, and suggest Hindutva is an extreme form of [[conservatism]]. Hindutva approach to history exists to create a version of history to support the Hindu nationalist demands for [[Hindutva#Views on Indian history|Hindu Rashtra]] in Indian society.<ref name="Menon 28–30">{{cite magazine |last=Menon |first=Latha |date=August 2004 |title=Coming to Terms with the Past: India |magazine=History Today |volume=54 |issue=8 |pages=28–30}}</ref> It began with the writings of the developer and outliner of the [[Hindu Nationalism|Hindu Nationalist]] political ideology of [[Hindutva]] himself, [[Vinayak Damodar Savarkar]].{{sfn|Chandra|1989|p=145}}{{sfn|Keer|1966|p=143}} His works '[[The Indian War of Independence (book)|The Indian war of independence, 1857]]', 'Hindu-Pad-Padashahi (A Critical Review of the Hindu Empire of Maharashtra)', and 'Six Glorious Epochs of Indian History' contributed to and laid down the groundwork for this approach. However, this approach did not gain much traction until the 1990s.{{sfn|Goodrick-Clarke|1998|p=46}}<ref>{{Cite web|title=Resources|url=http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|access-date=2021-08-08|website=savarkar.org|language=en|archive-date=8 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210808095423/http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Visana|first=Vikram|date=5 November 2020|title=Savarkar before Hindutva: Sovereignty, Republicanism, and Populism in India, c.1900–1920|url=https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|journal=Modern Intellectual History|volume=18|issue=4|language=en|pages=1106–1129|doi=10.1017/S1479244320000384|s2cid=224983230|issn=1479-2443|access-date=25 July 2021|archive-date=30 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210930153956/https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> This approach is still in the process of development.<ref name="Menon 28–30" /> In March 2012, [[Diana L. Eck]], Professor of Comparative Religion and Indian Studies at [[Harvard University]], authored in her book "India: A Sacred Geography", that idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals and it wasn't just a cluster of regional identities and it wasn't ethnic or racial.<ref name="scroll.in">{{cite web|url=http://scroll.in/article/802047/theres-an-idea-of-india-from-early-times-much-before-the-mughals-or-the-british-scholar-diana-eck|title=Harvard scholar says the idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals|date=20 January 2016 }}</ref><ref name="In The Footsteps of Pilgrims">{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/leisure/story/20120618-review-of-diana-leck-india-a-sacred-geography-758709-2012-06-09|title=In The Footsteps of Pilgrims |date=9 June 2012 }}</ref><ref>{{cite magazine |url=https://www.economist.com/books-and-arts/2012/03/24/the-heavens-and-the-earth |title=India's spiritual landscape: The heavens and the earth |magazine =The Economist |date=24 March 2012}}</ref><ref name="Dalrymple">{{cite news |last=Dalrymple |first=William |date=27 July 2012 |title=India: A Sacred Geography by Diana L Eck – review |url=https://www.theguardian.com/books/2012/jul/27/india-sacred-geography-eck-review |newspaper=The Guardian}}</ref> This approach is noted for denying the [[Indo-Aryan migrations]], as they consider those whose ancestry and religion have origins outside of the Indian subcontinent to be aliens, namely Muslims, Christians, and communists. This approach states that only the Hindus are the legitimate heirs of South Asia.{{Sfn|Thapar|2004|p=14}} ==== Saffronisation ==== [[Saffronisation]], a process of introduction of right-wing policies that implement a Hindu nationalist agenda onto school textbooks by attempting to glorify Hindu contributions to Indian history while undermining other contributions, has become prominent. The [[Bharatiya Janata Party]] (BJP) has said that several Indian history textbooks had overt Marxist or Eurocentric political overtones.<ref name=":2">{{cite journal|last=Bhattacharya|first=Neeladri|date=2009|title=Teaching History in Schools: The Politics of Textbooks in India|journal=History Workshop Journal|volume=67|issue=67|pages=99–110|doi=10.1093/hwj/dbn050|jstor=40646212|s2cid=154421051}}</ref> The BJP has had trouble changing the textbooks because many states in which the BJP is not in power have blocked saffronisation efforts. The BJP, citing a rigid anti-Hindu agenda, restructured NCERT and the Indian Council of Historical Research (ICHR) to make textbooks conform to the BJP's Hindu nationalist platform.<ref>{{cite book|last=Bénéï|first=Veronique|title=Manufacturing Citizenship: education and nationalism in Europe, South Asia, and China|publisher=Routledge|year=2005|isbn=0-415-36488-4|location=New York, NY|pages=156–159}}</ref> In states where the BJP had control of the local government, textbooks were changed extensively to favor a Hindu nationalist narrative.<ref name=":1" /> These changes included the omission of caste-based exclusion and violence throughout Indian history and the exclusion or minimization of contributions to Indian society made by Muslims.<ref name="Raghavan">{{cite news|author=Raghavan, B. S.|title=Saffronisation|date=12 September 2001|newspaper=[[The Hindu]]|url=http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20070514123440/http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-date=14 May 2007|url-status=live}}</ref> After a rival political party, the [[Indian National Congress]], came into power, efforts were undertaken in 2004 to reverse the saffronisation of textbooks previously made by BJP.<ref name="The Guardian">{{cite news |last=Ramesh |first=Randeep |url=https://www.theguardian.com/world/2004/jun/26/india.schoolsworldwide |title=Another rewrite for India's history books |work=The Guardian |date=25 June 2004 |access-date=10 March 2016}}</ref> When the ''[[Hindustan Times]]'' reviewed the issue of saffronisation of Indian textbooks in late 2014, it noted that right-wing efforts to change how textbooks recount history faced "some difficulty as it lacks credible historians to back its claims."<ref>{{cite news|last=Raza |first=Danish | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffronising-textbooks-where-myth-and-dogma-replace-history/story-CauM4dmmsPGrjZ3APAvNxO.html |title=Saffronising textbooks : Where myth and dogma replace history |work=Hindustan Times |date=8 December 2014 |access-date=9 March 2016}}</ref> The [[India#Medieval India|medieval period]] in India is one such hotly-contested epoch among historians. Since there can be no true consensus about that era due to divided and deeply entrenched political motivations, history for that period is highly subjective and particularly vulnerable to the influence of the textbook writer's sympathies and outlook. "The choice of the textbook writer is more decisive than anything else," it was noted in a report in ''The Hindu''.<ref name="Amrik Singh">{{cite news|last=Singh|first=Amrik|date=25 August 2001|title=Saffronisation and textbooks|url=http://www.thehindu.com/2001/08/25/stories/05252524.htm|work=[[The Hindu]]|access-date=10 March 2016}}{{dead link|date=April 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> Critics have said that the changes to the textbooks have portrayed the medieval period as "a dark age of Islamic colonial rule which snuffed out the glories of the Hindu and Buddhist empires that preceded it".<ref name="The Guardian" /> Another trap in the politicisation of history relates to contention over the state of [[Jammu and Kashmir (union territory)|Jammu and Kashmir]].<ref name="Amrik Singh" /> By mid-2015, ''[[The Times of India]]'' reported that the [[National Council of Educational Research and Training]], which is in charge of publishing textbooks, had participated in a meeting convened by the [[Ministry of Human Resource Development]], and during that meeting, the issue of changing textbooks was discussed. An official from the ICHR complained that the theme of nationalism did not receive proper treatment in textbooks, setting the stage for possible textbook revisions.<ref name=":1">{{cite news | last=Akshaya |first=Mukul | url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/education/news/Saffronization-fears-over-history-textbooks-rewrite-plans/articleshow/47792475.cms |title=Saffronization fears over history textbooks rewrite plans |work=The Times of India|date=24 June 2015 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of Rajasthan reportedly spent Rs 37 crore to reprint 36 textbooks used for classes 1 to 8 for the 2016–2017 academic session that will be based on an agenda that would promote Indian culture by including historical figures, such as [[Suraj Mal|Maharaja Surajmal]], Hem Chandra, and [[Guru Gobind Singh]]. The textbooks that had been approved up to the 2012–13 academic session were rendered obsolete under the rewriting of history, and those books were auctioned off. In total, 5,66 crore new textbooks were ordered printed for an agenda that critics described was intent on supporting the saffronisation of textbooks. Rajasthan (primary and secondary) education minister Vasudev Devnani denied the charge of saffronisation, but educationists described his decision as to the "Hinduisation of education" that occurs when right-wing forces come to power.<ref>{{cite news|last=Goswami |first=Rakesh | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffron-agenda-raje-scraps-cong-textbooks-spends-rs-37-cr-on-new-ones/story-U3JaMmx52f4YsuUfb3wlNK.html |title=Saffronisation ? Raje scraps Cong textbooks, spends Rs 37 cr on new ones |work=Hindustan Times |date=20 January 2016 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of [[Karnataka]] has reportedly ordered new textbooks for the 2017–18 academic session in an effort that academicians and critics have described as a "blatant attempt to saffronise textbooks".<ref>{{cite news| url=http://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/revised-textbooks-from-201718-academic-year/article7300069.ece |title=Revised textbooks from 2017–18 academic year|work=The Hindu |date=10 June 2015 |access-date=10 March 2016}}</ref> ==== Criticism ==== The Hindutva approach to history is based on ahistorical premises and treats mythology as history. According to [[Christophe Jaffrelot]], a French political scientist specialising in South Asia, the Hindutva ideology has roots in an era where the fiction in ancient Indian mythology and Vedic antiquity was presumed to be valid. This fiction was used to "give sustenance to Hindu ethnic consciousness".<ref name="Jaffrelot1996p77">{{cite book|author=Christophe Jaffrelot|title=The Hindu Nationalist Movement in India|url= https://books.google.com/books?id=Y2buDDwdgIsC|year= 1996|publisher= Columbia University Press|isbn= 978-0-231-10335-0|page=77}}</ref> Its strategy emulated the Muslim identity politics of the Khilafat movement after World War I, and borrowed political concepts from the West –&nbsp;mainly German.<ref name="Jaffrelot1996p77" /> Hindutva organizations treat events in [[Hindu mythology]] as history.<ref name="R. Ramachandran">{{cite web|author=R. Ramachandran|date=1 February 2019|title=Science circus|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/science-and-technology/article26004777.ece}}</ref><ref name="Ziya Us Salam">{{cite web|author=Ziya Us Salam|title=Age of unreason|website=Frontline|date=20 June 2018 |url=https://frontline.thehindu.com/cover-story/article24200525.ece}}</ref><ref name="Meera Nanda">{{cite web|author=Meera Nanda|date=2 January 2004|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|title=Postmodernism, Hindu nationalism and 'Vedic science'|access-date=23 March 2022|archive-date=12 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200812120255/https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|url-status=dead}}</ref><ref name="Truschke">{{Cite journal|last=Truschke|first=Audrey|date=15 December 2020|title=Hindutva's Dangerous Rewriting of History|url=http://journals.openedition.org/samaj/6636|journal=South Asia Multidisciplinary Academic Journal|language=fr|issue=24/25|doi=10.4000/samaj.6636|issn=1960-6060|doi-access=free}}</ref> Hindutva organizations have been criticized for their belief in statements or practices that they claim to be both scientific and factual but are incompatible with the [[scientific method]].<ref>{{citation |first=Meera |last=Nanda |title=Hindutva's science envy |url=http://www.frontline.in/science-and-technology/hindutvas-science-envy/article9049883.ece |newspaper=Frontline |date=16 September 2016 |access-date=14 October 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://scroll.in/article/865872/from-dissing-darwin-to-yogic-farming-a-short-history-of-the-bjps-brush-with-pseudoscience|title=From dissing Darwin to yogic farming: A short history of the BJP's brush with pseudoscience|date=21 January 2018 }}</ref> According to [[Anthony Parel]], a historian and political scientist, Savarkar's ''Hindutva, Who is a Hindu?'' published in 1923 is a fundamental text of Hindutva ideology. It asserts, states Parel, India of the past to be "the creation of a racially superior people, the Aryans. They came to be known to the outside world as Hindus, the people beyond the Indus River. Their identity was created by their race (jati) and their culture (Sanskriti). All Hindus claim to have in their veins the blood of the mighty race incorporated with and descended from the Vedic fathers. They created a culture — an ensemble of mythologies, legends, epic stories, philosophy, art and architecture, laws and rites, feasts, and festivals. They have a special relationship to India: India is to them both fatherland and holy land." The Savarkar's text presents the "Hindu culture as a self-sufficient culture, not needing any input from other cultures", which is "an unhistorical, narcissistic and false account of India's past", states Parel.<ref name="Parel2006p42">{{cite book|author=Anthony J. Parel|title=Gandhi's Philosophy and the Quest for Harmony|url= https://books.google.com/books?id=MQhz0fW0HZUC |year=2006|publisher= Cambridge University Press|isbn=978-0-521-86715-3|pages=42–43}}</ref> The premises of early Hindu nationalist thought, states Chetan Bhatt, reflected the colonial era European scholarship and Orientalism of its times.<ref name="Bhatt2001p11" /> The idea of "India as the cradle of civilization" (Voltaire, Herder, Kant, Schlegel), or as "humanity's homeland and primal philosophy" (Herder, Schlegel), or the "humanism in Hindu values" (Herder), or of Hinduism offering redemption for contemporary humanity (Schopenhauer), along with the colonial-era scholarship of Frederich Muller, Charles Wilkins, William Jones, Alexander Hamilton, and others were the natural intellectual matrix for Savarkar and others to borrow and germinate their Hindu nationalist ideas.<ref name="Bhatt2001p11">{{cite book|author=Chetan Bhatt|title=Hindu nationalism: origins, ideologies and modern myths|url=https://books.google.com/books?id=W2PXAAAAMAAJ|year=2001|publisher=Berg|isbn=978-1-85973-343-1|pages=11–12}}</ref> [[Chakravarthi Ram-Prasad]], a Fellow of the British Academy and a scholar of Politics and Philosophy of Religion, states that Hindutva is a form of nationalism that is expounded differently by its opponents and its proponents.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> The opponents of Hindutva either consider it as a fundamentalist ideology that "aims to regulate the working of civil society with the imperatives of Hindu religious doctrine", or as another form of fundamentalism while accepting that Hinduism is a diverse collection of doctrines, is complex and is different from other religions. According to Ram-Prasad, the proponents of Hindutva reject these tags, viewing it to be their right and a desirable value to cherish their religious and cultural traditions.<ref name="Ram‐Prasad1993p285">{{cite journal | last=Ram-Prasad | first=C. | title=Hindutva ideology: Extracting the fundamentals | journal=Contemporary South Asia | volume=2 | issue=3 | year=1993 | doi=10.1080/09584939308719718 | pages=285–309}}</ref> The Hindutva ideology according to Savarkar, states Ram-Prasad, is a "geography, race, and culture" based concept. However, the "geography" is not strictly territorial but is an "ancestral homeland of a people", and the "race" is not biogenetic but described as the historic descendants of the intermarriage of Aryans, native inhabitants, and "different peoples" who arrived over time.<ref name="Flood2008p527" /> So, "the ultimate category for Hindutva is culture", and this culture is "not strictly speaking religious if by religion is meant a commitment to certain doctrines of transcendence", he states.<ref name="Flood2008p527">{{cite book|author=C. Ram-Prasad|editor=Gavin Flood|title=The Blackwell Companion to Hinduism|url=https://books.google.com/books?id=SKBxa-MNqA8C |year=2008|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-99868-7|pages=527–528}}</ref> The proponents state that in the Hindutva thought, there is a kernel of coherent and justifiable thesis about the Indian culture and history.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> Hindutva ideology has been linked to threats to academics and students, both in India and the United States.<ref name="Venugopal, Arun">{{Cite web|last=Venugopal, Arun|date=21 July 2021|title=At Rutgers, and Beyond, Scholars Are Under Attack For Their Critique of India's Far-Right Government|url=http://gothamist.com/news/at-rutgers-and-beyond-scholars-are-under-attack-for-their-critique-of-indias-far-right-government|access-date=21 July 2021|website=Gothamist|language=en}}</ref><ref name=":0b">{{Cite web|title=American Scholars of India Confront a Rise in Threats {{!}} WNYC {{!}} New York Public Radio, Podcasts, Live Streaming Radio, News|url=https://www.wnyc.org/story/american-scholars-india-confront-rise-threats/|access-date=6 September 2021|website=WNYC|language=en}}</ref> For instance, in 2011, Hindutva activists successfully led a charge to remove an essay about the multiple narratives of Ramayanas from Delhi University's history syllabus.<ref name="The Hindu">{{Cite news|last=N|first=Vijetha S.|date=15 October 2011|title=Historians protest as Delhi University purges Ramayana essay from syllabus|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/Historians-protest-as-Delhi-University-purges-Ramayana-essay-from-syllabus/article13372074.ece|access-date=11 July 2021|issn=0971-751X}}</ref> [[Romila Thapar]], a world-renowned historian, has faced Hindutva-led attacks, with the claims that her works present Marxist and [[Eurocentric]] points of view.<ref name="washingtonpost.com">{{Cite news|title=In the battle over India's history, Hindu nationalists square off against a respected historian|language=en-US|newspaper=Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/india-romila-thapar-dissent/2021/01/02/1a79ca54-4070-11eb-b58b-1623f6267960_story.html|access-date=11 July 2021|issn=0190-8286}}</ref> Hindutva scholars like [[Rajiv Malhotra]] has been responsible for pushback against [[White people|white]] scholars specialising on South Asia and Hinduism based in North America, including [[Wendy Doniger]] and [[Sheldon Pollock]] on grounds of their supposed [[Evangelism|vested interests]] & [[Racism|racial prejudices]] [[Anti-Indian sentiment|against Indians]].<ref name="insidehighered.com">{{Cite web|title=Scholars who study Hinduism and India face hostile climate|url=https://www.insidehighered.com/news/2016/04/12/scholars-who-study-hinduism-and-india-face-hostile-climate|access-date=11 July 2021|website=www.insidehighered.com|language=en}}</ref> Under BJP leadership, the Indian state has been accused of monitoring scholars and denying some research access.<ref name="The Nation">{{cite news |last1=Chaturvedi |first1=Vinayak |title=The Hindu Right and Attacks on Academic Freedom in the US |url=https://www.thenation.com/article/culture/hindu-right-academic-freedom/ |publisher=The Nation |date=December 2021}}</ref> In 2021, a group of North American-based scholars of South Asia formed a collective and published the Hindutva Harassment Field Manual to, they argue, answer the Hindutva threat to their academic freedom.<ref name="Prakash">{{Cite web|last=Prakash|first=Priyali|title='Targeted by hate': Audrey Truschke on why she helped write a 'Hindutva Harassment Field Manual'|url=https://scroll.in/article/999710/targeted-by-hate-audrey-truschke-on-why-she-helped-write-a-hindutva-harassment-field-manual|access-date=28 August 2021|website=Scroll.in|date=10 July 2021 |language=en-US}}</ref><ref name=":0b" /> They documented further incidents of Hindutva harassment of academics in North America, dating back to the 1990s.<ref name="Timeline">{{cite web |last1=SASAC |title=Timeline |url=https://www.hindutvaharassmentfieldmanual.org/timeline |website=Hindutva Harassment Field Manual}}</ref> The [[Association for Asian Studies]] noted that Hindutva, described as a "[[Majoritarianism|majoritarian]] ideological doctrine" different from [[Hinduism]], resorted to "increasing attacks on numerous scholars, artists, and journalists who critically analyze its politics".<ref name="asianstudies.org">{{Cite web|date=10 September 2021|title=AAS Statement on the Dismantling Global Hindutva Conference|url=https://www.asianstudies.org/aas-statement-on-the-dismantling-global-hindutva-conference/|access-date=11 September 2021|website=Association for Asian Studies|language=en-US}}</ref> == هندستان تي برطانوي سامراج جي اثر جو جائزو == Debate continues about the [[Economy of India under the British Raj|economic impact of British imperialism on India]]. The issue was actually raised by conservative British politician [[Edmund Burke]] who in the 1780s vehemently attacked the East India Company, claiming that [[Warren Hastings]] and other top officials had ruined the Indian economy and society. Indian historian Rajat Kanta Ray (1998) continues this line of attack, saying the new economy brought by the British in the 18th century was a form of "plunder" and a catastrophe for the traditional economy of Mughal India. Ray accuses the British of depleting the food and money stocks and imposing high taxes that helped cause the terrible famine of 1770, which killed a third of the people of Bengal.<ref>Rajat Kanta Ray, "Indian Society and the Establishment of British Supremacy, 1765–1818", in ''The Oxford History of the British Empire: vol. 2, The Eighteenth Century'', ed. P. J. Marshall, (1998), pp. 508–529.</ref> Rejecting the Indian nationalist account of the British as alien aggressors, seizing power by brute force and impoverishing all of India, British historian [[P. J. Marshall]] argues that the British were not in full control but instead were players in what was primarily an Indian play and in which their rise to power depended upon excellent cooperation with Indian elites. Marshall admits that much of his interpretation is still rejected by many historians.<ref>P. J. Marshall, "The British in Asia: Trade to Dominion, 1700–1765," in ''The Oxford History of the British Empire: vol. 2, The Eighteenth Century'', ed. P. J. Marshall, (1998), pp. 487–507.</ref> Marshall argues that recent scholarship has reinterpreted the view that the prosperity of the formerly benign Mughal rule gave way to poverty and anarchy. Marshall argues the British takeover did not make any sharp break with the past. The British largely delegated control to regional Mughal rulers and sustained a generally prosperous economy for the rest of the 18th century. Marshall notes the British went into partnership with Indian bankers and raised revenue through local tax administrators and kept the old Mughal rates of taxation. Professor Ray agrees that the East India Company inherited an onerous taxation system that took one-third of the produce of Indian cultivators.<ref>Marshall, "The British in Asia: Trade to Dominion, 1700–1765"</ref> ===Insecurity of the Raj=== In the 20th century historians generally agreed that imperial authority in the Raj had been secure in the 1800–1940 era. Various challenges have emerged. Mark Condos and Jon Wilson argue that the Raj was chronically insecure.<ref>Mark Condos, ''The Insecurity State: Punjab and the Making of Colonial Power in British India'' (Cambridge University Press, 2017).</ref><ref>Jon Wilson, ''India conquered: Britain's Raj and the chaos of empire'' (Simon and Schuster, 2016).</ref> They argue that the irrational anxiety of officials led to a chaotic administration with minimal social purchase or ideological coherence. The Raj was not a confident state capable of acting as it chose, but rather a psychologically embattled one incapable of acting except in the abstract, the small scale, or short term.<ref>Joshua Ehrlich, "Anxiety, Chaos, and the Raj." ''Historical Journal'' 63.3 (2020): 777–787. DOI: https://doi.org/10.1017/S0018246X1900058X</ref> == پڻ ڏسو == * [[سنڌ جي تاريخ نگاري]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] * [[هندستان جي تاريخ]] * [[برطانوي سلطنت جي تاريخ نگاري]] == حوالا == == ڪتاب نگاري == ==حوالا== {{حوالا}} ===Works cited=== * {{citation |last=Chandra |first=Bipan |title=India's Struggle for Independence |year=1989 |publisher=Penguin Books India |location=New Delhi |isbn=978-0-14-010781-4 }} * {{Cite book |editor-last=Defrémery |editor-first = C. |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=B.R. |title=Voyages d'Ibn Batoutah (Volume 1) |publisher= Société Asiatic |year=1853 |place=Paris |language=French, Arabic |url=https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ}} * {{Cite book |last=Dunn |first=Ross E. |author-link=Ross E. Dunn |title=The Adventures of Ibn Battuta |publisher=University of California Press |year=2005 |orig-year=1986 |isbn=978-0-520-24385-9 }} * {{citation|last=Eggermont|first=P. H. L.|title=The Purāņa Source of Merutuṅga's List of Kings and the Arrival of the Śakas in India|year=1969|url=https://books.google.com/books?id=ks4UAAAAIAAJ}} * {{Citation |last=Goodrick-Clarke |first=Nicholas |author-link=Nicholas Goodrick-Clarke |title=Hitler's Priestess: Savitri Devi, the Hindu-Aryan Myth and Neo-Nazism |title-link=Hitler's Priestess |publisher=[[New York University Press]] |year=1998 |isbn=978-0-8147-3111-6 |language=en}} * {{cite book |last1=Keer |first1=Dhananjay |title=Veer Savarkar |date=1966 |publisher=Popular Prakashan |url=https://books.google.com/books?id=aCALAQAAIAAJ |language=en |oclc=582786373}} * {{cite book |first=Robert |last=Frykenberg |chapter=Hindutva as a Political Religion: An Historical Perspective |editor1=R. Griffin |editor2=R. Mallett |editor3=J. Tortorice |title=The Sacred in Twentieth-Century Politics: Essays in Honour of Professor Stanley G. Payne |year=2008 |url=https://books.google.com/books?id=JGOHDAAAQBAJ |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-0-230-24163-3 |pages=178–200 }} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * Balagangadhara, S. N. (2012). Reconceptualizing India studies. New Delhi: Oxford University Press. * Bhattacharjee, J. B. ''Historians and Historiography of North East India'' (2012) * {{cite book|last=Bannerjee|first= Dr. Gauranganath |title=India as known to the ancient world|url=https://archive.org/stream/indiaasknowntoan00banerich#page/n3/mode/2up|year=1921|publisher=Humphrey Milford, Oxford University Press, London}} * Bose, Mihir. "India's Missing Historians: Mihir Bose Discusses the Paradox That India, a Land of History, Has a Surprisingly Weak Tradition of Historiography", ''History Today'' 57#9 (2007) pp 34+. [https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110915152404/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 |date=15 September 2011 }} *Chakrabarti, Dilip K.: Colonial Indology, 1997, Munshiram Manoharlal: New Delhi. * Palit, Chittabrata, ''Indian Historiography'' (2008). *Indian History and Culture Society., Devahuti, D. (2012). Bias in Indian historiography. * Elliot, Henry Miers; John Dowson (1867–77). ''The History of India, as told by its own historians. The Muhammadan Period''. London: Trübner and Co. * [[Meenakshi Jain|Jain, Meenakshi]] [https://archive.org/details/flawed-narratives-history-in-the-old-ncert-textbooks-of-satish-chandra-by-meenakshi-jain ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks - A random survey of Satish Chandra’s “Medieval India''], NCERT 2000 * Inden, R. B. (2010). Imagining India. Bloomington, Ind: Indiana University Press. * Jain, M. The India They Saw : Foreign Accounts (4 Volumes) Delhi: Ocean Books, 2011. * Kahn, Yasmin. "Remembering and Forgetting: South Asia and the Second World War' in Martin Gegner and Bart Ziino, eds., ''The Heritage of War'' (Routledge, 2011) pp 177–193. * Mantena, R. (2016). Origins of modern historiography in India: Antiquarianism and philology 1780–1880. Palgrave Macmillan. * Mittal, S. C ''India distorted: A study of British historians on India'' (1995), on 19th century writers * [[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970) {{ISBN|9782102227356}} *{{cite book |first=Yvette Claire |last=Rosser |title=Curriculum as Destiny: Forging National Identity in India, Pakistan, and Bangladesh |year=2003 |publisher=University of Texas at Austin |type=Dissertation |url=http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |access-date=17 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911035259/http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |archive-date=11 September 2008 |url-status=dead }} *[[Arvind Sharma]], Hinduism and Its Sense of History (Oxford University Press, 2003) {{ISBN|978-0-19-566531-4}} * E. Sreedharan, A Textbook of Historiography, 500 B.C. to A.D. 2000 (2004) * Shourie, Arun (2014). Eminent historians: Their technology, their line, their fraud. Noida, Uttar Pradesh, India : HarperCollins Publishers. {{ISBN|9789351365914}} *{{cite book |title=Aryans and British India |first=Thomas R. |last=Trautmann |url=https://books.google.com/books?id=jR_LPnEH3GsC |year=1997 |location=Berkeley |publisher=University of California Press |isbn=978-0-585-10445-4}} *Viswanathan, G. (2015). Masks of conquest: Literary study and British rule in India. * Antonio de Nicolas, Krishnan Ramaswamy, and Aditi Banerjee (eds.) (2007), ''[[Invading the Sacred]]: An Analysis Of Hinduism Studies in America'' (Publisher: Rupa & Co.) * Vishwa Adluri, Joydeep Bagchee: ''The Nay Science: A History of German Indology''. Oxford University Press, New York 2014, {{ISBN|978-0199931361}} (''Introduction,'' p.&nbsp;1–29). * Warder, A. K., ''An introduction to Indian historiography'' (1972). * Winks, Robin, ed. ''The Oxford History of the British Empire: Volume V: Historiography'' (2001) * Weickgenannt, T. N. (2009). Salman Rushdie and Indian historiography: Writing the nation into being. Basingstoke: Palgrave Macmillan. {{Historiography}} [[زمرو:ڀارت جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:تاريخ نويسي]] [[زمرو:ڀارت جي تاريخ]] ==قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسي== قومي ۽ علائقائي تاريخن جا مقصد به مختلف رهيا آهن. قومي تاريخ منتشر ۽ جدا جدا عنصرن کي هڪ قومي سڃاڻپ هيٺ گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، جڏهن ته علائقائي تاريخون پنهنجي ثقافتي قدرن، روايتن ۽ سياسي حيثيت کي اجاگر ڪري پنهنجي معاملن ۾ آزاد ڪردار ادا ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪن ٿيون. نوآبادياتي دور جي خاتمي ۽ نون ملڪن جي قيام کان پوءِ، پراڻين حدن جي تبديليءَ سبب قوم رياست ۽ صوبن جي وچ ۾ تضاد پيدا ٿيا. علائقن وٽ پنهنجي جدا تاريخ ۽ ثقافت هئي، جڏهن ته نئين قوم رياست کي پنهنجي تاريخ نئين زاويي سان ٺاهڻي هئي. اهڙي صورتحال ۾ قومي تاريخ ڪڏهن ڪڏهن سياسي غلبي، قومي سڃاڻپ جي تشهير ۽ علائقائي قوميتن جي دٻاءَ لاءِ استعمال ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==پاڪستان ۾ سنڌ جي علائقائي حيثيت== پاڪستان جي قيام وقت ملڪ ۾ پنج صوبا هئا، جن وٽ پنهنجي جدا سڃاڻپ موجود هئي. پاڪستان هڪ نئون ملڪ هو، تنهنڪري ان جي شروعاتي دور ۾ قومي وحدت ۽ قوم سازيءَ تي وڌيڪ زور ڏنو ويو. صوبي سان وابستگيءَ کي سرڪاري سطح تي ڪڏهن ڪڏهن تنقيد جو نشانو بڻايو ويو، ڇاڪاڻ ته ان کي قوم سازيءَ جي راهه ۾ رڪاوٽ سمجهيو ويندو هو. سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي سياسي عمل ۾ ٿيندڙ تبديلين کي ظاهر ڪري ٿي؛ جيئن جيئن سياسي جوڙجڪ بدلبي رهي، تيئن سنڌ جي تاريخ لکڻ جا رخ به تبديل ٿيندا رهيا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ هڪ الڳ حيثيت رکي ٿي، ڇاڪاڻ ته اها بنگال ۽ پنجاب وانگر ورهايل نه ٿي. سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي به پشتونن يا بلوچن وانگر ٻن يا وڌيڪ ملڪن ۾ وڏي پيماني تي ورهايل نه هئي. تاريخي ۽ جاگرافيائي طور سنڌ قديم زماني کان پنهنجي جداگانه سڃاڻپ رکي ٿي، جنهن ڪري اها پاڪستان جي ٻين صوبن کان هڪ خاص ۽ ممتاز حيثيت رکي ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي ۽ ورهاڱي کان اڳ جي تاريخ نويسي== تاريخ ڪنهن به علائقي کي تاريخي مرتبو ڏيڻ جو طاقتور ذريعو آهي، ڇاڪاڻ ته اها ان علائقي جون پاڙون ماضي ۾ ڳولي ٿي. ان شعور تحت ورهاڱي کان اڳ سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد سنڌ جي تاريخ کي نئين سر مرتب ڪرڻ هو. ان جي تاريخي رسالي ۾ سنڌ جي تاريخ جي مختلف پهلوئن تي تحقيقي مضمون شايع ٿيندا هئا. خاص طور قديم دور تي زور ڏنو ويو، ته جيئن سنڌ جي تاريخي قدامت ثابت ڪري سگهجي. جيئن ته هن سوسائٽيءَ ۾ هندو ۽ انگريز مؤرخ وڌيڪ سرگرم هئا، تنهنڪري تاريخ نويسيءَ ۾ سيڪيولر رجحان نمايان رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==ورهاڱي کان پوءِ سنڌي تاريخ نويسي== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسي نون خيالن ۽ رجحانن سان سامهون آئي. ان جو مرڪزي نقطو اهو هو ته سنڌ تاريخي، ثقافتي ۽ لساني طور پاڪستان جي ٻين صوبن کان مختلف آهي. صوبائي سڃاڻپ تي زور ورهاڱي جي نتيجن سبب وڌيو. ڪراچي، جيڪا سنڌ جو اهم شهر ۽ بندرگاهه هئي، وفاقي علائقو قرار ڏئي نئين ملڪ جي گادي بڻائي وئي. سنڌ ان فيصلي خلاف احتجاج ڪيو، پر اهو احتجاج اثرائتو ثابت نه ٿيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي هندو آبادي وڏي پيماني تي لڏي وئي ۽ ان جي جاءِ تي اردو ڳالهائيندڙ آبادي آئي. هن تبديليءَ سنڌي قوميت کي ڪمزور ڪيو. ثقافتي ۽ لساني دٻاءَ کي منهن ڏيڻ لاءِ سنڌي دانشورن سنڌ جي تاريخ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ طرف ڌيان ڏنو، ته جيئن سنڌ جي جدا سڃاڻپ کي برقرار رکيو وڃي. ان مقصد لاءِ سنڌي ادبي بورڊ قائم ڪيو ويو، جنهن سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ تاريخي تحقيق جي حوصلا افزائي ڪئي. بورڊ سنڌ جي قديم کان جديد دور تائين نو جلدن ۾ جامع تاريخ شايع ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ سنڌ جي تاريخ بابت فارسي اصل ماخذ پڻ شايع ڪيا، ته جيئن مؤرخن کي بنيادي مواد ملي سگهي. انهن مان ڪجهه ڪتاب بعد ۾ سنڌي ۽ اردو ۾ ترجمو ٿيا، جنهن سان اردو پڙهندڙن لاءِ سنڌ جي تاريخ کي سمجهڻ جا نوان رستا کليا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==اسلام، عرب فتح ۽ باب الاسلام جو تصور== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جي هڪ اهم خصوصيت سنڌ جي تاريخ ۾ اسلام جي ڪردار تي زور هو. عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ کي “باب الاسلام” يعني اسلام جو دروازو بڻائيندڙ واقعو سمجهيو ويو. محمد بن قاسم کي هڪ اهم تاريخي هيرو طور پيش ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته هن کي سنڌ ۾ اسلام آڻيندڙ فاتح طور بيان ڪيو ويو. اسلام پسند تاريخ نويسيءَ ۾ عرب فتح ۽ عرب فاتح سنڌ جي اسلامي سڃاڻپ جا وڏا نشان بڻيا ۽ باب الاسلام جو تصور سالياني يادگيريءَ جو موضوع پڻ بڻيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سيد سليمان ندوي پنهنجي ڪتاب ''عرب و هند ڪي تعلقات'' ۾ عربن جي سنڌ فتح ۽ اتر هندستان تي ترڪن جي فتحن ۾ فرق بيان ڪيو. سندس خيال موجب سنڌ فتح ڪندڙ عرب اسلامي ماحول ۾ رهندا هئا ۽ اسلامي تعليمات کان واقف هئا، جڏهن ته ترڪ، افغان ۽ مغل حڪمران فقط نالي ماتر مسلمان هئا ۽ اسلامي تعليمات جا حقيقي نمائندا نه هئا. ان خيال موجب سنڌ جو اسلامي ڪردار پاڪستان جي ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پختو سمجهيو ويو.<ref name="SuleimanNadvi-ArabHind-1976">{{cite book |last=ندوي |first=سليمان |title=عرب و هند ڪي تعلقات |location=ڪراچي |year=1976 |pages=107، 192 }}</ref> محمد علي جناح جي هڪ تقرير جو حوالو پڻ ڏنو ويو، جنهن ۾ هن سنڌ کي خراج تحسين پيش ڪندي چيو ته پاڪستان حقيقت ۾ ان ڏينهن وجود ۾ آيو، جڏهن پهريون مسلمان سنڌ جي سرزمين تي آيو. ورهاڱي کان پوءِ هن تصور سنڌ کي ٻين صوبن کان اسلامي روايتن جي وارث طور الڳ ڏيکارڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سنڌ جو ڪردار== سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو ٻيو اهم پهلو آزاديءَ جي تحريڪ ۽ پاڪستان جي قيام ۾ سنڌ جي ڪردار تي زور آهي. سنڌ جي ماڻهن خلافت تحريڪ، هجرت تحريڪ ۽ ريشمي رومال تحريڪ ۾ سرگرم حصو ورتو. انهن تحريڪن سنڌ جي ماڻهن کي هندستان جي مسلمانن سان ويجهو آندو. سنڌ کي بمبئي کان جدا ڪرڻ جي جدوجهد پڻ هندستاني مسلمانن جي سياسي مطالبن لاءِ مددگار ثابت ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ پاڪستان جي قيام واري جدوجهد ۾ پنهنجي ڪردار تي به فخر ڪري ٿي. 1938ع ۾ شيخ عبدالمجيد سنڌي صوبائي مسلم ليگ جي اجلاس ۾ پاڪستان بابت قرارداد پيش ڪئي، جيڪا اڪثريت سان منظور ٿي. 1943ع ۾ سنڌ اسيمبلي پاڪستان قرارداد جي حمايت ڪئي. ان موقعي تي جي. ايم. سيد تقرير ڪندي چيو ته هندستان جا مسلمان جدا قوم آهن، ڇاڪاڻ ته انهن جي جدا تاريخ، ثقافت، ادب، روايتون ۽ سياسي توڙي معاشي نظام آهن؛ تنهنڪري انهن کي جدا وطن ڏنو وڃي.<ref name="MehranFreedomMovement1985">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |pages=17–18 }}</ref> سنڌ اسيمبلي 1946ع ۾ پاڪستان جي قرارداد جي حمايت ڪندڙ پهرين اسيمبلي طور پيش ڪئي وئي. 1985ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ جي رسالي ''مهراڻ'' آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر شايع ڪيو. ان جي اداريي ۾ چيو ويو ته پاڪستان جو حقيقي خالق سنڌ آهي. اداريي ۾ اهو به افسوس ظاهر ڪيو ويو ته پاڪستان جي قيام کان پوءِ سنڌ جي ڪردار کي ڄاڻي واڻي گهٽايو ويو؛ جهڙوڪ محمد علي جناح جي جنم ڀومي جهرڪ کي نظرانداز ڪري وزير مينشن ڪراچي کي اڳيان آڻڻ، ۽ سنڌي اڳواڻن جي خدمتن کي پاڪستان جي قيام ۾ مناسب طور تسليم نه ڪرڻ.<ref name="MehranFreedomMovement1985p5">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=5 }}</ref><ref name="MehranFreedomMovement1985p6">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=6 }}</ref> سنڌ طرفان پنهنجي اسلامي ڪردار ۽ آزاديءَ جي تحريڪ ۾ ڪردار تي زور ڏيڻ جو هڪ سياسي سبب صوبائي خودمختياريءَ جو مطالبو هو. سنڌ چاهيو ٿي ته مرڪز جو ڪردار صوبائي معاملن ۾ گهٽ کان گهٽ هجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==ون يونٽ ۽ سنڌي قومپرست تاريخ نويسي== سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ بنيادي تبديلي ون يونٽ جي دور ۾ آئي. 1955ع ۾ اولهه پاڪستان جا صوبا هڪ يونٽ ۾ ضم ڪيا ويا، جنهن سبب سنڌ پاڻ کي ٻيهر اهڙي صورتحال ۾ محسوس ڪيو، جهڙي طرح نوآبادياتي دور ۾ اها بمبئي پريزيڊنسيءَ جو حصو هئي. بمبئي جي جاءِ تي هاڻي لاهور جو غلبو محسوس ڪيو ويو. سنڌ پنهنجي سياسي آزادي ٻيهر وڃائي ويٺي. ون يونٽ جي عمل سنڌ جي ڪجهه سياستدانن جي موقعي پرستيءَ کي به ظاهر ڪيو، جن مرڪزي حڪومت سان گڏجي سنڌ کي ون يونٽ جو حصو بڻائڻ ۾ مدد ڪئي. ساڳئي وقت اهڙا اڳواڻ به سامهون آيا، جن ون يونٽ جي مخالفت ڪئي ۽ ان سبب تڪليفون برداشت ڪيون. هن دور سنڌ جي تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جو نئون تصور پيدا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ون يونٽ سنڌين کي سياسي طور وڌيڪ پختو ڪيو، ڇاڪاڻ ته سنڌ مجموعي طور پنجاب جي سياسي غلبي هيٺ تڪليفون ڀوڳيون. هن دور ۾ بئراج جي زرخيز زمين فوجي آفيسرن ۽ اعليٰ بيوروڪريٽن کي الاٽ ڪئي وئي، جنهن سان سنڌي هارين جا حق متاثر ٿيا. سرڪاري ملازمتن ۾ سنڌين کي مناسب حصو نه مليو، جنهن سبب وڌندڙ وچولي طبقي ۾ مايوسي پيدا ٿي. انهن تجربن کان پوءِ سنڌين محسوس ڪيو ته نه “باب الاسلام” واري حيثيت ۽ نه آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سندن ڪردار، انهن کي سندن حق ڏيارڻ ۾ مددگار ثابت ٿيا. ان احساس سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو رخ بدلائي ڇڏيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌي قومپرستي تاريخ جي تجزيي جو مرڪزي نقطو بڻجي وئي. ماضيءَ کي حال جي روشنيءَ ۾ پرکيو ويو، خاص طور پرڏيهي حملن جي اثرن کي هن انداز سان ڏٺو ويو ته سنڌ بار بار پرڏيهي غلبي سبب ڪيئن متاثر ٿي. پرڏيهي غلبي جي موضوع سنڌ جي اهڙي تصوير ٺاهي، جنهن ۾ سنڌ کي مظلوم ۽ استحصال جو شڪار علائقو طور پيش ڪيو ويو. ساڳئي وقت تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جي ڪردار کي نمايان ڪيو ويو، ته جيئن نئين نسل لاءِ ڪردار جا نمونا پيدا ڪيا وڃن.<ref name="MubarakAli1994p45">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=سنڌ خاموشي ڪي آواز |location=لاهور |year=1994 |page=45 }}</ref> ==سيڪيولر قومپرست تعبير ۽ قديم سنڌ== سنڌي قومپرستيءَ هيٺ ٺهيل نئين تاريخ نويسي مذهبي نه پر سيڪيولر هئي. سنڌي ثقافت ۽ تهذيب جون پاڙون قديم ماضيءَ ۾ ڳوليون ويون ۽ دعويٰ ڪئي وئي ته سنڌ جي تهذيبي حيثيت بابلي، آشوري ۽ مصري تهذيبن جي برابر آهي. سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب سنڌين لاءِ فخر جو ذريعو بڻجي، ۽ موهن جو دڙو سنڌ جي قديم ماضيءَ جي علامت طور اڀريو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==جي.ايم. سيد جي تاريخي تعبير== [[جي.ايم. سيد]] سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ اهم نوان رجحان متعارف ڪرايا. هن عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ لاءِ برڪت نه، پر هڪ جارحيت قرار ڏنو. سندس خيال ۾ محمد بن قاسم به ٻين حمله آورن وانگر هڪ جارح هو، جنهن سنڌ جا وسيلا لٽيا. هن دليل لاءِ ساڳيو منطق استعمال ڪيو، جيڪو سليمان ندوي ترڪ حمله آورن بابت ڏنو هو. جي. ايم. سيد موجب اٺين صديءَ تائين اموي دور ۾ عرب حاڪمن جو اصل اسلامي روح ختم ٿي چڪو هو ۽ اهي دنياوي ۽ سامراجي طاقت بڻجي چڪا هئا؛ تنهنڪري سنڌ جي عرب فتح اسلام نه پر عرب سلطنت جي توسيع هئي.<ref name="ArisarGMSayyidp56">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=56 }}</ref> هن تعبير محمد بن قاسم کي هيرو مان جارح ۾ تبديل ڪيو ۽ راجا ڏاهر کي مادر وطن جو محافظ بڻايو، جنهن حمله آورن سان ٺاهه ڪرڻ بدران وڙهندي جان قربان ڪئي. جي. ايم. سيد چچ نامو ۽ جنت السنڌ جهڙن تاريخي ماخذن تي به تنقيد ڪئي، ڇاڪاڻ ته سندس خيال ۾ اهي حمله آورن جي واکاڻ ڪن ٿا ۽ پڙهندڙن کي حقيقي تاريخي شعور کان محروم ڪن ٿا.<ref name="ArisarGMSayyidp55">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=55 }}</ref> جي. ايم. سيد جي نظر ۾ سنڌ تي حملو ڪندڙ سڀ پرڏيهي فاتح هڪ ئي زمري ۾ اچن ٿا، ڀلي انهن جو مذهب ڪهڙو به هجي. انهن ۾ ايران جو دارا، عربن جو محمد بن قاسم، غزنيءَ جو محمود، دهليءَ جو علاؤالدين، قنڌار جو شاهه بيگ ارغون، مغلن جو خان خانان ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو چارلس نيپيئر شامل ڪيا ويا. انهن سڀني کي سنڌ جا غاصب ۽ تباهه ڪندڙ قرار ڏنو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidp58">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=58 }}</ref> ==غدارن ۽ سورمن جو تصور== 1956ع کان پوءِ سياسي صورتحال سنڌ جي تاريخ کي “غدارن” ۽ “سورمن” جي انداز ۾ لکڻ طرف وٺي وئي. جيڪي ماڻهو ذاتي مفادن لاءِ سنڌ کي وڪڻندڙ سمجهيا ويا، انهن کي غدار چيو ويو، جڏهن ته جيڪي مادر وطن لاءِ قرباني ڏيندڙ سمجهيا ويا، انهن کي سورمو قرار ڏنو ويو. سنڌ جي دفاع ڪندڙن ۾ راجا ڏاهر، دودو سومرو، دريا خان، مخدوم بلاول، شاهه عنايت ۽ هوش محمد کي شامل ڪيو ويو. غدارن ۾ قاضي قاضن، نائومل ۽ مير علي مراد جا نالا کنيا ويا. هن تاريخ نويسيءَ جو پيغام اهو هو ته ڪيچ مڪران، ٺٽي، مياڻي ۽ دٻي ۾ وڙهيل سنڌ جي آزاديءَ جون جنگيون اڃا ختم نه ٿيون آهن، پر اها جنگ هر شهر ۽ ڳوٺ ۾ جاري آهي.<ref name="ArisarGMSayyidp63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=63 }}</ref> ==مغل دور، تاريخ مظھر شاهجهاني ۽ پرڏيهي غلبو== سنڌ تي مغل دور جي پرڏيهي قبضي جا اثر بيان ڪرڻ لاءِ سنڌي ادبي بورڊ 1962ع ۾ يوسف ميرڪ جي اصل ماخذ ''تاريخ مظھر شاهجهاني'' شايع ڪئي. ان جو مقدمو پير حسام الدين راشدي لکيو. هن مقدمي ۾ خاص طور اهي واقعا چونڊيا ويا، جن ۾ ظلم ۽ استحصال جي تصوير ملي ٿي ۽ جيڪي سنڌ جي ان وقت جي سياسي حالت سان لاڳاپيل لڳندا هئا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962p21">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |page=21 }}</ref> پير حسام الدين راشدي، يوسف ميرڪ جي حوالي سان، سيوهڻ جي گورنر جي ظلم، ماڻهن کي ڪوڙا هڻڻ ۽ اذيت ڏيڻ جا واقعا بيان ڪيا. مغل عملدارن طرفان ماڻهن جي ملڪيت ضبط ڪرڻ، سندن وسيلن ۽ دولت کان محروم ڪرڻ، ڦورن ۽ ڌاڙيلن جي سرپرستي ڪرڻ ۽ ڳرا محصول لاڳو ڪرڻ جهڙا عمل بيان ڪيا ويا. نتيجي طور سيوهڻ جو علائقو برباد ٿيو، ڳوٺ ۽ شهر ويران ٿيا، ۽ ماڻهو پنهنجا گهر ڇڏي پري علائقن ۾ پناهه وٺڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962pp30-31">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |pages=30–31 }}</ref> ==عثمان ڏيپلائي ۽ مزاحمتي ادب== پرڏيهي قبضي خلاف مزاحمت جو اظهار ادبي صورت ۾ به ٿيو. عثمان ڏيپلائي 1962ع ۾ پنهنجو تاريخي ناول ''سانگهڙ'' شايع ڪيو، جنهن جو موضوع انگريزن خلاف حرن جي جدوجهد هو. هن ناول سنڌ جي نئين نسل تائين اهو پيغام پهچايو ته سياسي غلبي ۽ حقن جي جدوجهد خلاف ڪيئن وڙهجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==سنڌ جي ثقافتي علامتون ۽ قوميت== سنڌ جي ماضيءَ جي عظمت بيان ڪرڻ کي به اهم سمجهيو ويو، ته جيئن سنڌين ۾ فخر جو احساس پيدا ٿئي. انهن علامتن ۾ موهن جو دڙو، ڄام نندي جو مقبرو، رني ڪوٽ، عمرڪوٽ جا قلعا، حيدرآباد جا بادگير، اجرڪ، رلي، ڪاشيءَ جو ڪم ۽ هالا جو فرنيچر شامل هئا. ادبي شخصيتن ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي، سچل سرمست ۽ سامي کي سنڌي ٻوليءَ کي شاهوڪار ڪندڙ ۽ سنڌي قومي شعور پيدا ڪندڙ شخصيتن طور پيش ڪيو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidpp62-63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |pages=62–63 }}</ref> سنڌي قومپرستيءَ جو بنياد مذهب بدران ٻولي ۽ علائقي تي رکيو ويو. هن خيال موجب جيڪي ماڻهو سنڌ ۾ رهن ٿا ۽ سنڌي ٻولي ڳالهائين ٿا، اهي سنڌي آهن. ٻن قومن واري نظريي کي رد ڪندي قوميت جو تصور سيڪيولر بنيادن تي قائم ڪيو ويو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==قومپرست تاريخ نويسيءَ تي تنقيد== قومپرست فريم ورڪ ۾ تاريخ لکڻ بابت تنقيد پڻ ڪئي وئي آهي. ڊاڪٽر مبارڪ علي موجب اهڙي تاريخ نويسيءَ ۾ ڪڏهن ڪڏهن حقيقتن کي مسخ ڪري يا چونڊي استعمال ڪيو ويو، ته جيئن اهي قومي بيانئي سان ٺهڪي اچن. تاريخي طريقيڪار کي مڪمل طور لاڳو ڪرڻ بدران جذباتي ۽ مبالغو آميز بيان اختيار ڪيو ويو. ان تاريخ نويسيءَ جو وڏو مقصد سياسي استعمال بڻجي ويو، جنهن سبب سنڌ جي تاريخ نويسي هڪ مرحلي تي بيهي رهي ۽ نون علمي موضوعن ڏانهن گهربل اڳڀرائي نه ڪري سگهي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==اڻلکيل ۽ نظرانداز ٿيل موضوع== سنڌ جي تاريخ اڃا مڪمل نه سمجهي وڃي ٿي. ڪيترائي موضوع اڃا وڌيڪ تحقيق گهرن ٿا، جهڙوڪ زرعي ڍانچي ۾ تبديليون، نون ٽيڪنالاجيڪل طريقن جو تعارف، هارين جو ڪردار، هاري بغاوتن جو وجود يا عدم وجود، سنڌ جا پاڙيسري ملڪن سان لاڳاپا، ثقافتي ۽ واپاري رابطا، اميلن ۽ ڀائيبندن جو سماجي ڪردار، ۽ سنڌ ۾ مذهب جو ڪردار، خاص طور نانڪ پنٿين ۽ سکن جي حوالي سان. ڪلاڊ مارڪووٽس جي ڪتاب ''The Global World of the Indian Merchants (1750–1967)'' ۾ شڪارپوري ۽ حيدرآبادي واپارين جي عالمي تجارتي سرگرمين کي بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو سنڌ جي مؤرخن وٽ اڳ ۾ گهڻو نظرانداز ٿيل موضوع رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == نتيجو == سنڌ جي تاريخ نويسي قومي تاريخ، علائقائي سڃاڻپ، اسلامي بيانئي، آزاديءَ جي تحريڪ، ون يونٽ، سنڌي قومپرستي ۽ سيڪيولر ثقافتي تعبيرن جي وچ ۾ تبديل ٿيندي رهي آهي. ان تاريخ نويسيءَ سنڌ جي جدا تاريخي حيثيت، ثقافتي ورثي ۽ سياسي جدوجهد کي نمايان ڪيو، پر ساڳئي وقت ان تي اهو اعتراض به ڪيو ويو ته اها ڪڏهن ڪڏهن تنگ قومپرستي ۽ سياسي مقصدن تائين محدود ٿي وئي. سنڌ جي تاريخ کي وڌيڪ جامع ۽ علمي انداز ۾ لکڻ لاءِ ضروري آهي ته اها صرف سياست جي خدمت نه ڪري، پر اهڙو وسيع تاريخي شعور پيدا ڪري، جيڪو ماڻهن کي ماضي ۽ حال ٻنهي کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> 8ozy5xy4f3flrbbnrionq64duwfgiwp 390515 390513 2026-07-02T08:52:22Z Ibne maryam 17680 /* نتيجو */ 390515 wikitext text/x-wiki '''ڀارت جي تاريخ نويسي''' (Historiography of India) مان مراد تنقيدي طريقن ۽ تشريحن جي ذريعي انهن مطالعي جو آهي جيڪي عالمن هندستان جي تاريخ کي ترقي ڏيڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن. تازن ڏهاڪن ۾ تاريخ نويسي جا چار مکيه اسڪول رهيا آهن ته مورخ هندستان جو مطالعو ڪيئن ڪندا آهن: ڪيمبرج، قومپرست، مارڪسسٽ، ۽ سبالٽرن. ڪڏهن عام "مشرقي" طريقو، هڪ حساس، ناقابل فهم، ۽ مڪمل طور تي روحاني هندستان جي تصوير سان، سنجيده اسڪالرشپ ۾ ختم ٿي چڪو آهي.<ref name="Prakash 383–408">{{cite journal | last = Prakash | first = Gyan | author-link = Gyan Prakash | date = April 1990 | title = Writing Post-Orientalist Histories of the Third World: Perspectives from Indian Historiography | journal = Comparative Studies in Society and History | volume = 32 | issue = 2 | pages = 383–408 | doi=10.1017/s0010417500016534 | jstor = 178920| s2cid = 144435305 }}</ref> == تاريخ جا ماخذ == === پرڏيهي ذريعا === هندستاني تاريخ جا معروف پرڏيهي احوال هيٺين ذريعن مان مليا آهن: <ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref><ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> * [[ميگئسٿنيز|ميگاسٿينس]] پاران "انڊيڪا"<ref>Allan Dahlaquist (1996). Megasthenes and Indian Religion: A Study in Motives and Types. Motilal Banarsidass. {{ISBN|978-81-208-1323-6}}.</ref> * [[فاھيان|فاهيان]] طرفان ٻڌمت جي بادشاهن جو هڪ رڪارڊ (فوگو جي 佛國記)<ref name="columbia">{{cite web|url=http://afe.easia.columbia.edu/special/travel_records.pdf|title=The Travel Records of Chinese Pilgrims Faxian, Xuanzang, and Yijing|publisher=[[Columbia University]]}}</ref> * [[البيروني]] پاران "ڪتاب الهند"<ref>{{citation|title=Kitab al-Bīrūnī fī Taḥqīq mā li-al-Hind|publisher=Osmania Oriental Publication Bureau |place=Hyderabad |year=1958}}</ref> <ref>{{citation| editor1-last=Kegan |editor1-first=Paul |publisher=Trench, Truebner |title=Alberuni's India |translator-last=Sachau |translator-first=E.C. |place=London |volume=2 |year=1910}}</ref> * [[ابن بطوطا|ابن بطوطه]] پاران "تحفة النور في غريب الامر و عجائب الاسفار<ref name="9–10 Vol. 1">{{harvnb|Dunn|2005|pp=310–11}}; {{harvnb|Defrémery|Sanguinetti|1853|pp=[https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ&pg=PA9 9–10 Vol. 1]}}</ref> * زوانگ زانگ پاران مغربي علائقن تي عظيم تانگ رڪارڊ<ref>Deeg, Max (2007). [https://web.archive.org/web/20140418141001/http://kanji.zinbun.kyoto-u.ac.jp/~wittern/data/nw-fs/fs-deeg.pdf „Has Xuanzang really been in Mathurā? : Interpretatio Sinica or Interpretatio Occidentalia&nbsp;— How to Critically Read the Records of the Chinese Pilgrim.“] – In: 東アジアの宗教と文化 : 西脇常記教授退休記念論集 = Essays on East Asian religion and culture: Festschrift in honor of Nishiwaki Tsuneki on the occasion of his 65th birthday / クリスティアン・ウィッテルン, 石立善編集 = ed. by Christian Wittern und Shi Lishan. – 京都 [Kyōto] : 西脇常記教授退休記念論集編集委員會; 京都大学人文科學研究所; Christian Wittern, 2007, pp. 35 – 73. See p. 35</ref> * تشريح هندستان، جوزف ٽيفنٿلر طرفان === ڏيهي ذريعا === مقامي تاريخي متن جا مثال شامل آهن:<ref name=":0">{{Cite journal |last=Joshi |first=P. M. |date=1965 |editor-last=Pathak |editor-first=Vishwambhar Sharan |editor2-last=Saran |editor2-first=P. |editor3-last=Kunte |editor3-first=B. G. |editor4-last=Shyam |editor4-first=Radhey |editor5-last=McKew Parr |editor5-first=Charles |editor6-last=Van Linschoten |editor6-first=Jan |title=Indian Historiography |url=https://www.jstor.org/stable/42929817 |journal=Bulletin of the Deccan College Research Institute |volume=26 |issue=3/4 |pages=20–33 |jstor=42929817 |issn=0045-9801}}</ref> * ڀاناڀٽا جي "هرشاچاريتا"<ref name=":3">{{Cite book |last=Hasrat |first=B. J. |title=The Encyclopedia of Sikhism |publisher=Punjabi University |year=2004 |isbn=817380530X |editor-last=Singh |editor-first=Harbans |edition=2nd |volume=4: S–Z |location=Patiala |pages=179–181}}</ref> * ڪلهانا طرفان "راجتارنگيني"<ref name=":0" /> * سريلنڪا جي ٻڌ ڌرم جون تاريخون، جهڙوڪ ديپاواس، مهاواسا، ۽ ڪُسوانس<ref>{{Cite journal |last=von Hinüber |first=Oskar |date=2020 |title=Brill's Encyclopedia of Buddhism Online - Historiography: South Asia |url=https://doi.org/10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069 |access-date=7 April 2024 |website=Brill |doi= 10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069|quote=The first historical texts known from ancient South Asia are the Buddhist chronicles composed in Ceylon (Sri Lanka). Consequently, from a very early period, the history of Buddhism on the island is known much better than in any other part of South Asia. Besides texts on the general history of Buddhism, there are specialized chronicles on relics and so on, written in both Pali and Sinhala languages or in Southeast Asian vernaculars.|url-access=subscription }}</ref> * فرشته جي "تاريخ فرشته" (جنهن کي گلشن ابراهيمي به چيو ويندو آهي) <ref name="EB1911">{{EB1911|inline=y|wstitle=Ferishta, Mahommed Kasim|volume=10|page=274}}</ref> * ضياء الدين برني جي "تاريخ فيروز شاهي"<ref>M. Athat Ali, "Elements of Social Justice in Medieval Islamic Thought" in Saiyid Zaheer Husain Jafri, ''Recording the Progress of Indian History: Symposia Papers of the Indian History Congress, 1992–2010'', Primus Books, 2012, p. 197.</ref> * Vicāraśrenī by Merutunga {{sfn|Eggermont|1969|p=67}} * ابوالفضل جو "اڪبر نامو"<ref>[http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml Illustration from the Akbarnama: History of Akbar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090919035749/http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml |date=2009-09-19 }} [[Art Institute of Chicago]]</ref> * [[امير خسرو]] جو "تغلق نامو" * عبدالحميد لاهوري جو "پادشاهه نامو"<ref>[[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970).</ref> * محمد عوفي جي "جامع الحكايت"<ref>{{cite book |last1=Elliot|first1=Sir H. M. |first2=John |last2=Dowson |title=The History of India, as Told by Its Own Historians. The Muhammadan Period (Vol 2.)|chapter-url=https://archive.org/stream/cu31924073036729#page/n5/mode/2up|chapter=4. Jawami ul-Hikayat of Muhammad Ufi| year=1871|publisher=London : Trübner & Co.|page=155}}</ref> * چانڊ بردائي جي "ڀڳت راسو" (''[[Prithviraj Raso]])<ref>{{Cite book|author=Rima Hooja|url=https://books.google.com/books?id=qqd1RAAACAAJ|title=A HISTORY OF RAJASTHAN (PB)|date=2006|publisher=Rupa & Company|isbn=978-81-291-1501-0|pages=364–365|language=en}}</ref>'' * منهاج سراج جوزجاني جي "طبقات ناصري" 15 صدي عيسويءَ کان اڳ جي تاريخ کي رڪارڊ ڪرڻ لاءِ تمام ٿورا مشهور هندستاني متن موجود آهن. ان ڪري، هندستان جي تاريخ جو گهڻو حصو پرڏيهي مورخن جي ذريعي ملي ٿو. قديم هندستان ۾ مقامي تاريخي روايتن جا تمام گهٽ ثبوت موجود آهن. البيروني مقامي هندستاني تاريخ نگاري بابت هيٺ ڏنل ڳالهه ڪئي: "بدقسمتي سان هندو شين جي تاريخي ترتيب تي گهڻو ڌيان نه ڏيندا آهن، اهي پنهنجن بادشاهن جي تاريخي جانشيني کي بيان ڪرڻ ۾ تمام گهڻو لاپرواهي ڪندا آهن ۽ جڏهن انهن کي معلومات لاءِ دٻايو ويندو آهي ۽ نقصان ۾ هوندا آهن، اهو نه ڄاڻندا آهن ته ڇا چوڻو آهي، اهي هميشه ڪهاڻي ٻڌائڻ تي مجبور هوندا آهن. پر ان لاءِ، اسان کي پڙهندڙن کي انهن روايتن کي پهچائڻ گهرجي جيڪي اسان کي انهن مان ڪجهه ماڻهن کان مليون آهن." —البروني، ڪتاب الهند. قديم هندستان ڪڏهن به هڪ مضبوط تاريخي روايت ترقي نه ڪئي جيڪا گريڪو-رومن، چيني ۽ اسلامي تهذيبن ۾ موجود روايتن جي برابر هجي. بهرحال، اهو نتيجو نه ٿو ڪڍي سگهجي ته قديم هندستانين وٽ معروضي تاريخي لکڻ جي سمجهه جي کوٽ هئي، ڇاڪاڻ ته تاريخ نگاري سان ملندڙ جلندڙ ڪجهه ڪوششون هيون. هندستاني تاريخ جي مختلف موڙ تي، هندستان ۾ خاص خاندانن ۽ حڪمرانن جي دورن کي رڪارڊ ڪرڻ ۽ تاريخ نگاري ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. few known Indian texts recording history before 15th century C.E. exist, hence, historical evidence for much of India's history comes through foreign historians.<ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref><ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> There is very little evidence of a native historiographical tradition in ancient India.<ref name=":3" /> Al-Biruni stated the following about local Indian histriography:<ref name=":0" /> {{Blockquote|text="Unfortunately the Hindus do not pay much attention to the historical order of things, they are very careless in relating the chronological succession of their kings, and when they are pressed for information and are at a loss, not knowing what to say, they invariably take to tale-telling. But for this, we should communicate to the readers the traditions which we have received from some people among them."|author=Al-Biruni|title=Kitāb al-Hind|source=}}Ancient India never developed a strong historiographical tradition comparable to the ones that existed in the [[Greco-Roman historiography|Greco-Roman]], [[Chinese historiography|Chinese]], and [[Historiography of early Islam|Islamic]] civilizations.<ref name=":4">{{Cite book |last=Sharma |first=Tej Ram |title=Historiography: A History of Historical Writing |publisher=Concept Publishing Company |year=2005 |isbn=9788180691553 |pages=17–22 |chapter=Historical Writings in the Ancient World - Indian Historiography: Historiography in Ancient India}}</ref> However, it cannot be concluded that the ancient Indians lacked an understanding of objective historical writing, as there were some attempts akin to historiography.<ref name=":4" /> At various points in Indian history, there were efforts to record and chronicle the reigns of particular dynasties and rulers in India.<ref name=":4" /> Within the Vedic, Buddhist, Jain and other religious literature, the names of teachers are attentively recorded.<ref name=":4" /> The [[Chinese Buddhist]] [[Buddhist pilgrimage|pilgrim]] [[Xuanzang]] mentioned that in every province of India, there would be officials who would be responsible for documenting in-writing "good and evil events, calamities, and fortunate occurrences".<ref name=":4" /> Since the era of the [[Gupta Empire|Gupta]] ruler [[Samudragupta]], ancient Indian rulers would have a renowned poet record their reigns and victories onto stone in the form of inscription.<ref name=":4" /> [[Romila Thapar]] instead states that it should be taken into account what the ancient Indians found relevant and why when evaluating any dearth of historiographical tradition.<ref name=":4" /> [[A. K. Warder]] opined that the regional historiographies of India must be considered, with historical writing in India becoming regionalized by the mediaeval-period from the 7th century onwards.<ref name=":4" /> There are historical works authored by the Chalukya, Rashtrakuta, Pala dynastical historiographies and also regional historiographical traditions in Kashmir, Sindhu, Gurjara, Jejakabhukti, Kamarupa, Kerala, Hoyasala, Andhra, Kalinga, and Maharashtra.<ref name=":4" /> In modern-times, some attempts have been made to extract historiographical elements from Vedic literature and epic poetry, such as the ''[[Mahabharata]]'' or ''[[Ramayana]]''.<ref name=":3" /><ref name=":4" /> However, religious, mythical, and allegorical legends are too intermixed with Indic religious thought and philosophy that discerning and extracting any semblance of historiography from them is a difficult task.<ref name=":3" /> The ''[[Puranas]]'' mostly entail mythological elements with a facade of historicity.<ref name=":3" /> The corpuses of Pali and Prakrit literature of the era are mostly religious in nature.<ref name=":3" /> Thus, a historiographical tradition was not popular in India, barring a few examples.<ref name=":3" /> A true tradition of historiography was introduced to India after the Arabs captured Sindh, where they introduced history-writing and recording proper chronology.<ref name=":3" /> These Arab historiographers were later surmounted by historiographers who wrote in Persian, many of whom were sponsored by the ruling sultans of India.<ref name=":3" /> == مکيه اسڪول == === Orientalist approach === The Orientalist approach was influenced both by [[Imperialism|imperialist]] attitudes and interests, and also fascination for the "exotic" East for Mediterranean and European writers and thinkers, captured in images by artists, that is embodied in a repeatedly-surfacing theme in the [[history of ideas]] in the West, called "[[Orientalism]]". In [[art history]], [[literature]], and [[cultural studies]], Orientalism is the imitation or depiction of aspects in the [[Eastern world]]. These depictions are usually done by writers, designers, and artists from the [[Western world]]. The term ''Orientalism'' has come to acquire negative connotations in some quarters and is interpreted to refer to the study of the East by Westerners shaped by the attitudes of the era of European [[imperialism]] in the 18th and 19th centuries. When used in this sense, it often implies prejudiced, outsider-caricatured interpretations of Eastern cultures and peoples. This viewpoint was most famously articulated and propagated by [[Edward Said]] in ''[[Orientalism (book)|Orientalism]]'' (1978), a critical history of this scholarly tradition.<ref>{{cite book|last=Clarke|first=J.J.|title=Oriental enlightenment the encounter between Asian and Western thought|url=https://archive.org/details/orientalenlighte00clar|url-access=limited|year=1997|publisher=Routledge|pages=[https://archive.org/details/orientalenlighte00clar/page/n16 8]}}</ref> ==== History ==== Though there has been study of India from a western perspective since ancient times, the orientalist school gained prominence in the aftermath of the [[Age of Discovery]]. In the 18th and 19th centuries, the term [[Oriental studies|Orientalist]] identified a scholar who specialized in the languages and literatures of the [[Eastern world]]. Among such scholars were officials of the [[East India Company]], who said that the [[Arab culture]], the [[culture of India|Indian culture]], and the [[Islamic culture]]s should be studied as equal to the [[Culture of Europe|cultures of Europe]].<ref>{{cite book |last = Macfie |first = A. L.|year = 2002 |title = Orientalism |publisher = Longman| location = London|url=https://books.google.com/books?id=0FrJAwAAQBAJ |isbn = 978-0582423862|ref = none| page = Ch One}}</ref> Among such scholars is the philologist [[William Jones (philologist)|William Jones]], whose studies of [[Indo-European languages]] established modern [[philology]]. [[Company rule in India]] favored Orientalism as a technique for developing and maintaining positive relations with the Indians—until the 1820s, when the influence of "anglicists" such as [[Thomas Babington Macaulay]] and [[John Stuart Mill]] led to the promotion of a Western-style education.<ref>Holloway (2006), pp. 1–2. "The Orientalism espoused by Warren Hastings, William Jones and the early East India Company sought to maintain British domination over the Indian subcontinent through patronage of Hindu and Muslim languages and institutions, rather than through their eclipse by English speech and aggressive European acculturation."</ref> With a great increase in knowledge of Asia among Western specialists, increasing political and economic involvement in the region, and in particular the realization of the existence of [[Indo-European languages|close relations between Indian and European languages]], by [[William Jones (philologist)|William Jones]], there emerged more complex intellectual connections between the early history of Eastern and Western cultures. Some of these developments occurred in the context of Franco–British rivalry for control of India. Liberal economists, such as [[James Mill]], denigrated Eastern civilizations as static and corrupt. [[Karl Marx]] characterized the [[Asiatic mode of production]] as unchanging, because of the economic narrowness of village economies and the State's role in production. "[[Oriental despotism]]" was generally regarded in Europe as a major factor in the relative failure of [[progress (history)|progress]] of Eastern societies. In the course of the century Western archaeology spread across the Middle East and Asia. New national museums provided a setting for important archaeological finds, most of which were in this period bought back to Europe. The first serious European studies of [[Buddhism]] and [[Hinduism]] were by the scholars [[Eugene Burnouf]] and [[Max Müller]]. In that time, the academic [[Islamic studies by author (non-Muslim or academic)|study of Islam]] also developed, and, by the mid-19th century, Oriental Studies was a well-established academic discipline in most European countries, especially those with imperial interests in the region. Yet, while scholastic study expanded, so did [[Racism|racist]] attitudes and stereotypes of Asian peoples and cultures. Scholarship often was intertwined with prejudicial racist and religious presumptions,<ref>J. Go, "'Racism' and Colonialism: Meanings of Difference and Ruling Practice in America's Pacific Empire" in ''Qualitative Sociology'' '''27'''.1 (March 2004).</ref> to which the new [[biology|biological sciences]] tended to contribute until the end of the [[World War II|Second World War]]. ==== Criticism and Decline ==== In his book [[Orientalism (book)|Orientalism]] (1978), [[cultural critic]] Edward Said redefines the term ''Orientalism'' to describe a pervasive Western tradition—academic and artistic—of prejudiced outsider-interpretations of the [[Eastern world]], which was shaped by the cultural attitudes of European [[imperialism]] in the 18th and 19th centuries.<ref>Tromans, 24</ref> Since its publication, most academic discourse began to use the term "Orientalism" to refer to a general patronizing Western attitude towards Middle Eastern, Asian, and [[North Africa]]n societies. In Said's analysis, the West [[Essentialism|essentializes]] these societies as static and undeveloped—thereby fabricating a view of Oriental culture that can be studied, depicted, and reproduced in the service of [[Imperialism|imperial power]]. Implicit in this fabrication, writes Said, is the idea that Western society is developed, rational, flexible, and superior.<ref>Mahmood Mamdani, ''Good Muslim, Bad Muslim: America, the Cold War, and the Roots of Terrorism'', New York: Pantheon, 2004; {{ISBN|0-375-42285-4}}; p. 32.</ref> Furthermore, Said said that "The idea of representation is a theatrical one: the Orient is the stage on which the whole East is confined",<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/63/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=63 |language=English}}</ref> and that the subject of learned Orientalists "is not so much the East itself as the East made known, and therefore less fearsome, to the Western reading public".<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/60/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=60 |language=English}}</ref> The thesis of Edward Said's Orientalism develops Marxist philosopher [[Antonio Gramsci]]'s theory of [[cultural hegemony]], and [[Michel Foucault]]'s theorisation of [[discourse]] (the [[knowledge]]-[[Power (social and political)|power]] relation) to criticise the scholarly tradition of Oriental studies. In the academy, the book ''Orientalism'' (1978) became a foundational text of [[Postcolonialism|post-colonial cultural studies]].<ref>Xypolia, Ilia (2011). "Orientations and Orientalism: The Governor Sir Ronald Storrs". Journal of IslamicJerusalem Studies. 11: 25–43.</ref> The once common "Orientalist" approach, with its image of a sensuous, inscrutable, and wholly spiritual India, has died out in serious scholarship.<ref name="Prakash 383–408" /> === Cambridge School === The Cambridge School of historiography was a [[school of thought]] which approached the study of the [[British Empire]] from the imperialist point of view. It emerged especially at the [[University of Cambridge]] in the 1960s. [[John Andrew Gallagher]] (1919–80) was especially influential, particularly in his article with [[Ronald Robinson]] on "[[The Imperialism of Free Trade]]". It was led by Anil Seal,<ref>Anil Seal'', The Emergence of Indian Nationalism: Competition and Collaboration in the Later Nineteenth Century'' (1971)</ref> Gordon Johnson,<ref>Gordon Johnson, ''Provincial Politics and Indian Nationalism: Bombay and the Indian National Congress 1880–1915'' (2005)</ref> Richard Gordon, and David A. Washbrook.<ref>Rosalind O'Hanlon and David Washbrook, eds. ''Religious Cultures in Early Modern India: New Perspectives'' (2011)</ref> It downplayed ideology.<ref>Aravind Ganachari, "Studies in Indian Historiography: 'The Cambridge School'", ''Indica'', March 2010, 47#1, pp 70–93</ref> ==== Criticism ==== This school of historiography is criticised for western bias or [[Eurocentrism]].<ref name="google7">{{cite book|title=Eurocentrism: a marxian critical realist critique|author=Hostettler, N.|date=2013|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-135-18131-4|url=https://books.google.com/books?id=2XjozzN0ppEC&pg=PA33|page=33|access-date=6 January 2017}}</ref> Critics have attacked various ideas of the School.<ref>See [[Christopher Platt|D.C.M. Platt]], "The Imperialism of Free Trade: Some Reservations," ''Economic History Review,'' 21#2 (Aug., 1968), pp. 296-306</ref> In ''The New Imperial Histories Reader,'' Stephen Howe has assembled articles by critics who take aim especially at [[P. J. Marshall]], [[David Kenneth Fieldhouse|D. K. Fieldhouse]], Robinson and Gallagher, and [[Peter Cain (historian)|Peter Cain]] and [[A. G. Hopkins]].<ref>Stephen Howe, ed. ''New Imperial Histories Reader'' (Routledge, 2009)</ref> [[Howard Spodek]], for example, praises the school's regional and pluralist perspectives but criticizes their reliance on British (rather than Indian) documentation, sloppy use of [[social science]] models, downplaying of ideology, and their excessive emphasis on Indian self-seeking and the importance of British imperial initiatives in achieving modernization. He recommends a deeper appreciation of Indian initiatives, and more attention to the emerging importance of public life in many areas of society rather than just a concentration on politics.<ref>Howard Spodek, "Pluralist Politics in British India: The Cambridge Cluster of Historians of Modern India," ''American Historical Review,'' (June 1979) 84#3 pp 688-707</ref> === Nationalist School === The Nationalist school originated among Indian historians in the late 19th and early 20th centuries who were influenced by [[Indian independence movement|Indian nationalism]]. They emphasized achievements in Indian history, while downplaying negative aspects, which led to various contradictions. Nationalist historians universally praised Hindu rule of India, with Hindu culture being prized above all else.<ref name=":0a">{{cite book|last=Thapar|first=Romila|title=History of Early India: From the Origins to AD 1300|publisher=University of California Press|year=2004|isbn=978-0-520-24225-8|pages=16–17}}</ref> In modern history, they focused on Congress, Gandhi, Nehru and high level politics. It highlighted the Mutiny of 1857 as a war of liberation, and Gandhi's 'Quit India' begun in 1942, as defining historical events. This school of historiography has received criticism for [[Elitism]].<ref>{{cite web|url=http://pages.ucsd.edu/~rfrank/class_web/ES-200C/Articles/Guha.pdf|title=Ranjit Guha, "On Some Aspects of Historiography of Colonial India"}}</ref> Historians in this school included [[Rajendralal Mitra]], [[R. G. Bhandarkar]], [[Romesh Chunder Dutt]], [[Anant Sadashiv Altekar]], [[K. P. Jayaswal]], [[Hem Chandra Raychaudhuri]], [[Radha Kumud Mukherjee]], [[R. C. Majumdar]], and [[K. A. Nilakanta Sastri]] ,.<ref name=":0a" /> === Marxist School === In India, Marxist Historiography takes the form of Marxian historiography where Marxian techniques of analysis are used but Marxist political intentions and prescriptions are discarded. The Marxian historiography of India uses the method of [[historical materialism]] and has focused on studies of economic development, land ownership, and [[class conflict]] in precolonial India and [[deindustrialisation|deindustrialization]] during the colonial period.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993">Bagchi, Amiya Kumar (January 1993). "Writing Indian History in the Marxist Mode in a Post-Soviet World". Indian Historical Review. 20 (1/2): 229–244.</ref> [[Bhupendranath Datta|B. N. Datta]], and [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] are considered the founding fathers of Marxist historiography in India. D. D. Kosambi was apologetic of the revolution of [[Mao]] and thought of Indian Prime Minister [[Jawaharlal Nehru]]'s policies as pro-capitalist. Kosambi, a polymath, viewed Indian History from a Marxist viewpoint. The other Indian scholars of Marxian historiography are [[Ram Sharan Sharma|R. S. Sharma]], [[Irfan Habib]], [[D. N. Jha]], and [[K. N. Panikkar]].<ref>Bottomore, T. B. 1983. ''A Dictionary of Marxist thought''. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press.</ref> Other historians such as [[Satish Chandra (historian)|Satish Chandra]], [[Romila Thapar]], [[Bipan Chandra]], [[Arjun Dev (historian)|Arjun Dev]], and [[Dineshchandra Sircar]], are sometimes referred to as "influenced by the Marxian approach to history."<ref>Guichard, Sylvie (2010), The Construction of History and Nationalism in India, Routledge, p. 87, ISBN 978-1136949319</ref> One debate in Indian history that relates to a [[historical materialist]] schema is on the nature of [[feudalism]] in India. [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] in the 1960s outlined the idea of "feudalism from below" and "feudalism from above". Element of his feudalism thesis was rejected by R.S. Sharma in his monograph [[Indian Feudalism]] (2005) and various other books,<ref>Purohit, Vinayak. 1988. Arts of transitional India twentieth century. Bombay: Popular Prakashan.</ref><ref>R S Sharma, Indian Feudalism (book), 2005</ref><ref>R S Sharma, Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation, Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177-85</ref><ref>R S Sharma, India's Ancient Past, Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India, Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> However R. S. Sharma also largely agrees with Kosambi in his various other books.<ref>R S Sharma, ''[[Indian Feudalism (book)]], 2005''</ref><ref>R S Sharma, ''Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation'', Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177–85</ref><ref>R S Sharma, ''India's Ancient Past'', Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, ''The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India'', Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> Most Indian Marxian historians argue that the economic origins of communalism are feudal remnants and the economic insecurities caused by slow development in India.<ref>{{cite book|title=Dalit women in India: issues and perspective|page=138|first=Prahlad|last=Jogdand|year=1995}}</ref> Even non-academic and laymen contributions to Marxist Historiography exist in India. The book "Coffee Housinte Katha" (The Story of Coffee House), written in [[Malayalam]], a regional language of India, spoken in the state of [[Kerala]], by one of the leaders of the Indian Coffee House Movement, [[Nadakkal Parameswaran Pillai]], is an example of this. Politicians like [[Shripad Amrit Dange]] have also contributed to Marxian historiography. ==== Criticism ==== The Marxian school of Indian historiography is accused of being too ideologically influenced.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993" /> Though influenced by Marxist theory [[B. R. Ambedkar]] criticized Marxists, as he deemed them to be unaware or ignorant of the specifics of caste issues.<ref>Padovani, Florence. Development-Induced Displacement in India and China: A Comparative Look at the Burdens of Growth. Rowman & Littlefield. Bhimrao Ambedkar himself, who criticized Indian Marxists</ref><ref>Jadhav, Narendra (1991). "Neglected Economic Thought of Babasaheb Ambedkar". Economic and Political Weekly. 26 (15): 980–982. ISSN 0012-9976. JSTOR 4397927.</ref> Also though most criticisms of Marxian historiography is levied by people who are not historians, some historians have debated Marxian historians and critically examined their analysis of the [[history of India]]. Many have alleged that Marxian historians used [[Historical negationism|negationism]] to whitewash some of the atrocities committed by [[Islamic rulers in the Indian subcontinent|Muslim rulers]] in the Indian Subcontinent.<ref>{{cite book|title=The Legacy of Muslim Rule in India|quote=Marxists who always try to cover up the black spots of Muslim rule with thick coats of whitewash|first=Kishori Saran|last=Lal|publisher=Aditya Prakashan|page=67}}</ref><ref>{{cite book|title=Indian Politics, Then and Now: Essays in Historical Perspective|first=K|last=Seshadri|publisher=Pragatee Prakashan|page=5|quote=certain attempts made by some ultra-Marxist historians to justify and even whitewash tyrannical emperors of the medieval India}}</ref><ref>{{cite book|title=Studies in World Affairs, Volume 1|first=KR|last=Gupta|year=2006|publisher=Atlantic Publisher|page=249|isbn=9788126904952|url=https://books.google.com/books?id=Hw9uf7sRKtIC&pg=PA249}}</ref><ref>{{cite book|title=Al-Hind the Making of the Indo-Islamic World: The Slave Kings and the Islamic Conquest : 11th–13th Centuries|year=1991|url=https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink|url-access=limited|last=Wink|first=André|publisher=Brill|page=[https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink/page/n160 309]|quote="apologists for Islam, as well as some Marxist scholars in India have sometimes attempted to reduce Islamic iconoclasm.."}}</ref> Since the late 1990s, [[Hindu nationalism|Hindu nationalist]] scholars especially have theorized that the Marxian tradition in India neglected what they believe to be the country's 'illustrious past' based on Vedic-[[puranic chronology]] and other [[Pseudohistory|pseudo-historical]] [[Historical revisionism|revisionist]] narratives of history, the historians are held responsible for aiding or defending [[Islam in India|Muslims]], who figure in Hindu nationalist discourse as the enemy.<ref>Jha, D.N. (1996). Society and Ideology in India: Essays in Honour of Prof. R.S. Sharma. New Delhi, India: Munshiram Manoharlal Publishers Pvt. Ltd. ISBN 978-8121506397.</ref><ref>Historian: Prof Irfan Habib outlookindia.com. Magazine | 23 April 2007. Retrieved 15 January 2013</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=u0RZBwAAQBAJ&pg=PA98|title=The Construction of History and Nationalism in India: Textbooks, Controversies and Politics|last=Guichard|first=Sylvie|year=2010|publisher=Routledge |isbn=9781136949319}}</ref> An example of such a view is [[Arun Shourie]]'s ''[[Eminent Historians]]'' (1998)<ref>Bryant, E. E. (2014). ''Quest for the Origins of Vedic Culture: The Indo-Aryan Migration Debate''. Cary, US: Oxford University Press {{ISBN|978-0195169478}}</ref> and ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks'' (2000), by [[Meenakshi Jain]].<ref name="Times14July">{{cite news |title=From having legs hacked off to getting Rajya Sabha foothold: A Master's journey of grit |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |access-date=14 July 2025 |work=The Times of India |date=14 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250714044603/https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |archive-date=14 July 2025}}</ref><ref name="v282">{{cite web | title=Why Meenakshi Jain Has Been Nominated To Rajya Sabha | website=[[News18]] | date=15 July 2025 | url=https://www.news18.com/opinion/opinion-why-meenakshi-jain-has-been-nominated-to-rajya-sabha-9442669.html | access-date=18 July 2025}}</ref> === Subaltern School === The "subaltern school", was begun in the 1980s by [[Ranajit Guha]] and [[Gyan Prakash]].<ref>{{cite journal |last=Prakash |first=Gyan |date=December 1994 |title=Subaltern studies as postcolonial criticism |journal=American Historical Review |volume=99 |issue=5 |pages=1475–1500 |doi=10.2307/2168385|jstor=2168385 }}</ref> It focuses attention away from the elites and politicians to "history from below", looking at the peasants using folklore, poetry, riddles, proverbs, songs, oral history and methods inspired by anthropology. It focuses on the colonial era before 1947 and typically emphasises caste and downplays class, to the annoyance of the Marxist school.<ref>{{cite journal |last=Roosa |first=John |date=2006 |title=When the Subaltern Took the Postcolonial Turn |journal=Journal of the Canadian Historical Association |volume=17 |issue=2 |pages=130–147 |doi=10.7202/016593ar|doi-access=free }}</ref> ==== Criticism ==== {{see|Subaltern Studies#Criticism}} === Hindutva Approach === Hindutva ({{Translation|Hinduness}}) is the predominant form of [[Hindu nationalism]] in India.<ref>{{Cite web|last=Purandare|first=Vaibhav|date=22 August 2019|title=Hindutva is not the same as Hinduism said Savarkar|url=https://www.telegraphindia.com/india/hindutva-is-not-the-same-as-hinduism-said-savarkar/cid/1699550|access-date=23 December 2020|website=telegraphindia.com}}</ref> The Hindutva movement has been described as a variant of "right-wing extremism",<ref name="Leidig">{{Cite journal|last=Leidig|first=Eviane|date=17 July 2020|title=Hindutva as a variant of right-wing extremism|journal=Patterns of Prejudice|volume=54|issue=3|pages=215–237|doi=10.1080/0031322X.2020.1759861|issn=0031-322X|doi-access=free|hdl=10852/84144|hdl-access=free}}</ref> adhering to a concept of homogenised majority and [[cultural hegemony]].<ref name="j3517631">{{cite journal |title=Fascism of our times |jstor=3517631 |author=Prabhat Patnaik |journal=Social Scientist |volume=21 |issue=3/4|pages=69–77 |year=1993 |doi=10.2307/3517631}}</ref><ref>{{harvnb|Frykenberg|2008|pages=178–220}}: "This essay attempts to show how — from an analytical or from an historical perspective — Hindutva is a melding of Hindu fascism and Hindu fundamentalism."</ref> Some analysts dispute the identification of Hindutva with fascism, and suggest Hindutva is an extreme form of [[conservatism]]. Hindutva approach to history exists to create a version of history to support the Hindu nationalist demands for [[Hindutva#Views on Indian history|Hindu Rashtra]] in Indian society.<ref name="Menon 28–30">{{cite magazine |last=Menon |first=Latha |date=August 2004 |title=Coming to Terms with the Past: India |magazine=History Today |volume=54 |issue=8 |pages=28–30}}</ref> It began with the writings of the developer and outliner of the [[Hindu Nationalism|Hindu Nationalist]] political ideology of [[Hindutva]] himself, [[Vinayak Damodar Savarkar]].{{sfn|Chandra|1989|p=145}}{{sfn|Keer|1966|p=143}} His works '[[The Indian War of Independence (book)|The Indian war of independence, 1857]]', 'Hindu-Pad-Padashahi (A Critical Review of the Hindu Empire of Maharashtra)', and 'Six Glorious Epochs of Indian History' contributed to and laid down the groundwork for this approach. However, this approach did not gain much traction until the 1990s.{{sfn|Goodrick-Clarke|1998|p=46}}<ref>{{Cite web|title=Resources|url=http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|access-date=2021-08-08|website=savarkar.org|language=en|archive-date=8 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210808095423/http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Visana|first=Vikram|date=5 November 2020|title=Savarkar before Hindutva: Sovereignty, Republicanism, and Populism in India, c.1900–1920|url=https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|journal=Modern Intellectual History|volume=18|issue=4|language=en|pages=1106–1129|doi=10.1017/S1479244320000384|s2cid=224983230|issn=1479-2443|access-date=25 July 2021|archive-date=30 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210930153956/https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> This approach is still in the process of development.<ref name="Menon 28–30" /> In March 2012, [[Diana L. Eck]], Professor of Comparative Religion and Indian Studies at [[Harvard University]], authored in her book "India: A Sacred Geography", that idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals and it wasn't just a cluster of regional identities and it wasn't ethnic or racial.<ref name="scroll.in">{{cite web|url=http://scroll.in/article/802047/theres-an-idea-of-india-from-early-times-much-before-the-mughals-or-the-british-scholar-diana-eck|title=Harvard scholar says the idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals|date=20 January 2016 }}</ref><ref name="In The Footsteps of Pilgrims">{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/leisure/story/20120618-review-of-diana-leck-india-a-sacred-geography-758709-2012-06-09|title=In The Footsteps of Pilgrims |date=9 June 2012 }}</ref><ref>{{cite magazine |url=https://www.economist.com/books-and-arts/2012/03/24/the-heavens-and-the-earth |title=India's spiritual landscape: The heavens and the earth |magazine =The Economist |date=24 March 2012}}</ref><ref name="Dalrymple">{{cite news |last=Dalrymple |first=William |date=27 July 2012 |title=India: A Sacred Geography by Diana L Eck – review |url=https://www.theguardian.com/books/2012/jul/27/india-sacred-geography-eck-review |newspaper=The Guardian}}</ref> This approach is noted for denying the [[Indo-Aryan migrations]], as they consider those whose ancestry and religion have origins outside of the Indian subcontinent to be aliens, namely Muslims, Christians, and communists. This approach states that only the Hindus are the legitimate heirs of South Asia.{{Sfn|Thapar|2004|p=14}} ==== Saffronisation ==== [[Saffronisation]], a process of introduction of right-wing policies that implement a Hindu nationalist agenda onto school textbooks by attempting to glorify Hindu contributions to Indian history while undermining other contributions, has become prominent. The [[Bharatiya Janata Party]] (BJP) has said that several Indian history textbooks had overt Marxist or Eurocentric political overtones.<ref name=":2">{{cite journal|last=Bhattacharya|first=Neeladri|date=2009|title=Teaching History in Schools: The Politics of Textbooks in India|journal=History Workshop Journal|volume=67|issue=67|pages=99–110|doi=10.1093/hwj/dbn050|jstor=40646212|s2cid=154421051}}</ref> The BJP has had trouble changing the textbooks because many states in which the BJP is not in power have blocked saffronisation efforts. The BJP, citing a rigid anti-Hindu agenda, restructured NCERT and the Indian Council of Historical Research (ICHR) to make textbooks conform to the BJP's Hindu nationalist platform.<ref>{{cite book|last=Bénéï|first=Veronique|title=Manufacturing Citizenship: education and nationalism in Europe, South Asia, and China|publisher=Routledge|year=2005|isbn=0-415-36488-4|location=New York, NY|pages=156–159}}</ref> In states where the BJP had control of the local government, textbooks were changed extensively to favor a Hindu nationalist narrative.<ref name=":1" /> These changes included the omission of caste-based exclusion and violence throughout Indian history and the exclusion or minimization of contributions to Indian society made by Muslims.<ref name="Raghavan">{{cite news|author=Raghavan, B. S.|title=Saffronisation|date=12 September 2001|newspaper=[[The Hindu]]|url=http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20070514123440/http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-date=14 May 2007|url-status=live}}</ref> After a rival political party, the [[Indian National Congress]], came into power, efforts were undertaken in 2004 to reverse the saffronisation of textbooks previously made by BJP.<ref name="The Guardian">{{cite news |last=Ramesh |first=Randeep |url=https://www.theguardian.com/world/2004/jun/26/india.schoolsworldwide |title=Another rewrite for India's history books |work=The Guardian |date=25 June 2004 |access-date=10 March 2016}}</ref> When the ''[[Hindustan Times]]'' reviewed the issue of saffronisation of Indian textbooks in late 2014, it noted that right-wing efforts to change how textbooks recount history faced "some difficulty as it lacks credible historians to back its claims."<ref>{{cite news|last=Raza |first=Danish | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffronising-textbooks-where-myth-and-dogma-replace-history/story-CauM4dmmsPGrjZ3APAvNxO.html |title=Saffronising textbooks : Where myth and dogma replace history |work=Hindustan Times |date=8 December 2014 |access-date=9 March 2016}}</ref> The [[India#Medieval India|medieval period]] in India is one such hotly-contested epoch among historians. Since there can be no true consensus about that era due to divided and deeply entrenched political motivations, history for that period is highly subjective and particularly vulnerable to the influence of the textbook writer's sympathies and outlook. "The choice of the textbook writer is more decisive than anything else," it was noted in a report in ''The Hindu''.<ref name="Amrik Singh">{{cite news|last=Singh|first=Amrik|date=25 August 2001|title=Saffronisation and textbooks|url=http://www.thehindu.com/2001/08/25/stories/05252524.htm|work=[[The Hindu]]|access-date=10 March 2016}}{{dead link|date=April 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> Critics have said that the changes to the textbooks have portrayed the medieval period as "a dark age of Islamic colonial rule which snuffed out the glories of the Hindu and Buddhist empires that preceded it".<ref name="The Guardian" /> Another trap in the politicisation of history relates to contention over the state of [[Jammu and Kashmir (union territory)|Jammu and Kashmir]].<ref name="Amrik Singh" /> By mid-2015, ''[[The Times of India]]'' reported that the [[National Council of Educational Research and Training]], which is in charge of publishing textbooks, had participated in a meeting convened by the [[Ministry of Human Resource Development]], and during that meeting, the issue of changing textbooks was discussed. An official from the ICHR complained that the theme of nationalism did not receive proper treatment in textbooks, setting the stage for possible textbook revisions.<ref name=":1">{{cite news | last=Akshaya |first=Mukul | url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/education/news/Saffronization-fears-over-history-textbooks-rewrite-plans/articleshow/47792475.cms |title=Saffronization fears over history textbooks rewrite plans |work=The Times of India|date=24 June 2015 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of Rajasthan reportedly spent Rs 37 crore to reprint 36 textbooks used for classes 1 to 8 for the 2016–2017 academic session that will be based on an agenda that would promote Indian culture by including historical figures, such as [[Suraj Mal|Maharaja Surajmal]], Hem Chandra, and [[Guru Gobind Singh]]. The textbooks that had been approved up to the 2012–13 academic session were rendered obsolete under the rewriting of history, and those books were auctioned off. In total, 5,66 crore new textbooks were ordered printed for an agenda that critics described was intent on supporting the saffronisation of textbooks. Rajasthan (primary and secondary) education minister Vasudev Devnani denied the charge of saffronisation, but educationists described his decision as to the "Hinduisation of education" that occurs when right-wing forces come to power.<ref>{{cite news|last=Goswami |first=Rakesh | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffron-agenda-raje-scraps-cong-textbooks-spends-rs-37-cr-on-new-ones/story-U3JaMmx52f4YsuUfb3wlNK.html |title=Saffronisation ? Raje scraps Cong textbooks, spends Rs 37 cr on new ones |work=Hindustan Times |date=20 January 2016 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of [[Karnataka]] has reportedly ordered new textbooks for the 2017–18 academic session in an effort that academicians and critics have described as a "blatant attempt to saffronise textbooks".<ref>{{cite news| url=http://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/revised-textbooks-from-201718-academic-year/article7300069.ece |title=Revised textbooks from 2017–18 academic year|work=The Hindu |date=10 June 2015 |access-date=10 March 2016}}</ref> ==== Criticism ==== The Hindutva approach to history is based on ahistorical premises and treats mythology as history. According to [[Christophe Jaffrelot]], a French political scientist specialising in South Asia, the Hindutva ideology has roots in an era where the fiction in ancient Indian mythology and Vedic antiquity was presumed to be valid. This fiction was used to "give sustenance to Hindu ethnic consciousness".<ref name="Jaffrelot1996p77">{{cite book|author=Christophe Jaffrelot|title=The Hindu Nationalist Movement in India|url= https://books.google.com/books?id=Y2buDDwdgIsC|year= 1996|publisher= Columbia University Press|isbn= 978-0-231-10335-0|page=77}}</ref> Its strategy emulated the Muslim identity politics of the Khilafat movement after World War I, and borrowed political concepts from the West –&nbsp;mainly German.<ref name="Jaffrelot1996p77" /> Hindutva organizations treat events in [[Hindu mythology]] as history.<ref name="R. Ramachandran">{{cite web|author=R. Ramachandran|date=1 February 2019|title=Science circus|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/science-and-technology/article26004777.ece}}</ref><ref name="Ziya Us Salam">{{cite web|author=Ziya Us Salam|title=Age of unreason|website=Frontline|date=20 June 2018 |url=https://frontline.thehindu.com/cover-story/article24200525.ece}}</ref><ref name="Meera Nanda">{{cite web|author=Meera Nanda|date=2 January 2004|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|title=Postmodernism, Hindu nationalism and 'Vedic science'|access-date=23 March 2022|archive-date=12 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200812120255/https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|url-status=dead}}</ref><ref name="Truschke">{{Cite journal|last=Truschke|first=Audrey|date=15 December 2020|title=Hindutva's Dangerous Rewriting of History|url=http://journals.openedition.org/samaj/6636|journal=South Asia Multidisciplinary Academic Journal|language=fr|issue=24/25|doi=10.4000/samaj.6636|issn=1960-6060|doi-access=free}}</ref> Hindutva organizations have been criticized for their belief in statements or practices that they claim to be both scientific and factual but are incompatible with the [[scientific method]].<ref>{{citation |first=Meera |last=Nanda |title=Hindutva's science envy |url=http://www.frontline.in/science-and-technology/hindutvas-science-envy/article9049883.ece |newspaper=Frontline |date=16 September 2016 |access-date=14 October 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://scroll.in/article/865872/from-dissing-darwin-to-yogic-farming-a-short-history-of-the-bjps-brush-with-pseudoscience|title=From dissing Darwin to yogic farming: A short history of the BJP's brush with pseudoscience|date=21 January 2018 }}</ref> According to [[Anthony Parel]], a historian and political scientist, Savarkar's ''Hindutva, Who is a Hindu?'' published in 1923 is a fundamental text of Hindutva ideology. It asserts, states Parel, India of the past to be "the creation of a racially superior people, the Aryans. They came to be known to the outside world as Hindus, the people beyond the Indus River. Their identity was created by their race (jati) and their culture (Sanskriti). All Hindus claim to have in their veins the blood of the mighty race incorporated with and descended from the Vedic fathers. They created a culture — an ensemble of mythologies, legends, epic stories, philosophy, art and architecture, laws and rites, feasts, and festivals. They have a special relationship to India: India is to them both fatherland and holy land." The Savarkar's text presents the "Hindu culture as a self-sufficient culture, not needing any input from other cultures", which is "an unhistorical, narcissistic and false account of India's past", states Parel.<ref name="Parel2006p42">{{cite book|author=Anthony J. Parel|title=Gandhi's Philosophy and the Quest for Harmony|url= https://books.google.com/books?id=MQhz0fW0HZUC |year=2006|publisher= Cambridge University Press|isbn=978-0-521-86715-3|pages=42–43}}</ref> The premises of early Hindu nationalist thought, states Chetan Bhatt, reflected the colonial era European scholarship and Orientalism of its times.<ref name="Bhatt2001p11" /> The idea of "India as the cradle of civilization" (Voltaire, Herder, Kant, Schlegel), or as "humanity's homeland and primal philosophy" (Herder, Schlegel), or the "humanism in Hindu values" (Herder), or of Hinduism offering redemption for contemporary humanity (Schopenhauer), along with the colonial-era scholarship of Frederich Muller, Charles Wilkins, William Jones, Alexander Hamilton, and others were the natural intellectual matrix for Savarkar and others to borrow and germinate their Hindu nationalist ideas.<ref name="Bhatt2001p11">{{cite book|author=Chetan Bhatt|title=Hindu nationalism: origins, ideologies and modern myths|url=https://books.google.com/books?id=W2PXAAAAMAAJ|year=2001|publisher=Berg|isbn=978-1-85973-343-1|pages=11–12}}</ref> [[Chakravarthi Ram-Prasad]], a Fellow of the British Academy and a scholar of Politics and Philosophy of Religion, states that Hindutva is a form of nationalism that is expounded differently by its opponents and its proponents.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> The opponents of Hindutva either consider it as a fundamentalist ideology that "aims to regulate the working of civil society with the imperatives of Hindu religious doctrine", or as another form of fundamentalism while accepting that Hinduism is a diverse collection of doctrines, is complex and is different from other religions. According to Ram-Prasad, the proponents of Hindutva reject these tags, viewing it to be their right and a desirable value to cherish their religious and cultural traditions.<ref name="Ram‐Prasad1993p285">{{cite journal | last=Ram-Prasad | first=C. | title=Hindutva ideology: Extracting the fundamentals | journal=Contemporary South Asia | volume=2 | issue=3 | year=1993 | doi=10.1080/09584939308719718 | pages=285–309}}</ref> The Hindutva ideology according to Savarkar, states Ram-Prasad, is a "geography, race, and culture" based concept. However, the "geography" is not strictly territorial but is an "ancestral homeland of a people", and the "race" is not biogenetic but described as the historic descendants of the intermarriage of Aryans, native inhabitants, and "different peoples" who arrived over time.<ref name="Flood2008p527" /> So, "the ultimate category for Hindutva is culture", and this culture is "not strictly speaking religious if by religion is meant a commitment to certain doctrines of transcendence", he states.<ref name="Flood2008p527">{{cite book|author=C. Ram-Prasad|editor=Gavin Flood|title=The Blackwell Companion to Hinduism|url=https://books.google.com/books?id=SKBxa-MNqA8C |year=2008|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-99868-7|pages=527–528}}</ref> The proponents state that in the Hindutva thought, there is a kernel of coherent and justifiable thesis about the Indian culture and history.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> Hindutva ideology has been linked to threats to academics and students, both in India and the United States.<ref name="Venugopal, Arun">{{Cite web|last=Venugopal, Arun|date=21 July 2021|title=At Rutgers, and Beyond, Scholars Are Under Attack For Their Critique of India's Far-Right Government|url=http://gothamist.com/news/at-rutgers-and-beyond-scholars-are-under-attack-for-their-critique-of-indias-far-right-government|access-date=21 July 2021|website=Gothamist|language=en}}</ref><ref name=":0b">{{Cite web|title=American Scholars of India Confront a Rise in Threats {{!}} WNYC {{!}} New York Public Radio, Podcasts, Live Streaming Radio, News|url=https://www.wnyc.org/story/american-scholars-india-confront-rise-threats/|access-date=6 September 2021|website=WNYC|language=en}}</ref> For instance, in 2011, Hindutva activists successfully led a charge to remove an essay about the multiple narratives of Ramayanas from Delhi University's history syllabus.<ref name="The Hindu">{{Cite news|last=N|first=Vijetha S.|date=15 October 2011|title=Historians protest as Delhi University purges Ramayana essay from syllabus|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/Historians-protest-as-Delhi-University-purges-Ramayana-essay-from-syllabus/article13372074.ece|access-date=11 July 2021|issn=0971-751X}}</ref> [[Romila Thapar]], a world-renowned historian, has faced Hindutva-led attacks, with the claims that her works present Marxist and [[Eurocentric]] points of view.<ref name="washingtonpost.com">{{Cite news|title=In the battle over India's history, Hindu nationalists square off against a respected historian|language=en-US|newspaper=Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/india-romila-thapar-dissent/2021/01/02/1a79ca54-4070-11eb-b58b-1623f6267960_story.html|access-date=11 July 2021|issn=0190-8286}}</ref> Hindutva scholars like [[Rajiv Malhotra]] has been responsible for pushback against [[White people|white]] scholars specialising on South Asia and Hinduism based in North America, including [[Wendy Doniger]] and [[Sheldon Pollock]] on grounds of their supposed [[Evangelism|vested interests]] & [[Racism|racial prejudices]] [[Anti-Indian sentiment|against Indians]].<ref name="insidehighered.com">{{Cite web|title=Scholars who study Hinduism and India face hostile climate|url=https://www.insidehighered.com/news/2016/04/12/scholars-who-study-hinduism-and-india-face-hostile-climate|access-date=11 July 2021|website=www.insidehighered.com|language=en}}</ref> Under BJP leadership, the Indian state has been accused of monitoring scholars and denying some research access.<ref name="The Nation">{{cite news |last1=Chaturvedi |first1=Vinayak |title=The Hindu Right and Attacks on Academic Freedom in the US |url=https://www.thenation.com/article/culture/hindu-right-academic-freedom/ |publisher=The Nation |date=December 2021}}</ref> In 2021, a group of North American-based scholars of South Asia formed a collective and published the Hindutva Harassment Field Manual to, they argue, answer the Hindutva threat to their academic freedom.<ref name="Prakash">{{Cite web|last=Prakash|first=Priyali|title='Targeted by hate': Audrey Truschke on why she helped write a 'Hindutva Harassment Field Manual'|url=https://scroll.in/article/999710/targeted-by-hate-audrey-truschke-on-why-she-helped-write-a-hindutva-harassment-field-manual|access-date=28 August 2021|website=Scroll.in|date=10 July 2021 |language=en-US}}</ref><ref name=":0b" /> They documented further incidents of Hindutva harassment of academics in North America, dating back to the 1990s.<ref name="Timeline">{{cite web |last1=SASAC |title=Timeline |url=https://www.hindutvaharassmentfieldmanual.org/timeline |website=Hindutva Harassment Field Manual}}</ref> The [[Association for Asian Studies]] noted that Hindutva, described as a "[[Majoritarianism|majoritarian]] ideological doctrine" different from [[Hinduism]], resorted to "increasing attacks on numerous scholars, artists, and journalists who critically analyze its politics".<ref name="asianstudies.org">{{Cite web|date=10 September 2021|title=AAS Statement on the Dismantling Global Hindutva Conference|url=https://www.asianstudies.org/aas-statement-on-the-dismantling-global-hindutva-conference/|access-date=11 September 2021|website=Association for Asian Studies|language=en-US}}</ref> == هندستان تي برطانوي سامراج جي اثر جو جائزو == Debate continues about the [[Economy of India under the British Raj|economic impact of British imperialism on India]]. The issue was actually raised by conservative British politician [[Edmund Burke]] who in the 1780s vehemently attacked the East India Company, claiming that [[Warren Hastings]] and other top officials had ruined the Indian economy and society. Indian historian Rajat Kanta Ray (1998) continues this line of attack, saying the new economy brought by the British in the 18th century was a form of "plunder" and a catastrophe for the traditional economy of Mughal India. Ray accuses the British of depleting the food and money stocks and imposing high taxes that helped cause the terrible famine of 1770, which killed a third of the people of Bengal.<ref>Rajat Kanta Ray, "Indian Society and the Establishment of British Supremacy, 1765–1818", in ''The Oxford History of the British Empire: vol. 2, The Eighteenth Century'', ed. P. J. Marshall, (1998), pp. 508–529.</ref> Rejecting the Indian nationalist account of the British as alien aggressors, seizing power by brute force and impoverishing all of India, British historian [[P. J. Marshall]] argues that the British were not in full control but instead were players in what was primarily an Indian play and in which their rise to power depended upon excellent cooperation with Indian elites. Marshall admits that much of his interpretation is still rejected by many historians.<ref>P. J. Marshall, "The British in Asia: Trade to Dominion, 1700–1765," in ''The Oxford History of the British Empire: vol. 2, The Eighteenth Century'', ed. P. J. Marshall, (1998), pp. 487–507.</ref> Marshall argues that recent scholarship has reinterpreted the view that the prosperity of the formerly benign Mughal rule gave way to poverty and anarchy. Marshall argues the British takeover did not make any sharp break with the past. The British largely delegated control to regional Mughal rulers and sustained a generally prosperous economy for the rest of the 18th century. Marshall notes the British went into partnership with Indian bankers and raised revenue through local tax administrators and kept the old Mughal rates of taxation. Professor Ray agrees that the East India Company inherited an onerous taxation system that took one-third of the produce of Indian cultivators.<ref>Marshall, "The British in Asia: Trade to Dominion, 1700–1765"</ref> ===Insecurity of the Raj=== In the 20th century historians generally agreed that imperial authority in the Raj had been secure in the 1800–1940 era. Various challenges have emerged. Mark Condos and Jon Wilson argue that the Raj was chronically insecure.<ref>Mark Condos, ''The Insecurity State: Punjab and the Making of Colonial Power in British India'' (Cambridge University Press, 2017).</ref><ref>Jon Wilson, ''India conquered: Britain's Raj and the chaos of empire'' (Simon and Schuster, 2016).</ref> They argue that the irrational anxiety of officials led to a chaotic administration with minimal social purchase or ideological coherence. The Raj was not a confident state capable of acting as it chose, but rather a psychologically embattled one incapable of acting except in the abstract, the small scale, or short term.<ref>Joshua Ehrlich, "Anxiety, Chaos, and the Raj." ''Historical Journal'' 63.3 (2020): 777–787. DOI: https://doi.org/10.1017/S0018246X1900058X</ref> == پڻ ڏسو == * [[سنڌ جي تاريخ نگاري]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] * [[هندستان جي تاريخ]] * [[برطانوي سلطنت جي تاريخ نگاري]] == حوالا == == ڪتاب نگاري == ==حوالا== {{حوالا}} ===Works cited=== * {{citation |last=Chandra |first=Bipan |title=India's Struggle for Independence |year=1989 |publisher=Penguin Books India |location=New Delhi |isbn=978-0-14-010781-4 }} * {{Cite book |editor-last=Defrémery |editor-first = C. |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=B.R. |title=Voyages d'Ibn Batoutah (Volume 1) |publisher= Société Asiatic |year=1853 |place=Paris |language=French, Arabic |url=https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ}} * {{Cite book |last=Dunn |first=Ross E. |author-link=Ross E. Dunn |title=The Adventures of Ibn Battuta |publisher=University of California Press |year=2005 |orig-year=1986 |isbn=978-0-520-24385-9 }} * {{citation|last=Eggermont|first=P. H. L.|title=The Purāņa Source of Merutuṅga's List of Kings and the Arrival of the Śakas in India|year=1969|url=https://books.google.com/books?id=ks4UAAAAIAAJ}} * {{Citation |last=Goodrick-Clarke |first=Nicholas |author-link=Nicholas Goodrick-Clarke |title=Hitler's Priestess: Savitri Devi, the Hindu-Aryan Myth and Neo-Nazism |title-link=Hitler's Priestess |publisher=[[New York University Press]] |year=1998 |isbn=978-0-8147-3111-6 |language=en}} * {{cite book |last1=Keer |first1=Dhananjay |title=Veer Savarkar |date=1966 |publisher=Popular Prakashan |url=https://books.google.com/books?id=aCALAQAAIAAJ |language=en |oclc=582786373}} * {{cite book |first=Robert |last=Frykenberg |chapter=Hindutva as a Political Religion: An Historical Perspective |editor1=R. Griffin |editor2=R. Mallett |editor3=J. Tortorice |title=The Sacred in Twentieth-Century Politics: Essays in Honour of Professor Stanley G. Payne |year=2008 |url=https://books.google.com/books?id=JGOHDAAAQBAJ |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-0-230-24163-3 |pages=178–200 }} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * Balagangadhara, S. N. (2012). Reconceptualizing India studies. New Delhi: Oxford University Press. * Bhattacharjee, J. B. ''Historians and Historiography of North East India'' (2012) * {{cite book|last=Bannerjee|first= Dr. Gauranganath |title=India as known to the ancient world|url=https://archive.org/stream/indiaasknowntoan00banerich#page/n3/mode/2up|year=1921|publisher=Humphrey Milford, Oxford University Press, London}} * Bose, Mihir. "India's Missing Historians: Mihir Bose Discusses the Paradox That India, a Land of History, Has a Surprisingly Weak Tradition of Historiography", ''History Today'' 57#9 (2007) pp 34+. [https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110915152404/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 |date=15 September 2011 }} *Chakrabarti, Dilip K.: Colonial Indology, 1997, Munshiram Manoharlal: New Delhi. * Palit, Chittabrata, ''Indian Historiography'' (2008). *Indian History and Culture Society., Devahuti, D. (2012). Bias in Indian historiography. * Elliot, Henry Miers; John Dowson (1867–77). ''The History of India, as told by its own historians. The Muhammadan Period''. London: Trübner and Co. * [[Meenakshi Jain|Jain, Meenakshi]] [https://archive.org/details/flawed-narratives-history-in-the-old-ncert-textbooks-of-satish-chandra-by-meenakshi-jain ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks - A random survey of Satish Chandra’s “Medieval India''], NCERT 2000 * Inden, R. B. (2010). Imagining India. Bloomington, Ind: Indiana University Press. * Jain, M. The India They Saw : Foreign Accounts (4 Volumes) Delhi: Ocean Books, 2011. * Kahn, Yasmin. "Remembering and Forgetting: South Asia and the Second World War' in Martin Gegner and Bart Ziino, eds., ''The Heritage of War'' (Routledge, 2011) pp 177–193. * Mantena, R. (2016). Origins of modern historiography in India: Antiquarianism and philology 1780–1880. Palgrave Macmillan. * Mittal, S. C ''India distorted: A study of British historians on India'' (1995), on 19th century writers * [[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970) {{ISBN|9782102227356}} *{{cite book |first=Yvette Claire |last=Rosser |title=Curriculum as Destiny: Forging National Identity in India, Pakistan, and Bangladesh |year=2003 |publisher=University of Texas at Austin |type=Dissertation |url=http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |access-date=17 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911035259/http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |archive-date=11 September 2008 |url-status=dead }} *[[Arvind Sharma]], Hinduism and Its Sense of History (Oxford University Press, 2003) {{ISBN|978-0-19-566531-4}} * E. Sreedharan, A Textbook of Historiography, 500 B.C. to A.D. 2000 (2004) * Shourie, Arun (2014). Eminent historians: Their technology, their line, their fraud. Noida, Uttar Pradesh, India : HarperCollins Publishers. {{ISBN|9789351365914}} *{{cite book |title=Aryans and British India |first=Thomas R. |last=Trautmann |url=https://books.google.com/books?id=jR_LPnEH3GsC |year=1997 |location=Berkeley |publisher=University of California Press |isbn=978-0-585-10445-4}} *Viswanathan, G. (2015). Masks of conquest: Literary study and British rule in India. * Antonio de Nicolas, Krishnan Ramaswamy, and Aditi Banerjee (eds.) (2007), ''[[Invading the Sacred]]: An Analysis Of Hinduism Studies in America'' (Publisher: Rupa & Co.) * Vishwa Adluri, Joydeep Bagchee: ''The Nay Science: A History of German Indology''. Oxford University Press, New York 2014, {{ISBN|978-0199931361}} (''Introduction,'' p.&nbsp;1–29). * Warder, A. K., ''An introduction to Indian historiography'' (1972). * Winks, Robin, ed. ''The Oxford History of the British Empire: Volume V: Historiography'' (2001) * Weickgenannt, T. N. (2009). Salman Rushdie and Indian historiography: Writing the nation into being. Basingstoke: Palgrave Macmillan. {{Historiography}} [[زمرو:ڀارت جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:تاريخ نويسي]] [[زمرو:ڀارت جي تاريخ]] ==قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسي== قومي ۽ علائقائي تاريخن جا مقصد به مختلف رهيا آهن. قومي تاريخ منتشر ۽ جدا جدا عنصرن کي هڪ قومي سڃاڻپ هيٺ گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، جڏهن ته علائقائي تاريخون پنهنجي ثقافتي قدرن، روايتن ۽ سياسي حيثيت کي اجاگر ڪري پنهنجي معاملن ۾ آزاد ڪردار ادا ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪن ٿيون. نوآبادياتي دور جي خاتمي ۽ نون ملڪن جي قيام کان پوءِ، پراڻين حدن جي تبديليءَ سبب قوم رياست ۽ صوبن جي وچ ۾ تضاد پيدا ٿيا. علائقن وٽ پنهنجي جدا تاريخ ۽ ثقافت هئي، جڏهن ته نئين قوم رياست کي پنهنجي تاريخ نئين زاويي سان ٺاهڻي هئي. اهڙي صورتحال ۾ قومي تاريخ ڪڏهن ڪڏهن سياسي غلبي، قومي سڃاڻپ جي تشهير ۽ علائقائي قوميتن جي دٻاءَ لاءِ استعمال ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==پاڪستان ۾ سنڌ جي علائقائي حيثيت== پاڪستان جي قيام وقت ملڪ ۾ پنج صوبا هئا، جن وٽ پنهنجي جدا سڃاڻپ موجود هئي. پاڪستان هڪ نئون ملڪ هو، تنهنڪري ان جي شروعاتي دور ۾ قومي وحدت ۽ قوم سازيءَ تي وڌيڪ زور ڏنو ويو. صوبي سان وابستگيءَ کي سرڪاري سطح تي ڪڏهن ڪڏهن تنقيد جو نشانو بڻايو ويو، ڇاڪاڻ ته ان کي قوم سازيءَ جي راهه ۾ رڪاوٽ سمجهيو ويندو هو. سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي سياسي عمل ۾ ٿيندڙ تبديلين کي ظاهر ڪري ٿي؛ جيئن جيئن سياسي جوڙجڪ بدلبي رهي، تيئن سنڌ جي تاريخ لکڻ جا رخ به تبديل ٿيندا رهيا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ هڪ الڳ حيثيت رکي ٿي، ڇاڪاڻ ته اها بنگال ۽ پنجاب وانگر ورهايل نه ٿي. سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي به پشتونن يا بلوچن وانگر ٻن يا وڌيڪ ملڪن ۾ وڏي پيماني تي ورهايل نه هئي. تاريخي ۽ جاگرافيائي طور سنڌ قديم زماني کان پنهنجي جداگانه سڃاڻپ رکي ٿي، جنهن ڪري اها پاڪستان جي ٻين صوبن کان هڪ خاص ۽ ممتاز حيثيت رکي ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي ۽ ورهاڱي کان اڳ جي تاريخ نويسي== تاريخ ڪنهن به علائقي کي تاريخي مرتبو ڏيڻ جو طاقتور ذريعو آهي، ڇاڪاڻ ته اها ان علائقي جون پاڙون ماضي ۾ ڳولي ٿي. ان شعور تحت ورهاڱي کان اڳ سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد سنڌ جي تاريخ کي نئين سر مرتب ڪرڻ هو. ان جي تاريخي رسالي ۾ سنڌ جي تاريخ جي مختلف پهلوئن تي تحقيقي مضمون شايع ٿيندا هئا. خاص طور قديم دور تي زور ڏنو ويو، ته جيئن سنڌ جي تاريخي قدامت ثابت ڪري سگهجي. جيئن ته هن سوسائٽيءَ ۾ هندو ۽ انگريز مؤرخ وڌيڪ سرگرم هئا، تنهنڪري تاريخ نويسيءَ ۾ سيڪيولر رجحان نمايان رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==ورهاڱي کان پوءِ سنڌي تاريخ نويسي== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسي نون خيالن ۽ رجحانن سان سامهون آئي. ان جو مرڪزي نقطو اهو هو ته سنڌ تاريخي، ثقافتي ۽ لساني طور پاڪستان جي ٻين صوبن کان مختلف آهي. صوبائي سڃاڻپ تي زور ورهاڱي جي نتيجن سبب وڌيو. ڪراچي، جيڪا سنڌ جو اهم شهر ۽ بندرگاهه هئي، وفاقي علائقو قرار ڏئي نئين ملڪ جي گادي بڻائي وئي. سنڌ ان فيصلي خلاف احتجاج ڪيو، پر اهو احتجاج اثرائتو ثابت نه ٿيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي هندو آبادي وڏي پيماني تي لڏي وئي ۽ ان جي جاءِ تي اردو ڳالهائيندڙ آبادي آئي. هن تبديليءَ سنڌي قوميت کي ڪمزور ڪيو. ثقافتي ۽ لساني دٻاءَ کي منهن ڏيڻ لاءِ سنڌي دانشورن سنڌ جي تاريخ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ طرف ڌيان ڏنو، ته جيئن سنڌ جي جدا سڃاڻپ کي برقرار رکيو وڃي. ان مقصد لاءِ سنڌي ادبي بورڊ قائم ڪيو ويو، جنهن سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ تاريخي تحقيق جي حوصلا افزائي ڪئي. بورڊ سنڌ جي قديم کان جديد دور تائين نو جلدن ۾ جامع تاريخ شايع ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ سنڌ جي تاريخ بابت فارسي اصل ماخذ پڻ شايع ڪيا، ته جيئن مؤرخن کي بنيادي مواد ملي سگهي. انهن مان ڪجهه ڪتاب بعد ۾ سنڌي ۽ اردو ۾ ترجمو ٿيا، جنهن سان اردو پڙهندڙن لاءِ سنڌ جي تاريخ کي سمجهڻ جا نوان رستا کليا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==اسلام، عرب فتح ۽ باب الاسلام جو تصور== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جي هڪ اهم خصوصيت سنڌ جي تاريخ ۾ اسلام جي ڪردار تي زور هو. عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ کي “باب الاسلام” يعني اسلام جو دروازو بڻائيندڙ واقعو سمجهيو ويو. محمد بن قاسم کي هڪ اهم تاريخي هيرو طور پيش ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته هن کي سنڌ ۾ اسلام آڻيندڙ فاتح طور بيان ڪيو ويو. اسلام پسند تاريخ نويسيءَ ۾ عرب فتح ۽ عرب فاتح سنڌ جي اسلامي سڃاڻپ جا وڏا نشان بڻيا ۽ باب الاسلام جو تصور سالياني يادگيريءَ جو موضوع پڻ بڻيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سيد سليمان ندوي پنهنجي ڪتاب ''عرب و هند ڪي تعلقات'' ۾ عربن جي سنڌ فتح ۽ اتر هندستان تي ترڪن جي فتحن ۾ فرق بيان ڪيو. سندس خيال موجب سنڌ فتح ڪندڙ عرب اسلامي ماحول ۾ رهندا هئا ۽ اسلامي تعليمات کان واقف هئا، جڏهن ته ترڪ، افغان ۽ مغل حڪمران فقط نالي ماتر مسلمان هئا ۽ اسلامي تعليمات جا حقيقي نمائندا نه هئا. ان خيال موجب سنڌ جو اسلامي ڪردار پاڪستان جي ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پختو سمجهيو ويو.<ref name="SuleimanNadvi-ArabHind-1976">{{cite book |last=ندوي |first=سليمان |title=عرب و هند ڪي تعلقات |location=ڪراچي |year=1976 |pages=107، 192 }}</ref> محمد علي جناح جي هڪ تقرير جو حوالو پڻ ڏنو ويو، جنهن ۾ هن سنڌ کي خراج تحسين پيش ڪندي چيو ته پاڪستان حقيقت ۾ ان ڏينهن وجود ۾ آيو، جڏهن پهريون مسلمان سنڌ جي سرزمين تي آيو. ورهاڱي کان پوءِ هن تصور سنڌ کي ٻين صوبن کان اسلامي روايتن جي وارث طور الڳ ڏيکارڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سنڌ جو ڪردار== سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو ٻيو اهم پهلو آزاديءَ جي تحريڪ ۽ پاڪستان جي قيام ۾ سنڌ جي ڪردار تي زور آهي. سنڌ جي ماڻهن خلافت تحريڪ، هجرت تحريڪ ۽ ريشمي رومال تحريڪ ۾ سرگرم حصو ورتو. انهن تحريڪن سنڌ جي ماڻهن کي هندستان جي مسلمانن سان ويجهو آندو. سنڌ کي بمبئي کان جدا ڪرڻ جي جدوجهد پڻ هندستاني مسلمانن جي سياسي مطالبن لاءِ مددگار ثابت ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ پاڪستان جي قيام واري جدوجهد ۾ پنهنجي ڪردار تي به فخر ڪري ٿي. 1938ع ۾ شيخ عبدالمجيد سنڌي صوبائي مسلم ليگ جي اجلاس ۾ پاڪستان بابت قرارداد پيش ڪئي، جيڪا اڪثريت سان منظور ٿي. 1943ع ۾ سنڌ اسيمبلي پاڪستان قرارداد جي حمايت ڪئي. ان موقعي تي جي. ايم. سيد تقرير ڪندي چيو ته هندستان جا مسلمان جدا قوم آهن، ڇاڪاڻ ته انهن جي جدا تاريخ، ثقافت، ادب، روايتون ۽ سياسي توڙي معاشي نظام آهن؛ تنهنڪري انهن کي جدا وطن ڏنو وڃي.<ref name="MehranFreedomMovement1985">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |pages=17–18 }}</ref> سنڌ اسيمبلي 1946ع ۾ پاڪستان جي قرارداد جي حمايت ڪندڙ پهرين اسيمبلي طور پيش ڪئي وئي. 1985ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ جي رسالي ''مهراڻ'' آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر شايع ڪيو. ان جي اداريي ۾ چيو ويو ته پاڪستان جو حقيقي خالق سنڌ آهي. اداريي ۾ اهو به افسوس ظاهر ڪيو ويو ته پاڪستان جي قيام کان پوءِ سنڌ جي ڪردار کي ڄاڻي واڻي گهٽايو ويو؛ جهڙوڪ محمد علي جناح جي جنم ڀومي جهرڪ کي نظرانداز ڪري وزير مينشن ڪراچي کي اڳيان آڻڻ، ۽ سنڌي اڳواڻن جي خدمتن کي پاڪستان جي قيام ۾ مناسب طور تسليم نه ڪرڻ.<ref name="MehranFreedomMovement1985p5">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=5 }}</ref><ref name="MehranFreedomMovement1985p6">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=6 }}</ref> سنڌ طرفان پنهنجي اسلامي ڪردار ۽ آزاديءَ جي تحريڪ ۾ ڪردار تي زور ڏيڻ جو هڪ سياسي سبب صوبائي خودمختياريءَ جو مطالبو هو. سنڌ چاهيو ٿي ته مرڪز جو ڪردار صوبائي معاملن ۾ گهٽ کان گهٽ هجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==ون يونٽ ۽ سنڌي قومپرست تاريخ نويسي== سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ بنيادي تبديلي ون يونٽ جي دور ۾ آئي. 1955ع ۾ اولهه پاڪستان جا صوبا هڪ يونٽ ۾ ضم ڪيا ويا، جنهن سبب سنڌ پاڻ کي ٻيهر اهڙي صورتحال ۾ محسوس ڪيو، جهڙي طرح نوآبادياتي دور ۾ اها بمبئي پريزيڊنسيءَ جو حصو هئي. بمبئي جي جاءِ تي هاڻي لاهور جو غلبو محسوس ڪيو ويو. سنڌ پنهنجي سياسي آزادي ٻيهر وڃائي ويٺي. ون يونٽ جي عمل سنڌ جي ڪجهه سياستدانن جي موقعي پرستيءَ کي به ظاهر ڪيو، جن مرڪزي حڪومت سان گڏجي سنڌ کي ون يونٽ جو حصو بڻائڻ ۾ مدد ڪئي. ساڳئي وقت اهڙا اڳواڻ به سامهون آيا، جن ون يونٽ جي مخالفت ڪئي ۽ ان سبب تڪليفون برداشت ڪيون. هن دور سنڌ جي تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جو نئون تصور پيدا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ون يونٽ سنڌين کي سياسي طور وڌيڪ پختو ڪيو، ڇاڪاڻ ته سنڌ مجموعي طور پنجاب جي سياسي غلبي هيٺ تڪليفون ڀوڳيون. هن دور ۾ بئراج جي زرخيز زمين فوجي آفيسرن ۽ اعليٰ بيوروڪريٽن کي الاٽ ڪئي وئي، جنهن سان سنڌي هارين جا حق متاثر ٿيا. سرڪاري ملازمتن ۾ سنڌين کي مناسب حصو نه مليو، جنهن سبب وڌندڙ وچولي طبقي ۾ مايوسي پيدا ٿي. انهن تجربن کان پوءِ سنڌين محسوس ڪيو ته نه “باب الاسلام” واري حيثيت ۽ نه آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سندن ڪردار، انهن کي سندن حق ڏيارڻ ۾ مددگار ثابت ٿيا. ان احساس سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو رخ بدلائي ڇڏيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌي قومپرستي تاريخ جي تجزيي جو مرڪزي نقطو بڻجي وئي. ماضيءَ کي حال جي روشنيءَ ۾ پرکيو ويو، خاص طور پرڏيهي حملن جي اثرن کي هن انداز سان ڏٺو ويو ته سنڌ بار بار پرڏيهي غلبي سبب ڪيئن متاثر ٿي. پرڏيهي غلبي جي موضوع سنڌ جي اهڙي تصوير ٺاهي، جنهن ۾ سنڌ کي مظلوم ۽ استحصال جو شڪار علائقو طور پيش ڪيو ويو. ساڳئي وقت تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جي ڪردار کي نمايان ڪيو ويو، ته جيئن نئين نسل لاءِ ڪردار جا نمونا پيدا ڪيا وڃن.<ref name="MubarakAli1994p45">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=سنڌ خاموشي ڪي آواز |location=لاهور |year=1994 |page=45 }}</ref> ==سيڪيولر قومپرست تعبير ۽ قديم سنڌ== سنڌي قومپرستيءَ هيٺ ٺهيل نئين تاريخ نويسي مذهبي نه پر سيڪيولر هئي. سنڌي ثقافت ۽ تهذيب جون پاڙون قديم ماضيءَ ۾ ڳوليون ويون ۽ دعويٰ ڪئي وئي ته سنڌ جي تهذيبي حيثيت بابلي، آشوري ۽ مصري تهذيبن جي برابر آهي. سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب سنڌين لاءِ فخر جو ذريعو بڻجي، ۽ موهن جو دڙو سنڌ جي قديم ماضيءَ جي علامت طور اڀريو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==جي.ايم. سيد جي تاريخي تعبير== [[جي.ايم. سيد]] سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ اهم نوان رجحان متعارف ڪرايا. هن عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ لاءِ برڪت نه، پر هڪ جارحيت قرار ڏنو. سندس خيال ۾ محمد بن قاسم به ٻين حمله آورن وانگر هڪ جارح هو، جنهن سنڌ جا وسيلا لٽيا. هن دليل لاءِ ساڳيو منطق استعمال ڪيو، جيڪو سليمان ندوي ترڪ حمله آورن بابت ڏنو هو. جي. ايم. سيد موجب اٺين صديءَ تائين اموي دور ۾ عرب حاڪمن جو اصل اسلامي روح ختم ٿي چڪو هو ۽ اهي دنياوي ۽ سامراجي طاقت بڻجي چڪا هئا؛ تنهنڪري سنڌ جي عرب فتح اسلام نه پر عرب سلطنت جي توسيع هئي.<ref name="ArisarGMSayyidp56">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=56 }}</ref> هن تعبير محمد بن قاسم کي هيرو مان جارح ۾ تبديل ڪيو ۽ راجا ڏاهر کي مادر وطن جو محافظ بڻايو، جنهن حمله آورن سان ٺاهه ڪرڻ بدران وڙهندي جان قربان ڪئي. جي. ايم. سيد چچ نامو ۽ جنت السنڌ جهڙن تاريخي ماخذن تي به تنقيد ڪئي، ڇاڪاڻ ته سندس خيال ۾ اهي حمله آورن جي واکاڻ ڪن ٿا ۽ پڙهندڙن کي حقيقي تاريخي شعور کان محروم ڪن ٿا.<ref name="ArisarGMSayyidp55">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=55 }}</ref> جي. ايم. سيد جي نظر ۾ سنڌ تي حملو ڪندڙ سڀ پرڏيهي فاتح هڪ ئي زمري ۾ اچن ٿا، ڀلي انهن جو مذهب ڪهڙو به هجي. انهن ۾ ايران جو دارا، عربن جو محمد بن قاسم، غزنيءَ جو محمود، دهليءَ جو علاؤالدين، قنڌار جو شاهه بيگ ارغون، مغلن جو خان خانان ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو چارلس نيپيئر شامل ڪيا ويا. انهن سڀني کي سنڌ جا غاصب ۽ تباهه ڪندڙ قرار ڏنو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidp58">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=58 }}</ref> ==غدارن ۽ سورمن جو تصور== 1956ع کان پوءِ سياسي صورتحال سنڌ جي تاريخ کي “غدارن” ۽ “سورمن” جي انداز ۾ لکڻ طرف وٺي وئي. جيڪي ماڻهو ذاتي مفادن لاءِ سنڌ کي وڪڻندڙ سمجهيا ويا، انهن کي غدار چيو ويو، جڏهن ته جيڪي مادر وطن لاءِ قرباني ڏيندڙ سمجهيا ويا، انهن کي سورمو قرار ڏنو ويو. سنڌ جي دفاع ڪندڙن ۾ راجا ڏاهر، دودو سومرو، دريا خان، مخدوم بلاول، شاهه عنايت ۽ هوش محمد کي شامل ڪيو ويو. غدارن ۾ قاضي قاضن، نائومل ۽ مير علي مراد جا نالا کنيا ويا. هن تاريخ نويسيءَ جو پيغام اهو هو ته ڪيچ مڪران، ٺٽي، مياڻي ۽ دٻي ۾ وڙهيل سنڌ جي آزاديءَ جون جنگيون اڃا ختم نه ٿيون آهن، پر اها جنگ هر شهر ۽ ڳوٺ ۾ جاري آهي.<ref name="ArisarGMSayyidp63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=63 }}</ref> ==مغل دور، تاريخ مظھر شاهجهاني ۽ پرڏيهي غلبو== سنڌ تي مغل دور جي پرڏيهي قبضي جا اثر بيان ڪرڻ لاءِ سنڌي ادبي بورڊ 1962ع ۾ يوسف ميرڪ جي اصل ماخذ ''تاريخ مظھر شاهجهاني'' شايع ڪئي. ان جو مقدمو پير حسام الدين راشدي لکيو. هن مقدمي ۾ خاص طور اهي واقعا چونڊيا ويا، جن ۾ ظلم ۽ استحصال جي تصوير ملي ٿي ۽ جيڪي سنڌ جي ان وقت جي سياسي حالت سان لاڳاپيل لڳندا هئا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962p21">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |page=21 }}</ref> پير حسام الدين راشدي، يوسف ميرڪ جي حوالي سان، سيوهڻ جي گورنر جي ظلم، ماڻهن کي ڪوڙا هڻڻ ۽ اذيت ڏيڻ جا واقعا بيان ڪيا. مغل عملدارن طرفان ماڻهن جي ملڪيت ضبط ڪرڻ، سندن وسيلن ۽ دولت کان محروم ڪرڻ، ڦورن ۽ ڌاڙيلن جي سرپرستي ڪرڻ ۽ ڳرا محصول لاڳو ڪرڻ جهڙا عمل بيان ڪيا ويا. نتيجي طور سيوهڻ جو علائقو برباد ٿيو، ڳوٺ ۽ شهر ويران ٿيا، ۽ ماڻهو پنهنجا گهر ڇڏي پري علائقن ۾ پناهه وٺڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962pp30-31">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |pages=30–31 }}</ref> ==عثمان ڏيپلائي ۽ مزاحمتي ادب== پرڏيهي قبضي خلاف مزاحمت جو اظهار ادبي صورت ۾ به ٿيو. عثمان ڏيپلائي 1962ع ۾ پنهنجو تاريخي ناول ''سانگهڙ'' شايع ڪيو، جنهن جو موضوع انگريزن خلاف حرن جي جدوجهد هو. هن ناول سنڌ جي نئين نسل تائين اهو پيغام پهچايو ته سياسي غلبي ۽ حقن جي جدوجهد خلاف ڪيئن وڙهجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==سنڌ جي ثقافتي علامتون ۽ قوميت== سنڌ جي ماضيءَ جي عظمت بيان ڪرڻ کي به اهم سمجهيو ويو، ته جيئن سنڌين ۾ فخر جو احساس پيدا ٿئي. انهن علامتن ۾ موهن جو دڙو، ڄام نندي جو مقبرو، رني ڪوٽ، عمرڪوٽ جا قلعا، حيدرآباد جا بادگير، اجرڪ، رلي، ڪاشيءَ جو ڪم ۽ هالا جو فرنيچر شامل هئا. ادبي شخصيتن ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي، سچل سرمست ۽ سامي کي سنڌي ٻوليءَ کي شاهوڪار ڪندڙ ۽ سنڌي قومي شعور پيدا ڪندڙ شخصيتن طور پيش ڪيو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidpp62-63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |pages=62–63 }}</ref> سنڌي قومپرستيءَ جو بنياد مذهب بدران ٻولي ۽ علائقي تي رکيو ويو. هن خيال موجب جيڪي ماڻهو سنڌ ۾ رهن ٿا ۽ سنڌي ٻولي ڳالهائين ٿا، اهي سنڌي آهن. ٻن قومن واري نظريي کي رد ڪندي قوميت جو تصور سيڪيولر بنيادن تي قائم ڪيو ويو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==قومپرست تاريخ نويسيءَ تي تنقيد== قومپرست فريم ورڪ ۾ تاريخ لکڻ بابت تنقيد پڻ ڪئي وئي آهي. ڊاڪٽر مبارڪ علي موجب اهڙي تاريخ نويسيءَ ۾ ڪڏهن ڪڏهن حقيقتن کي مسخ ڪري يا چونڊي استعمال ڪيو ويو، ته جيئن اهي قومي بيانئي سان ٺهڪي اچن. تاريخي طريقيڪار کي مڪمل طور لاڳو ڪرڻ بدران جذباتي ۽ مبالغو آميز بيان اختيار ڪيو ويو. ان تاريخ نويسيءَ جو وڏو مقصد سياسي استعمال بڻجي ويو، جنهن سبب سنڌ جي تاريخ نويسي هڪ مرحلي تي بيهي رهي ۽ نون علمي موضوعن ڏانهن گهربل اڳڀرائي نه ڪري سگهي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==اڻلکيل ۽ نظرانداز ٿيل موضوع== سنڌ جي تاريخ اڃا مڪمل نه سمجهي وڃي ٿي. ڪيترائي موضوع اڃا وڌيڪ تحقيق گهرن ٿا، جهڙوڪ زرعي ڍانچي ۾ تبديليون، نون ٽيڪنالاجيڪل طريقن جو تعارف، هارين جو ڪردار، هاري بغاوتن جو وجود يا عدم وجود، سنڌ جا پاڙيسري ملڪن سان لاڳاپا، ثقافتي ۽ واپاري رابطا، اميلن ۽ ڀائيبندن جو سماجي ڪردار، ۽ سنڌ ۾ مذهب جو ڪردار، خاص طور نانڪ پنٿين ۽ سکن جي حوالي سان. ڪلاڊ مارڪووٽس جي ڪتاب ''The Global World of the Indian Merchants (1750–1967)'' ۾ شڪارپوري ۽ حيدرآبادي واپارين جي عالمي تجارتي سرگرمين کي بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو سنڌ جي مؤرخن وٽ اڳ ۾ گهڻو نظرانداز ٿيل موضوع رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==نتيجو== سنڌ جي تاريخ نويسي قومي تاريخ، علائقائي سڃاڻپ، اسلامي بيانئي، آزاديءَ جي تحريڪ، ون يونٽ، سنڌي قومپرستي ۽ سيڪيولر ثقافتي تعبيرن جي وچ ۾ تبديل ٿيندي رهي آهي. ان تاريخ نويسيءَ سنڌ جي جدا تاريخي حيثيت، ثقافتي ورثي ۽ سياسي جدوجهد کي نمايان ڪيو، پر ساڳئي وقت ان تي اهو اعتراض به ڪيو ويو ته اها ڪڏهن ڪڏهن تنگ قومپرستي ۽ سياسي مقصدن تائين محدود ٿي وئي. سنڌ جي تاريخ کي وڌيڪ جامع ۽ علمي انداز ۾ لکڻ لاءِ ضروري آهي ته اها صرف سياست جي خدمت نه ڪري، پر اهڙو وسيع تاريخي شعور پيدا ڪري، جيڪو ماڻهن کي ماضي ۽ حال ٻنهي کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> hz39j4l0wg3po4j58gwyut6p6r86n2c 390516 390515 2026-07-02T08:52:51Z Ibne maryam 17680 /* نتيجو */ 390516 wikitext text/x-wiki '''ڀارت جي تاريخ نويسي''' (Historiography of India) مان مراد تنقيدي طريقن ۽ تشريحن جي ذريعي انهن مطالعي جو آهي جيڪي عالمن هندستان جي تاريخ کي ترقي ڏيڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن. تازن ڏهاڪن ۾ تاريخ نويسي جا چار مکيه اسڪول رهيا آهن ته مورخ هندستان جو مطالعو ڪيئن ڪندا آهن: ڪيمبرج، قومپرست، مارڪسسٽ، ۽ سبالٽرن. ڪڏهن عام "مشرقي" طريقو، هڪ حساس، ناقابل فهم، ۽ مڪمل طور تي روحاني هندستان جي تصوير سان، سنجيده اسڪالرشپ ۾ ختم ٿي چڪو آهي.<ref name="Prakash 383–408">{{cite journal | last = Prakash | first = Gyan | author-link = Gyan Prakash | date = April 1990 | title = Writing Post-Orientalist Histories of the Third World: Perspectives from Indian Historiography | journal = Comparative Studies in Society and History | volume = 32 | issue = 2 | pages = 383–408 | doi=10.1017/s0010417500016534 | jstor = 178920| s2cid = 144435305 }}</ref> == تاريخ جا ماخذ == === پرڏيهي ذريعا === هندستاني تاريخ جا معروف پرڏيهي احوال هيٺين ذريعن مان مليا آهن: <ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref><ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> * [[ميگئسٿنيز|ميگاسٿينس]] پاران "انڊيڪا"<ref>Allan Dahlaquist (1996). Megasthenes and Indian Religion: A Study in Motives and Types. Motilal Banarsidass. {{ISBN|978-81-208-1323-6}}.</ref> * [[فاھيان|فاهيان]] طرفان ٻڌمت جي بادشاهن جو هڪ رڪارڊ (فوگو جي 佛國記)<ref name="columbia">{{cite web|url=http://afe.easia.columbia.edu/special/travel_records.pdf|title=The Travel Records of Chinese Pilgrims Faxian, Xuanzang, and Yijing|publisher=[[Columbia University]]}}</ref> * [[البيروني]] پاران "ڪتاب الهند"<ref>{{citation|title=Kitab al-Bīrūnī fī Taḥqīq mā li-al-Hind|publisher=Osmania Oriental Publication Bureau |place=Hyderabad |year=1958}}</ref> <ref>{{citation| editor1-last=Kegan |editor1-first=Paul |publisher=Trench, Truebner |title=Alberuni's India |translator-last=Sachau |translator-first=E.C. |place=London |volume=2 |year=1910}}</ref> * [[ابن بطوطا|ابن بطوطه]] پاران "تحفة النور في غريب الامر و عجائب الاسفار<ref name="9–10 Vol. 1">{{harvnb|Dunn|2005|pp=310–11}}; {{harvnb|Defrémery|Sanguinetti|1853|pp=[https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ&pg=PA9 9–10 Vol. 1]}}</ref> * زوانگ زانگ پاران مغربي علائقن تي عظيم تانگ رڪارڊ<ref>Deeg, Max (2007). [https://web.archive.org/web/20140418141001/http://kanji.zinbun.kyoto-u.ac.jp/~wittern/data/nw-fs/fs-deeg.pdf „Has Xuanzang really been in Mathurā? : Interpretatio Sinica or Interpretatio Occidentalia&nbsp;— How to Critically Read the Records of the Chinese Pilgrim.“] – In: 東アジアの宗教と文化 : 西脇常記教授退休記念論集 = Essays on East Asian religion and culture: Festschrift in honor of Nishiwaki Tsuneki on the occasion of his 65th birthday / クリスティアン・ウィッテルン, 石立善編集 = ed. by Christian Wittern und Shi Lishan. – 京都 [Kyōto] : 西脇常記教授退休記念論集編集委員會; 京都大学人文科學研究所; Christian Wittern, 2007, pp. 35 – 73. See p. 35</ref> * تشريح هندستان، جوزف ٽيفنٿلر طرفان === ڏيهي ذريعا === مقامي تاريخي متن جا مثال شامل آهن:<ref name=":0">{{Cite journal |last=Joshi |first=P. M. |date=1965 |editor-last=Pathak |editor-first=Vishwambhar Sharan |editor2-last=Saran |editor2-first=P. |editor3-last=Kunte |editor3-first=B. G. |editor4-last=Shyam |editor4-first=Radhey |editor5-last=McKew Parr |editor5-first=Charles |editor6-last=Van Linschoten |editor6-first=Jan |title=Indian Historiography |url=https://www.jstor.org/stable/42929817 |journal=Bulletin of the Deccan College Research Institute |volume=26 |issue=3/4 |pages=20–33 |jstor=42929817 |issn=0045-9801}}</ref> * ڀاناڀٽا جي "هرشاچاريتا"<ref name=":3">{{Cite book |last=Hasrat |first=B. J. |title=The Encyclopedia of Sikhism |publisher=Punjabi University |year=2004 |isbn=817380530X |editor-last=Singh |editor-first=Harbans |edition=2nd |volume=4: S–Z |location=Patiala |pages=179–181}}</ref> * ڪلهانا طرفان "راجتارنگيني"<ref name=":0" /> * سريلنڪا جي ٻڌ ڌرم جون تاريخون، جهڙوڪ ديپاواس، مهاواسا، ۽ ڪُسوانس<ref>{{Cite journal |last=von Hinüber |first=Oskar |date=2020 |title=Brill's Encyclopedia of Buddhism Online - Historiography: South Asia |url=https://doi.org/10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069 |access-date=7 April 2024 |website=Brill |doi= 10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069|quote=The first historical texts known from ancient South Asia are the Buddhist chronicles composed in Ceylon (Sri Lanka). Consequently, from a very early period, the history of Buddhism on the island is known much better than in any other part of South Asia. Besides texts on the general history of Buddhism, there are specialized chronicles on relics and so on, written in both Pali and Sinhala languages or in Southeast Asian vernaculars.|url-access=subscription }}</ref> * فرشته جي "تاريخ فرشته" (جنهن کي گلشن ابراهيمي به چيو ويندو آهي) <ref name="EB1911">{{EB1911|inline=y|wstitle=Ferishta, Mahommed Kasim|volume=10|page=274}}</ref> * ضياء الدين برني جي "تاريخ فيروز شاهي"<ref>M. Athat Ali, "Elements of Social Justice in Medieval Islamic Thought" in Saiyid Zaheer Husain Jafri, ''Recording the Progress of Indian History: Symposia Papers of the Indian History Congress, 1992–2010'', Primus Books, 2012, p. 197.</ref> * Vicāraśrenī by Merutunga {{sfn|Eggermont|1969|p=67}} * ابوالفضل جو "اڪبر نامو"<ref>[http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml Illustration from the Akbarnama: History of Akbar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090919035749/http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml |date=2009-09-19 }} [[Art Institute of Chicago]]</ref> * [[امير خسرو]] جو "تغلق نامو" * عبدالحميد لاهوري جو "پادشاهه نامو"<ref>[[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970).</ref> * محمد عوفي جي "جامع الحكايت"<ref>{{cite book |last1=Elliot|first1=Sir H. M. |first2=John |last2=Dowson |title=The History of India, as Told by Its Own Historians. The Muhammadan Period (Vol 2.)|chapter-url=https://archive.org/stream/cu31924073036729#page/n5/mode/2up|chapter=4. Jawami ul-Hikayat of Muhammad Ufi| year=1871|publisher=London : Trübner & Co.|page=155}}</ref> * چانڊ بردائي جي "ڀڳت راسو" (''[[Prithviraj Raso]])<ref>{{Cite book|author=Rima Hooja|url=https://books.google.com/books?id=qqd1RAAACAAJ|title=A HISTORY OF RAJASTHAN (PB)|date=2006|publisher=Rupa & Company|isbn=978-81-291-1501-0|pages=364–365|language=en}}</ref>'' * منهاج سراج جوزجاني جي "طبقات ناصري" 15 صدي عيسويءَ کان اڳ جي تاريخ کي رڪارڊ ڪرڻ لاءِ تمام ٿورا مشهور هندستاني متن موجود آهن. ان ڪري، هندستان جي تاريخ جو گهڻو حصو پرڏيهي مورخن جي ذريعي ملي ٿو. قديم هندستان ۾ مقامي تاريخي روايتن جا تمام گهٽ ثبوت موجود آهن. البيروني مقامي هندستاني تاريخ نگاري بابت هيٺ ڏنل ڳالهه ڪئي: "بدقسمتي سان هندو شين جي تاريخي ترتيب تي گهڻو ڌيان نه ڏيندا آهن، اهي پنهنجن بادشاهن جي تاريخي جانشيني کي بيان ڪرڻ ۾ تمام گهڻو لاپرواهي ڪندا آهن ۽ جڏهن انهن کي معلومات لاءِ دٻايو ويندو آهي ۽ نقصان ۾ هوندا آهن، اهو نه ڄاڻندا آهن ته ڇا چوڻو آهي، اهي هميشه ڪهاڻي ٻڌائڻ تي مجبور هوندا آهن. پر ان لاءِ، اسان کي پڙهندڙن کي انهن روايتن کي پهچائڻ گهرجي جيڪي اسان کي انهن مان ڪجهه ماڻهن کان مليون آهن." —البروني، ڪتاب الهند. قديم هندستان ڪڏهن به هڪ مضبوط تاريخي روايت ترقي نه ڪئي جيڪا گريڪو-رومن، چيني ۽ اسلامي تهذيبن ۾ موجود روايتن جي برابر هجي. بهرحال، اهو نتيجو نه ٿو ڪڍي سگهجي ته قديم هندستانين وٽ معروضي تاريخي لکڻ جي سمجهه جي کوٽ هئي، ڇاڪاڻ ته تاريخ نگاري سان ملندڙ جلندڙ ڪجهه ڪوششون هيون. هندستاني تاريخ جي مختلف موڙ تي، هندستان ۾ خاص خاندانن ۽ حڪمرانن جي دورن کي رڪارڊ ڪرڻ ۽ تاريخ نگاري ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. few known Indian texts recording history before 15th century C.E. exist, hence, historical evidence for much of India's history comes through foreign historians.<ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref><ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> There is very little evidence of a native historiographical tradition in ancient India.<ref name=":3" /> Al-Biruni stated the following about local Indian histriography:<ref name=":0" /> {{Blockquote|text="Unfortunately the Hindus do not pay much attention to the historical order of things, they are very careless in relating the chronological succession of their kings, and when they are pressed for information and are at a loss, not knowing what to say, they invariably take to tale-telling. But for this, we should communicate to the readers the traditions which we have received from some people among them."|author=Al-Biruni|title=Kitāb al-Hind|source=}}Ancient India never developed a strong historiographical tradition comparable to the ones that existed in the [[Greco-Roman historiography|Greco-Roman]], [[Chinese historiography|Chinese]], and [[Historiography of early Islam|Islamic]] civilizations.<ref name=":4">{{Cite book |last=Sharma |first=Tej Ram |title=Historiography: A History of Historical Writing |publisher=Concept Publishing Company |year=2005 |isbn=9788180691553 |pages=17–22 |chapter=Historical Writings in the Ancient World - Indian Historiography: Historiography in Ancient India}}</ref> However, it cannot be concluded that the ancient Indians lacked an understanding of objective historical writing, as there were some attempts akin to historiography.<ref name=":4" /> At various points in Indian history, there were efforts to record and chronicle the reigns of particular dynasties and rulers in India.<ref name=":4" /> Within the Vedic, Buddhist, Jain and other religious literature, the names of teachers are attentively recorded.<ref name=":4" /> The [[Chinese Buddhist]] [[Buddhist pilgrimage|pilgrim]] [[Xuanzang]] mentioned that in every province of India, there would be officials who would be responsible for documenting in-writing "good and evil events, calamities, and fortunate occurrences".<ref name=":4" /> Since the era of the [[Gupta Empire|Gupta]] ruler [[Samudragupta]], ancient Indian rulers would have a renowned poet record their reigns and victories onto stone in the form of inscription.<ref name=":4" /> [[Romila Thapar]] instead states that it should be taken into account what the ancient Indians found relevant and why when evaluating any dearth of historiographical tradition.<ref name=":4" /> [[A. K. Warder]] opined that the regional historiographies of India must be considered, with historical writing in India becoming regionalized by the mediaeval-period from the 7th century onwards.<ref name=":4" /> There are historical works authored by the Chalukya, Rashtrakuta, Pala dynastical historiographies and also regional historiographical traditions in Kashmir, Sindhu, Gurjara, Jejakabhukti, Kamarupa, Kerala, Hoyasala, Andhra, Kalinga, and Maharashtra.<ref name=":4" /> In modern-times, some attempts have been made to extract historiographical elements from Vedic literature and epic poetry, such as the ''[[Mahabharata]]'' or ''[[Ramayana]]''.<ref name=":3" /><ref name=":4" /> However, religious, mythical, and allegorical legends are too intermixed with Indic religious thought and philosophy that discerning and extracting any semblance of historiography from them is a difficult task.<ref name=":3" /> The ''[[Puranas]]'' mostly entail mythological elements with a facade of historicity.<ref name=":3" /> The corpuses of Pali and Prakrit literature of the era are mostly religious in nature.<ref name=":3" /> Thus, a historiographical tradition was not popular in India, barring a few examples.<ref name=":3" /> A true tradition of historiography was introduced to India after the Arabs captured Sindh, where they introduced history-writing and recording proper chronology.<ref name=":3" /> These Arab historiographers were later surmounted by historiographers who wrote in Persian, many of whom were sponsored by the ruling sultans of India.<ref name=":3" /> == مکيه اسڪول == === Orientalist approach === The Orientalist approach was influenced both by [[Imperialism|imperialist]] attitudes and interests, and also fascination for the "exotic" East for Mediterranean and European writers and thinkers, captured in images by artists, that is embodied in a repeatedly-surfacing theme in the [[history of ideas]] in the West, called "[[Orientalism]]". In [[art history]], [[literature]], and [[cultural studies]], Orientalism is the imitation or depiction of aspects in the [[Eastern world]]. These depictions are usually done by writers, designers, and artists from the [[Western world]]. The term ''Orientalism'' has come to acquire negative connotations in some quarters and is interpreted to refer to the study of the East by Westerners shaped by the attitudes of the era of European [[imperialism]] in the 18th and 19th centuries. When used in this sense, it often implies prejudiced, outsider-caricatured interpretations of Eastern cultures and peoples. This viewpoint was most famously articulated and propagated by [[Edward Said]] in ''[[Orientalism (book)|Orientalism]]'' (1978), a critical history of this scholarly tradition.<ref>{{cite book|last=Clarke|first=J.J.|title=Oriental enlightenment the encounter between Asian and Western thought|url=https://archive.org/details/orientalenlighte00clar|url-access=limited|year=1997|publisher=Routledge|pages=[https://archive.org/details/orientalenlighte00clar/page/n16 8]}}</ref> ==== History ==== Though there has been study of India from a western perspective since ancient times, the orientalist school gained prominence in the aftermath of the [[Age of Discovery]]. In the 18th and 19th centuries, the term [[Oriental studies|Orientalist]] identified a scholar who specialized in the languages and literatures of the [[Eastern world]]. Among such scholars were officials of the [[East India Company]], who said that the [[Arab culture]], the [[culture of India|Indian culture]], and the [[Islamic culture]]s should be studied as equal to the [[Culture of Europe|cultures of Europe]].<ref>{{cite book |last = Macfie |first = A. L.|year = 2002 |title = Orientalism |publisher = Longman| location = London|url=https://books.google.com/books?id=0FrJAwAAQBAJ |isbn = 978-0582423862|ref = none| page = Ch One}}</ref> Among such scholars is the philologist [[William Jones (philologist)|William Jones]], whose studies of [[Indo-European languages]] established modern [[philology]]. [[Company rule in India]] favored Orientalism as a technique for developing and maintaining positive relations with the Indians—until the 1820s, when the influence of "anglicists" such as [[Thomas Babington Macaulay]] and [[John Stuart Mill]] led to the promotion of a Western-style education.<ref>Holloway (2006), pp. 1–2. "The Orientalism espoused by Warren Hastings, William Jones and the early East India Company sought to maintain British domination over the Indian subcontinent through patronage of Hindu and Muslim languages and institutions, rather than through their eclipse by English speech and aggressive European acculturation."</ref> With a great increase in knowledge of Asia among Western specialists, increasing political and economic involvement in the region, and in particular the realization of the existence of [[Indo-European languages|close relations between Indian and European languages]], by [[William Jones (philologist)|William Jones]], there emerged more complex intellectual connections between the early history of Eastern and Western cultures. Some of these developments occurred in the context of Franco–British rivalry for control of India. Liberal economists, such as [[James Mill]], denigrated Eastern civilizations as static and corrupt. [[Karl Marx]] characterized the [[Asiatic mode of production]] as unchanging, because of the economic narrowness of village economies and the State's role in production. "[[Oriental despotism]]" was generally regarded in Europe as a major factor in the relative failure of [[progress (history)|progress]] of Eastern societies. In the course of the century Western archaeology spread across the Middle East and Asia. New national museums provided a setting for important archaeological finds, most of which were in this period bought back to Europe. The first serious European studies of [[Buddhism]] and [[Hinduism]] were by the scholars [[Eugene Burnouf]] and [[Max Müller]]. In that time, the academic [[Islamic studies by author (non-Muslim or academic)|study of Islam]] also developed, and, by the mid-19th century, Oriental Studies was a well-established academic discipline in most European countries, especially those with imperial interests in the region. Yet, while scholastic study expanded, so did [[Racism|racist]] attitudes and stereotypes of Asian peoples and cultures. Scholarship often was intertwined with prejudicial racist and religious presumptions,<ref>J. Go, "'Racism' and Colonialism: Meanings of Difference and Ruling Practice in America's Pacific Empire" in ''Qualitative Sociology'' '''27'''.1 (March 2004).</ref> to which the new [[biology|biological sciences]] tended to contribute until the end of the [[World War II|Second World War]]. ==== Criticism and Decline ==== In his book [[Orientalism (book)|Orientalism]] (1978), [[cultural critic]] Edward Said redefines the term ''Orientalism'' to describe a pervasive Western tradition—academic and artistic—of prejudiced outsider-interpretations of the [[Eastern world]], which was shaped by the cultural attitudes of European [[imperialism]] in the 18th and 19th centuries.<ref>Tromans, 24</ref> Since its publication, most academic discourse began to use the term "Orientalism" to refer to a general patronizing Western attitude towards Middle Eastern, Asian, and [[North Africa]]n societies. In Said's analysis, the West [[Essentialism|essentializes]] these societies as static and undeveloped—thereby fabricating a view of Oriental culture that can be studied, depicted, and reproduced in the service of [[Imperialism|imperial power]]. Implicit in this fabrication, writes Said, is the idea that Western society is developed, rational, flexible, and superior.<ref>Mahmood Mamdani, ''Good Muslim, Bad Muslim: America, the Cold War, and the Roots of Terrorism'', New York: Pantheon, 2004; {{ISBN|0-375-42285-4}}; p. 32.</ref> Furthermore, Said said that "The idea of representation is a theatrical one: the Orient is the stage on which the whole East is confined",<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/63/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=63 |language=English}}</ref> and that the subject of learned Orientalists "is not so much the East itself as the East made known, and therefore less fearsome, to the Western reading public".<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/60/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=60 |language=English}}</ref> The thesis of Edward Said's Orientalism develops Marxist philosopher [[Antonio Gramsci]]'s theory of [[cultural hegemony]], and [[Michel Foucault]]'s theorisation of [[discourse]] (the [[knowledge]]-[[Power (social and political)|power]] relation) to criticise the scholarly tradition of Oriental studies. In the academy, the book ''Orientalism'' (1978) became a foundational text of [[Postcolonialism|post-colonial cultural studies]].<ref>Xypolia, Ilia (2011). "Orientations and Orientalism: The Governor Sir Ronald Storrs". Journal of IslamicJerusalem Studies. 11: 25–43.</ref> The once common "Orientalist" approach, with its image of a sensuous, inscrutable, and wholly spiritual India, has died out in serious scholarship.<ref name="Prakash 383–408" /> === Cambridge School === The Cambridge School of historiography was a [[school of thought]] which approached the study of the [[British Empire]] from the imperialist point of view. It emerged especially at the [[University of Cambridge]] in the 1960s. [[John Andrew Gallagher]] (1919–80) was especially influential, particularly in his article with [[Ronald Robinson]] on "[[The Imperialism of Free Trade]]". It was led by Anil Seal,<ref>Anil Seal'', The Emergence of Indian Nationalism: Competition and Collaboration in the Later Nineteenth Century'' (1971)</ref> Gordon Johnson,<ref>Gordon Johnson, ''Provincial Politics and Indian Nationalism: Bombay and the Indian National Congress 1880–1915'' (2005)</ref> Richard Gordon, and David A. Washbrook.<ref>Rosalind O'Hanlon and David Washbrook, eds. ''Religious Cultures in Early Modern India: New Perspectives'' (2011)</ref> It downplayed ideology.<ref>Aravind Ganachari, "Studies in Indian Historiography: 'The Cambridge School'", ''Indica'', March 2010, 47#1, pp 70–93</ref> ==== Criticism ==== This school of historiography is criticised for western bias or [[Eurocentrism]].<ref name="google7">{{cite book|title=Eurocentrism: a marxian critical realist critique|author=Hostettler, N.|date=2013|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-135-18131-4|url=https://books.google.com/books?id=2XjozzN0ppEC&pg=PA33|page=33|access-date=6 January 2017}}</ref> Critics have attacked various ideas of the School.<ref>See [[Christopher Platt|D.C.M. Platt]], "The Imperialism of Free Trade: Some Reservations," ''Economic History Review,'' 21#2 (Aug., 1968), pp. 296-306</ref> In ''The New Imperial Histories Reader,'' Stephen Howe has assembled articles by critics who take aim especially at [[P. J. Marshall]], [[David Kenneth Fieldhouse|D. K. Fieldhouse]], Robinson and Gallagher, and [[Peter Cain (historian)|Peter Cain]] and [[A. G. Hopkins]].<ref>Stephen Howe, ed. ''New Imperial Histories Reader'' (Routledge, 2009)</ref> [[Howard Spodek]], for example, praises the school's regional and pluralist perspectives but criticizes their reliance on British (rather than Indian) documentation, sloppy use of [[social science]] models, downplaying of ideology, and their excessive emphasis on Indian self-seeking and the importance of British imperial initiatives in achieving modernization. He recommends a deeper appreciation of Indian initiatives, and more attention to the emerging importance of public life in many areas of society rather than just a concentration on politics.<ref>Howard Spodek, "Pluralist Politics in British India: The Cambridge Cluster of Historians of Modern India," ''American Historical Review,'' (June 1979) 84#3 pp 688-707</ref> === Nationalist School === The Nationalist school originated among Indian historians in the late 19th and early 20th centuries who were influenced by [[Indian independence movement|Indian nationalism]]. They emphasized achievements in Indian history, while downplaying negative aspects, which led to various contradictions. Nationalist historians universally praised Hindu rule of India, with Hindu culture being prized above all else.<ref name=":0a">{{cite book|last=Thapar|first=Romila|title=History of Early India: From the Origins to AD 1300|publisher=University of California Press|year=2004|isbn=978-0-520-24225-8|pages=16–17}}</ref> In modern history, they focused on Congress, Gandhi, Nehru and high level politics. It highlighted the Mutiny of 1857 as a war of liberation, and Gandhi's 'Quit India' begun in 1942, as defining historical events. This school of historiography has received criticism for [[Elitism]].<ref>{{cite web|url=http://pages.ucsd.edu/~rfrank/class_web/ES-200C/Articles/Guha.pdf|title=Ranjit Guha, "On Some Aspects of Historiography of Colonial India"}}</ref> Historians in this school included [[Rajendralal Mitra]], [[R. G. Bhandarkar]], [[Romesh Chunder Dutt]], [[Anant Sadashiv Altekar]], [[K. P. Jayaswal]], [[Hem Chandra Raychaudhuri]], [[Radha Kumud Mukherjee]], [[R. C. Majumdar]], and [[K. A. Nilakanta Sastri]] ,.<ref name=":0a" /> === Marxist School === In India, Marxist Historiography takes the form of Marxian historiography where Marxian techniques of analysis are used but Marxist political intentions and prescriptions are discarded. The Marxian historiography of India uses the method of [[historical materialism]] and has focused on studies of economic development, land ownership, and [[class conflict]] in precolonial India and [[deindustrialisation|deindustrialization]] during the colonial period.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993">Bagchi, Amiya Kumar (January 1993). "Writing Indian History in the Marxist Mode in a Post-Soviet World". Indian Historical Review. 20 (1/2): 229–244.</ref> [[Bhupendranath Datta|B. N. Datta]], and [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] are considered the founding fathers of Marxist historiography in India. D. D. Kosambi was apologetic of the revolution of [[Mao]] and thought of Indian Prime Minister [[Jawaharlal Nehru]]'s policies as pro-capitalist. Kosambi, a polymath, viewed Indian History from a Marxist viewpoint. The other Indian scholars of Marxian historiography are [[Ram Sharan Sharma|R. S. Sharma]], [[Irfan Habib]], [[D. N. Jha]], and [[K. N. Panikkar]].<ref>Bottomore, T. B. 1983. ''A Dictionary of Marxist thought''. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press.</ref> Other historians such as [[Satish Chandra (historian)|Satish Chandra]], [[Romila Thapar]], [[Bipan Chandra]], [[Arjun Dev (historian)|Arjun Dev]], and [[Dineshchandra Sircar]], are sometimes referred to as "influenced by the Marxian approach to history."<ref>Guichard, Sylvie (2010), The Construction of History and Nationalism in India, Routledge, p. 87, ISBN 978-1136949319</ref> One debate in Indian history that relates to a [[historical materialist]] schema is on the nature of [[feudalism]] in India. [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] in the 1960s outlined the idea of "feudalism from below" and "feudalism from above". Element of his feudalism thesis was rejected by R.S. Sharma in his monograph [[Indian Feudalism]] (2005) and various other books,<ref>Purohit, Vinayak. 1988. Arts of transitional India twentieth century. Bombay: Popular Prakashan.</ref><ref>R S Sharma, Indian Feudalism (book), 2005</ref><ref>R S Sharma, Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation, Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177-85</ref><ref>R S Sharma, India's Ancient Past, Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India, Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> However R. S. Sharma also largely agrees with Kosambi in his various other books.<ref>R S Sharma, ''[[Indian Feudalism (book)]], 2005''</ref><ref>R S Sharma, ''Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation'', Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177–85</ref><ref>R S Sharma, ''India's Ancient Past'', Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, ''The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India'', Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> Most Indian Marxian historians argue that the economic origins of communalism are feudal remnants and the economic insecurities caused by slow development in India.<ref>{{cite book|title=Dalit women in India: issues and perspective|page=138|first=Prahlad|last=Jogdand|year=1995}}</ref> Even non-academic and laymen contributions to Marxist Historiography exist in India. The book "Coffee Housinte Katha" (The Story of Coffee House), written in [[Malayalam]], a regional language of India, spoken in the state of [[Kerala]], by one of the leaders of the Indian Coffee House Movement, [[Nadakkal Parameswaran Pillai]], is an example of this. Politicians like [[Shripad Amrit Dange]] have also contributed to Marxian historiography. ==== Criticism ==== The Marxian school of Indian historiography is accused of being too ideologically influenced.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993" /> Though influenced by Marxist theory [[B. R. Ambedkar]] criticized Marxists, as he deemed them to be unaware or ignorant of the specifics of caste issues.<ref>Padovani, Florence. Development-Induced Displacement in India and China: A Comparative Look at the Burdens of Growth. Rowman & Littlefield. Bhimrao Ambedkar himself, who criticized Indian Marxists</ref><ref>Jadhav, Narendra (1991). "Neglected Economic Thought of Babasaheb Ambedkar". Economic and Political Weekly. 26 (15): 980–982. ISSN 0012-9976. JSTOR 4397927.</ref> Also though most criticisms of Marxian historiography is levied by people who are not historians, some historians have debated Marxian historians and critically examined their analysis of the [[history of India]]. Many have alleged that Marxian historians used [[Historical negationism|negationism]] to whitewash some of the atrocities committed by [[Islamic rulers in the Indian subcontinent|Muslim rulers]] in the Indian Subcontinent.<ref>{{cite book|title=The Legacy of Muslim Rule in India|quote=Marxists who always try to cover up the black spots of Muslim rule with thick coats of whitewash|first=Kishori Saran|last=Lal|publisher=Aditya Prakashan|page=67}}</ref><ref>{{cite book|title=Indian Politics, Then and Now: Essays in Historical Perspective|first=K|last=Seshadri|publisher=Pragatee Prakashan|page=5|quote=certain attempts made by some ultra-Marxist historians to justify and even whitewash tyrannical emperors of the medieval India}}</ref><ref>{{cite book|title=Studies in World Affairs, Volume 1|first=KR|last=Gupta|year=2006|publisher=Atlantic Publisher|page=249|isbn=9788126904952|url=https://books.google.com/books?id=Hw9uf7sRKtIC&pg=PA249}}</ref><ref>{{cite book|title=Al-Hind the Making of the Indo-Islamic World: The Slave Kings and the Islamic Conquest : 11th–13th Centuries|year=1991|url=https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink|url-access=limited|last=Wink|first=André|publisher=Brill|page=[https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink/page/n160 309]|quote="apologists for Islam, as well as some Marxist scholars in India have sometimes attempted to reduce Islamic iconoclasm.."}}</ref> Since the late 1990s, [[Hindu nationalism|Hindu nationalist]] scholars especially have theorized that the Marxian tradition in India neglected what they believe to be the country's 'illustrious past' based on Vedic-[[puranic chronology]] and other [[Pseudohistory|pseudo-historical]] [[Historical revisionism|revisionist]] narratives of history, the historians are held responsible for aiding or defending [[Islam in India|Muslims]], who figure in Hindu nationalist discourse as the enemy.<ref>Jha, D.N. (1996). Society and Ideology in India: Essays in Honour of Prof. R.S. Sharma. New Delhi, India: Munshiram Manoharlal Publishers Pvt. Ltd. ISBN 978-8121506397.</ref><ref>Historian: Prof Irfan Habib outlookindia.com. Magazine | 23 April 2007. Retrieved 15 January 2013</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=u0RZBwAAQBAJ&pg=PA98|title=The Construction of History and Nationalism in India: Textbooks, Controversies and Politics|last=Guichard|first=Sylvie|year=2010|publisher=Routledge |isbn=9781136949319}}</ref> An example of such a view is [[Arun Shourie]]'s ''[[Eminent Historians]]'' (1998)<ref>Bryant, E. E. (2014). ''Quest for the Origins of Vedic Culture: The Indo-Aryan Migration Debate''. Cary, US: Oxford University Press {{ISBN|978-0195169478}}</ref> and ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks'' (2000), by [[Meenakshi Jain]].<ref name="Times14July">{{cite news |title=From having legs hacked off to getting Rajya Sabha foothold: A Master's journey of grit |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |access-date=14 July 2025 |work=The Times of India |date=14 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250714044603/https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |archive-date=14 July 2025}}</ref><ref name="v282">{{cite web | title=Why Meenakshi Jain Has Been Nominated To Rajya Sabha | website=[[News18]] | date=15 July 2025 | url=https://www.news18.com/opinion/opinion-why-meenakshi-jain-has-been-nominated-to-rajya-sabha-9442669.html | access-date=18 July 2025}}</ref> === Subaltern School === The "subaltern school", was begun in the 1980s by [[Ranajit Guha]] and [[Gyan Prakash]].<ref>{{cite journal |last=Prakash |first=Gyan |date=December 1994 |title=Subaltern studies as postcolonial criticism |journal=American Historical Review |volume=99 |issue=5 |pages=1475–1500 |doi=10.2307/2168385|jstor=2168385 }}</ref> It focuses attention away from the elites and politicians to "history from below", looking at the peasants using folklore, poetry, riddles, proverbs, songs, oral history and methods inspired by anthropology. It focuses on the colonial era before 1947 and typically emphasises caste and downplays class, to the annoyance of the Marxist school.<ref>{{cite journal |last=Roosa |first=John |date=2006 |title=When the Subaltern Took the Postcolonial Turn |journal=Journal of the Canadian Historical Association |volume=17 |issue=2 |pages=130–147 |doi=10.7202/016593ar|doi-access=free }}</ref> ==== Criticism ==== {{see|Subaltern Studies#Criticism}} === Hindutva Approach === Hindutva ({{Translation|Hinduness}}) is the predominant form of [[Hindu nationalism]] in India.<ref>{{Cite web|last=Purandare|first=Vaibhav|date=22 August 2019|title=Hindutva is not the same as Hinduism said Savarkar|url=https://www.telegraphindia.com/india/hindutva-is-not-the-same-as-hinduism-said-savarkar/cid/1699550|access-date=23 December 2020|website=telegraphindia.com}}</ref> The Hindutva movement has been described as a variant of "right-wing extremism",<ref name="Leidig">{{Cite journal|last=Leidig|first=Eviane|date=17 July 2020|title=Hindutva as a variant of right-wing extremism|journal=Patterns of Prejudice|volume=54|issue=3|pages=215–237|doi=10.1080/0031322X.2020.1759861|issn=0031-322X|doi-access=free|hdl=10852/84144|hdl-access=free}}</ref> adhering to a concept of homogenised majority and [[cultural hegemony]].<ref name="j3517631">{{cite journal |title=Fascism of our times |jstor=3517631 |author=Prabhat Patnaik |journal=Social Scientist |volume=21 |issue=3/4|pages=69–77 |year=1993 |doi=10.2307/3517631}}</ref><ref>{{harvnb|Frykenberg|2008|pages=178–220}}: "This essay attempts to show how — from an analytical or from an historical perspective — Hindutva is a melding of Hindu fascism and Hindu fundamentalism."</ref> Some analysts dispute the identification of Hindutva with fascism, and suggest Hindutva is an extreme form of [[conservatism]]. Hindutva approach to history exists to create a version of history to support the Hindu nationalist demands for [[Hindutva#Views on Indian history|Hindu Rashtra]] in Indian society.<ref name="Menon 28–30">{{cite magazine |last=Menon |first=Latha |date=August 2004 |title=Coming to Terms with the Past: India |magazine=History Today |volume=54 |issue=8 |pages=28–30}}</ref> It began with the writings of the developer and outliner of the [[Hindu Nationalism|Hindu Nationalist]] political ideology of [[Hindutva]] himself, [[Vinayak Damodar Savarkar]].{{sfn|Chandra|1989|p=145}}{{sfn|Keer|1966|p=143}} His works '[[The Indian War of Independence (book)|The Indian war of independence, 1857]]', 'Hindu-Pad-Padashahi (A Critical Review of the Hindu Empire of Maharashtra)', and 'Six Glorious Epochs of Indian History' contributed to and laid down the groundwork for this approach. However, this approach did not gain much traction until the 1990s.{{sfn|Goodrick-Clarke|1998|p=46}}<ref>{{Cite web|title=Resources|url=http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|access-date=2021-08-08|website=savarkar.org|language=en|archive-date=8 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210808095423/http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Visana|first=Vikram|date=5 November 2020|title=Savarkar before Hindutva: Sovereignty, Republicanism, and Populism in India, c.1900–1920|url=https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|journal=Modern Intellectual History|volume=18|issue=4|language=en|pages=1106–1129|doi=10.1017/S1479244320000384|s2cid=224983230|issn=1479-2443|access-date=25 July 2021|archive-date=30 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210930153956/https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> This approach is still in the process of development.<ref name="Menon 28–30" /> In March 2012, [[Diana L. Eck]], Professor of Comparative Religion and Indian Studies at [[Harvard University]], authored in her book "India: A Sacred Geography", that idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals and it wasn't just a cluster of regional identities and it wasn't ethnic or racial.<ref name="scroll.in">{{cite web|url=http://scroll.in/article/802047/theres-an-idea-of-india-from-early-times-much-before-the-mughals-or-the-british-scholar-diana-eck|title=Harvard scholar says the idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals|date=20 January 2016 }}</ref><ref name="In The Footsteps of Pilgrims">{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/leisure/story/20120618-review-of-diana-leck-india-a-sacred-geography-758709-2012-06-09|title=In The Footsteps of Pilgrims |date=9 June 2012 }}</ref><ref>{{cite magazine |url=https://www.economist.com/books-and-arts/2012/03/24/the-heavens-and-the-earth |title=India's spiritual landscape: The heavens and the earth |magazine =The Economist |date=24 March 2012}}</ref><ref name="Dalrymple">{{cite news |last=Dalrymple |first=William |date=27 July 2012 |title=India: A Sacred Geography by Diana L Eck – review |url=https://www.theguardian.com/books/2012/jul/27/india-sacred-geography-eck-review |newspaper=The Guardian}}</ref> This approach is noted for denying the [[Indo-Aryan migrations]], as they consider those whose ancestry and religion have origins outside of the Indian subcontinent to be aliens, namely Muslims, Christians, and communists. This approach states that only the Hindus are the legitimate heirs of South Asia.{{Sfn|Thapar|2004|p=14}} ==== Saffronisation ==== [[Saffronisation]], a process of introduction of right-wing policies that implement a Hindu nationalist agenda onto school textbooks by attempting to glorify Hindu contributions to Indian history while undermining other contributions, has become prominent. The [[Bharatiya Janata Party]] (BJP) has said that several Indian history textbooks had overt Marxist or Eurocentric political overtones.<ref name=":2">{{cite journal|last=Bhattacharya|first=Neeladri|date=2009|title=Teaching History in Schools: The Politics of Textbooks in India|journal=History Workshop Journal|volume=67|issue=67|pages=99–110|doi=10.1093/hwj/dbn050|jstor=40646212|s2cid=154421051}}</ref> The BJP has had trouble changing the textbooks because many states in which the BJP is not in power have blocked saffronisation efforts. The BJP, citing a rigid anti-Hindu agenda, restructured NCERT and the Indian Council of Historical Research (ICHR) to make textbooks conform to the BJP's Hindu nationalist platform.<ref>{{cite book|last=Bénéï|first=Veronique|title=Manufacturing Citizenship: education and nationalism in Europe, South Asia, and China|publisher=Routledge|year=2005|isbn=0-415-36488-4|location=New York, NY|pages=156–159}}</ref> In states where the BJP had control of the local government, textbooks were changed extensively to favor a Hindu nationalist narrative.<ref name=":1" /> These changes included the omission of caste-based exclusion and violence throughout Indian history and the exclusion or minimization of contributions to Indian society made by Muslims.<ref name="Raghavan">{{cite news|author=Raghavan, B. S.|title=Saffronisation|date=12 September 2001|newspaper=[[The Hindu]]|url=http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20070514123440/http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-date=14 May 2007|url-status=live}}</ref> After a rival political party, the [[Indian National Congress]], came into power, efforts were undertaken in 2004 to reverse the saffronisation of textbooks previously made by BJP.<ref name="The Guardian">{{cite news |last=Ramesh |first=Randeep |url=https://www.theguardian.com/world/2004/jun/26/india.schoolsworldwide |title=Another rewrite for India's history books |work=The Guardian |date=25 June 2004 |access-date=10 March 2016}}</ref> When the ''[[Hindustan Times]]'' reviewed the issue of saffronisation of Indian textbooks in late 2014, it noted that right-wing efforts to change how textbooks recount history faced "some difficulty as it lacks credible historians to back its claims."<ref>{{cite news|last=Raza |first=Danish | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffronising-textbooks-where-myth-and-dogma-replace-history/story-CauM4dmmsPGrjZ3APAvNxO.html |title=Saffronising textbooks : Where myth and dogma replace history |work=Hindustan Times |date=8 December 2014 |access-date=9 March 2016}}</ref> The [[India#Medieval India|medieval period]] in India is one such hotly-contested epoch among historians. Since there can be no true consensus about that era due to divided and deeply entrenched political motivations, history for that period is highly subjective and particularly vulnerable to the influence of the textbook writer's sympathies and outlook. "The choice of the textbook writer is more decisive than anything else," it was noted in a report in ''The Hindu''.<ref name="Amrik Singh">{{cite news|last=Singh|first=Amrik|date=25 August 2001|title=Saffronisation and textbooks|url=http://www.thehindu.com/2001/08/25/stories/05252524.htm|work=[[The Hindu]]|access-date=10 March 2016}}{{dead link|date=April 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> Critics have said that the changes to the textbooks have portrayed the medieval period as "a dark age of Islamic colonial rule which snuffed out the glories of the Hindu and Buddhist empires that preceded it".<ref name="The Guardian" /> Another trap in the politicisation of history relates to contention over the state of [[Jammu and Kashmir (union territory)|Jammu and Kashmir]].<ref name="Amrik Singh" /> By mid-2015, ''[[The Times of India]]'' reported that the [[National Council of Educational Research and Training]], which is in charge of publishing textbooks, had participated in a meeting convened by the [[Ministry of Human Resource Development]], and during that meeting, the issue of changing textbooks was discussed. An official from the ICHR complained that the theme of nationalism did not receive proper treatment in textbooks, setting the stage for possible textbook revisions.<ref name=":1">{{cite news | last=Akshaya |first=Mukul | url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/education/news/Saffronization-fears-over-history-textbooks-rewrite-plans/articleshow/47792475.cms |title=Saffronization fears over history textbooks rewrite plans |work=The Times of India|date=24 June 2015 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of Rajasthan reportedly spent Rs 37 crore to reprint 36 textbooks used for classes 1 to 8 for the 2016–2017 academic session that will be based on an agenda that would promote Indian culture by including historical figures, such as [[Suraj Mal|Maharaja Surajmal]], Hem Chandra, and [[Guru Gobind Singh]]. The textbooks that had been approved up to the 2012–13 academic session were rendered obsolete under the rewriting of history, and those books were auctioned off. In total, 5,66 crore new textbooks were ordered printed for an agenda that critics described was intent on supporting the saffronisation of textbooks. Rajasthan (primary and secondary) education minister Vasudev Devnani denied the charge of saffronisation, but educationists described his decision as to the "Hinduisation of education" that occurs when right-wing forces come to power.<ref>{{cite news|last=Goswami |first=Rakesh | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffron-agenda-raje-scraps-cong-textbooks-spends-rs-37-cr-on-new-ones/story-U3JaMmx52f4YsuUfb3wlNK.html |title=Saffronisation ? Raje scraps Cong textbooks, spends Rs 37 cr on new ones |work=Hindustan Times |date=20 January 2016 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of [[Karnataka]] has reportedly ordered new textbooks for the 2017–18 academic session in an effort that academicians and critics have described as a "blatant attempt to saffronise textbooks".<ref>{{cite news| url=http://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/revised-textbooks-from-201718-academic-year/article7300069.ece |title=Revised textbooks from 2017–18 academic year|work=The Hindu |date=10 June 2015 |access-date=10 March 2016}}</ref> ==== Criticism ==== The Hindutva approach to history is based on ahistorical premises and treats mythology as history. According to [[Christophe Jaffrelot]], a French political scientist specialising in South Asia, the Hindutva ideology has roots in an era where the fiction in ancient Indian mythology and Vedic antiquity was presumed to be valid. This fiction was used to "give sustenance to Hindu ethnic consciousness".<ref name="Jaffrelot1996p77">{{cite book|author=Christophe Jaffrelot|title=The Hindu Nationalist Movement in India|url= https://books.google.com/books?id=Y2buDDwdgIsC|year= 1996|publisher= Columbia University Press|isbn= 978-0-231-10335-0|page=77}}</ref> Its strategy emulated the Muslim identity politics of the Khilafat movement after World War I, and borrowed political concepts from the West –&nbsp;mainly German.<ref name="Jaffrelot1996p77" /> Hindutva organizations treat events in [[Hindu mythology]] as history.<ref name="R. Ramachandran">{{cite web|author=R. Ramachandran|date=1 February 2019|title=Science circus|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/science-and-technology/article26004777.ece}}</ref><ref name="Ziya Us Salam">{{cite web|author=Ziya Us Salam|title=Age of unreason|website=Frontline|date=20 June 2018 |url=https://frontline.thehindu.com/cover-story/article24200525.ece}}</ref><ref name="Meera Nanda">{{cite web|author=Meera Nanda|date=2 January 2004|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|title=Postmodernism, Hindu nationalism and 'Vedic science'|access-date=23 March 2022|archive-date=12 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200812120255/https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|url-status=dead}}</ref><ref name="Truschke">{{Cite journal|last=Truschke|first=Audrey|date=15 December 2020|title=Hindutva's Dangerous Rewriting of History|url=http://journals.openedition.org/samaj/6636|journal=South Asia Multidisciplinary Academic Journal|language=fr|issue=24/25|doi=10.4000/samaj.6636|issn=1960-6060|doi-access=free}}</ref> Hindutva organizations have been criticized for their belief in statements or practices that they claim to be both scientific and factual but are incompatible with the [[scientific method]].<ref>{{citation |first=Meera |last=Nanda |title=Hindutva's science envy |url=http://www.frontline.in/science-and-technology/hindutvas-science-envy/article9049883.ece |newspaper=Frontline |date=16 September 2016 |access-date=14 October 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://scroll.in/article/865872/from-dissing-darwin-to-yogic-farming-a-short-history-of-the-bjps-brush-with-pseudoscience|title=From dissing Darwin to yogic farming: A short history of the BJP's brush with pseudoscience|date=21 January 2018 }}</ref> According to [[Anthony Parel]], a historian and political scientist, Savarkar's ''Hindutva, Who is a Hindu?'' published in 1923 is a fundamental text of Hindutva ideology. It asserts, states Parel, India of the past to be "the creation of a racially superior people, the Aryans. They came to be known to the outside world as Hindus, the people beyond the Indus River. Their identity was created by their race (jati) and their culture (Sanskriti). All Hindus claim to have in their veins the blood of the mighty race incorporated with and descended from the Vedic fathers. They created a culture — an ensemble of mythologies, legends, epic stories, philosophy, art and architecture, laws and rites, feasts, and festivals. They have a special relationship to India: India is to them both fatherland and holy land." The Savarkar's text presents the "Hindu culture as a self-sufficient culture, not needing any input from other cultures", which is "an unhistorical, narcissistic and false account of India's past", states Parel.<ref name="Parel2006p42">{{cite book|author=Anthony J. Parel|title=Gandhi's Philosophy and the Quest for Harmony|url= https://books.google.com/books?id=MQhz0fW0HZUC |year=2006|publisher= Cambridge University Press|isbn=978-0-521-86715-3|pages=42–43}}</ref> The premises of early Hindu nationalist thought, states Chetan Bhatt, reflected the colonial era European scholarship and Orientalism of its times.<ref name="Bhatt2001p11" /> The idea of "India as the cradle of civilization" (Voltaire, Herder, Kant, Schlegel), or as "humanity's homeland and primal philosophy" (Herder, Schlegel), or the "humanism in Hindu values" (Herder), or of Hinduism offering redemption for contemporary humanity (Schopenhauer), along with the colonial-era scholarship of Frederich Muller, Charles Wilkins, William Jones, Alexander Hamilton, and others were the natural intellectual matrix for Savarkar and others to borrow and germinate their Hindu nationalist ideas.<ref name="Bhatt2001p11">{{cite book|author=Chetan Bhatt|title=Hindu nationalism: origins, ideologies and modern myths|url=https://books.google.com/books?id=W2PXAAAAMAAJ|year=2001|publisher=Berg|isbn=978-1-85973-343-1|pages=11–12}}</ref> [[Chakravarthi Ram-Prasad]], a Fellow of the British Academy and a scholar of Politics and Philosophy of Religion, states that Hindutva is a form of nationalism that is expounded differently by its opponents and its proponents.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> The opponents of Hindutva either consider it as a fundamentalist ideology that "aims to regulate the working of civil society with the imperatives of Hindu religious doctrine", or as another form of fundamentalism while accepting that Hinduism is a diverse collection of doctrines, is complex and is different from other religions. According to Ram-Prasad, the proponents of Hindutva reject these tags, viewing it to be their right and a desirable value to cherish their religious and cultural traditions.<ref name="Ram‐Prasad1993p285">{{cite journal | last=Ram-Prasad | first=C. | title=Hindutva ideology: Extracting the fundamentals | journal=Contemporary South Asia | volume=2 | issue=3 | year=1993 | doi=10.1080/09584939308719718 | pages=285–309}}</ref> The Hindutva ideology according to Savarkar, states Ram-Prasad, is a "geography, race, and culture" based concept. However, the "geography" is not strictly territorial but is an "ancestral homeland of a people", and the "race" is not biogenetic but described as the historic descendants of the intermarriage of Aryans, native inhabitants, and "different peoples" who arrived over time.<ref name="Flood2008p527" /> So, "the ultimate category for Hindutva is culture", and this culture is "not strictly speaking religious if by religion is meant a commitment to certain doctrines of transcendence", he states.<ref name="Flood2008p527">{{cite book|author=C. Ram-Prasad|editor=Gavin Flood|title=The Blackwell Companion to Hinduism|url=https://books.google.com/books?id=SKBxa-MNqA8C |year=2008|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-99868-7|pages=527–528}}</ref> The proponents state that in the Hindutva thought, there is a kernel of coherent and justifiable thesis about the Indian culture and history.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> Hindutva ideology has been linked to threats to academics and students, both in India and the United States.<ref name="Venugopal, Arun">{{Cite web|last=Venugopal, Arun|date=21 July 2021|title=At Rutgers, and Beyond, Scholars Are Under Attack For Their Critique of India's Far-Right Government|url=http://gothamist.com/news/at-rutgers-and-beyond-scholars-are-under-attack-for-their-critique-of-indias-far-right-government|access-date=21 July 2021|website=Gothamist|language=en}}</ref><ref name=":0b">{{Cite web|title=American Scholars of India Confront a Rise in Threats {{!}} WNYC {{!}} New York Public Radio, Podcasts, Live Streaming Radio, News|url=https://www.wnyc.org/story/american-scholars-india-confront-rise-threats/|access-date=6 September 2021|website=WNYC|language=en}}</ref> For instance, in 2011, Hindutva activists successfully led a charge to remove an essay about the multiple narratives of Ramayanas from Delhi University's history syllabus.<ref name="The Hindu">{{Cite news|last=N|first=Vijetha S.|date=15 October 2011|title=Historians protest as Delhi University purges Ramayana essay from syllabus|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/Historians-protest-as-Delhi-University-purges-Ramayana-essay-from-syllabus/article13372074.ece|access-date=11 July 2021|issn=0971-751X}}</ref> [[Romila Thapar]], a world-renowned historian, has faced Hindutva-led attacks, with the claims that her works present Marxist and [[Eurocentric]] points of view.<ref name="washingtonpost.com">{{Cite news|title=In the battle over India's history, Hindu nationalists square off against a respected historian|language=en-US|newspaper=Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/india-romila-thapar-dissent/2021/01/02/1a79ca54-4070-11eb-b58b-1623f6267960_story.html|access-date=11 July 2021|issn=0190-8286}}</ref> Hindutva scholars like [[Rajiv Malhotra]] has been responsible for pushback against [[White people|white]] scholars specialising on South Asia and Hinduism based in North America, including [[Wendy Doniger]] and [[Sheldon Pollock]] on grounds of their supposed [[Evangelism|vested interests]] & [[Racism|racial prejudices]] [[Anti-Indian sentiment|against Indians]].<ref name="insidehighered.com">{{Cite web|title=Scholars who study Hinduism and India face hostile climate|url=https://www.insidehighered.com/news/2016/04/12/scholars-who-study-hinduism-and-india-face-hostile-climate|access-date=11 July 2021|website=www.insidehighered.com|language=en}}</ref> Under BJP leadership, the Indian state has been accused of monitoring scholars and denying some research access.<ref name="The Nation">{{cite news |last1=Chaturvedi |first1=Vinayak |title=The Hindu Right and Attacks on Academic Freedom in the US |url=https://www.thenation.com/article/culture/hindu-right-academic-freedom/ |publisher=The Nation |date=December 2021}}</ref> In 2021, a group of North American-based scholars of South Asia formed a collective and published the Hindutva Harassment Field Manual to, they argue, answer the Hindutva threat to their academic freedom.<ref name="Prakash">{{Cite web|last=Prakash|first=Priyali|title='Targeted by hate': Audrey Truschke on why she helped write a 'Hindutva Harassment Field Manual'|url=https://scroll.in/article/999710/targeted-by-hate-audrey-truschke-on-why-she-helped-write-a-hindutva-harassment-field-manual|access-date=28 August 2021|website=Scroll.in|date=10 July 2021 |language=en-US}}</ref><ref name=":0b" /> They documented further incidents of Hindutva harassment of academics in North America, dating back to the 1990s.<ref name="Timeline">{{cite web |last1=SASAC |title=Timeline |url=https://www.hindutvaharassmentfieldmanual.org/timeline |website=Hindutva Harassment Field Manual}}</ref> The [[Association for Asian Studies]] noted that Hindutva, described as a "[[Majoritarianism|majoritarian]] ideological doctrine" different from [[Hinduism]], resorted to "increasing attacks on numerous scholars, artists, and journalists who critically analyze its politics".<ref name="asianstudies.org">{{Cite web|date=10 September 2021|title=AAS Statement on the Dismantling Global Hindutva Conference|url=https://www.asianstudies.org/aas-statement-on-the-dismantling-global-hindutva-conference/|access-date=11 September 2021|website=Association for Asian Studies|language=en-US}}</ref> == هندستان تي برطانوي سامراج جي اثر جو جائزو == Debate continues about the [[Economy of India under the British Raj|economic impact of British imperialism on India]]. The issue was actually raised by conservative British politician [[Edmund Burke]] who in the 1780s vehemently attacked the East India Company, claiming that [[Warren Hastings]] and other top officials had ruined the Indian economy and society. Indian historian Rajat Kanta Ray (1998) continues this line of attack, saying the new economy brought by the British in the 18th century was a form of "plunder" and a catastrophe for the traditional economy of Mughal India. Ray accuses the British of depleting the food and money stocks and imposing high taxes that helped cause the terrible famine of 1770, which killed a third of the people of Bengal.<ref>Rajat Kanta Ray, "Indian Society and the Establishment of British Supremacy, 1765–1818", in ''The Oxford History of the British Empire: vol. 2, The Eighteenth Century'', ed. P. J. Marshall, (1998), pp. 508–529.</ref> Rejecting the Indian nationalist account of the British as alien aggressors, seizing power by brute force and impoverishing all of India, British historian [[P. J. Marshall]] argues that the British were not in full control but instead were players in what was primarily an Indian play and in which their rise to power depended upon excellent cooperation with Indian elites. Marshall admits that much of his interpretation is still rejected by many historians.<ref>P. J. Marshall, "The British in Asia: Trade to Dominion, 1700–1765," in ''The Oxford History of the British Empire: vol. 2, The Eighteenth Century'', ed. P. J. Marshall, (1998), pp. 487–507.</ref> Marshall argues that recent scholarship has reinterpreted the view that the prosperity of the formerly benign Mughal rule gave way to poverty and anarchy. Marshall argues the British takeover did not make any sharp break with the past. The British largely delegated control to regional Mughal rulers and sustained a generally prosperous economy for the rest of the 18th century. Marshall notes the British went into partnership with Indian bankers and raised revenue through local tax administrators and kept the old Mughal rates of taxation. Professor Ray agrees that the East India Company inherited an onerous taxation system that took one-third of the produce of Indian cultivators.<ref>Marshall, "The British in Asia: Trade to Dominion, 1700–1765"</ref> ===Insecurity of the Raj=== In the 20th century historians generally agreed that imperial authority in the Raj had been secure in the 1800–1940 era. Various challenges have emerged. Mark Condos and Jon Wilson argue that the Raj was chronically insecure.<ref>Mark Condos, ''The Insecurity State: Punjab and the Making of Colonial Power in British India'' (Cambridge University Press, 2017).</ref><ref>Jon Wilson, ''India conquered: Britain's Raj and the chaos of empire'' (Simon and Schuster, 2016).</ref> They argue that the irrational anxiety of officials led to a chaotic administration with minimal social purchase or ideological coherence. The Raj was not a confident state capable of acting as it chose, but rather a psychologically embattled one incapable of acting except in the abstract, the small scale, or short term.<ref>Joshua Ehrlich, "Anxiety, Chaos, and the Raj." ''Historical Journal'' 63.3 (2020): 777–787. DOI: https://doi.org/10.1017/S0018246X1900058X</ref> == پڻ ڏسو == * [[سنڌ جي تاريخ نگاري]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] * [[هندستان جي تاريخ]] * [[برطانوي سلطنت جي تاريخ نگاري]] == حوالا == == ڪتاب نگاري == ==حوالا== {{حوالا}} ===Works cited=== * {{citation |last=Chandra |first=Bipan |title=India's Struggle for Independence |year=1989 |publisher=Penguin Books India |location=New Delhi |isbn=978-0-14-010781-4 }} * {{Cite book |editor-last=Defrémery |editor-first = C. |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=B.R. |title=Voyages d'Ibn Batoutah (Volume 1) |publisher= Société Asiatic |year=1853 |place=Paris |language=French, Arabic |url=https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ}} * {{Cite book |last=Dunn |first=Ross E. |author-link=Ross E. Dunn |title=The Adventures of Ibn Battuta |publisher=University of California Press |year=2005 |orig-year=1986 |isbn=978-0-520-24385-9 }} * {{citation|last=Eggermont|first=P. H. L.|title=The Purāņa Source of Merutuṅga's List of Kings and the Arrival of the Śakas in India|year=1969|url=https://books.google.com/books?id=ks4UAAAAIAAJ}} * {{Citation |last=Goodrick-Clarke |first=Nicholas |author-link=Nicholas Goodrick-Clarke |title=Hitler's Priestess: Savitri Devi, the Hindu-Aryan Myth and Neo-Nazism |title-link=Hitler's Priestess |publisher=[[New York University Press]] |year=1998 |isbn=978-0-8147-3111-6 |language=en}} * {{cite book |last1=Keer |first1=Dhananjay |title=Veer Savarkar |date=1966 |publisher=Popular Prakashan |url=https://books.google.com/books?id=aCALAQAAIAAJ |language=en |oclc=582786373}} * {{cite book |first=Robert |last=Frykenberg |chapter=Hindutva as a Political Religion: An Historical Perspective |editor1=R. Griffin |editor2=R. Mallett |editor3=J. Tortorice |title=The Sacred in Twentieth-Century Politics: Essays in Honour of Professor Stanley G. Payne |year=2008 |url=https://books.google.com/books?id=JGOHDAAAQBAJ |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-0-230-24163-3 |pages=178–200 }} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * Balagangadhara, S. N. (2012). Reconceptualizing India studies. New Delhi: Oxford University Press. * Bhattacharjee, J. B. ''Historians and Historiography of North East India'' (2012) * {{cite book|last=Bannerjee|first= Dr. Gauranganath |title=India as known to the ancient world|url=https://archive.org/stream/indiaasknowntoan00banerich#page/n3/mode/2up|year=1921|publisher=Humphrey Milford, Oxford University Press, London}} * Bose, Mihir. "India's Missing Historians: Mihir Bose Discusses the Paradox That India, a Land of History, Has a Surprisingly Weak Tradition of Historiography", ''History Today'' 57#9 (2007) pp 34+. [https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110915152404/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 |date=15 September 2011 }} *Chakrabarti, Dilip K.: Colonial Indology, 1997, Munshiram Manoharlal: New Delhi. * Palit, Chittabrata, ''Indian Historiography'' (2008). *Indian History and Culture Society., Devahuti, D. (2012). Bias in Indian historiography. * Elliot, Henry Miers; John Dowson (1867–77). ''The History of India, as told by its own historians. The Muhammadan Period''. London: Trübner and Co. * [[Meenakshi Jain|Jain, Meenakshi]] [https://archive.org/details/flawed-narratives-history-in-the-old-ncert-textbooks-of-satish-chandra-by-meenakshi-jain ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks - A random survey of Satish Chandra’s “Medieval India''], NCERT 2000 * Inden, R. B. (2010). Imagining India. Bloomington, Ind: Indiana University Press. * Jain, M. The India They Saw : Foreign Accounts (4 Volumes) Delhi: Ocean Books, 2011. * Kahn, Yasmin. "Remembering and Forgetting: South Asia and the Second World War' in Martin Gegner and Bart Ziino, eds., ''The Heritage of War'' (Routledge, 2011) pp 177–193. * Mantena, R. (2016). Origins of modern historiography in India: Antiquarianism and philology 1780–1880. Palgrave Macmillan. * Mittal, S. C ''India distorted: A study of British historians on India'' (1995), on 19th century writers * [[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970) {{ISBN|9782102227356}} *{{cite book |first=Yvette Claire |last=Rosser |title=Curriculum as Destiny: Forging National Identity in India, Pakistan, and Bangladesh |year=2003 |publisher=University of Texas at Austin |type=Dissertation |url=http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |access-date=17 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911035259/http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |archive-date=11 September 2008 |url-status=dead }} *[[Arvind Sharma]], Hinduism and Its Sense of History (Oxford University Press, 2003) {{ISBN|978-0-19-566531-4}} * E. Sreedharan, A Textbook of Historiography, 500 B.C. to A.D. 2000 (2004) * Shourie, Arun (2014). Eminent historians: Their technology, their line, their fraud. Noida, Uttar Pradesh, India : HarperCollins Publishers. {{ISBN|9789351365914}} *{{cite book |title=Aryans and British India |first=Thomas R. |last=Trautmann |url=https://books.google.com/books?id=jR_LPnEH3GsC |year=1997 |location=Berkeley |publisher=University of California Press |isbn=978-0-585-10445-4}} *Viswanathan, G. (2015). Masks of conquest: Literary study and British rule in India. * Antonio de Nicolas, Krishnan Ramaswamy, and Aditi Banerjee (eds.) (2007), ''[[Invading the Sacred]]: An Analysis Of Hinduism Studies in America'' (Publisher: Rupa & Co.) * Vishwa Adluri, Joydeep Bagchee: ''The Nay Science: A History of German Indology''. Oxford University Press, New York 2014, {{ISBN|978-0199931361}} (''Introduction,'' p.&nbsp;1–29). * Warder, A. K., ''An introduction to Indian historiography'' (1972). * Winks, Robin, ed. ''The Oxford History of the British Empire: Volume V: Historiography'' (2001) * Weickgenannt, T. N. (2009). Salman Rushdie and Indian historiography: Writing the nation into being. Basingstoke: Palgrave Macmillan. {{Historiography}} [[زمرو:ڀارت جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:تاريخ نويسي]] [[زمرو:ڀارت جي تاريخ]] ==قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسي== قومي ۽ علائقائي تاريخن جا مقصد به مختلف رهيا آهن. قومي تاريخ منتشر ۽ جدا جدا عنصرن کي هڪ قومي سڃاڻپ هيٺ گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، جڏهن ته علائقائي تاريخون پنهنجي ثقافتي قدرن، روايتن ۽ سياسي حيثيت کي اجاگر ڪري پنهنجي معاملن ۾ آزاد ڪردار ادا ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪن ٿيون. نوآبادياتي دور جي خاتمي ۽ نون ملڪن جي قيام کان پوءِ، پراڻين حدن جي تبديليءَ سبب قوم رياست ۽ صوبن جي وچ ۾ تضاد پيدا ٿيا. علائقن وٽ پنهنجي جدا تاريخ ۽ ثقافت هئي، جڏهن ته نئين قوم رياست کي پنهنجي تاريخ نئين زاويي سان ٺاهڻي هئي. اهڙي صورتحال ۾ قومي تاريخ ڪڏهن ڪڏهن سياسي غلبي، قومي سڃاڻپ جي تشهير ۽ علائقائي قوميتن جي دٻاءَ لاءِ استعمال ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==پاڪستان ۾ سنڌ جي علائقائي حيثيت== پاڪستان جي قيام وقت ملڪ ۾ پنج صوبا هئا، جن وٽ پنهنجي جدا سڃاڻپ موجود هئي. پاڪستان هڪ نئون ملڪ هو، تنهنڪري ان جي شروعاتي دور ۾ قومي وحدت ۽ قوم سازيءَ تي وڌيڪ زور ڏنو ويو. صوبي سان وابستگيءَ کي سرڪاري سطح تي ڪڏهن ڪڏهن تنقيد جو نشانو بڻايو ويو، ڇاڪاڻ ته ان کي قوم سازيءَ جي راهه ۾ رڪاوٽ سمجهيو ويندو هو. سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي سياسي عمل ۾ ٿيندڙ تبديلين کي ظاهر ڪري ٿي؛ جيئن جيئن سياسي جوڙجڪ بدلبي رهي، تيئن سنڌ جي تاريخ لکڻ جا رخ به تبديل ٿيندا رهيا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ هڪ الڳ حيثيت رکي ٿي، ڇاڪاڻ ته اها بنگال ۽ پنجاب وانگر ورهايل نه ٿي. سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي به پشتونن يا بلوچن وانگر ٻن يا وڌيڪ ملڪن ۾ وڏي پيماني تي ورهايل نه هئي. تاريخي ۽ جاگرافيائي طور سنڌ قديم زماني کان پنهنجي جداگانه سڃاڻپ رکي ٿي، جنهن ڪري اها پاڪستان جي ٻين صوبن کان هڪ خاص ۽ ممتاز حيثيت رکي ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي ۽ ورهاڱي کان اڳ جي تاريخ نويسي== تاريخ ڪنهن به علائقي کي تاريخي مرتبو ڏيڻ جو طاقتور ذريعو آهي، ڇاڪاڻ ته اها ان علائقي جون پاڙون ماضي ۾ ڳولي ٿي. ان شعور تحت ورهاڱي کان اڳ سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد سنڌ جي تاريخ کي نئين سر مرتب ڪرڻ هو. ان جي تاريخي رسالي ۾ سنڌ جي تاريخ جي مختلف پهلوئن تي تحقيقي مضمون شايع ٿيندا هئا. خاص طور قديم دور تي زور ڏنو ويو، ته جيئن سنڌ جي تاريخي قدامت ثابت ڪري سگهجي. جيئن ته هن سوسائٽيءَ ۾ هندو ۽ انگريز مؤرخ وڌيڪ سرگرم هئا، تنهنڪري تاريخ نويسيءَ ۾ سيڪيولر رجحان نمايان رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==ورهاڱي کان پوءِ سنڌي تاريخ نويسي== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسي نون خيالن ۽ رجحانن سان سامهون آئي. ان جو مرڪزي نقطو اهو هو ته سنڌ تاريخي، ثقافتي ۽ لساني طور پاڪستان جي ٻين صوبن کان مختلف آهي. صوبائي سڃاڻپ تي زور ورهاڱي جي نتيجن سبب وڌيو. ڪراچي، جيڪا سنڌ جو اهم شهر ۽ بندرگاهه هئي، وفاقي علائقو قرار ڏئي نئين ملڪ جي گادي بڻائي وئي. سنڌ ان فيصلي خلاف احتجاج ڪيو، پر اهو احتجاج اثرائتو ثابت نه ٿيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي هندو آبادي وڏي پيماني تي لڏي وئي ۽ ان جي جاءِ تي اردو ڳالهائيندڙ آبادي آئي. هن تبديليءَ سنڌي قوميت کي ڪمزور ڪيو. ثقافتي ۽ لساني دٻاءَ کي منهن ڏيڻ لاءِ سنڌي دانشورن سنڌ جي تاريخ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ طرف ڌيان ڏنو، ته جيئن سنڌ جي جدا سڃاڻپ کي برقرار رکيو وڃي. ان مقصد لاءِ سنڌي ادبي بورڊ قائم ڪيو ويو، جنهن سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ تاريخي تحقيق جي حوصلا افزائي ڪئي. بورڊ سنڌ جي قديم کان جديد دور تائين نو جلدن ۾ جامع تاريخ شايع ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ سنڌ جي تاريخ بابت فارسي اصل ماخذ پڻ شايع ڪيا، ته جيئن مؤرخن کي بنيادي مواد ملي سگهي. انهن مان ڪجهه ڪتاب بعد ۾ سنڌي ۽ اردو ۾ ترجمو ٿيا، جنهن سان اردو پڙهندڙن لاءِ سنڌ جي تاريخ کي سمجهڻ جا نوان رستا کليا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==اسلام، عرب فتح ۽ باب الاسلام جو تصور== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جي هڪ اهم خصوصيت سنڌ جي تاريخ ۾ اسلام جي ڪردار تي زور هو. عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ کي “باب الاسلام” يعني اسلام جو دروازو بڻائيندڙ واقعو سمجهيو ويو. محمد بن قاسم کي هڪ اهم تاريخي هيرو طور پيش ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته هن کي سنڌ ۾ اسلام آڻيندڙ فاتح طور بيان ڪيو ويو. اسلام پسند تاريخ نويسيءَ ۾ عرب فتح ۽ عرب فاتح سنڌ جي اسلامي سڃاڻپ جا وڏا نشان بڻيا ۽ باب الاسلام جو تصور سالياني يادگيريءَ جو موضوع پڻ بڻيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سيد سليمان ندوي پنهنجي ڪتاب ''عرب و هند ڪي تعلقات'' ۾ عربن جي سنڌ فتح ۽ اتر هندستان تي ترڪن جي فتحن ۾ فرق بيان ڪيو. سندس خيال موجب سنڌ فتح ڪندڙ عرب اسلامي ماحول ۾ رهندا هئا ۽ اسلامي تعليمات کان واقف هئا، جڏهن ته ترڪ، افغان ۽ مغل حڪمران فقط نالي ماتر مسلمان هئا ۽ اسلامي تعليمات جا حقيقي نمائندا نه هئا. ان خيال موجب سنڌ جو اسلامي ڪردار پاڪستان جي ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پختو سمجهيو ويو.<ref name="SuleimanNadvi-ArabHind-1976">{{cite book |last=ندوي |first=سليمان |title=عرب و هند ڪي تعلقات |location=ڪراچي |year=1976 |pages=107، 192 }}</ref> محمد علي جناح جي هڪ تقرير جو حوالو پڻ ڏنو ويو، جنهن ۾ هن سنڌ کي خراج تحسين پيش ڪندي چيو ته پاڪستان حقيقت ۾ ان ڏينهن وجود ۾ آيو، جڏهن پهريون مسلمان سنڌ جي سرزمين تي آيو. ورهاڱي کان پوءِ هن تصور سنڌ کي ٻين صوبن کان اسلامي روايتن جي وارث طور الڳ ڏيکارڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سنڌ جو ڪردار== سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو ٻيو اهم پهلو آزاديءَ جي تحريڪ ۽ پاڪستان جي قيام ۾ سنڌ جي ڪردار تي زور آهي. سنڌ جي ماڻهن خلافت تحريڪ، هجرت تحريڪ ۽ ريشمي رومال تحريڪ ۾ سرگرم حصو ورتو. انهن تحريڪن سنڌ جي ماڻهن کي هندستان جي مسلمانن سان ويجهو آندو. سنڌ کي بمبئي کان جدا ڪرڻ جي جدوجهد پڻ هندستاني مسلمانن جي سياسي مطالبن لاءِ مددگار ثابت ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ پاڪستان جي قيام واري جدوجهد ۾ پنهنجي ڪردار تي به فخر ڪري ٿي. 1938ع ۾ شيخ عبدالمجيد سنڌي صوبائي مسلم ليگ جي اجلاس ۾ پاڪستان بابت قرارداد پيش ڪئي، جيڪا اڪثريت سان منظور ٿي. 1943ع ۾ سنڌ اسيمبلي پاڪستان قرارداد جي حمايت ڪئي. ان موقعي تي جي. ايم. سيد تقرير ڪندي چيو ته هندستان جا مسلمان جدا قوم آهن، ڇاڪاڻ ته انهن جي جدا تاريخ، ثقافت، ادب، روايتون ۽ سياسي توڙي معاشي نظام آهن؛ تنهنڪري انهن کي جدا وطن ڏنو وڃي.<ref name="MehranFreedomMovement1985">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |pages=17–18 }}</ref> سنڌ اسيمبلي 1946ع ۾ پاڪستان جي قرارداد جي حمايت ڪندڙ پهرين اسيمبلي طور پيش ڪئي وئي. 1985ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ جي رسالي ''مهراڻ'' آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر شايع ڪيو. ان جي اداريي ۾ چيو ويو ته پاڪستان جو حقيقي خالق سنڌ آهي. اداريي ۾ اهو به افسوس ظاهر ڪيو ويو ته پاڪستان جي قيام کان پوءِ سنڌ جي ڪردار کي ڄاڻي واڻي گهٽايو ويو؛ جهڙوڪ محمد علي جناح جي جنم ڀومي جهرڪ کي نظرانداز ڪري وزير مينشن ڪراچي کي اڳيان آڻڻ، ۽ سنڌي اڳواڻن جي خدمتن کي پاڪستان جي قيام ۾ مناسب طور تسليم نه ڪرڻ.<ref name="MehranFreedomMovement1985p5">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=5 }}</ref><ref name="MehranFreedomMovement1985p6">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=6 }}</ref> سنڌ طرفان پنهنجي اسلامي ڪردار ۽ آزاديءَ جي تحريڪ ۾ ڪردار تي زور ڏيڻ جو هڪ سياسي سبب صوبائي خودمختياريءَ جو مطالبو هو. سنڌ چاهيو ٿي ته مرڪز جو ڪردار صوبائي معاملن ۾ گهٽ کان گهٽ هجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==ون يونٽ ۽ سنڌي قومپرست تاريخ نويسي== سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ بنيادي تبديلي ون يونٽ جي دور ۾ آئي. 1955ع ۾ اولهه پاڪستان جا صوبا هڪ يونٽ ۾ ضم ڪيا ويا، جنهن سبب سنڌ پاڻ کي ٻيهر اهڙي صورتحال ۾ محسوس ڪيو، جهڙي طرح نوآبادياتي دور ۾ اها بمبئي پريزيڊنسيءَ جو حصو هئي. بمبئي جي جاءِ تي هاڻي لاهور جو غلبو محسوس ڪيو ويو. سنڌ پنهنجي سياسي آزادي ٻيهر وڃائي ويٺي. ون يونٽ جي عمل سنڌ جي ڪجهه سياستدانن جي موقعي پرستيءَ کي به ظاهر ڪيو، جن مرڪزي حڪومت سان گڏجي سنڌ کي ون يونٽ جو حصو بڻائڻ ۾ مدد ڪئي. ساڳئي وقت اهڙا اڳواڻ به سامهون آيا، جن ون يونٽ جي مخالفت ڪئي ۽ ان سبب تڪليفون برداشت ڪيون. هن دور سنڌ جي تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جو نئون تصور پيدا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ون يونٽ سنڌين کي سياسي طور وڌيڪ پختو ڪيو، ڇاڪاڻ ته سنڌ مجموعي طور پنجاب جي سياسي غلبي هيٺ تڪليفون ڀوڳيون. هن دور ۾ بئراج جي زرخيز زمين فوجي آفيسرن ۽ اعليٰ بيوروڪريٽن کي الاٽ ڪئي وئي، جنهن سان سنڌي هارين جا حق متاثر ٿيا. سرڪاري ملازمتن ۾ سنڌين کي مناسب حصو نه مليو، جنهن سبب وڌندڙ وچولي طبقي ۾ مايوسي پيدا ٿي. انهن تجربن کان پوءِ سنڌين محسوس ڪيو ته نه “باب الاسلام” واري حيثيت ۽ نه آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سندن ڪردار، انهن کي سندن حق ڏيارڻ ۾ مددگار ثابت ٿيا. ان احساس سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو رخ بدلائي ڇڏيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌي قومپرستي تاريخ جي تجزيي جو مرڪزي نقطو بڻجي وئي. ماضيءَ کي حال جي روشنيءَ ۾ پرکيو ويو، خاص طور پرڏيهي حملن جي اثرن کي هن انداز سان ڏٺو ويو ته سنڌ بار بار پرڏيهي غلبي سبب ڪيئن متاثر ٿي. پرڏيهي غلبي جي موضوع سنڌ جي اهڙي تصوير ٺاهي، جنهن ۾ سنڌ کي مظلوم ۽ استحصال جو شڪار علائقو طور پيش ڪيو ويو. ساڳئي وقت تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جي ڪردار کي نمايان ڪيو ويو، ته جيئن نئين نسل لاءِ ڪردار جا نمونا پيدا ڪيا وڃن.<ref name="MubarakAli1994p45">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=سنڌ خاموشي ڪي آواز |location=لاهور |year=1994 |page=45 }}</ref> ==سيڪيولر قومپرست تعبير ۽ قديم سنڌ== سنڌي قومپرستيءَ هيٺ ٺهيل نئين تاريخ نويسي مذهبي نه پر سيڪيولر هئي. سنڌي ثقافت ۽ تهذيب جون پاڙون قديم ماضيءَ ۾ ڳوليون ويون ۽ دعويٰ ڪئي وئي ته سنڌ جي تهذيبي حيثيت بابلي، آشوري ۽ مصري تهذيبن جي برابر آهي. سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب سنڌين لاءِ فخر جو ذريعو بڻجي، ۽ موهن جو دڙو سنڌ جي قديم ماضيءَ جي علامت طور اڀريو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==جي.ايم. سيد جي تاريخي تعبير== [[جي.ايم. سيد]] سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ اهم نوان رجحان متعارف ڪرايا. هن عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ لاءِ برڪت نه، پر هڪ جارحيت قرار ڏنو. سندس خيال ۾ محمد بن قاسم به ٻين حمله آورن وانگر هڪ جارح هو، جنهن سنڌ جا وسيلا لٽيا. هن دليل لاءِ ساڳيو منطق استعمال ڪيو، جيڪو سليمان ندوي ترڪ حمله آورن بابت ڏنو هو. جي. ايم. سيد موجب اٺين صديءَ تائين اموي دور ۾ عرب حاڪمن جو اصل اسلامي روح ختم ٿي چڪو هو ۽ اهي دنياوي ۽ سامراجي طاقت بڻجي چڪا هئا؛ تنهنڪري سنڌ جي عرب فتح اسلام نه پر عرب سلطنت جي توسيع هئي.<ref name="ArisarGMSayyidp56">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=56 }}</ref> هن تعبير محمد بن قاسم کي هيرو مان جارح ۾ تبديل ڪيو ۽ راجا ڏاهر کي مادر وطن جو محافظ بڻايو، جنهن حمله آورن سان ٺاهه ڪرڻ بدران وڙهندي جان قربان ڪئي. جي. ايم. سيد چچ نامو ۽ جنت السنڌ جهڙن تاريخي ماخذن تي به تنقيد ڪئي، ڇاڪاڻ ته سندس خيال ۾ اهي حمله آورن جي واکاڻ ڪن ٿا ۽ پڙهندڙن کي حقيقي تاريخي شعور کان محروم ڪن ٿا.<ref name="ArisarGMSayyidp55">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=55 }}</ref> جي. ايم. سيد جي نظر ۾ سنڌ تي حملو ڪندڙ سڀ پرڏيهي فاتح هڪ ئي زمري ۾ اچن ٿا، ڀلي انهن جو مذهب ڪهڙو به هجي. انهن ۾ ايران جو دارا، عربن جو محمد بن قاسم، غزنيءَ جو محمود، دهليءَ جو علاؤالدين، قنڌار جو شاهه بيگ ارغون، مغلن جو خان خانان ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو چارلس نيپيئر شامل ڪيا ويا. انهن سڀني کي سنڌ جا غاصب ۽ تباهه ڪندڙ قرار ڏنو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidp58">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=58 }}</ref> ==غدارن ۽ سورمن جو تصور== 1956ع کان پوءِ سياسي صورتحال سنڌ جي تاريخ کي “غدارن” ۽ “سورمن” جي انداز ۾ لکڻ طرف وٺي وئي. جيڪي ماڻهو ذاتي مفادن لاءِ سنڌ کي وڪڻندڙ سمجهيا ويا، انهن کي غدار چيو ويو، جڏهن ته جيڪي مادر وطن لاءِ قرباني ڏيندڙ سمجهيا ويا، انهن کي سورمو قرار ڏنو ويو. سنڌ جي دفاع ڪندڙن ۾ راجا ڏاهر، دودو سومرو، دريا خان، مخدوم بلاول، شاهه عنايت ۽ هوش محمد کي شامل ڪيو ويو. غدارن ۾ قاضي قاضن، نائومل ۽ مير علي مراد جا نالا کنيا ويا. هن تاريخ نويسيءَ جو پيغام اهو هو ته ڪيچ مڪران، ٺٽي، مياڻي ۽ دٻي ۾ وڙهيل سنڌ جي آزاديءَ جون جنگيون اڃا ختم نه ٿيون آهن، پر اها جنگ هر شهر ۽ ڳوٺ ۾ جاري آهي.<ref name="ArisarGMSayyidp63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=63 }}</ref> ==مغل دور، تاريخ مظھر شاهجهاني ۽ پرڏيهي غلبو== سنڌ تي مغل دور جي پرڏيهي قبضي جا اثر بيان ڪرڻ لاءِ سنڌي ادبي بورڊ 1962ع ۾ يوسف ميرڪ جي اصل ماخذ ''تاريخ مظھر شاهجهاني'' شايع ڪئي. ان جو مقدمو پير حسام الدين راشدي لکيو. هن مقدمي ۾ خاص طور اهي واقعا چونڊيا ويا، جن ۾ ظلم ۽ استحصال جي تصوير ملي ٿي ۽ جيڪي سنڌ جي ان وقت جي سياسي حالت سان لاڳاپيل لڳندا هئا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962p21">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |page=21 }}</ref> پير حسام الدين راشدي، يوسف ميرڪ جي حوالي سان، سيوهڻ جي گورنر جي ظلم، ماڻهن کي ڪوڙا هڻڻ ۽ اذيت ڏيڻ جا واقعا بيان ڪيا. مغل عملدارن طرفان ماڻهن جي ملڪيت ضبط ڪرڻ، سندن وسيلن ۽ دولت کان محروم ڪرڻ، ڦورن ۽ ڌاڙيلن جي سرپرستي ڪرڻ ۽ ڳرا محصول لاڳو ڪرڻ جهڙا عمل بيان ڪيا ويا. نتيجي طور سيوهڻ جو علائقو برباد ٿيو، ڳوٺ ۽ شهر ويران ٿيا، ۽ ماڻهو پنهنجا گهر ڇڏي پري علائقن ۾ پناهه وٺڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962pp30-31">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |pages=30–31 }}</ref> ==عثمان ڏيپلائي ۽ مزاحمتي ادب== پرڏيهي قبضي خلاف مزاحمت جو اظهار ادبي صورت ۾ به ٿيو. عثمان ڏيپلائي 1962ع ۾ پنهنجو تاريخي ناول ''سانگهڙ'' شايع ڪيو، جنهن جو موضوع انگريزن خلاف حرن جي جدوجهد هو. هن ناول سنڌ جي نئين نسل تائين اهو پيغام پهچايو ته سياسي غلبي ۽ حقن جي جدوجهد خلاف ڪيئن وڙهجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==سنڌ جي ثقافتي علامتون ۽ قوميت== سنڌ جي ماضيءَ جي عظمت بيان ڪرڻ کي به اهم سمجهيو ويو، ته جيئن سنڌين ۾ فخر جو احساس پيدا ٿئي. انهن علامتن ۾ موهن جو دڙو، ڄام نندي جو مقبرو، رني ڪوٽ، عمرڪوٽ جا قلعا، حيدرآباد جا بادگير، اجرڪ، رلي، ڪاشيءَ جو ڪم ۽ هالا جو فرنيچر شامل هئا. ادبي شخصيتن ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي، سچل سرمست ۽ سامي کي سنڌي ٻوليءَ کي شاهوڪار ڪندڙ ۽ سنڌي قومي شعور پيدا ڪندڙ شخصيتن طور پيش ڪيو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidpp62-63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |pages=62–63 }}</ref> سنڌي قومپرستيءَ جو بنياد مذهب بدران ٻولي ۽ علائقي تي رکيو ويو. هن خيال موجب جيڪي ماڻهو سنڌ ۾ رهن ٿا ۽ سنڌي ٻولي ڳالهائين ٿا، اهي سنڌي آهن. ٻن قومن واري نظريي کي رد ڪندي قوميت جو تصور سيڪيولر بنيادن تي قائم ڪيو ويو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==قومپرست تاريخ نويسيءَ تي تنقيد== قومپرست فريم ورڪ ۾ تاريخ لکڻ بابت تنقيد پڻ ڪئي وئي آهي. ڊاڪٽر مبارڪ علي موجب اهڙي تاريخ نويسيءَ ۾ ڪڏهن ڪڏهن حقيقتن کي مسخ ڪري يا چونڊي استعمال ڪيو ويو، ته جيئن اهي قومي بيانئي سان ٺهڪي اچن. تاريخي طريقيڪار کي مڪمل طور لاڳو ڪرڻ بدران جذباتي ۽ مبالغو آميز بيان اختيار ڪيو ويو. ان تاريخ نويسيءَ جو وڏو مقصد سياسي استعمال بڻجي ويو، جنهن سبب سنڌ جي تاريخ نويسي هڪ مرحلي تي بيهي رهي ۽ نون علمي موضوعن ڏانهن گهربل اڳڀرائي نه ڪري سگهي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==اڻلکيل ۽ نظرانداز ٿيل موضوع== سنڌ جي تاريخ اڃا مڪمل نه سمجهي وڃي ٿي. ڪيترائي موضوع اڃا وڌيڪ تحقيق گهرن ٿا، جهڙوڪ زرعي ڍانچي ۾ تبديليون، نون ٽيڪنالاجيڪل طريقن جو تعارف، هارين جو ڪردار، هاري بغاوتن جو وجود يا عدم وجود، سنڌ جا پاڙيسري ملڪن سان لاڳاپا، ثقافتي ۽ واپاري رابطا، اميلن ۽ ڀائيبندن جو سماجي ڪردار، ۽ سنڌ ۾ مذهب جو ڪردار، خاص طور نانڪ پنٿين ۽ سکن جي حوالي سان. ڪلاڊ مارڪووٽس جي ڪتاب ''The Global World of the Indian Merchants (1750–1967)'' ۾ شڪارپوري ۽ حيدرآبادي واپارين جي عالمي تجارتي سرگرمين کي بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو سنڌ جي مؤرخن وٽ اڳ ۾ گهڻو نظرانداز ٿيل موضوع رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==نتيجو== سنڌ جي تاريخ نويسي قومي تاريخ، علائقائي سڃاڻپ، اسلامي بيانئي، آزاديءَ جي تحريڪ، ون يونٽ، سنڌي قومپرستي ۽ سيڪيولر ثقافتي تعبيرن جي وچ ۾ تبديل ٿيندي رهي آهي. ان تاريخ نويسيءَ سنڌ جي جدا تاريخي حيثيت، ثقافتي ورثي ۽ سياسي جدوجهد کي نمايان ڪيو، پر ساڳئي وقت ان تي اهو اعتراض به ڪيو ويو ته اها ڪڏهن ڪڏهن تنگ قومپرستي ۽ سياسي مقصدن تائين محدود ٿي وئي. سنڌ جي تاريخ کي وڌيڪ جامع ۽ علمي انداز ۾ لکڻ لاءِ ضروري آهي ته اها صرف سياست جي خدمت نه ڪري، پر اهڙو وسيع تاريخي شعور پيدا ڪري، جيڪو ماڻهن کي ماضي ۽ حال ٻنهي کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==حوالا== 010tjdg50j1ymys6iqvc8sujchzi9xt 390518 390516 2026-07-02T08:54:56Z Ibne maryam 17680 /* پڻ ڏسو */ 390518 wikitext text/x-wiki '''ڀارت جي تاريخ نويسي''' (Historiography of India) مان مراد تنقيدي طريقن ۽ تشريحن جي ذريعي انهن مطالعي جو آهي جيڪي عالمن هندستان جي تاريخ کي ترقي ڏيڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن. تازن ڏهاڪن ۾ تاريخ نويسي جا چار مکيه اسڪول رهيا آهن ته مورخ هندستان جو مطالعو ڪيئن ڪندا آهن: ڪيمبرج، قومپرست، مارڪسسٽ، ۽ سبالٽرن. ڪڏهن عام "مشرقي" طريقو، هڪ حساس، ناقابل فهم، ۽ مڪمل طور تي روحاني هندستان جي تصوير سان، سنجيده اسڪالرشپ ۾ ختم ٿي چڪو آهي.<ref name="Prakash 383–408">{{cite journal | last = Prakash | first = Gyan | author-link = Gyan Prakash | date = April 1990 | title = Writing Post-Orientalist Histories of the Third World: Perspectives from Indian Historiography | journal = Comparative Studies in Society and History | volume = 32 | issue = 2 | pages = 383–408 | doi=10.1017/s0010417500016534 | jstor = 178920| s2cid = 144435305 }}</ref> == تاريخ جا ماخذ == === پرڏيهي ذريعا === هندستاني تاريخ جا معروف پرڏيهي احوال هيٺين ذريعن مان مليا آهن: <ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref><ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> * [[ميگئسٿنيز|ميگاسٿينس]] پاران "انڊيڪا"<ref>Allan Dahlaquist (1996). Megasthenes and Indian Religion: A Study in Motives and Types. Motilal Banarsidass. {{ISBN|978-81-208-1323-6}}.</ref> * [[فاھيان|فاهيان]] طرفان ٻڌمت جي بادشاهن جو هڪ رڪارڊ (فوگو جي 佛國記)<ref name="columbia">{{cite web|url=http://afe.easia.columbia.edu/special/travel_records.pdf|title=The Travel Records of Chinese Pilgrims Faxian, Xuanzang, and Yijing|publisher=[[Columbia University]]}}</ref> * [[البيروني]] پاران "ڪتاب الهند"<ref>{{citation|title=Kitab al-Bīrūnī fī Taḥqīq mā li-al-Hind|publisher=Osmania Oriental Publication Bureau |place=Hyderabad |year=1958}}</ref> <ref>{{citation| editor1-last=Kegan |editor1-first=Paul |publisher=Trench, Truebner |title=Alberuni's India |translator-last=Sachau |translator-first=E.C. |place=London |volume=2 |year=1910}}</ref> * [[ابن بطوطا|ابن بطوطه]] پاران "تحفة النور في غريب الامر و عجائب الاسفار<ref name="9–10 Vol. 1">{{harvnb|Dunn|2005|pp=310–11}}; {{harvnb|Defrémery|Sanguinetti|1853|pp=[https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ&pg=PA9 9–10 Vol. 1]}}</ref> * زوانگ زانگ پاران مغربي علائقن تي عظيم تانگ رڪارڊ<ref>Deeg, Max (2007). [https://web.archive.org/web/20140418141001/http://kanji.zinbun.kyoto-u.ac.jp/~wittern/data/nw-fs/fs-deeg.pdf „Has Xuanzang really been in Mathurā? : Interpretatio Sinica or Interpretatio Occidentalia&nbsp;— How to Critically Read the Records of the Chinese Pilgrim.“] – In: 東アジアの宗教と文化 : 西脇常記教授退休記念論集 = Essays on East Asian religion and culture: Festschrift in honor of Nishiwaki Tsuneki on the occasion of his 65th birthday / クリスティアン・ウィッテルン, 石立善編集 = ed. by Christian Wittern und Shi Lishan. – 京都 [Kyōto] : 西脇常記教授退休記念論集編集委員會; 京都大学人文科學研究所; Christian Wittern, 2007, pp. 35 – 73. See p. 35</ref> * تشريح هندستان، جوزف ٽيفنٿلر طرفان === ڏيهي ذريعا === مقامي تاريخي متن جا مثال شامل آهن:<ref name=":0">{{Cite journal |last=Joshi |first=P. M. |date=1965 |editor-last=Pathak |editor-first=Vishwambhar Sharan |editor2-last=Saran |editor2-first=P. |editor3-last=Kunte |editor3-first=B. G. |editor4-last=Shyam |editor4-first=Radhey |editor5-last=McKew Parr |editor5-first=Charles |editor6-last=Van Linschoten |editor6-first=Jan |title=Indian Historiography |url=https://www.jstor.org/stable/42929817 |journal=Bulletin of the Deccan College Research Institute |volume=26 |issue=3/4 |pages=20–33 |jstor=42929817 |issn=0045-9801}}</ref> * ڀاناڀٽا جي "هرشاچاريتا"<ref name=":3">{{Cite book |last=Hasrat |first=B. J. |title=The Encyclopedia of Sikhism |publisher=Punjabi University |year=2004 |isbn=817380530X |editor-last=Singh |editor-first=Harbans |edition=2nd |volume=4: S–Z |location=Patiala |pages=179–181}}</ref> * ڪلهانا طرفان "راجتارنگيني"<ref name=":0" /> * سريلنڪا جي ٻڌ ڌرم جون تاريخون، جهڙوڪ ديپاواس، مهاواسا، ۽ ڪُسوانس<ref>{{Cite journal |last=von Hinüber |first=Oskar |date=2020 |title=Brill's Encyclopedia of Buddhism Online - Historiography: South Asia |url=https://doi.org/10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069 |access-date=7 April 2024 |website=Brill |doi= 10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069|quote=The first historical texts known from ancient South Asia are the Buddhist chronicles composed in Ceylon (Sri Lanka). Consequently, from a very early period, the history of Buddhism on the island is known much better than in any other part of South Asia. Besides texts on the general history of Buddhism, there are specialized chronicles on relics and so on, written in both Pali and Sinhala languages or in Southeast Asian vernaculars.|url-access=subscription }}</ref> * فرشته جي "تاريخ فرشته" (جنهن کي گلشن ابراهيمي به چيو ويندو آهي) <ref name="EB1911">{{EB1911|inline=y|wstitle=Ferishta, Mahommed Kasim|volume=10|page=274}}</ref> * ضياء الدين برني جي "تاريخ فيروز شاهي"<ref>M. Athat Ali, "Elements of Social Justice in Medieval Islamic Thought" in Saiyid Zaheer Husain Jafri, ''Recording the Progress of Indian History: Symposia Papers of the Indian History Congress, 1992–2010'', Primus Books, 2012, p. 197.</ref> * Vicāraśrenī by Merutunga {{sfn|Eggermont|1969|p=67}} * ابوالفضل جو "اڪبر نامو"<ref>[http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml Illustration from the Akbarnama: History of Akbar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090919035749/http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml |date=2009-09-19 }} [[Art Institute of Chicago]]</ref> * [[امير خسرو]] جو "تغلق نامو" * عبدالحميد لاهوري جو "پادشاهه نامو"<ref>[[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970).</ref> * محمد عوفي جي "جامع الحكايت"<ref>{{cite book |last1=Elliot|first1=Sir H. M. |first2=John |last2=Dowson |title=The History of India, as Told by Its Own Historians. The Muhammadan Period (Vol 2.)|chapter-url=https://archive.org/stream/cu31924073036729#page/n5/mode/2up|chapter=4. Jawami ul-Hikayat of Muhammad Ufi| year=1871|publisher=London : Trübner & Co.|page=155}}</ref> * چانڊ بردائي جي "ڀڳت راسو" (''[[Prithviraj Raso]])<ref>{{Cite book|author=Rima Hooja|url=https://books.google.com/books?id=qqd1RAAACAAJ|title=A HISTORY OF RAJASTHAN (PB)|date=2006|publisher=Rupa & Company|isbn=978-81-291-1501-0|pages=364–365|language=en}}</ref>'' * منهاج سراج جوزجاني جي "طبقات ناصري" 15 صدي عيسويءَ کان اڳ جي تاريخ کي رڪارڊ ڪرڻ لاءِ تمام ٿورا مشهور هندستاني متن موجود آهن. ان ڪري، هندستان جي تاريخ جو گهڻو حصو پرڏيهي مورخن جي ذريعي ملي ٿو. قديم هندستان ۾ مقامي تاريخي روايتن جا تمام گهٽ ثبوت موجود آهن. البيروني مقامي هندستاني تاريخ نگاري بابت هيٺ ڏنل ڳالهه ڪئي: "بدقسمتي سان هندو شين جي تاريخي ترتيب تي گهڻو ڌيان نه ڏيندا آهن، اهي پنهنجن بادشاهن جي تاريخي جانشيني کي بيان ڪرڻ ۾ تمام گهڻو لاپرواهي ڪندا آهن ۽ جڏهن انهن کي معلومات لاءِ دٻايو ويندو آهي ۽ نقصان ۾ هوندا آهن، اهو نه ڄاڻندا آهن ته ڇا چوڻو آهي، اهي هميشه ڪهاڻي ٻڌائڻ تي مجبور هوندا آهن. پر ان لاءِ، اسان کي پڙهندڙن کي انهن روايتن کي پهچائڻ گهرجي جيڪي اسان کي انهن مان ڪجهه ماڻهن کان مليون آهن." —البروني، ڪتاب الهند. قديم هندستان ڪڏهن به هڪ مضبوط تاريخي روايت ترقي نه ڪئي جيڪا گريڪو-رومن، چيني ۽ اسلامي تهذيبن ۾ موجود روايتن جي برابر هجي. بهرحال، اهو نتيجو نه ٿو ڪڍي سگهجي ته قديم هندستانين وٽ معروضي تاريخي لکڻ جي سمجهه جي کوٽ هئي، ڇاڪاڻ ته تاريخ نگاري سان ملندڙ جلندڙ ڪجهه ڪوششون هيون. هندستاني تاريخ جي مختلف موڙ تي، هندستان ۾ خاص خاندانن ۽ حڪمرانن جي دورن کي رڪارڊ ڪرڻ ۽ تاريخ نگاري ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. few known Indian texts recording history before 15th century C.E. exist, hence, historical evidence for much of India's history comes through foreign historians.<ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref><ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> There is very little evidence of a native historiographical tradition in ancient India.<ref name=":3" /> Al-Biruni stated the following about local Indian histriography:<ref name=":0" /> {{Blockquote|text="Unfortunately the Hindus do not pay much attention to the historical order of things, they are very careless in relating the chronological succession of their kings, and when they are pressed for information and are at a loss, not knowing what to say, they invariably take to tale-telling. But for this, we should communicate to the readers the traditions which we have received from some people among them."|author=Al-Biruni|title=Kitāb al-Hind|source=}}Ancient India never developed a strong historiographical tradition comparable to the ones that existed in the [[Greco-Roman historiography|Greco-Roman]], [[Chinese historiography|Chinese]], and [[Historiography of early Islam|Islamic]] civilizations.<ref name=":4">{{Cite book |last=Sharma |first=Tej Ram |title=Historiography: A History of Historical Writing |publisher=Concept Publishing Company |year=2005 |isbn=9788180691553 |pages=17–22 |chapter=Historical Writings in the Ancient World - Indian Historiography: Historiography in Ancient India}}</ref> However, it cannot be concluded that the ancient Indians lacked an understanding of objective historical writing, as there were some attempts akin to historiography.<ref name=":4" /> At various points in Indian history, there were efforts to record and chronicle the reigns of particular dynasties and rulers in India.<ref name=":4" /> Within the Vedic, Buddhist, Jain and other religious literature, the names of teachers are attentively recorded.<ref name=":4" /> The [[Chinese Buddhist]] [[Buddhist pilgrimage|pilgrim]] [[Xuanzang]] mentioned that in every province of India, there would be officials who would be responsible for documenting in-writing "good and evil events, calamities, and fortunate occurrences".<ref name=":4" /> Since the era of the [[Gupta Empire|Gupta]] ruler [[Samudragupta]], ancient Indian rulers would have a renowned poet record their reigns and victories onto stone in the form of inscription.<ref name=":4" /> [[Romila Thapar]] instead states that it should be taken into account what the ancient Indians found relevant and why when evaluating any dearth of historiographical tradition.<ref name=":4" /> [[A. K. Warder]] opined that the regional historiographies of India must be considered, with historical writing in India becoming regionalized by the mediaeval-period from the 7th century onwards.<ref name=":4" /> There are historical works authored by the Chalukya, Rashtrakuta, Pala dynastical historiographies and also regional historiographical traditions in Kashmir, Sindhu, Gurjara, Jejakabhukti, Kamarupa, Kerala, Hoyasala, Andhra, Kalinga, and Maharashtra.<ref name=":4" /> In modern-times, some attempts have been made to extract historiographical elements from Vedic literature and epic poetry, such as the ''[[Mahabharata]]'' or ''[[Ramayana]]''.<ref name=":3" /><ref name=":4" /> However, religious, mythical, and allegorical legends are too intermixed with Indic religious thought and philosophy that discerning and extracting any semblance of historiography from them is a difficult task.<ref name=":3" /> The ''[[Puranas]]'' mostly entail mythological elements with a facade of historicity.<ref name=":3" /> The corpuses of Pali and Prakrit literature of the era are mostly religious in nature.<ref name=":3" /> Thus, a historiographical tradition was not popular in India, barring a few examples.<ref name=":3" /> A true tradition of historiography was introduced to India after the Arabs captured Sindh, where they introduced history-writing and recording proper chronology.<ref name=":3" /> These Arab historiographers were later surmounted by historiographers who wrote in Persian, many of whom were sponsored by the ruling sultans of India.<ref name=":3" /> == مکيه اسڪول == === Orientalist approach === The Orientalist approach was influenced both by [[Imperialism|imperialist]] attitudes and interests, and also fascination for the "exotic" East for Mediterranean and European writers and thinkers, captured in images by artists, that is embodied in a repeatedly-surfacing theme in the [[history of ideas]] in the West, called "[[Orientalism]]". In [[art history]], [[literature]], and [[cultural studies]], Orientalism is the imitation or depiction of aspects in the [[Eastern world]]. These depictions are usually done by writers, designers, and artists from the [[Western world]]. The term ''Orientalism'' has come to acquire negative connotations in some quarters and is interpreted to refer to the study of the East by Westerners shaped by the attitudes of the era of European [[imperialism]] in the 18th and 19th centuries. When used in this sense, it often implies prejudiced, outsider-caricatured interpretations of Eastern cultures and peoples. This viewpoint was most famously articulated and propagated by [[Edward Said]] in ''[[Orientalism (book)|Orientalism]]'' (1978), a critical history of this scholarly tradition.<ref>{{cite book|last=Clarke|first=J.J.|title=Oriental enlightenment the encounter between Asian and Western thought|url=https://archive.org/details/orientalenlighte00clar|url-access=limited|year=1997|publisher=Routledge|pages=[https://archive.org/details/orientalenlighte00clar/page/n16 8]}}</ref> ==== History ==== Though there has been study of India from a western perspective since ancient times, the orientalist school gained prominence in the aftermath of the [[Age of Discovery]]. In the 18th and 19th centuries, the term [[Oriental studies|Orientalist]] identified a scholar who specialized in the languages and literatures of the [[Eastern world]]. Among such scholars were officials of the [[East India Company]], who said that the [[Arab culture]], the [[culture of India|Indian culture]], and the [[Islamic culture]]s should be studied as equal to the [[Culture of Europe|cultures of Europe]].<ref>{{cite book |last = Macfie |first = A. L.|year = 2002 |title = Orientalism |publisher = Longman| location = London|url=https://books.google.com/books?id=0FrJAwAAQBAJ |isbn = 978-0582423862|ref = none| page = Ch One}}</ref> Among such scholars is the philologist [[William Jones (philologist)|William Jones]], whose studies of [[Indo-European languages]] established modern [[philology]]. [[Company rule in India]] favored Orientalism as a technique for developing and maintaining positive relations with the Indians—until the 1820s, when the influence of "anglicists" such as [[Thomas Babington Macaulay]] and [[John Stuart Mill]] led to the promotion of a Western-style education.<ref>Holloway (2006), pp. 1–2. "The Orientalism espoused by Warren Hastings, William Jones and the early East India Company sought to maintain British domination over the Indian subcontinent through patronage of Hindu and Muslim languages and institutions, rather than through their eclipse by English speech and aggressive European acculturation."</ref> With a great increase in knowledge of Asia among Western specialists, increasing political and economic involvement in the region, and in particular the realization of the existence of [[Indo-European languages|close relations between Indian and European languages]], by [[William Jones (philologist)|William Jones]], there emerged more complex intellectual connections between the early history of Eastern and Western cultures. Some of these developments occurred in the context of Franco–British rivalry for control of India. Liberal economists, such as [[James Mill]], denigrated Eastern civilizations as static and corrupt. [[Karl Marx]] characterized the [[Asiatic mode of production]] as unchanging, because of the economic narrowness of village economies and the State's role in production. "[[Oriental despotism]]" was generally regarded in Europe as a major factor in the relative failure of [[progress (history)|progress]] of Eastern societies. In the course of the century Western archaeology spread across the Middle East and Asia. New national museums provided a setting for important archaeological finds, most of which were in this period bought back to Europe. The first serious European studies of [[Buddhism]] and [[Hinduism]] were by the scholars [[Eugene Burnouf]] and [[Max Müller]]. In that time, the academic [[Islamic studies by author (non-Muslim or academic)|study of Islam]] also developed, and, by the mid-19th century, Oriental Studies was a well-established academic discipline in most European countries, especially those with imperial interests in the region. Yet, while scholastic study expanded, so did [[Racism|racist]] attitudes and stereotypes of Asian peoples and cultures. Scholarship often was intertwined with prejudicial racist and religious presumptions,<ref>J. Go, "'Racism' and Colonialism: Meanings of Difference and Ruling Practice in America's Pacific Empire" in ''Qualitative Sociology'' '''27'''.1 (March 2004).</ref> to which the new [[biology|biological sciences]] tended to contribute until the end of the [[World War II|Second World War]]. ==== Criticism and Decline ==== In his book [[Orientalism (book)|Orientalism]] (1978), [[cultural critic]] Edward Said redefines the term ''Orientalism'' to describe a pervasive Western tradition—academic and artistic—of prejudiced outsider-interpretations of the [[Eastern world]], which was shaped by the cultural attitudes of European [[imperialism]] in the 18th and 19th centuries.<ref>Tromans, 24</ref> Since its publication, most academic discourse began to use the term "Orientalism" to refer to a general patronizing Western attitude towards Middle Eastern, Asian, and [[North Africa]]n societies. In Said's analysis, the West [[Essentialism|essentializes]] these societies as static and undeveloped—thereby fabricating a view of Oriental culture that can be studied, depicted, and reproduced in the service of [[Imperialism|imperial power]]. Implicit in this fabrication, writes Said, is the idea that Western society is developed, rational, flexible, and superior.<ref>Mahmood Mamdani, ''Good Muslim, Bad Muslim: America, the Cold War, and the Roots of Terrorism'', New York: Pantheon, 2004; {{ISBN|0-375-42285-4}}; p. 32.</ref> Furthermore, Said said that "The idea of representation is a theatrical one: the Orient is the stage on which the whole East is confined",<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/63/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=63 |language=English}}</ref> and that the subject of learned Orientalists "is not so much the East itself as the East made known, and therefore less fearsome, to the Western reading public".<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/60/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=60 |language=English}}</ref> The thesis of Edward Said's Orientalism develops Marxist philosopher [[Antonio Gramsci]]'s theory of [[cultural hegemony]], and [[Michel Foucault]]'s theorisation of [[discourse]] (the [[knowledge]]-[[Power (social and political)|power]] relation) to criticise the scholarly tradition of Oriental studies. In the academy, the book ''Orientalism'' (1978) became a foundational text of [[Postcolonialism|post-colonial cultural studies]].<ref>Xypolia, Ilia (2011). "Orientations and Orientalism: The Governor Sir Ronald Storrs". Journal of IslamicJerusalem Studies. 11: 25–43.</ref> The once common "Orientalist" approach, with its image of a sensuous, inscrutable, and wholly spiritual India, has died out in serious scholarship.<ref name="Prakash 383–408" /> === Cambridge School === The Cambridge School of historiography was a [[school of thought]] which approached the study of the [[British Empire]] from the imperialist point of view. It emerged especially at the [[University of Cambridge]] in the 1960s. [[John Andrew Gallagher]] (1919–80) was especially influential, particularly in his article with [[Ronald Robinson]] on "[[The Imperialism of Free Trade]]". It was led by Anil Seal,<ref>Anil Seal'', The Emergence of Indian Nationalism: Competition and Collaboration in the Later Nineteenth Century'' (1971)</ref> Gordon Johnson,<ref>Gordon Johnson, ''Provincial Politics and Indian Nationalism: Bombay and the Indian National Congress 1880–1915'' (2005)</ref> Richard Gordon, and David A. Washbrook.<ref>Rosalind O'Hanlon and David Washbrook, eds. ''Religious Cultures in Early Modern India: New Perspectives'' (2011)</ref> It downplayed ideology.<ref>Aravind Ganachari, "Studies in Indian Historiography: 'The Cambridge School'", ''Indica'', March 2010, 47#1, pp 70–93</ref> ==== Criticism ==== This school of historiography is criticised for western bias or [[Eurocentrism]].<ref name="google7">{{cite book|title=Eurocentrism: a marxian critical realist critique|author=Hostettler, N.|date=2013|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-135-18131-4|url=https://books.google.com/books?id=2XjozzN0ppEC&pg=PA33|page=33|access-date=6 January 2017}}</ref> Critics have attacked various ideas of the School.<ref>See [[Christopher Platt|D.C.M. Platt]], "The Imperialism of Free Trade: Some Reservations," ''Economic History Review,'' 21#2 (Aug., 1968), pp. 296-306</ref> In ''The New Imperial Histories Reader,'' Stephen Howe has assembled articles by critics who take aim especially at [[P. J. Marshall]], [[David Kenneth Fieldhouse|D. K. Fieldhouse]], Robinson and Gallagher, and [[Peter Cain (historian)|Peter Cain]] and [[A. G. Hopkins]].<ref>Stephen Howe, ed. ''New Imperial Histories Reader'' (Routledge, 2009)</ref> [[Howard Spodek]], for example, praises the school's regional and pluralist perspectives but criticizes their reliance on British (rather than Indian) documentation, sloppy use of [[social science]] models, downplaying of ideology, and their excessive emphasis on Indian self-seeking and the importance of British imperial initiatives in achieving modernization. He recommends a deeper appreciation of Indian initiatives, and more attention to the emerging importance of public life in many areas of society rather than just a concentration on politics.<ref>Howard Spodek, "Pluralist Politics in British India: The Cambridge Cluster of Historians of Modern India," ''American Historical Review,'' (June 1979) 84#3 pp 688-707</ref> === Nationalist School === The Nationalist school originated among Indian historians in the late 19th and early 20th centuries who were influenced by [[Indian independence movement|Indian nationalism]]. They emphasized achievements in Indian history, while downplaying negative aspects, which led to various contradictions. Nationalist historians universally praised Hindu rule of India, with Hindu culture being prized above all else.<ref name=":0a">{{cite book|last=Thapar|first=Romila|title=History of Early India: From the Origins to AD 1300|publisher=University of California Press|year=2004|isbn=978-0-520-24225-8|pages=16–17}}</ref> In modern history, they focused on Congress, Gandhi, Nehru and high level politics. It highlighted the Mutiny of 1857 as a war of liberation, and Gandhi's 'Quit India' begun in 1942, as defining historical events. This school of historiography has received criticism for [[Elitism]].<ref>{{cite web|url=http://pages.ucsd.edu/~rfrank/class_web/ES-200C/Articles/Guha.pdf|title=Ranjit Guha, "On Some Aspects of Historiography of Colonial India"}}</ref> Historians in this school included [[Rajendralal Mitra]], [[R. G. Bhandarkar]], [[Romesh Chunder Dutt]], [[Anant Sadashiv Altekar]], [[K. P. Jayaswal]], [[Hem Chandra Raychaudhuri]], [[Radha Kumud Mukherjee]], [[R. C. Majumdar]], and [[K. A. Nilakanta Sastri]] ,.<ref name=":0a" /> === Marxist School === In India, Marxist Historiography takes the form of Marxian historiography where Marxian techniques of analysis are used but Marxist political intentions and prescriptions are discarded. The Marxian historiography of India uses the method of [[historical materialism]] and has focused on studies of economic development, land ownership, and [[class conflict]] in precolonial India and [[deindustrialisation|deindustrialization]] during the colonial period.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993">Bagchi, Amiya Kumar (January 1993). "Writing Indian History in the Marxist Mode in a Post-Soviet World". Indian Historical Review. 20 (1/2): 229–244.</ref> [[Bhupendranath Datta|B. N. Datta]], and [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] are considered the founding fathers of Marxist historiography in India. D. D. Kosambi was apologetic of the revolution of [[Mao]] and thought of Indian Prime Minister [[Jawaharlal Nehru]]'s policies as pro-capitalist. Kosambi, a polymath, viewed Indian History from a Marxist viewpoint. The other Indian scholars of Marxian historiography are [[Ram Sharan Sharma|R. S. Sharma]], [[Irfan Habib]], [[D. N. Jha]], and [[K. N. Panikkar]].<ref>Bottomore, T. B. 1983. ''A Dictionary of Marxist thought''. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press.</ref> Other historians such as [[Satish Chandra (historian)|Satish Chandra]], [[Romila Thapar]], [[Bipan Chandra]], [[Arjun Dev (historian)|Arjun Dev]], and [[Dineshchandra Sircar]], are sometimes referred to as "influenced by the Marxian approach to history."<ref>Guichard, Sylvie (2010), The Construction of History and Nationalism in India, Routledge, p. 87, ISBN 978-1136949319</ref> One debate in Indian history that relates to a [[historical materialist]] schema is on the nature of [[feudalism]] in India. [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] in the 1960s outlined the idea of "feudalism from below" and "feudalism from above". Element of his feudalism thesis was rejected by R.S. Sharma in his monograph [[Indian Feudalism]] (2005) and various other books,<ref>Purohit, Vinayak. 1988. Arts of transitional India twentieth century. Bombay: Popular Prakashan.</ref><ref>R S Sharma, Indian Feudalism (book), 2005</ref><ref>R S Sharma, Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation, Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177-85</ref><ref>R S Sharma, India's Ancient Past, Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India, Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> However R. S. Sharma also largely agrees with Kosambi in his various other books.<ref>R S Sharma, ''[[Indian Feudalism (book)]], 2005''</ref><ref>R S Sharma, ''Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation'', Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177–85</ref><ref>R S Sharma, ''India's Ancient Past'', Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, ''The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India'', Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> Most Indian Marxian historians argue that the economic origins of communalism are feudal remnants and the economic insecurities caused by slow development in India.<ref>{{cite book|title=Dalit women in India: issues and perspective|page=138|first=Prahlad|last=Jogdand|year=1995}}</ref> Even non-academic and laymen contributions to Marxist Historiography exist in India. The book "Coffee Housinte Katha" (The Story of Coffee House), written in [[Malayalam]], a regional language of India, spoken in the state of [[Kerala]], by one of the leaders of the Indian Coffee House Movement, [[Nadakkal Parameswaran Pillai]], is an example of this. Politicians like [[Shripad Amrit Dange]] have also contributed to Marxian historiography. ==== Criticism ==== The Marxian school of Indian historiography is accused of being too ideologically influenced.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993" /> Though influenced by Marxist theory [[B. R. Ambedkar]] criticized Marxists, as he deemed them to be unaware or ignorant of the specifics of caste issues.<ref>Padovani, Florence. Development-Induced Displacement in India and China: A Comparative Look at the Burdens of Growth. Rowman & Littlefield. Bhimrao Ambedkar himself, who criticized Indian Marxists</ref><ref>Jadhav, Narendra (1991). "Neglected Economic Thought of Babasaheb Ambedkar". Economic and Political Weekly. 26 (15): 980–982. ISSN 0012-9976. JSTOR 4397927.</ref> Also though most criticisms of Marxian historiography is levied by people who are not historians, some historians have debated Marxian historians and critically examined their analysis of the [[history of India]]. Many have alleged that Marxian historians used [[Historical negationism|negationism]] to whitewash some of the atrocities committed by [[Islamic rulers in the Indian subcontinent|Muslim rulers]] in the Indian Subcontinent.<ref>{{cite book|title=The Legacy of Muslim Rule in India|quote=Marxists who always try to cover up the black spots of Muslim rule with thick coats of whitewash|first=Kishori Saran|last=Lal|publisher=Aditya Prakashan|page=67}}</ref><ref>{{cite book|title=Indian Politics, Then and Now: Essays in Historical Perspective|first=K|last=Seshadri|publisher=Pragatee Prakashan|page=5|quote=certain attempts made by some ultra-Marxist historians to justify and even whitewash tyrannical emperors of the medieval India}}</ref><ref>{{cite book|title=Studies in World Affairs, Volume 1|first=KR|last=Gupta|year=2006|publisher=Atlantic Publisher|page=249|isbn=9788126904952|url=https://books.google.com/books?id=Hw9uf7sRKtIC&pg=PA249}}</ref><ref>{{cite book|title=Al-Hind the Making of the Indo-Islamic World: The Slave Kings and the Islamic Conquest : 11th–13th Centuries|year=1991|url=https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink|url-access=limited|last=Wink|first=André|publisher=Brill|page=[https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink/page/n160 309]|quote="apologists for Islam, as well as some Marxist scholars in India have sometimes attempted to reduce Islamic iconoclasm.."}}</ref> Since the late 1990s, [[Hindu nationalism|Hindu nationalist]] scholars especially have theorized that the Marxian tradition in India neglected what they believe to be the country's 'illustrious past' based on Vedic-[[puranic chronology]] and other [[Pseudohistory|pseudo-historical]] [[Historical revisionism|revisionist]] narratives of history, the historians are held responsible for aiding or defending [[Islam in India|Muslims]], who figure in Hindu nationalist discourse as the enemy.<ref>Jha, D.N. (1996). Society and Ideology in India: Essays in Honour of Prof. R.S. Sharma. New Delhi, India: Munshiram Manoharlal Publishers Pvt. Ltd. ISBN 978-8121506397.</ref><ref>Historian: Prof Irfan Habib outlookindia.com. Magazine | 23 April 2007. Retrieved 15 January 2013</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=u0RZBwAAQBAJ&pg=PA98|title=The Construction of History and Nationalism in India: Textbooks, Controversies and Politics|last=Guichard|first=Sylvie|year=2010|publisher=Routledge |isbn=9781136949319}}</ref> An example of such a view is [[Arun Shourie]]'s ''[[Eminent Historians]]'' (1998)<ref>Bryant, E. E. (2014). ''Quest for the Origins of Vedic Culture: The Indo-Aryan Migration Debate''. Cary, US: Oxford University Press {{ISBN|978-0195169478}}</ref> and ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks'' (2000), by [[Meenakshi Jain]].<ref name="Times14July">{{cite news |title=From having legs hacked off to getting Rajya Sabha foothold: A Master's journey of grit |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |access-date=14 July 2025 |work=The Times of India |date=14 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250714044603/https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |archive-date=14 July 2025}}</ref><ref name="v282">{{cite web | title=Why Meenakshi Jain Has Been Nominated To Rajya Sabha | website=[[News18]] | date=15 July 2025 | url=https://www.news18.com/opinion/opinion-why-meenakshi-jain-has-been-nominated-to-rajya-sabha-9442669.html | access-date=18 July 2025}}</ref> === Subaltern School === The "subaltern school", was begun in the 1980s by [[Ranajit Guha]] and [[Gyan Prakash]].<ref>{{cite journal |last=Prakash |first=Gyan |date=December 1994 |title=Subaltern studies as postcolonial criticism |journal=American Historical Review |volume=99 |issue=5 |pages=1475–1500 |doi=10.2307/2168385|jstor=2168385 }}</ref> It focuses attention away from the elites and politicians to "history from below", looking at the peasants using folklore, poetry, riddles, proverbs, songs, oral history and methods inspired by anthropology. It focuses on the colonial era before 1947 and typically emphasises caste and downplays class, to the annoyance of the Marxist school.<ref>{{cite journal |last=Roosa |first=John |date=2006 |title=When the Subaltern Took the Postcolonial Turn |journal=Journal of the Canadian Historical Association |volume=17 |issue=2 |pages=130–147 |doi=10.7202/016593ar|doi-access=free }}</ref> ==== Criticism ==== {{see|Subaltern Studies#Criticism}} === Hindutva Approach === Hindutva ({{Translation|Hinduness}}) is the predominant form of [[Hindu nationalism]] in India.<ref>{{Cite web|last=Purandare|first=Vaibhav|date=22 August 2019|title=Hindutva is not the same as Hinduism said Savarkar|url=https://www.telegraphindia.com/india/hindutva-is-not-the-same-as-hinduism-said-savarkar/cid/1699550|access-date=23 December 2020|website=telegraphindia.com}}</ref> The Hindutva movement has been described as a variant of "right-wing extremism",<ref name="Leidig">{{Cite journal|last=Leidig|first=Eviane|date=17 July 2020|title=Hindutva as a variant of right-wing extremism|journal=Patterns of Prejudice|volume=54|issue=3|pages=215–237|doi=10.1080/0031322X.2020.1759861|issn=0031-322X|doi-access=free|hdl=10852/84144|hdl-access=free}}</ref> adhering to a concept of homogenised majority and [[cultural hegemony]].<ref name="j3517631">{{cite journal |title=Fascism of our times |jstor=3517631 |author=Prabhat Patnaik |journal=Social Scientist |volume=21 |issue=3/4|pages=69–77 |year=1993 |doi=10.2307/3517631}}</ref><ref>{{harvnb|Frykenberg|2008|pages=178–220}}: "This essay attempts to show how — from an analytical or from an historical perspective — Hindutva is a melding of Hindu fascism and Hindu fundamentalism."</ref> Some analysts dispute the identification of Hindutva with fascism, and suggest Hindutva is an extreme form of [[conservatism]]. Hindutva approach to history exists to create a version of history to support the Hindu nationalist demands for [[Hindutva#Views on Indian history|Hindu Rashtra]] in Indian society.<ref name="Menon 28–30">{{cite magazine |last=Menon |first=Latha |date=August 2004 |title=Coming to Terms with the Past: India |magazine=History Today |volume=54 |issue=8 |pages=28–30}}</ref> It began with the writings of the developer and outliner of the [[Hindu Nationalism|Hindu Nationalist]] political ideology of [[Hindutva]] himself, [[Vinayak Damodar Savarkar]].{{sfn|Chandra|1989|p=145}}{{sfn|Keer|1966|p=143}} His works '[[The Indian War of Independence (book)|The Indian war of independence, 1857]]', 'Hindu-Pad-Padashahi (A Critical Review of the Hindu Empire of Maharashtra)', and 'Six Glorious Epochs of Indian History' contributed to and laid down the groundwork for this approach. However, this approach did not gain much traction until the 1990s.{{sfn|Goodrick-Clarke|1998|p=46}}<ref>{{Cite web|title=Resources|url=http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|access-date=2021-08-08|website=savarkar.org|language=en|archive-date=8 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210808095423/http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Visana|first=Vikram|date=5 November 2020|title=Savarkar before Hindutva: Sovereignty, Republicanism, and Populism in India, c.1900–1920|url=https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|journal=Modern Intellectual History|volume=18|issue=4|language=en|pages=1106–1129|doi=10.1017/S1479244320000384|s2cid=224983230|issn=1479-2443|access-date=25 July 2021|archive-date=30 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210930153956/https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> This approach is still in the process of development.<ref name="Menon 28–30" /> In March 2012, [[Diana L. Eck]], Professor of Comparative Religion and Indian Studies at [[Harvard University]], authored in her book "India: A Sacred Geography", that idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals and it wasn't just a cluster of regional identities and it wasn't ethnic or racial.<ref name="scroll.in">{{cite web|url=http://scroll.in/article/802047/theres-an-idea-of-india-from-early-times-much-before-the-mughals-or-the-british-scholar-diana-eck|title=Harvard scholar says the idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals|date=20 January 2016 }}</ref><ref name="In The Footsteps of Pilgrims">{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/leisure/story/20120618-review-of-diana-leck-india-a-sacred-geography-758709-2012-06-09|title=In The Footsteps of Pilgrims |date=9 June 2012 }}</ref><ref>{{cite magazine |url=https://www.economist.com/books-and-arts/2012/03/24/the-heavens-and-the-earth |title=India's spiritual landscape: The heavens and the earth |magazine =The Economist |date=24 March 2012}}</ref><ref name="Dalrymple">{{cite news |last=Dalrymple |first=William |date=27 July 2012 |title=India: A Sacred Geography by Diana L Eck – review |url=https://www.theguardian.com/books/2012/jul/27/india-sacred-geography-eck-review |newspaper=The Guardian}}</ref> This approach is noted for denying the [[Indo-Aryan migrations]], as they consider those whose ancestry and religion have origins outside of the Indian subcontinent to be aliens, namely Muslims, Christians, and communists. This approach states that only the Hindus are the legitimate heirs of South Asia.{{Sfn|Thapar|2004|p=14}} ==== Saffronisation ==== [[Saffronisation]], a process of introduction of right-wing policies that implement a Hindu nationalist agenda onto school textbooks by attempting to glorify Hindu contributions to Indian history while undermining other contributions, has become prominent. The [[Bharatiya Janata Party]] (BJP) has said that several Indian history textbooks had overt Marxist or Eurocentric political overtones.<ref name=":2">{{cite journal|last=Bhattacharya|first=Neeladri|date=2009|title=Teaching History in Schools: The Politics of Textbooks in India|journal=History Workshop Journal|volume=67|issue=67|pages=99–110|doi=10.1093/hwj/dbn050|jstor=40646212|s2cid=154421051}}</ref> The BJP has had trouble changing the textbooks because many states in which the BJP is not in power have blocked saffronisation efforts. The BJP, citing a rigid anti-Hindu agenda, restructured NCERT and the Indian Council of Historical Research (ICHR) to make textbooks conform to the BJP's Hindu nationalist platform.<ref>{{cite book|last=Bénéï|first=Veronique|title=Manufacturing Citizenship: education and nationalism in Europe, South Asia, and China|publisher=Routledge|year=2005|isbn=0-415-36488-4|location=New York, NY|pages=156–159}}</ref> In states where the BJP had control of the local government, textbooks were changed extensively to favor a Hindu nationalist narrative.<ref name=":1" /> These changes included the omission of caste-based exclusion and violence throughout Indian history and the exclusion or minimization of contributions to Indian society made by Muslims.<ref name="Raghavan">{{cite news|author=Raghavan, B. S.|title=Saffronisation|date=12 September 2001|newspaper=[[The Hindu]]|url=http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20070514123440/http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-date=14 May 2007|url-status=live}}</ref> After a rival political party, the [[Indian National Congress]], came into power, efforts were undertaken in 2004 to reverse the saffronisation of textbooks previously made by BJP.<ref name="The Guardian">{{cite news |last=Ramesh |first=Randeep |url=https://www.theguardian.com/world/2004/jun/26/india.schoolsworldwide |title=Another rewrite for India's history books |work=The Guardian |date=25 June 2004 |access-date=10 March 2016}}</ref> When the ''[[Hindustan Times]]'' reviewed the issue of saffronisation of Indian textbooks in late 2014, it noted that right-wing efforts to change how textbooks recount history faced "some difficulty as it lacks credible historians to back its claims."<ref>{{cite news|last=Raza |first=Danish | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffronising-textbooks-where-myth-and-dogma-replace-history/story-CauM4dmmsPGrjZ3APAvNxO.html |title=Saffronising textbooks : Where myth and dogma replace history |work=Hindustan Times |date=8 December 2014 |access-date=9 March 2016}}</ref> The [[India#Medieval India|medieval period]] in India is one such hotly-contested epoch among historians. Since there can be no true consensus about that era due to divided and deeply entrenched political motivations, history for that period is highly subjective and particularly vulnerable to the influence of the textbook writer's sympathies and outlook. "The choice of the textbook writer is more decisive than anything else," it was noted in a report in ''The Hindu''.<ref name="Amrik Singh">{{cite news|last=Singh|first=Amrik|date=25 August 2001|title=Saffronisation and textbooks|url=http://www.thehindu.com/2001/08/25/stories/05252524.htm|work=[[The Hindu]]|access-date=10 March 2016}}{{dead link|date=April 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> Critics have said that the changes to the textbooks have portrayed the medieval period as "a dark age of Islamic colonial rule which snuffed out the glories of the Hindu and Buddhist empires that preceded it".<ref name="The Guardian" /> Another trap in the politicisation of history relates to contention over the state of [[Jammu and Kashmir (union territory)|Jammu and Kashmir]].<ref name="Amrik Singh" /> By mid-2015, ''[[The Times of India]]'' reported that the [[National Council of Educational Research and Training]], which is in charge of publishing textbooks, had participated in a meeting convened by the [[Ministry of Human Resource Development]], and during that meeting, the issue of changing textbooks was discussed. An official from the ICHR complained that the theme of nationalism did not receive proper treatment in textbooks, setting the stage for possible textbook revisions.<ref name=":1">{{cite news | last=Akshaya |first=Mukul | url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/education/news/Saffronization-fears-over-history-textbooks-rewrite-plans/articleshow/47792475.cms |title=Saffronization fears over history textbooks rewrite plans |work=The Times of India|date=24 June 2015 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of Rajasthan reportedly spent Rs 37 crore to reprint 36 textbooks used for classes 1 to 8 for the 2016–2017 academic session that will be based on an agenda that would promote Indian culture by including historical figures, such as [[Suraj Mal|Maharaja Surajmal]], Hem Chandra, and [[Guru Gobind Singh]]. The textbooks that had been approved up to the 2012–13 academic session were rendered obsolete under the rewriting of history, and those books were auctioned off. In total, 5,66 crore new textbooks were ordered printed for an agenda that critics described was intent on supporting the saffronisation of textbooks. Rajasthan (primary and secondary) education minister Vasudev Devnani denied the charge of saffronisation, but educationists described his decision as to the "Hinduisation of education" that occurs when right-wing forces come to power.<ref>{{cite news|last=Goswami |first=Rakesh | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffron-agenda-raje-scraps-cong-textbooks-spends-rs-37-cr-on-new-ones/story-U3JaMmx52f4YsuUfb3wlNK.html |title=Saffronisation ? Raje scraps Cong textbooks, spends Rs 37 cr on new ones |work=Hindustan Times |date=20 January 2016 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of [[Karnataka]] has reportedly ordered new textbooks for the 2017–18 academic session in an effort that academicians and critics have described as a "blatant attempt to saffronise textbooks".<ref>{{cite news| url=http://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/revised-textbooks-from-201718-academic-year/article7300069.ece |title=Revised textbooks from 2017–18 academic year|work=The Hindu |date=10 June 2015 |access-date=10 March 2016}}</ref> ==== Criticism ==== The Hindutva approach to history is based on ahistorical premises and treats mythology as history. According to [[Christophe Jaffrelot]], a French political scientist specialising in South Asia, the Hindutva ideology has roots in an era where the fiction in ancient Indian mythology and Vedic antiquity was presumed to be valid. This fiction was used to "give sustenance to Hindu ethnic consciousness".<ref name="Jaffrelot1996p77">{{cite book|author=Christophe Jaffrelot|title=The Hindu Nationalist Movement in India|url= https://books.google.com/books?id=Y2buDDwdgIsC|year= 1996|publisher= Columbia University Press|isbn= 978-0-231-10335-0|page=77}}</ref> Its strategy emulated the Muslim identity politics of the Khilafat movement after World War I, and borrowed political concepts from the West –&nbsp;mainly German.<ref name="Jaffrelot1996p77" /> Hindutva organizations treat events in [[Hindu mythology]] as history.<ref name="R. Ramachandran">{{cite web|author=R. Ramachandran|date=1 February 2019|title=Science circus|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/science-and-technology/article26004777.ece}}</ref><ref name="Ziya Us Salam">{{cite web|author=Ziya Us Salam|title=Age of unreason|website=Frontline|date=20 June 2018 |url=https://frontline.thehindu.com/cover-story/article24200525.ece}}</ref><ref name="Meera Nanda">{{cite web|author=Meera Nanda|date=2 January 2004|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|title=Postmodernism, Hindu nationalism and 'Vedic science'|access-date=23 March 2022|archive-date=12 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200812120255/https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|url-status=dead}}</ref><ref name="Truschke">{{Cite journal|last=Truschke|first=Audrey|date=15 December 2020|title=Hindutva's Dangerous Rewriting of History|url=http://journals.openedition.org/samaj/6636|journal=South Asia Multidisciplinary Academic Journal|language=fr|issue=24/25|doi=10.4000/samaj.6636|issn=1960-6060|doi-access=free}}</ref> Hindutva organizations have been criticized for their belief in statements or practices that they claim to be both scientific and factual but are incompatible with the [[scientific method]].<ref>{{citation |first=Meera |last=Nanda |title=Hindutva's science envy |url=http://www.frontline.in/science-and-technology/hindutvas-science-envy/article9049883.ece |newspaper=Frontline |date=16 September 2016 |access-date=14 October 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://scroll.in/article/865872/from-dissing-darwin-to-yogic-farming-a-short-history-of-the-bjps-brush-with-pseudoscience|title=From dissing Darwin to yogic farming: A short history of the BJP's brush with pseudoscience|date=21 January 2018 }}</ref> According to [[Anthony Parel]], a historian and political scientist, Savarkar's ''Hindutva, Who is a Hindu?'' published in 1923 is a fundamental text of Hindutva ideology. It asserts, states Parel, India of the past to be "the creation of a racially superior people, the Aryans. They came to be known to the outside world as Hindus, the people beyond the Indus River. Their identity was created by their race (jati) and their culture (Sanskriti). All Hindus claim to have in their veins the blood of the mighty race incorporated with and descended from the Vedic fathers. They created a culture — an ensemble of mythologies, legends, epic stories, philosophy, art and architecture, laws and rites, feasts, and festivals. They have a special relationship to India: India is to them both fatherland and holy land." The Savarkar's text presents the "Hindu culture as a self-sufficient culture, not needing any input from other cultures", which is "an unhistorical, narcissistic and false account of India's past", states Parel.<ref name="Parel2006p42">{{cite book|author=Anthony J. Parel|title=Gandhi's Philosophy and the Quest for Harmony|url= https://books.google.com/books?id=MQhz0fW0HZUC |year=2006|publisher= Cambridge University Press|isbn=978-0-521-86715-3|pages=42–43}}</ref> The premises of early Hindu nationalist thought, states Chetan Bhatt, reflected the colonial era European scholarship and Orientalism of its times.<ref name="Bhatt2001p11" /> The idea of "India as the cradle of civilization" (Voltaire, Herder, Kant, Schlegel), or as "humanity's homeland and primal philosophy" (Herder, Schlegel), or the "humanism in Hindu values" (Herder), or of Hinduism offering redemption for contemporary humanity (Schopenhauer), along with the colonial-era scholarship of Frederich Muller, Charles Wilkins, William Jones, Alexander Hamilton, and others were the natural intellectual matrix for Savarkar and others to borrow and germinate their Hindu nationalist ideas.<ref name="Bhatt2001p11">{{cite book|author=Chetan Bhatt|title=Hindu nationalism: origins, ideologies and modern myths|url=https://books.google.com/books?id=W2PXAAAAMAAJ|year=2001|publisher=Berg|isbn=978-1-85973-343-1|pages=11–12}}</ref> [[Chakravarthi Ram-Prasad]], a Fellow of the British Academy and a scholar of Politics and Philosophy of Religion, states that Hindutva is a form of nationalism that is expounded differently by its opponents and its proponents.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> The opponents of Hindutva either consider it as a fundamentalist ideology that "aims to regulate the working of civil society with the imperatives of Hindu religious doctrine", or as another form of fundamentalism while accepting that Hinduism is a diverse collection of doctrines, is complex and is different from other religions. According to Ram-Prasad, the proponents of Hindutva reject these tags, viewing it to be their right and a desirable value to cherish their religious and cultural traditions.<ref name="Ram‐Prasad1993p285">{{cite journal | last=Ram-Prasad | first=C. | title=Hindutva ideology: Extracting the fundamentals | journal=Contemporary South Asia | volume=2 | issue=3 | year=1993 | doi=10.1080/09584939308719718 | pages=285–309}}</ref> The Hindutva ideology according to Savarkar, states Ram-Prasad, is a "geography, race, and culture" based concept. However, the "geography" is not strictly territorial but is an "ancestral homeland of a people", and the "race" is not biogenetic but described as the historic descendants of the intermarriage of Aryans, native inhabitants, and "different peoples" who arrived over time.<ref name="Flood2008p527" /> So, "the ultimate category for Hindutva is culture", and this culture is "not strictly speaking religious if by religion is meant a commitment to certain doctrines of transcendence", he states.<ref name="Flood2008p527">{{cite book|author=C. Ram-Prasad|editor=Gavin Flood|title=The Blackwell Companion to Hinduism|url=https://books.google.com/books?id=SKBxa-MNqA8C |year=2008|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-99868-7|pages=527–528}}</ref> The proponents state that in the Hindutva thought, there is a kernel of coherent and justifiable thesis about the Indian culture and history.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> Hindutva ideology has been linked to threats to academics and students, both in India and the United States.<ref name="Venugopal, Arun">{{Cite web|last=Venugopal, Arun|date=21 July 2021|title=At Rutgers, and Beyond, Scholars Are Under Attack For Their Critique of India's Far-Right Government|url=http://gothamist.com/news/at-rutgers-and-beyond-scholars-are-under-attack-for-their-critique-of-indias-far-right-government|access-date=21 July 2021|website=Gothamist|language=en}}</ref><ref name=":0b">{{Cite web|title=American Scholars of India Confront a Rise in Threats {{!}} WNYC {{!}} New York Public Radio, Podcasts, Live Streaming Radio, News|url=https://www.wnyc.org/story/american-scholars-india-confront-rise-threats/|access-date=6 September 2021|website=WNYC|language=en}}</ref> For instance, in 2011, Hindutva activists successfully led a charge to remove an essay about the multiple narratives of Ramayanas from Delhi University's history syllabus.<ref name="The Hindu">{{Cite news|last=N|first=Vijetha S.|date=15 October 2011|title=Historians protest as Delhi University purges Ramayana essay from syllabus|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/Historians-protest-as-Delhi-University-purges-Ramayana-essay-from-syllabus/article13372074.ece|access-date=11 July 2021|issn=0971-751X}}</ref> [[Romila Thapar]], a world-renowned historian, has faced Hindutva-led attacks, with the claims that her works present Marxist and [[Eurocentric]] points of view.<ref name="washingtonpost.com">{{Cite news|title=In the battle over India's history, Hindu nationalists square off against a respected historian|language=en-US|newspaper=Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/india-romila-thapar-dissent/2021/01/02/1a79ca54-4070-11eb-b58b-1623f6267960_story.html|access-date=11 July 2021|issn=0190-8286}}</ref> Hindutva scholars like [[Rajiv Malhotra]] has been responsible for pushback against [[White people|white]] scholars specialising on South Asia and Hinduism based in North America, including [[Wendy Doniger]] and [[Sheldon Pollock]] on grounds of their supposed [[Evangelism|vested interests]] & [[Racism|racial prejudices]] [[Anti-Indian sentiment|against Indians]].<ref name="insidehighered.com">{{Cite web|title=Scholars who study Hinduism and India face hostile climate|url=https://www.insidehighered.com/news/2016/04/12/scholars-who-study-hinduism-and-india-face-hostile-climate|access-date=11 July 2021|website=www.insidehighered.com|language=en}}</ref> Under BJP leadership, the Indian state has been accused of monitoring scholars and denying some research access.<ref name="The Nation">{{cite news |last1=Chaturvedi |first1=Vinayak |title=The Hindu Right and Attacks on Academic Freedom in the US |url=https://www.thenation.com/article/culture/hindu-right-academic-freedom/ |publisher=The Nation |date=December 2021}}</ref> In 2021, a group of North American-based scholars of South Asia formed a collective and published the Hindutva Harassment Field Manual to, they argue, answer the Hindutva threat to their academic freedom.<ref name="Prakash">{{Cite web|last=Prakash|first=Priyali|title='Targeted by hate': Audrey Truschke on why she helped write a 'Hindutva Harassment Field Manual'|url=https://scroll.in/article/999710/targeted-by-hate-audrey-truschke-on-why-she-helped-write-a-hindutva-harassment-field-manual|access-date=28 August 2021|website=Scroll.in|date=10 July 2021 |language=en-US}}</ref><ref name=":0b" /> They documented further incidents of Hindutva harassment of academics in North America, dating back to the 1990s.<ref name="Timeline">{{cite web |last1=SASAC |title=Timeline |url=https://www.hindutvaharassmentfieldmanual.org/timeline |website=Hindutva Harassment Field Manual}}</ref> The [[Association for Asian Studies]] noted that Hindutva, described as a "[[Majoritarianism|majoritarian]] ideological doctrine" different from [[Hinduism]], resorted to "increasing attacks on numerous scholars, artists, and journalists who critically analyze its politics".<ref name="asianstudies.org">{{Cite web|date=10 September 2021|title=AAS Statement on the Dismantling Global Hindutva Conference|url=https://www.asianstudies.org/aas-statement-on-the-dismantling-global-hindutva-conference/|access-date=11 September 2021|website=Association for Asian Studies|language=en-US}}</ref> == هندستان تي برطانوي سامراج جي اثر جو جائزو == Debate continues about the [[Economy of India under the British Raj|economic impact of British imperialism on India]]. The issue was actually raised by conservative British politician [[Edmund Burke]] who in the 1780s vehemently attacked the East India Company, claiming that [[Warren Hastings]] and other top officials had ruined the Indian economy and society. Indian historian Rajat Kanta Ray (1998) continues this line of attack, saying the new economy brought by the British in the 18th century was a form of "plunder" and a catastrophe for the traditional economy of Mughal India. Ray accuses the British of depleting the food and money stocks and imposing high taxes that helped cause the terrible famine of 1770, which killed a third of the people of Bengal.<ref>Rajat Kanta Ray, "Indian Society and the Establishment of British Supremacy, 1765–1818", in ''The Oxford History of the British Empire: vol. 2, The Eighteenth Century'', ed. P. J. Marshall, (1998), pp. 508–529.</ref> Rejecting the Indian nationalist account of the British as alien aggressors, seizing power by brute force and impoverishing all of India, British historian [[P. J. Marshall]] argues that the British were not in full control but instead were players in what was primarily an Indian play and in which their rise to power depended upon excellent cooperation with Indian elites. Marshall admits that much of his interpretation is still rejected by many historians.<ref>P. J. Marshall, "The British in Asia: Trade to Dominion, 1700–1765," in ''The Oxford History of the British Empire: vol. 2, The Eighteenth Century'', ed. P. J. Marshall, (1998), pp. 487–507.</ref> Marshall argues that recent scholarship has reinterpreted the view that the prosperity of the formerly benign Mughal rule gave way to poverty and anarchy. Marshall argues the British takeover did not make any sharp break with the past. The British largely delegated control to regional Mughal rulers and sustained a generally prosperous economy for the rest of the 18th century. Marshall notes the British went into partnership with Indian bankers and raised revenue through local tax administrators and kept the old Mughal rates of taxation. Professor Ray agrees that the East India Company inherited an onerous taxation system that took one-third of the produce of Indian cultivators.<ref>Marshall, "The British in Asia: Trade to Dominion, 1700–1765"</ref> ===Insecurity of the Raj=== In the 20th century historians generally agreed that imperial authority in the Raj had been secure in the 1800–1940 era. Various challenges have emerged. Mark Condos and Jon Wilson argue that the Raj was chronically insecure.<ref>Mark Condos, ''The Insecurity State: Punjab and the Making of Colonial Power in British India'' (Cambridge University Press, 2017).</ref><ref>Jon Wilson, ''India conquered: Britain's Raj and the chaos of empire'' (Simon and Schuster, 2016).</ref> They argue that the irrational anxiety of officials led to a chaotic administration with minimal social purchase or ideological coherence. The Raj was not a confident state capable of acting as it chose, but rather a psychologically embattled one incapable of acting except in the abstract, the small scale, or short term.<ref>Joshua Ehrlich, "Anxiety, Chaos, and the Raj." ''Historical Journal'' 63.3 (2020): 777–787. DOI: https://doi.org/10.1017/S0018246X1900058X</ref> ==پڻ ڏسو== * [[سنڌ جي تاريخ نگاري]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] * [[هندستان جي تاريخ]] * [[برطانوي سلطنت جي تاريخ نگاري]] == حوالا == == ڪتاب نگاري == ==حوالا== {{حوالا}} ===Works cited=== * {{citation |last=Chandra |first=Bipan |title=India's Struggle for Independence |year=1989 |publisher=Penguin Books India |location=New Delhi |isbn=978-0-14-010781-4 }} * {{Cite book |editor-last=Defrémery |editor-first = C. |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=B.R. |title=Voyages d'Ibn Batoutah (Volume 1) |publisher= Société Asiatic |year=1853 |place=Paris |language=French, Arabic |url=https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ}} * {{Cite book |last=Dunn |first=Ross E. |author-link=Ross E. Dunn |title=The Adventures of Ibn Battuta |publisher=University of California Press |year=2005 |orig-year=1986 |isbn=978-0-520-24385-9 }} * {{citation|last=Eggermont|first=P. H. L.|title=The Purāņa Source of Merutuṅga's List of Kings and the Arrival of the Śakas in India|year=1969|url=https://books.google.com/books?id=ks4UAAAAIAAJ}} * {{Citation |last=Goodrick-Clarke |first=Nicholas |author-link=Nicholas Goodrick-Clarke |title=Hitler's Priestess: Savitri Devi, the Hindu-Aryan Myth and Neo-Nazism |title-link=Hitler's Priestess |publisher=[[New York University Press]] |year=1998 |isbn=978-0-8147-3111-6 |language=en}} * {{cite book |last1=Keer |first1=Dhananjay |title=Veer Savarkar |date=1966 |publisher=Popular Prakashan |url=https://books.google.com/books?id=aCALAQAAIAAJ |language=en |oclc=582786373}} * {{cite book |first=Robert |last=Frykenberg |chapter=Hindutva as a Political Religion: An Historical Perspective |editor1=R. Griffin |editor2=R. Mallett |editor3=J. Tortorice |title=The Sacred in Twentieth-Century Politics: Essays in Honour of Professor Stanley G. Payne |year=2008 |url=https://books.google.com/books?id=JGOHDAAAQBAJ |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-0-230-24163-3 |pages=178–200 }} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * Balagangadhara, S. N. (2012). Reconceptualizing India studies. New Delhi: Oxford University Press. * Bhattacharjee, J. B. ''Historians and Historiography of North East India'' (2012) * {{cite book|last=Bannerjee|first= Dr. Gauranganath |title=India as known to the ancient world|url=https://archive.org/stream/indiaasknowntoan00banerich#page/n3/mode/2up|year=1921|publisher=Humphrey Milford, Oxford University Press, London}} * Bose, Mihir. "India's Missing Historians: Mihir Bose Discusses the Paradox That India, a Land of History, Has a Surprisingly Weak Tradition of Historiography", ''History Today'' 57#9 (2007) pp 34+. [https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110915152404/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 |date=15 September 2011 }} *Chakrabarti, Dilip K.: Colonial Indology, 1997, Munshiram Manoharlal: New Delhi. * Palit, Chittabrata, ''Indian Historiography'' (2008). *Indian History and Culture Society., Devahuti, D. (2012). Bias in Indian historiography. * Elliot, Henry Miers; John Dowson (1867–77). ''The History of India, as told by its own historians. The Muhammadan Period''. London: Trübner and Co. * [[Meenakshi Jain|Jain, Meenakshi]] [https://archive.org/details/flawed-narratives-history-in-the-old-ncert-textbooks-of-satish-chandra-by-meenakshi-jain ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks - A random survey of Satish Chandra’s “Medieval India''], NCERT 2000 * Inden, R. B. (2010). Imagining India. Bloomington, Ind: Indiana University Press. * Jain, M. The India They Saw : Foreign Accounts (4 Volumes) Delhi: Ocean Books, 2011. * Kahn, Yasmin. "Remembering and Forgetting: South Asia and the Second World War' in Martin Gegner and Bart Ziino, eds., ''The Heritage of War'' (Routledge, 2011) pp 177–193. * Mantena, R. (2016). Origins of modern historiography in India: Antiquarianism and philology 1780–1880. Palgrave Macmillan. * Mittal, S. C ''India distorted: A study of British historians on India'' (1995), on 19th century writers * [[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970) {{ISBN|9782102227356}} *{{cite book |first=Yvette Claire |last=Rosser |title=Curriculum as Destiny: Forging National Identity in India, Pakistan, and Bangladesh |year=2003 |publisher=University of Texas at Austin |type=Dissertation |url=http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |access-date=17 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911035259/http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |archive-date=11 September 2008 |url-status=dead }} *[[Arvind Sharma]], Hinduism and Its Sense of History (Oxford University Press, 2003) {{ISBN|978-0-19-566531-4}} * E. Sreedharan, A Textbook of Historiography, 500 B.C. to A.D. 2000 (2004) * Shourie, Arun (2014). Eminent historians: Their technology, their line, their fraud. Noida, Uttar Pradesh, India : HarperCollins Publishers. {{ISBN|9789351365914}} *{{cite book |title=Aryans and British India |first=Thomas R. |last=Trautmann |url=https://books.google.com/books?id=jR_LPnEH3GsC |year=1997 |location=Berkeley |publisher=University of California Press |isbn=978-0-585-10445-4}} *Viswanathan, G. (2015). Masks of conquest: Literary study and British rule in India. * Antonio de Nicolas, Krishnan Ramaswamy, and Aditi Banerjee (eds.) (2007), ''[[Invading the Sacred]]: An Analysis Of Hinduism Studies in America'' (Publisher: Rupa & Co.) * Vishwa Adluri, Joydeep Bagchee: ''The Nay Science: A History of German Indology''. Oxford University Press, New York 2014, {{ISBN|978-0199931361}} (''Introduction,'' p.&nbsp;1–29). * Warder, A. K., ''An introduction to Indian historiography'' (1972). * Winks, Robin, ed. ''The Oxford History of the British Empire: Volume V: Historiography'' (2001) * Weickgenannt, T. N. (2009). Salman Rushdie and Indian historiography: Writing the nation into being. Basingstoke: Palgrave Macmillan. {{Historiography}} [[زمرو:ڀارت جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:تاريخ نويسي]] [[زمرو:ڀارت جي تاريخ]] ==قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسي== قومي ۽ علائقائي تاريخن جا مقصد به مختلف رهيا آهن. قومي تاريخ منتشر ۽ جدا جدا عنصرن کي هڪ قومي سڃاڻپ هيٺ گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، جڏهن ته علائقائي تاريخون پنهنجي ثقافتي قدرن، روايتن ۽ سياسي حيثيت کي اجاگر ڪري پنهنجي معاملن ۾ آزاد ڪردار ادا ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪن ٿيون. نوآبادياتي دور جي خاتمي ۽ نون ملڪن جي قيام کان پوءِ، پراڻين حدن جي تبديليءَ سبب قوم رياست ۽ صوبن جي وچ ۾ تضاد پيدا ٿيا. علائقن وٽ پنهنجي جدا تاريخ ۽ ثقافت هئي، جڏهن ته نئين قوم رياست کي پنهنجي تاريخ نئين زاويي سان ٺاهڻي هئي. اهڙي صورتحال ۾ قومي تاريخ ڪڏهن ڪڏهن سياسي غلبي، قومي سڃاڻپ جي تشهير ۽ علائقائي قوميتن جي دٻاءَ لاءِ استعمال ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==پاڪستان ۾ سنڌ جي علائقائي حيثيت== پاڪستان جي قيام وقت ملڪ ۾ پنج صوبا هئا، جن وٽ پنهنجي جدا سڃاڻپ موجود هئي. پاڪستان هڪ نئون ملڪ هو، تنهنڪري ان جي شروعاتي دور ۾ قومي وحدت ۽ قوم سازيءَ تي وڌيڪ زور ڏنو ويو. صوبي سان وابستگيءَ کي سرڪاري سطح تي ڪڏهن ڪڏهن تنقيد جو نشانو بڻايو ويو، ڇاڪاڻ ته ان کي قوم سازيءَ جي راهه ۾ رڪاوٽ سمجهيو ويندو هو. سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي سياسي عمل ۾ ٿيندڙ تبديلين کي ظاهر ڪري ٿي؛ جيئن جيئن سياسي جوڙجڪ بدلبي رهي، تيئن سنڌ جي تاريخ لکڻ جا رخ به تبديل ٿيندا رهيا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ هڪ الڳ حيثيت رکي ٿي، ڇاڪاڻ ته اها بنگال ۽ پنجاب وانگر ورهايل نه ٿي. سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي به پشتونن يا بلوچن وانگر ٻن يا وڌيڪ ملڪن ۾ وڏي پيماني تي ورهايل نه هئي. تاريخي ۽ جاگرافيائي طور سنڌ قديم زماني کان پنهنجي جداگانه سڃاڻپ رکي ٿي، جنهن ڪري اها پاڪستان جي ٻين صوبن کان هڪ خاص ۽ ممتاز حيثيت رکي ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي ۽ ورهاڱي کان اڳ جي تاريخ نويسي== تاريخ ڪنهن به علائقي کي تاريخي مرتبو ڏيڻ جو طاقتور ذريعو آهي، ڇاڪاڻ ته اها ان علائقي جون پاڙون ماضي ۾ ڳولي ٿي. ان شعور تحت ورهاڱي کان اڳ سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد سنڌ جي تاريخ کي نئين سر مرتب ڪرڻ هو. ان جي تاريخي رسالي ۾ سنڌ جي تاريخ جي مختلف پهلوئن تي تحقيقي مضمون شايع ٿيندا هئا. خاص طور قديم دور تي زور ڏنو ويو، ته جيئن سنڌ جي تاريخي قدامت ثابت ڪري سگهجي. جيئن ته هن سوسائٽيءَ ۾ هندو ۽ انگريز مؤرخ وڌيڪ سرگرم هئا، تنهنڪري تاريخ نويسيءَ ۾ سيڪيولر رجحان نمايان رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==ورهاڱي کان پوءِ سنڌي تاريخ نويسي== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسي نون خيالن ۽ رجحانن سان سامهون آئي. ان جو مرڪزي نقطو اهو هو ته سنڌ تاريخي، ثقافتي ۽ لساني طور پاڪستان جي ٻين صوبن کان مختلف آهي. صوبائي سڃاڻپ تي زور ورهاڱي جي نتيجن سبب وڌيو. ڪراچي، جيڪا سنڌ جو اهم شهر ۽ بندرگاهه هئي، وفاقي علائقو قرار ڏئي نئين ملڪ جي گادي بڻائي وئي. سنڌ ان فيصلي خلاف احتجاج ڪيو، پر اهو احتجاج اثرائتو ثابت نه ٿيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي هندو آبادي وڏي پيماني تي لڏي وئي ۽ ان جي جاءِ تي اردو ڳالهائيندڙ آبادي آئي. هن تبديليءَ سنڌي قوميت کي ڪمزور ڪيو. ثقافتي ۽ لساني دٻاءَ کي منهن ڏيڻ لاءِ سنڌي دانشورن سنڌ جي تاريخ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ طرف ڌيان ڏنو، ته جيئن سنڌ جي جدا سڃاڻپ کي برقرار رکيو وڃي. ان مقصد لاءِ سنڌي ادبي بورڊ قائم ڪيو ويو، جنهن سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ تاريخي تحقيق جي حوصلا افزائي ڪئي. بورڊ سنڌ جي قديم کان جديد دور تائين نو جلدن ۾ جامع تاريخ شايع ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ سنڌ جي تاريخ بابت فارسي اصل ماخذ پڻ شايع ڪيا، ته جيئن مؤرخن کي بنيادي مواد ملي سگهي. انهن مان ڪجهه ڪتاب بعد ۾ سنڌي ۽ اردو ۾ ترجمو ٿيا، جنهن سان اردو پڙهندڙن لاءِ سنڌ جي تاريخ کي سمجهڻ جا نوان رستا کليا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==اسلام، عرب فتح ۽ باب الاسلام جو تصور== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جي هڪ اهم خصوصيت سنڌ جي تاريخ ۾ اسلام جي ڪردار تي زور هو. عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ کي “باب الاسلام” يعني اسلام جو دروازو بڻائيندڙ واقعو سمجهيو ويو. محمد بن قاسم کي هڪ اهم تاريخي هيرو طور پيش ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته هن کي سنڌ ۾ اسلام آڻيندڙ فاتح طور بيان ڪيو ويو. اسلام پسند تاريخ نويسيءَ ۾ عرب فتح ۽ عرب فاتح سنڌ جي اسلامي سڃاڻپ جا وڏا نشان بڻيا ۽ باب الاسلام جو تصور سالياني يادگيريءَ جو موضوع پڻ بڻيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سيد سليمان ندوي پنهنجي ڪتاب ''عرب و هند ڪي تعلقات'' ۾ عربن جي سنڌ فتح ۽ اتر هندستان تي ترڪن جي فتحن ۾ فرق بيان ڪيو. سندس خيال موجب سنڌ فتح ڪندڙ عرب اسلامي ماحول ۾ رهندا هئا ۽ اسلامي تعليمات کان واقف هئا، جڏهن ته ترڪ، افغان ۽ مغل حڪمران فقط نالي ماتر مسلمان هئا ۽ اسلامي تعليمات جا حقيقي نمائندا نه هئا. ان خيال موجب سنڌ جو اسلامي ڪردار پاڪستان جي ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پختو سمجهيو ويو.<ref name="SuleimanNadvi-ArabHind-1976">{{cite book |last=ندوي |first=سليمان |title=عرب و هند ڪي تعلقات |location=ڪراچي |year=1976 |pages=107، 192 }}</ref> محمد علي جناح جي هڪ تقرير جو حوالو پڻ ڏنو ويو، جنهن ۾ هن سنڌ کي خراج تحسين پيش ڪندي چيو ته پاڪستان حقيقت ۾ ان ڏينهن وجود ۾ آيو، جڏهن پهريون مسلمان سنڌ جي سرزمين تي آيو. ورهاڱي کان پوءِ هن تصور سنڌ کي ٻين صوبن کان اسلامي روايتن جي وارث طور الڳ ڏيکارڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سنڌ جو ڪردار== سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو ٻيو اهم پهلو آزاديءَ جي تحريڪ ۽ پاڪستان جي قيام ۾ سنڌ جي ڪردار تي زور آهي. سنڌ جي ماڻهن خلافت تحريڪ، هجرت تحريڪ ۽ ريشمي رومال تحريڪ ۾ سرگرم حصو ورتو. انهن تحريڪن سنڌ جي ماڻهن کي هندستان جي مسلمانن سان ويجهو آندو. سنڌ کي بمبئي کان جدا ڪرڻ جي جدوجهد پڻ هندستاني مسلمانن جي سياسي مطالبن لاءِ مددگار ثابت ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ پاڪستان جي قيام واري جدوجهد ۾ پنهنجي ڪردار تي به فخر ڪري ٿي. 1938ع ۾ شيخ عبدالمجيد سنڌي صوبائي مسلم ليگ جي اجلاس ۾ پاڪستان بابت قرارداد پيش ڪئي، جيڪا اڪثريت سان منظور ٿي. 1943ع ۾ سنڌ اسيمبلي پاڪستان قرارداد جي حمايت ڪئي. ان موقعي تي جي. ايم. سيد تقرير ڪندي چيو ته هندستان جا مسلمان جدا قوم آهن، ڇاڪاڻ ته انهن جي جدا تاريخ، ثقافت، ادب، روايتون ۽ سياسي توڙي معاشي نظام آهن؛ تنهنڪري انهن کي جدا وطن ڏنو وڃي.<ref name="MehranFreedomMovement1985">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |pages=17–18 }}</ref> سنڌ اسيمبلي 1946ع ۾ پاڪستان جي قرارداد جي حمايت ڪندڙ پهرين اسيمبلي طور پيش ڪئي وئي. 1985ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ جي رسالي ''مهراڻ'' آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر شايع ڪيو. ان جي اداريي ۾ چيو ويو ته پاڪستان جو حقيقي خالق سنڌ آهي. اداريي ۾ اهو به افسوس ظاهر ڪيو ويو ته پاڪستان جي قيام کان پوءِ سنڌ جي ڪردار کي ڄاڻي واڻي گهٽايو ويو؛ جهڙوڪ محمد علي جناح جي جنم ڀومي جهرڪ کي نظرانداز ڪري وزير مينشن ڪراچي کي اڳيان آڻڻ، ۽ سنڌي اڳواڻن جي خدمتن کي پاڪستان جي قيام ۾ مناسب طور تسليم نه ڪرڻ.<ref name="MehranFreedomMovement1985p5">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=5 }}</ref><ref name="MehranFreedomMovement1985p6">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=6 }}</ref> سنڌ طرفان پنهنجي اسلامي ڪردار ۽ آزاديءَ جي تحريڪ ۾ ڪردار تي زور ڏيڻ جو هڪ سياسي سبب صوبائي خودمختياريءَ جو مطالبو هو. سنڌ چاهيو ٿي ته مرڪز جو ڪردار صوبائي معاملن ۾ گهٽ کان گهٽ هجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==ون يونٽ ۽ سنڌي قومپرست تاريخ نويسي== سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ بنيادي تبديلي ون يونٽ جي دور ۾ آئي. 1955ع ۾ اولهه پاڪستان جا صوبا هڪ يونٽ ۾ ضم ڪيا ويا، جنهن سبب سنڌ پاڻ کي ٻيهر اهڙي صورتحال ۾ محسوس ڪيو، جهڙي طرح نوآبادياتي دور ۾ اها بمبئي پريزيڊنسيءَ جو حصو هئي. بمبئي جي جاءِ تي هاڻي لاهور جو غلبو محسوس ڪيو ويو. سنڌ پنهنجي سياسي آزادي ٻيهر وڃائي ويٺي. ون يونٽ جي عمل سنڌ جي ڪجهه سياستدانن جي موقعي پرستيءَ کي به ظاهر ڪيو، جن مرڪزي حڪومت سان گڏجي سنڌ کي ون يونٽ جو حصو بڻائڻ ۾ مدد ڪئي. ساڳئي وقت اهڙا اڳواڻ به سامهون آيا، جن ون يونٽ جي مخالفت ڪئي ۽ ان سبب تڪليفون برداشت ڪيون. هن دور سنڌ جي تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جو نئون تصور پيدا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ون يونٽ سنڌين کي سياسي طور وڌيڪ پختو ڪيو، ڇاڪاڻ ته سنڌ مجموعي طور پنجاب جي سياسي غلبي هيٺ تڪليفون ڀوڳيون. هن دور ۾ بئراج جي زرخيز زمين فوجي آفيسرن ۽ اعليٰ بيوروڪريٽن کي الاٽ ڪئي وئي، جنهن سان سنڌي هارين جا حق متاثر ٿيا. سرڪاري ملازمتن ۾ سنڌين کي مناسب حصو نه مليو، جنهن سبب وڌندڙ وچولي طبقي ۾ مايوسي پيدا ٿي. انهن تجربن کان پوءِ سنڌين محسوس ڪيو ته نه “باب الاسلام” واري حيثيت ۽ نه آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سندن ڪردار، انهن کي سندن حق ڏيارڻ ۾ مددگار ثابت ٿيا. ان احساس سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو رخ بدلائي ڇڏيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌي قومپرستي تاريخ جي تجزيي جو مرڪزي نقطو بڻجي وئي. ماضيءَ کي حال جي روشنيءَ ۾ پرکيو ويو، خاص طور پرڏيهي حملن جي اثرن کي هن انداز سان ڏٺو ويو ته سنڌ بار بار پرڏيهي غلبي سبب ڪيئن متاثر ٿي. پرڏيهي غلبي جي موضوع سنڌ جي اهڙي تصوير ٺاهي، جنهن ۾ سنڌ کي مظلوم ۽ استحصال جو شڪار علائقو طور پيش ڪيو ويو. ساڳئي وقت تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جي ڪردار کي نمايان ڪيو ويو، ته جيئن نئين نسل لاءِ ڪردار جا نمونا پيدا ڪيا وڃن.<ref name="MubarakAli1994p45">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=سنڌ خاموشي ڪي آواز |location=لاهور |year=1994 |page=45 }}</ref> ==سيڪيولر قومپرست تعبير ۽ قديم سنڌ== سنڌي قومپرستيءَ هيٺ ٺهيل نئين تاريخ نويسي مذهبي نه پر سيڪيولر هئي. سنڌي ثقافت ۽ تهذيب جون پاڙون قديم ماضيءَ ۾ ڳوليون ويون ۽ دعويٰ ڪئي وئي ته سنڌ جي تهذيبي حيثيت بابلي، آشوري ۽ مصري تهذيبن جي برابر آهي. سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب سنڌين لاءِ فخر جو ذريعو بڻجي، ۽ موهن جو دڙو سنڌ جي قديم ماضيءَ جي علامت طور اڀريو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==جي.ايم. سيد جي تاريخي تعبير== [[جي.ايم. سيد]] سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ اهم نوان رجحان متعارف ڪرايا. هن عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ لاءِ برڪت نه، پر هڪ جارحيت قرار ڏنو. سندس خيال ۾ محمد بن قاسم به ٻين حمله آورن وانگر هڪ جارح هو، جنهن سنڌ جا وسيلا لٽيا. هن دليل لاءِ ساڳيو منطق استعمال ڪيو، جيڪو سليمان ندوي ترڪ حمله آورن بابت ڏنو هو. جي. ايم. سيد موجب اٺين صديءَ تائين اموي دور ۾ عرب حاڪمن جو اصل اسلامي روح ختم ٿي چڪو هو ۽ اهي دنياوي ۽ سامراجي طاقت بڻجي چڪا هئا؛ تنهنڪري سنڌ جي عرب فتح اسلام نه پر عرب سلطنت جي توسيع هئي.<ref name="ArisarGMSayyidp56">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=56 }}</ref> هن تعبير محمد بن قاسم کي هيرو مان جارح ۾ تبديل ڪيو ۽ راجا ڏاهر کي مادر وطن جو محافظ بڻايو، جنهن حمله آورن سان ٺاهه ڪرڻ بدران وڙهندي جان قربان ڪئي. جي. ايم. سيد چچ نامو ۽ جنت السنڌ جهڙن تاريخي ماخذن تي به تنقيد ڪئي، ڇاڪاڻ ته سندس خيال ۾ اهي حمله آورن جي واکاڻ ڪن ٿا ۽ پڙهندڙن کي حقيقي تاريخي شعور کان محروم ڪن ٿا.<ref name="ArisarGMSayyidp55">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=55 }}</ref> جي. ايم. سيد جي نظر ۾ سنڌ تي حملو ڪندڙ سڀ پرڏيهي فاتح هڪ ئي زمري ۾ اچن ٿا، ڀلي انهن جو مذهب ڪهڙو به هجي. انهن ۾ ايران جو دارا، عربن جو محمد بن قاسم، غزنيءَ جو محمود، دهليءَ جو علاؤالدين، قنڌار جو شاهه بيگ ارغون، مغلن جو خان خانان ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو چارلس نيپيئر شامل ڪيا ويا. انهن سڀني کي سنڌ جا غاصب ۽ تباهه ڪندڙ قرار ڏنو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidp58">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=58 }}</ref> ==غدارن ۽ سورمن جو تصور== 1956ع کان پوءِ سياسي صورتحال سنڌ جي تاريخ کي “غدارن” ۽ “سورمن” جي انداز ۾ لکڻ طرف وٺي وئي. جيڪي ماڻهو ذاتي مفادن لاءِ سنڌ کي وڪڻندڙ سمجهيا ويا، انهن کي غدار چيو ويو، جڏهن ته جيڪي مادر وطن لاءِ قرباني ڏيندڙ سمجهيا ويا، انهن کي سورمو قرار ڏنو ويو. سنڌ جي دفاع ڪندڙن ۾ راجا ڏاهر، دودو سومرو، دريا خان، مخدوم بلاول، شاهه عنايت ۽ هوش محمد کي شامل ڪيو ويو. غدارن ۾ قاضي قاضن، نائومل ۽ مير علي مراد جا نالا کنيا ويا. هن تاريخ نويسيءَ جو پيغام اهو هو ته ڪيچ مڪران، ٺٽي، مياڻي ۽ دٻي ۾ وڙهيل سنڌ جي آزاديءَ جون جنگيون اڃا ختم نه ٿيون آهن، پر اها جنگ هر شهر ۽ ڳوٺ ۾ جاري آهي.<ref name="ArisarGMSayyidp63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=63 }}</ref> ==مغل دور، تاريخ مظھر شاهجهاني ۽ پرڏيهي غلبو== سنڌ تي مغل دور جي پرڏيهي قبضي جا اثر بيان ڪرڻ لاءِ سنڌي ادبي بورڊ 1962ع ۾ يوسف ميرڪ جي اصل ماخذ ''تاريخ مظھر شاهجهاني'' شايع ڪئي. ان جو مقدمو پير حسام الدين راشدي لکيو. هن مقدمي ۾ خاص طور اهي واقعا چونڊيا ويا، جن ۾ ظلم ۽ استحصال جي تصوير ملي ٿي ۽ جيڪي سنڌ جي ان وقت جي سياسي حالت سان لاڳاپيل لڳندا هئا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962p21">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |page=21 }}</ref> پير حسام الدين راشدي، يوسف ميرڪ جي حوالي سان، سيوهڻ جي گورنر جي ظلم، ماڻهن کي ڪوڙا هڻڻ ۽ اذيت ڏيڻ جا واقعا بيان ڪيا. مغل عملدارن طرفان ماڻهن جي ملڪيت ضبط ڪرڻ، سندن وسيلن ۽ دولت کان محروم ڪرڻ، ڦورن ۽ ڌاڙيلن جي سرپرستي ڪرڻ ۽ ڳرا محصول لاڳو ڪرڻ جهڙا عمل بيان ڪيا ويا. نتيجي طور سيوهڻ جو علائقو برباد ٿيو، ڳوٺ ۽ شهر ويران ٿيا، ۽ ماڻهو پنهنجا گهر ڇڏي پري علائقن ۾ پناهه وٺڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962pp30-31">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |pages=30–31 }}</ref> ==عثمان ڏيپلائي ۽ مزاحمتي ادب== پرڏيهي قبضي خلاف مزاحمت جو اظهار ادبي صورت ۾ به ٿيو. عثمان ڏيپلائي 1962ع ۾ پنهنجو تاريخي ناول ''سانگهڙ'' شايع ڪيو، جنهن جو موضوع انگريزن خلاف حرن جي جدوجهد هو. هن ناول سنڌ جي نئين نسل تائين اهو پيغام پهچايو ته سياسي غلبي ۽ حقن جي جدوجهد خلاف ڪيئن وڙهجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==سنڌ جي ثقافتي علامتون ۽ قوميت== سنڌ جي ماضيءَ جي عظمت بيان ڪرڻ کي به اهم سمجهيو ويو، ته جيئن سنڌين ۾ فخر جو احساس پيدا ٿئي. انهن علامتن ۾ موهن جو دڙو، ڄام نندي جو مقبرو، رني ڪوٽ، عمرڪوٽ جا قلعا، حيدرآباد جا بادگير، اجرڪ، رلي، ڪاشيءَ جو ڪم ۽ هالا جو فرنيچر شامل هئا. ادبي شخصيتن ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي، سچل سرمست ۽ سامي کي سنڌي ٻوليءَ کي شاهوڪار ڪندڙ ۽ سنڌي قومي شعور پيدا ڪندڙ شخصيتن طور پيش ڪيو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidpp62-63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |pages=62–63 }}</ref> سنڌي قومپرستيءَ جو بنياد مذهب بدران ٻولي ۽ علائقي تي رکيو ويو. هن خيال موجب جيڪي ماڻهو سنڌ ۾ رهن ٿا ۽ سنڌي ٻولي ڳالهائين ٿا، اهي سنڌي آهن. ٻن قومن واري نظريي کي رد ڪندي قوميت جو تصور سيڪيولر بنيادن تي قائم ڪيو ويو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==قومپرست تاريخ نويسيءَ تي تنقيد== قومپرست فريم ورڪ ۾ تاريخ لکڻ بابت تنقيد پڻ ڪئي وئي آهي. ڊاڪٽر مبارڪ علي موجب اهڙي تاريخ نويسيءَ ۾ ڪڏهن ڪڏهن حقيقتن کي مسخ ڪري يا چونڊي استعمال ڪيو ويو، ته جيئن اهي قومي بيانئي سان ٺهڪي اچن. تاريخي طريقيڪار کي مڪمل طور لاڳو ڪرڻ بدران جذباتي ۽ مبالغو آميز بيان اختيار ڪيو ويو. ان تاريخ نويسيءَ جو وڏو مقصد سياسي استعمال بڻجي ويو، جنهن سبب سنڌ جي تاريخ نويسي هڪ مرحلي تي بيهي رهي ۽ نون علمي موضوعن ڏانهن گهربل اڳڀرائي نه ڪري سگهي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==اڻلکيل ۽ نظرانداز ٿيل موضوع== سنڌ جي تاريخ اڃا مڪمل نه سمجهي وڃي ٿي. ڪيترائي موضوع اڃا وڌيڪ تحقيق گهرن ٿا، جهڙوڪ زرعي ڍانچي ۾ تبديليون، نون ٽيڪنالاجيڪل طريقن جو تعارف، هارين جو ڪردار، هاري بغاوتن جو وجود يا عدم وجود، سنڌ جا پاڙيسري ملڪن سان لاڳاپا، ثقافتي ۽ واپاري رابطا، اميلن ۽ ڀائيبندن جو سماجي ڪردار، ۽ سنڌ ۾ مذهب جو ڪردار، خاص طور نانڪ پنٿين ۽ سکن جي حوالي سان. ڪلاڊ مارڪووٽس جي ڪتاب ''The Global World of the Indian Merchants (1750–1967)'' ۾ شڪارپوري ۽ حيدرآبادي واپارين جي عالمي تجارتي سرگرمين کي بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو سنڌ جي مؤرخن وٽ اڳ ۾ گهڻو نظرانداز ٿيل موضوع رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==نتيجو== سنڌ جي تاريخ نويسي قومي تاريخ، علائقائي سڃاڻپ، اسلامي بيانئي، آزاديءَ جي تحريڪ، ون يونٽ، سنڌي قومپرستي ۽ سيڪيولر ثقافتي تعبيرن جي وچ ۾ تبديل ٿيندي رهي آهي. ان تاريخ نويسيءَ سنڌ جي جدا تاريخي حيثيت، ثقافتي ورثي ۽ سياسي جدوجهد کي نمايان ڪيو، پر ساڳئي وقت ان تي اهو اعتراض به ڪيو ويو ته اها ڪڏهن ڪڏهن تنگ قومپرستي ۽ سياسي مقصدن تائين محدود ٿي وئي. سنڌ جي تاريخ کي وڌيڪ جامع ۽ علمي انداز ۾ لکڻ لاءِ ضروري آهي ته اها صرف سياست جي خدمت نه ڪري، پر اهڙو وسيع تاريخي شعور پيدا ڪري، جيڪو ماڻهن کي ماضي ۽ حال ٻنهي کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==حوالا== fo928kzx5i1fv8a94h9ibbbka9mucln 390520 390518 2026-07-02T09:13:27Z Ibne maryam 17680 /* مکيه اسڪول */ 390520 wikitext text/x-wiki '''ڀارت جي تاريخ نويسي''' (Historiography of India) مان مراد تنقيدي طريقن ۽ تشريحن جي ذريعي انهن مطالعي جو آهي جيڪي عالمن هندستان جي تاريخ کي ترقي ڏيڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن. تازن ڏهاڪن ۾ تاريخ نويسي جا چار مکيه اسڪول رهيا آهن ته مورخ هندستان جو مطالعو ڪيئن ڪندا آهن: ڪيمبرج، قومپرست، مارڪسسٽ، ۽ سبالٽرن. ڪڏهن عام "مشرقي" طريقو، هڪ حساس، ناقابل فهم، ۽ مڪمل طور تي روحاني هندستان جي تصوير سان، سنجيده اسڪالرشپ ۾ ختم ٿي چڪو آهي.<ref name="Prakash 383–408">{{cite journal | last = Prakash | first = Gyan | author-link = Gyan Prakash | date = April 1990 | title = Writing Post-Orientalist Histories of the Third World: Perspectives from Indian Historiography | journal = Comparative Studies in Society and History | volume = 32 | issue = 2 | pages = 383–408 | doi=10.1017/s0010417500016534 | jstor = 178920| s2cid = 144435305 }}</ref> == تاريخ جا ماخذ == === پرڏيهي ذريعا === هندستاني تاريخ جا معروف پرڏيهي احوال هيٺين ذريعن مان مليا آهن: <ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref><ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> * [[ميگئسٿنيز|ميگاسٿينس]] پاران "انڊيڪا"<ref>Allan Dahlaquist (1996). Megasthenes and Indian Religion: A Study in Motives and Types. Motilal Banarsidass. {{ISBN|978-81-208-1323-6}}.</ref> * [[فاھيان|فاهيان]] طرفان ٻڌمت جي بادشاهن جو هڪ رڪارڊ (فوگو جي 佛國記)<ref name="columbia">{{cite web|url=http://afe.easia.columbia.edu/special/travel_records.pdf|title=The Travel Records of Chinese Pilgrims Faxian, Xuanzang, and Yijing|publisher=[[Columbia University]]}}</ref> * [[البيروني]] پاران "ڪتاب الهند"<ref>{{citation|title=Kitab al-Bīrūnī fī Taḥqīq mā li-al-Hind|publisher=Osmania Oriental Publication Bureau |place=Hyderabad |year=1958}}</ref> <ref>{{citation| editor1-last=Kegan |editor1-first=Paul |publisher=Trench, Truebner |title=Alberuni's India |translator-last=Sachau |translator-first=E.C. |place=London |volume=2 |year=1910}}</ref> * [[ابن بطوطا|ابن بطوطه]] پاران "تحفة النور في غريب الامر و عجائب الاسفار<ref name="9–10 Vol. 1">{{harvnb|Dunn|2005|pp=310–11}}; {{harvnb|Defrémery|Sanguinetti|1853|pp=[https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ&pg=PA9 9–10 Vol. 1]}}</ref> * زوانگ زانگ پاران مغربي علائقن تي عظيم تانگ رڪارڊ<ref>Deeg, Max (2007). [https://web.archive.org/web/20140418141001/http://kanji.zinbun.kyoto-u.ac.jp/~wittern/data/nw-fs/fs-deeg.pdf „Has Xuanzang really been in Mathurā? : Interpretatio Sinica or Interpretatio Occidentalia&nbsp;— How to Critically Read the Records of the Chinese Pilgrim.“] – In: 東アジアの宗教と文化 : 西脇常記教授退休記念論集 = Essays on East Asian religion and culture: Festschrift in honor of Nishiwaki Tsuneki on the occasion of his 65th birthday / クリスティアン・ウィッテルン, 石立善編集 = ed. by Christian Wittern und Shi Lishan. – 京都 [Kyōto] : 西脇常記教授退休記念論集編集委員會; 京都大学人文科學研究所; Christian Wittern, 2007, pp. 35 – 73. See p. 35</ref> * تشريح هندستان، جوزف ٽيفنٿلر طرفان === ڏيهي ذريعا === مقامي تاريخي متن جا مثال شامل آهن:<ref name=":0">{{Cite journal |last=Joshi |first=P. M. |date=1965 |editor-last=Pathak |editor-first=Vishwambhar Sharan |editor2-last=Saran |editor2-first=P. |editor3-last=Kunte |editor3-first=B. G. |editor4-last=Shyam |editor4-first=Radhey |editor5-last=McKew Parr |editor5-first=Charles |editor6-last=Van Linschoten |editor6-first=Jan |title=Indian Historiography |url=https://www.jstor.org/stable/42929817 |journal=Bulletin of the Deccan College Research Institute |volume=26 |issue=3/4 |pages=20–33 |jstor=42929817 |issn=0045-9801}}</ref> * ڀاناڀٽا جي "هرشاچاريتا"<ref name=":3">{{Cite book |last=Hasrat |first=B. J. |title=The Encyclopedia of Sikhism |publisher=Punjabi University |year=2004 |isbn=817380530X |editor-last=Singh |editor-first=Harbans |edition=2nd |volume=4: S–Z |location=Patiala |pages=179–181}}</ref> * ڪلهانا طرفان "راجتارنگيني"<ref name=":0" /> * سريلنڪا جي ٻڌ ڌرم جون تاريخون، جهڙوڪ ديپاواس، مهاواسا، ۽ ڪُسوانس<ref>{{Cite journal |last=von Hinüber |first=Oskar |date=2020 |title=Brill's Encyclopedia of Buddhism Online - Historiography: South Asia |url=https://doi.org/10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069 |access-date=7 April 2024 |website=Brill |doi= 10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069|quote=The first historical texts known from ancient South Asia are the Buddhist chronicles composed in Ceylon (Sri Lanka). Consequently, from a very early period, the history of Buddhism on the island is known much better than in any other part of South Asia. Besides texts on the general history of Buddhism, there are specialized chronicles on relics and so on, written in both Pali and Sinhala languages or in Southeast Asian vernaculars.|url-access=subscription }}</ref> * فرشته جي "تاريخ فرشته" (جنهن کي گلشن ابراهيمي به چيو ويندو آهي) <ref name="EB1911">{{EB1911|inline=y|wstitle=Ferishta, Mahommed Kasim|volume=10|page=274}}</ref> * ضياء الدين برني جي "تاريخ فيروز شاهي"<ref>M. Athat Ali, "Elements of Social Justice in Medieval Islamic Thought" in Saiyid Zaheer Husain Jafri, ''Recording the Progress of Indian History: Symposia Papers of the Indian History Congress, 1992–2010'', Primus Books, 2012, p. 197.</ref> * Vicāraśrenī by Merutunga {{sfn|Eggermont|1969|p=67}} * ابوالفضل جو "اڪبر نامو"<ref>[http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml Illustration from the Akbarnama: History of Akbar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090919035749/http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml |date=2009-09-19 }} [[Art Institute of Chicago]]</ref> * [[امير خسرو]] جو "تغلق نامو" * عبدالحميد لاهوري جو "پادشاهه نامو"<ref>[[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970).</ref> * محمد عوفي جي "جامع الحكايت"<ref>{{cite book |last1=Elliot|first1=Sir H. M. |first2=John |last2=Dowson |title=The History of India, as Told by Its Own Historians. The Muhammadan Period (Vol 2.)|chapter-url=https://archive.org/stream/cu31924073036729#page/n5/mode/2up|chapter=4. Jawami ul-Hikayat of Muhammad Ufi| year=1871|publisher=London : Trübner & Co.|page=155}}</ref> * چانڊ بردائي جي "ڀڳت راسو" (''[[Prithviraj Raso]])<ref>{{Cite book|author=Rima Hooja|url=https://books.google.com/books?id=qqd1RAAACAAJ|title=A HISTORY OF RAJASTHAN (PB)|date=2006|publisher=Rupa & Company|isbn=978-81-291-1501-0|pages=364–365|language=en}}</ref>'' * منهاج سراج جوزجاني جي "طبقات ناصري" 15 صدي عيسويءَ کان اڳ جي تاريخ کي رڪارڊ ڪرڻ لاءِ تمام ٿورا مشهور هندستاني متن موجود آهن. ان ڪري، هندستان جي تاريخ جو گهڻو حصو پرڏيهي مورخن جي ذريعي ملي ٿو. قديم هندستان ۾ مقامي تاريخي روايتن جا تمام گهٽ ثبوت موجود آهن. البيروني مقامي هندستاني تاريخ نگاري بابت هيٺ ڏنل ڳالهه ڪئي: "بدقسمتي سان هندو شين جي تاريخي ترتيب تي گهڻو ڌيان نه ڏيندا آهن، اهي پنهنجن بادشاهن جي تاريخي جانشيني کي بيان ڪرڻ ۾ تمام گهڻو لاپرواهي ڪندا آهن ۽ جڏهن انهن کي معلومات لاءِ دٻايو ويندو آهي ۽ نقصان ۾ هوندا آهن، اهو نه ڄاڻندا آهن ته ڇا چوڻو آهي، اهي هميشه ڪهاڻي ٻڌائڻ تي مجبور هوندا آهن. پر ان لاءِ، اسان کي پڙهندڙن کي انهن روايتن کي پهچائڻ گهرجي جيڪي اسان کي انهن مان ڪجهه ماڻهن کان مليون آهن." —البروني، ڪتاب الهند. قديم هندستان ڪڏهن به هڪ مضبوط تاريخي روايت ترقي نه ڪئي جيڪا گريڪو-رومن، چيني ۽ اسلامي تهذيبن ۾ موجود روايتن جي برابر هجي. بهرحال، اهو نتيجو نه ٿو ڪڍي سگهجي ته قديم هندستانين وٽ معروضي تاريخي لکڻ جي سمجهه جي کوٽ هئي، ڇاڪاڻ ته تاريخ نگاري سان ملندڙ جلندڙ ڪجهه ڪوششون هيون. هندستاني تاريخ جي مختلف موڙ تي، هندستان ۾ خاص خاندانن ۽ حڪمرانن جي دورن کي رڪارڊ ڪرڻ ۽ تاريخ نگاري ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. few known Indian texts recording history before 15th century C.E. exist, hence, historical evidence for much of India's history comes through foreign historians.<ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref><ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> There is very little evidence of a native historiographical tradition in ancient India.<ref name=":3" /> Al-Biruni stated the following about local Indian histriography:<ref name=":0" /> {{Blockquote|text="Unfortunately the Hindus do not pay much attention to the historical order of things, they are very careless in relating the chronological succession of their kings, and when they are pressed for information and are at a loss, not knowing what to say, they invariably take to tale-telling. But for this, we should communicate to the readers the traditions which we have received from some people among them."|author=Al-Biruni|title=Kitāb al-Hind|source=}}Ancient India never developed a strong historiographical tradition comparable to the ones that existed in the [[Greco-Roman historiography|Greco-Roman]], [[Chinese historiography|Chinese]], and [[Historiography of early Islam|Islamic]] civilizations.<ref name=":4">{{Cite book |last=Sharma |first=Tej Ram |title=Historiography: A History of Historical Writing |publisher=Concept Publishing Company |year=2005 |isbn=9788180691553 |pages=17–22 |chapter=Historical Writings in the Ancient World - Indian Historiography: Historiography in Ancient India}}</ref> However, it cannot be concluded that the ancient Indians lacked an understanding of objective historical writing, as there were some attempts akin to historiography.<ref name=":4" /> At various points in Indian history, there were efforts to record and chronicle the reigns of particular dynasties and rulers in India.<ref name=":4" /> Within the Vedic, Buddhist, Jain and other religious literature, the names of teachers are attentively recorded.<ref name=":4" /> The [[Chinese Buddhist]] [[Buddhist pilgrimage|pilgrim]] [[Xuanzang]] mentioned that in every province of India, there would be officials who would be responsible for documenting in-writing "good and evil events, calamities, and fortunate occurrences".<ref name=":4" /> Since the era of the [[Gupta Empire|Gupta]] ruler [[Samudragupta]], ancient Indian rulers would have a renowned poet record their reigns and victories onto stone in the form of inscription.<ref name=":4" /> [[Romila Thapar]] instead states that it should be taken into account what the ancient Indians found relevant and why when evaluating any dearth of historiographical tradition.<ref name=":4" /> [[A. K. Warder]] opined that the regional historiographies of India must be considered, with historical writing in India becoming regionalized by the mediaeval-period from the 7th century onwards.<ref name=":4" /> There are historical works authored by the Chalukya, Rashtrakuta, Pala dynastical historiographies and also regional historiographical traditions in Kashmir, Sindhu, Gurjara, Jejakabhukti, Kamarupa, Kerala, Hoyasala, Andhra, Kalinga, and Maharashtra.<ref name=":4" /> In modern-times, some attempts have been made to extract historiographical elements from Vedic literature and epic poetry, such as the ''[[Mahabharata]]'' or ''[[Ramayana]]''.<ref name=":3" /><ref name=":4" /> However, religious, mythical, and allegorical legends are too intermixed with Indic religious thought and philosophy that discerning and extracting any semblance of historiography from them is a difficult task.<ref name=":3" /> The ''[[Puranas]]'' mostly entail mythological elements with a facade of historicity.<ref name=":3" /> The corpuses of Pali and Prakrit literature of the era are mostly religious in nature.<ref name=":3" /> Thus, a historiographical tradition was not popular in India, barring a few examples.<ref name=":3" /> A true tradition of historiography was introduced to India after the Arabs captured Sindh, where they introduced history-writing and recording proper chronology.<ref name=":3" /> These Arab historiographers were later surmounted by historiographers who wrote in Persian, many of whom were sponsored by the ruling sultans of India.<ref name=":3" /> ==مکيه اسڪول== === مستشرقي طريقو === مستشرقين جو طريقو سامراجي روين ۽ دلچسپين ٻنهي کان متاثر هو ۽ ميڊيٽرينين ۽ يورپي ليکڪن ۽ مفڪرن لاءِ "غير ملڪي" اوڀر لاءِ دلچسپي پڻ، فنڪارن پاران تصويرن ۾ قبضو ڪيو ويو، جيڪو مغرب ۾ خيالن جي تاريخ ۾ بار بار سامهون ايندڙ موضوع ۾ مجسم آهي، جن کي "<small>'''مشرقيت'''</small>" <small>(Orientalism)</small> سڏيو ويندو آهي. فن جي تاريخ، ادب ۽ ثقافتي مطالعي ۾، مشرقي دنيا ۾ پهلوئن جي نقل يا تصوير آهي. اهي تصويرون عام طور تي مغربي دنيا جي ليکڪن، ڊزائنرن ۽ فنڪارن پاران ڪيون وينديون آهن. مشرقي اصطلاح ڪجهه حلقن ۾ منفي مفهوم حاصل ڪرڻ لاءِ آيو آهي ۽ 18هين ۽ 19هين صدي ۾ يورپي سامراج جي دور جي روين جي شڪل ۾ مغربي ماڻهن پاران اوڀر جي مطالعي جي حوالي سان تشريح ڪئي وئي آهي. جڏهن هن معنيٰ ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي، ته اهو اڪثر ڪري مشرقي ثقافتن ۽ ماڻهن جي تعصب واري، ٻاهرين ڪارٽون ڪيل تشريح جو مطلب آهي. هي نقطه نظر سڀ کان وڌيڪ مشهور طور تي [[ايڊورڊ سعيد]] پاران "اورينٽلزم" (1978ع) ۾ بيان ڪيو ويو ۽ پروپيگنڊه ڪيو ويو، جيڪو هن علمي روايت جي هڪ تنقيدي تاريخ آهي.<ref>{{cite book|last=Clarke|first=J.J.|title=Oriental enlightenment the encounter between Asian and Western thought|url=https://archive.org/details/orientalenlighte00clar|url-access=limited|year=1997|publisher=Routledge|pages=[https://archive.org/details/orientalenlighte00clar/page/n16 8]}}</ref> ==== تاريخ ==== جيتوڻيڪ قديم زماني کان وٺي هندستان جو مغربي نقطه نظر کان مطالعو ڪيو ويندو رهيو آهي، پر دريافت جي دور کان پوءِ مشرقي اسڪول کي اهميت حاصل ٿي. 18هين ۽ 19هين صدي ۾، اصطلاح مشرقيت هڪ اهڙي عالم جي سڃاڻپ ڪئي جيڪا مشرقي دنيا جي ٻولين ۽ ادب ۾ ماهر هجي. اهڙن عالمن ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپني جا آفيسر به شامل هئا، جن چيو ته عرب ثقافت، هندستاني ثقافت ۽ اسلامي ثقافتن جو مطالعو يورپ جي ثقافتن جي برابر ڪيو وڃي.<ref>{{cite book |last = Macfie |first = A. L.|year = 2002 |title = Orientalism |publisher = Longman| location = London|url=https://books.google.com/books?id=0FrJAwAAQBAJ |isbn = 978-0582423862|ref = none| page = Ch One}}</ref> اهڙن عالمن ۾ فلسفي جو ماهر وليم جونز به شامل آهي، جنهن جي هند-يورپي ٻولين جي مطالعي کي جديد فلسفي کي قائم ڪيو. هندستان ۾ ڪمپني جي حڪمراني هندستانين سان مثبت لاڳاپن کي ترقي ۽ برقرار رکڻ لاءِ هڪ ٽيڪنڪ جي طور تي مشرقيت کي ترجيح ڏنو. <small>1820</small>ع جي ڏهاڪي تائين، جڏهن ٿامس بيبنگٽن ميڪولي ۽ جان اسٽوارٽ مل جهڙن "انگريزيت پسند" جي اثر مغربي طرز جي تعليم کي فروغ ڏنو.<ref>Holloway (2006), pp. 1–2. "The Orientalism espoused by Warren Hastings, William Jones and the early East India Company sought to maintain British domination over the Indian subcontinent through patronage of Hindu and Muslim languages and institutions, rather than through their eclipse by English speech and aggressive European acculturation."</ref> مغربي ماهرن ۾ ايشيا جي ڄاڻ ۾ وڏي واڌ، خطي ۾ سياسي ۽ اقتصادي شموليت ۾ واڌ ۽ خاص طور تي وليم جونز پاران هندستاني ۽ يورپي ٻولين جي وچ ۾ ويجهن لاڳاپن جي وجود جي احساس سان، مشرقي ۽ مغربي ثقافتن جي شروعاتي تاريخ جي وچ ۾ وڌيڪ پيچيده ذهني لاڳاپا اڀريا. انهن مان ڪجهه ترقي هندستان تي ڪنٽرول لاءِ فرانڪو-برطانوي رقابت جي تناظر ۾ ٿي. لبرل معاشيات دان، جهڙوڪ جيمس مل، مشرقي تهذيبن کي جامد ۽ بدعنوان قرار ڏنو. ڪارل مارڪس، ڳوٺاڻي معيشت جي معاشي تنگي ۽ پيداوار ۾ رياست جو ڪردار جي ڪارڻ ايشيائي پيداوار جي طريقي کي غير تبديل ٿيندڙ طور بيان ڪيو. "[[Oriental despotism]]" was generally regarded in Europe as a major factor in the relative failure of [[progress (history)|progress]] of Eastern societies. In the course of the century Western archaeology spread across the Middle East and Asia. New national museums provided a setting for important archaeological finds, most of which were in this period bought back to Europe. The first serious European studies of [[Buddhism]] and [[Hinduism]] were by the scholars [[Eugene Burnouf]] and [[Max Müller]]. In that time, the academic [[Islamic studies by author (non-Muslim or academic)|study of Islam]] also developed, and, by the mid-19th century, Oriental Studies was a well-established academic discipline in most European countries, especially those with imperial interests in the region. Yet, while scholastic study expanded, so did [[Racism|racist]] attitudes and stereotypes of Asian peoples and cultures. Scholarship often was intertwined with prejudicial racist and religious presumptions,<ref>J. Go, "'Racism' and Colonialism: Meanings of Difference and Ruling Practice in America's Pacific Empire" in ''Qualitative Sociology'' '''27'''.1 (March 2004).</ref> to which the new [[biology|biological sciences]] tended to contribute until the end of the [[World War II|Second World War]]. ==== Criticism and Decline ==== In his book [[Orientalism (book)|Orientalism]] (1978), [[cultural critic]] Edward Said redefines the term ''Orientalism'' to describe a pervasive Western tradition—academic and artistic—of prejudiced outsider-interpretations of the [[Eastern world]], which was shaped by the cultural attitudes of European [[imperialism]] in the 18th and 19th centuries.<ref>Tromans, 24</ref> Since its publication, most academic discourse began to use the term "Orientalism" to refer to a general patronizing Western attitude towards Middle Eastern, Asian, and [[North Africa]]n societies. In Said's analysis, the West [[Essentialism|essentializes]] these societies as static and undeveloped—thereby fabricating a view of Oriental culture that can be studied, depicted, and reproduced in the service of [[Imperialism|imperial power]]. Implicit in this fabrication, writes Said, is the idea that Western society is developed, rational, flexible, and superior.<ref>Mahmood Mamdani, ''Good Muslim, Bad Muslim: America, the Cold War, and the Roots of Terrorism'', New York: Pantheon, 2004; {{ISBN|0-375-42285-4}}; p. 32.</ref> Furthermore, Said said that "The idea of representation is a theatrical one: the Orient is the stage on which the whole East is confined",<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/63/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=63 |language=English}}</ref> and that the subject of learned Orientalists "is not so much the East itself as the East made known, and therefore less fearsome, to the Western reading public".<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/60/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=60 |language=English}}</ref> The thesis of Edward Said's Orientalism develops Marxist philosopher [[Antonio Gramsci]]'s theory of [[cultural hegemony]], and [[Michel Foucault]]'s theorisation of [[discourse]] (the [[knowledge]]-[[Power (social and political)|power]] relation) to criticise the scholarly tradition of Oriental studies. In the academy, the book ''Orientalism'' (1978) became a foundational text of [[Postcolonialism|post-colonial cultural studies]].<ref>Xypolia, Ilia (2011). "Orientations and Orientalism: The Governor Sir Ronald Storrs". Journal of IslamicJerusalem Studies. 11: 25–43.</ref> The once common "Orientalist" approach, with its image of a sensuous, inscrutable, and wholly spiritual India, has died out in serious scholarship.<ref name="Prakash 383–408" /> === Cambridge School === The Cambridge School of historiography was a [[school of thought]] which approached the study of the [[British Empire]] from the imperialist point of view. It emerged especially at the [[University of Cambridge]] in the 1960s. [[John Andrew Gallagher]] (1919–80) was especially influential, particularly in his article with [[Ronald Robinson]] on "[[The Imperialism of Free Trade]]". It was led by Anil Seal,<ref>Anil Seal'', The Emergence of Indian Nationalism: Competition and Collaboration in the Later Nineteenth Century'' (1971)</ref> Gordon Johnson,<ref>Gordon Johnson, ''Provincial Politics and Indian Nationalism: Bombay and the Indian National Congress 1880–1915'' (2005)</ref> Richard Gordon, and David A. Washbrook.<ref>Rosalind O'Hanlon and David Washbrook, eds. ''Religious Cultures in Early Modern India: New Perspectives'' (2011)</ref> It downplayed ideology.<ref>Aravind Ganachari, "Studies in Indian Historiography: 'The Cambridge School'", ''Indica'', March 2010, 47#1, pp 70–93</ref> ==== Criticism ==== This school of historiography is criticised for western bias or [[Eurocentrism]].<ref name="google7">{{cite book|title=Eurocentrism: a marxian critical realist critique|author=Hostettler, N.|date=2013|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-135-18131-4|url=https://books.google.com/books?id=2XjozzN0ppEC&pg=PA33|page=33|access-date=6 January 2017}}</ref> Critics have attacked various ideas of the School.<ref>See [[Christopher Platt|D.C.M. Platt]], "The Imperialism of Free Trade: Some Reservations," ''Economic History Review,'' 21#2 (Aug., 1968), pp. 296-306</ref> In ''The New Imperial Histories Reader,'' Stephen Howe has assembled articles by critics who take aim especially at [[P. J. Marshall]], [[David Kenneth Fieldhouse|D. K. Fieldhouse]], Robinson and Gallagher, and [[Peter Cain (historian)|Peter Cain]] and [[A. G. Hopkins]].<ref>Stephen Howe, ed. ''New Imperial Histories Reader'' (Routledge, 2009)</ref> [[Howard Spodek]], for example, praises the school's regional and pluralist perspectives but criticizes their reliance on British (rather than Indian) documentation, sloppy use of [[social science]] models, downplaying of ideology, and their excessive emphasis on Indian self-seeking and the importance of British imperial initiatives in achieving modernization. He recommends a deeper appreciation of Indian initiatives, and more attention to the emerging importance of public life in many areas of society rather than just a concentration on politics.<ref>Howard Spodek, "Pluralist Politics in British India: The Cambridge Cluster of Historians of Modern India," ''American Historical Review,'' (June 1979) 84#3 pp 688-707</ref> === Nationalist School === The Nationalist school originated among Indian historians in the late 19th and early 20th centuries who were influenced by [[Indian independence movement|Indian nationalism]]. They emphasized achievements in Indian history, while downplaying negative aspects, which led to various contradictions. Nationalist historians universally praised Hindu rule of India, with Hindu culture being prized above all else.<ref name=":0a">{{cite book|last=Thapar|first=Romila|title=History of Early India: From the Origins to AD 1300|publisher=University of California Press|year=2004|isbn=978-0-520-24225-8|pages=16–17}}</ref> In modern history, they focused on Congress, Gandhi, Nehru and high level politics. It highlighted the Mutiny of 1857 as a war of liberation, and Gandhi's 'Quit India' begun in 1942, as defining historical events. This school of historiography has received criticism for [[Elitism]].<ref>{{cite web|url=http://pages.ucsd.edu/~rfrank/class_web/ES-200C/Articles/Guha.pdf|title=Ranjit Guha, "On Some Aspects of Historiography of Colonial India"}}</ref> Historians in this school included [[Rajendralal Mitra]], [[R. G. Bhandarkar]], [[Romesh Chunder Dutt]], [[Anant Sadashiv Altekar]], [[K. P. Jayaswal]], [[Hem Chandra Raychaudhuri]], [[Radha Kumud Mukherjee]], [[R. C. Majumdar]], and [[K. A. Nilakanta Sastri]] ,.<ref name=":0a" /> === Marxist School === In India, Marxist Historiography takes the form of Marxian historiography where Marxian techniques of analysis are used but Marxist political intentions and prescriptions are discarded. The Marxian historiography of India uses the method of [[historical materialism]] and has focused on studies of economic development, land ownership, and [[class conflict]] in precolonial India and [[deindustrialisation|deindustrialization]] during the colonial period.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993">Bagchi, Amiya Kumar (January 1993). "Writing Indian History in the Marxist Mode in a Post-Soviet World". Indian Historical Review. 20 (1/2): 229–244.</ref> [[Bhupendranath Datta|B. N. Datta]], and [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] are considered the founding fathers of Marxist historiography in India. D. D. Kosambi was apologetic of the revolution of [[Mao]] and thought of Indian Prime Minister [[Jawaharlal Nehru]]'s policies as pro-capitalist. Kosambi, a polymath, viewed Indian History from a Marxist viewpoint. The other Indian scholars of Marxian historiography are [[Ram Sharan Sharma|R. S. Sharma]], [[Irfan Habib]], [[D. N. Jha]], and [[K. N. Panikkar]].<ref>Bottomore, T. B. 1983. ''A Dictionary of Marxist thought''. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press.</ref> Other historians such as [[Satish Chandra (historian)|Satish Chandra]], [[Romila Thapar]], [[Bipan Chandra]], [[Arjun Dev (historian)|Arjun Dev]], and [[Dineshchandra Sircar]], are sometimes referred to as "influenced by the Marxian approach to history."<ref>Guichard, Sylvie (2010), The Construction of History and Nationalism in India, Routledge, p. 87, ISBN 978-1136949319</ref> One debate in Indian history that relates to a [[historical materialist]] schema is on the nature of [[feudalism]] in India. [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] in the 1960s outlined the idea of "feudalism from below" and "feudalism from above". Element of his feudalism thesis was rejected by R.S. Sharma in his monograph [[Indian Feudalism]] (2005) and various other books,<ref>Purohit, Vinayak. 1988. Arts of transitional India twentieth century. Bombay: Popular Prakashan.</ref><ref>R S Sharma, Indian Feudalism (book), 2005</ref><ref>R S Sharma, Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation, Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177-85</ref><ref>R S Sharma, India's Ancient Past, Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India, Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> However R. S. Sharma also largely agrees with Kosambi in his various other books.<ref>R S Sharma, ''[[Indian Feudalism (book)]], 2005''</ref><ref>R S Sharma, ''Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation'', Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177–85</ref><ref>R S Sharma, ''India's Ancient Past'', Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, ''The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India'', Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> Most Indian Marxian historians argue that the economic origins of communalism are feudal remnants and the economic insecurities caused by slow development in India.<ref>{{cite book|title=Dalit women in India: issues and perspective|page=138|first=Prahlad|last=Jogdand|year=1995}}</ref> Even non-academic and laymen contributions to Marxist Historiography exist in India. The book "Coffee Housinte Katha" (The Story of Coffee House), written in [[Malayalam]], a regional language of India, spoken in the state of [[Kerala]], by one of the leaders of the Indian Coffee House Movement, [[Nadakkal Parameswaran Pillai]], is an example of this. Politicians like [[Shripad Amrit Dange]] have also contributed to Marxian historiography. ==== Criticism ==== The Marxian school of Indian historiography is accused of being too ideologically influenced.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993" /> Though influenced by Marxist theory [[B. R. Ambedkar]] criticized Marxists, as he deemed them to be unaware or ignorant of the specifics of caste issues.<ref>Padovani, Florence. Development-Induced Displacement in India and China: A Comparative Look at the Burdens of Growth. Rowman & Littlefield. Bhimrao Ambedkar himself, who criticized Indian Marxists</ref><ref>Jadhav, Narendra (1991). "Neglected Economic Thought of Babasaheb Ambedkar". Economic and Political Weekly. 26 (15): 980–982. ISSN 0012-9976. JSTOR 4397927.</ref> Also though most criticisms of Marxian historiography is levied by people who are not historians, some historians have debated Marxian historians and critically examined their analysis of the [[history of India]]. Many have alleged that Marxian historians used [[Historical negationism|negationism]] to whitewash some of the atrocities committed by [[Islamic rulers in the Indian subcontinent|Muslim rulers]] in the Indian Subcontinent.<ref>{{cite book|title=The Legacy of Muslim Rule in India|quote=Marxists who always try to cover up the black spots of Muslim rule with thick coats of whitewash|first=Kishori Saran|last=Lal|publisher=Aditya Prakashan|page=67}}</ref><ref>{{cite book|title=Indian Politics, Then and Now: Essays in Historical Perspective|first=K|last=Seshadri|publisher=Pragatee Prakashan|page=5|quote=certain attempts made by some ultra-Marxist historians to justify and even whitewash tyrannical emperors of the medieval India}}</ref><ref>{{cite book|title=Studies in World Affairs, Volume 1|first=KR|last=Gupta|year=2006|publisher=Atlantic Publisher|page=249|isbn=9788126904952|url=https://books.google.com/books?id=Hw9uf7sRKtIC&pg=PA249}}</ref><ref>{{cite book|title=Al-Hind the Making of the Indo-Islamic World: The Slave Kings and the Islamic Conquest : 11th–13th Centuries|year=1991|url=https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink|url-access=limited|last=Wink|first=André|publisher=Brill|page=[https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink/page/n160 309]|quote="apologists for Islam, as well as some Marxist scholars in India have sometimes attempted to reduce Islamic iconoclasm.."}}</ref> Since the late 1990s, [[Hindu nationalism|Hindu nationalist]] scholars especially have theorized that the Marxian tradition in India neglected what they believe to be the country's 'illustrious past' based on Vedic-[[puranic chronology]] and other [[Pseudohistory|pseudo-historical]] [[Historical revisionism|revisionist]] narratives of history, the historians are held responsible for aiding or defending [[Islam in India|Muslims]], who figure in Hindu nationalist discourse as the enemy.<ref>Jha, D.N. (1996). Society and Ideology in India: Essays in Honour of Prof. R.S. Sharma. New Delhi, India: Munshiram Manoharlal Publishers Pvt. Ltd. ISBN 978-8121506397.</ref><ref>Historian: Prof Irfan Habib outlookindia.com. Magazine | 23 April 2007. Retrieved 15 January 2013</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=u0RZBwAAQBAJ&pg=PA98|title=The Construction of History and Nationalism in India: Textbooks, Controversies and Politics|last=Guichard|first=Sylvie|year=2010|publisher=Routledge |isbn=9781136949319}}</ref> An example of such a view is [[Arun Shourie]]'s ''[[Eminent Historians]]'' (1998)<ref>Bryant, E. E. (2014). ''Quest for the Origins of Vedic Culture: The Indo-Aryan Migration Debate''. Cary, US: Oxford University Press {{ISBN|978-0195169478}}</ref> and ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks'' (2000), by [[Meenakshi Jain]].<ref name="Times14July">{{cite news |title=From having legs hacked off to getting Rajya Sabha foothold: A Master's journey of grit |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |access-date=14 July 2025 |work=The Times of India |date=14 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250714044603/https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |archive-date=14 July 2025}}</ref><ref name="v282">{{cite web | title=Why Meenakshi Jain Has Been Nominated To Rajya Sabha | website=[[News18]] | date=15 July 2025 | url=https://www.news18.com/opinion/opinion-why-meenakshi-jain-has-been-nominated-to-rajya-sabha-9442669.html | access-date=18 July 2025}}</ref> === Subaltern School === The "subaltern school", was begun in the 1980s by [[Ranajit Guha]] and [[Gyan Prakash]].<ref>{{cite journal |last=Prakash |first=Gyan |date=December 1994 |title=Subaltern studies as postcolonial criticism |journal=American Historical Review |volume=99 |issue=5 |pages=1475–1500 |doi=10.2307/2168385|jstor=2168385 }}</ref> It focuses attention away from the elites and politicians to "history from below", looking at the peasants using folklore, poetry, riddles, proverbs, songs, oral history and methods inspired by anthropology. It focuses on the colonial era before 1947 and typically emphasises caste and downplays class, to the annoyance of the Marxist school.<ref>{{cite journal |last=Roosa |first=John |date=2006 |title=When the Subaltern Took the Postcolonial Turn |journal=Journal of the Canadian Historical Association |volume=17 |issue=2 |pages=130–147 |doi=10.7202/016593ar|doi-access=free }}</ref> ==== Criticism ==== {{see|Subaltern Studies#Criticism}} === Hindutva Approach === Hindutva ({{Translation|Hinduness}}) is the predominant form of [[Hindu nationalism]] in India.<ref>{{Cite web|last=Purandare|first=Vaibhav|date=22 August 2019|title=Hindutva is not the same as Hinduism said Savarkar|url=https://www.telegraphindia.com/india/hindutva-is-not-the-same-as-hinduism-said-savarkar/cid/1699550|access-date=23 December 2020|website=telegraphindia.com}}</ref> The Hindutva movement has been described as a variant of "right-wing extremism",<ref name="Leidig">{{Cite journal|last=Leidig|first=Eviane|date=17 July 2020|title=Hindutva as a variant of right-wing extremism|journal=Patterns of Prejudice|volume=54|issue=3|pages=215–237|doi=10.1080/0031322X.2020.1759861|issn=0031-322X|doi-access=free|hdl=10852/84144|hdl-access=free}}</ref> adhering to a concept of homogenised majority and [[cultural hegemony]].<ref name="j3517631">{{cite journal |title=Fascism of our times |jstor=3517631 |author=Prabhat Patnaik |journal=Social Scientist |volume=21 |issue=3/4|pages=69–77 |year=1993 |doi=10.2307/3517631}}</ref><ref>{{harvnb|Frykenberg|2008|pages=178–220}}: "This essay attempts to show how — from an analytical or from an historical perspective — Hindutva is a melding of Hindu fascism and Hindu fundamentalism."</ref> Some analysts dispute the identification of Hindutva with fascism, and suggest Hindutva is an extreme form of [[conservatism]]. Hindutva approach to history exists to create a version of history to support the Hindu nationalist demands for [[Hindutva#Views on Indian history|Hindu Rashtra]] in Indian society.<ref name="Menon 28–30">{{cite magazine |last=Menon |first=Latha |date=August 2004 |title=Coming to Terms with the Past: India |magazine=History Today |volume=54 |issue=8 |pages=28–30}}</ref> It began with the writings of the developer and outliner of the [[Hindu Nationalism|Hindu Nationalist]] political ideology of [[Hindutva]] himself, [[Vinayak Damodar Savarkar]].{{sfn|Chandra|1989|p=145}}{{sfn|Keer|1966|p=143}} His works '[[The Indian War of Independence (book)|The Indian war of independence, 1857]]', 'Hindu-Pad-Padashahi (A Critical Review of the Hindu Empire of Maharashtra)', and 'Six Glorious Epochs of Indian History' contributed to and laid down the groundwork for this approach. However, this approach did not gain much traction until the 1990s.{{sfn|Goodrick-Clarke|1998|p=46}}<ref>{{Cite web|title=Resources|url=http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|access-date=2021-08-08|website=savarkar.org|language=en|archive-date=8 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210808095423/http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Visana|first=Vikram|date=5 November 2020|title=Savarkar before Hindutva: Sovereignty, Republicanism, and Populism in India, c.1900–1920|url=https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|journal=Modern Intellectual History|volume=18|issue=4|language=en|pages=1106–1129|doi=10.1017/S1479244320000384|s2cid=224983230|issn=1479-2443|access-date=25 July 2021|archive-date=30 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210930153956/https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> This approach is still in the process of development.<ref name="Menon 28–30" /> In March 2012, [[Diana L. Eck]], Professor of Comparative Religion and Indian Studies at [[Harvard University]], authored in her book "India: A Sacred Geography", that idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals and it wasn't just a cluster of regional identities and it wasn't ethnic or racial.<ref name="scroll.in">{{cite web|url=http://scroll.in/article/802047/theres-an-idea-of-india-from-early-times-much-before-the-mughals-or-the-british-scholar-diana-eck|title=Harvard scholar says the idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals|date=20 January 2016 }}</ref><ref name="In The Footsteps of Pilgrims">{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/leisure/story/20120618-review-of-diana-leck-india-a-sacred-geography-758709-2012-06-09|title=In The Footsteps of Pilgrims |date=9 June 2012 }}</ref><ref>{{cite magazine |url=https://www.economist.com/books-and-arts/2012/03/24/the-heavens-and-the-earth |title=India's spiritual landscape: The heavens and the earth |magazine =The Economist |date=24 March 2012}}</ref><ref name="Dalrymple">{{cite news |last=Dalrymple |first=William |date=27 July 2012 |title=India: A Sacred Geography by Diana L Eck – review |url=https://www.theguardian.com/books/2012/jul/27/india-sacred-geography-eck-review |newspaper=The Guardian}}</ref> This approach is noted for denying the [[Indo-Aryan migrations]], as they consider those whose ancestry and religion have origins outside of the Indian subcontinent to be aliens, namely Muslims, Christians, and communists. This approach states that only the Hindus are the legitimate heirs of South Asia.{{Sfn|Thapar|2004|p=14}} ==== Saffronisation ==== [[Saffronisation]], a process of introduction of right-wing policies that implement a Hindu nationalist agenda onto school textbooks by attempting to glorify Hindu contributions to Indian history while undermining other contributions, has become prominent. The [[Bharatiya Janata Party]] (BJP) has said that several Indian history textbooks had overt Marxist or Eurocentric political overtones.<ref name=":2">{{cite journal|last=Bhattacharya|first=Neeladri|date=2009|title=Teaching History in Schools: The Politics of Textbooks in India|journal=History Workshop Journal|volume=67|issue=67|pages=99–110|doi=10.1093/hwj/dbn050|jstor=40646212|s2cid=154421051}}</ref> The BJP has had trouble changing the textbooks because many states in which the BJP is not in power have blocked saffronisation efforts. The BJP, citing a rigid anti-Hindu agenda, restructured NCERT and the Indian Council of Historical Research (ICHR) to make textbooks conform to the BJP's Hindu nationalist platform.<ref>{{cite book|last=Bénéï|first=Veronique|title=Manufacturing Citizenship: education and nationalism in Europe, South Asia, and China|publisher=Routledge|year=2005|isbn=0-415-36488-4|location=New York, NY|pages=156–159}}</ref> In states where the BJP had control of the local government, textbooks were changed extensively to favor a Hindu nationalist narrative.<ref name=":1" /> These changes included the omission of caste-based exclusion and violence throughout Indian history and the exclusion or minimization of contributions to Indian society made by Muslims.<ref name="Raghavan">{{cite news|author=Raghavan, B. S.|title=Saffronisation|date=12 September 2001|newspaper=[[The Hindu]]|url=http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20070514123440/http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-date=14 May 2007|url-status=live}}</ref> After a rival political party, the [[Indian National Congress]], came into power, efforts were undertaken in 2004 to reverse the saffronisation of textbooks previously made by BJP.<ref name="The Guardian">{{cite news |last=Ramesh |first=Randeep |url=https://www.theguardian.com/world/2004/jun/26/india.schoolsworldwide |title=Another rewrite for India's history books |work=The Guardian |date=25 June 2004 |access-date=10 March 2016}}</ref> When the ''[[Hindustan Times]]'' reviewed the issue of saffronisation of Indian textbooks in late 2014, it noted that right-wing efforts to change how textbooks recount history faced "some difficulty as it lacks credible historians to back its claims."<ref>{{cite news|last=Raza |first=Danish | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffronising-textbooks-where-myth-and-dogma-replace-history/story-CauM4dmmsPGrjZ3APAvNxO.html |title=Saffronising textbooks : Where myth and dogma replace history |work=Hindustan Times |date=8 December 2014 |access-date=9 March 2016}}</ref> The [[India#Medieval India|medieval period]] in India is one such hotly-contested epoch among historians. Since there can be no true consensus about that era due to divided and deeply entrenched political motivations, history for that period is highly subjective and particularly vulnerable to the influence of the textbook writer's sympathies and outlook. "The choice of the textbook writer is more decisive than anything else," it was noted in a report in ''The Hindu''.<ref name="Amrik Singh">{{cite news|last=Singh|first=Amrik|date=25 August 2001|title=Saffronisation and textbooks|url=http://www.thehindu.com/2001/08/25/stories/05252524.htm|work=[[The Hindu]]|access-date=10 March 2016}}{{dead link|date=April 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> Critics have said that the changes to the textbooks have portrayed the medieval period as "a dark age of Islamic colonial rule which snuffed out the glories of the Hindu and Buddhist empires that preceded it".<ref name="The Guardian" /> Another trap in the politicisation of history relates to contention over the state of [[Jammu and Kashmir (union territory)|Jammu and Kashmir]].<ref name="Amrik Singh" /> By mid-2015, ''[[The Times of India]]'' reported that the [[National Council of Educational Research and Training]], which is in charge of publishing textbooks, had participated in a meeting convened by the [[Ministry of Human Resource Development]], and during that meeting, the issue of changing textbooks was discussed. An official from the ICHR complained that the theme of nationalism did not receive proper treatment in textbooks, setting the stage for possible textbook revisions.<ref name=":1">{{cite news | last=Akshaya |first=Mukul | url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/education/news/Saffronization-fears-over-history-textbooks-rewrite-plans/articleshow/47792475.cms |title=Saffronization fears over history textbooks rewrite plans |work=The Times of India|date=24 June 2015 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of Rajasthan reportedly spent Rs 37 crore to reprint 36 textbooks used for classes 1 to 8 for the 2016–2017 academic session that will be based on an agenda that would promote Indian culture by including historical figures, such as [[Suraj Mal|Maharaja Surajmal]], Hem Chandra, and [[Guru Gobind Singh]]. The textbooks that had been approved up to the 2012–13 academic session were rendered obsolete under the rewriting of history, and those books were auctioned off. In total, 5,66 crore new textbooks were ordered printed for an agenda that critics described was intent on supporting the saffronisation of textbooks. Rajasthan (primary and secondary) education minister Vasudev Devnani denied the charge of saffronisation, but educationists described his decision as to the "Hinduisation of education" that occurs when right-wing forces come to power.<ref>{{cite news|last=Goswami |first=Rakesh | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffron-agenda-raje-scraps-cong-textbooks-spends-rs-37-cr-on-new-ones/story-U3JaMmx52f4YsuUfb3wlNK.html |title=Saffronisation ? Raje scraps Cong textbooks, spends Rs 37 cr on new ones |work=Hindustan Times |date=20 January 2016 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of [[Karnataka]] has reportedly ordered new textbooks for the 2017–18 academic session in an effort that academicians and critics have described as a "blatant attempt to saffronise textbooks".<ref>{{cite news| url=http://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/revised-textbooks-from-201718-academic-year/article7300069.ece |title=Revised textbooks from 2017–18 academic year|work=The Hindu |date=10 June 2015 |access-date=10 March 2016}}</ref> ==== Criticism ==== The Hindutva approach to history is based on ahistorical premises and treats mythology as history. According to [[Christophe Jaffrelot]], a French political scientist specialising in South Asia, the Hindutva ideology has roots in an era where the fiction in ancient Indian mythology and Vedic antiquity was presumed to be valid. This fiction was used to "give sustenance to Hindu ethnic consciousness".<ref name="Jaffrelot1996p77">{{cite book|author=Christophe Jaffrelot|title=The Hindu Nationalist Movement in India|url= https://books.google.com/books?id=Y2buDDwdgIsC|year= 1996|publisher= Columbia University Press|isbn= 978-0-231-10335-0|page=77}}</ref> Its strategy emulated the Muslim identity politics of the Khilafat movement after World War I, and borrowed political concepts from the West –&nbsp;mainly German.<ref name="Jaffrelot1996p77" /> Hindutva organizations treat events in [[Hindu mythology]] as history.<ref name="R. Ramachandran">{{cite web|author=R. Ramachandran|date=1 February 2019|title=Science circus|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/science-and-technology/article26004777.ece}}</ref><ref name="Ziya Us Salam">{{cite web|author=Ziya Us Salam|title=Age of unreason|website=Frontline|date=20 June 2018 |url=https://frontline.thehindu.com/cover-story/article24200525.ece}}</ref><ref name="Meera Nanda">{{cite web|author=Meera Nanda|date=2 January 2004|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|title=Postmodernism, Hindu nationalism and 'Vedic science'|access-date=23 March 2022|archive-date=12 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200812120255/https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|url-status=dead}}</ref><ref name="Truschke">{{Cite journal|last=Truschke|first=Audrey|date=15 December 2020|title=Hindutva's Dangerous Rewriting of History|url=http://journals.openedition.org/samaj/6636|journal=South Asia Multidisciplinary Academic Journal|language=fr|issue=24/25|doi=10.4000/samaj.6636|issn=1960-6060|doi-access=free}}</ref> Hindutva organizations have been criticized for their belief in statements or practices that they claim to be both scientific and factual but are incompatible with the [[scientific method]].<ref>{{citation |first=Meera |last=Nanda |title=Hindutva's science envy |url=http://www.frontline.in/science-and-technology/hindutvas-science-envy/article9049883.ece |newspaper=Frontline |date=16 September 2016 |access-date=14 October 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://scroll.in/article/865872/from-dissing-darwin-to-yogic-farming-a-short-history-of-the-bjps-brush-with-pseudoscience|title=From dissing Darwin to yogic farming: A short history of the BJP's brush with pseudoscience|date=21 January 2018 }}</ref> According to [[Anthony Parel]], a historian and political scientist, Savarkar's ''Hindutva, Who is a Hindu?'' published in 1923 is a fundamental text of Hindutva ideology. It asserts, states Parel, India of the past to be "the creation of a racially superior people, the Aryans. They came to be known to the outside world as Hindus, the people beyond the Indus River. Their identity was created by their race (jati) and their culture (Sanskriti). All Hindus claim to have in their veins the blood of the mighty race incorporated with and descended from the Vedic fathers. They created a culture — an ensemble of mythologies, legends, epic stories, philosophy, art and architecture, laws and rites, feasts, and festivals. They have a special relationship to India: India is to them both fatherland and holy land." The Savarkar's text presents the "Hindu culture as a self-sufficient culture, not needing any input from other cultures", which is "an unhistorical, narcissistic and false account of India's past", states Parel.<ref name="Parel2006p42">{{cite book|author=Anthony J. Parel|title=Gandhi's Philosophy and the Quest for Harmony|url= https://books.google.com/books?id=MQhz0fW0HZUC |year=2006|publisher= Cambridge University Press|isbn=978-0-521-86715-3|pages=42–43}}</ref> The premises of early Hindu nationalist thought, states Chetan Bhatt, reflected the colonial era European scholarship and Orientalism of its times.<ref name="Bhatt2001p11" /> The idea of "India as the cradle of civilization" (Voltaire, Herder, Kant, Schlegel), or as "humanity's homeland and primal philosophy" (Herder, Schlegel), or the "humanism in Hindu values" (Herder), or of Hinduism offering redemption for contemporary humanity (Schopenhauer), along with the colonial-era scholarship of Frederich Muller, Charles Wilkins, William Jones, Alexander Hamilton, and others were the natural intellectual matrix for Savarkar and others to borrow and germinate their Hindu nationalist ideas.<ref name="Bhatt2001p11">{{cite book|author=Chetan Bhatt|title=Hindu nationalism: origins, ideologies and modern myths|url=https://books.google.com/books?id=W2PXAAAAMAAJ|year=2001|publisher=Berg|isbn=978-1-85973-343-1|pages=11–12}}</ref> [[Chakravarthi Ram-Prasad]], a Fellow of the British Academy and a scholar of Politics and Philosophy of Religion, states that Hindutva is a form of nationalism that is expounded differently by its opponents and its proponents.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> The opponents of Hindutva either consider it as a fundamentalist ideology that "aims to regulate the working of civil society with the imperatives of Hindu religious doctrine", or as another form of fundamentalism while accepting that Hinduism is a diverse collection of doctrines, is complex and is different from other religions. According to Ram-Prasad, the proponents of Hindutva reject these tags, viewing it to be their right and a desirable value to cherish their religious and cultural traditions.<ref name="Ram‐Prasad1993p285">{{cite journal | last=Ram-Prasad | first=C. | title=Hindutva ideology: Extracting the fundamentals | journal=Contemporary South Asia | volume=2 | issue=3 | year=1993 | doi=10.1080/09584939308719718 | pages=285–309}}</ref> The Hindutva ideology according to Savarkar, states Ram-Prasad, is a "geography, race, and culture" based concept. However, the "geography" is not strictly territorial but is an "ancestral homeland of a people", and the "race" is not biogenetic but described as the historic descendants of the intermarriage of Aryans, native inhabitants, and "different peoples" who arrived over time.<ref name="Flood2008p527" /> So, "the ultimate category for Hindutva is culture", and this culture is "not strictly speaking religious if by religion is meant a commitment to certain doctrines of transcendence", he states.<ref name="Flood2008p527">{{cite book|author=C. Ram-Prasad|editor=Gavin Flood|title=The Blackwell Companion to Hinduism|url=https://books.google.com/books?id=SKBxa-MNqA8C |year=2008|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-99868-7|pages=527–528}}</ref> The proponents state that in the Hindutva thought, there is a kernel of coherent and justifiable thesis about the Indian culture and history.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> Hindutva ideology has been linked to threats to academics and students, both in India and the United States.<ref name="Venugopal, Arun">{{Cite web|last=Venugopal, Arun|date=21 July 2021|title=At Rutgers, and Beyond, Scholars Are Under Attack For Their Critique of India's Far-Right Government|url=http://gothamist.com/news/at-rutgers-and-beyond-scholars-are-under-attack-for-their-critique-of-indias-far-right-government|access-date=21 July 2021|website=Gothamist|language=en}}</ref><ref name=":0b">{{Cite web|title=American Scholars of India Confront a Rise in Threats {{!}} WNYC {{!}} New York Public Radio, Podcasts, Live Streaming Radio, News|url=https://www.wnyc.org/story/american-scholars-india-confront-rise-threats/|access-date=6 September 2021|website=WNYC|language=en}}</ref> For instance, in 2011, Hindutva activists successfully led a charge to remove an essay about the multiple narratives of Ramayanas from Delhi University's history syllabus.<ref name="The Hindu">{{Cite news|last=N|first=Vijetha S.|date=15 October 2011|title=Historians protest as Delhi University purges Ramayana essay from syllabus|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/Historians-protest-as-Delhi-University-purges-Ramayana-essay-from-syllabus/article13372074.ece|access-date=11 July 2021|issn=0971-751X}}</ref> [[Romila Thapar]], a world-renowned historian, has faced Hindutva-led attacks, with the claims that her works present Marxist and [[Eurocentric]] points of view.<ref name="washingtonpost.com">{{Cite news|title=In the battle over India's history, Hindu nationalists square off against a respected historian|language=en-US|newspaper=Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/india-romila-thapar-dissent/2021/01/02/1a79ca54-4070-11eb-b58b-1623f6267960_story.html|access-date=11 July 2021|issn=0190-8286}}</ref> Hindutva scholars like [[Rajiv Malhotra]] has been responsible for pushback against [[White people|white]] scholars specialising on South Asia and Hinduism based in North America, including [[Wendy Doniger]] and [[Sheldon Pollock]] on grounds of their supposed [[Evangelism|vested interests]] & [[Racism|racial prejudices]] [[Anti-Indian sentiment|against Indians]].<ref name="insidehighered.com">{{Cite web|title=Scholars who study Hinduism and India face hostile climate|url=https://www.insidehighered.com/news/2016/04/12/scholars-who-study-hinduism-and-india-face-hostile-climate|access-date=11 July 2021|website=www.insidehighered.com|language=en}}</ref> Under BJP leadership, the Indian state has been accused of monitoring scholars and denying some research access.<ref name="The Nation">{{cite news |last1=Chaturvedi |first1=Vinayak |title=The Hindu Right and Attacks on Academic Freedom in the US |url=https://www.thenation.com/article/culture/hindu-right-academic-freedom/ |publisher=The Nation |date=December 2021}}</ref> In 2021, a group of North American-based scholars of South Asia formed a collective and published the Hindutva Harassment Field Manual to, they argue, answer the Hindutva threat to their academic freedom.<ref name="Prakash">{{Cite web|last=Prakash|first=Priyali|title='Targeted by hate': Audrey Truschke on why she helped write a 'Hindutva Harassment Field Manual'|url=https://scroll.in/article/999710/targeted-by-hate-audrey-truschke-on-why-she-helped-write-a-hindutva-harassment-field-manual|access-date=28 August 2021|website=Scroll.in|date=10 July 2021 |language=en-US}}</ref><ref name=":0b" /> They documented further incidents of Hindutva harassment of academics in North America, dating back to the 1990s.<ref name="Timeline">{{cite web |last1=SASAC |title=Timeline |url=https://www.hindutvaharassmentfieldmanual.org/timeline |website=Hindutva Harassment Field Manual}}</ref> The [[Association for Asian Studies]] noted that Hindutva, described as a "[[Majoritarianism|majoritarian]] ideological doctrine" different from [[Hinduism]], resorted to "increasing attacks on numerous scholars, artists, and journalists who critically analyze its politics".<ref name="asianstudies.org">{{Cite web|date=10 September 2021|title=AAS Statement on the Dismantling Global Hindutva Conference|url=https://www.asianstudies.org/aas-statement-on-the-dismantling-global-hindutva-conference/|access-date=11 September 2021|website=Association for Asian Studies|language=en-US}}</ref> == هندستان تي برطانوي سامراج جي اثر جو جائزو == Debate continues about the [[Economy of India under the British Raj|economic impact of British imperialism on India]]. The issue was actually raised by conservative British politician [[Edmund Burke]] who in the 1780s vehemently attacked the East India Company, claiming that [[Warren Hastings]] and other top officials had ruined the Indian economy and society. Indian historian Rajat Kanta Ray (1998) continues this line of attack, saying the new economy brought by the British in the 18th century was a form of "plunder" and a catastrophe for the traditional economy of Mughal India. Ray accuses the British of depleting the food and money stocks and imposing high taxes that helped cause the terrible famine of 1770, which killed a third of the people of Bengal.<ref>Rajat Kanta Ray, "Indian Society and the Establishment of British Supremacy, 1765–1818", in ''The Oxford History of the British Empire: vol. 2, The Eighteenth Century'', ed. P. J. Marshall, (1998), pp. 508–529.</ref> Rejecting the Indian nationalist account of the British as alien aggressors, seizing power by brute force and impoverishing all of India, British historian [[P. J. Marshall]] argues that the British were not in full control but instead were players in what was primarily an Indian play and in which their rise to power depended upon excellent cooperation with Indian elites. Marshall admits that much of his interpretation is still rejected by many historians.<ref>P. J. Marshall, "The British in Asia: Trade to Dominion, 1700–1765," in ''The Oxford History of the British Empire: vol. 2, The Eighteenth Century'', ed. P. J. Marshall, (1998), pp. 487–507.</ref> Marshall argues that recent scholarship has reinterpreted the view that the prosperity of the formerly benign Mughal rule gave way to poverty and anarchy. Marshall argues the British takeover did not make any sharp break with the past. The British largely delegated control to regional Mughal rulers and sustained a generally prosperous economy for the rest of the 18th century. Marshall notes the British went into partnership with Indian bankers and raised revenue through local tax administrators and kept the old Mughal rates of taxation. Professor Ray agrees that the East India Company inherited an onerous taxation system that took one-third of the produce of Indian cultivators.<ref>Marshall, "The British in Asia: Trade to Dominion, 1700–1765"</ref> ===Insecurity of the Raj=== In the 20th century historians generally agreed that imperial authority in the Raj had been secure in the 1800–1940 era. Various challenges have emerged. Mark Condos and Jon Wilson argue that the Raj was chronically insecure.<ref>Mark Condos, ''The Insecurity State: Punjab and the Making of Colonial Power in British India'' (Cambridge University Press, 2017).</ref><ref>Jon Wilson, ''India conquered: Britain's Raj and the chaos of empire'' (Simon and Schuster, 2016).</ref> They argue that the irrational anxiety of officials led to a chaotic administration with minimal social purchase or ideological coherence. The Raj was not a confident state capable of acting as it chose, but rather a psychologically embattled one incapable of acting except in the abstract, the small scale, or short term.<ref>Joshua Ehrlich, "Anxiety, Chaos, and the Raj." ''Historical Journal'' 63.3 (2020): 777–787. DOI: https://doi.org/10.1017/S0018246X1900058X</ref> ==پڻ ڏسو== * [[سنڌ جي تاريخ نگاري]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] * [[هندستان جي تاريخ]] * [[برطانوي سلطنت جي تاريخ نگاري]] == حوالا == == ڪتاب نگاري == ==حوالا== {{حوالا}} ===Works cited=== * {{citation |last=Chandra |first=Bipan |title=India's Struggle for Independence |year=1989 |publisher=Penguin Books India |location=New Delhi |isbn=978-0-14-010781-4 }} * {{Cite book |editor-last=Defrémery |editor-first = C. |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=B.R. |title=Voyages d'Ibn Batoutah (Volume 1) |publisher= Société Asiatic |year=1853 |place=Paris |language=French, Arabic |url=https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ}} * {{Cite book |last=Dunn |first=Ross E. |author-link=Ross E. Dunn |title=The Adventures of Ibn Battuta |publisher=University of California Press |year=2005 |orig-year=1986 |isbn=978-0-520-24385-9 }} * {{citation|last=Eggermont|first=P. H. L.|title=The Purāņa Source of Merutuṅga's List of Kings and the Arrival of the Śakas in India|year=1969|url=https://books.google.com/books?id=ks4UAAAAIAAJ}} * {{Citation |last=Goodrick-Clarke |first=Nicholas |author-link=Nicholas Goodrick-Clarke |title=Hitler's Priestess: Savitri Devi, the Hindu-Aryan Myth and Neo-Nazism |title-link=Hitler's Priestess |publisher=[[New York University Press]] |year=1998 |isbn=978-0-8147-3111-6 |language=en}} * {{cite book |last1=Keer |first1=Dhananjay |title=Veer Savarkar |date=1966 |publisher=Popular Prakashan |url=https://books.google.com/books?id=aCALAQAAIAAJ |language=en |oclc=582786373}} * {{cite book |first=Robert |last=Frykenberg |chapter=Hindutva as a Political Religion: An Historical Perspective |editor1=R. Griffin |editor2=R. Mallett |editor3=J. Tortorice |title=The Sacred in Twentieth-Century Politics: Essays in Honour of Professor Stanley G. Payne |year=2008 |url=https://books.google.com/books?id=JGOHDAAAQBAJ |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-0-230-24163-3 |pages=178–200 }} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * Balagangadhara, S. N. (2012). Reconceptualizing India studies. New Delhi: Oxford University Press. * Bhattacharjee, J. B. ''Historians and Historiography of North East India'' (2012) * {{cite book|last=Bannerjee|first= Dr. Gauranganath |title=India as known to the ancient world|url=https://archive.org/stream/indiaasknowntoan00banerich#page/n3/mode/2up|year=1921|publisher=Humphrey Milford, Oxford University Press, London}} * Bose, Mihir. "India's Missing Historians: Mihir Bose Discusses the Paradox That India, a Land of History, Has a Surprisingly Weak Tradition of Historiography", ''History Today'' 57#9 (2007) pp 34+. [https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110915152404/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 |date=15 September 2011 }} *Chakrabarti, Dilip K.: Colonial Indology, 1997, Munshiram Manoharlal: New Delhi. * Palit, Chittabrata, ''Indian Historiography'' (2008). *Indian History and Culture Society., Devahuti, D. (2012). Bias in Indian historiography. * Elliot, Henry Miers; John Dowson (1867–77). ''The History of India, as told by its own historians. The Muhammadan Period''. London: Trübner and Co. * [[Meenakshi Jain|Jain, Meenakshi]] [https://archive.org/details/flawed-narratives-history-in-the-old-ncert-textbooks-of-satish-chandra-by-meenakshi-jain ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks - A random survey of Satish Chandra’s “Medieval India''], NCERT 2000 * Inden, R. B. (2010). Imagining India. Bloomington, Ind: Indiana University Press. * Jain, M. The India They Saw : Foreign Accounts (4 Volumes) Delhi: Ocean Books, 2011. * Kahn, Yasmin. "Remembering and Forgetting: South Asia and the Second World War' in Martin Gegner and Bart Ziino, eds., ''The Heritage of War'' (Routledge, 2011) pp 177–193. * Mantena, R. (2016). Origins of modern historiography in India: Antiquarianism and philology 1780–1880. Palgrave Macmillan. * Mittal, S. C ''India distorted: A study of British historians on India'' (1995), on 19th century writers * [[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970) {{ISBN|9782102227356}} *{{cite book |first=Yvette Claire |last=Rosser |title=Curriculum as Destiny: Forging National Identity in India, Pakistan, and Bangladesh |year=2003 |publisher=University of Texas at Austin |type=Dissertation |url=http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |access-date=17 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911035259/http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |archive-date=11 September 2008 |url-status=dead }} *[[Arvind Sharma]], Hinduism and Its Sense of History (Oxford University Press, 2003) {{ISBN|978-0-19-566531-4}} * E. Sreedharan, A Textbook of Historiography, 500 B.C. to A.D. 2000 (2004) * Shourie, Arun (2014). Eminent historians: Their technology, their line, their fraud. Noida, Uttar Pradesh, India : HarperCollins Publishers. {{ISBN|9789351365914}} *{{cite book |title=Aryans and British India |first=Thomas R. |last=Trautmann |url=https://books.google.com/books?id=jR_LPnEH3GsC |year=1997 |location=Berkeley |publisher=University of California Press |isbn=978-0-585-10445-4}} *Viswanathan, G. (2015). Masks of conquest: Literary study and British rule in India. * Antonio de Nicolas, Krishnan Ramaswamy, and Aditi Banerjee (eds.) (2007), ''[[Invading the Sacred]]: An Analysis Of Hinduism Studies in America'' (Publisher: Rupa & Co.) * Vishwa Adluri, Joydeep Bagchee: ''The Nay Science: A History of German Indology''. Oxford University Press, New York 2014, {{ISBN|978-0199931361}} (''Introduction,'' p.&nbsp;1–29). * Warder, A. K., ''An introduction to Indian historiography'' (1972). * Winks, Robin, ed. ''The Oxford History of the British Empire: Volume V: Historiography'' (2001) * Weickgenannt, T. N. (2009). Salman Rushdie and Indian historiography: Writing the nation into being. Basingstoke: Palgrave Macmillan. {{Historiography}} [[زمرو:ڀارت جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:تاريخ نويسي]] [[زمرو:ڀارت جي تاريخ]] ==قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسي== قومي ۽ علائقائي تاريخن جا مقصد به مختلف رهيا آهن. قومي تاريخ منتشر ۽ جدا جدا عنصرن کي هڪ قومي سڃاڻپ هيٺ گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، جڏهن ته علائقائي تاريخون پنهنجي ثقافتي قدرن، روايتن ۽ سياسي حيثيت کي اجاگر ڪري پنهنجي معاملن ۾ آزاد ڪردار ادا ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪن ٿيون. نوآبادياتي دور جي خاتمي ۽ نون ملڪن جي قيام کان پوءِ، پراڻين حدن جي تبديليءَ سبب قوم رياست ۽ صوبن جي وچ ۾ تضاد پيدا ٿيا. علائقن وٽ پنهنجي جدا تاريخ ۽ ثقافت هئي، جڏهن ته نئين قوم رياست کي پنهنجي تاريخ نئين زاويي سان ٺاهڻي هئي. اهڙي صورتحال ۾ قومي تاريخ ڪڏهن ڪڏهن سياسي غلبي، قومي سڃاڻپ جي تشهير ۽ علائقائي قوميتن جي دٻاءَ لاءِ استعمال ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==پاڪستان ۾ سنڌ جي علائقائي حيثيت== پاڪستان جي قيام وقت ملڪ ۾ پنج صوبا هئا، جن وٽ پنهنجي جدا سڃاڻپ موجود هئي. پاڪستان هڪ نئون ملڪ هو، تنهنڪري ان جي شروعاتي دور ۾ قومي وحدت ۽ قوم سازيءَ تي وڌيڪ زور ڏنو ويو. صوبي سان وابستگيءَ کي سرڪاري سطح تي ڪڏهن ڪڏهن تنقيد جو نشانو بڻايو ويو، ڇاڪاڻ ته ان کي قوم سازيءَ جي راهه ۾ رڪاوٽ سمجهيو ويندو هو. سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي سياسي عمل ۾ ٿيندڙ تبديلين کي ظاهر ڪري ٿي؛ جيئن جيئن سياسي جوڙجڪ بدلبي رهي، تيئن سنڌ جي تاريخ لکڻ جا رخ به تبديل ٿيندا رهيا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ هڪ الڳ حيثيت رکي ٿي، ڇاڪاڻ ته اها بنگال ۽ پنجاب وانگر ورهايل نه ٿي. سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي به پشتونن يا بلوچن وانگر ٻن يا وڌيڪ ملڪن ۾ وڏي پيماني تي ورهايل نه هئي. تاريخي ۽ جاگرافيائي طور سنڌ قديم زماني کان پنهنجي جداگانه سڃاڻپ رکي ٿي، جنهن ڪري اها پاڪستان جي ٻين صوبن کان هڪ خاص ۽ ممتاز حيثيت رکي ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي ۽ ورهاڱي کان اڳ جي تاريخ نويسي== تاريخ ڪنهن به علائقي کي تاريخي مرتبو ڏيڻ جو طاقتور ذريعو آهي، ڇاڪاڻ ته اها ان علائقي جون پاڙون ماضي ۾ ڳولي ٿي. ان شعور تحت ورهاڱي کان اڳ سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد سنڌ جي تاريخ کي نئين سر مرتب ڪرڻ هو. ان جي تاريخي رسالي ۾ سنڌ جي تاريخ جي مختلف پهلوئن تي تحقيقي مضمون شايع ٿيندا هئا. خاص طور قديم دور تي زور ڏنو ويو، ته جيئن سنڌ جي تاريخي قدامت ثابت ڪري سگهجي. جيئن ته هن سوسائٽيءَ ۾ هندو ۽ انگريز مؤرخ وڌيڪ سرگرم هئا، تنهنڪري تاريخ نويسيءَ ۾ سيڪيولر رجحان نمايان رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==ورهاڱي کان پوءِ سنڌي تاريخ نويسي== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسي نون خيالن ۽ رجحانن سان سامهون آئي. ان جو مرڪزي نقطو اهو هو ته سنڌ تاريخي، ثقافتي ۽ لساني طور پاڪستان جي ٻين صوبن کان مختلف آهي. صوبائي سڃاڻپ تي زور ورهاڱي جي نتيجن سبب وڌيو. ڪراچي، جيڪا سنڌ جو اهم شهر ۽ بندرگاهه هئي، وفاقي علائقو قرار ڏئي نئين ملڪ جي گادي بڻائي وئي. سنڌ ان فيصلي خلاف احتجاج ڪيو، پر اهو احتجاج اثرائتو ثابت نه ٿيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي هندو آبادي وڏي پيماني تي لڏي وئي ۽ ان جي جاءِ تي اردو ڳالهائيندڙ آبادي آئي. هن تبديليءَ سنڌي قوميت کي ڪمزور ڪيو. ثقافتي ۽ لساني دٻاءَ کي منهن ڏيڻ لاءِ سنڌي دانشورن سنڌ جي تاريخ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ طرف ڌيان ڏنو، ته جيئن سنڌ جي جدا سڃاڻپ کي برقرار رکيو وڃي. ان مقصد لاءِ سنڌي ادبي بورڊ قائم ڪيو ويو، جنهن سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ تاريخي تحقيق جي حوصلا افزائي ڪئي. بورڊ سنڌ جي قديم کان جديد دور تائين نو جلدن ۾ جامع تاريخ شايع ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ سنڌ جي تاريخ بابت فارسي اصل ماخذ پڻ شايع ڪيا، ته جيئن مؤرخن کي بنيادي مواد ملي سگهي. انهن مان ڪجهه ڪتاب بعد ۾ سنڌي ۽ اردو ۾ ترجمو ٿيا، جنهن سان اردو پڙهندڙن لاءِ سنڌ جي تاريخ کي سمجهڻ جا نوان رستا کليا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==اسلام، عرب فتح ۽ باب الاسلام جو تصور== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جي هڪ اهم خصوصيت سنڌ جي تاريخ ۾ اسلام جي ڪردار تي زور هو. عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ کي “باب الاسلام” يعني اسلام جو دروازو بڻائيندڙ واقعو سمجهيو ويو. محمد بن قاسم کي هڪ اهم تاريخي هيرو طور پيش ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته هن کي سنڌ ۾ اسلام آڻيندڙ فاتح طور بيان ڪيو ويو. اسلام پسند تاريخ نويسيءَ ۾ عرب فتح ۽ عرب فاتح سنڌ جي اسلامي سڃاڻپ جا وڏا نشان بڻيا ۽ باب الاسلام جو تصور سالياني يادگيريءَ جو موضوع پڻ بڻيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سيد سليمان ندوي پنهنجي ڪتاب ''عرب و هند ڪي تعلقات'' ۾ عربن جي سنڌ فتح ۽ اتر هندستان تي ترڪن جي فتحن ۾ فرق بيان ڪيو. سندس خيال موجب سنڌ فتح ڪندڙ عرب اسلامي ماحول ۾ رهندا هئا ۽ اسلامي تعليمات کان واقف هئا، جڏهن ته ترڪ، افغان ۽ مغل حڪمران فقط نالي ماتر مسلمان هئا ۽ اسلامي تعليمات جا حقيقي نمائندا نه هئا. ان خيال موجب سنڌ جو اسلامي ڪردار پاڪستان جي ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پختو سمجهيو ويو.<ref name="SuleimanNadvi-ArabHind-1976">{{cite book |last=ندوي |first=سليمان |title=عرب و هند ڪي تعلقات |location=ڪراچي |year=1976 |pages=107، 192 }}</ref> محمد علي جناح جي هڪ تقرير جو حوالو پڻ ڏنو ويو، جنهن ۾ هن سنڌ کي خراج تحسين پيش ڪندي چيو ته پاڪستان حقيقت ۾ ان ڏينهن وجود ۾ آيو، جڏهن پهريون مسلمان سنڌ جي سرزمين تي آيو. ورهاڱي کان پوءِ هن تصور سنڌ کي ٻين صوبن کان اسلامي روايتن جي وارث طور الڳ ڏيکارڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سنڌ جو ڪردار== سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو ٻيو اهم پهلو آزاديءَ جي تحريڪ ۽ پاڪستان جي قيام ۾ سنڌ جي ڪردار تي زور آهي. سنڌ جي ماڻهن خلافت تحريڪ، هجرت تحريڪ ۽ ريشمي رومال تحريڪ ۾ سرگرم حصو ورتو. انهن تحريڪن سنڌ جي ماڻهن کي هندستان جي مسلمانن سان ويجهو آندو. سنڌ کي بمبئي کان جدا ڪرڻ جي جدوجهد پڻ هندستاني مسلمانن جي سياسي مطالبن لاءِ مددگار ثابت ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ پاڪستان جي قيام واري جدوجهد ۾ پنهنجي ڪردار تي به فخر ڪري ٿي. 1938ع ۾ شيخ عبدالمجيد سنڌي صوبائي مسلم ليگ جي اجلاس ۾ پاڪستان بابت قرارداد پيش ڪئي، جيڪا اڪثريت سان منظور ٿي. 1943ع ۾ سنڌ اسيمبلي پاڪستان قرارداد جي حمايت ڪئي. ان موقعي تي جي. ايم. سيد تقرير ڪندي چيو ته هندستان جا مسلمان جدا قوم آهن، ڇاڪاڻ ته انهن جي جدا تاريخ، ثقافت، ادب، روايتون ۽ سياسي توڙي معاشي نظام آهن؛ تنهنڪري انهن کي جدا وطن ڏنو وڃي.<ref name="MehranFreedomMovement1985">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |pages=17–18 }}</ref> سنڌ اسيمبلي 1946ع ۾ پاڪستان جي قرارداد جي حمايت ڪندڙ پهرين اسيمبلي طور پيش ڪئي وئي. 1985ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ جي رسالي ''مهراڻ'' آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر شايع ڪيو. ان جي اداريي ۾ چيو ويو ته پاڪستان جو حقيقي خالق سنڌ آهي. اداريي ۾ اهو به افسوس ظاهر ڪيو ويو ته پاڪستان جي قيام کان پوءِ سنڌ جي ڪردار کي ڄاڻي واڻي گهٽايو ويو؛ جهڙوڪ محمد علي جناح جي جنم ڀومي جهرڪ کي نظرانداز ڪري وزير مينشن ڪراچي کي اڳيان آڻڻ، ۽ سنڌي اڳواڻن جي خدمتن کي پاڪستان جي قيام ۾ مناسب طور تسليم نه ڪرڻ.<ref name="MehranFreedomMovement1985p5">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=5 }}</ref><ref name="MehranFreedomMovement1985p6">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=6 }}</ref> سنڌ طرفان پنهنجي اسلامي ڪردار ۽ آزاديءَ جي تحريڪ ۾ ڪردار تي زور ڏيڻ جو هڪ سياسي سبب صوبائي خودمختياريءَ جو مطالبو هو. سنڌ چاهيو ٿي ته مرڪز جو ڪردار صوبائي معاملن ۾ گهٽ کان گهٽ هجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==ون يونٽ ۽ سنڌي قومپرست تاريخ نويسي== سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ بنيادي تبديلي ون يونٽ جي دور ۾ آئي. 1955ع ۾ اولهه پاڪستان جا صوبا هڪ يونٽ ۾ ضم ڪيا ويا، جنهن سبب سنڌ پاڻ کي ٻيهر اهڙي صورتحال ۾ محسوس ڪيو، جهڙي طرح نوآبادياتي دور ۾ اها بمبئي پريزيڊنسيءَ جو حصو هئي. بمبئي جي جاءِ تي هاڻي لاهور جو غلبو محسوس ڪيو ويو. سنڌ پنهنجي سياسي آزادي ٻيهر وڃائي ويٺي. ون يونٽ جي عمل سنڌ جي ڪجهه سياستدانن جي موقعي پرستيءَ کي به ظاهر ڪيو، جن مرڪزي حڪومت سان گڏجي سنڌ کي ون يونٽ جو حصو بڻائڻ ۾ مدد ڪئي. ساڳئي وقت اهڙا اڳواڻ به سامهون آيا، جن ون يونٽ جي مخالفت ڪئي ۽ ان سبب تڪليفون برداشت ڪيون. هن دور سنڌ جي تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جو نئون تصور پيدا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ون يونٽ سنڌين کي سياسي طور وڌيڪ پختو ڪيو، ڇاڪاڻ ته سنڌ مجموعي طور پنجاب جي سياسي غلبي هيٺ تڪليفون ڀوڳيون. هن دور ۾ بئراج جي زرخيز زمين فوجي آفيسرن ۽ اعليٰ بيوروڪريٽن کي الاٽ ڪئي وئي، جنهن سان سنڌي هارين جا حق متاثر ٿيا. سرڪاري ملازمتن ۾ سنڌين کي مناسب حصو نه مليو، جنهن سبب وڌندڙ وچولي طبقي ۾ مايوسي پيدا ٿي. انهن تجربن کان پوءِ سنڌين محسوس ڪيو ته نه “باب الاسلام” واري حيثيت ۽ نه آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سندن ڪردار، انهن کي سندن حق ڏيارڻ ۾ مددگار ثابت ٿيا. ان احساس سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو رخ بدلائي ڇڏيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌي قومپرستي تاريخ جي تجزيي جو مرڪزي نقطو بڻجي وئي. ماضيءَ کي حال جي روشنيءَ ۾ پرکيو ويو، خاص طور پرڏيهي حملن جي اثرن کي هن انداز سان ڏٺو ويو ته سنڌ بار بار پرڏيهي غلبي سبب ڪيئن متاثر ٿي. پرڏيهي غلبي جي موضوع سنڌ جي اهڙي تصوير ٺاهي، جنهن ۾ سنڌ کي مظلوم ۽ استحصال جو شڪار علائقو طور پيش ڪيو ويو. ساڳئي وقت تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جي ڪردار کي نمايان ڪيو ويو، ته جيئن نئين نسل لاءِ ڪردار جا نمونا پيدا ڪيا وڃن.<ref name="MubarakAli1994p45">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=سنڌ خاموشي ڪي آواز |location=لاهور |year=1994 |page=45 }}</ref> ==سيڪيولر قومپرست تعبير ۽ قديم سنڌ== سنڌي قومپرستيءَ هيٺ ٺهيل نئين تاريخ نويسي مذهبي نه پر سيڪيولر هئي. سنڌي ثقافت ۽ تهذيب جون پاڙون قديم ماضيءَ ۾ ڳوليون ويون ۽ دعويٰ ڪئي وئي ته سنڌ جي تهذيبي حيثيت بابلي، آشوري ۽ مصري تهذيبن جي برابر آهي. سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب سنڌين لاءِ فخر جو ذريعو بڻجي، ۽ موهن جو دڙو سنڌ جي قديم ماضيءَ جي علامت طور اڀريو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==جي.ايم. سيد جي تاريخي تعبير== [[جي.ايم. سيد]] سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ اهم نوان رجحان متعارف ڪرايا. هن عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ لاءِ برڪت نه، پر هڪ جارحيت قرار ڏنو. سندس خيال ۾ محمد بن قاسم به ٻين حمله آورن وانگر هڪ جارح هو، جنهن سنڌ جا وسيلا لٽيا. هن دليل لاءِ ساڳيو منطق استعمال ڪيو، جيڪو سليمان ندوي ترڪ حمله آورن بابت ڏنو هو. جي. ايم. سيد موجب اٺين صديءَ تائين اموي دور ۾ عرب حاڪمن جو اصل اسلامي روح ختم ٿي چڪو هو ۽ اهي دنياوي ۽ سامراجي طاقت بڻجي چڪا هئا؛ تنهنڪري سنڌ جي عرب فتح اسلام نه پر عرب سلطنت جي توسيع هئي.<ref name="ArisarGMSayyidp56">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=56 }}</ref> هن تعبير محمد بن قاسم کي هيرو مان جارح ۾ تبديل ڪيو ۽ راجا ڏاهر کي مادر وطن جو محافظ بڻايو، جنهن حمله آورن سان ٺاهه ڪرڻ بدران وڙهندي جان قربان ڪئي. جي. ايم. سيد چچ نامو ۽ جنت السنڌ جهڙن تاريخي ماخذن تي به تنقيد ڪئي، ڇاڪاڻ ته سندس خيال ۾ اهي حمله آورن جي واکاڻ ڪن ٿا ۽ پڙهندڙن کي حقيقي تاريخي شعور کان محروم ڪن ٿا.<ref name="ArisarGMSayyidp55">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=55 }}</ref> جي. ايم. سيد جي نظر ۾ سنڌ تي حملو ڪندڙ سڀ پرڏيهي فاتح هڪ ئي زمري ۾ اچن ٿا، ڀلي انهن جو مذهب ڪهڙو به هجي. انهن ۾ ايران جو دارا، عربن جو محمد بن قاسم، غزنيءَ جو محمود، دهليءَ جو علاؤالدين، قنڌار جو شاهه بيگ ارغون، مغلن جو خان خانان ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو چارلس نيپيئر شامل ڪيا ويا. انهن سڀني کي سنڌ جا غاصب ۽ تباهه ڪندڙ قرار ڏنو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidp58">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=58 }}</ref> ==غدارن ۽ سورمن جو تصور== 1956ع کان پوءِ سياسي صورتحال سنڌ جي تاريخ کي “غدارن” ۽ “سورمن” جي انداز ۾ لکڻ طرف وٺي وئي. جيڪي ماڻهو ذاتي مفادن لاءِ سنڌ کي وڪڻندڙ سمجهيا ويا، انهن کي غدار چيو ويو، جڏهن ته جيڪي مادر وطن لاءِ قرباني ڏيندڙ سمجهيا ويا، انهن کي سورمو قرار ڏنو ويو. سنڌ جي دفاع ڪندڙن ۾ راجا ڏاهر، دودو سومرو، دريا خان، مخدوم بلاول، شاهه عنايت ۽ هوش محمد کي شامل ڪيو ويو. غدارن ۾ قاضي قاضن، نائومل ۽ مير علي مراد جا نالا کنيا ويا. هن تاريخ نويسيءَ جو پيغام اهو هو ته ڪيچ مڪران، ٺٽي، مياڻي ۽ دٻي ۾ وڙهيل سنڌ جي آزاديءَ جون جنگيون اڃا ختم نه ٿيون آهن، پر اها جنگ هر شهر ۽ ڳوٺ ۾ جاري آهي.<ref name="ArisarGMSayyidp63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=63 }}</ref> ==مغل دور، تاريخ مظھر شاهجهاني ۽ پرڏيهي غلبو== سنڌ تي مغل دور جي پرڏيهي قبضي جا اثر بيان ڪرڻ لاءِ سنڌي ادبي بورڊ 1962ع ۾ يوسف ميرڪ جي اصل ماخذ ''تاريخ مظھر شاهجهاني'' شايع ڪئي. ان جو مقدمو پير حسام الدين راشدي لکيو. هن مقدمي ۾ خاص طور اهي واقعا چونڊيا ويا، جن ۾ ظلم ۽ استحصال جي تصوير ملي ٿي ۽ جيڪي سنڌ جي ان وقت جي سياسي حالت سان لاڳاپيل لڳندا هئا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962p21">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |page=21 }}</ref> پير حسام الدين راشدي، يوسف ميرڪ جي حوالي سان، سيوهڻ جي گورنر جي ظلم، ماڻهن کي ڪوڙا هڻڻ ۽ اذيت ڏيڻ جا واقعا بيان ڪيا. مغل عملدارن طرفان ماڻهن جي ملڪيت ضبط ڪرڻ، سندن وسيلن ۽ دولت کان محروم ڪرڻ، ڦورن ۽ ڌاڙيلن جي سرپرستي ڪرڻ ۽ ڳرا محصول لاڳو ڪرڻ جهڙا عمل بيان ڪيا ويا. نتيجي طور سيوهڻ جو علائقو برباد ٿيو، ڳوٺ ۽ شهر ويران ٿيا، ۽ ماڻهو پنهنجا گهر ڇڏي پري علائقن ۾ پناهه وٺڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962pp30-31">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |pages=30–31 }}</ref> ==عثمان ڏيپلائي ۽ مزاحمتي ادب== پرڏيهي قبضي خلاف مزاحمت جو اظهار ادبي صورت ۾ به ٿيو. عثمان ڏيپلائي 1962ع ۾ پنهنجو تاريخي ناول ''سانگهڙ'' شايع ڪيو، جنهن جو موضوع انگريزن خلاف حرن جي جدوجهد هو. هن ناول سنڌ جي نئين نسل تائين اهو پيغام پهچايو ته سياسي غلبي ۽ حقن جي جدوجهد خلاف ڪيئن وڙهجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==سنڌ جي ثقافتي علامتون ۽ قوميت== سنڌ جي ماضيءَ جي عظمت بيان ڪرڻ کي به اهم سمجهيو ويو، ته جيئن سنڌين ۾ فخر جو احساس پيدا ٿئي. انهن علامتن ۾ موهن جو دڙو، ڄام نندي جو مقبرو، رني ڪوٽ، عمرڪوٽ جا قلعا، حيدرآباد جا بادگير، اجرڪ، رلي، ڪاشيءَ جو ڪم ۽ هالا جو فرنيچر شامل هئا. ادبي شخصيتن ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي، سچل سرمست ۽ سامي کي سنڌي ٻوليءَ کي شاهوڪار ڪندڙ ۽ سنڌي قومي شعور پيدا ڪندڙ شخصيتن طور پيش ڪيو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidpp62-63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |pages=62–63 }}</ref> سنڌي قومپرستيءَ جو بنياد مذهب بدران ٻولي ۽ علائقي تي رکيو ويو. هن خيال موجب جيڪي ماڻهو سنڌ ۾ رهن ٿا ۽ سنڌي ٻولي ڳالهائين ٿا، اهي سنڌي آهن. ٻن قومن واري نظريي کي رد ڪندي قوميت جو تصور سيڪيولر بنيادن تي قائم ڪيو ويو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==قومپرست تاريخ نويسيءَ تي تنقيد== قومپرست فريم ورڪ ۾ تاريخ لکڻ بابت تنقيد پڻ ڪئي وئي آهي. ڊاڪٽر مبارڪ علي موجب اهڙي تاريخ نويسيءَ ۾ ڪڏهن ڪڏهن حقيقتن کي مسخ ڪري يا چونڊي استعمال ڪيو ويو، ته جيئن اهي قومي بيانئي سان ٺهڪي اچن. تاريخي طريقيڪار کي مڪمل طور لاڳو ڪرڻ بدران جذباتي ۽ مبالغو آميز بيان اختيار ڪيو ويو. ان تاريخ نويسيءَ جو وڏو مقصد سياسي استعمال بڻجي ويو، جنهن سبب سنڌ جي تاريخ نويسي هڪ مرحلي تي بيهي رهي ۽ نون علمي موضوعن ڏانهن گهربل اڳڀرائي نه ڪري سگهي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==اڻلکيل ۽ نظرانداز ٿيل موضوع== سنڌ جي تاريخ اڃا مڪمل نه سمجهي وڃي ٿي. ڪيترائي موضوع اڃا وڌيڪ تحقيق گهرن ٿا، جهڙوڪ زرعي ڍانچي ۾ تبديليون، نون ٽيڪنالاجيڪل طريقن جو تعارف، هارين جو ڪردار، هاري بغاوتن جو وجود يا عدم وجود، سنڌ جا پاڙيسري ملڪن سان لاڳاپا، ثقافتي ۽ واپاري رابطا، اميلن ۽ ڀائيبندن جو سماجي ڪردار، ۽ سنڌ ۾ مذهب جو ڪردار، خاص طور نانڪ پنٿين ۽ سکن جي حوالي سان. ڪلاڊ مارڪووٽس جي ڪتاب ''The Global World of the Indian Merchants (1750–1967)'' ۾ شڪارپوري ۽ حيدرآبادي واپارين جي عالمي تجارتي سرگرمين کي بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو سنڌ جي مؤرخن وٽ اڳ ۾ گهڻو نظرانداز ٿيل موضوع رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==نتيجو== سنڌ جي تاريخ نويسي قومي تاريخ، علائقائي سڃاڻپ، اسلامي بيانئي، آزاديءَ جي تحريڪ، ون يونٽ، سنڌي قومپرستي ۽ سيڪيولر ثقافتي تعبيرن جي وچ ۾ تبديل ٿيندي رهي آهي. ان تاريخ نويسيءَ سنڌ جي جدا تاريخي حيثيت، ثقافتي ورثي ۽ سياسي جدوجهد کي نمايان ڪيو، پر ساڳئي وقت ان تي اهو اعتراض به ڪيو ويو ته اها ڪڏهن ڪڏهن تنگ قومپرستي ۽ سياسي مقصدن تائين محدود ٿي وئي. سنڌ جي تاريخ کي وڌيڪ جامع ۽ علمي انداز ۾ لکڻ لاءِ ضروري آهي ته اها صرف سياست جي خدمت نه ڪري، پر اهڙو وسيع تاريخي شعور پيدا ڪري، جيڪو ماڻهن کي ماضي ۽ حال ٻنهي کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==حوالا== g8z682ycmdyfarw0pvkhyur380myx9q 390521 390520 2026-07-02T09:21:55Z Ibne maryam 17680 /* هندستان تي برطانوي سامراج جي اثر جو جائزو */ 390521 wikitext text/x-wiki '''ڀارت جي تاريخ نويسي''' (Historiography of India) مان مراد تنقيدي طريقن ۽ تشريحن جي ذريعي انهن مطالعي جو آهي جيڪي عالمن هندستان جي تاريخ کي ترقي ڏيڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن. تازن ڏهاڪن ۾ تاريخ نويسي جا چار مکيه اسڪول رهيا آهن ته مورخ هندستان جو مطالعو ڪيئن ڪندا آهن: ڪيمبرج، قومپرست، مارڪسسٽ، ۽ سبالٽرن. ڪڏهن عام "مشرقي" طريقو، هڪ حساس، ناقابل فهم، ۽ مڪمل طور تي روحاني هندستان جي تصوير سان، سنجيده اسڪالرشپ ۾ ختم ٿي چڪو آهي.<ref name="Prakash 383–408">{{cite journal | last = Prakash | first = Gyan | author-link = Gyan Prakash | date = April 1990 | title = Writing Post-Orientalist Histories of the Third World: Perspectives from Indian Historiography | journal = Comparative Studies in Society and History | volume = 32 | issue = 2 | pages = 383–408 | doi=10.1017/s0010417500016534 | jstor = 178920| s2cid = 144435305 }}</ref> == تاريخ جا ماخذ == === پرڏيهي ذريعا === هندستاني تاريخ جا معروف پرڏيهي احوال هيٺين ذريعن مان مليا آهن: <ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref><ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> * [[ميگئسٿنيز|ميگاسٿينس]] پاران "انڊيڪا"<ref>Allan Dahlaquist (1996). Megasthenes and Indian Religion: A Study in Motives and Types. Motilal Banarsidass. {{ISBN|978-81-208-1323-6}}.</ref> * [[فاھيان|فاهيان]] طرفان ٻڌمت جي بادشاهن جو هڪ رڪارڊ (فوگو جي 佛國記)<ref name="columbia">{{cite web|url=http://afe.easia.columbia.edu/special/travel_records.pdf|title=The Travel Records of Chinese Pilgrims Faxian, Xuanzang, and Yijing|publisher=[[Columbia University]]}}</ref> * [[البيروني]] پاران "ڪتاب الهند"<ref>{{citation|title=Kitab al-Bīrūnī fī Taḥqīq mā li-al-Hind|publisher=Osmania Oriental Publication Bureau |place=Hyderabad |year=1958}}</ref> <ref>{{citation| editor1-last=Kegan |editor1-first=Paul |publisher=Trench, Truebner |title=Alberuni's India |translator-last=Sachau |translator-first=E.C. |place=London |volume=2 |year=1910}}</ref> * [[ابن بطوطا|ابن بطوطه]] پاران "تحفة النور في غريب الامر و عجائب الاسفار<ref name="9–10 Vol. 1">{{harvnb|Dunn|2005|pp=310–11}}; {{harvnb|Defrémery|Sanguinetti|1853|pp=[https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ&pg=PA9 9–10 Vol. 1]}}</ref> * زوانگ زانگ پاران مغربي علائقن تي عظيم تانگ رڪارڊ<ref>Deeg, Max (2007). [https://web.archive.org/web/20140418141001/http://kanji.zinbun.kyoto-u.ac.jp/~wittern/data/nw-fs/fs-deeg.pdf „Has Xuanzang really been in Mathurā? : Interpretatio Sinica or Interpretatio Occidentalia&nbsp;— How to Critically Read the Records of the Chinese Pilgrim.“] – In: 東アジアの宗教と文化 : 西脇常記教授退休記念論集 = Essays on East Asian religion and culture: Festschrift in honor of Nishiwaki Tsuneki on the occasion of his 65th birthday / クリスティアン・ウィッテルン, 石立善編集 = ed. by Christian Wittern und Shi Lishan. – 京都 [Kyōto] : 西脇常記教授退休記念論集編集委員會; 京都大学人文科學研究所; Christian Wittern, 2007, pp. 35 – 73. See p. 35</ref> * تشريح هندستان، جوزف ٽيفنٿلر طرفان === ڏيهي ذريعا === مقامي تاريخي متن جا مثال شامل آهن:<ref name=":0">{{Cite journal |last=Joshi |first=P. M. |date=1965 |editor-last=Pathak |editor-first=Vishwambhar Sharan |editor2-last=Saran |editor2-first=P. |editor3-last=Kunte |editor3-first=B. G. |editor4-last=Shyam |editor4-first=Radhey |editor5-last=McKew Parr |editor5-first=Charles |editor6-last=Van Linschoten |editor6-first=Jan |title=Indian Historiography |url=https://www.jstor.org/stable/42929817 |journal=Bulletin of the Deccan College Research Institute |volume=26 |issue=3/4 |pages=20–33 |jstor=42929817 |issn=0045-9801}}</ref> * ڀاناڀٽا جي "هرشاچاريتا"<ref name=":3">{{Cite book |last=Hasrat |first=B. J. |title=The Encyclopedia of Sikhism |publisher=Punjabi University |year=2004 |isbn=817380530X |editor-last=Singh |editor-first=Harbans |edition=2nd |volume=4: S–Z |location=Patiala |pages=179–181}}</ref> * ڪلهانا طرفان "راجتارنگيني"<ref name=":0" /> * سريلنڪا جي ٻڌ ڌرم جون تاريخون، جهڙوڪ ديپاواس، مهاواسا، ۽ ڪُسوانس<ref>{{Cite journal |last=von Hinüber |first=Oskar |date=2020 |title=Brill's Encyclopedia of Buddhism Online - Historiography: South Asia |url=https://doi.org/10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069 |access-date=7 April 2024 |website=Brill |doi= 10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069|quote=The first historical texts known from ancient South Asia are the Buddhist chronicles composed in Ceylon (Sri Lanka). Consequently, from a very early period, the history of Buddhism on the island is known much better than in any other part of South Asia. Besides texts on the general history of Buddhism, there are specialized chronicles on relics and so on, written in both Pali and Sinhala languages or in Southeast Asian vernaculars.|url-access=subscription }}</ref> * فرشته جي "تاريخ فرشته" (جنهن کي گلشن ابراهيمي به چيو ويندو آهي) <ref name="EB1911">{{EB1911|inline=y|wstitle=Ferishta, Mahommed Kasim|volume=10|page=274}}</ref> * ضياء الدين برني جي "تاريخ فيروز شاهي"<ref>M. Athat Ali, "Elements of Social Justice in Medieval Islamic Thought" in Saiyid Zaheer Husain Jafri, ''Recording the Progress of Indian History: Symposia Papers of the Indian History Congress, 1992–2010'', Primus Books, 2012, p. 197.</ref> * Vicāraśrenī by Merutunga {{sfn|Eggermont|1969|p=67}} * ابوالفضل جو "اڪبر نامو"<ref>[http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml Illustration from the Akbarnama: History of Akbar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090919035749/http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml |date=2009-09-19 }} [[Art Institute of Chicago]]</ref> * [[امير خسرو]] جو "تغلق نامو" * عبدالحميد لاهوري جو "پادشاهه نامو"<ref>[[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970).</ref> * محمد عوفي جي "جامع الحكايت"<ref>{{cite book |last1=Elliot|first1=Sir H. M. |first2=John |last2=Dowson |title=The History of India, as Told by Its Own Historians. The Muhammadan Period (Vol 2.)|chapter-url=https://archive.org/stream/cu31924073036729#page/n5/mode/2up|chapter=4. Jawami ul-Hikayat of Muhammad Ufi| year=1871|publisher=London : Trübner & Co.|page=155}}</ref> * چانڊ بردائي جي "ڀڳت راسو" (''[[Prithviraj Raso]])<ref>{{Cite book|author=Rima Hooja|url=https://books.google.com/books?id=qqd1RAAACAAJ|title=A HISTORY OF RAJASTHAN (PB)|date=2006|publisher=Rupa & Company|isbn=978-81-291-1501-0|pages=364–365|language=en}}</ref>'' * منهاج سراج جوزجاني جي "طبقات ناصري" 15 صدي عيسويءَ کان اڳ جي تاريخ کي رڪارڊ ڪرڻ لاءِ تمام ٿورا مشهور هندستاني متن موجود آهن. ان ڪري، هندستان جي تاريخ جو گهڻو حصو پرڏيهي مورخن جي ذريعي ملي ٿو. قديم هندستان ۾ مقامي تاريخي روايتن جا تمام گهٽ ثبوت موجود آهن. البيروني مقامي هندستاني تاريخ نگاري بابت هيٺ ڏنل ڳالهه ڪئي: "بدقسمتي سان هندو شين جي تاريخي ترتيب تي گهڻو ڌيان نه ڏيندا آهن، اهي پنهنجن بادشاهن جي تاريخي جانشيني کي بيان ڪرڻ ۾ تمام گهڻو لاپرواهي ڪندا آهن ۽ جڏهن انهن کي معلومات لاءِ دٻايو ويندو آهي ۽ نقصان ۾ هوندا آهن، اهو نه ڄاڻندا آهن ته ڇا چوڻو آهي، اهي هميشه ڪهاڻي ٻڌائڻ تي مجبور هوندا آهن. پر ان لاءِ، اسان کي پڙهندڙن کي انهن روايتن کي پهچائڻ گهرجي جيڪي اسان کي انهن مان ڪجهه ماڻهن کان مليون آهن." —البروني، ڪتاب الهند. قديم هندستان ڪڏهن به هڪ مضبوط تاريخي روايت ترقي نه ڪئي جيڪا گريڪو-رومن، چيني ۽ اسلامي تهذيبن ۾ موجود روايتن جي برابر هجي. بهرحال، اهو نتيجو نه ٿو ڪڍي سگهجي ته قديم هندستانين وٽ معروضي تاريخي لکڻ جي سمجهه جي کوٽ هئي، ڇاڪاڻ ته تاريخ نگاري سان ملندڙ جلندڙ ڪجهه ڪوششون هيون. هندستاني تاريخ جي مختلف موڙ تي، هندستان ۾ خاص خاندانن ۽ حڪمرانن جي دورن کي رڪارڊ ڪرڻ ۽ تاريخ نگاري ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. few known Indian texts recording history before 15th century C.E. exist, hence, historical evidence for much of India's history comes through foreign historians.<ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref><ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> There is very little evidence of a native historiographical tradition in ancient India.<ref name=":3" /> Al-Biruni stated the following about local Indian histriography:<ref name=":0" /> {{Blockquote|text="Unfortunately the Hindus do not pay much attention to the historical order of things, they are very careless in relating the chronological succession of their kings, and when they are pressed for information and are at a loss, not knowing what to say, they invariably take to tale-telling. But for this, we should communicate to the readers the traditions which we have received from some people among them."|author=Al-Biruni|title=Kitāb al-Hind|source=}}Ancient India never developed a strong historiographical tradition comparable to the ones that existed in the [[Greco-Roman historiography|Greco-Roman]], [[Chinese historiography|Chinese]], and [[Historiography of early Islam|Islamic]] civilizations.<ref name=":4">{{Cite book |last=Sharma |first=Tej Ram |title=Historiography: A History of Historical Writing |publisher=Concept Publishing Company |year=2005 |isbn=9788180691553 |pages=17–22 |chapter=Historical Writings in the Ancient World - Indian Historiography: Historiography in Ancient India}}</ref> However, it cannot be concluded that the ancient Indians lacked an understanding of objective historical writing, as there were some attempts akin to historiography.<ref name=":4" /> At various points in Indian history, there were efforts to record and chronicle the reigns of particular dynasties and rulers in India.<ref name=":4" /> Within the Vedic, Buddhist, Jain and other religious literature, the names of teachers are attentively recorded.<ref name=":4" /> The [[Chinese Buddhist]] [[Buddhist pilgrimage|pilgrim]] [[Xuanzang]] mentioned that in every province of India, there would be officials who would be responsible for documenting in-writing "good and evil events, calamities, and fortunate occurrences".<ref name=":4" /> Since the era of the [[Gupta Empire|Gupta]] ruler [[Samudragupta]], ancient Indian rulers would have a renowned poet record their reigns and victories onto stone in the form of inscription.<ref name=":4" /> [[Romila Thapar]] instead states that it should be taken into account what the ancient Indians found relevant and why when evaluating any dearth of historiographical tradition.<ref name=":4" /> [[A. K. Warder]] opined that the regional historiographies of India must be considered, with historical writing in India becoming regionalized by the mediaeval-period from the 7th century onwards.<ref name=":4" /> There are historical works authored by the Chalukya, Rashtrakuta, Pala dynastical historiographies and also regional historiographical traditions in Kashmir, Sindhu, Gurjara, Jejakabhukti, Kamarupa, Kerala, Hoyasala, Andhra, Kalinga, and Maharashtra.<ref name=":4" /> In modern-times, some attempts have been made to extract historiographical elements from Vedic literature and epic poetry, such as the ''[[Mahabharata]]'' or ''[[Ramayana]]''.<ref name=":3" /><ref name=":4" /> However, religious, mythical, and allegorical legends are too intermixed with Indic religious thought and philosophy that discerning and extracting any semblance of historiography from them is a difficult task.<ref name=":3" /> The ''[[Puranas]]'' mostly entail mythological elements with a facade of historicity.<ref name=":3" /> The corpuses of Pali and Prakrit literature of the era are mostly religious in nature.<ref name=":3" /> Thus, a historiographical tradition was not popular in India, barring a few examples.<ref name=":3" /> A true tradition of historiography was introduced to India after the Arabs captured Sindh, where they introduced history-writing and recording proper chronology.<ref name=":3" /> These Arab historiographers were later surmounted by historiographers who wrote in Persian, many of whom were sponsored by the ruling sultans of India.<ref name=":3" /> ==مکيه اسڪول== === مستشرقي طريقو === مستشرقين جو طريقو سامراجي روين ۽ دلچسپين ٻنهي کان متاثر هو ۽ ميڊيٽرينين ۽ يورپي ليکڪن ۽ مفڪرن لاءِ "غير ملڪي" اوڀر لاءِ دلچسپي پڻ، فنڪارن پاران تصويرن ۾ قبضو ڪيو ويو، جيڪو مغرب ۾ خيالن جي تاريخ ۾ بار بار سامهون ايندڙ موضوع ۾ مجسم آهي، جن کي "<small>'''مشرقيت'''</small>" <small>(Orientalism)</small> سڏيو ويندو آهي. فن جي تاريخ، ادب ۽ ثقافتي مطالعي ۾، مشرقي دنيا ۾ پهلوئن جي نقل يا تصوير آهي. اهي تصويرون عام طور تي مغربي دنيا جي ليکڪن، ڊزائنرن ۽ فنڪارن پاران ڪيون وينديون آهن. مشرقي اصطلاح ڪجهه حلقن ۾ منفي مفهوم حاصل ڪرڻ لاءِ آيو آهي ۽ 18هين ۽ 19هين صدي ۾ يورپي سامراج جي دور جي روين جي شڪل ۾ مغربي ماڻهن پاران اوڀر جي مطالعي جي حوالي سان تشريح ڪئي وئي آهي. جڏهن هن معنيٰ ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي، ته اهو اڪثر ڪري مشرقي ثقافتن ۽ ماڻهن جي تعصب واري، ٻاهرين ڪارٽون ڪيل تشريح جو مطلب آهي. هي نقطه نظر سڀ کان وڌيڪ مشهور طور تي [[ايڊورڊ سعيد]] پاران "اورينٽلزم" (1978ع) ۾ بيان ڪيو ويو ۽ پروپيگنڊه ڪيو ويو، جيڪو هن علمي روايت جي هڪ تنقيدي تاريخ آهي.<ref>{{cite book|last=Clarke|first=J.J.|title=Oriental enlightenment the encounter between Asian and Western thought|url=https://archive.org/details/orientalenlighte00clar|url-access=limited|year=1997|publisher=Routledge|pages=[https://archive.org/details/orientalenlighte00clar/page/n16 8]}}</ref> ==== تاريخ ==== جيتوڻيڪ قديم زماني کان وٺي هندستان جو مغربي نقطه نظر کان مطالعو ڪيو ويندو رهيو آهي، پر دريافت جي دور کان پوءِ مشرقي اسڪول کي اهميت حاصل ٿي. 18هين ۽ 19هين صدي ۾، اصطلاح مشرقيت هڪ اهڙي عالم جي سڃاڻپ ڪئي جيڪا مشرقي دنيا جي ٻولين ۽ ادب ۾ ماهر هجي. اهڙن عالمن ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپني جا آفيسر به شامل هئا، جن چيو ته عرب ثقافت، هندستاني ثقافت ۽ اسلامي ثقافتن جو مطالعو يورپ جي ثقافتن جي برابر ڪيو وڃي.<ref>{{cite book |last = Macfie |first = A. L.|year = 2002 |title = Orientalism |publisher = Longman| location = London|url=https://books.google.com/books?id=0FrJAwAAQBAJ |isbn = 978-0582423862|ref = none| page = Ch One}}</ref> اهڙن عالمن ۾ فلسفي جو ماهر وليم جونز به شامل آهي، جنهن جي هند-يورپي ٻولين جي مطالعي کي جديد فلسفي کي قائم ڪيو. هندستان ۾ ڪمپني جي حڪمراني هندستانين سان مثبت لاڳاپن کي ترقي ۽ برقرار رکڻ لاءِ هڪ ٽيڪنڪ جي طور تي مشرقيت کي ترجيح ڏنو. <small>1820</small>ع جي ڏهاڪي تائين، جڏهن ٿامس بيبنگٽن ميڪولي ۽ جان اسٽوارٽ مل جهڙن "انگريزيت پسند" جي اثر مغربي طرز جي تعليم کي فروغ ڏنو.<ref>Holloway (2006), pp. 1–2. "The Orientalism espoused by Warren Hastings, William Jones and the early East India Company sought to maintain British domination over the Indian subcontinent through patronage of Hindu and Muslim languages and institutions, rather than through their eclipse by English speech and aggressive European acculturation."</ref> مغربي ماهرن ۾ ايشيا جي ڄاڻ ۾ وڏي واڌ، خطي ۾ سياسي ۽ اقتصادي شموليت ۾ واڌ ۽ خاص طور تي وليم جونز پاران هندستاني ۽ يورپي ٻولين جي وچ ۾ ويجهن لاڳاپن جي وجود جي احساس سان، مشرقي ۽ مغربي ثقافتن جي شروعاتي تاريخ جي وچ ۾ وڌيڪ پيچيده ذهني لاڳاپا اڀريا. انهن مان ڪجهه ترقي هندستان تي ڪنٽرول لاءِ فرانڪو-برطانوي رقابت جي تناظر ۾ ٿي. لبرل معاشيات دان، جهڙوڪ جيمس مل، مشرقي تهذيبن کي جامد ۽ بدعنوان قرار ڏنو. ڪارل مارڪس، ڳوٺاڻي معيشت جي معاشي تنگي ۽ پيداوار ۾ رياست جو ڪردار جي ڪارڻ ايشيائي پيداوار جي طريقي کي غير تبديل ٿيندڙ طور بيان ڪيو. "[[Oriental despotism]]" was generally regarded in Europe as a major factor in the relative failure of [[progress (history)|progress]] of Eastern societies. In the course of the century Western archaeology spread across the Middle East and Asia. New national museums provided a setting for important archaeological finds, most of which were in this period bought back to Europe. The first serious European studies of [[Buddhism]] and [[Hinduism]] were by the scholars [[Eugene Burnouf]] and [[Max Müller]]. In that time, the academic [[Islamic studies by author (non-Muslim or academic)|study of Islam]] also developed, and, by the mid-19th century, Oriental Studies was a well-established academic discipline in most European countries, especially those with imperial interests in the region. Yet, while scholastic study expanded, so did [[Racism|racist]] attitudes and stereotypes of Asian peoples and cultures. Scholarship often was intertwined with prejudicial racist and religious presumptions,<ref>J. Go, "'Racism' and Colonialism: Meanings of Difference and Ruling Practice in America's Pacific Empire" in ''Qualitative Sociology'' '''27'''.1 (March 2004).</ref> to which the new [[biology|biological sciences]] tended to contribute until the end of the [[World War II|Second World War]]. ==== Criticism and Decline ==== In his book [[Orientalism (book)|Orientalism]] (1978), [[cultural critic]] Edward Said redefines the term ''Orientalism'' to describe a pervasive Western tradition—academic and artistic—of prejudiced outsider-interpretations of the [[Eastern world]], which was shaped by the cultural attitudes of European [[imperialism]] in the 18th and 19th centuries.<ref>Tromans, 24</ref> Since its publication, most academic discourse began to use the term "Orientalism" to refer to a general patronizing Western attitude towards Middle Eastern, Asian, and [[North Africa]]n societies. In Said's analysis, the West [[Essentialism|essentializes]] these societies as static and undeveloped—thereby fabricating a view of Oriental culture that can be studied, depicted, and reproduced in the service of [[Imperialism|imperial power]]. Implicit in this fabrication, writes Said, is the idea that Western society is developed, rational, flexible, and superior.<ref>Mahmood Mamdani, ''Good Muslim, Bad Muslim: America, the Cold War, and the Roots of Terrorism'', New York: Pantheon, 2004; {{ISBN|0-375-42285-4}}; p. 32.</ref> Furthermore, Said said that "The idea of representation is a theatrical one: the Orient is the stage on which the whole East is confined",<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/63/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=63 |language=English}}</ref> and that the subject of learned Orientalists "is not so much the East itself as the East made known, and therefore less fearsome, to the Western reading public".<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/60/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=60 |language=English}}</ref> The thesis of Edward Said's Orientalism develops Marxist philosopher [[Antonio Gramsci]]'s theory of [[cultural hegemony]], and [[Michel Foucault]]'s theorisation of [[discourse]] (the [[knowledge]]-[[Power (social and political)|power]] relation) to criticise the scholarly tradition of Oriental studies. In the academy, the book ''Orientalism'' (1978) became a foundational text of [[Postcolonialism|post-colonial cultural studies]].<ref>Xypolia, Ilia (2011). "Orientations and Orientalism: The Governor Sir Ronald Storrs". Journal of IslamicJerusalem Studies. 11: 25–43.</ref> The once common "Orientalist" approach, with its image of a sensuous, inscrutable, and wholly spiritual India, has died out in serious scholarship.<ref name="Prakash 383–408" /> === Cambridge School === The Cambridge School of historiography was a [[school of thought]] which approached the study of the [[British Empire]] from the imperialist point of view. It emerged especially at the [[University of Cambridge]] in the 1960s. [[John Andrew Gallagher]] (1919–80) was especially influential, particularly in his article with [[Ronald Robinson]] on "[[The Imperialism of Free Trade]]". It was led by Anil Seal,<ref>Anil Seal'', The Emergence of Indian Nationalism: Competition and Collaboration in the Later Nineteenth Century'' (1971)</ref> Gordon Johnson,<ref>Gordon Johnson, ''Provincial Politics and Indian Nationalism: Bombay and the Indian National Congress 1880–1915'' (2005)</ref> Richard Gordon, and David A. Washbrook.<ref>Rosalind O'Hanlon and David Washbrook, eds. ''Religious Cultures in Early Modern India: New Perspectives'' (2011)</ref> It downplayed ideology.<ref>Aravind Ganachari, "Studies in Indian Historiography: 'The Cambridge School'", ''Indica'', March 2010, 47#1, pp 70–93</ref> ==== Criticism ==== This school of historiography is criticised for western bias or [[Eurocentrism]].<ref name="google7">{{cite book|title=Eurocentrism: a marxian critical realist critique|author=Hostettler, N.|date=2013|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-135-18131-4|url=https://books.google.com/books?id=2XjozzN0ppEC&pg=PA33|page=33|access-date=6 January 2017}}</ref> Critics have attacked various ideas of the School.<ref>See [[Christopher Platt|D.C.M. Platt]], "The Imperialism of Free Trade: Some Reservations," ''Economic History Review,'' 21#2 (Aug., 1968), pp. 296-306</ref> In ''The New Imperial Histories Reader,'' Stephen Howe has assembled articles by critics who take aim especially at [[P. J. Marshall]], [[David Kenneth Fieldhouse|D. K. Fieldhouse]], Robinson and Gallagher, and [[Peter Cain (historian)|Peter Cain]] and [[A. G. Hopkins]].<ref>Stephen Howe, ed. ''New Imperial Histories Reader'' (Routledge, 2009)</ref> [[Howard Spodek]], for example, praises the school's regional and pluralist perspectives but criticizes their reliance on British (rather than Indian) documentation, sloppy use of [[social science]] models, downplaying of ideology, and their excessive emphasis on Indian self-seeking and the importance of British imperial initiatives in achieving modernization. He recommends a deeper appreciation of Indian initiatives, and more attention to the emerging importance of public life in many areas of society rather than just a concentration on politics.<ref>Howard Spodek, "Pluralist Politics in British India: The Cambridge Cluster of Historians of Modern India," ''American Historical Review,'' (June 1979) 84#3 pp 688-707</ref> === Nationalist School === The Nationalist school originated among Indian historians in the late 19th and early 20th centuries who were influenced by [[Indian independence movement|Indian nationalism]]. They emphasized achievements in Indian history, while downplaying negative aspects, which led to various contradictions. Nationalist historians universally praised Hindu rule of India, with Hindu culture being prized above all else.<ref name=":0a">{{cite book|last=Thapar|first=Romila|title=History of Early India: From the Origins to AD 1300|publisher=University of California Press|year=2004|isbn=978-0-520-24225-8|pages=16–17}}</ref> In modern history, they focused on Congress, Gandhi, Nehru and high level politics. It highlighted the Mutiny of 1857 as a war of liberation, and Gandhi's 'Quit India' begun in 1942, as defining historical events. This school of historiography has received criticism for [[Elitism]].<ref>{{cite web|url=http://pages.ucsd.edu/~rfrank/class_web/ES-200C/Articles/Guha.pdf|title=Ranjit Guha, "On Some Aspects of Historiography of Colonial India"}}</ref> Historians in this school included [[Rajendralal Mitra]], [[R. G. Bhandarkar]], [[Romesh Chunder Dutt]], [[Anant Sadashiv Altekar]], [[K. P. Jayaswal]], [[Hem Chandra Raychaudhuri]], [[Radha Kumud Mukherjee]], [[R. C. Majumdar]], and [[K. A. Nilakanta Sastri]] ,.<ref name=":0a" /> === Marxist School === In India, Marxist Historiography takes the form of Marxian historiography where Marxian techniques of analysis are used but Marxist political intentions and prescriptions are discarded. The Marxian historiography of India uses the method of [[historical materialism]] and has focused on studies of economic development, land ownership, and [[class conflict]] in precolonial India and [[deindustrialisation|deindustrialization]] during the colonial period.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993">Bagchi, Amiya Kumar (January 1993). "Writing Indian History in the Marxist Mode in a Post-Soviet World". Indian Historical Review. 20 (1/2): 229–244.</ref> [[Bhupendranath Datta|B. N. Datta]], and [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] are considered the founding fathers of Marxist historiography in India. D. D. Kosambi was apologetic of the revolution of [[Mao]] and thought of Indian Prime Minister [[Jawaharlal Nehru]]'s policies as pro-capitalist. Kosambi, a polymath, viewed Indian History from a Marxist viewpoint. The other Indian scholars of Marxian historiography are [[Ram Sharan Sharma|R. S. Sharma]], [[Irfan Habib]], [[D. N. Jha]], and [[K. N. Panikkar]].<ref>Bottomore, T. B. 1983. ''A Dictionary of Marxist thought''. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press.</ref> Other historians such as [[Satish Chandra (historian)|Satish Chandra]], [[Romila Thapar]], [[Bipan Chandra]], [[Arjun Dev (historian)|Arjun Dev]], and [[Dineshchandra Sircar]], are sometimes referred to as "influenced by the Marxian approach to history."<ref>Guichard, Sylvie (2010), The Construction of History and Nationalism in India, Routledge, p. 87, ISBN 978-1136949319</ref> One debate in Indian history that relates to a [[historical materialist]] schema is on the nature of [[feudalism]] in India. [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] in the 1960s outlined the idea of "feudalism from below" and "feudalism from above". Element of his feudalism thesis was rejected by R.S. Sharma in his monograph [[Indian Feudalism]] (2005) and various other books,<ref>Purohit, Vinayak. 1988. Arts of transitional India twentieth century. Bombay: Popular Prakashan.</ref><ref>R S Sharma, Indian Feudalism (book), 2005</ref><ref>R S Sharma, Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation, Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177-85</ref><ref>R S Sharma, India's Ancient Past, Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India, Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> However R. S. Sharma also largely agrees with Kosambi in his various other books.<ref>R S Sharma, ''[[Indian Feudalism (book)]], 2005''</ref><ref>R S Sharma, ''Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation'', Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177–85</ref><ref>R S Sharma, ''India's Ancient Past'', Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, ''The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India'', Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> Most Indian Marxian historians argue that the economic origins of communalism are feudal remnants and the economic insecurities caused by slow development in India.<ref>{{cite book|title=Dalit women in India: issues and perspective|page=138|first=Prahlad|last=Jogdand|year=1995}}</ref> Even non-academic and laymen contributions to Marxist Historiography exist in India. The book "Coffee Housinte Katha" (The Story of Coffee House), written in [[Malayalam]], a regional language of India, spoken in the state of [[Kerala]], by one of the leaders of the Indian Coffee House Movement, [[Nadakkal Parameswaran Pillai]], is an example of this. Politicians like [[Shripad Amrit Dange]] have also contributed to Marxian historiography. ==== Criticism ==== The Marxian school of Indian historiography is accused of being too ideologically influenced.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993" /> Though influenced by Marxist theory [[B. R. Ambedkar]] criticized Marxists, as he deemed them to be unaware or ignorant of the specifics of caste issues.<ref>Padovani, Florence. Development-Induced Displacement in India and China: A Comparative Look at the Burdens of Growth. Rowman & Littlefield. Bhimrao Ambedkar himself, who criticized Indian Marxists</ref><ref>Jadhav, Narendra (1991). "Neglected Economic Thought of Babasaheb Ambedkar". Economic and Political Weekly. 26 (15): 980–982. ISSN 0012-9976. JSTOR 4397927.</ref> Also though most criticisms of Marxian historiography is levied by people who are not historians, some historians have debated Marxian historians and critically examined their analysis of the [[history of India]]. Many have alleged that Marxian historians used [[Historical negationism|negationism]] to whitewash some of the atrocities committed by [[Islamic rulers in the Indian subcontinent|Muslim rulers]] in the Indian Subcontinent.<ref>{{cite book|title=The Legacy of Muslim Rule in India|quote=Marxists who always try to cover up the black spots of Muslim rule with thick coats of whitewash|first=Kishori Saran|last=Lal|publisher=Aditya Prakashan|page=67}}</ref><ref>{{cite book|title=Indian Politics, Then and Now: Essays in Historical Perspective|first=K|last=Seshadri|publisher=Pragatee Prakashan|page=5|quote=certain attempts made by some ultra-Marxist historians to justify and even whitewash tyrannical emperors of the medieval India}}</ref><ref>{{cite book|title=Studies in World Affairs, Volume 1|first=KR|last=Gupta|year=2006|publisher=Atlantic Publisher|page=249|isbn=9788126904952|url=https://books.google.com/books?id=Hw9uf7sRKtIC&pg=PA249}}</ref><ref>{{cite book|title=Al-Hind the Making of the Indo-Islamic World: The Slave Kings and the Islamic Conquest : 11th–13th Centuries|year=1991|url=https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink|url-access=limited|last=Wink|first=André|publisher=Brill|page=[https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink/page/n160 309]|quote="apologists for Islam, as well as some Marxist scholars in India have sometimes attempted to reduce Islamic iconoclasm.."}}</ref> Since the late 1990s, [[Hindu nationalism|Hindu nationalist]] scholars especially have theorized that the Marxian tradition in India neglected what they believe to be the country's 'illustrious past' based on Vedic-[[puranic chronology]] and other [[Pseudohistory|pseudo-historical]] [[Historical revisionism|revisionist]] narratives of history, the historians are held responsible for aiding or defending [[Islam in India|Muslims]], who figure in Hindu nationalist discourse as the enemy.<ref>Jha, D.N. (1996). Society and Ideology in India: Essays in Honour of Prof. R.S. Sharma. New Delhi, India: Munshiram Manoharlal Publishers Pvt. Ltd. ISBN 978-8121506397.</ref><ref>Historian: Prof Irfan Habib outlookindia.com. Magazine | 23 April 2007. Retrieved 15 January 2013</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=u0RZBwAAQBAJ&pg=PA98|title=The Construction of History and Nationalism in India: Textbooks, Controversies and Politics|last=Guichard|first=Sylvie|year=2010|publisher=Routledge |isbn=9781136949319}}</ref> An example of such a view is [[Arun Shourie]]'s ''[[Eminent Historians]]'' (1998)<ref>Bryant, E. E. (2014). ''Quest for the Origins of Vedic Culture: The Indo-Aryan Migration Debate''. Cary, US: Oxford University Press {{ISBN|978-0195169478}}</ref> and ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks'' (2000), by [[Meenakshi Jain]].<ref name="Times14July">{{cite news |title=From having legs hacked off to getting Rajya Sabha foothold: A Master's journey of grit |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |access-date=14 July 2025 |work=The Times of India |date=14 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250714044603/https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |archive-date=14 July 2025}}</ref><ref name="v282">{{cite web | title=Why Meenakshi Jain Has Been Nominated To Rajya Sabha | website=[[News18]] | date=15 July 2025 | url=https://www.news18.com/opinion/opinion-why-meenakshi-jain-has-been-nominated-to-rajya-sabha-9442669.html | access-date=18 July 2025}}</ref> === Subaltern School === The "subaltern school", was begun in the 1980s by [[Ranajit Guha]] and [[Gyan Prakash]].<ref>{{cite journal |last=Prakash |first=Gyan |date=December 1994 |title=Subaltern studies as postcolonial criticism |journal=American Historical Review |volume=99 |issue=5 |pages=1475–1500 |doi=10.2307/2168385|jstor=2168385 }}</ref> It focuses attention away from the elites and politicians to "history from below", looking at the peasants using folklore, poetry, riddles, proverbs, songs, oral history and methods inspired by anthropology. It focuses on the colonial era before 1947 and typically emphasises caste and downplays class, to the annoyance of the Marxist school.<ref>{{cite journal |last=Roosa |first=John |date=2006 |title=When the Subaltern Took the Postcolonial Turn |journal=Journal of the Canadian Historical Association |volume=17 |issue=2 |pages=130–147 |doi=10.7202/016593ar|doi-access=free }}</ref> ==== Criticism ==== {{see|Subaltern Studies#Criticism}} === Hindutva Approach === Hindutva ({{Translation|Hinduness}}) is the predominant form of [[Hindu nationalism]] in India.<ref>{{Cite web|last=Purandare|first=Vaibhav|date=22 August 2019|title=Hindutva is not the same as Hinduism said Savarkar|url=https://www.telegraphindia.com/india/hindutva-is-not-the-same-as-hinduism-said-savarkar/cid/1699550|access-date=23 December 2020|website=telegraphindia.com}}</ref> The Hindutva movement has been described as a variant of "right-wing extremism",<ref name="Leidig">{{Cite journal|last=Leidig|first=Eviane|date=17 July 2020|title=Hindutva as a variant of right-wing extremism|journal=Patterns of Prejudice|volume=54|issue=3|pages=215–237|doi=10.1080/0031322X.2020.1759861|issn=0031-322X|doi-access=free|hdl=10852/84144|hdl-access=free}}</ref> adhering to a concept of homogenised majority and [[cultural hegemony]].<ref name="j3517631">{{cite journal |title=Fascism of our times |jstor=3517631 |author=Prabhat Patnaik |journal=Social Scientist |volume=21 |issue=3/4|pages=69–77 |year=1993 |doi=10.2307/3517631}}</ref><ref>{{harvnb|Frykenberg|2008|pages=178–220}}: "This essay attempts to show how — from an analytical or from an historical perspective — Hindutva is a melding of Hindu fascism and Hindu fundamentalism."</ref> Some analysts dispute the identification of Hindutva with fascism, and suggest Hindutva is an extreme form of [[conservatism]]. Hindutva approach to history exists to create a version of history to support the Hindu nationalist demands for [[Hindutva#Views on Indian history|Hindu Rashtra]] in Indian society.<ref name="Menon 28–30">{{cite magazine |last=Menon |first=Latha |date=August 2004 |title=Coming to Terms with the Past: India |magazine=History Today |volume=54 |issue=8 |pages=28–30}}</ref> It began with the writings of the developer and outliner of the [[Hindu Nationalism|Hindu Nationalist]] political ideology of [[Hindutva]] himself, [[Vinayak Damodar Savarkar]].{{sfn|Chandra|1989|p=145}}{{sfn|Keer|1966|p=143}} His works '[[The Indian War of Independence (book)|The Indian war of independence, 1857]]', 'Hindu-Pad-Padashahi (A Critical Review of the Hindu Empire of Maharashtra)', and 'Six Glorious Epochs of Indian History' contributed to and laid down the groundwork for this approach. However, this approach did not gain much traction until the 1990s.{{sfn|Goodrick-Clarke|1998|p=46}}<ref>{{Cite web|title=Resources|url=http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|access-date=2021-08-08|website=savarkar.org|language=en|archive-date=8 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210808095423/http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Visana|first=Vikram|date=5 November 2020|title=Savarkar before Hindutva: Sovereignty, Republicanism, and Populism in India, c.1900–1920|url=https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|journal=Modern Intellectual History|volume=18|issue=4|language=en|pages=1106–1129|doi=10.1017/S1479244320000384|s2cid=224983230|issn=1479-2443|access-date=25 July 2021|archive-date=30 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210930153956/https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> This approach is still in the process of development.<ref name="Menon 28–30" /> In March 2012, [[Diana L. Eck]], Professor of Comparative Religion and Indian Studies at [[Harvard University]], authored in her book "India: A Sacred Geography", that idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals and it wasn't just a cluster of regional identities and it wasn't ethnic or racial.<ref name="scroll.in">{{cite web|url=http://scroll.in/article/802047/theres-an-idea-of-india-from-early-times-much-before-the-mughals-or-the-british-scholar-diana-eck|title=Harvard scholar says the idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals|date=20 January 2016 }}</ref><ref name="In The Footsteps of Pilgrims">{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/leisure/story/20120618-review-of-diana-leck-india-a-sacred-geography-758709-2012-06-09|title=In The Footsteps of Pilgrims |date=9 June 2012 }}</ref><ref>{{cite magazine |url=https://www.economist.com/books-and-arts/2012/03/24/the-heavens-and-the-earth |title=India's spiritual landscape: The heavens and the earth |magazine =The Economist |date=24 March 2012}}</ref><ref name="Dalrymple">{{cite news |last=Dalrymple |first=William |date=27 July 2012 |title=India: A Sacred Geography by Diana L Eck – review |url=https://www.theguardian.com/books/2012/jul/27/india-sacred-geography-eck-review |newspaper=The Guardian}}</ref> This approach is noted for denying the [[Indo-Aryan migrations]], as they consider those whose ancestry and religion have origins outside of the Indian subcontinent to be aliens, namely Muslims, Christians, and communists. This approach states that only the Hindus are the legitimate heirs of South Asia.{{Sfn|Thapar|2004|p=14}} ==== Saffronisation ==== [[Saffronisation]], a process of introduction of right-wing policies that implement a Hindu nationalist agenda onto school textbooks by attempting to glorify Hindu contributions to Indian history while undermining other contributions, has become prominent. The [[Bharatiya Janata Party]] (BJP) has said that several Indian history textbooks had overt Marxist or Eurocentric political overtones.<ref name=":2">{{cite journal|last=Bhattacharya|first=Neeladri|date=2009|title=Teaching History in Schools: The Politics of Textbooks in India|journal=History Workshop Journal|volume=67|issue=67|pages=99–110|doi=10.1093/hwj/dbn050|jstor=40646212|s2cid=154421051}}</ref> The BJP has had trouble changing the textbooks because many states in which the BJP is not in power have blocked saffronisation efforts. The BJP, citing a rigid anti-Hindu agenda, restructured NCERT and the Indian Council of Historical Research (ICHR) to make textbooks conform to the BJP's Hindu nationalist platform.<ref>{{cite book|last=Bénéï|first=Veronique|title=Manufacturing Citizenship: education and nationalism in Europe, South Asia, and China|publisher=Routledge|year=2005|isbn=0-415-36488-4|location=New York, NY|pages=156–159}}</ref> In states where the BJP had control of the local government, textbooks were changed extensively to favor a Hindu nationalist narrative.<ref name=":1" /> These changes included the omission of caste-based exclusion and violence throughout Indian history and the exclusion or minimization of contributions to Indian society made by Muslims.<ref name="Raghavan">{{cite news|author=Raghavan, B. S.|title=Saffronisation|date=12 September 2001|newspaper=[[The Hindu]]|url=http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20070514123440/http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-date=14 May 2007|url-status=live}}</ref> After a rival political party, the [[Indian National Congress]], came into power, efforts were undertaken in 2004 to reverse the saffronisation of textbooks previously made by BJP.<ref name="The Guardian">{{cite news |last=Ramesh |first=Randeep |url=https://www.theguardian.com/world/2004/jun/26/india.schoolsworldwide |title=Another rewrite for India's history books |work=The Guardian |date=25 June 2004 |access-date=10 March 2016}}</ref> When the ''[[Hindustan Times]]'' reviewed the issue of saffronisation of Indian textbooks in late 2014, it noted that right-wing efforts to change how textbooks recount history faced "some difficulty as it lacks credible historians to back its claims."<ref>{{cite news|last=Raza |first=Danish | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffronising-textbooks-where-myth-and-dogma-replace-history/story-CauM4dmmsPGrjZ3APAvNxO.html |title=Saffronising textbooks : Where myth and dogma replace history |work=Hindustan Times |date=8 December 2014 |access-date=9 March 2016}}</ref> The [[India#Medieval India|medieval period]] in India is one such hotly-contested epoch among historians. Since there can be no true consensus about that era due to divided and deeply entrenched political motivations, history for that period is highly subjective and particularly vulnerable to the influence of the textbook writer's sympathies and outlook. "The choice of the textbook writer is more decisive than anything else," it was noted in a report in ''The Hindu''.<ref name="Amrik Singh">{{cite news|last=Singh|first=Amrik|date=25 August 2001|title=Saffronisation and textbooks|url=http://www.thehindu.com/2001/08/25/stories/05252524.htm|work=[[The Hindu]]|access-date=10 March 2016}}{{dead link|date=April 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> Critics have said that the changes to the textbooks have portrayed the medieval period as "a dark age of Islamic colonial rule which snuffed out the glories of the Hindu and Buddhist empires that preceded it".<ref name="The Guardian" /> Another trap in the politicisation of history relates to contention over the state of [[Jammu and Kashmir (union territory)|Jammu and Kashmir]].<ref name="Amrik Singh" /> By mid-2015, ''[[The Times of India]]'' reported that the [[National Council of Educational Research and Training]], which is in charge of publishing textbooks, had participated in a meeting convened by the [[Ministry of Human Resource Development]], and during that meeting, the issue of changing textbooks was discussed. An official from the ICHR complained that the theme of nationalism did not receive proper treatment in textbooks, setting the stage for possible textbook revisions.<ref name=":1">{{cite news | last=Akshaya |first=Mukul | url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/education/news/Saffronization-fears-over-history-textbooks-rewrite-plans/articleshow/47792475.cms |title=Saffronization fears over history textbooks rewrite plans |work=The Times of India|date=24 June 2015 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of Rajasthan reportedly spent Rs 37 crore to reprint 36 textbooks used for classes 1 to 8 for the 2016–2017 academic session that will be based on an agenda that would promote Indian culture by including historical figures, such as [[Suraj Mal|Maharaja Surajmal]], Hem Chandra, and [[Guru Gobind Singh]]. The textbooks that had been approved up to the 2012–13 academic session were rendered obsolete under the rewriting of history, and those books were auctioned off. In total, 5,66 crore new textbooks were ordered printed for an agenda that critics described was intent on supporting the saffronisation of textbooks. Rajasthan (primary and secondary) education minister Vasudev Devnani denied the charge of saffronisation, but educationists described his decision as to the "Hinduisation of education" that occurs when right-wing forces come to power.<ref>{{cite news|last=Goswami |first=Rakesh | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffron-agenda-raje-scraps-cong-textbooks-spends-rs-37-cr-on-new-ones/story-U3JaMmx52f4YsuUfb3wlNK.html |title=Saffronisation ? Raje scraps Cong textbooks, spends Rs 37 cr on new ones |work=Hindustan Times |date=20 January 2016 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of [[Karnataka]] has reportedly ordered new textbooks for the 2017–18 academic session in an effort that academicians and critics have described as a "blatant attempt to saffronise textbooks".<ref>{{cite news| url=http://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/revised-textbooks-from-201718-academic-year/article7300069.ece |title=Revised textbooks from 2017–18 academic year|work=The Hindu |date=10 June 2015 |access-date=10 March 2016}}</ref> ==== Criticism ==== The Hindutva approach to history is based on ahistorical premises and treats mythology as history. According to [[Christophe Jaffrelot]], a French political scientist specialising in South Asia, the Hindutva ideology has roots in an era where the fiction in ancient Indian mythology and Vedic antiquity was presumed to be valid. This fiction was used to "give sustenance to Hindu ethnic consciousness".<ref name="Jaffrelot1996p77">{{cite book|author=Christophe Jaffrelot|title=The Hindu Nationalist Movement in India|url= https://books.google.com/books?id=Y2buDDwdgIsC|year= 1996|publisher= Columbia University Press|isbn= 978-0-231-10335-0|page=77}}</ref> Its strategy emulated the Muslim identity politics of the Khilafat movement after World War I, and borrowed political concepts from the West –&nbsp;mainly German.<ref name="Jaffrelot1996p77" /> Hindutva organizations treat events in [[Hindu mythology]] as history.<ref name="R. Ramachandran">{{cite web|author=R. Ramachandran|date=1 February 2019|title=Science circus|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/science-and-technology/article26004777.ece}}</ref><ref name="Ziya Us Salam">{{cite web|author=Ziya Us Salam|title=Age of unreason|website=Frontline|date=20 June 2018 |url=https://frontline.thehindu.com/cover-story/article24200525.ece}}</ref><ref name="Meera Nanda">{{cite web|author=Meera Nanda|date=2 January 2004|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|title=Postmodernism, Hindu nationalism and 'Vedic science'|access-date=23 March 2022|archive-date=12 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200812120255/https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|url-status=dead}}</ref><ref name="Truschke">{{Cite journal|last=Truschke|first=Audrey|date=15 December 2020|title=Hindutva's Dangerous Rewriting of History|url=http://journals.openedition.org/samaj/6636|journal=South Asia Multidisciplinary Academic Journal|language=fr|issue=24/25|doi=10.4000/samaj.6636|issn=1960-6060|doi-access=free}}</ref> Hindutva organizations have been criticized for their belief in statements or practices that they claim to be both scientific and factual but are incompatible with the [[scientific method]].<ref>{{citation |first=Meera |last=Nanda |title=Hindutva's science envy |url=http://www.frontline.in/science-and-technology/hindutvas-science-envy/article9049883.ece |newspaper=Frontline |date=16 September 2016 |access-date=14 October 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://scroll.in/article/865872/from-dissing-darwin-to-yogic-farming-a-short-history-of-the-bjps-brush-with-pseudoscience|title=From dissing Darwin to yogic farming: A short history of the BJP's brush with pseudoscience|date=21 January 2018 }}</ref> According to [[Anthony Parel]], a historian and political scientist, Savarkar's ''Hindutva, Who is a Hindu?'' published in 1923 is a fundamental text of Hindutva ideology. It asserts, states Parel, India of the past to be "the creation of a racially superior people, the Aryans. They came to be known to the outside world as Hindus, the people beyond the Indus River. Their identity was created by their race (jati) and their culture (Sanskriti). All Hindus claim to have in their veins the blood of the mighty race incorporated with and descended from the Vedic fathers. They created a culture — an ensemble of mythologies, legends, epic stories, philosophy, art and architecture, laws and rites, feasts, and festivals. They have a special relationship to India: India is to them both fatherland and holy land." The Savarkar's text presents the "Hindu culture as a self-sufficient culture, not needing any input from other cultures", which is "an unhistorical, narcissistic and false account of India's past", states Parel.<ref name="Parel2006p42">{{cite book|author=Anthony J. Parel|title=Gandhi's Philosophy and the Quest for Harmony|url= https://books.google.com/books?id=MQhz0fW0HZUC |year=2006|publisher= Cambridge University Press|isbn=978-0-521-86715-3|pages=42–43}}</ref> The premises of early Hindu nationalist thought, states Chetan Bhatt, reflected the colonial era European scholarship and Orientalism of its times.<ref name="Bhatt2001p11" /> The idea of "India as the cradle of civilization" (Voltaire, Herder, Kant, Schlegel), or as "humanity's homeland and primal philosophy" (Herder, Schlegel), or the "humanism in Hindu values" (Herder), or of Hinduism offering redemption for contemporary humanity (Schopenhauer), along with the colonial-era scholarship of Frederich Muller, Charles Wilkins, William Jones, Alexander Hamilton, and others were the natural intellectual matrix for Savarkar and others to borrow and germinate their Hindu nationalist ideas.<ref name="Bhatt2001p11">{{cite book|author=Chetan Bhatt|title=Hindu nationalism: origins, ideologies and modern myths|url=https://books.google.com/books?id=W2PXAAAAMAAJ|year=2001|publisher=Berg|isbn=978-1-85973-343-1|pages=11–12}}</ref> [[Chakravarthi Ram-Prasad]], a Fellow of the British Academy and a scholar of Politics and Philosophy of Religion, states that Hindutva is a form of nationalism that is expounded differently by its opponents and its proponents.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> The opponents of Hindutva either consider it as a fundamentalist ideology that "aims to regulate the working of civil society with the imperatives of Hindu religious doctrine", or as another form of fundamentalism while accepting that Hinduism is a diverse collection of doctrines, is complex and is different from other religions. According to Ram-Prasad, the proponents of Hindutva reject these tags, viewing it to be their right and a desirable value to cherish their religious and cultural traditions.<ref name="Ram‐Prasad1993p285">{{cite journal | last=Ram-Prasad | first=C. | title=Hindutva ideology: Extracting the fundamentals | journal=Contemporary South Asia | volume=2 | issue=3 | year=1993 | doi=10.1080/09584939308719718 | pages=285–309}}</ref> The Hindutva ideology according to Savarkar, states Ram-Prasad, is a "geography, race, and culture" based concept. However, the "geography" is not strictly territorial but is an "ancestral homeland of a people", and the "race" is not biogenetic but described as the historic descendants of the intermarriage of Aryans, native inhabitants, and "different peoples" who arrived over time.<ref name="Flood2008p527" /> So, "the ultimate category for Hindutva is culture", and this culture is "not strictly speaking religious if by religion is meant a commitment to certain doctrines of transcendence", he states.<ref name="Flood2008p527">{{cite book|author=C. Ram-Prasad|editor=Gavin Flood|title=The Blackwell Companion to Hinduism|url=https://books.google.com/books?id=SKBxa-MNqA8C |year=2008|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-99868-7|pages=527–528}}</ref> The proponents state that in the Hindutva thought, there is a kernel of coherent and justifiable thesis about the Indian culture and history.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> Hindutva ideology has been linked to threats to academics and students, both in India and the United States.<ref name="Venugopal, Arun">{{Cite web|last=Venugopal, Arun|date=21 July 2021|title=At Rutgers, and Beyond, Scholars Are Under Attack For Their Critique of India's Far-Right Government|url=http://gothamist.com/news/at-rutgers-and-beyond-scholars-are-under-attack-for-their-critique-of-indias-far-right-government|access-date=21 July 2021|website=Gothamist|language=en}}</ref><ref name=":0b">{{Cite web|title=American Scholars of India Confront a Rise in Threats {{!}} WNYC {{!}} New York Public Radio, Podcasts, Live Streaming Radio, News|url=https://www.wnyc.org/story/american-scholars-india-confront-rise-threats/|access-date=6 September 2021|website=WNYC|language=en}}</ref> For instance, in 2011, Hindutva activists successfully led a charge to remove an essay about the multiple narratives of Ramayanas from Delhi University's history syllabus.<ref name="The Hindu">{{Cite news|last=N|first=Vijetha S.|date=15 October 2011|title=Historians protest as Delhi University purges Ramayana essay from syllabus|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/Historians-protest-as-Delhi-University-purges-Ramayana-essay-from-syllabus/article13372074.ece|access-date=11 July 2021|issn=0971-751X}}</ref> [[Romila Thapar]], a world-renowned historian, has faced Hindutva-led attacks, with the claims that her works present Marxist and [[Eurocentric]] points of view.<ref name="washingtonpost.com">{{Cite news|title=In the battle over India's history, Hindu nationalists square off against a respected historian|language=en-US|newspaper=Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/india-romila-thapar-dissent/2021/01/02/1a79ca54-4070-11eb-b58b-1623f6267960_story.html|access-date=11 July 2021|issn=0190-8286}}</ref> Hindutva scholars like [[Rajiv Malhotra]] has been responsible for pushback against [[White people|white]] scholars specialising on South Asia and Hinduism based in North America, including [[Wendy Doniger]] and [[Sheldon Pollock]] on grounds of their supposed [[Evangelism|vested interests]] & [[Racism|racial prejudices]] [[Anti-Indian sentiment|against Indians]].<ref name="insidehighered.com">{{Cite web|title=Scholars who study Hinduism and India face hostile climate|url=https://www.insidehighered.com/news/2016/04/12/scholars-who-study-hinduism-and-india-face-hostile-climate|access-date=11 July 2021|website=www.insidehighered.com|language=en}}</ref> Under BJP leadership, the Indian state has been accused of monitoring scholars and denying some research access.<ref name="The Nation">{{cite news |last1=Chaturvedi |first1=Vinayak |title=The Hindu Right and Attacks on Academic Freedom in the US |url=https://www.thenation.com/article/culture/hindu-right-academic-freedom/ |publisher=The Nation |date=December 2021}}</ref> In 2021, a group of North American-based scholars of South Asia formed a collective and published the Hindutva Harassment Field Manual to, they argue, answer the Hindutva threat to their academic freedom.<ref name="Prakash">{{Cite web|last=Prakash|first=Priyali|title='Targeted by hate': Audrey Truschke on why she helped write a 'Hindutva Harassment Field Manual'|url=https://scroll.in/article/999710/targeted-by-hate-audrey-truschke-on-why-she-helped-write-a-hindutva-harassment-field-manual|access-date=28 August 2021|website=Scroll.in|date=10 July 2021 |language=en-US}}</ref><ref name=":0b" /> They documented further incidents of Hindutva harassment of academics in North America, dating back to the 1990s.<ref name="Timeline">{{cite web |last1=SASAC |title=Timeline |url=https://www.hindutvaharassmentfieldmanual.org/timeline |website=Hindutva Harassment Field Manual}}</ref> The [[Association for Asian Studies]] noted that Hindutva, described as a "[[Majoritarianism|majoritarian]] ideological doctrine" different from [[Hinduism]], resorted to "increasing attacks on numerous scholars, artists, and journalists who critically analyze its politics".<ref name="asianstudies.org">{{Cite web|date=10 September 2021|title=AAS Statement on the Dismantling Global Hindutva Conference|url=https://www.asianstudies.org/aas-statement-on-the-dismantling-global-hindutva-conference/|access-date=11 September 2021|website=Association for Asian Studies|language=en-US}}</ref> == هندستان تي برطانوي سامراج جي اثر جو جائزو == هندستان تي برطانوي سامراج جي معاشي اثر بابت بحث جاري آهي. اهو مسئلو اصل ۾ قدامت پسند برطانوي سياستدان ايڊمنڊ برڪ پاران اٿاريو ويو هو، جنهن 1780ع جي ڏهاڪي ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپني تي سخت حملو ڪيو، دعويٰ ڪئي ته وارن هيسٽنگز ۽ ٻين اعليٰ عملدارن هندستاني معيشت ۽ سماج کي تباهه ڪري ڇڏيو آهي. هندستاني مورخ راجت ڪنتا رائي (1998ع) حملي جي هن سلسلي کي جاري رکندي چوي ٿو ته 18هين صدي ۾ انگريزن پاران آندو ويو نئون معيشت "لٽ مار" جو هڪ روپ هو ۽ مغل هندستان جي روايتي معيشت لاءِ هڪ آفت هئي. رائي انگريزن تي خوراڪ ۽ پئسن جي ذخيرن کي ختم ڪرڻ ۽ اعليٰ ٽيڪس لاڳو ڪرڻ جو الزام لڳائي ٿو جيڪو سال 1770ع جي خوفناڪ قحط جو سبب بڻيو، جنهن جي ڪارڻ بنگال جي ماڻهن جو ٽيون حصو مارجي ويو.<ref>Rajat Kanta Ray, "Indian Society and the Establishment of British Supremacy, 1765–1818", in ''The Oxford History of the British Empire: vol. 2, The Eighteenth Century'', ed. P. J. Marshall, (1998), pp. 508–529.</ref> انگريزن جي هندستاني قومپرستي جي بيان کي رد ڪندي، جيئن ته اهي اجنبي جارح هئا، وحشي طاقت سان اقتدار تي قبضو ڪيو ۽ سڄي هندستان کي غريب ڪيو، برطانوي تاريخدان پي. جي. مارشل دليل ڏئي ٿو ته برطانوي مڪمل ڪنٽرول ۾ نه هئا پر ان جي بدران ان ۾ رانديگر هئا جيڪو بنيادي طور تي هڪ هندستاني راند هئي ۽ جنهن ۾ انهن جو اقتدار ۾ اچڻ هندستاني اشرافيه سان بهترين تعاون تي منحصر هو. مارشل تسليم ڪري ٿو ته سندس گهڻي تشريح اڃا تائين ڪيترن ئي تاريخدانن طرفان رد ڪئي وئي آهي. مارشل دليل ڏئي ٿو ته تازي اسڪالرشپ ان خيال جي ٻيهر تشريح ڪئي آهي ته اڳوڻي نرم مغل حڪمراني جي خوشحالي غربت ۽ انارڪي کي رستو ڏنو. مارشل دليل ڏئي ٿو ته برطانوي قبضي ماضي سان ڪو به تيز وقفو نه ڪيو. انگريزن وڏي پيماني تي علائقائي مغل حڪمرانن کي ڪنٽرول سونپيو ۽ 18هين صدي جي باقي حصي لاءِ عام طور تي خوشحال معيشت کي برقرار رکيو. مارشل نوٽ ڪري ٿو ته برطانوي هندستاني بينڪرن سان ڀائيواري ۾ ويا ۽ مقامي ٽيڪس منتظمين ذريعي آمدني وڌائي ۽ ٽيڪس جي پراڻي مغل شرحن کي برقرار رکيو. پروفيسر رائي متفق آهن ته ايسٽ انڊيا ڪمپني کي هڪ سخت ٽيڪس سسٽم ورثي ۾ مليو جيڪو هندستاني آبادگارن جي پيداوار جو ٽيون حصو وٺندو هو.<ref>Marshall, "The British in Asia: Trade to Dominion, 1700–1765"</ref> ===Insecurity of the Raj=== In the 20th century historians generally agreed that imperial authority in the Raj had been secure in the 1800–1940 era. Various challenges have emerged. Mark Condos and Jon Wilson argue that the Raj was chronically insecure.<ref>Mark Condos, ''The Insecurity State: Punjab and the Making of Colonial Power in British India'' (Cambridge University Press, 2017).</ref><ref>Jon Wilson, ''India conquered: Britain's Raj and the chaos of empire'' (Simon and Schuster, 2016).</ref> They argue that the irrational anxiety of officials led to a chaotic administration with minimal social purchase or ideological coherence. The Raj was not a confident state capable of acting as it chose, but rather a psychologically embattled one incapable of acting except in the abstract, the small scale, or short term.<ref>Joshua Ehrlich, "Anxiety, Chaos, and the Raj." ''Historical Journal'' 63.3 (2020): 777–787. DOI: https://doi.org/10.1017/S0018246X1900058X</ref> ==پڻ ڏسو== * [[سنڌ جي تاريخ نگاري]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] * [[هندستان جي تاريخ]] * [[برطانوي سلطنت جي تاريخ نگاري]] == حوالا == == ڪتاب نگاري == ==حوالا== {{حوالا}} ===Works cited=== * {{citation |last=Chandra |first=Bipan |title=India's Struggle for Independence |year=1989 |publisher=Penguin Books India |location=New Delhi |isbn=978-0-14-010781-4 }} * {{Cite book |editor-last=Defrémery |editor-first = C. |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=B.R. |title=Voyages d'Ibn Batoutah (Volume 1) |publisher= Société Asiatic |year=1853 |place=Paris |language=French, Arabic |url=https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ}} * {{Cite book |last=Dunn |first=Ross E. |author-link=Ross E. Dunn |title=The Adventures of Ibn Battuta |publisher=University of California Press |year=2005 |orig-year=1986 |isbn=978-0-520-24385-9 }} * {{citation|last=Eggermont|first=P. H. L.|title=The Purāņa Source of Merutuṅga's List of Kings and the Arrival of the Śakas in India|year=1969|url=https://books.google.com/books?id=ks4UAAAAIAAJ}} * {{Citation |last=Goodrick-Clarke |first=Nicholas |author-link=Nicholas Goodrick-Clarke |title=Hitler's Priestess: Savitri Devi, the Hindu-Aryan Myth and Neo-Nazism |title-link=Hitler's Priestess |publisher=[[New York University Press]] |year=1998 |isbn=978-0-8147-3111-6 |language=en}} * {{cite book |last1=Keer |first1=Dhananjay |title=Veer Savarkar |date=1966 |publisher=Popular Prakashan |url=https://books.google.com/books?id=aCALAQAAIAAJ |language=en |oclc=582786373}} * {{cite book |first=Robert |last=Frykenberg |chapter=Hindutva as a Political Religion: An Historical Perspective |editor1=R. Griffin |editor2=R. Mallett |editor3=J. Tortorice |title=The Sacred in Twentieth-Century Politics: Essays in Honour of Professor Stanley G. Payne |year=2008 |url=https://books.google.com/books?id=JGOHDAAAQBAJ |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-0-230-24163-3 |pages=178–200 }} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * Balagangadhara, S. N. (2012). Reconceptualizing India studies. New Delhi: Oxford University Press. * Bhattacharjee, J. B. ''Historians and Historiography of North East India'' (2012) * {{cite book|last=Bannerjee|first= Dr. Gauranganath |title=India as known to the ancient world|url=https://archive.org/stream/indiaasknowntoan00banerich#page/n3/mode/2up|year=1921|publisher=Humphrey Milford, Oxford University Press, London}} * Bose, Mihir. "India's Missing Historians: Mihir Bose Discusses the Paradox That India, a Land of History, Has a Surprisingly Weak Tradition of Historiography", ''History Today'' 57#9 (2007) pp 34+. [https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110915152404/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 |date=15 September 2011 }} *Chakrabarti, Dilip K.: Colonial Indology, 1997, Munshiram Manoharlal: New Delhi. * Palit, Chittabrata, ''Indian Historiography'' (2008). *Indian History and Culture Society., Devahuti, D. (2012). Bias in Indian historiography. * Elliot, Henry Miers; John Dowson (1867–77). ''The History of India, as told by its own historians. The Muhammadan Period''. London: Trübner and Co. * [[Meenakshi Jain|Jain, Meenakshi]] [https://archive.org/details/flawed-narratives-history-in-the-old-ncert-textbooks-of-satish-chandra-by-meenakshi-jain ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks - A random survey of Satish Chandra’s “Medieval India''], NCERT 2000 * Inden, R. B. (2010). Imagining India. Bloomington, Ind: Indiana University Press. * Jain, M. The India They Saw : Foreign Accounts (4 Volumes) Delhi: Ocean Books, 2011. * Kahn, Yasmin. "Remembering and Forgetting: South Asia and the Second World War' in Martin Gegner and Bart Ziino, eds., ''The Heritage of War'' (Routledge, 2011) pp 177–193. * Mantena, R. (2016). Origins of modern historiography in India: Antiquarianism and philology 1780–1880. Palgrave Macmillan. * Mittal, S. C ''India distorted: A study of British historians on India'' (1995), on 19th century writers * [[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970) {{ISBN|9782102227356}} *{{cite book |first=Yvette Claire |last=Rosser |title=Curriculum as Destiny: Forging National Identity in India, Pakistan, and Bangladesh |year=2003 |publisher=University of Texas at Austin |type=Dissertation |url=http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |access-date=17 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911035259/http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |archive-date=11 September 2008 |url-status=dead }} *[[Arvind Sharma]], Hinduism and Its Sense of History (Oxford University Press, 2003) {{ISBN|978-0-19-566531-4}} * E. Sreedharan, A Textbook of Historiography, 500 B.C. to A.D. 2000 (2004) * Shourie, Arun (2014). Eminent historians: Their technology, their line, their fraud. Noida, Uttar Pradesh, India : HarperCollins Publishers. {{ISBN|9789351365914}} *{{cite book |title=Aryans and British India |first=Thomas R. |last=Trautmann |url=https://books.google.com/books?id=jR_LPnEH3GsC |year=1997 |location=Berkeley |publisher=University of California Press |isbn=978-0-585-10445-4}} *Viswanathan, G. (2015). Masks of conquest: Literary study and British rule in India. * Antonio de Nicolas, Krishnan Ramaswamy, and Aditi Banerjee (eds.) (2007), ''[[Invading the Sacred]]: An Analysis Of Hinduism Studies in America'' (Publisher: Rupa & Co.) * Vishwa Adluri, Joydeep Bagchee: ''The Nay Science: A History of German Indology''. Oxford University Press, New York 2014, {{ISBN|978-0199931361}} (''Introduction,'' p.&nbsp;1–29). * Warder, A. K., ''An introduction to Indian historiography'' (1972). * Winks, Robin, ed. ''The Oxford History of the British Empire: Volume V: Historiography'' (2001) * Weickgenannt, T. N. (2009). Salman Rushdie and Indian historiography: Writing the nation into being. Basingstoke: Palgrave Macmillan. {{Historiography}} [[زمرو:ڀارت جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:تاريخ نويسي]] [[زمرو:ڀارت جي تاريخ]] ==قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسي== قومي ۽ علائقائي تاريخن جا مقصد به مختلف رهيا آهن. قومي تاريخ منتشر ۽ جدا جدا عنصرن کي هڪ قومي سڃاڻپ هيٺ گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، جڏهن ته علائقائي تاريخون پنهنجي ثقافتي قدرن، روايتن ۽ سياسي حيثيت کي اجاگر ڪري پنهنجي معاملن ۾ آزاد ڪردار ادا ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪن ٿيون. نوآبادياتي دور جي خاتمي ۽ نون ملڪن جي قيام کان پوءِ، پراڻين حدن جي تبديليءَ سبب قوم رياست ۽ صوبن جي وچ ۾ تضاد پيدا ٿيا. علائقن وٽ پنهنجي جدا تاريخ ۽ ثقافت هئي، جڏهن ته نئين قوم رياست کي پنهنجي تاريخ نئين زاويي سان ٺاهڻي هئي. اهڙي صورتحال ۾ قومي تاريخ ڪڏهن ڪڏهن سياسي غلبي، قومي سڃاڻپ جي تشهير ۽ علائقائي قوميتن جي دٻاءَ لاءِ استعمال ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==پاڪستان ۾ سنڌ جي علائقائي حيثيت== پاڪستان جي قيام وقت ملڪ ۾ پنج صوبا هئا، جن وٽ پنهنجي جدا سڃاڻپ موجود هئي. پاڪستان هڪ نئون ملڪ هو، تنهنڪري ان جي شروعاتي دور ۾ قومي وحدت ۽ قوم سازيءَ تي وڌيڪ زور ڏنو ويو. صوبي سان وابستگيءَ کي سرڪاري سطح تي ڪڏهن ڪڏهن تنقيد جو نشانو بڻايو ويو، ڇاڪاڻ ته ان کي قوم سازيءَ جي راهه ۾ رڪاوٽ سمجهيو ويندو هو. سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي سياسي عمل ۾ ٿيندڙ تبديلين کي ظاهر ڪري ٿي؛ جيئن جيئن سياسي جوڙجڪ بدلبي رهي، تيئن سنڌ جي تاريخ لکڻ جا رخ به تبديل ٿيندا رهيا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ هڪ الڳ حيثيت رکي ٿي، ڇاڪاڻ ته اها بنگال ۽ پنجاب وانگر ورهايل نه ٿي. سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي به پشتونن يا بلوچن وانگر ٻن يا وڌيڪ ملڪن ۾ وڏي پيماني تي ورهايل نه هئي. تاريخي ۽ جاگرافيائي طور سنڌ قديم زماني کان پنهنجي جداگانه سڃاڻپ رکي ٿي، جنهن ڪري اها پاڪستان جي ٻين صوبن کان هڪ خاص ۽ ممتاز حيثيت رکي ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي ۽ ورهاڱي کان اڳ جي تاريخ نويسي== تاريخ ڪنهن به علائقي کي تاريخي مرتبو ڏيڻ جو طاقتور ذريعو آهي، ڇاڪاڻ ته اها ان علائقي جون پاڙون ماضي ۾ ڳولي ٿي. ان شعور تحت ورهاڱي کان اڳ سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد سنڌ جي تاريخ کي نئين سر مرتب ڪرڻ هو. ان جي تاريخي رسالي ۾ سنڌ جي تاريخ جي مختلف پهلوئن تي تحقيقي مضمون شايع ٿيندا هئا. خاص طور قديم دور تي زور ڏنو ويو، ته جيئن سنڌ جي تاريخي قدامت ثابت ڪري سگهجي. جيئن ته هن سوسائٽيءَ ۾ هندو ۽ انگريز مؤرخ وڌيڪ سرگرم هئا، تنهنڪري تاريخ نويسيءَ ۾ سيڪيولر رجحان نمايان رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==ورهاڱي کان پوءِ سنڌي تاريخ نويسي== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسي نون خيالن ۽ رجحانن سان سامهون آئي. ان جو مرڪزي نقطو اهو هو ته سنڌ تاريخي، ثقافتي ۽ لساني طور پاڪستان جي ٻين صوبن کان مختلف آهي. صوبائي سڃاڻپ تي زور ورهاڱي جي نتيجن سبب وڌيو. ڪراچي، جيڪا سنڌ جو اهم شهر ۽ بندرگاهه هئي، وفاقي علائقو قرار ڏئي نئين ملڪ جي گادي بڻائي وئي. سنڌ ان فيصلي خلاف احتجاج ڪيو، پر اهو احتجاج اثرائتو ثابت نه ٿيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي هندو آبادي وڏي پيماني تي لڏي وئي ۽ ان جي جاءِ تي اردو ڳالهائيندڙ آبادي آئي. هن تبديليءَ سنڌي قوميت کي ڪمزور ڪيو. ثقافتي ۽ لساني دٻاءَ کي منهن ڏيڻ لاءِ سنڌي دانشورن سنڌ جي تاريخ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ طرف ڌيان ڏنو، ته جيئن سنڌ جي جدا سڃاڻپ کي برقرار رکيو وڃي. ان مقصد لاءِ سنڌي ادبي بورڊ قائم ڪيو ويو، جنهن سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ تاريخي تحقيق جي حوصلا افزائي ڪئي. بورڊ سنڌ جي قديم کان جديد دور تائين نو جلدن ۾ جامع تاريخ شايع ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ سنڌ جي تاريخ بابت فارسي اصل ماخذ پڻ شايع ڪيا، ته جيئن مؤرخن کي بنيادي مواد ملي سگهي. انهن مان ڪجهه ڪتاب بعد ۾ سنڌي ۽ اردو ۾ ترجمو ٿيا، جنهن سان اردو پڙهندڙن لاءِ سنڌ جي تاريخ کي سمجهڻ جا نوان رستا کليا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==اسلام، عرب فتح ۽ باب الاسلام جو تصور== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جي هڪ اهم خصوصيت سنڌ جي تاريخ ۾ اسلام جي ڪردار تي زور هو. عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ کي “باب الاسلام” يعني اسلام جو دروازو بڻائيندڙ واقعو سمجهيو ويو. محمد بن قاسم کي هڪ اهم تاريخي هيرو طور پيش ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته هن کي سنڌ ۾ اسلام آڻيندڙ فاتح طور بيان ڪيو ويو. اسلام پسند تاريخ نويسيءَ ۾ عرب فتح ۽ عرب فاتح سنڌ جي اسلامي سڃاڻپ جا وڏا نشان بڻيا ۽ باب الاسلام جو تصور سالياني يادگيريءَ جو موضوع پڻ بڻيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سيد سليمان ندوي پنهنجي ڪتاب ''عرب و هند ڪي تعلقات'' ۾ عربن جي سنڌ فتح ۽ اتر هندستان تي ترڪن جي فتحن ۾ فرق بيان ڪيو. سندس خيال موجب سنڌ فتح ڪندڙ عرب اسلامي ماحول ۾ رهندا هئا ۽ اسلامي تعليمات کان واقف هئا، جڏهن ته ترڪ، افغان ۽ مغل حڪمران فقط نالي ماتر مسلمان هئا ۽ اسلامي تعليمات جا حقيقي نمائندا نه هئا. ان خيال موجب سنڌ جو اسلامي ڪردار پاڪستان جي ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پختو سمجهيو ويو.<ref name="SuleimanNadvi-ArabHind-1976">{{cite book |last=ندوي |first=سليمان |title=عرب و هند ڪي تعلقات |location=ڪراچي |year=1976 |pages=107، 192 }}</ref> محمد علي جناح جي هڪ تقرير جو حوالو پڻ ڏنو ويو، جنهن ۾ هن سنڌ کي خراج تحسين پيش ڪندي چيو ته پاڪستان حقيقت ۾ ان ڏينهن وجود ۾ آيو، جڏهن پهريون مسلمان سنڌ جي سرزمين تي آيو. ورهاڱي کان پوءِ هن تصور سنڌ کي ٻين صوبن کان اسلامي روايتن جي وارث طور الڳ ڏيکارڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سنڌ جو ڪردار== سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو ٻيو اهم پهلو آزاديءَ جي تحريڪ ۽ پاڪستان جي قيام ۾ سنڌ جي ڪردار تي زور آهي. سنڌ جي ماڻهن خلافت تحريڪ، هجرت تحريڪ ۽ ريشمي رومال تحريڪ ۾ سرگرم حصو ورتو. انهن تحريڪن سنڌ جي ماڻهن کي هندستان جي مسلمانن سان ويجهو آندو. سنڌ کي بمبئي کان جدا ڪرڻ جي جدوجهد پڻ هندستاني مسلمانن جي سياسي مطالبن لاءِ مددگار ثابت ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ پاڪستان جي قيام واري جدوجهد ۾ پنهنجي ڪردار تي به فخر ڪري ٿي. 1938ع ۾ شيخ عبدالمجيد سنڌي صوبائي مسلم ليگ جي اجلاس ۾ پاڪستان بابت قرارداد پيش ڪئي، جيڪا اڪثريت سان منظور ٿي. 1943ع ۾ سنڌ اسيمبلي پاڪستان قرارداد جي حمايت ڪئي. ان موقعي تي جي. ايم. سيد تقرير ڪندي چيو ته هندستان جا مسلمان جدا قوم آهن، ڇاڪاڻ ته انهن جي جدا تاريخ، ثقافت، ادب، روايتون ۽ سياسي توڙي معاشي نظام آهن؛ تنهنڪري انهن کي جدا وطن ڏنو وڃي.<ref name="MehranFreedomMovement1985">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |pages=17–18 }}</ref> سنڌ اسيمبلي 1946ع ۾ پاڪستان جي قرارداد جي حمايت ڪندڙ پهرين اسيمبلي طور پيش ڪئي وئي. 1985ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ جي رسالي ''مهراڻ'' آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر شايع ڪيو. ان جي اداريي ۾ چيو ويو ته پاڪستان جو حقيقي خالق سنڌ آهي. اداريي ۾ اهو به افسوس ظاهر ڪيو ويو ته پاڪستان جي قيام کان پوءِ سنڌ جي ڪردار کي ڄاڻي واڻي گهٽايو ويو؛ جهڙوڪ محمد علي جناح جي جنم ڀومي جهرڪ کي نظرانداز ڪري وزير مينشن ڪراچي کي اڳيان آڻڻ، ۽ سنڌي اڳواڻن جي خدمتن کي پاڪستان جي قيام ۾ مناسب طور تسليم نه ڪرڻ.<ref name="MehranFreedomMovement1985p5">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=5 }}</ref><ref name="MehranFreedomMovement1985p6">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=6 }}</ref> سنڌ طرفان پنهنجي اسلامي ڪردار ۽ آزاديءَ جي تحريڪ ۾ ڪردار تي زور ڏيڻ جو هڪ سياسي سبب صوبائي خودمختياريءَ جو مطالبو هو. سنڌ چاهيو ٿي ته مرڪز جو ڪردار صوبائي معاملن ۾ گهٽ کان گهٽ هجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==ون يونٽ ۽ سنڌي قومپرست تاريخ نويسي== سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ بنيادي تبديلي ون يونٽ جي دور ۾ آئي. 1955ع ۾ اولهه پاڪستان جا صوبا هڪ يونٽ ۾ ضم ڪيا ويا، جنهن سبب سنڌ پاڻ کي ٻيهر اهڙي صورتحال ۾ محسوس ڪيو، جهڙي طرح نوآبادياتي دور ۾ اها بمبئي پريزيڊنسيءَ جو حصو هئي. بمبئي جي جاءِ تي هاڻي لاهور جو غلبو محسوس ڪيو ويو. سنڌ پنهنجي سياسي آزادي ٻيهر وڃائي ويٺي. ون يونٽ جي عمل سنڌ جي ڪجهه سياستدانن جي موقعي پرستيءَ کي به ظاهر ڪيو، جن مرڪزي حڪومت سان گڏجي سنڌ کي ون يونٽ جو حصو بڻائڻ ۾ مدد ڪئي. ساڳئي وقت اهڙا اڳواڻ به سامهون آيا، جن ون يونٽ جي مخالفت ڪئي ۽ ان سبب تڪليفون برداشت ڪيون. هن دور سنڌ جي تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جو نئون تصور پيدا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ون يونٽ سنڌين کي سياسي طور وڌيڪ پختو ڪيو، ڇاڪاڻ ته سنڌ مجموعي طور پنجاب جي سياسي غلبي هيٺ تڪليفون ڀوڳيون. هن دور ۾ بئراج جي زرخيز زمين فوجي آفيسرن ۽ اعليٰ بيوروڪريٽن کي الاٽ ڪئي وئي، جنهن سان سنڌي هارين جا حق متاثر ٿيا. سرڪاري ملازمتن ۾ سنڌين کي مناسب حصو نه مليو، جنهن سبب وڌندڙ وچولي طبقي ۾ مايوسي پيدا ٿي. انهن تجربن کان پوءِ سنڌين محسوس ڪيو ته نه “باب الاسلام” واري حيثيت ۽ نه آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سندن ڪردار، انهن کي سندن حق ڏيارڻ ۾ مددگار ثابت ٿيا. ان احساس سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو رخ بدلائي ڇڏيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌي قومپرستي تاريخ جي تجزيي جو مرڪزي نقطو بڻجي وئي. ماضيءَ کي حال جي روشنيءَ ۾ پرکيو ويو، خاص طور پرڏيهي حملن جي اثرن کي هن انداز سان ڏٺو ويو ته سنڌ بار بار پرڏيهي غلبي سبب ڪيئن متاثر ٿي. پرڏيهي غلبي جي موضوع سنڌ جي اهڙي تصوير ٺاهي، جنهن ۾ سنڌ کي مظلوم ۽ استحصال جو شڪار علائقو طور پيش ڪيو ويو. ساڳئي وقت تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جي ڪردار کي نمايان ڪيو ويو، ته جيئن نئين نسل لاءِ ڪردار جا نمونا پيدا ڪيا وڃن.<ref name="MubarakAli1994p45">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=سنڌ خاموشي ڪي آواز |location=لاهور |year=1994 |page=45 }}</ref> ==سيڪيولر قومپرست تعبير ۽ قديم سنڌ== سنڌي قومپرستيءَ هيٺ ٺهيل نئين تاريخ نويسي مذهبي نه پر سيڪيولر هئي. سنڌي ثقافت ۽ تهذيب جون پاڙون قديم ماضيءَ ۾ ڳوليون ويون ۽ دعويٰ ڪئي وئي ته سنڌ جي تهذيبي حيثيت بابلي، آشوري ۽ مصري تهذيبن جي برابر آهي. سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب سنڌين لاءِ فخر جو ذريعو بڻجي، ۽ موهن جو دڙو سنڌ جي قديم ماضيءَ جي علامت طور اڀريو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==جي.ايم. سيد جي تاريخي تعبير== [[جي.ايم. سيد]] سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ اهم نوان رجحان متعارف ڪرايا. هن عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ لاءِ برڪت نه، پر هڪ جارحيت قرار ڏنو. سندس خيال ۾ محمد بن قاسم به ٻين حمله آورن وانگر هڪ جارح هو، جنهن سنڌ جا وسيلا لٽيا. هن دليل لاءِ ساڳيو منطق استعمال ڪيو، جيڪو سليمان ندوي ترڪ حمله آورن بابت ڏنو هو. جي. ايم. سيد موجب اٺين صديءَ تائين اموي دور ۾ عرب حاڪمن جو اصل اسلامي روح ختم ٿي چڪو هو ۽ اهي دنياوي ۽ سامراجي طاقت بڻجي چڪا هئا؛ تنهنڪري سنڌ جي عرب فتح اسلام نه پر عرب سلطنت جي توسيع هئي.<ref name="ArisarGMSayyidp56">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=56 }}</ref> هن تعبير محمد بن قاسم کي هيرو مان جارح ۾ تبديل ڪيو ۽ راجا ڏاهر کي مادر وطن جو محافظ بڻايو، جنهن حمله آورن سان ٺاهه ڪرڻ بدران وڙهندي جان قربان ڪئي. جي. ايم. سيد چچ نامو ۽ جنت السنڌ جهڙن تاريخي ماخذن تي به تنقيد ڪئي، ڇاڪاڻ ته سندس خيال ۾ اهي حمله آورن جي واکاڻ ڪن ٿا ۽ پڙهندڙن کي حقيقي تاريخي شعور کان محروم ڪن ٿا.<ref name="ArisarGMSayyidp55">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=55 }}</ref> جي. ايم. سيد جي نظر ۾ سنڌ تي حملو ڪندڙ سڀ پرڏيهي فاتح هڪ ئي زمري ۾ اچن ٿا، ڀلي انهن جو مذهب ڪهڙو به هجي. انهن ۾ ايران جو دارا، عربن جو محمد بن قاسم، غزنيءَ جو محمود، دهليءَ جو علاؤالدين، قنڌار جو شاهه بيگ ارغون، مغلن جو خان خانان ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو چارلس نيپيئر شامل ڪيا ويا. انهن سڀني کي سنڌ جا غاصب ۽ تباهه ڪندڙ قرار ڏنو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidp58">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=58 }}</ref> ==غدارن ۽ سورمن جو تصور== 1956ع کان پوءِ سياسي صورتحال سنڌ جي تاريخ کي “غدارن” ۽ “سورمن” جي انداز ۾ لکڻ طرف وٺي وئي. جيڪي ماڻهو ذاتي مفادن لاءِ سنڌ کي وڪڻندڙ سمجهيا ويا، انهن کي غدار چيو ويو، جڏهن ته جيڪي مادر وطن لاءِ قرباني ڏيندڙ سمجهيا ويا، انهن کي سورمو قرار ڏنو ويو. سنڌ جي دفاع ڪندڙن ۾ راجا ڏاهر، دودو سومرو، دريا خان، مخدوم بلاول، شاهه عنايت ۽ هوش محمد کي شامل ڪيو ويو. غدارن ۾ قاضي قاضن، نائومل ۽ مير علي مراد جا نالا کنيا ويا. هن تاريخ نويسيءَ جو پيغام اهو هو ته ڪيچ مڪران، ٺٽي، مياڻي ۽ دٻي ۾ وڙهيل سنڌ جي آزاديءَ جون جنگيون اڃا ختم نه ٿيون آهن، پر اها جنگ هر شهر ۽ ڳوٺ ۾ جاري آهي.<ref name="ArisarGMSayyidp63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=63 }}</ref> ==مغل دور، تاريخ مظھر شاهجهاني ۽ پرڏيهي غلبو== سنڌ تي مغل دور جي پرڏيهي قبضي جا اثر بيان ڪرڻ لاءِ سنڌي ادبي بورڊ 1962ع ۾ يوسف ميرڪ جي اصل ماخذ ''تاريخ مظھر شاهجهاني'' شايع ڪئي. ان جو مقدمو پير حسام الدين راشدي لکيو. هن مقدمي ۾ خاص طور اهي واقعا چونڊيا ويا، جن ۾ ظلم ۽ استحصال جي تصوير ملي ٿي ۽ جيڪي سنڌ جي ان وقت جي سياسي حالت سان لاڳاپيل لڳندا هئا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962p21">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |page=21 }}</ref> پير حسام الدين راشدي، يوسف ميرڪ جي حوالي سان، سيوهڻ جي گورنر جي ظلم، ماڻهن کي ڪوڙا هڻڻ ۽ اذيت ڏيڻ جا واقعا بيان ڪيا. مغل عملدارن طرفان ماڻهن جي ملڪيت ضبط ڪرڻ، سندن وسيلن ۽ دولت کان محروم ڪرڻ، ڦورن ۽ ڌاڙيلن جي سرپرستي ڪرڻ ۽ ڳرا محصول لاڳو ڪرڻ جهڙا عمل بيان ڪيا ويا. نتيجي طور سيوهڻ جو علائقو برباد ٿيو، ڳوٺ ۽ شهر ويران ٿيا، ۽ ماڻهو پنهنجا گهر ڇڏي پري علائقن ۾ پناهه وٺڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962pp30-31">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |pages=30–31 }}</ref> ==عثمان ڏيپلائي ۽ مزاحمتي ادب== پرڏيهي قبضي خلاف مزاحمت جو اظهار ادبي صورت ۾ به ٿيو. عثمان ڏيپلائي 1962ع ۾ پنهنجو تاريخي ناول ''سانگهڙ'' شايع ڪيو، جنهن جو موضوع انگريزن خلاف حرن جي جدوجهد هو. هن ناول سنڌ جي نئين نسل تائين اهو پيغام پهچايو ته سياسي غلبي ۽ حقن جي جدوجهد خلاف ڪيئن وڙهجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==سنڌ جي ثقافتي علامتون ۽ قوميت== سنڌ جي ماضيءَ جي عظمت بيان ڪرڻ کي به اهم سمجهيو ويو، ته جيئن سنڌين ۾ فخر جو احساس پيدا ٿئي. انهن علامتن ۾ موهن جو دڙو، ڄام نندي جو مقبرو، رني ڪوٽ، عمرڪوٽ جا قلعا، حيدرآباد جا بادگير، اجرڪ، رلي، ڪاشيءَ جو ڪم ۽ هالا جو فرنيچر شامل هئا. ادبي شخصيتن ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي، سچل سرمست ۽ سامي کي سنڌي ٻوليءَ کي شاهوڪار ڪندڙ ۽ سنڌي قومي شعور پيدا ڪندڙ شخصيتن طور پيش ڪيو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidpp62-63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |pages=62–63 }}</ref> سنڌي قومپرستيءَ جو بنياد مذهب بدران ٻولي ۽ علائقي تي رکيو ويو. هن خيال موجب جيڪي ماڻهو سنڌ ۾ رهن ٿا ۽ سنڌي ٻولي ڳالهائين ٿا، اهي سنڌي آهن. ٻن قومن واري نظريي کي رد ڪندي قوميت جو تصور سيڪيولر بنيادن تي قائم ڪيو ويو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==قومپرست تاريخ نويسيءَ تي تنقيد== قومپرست فريم ورڪ ۾ تاريخ لکڻ بابت تنقيد پڻ ڪئي وئي آهي. ڊاڪٽر مبارڪ علي موجب اهڙي تاريخ نويسيءَ ۾ ڪڏهن ڪڏهن حقيقتن کي مسخ ڪري يا چونڊي استعمال ڪيو ويو، ته جيئن اهي قومي بيانئي سان ٺهڪي اچن. تاريخي طريقيڪار کي مڪمل طور لاڳو ڪرڻ بدران جذباتي ۽ مبالغو آميز بيان اختيار ڪيو ويو. ان تاريخ نويسيءَ جو وڏو مقصد سياسي استعمال بڻجي ويو، جنهن سبب سنڌ جي تاريخ نويسي هڪ مرحلي تي بيهي رهي ۽ نون علمي موضوعن ڏانهن گهربل اڳڀرائي نه ڪري سگهي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==اڻلکيل ۽ نظرانداز ٿيل موضوع== سنڌ جي تاريخ اڃا مڪمل نه سمجهي وڃي ٿي. ڪيترائي موضوع اڃا وڌيڪ تحقيق گهرن ٿا، جهڙوڪ زرعي ڍانچي ۾ تبديليون، نون ٽيڪنالاجيڪل طريقن جو تعارف، هارين جو ڪردار، هاري بغاوتن جو وجود يا عدم وجود، سنڌ جا پاڙيسري ملڪن سان لاڳاپا، ثقافتي ۽ واپاري رابطا، اميلن ۽ ڀائيبندن جو سماجي ڪردار، ۽ سنڌ ۾ مذهب جو ڪردار، خاص طور نانڪ پنٿين ۽ سکن جي حوالي سان. ڪلاڊ مارڪووٽس جي ڪتاب ''The Global World of the Indian Merchants (1750–1967)'' ۾ شڪارپوري ۽ حيدرآبادي واپارين جي عالمي تجارتي سرگرمين کي بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو سنڌ جي مؤرخن وٽ اڳ ۾ گهڻو نظرانداز ٿيل موضوع رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==نتيجو== سنڌ جي تاريخ نويسي قومي تاريخ، علائقائي سڃاڻپ، اسلامي بيانئي، آزاديءَ جي تحريڪ، ون يونٽ، سنڌي قومپرستي ۽ سيڪيولر ثقافتي تعبيرن جي وچ ۾ تبديل ٿيندي رهي آهي. ان تاريخ نويسيءَ سنڌ جي جدا تاريخي حيثيت، ثقافتي ورثي ۽ سياسي جدوجهد کي نمايان ڪيو، پر ساڳئي وقت ان تي اهو اعتراض به ڪيو ويو ته اها ڪڏهن ڪڏهن تنگ قومپرستي ۽ سياسي مقصدن تائين محدود ٿي وئي. سنڌ جي تاريخ کي وڌيڪ جامع ۽ علمي انداز ۾ لکڻ لاءِ ضروري آهي ته اها صرف سياست جي خدمت نه ڪري، پر اهڙو وسيع تاريخي شعور پيدا ڪري، جيڪو ماڻهن کي ماضي ۽ حال ٻنهي کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==حوالا== kekfaz0qf24blxeyicg81eh3umvoxvj 390531 390521 2026-07-02T10:13:55Z Memon2025 21315 390531 wikitext text/x-wiki '''ڀارت جي تاريخ نويسي''' (Historiography of India) مان مراد تنقيدي طريقن ۽ تشريحن جي ذريعي انهن مطالعي جو آهي جيڪي عالمن هندستان جي تاريخ کي ترقي ڏيڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن. تازن ڏهاڪن ۾ تاريخ نويسي جا چار مکيه اسڪول رهيا آهن ته مورخ هندستان جو مطالعو ڪيئن ڪندا آهن: ڪيمبرج، قومپرست، مارڪسسٽ، ۽ سبالٽرن. ڪڏهن عام "مشرقي" طريقو، هڪ حساس، ناقابل فهم، ۽ مڪمل طور تي روحاني هندستان جي تصوير سان، سنجيده اسڪالرشپ ۾ ختم ٿي چڪو آهي.<ref name="Prakash 383–408">{{cite journal | last = Prakash | first = Gyan | author-link = Gyan Prakash | date = April 1990 | title = Writing Post-Orientalist Histories of the Third World: Perspectives from Indian Historiography | journal = Comparative Studies in Society and History | volume = 32 | issue = 2 | pages = 383–408 | doi=10.1017/s0010417500016534 | jstor = 178920| s2cid = 144435305 }}</ref> == تاريخ جا ماخذ == === پرڏيهي ذريعا === هندستاني تاريخ جا معروف پرڏيهي احوال هيٺين ذريعن مان مليا آهن: <ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref><ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> * [[ميگئسٿنيز|ميگاسٿينس]] پاران "انڊيڪا"<ref>Allan Dahlaquist (1996). Megasthenes and Indian Religion: A Study in Motives and Types. Motilal Banarsidass. {{ISBN|978-81-208-1323-6}}.</ref> * [[فاھيان|فاهيان]] طرفان ٻڌمت جي بادشاهن جو هڪ رڪارڊ (فوگو جي 佛國記)<ref name="columbia">{{cite web|url=http://afe.easia.columbia.edu/special/travel_records.pdf|title=The Travel Records of Chinese Pilgrims Faxian, Xuanzang, and Yijing|publisher=[[Columbia University]]}}</ref> * [[البيروني]] پاران "ڪتاب الهند"<ref>{{citation|title=Kitab al-Bīrūnī fī Taḥqīq mā li-al-Hind|publisher=Osmania Oriental Publication Bureau |place=Hyderabad |year=1958}}</ref> <ref>{{citation| editor1-last=Kegan |editor1-first=Paul |publisher=Trench, Truebner |title=Alberuni's India |translator-last=Sachau |translator-first=E.C. |place=London |volume=2 |year=1910}}</ref> * [[ابن بطوطا|ابن بطوطه]] پاران "تحفة النور في غريب الامر و عجائب الاسفار<ref name="9–10 Vol. 1">{{harvnb|Dunn|2005|pp=310–11}}; {{harvnb|Defrémery|Sanguinetti|1853|pp=[https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ&pg=PA9 9–10 Vol. 1]}}</ref> * زوانگ زانگ پاران مغربي علائقن تي عظيم تانگ رڪارڊ<ref>Deeg, Max (2007). [https://web.archive.org/web/20140418141001/http://kanji.zinbun.kyoto-u.ac.jp/~wittern/data/nw-fs/fs-deeg.pdf „Has Xuanzang really been in Mathurā? : Interpretatio Sinica or Interpretatio Occidentalia&nbsp;— How to Critically Read the Records of the Chinese Pilgrim.“] – In: 東アジアの宗教と文化 : 西脇常記教授退休記念論集 = Essays on East Asian religion and culture: Festschrift in honor of Nishiwaki Tsuneki on the occasion of his 65th birthday / クリスティアン・ウィッテルン, 石立善編集 = ed. by Christian Wittern und Shi Lishan. – 京都 [Kyōto] : 西脇常記教授退休記念論集編集委員會; 京都大学人文科學研究所; Christian Wittern, 2007, pp. 35 – 73. See p. 35</ref> * تشريح هندستان، جوزف ٽيفنٿلر طرفان === ڏيهي ذريعا === مقامي تاريخي متن جا مثال شامل آهن:<ref name=":0">{{Cite journal |last=Joshi |first=P. M. |date=1965 |editor-last=Pathak |editor-first=Vishwambhar Sharan |editor2-last=Saran |editor2-first=P. |editor3-last=Kunte |editor3-first=B. G. |editor4-last=Shyam |editor4-first=Radhey |editor5-last=McKew Parr |editor5-first=Charles |editor6-last=Van Linschoten |editor6-first=Jan |title=Indian Historiography |url=https://www.jstor.org/stable/42929817 |journal=Bulletin of the Deccan College Research Institute |volume=26 |issue=3/4 |pages=20–33 |jstor=42929817 |issn=0045-9801}}</ref> * ڀاناڀٽا جي "هرشاچاريتا"<ref name=":3">{{Cite book |last=Hasrat |first=B. J. |title=The Encyclopedia of Sikhism |publisher=Punjabi University |year=2004 |isbn=817380530X |editor-last=Singh |editor-first=Harbans |edition=2nd |volume=4: S–Z |location=Patiala |pages=179–181}}</ref> * ڪلهانا طرفان "راجتارنگيني"<ref name=":0" /> * سريلنڪا جي ٻڌ ڌرم جون تاريخون، جهڙوڪ ديپاواس، مهاواسا، ۽ ڪُسوانس<ref>{{Cite journal |last=von Hinüber |first=Oskar |date=2020 |title=Brill's Encyclopedia of Buddhism Online - Historiography: South Asia |url=https://doi.org/10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069 |access-date=7 April 2024 |website=Brill |doi= 10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069|quote=The first historical texts known from ancient South Asia are the Buddhist chronicles composed in Ceylon (Sri Lanka). Consequently, from a very early period, the history of Buddhism on the island is known much better than in any other part of South Asia. Besides texts on the general history of Buddhism, there are specialized chronicles on relics and so on, written in both Pali and Sinhala languages or in Southeast Asian vernaculars.|url-access=subscription }}</ref> * فرشته جي "تاريخ فرشته" (جنهن کي گلشن ابراهيمي به چيو ويندو آهي) <ref name="EB1911">{{EB1911|inline=y|wstitle=Ferishta, Mahommed Kasim|volume=10|page=274}}</ref> * ضياء الدين برني جي "تاريخ فيروز شاهي"<ref>M. Athat Ali, "Elements of Social Justice in Medieval Islamic Thought" in Saiyid Zaheer Husain Jafri, ''Recording the Progress of Indian History: Symposia Papers of the Indian History Congress, 1992–2010'', Primus Books, 2012, p. 197.</ref> * Vicāraśrenī by Merutunga {{sfn|Eggermont|1969|p=67}} * ابوالفضل جو "اڪبر نامو"<ref>[http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml Illustration from the Akbarnama: History of Akbar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090919035749/http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml |date=2009-09-19 }} [[Art Institute of Chicago]]</ref> * [[امير خسرو]] جو "تغلق نامو" * عبدالحميد لاهوري جو "پادشاهه نامو"<ref>[[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970).</ref> * محمد عوفي جي "جامع الحكايت"<ref>{{cite book |last1=Elliot|first1=Sir H. M. |first2=John |last2=Dowson |title=The History of India, as Told by Its Own Historians. The Muhammadan Period (Vol 2.)|chapter-url=https://archive.org/stream/cu31924073036729#page/n5/mode/2up|chapter=4. Jawami ul-Hikayat of Muhammad Ufi| year=1871|publisher=London : Trübner & Co.|page=155}}</ref> * چانڊ بردائي جي "ڀڳت راسو" (''[[Prithviraj Raso]])<ref>{{Cite book|author=Rima Hooja|url=https://books.google.com/books?id=qqd1RAAACAAJ|title=A HISTORY OF RAJASTHAN (PB)|date=2006|publisher=Rupa & Company|isbn=978-81-291-1501-0|pages=364–365|language=en}}</ref>'' * منهاج سراج جوزجاني جي "طبقات ناصري" 15 صدي عيسويءَ کان اڳ جي تاريخ کي رڪارڊ ڪرڻ لاءِ تمام ٿورا مشهور هندستاني متن موجود آهن. ان ڪري، هندستان جي تاريخ جو گهڻو حصو پرڏيهي مورخن جي ذريعي ملي ٿو. قديم هندستان ۾ مقامي تاريخي روايتن جا تمام گهٽ ثبوت موجود آهن. البيروني مقامي هندستاني تاريخ نگاري بابت هيٺ ڏنل ڳالهه ڪئي: "بدقسمتي سان هندو شين جي تاريخي ترتيب تي گهڻو ڌيان نه ڏيندا آهن، اهي پنهنجن بادشاهن جي تاريخي جانشيني کي بيان ڪرڻ ۾ تمام گهڻو لاپرواهي ڪندا آهن ۽ جڏهن انهن کي معلومات لاءِ دٻايو ويندو آهي ۽ نقصان ۾ هوندا آهن، اهو نه ڄاڻندا آهن ته ڇا چوڻو آهي، اهي هميشه ڪهاڻي ٻڌائڻ تي مجبور هوندا آهن. پر ان لاءِ، اسان کي پڙهندڙن کي انهن روايتن کي پهچائڻ گهرجي جيڪي اسان کي انهن مان ڪجهه ماڻهن کان مليون آهن." —البروني، ڪتاب الهند. قديم هندستان ڪڏهن به هڪ مضبوط تاريخي روايت ترقي نه ڪئي جيڪا گريڪو-رومن، چيني ۽ اسلامي تهذيبن ۾ موجود روايتن جي برابر هجي. بهرحال، اهو نتيجو نه ٿو ڪڍي سگهجي ته قديم هندستانين وٽ معروضي تاريخي لکڻ جي سمجهه جي کوٽ هئي، ڇاڪاڻ ته تاريخ نگاري سان ملندڙ جلندڙ ڪجهه ڪوششون هيون. هندستاني تاريخ جي مختلف موڙ تي، هندستان ۾ خاص خاندانن ۽ حڪمرانن جي دورن کي رڪارڊ ڪرڻ ۽ تاريخ نگاري ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. few known Indian texts recording history before 15th century C.E. exist, hence, historical evidence for much of India's history comes through foreign historians.<ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref><ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> There is very little evidence of a native historiographical tradition in ancient India.<ref name=":3" /> Al-Biruni stated the following about local Indian histriography:<ref name=":0" /> {{Blockquote|text="بدقسمتي سان هندو شين جي تاريخي ترتيب تي گهڻو ڌيان نه ڏيندا آهن، اهي پنهنجن بادشاهن جي تاريخي جانشيني کي بيان ڪرڻ ۾ تمام گهڻو لاپرواهي ڪندا آهن ۽ جڏهن انهن کي معلومات لاءِ دٻايو ويندو آهي ۽ نقصان ۾ هوندا آهن، اهو نه ڄاڻندا آهن ته ڇا چوڻو آهي، اهي هميشه ڪهاڻي ٻڌائڻ تي مجبور هوندا آهن. پر ان لاءِ، اسان کي پڙهندڙن کي انهن روايتن کي پهچائڻ گهرجي جيڪي اسان کي انهن مان ڪجهه ماڻهن کان مليون آهن." |author=البيروني|title=ڪتاب الهند|source=}} Ancient India never developed a strong historiographical tradition comparable to the ones that existed in the [[Greco-Roman historiography|Greco-Roman]], [[Chinese historiography|Chinese]], and [[Historiography of early Islam|Islamic]] civilizations.<ref name=":4">{{Cite book |last=Sharma |first=Tej Ram |title=Historiography: A History of Historical Writing |publisher=Concept Publishing Company |year=2005 |isbn=9788180691553 |pages=17–22 |chapter=Historical Writings in the Ancient World - Indian Historiography: Historiography in Ancient India}}</ref> However, it cannot be concluded that the ancient Indians lacked an understanding of objective historical writing, as there were some attempts akin to historiography.<ref name=":4" /> At various points in Indian history, there were efforts to record and chronicle the reigns of particular dynasties and rulers in India.<ref name=":4" /> Within the Vedic, Buddhist, Jain and other religious literature, the names of teachers are attentively recorded.<ref name=":4" /> The [[Chinese Buddhist]] [[Buddhist pilgrimage|pilgrim]] [[Xuanzang]] mentioned that in every province of India, there would be officials who would be responsible for documenting in-writing "good and evil events, calamities, and fortunate occurrences".<ref name=":4" /> Since the era of the [[Gupta Empire|Gupta]] ruler [[Samudragupta]], ancient Indian rulers would have a renowned poet record their reigns and victories onto stone in the form of inscription.<ref name=":4" /> [[Romila Thapar]] instead states that it should be taken into account what the ancient Indians found relevant and why when evaluating any dearth of historiographical tradition.<ref name=":4" /> [[A. K. Warder]] opined that the regional historiographies of India must be considered, with historical writing in India becoming regionalized by the mediaeval-period from the 7th century onwards.<ref name=":4" /> There are historical works authored by the Chalukya, Rashtrakuta, Pala dynastical historiographies and also regional historiographical traditions in Kashmir, Sindhu, Gurjara, Jejakabhukti, Kamarupa, Kerala, Hoyasala, Andhra, Kalinga, and Maharashtra.<ref name=":4" /> In modern-times, some attempts have been made to extract historiographical elements from Vedic literature and epic poetry, such as the ''[[Mahabharata]]'' or ''[[Ramayana]]''.<ref name=":3" /><ref name=":4" /> However, religious, mythical, and allegorical legends are too intermixed with Indic religious thought and philosophy that discerning and extracting any semblance of historiography from them is a difficult task.<ref name=":3" /> The ''[[Puranas]]'' mostly entail mythological elements with a facade of historicity.<ref name=":3" /> The corpuses of Pali and Prakrit literature of the era are mostly religious in nature.<ref name=":3" /> Thus, a historiographical tradition was not popular in India, barring a few examples.<ref name=":3" /> A true tradition of historiography was introduced to India after the Arabs captured Sindh, where they introduced history-writing and recording proper chronology.<ref name=":3" /> These Arab historiographers were later surmounted by historiographers who wrote in Persian, many of whom were sponsored by the ruling sultans of India.<ref name=":3" /> ==مکيه اسڪول== === مستشرقي طريقو === مستشرقين جو طريقو سامراجي روين ۽ دلچسپين ٻنهي کان متاثر هو ۽ ميڊيٽرينين ۽ يورپي ليکڪن ۽ مفڪرن لاءِ "غير ملڪي" اوڀر لاءِ دلچسپي پڻ، فنڪارن پاران تصويرن ۾ قبضو ڪيو ويو، جيڪو مغرب ۾ خيالن جي تاريخ ۾ بار بار سامهون ايندڙ موضوع ۾ مجسم آهي، جن کي "<small>'''مشرقيت'''</small>" <small>(Orientalism)</small> سڏيو ويندو آهي. فن جي تاريخ، ادب ۽ ثقافتي مطالعي ۾، مشرقي دنيا ۾ پهلوئن جي نقل يا تصوير آهي. اهي تصويرون عام طور تي مغربي دنيا جي ليکڪن، ڊزائنرن ۽ فنڪارن پاران ڪيون وينديون آهن. مشرقي اصطلاح ڪجهه حلقن ۾ منفي مفهوم حاصل ڪرڻ لاءِ آيو آهي ۽ 18هين ۽ 19هين صدي ۾ يورپي سامراج جي دور جي روين جي شڪل ۾ مغربي ماڻهن پاران اوڀر جي مطالعي جي حوالي سان تشريح ڪئي وئي آهي. جڏهن هن معنيٰ ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي، ته اهو اڪثر ڪري مشرقي ثقافتن ۽ ماڻهن جي تعصب واري، ٻاهرين ڪارٽون ڪيل تشريح جو مطلب آهي. هي نقطه نظر سڀ کان وڌيڪ مشهور طور تي [[ايڊورڊ سعيد]] پاران "اورينٽلزم" (1978ع) ۾ بيان ڪيو ويو ۽ پروپيگنڊه ڪيو ويو، جيڪو هن علمي روايت جي هڪ تنقيدي تاريخ آهي.<ref>{{cite book|last=Clarke|first=J.J.|title=Oriental enlightenment the encounter between Asian and Western thought|url=https://archive.org/details/orientalenlighte00clar|url-access=limited|year=1997|publisher=Routledge|pages=[https://archive.org/details/orientalenlighte00clar/page/n16 8]}}</ref> ==== تاريخ ==== جيتوڻيڪ قديم زماني کان وٺي هندستان جو مغربي نقطه نظر کان مطالعو ڪيو ويندو رهيو آهي، پر دريافت جي دور کان پوءِ مشرقي اسڪول کي اهميت حاصل ٿي. 18هين ۽ 19هين صدي ۾، اصطلاح مشرقيت هڪ اهڙي عالم جي سڃاڻپ ڪئي جيڪا مشرقي دنيا جي ٻولين ۽ ادب ۾ ماهر هجي. اهڙن عالمن ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپني جا آفيسر به شامل هئا، جن چيو ته عرب ثقافت، هندستاني ثقافت ۽ اسلامي ثقافتن جو مطالعو يورپ جي ثقافتن جي برابر ڪيو وڃي.<ref>{{cite book |last = Macfie |first = A. L.|year = 2002 |title = Orientalism |publisher = Longman| location = London|url=https://books.google.com/books?id=0FrJAwAAQBAJ |isbn = 978-0582423862|ref = none| page = Ch One}}</ref> اهڙن عالمن ۾ فلسفي جو ماهر وليم جونز به شامل آهي، جنهن جي هند-يورپي ٻولين جي مطالعي کي جديد فلسفي کي قائم ڪيو. هندستان ۾ ڪمپني جي حڪمراني هندستانين سان مثبت لاڳاپن کي ترقي ۽ برقرار رکڻ لاءِ هڪ ٽيڪنڪ جي طور تي مشرقيت کي ترجيح ڏنو. <small>1820</small>ع جي ڏهاڪي تائين، جڏهن ٿامس بيبنگٽن ميڪولي ۽ جان اسٽوارٽ مل جهڙن "انگريزيت پسند" جي اثر مغربي طرز جي تعليم کي فروغ ڏنو.<ref>Holloway (2006), pp. 1–2. "The Orientalism espoused by Warren Hastings, William Jones and the early East India Company sought to maintain British domination over the Indian subcontinent through patronage of Hindu and Muslim languages and institutions, rather than through their eclipse by English speech and aggressive European acculturation."</ref> مغربي ماهرن ۾ ايشيا جي ڄاڻ ۾ وڏي واڌ، خطي ۾ سياسي ۽ اقتصادي شموليت ۾ واڌ ۽ خاص طور تي وليم جونز پاران هندستاني ۽ يورپي ٻولين جي وچ ۾ ويجهن لاڳاپن جي وجود جي احساس سان، مشرقي ۽ مغربي ثقافتن جي شروعاتي تاريخ جي وچ ۾ وڌيڪ پيچيده ذهني لاڳاپا اڀريا. انهن مان ڪجهه ترقي هندستان تي ڪنٽرول لاءِ فرانڪو-برطانوي رقابت جي تناظر ۾ ٿي. لبرل معاشيات دان، جهڙوڪ جيمس مل، مشرقي تهذيبن کي جامد ۽ بدعنوان قرار ڏنو. ڪارل مارڪس، ڳوٺاڻي معيشت جي معاشي تنگي ۽ پيداوار ۾ رياست جو ڪردار جي ڪارڻ ايشيائي پيداوار جي طريقي کي غير تبديل ٿيندڙ طور بيان ڪيو. "[[Oriental despotism]]" was generally regarded in Europe as a major factor in the relative failure of [[progress (history)|progress]] of Eastern societies. In the course of the century Western archaeology spread across the Middle East and Asia. New national museums provided a setting for important archaeological finds, most of which were in this period bought back to Europe. The first serious European studies of [[Buddhism]] and [[Hinduism]] were by the scholars [[Eugene Burnouf]] and [[Max Müller]]. In that time, the academic [[Islamic studies by author (non-Muslim or academic)|study of Islam]] also developed, and, by the mid-19th century, Oriental Studies was a well-established academic discipline in most European countries, especially those with imperial interests in the region. Yet, while scholastic study expanded, so did [[Racism|racist]] attitudes and stereotypes of Asian peoples and cultures. Scholarship often was intertwined with prejudicial racist and religious presumptions,<ref>J. Go, "'Racism' and Colonialism: Meanings of Difference and Ruling Practice in America's Pacific Empire" in ''Qualitative Sociology'' '''27'''.1 (March 2004).</ref> to which the new [[biology|biological sciences]] tended to contribute until the end of the [[World War II|Second World War]]. ==== Criticism and Decline ==== In his book [[Orientalism (book)|Orientalism]] (1978), [[cultural critic]] Edward Said redefines the term ''Orientalism'' to describe a pervasive Western tradition—academic and artistic—of prejudiced outsider-interpretations of the [[Eastern world]], which was shaped by the cultural attitudes of European [[imperialism]] in the 18th and 19th centuries.<ref>Tromans, 24</ref> Since its publication, most academic discourse began to use the term "Orientalism" to refer to a general patronizing Western attitude towards Middle Eastern, Asian, and [[North Africa]]n societies. In Said's analysis, the West [[Essentialism|essentializes]] these societies as static and undeveloped—thereby fabricating a view of Oriental culture that can be studied, depicted, and reproduced in the service of [[Imperialism|imperial power]]. Implicit in this fabrication, writes Said, is the idea that Western society is developed, rational, flexible, and superior.<ref>Mahmood Mamdani, ''Good Muslim, Bad Muslim: America, the Cold War, and the Roots of Terrorism'', New York: Pantheon, 2004; {{ISBN|0-375-42285-4}}; p. 32.</ref> Furthermore, Said said that "The idea of representation is a theatrical one: the Orient is the stage on which the whole East is confined",<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/63/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=63 |language=English}}</ref> and that the subject of learned Orientalists "is not so much the East itself as the East made known, and therefore less fearsome, to the Western reading public".<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/60/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=60 |language=English}}</ref> The thesis of Edward Said's Orientalism develops Marxist philosopher [[Antonio Gramsci]]'s theory of [[cultural hegemony]], and [[Michel Foucault]]'s theorisation of [[discourse]] (the [[knowledge]]-[[Power (social and political)|power]] relation) to criticise the scholarly tradition of Oriental studies. In the academy, the book ''Orientalism'' (1978) became a foundational text of [[Postcolonialism|post-colonial cultural studies]].<ref>Xypolia, Ilia (2011). "Orientations and Orientalism: The Governor Sir Ronald Storrs". Journal of IslamicJerusalem Studies. 11: 25–43.</ref> The once common "Orientalist" approach, with its image of a sensuous, inscrutable, and wholly spiritual India, has died out in serious scholarship.<ref name="Prakash 383–408" /> === Cambridge School === The Cambridge School of historiography was a [[school of thought]] which approached the study of the [[British Empire]] from the imperialist point of view. It emerged especially at the [[University of Cambridge]] in the 1960s. [[John Andrew Gallagher]] (1919–80) was especially influential, particularly in his article with [[Ronald Robinson]] on "[[The Imperialism of Free Trade]]". It was led by Anil Seal,<ref>Anil Seal'', The Emergence of Indian Nationalism: Competition and Collaboration in the Later Nineteenth Century'' (1971)</ref> Gordon Johnson,<ref>Gordon Johnson, ''Provincial Politics and Indian Nationalism: Bombay and the Indian National Congress 1880–1915'' (2005)</ref> Richard Gordon, and David A. Washbrook.<ref>Rosalind O'Hanlon and David Washbrook, eds. ''Religious Cultures in Early Modern India: New Perspectives'' (2011)</ref> It downplayed ideology.<ref>Aravind Ganachari, "Studies in Indian Historiography: 'The Cambridge School'", ''Indica'', March 2010, 47#1, pp 70–93</ref> ==== Criticism ==== This school of historiography is criticised for western bias or [[Eurocentrism]].<ref name="google7">{{cite book|title=Eurocentrism: a marxian critical realist critique|author=Hostettler, N.|date=2013|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-135-18131-4|url=https://books.google.com/books?id=2XjozzN0ppEC&pg=PA33|page=33|access-date=6 January 2017}}</ref> Critics have attacked various ideas of the School.<ref>See [[Christopher Platt|D.C.M. Platt]], "The Imperialism of Free Trade: Some Reservations," ''Economic History Review,'' 21#2 (Aug., 1968), pp. 296-306</ref> In ''The New Imperial Histories Reader,'' Stephen Howe has assembled articles by critics who take aim especially at [[P. J. Marshall]], [[David Kenneth Fieldhouse|D. K. Fieldhouse]], Robinson and Gallagher, and [[Peter Cain (historian)|Peter Cain]] and [[A. G. Hopkins]].<ref>Stephen Howe, ed. ''New Imperial Histories Reader'' (Routledge, 2009)</ref> [[Howard Spodek]], for example, praises the school's regional and pluralist perspectives but criticizes their reliance on British (rather than Indian) documentation, sloppy use of [[social science]] models, downplaying of ideology, and their excessive emphasis on Indian self-seeking and the importance of British imperial initiatives in achieving modernization. He recommends a deeper appreciation of Indian initiatives, and more attention to the emerging importance of public life in many areas of society rather than just a concentration on politics.<ref>Howard Spodek, "Pluralist Politics in British India: The Cambridge Cluster of Historians of Modern India," ''American Historical Review,'' (June 1979) 84#3 pp 688-707</ref> === Nationalist School === The Nationalist school originated among Indian historians in the late 19th and early 20th centuries who were influenced by [[Indian independence movement|Indian nationalism]]. They emphasized achievements in Indian history, while downplaying negative aspects, which led to various contradictions. Nationalist historians universally praised Hindu rule of India, with Hindu culture being prized above all else.<ref name=":0a">{{cite book|last=Thapar|first=Romila|title=History of Early India: From the Origins to AD 1300|publisher=University of California Press|year=2004|isbn=978-0-520-24225-8|pages=16–17}}</ref> In modern history, they focused on Congress, Gandhi, Nehru and high level politics. It highlighted the Mutiny of 1857 as a war of liberation, and Gandhi's 'Quit India' begun in 1942, as defining historical events. This school of historiography has received criticism for [[Elitism]].<ref>{{cite web|url=http://pages.ucsd.edu/~rfrank/class_web/ES-200C/Articles/Guha.pdf|title=Ranjit Guha, "On Some Aspects of Historiography of Colonial India"}}</ref> Historians in this school included [[Rajendralal Mitra]], [[R. G. Bhandarkar]], [[Romesh Chunder Dutt]], [[Anant Sadashiv Altekar]], [[K. P. Jayaswal]], [[Hem Chandra Raychaudhuri]], [[Radha Kumud Mukherjee]], [[R. C. Majumdar]], and [[K. A. Nilakanta Sastri]] ,.<ref name=":0a" /> === Marxist School === In India, Marxist Historiography takes the form of Marxian historiography where Marxian techniques of analysis are used but Marxist political intentions and prescriptions are discarded. The Marxian historiography of India uses the method of [[historical materialism]] and has focused on studies of economic development, land ownership, and [[class conflict]] in precolonial India and [[deindustrialisation|deindustrialization]] during the colonial period.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993">Bagchi, Amiya Kumar (January 1993). "Writing Indian History in the Marxist Mode in a Post-Soviet World". Indian Historical Review. 20 (1/2): 229–244.</ref> [[Bhupendranath Datta|B. N. Datta]], and [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] are considered the founding fathers of Marxist historiography in India. D. D. Kosambi was apologetic of the revolution of [[Mao]] and thought of Indian Prime Minister [[Jawaharlal Nehru]]'s policies as pro-capitalist. Kosambi, a polymath, viewed Indian History from a Marxist viewpoint. The other Indian scholars of Marxian historiography are [[Ram Sharan Sharma|R. S. Sharma]], [[Irfan Habib]], [[D. N. Jha]], and [[K. N. Panikkar]].<ref>Bottomore, T. B. 1983. ''A Dictionary of Marxist thought''. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press.</ref> Other historians such as [[Satish Chandra (historian)|Satish Chandra]], [[Romila Thapar]], [[Bipan Chandra]], [[Arjun Dev (historian)|Arjun Dev]], and [[Dineshchandra Sircar]], are sometimes referred to as "influenced by the Marxian approach to history."<ref>Guichard, Sylvie (2010), The Construction of History and Nationalism in India, Routledge, p. 87, ISBN 978-1136949319</ref> One debate in Indian history that relates to a [[historical materialist]] schema is on the nature of [[feudalism]] in India. [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] in the 1960s outlined the idea of "feudalism from below" and "feudalism from above". Element of his feudalism thesis was rejected by R.S. Sharma in his monograph [[Indian Feudalism]] (2005) and various other books,<ref>Purohit, Vinayak. 1988. Arts of transitional India twentieth century. Bombay: Popular Prakashan.</ref><ref>R S Sharma, Indian Feudalism (book), 2005</ref><ref>R S Sharma, Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation, Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177-85</ref><ref>R S Sharma, India's Ancient Past, Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India, Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> However R. S. Sharma also largely agrees with Kosambi in his various other books.<ref>R S Sharma, ''[[Indian Feudalism (book)]], 2005''</ref><ref>R S Sharma, ''Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation'', Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177–85</ref><ref>R S Sharma, ''India's Ancient Past'', Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, ''The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India'', Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> Most Indian Marxian historians argue that the economic origins of communalism are feudal remnants and the economic insecurities caused by slow development in India.<ref>{{cite book|title=Dalit women in India: issues and perspective|page=138|first=Prahlad|last=Jogdand|year=1995}}</ref> Even non-academic and laymen contributions to Marxist Historiography exist in India. The book "Coffee Housinte Katha" (The Story of Coffee House), written in [[Malayalam]], a regional language of India, spoken in the state of [[Kerala]], by one of the leaders of the Indian Coffee House Movement, [[Nadakkal Parameswaran Pillai]], is an example of this. Politicians like [[Shripad Amrit Dange]] have also contributed to Marxian historiography. ==== Criticism ==== The Marxian school of Indian historiography is accused of being too ideologically influenced.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993" /> Though influenced by Marxist theory [[B. R. Ambedkar]] criticized Marxists, as he deemed them to be unaware or ignorant of the specifics of caste issues.<ref>Padovani, Florence. Development-Induced Displacement in India and China: A Comparative Look at the Burdens of Growth. Rowman & Littlefield. Bhimrao Ambedkar himself, who criticized Indian Marxists</ref><ref>Jadhav, Narendra (1991). "Neglected Economic Thought of Babasaheb Ambedkar". Economic and Political Weekly. 26 (15): 980–982. ISSN 0012-9976. JSTOR 4397927.</ref> Also though most criticisms of Marxian historiography is levied by people who are not historians, some historians have debated Marxian historians and critically examined their analysis of the [[history of India]]. Many have alleged that Marxian historians used [[Historical negationism|negationism]] to whitewash some of the atrocities committed by [[Islamic rulers in the Indian subcontinent|Muslim rulers]] in the Indian Subcontinent.<ref>{{cite book|title=The Legacy of Muslim Rule in India|quote=Marxists who always try to cover up the black spots of Muslim rule with thick coats of whitewash|first=Kishori Saran|last=Lal|publisher=Aditya Prakashan|page=67}}</ref><ref>{{cite book|title=Indian Politics, Then and Now: Essays in Historical Perspective|first=K|last=Seshadri|publisher=Pragatee Prakashan|page=5|quote=certain attempts made by some ultra-Marxist historians to justify and even whitewash tyrannical emperors of the medieval India}}</ref><ref>{{cite book|title=Studies in World Affairs, Volume 1|first=KR|last=Gupta|year=2006|publisher=Atlantic Publisher|page=249|isbn=9788126904952|url=https://books.google.com/books?id=Hw9uf7sRKtIC&pg=PA249}}</ref><ref>{{cite book|title=Al-Hind the Making of the Indo-Islamic World: The Slave Kings and the Islamic Conquest : 11th–13th Centuries|year=1991|url=https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink|url-access=limited|last=Wink|first=André|publisher=Brill|page=[https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink/page/n160 309]|quote="apologists for Islam, as well as some Marxist scholars in India have sometimes attempted to reduce Islamic iconoclasm.."}}</ref> Since the late 1990s, [[Hindu nationalism|Hindu nationalist]] scholars especially have theorized that the Marxian tradition in India neglected what they believe to be the country's 'illustrious past' based on Vedic-[[puranic chronology]] and other [[Pseudohistory|pseudo-historical]] [[Historical revisionism|revisionist]] narratives of history, the historians are held responsible for aiding or defending [[Islam in India|Muslims]], who figure in Hindu nationalist discourse as the enemy.<ref>Jha, D.N. (1996). Society and Ideology in India: Essays in Honour of Prof. R.S. Sharma. New Delhi, India: Munshiram Manoharlal Publishers Pvt. Ltd. ISBN 978-8121506397.</ref><ref>Historian: Prof Irfan Habib outlookindia.com. Magazine | 23 April 2007. Retrieved 15 January 2013</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=u0RZBwAAQBAJ&pg=PA98|title=The Construction of History and Nationalism in India: Textbooks, Controversies and Politics|last=Guichard|first=Sylvie|year=2010|publisher=Routledge |isbn=9781136949319}}</ref> An example of such a view is [[Arun Shourie]]'s ''[[Eminent Historians]]'' (1998)<ref>Bryant, E. E. (2014). ''Quest for the Origins of Vedic Culture: The Indo-Aryan Migration Debate''. Cary, US: Oxford University Press {{ISBN|978-0195169478}}</ref> and ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks'' (2000), by [[Meenakshi Jain]].<ref name="Times14July">{{cite news |title=From having legs hacked off to getting Rajya Sabha foothold: A Master's journey of grit |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |access-date=14 July 2025 |work=The Times of India |date=14 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250714044603/https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |archive-date=14 July 2025}}</ref><ref name="v282">{{cite web | title=Why Meenakshi Jain Has Been Nominated To Rajya Sabha | website=[[News18]] | date=15 July 2025 | url=https://www.news18.com/opinion/opinion-why-meenakshi-jain-has-been-nominated-to-rajya-sabha-9442669.html | access-date=18 July 2025}}</ref> === Subaltern School === The "subaltern school", was begun in the 1980s by [[Ranajit Guha]] and [[Gyan Prakash]].<ref>{{cite journal |last=Prakash |first=Gyan |date=December 1994 |title=Subaltern studies as postcolonial criticism |journal=American Historical Review |volume=99 |issue=5 |pages=1475–1500 |doi=10.2307/2168385|jstor=2168385 }}</ref> It focuses attention away from the elites and politicians to "history from below", looking at the peasants using folklore, poetry, riddles, proverbs, songs, oral history and methods inspired by anthropology. It focuses on the colonial era before 1947 and typically emphasises caste and downplays class, to the annoyance of the Marxist school.<ref>{{cite journal |last=Roosa |first=John |date=2006 |title=When the Subaltern Took the Postcolonial Turn |journal=Journal of the Canadian Historical Association |volume=17 |issue=2 |pages=130–147 |doi=10.7202/016593ar|doi-access=free }}</ref> ==== Criticism ==== {{see|Subaltern Studies#Criticism}} === Hindutva Approach === Hindutva ({{Translation|Hinduness}}) is the predominant form of [[Hindu nationalism]] in India.<ref>{{Cite web|last=Purandare|first=Vaibhav|date=22 August 2019|title=Hindutva is not the same as Hinduism said Savarkar|url=https://www.telegraphindia.com/india/hindutva-is-not-the-same-as-hinduism-said-savarkar/cid/1699550|access-date=23 December 2020|website=telegraphindia.com}}</ref> The Hindutva movement has been described as a variant of "right-wing extremism",<ref name="Leidig">{{Cite journal|last=Leidig|first=Eviane|date=17 July 2020|title=Hindutva as a variant of right-wing extremism|journal=Patterns of Prejudice|volume=54|issue=3|pages=215–237|doi=10.1080/0031322X.2020.1759861|issn=0031-322X|doi-access=free|hdl=10852/84144|hdl-access=free}}</ref> adhering to a concept of homogenised majority and [[cultural hegemony]].<ref name="j3517631">{{cite journal |title=Fascism of our times |jstor=3517631 |author=Prabhat Patnaik |journal=Social Scientist |volume=21 |issue=3/4|pages=69–77 |year=1993 |doi=10.2307/3517631}}</ref><ref>{{harvnb|Frykenberg|2008|pages=178–220}}: "This essay attempts to show how — from an analytical or from an historical perspective — Hindutva is a melding of Hindu fascism and Hindu fundamentalism."</ref> Some analysts dispute the identification of Hindutva with fascism, and suggest Hindutva is an extreme form of [[conservatism]]. Hindutva approach to history exists to create a version of history to support the Hindu nationalist demands for [[Hindutva#Views on Indian history|Hindu Rashtra]] in Indian society.<ref name="Menon 28–30">{{cite magazine |last=Menon |first=Latha |date=August 2004 |title=Coming to Terms with the Past: India |magazine=History Today |volume=54 |issue=8 |pages=28–30}}</ref> It began with the writings of the developer and outliner of the [[Hindu Nationalism|Hindu Nationalist]] political ideology of [[Hindutva]] himself, [[Vinayak Damodar Savarkar]].{{sfn|Chandra|1989|p=145}}{{sfn|Keer|1966|p=143}} His works '[[The Indian War of Independence (book)|The Indian war of independence, 1857]]', 'Hindu-Pad-Padashahi (A Critical Review of the Hindu Empire of Maharashtra)', and 'Six Glorious Epochs of Indian History' contributed to and laid down the groundwork for this approach. However, this approach did not gain much traction until the 1990s.{{sfn|Goodrick-Clarke|1998|p=46}}<ref>{{Cite web|title=Resources|url=http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|access-date=2021-08-08|website=savarkar.org|language=en|archive-date=8 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210808095423/http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Visana|first=Vikram|date=5 November 2020|title=Savarkar before Hindutva: Sovereignty, Republicanism, and Populism in India, c.1900–1920|url=https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|journal=Modern Intellectual History|volume=18|issue=4|language=en|pages=1106–1129|doi=10.1017/S1479244320000384|s2cid=224983230|issn=1479-2443|access-date=25 July 2021|archive-date=30 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210930153956/https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> This approach is still in the process of development.<ref name="Menon 28–30" /> In March 2012, [[Diana L. Eck]], Professor of Comparative Religion and Indian Studies at [[Harvard University]], authored in her book "India: A Sacred Geography", that idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals and it wasn't just a cluster of regional identities and it wasn't ethnic or racial.<ref name="scroll.in">{{cite web|url=http://scroll.in/article/802047/theres-an-idea-of-india-from-early-times-much-before-the-mughals-or-the-british-scholar-diana-eck|title=Harvard scholar says the idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals|date=20 January 2016 }}</ref><ref name="In The Footsteps of Pilgrims">{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/leisure/story/20120618-review-of-diana-leck-india-a-sacred-geography-758709-2012-06-09|title=In The Footsteps of Pilgrims |date=9 June 2012 }}</ref><ref>{{cite magazine |url=https://www.economist.com/books-and-arts/2012/03/24/the-heavens-and-the-earth |title=India's spiritual landscape: The heavens and the earth |magazine =The Economist |date=24 March 2012}}</ref><ref name="Dalrymple">{{cite news |last=Dalrymple |first=William |date=27 July 2012 |title=India: A Sacred Geography by Diana L Eck – review |url=https://www.theguardian.com/books/2012/jul/27/india-sacred-geography-eck-review |newspaper=The Guardian}}</ref> This approach is noted for denying the [[Indo-Aryan migrations]], as they consider those whose ancestry and religion have origins outside of the Indian subcontinent to be aliens, namely Muslims, Christians, and communists. This approach states that only the Hindus are the legitimate heirs of South Asia.{{Sfn|Thapar|2004|p=14}} ==== Saffronisation ==== [[Saffronisation]], a process of introduction of right-wing policies that implement a Hindu nationalist agenda onto school textbooks by attempting to glorify Hindu contributions to Indian history while undermining other contributions, has become prominent. The [[Bharatiya Janata Party]] (BJP) has said that several Indian history textbooks had overt Marxist or Eurocentric political overtones.<ref name=":2">{{cite journal|last=Bhattacharya|first=Neeladri|date=2009|title=Teaching History in Schools: The Politics of Textbooks in India|journal=History Workshop Journal|volume=67|issue=67|pages=99–110|doi=10.1093/hwj/dbn050|jstor=40646212|s2cid=154421051}}</ref> The BJP has had trouble changing the textbooks because many states in which the BJP is not in power have blocked saffronisation efforts. The BJP, citing a rigid anti-Hindu agenda, restructured NCERT and the Indian Council of Historical Research (ICHR) to make textbooks conform to the BJP's Hindu nationalist platform.<ref>{{cite book|last=Bénéï|first=Veronique|title=Manufacturing Citizenship: education and nationalism in Europe, South Asia, and China|publisher=Routledge|year=2005|isbn=0-415-36488-4|location=New York, NY|pages=156–159}}</ref> In states where the BJP had control of the local government, textbooks were changed extensively to favor a Hindu nationalist narrative.<ref name=":1" /> These changes included the omission of caste-based exclusion and violence throughout Indian history and the exclusion or minimization of contributions to Indian society made by Muslims.<ref name="Raghavan">{{cite news|author=Raghavan, B. S.|title=Saffronisation|date=12 September 2001|newspaper=[[The Hindu]]|url=http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20070514123440/http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-date=14 May 2007|url-status=live}}</ref> After a rival political party, the [[Indian National Congress]], came into power, efforts were undertaken in 2004 to reverse the saffronisation of textbooks previously made by BJP.<ref name="The Guardian">{{cite news |last=Ramesh |first=Randeep |url=https://www.theguardian.com/world/2004/jun/26/india.schoolsworldwide |title=Another rewrite for India's history books |work=The Guardian |date=25 June 2004 |access-date=10 March 2016}}</ref> When the ''[[Hindustan Times]]'' reviewed the issue of saffronisation of Indian textbooks in late 2014, it noted that right-wing efforts to change how textbooks recount history faced "some difficulty as it lacks credible historians to back its claims."<ref>{{cite news|last=Raza |first=Danish | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffronising-textbooks-where-myth-and-dogma-replace-history/story-CauM4dmmsPGrjZ3APAvNxO.html |title=Saffronising textbooks : Where myth and dogma replace history |work=Hindustan Times |date=8 December 2014 |access-date=9 March 2016}}</ref> The [[India#Medieval India|medieval period]] in India is one such hotly-contested epoch among historians. Since there can be no true consensus about that era due to divided and deeply entrenched political motivations, history for that period is highly subjective and particularly vulnerable to the influence of the textbook writer's sympathies and outlook. "The choice of the textbook writer is more decisive than anything else," it was noted in a report in ''The Hindu''.<ref name="Amrik Singh">{{cite news|last=Singh|first=Amrik|date=25 August 2001|title=Saffronisation and textbooks|url=http://www.thehindu.com/2001/08/25/stories/05252524.htm|work=[[The Hindu]]|access-date=10 March 2016}}{{dead link|date=April 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> Critics have said that the changes to the textbooks have portrayed the medieval period as "a dark age of Islamic colonial rule which snuffed out the glories of the Hindu and Buddhist empires that preceded it".<ref name="The Guardian" /> Another trap in the politicisation of history relates to contention over the state of [[Jammu and Kashmir (union territory)|Jammu and Kashmir]].<ref name="Amrik Singh" /> By mid-2015, ''[[The Times of India]]'' reported that the [[National Council of Educational Research and Training]], which is in charge of publishing textbooks, had participated in a meeting convened by the [[Ministry of Human Resource Development]], and during that meeting, the issue of changing textbooks was discussed. An official from the ICHR complained that the theme of nationalism did not receive proper treatment in textbooks, setting the stage for possible textbook revisions.<ref name=":1">{{cite news | last=Akshaya |first=Mukul | url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/education/news/Saffronization-fears-over-history-textbooks-rewrite-plans/articleshow/47792475.cms |title=Saffronization fears over history textbooks rewrite plans |work=The Times of India|date=24 June 2015 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of Rajasthan reportedly spent Rs 37 crore to reprint 36 textbooks used for classes 1 to 8 for the 2016–2017 academic session that will be based on an agenda that would promote Indian culture by including historical figures, such as [[Suraj Mal|Maharaja Surajmal]], Hem Chandra, and [[Guru Gobind Singh]]. The textbooks that had been approved up to the 2012–13 academic session were rendered obsolete under the rewriting of history, and those books were auctioned off. In total, 5,66 crore new textbooks were ordered printed for an agenda that critics described was intent on supporting the saffronisation of textbooks. Rajasthan (primary and secondary) education minister Vasudev Devnani denied the charge of saffronisation, but educationists described his decision as to the "Hinduisation of education" that occurs when right-wing forces come to power.<ref>{{cite news|last=Goswami |first=Rakesh | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffron-agenda-raje-scraps-cong-textbooks-spends-rs-37-cr-on-new-ones/story-U3JaMmx52f4YsuUfb3wlNK.html |title=Saffronisation ? Raje scraps Cong textbooks, spends Rs 37 cr on new ones |work=Hindustan Times |date=20 January 2016 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of [[Karnataka]] has reportedly ordered new textbooks for the 2017–18 academic session in an effort that academicians and critics have described as a "blatant attempt to saffronise textbooks".<ref>{{cite news| url=http://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/revised-textbooks-from-201718-academic-year/article7300069.ece |title=Revised textbooks from 2017–18 academic year|work=The Hindu |date=10 June 2015 |access-date=10 March 2016}}</ref> ==== Criticism ==== The Hindutva approach to history is based on ahistorical premises and treats mythology as history. According to [[Christophe Jaffrelot]], a French political scientist specialising in South Asia, the Hindutva ideology has roots in an era where the fiction in ancient Indian mythology and Vedic antiquity was presumed to be valid. This fiction was used to "give sustenance to Hindu ethnic consciousness".<ref name="Jaffrelot1996p77">{{cite book|author=Christophe Jaffrelot|title=The Hindu Nationalist Movement in India|url= https://books.google.com/books?id=Y2buDDwdgIsC|year= 1996|publisher= Columbia University Press|isbn= 978-0-231-10335-0|page=77}}</ref> Its strategy emulated the Muslim identity politics of the Khilafat movement after World War I, and borrowed political concepts from the West –&nbsp;mainly German.<ref name="Jaffrelot1996p77" /> Hindutva organizations treat events in [[Hindu mythology]] as history.<ref name="R. Ramachandran">{{cite web|author=R. Ramachandran|date=1 February 2019|title=Science circus|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/science-and-technology/article26004777.ece}}</ref><ref name="Ziya Us Salam">{{cite web|author=Ziya Us Salam|title=Age of unreason|website=Frontline|date=20 June 2018 |url=https://frontline.thehindu.com/cover-story/article24200525.ece}}</ref><ref name="Meera Nanda">{{cite web|author=Meera Nanda|date=2 January 2004|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|title=Postmodernism, Hindu nationalism and 'Vedic science'|access-date=23 March 2022|archive-date=12 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200812120255/https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|url-status=dead}}</ref><ref name="Truschke">{{Cite journal|last=Truschke|first=Audrey|date=15 December 2020|title=Hindutva's Dangerous Rewriting of History|url=http://journals.openedition.org/samaj/6636|journal=South Asia Multidisciplinary Academic Journal|language=fr|issue=24/25|doi=10.4000/samaj.6636|issn=1960-6060|doi-access=free}}</ref> Hindutva organizations have been criticized for their belief in statements or practices that they claim to be both scientific and factual but are incompatible with the [[scientific method]].<ref>{{citation |first=Meera |last=Nanda |title=Hindutva's science envy |url=http://www.frontline.in/science-and-technology/hindutvas-science-envy/article9049883.ece |newspaper=Frontline |date=16 September 2016 |access-date=14 October 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://scroll.in/article/865872/from-dissing-darwin-to-yogic-farming-a-short-history-of-the-bjps-brush-with-pseudoscience|title=From dissing Darwin to yogic farming: A short history of the BJP's brush with pseudoscience|date=21 January 2018 }}</ref> According to [[Anthony Parel]], a historian and political scientist, Savarkar's ''Hindutva, Who is a Hindu?'' published in 1923 is a fundamental text of Hindutva ideology. It asserts, states Parel, India of the past to be "the creation of a racially superior people, the Aryans. They came to be known to the outside world as Hindus, the people beyond the Indus River. Their identity was created by their race (jati) and their culture (Sanskriti). All Hindus claim to have in their veins the blood of the mighty race incorporated with and descended from the Vedic fathers. They created a culture — an ensemble of mythologies, legends, epic stories, philosophy, art and architecture, laws and rites, feasts, and festivals. They have a special relationship to India: India is to them both fatherland and holy land." The Savarkar's text presents the "Hindu culture as a self-sufficient culture, not needing any input from other cultures", which is "an unhistorical, narcissistic and false account of India's past", states Parel.<ref name="Parel2006p42">{{cite book|author=Anthony J. Parel|title=Gandhi's Philosophy and the Quest for Harmony|url= https://books.google.com/books?id=MQhz0fW0HZUC |year=2006|publisher= Cambridge University Press|isbn=978-0-521-86715-3|pages=42–43}}</ref> The premises of early Hindu nationalist thought, states Chetan Bhatt, reflected the colonial era European scholarship and Orientalism of its times.<ref name="Bhatt2001p11" /> The idea of "India as the cradle of civilization" (Voltaire, Herder, Kant, Schlegel), or as "humanity's homeland and primal philosophy" (Herder, Schlegel), or the "humanism in Hindu values" (Herder), or of Hinduism offering redemption for contemporary humanity (Schopenhauer), along with the colonial-era scholarship of Frederich Muller, Charles Wilkins, William Jones, Alexander Hamilton, and others were the natural intellectual matrix for Savarkar and others to borrow and germinate their Hindu nationalist ideas.<ref name="Bhatt2001p11">{{cite book|author=Chetan Bhatt|title=Hindu nationalism: origins, ideologies and modern myths|url=https://books.google.com/books?id=W2PXAAAAMAAJ|year=2001|publisher=Berg|isbn=978-1-85973-343-1|pages=11–12}}</ref> [[Chakravarthi Ram-Prasad]], a Fellow of the British Academy and a scholar of Politics and Philosophy of Religion, states that Hindutva is a form of nationalism that is expounded differently by its opponents and its proponents.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> The opponents of Hindutva either consider it as a fundamentalist ideology that "aims to regulate the working of civil society with the imperatives of Hindu religious doctrine", or as another form of fundamentalism while accepting that Hinduism is a diverse collection of doctrines, is complex and is different from other religions. According to Ram-Prasad, the proponents of Hindutva reject these tags, viewing it to be their right and a desirable value to cherish their religious and cultural traditions.<ref name="Ram‐Prasad1993p285">{{cite journal | last=Ram-Prasad | first=C. | title=Hindutva ideology: Extracting the fundamentals | journal=Contemporary South Asia | volume=2 | issue=3 | year=1993 | doi=10.1080/09584939308719718 | pages=285–309}}</ref> The Hindutva ideology according to Savarkar, states Ram-Prasad, is a "geography, race, and culture" based concept. However, the "geography" is not strictly territorial but is an "ancestral homeland of a people", and the "race" is not biogenetic but described as the historic descendants of the intermarriage of Aryans, native inhabitants, and "different peoples" who arrived over time.<ref name="Flood2008p527" /> So, "the ultimate category for Hindutva is culture", and this culture is "not strictly speaking religious if by religion is meant a commitment to certain doctrines of transcendence", he states.<ref name="Flood2008p527">{{cite book|author=C. Ram-Prasad|editor=Gavin Flood|title=The Blackwell Companion to Hinduism|url=https://books.google.com/books?id=SKBxa-MNqA8C |year=2008|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-99868-7|pages=527–528}}</ref> The proponents state that in the Hindutva thought, there is a kernel of coherent and justifiable thesis about the Indian culture and history.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> Hindutva ideology has been linked to threats to academics and students, both in India and the United States.<ref name="Venugopal, Arun">{{Cite web|last=Venugopal, Arun|date=21 July 2021|title=At Rutgers, and Beyond, Scholars Are Under Attack For Their Critique of India's Far-Right Government|url=http://gothamist.com/news/at-rutgers-and-beyond-scholars-are-under-attack-for-their-critique-of-indias-far-right-government|access-date=21 July 2021|website=Gothamist|language=en}}</ref><ref name=":0b">{{Cite web|title=American Scholars of India Confront a Rise in Threats {{!}} WNYC {{!}} New York Public Radio, Podcasts, Live Streaming Radio, News|url=https://www.wnyc.org/story/american-scholars-india-confront-rise-threats/|access-date=6 September 2021|website=WNYC|language=en}}</ref> For instance, in 2011, Hindutva activists successfully led a charge to remove an essay about the multiple narratives of Ramayanas from Delhi University's history syllabus.<ref name="The Hindu">{{Cite news|last=N|first=Vijetha S.|date=15 October 2011|title=Historians protest as Delhi University purges Ramayana essay from syllabus|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/Historians-protest-as-Delhi-University-purges-Ramayana-essay-from-syllabus/article13372074.ece|access-date=11 July 2021|issn=0971-751X}}</ref> [[Romila Thapar]], a world-renowned historian, has faced Hindutva-led attacks, with the claims that her works present Marxist and [[Eurocentric]] points of view.<ref name="washingtonpost.com">{{Cite news|title=In the battle over India's history, Hindu nationalists square off against a respected historian|language=en-US|newspaper=Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/india-romila-thapar-dissent/2021/01/02/1a79ca54-4070-11eb-b58b-1623f6267960_story.html|access-date=11 July 2021|issn=0190-8286}}</ref> Hindutva scholars like [[Rajiv Malhotra]] has been responsible for pushback against [[White people|white]] scholars specialising on South Asia and Hinduism based in North America, including [[Wendy Doniger]] and [[Sheldon Pollock]] on grounds of their supposed [[Evangelism|vested interests]] & [[Racism|racial prejudices]] [[Anti-Indian sentiment|against Indians]].<ref name="insidehighered.com">{{Cite web|title=Scholars who study Hinduism and India face hostile climate|url=https://www.insidehighered.com/news/2016/04/12/scholars-who-study-hinduism-and-india-face-hostile-climate|access-date=11 July 2021|website=www.insidehighered.com|language=en}}</ref> Under BJP leadership, the Indian state has been accused of monitoring scholars and denying some research access.<ref name="The Nation">{{cite news |last1=Chaturvedi |first1=Vinayak |title=The Hindu Right and Attacks on Academic Freedom in the US |url=https://www.thenation.com/article/culture/hindu-right-academic-freedom/ |publisher=The Nation |date=December 2021}}</ref> In 2021, a group of North American-based scholars of South Asia formed a collective and published the Hindutva Harassment Field Manual to, they argue, answer the Hindutva threat to their academic freedom.<ref name="Prakash">{{Cite web|last=Prakash|first=Priyali|title='Targeted by hate': Audrey Truschke on why she helped write a 'Hindutva Harassment Field Manual'|url=https://scroll.in/article/999710/targeted-by-hate-audrey-truschke-on-why-she-helped-write-a-hindutva-harassment-field-manual|access-date=28 August 2021|website=Scroll.in|date=10 July 2021 |language=en-US}}</ref><ref name=":0b" /> They documented further incidents of Hindutva harassment of academics in North America, dating back to the 1990s.<ref name="Timeline">{{cite web |last1=SASAC |title=Timeline |url=https://www.hindutvaharassmentfieldmanual.org/timeline |website=Hindutva Harassment Field Manual}}</ref> The [[Association for Asian Studies]] noted that Hindutva, described as a "[[Majoritarianism|majoritarian]] ideological doctrine" different from [[Hinduism]], resorted to "increasing attacks on numerous scholars, artists, and journalists who critically analyze its politics".<ref name="asianstudies.org">{{Cite web|date=10 September 2021|title=AAS Statement on the Dismantling Global Hindutva Conference|url=https://www.asianstudies.org/aas-statement-on-the-dismantling-global-hindutva-conference/|access-date=11 September 2021|website=Association for Asian Studies|language=en-US}}</ref> == هندستان تي برطانوي سامراج جي اثر جو جائزو == هندستان تي برطانوي سامراج جي معاشي اثر بابت بحث جاري آهي. اهو مسئلو اصل ۾ قدامت پسند برطانوي سياستدان ايڊمنڊ برڪ پاران اٿاريو ويو هو، جنهن 1780ع جي ڏهاڪي ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپني تي سخت حملو ڪيو، دعويٰ ڪئي ته وارن هيسٽنگز ۽ ٻين اعليٰ عملدارن هندستاني معيشت ۽ سماج کي تباهه ڪري ڇڏيو آهي. هندستاني مورخ راجت ڪنتا رائي (1998ع) حملي جي هن سلسلي کي جاري رکندي چوي ٿو ته 18هين صدي ۾ انگريزن پاران آندو ويو نئون معيشت "لٽ مار" جو هڪ روپ هو ۽ مغل هندستان جي روايتي معيشت لاءِ هڪ آفت هئي. رائي انگريزن تي خوراڪ ۽ پئسن جي ذخيرن کي ختم ڪرڻ ۽ اعليٰ ٽيڪس لاڳو ڪرڻ جو الزام لڳائي ٿو جيڪو سال 1770ع جي خوفناڪ قحط جو سبب بڻيو، جنهن جي ڪارڻ بنگال جي ماڻهن جو ٽيون حصو مارجي ويو.<ref>Rajat Kanta Ray, "Indian Society and the Establishment of British Supremacy, 1765–1818", in ''The Oxford History of the British Empire: vol. 2, The Eighteenth Century'', ed. P. J. Marshall, (1998), pp. 508–529.</ref> انگريزن جي هندستاني قومپرستي جي بيان کي رد ڪندي، جيئن ته اهي اجنبي جارح هئا، وحشي طاقت سان اقتدار تي قبضو ڪيو ۽ سڄي هندستان کي غريب ڪيو، برطانوي تاريخدان پي. جي. مارشل دليل ڏئي ٿو ته برطانوي مڪمل ڪنٽرول ۾ نه هئا پر ان جي بدران ان ۾ رانديگر هئا جيڪو بنيادي طور تي هڪ هندستاني راند هئي ۽ جنهن ۾ انهن جو اقتدار ۾ اچڻ هندستاني اشرافيه سان بهترين تعاون تي منحصر هو. مارشل تسليم ڪري ٿو ته سندس گهڻي تشريح اڃا تائين ڪيترن ئي تاريخدانن طرفان رد ڪئي وئي آهي. مارشل دليل ڏئي ٿو ته تازي اسڪالرشپ ان خيال جي ٻيهر تشريح ڪئي آهي ته اڳوڻي نرم مغل حڪمراني جي خوشحالي غربت ۽ انارڪي کي رستو ڏنو. مارشل دليل ڏئي ٿو ته برطانوي قبضي ماضي سان ڪو به تيز وقفو نه ڪيو. انگريزن وڏي پيماني تي علائقائي مغل حڪمرانن کي ڪنٽرول سونپيو ۽ 18هين صدي جي باقي حصي لاءِ عام طور تي خوشحال معيشت کي برقرار رکيو. مارشل نوٽ ڪري ٿو ته برطانوي هندستاني بينڪرن سان ڀائيواري ۾ ويا ۽ مقامي ٽيڪس منتظمين ذريعي آمدني وڌائي ۽ ٽيڪس جي پراڻي مغل شرحن کي برقرار رکيو. پروفيسر رائي متفق آهن ته ايسٽ انڊيا ڪمپني کي هڪ سخت ٽيڪس سسٽم ورثي ۾ مليو جيڪو هندستاني آبادگارن جي پيداوار جو ٽيون حصو وٺندو هو.<ref>Marshall, "The British in Asia: Trade to Dominion, 1700–1765"</ref> ===Insecurity of the Raj=== In the 20th century historians generally agreed that imperial authority in the Raj had been secure in the 1800–1940 era. Various challenges have emerged. Mark Condos and Jon Wilson argue that the Raj was chronically insecure.<ref>Mark Condos, ''The Insecurity State: Punjab and the Making of Colonial Power in British India'' (Cambridge University Press, 2017).</ref><ref>Jon Wilson, ''India conquered: Britain's Raj and the chaos of empire'' (Simon and Schuster, 2016).</ref> They argue that the irrational anxiety of officials led to a chaotic administration with minimal social purchase or ideological coherence. The Raj was not a confident state capable of acting as it chose, but rather a psychologically embattled one incapable of acting except in the abstract, the small scale, or short term.<ref>Joshua Ehrlich, "Anxiety, Chaos, and the Raj." ''Historical Journal'' 63.3 (2020): 777–787. DOI: https://doi.org/10.1017/S0018246X1900058X</ref> ==پڻ ڏسو== * [[سنڌ جي تاريخ نگاري]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] * [[هندستان جي تاريخ]] * [[برطانوي سلطنت جي تاريخ نگاري]] == حوالا == == ڪتاب نگاري == ==حوالا== {{حوالا}} ===Works cited=== * {{citation |last=Chandra |first=Bipan |title=India's Struggle for Independence |year=1989 |publisher=Penguin Books India |location=New Delhi |isbn=978-0-14-010781-4 }} * {{Cite book |editor-last=Defrémery |editor-first = C. |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=B.R. |title=Voyages d'Ibn Batoutah (Volume 1) |publisher= Société Asiatic |year=1853 |place=Paris |language=French, Arabic |url=https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ}} * {{Cite book |last=Dunn |first=Ross E. |author-link=Ross E. Dunn |title=The Adventures of Ibn Battuta |publisher=University of California Press |year=2005 |orig-year=1986 |isbn=978-0-520-24385-9 }} * {{citation|last=Eggermont|first=P. H. L.|title=The Purāņa Source of Merutuṅga's List of Kings and the Arrival of the Śakas in India|year=1969|url=https://books.google.com/books?id=ks4UAAAAIAAJ}} * {{Citation |last=Goodrick-Clarke |first=Nicholas |author-link=Nicholas Goodrick-Clarke |title=Hitler's Priestess: Savitri Devi, the Hindu-Aryan Myth and Neo-Nazism |title-link=Hitler's Priestess |publisher=[[New York University Press]] |year=1998 |isbn=978-0-8147-3111-6 |language=en}} * {{cite book |last1=Keer |first1=Dhananjay |title=Veer Savarkar |date=1966 |publisher=Popular Prakashan |url=https://books.google.com/books?id=aCALAQAAIAAJ |language=en |oclc=582786373}} * {{cite book |first=Robert |last=Frykenberg |chapter=Hindutva as a Political Religion: An Historical Perspective |editor1=R. Griffin |editor2=R. Mallett |editor3=J. Tortorice |title=The Sacred in Twentieth-Century Politics: Essays in Honour of Professor Stanley G. Payne |year=2008 |url=https://books.google.com/books?id=JGOHDAAAQBAJ |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-0-230-24163-3 |pages=178–200 }} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * Balagangadhara, S. N. (2012). Reconceptualizing India studies. New Delhi: Oxford University Press. * Bhattacharjee, J. B. ''Historians and Historiography of North East India'' (2012) * {{cite book|last=Bannerjee|first= Dr. Gauranganath |title=India as known to the ancient world|url=https://archive.org/stream/indiaasknowntoan00banerich#page/n3/mode/2up|year=1921|publisher=Humphrey Milford, Oxford University Press, London}} * Bose, Mihir. "India's Missing Historians: Mihir Bose Discusses the Paradox That India, a Land of History, Has a Surprisingly Weak Tradition of Historiography", ''History Today'' 57#9 (2007) pp 34+. [https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110915152404/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 |date=15 September 2011 }} *Chakrabarti, Dilip K.: Colonial Indology, 1997, Munshiram Manoharlal: New Delhi. * Palit, Chittabrata, ''Indian Historiography'' (2008). *Indian History and Culture Society., Devahuti, D. (2012). Bias in Indian historiography. * Elliot, Henry Miers; John Dowson (1867–77). ''The History of India, as told by its own historians. The Muhammadan Period''. London: Trübner and Co. * [[Meenakshi Jain|Jain, Meenakshi]] [https://archive.org/details/flawed-narratives-history-in-the-old-ncert-textbooks-of-satish-chandra-by-meenakshi-jain ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks - A random survey of Satish Chandra’s “Medieval India''], NCERT 2000 * Inden, R. B. (2010). Imagining India. Bloomington, Ind: Indiana University Press. * Jain, M. The India They Saw : Foreign Accounts (4 Volumes) Delhi: Ocean Books, 2011. * Kahn, Yasmin. "Remembering and Forgetting: South Asia and the Second World War' in Martin Gegner and Bart Ziino, eds., ''The Heritage of War'' (Routledge, 2011) pp 177–193. * Mantena, R. (2016). Origins of modern historiography in India: Antiquarianism and philology 1780–1880. Palgrave Macmillan. * Mittal, S. C ''India distorted: A study of British historians on India'' (1995), on 19th century writers * [[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970) {{ISBN|9782102227356}} *{{cite book |first=Yvette Claire |last=Rosser |title=Curriculum as Destiny: Forging National Identity in India, Pakistan, and Bangladesh |year=2003 |publisher=University of Texas at Austin |type=Dissertation |url=http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |access-date=17 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911035259/http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |archive-date=11 September 2008 |url-status=dead }} *[[Arvind Sharma]], Hinduism and Its Sense of History (Oxford University Press, 2003) {{ISBN|978-0-19-566531-4}} * E. Sreedharan, A Textbook of Historiography, 500 B.C. to A.D. 2000 (2004) * Shourie, Arun (2014). Eminent historians: Their technology, their line, their fraud. Noida, Uttar Pradesh, India : HarperCollins Publishers. {{ISBN|9789351365914}} *{{cite book |title=Aryans and British India |first=Thomas R. |last=Trautmann |url=https://books.google.com/books?id=jR_LPnEH3GsC |year=1997 |location=Berkeley |publisher=University of California Press |isbn=978-0-585-10445-4}} *Viswanathan, G. (2015). Masks of conquest: Literary study and British rule in India. * Antonio de Nicolas, Krishnan Ramaswamy, and Aditi Banerjee (eds.) (2007), ''[[Invading the Sacred]]: An Analysis Of Hinduism Studies in America'' (Publisher: Rupa & Co.) * Vishwa Adluri, Joydeep Bagchee: ''The Nay Science: A History of German Indology''. Oxford University Press, New York 2014, {{ISBN|978-0199931361}} (''Introduction,'' p.&nbsp;1–29). * Warder, A. K., ''An introduction to Indian historiography'' (1972). * Winks, Robin, ed. ''The Oxford History of the British Empire: Volume V: Historiography'' (2001) * Weickgenannt, T. N. (2009). Salman Rushdie and Indian historiography: Writing the nation into being. Basingstoke: Palgrave Macmillan. {{Historiography}} [[زمرو:ڀارت جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:تاريخ نويسي]] [[زمرو:ڀارت جي تاريخ]] ==قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسي== قومي ۽ علائقائي تاريخن جا مقصد به مختلف رهيا آهن. قومي تاريخ منتشر ۽ جدا جدا عنصرن کي هڪ قومي سڃاڻپ هيٺ گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، جڏهن ته علائقائي تاريخون پنهنجي ثقافتي قدرن، روايتن ۽ سياسي حيثيت کي اجاگر ڪري پنهنجي معاملن ۾ آزاد ڪردار ادا ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪن ٿيون. نوآبادياتي دور جي خاتمي ۽ نون ملڪن جي قيام کان پوءِ، پراڻين حدن جي تبديليءَ سبب قوم رياست ۽ صوبن جي وچ ۾ تضاد پيدا ٿيا. علائقن وٽ پنهنجي جدا تاريخ ۽ ثقافت هئي، جڏهن ته نئين قوم رياست کي پنهنجي تاريخ نئين زاويي سان ٺاهڻي هئي. اهڙي صورتحال ۾ قومي تاريخ ڪڏهن ڪڏهن سياسي غلبي، قومي سڃاڻپ جي تشهير ۽ علائقائي قوميتن جي دٻاءَ لاءِ استعمال ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==پاڪستان ۾ سنڌ جي علائقائي حيثيت== پاڪستان جي قيام وقت ملڪ ۾ پنج صوبا هئا، جن وٽ پنهنجي جدا سڃاڻپ موجود هئي. پاڪستان هڪ نئون ملڪ هو، تنهنڪري ان جي شروعاتي دور ۾ قومي وحدت ۽ قوم سازيءَ تي وڌيڪ زور ڏنو ويو. صوبي سان وابستگيءَ کي سرڪاري سطح تي ڪڏهن ڪڏهن تنقيد جو نشانو بڻايو ويو، ڇاڪاڻ ته ان کي قوم سازيءَ جي راهه ۾ رڪاوٽ سمجهيو ويندو هو. سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي سياسي عمل ۾ ٿيندڙ تبديلين کي ظاهر ڪري ٿي؛ جيئن جيئن سياسي جوڙجڪ بدلبي رهي، تيئن سنڌ جي تاريخ لکڻ جا رخ به تبديل ٿيندا رهيا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ هڪ الڳ حيثيت رکي ٿي، ڇاڪاڻ ته اها بنگال ۽ پنجاب وانگر ورهايل نه ٿي. سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي به پشتونن يا بلوچن وانگر ٻن يا وڌيڪ ملڪن ۾ وڏي پيماني تي ورهايل نه هئي. تاريخي ۽ جاگرافيائي طور سنڌ قديم زماني کان پنهنجي جداگانه سڃاڻپ رکي ٿي، جنهن ڪري اها پاڪستان جي ٻين صوبن کان هڪ خاص ۽ ممتاز حيثيت رکي ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي ۽ ورهاڱي کان اڳ جي تاريخ نويسي== تاريخ ڪنهن به علائقي کي تاريخي مرتبو ڏيڻ جو طاقتور ذريعو آهي، ڇاڪاڻ ته اها ان علائقي جون پاڙون ماضي ۾ ڳولي ٿي. ان شعور تحت ورهاڱي کان اڳ سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد سنڌ جي تاريخ کي نئين سر مرتب ڪرڻ هو. ان جي تاريخي رسالي ۾ سنڌ جي تاريخ جي مختلف پهلوئن تي تحقيقي مضمون شايع ٿيندا هئا. خاص طور قديم دور تي زور ڏنو ويو، ته جيئن سنڌ جي تاريخي قدامت ثابت ڪري سگهجي. جيئن ته هن سوسائٽيءَ ۾ هندو ۽ انگريز مؤرخ وڌيڪ سرگرم هئا، تنهنڪري تاريخ نويسيءَ ۾ سيڪيولر رجحان نمايان رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==ورهاڱي کان پوءِ سنڌي تاريخ نويسي== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسي نون خيالن ۽ رجحانن سان سامهون آئي. ان جو مرڪزي نقطو اهو هو ته سنڌ تاريخي، ثقافتي ۽ لساني طور پاڪستان جي ٻين صوبن کان مختلف آهي. صوبائي سڃاڻپ تي زور ورهاڱي جي نتيجن سبب وڌيو. ڪراچي، جيڪا سنڌ جو اهم شهر ۽ بندرگاهه هئي، وفاقي علائقو قرار ڏئي نئين ملڪ جي گادي بڻائي وئي. سنڌ ان فيصلي خلاف احتجاج ڪيو، پر اهو احتجاج اثرائتو ثابت نه ٿيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي هندو آبادي وڏي پيماني تي لڏي وئي ۽ ان جي جاءِ تي اردو ڳالهائيندڙ آبادي آئي. هن تبديليءَ سنڌي قوميت کي ڪمزور ڪيو. ثقافتي ۽ لساني دٻاءَ کي منهن ڏيڻ لاءِ سنڌي دانشورن سنڌ جي تاريخ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ طرف ڌيان ڏنو، ته جيئن سنڌ جي جدا سڃاڻپ کي برقرار رکيو وڃي. ان مقصد لاءِ سنڌي ادبي بورڊ قائم ڪيو ويو، جنهن سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ تاريخي تحقيق جي حوصلا افزائي ڪئي. بورڊ سنڌ جي قديم کان جديد دور تائين نو جلدن ۾ جامع تاريخ شايع ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ سنڌ جي تاريخ بابت فارسي اصل ماخذ پڻ شايع ڪيا، ته جيئن مؤرخن کي بنيادي مواد ملي سگهي. انهن مان ڪجهه ڪتاب بعد ۾ سنڌي ۽ اردو ۾ ترجمو ٿيا، جنهن سان اردو پڙهندڙن لاءِ سنڌ جي تاريخ کي سمجهڻ جا نوان رستا کليا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==اسلام، عرب فتح ۽ باب الاسلام جو تصور== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جي هڪ اهم خصوصيت سنڌ جي تاريخ ۾ اسلام جي ڪردار تي زور هو. عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ کي “باب الاسلام” يعني اسلام جو دروازو بڻائيندڙ واقعو سمجهيو ويو. محمد بن قاسم کي هڪ اهم تاريخي هيرو طور پيش ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته هن کي سنڌ ۾ اسلام آڻيندڙ فاتح طور بيان ڪيو ويو. اسلام پسند تاريخ نويسيءَ ۾ عرب فتح ۽ عرب فاتح سنڌ جي اسلامي سڃاڻپ جا وڏا نشان بڻيا ۽ باب الاسلام جو تصور سالياني يادگيريءَ جو موضوع پڻ بڻيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سيد سليمان ندوي پنهنجي ڪتاب ''عرب و هند ڪي تعلقات'' ۾ عربن جي سنڌ فتح ۽ اتر هندستان تي ترڪن جي فتحن ۾ فرق بيان ڪيو. سندس خيال موجب سنڌ فتح ڪندڙ عرب اسلامي ماحول ۾ رهندا هئا ۽ اسلامي تعليمات کان واقف هئا، جڏهن ته ترڪ، افغان ۽ مغل حڪمران فقط نالي ماتر مسلمان هئا ۽ اسلامي تعليمات جا حقيقي نمائندا نه هئا. ان خيال موجب سنڌ جو اسلامي ڪردار پاڪستان جي ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پختو سمجهيو ويو.<ref name="SuleimanNadvi-ArabHind-1976">{{cite book |last=ندوي |first=سليمان |title=عرب و هند ڪي تعلقات |location=ڪراچي |year=1976 |pages=107، 192 }}</ref> محمد علي جناح جي هڪ تقرير جو حوالو پڻ ڏنو ويو، جنهن ۾ هن سنڌ کي خراج تحسين پيش ڪندي چيو ته پاڪستان حقيقت ۾ ان ڏينهن وجود ۾ آيو، جڏهن پهريون مسلمان سنڌ جي سرزمين تي آيو. ورهاڱي کان پوءِ هن تصور سنڌ کي ٻين صوبن کان اسلامي روايتن جي وارث طور الڳ ڏيکارڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سنڌ جو ڪردار== سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو ٻيو اهم پهلو آزاديءَ جي تحريڪ ۽ پاڪستان جي قيام ۾ سنڌ جي ڪردار تي زور آهي. سنڌ جي ماڻهن خلافت تحريڪ، هجرت تحريڪ ۽ ريشمي رومال تحريڪ ۾ سرگرم حصو ورتو. انهن تحريڪن سنڌ جي ماڻهن کي هندستان جي مسلمانن سان ويجهو آندو. سنڌ کي بمبئي کان جدا ڪرڻ جي جدوجهد پڻ هندستاني مسلمانن جي سياسي مطالبن لاءِ مددگار ثابت ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ پاڪستان جي قيام واري جدوجهد ۾ پنهنجي ڪردار تي به فخر ڪري ٿي. 1938ع ۾ شيخ عبدالمجيد سنڌي صوبائي مسلم ليگ جي اجلاس ۾ پاڪستان بابت قرارداد پيش ڪئي، جيڪا اڪثريت سان منظور ٿي. 1943ع ۾ سنڌ اسيمبلي پاڪستان قرارداد جي حمايت ڪئي. ان موقعي تي جي. ايم. سيد تقرير ڪندي چيو ته هندستان جا مسلمان جدا قوم آهن، ڇاڪاڻ ته انهن جي جدا تاريخ، ثقافت، ادب، روايتون ۽ سياسي توڙي معاشي نظام آهن؛ تنهنڪري انهن کي جدا وطن ڏنو وڃي.<ref name="MehranFreedomMovement1985">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |pages=17–18 }}</ref> سنڌ اسيمبلي 1946ع ۾ پاڪستان جي قرارداد جي حمايت ڪندڙ پهرين اسيمبلي طور پيش ڪئي وئي. 1985ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ جي رسالي ''مهراڻ'' آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر شايع ڪيو. ان جي اداريي ۾ چيو ويو ته پاڪستان جو حقيقي خالق سنڌ آهي. اداريي ۾ اهو به افسوس ظاهر ڪيو ويو ته پاڪستان جي قيام کان پوءِ سنڌ جي ڪردار کي ڄاڻي واڻي گهٽايو ويو؛ جهڙوڪ محمد علي جناح جي جنم ڀومي جهرڪ کي نظرانداز ڪري وزير مينشن ڪراچي کي اڳيان آڻڻ، ۽ سنڌي اڳواڻن جي خدمتن کي پاڪستان جي قيام ۾ مناسب طور تسليم نه ڪرڻ.<ref name="MehranFreedomMovement1985p5">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=5 }}</ref><ref name="MehranFreedomMovement1985p6">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=6 }}</ref> سنڌ طرفان پنهنجي اسلامي ڪردار ۽ آزاديءَ جي تحريڪ ۾ ڪردار تي زور ڏيڻ جو هڪ سياسي سبب صوبائي خودمختياريءَ جو مطالبو هو. سنڌ چاهيو ٿي ته مرڪز جو ڪردار صوبائي معاملن ۾ گهٽ کان گهٽ هجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==ون يونٽ ۽ سنڌي قومپرست تاريخ نويسي== سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ بنيادي تبديلي ون يونٽ جي دور ۾ آئي. 1955ع ۾ اولهه پاڪستان جا صوبا هڪ يونٽ ۾ ضم ڪيا ويا، جنهن سبب سنڌ پاڻ کي ٻيهر اهڙي صورتحال ۾ محسوس ڪيو، جهڙي طرح نوآبادياتي دور ۾ اها بمبئي پريزيڊنسيءَ جو حصو هئي. بمبئي جي جاءِ تي هاڻي لاهور جو غلبو محسوس ڪيو ويو. سنڌ پنهنجي سياسي آزادي ٻيهر وڃائي ويٺي. ون يونٽ جي عمل سنڌ جي ڪجهه سياستدانن جي موقعي پرستيءَ کي به ظاهر ڪيو، جن مرڪزي حڪومت سان گڏجي سنڌ کي ون يونٽ جو حصو بڻائڻ ۾ مدد ڪئي. ساڳئي وقت اهڙا اڳواڻ به سامهون آيا، جن ون يونٽ جي مخالفت ڪئي ۽ ان سبب تڪليفون برداشت ڪيون. هن دور سنڌ جي تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جو نئون تصور پيدا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ون يونٽ سنڌين کي سياسي طور وڌيڪ پختو ڪيو، ڇاڪاڻ ته سنڌ مجموعي طور پنجاب جي سياسي غلبي هيٺ تڪليفون ڀوڳيون. هن دور ۾ بئراج جي زرخيز زمين فوجي آفيسرن ۽ اعليٰ بيوروڪريٽن کي الاٽ ڪئي وئي، جنهن سان سنڌي هارين جا حق متاثر ٿيا. سرڪاري ملازمتن ۾ سنڌين کي مناسب حصو نه مليو، جنهن سبب وڌندڙ وچولي طبقي ۾ مايوسي پيدا ٿي. انهن تجربن کان پوءِ سنڌين محسوس ڪيو ته نه “باب الاسلام” واري حيثيت ۽ نه آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سندن ڪردار، انهن کي سندن حق ڏيارڻ ۾ مددگار ثابت ٿيا. ان احساس سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو رخ بدلائي ڇڏيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌي قومپرستي تاريخ جي تجزيي جو مرڪزي نقطو بڻجي وئي. ماضيءَ کي حال جي روشنيءَ ۾ پرکيو ويو، خاص طور پرڏيهي حملن جي اثرن کي هن انداز سان ڏٺو ويو ته سنڌ بار بار پرڏيهي غلبي سبب ڪيئن متاثر ٿي. پرڏيهي غلبي جي موضوع سنڌ جي اهڙي تصوير ٺاهي، جنهن ۾ سنڌ کي مظلوم ۽ استحصال جو شڪار علائقو طور پيش ڪيو ويو. ساڳئي وقت تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جي ڪردار کي نمايان ڪيو ويو، ته جيئن نئين نسل لاءِ ڪردار جا نمونا پيدا ڪيا وڃن.<ref name="MubarakAli1994p45">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=سنڌ خاموشي ڪي آواز |location=لاهور |year=1994 |page=45 }}</ref> ==سيڪيولر قومپرست تعبير ۽ قديم سنڌ== سنڌي قومپرستيءَ هيٺ ٺهيل نئين تاريخ نويسي مذهبي نه پر سيڪيولر هئي. سنڌي ثقافت ۽ تهذيب جون پاڙون قديم ماضيءَ ۾ ڳوليون ويون ۽ دعويٰ ڪئي وئي ته سنڌ جي تهذيبي حيثيت بابلي، آشوري ۽ مصري تهذيبن جي برابر آهي. سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب سنڌين لاءِ فخر جو ذريعو بڻجي، ۽ موهن جو دڙو سنڌ جي قديم ماضيءَ جي علامت طور اڀريو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==جي.ايم. سيد جي تاريخي تعبير== [[جي.ايم. سيد]] سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ اهم نوان رجحان متعارف ڪرايا. هن عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ لاءِ برڪت نه، پر هڪ جارحيت قرار ڏنو. سندس خيال ۾ محمد بن قاسم به ٻين حمله آورن وانگر هڪ جارح هو، جنهن سنڌ جا وسيلا لٽيا. هن دليل لاءِ ساڳيو منطق استعمال ڪيو، جيڪو سليمان ندوي ترڪ حمله آورن بابت ڏنو هو. جي. ايم. سيد موجب اٺين صديءَ تائين اموي دور ۾ عرب حاڪمن جو اصل اسلامي روح ختم ٿي چڪو هو ۽ اهي دنياوي ۽ سامراجي طاقت بڻجي چڪا هئا؛ تنهنڪري سنڌ جي عرب فتح اسلام نه پر عرب سلطنت جي توسيع هئي.<ref name="ArisarGMSayyidp56">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=56 }}</ref> هن تعبير محمد بن قاسم کي هيرو مان جارح ۾ تبديل ڪيو ۽ راجا ڏاهر کي مادر وطن جو محافظ بڻايو، جنهن حمله آورن سان ٺاهه ڪرڻ بدران وڙهندي جان قربان ڪئي. جي. ايم. سيد چچ نامو ۽ جنت السنڌ جهڙن تاريخي ماخذن تي به تنقيد ڪئي، ڇاڪاڻ ته سندس خيال ۾ اهي حمله آورن جي واکاڻ ڪن ٿا ۽ پڙهندڙن کي حقيقي تاريخي شعور کان محروم ڪن ٿا.<ref name="ArisarGMSayyidp55">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=55 }}</ref> جي. ايم. سيد جي نظر ۾ سنڌ تي حملو ڪندڙ سڀ پرڏيهي فاتح هڪ ئي زمري ۾ اچن ٿا، ڀلي انهن جو مذهب ڪهڙو به هجي. انهن ۾ ايران جو دارا، عربن جو محمد بن قاسم، غزنيءَ جو محمود، دهليءَ جو علاؤالدين، قنڌار جو شاهه بيگ ارغون، مغلن جو خان خانان ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو چارلس نيپيئر شامل ڪيا ويا. انهن سڀني کي سنڌ جا غاصب ۽ تباهه ڪندڙ قرار ڏنو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidp58">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=58 }}</ref> ==غدارن ۽ سورمن جو تصور== 1956ع کان پوءِ سياسي صورتحال سنڌ جي تاريخ کي “غدارن” ۽ “سورمن” جي انداز ۾ لکڻ طرف وٺي وئي. جيڪي ماڻهو ذاتي مفادن لاءِ سنڌ کي وڪڻندڙ سمجهيا ويا، انهن کي غدار چيو ويو، جڏهن ته جيڪي مادر وطن لاءِ قرباني ڏيندڙ سمجهيا ويا، انهن کي سورمو قرار ڏنو ويو. سنڌ جي دفاع ڪندڙن ۾ راجا ڏاهر، دودو سومرو، دريا خان، مخدوم بلاول، شاهه عنايت ۽ هوش محمد کي شامل ڪيو ويو. غدارن ۾ قاضي قاضن، نائومل ۽ مير علي مراد جا نالا کنيا ويا. هن تاريخ نويسيءَ جو پيغام اهو هو ته ڪيچ مڪران، ٺٽي، مياڻي ۽ دٻي ۾ وڙهيل سنڌ جي آزاديءَ جون جنگيون اڃا ختم نه ٿيون آهن، پر اها جنگ هر شهر ۽ ڳوٺ ۾ جاري آهي.<ref name="ArisarGMSayyidp63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=63 }}</ref> ==مغل دور، تاريخ مظھر شاهجهاني ۽ پرڏيهي غلبو== سنڌ تي مغل دور جي پرڏيهي قبضي جا اثر بيان ڪرڻ لاءِ سنڌي ادبي بورڊ 1962ع ۾ يوسف ميرڪ جي اصل ماخذ ''تاريخ مظھر شاهجهاني'' شايع ڪئي. ان جو مقدمو پير حسام الدين راشدي لکيو. هن مقدمي ۾ خاص طور اهي واقعا چونڊيا ويا، جن ۾ ظلم ۽ استحصال جي تصوير ملي ٿي ۽ جيڪي سنڌ جي ان وقت جي سياسي حالت سان لاڳاپيل لڳندا هئا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962p21">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |page=21 }}</ref> پير حسام الدين راشدي، يوسف ميرڪ جي حوالي سان، سيوهڻ جي گورنر جي ظلم، ماڻهن کي ڪوڙا هڻڻ ۽ اذيت ڏيڻ جا واقعا بيان ڪيا. مغل عملدارن طرفان ماڻهن جي ملڪيت ضبط ڪرڻ، سندن وسيلن ۽ دولت کان محروم ڪرڻ، ڦورن ۽ ڌاڙيلن جي سرپرستي ڪرڻ ۽ ڳرا محصول لاڳو ڪرڻ جهڙا عمل بيان ڪيا ويا. نتيجي طور سيوهڻ جو علائقو برباد ٿيو، ڳوٺ ۽ شهر ويران ٿيا، ۽ ماڻهو پنهنجا گهر ڇڏي پري علائقن ۾ پناهه وٺڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962pp30-31">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |pages=30–31 }}</ref> ==عثمان ڏيپلائي ۽ مزاحمتي ادب== پرڏيهي قبضي خلاف مزاحمت جو اظهار ادبي صورت ۾ به ٿيو. عثمان ڏيپلائي 1962ع ۾ پنهنجو تاريخي ناول ''سانگهڙ'' شايع ڪيو، جنهن جو موضوع انگريزن خلاف حرن جي جدوجهد هو. هن ناول سنڌ جي نئين نسل تائين اهو پيغام پهچايو ته سياسي غلبي ۽ حقن جي جدوجهد خلاف ڪيئن وڙهجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==سنڌ جي ثقافتي علامتون ۽ قوميت== سنڌ جي ماضيءَ جي عظمت بيان ڪرڻ کي به اهم سمجهيو ويو، ته جيئن سنڌين ۾ فخر جو احساس پيدا ٿئي. انهن علامتن ۾ موهن جو دڙو، ڄام نندي جو مقبرو، رني ڪوٽ، عمرڪوٽ جا قلعا، حيدرآباد جا بادگير، اجرڪ، رلي، ڪاشيءَ جو ڪم ۽ هالا جو فرنيچر شامل هئا. ادبي شخصيتن ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي، سچل سرمست ۽ سامي کي سنڌي ٻوليءَ کي شاهوڪار ڪندڙ ۽ سنڌي قومي شعور پيدا ڪندڙ شخصيتن طور پيش ڪيو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidpp62-63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |pages=62–63 }}</ref> سنڌي قومپرستيءَ جو بنياد مذهب بدران ٻولي ۽ علائقي تي رکيو ويو. هن خيال موجب جيڪي ماڻهو سنڌ ۾ رهن ٿا ۽ سنڌي ٻولي ڳالهائين ٿا، اهي سنڌي آهن. ٻن قومن واري نظريي کي رد ڪندي قوميت جو تصور سيڪيولر بنيادن تي قائم ڪيو ويو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==قومپرست تاريخ نويسيءَ تي تنقيد== قومپرست فريم ورڪ ۾ تاريخ لکڻ بابت تنقيد پڻ ڪئي وئي آهي. ڊاڪٽر مبارڪ علي موجب اهڙي تاريخ نويسيءَ ۾ ڪڏهن ڪڏهن حقيقتن کي مسخ ڪري يا چونڊي استعمال ڪيو ويو، ته جيئن اهي قومي بيانئي سان ٺهڪي اچن. تاريخي طريقيڪار کي مڪمل طور لاڳو ڪرڻ بدران جذباتي ۽ مبالغو آميز بيان اختيار ڪيو ويو. ان تاريخ نويسيءَ جو وڏو مقصد سياسي استعمال بڻجي ويو، جنهن سبب سنڌ جي تاريخ نويسي هڪ مرحلي تي بيهي رهي ۽ نون علمي موضوعن ڏانهن گهربل اڳڀرائي نه ڪري سگهي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==اڻلکيل ۽ نظرانداز ٿيل موضوع== سنڌ جي تاريخ اڃا مڪمل نه سمجهي وڃي ٿي. ڪيترائي موضوع اڃا وڌيڪ تحقيق گهرن ٿا، جهڙوڪ زرعي ڍانچي ۾ تبديليون، نون ٽيڪنالاجيڪل طريقن جو تعارف، هارين جو ڪردار، هاري بغاوتن جو وجود يا عدم وجود، سنڌ جا پاڙيسري ملڪن سان لاڳاپا، ثقافتي ۽ واپاري رابطا، اميلن ۽ ڀائيبندن جو سماجي ڪردار، ۽ سنڌ ۾ مذهب جو ڪردار، خاص طور نانڪ پنٿين ۽ سکن جي حوالي سان. ڪلاڊ مارڪووٽس جي ڪتاب ''The Global World of the Indian Merchants (1750–1967)'' ۾ شڪارپوري ۽ حيدرآبادي واپارين جي عالمي تجارتي سرگرمين کي بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو سنڌ جي مؤرخن وٽ اڳ ۾ گهڻو نظرانداز ٿيل موضوع رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==نتيجو== سنڌ جي تاريخ نويسي قومي تاريخ، علائقائي سڃاڻپ، اسلامي بيانئي، آزاديءَ جي تحريڪ، ون يونٽ، سنڌي قومپرستي ۽ سيڪيولر ثقافتي تعبيرن جي وچ ۾ تبديل ٿيندي رهي آهي. ان تاريخ نويسيءَ سنڌ جي جدا تاريخي حيثيت، ثقافتي ورثي ۽ سياسي جدوجهد کي نمايان ڪيو، پر ساڳئي وقت ان تي اهو اعتراض به ڪيو ويو ته اها ڪڏهن ڪڏهن تنگ قومپرستي ۽ سياسي مقصدن تائين محدود ٿي وئي. سنڌ جي تاريخ کي وڌيڪ جامع ۽ علمي انداز ۾ لکڻ لاءِ ضروري آهي ته اها صرف سياست جي خدمت نه ڪري، پر اهڙو وسيع تاريخي شعور پيدا ڪري، جيڪو ماڻهن کي ماضي ۽ حال ٻنهي کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==حوالا== brrcbeeupnidz85k466hzotic0pxff7 390533 390531 2026-07-02T10:21:03Z Memon2025 21315 /* ڏيهي ذريعا */ 390533 wikitext text/x-wiki '''ڀارت جي تاريخ نويسي''' (Historiography of India) مان مراد تنقيدي طريقن ۽ تشريحن جي ذريعي انهن مطالعي جو آهي جيڪي عالمن هندستان جي تاريخ کي ترقي ڏيڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن. تازن ڏهاڪن ۾ تاريخ نويسي جا چار مکيه اسڪول رهيا آهن ته مورخ هندستان جو مطالعو ڪيئن ڪندا آهن: ڪيمبرج، قومپرست، مارڪسسٽ، ۽ سبالٽرن. ڪڏهن عام "مشرقي" طريقو، هڪ حساس، ناقابل فهم، ۽ مڪمل طور تي روحاني هندستان جي تصوير سان، سنجيده اسڪالرشپ ۾ ختم ٿي چڪو آهي.<ref name="Prakash 383–408">{{cite journal | last = Prakash | first = Gyan | author-link = Gyan Prakash | date = April 1990 | title = Writing Post-Orientalist Histories of the Third World: Perspectives from Indian Historiography | journal = Comparative Studies in Society and History | volume = 32 | issue = 2 | pages = 383–408 | doi=10.1017/s0010417500016534 | jstor = 178920| s2cid = 144435305 }}</ref> == تاريخ جا ماخذ == === پرڏيهي ذريعا === هندستاني تاريخ جا معروف پرڏيهي احوال هيٺين ذريعن مان مليا آهن: <ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref><ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> * [[ميگئسٿنيز|ميگاسٿينس]] پاران "انڊيڪا"<ref>Allan Dahlaquist (1996). Megasthenes and Indian Religion: A Study in Motives and Types. Motilal Banarsidass. {{ISBN|978-81-208-1323-6}}.</ref> * [[فاھيان|فاهيان]] طرفان ٻڌمت جي بادشاهن جو هڪ رڪارڊ (فوگو جي 佛國記)<ref name="columbia">{{cite web|url=http://afe.easia.columbia.edu/special/travel_records.pdf|title=The Travel Records of Chinese Pilgrims Faxian, Xuanzang, and Yijing|publisher=[[Columbia University]]}}</ref> * [[البيروني]] پاران "ڪتاب الهند"<ref>{{citation|title=Kitab al-Bīrūnī fī Taḥqīq mā li-al-Hind|publisher=Osmania Oriental Publication Bureau |place=Hyderabad |year=1958}}</ref> <ref>{{citation| editor1-last=Kegan |editor1-first=Paul |publisher=Trench, Truebner |title=Alberuni's India |translator-last=Sachau |translator-first=E.C. |place=London |volume=2 |year=1910}}</ref> * [[ابن بطوطا|ابن بطوطه]] پاران "تحفة النور في غريب الامر و عجائب الاسفار<ref name="9–10 Vol. 1">{{harvnb|Dunn|2005|pp=310–11}}; {{harvnb|Defrémery|Sanguinetti|1853|pp=[https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ&pg=PA9 9–10 Vol. 1]}}</ref> * زوانگ زانگ پاران مغربي علائقن تي عظيم تانگ رڪارڊ<ref>Deeg, Max (2007). [https://web.archive.org/web/20140418141001/http://kanji.zinbun.kyoto-u.ac.jp/~wittern/data/nw-fs/fs-deeg.pdf „Has Xuanzang really been in Mathurā? : Interpretatio Sinica or Interpretatio Occidentalia&nbsp;— How to Critically Read the Records of the Chinese Pilgrim.“] – In: 東アジアの宗教と文化 : 西脇常記教授退休記念論集 = Essays on East Asian religion and culture: Festschrift in honor of Nishiwaki Tsuneki on the occasion of his 65th birthday / クリスティアン・ウィッテルン, 石立善編集 = ed. by Christian Wittern und Shi Lishan. – 京都 [Kyōto] : 西脇常記教授退休記念論集編集委員會; 京都大学人文科學研究所; Christian Wittern, 2007, pp. 35 – 73. See p. 35</ref> * تشريح هندستان، جوزف ٽيفنٿلر طرفان === ڏيهي ذريعا === مقامي تاريخي متن جا مثال شامل آهن:<ref name=":0">{{Cite journal |last=Joshi |first=P. M. |date=1965 |editor-last=Pathak |editor-first=Vishwambhar Sharan |editor2-last=Saran |editor2-first=P. |editor3-last=Kunte |editor3-first=B. G. |editor4-last=Shyam |editor4-first=Radhey |editor5-last=McKew Parr |editor5-first=Charles |editor6-last=Van Linschoten |editor6-first=Jan |title=Indian Historiography |url=https://www.jstor.org/stable/42929817 |journal=Bulletin of the Deccan College Research Institute |volume=26 |issue=3/4 |pages=20–33 |jstor=42929817 |issn=0045-9801}}</ref> * ڀاناڀٽا جي "هرشاچاريتا"<ref name=":3">{{Cite book |last=Hasrat |first=B. J. |title=The Encyclopedia of Sikhism |publisher=Punjabi University |year=2004 |isbn=817380530X |editor-last=Singh |editor-first=Harbans |edition=2nd |volume=4: S–Z |location=Patiala |pages=179–181}}</ref> * ڪلهانا طرفان "راجتارنگيني"<ref name=":0" /> * سريلنڪا جي ٻڌ ڌرم جون تاريخون، جهڙوڪ ديپاواس، مهاواسا، ۽ ڪُسوانس<ref>{{Cite journal |last=von Hinüber |first=Oskar |date=2020 |title=Brill's Encyclopedia of Buddhism Online - Historiography: South Asia |url=https://doi.org/10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069 |access-date=7 April 2024 |website=Brill |doi= 10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069|quote=The first historical texts known from ancient South Asia are the Buddhist chronicles composed in Ceylon (Sri Lanka). Consequently, from a very early period, the history of Buddhism on the island is known much better than in any other part of South Asia. Besides texts on the general history of Buddhism, there are specialized chronicles on relics and so on, written in both Pali and Sinhala languages or in Southeast Asian vernaculars.|url-access=subscription }}</ref> * فرشته جي "تاريخ فرشته" (جنهن کي گلشن ابراهيمي به چيو ويندو آهي) <ref name="EB1911">{{EB1911|inline=y|wstitle=Ferishta, Mahommed Kasim|volume=10|page=274}}</ref> * ضياء الدين برني جي "تاريخ فيروز شاهي"<ref>M. Athat Ali, "Elements of Social Justice in Medieval Islamic Thought" in Saiyid Zaheer Husain Jafri, ''Recording the Progress of Indian History: Symposia Papers of the Indian History Congress, 1992–2010'', Primus Books, 2012, p. 197.</ref> * Vicāraśrenī by Merutunga {{sfn|Eggermont|1969|p=67}} * ابوالفضل جو "اڪبر نامو"<ref>[http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml Illustration from the Akbarnama: History of Akbar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090919035749/http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml |date=2009-09-19 }} [[Art Institute of Chicago]]</ref> * [[امير خسرو]] جو "تغلق نامو" * عبدالحميد لاهوري جو "پادشاهه نامو"<ref>[[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970).</ref> * محمد عوفي جي "جامع الحكايت"<ref>{{cite book |last1=Elliot|first1=Sir H. M. |first2=John |last2=Dowson |title=The History of India, as Told by Its Own Historians. The Muhammadan Period (Vol 2.)|chapter-url=https://archive.org/stream/cu31924073036729#page/n5/mode/2up|chapter=4. Jawami ul-Hikayat of Muhammad Ufi| year=1871|publisher=London : Trübner & Co.|page=155}}</ref> * چانڊ بردائي جي "ڀڳت راسو" (''[[Prithviraj Raso]])<ref>{{Cite book|author=Rima Hooja|url=https://books.google.com/books?id=qqd1RAAACAAJ|title=A HISTORY OF RAJASTHAN (PB)|date=2006|publisher=Rupa & Company|isbn=978-81-291-1501-0|pages=364–365|language=en}}</ref>'' * منهاج سراج جوزجاني جي "طبقات ناصري" 15 صدي عيسويءَ کان اڳ جي تاريخ کي رڪارڊ ڪرڻ لاءِ تمام ٿورا مشهور هندستاني متن موجود آهن. ان ڪري، هندستان جي تاريخ جو گهڻو حصو پرڏيهي مورخن جي ذريعي ملي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> قديم هندستان ۾ مقامي تاريخي روايتن جا تمام گهٽ ثبوت موجود آهن. البيروني مقامي هندستاني تاريخ نگاري بابت هيٺ ڏنل ڳالهه ڪئي: <ref name=":0" /> {{Blockquote|text="بدقسمتي سان هندو شين جي تاريخي ترتيب تي گهڻو ڌيان نه ڏيندا آهن، اهي پنهنجن بادشاهن جي تاريخي جانشيني کي بيان ڪرڻ ۾ تمام گهڻو لاپرواهي ڪندا آهن ۽ جڏهن انهن کي معلومات لاءِ دٻايو ويندو آهي ۽ نقصان ۾ هوندا آهن، اهو نه ڄاڻندا آهن ته ڇا چوڻو آهي، اهي هميشه ڪهاڻي ٻڌائڻ تي مجبور هوندا آهن. پر ان لاءِ، اسان کي پڙهندڙن کي انهن روايتن کي پهچائڻ گهرجي جيڪي اسان کي انهن مان ڪجهه ماڻهن کان مليون آهن." |author=البيروني|title=ڪتاب الهند|source=}} قديم هندستان ڪڏهن به هڪ مضبوط تاريخي روايت ترقي نه ڪئي جيڪا گريڪو-رومن، چيني ۽ اسلامي تهذيبن ۾ موجود روايتن جي برابر هجي. بهرحال، اهو نتيجو نه ٿو ڪڍي سگهجي ته قديم هندستانين وٽ معروضي تاريخي لکڻ جي سمجهه جي کوٽ هئي، ڇاڪاڻ ته تاريخ نگاري سان ملندڙ جلندڙ ڪجهه ڪوششون هيون. هندستاني تاريخ جي مختلف موڙ تي، هندستان ۾ خاص خاندانن ۽ حڪمرانن جي دورن کي رڪارڊ ڪرڻ ۽ تاريخ نگاري ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.<ref name=":4">{{Cite book |last=Sharma |first=Tej Ram |title=Historiography: A History of Historical Writing |publisher=Concept Publishing Company |year=2005 |isbn=9788180691553 |pages=17–22 |chapter=Historical Writings in the Ancient World - Indian Historiography: Historiography in Ancient India}}</ref> At various points in Indian history, there were efforts to record and chronicle the reigns of particular dynasties and rulers in India. Within the Vedic, Buddhist, Jain and other religious literature, the names of teachers are attentively recorded. The [[Chinese Buddhist]] [[Buddhist pilgrimage|pilgrim]] [[Xuanzang]] mentioned that in every province of India, there would be officials who would be responsible for documenting in-writing "good and evil events, calamities, and fortunate occurrences". Since the era of the [[Gupta Empire|Gupta]] ruler [[Samudragupta]], ancient Indian rulers would have a renowned poet record their reigns and victories onto stone in the form of inscription.<ref name=":4" /> [[Romila Thapar]] instead states that it should be taken into account what the ancient Indians found relevant and why when evaluating any dearth of historiographical tradition.<ref name=":4" /> [[A. K. Warder]] opined that the regional historiographies of India must be considered, with historical writing in India becoming regionalized by the mediaeval-period from the 7th century onwards.<ref name=":4" /> There are historical works authored by the Chalukya, Rashtrakuta, Pala dynastical historiographies and also regional historiographical traditions in Kashmir, Sindhu, Gurjara, Jejakabhukti, Kamarupa, Kerala, Hoyasala, Andhra, Kalinga, and Maharashtra.<ref name=":4" /> In modern-times, some attempts have been made to extract historiographical elements from Vedic literature and epic poetry, such as the ''[[Mahabharata]]'' or ''[[Ramayana]]''.<ref name=":3" /><ref name=":4" /> However, religious, mythical, and allegorical legends are too intermixed with Indic religious thought and philosophy that discerning and extracting any semblance of historiography from them is a difficult task.<ref name=":3" /> The ''[[Puranas]]'' mostly entail mythological elements with a facade of historicity.<ref name=":3" /> The corpuses of Pali and Prakrit literature of the era are mostly religious in nature.<ref name=":3" /> Thus, a historiographical tradition was not popular in India, barring a few examples.<ref name=":3" /> A true tradition of historiography was introduced to India after the Arabs captured Sindh, where they introduced history-writing and recording proper chronology.<ref name=":3" /> These Arab historiographers were later surmounted by historiographers who wrote in Persian, many of whom were sponsored by the ruling sultans of India.<ref name=":3" /> ==مکيه اسڪول== === مستشرقي طريقو === مستشرقين جو طريقو سامراجي روين ۽ دلچسپين ٻنهي کان متاثر هو ۽ ميڊيٽرينين ۽ يورپي ليکڪن ۽ مفڪرن لاءِ "غير ملڪي" اوڀر لاءِ دلچسپي پڻ، فنڪارن پاران تصويرن ۾ قبضو ڪيو ويو، جيڪو مغرب ۾ خيالن جي تاريخ ۾ بار بار سامهون ايندڙ موضوع ۾ مجسم آهي، جن کي "<small>'''مشرقيت'''</small>" <small>(Orientalism)</small> سڏيو ويندو آهي. فن جي تاريخ، ادب ۽ ثقافتي مطالعي ۾، مشرقي دنيا ۾ پهلوئن جي نقل يا تصوير آهي. اهي تصويرون عام طور تي مغربي دنيا جي ليکڪن، ڊزائنرن ۽ فنڪارن پاران ڪيون وينديون آهن. مشرقي اصطلاح ڪجهه حلقن ۾ منفي مفهوم حاصل ڪرڻ لاءِ آيو آهي ۽ 18هين ۽ 19هين صدي ۾ يورپي سامراج جي دور جي روين جي شڪل ۾ مغربي ماڻهن پاران اوڀر جي مطالعي جي حوالي سان تشريح ڪئي وئي آهي. جڏهن هن معنيٰ ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي، ته اهو اڪثر ڪري مشرقي ثقافتن ۽ ماڻهن جي تعصب واري، ٻاهرين ڪارٽون ڪيل تشريح جو مطلب آهي. هي نقطه نظر سڀ کان وڌيڪ مشهور طور تي [[ايڊورڊ سعيد]] پاران "اورينٽلزم" (1978ع) ۾ بيان ڪيو ويو ۽ پروپيگنڊه ڪيو ويو، جيڪو هن علمي روايت جي هڪ تنقيدي تاريخ آهي.<ref>{{cite book|last=Clarke|first=J.J.|title=Oriental enlightenment the encounter between Asian and Western thought|url=https://archive.org/details/orientalenlighte00clar|url-access=limited|year=1997|publisher=Routledge|pages=[https://archive.org/details/orientalenlighte00clar/page/n16 8]}}</ref> ==== تاريخ ==== جيتوڻيڪ قديم زماني کان وٺي هندستان جو مغربي نقطه نظر کان مطالعو ڪيو ويندو رهيو آهي، پر دريافت جي دور کان پوءِ مشرقي اسڪول کي اهميت حاصل ٿي. 18هين ۽ 19هين صدي ۾، اصطلاح مشرقيت هڪ اهڙي عالم جي سڃاڻپ ڪئي جيڪا مشرقي دنيا جي ٻولين ۽ ادب ۾ ماهر هجي. اهڙن عالمن ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپني جا آفيسر به شامل هئا، جن چيو ته عرب ثقافت، هندستاني ثقافت ۽ اسلامي ثقافتن جو مطالعو يورپ جي ثقافتن جي برابر ڪيو وڃي.<ref>{{cite book |last = Macfie |first = A. L.|year = 2002 |title = Orientalism |publisher = Longman| location = London|url=https://books.google.com/books?id=0FrJAwAAQBAJ |isbn = 978-0582423862|ref = none| page = Ch One}}</ref> اهڙن عالمن ۾ فلسفي جو ماهر وليم جونز به شامل آهي، جنهن جي هند-يورپي ٻولين جي مطالعي کي جديد فلسفي کي قائم ڪيو. هندستان ۾ ڪمپني جي حڪمراني هندستانين سان مثبت لاڳاپن کي ترقي ۽ برقرار رکڻ لاءِ هڪ ٽيڪنڪ جي طور تي مشرقيت کي ترجيح ڏنو. <small>1820</small>ع جي ڏهاڪي تائين، جڏهن ٿامس بيبنگٽن ميڪولي ۽ جان اسٽوارٽ مل جهڙن "انگريزيت پسند" جي اثر مغربي طرز جي تعليم کي فروغ ڏنو.<ref>Holloway (2006), pp. 1–2. "The Orientalism espoused by Warren Hastings, William Jones and the early East India Company sought to maintain British domination over the Indian subcontinent through patronage of Hindu and Muslim languages and institutions, rather than through their eclipse by English speech and aggressive European acculturation."</ref> مغربي ماهرن ۾ ايشيا جي ڄاڻ ۾ وڏي واڌ، خطي ۾ سياسي ۽ اقتصادي شموليت ۾ واڌ ۽ خاص طور تي وليم جونز پاران هندستاني ۽ يورپي ٻولين جي وچ ۾ ويجهن لاڳاپن جي وجود جي احساس سان، مشرقي ۽ مغربي ثقافتن جي شروعاتي تاريخ جي وچ ۾ وڌيڪ پيچيده ذهني لاڳاپا اڀريا. انهن مان ڪجهه ترقي هندستان تي ڪنٽرول لاءِ فرانڪو-برطانوي رقابت جي تناظر ۾ ٿي. لبرل معاشيات دان، جهڙوڪ جيمس مل، مشرقي تهذيبن کي جامد ۽ بدعنوان قرار ڏنو. ڪارل مارڪس، ڳوٺاڻي معيشت جي معاشي تنگي ۽ پيداوار ۾ رياست جو ڪردار جي ڪارڻ ايشيائي پيداوار جي طريقي کي غير تبديل ٿيندڙ طور بيان ڪيو. "[[Oriental despotism]]" was generally regarded in Europe as a major factor in the relative failure of [[progress (history)|progress]] of Eastern societies. In the course of the century Western archaeology spread across the Middle East and Asia. New national museums provided a setting for important archaeological finds, most of which were in this period bought back to Europe. The first serious European studies of [[Buddhism]] and [[Hinduism]] were by the scholars [[Eugene Burnouf]] and [[Max Müller]]. In that time, the academic [[Islamic studies by author (non-Muslim or academic)|study of Islam]] also developed, and, by the mid-19th century, Oriental Studies was a well-established academic discipline in most European countries, especially those with imperial interests in the region. Yet, while scholastic study expanded, so did [[Racism|racist]] attitudes and stereotypes of Asian peoples and cultures. Scholarship often was intertwined with prejudicial racist and religious presumptions,<ref>J. Go, "'Racism' and Colonialism: Meanings of Difference and Ruling Practice in America's Pacific Empire" in ''Qualitative Sociology'' '''27'''.1 (March 2004).</ref> to which the new [[biology|biological sciences]] tended to contribute until the end of the [[World War II|Second World War]]. ==== Criticism and Decline ==== In his book [[Orientalism (book)|Orientalism]] (1978), [[cultural critic]] Edward Said redefines the term ''Orientalism'' to describe a pervasive Western tradition—academic and artistic—of prejudiced outsider-interpretations of the [[Eastern world]], which was shaped by the cultural attitudes of European [[imperialism]] in the 18th and 19th centuries.<ref>Tromans, 24</ref> Since its publication, most academic discourse began to use the term "Orientalism" to refer to a general patronizing Western attitude towards Middle Eastern, Asian, and [[North Africa]]n societies. In Said's analysis, the West [[Essentialism|essentializes]] these societies as static and undeveloped—thereby fabricating a view of Oriental culture that can be studied, depicted, and reproduced in the service of [[Imperialism|imperial power]]. Implicit in this fabrication, writes Said, is the idea that Western society is developed, rational, flexible, and superior.<ref>Mahmood Mamdani, ''Good Muslim, Bad Muslim: America, the Cold War, and the Roots of Terrorism'', New York: Pantheon, 2004; {{ISBN|0-375-42285-4}}; p. 32.</ref> Furthermore, Said said that "The idea of representation is a theatrical one: the Orient is the stage on which the whole East is confined",<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/63/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=63 |language=English}}</ref> and that the subject of learned Orientalists "is not so much the East itself as the East made known, and therefore less fearsome, to the Western reading public".<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/60/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=60 |language=English}}</ref> The thesis of Edward Said's Orientalism develops Marxist philosopher [[Antonio Gramsci]]'s theory of [[cultural hegemony]], and [[Michel Foucault]]'s theorisation of [[discourse]] (the [[knowledge]]-[[Power (social and political)|power]] relation) to criticise the scholarly tradition of Oriental studies. In the academy, the book ''Orientalism'' (1978) became a foundational text of [[Postcolonialism|post-colonial cultural studies]].<ref>Xypolia, Ilia (2011). "Orientations and Orientalism: The Governor Sir Ronald Storrs". Journal of IslamicJerusalem Studies. 11: 25–43.</ref> The once common "Orientalist" approach, with its image of a sensuous, inscrutable, and wholly spiritual India, has died out in serious scholarship.<ref name="Prakash 383–408" /> === Cambridge School === The Cambridge School of historiography was a [[school of thought]] which approached the study of the [[British Empire]] from the imperialist point of view. It emerged especially at the [[University of Cambridge]] in the 1960s. [[John Andrew Gallagher]] (1919–80) was especially influential, particularly in his article with [[Ronald Robinson]] on "[[The Imperialism of Free Trade]]". It was led by Anil Seal,<ref>Anil Seal'', The Emergence of Indian Nationalism: Competition and Collaboration in the Later Nineteenth Century'' (1971)</ref> Gordon Johnson,<ref>Gordon Johnson, ''Provincial Politics and Indian Nationalism: Bombay and the Indian National Congress 1880–1915'' (2005)</ref> Richard Gordon, and David A. Washbrook.<ref>Rosalind O'Hanlon and David Washbrook, eds. ''Religious Cultures in Early Modern India: New Perspectives'' (2011)</ref> It downplayed ideology.<ref>Aravind Ganachari, "Studies in Indian Historiography: 'The Cambridge School'", ''Indica'', March 2010, 47#1, pp 70–93</ref> ==== Criticism ==== This school of historiography is criticised for western bias or [[Eurocentrism]].<ref name="google7">{{cite book|title=Eurocentrism: a marxian critical realist critique|author=Hostettler, N.|date=2013|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-135-18131-4|url=https://books.google.com/books?id=2XjozzN0ppEC&pg=PA33|page=33|access-date=6 January 2017}}</ref> Critics have attacked various ideas of the School.<ref>See [[Christopher Platt|D.C.M. Platt]], "The Imperialism of Free Trade: Some Reservations," ''Economic History Review,'' 21#2 (Aug., 1968), pp. 296-306</ref> In ''The New Imperial Histories Reader,'' Stephen Howe has assembled articles by critics who take aim especially at [[P. J. Marshall]], [[David Kenneth Fieldhouse|D. K. Fieldhouse]], Robinson and Gallagher, and [[Peter Cain (historian)|Peter Cain]] and [[A. G. Hopkins]].<ref>Stephen Howe, ed. ''New Imperial Histories Reader'' (Routledge, 2009)</ref> [[Howard Spodek]], for example, praises the school's regional and pluralist perspectives but criticizes their reliance on British (rather than Indian) documentation, sloppy use of [[social science]] models, downplaying of ideology, and their excessive emphasis on Indian self-seeking and the importance of British imperial initiatives in achieving modernization. He recommends a deeper appreciation of Indian initiatives, and more attention to the emerging importance of public life in many areas of society rather than just a concentration on politics.<ref>Howard Spodek, "Pluralist Politics in British India: The Cambridge Cluster of Historians of Modern India," ''American Historical Review,'' (June 1979) 84#3 pp 688-707</ref> === Nationalist School === The Nationalist school originated among Indian historians in the late 19th and early 20th centuries who were influenced by [[Indian independence movement|Indian nationalism]]. They emphasized achievements in Indian history, while downplaying negative aspects, which led to various contradictions. Nationalist historians universally praised Hindu rule of India, with Hindu culture being prized above all else.<ref name=":0a">{{cite book|last=Thapar|first=Romila|title=History of Early India: From the Origins to AD 1300|publisher=University of California Press|year=2004|isbn=978-0-520-24225-8|pages=16–17}}</ref> In modern history, they focused on Congress, Gandhi, Nehru and high level politics. It highlighted the Mutiny of 1857 as a war of liberation, and Gandhi's 'Quit India' begun in 1942, as defining historical events. This school of historiography has received criticism for [[Elitism]].<ref>{{cite web|url=http://pages.ucsd.edu/~rfrank/class_web/ES-200C/Articles/Guha.pdf|title=Ranjit Guha, "On Some Aspects of Historiography of Colonial India"}}</ref> Historians in this school included [[Rajendralal Mitra]], [[R. G. Bhandarkar]], [[Romesh Chunder Dutt]], [[Anant Sadashiv Altekar]], [[K. P. Jayaswal]], [[Hem Chandra Raychaudhuri]], [[Radha Kumud Mukherjee]], [[R. C. Majumdar]], and [[K. A. Nilakanta Sastri]] ,.<ref name=":0a" /> === Marxist School === In India, Marxist Historiography takes the form of Marxian historiography where Marxian techniques of analysis are used but Marxist political intentions and prescriptions are discarded. The Marxian historiography of India uses the method of [[historical materialism]] and has focused on studies of economic development, land ownership, and [[class conflict]] in precolonial India and [[deindustrialisation|deindustrialization]] during the colonial period.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993">Bagchi, Amiya Kumar (January 1993). "Writing Indian History in the Marxist Mode in a Post-Soviet World". Indian Historical Review. 20 (1/2): 229–244.</ref> [[Bhupendranath Datta|B. N. Datta]], and [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] are considered the founding fathers of Marxist historiography in India. D. D. Kosambi was apologetic of the revolution of [[Mao]] and thought of Indian Prime Minister [[Jawaharlal Nehru]]'s policies as pro-capitalist. Kosambi, a polymath, viewed Indian History from a Marxist viewpoint. The other Indian scholars of Marxian historiography are [[Ram Sharan Sharma|R. S. Sharma]], [[Irfan Habib]], [[D. N. Jha]], and [[K. N. Panikkar]].<ref>Bottomore, T. B. 1983. ''A Dictionary of Marxist thought''. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press.</ref> Other historians such as [[Satish Chandra (historian)|Satish Chandra]], [[Romila Thapar]], [[Bipan Chandra]], [[Arjun Dev (historian)|Arjun Dev]], and [[Dineshchandra Sircar]], are sometimes referred to as "influenced by the Marxian approach to history."<ref>Guichard, Sylvie (2010), The Construction of History and Nationalism in India, Routledge, p. 87, ISBN 978-1136949319</ref> One debate in Indian history that relates to a [[historical materialist]] schema is on the nature of [[feudalism]] in India. [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] in the 1960s outlined the idea of "feudalism from below" and "feudalism from above". Element of his feudalism thesis was rejected by R.S. Sharma in his monograph [[Indian Feudalism]] (2005) and various other books,<ref>Purohit, Vinayak. 1988. Arts of transitional India twentieth century. Bombay: Popular Prakashan.</ref><ref>R S Sharma, Indian Feudalism (book), 2005</ref><ref>R S Sharma, Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation, Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177-85</ref><ref>R S Sharma, India's Ancient Past, Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India, Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> However R. S. Sharma also largely agrees with Kosambi in his various other books.<ref>R S Sharma, ''[[Indian Feudalism (book)]], 2005''</ref><ref>R S Sharma, ''Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation'', Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177–85</ref><ref>R S Sharma, ''India's Ancient Past'', Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, ''The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India'', Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> Most Indian Marxian historians argue that the economic origins of communalism are feudal remnants and the economic insecurities caused by slow development in India.<ref>{{cite book|title=Dalit women in India: issues and perspective|page=138|first=Prahlad|last=Jogdand|year=1995}}</ref> Even non-academic and laymen contributions to Marxist Historiography exist in India. The book "Coffee Housinte Katha" (The Story of Coffee House), written in [[Malayalam]], a regional language of India, spoken in the state of [[Kerala]], by one of the leaders of the Indian Coffee House Movement, [[Nadakkal Parameswaran Pillai]], is an example of this. Politicians like [[Shripad Amrit Dange]] have also contributed to Marxian historiography. ==== Criticism ==== The Marxian school of Indian historiography is accused of being too ideologically influenced.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993" /> Though influenced by Marxist theory [[B. R. Ambedkar]] criticized Marxists, as he deemed them to be unaware or ignorant of the specifics of caste issues.<ref>Padovani, Florence. Development-Induced Displacement in India and China: A Comparative Look at the Burdens of Growth. Rowman & Littlefield. Bhimrao Ambedkar himself, who criticized Indian Marxists</ref><ref>Jadhav, Narendra (1991). "Neglected Economic Thought of Babasaheb Ambedkar". Economic and Political Weekly. 26 (15): 980–982. ISSN 0012-9976. JSTOR 4397927.</ref> Also though most criticisms of Marxian historiography is levied by people who are not historians, some historians have debated Marxian historians and critically examined their analysis of the [[history of India]]. Many have alleged that Marxian historians used [[Historical negationism|negationism]] to whitewash some of the atrocities committed by [[Islamic rulers in the Indian subcontinent|Muslim rulers]] in the Indian Subcontinent.<ref>{{cite book|title=The Legacy of Muslim Rule in India|quote=Marxists who always try to cover up the black spots of Muslim rule with thick coats of whitewash|first=Kishori Saran|last=Lal|publisher=Aditya Prakashan|page=67}}</ref><ref>{{cite book|title=Indian Politics, Then and Now: Essays in Historical Perspective|first=K|last=Seshadri|publisher=Pragatee Prakashan|page=5|quote=certain attempts made by some ultra-Marxist historians to justify and even whitewash tyrannical emperors of the medieval India}}</ref><ref>{{cite book|title=Studies in World Affairs, Volume 1|first=KR|last=Gupta|year=2006|publisher=Atlantic Publisher|page=249|isbn=9788126904952|url=https://books.google.com/books?id=Hw9uf7sRKtIC&pg=PA249}}</ref><ref>{{cite book|title=Al-Hind the Making of the Indo-Islamic World: The Slave Kings and the Islamic Conquest : 11th–13th Centuries|year=1991|url=https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink|url-access=limited|last=Wink|first=André|publisher=Brill|page=[https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink/page/n160 309]|quote="apologists for Islam, as well as some Marxist scholars in India have sometimes attempted to reduce Islamic iconoclasm.."}}</ref> Since the late 1990s, [[Hindu nationalism|Hindu nationalist]] scholars especially have theorized that the Marxian tradition in India neglected what they believe to be the country's 'illustrious past' based on Vedic-[[puranic chronology]] and other [[Pseudohistory|pseudo-historical]] [[Historical revisionism|revisionist]] narratives of history, the historians are held responsible for aiding or defending [[Islam in India|Muslims]], who figure in Hindu nationalist discourse as the enemy.<ref>Jha, D.N. (1996). Society and Ideology in India: Essays in Honour of Prof. R.S. Sharma. New Delhi, India: Munshiram Manoharlal Publishers Pvt. Ltd. ISBN 978-8121506397.</ref><ref>Historian: Prof Irfan Habib outlookindia.com. Magazine | 23 April 2007. Retrieved 15 January 2013</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=u0RZBwAAQBAJ&pg=PA98|title=The Construction of History and Nationalism in India: Textbooks, Controversies and Politics|last=Guichard|first=Sylvie|year=2010|publisher=Routledge |isbn=9781136949319}}</ref> An example of such a view is [[Arun Shourie]]'s ''[[Eminent Historians]]'' (1998)<ref>Bryant, E. E. (2014). ''Quest for the Origins of Vedic Culture: The Indo-Aryan Migration Debate''. Cary, US: Oxford University Press {{ISBN|978-0195169478}}</ref> and ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks'' (2000), by [[Meenakshi Jain]].<ref name="Times14July">{{cite news |title=From having legs hacked off to getting Rajya Sabha foothold: A Master's journey of grit |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |access-date=14 July 2025 |work=The Times of India |date=14 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250714044603/https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |archive-date=14 July 2025}}</ref><ref name="v282">{{cite web | title=Why Meenakshi Jain Has Been Nominated To Rajya Sabha | website=[[News18]] | date=15 July 2025 | url=https://www.news18.com/opinion/opinion-why-meenakshi-jain-has-been-nominated-to-rajya-sabha-9442669.html | access-date=18 July 2025}}</ref> === Subaltern School === The "subaltern school", was begun in the 1980s by [[Ranajit Guha]] and [[Gyan Prakash]].<ref>{{cite journal |last=Prakash |first=Gyan |date=December 1994 |title=Subaltern studies as postcolonial criticism |journal=American Historical Review |volume=99 |issue=5 |pages=1475–1500 |doi=10.2307/2168385|jstor=2168385 }}</ref> It focuses attention away from the elites and politicians to "history from below", looking at the peasants using folklore, poetry, riddles, proverbs, songs, oral history and methods inspired by anthropology. It focuses on the colonial era before 1947 and typically emphasises caste and downplays class, to the annoyance of the Marxist school.<ref>{{cite journal |last=Roosa |first=John |date=2006 |title=When the Subaltern Took the Postcolonial Turn |journal=Journal of the Canadian Historical Association |volume=17 |issue=2 |pages=130–147 |doi=10.7202/016593ar|doi-access=free }}</ref> ==== Criticism ==== {{see|Subaltern Studies#Criticism}} === Hindutva Approach === Hindutva ({{Translation|Hinduness}}) is the predominant form of [[Hindu nationalism]] in India.<ref>{{Cite web|last=Purandare|first=Vaibhav|date=22 August 2019|title=Hindutva is not the same as Hinduism said Savarkar|url=https://www.telegraphindia.com/india/hindutva-is-not-the-same-as-hinduism-said-savarkar/cid/1699550|access-date=23 December 2020|website=telegraphindia.com}}</ref> The Hindutva movement has been described as a variant of "right-wing extremism",<ref name="Leidig">{{Cite journal|last=Leidig|first=Eviane|date=17 July 2020|title=Hindutva as a variant of right-wing extremism|journal=Patterns of Prejudice|volume=54|issue=3|pages=215–237|doi=10.1080/0031322X.2020.1759861|issn=0031-322X|doi-access=free|hdl=10852/84144|hdl-access=free}}</ref> adhering to a concept of homogenised majority and [[cultural hegemony]].<ref name="j3517631">{{cite journal |title=Fascism of our times |jstor=3517631 |author=Prabhat Patnaik |journal=Social Scientist |volume=21 |issue=3/4|pages=69–77 |year=1993 |doi=10.2307/3517631}}</ref><ref>{{harvnb|Frykenberg|2008|pages=178–220}}: "This essay attempts to show how — from an analytical or from an historical perspective — Hindutva is a melding of Hindu fascism and Hindu fundamentalism."</ref> Some analysts dispute the identification of Hindutva with fascism, and suggest Hindutva is an extreme form of [[conservatism]]. Hindutva approach to history exists to create a version of history to support the Hindu nationalist demands for [[Hindutva#Views on Indian history|Hindu Rashtra]] in Indian society.<ref name="Menon 28–30">{{cite magazine |last=Menon |first=Latha |date=August 2004 |title=Coming to Terms with the Past: India |magazine=History Today |volume=54 |issue=8 |pages=28–30}}</ref> It began with the writings of the developer and outliner of the [[Hindu Nationalism|Hindu Nationalist]] political ideology of [[Hindutva]] himself, [[Vinayak Damodar Savarkar]].{{sfn|Chandra|1989|p=145}}{{sfn|Keer|1966|p=143}} His works '[[The Indian War of Independence (book)|The Indian war of independence, 1857]]', 'Hindu-Pad-Padashahi (A Critical Review of the Hindu Empire of Maharashtra)', and 'Six Glorious Epochs of Indian History' contributed to and laid down the groundwork for this approach. However, this approach did not gain much traction until the 1990s.{{sfn|Goodrick-Clarke|1998|p=46}}<ref>{{Cite web|title=Resources|url=http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|access-date=2021-08-08|website=savarkar.org|language=en|archive-date=8 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210808095423/http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Visana|first=Vikram|date=5 November 2020|title=Savarkar before Hindutva: Sovereignty, Republicanism, and Populism in India, c.1900–1920|url=https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|journal=Modern Intellectual History|volume=18|issue=4|language=en|pages=1106–1129|doi=10.1017/S1479244320000384|s2cid=224983230|issn=1479-2443|access-date=25 July 2021|archive-date=30 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210930153956/https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> This approach is still in the process of development.<ref name="Menon 28–30" /> In March 2012, [[Diana L. Eck]], Professor of Comparative Religion and Indian Studies at [[Harvard University]], authored in her book "India: A Sacred Geography", that idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals and it wasn't just a cluster of regional identities and it wasn't ethnic or racial.<ref name="scroll.in">{{cite web|url=http://scroll.in/article/802047/theres-an-idea-of-india-from-early-times-much-before-the-mughals-or-the-british-scholar-diana-eck|title=Harvard scholar says the idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals|date=20 January 2016 }}</ref><ref name="In The Footsteps of Pilgrims">{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/leisure/story/20120618-review-of-diana-leck-india-a-sacred-geography-758709-2012-06-09|title=In The Footsteps of Pilgrims |date=9 June 2012 }}</ref><ref>{{cite magazine |url=https://www.economist.com/books-and-arts/2012/03/24/the-heavens-and-the-earth |title=India's spiritual landscape: The heavens and the earth |magazine =The Economist |date=24 March 2012}}</ref><ref name="Dalrymple">{{cite news |last=Dalrymple |first=William |date=27 July 2012 |title=India: A Sacred Geography by Diana L Eck – review |url=https://www.theguardian.com/books/2012/jul/27/india-sacred-geography-eck-review |newspaper=The Guardian}}</ref> This approach is noted for denying the [[Indo-Aryan migrations]], as they consider those whose ancestry and religion have origins outside of the Indian subcontinent to be aliens, namely Muslims, Christians, and communists. This approach states that only the Hindus are the legitimate heirs of South Asia.{{Sfn|Thapar|2004|p=14}} ==== Saffronisation ==== [[Saffronisation]], a process of introduction of right-wing policies that implement a Hindu nationalist agenda onto school textbooks by attempting to glorify Hindu contributions to Indian history while undermining other contributions, has become prominent. The [[Bharatiya Janata Party]] (BJP) has said that several Indian history textbooks had overt Marxist or Eurocentric political overtones.<ref name=":2">{{cite journal|last=Bhattacharya|first=Neeladri|date=2009|title=Teaching History in Schools: The Politics of Textbooks in India|journal=History Workshop Journal|volume=67|issue=67|pages=99–110|doi=10.1093/hwj/dbn050|jstor=40646212|s2cid=154421051}}</ref> The BJP has had trouble changing the textbooks because many states in which the BJP is not in power have blocked saffronisation efforts. The BJP, citing a rigid anti-Hindu agenda, restructured NCERT and the Indian Council of Historical Research (ICHR) to make textbooks conform to the BJP's Hindu nationalist platform.<ref>{{cite book|last=Bénéï|first=Veronique|title=Manufacturing Citizenship: education and nationalism in Europe, South Asia, and China|publisher=Routledge|year=2005|isbn=0-415-36488-4|location=New York, NY|pages=156–159}}</ref> In states where the BJP had control of the local government, textbooks were changed extensively to favor a Hindu nationalist narrative.<ref name=":1" /> These changes included the omission of caste-based exclusion and violence throughout Indian history and the exclusion or minimization of contributions to Indian society made by Muslims.<ref name="Raghavan">{{cite news|author=Raghavan, B. S.|title=Saffronisation|date=12 September 2001|newspaper=[[The Hindu]]|url=http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20070514123440/http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-date=14 May 2007|url-status=live}}</ref> After a rival political party, the [[Indian National Congress]], came into power, efforts were undertaken in 2004 to reverse the saffronisation of textbooks previously made by BJP.<ref name="The Guardian">{{cite news |last=Ramesh |first=Randeep |url=https://www.theguardian.com/world/2004/jun/26/india.schoolsworldwide |title=Another rewrite for India's history books |work=The Guardian |date=25 June 2004 |access-date=10 March 2016}}</ref> When the ''[[Hindustan Times]]'' reviewed the issue of saffronisation of Indian textbooks in late 2014, it noted that right-wing efforts to change how textbooks recount history faced "some difficulty as it lacks credible historians to back its claims."<ref>{{cite news|last=Raza |first=Danish | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffronising-textbooks-where-myth-and-dogma-replace-history/story-CauM4dmmsPGrjZ3APAvNxO.html |title=Saffronising textbooks : Where myth and dogma replace history |work=Hindustan Times |date=8 December 2014 |access-date=9 March 2016}}</ref> The [[India#Medieval India|medieval period]] in India is one such hotly-contested epoch among historians. Since there can be no true consensus about that era due to divided and deeply entrenched political motivations, history for that period is highly subjective and particularly vulnerable to the influence of the textbook writer's sympathies and outlook. "The choice of the textbook writer is more decisive than anything else," it was noted in a report in ''The Hindu''.<ref name="Amrik Singh">{{cite news|last=Singh|first=Amrik|date=25 August 2001|title=Saffronisation and textbooks|url=http://www.thehindu.com/2001/08/25/stories/05252524.htm|work=[[The Hindu]]|access-date=10 March 2016}}{{dead link|date=April 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> Critics have said that the changes to the textbooks have portrayed the medieval period as "a dark age of Islamic colonial rule which snuffed out the glories of the Hindu and Buddhist empires that preceded it".<ref name="The Guardian" /> Another trap in the politicisation of history relates to contention over the state of [[Jammu and Kashmir (union territory)|Jammu and Kashmir]].<ref name="Amrik Singh" /> By mid-2015, ''[[The Times of India]]'' reported that the [[National Council of Educational Research and Training]], which is in charge of publishing textbooks, had participated in a meeting convened by the [[Ministry of Human Resource Development]], and during that meeting, the issue of changing textbooks was discussed. An official from the ICHR complained that the theme of nationalism did not receive proper treatment in textbooks, setting the stage for possible textbook revisions.<ref name=":1">{{cite news | last=Akshaya |first=Mukul | url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/education/news/Saffronization-fears-over-history-textbooks-rewrite-plans/articleshow/47792475.cms |title=Saffronization fears over history textbooks rewrite plans |work=The Times of India|date=24 June 2015 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of Rajasthan reportedly spent Rs 37 crore to reprint 36 textbooks used for classes 1 to 8 for the 2016–2017 academic session that will be based on an agenda that would promote Indian culture by including historical figures, such as [[Suraj Mal|Maharaja Surajmal]], Hem Chandra, and [[Guru Gobind Singh]]. The textbooks that had been approved up to the 2012–13 academic session were rendered obsolete under the rewriting of history, and those books were auctioned off. In total, 5,66 crore new textbooks were ordered printed for an agenda that critics described was intent on supporting the saffronisation of textbooks. Rajasthan (primary and secondary) education minister Vasudev Devnani denied the charge of saffronisation, but educationists described his decision as to the "Hinduisation of education" that occurs when right-wing forces come to power.<ref>{{cite news|last=Goswami |first=Rakesh | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffron-agenda-raje-scraps-cong-textbooks-spends-rs-37-cr-on-new-ones/story-U3JaMmx52f4YsuUfb3wlNK.html |title=Saffronisation ? Raje scraps Cong textbooks, spends Rs 37 cr on new ones |work=Hindustan Times |date=20 January 2016 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of [[Karnataka]] has reportedly ordered new textbooks for the 2017–18 academic session in an effort that academicians and critics have described as a "blatant attempt to saffronise textbooks".<ref>{{cite news| url=http://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/revised-textbooks-from-201718-academic-year/article7300069.ece |title=Revised textbooks from 2017–18 academic year|work=The Hindu |date=10 June 2015 |access-date=10 March 2016}}</ref> ==== Criticism ==== The Hindutva approach to history is based on ahistorical premises and treats mythology as history. According to [[Christophe Jaffrelot]], a French political scientist specialising in South Asia, the Hindutva ideology has roots in an era where the fiction in ancient Indian mythology and Vedic antiquity was presumed to be valid. This fiction was used to "give sustenance to Hindu ethnic consciousness".<ref name="Jaffrelot1996p77">{{cite book|author=Christophe Jaffrelot|title=The Hindu Nationalist Movement in India|url= https://books.google.com/books?id=Y2buDDwdgIsC|year= 1996|publisher= Columbia University Press|isbn= 978-0-231-10335-0|page=77}}</ref> Its strategy emulated the Muslim identity politics of the Khilafat movement after World War I, and borrowed political concepts from the West –&nbsp;mainly German.<ref name="Jaffrelot1996p77" /> Hindutva organizations treat events in [[Hindu mythology]] as history.<ref name="R. Ramachandran">{{cite web|author=R. Ramachandran|date=1 February 2019|title=Science circus|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/science-and-technology/article26004777.ece}}</ref><ref name="Ziya Us Salam">{{cite web|author=Ziya Us Salam|title=Age of unreason|website=Frontline|date=20 June 2018 |url=https://frontline.thehindu.com/cover-story/article24200525.ece}}</ref><ref name="Meera Nanda">{{cite web|author=Meera Nanda|date=2 January 2004|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|title=Postmodernism, Hindu nationalism and 'Vedic science'|access-date=23 March 2022|archive-date=12 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200812120255/https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|url-status=dead}}</ref><ref name="Truschke">{{Cite journal|last=Truschke|first=Audrey|date=15 December 2020|title=Hindutva's Dangerous Rewriting of History|url=http://journals.openedition.org/samaj/6636|journal=South Asia Multidisciplinary Academic Journal|language=fr|issue=24/25|doi=10.4000/samaj.6636|issn=1960-6060|doi-access=free}}</ref> Hindutva organizations have been criticized for their belief in statements or practices that they claim to be both scientific and factual but are incompatible with the [[scientific method]].<ref>{{citation |first=Meera |last=Nanda |title=Hindutva's science envy |url=http://www.frontline.in/science-and-technology/hindutvas-science-envy/article9049883.ece |newspaper=Frontline |date=16 September 2016 |access-date=14 October 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://scroll.in/article/865872/from-dissing-darwin-to-yogic-farming-a-short-history-of-the-bjps-brush-with-pseudoscience|title=From dissing Darwin to yogic farming: A short history of the BJP's brush with pseudoscience|date=21 January 2018 }}</ref> According to [[Anthony Parel]], a historian and political scientist, Savarkar's ''Hindutva, Who is a Hindu?'' published in 1923 is a fundamental text of Hindutva ideology. It asserts, states Parel, India of the past to be "the creation of a racially superior people, the Aryans. They came to be known to the outside world as Hindus, the people beyond the Indus River. Their identity was created by their race (jati) and their culture (Sanskriti). All Hindus claim to have in their veins the blood of the mighty race incorporated with and descended from the Vedic fathers. They created a culture — an ensemble of mythologies, legends, epic stories, philosophy, art and architecture, laws and rites, feasts, and festivals. They have a special relationship to India: India is to them both fatherland and holy land." The Savarkar's text presents the "Hindu culture as a self-sufficient culture, not needing any input from other cultures", which is "an unhistorical, narcissistic and false account of India's past", states Parel.<ref name="Parel2006p42">{{cite book|author=Anthony J. Parel|title=Gandhi's Philosophy and the Quest for Harmony|url= https://books.google.com/books?id=MQhz0fW0HZUC |year=2006|publisher= Cambridge University Press|isbn=978-0-521-86715-3|pages=42–43}}</ref> The premises of early Hindu nationalist thought, states Chetan Bhatt, reflected the colonial era European scholarship and Orientalism of its times.<ref name="Bhatt2001p11" /> The idea of "India as the cradle of civilization" (Voltaire, Herder, Kant, Schlegel), or as "humanity's homeland and primal philosophy" (Herder, Schlegel), or the "humanism in Hindu values" (Herder), or of Hinduism offering redemption for contemporary humanity (Schopenhauer), along with the colonial-era scholarship of Frederich Muller, Charles Wilkins, William Jones, Alexander Hamilton, and others were the natural intellectual matrix for Savarkar and others to borrow and germinate their Hindu nationalist ideas.<ref name="Bhatt2001p11">{{cite book|author=Chetan Bhatt|title=Hindu nationalism: origins, ideologies and modern myths|url=https://books.google.com/books?id=W2PXAAAAMAAJ|year=2001|publisher=Berg|isbn=978-1-85973-343-1|pages=11–12}}</ref> [[Chakravarthi Ram-Prasad]], a Fellow of the British Academy and a scholar of Politics and Philosophy of Religion, states that Hindutva is a form of nationalism that is expounded differently by its opponents and its proponents.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> The opponents of Hindutva either consider it as a fundamentalist ideology that "aims to regulate the working of civil society with the imperatives of Hindu religious doctrine", or as another form of fundamentalism while accepting that Hinduism is a diverse collection of doctrines, is complex and is different from other religions. According to Ram-Prasad, the proponents of Hindutva reject these tags, viewing it to be their right and a desirable value to cherish their religious and cultural traditions.<ref name="Ram‐Prasad1993p285">{{cite journal | last=Ram-Prasad | first=C. | title=Hindutva ideology: Extracting the fundamentals | journal=Contemporary South Asia | volume=2 | issue=3 | year=1993 | doi=10.1080/09584939308719718 | pages=285–309}}</ref> The Hindutva ideology according to Savarkar, states Ram-Prasad, is a "geography, race, and culture" based concept. However, the "geography" is not strictly territorial but is an "ancestral homeland of a people", and the "race" is not biogenetic but described as the historic descendants of the intermarriage of Aryans, native inhabitants, and "different peoples" who arrived over time.<ref name="Flood2008p527" /> So, "the ultimate category for Hindutva is culture", and this culture is "not strictly speaking religious if by religion is meant a commitment to certain doctrines of transcendence", he states.<ref name="Flood2008p527">{{cite book|author=C. Ram-Prasad|editor=Gavin Flood|title=The Blackwell Companion to Hinduism|url=https://books.google.com/books?id=SKBxa-MNqA8C |year=2008|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-99868-7|pages=527–528}}</ref> The proponents state that in the Hindutva thought, there is a kernel of coherent and justifiable thesis about the Indian culture and history.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> Hindutva ideology has been linked to threats to academics and students, both in India and the United States.<ref name="Venugopal, Arun">{{Cite web|last=Venugopal, Arun|date=21 July 2021|title=At Rutgers, and Beyond, Scholars Are Under Attack For Their Critique of India's Far-Right Government|url=http://gothamist.com/news/at-rutgers-and-beyond-scholars-are-under-attack-for-their-critique-of-indias-far-right-government|access-date=21 July 2021|website=Gothamist|language=en}}</ref><ref name=":0b">{{Cite web|title=American Scholars of India Confront a Rise in Threats {{!}} WNYC {{!}} New York Public Radio, Podcasts, Live Streaming Radio, News|url=https://www.wnyc.org/story/american-scholars-india-confront-rise-threats/|access-date=6 September 2021|website=WNYC|language=en}}</ref> For instance, in 2011, Hindutva activists successfully led a charge to remove an essay about the multiple narratives of Ramayanas from Delhi University's history syllabus.<ref name="The Hindu">{{Cite news|last=N|first=Vijetha S.|date=15 October 2011|title=Historians protest as Delhi University purges Ramayana essay from syllabus|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/Historians-protest-as-Delhi-University-purges-Ramayana-essay-from-syllabus/article13372074.ece|access-date=11 July 2021|issn=0971-751X}}</ref> [[Romila Thapar]], a world-renowned historian, has faced Hindutva-led attacks, with the claims that her works present Marxist and [[Eurocentric]] points of view.<ref name="washingtonpost.com">{{Cite news|title=In the battle over India's history, Hindu nationalists square off against a respected historian|language=en-US|newspaper=Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/india-romila-thapar-dissent/2021/01/02/1a79ca54-4070-11eb-b58b-1623f6267960_story.html|access-date=11 July 2021|issn=0190-8286}}</ref> Hindutva scholars like [[Rajiv Malhotra]] has been responsible for pushback against [[White people|white]] scholars specialising on South Asia and Hinduism based in North America, including [[Wendy Doniger]] and [[Sheldon Pollock]] on grounds of their supposed [[Evangelism|vested interests]] & [[Racism|racial prejudices]] [[Anti-Indian sentiment|against Indians]].<ref name="insidehighered.com">{{Cite web|title=Scholars who study Hinduism and India face hostile climate|url=https://www.insidehighered.com/news/2016/04/12/scholars-who-study-hinduism-and-india-face-hostile-climate|access-date=11 July 2021|website=www.insidehighered.com|language=en}}</ref> Under BJP leadership, the Indian state has been accused of monitoring scholars and denying some research access.<ref name="The Nation">{{cite news |last1=Chaturvedi |first1=Vinayak |title=The Hindu Right and Attacks on Academic Freedom in the US |url=https://www.thenation.com/article/culture/hindu-right-academic-freedom/ |publisher=The Nation |date=December 2021}}</ref> In 2021, a group of North American-based scholars of South Asia formed a collective and published the Hindutva Harassment Field Manual to, they argue, answer the Hindutva threat to their academic freedom.<ref name="Prakash">{{Cite web|last=Prakash|first=Priyali|title='Targeted by hate': Audrey Truschke on why she helped write a 'Hindutva Harassment Field Manual'|url=https://scroll.in/article/999710/targeted-by-hate-audrey-truschke-on-why-she-helped-write-a-hindutva-harassment-field-manual|access-date=28 August 2021|website=Scroll.in|date=10 July 2021 |language=en-US}}</ref><ref name=":0b" /> They documented further incidents of Hindutva harassment of academics in North America, dating back to the 1990s.<ref name="Timeline">{{cite web |last1=SASAC |title=Timeline |url=https://www.hindutvaharassmentfieldmanual.org/timeline |website=Hindutva Harassment Field Manual}}</ref> The [[Association for Asian Studies]] noted that Hindutva, described as a "[[Majoritarianism|majoritarian]] ideological doctrine" different from [[Hinduism]], resorted to "increasing attacks on numerous scholars, artists, and journalists who critically analyze its politics".<ref name="asianstudies.org">{{Cite web|date=10 September 2021|title=AAS Statement on the Dismantling Global Hindutva Conference|url=https://www.asianstudies.org/aas-statement-on-the-dismantling-global-hindutva-conference/|access-date=11 September 2021|website=Association for Asian Studies|language=en-US}}</ref> == هندستان تي برطانوي سامراج جي اثر جو جائزو == هندستان تي برطانوي سامراج جي معاشي اثر بابت بحث جاري آهي. اهو مسئلو اصل ۾ قدامت پسند برطانوي سياستدان ايڊمنڊ برڪ پاران اٿاريو ويو هو، جنهن 1780ع جي ڏهاڪي ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپني تي سخت حملو ڪيو، دعويٰ ڪئي ته وارن هيسٽنگز ۽ ٻين اعليٰ عملدارن هندستاني معيشت ۽ سماج کي تباهه ڪري ڇڏيو آهي. هندستاني مورخ راجت ڪنتا رائي (1998ع) حملي جي هن سلسلي کي جاري رکندي چوي ٿو ته 18هين صدي ۾ انگريزن پاران آندو ويو نئون معيشت "لٽ مار" جو هڪ روپ هو ۽ مغل هندستان جي روايتي معيشت لاءِ هڪ آفت هئي. رائي انگريزن تي خوراڪ ۽ پئسن جي ذخيرن کي ختم ڪرڻ ۽ اعليٰ ٽيڪس لاڳو ڪرڻ جو الزام لڳائي ٿو جيڪو سال 1770ع جي خوفناڪ قحط جو سبب بڻيو، جنهن جي ڪارڻ بنگال جي ماڻهن جو ٽيون حصو مارجي ويو.<ref>Rajat Kanta Ray, "Indian Society and the Establishment of British Supremacy, 1765–1818", in ''The Oxford History of the British Empire: vol. 2, The Eighteenth Century'', ed. P. J. Marshall, (1998), pp. 508–529.</ref> انگريزن جي هندستاني قومپرستي جي بيان کي رد ڪندي، جيئن ته اهي اجنبي جارح هئا، وحشي طاقت سان اقتدار تي قبضو ڪيو ۽ سڄي هندستان کي غريب ڪيو، برطانوي تاريخدان پي. جي. مارشل دليل ڏئي ٿو ته برطانوي مڪمل ڪنٽرول ۾ نه هئا پر ان جي بدران ان ۾ رانديگر هئا جيڪو بنيادي طور تي هڪ هندستاني راند هئي ۽ جنهن ۾ انهن جو اقتدار ۾ اچڻ هندستاني اشرافيه سان بهترين تعاون تي منحصر هو. مارشل تسليم ڪري ٿو ته سندس گهڻي تشريح اڃا تائين ڪيترن ئي تاريخدانن طرفان رد ڪئي وئي آهي. مارشل دليل ڏئي ٿو ته تازي اسڪالرشپ ان خيال جي ٻيهر تشريح ڪئي آهي ته اڳوڻي نرم مغل حڪمراني جي خوشحالي غربت ۽ انارڪي کي رستو ڏنو. مارشل دليل ڏئي ٿو ته برطانوي قبضي ماضي سان ڪو به تيز وقفو نه ڪيو. انگريزن وڏي پيماني تي علائقائي مغل حڪمرانن کي ڪنٽرول سونپيو ۽ 18هين صدي جي باقي حصي لاءِ عام طور تي خوشحال معيشت کي برقرار رکيو. مارشل نوٽ ڪري ٿو ته برطانوي هندستاني بينڪرن سان ڀائيواري ۾ ويا ۽ مقامي ٽيڪس منتظمين ذريعي آمدني وڌائي ۽ ٽيڪس جي پراڻي مغل شرحن کي برقرار رکيو. پروفيسر رائي متفق آهن ته ايسٽ انڊيا ڪمپني کي هڪ سخت ٽيڪس سسٽم ورثي ۾ مليو جيڪو هندستاني آبادگارن جي پيداوار جو ٽيون حصو وٺندو هو.<ref>Marshall, "The British in Asia: Trade to Dominion, 1700–1765"</ref> ===Insecurity of the Raj=== In the 20th century historians generally agreed that imperial authority in the Raj had been secure in the 1800–1940 era. Various challenges have emerged. Mark Condos and Jon Wilson argue that the Raj was chronically insecure.<ref>Mark Condos, ''The Insecurity State: Punjab and the Making of Colonial Power in British India'' (Cambridge University Press, 2017).</ref><ref>Jon Wilson, ''India conquered: Britain's Raj and the chaos of empire'' (Simon and Schuster, 2016).</ref> They argue that the irrational anxiety of officials led to a chaotic administration with minimal social purchase or ideological coherence. The Raj was not a confident state capable of acting as it chose, but rather a psychologically embattled one incapable of acting except in the abstract, the small scale, or short term.<ref>Joshua Ehrlich, "Anxiety, Chaos, and the Raj." ''Historical Journal'' 63.3 (2020): 777–787. DOI: https://doi.org/10.1017/S0018246X1900058X</ref> ==پڻ ڏسو== * [[سنڌ جي تاريخ نگاري]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] * [[هندستان جي تاريخ]] * [[برطانوي سلطنت جي تاريخ نگاري]] == حوالا == == ڪتاب نگاري == ==حوالا== {{حوالا}} ===Works cited=== * {{citation |last=Chandra |first=Bipan |title=India's Struggle for Independence |year=1989 |publisher=Penguin Books India |location=New Delhi |isbn=978-0-14-010781-4 }} * {{Cite book |editor-last=Defrémery |editor-first = C. |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=B.R. |title=Voyages d'Ibn Batoutah (Volume 1) |publisher= Société Asiatic |year=1853 |place=Paris |language=French, Arabic |url=https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ}} * {{Cite book |last=Dunn |first=Ross E. |author-link=Ross E. Dunn |title=The Adventures of Ibn Battuta |publisher=University of California Press |year=2005 |orig-year=1986 |isbn=978-0-520-24385-9 }} * {{citation|last=Eggermont|first=P. H. L.|title=The Purāņa Source of Merutuṅga's List of Kings and the Arrival of the Śakas in India|year=1969|url=https://books.google.com/books?id=ks4UAAAAIAAJ}} * {{Citation |last=Goodrick-Clarke |first=Nicholas |author-link=Nicholas Goodrick-Clarke |title=Hitler's Priestess: Savitri Devi, the Hindu-Aryan Myth and Neo-Nazism |title-link=Hitler's Priestess |publisher=[[New York University Press]] |year=1998 |isbn=978-0-8147-3111-6 |language=en}} * {{cite book |last1=Keer |first1=Dhananjay |title=Veer Savarkar |date=1966 |publisher=Popular Prakashan |url=https://books.google.com/books?id=aCALAQAAIAAJ |language=en |oclc=582786373}} * {{cite book |first=Robert |last=Frykenberg |chapter=Hindutva as a Political Religion: An Historical Perspective |editor1=R. Griffin |editor2=R. Mallett |editor3=J. Tortorice |title=The Sacred in Twentieth-Century Politics: Essays in Honour of Professor Stanley G. Payne |year=2008 |url=https://books.google.com/books?id=JGOHDAAAQBAJ |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-0-230-24163-3 |pages=178–200 }} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * Balagangadhara, S. N. (2012). Reconceptualizing India studies. New Delhi: Oxford University Press. * Bhattacharjee, J. B. ''Historians and Historiography of North East India'' (2012) * {{cite book|last=Bannerjee|first= Dr. Gauranganath |title=India as known to the ancient world|url=https://archive.org/stream/indiaasknowntoan00banerich#page/n3/mode/2up|year=1921|publisher=Humphrey Milford, Oxford University Press, London}} * Bose, Mihir. "India's Missing Historians: Mihir Bose Discusses the Paradox That India, a Land of History, Has a Surprisingly Weak Tradition of Historiography", ''History Today'' 57#9 (2007) pp 34+. [https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110915152404/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 |date=15 September 2011 }} *Chakrabarti, Dilip K.: Colonial Indology, 1997, Munshiram Manoharlal: New Delhi. * Palit, Chittabrata, ''Indian Historiography'' (2008). *Indian History and Culture Society., Devahuti, D. (2012). Bias in Indian historiography. * Elliot, Henry Miers; John Dowson (1867–77). ''The History of India, as told by its own historians. The Muhammadan Period''. London: Trübner and Co. * [[Meenakshi Jain|Jain, Meenakshi]] [https://archive.org/details/flawed-narratives-history-in-the-old-ncert-textbooks-of-satish-chandra-by-meenakshi-jain ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks - A random survey of Satish Chandra’s “Medieval India''], NCERT 2000 * Inden, R. B. (2010). Imagining India. Bloomington, Ind: Indiana University Press. * Jain, M. The India They Saw : Foreign Accounts (4 Volumes) Delhi: Ocean Books, 2011. * Kahn, Yasmin. "Remembering and Forgetting: South Asia and the Second World War' in Martin Gegner and Bart Ziino, eds., ''The Heritage of War'' (Routledge, 2011) pp 177–193. * Mantena, R. (2016). Origins of modern historiography in India: Antiquarianism and philology 1780–1880. Palgrave Macmillan. * Mittal, S. C ''India distorted: A study of British historians on India'' (1995), on 19th century writers * [[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970) {{ISBN|9782102227356}} *{{cite book |first=Yvette Claire |last=Rosser |title=Curriculum as Destiny: Forging National Identity in India, Pakistan, and Bangladesh |year=2003 |publisher=University of Texas at Austin |type=Dissertation |url=http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |access-date=17 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911035259/http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |archive-date=11 September 2008 |url-status=dead }} *[[Arvind Sharma]], Hinduism and Its Sense of History (Oxford University Press, 2003) {{ISBN|978-0-19-566531-4}} * E. Sreedharan, A Textbook of Historiography, 500 B.C. to A.D. 2000 (2004) * Shourie, Arun (2014). Eminent historians: Their technology, their line, their fraud. Noida, Uttar Pradesh, India : HarperCollins Publishers. {{ISBN|9789351365914}} *{{cite book |title=Aryans and British India |first=Thomas R. |last=Trautmann |url=https://books.google.com/books?id=jR_LPnEH3GsC |year=1997 |location=Berkeley |publisher=University of California Press |isbn=978-0-585-10445-4}} *Viswanathan, G. (2015). Masks of conquest: Literary study and British rule in India. * Antonio de Nicolas, Krishnan Ramaswamy, and Aditi Banerjee (eds.) (2007), ''[[Invading the Sacred]]: An Analysis Of Hinduism Studies in America'' (Publisher: Rupa & Co.) * Vishwa Adluri, Joydeep Bagchee: ''The Nay Science: A History of German Indology''. Oxford University Press, New York 2014, {{ISBN|978-0199931361}} (''Introduction,'' p.&nbsp;1–29). * Warder, A. K., ''An introduction to Indian historiography'' (1972). * Winks, Robin, ed. ''The Oxford History of the British Empire: Volume V: Historiography'' (2001) * Weickgenannt, T. N. (2009). Salman Rushdie and Indian historiography: Writing the nation into being. Basingstoke: Palgrave Macmillan. {{Historiography}} [[زمرو:ڀارت جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:تاريخ نويسي]] [[زمرو:ڀارت جي تاريخ]] ==قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسي== قومي ۽ علائقائي تاريخن جا مقصد به مختلف رهيا آهن. قومي تاريخ منتشر ۽ جدا جدا عنصرن کي هڪ قومي سڃاڻپ هيٺ گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، جڏهن ته علائقائي تاريخون پنهنجي ثقافتي قدرن، روايتن ۽ سياسي حيثيت کي اجاگر ڪري پنهنجي معاملن ۾ آزاد ڪردار ادا ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪن ٿيون. نوآبادياتي دور جي خاتمي ۽ نون ملڪن جي قيام کان پوءِ، پراڻين حدن جي تبديليءَ سبب قوم رياست ۽ صوبن جي وچ ۾ تضاد پيدا ٿيا. علائقن وٽ پنهنجي جدا تاريخ ۽ ثقافت هئي، جڏهن ته نئين قوم رياست کي پنهنجي تاريخ نئين زاويي سان ٺاهڻي هئي. اهڙي صورتحال ۾ قومي تاريخ ڪڏهن ڪڏهن سياسي غلبي، قومي سڃاڻپ جي تشهير ۽ علائقائي قوميتن جي دٻاءَ لاءِ استعمال ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==پاڪستان ۾ سنڌ جي علائقائي حيثيت== پاڪستان جي قيام وقت ملڪ ۾ پنج صوبا هئا، جن وٽ پنهنجي جدا سڃاڻپ موجود هئي. پاڪستان هڪ نئون ملڪ هو، تنهنڪري ان جي شروعاتي دور ۾ قومي وحدت ۽ قوم سازيءَ تي وڌيڪ زور ڏنو ويو. صوبي سان وابستگيءَ کي سرڪاري سطح تي ڪڏهن ڪڏهن تنقيد جو نشانو بڻايو ويو، ڇاڪاڻ ته ان کي قوم سازيءَ جي راهه ۾ رڪاوٽ سمجهيو ويندو هو. سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي سياسي عمل ۾ ٿيندڙ تبديلين کي ظاهر ڪري ٿي؛ جيئن جيئن سياسي جوڙجڪ بدلبي رهي، تيئن سنڌ جي تاريخ لکڻ جا رخ به تبديل ٿيندا رهيا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ هڪ الڳ حيثيت رکي ٿي، ڇاڪاڻ ته اها بنگال ۽ پنجاب وانگر ورهايل نه ٿي. سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي به پشتونن يا بلوچن وانگر ٻن يا وڌيڪ ملڪن ۾ وڏي پيماني تي ورهايل نه هئي. تاريخي ۽ جاگرافيائي طور سنڌ قديم زماني کان پنهنجي جداگانه سڃاڻپ رکي ٿي، جنهن ڪري اها پاڪستان جي ٻين صوبن کان هڪ خاص ۽ ممتاز حيثيت رکي ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي ۽ ورهاڱي کان اڳ جي تاريخ نويسي== تاريخ ڪنهن به علائقي کي تاريخي مرتبو ڏيڻ جو طاقتور ذريعو آهي، ڇاڪاڻ ته اها ان علائقي جون پاڙون ماضي ۾ ڳولي ٿي. ان شعور تحت ورهاڱي کان اڳ سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد سنڌ جي تاريخ کي نئين سر مرتب ڪرڻ هو. ان جي تاريخي رسالي ۾ سنڌ جي تاريخ جي مختلف پهلوئن تي تحقيقي مضمون شايع ٿيندا هئا. خاص طور قديم دور تي زور ڏنو ويو، ته جيئن سنڌ جي تاريخي قدامت ثابت ڪري سگهجي. جيئن ته هن سوسائٽيءَ ۾ هندو ۽ انگريز مؤرخ وڌيڪ سرگرم هئا، تنهنڪري تاريخ نويسيءَ ۾ سيڪيولر رجحان نمايان رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==ورهاڱي کان پوءِ سنڌي تاريخ نويسي== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسي نون خيالن ۽ رجحانن سان سامهون آئي. ان جو مرڪزي نقطو اهو هو ته سنڌ تاريخي، ثقافتي ۽ لساني طور پاڪستان جي ٻين صوبن کان مختلف آهي. صوبائي سڃاڻپ تي زور ورهاڱي جي نتيجن سبب وڌيو. ڪراچي، جيڪا سنڌ جو اهم شهر ۽ بندرگاهه هئي، وفاقي علائقو قرار ڏئي نئين ملڪ جي گادي بڻائي وئي. سنڌ ان فيصلي خلاف احتجاج ڪيو، پر اهو احتجاج اثرائتو ثابت نه ٿيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي هندو آبادي وڏي پيماني تي لڏي وئي ۽ ان جي جاءِ تي اردو ڳالهائيندڙ آبادي آئي. هن تبديليءَ سنڌي قوميت کي ڪمزور ڪيو. ثقافتي ۽ لساني دٻاءَ کي منهن ڏيڻ لاءِ سنڌي دانشورن سنڌ جي تاريخ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ طرف ڌيان ڏنو، ته جيئن سنڌ جي جدا سڃاڻپ کي برقرار رکيو وڃي. ان مقصد لاءِ سنڌي ادبي بورڊ قائم ڪيو ويو، جنهن سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ تاريخي تحقيق جي حوصلا افزائي ڪئي. بورڊ سنڌ جي قديم کان جديد دور تائين نو جلدن ۾ جامع تاريخ شايع ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ سنڌ جي تاريخ بابت فارسي اصل ماخذ پڻ شايع ڪيا، ته جيئن مؤرخن کي بنيادي مواد ملي سگهي. انهن مان ڪجهه ڪتاب بعد ۾ سنڌي ۽ اردو ۾ ترجمو ٿيا، جنهن سان اردو پڙهندڙن لاءِ سنڌ جي تاريخ کي سمجهڻ جا نوان رستا کليا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==اسلام، عرب فتح ۽ باب الاسلام جو تصور== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جي هڪ اهم خصوصيت سنڌ جي تاريخ ۾ اسلام جي ڪردار تي زور هو. عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ کي “باب الاسلام” يعني اسلام جو دروازو بڻائيندڙ واقعو سمجهيو ويو. محمد بن قاسم کي هڪ اهم تاريخي هيرو طور پيش ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته هن کي سنڌ ۾ اسلام آڻيندڙ فاتح طور بيان ڪيو ويو. اسلام پسند تاريخ نويسيءَ ۾ عرب فتح ۽ عرب فاتح سنڌ جي اسلامي سڃاڻپ جا وڏا نشان بڻيا ۽ باب الاسلام جو تصور سالياني يادگيريءَ جو موضوع پڻ بڻيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سيد سليمان ندوي پنهنجي ڪتاب ''عرب و هند ڪي تعلقات'' ۾ عربن جي سنڌ فتح ۽ اتر هندستان تي ترڪن جي فتحن ۾ فرق بيان ڪيو. سندس خيال موجب سنڌ فتح ڪندڙ عرب اسلامي ماحول ۾ رهندا هئا ۽ اسلامي تعليمات کان واقف هئا، جڏهن ته ترڪ، افغان ۽ مغل حڪمران فقط نالي ماتر مسلمان هئا ۽ اسلامي تعليمات جا حقيقي نمائندا نه هئا. ان خيال موجب سنڌ جو اسلامي ڪردار پاڪستان جي ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پختو سمجهيو ويو.<ref name="SuleimanNadvi-ArabHind-1976">{{cite book |last=ندوي |first=سليمان |title=عرب و هند ڪي تعلقات |location=ڪراچي |year=1976 |pages=107، 192 }}</ref> محمد علي جناح جي هڪ تقرير جو حوالو پڻ ڏنو ويو، جنهن ۾ هن سنڌ کي خراج تحسين پيش ڪندي چيو ته پاڪستان حقيقت ۾ ان ڏينهن وجود ۾ آيو، جڏهن پهريون مسلمان سنڌ جي سرزمين تي آيو. ورهاڱي کان پوءِ هن تصور سنڌ کي ٻين صوبن کان اسلامي روايتن جي وارث طور الڳ ڏيکارڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سنڌ جو ڪردار== سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو ٻيو اهم پهلو آزاديءَ جي تحريڪ ۽ پاڪستان جي قيام ۾ سنڌ جي ڪردار تي زور آهي. سنڌ جي ماڻهن خلافت تحريڪ، هجرت تحريڪ ۽ ريشمي رومال تحريڪ ۾ سرگرم حصو ورتو. انهن تحريڪن سنڌ جي ماڻهن کي هندستان جي مسلمانن سان ويجهو آندو. سنڌ کي بمبئي کان جدا ڪرڻ جي جدوجهد پڻ هندستاني مسلمانن جي سياسي مطالبن لاءِ مددگار ثابت ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ پاڪستان جي قيام واري جدوجهد ۾ پنهنجي ڪردار تي به فخر ڪري ٿي. 1938ع ۾ شيخ عبدالمجيد سنڌي صوبائي مسلم ليگ جي اجلاس ۾ پاڪستان بابت قرارداد پيش ڪئي، جيڪا اڪثريت سان منظور ٿي. 1943ع ۾ سنڌ اسيمبلي پاڪستان قرارداد جي حمايت ڪئي. ان موقعي تي جي. ايم. سيد تقرير ڪندي چيو ته هندستان جا مسلمان جدا قوم آهن، ڇاڪاڻ ته انهن جي جدا تاريخ، ثقافت، ادب، روايتون ۽ سياسي توڙي معاشي نظام آهن؛ تنهنڪري انهن کي جدا وطن ڏنو وڃي.<ref name="MehranFreedomMovement1985">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |pages=17–18 }}</ref> سنڌ اسيمبلي 1946ع ۾ پاڪستان جي قرارداد جي حمايت ڪندڙ پهرين اسيمبلي طور پيش ڪئي وئي. 1985ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ جي رسالي ''مهراڻ'' آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر شايع ڪيو. ان جي اداريي ۾ چيو ويو ته پاڪستان جو حقيقي خالق سنڌ آهي. اداريي ۾ اهو به افسوس ظاهر ڪيو ويو ته پاڪستان جي قيام کان پوءِ سنڌ جي ڪردار کي ڄاڻي واڻي گهٽايو ويو؛ جهڙوڪ محمد علي جناح جي جنم ڀومي جهرڪ کي نظرانداز ڪري وزير مينشن ڪراچي کي اڳيان آڻڻ، ۽ سنڌي اڳواڻن جي خدمتن کي پاڪستان جي قيام ۾ مناسب طور تسليم نه ڪرڻ.<ref name="MehranFreedomMovement1985p5">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=5 }}</ref><ref name="MehranFreedomMovement1985p6">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=6 }}</ref> سنڌ طرفان پنهنجي اسلامي ڪردار ۽ آزاديءَ جي تحريڪ ۾ ڪردار تي زور ڏيڻ جو هڪ سياسي سبب صوبائي خودمختياريءَ جو مطالبو هو. سنڌ چاهيو ٿي ته مرڪز جو ڪردار صوبائي معاملن ۾ گهٽ کان گهٽ هجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==ون يونٽ ۽ سنڌي قومپرست تاريخ نويسي== سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ بنيادي تبديلي ون يونٽ جي دور ۾ آئي. 1955ع ۾ اولهه پاڪستان جا صوبا هڪ يونٽ ۾ ضم ڪيا ويا، جنهن سبب سنڌ پاڻ کي ٻيهر اهڙي صورتحال ۾ محسوس ڪيو، جهڙي طرح نوآبادياتي دور ۾ اها بمبئي پريزيڊنسيءَ جو حصو هئي. بمبئي جي جاءِ تي هاڻي لاهور جو غلبو محسوس ڪيو ويو. سنڌ پنهنجي سياسي آزادي ٻيهر وڃائي ويٺي. ون يونٽ جي عمل سنڌ جي ڪجهه سياستدانن جي موقعي پرستيءَ کي به ظاهر ڪيو، جن مرڪزي حڪومت سان گڏجي سنڌ کي ون يونٽ جو حصو بڻائڻ ۾ مدد ڪئي. ساڳئي وقت اهڙا اڳواڻ به سامهون آيا، جن ون يونٽ جي مخالفت ڪئي ۽ ان سبب تڪليفون برداشت ڪيون. هن دور سنڌ جي تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جو نئون تصور پيدا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ون يونٽ سنڌين کي سياسي طور وڌيڪ پختو ڪيو، ڇاڪاڻ ته سنڌ مجموعي طور پنجاب جي سياسي غلبي هيٺ تڪليفون ڀوڳيون. هن دور ۾ بئراج جي زرخيز زمين فوجي آفيسرن ۽ اعليٰ بيوروڪريٽن کي الاٽ ڪئي وئي، جنهن سان سنڌي هارين جا حق متاثر ٿيا. سرڪاري ملازمتن ۾ سنڌين کي مناسب حصو نه مليو، جنهن سبب وڌندڙ وچولي طبقي ۾ مايوسي پيدا ٿي. انهن تجربن کان پوءِ سنڌين محسوس ڪيو ته نه “باب الاسلام” واري حيثيت ۽ نه آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سندن ڪردار، انهن کي سندن حق ڏيارڻ ۾ مددگار ثابت ٿيا. ان احساس سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو رخ بدلائي ڇڏيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌي قومپرستي تاريخ جي تجزيي جو مرڪزي نقطو بڻجي وئي. ماضيءَ کي حال جي روشنيءَ ۾ پرکيو ويو، خاص طور پرڏيهي حملن جي اثرن کي هن انداز سان ڏٺو ويو ته سنڌ بار بار پرڏيهي غلبي سبب ڪيئن متاثر ٿي. پرڏيهي غلبي جي موضوع سنڌ جي اهڙي تصوير ٺاهي، جنهن ۾ سنڌ کي مظلوم ۽ استحصال جو شڪار علائقو طور پيش ڪيو ويو. ساڳئي وقت تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جي ڪردار کي نمايان ڪيو ويو، ته جيئن نئين نسل لاءِ ڪردار جا نمونا پيدا ڪيا وڃن.<ref name="MubarakAli1994p45">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=سنڌ خاموشي ڪي آواز |location=لاهور |year=1994 |page=45 }}</ref> ==سيڪيولر قومپرست تعبير ۽ قديم سنڌ== سنڌي قومپرستيءَ هيٺ ٺهيل نئين تاريخ نويسي مذهبي نه پر سيڪيولر هئي. سنڌي ثقافت ۽ تهذيب جون پاڙون قديم ماضيءَ ۾ ڳوليون ويون ۽ دعويٰ ڪئي وئي ته سنڌ جي تهذيبي حيثيت بابلي، آشوري ۽ مصري تهذيبن جي برابر آهي. سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب سنڌين لاءِ فخر جو ذريعو بڻجي، ۽ موهن جو دڙو سنڌ جي قديم ماضيءَ جي علامت طور اڀريو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==جي.ايم. سيد جي تاريخي تعبير== [[جي.ايم. سيد]] سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ اهم نوان رجحان متعارف ڪرايا. هن عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ لاءِ برڪت نه، پر هڪ جارحيت قرار ڏنو. سندس خيال ۾ محمد بن قاسم به ٻين حمله آورن وانگر هڪ جارح هو، جنهن سنڌ جا وسيلا لٽيا. هن دليل لاءِ ساڳيو منطق استعمال ڪيو، جيڪو سليمان ندوي ترڪ حمله آورن بابت ڏنو هو. جي. ايم. سيد موجب اٺين صديءَ تائين اموي دور ۾ عرب حاڪمن جو اصل اسلامي روح ختم ٿي چڪو هو ۽ اهي دنياوي ۽ سامراجي طاقت بڻجي چڪا هئا؛ تنهنڪري سنڌ جي عرب فتح اسلام نه پر عرب سلطنت جي توسيع هئي.<ref name="ArisarGMSayyidp56">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=56 }}</ref> هن تعبير محمد بن قاسم کي هيرو مان جارح ۾ تبديل ڪيو ۽ راجا ڏاهر کي مادر وطن جو محافظ بڻايو، جنهن حمله آورن سان ٺاهه ڪرڻ بدران وڙهندي جان قربان ڪئي. جي. ايم. سيد چچ نامو ۽ جنت السنڌ جهڙن تاريخي ماخذن تي به تنقيد ڪئي، ڇاڪاڻ ته سندس خيال ۾ اهي حمله آورن جي واکاڻ ڪن ٿا ۽ پڙهندڙن کي حقيقي تاريخي شعور کان محروم ڪن ٿا.<ref name="ArisarGMSayyidp55">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=55 }}</ref> جي. ايم. سيد جي نظر ۾ سنڌ تي حملو ڪندڙ سڀ پرڏيهي فاتح هڪ ئي زمري ۾ اچن ٿا، ڀلي انهن جو مذهب ڪهڙو به هجي. انهن ۾ ايران جو دارا، عربن جو محمد بن قاسم، غزنيءَ جو محمود، دهليءَ جو علاؤالدين، قنڌار جو شاهه بيگ ارغون، مغلن جو خان خانان ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو چارلس نيپيئر شامل ڪيا ويا. انهن سڀني کي سنڌ جا غاصب ۽ تباهه ڪندڙ قرار ڏنو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidp58">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=58 }}</ref> ==غدارن ۽ سورمن جو تصور== 1956ع کان پوءِ سياسي صورتحال سنڌ جي تاريخ کي “غدارن” ۽ “سورمن” جي انداز ۾ لکڻ طرف وٺي وئي. جيڪي ماڻهو ذاتي مفادن لاءِ سنڌ کي وڪڻندڙ سمجهيا ويا، انهن کي غدار چيو ويو، جڏهن ته جيڪي مادر وطن لاءِ قرباني ڏيندڙ سمجهيا ويا، انهن کي سورمو قرار ڏنو ويو. سنڌ جي دفاع ڪندڙن ۾ راجا ڏاهر، دودو سومرو، دريا خان، مخدوم بلاول، شاهه عنايت ۽ هوش محمد کي شامل ڪيو ويو. غدارن ۾ قاضي قاضن، نائومل ۽ مير علي مراد جا نالا کنيا ويا. هن تاريخ نويسيءَ جو پيغام اهو هو ته ڪيچ مڪران، ٺٽي، مياڻي ۽ دٻي ۾ وڙهيل سنڌ جي آزاديءَ جون جنگيون اڃا ختم نه ٿيون آهن، پر اها جنگ هر شهر ۽ ڳوٺ ۾ جاري آهي.<ref name="ArisarGMSayyidp63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=63 }}</ref> ==مغل دور، تاريخ مظھر شاهجهاني ۽ پرڏيهي غلبو== سنڌ تي مغل دور جي پرڏيهي قبضي جا اثر بيان ڪرڻ لاءِ سنڌي ادبي بورڊ 1962ع ۾ يوسف ميرڪ جي اصل ماخذ ''تاريخ مظھر شاهجهاني'' شايع ڪئي. ان جو مقدمو پير حسام الدين راشدي لکيو. هن مقدمي ۾ خاص طور اهي واقعا چونڊيا ويا، جن ۾ ظلم ۽ استحصال جي تصوير ملي ٿي ۽ جيڪي سنڌ جي ان وقت جي سياسي حالت سان لاڳاپيل لڳندا هئا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962p21">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |page=21 }}</ref> پير حسام الدين راشدي، يوسف ميرڪ جي حوالي سان، سيوهڻ جي گورنر جي ظلم، ماڻهن کي ڪوڙا هڻڻ ۽ اذيت ڏيڻ جا واقعا بيان ڪيا. مغل عملدارن طرفان ماڻهن جي ملڪيت ضبط ڪرڻ، سندن وسيلن ۽ دولت کان محروم ڪرڻ، ڦورن ۽ ڌاڙيلن جي سرپرستي ڪرڻ ۽ ڳرا محصول لاڳو ڪرڻ جهڙا عمل بيان ڪيا ويا. نتيجي طور سيوهڻ جو علائقو برباد ٿيو، ڳوٺ ۽ شهر ويران ٿيا، ۽ ماڻهو پنهنجا گهر ڇڏي پري علائقن ۾ پناهه وٺڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962pp30-31">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |pages=30–31 }}</ref> ==عثمان ڏيپلائي ۽ مزاحمتي ادب== پرڏيهي قبضي خلاف مزاحمت جو اظهار ادبي صورت ۾ به ٿيو. عثمان ڏيپلائي 1962ع ۾ پنهنجو تاريخي ناول ''سانگهڙ'' شايع ڪيو، جنهن جو موضوع انگريزن خلاف حرن جي جدوجهد هو. هن ناول سنڌ جي نئين نسل تائين اهو پيغام پهچايو ته سياسي غلبي ۽ حقن جي جدوجهد خلاف ڪيئن وڙهجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==سنڌ جي ثقافتي علامتون ۽ قوميت== سنڌ جي ماضيءَ جي عظمت بيان ڪرڻ کي به اهم سمجهيو ويو، ته جيئن سنڌين ۾ فخر جو احساس پيدا ٿئي. انهن علامتن ۾ موهن جو دڙو، ڄام نندي جو مقبرو، رني ڪوٽ، عمرڪوٽ جا قلعا، حيدرآباد جا بادگير، اجرڪ، رلي، ڪاشيءَ جو ڪم ۽ هالا جو فرنيچر شامل هئا. ادبي شخصيتن ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي، سچل سرمست ۽ سامي کي سنڌي ٻوليءَ کي شاهوڪار ڪندڙ ۽ سنڌي قومي شعور پيدا ڪندڙ شخصيتن طور پيش ڪيو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidpp62-63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |pages=62–63 }}</ref> سنڌي قومپرستيءَ جو بنياد مذهب بدران ٻولي ۽ علائقي تي رکيو ويو. هن خيال موجب جيڪي ماڻهو سنڌ ۾ رهن ٿا ۽ سنڌي ٻولي ڳالهائين ٿا، اهي سنڌي آهن. ٻن قومن واري نظريي کي رد ڪندي قوميت جو تصور سيڪيولر بنيادن تي قائم ڪيو ويو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==قومپرست تاريخ نويسيءَ تي تنقيد== قومپرست فريم ورڪ ۾ تاريخ لکڻ بابت تنقيد پڻ ڪئي وئي آهي. ڊاڪٽر مبارڪ علي موجب اهڙي تاريخ نويسيءَ ۾ ڪڏهن ڪڏهن حقيقتن کي مسخ ڪري يا چونڊي استعمال ڪيو ويو، ته جيئن اهي قومي بيانئي سان ٺهڪي اچن. تاريخي طريقيڪار کي مڪمل طور لاڳو ڪرڻ بدران جذباتي ۽ مبالغو آميز بيان اختيار ڪيو ويو. ان تاريخ نويسيءَ جو وڏو مقصد سياسي استعمال بڻجي ويو، جنهن سبب سنڌ جي تاريخ نويسي هڪ مرحلي تي بيهي رهي ۽ نون علمي موضوعن ڏانهن گهربل اڳڀرائي نه ڪري سگهي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==اڻلکيل ۽ نظرانداز ٿيل موضوع== سنڌ جي تاريخ اڃا مڪمل نه سمجهي وڃي ٿي. ڪيترائي موضوع اڃا وڌيڪ تحقيق گهرن ٿا، جهڙوڪ زرعي ڍانچي ۾ تبديليون، نون ٽيڪنالاجيڪل طريقن جو تعارف، هارين جو ڪردار، هاري بغاوتن جو وجود يا عدم وجود، سنڌ جا پاڙيسري ملڪن سان لاڳاپا، ثقافتي ۽ واپاري رابطا، اميلن ۽ ڀائيبندن جو سماجي ڪردار، ۽ سنڌ ۾ مذهب جو ڪردار، خاص طور نانڪ پنٿين ۽ سکن جي حوالي سان. ڪلاڊ مارڪووٽس جي ڪتاب ''The Global World of the Indian Merchants (1750–1967)'' ۾ شڪارپوري ۽ حيدرآبادي واپارين جي عالمي تجارتي سرگرمين کي بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو سنڌ جي مؤرخن وٽ اڳ ۾ گهڻو نظرانداز ٿيل موضوع رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==نتيجو== سنڌ جي تاريخ نويسي قومي تاريخ، علائقائي سڃاڻپ، اسلامي بيانئي، آزاديءَ جي تحريڪ، ون يونٽ، سنڌي قومپرستي ۽ سيڪيولر ثقافتي تعبيرن جي وچ ۾ تبديل ٿيندي رهي آهي. ان تاريخ نويسيءَ سنڌ جي جدا تاريخي حيثيت، ثقافتي ورثي ۽ سياسي جدوجهد کي نمايان ڪيو، پر ساڳئي وقت ان تي اهو اعتراض به ڪيو ويو ته اها ڪڏهن ڪڏهن تنگ قومپرستي ۽ سياسي مقصدن تائين محدود ٿي وئي. سنڌ جي تاريخ کي وڌيڪ جامع ۽ علمي انداز ۾ لکڻ لاءِ ضروري آهي ته اها صرف سياست جي خدمت نه ڪري، پر اهڙو وسيع تاريخي شعور پيدا ڪري، جيڪو ماڻهن کي ماضي ۽ حال ٻنهي کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==حوالا== 97htue2n85qk34xx6w1dc6f5h8q1jp4 390535 390533 2026-07-02T10:26:22Z Memon2025 21315 /* ڏيهي ذريعا */ 390535 wikitext text/x-wiki '''ڀارت جي تاريخ نويسي''' (Historiography of India) مان مراد تنقيدي طريقن ۽ تشريحن جي ذريعي انهن مطالعي جو آهي جيڪي عالمن هندستان جي تاريخ کي ترقي ڏيڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن. تازن ڏهاڪن ۾ تاريخ نويسي جا چار مکيه اسڪول رهيا آهن ته مورخ هندستان جو مطالعو ڪيئن ڪندا آهن: ڪيمبرج، قومپرست، مارڪسسٽ، ۽ سبالٽرن. ڪڏهن عام "مشرقي" طريقو، هڪ حساس، ناقابل فهم، ۽ مڪمل طور تي روحاني هندستان جي تصوير سان، سنجيده اسڪالرشپ ۾ ختم ٿي چڪو آهي.<ref name="Prakash 383–408">{{cite journal | last = Prakash | first = Gyan | author-link = Gyan Prakash | date = April 1990 | title = Writing Post-Orientalist Histories of the Third World: Perspectives from Indian Historiography | journal = Comparative Studies in Society and History | volume = 32 | issue = 2 | pages = 383–408 | doi=10.1017/s0010417500016534 | jstor = 178920| s2cid = 144435305 }}</ref> == تاريخ جا ماخذ == === پرڏيهي ذريعا === هندستاني تاريخ جا معروف پرڏيهي احوال هيٺين ذريعن مان مليا آهن: <ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref><ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> * [[ميگئسٿنيز|ميگاسٿينس]] پاران "انڊيڪا"<ref>Allan Dahlaquist (1996). Megasthenes and Indian Religion: A Study in Motives and Types. Motilal Banarsidass. {{ISBN|978-81-208-1323-6}}.</ref> * [[فاھيان|فاهيان]] طرفان ٻڌمت جي بادشاهن جو هڪ رڪارڊ (فوگو جي 佛國記)<ref name="columbia">{{cite web|url=http://afe.easia.columbia.edu/special/travel_records.pdf|title=The Travel Records of Chinese Pilgrims Faxian, Xuanzang, and Yijing|publisher=[[Columbia University]]}}</ref> * [[البيروني]] پاران "ڪتاب الهند"<ref>{{citation|title=Kitab al-Bīrūnī fī Taḥqīq mā li-al-Hind|publisher=Osmania Oriental Publication Bureau |place=Hyderabad |year=1958}}</ref> <ref>{{citation| editor1-last=Kegan |editor1-first=Paul |publisher=Trench, Truebner |title=Alberuni's India |translator-last=Sachau |translator-first=E.C. |place=London |volume=2 |year=1910}}</ref> * [[ابن بطوطا|ابن بطوطه]] پاران "تحفة النور في غريب الامر و عجائب الاسفار<ref name="9–10 Vol. 1">{{harvnb|Dunn|2005|pp=310–11}}; {{harvnb|Defrémery|Sanguinetti|1853|pp=[https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ&pg=PA9 9–10 Vol. 1]}}</ref> * زوانگ زانگ پاران مغربي علائقن تي عظيم تانگ رڪارڊ<ref>Deeg, Max (2007). [https://web.archive.org/web/20140418141001/http://kanji.zinbun.kyoto-u.ac.jp/~wittern/data/nw-fs/fs-deeg.pdf „Has Xuanzang really been in Mathurā? : Interpretatio Sinica or Interpretatio Occidentalia&nbsp;— How to Critically Read the Records of the Chinese Pilgrim.“] – In: 東アジアの宗教と文化 : 西脇常記教授退休記念論集 = Essays on East Asian religion and culture: Festschrift in honor of Nishiwaki Tsuneki on the occasion of his 65th birthday / クリスティアン・ウィッテルン, 石立善編集 = ed. by Christian Wittern und Shi Lishan. – 京都 [Kyōto] : 西脇常記教授退休記念論集編集委員會; 京都大学人文科學研究所; Christian Wittern, 2007, pp. 35 – 73. See p. 35</ref> * تشريح هندستان، جوزف ٽيفنٿلر طرفان === ڏيهي ذريعا === مقامي تاريخي متن جا مثال شامل آهن:<ref name=":0">{{Cite journal |last=Joshi |first=P. M. |date=1965 |editor-last=Pathak |editor-first=Vishwambhar Sharan |editor2-last=Saran |editor2-first=P. |editor3-last=Kunte |editor3-first=B. G. |editor4-last=Shyam |editor4-first=Radhey |editor5-last=McKew Parr |editor5-first=Charles |editor6-last=Van Linschoten |editor6-first=Jan |title=Indian Historiography |url=https://www.jstor.org/stable/42929817 |journal=Bulletin of the Deccan College Research Institute |volume=26 |issue=3/4 |pages=20–33 |jstor=42929817 |issn=0045-9801}}</ref> * ڀاناڀٽا جي "هرشاچاريتا"<ref name=":3">{{Cite book |last=Hasrat |first=B. J. |title=The Encyclopedia of Sikhism |publisher=Punjabi University |year=2004 |isbn=817380530X |editor-last=Singh |editor-first=Harbans |edition=2nd |volume=4: S–Z |location=Patiala |pages=179–181}}</ref> * ڪلهانا طرفان "راجتارنگيني"<ref name=":0" /> * سريلنڪا جي ٻڌ ڌرم جون تاريخون، جهڙوڪ ديپاواس، مهاواسا، ۽ ڪُسوانس<ref>{{Cite journal |last=von Hinüber |first=Oskar |date=2020 |title=Brill's Encyclopedia of Buddhism Online - Historiography: South Asia |url=https://doi.org/10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069 |access-date=7 April 2024 |website=Brill |doi= 10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069|quote=The first historical texts known from ancient South Asia are the Buddhist chronicles composed in Ceylon (Sri Lanka). Consequently, from a very early period, the history of Buddhism on the island is known much better than in any other part of South Asia. Besides texts on the general history of Buddhism, there are specialized chronicles on relics and so on, written in both Pali and Sinhala languages or in Southeast Asian vernaculars.|url-access=subscription }}</ref> * فرشته جي "تاريخ فرشته" (جنهن کي گلشن ابراهيمي به چيو ويندو آهي) <ref name="EB1911">{{EB1911|inline=y|wstitle=Ferishta, Mahommed Kasim|volume=10|page=274}}</ref> * ضياء الدين برني جي "تاريخ فيروز شاهي"<ref>M. Athat Ali, "Elements of Social Justice in Medieval Islamic Thought" in Saiyid Zaheer Husain Jafri, ''Recording the Progress of Indian History: Symposia Papers of the Indian History Congress, 1992–2010'', Primus Books, 2012, p. 197.</ref> * ميروتنگا پاران وڪاراسريني{{sfn|Eggermont|1969|p=67}} * ابوالفضل جو "اڪبر نامو"<ref>[http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml Illustration from the Akbarnama: History of Akbar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090919035749/http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml |date=2009-09-19 }} [[Art Institute of Chicago]]</ref> * [[امير خسرو]] جو "تغلق نامو" * عبدالحميد لاهوري جو "پادشاهه نامو"<ref>[[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970).</ref> * محمد عوفي جي "جامع الحكايت"<ref>{{cite book |last1=Elliot|first1=Sir H. M. |first2=John |last2=Dowson |title=The History of India, as Told by Its Own Historians. The Muhammadan Period (Vol 2.)|chapter-url=https://archive.org/stream/cu31924073036729#page/n5/mode/2up|chapter=4. Jawami ul-Hikayat of Muhammad Ufi| year=1871|publisher=London : Trübner & Co.|page=155}}</ref> * چانڊ بردائي جي "پرٿيوراج راسو" ''<ref>{{Cite book|author=Rima Hooja|url=https://books.google.com/books?id=qqd1RAAACAAJ|title=A HISTORY OF RAJASTHAN (PB)|date=2006|publisher=Rupa & Company|isbn=978-81-291-1501-0|pages=364–365|language=en}}</ref>'' * منهاج سراج جوزجاني جي "طبقات ناصري" 15 صدي عيسويءَ کان اڳ جي تاريخ کي رڪارڊ ڪرڻ لاءِ تمام ٿورا مشهور هندستاني متن موجود آهن. ان ڪري، هندستان جي تاريخ جو گهڻو حصو پرڏيهي مورخن جي ذريعي ملي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> قديم هندستان ۾ مقامي تاريخي روايتن جا تمام گهٽ ثبوت موجود آهن. البيروني مقامي هندستاني تاريخ نگاري بابت هيٺ ڏنل ڳالهه ڪئي: <ref name=":0" /> {{Blockquote|text="بدقسمتي سان هندو شين جي تاريخي ترتيب تي گهڻو ڌيان نه ڏيندا آهن، اهي پنهنجن بادشاهن جي تاريخي جانشيني کي بيان ڪرڻ ۾ تمام گهڻو لاپرواهي ڪندا آهن ۽ جڏهن انهن کي معلومات لاءِ دٻايو ويندو آهي ۽ نقصان ۾ هوندا آهن، اهو نه ڄاڻندا آهن ته ڇا چوڻو آهي، اهي هميشه ڪهاڻي ٻڌائڻ تي مجبور هوندا آهن. پر ان لاءِ، اسان کي پڙهندڙن کي انهن روايتن کي پهچائڻ گهرجي جيڪي اسان کي انهن مان ڪجهه ماڻهن کان مليون آهن." |author=البيروني|title=ڪتاب الهند|source=}} قديم هندستان ڪڏهن به هڪ مضبوط تاريخي روايت ترقي نه ڪئي جيڪا گريڪو-رومن، چيني ۽ اسلامي تهذيبن ۾ موجود روايتن جي برابر هجي. بهرحال، اهو نتيجو نه ٿو ڪڍي سگهجي ته قديم هندستانين وٽ معروضي تاريخي لکڻ جي سمجهه جي کوٽ هئي، ڇاڪاڻ ته تاريخ نگاري سان ملندڙ جلندڙ ڪجهه ڪوششون هيون. هندستاني تاريخ جي مختلف موڙ تي، هندستان ۾ خاص خاندانن ۽ حڪمرانن جي دورن کي رڪارڊ ڪرڻ ۽ تاريخ نگاري ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.<ref name=":4">{{Cite book |last=Sharma |first=Tej Ram |title=Historiography: A History of Historical Writing |publisher=Concept Publishing Company |year=2005 |isbn=9788180691553 |pages=17–22 |chapter=Historical Writings in the Ancient World - Indian Historiography: Historiography in Ancient India}}</ref> هندستان جي تاريخ ۾ مختلف موقعن تي، هندستان ۾ خاص خاندانن ۽ حڪمرانن جي دورن کي رڪارڊ ڪرڻ ۽ تاريخ ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. ويدڪ، ٻڌ، جين ۽ ٻين مذهبي ادب ۾، استادن جا نالا ڌيان سان درج ڪيا ويا آهن. چيني بدھ ياتري شوان زانگ ذڪر ڪيو ته هندستان جي هر صوبي ۾، اهڙا آفيسر هوندا جيڪي "سٺن ۽ برن واقعن، آفتن ۽ خوش قسمت واقعن" کي لکڻ ۾ دستاويز ڪرڻ جا ذميوار هوندا. گپتا حڪمران سمدرگپت جي دور کان وٺي، قديم هندستاني حڪمران هڪ مشهور شاعر کان پنهنجي دورن ۽ فتحن کي پٿر تي لکت جي صورت ۾ رڪارڊ ڪندا هئا. [22] ان جي بدران روميلا ٿاپر چوي ٿي ته ان کي غور ۾ رکڻ گهرجي ته قديم هندستانين ڇا لاڳاپيل سمجهيو ۽ ڇو تاريخي روايت جي ڪنهن به گهٽتائي جو جائزو وٺڻ وقت. [22] اي ڪي وارڊر راءِ ڏني ته هندستان جي علائقائي تاريخ نويسي تي غور ڪرڻ گهرجي، هندستان ۾ تاريخي لکڻين کي 7 صدي کان وٺي وچين دور جي دور ۾ علائقائي بڻايو ويو. [22] چالوڪيا، راشٽرڪوٽ، پالا خاندانن جي تاريخ نويسي ۽ ڪشمير، سنڌو، گُجرا، جيجڪ ڀُڪتي، ڪمروپ، ڪيرالا، هوياسالا، آنڌرا، ڪالنگا ۽ مهاراشٽر ۾ علائقائي تاريخ نويسي روايتن پاران لکيل تاريخي ڪم آهن. [22] جديد دور ۾، ويدڪ ادب ۽ رزميه شاعري مان تاريخي عنصر ڪڍڻ جي ڪجهه ڪوششون ڪيون ويون آهن، جهڙوڪ مهاڀارت يا رامائن. [11][22] جڏهن ته، مذهبي، افسانوي، ۽ تمثيلي داستانون هندستاني مذهبي سوچ ۽ فلسفي سان تمام گهڻيون مليل آهن ته انهن مان تاريخ نويسي جي ڪنهن به جھلڪ کي سمجهڻ ۽ ڪڍڻ هڪ ڏکيو ڪم آهي. [11] پراڻن ۾ گهڻو ڪري افسانوي عنصر شامل آهن جن ۾ تاريخيت جو هڪ چهرو آهي. [11] ان دور جي پالي ۽ پراڪرت ادب جا مجموعا گهڻو ڪري مذهبي نوعيت جا آهن. [11] تنهن ڪري، هندستان ۾ تاريخ نويسي جي روايت مشهور نه هئي، ڪجهه مثالن کي ڇڏي. [11] عربن جي سنڌ تي قبضو ڪرڻ کان پوءِ هندستان ۾ تاريخ نويسي جي هڪ سچي روايت متعارف ڪرائي وئي، جتي انهن تاريخ لکڻ ۽ صحيح تاريخ سازي کي رڪارڊ ڪرڻ شروع ڪيو. [11] انهن عرب تاريخ نويسن جي جاءِ بعد ۾ فارسيءَ ۾ لکندڙ تاريخ نويسن ورتي، جن مان گھڻن کي هندستان جي حڪمران سلطانن جي سرپرستي حاصل هئي.[11] At various points in Indian history, there were efforts to record and chronicle the reigns of particular dynasties and rulers in India. Within the Vedic, Buddhist, Jain and other religious literature, the names of teachers are attentively recorded. The [[Chinese Buddhist]] [[Buddhist pilgrimage|pilgrim]] [[Xuanzang]] mentioned that in every province of India, there would be officials who would be responsible for documenting in-writing "good and evil events, calamities, and fortunate occurrences". Since the era of the [[Gupta Empire|Gupta]] ruler [[Samudragupta]], ancient Indian rulers would have a renowned poet record their reigns and victories onto stone in the form of inscription.<ref name=":4" /> [[Romila Thapar]] instead states that it should be taken into account what the ancient Indians found relevant and why when evaluating any dearth of historiographical tradition.<ref name=":4" /> [[A. K. Warder]] opined that the regional historiographies of India must be considered, with historical writing in India becoming regionalized by the mediaeval-period from the 7th century onwards.<ref name=":4" /> There are historical works authored by the Chalukya, Rashtrakuta, Pala dynastical historiographies and also regional historiographical traditions in Kashmir, Sindhu, Gurjara, Jejakabhukti, Kamarupa, Kerala, Hoyasala, Andhra, Kalinga, and Maharashtra.<ref name=":4" /> In modern-times, some attempts have been made to extract historiographical elements from Vedic literature and epic poetry, such as the ''[[Mahabharata]]'' or ''[[Ramayana]]''.<ref name=":3" /><ref name=":4" /> However, religious, mythical, and allegorical legends are too intermixed with Indic religious thought and philosophy that discerning and extracting any semblance of historiography from them is a difficult task.<ref name=":3" /> The ''[[Puranas]]'' mostly entail mythological elements with a facade of historicity.<ref name=":3" /> The corpuses of Pali and Prakrit literature of the era are mostly religious in nature.<ref name=":3" /> Thus, a historiographical tradition was not popular in India, barring a few examples.<ref name=":3" /> A true tradition of historiography was introduced to India after the Arabs captured Sindh, where they introduced history-writing and recording proper chronology.<ref name=":3" /> These Arab historiographers were later surmounted by historiographers who wrote in Persian, many of whom were sponsored by the ruling sultans of India.<ref name=":3" /> ==مکيه اسڪول== === مستشرقي طريقو === مستشرقين جو طريقو سامراجي روين ۽ دلچسپين ٻنهي کان متاثر هو ۽ ميڊيٽرينين ۽ يورپي ليکڪن ۽ مفڪرن لاءِ "غير ملڪي" اوڀر لاءِ دلچسپي پڻ، فنڪارن پاران تصويرن ۾ قبضو ڪيو ويو، جيڪو مغرب ۾ خيالن جي تاريخ ۾ بار بار سامهون ايندڙ موضوع ۾ مجسم آهي، جن کي "<small>'''مشرقيت'''</small>" <small>(Orientalism)</small> سڏيو ويندو آهي. فن جي تاريخ، ادب ۽ ثقافتي مطالعي ۾، مشرقي دنيا ۾ پهلوئن جي نقل يا تصوير آهي. اهي تصويرون عام طور تي مغربي دنيا جي ليکڪن، ڊزائنرن ۽ فنڪارن پاران ڪيون وينديون آهن. مشرقي اصطلاح ڪجهه حلقن ۾ منفي مفهوم حاصل ڪرڻ لاءِ آيو آهي ۽ 18هين ۽ 19هين صدي ۾ يورپي سامراج جي دور جي روين جي شڪل ۾ مغربي ماڻهن پاران اوڀر جي مطالعي جي حوالي سان تشريح ڪئي وئي آهي. جڏهن هن معنيٰ ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي، ته اهو اڪثر ڪري مشرقي ثقافتن ۽ ماڻهن جي تعصب واري، ٻاهرين ڪارٽون ڪيل تشريح جو مطلب آهي. هي نقطه نظر سڀ کان وڌيڪ مشهور طور تي [[ايڊورڊ سعيد]] پاران "اورينٽلزم" (1978ع) ۾ بيان ڪيو ويو ۽ پروپيگنڊه ڪيو ويو، جيڪو هن علمي روايت جي هڪ تنقيدي تاريخ آهي.<ref>{{cite book|last=Clarke|first=J.J.|title=Oriental enlightenment the encounter between Asian and Western thought|url=https://archive.org/details/orientalenlighte00clar|url-access=limited|year=1997|publisher=Routledge|pages=[https://archive.org/details/orientalenlighte00clar/page/n16 8]}}</ref> ==== تاريخ ==== جيتوڻيڪ قديم زماني کان وٺي هندستان جو مغربي نقطه نظر کان مطالعو ڪيو ويندو رهيو آهي، پر دريافت جي دور کان پوءِ مشرقي اسڪول کي اهميت حاصل ٿي. 18هين ۽ 19هين صدي ۾، اصطلاح مشرقيت هڪ اهڙي عالم جي سڃاڻپ ڪئي جيڪا مشرقي دنيا جي ٻولين ۽ ادب ۾ ماهر هجي. اهڙن عالمن ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپني جا آفيسر به شامل هئا، جن چيو ته عرب ثقافت، هندستاني ثقافت ۽ اسلامي ثقافتن جو مطالعو يورپ جي ثقافتن جي برابر ڪيو وڃي.<ref>{{cite book |last = Macfie |first = A. L.|year = 2002 |title = Orientalism |publisher = Longman| location = London|url=https://books.google.com/books?id=0FrJAwAAQBAJ |isbn = 978-0582423862|ref = none| page = Ch One}}</ref> اهڙن عالمن ۾ فلسفي جو ماهر وليم جونز به شامل آهي، جنهن جي هند-يورپي ٻولين جي مطالعي کي جديد فلسفي کي قائم ڪيو. هندستان ۾ ڪمپني جي حڪمراني هندستانين سان مثبت لاڳاپن کي ترقي ۽ برقرار رکڻ لاءِ هڪ ٽيڪنڪ جي طور تي مشرقيت کي ترجيح ڏنو. <small>1820</small>ع جي ڏهاڪي تائين، جڏهن ٿامس بيبنگٽن ميڪولي ۽ جان اسٽوارٽ مل جهڙن "انگريزيت پسند" جي اثر مغربي طرز جي تعليم کي فروغ ڏنو.<ref>Holloway (2006), pp. 1–2. "The Orientalism espoused by Warren Hastings, William Jones and the early East India Company sought to maintain British domination over the Indian subcontinent through patronage of Hindu and Muslim languages and institutions, rather than through their eclipse by English speech and aggressive European acculturation."</ref> مغربي ماهرن ۾ ايشيا جي ڄاڻ ۾ وڏي واڌ، خطي ۾ سياسي ۽ اقتصادي شموليت ۾ واڌ ۽ خاص طور تي وليم جونز پاران هندستاني ۽ يورپي ٻولين جي وچ ۾ ويجهن لاڳاپن جي وجود جي احساس سان، مشرقي ۽ مغربي ثقافتن جي شروعاتي تاريخ جي وچ ۾ وڌيڪ پيچيده ذهني لاڳاپا اڀريا. انهن مان ڪجهه ترقي هندستان تي ڪنٽرول لاءِ فرانڪو-برطانوي رقابت جي تناظر ۾ ٿي. لبرل معاشيات دان، جهڙوڪ جيمس مل، مشرقي تهذيبن کي جامد ۽ بدعنوان قرار ڏنو. ڪارل مارڪس، ڳوٺاڻي معيشت جي معاشي تنگي ۽ پيداوار ۾ رياست جو ڪردار جي ڪارڻ ايشيائي پيداوار جي طريقي کي غير تبديل ٿيندڙ طور بيان ڪيو. "[[Oriental despotism]]" was generally regarded in Europe as a major factor in the relative failure of [[progress (history)|progress]] of Eastern societies. In the course of the century Western archaeology spread across the Middle East and Asia. New national museums provided a setting for important archaeological finds, most of which were in this period bought back to Europe. The first serious European studies of [[Buddhism]] and [[Hinduism]] were by the scholars [[Eugene Burnouf]] and [[Max Müller]]. In that time, the academic [[Islamic studies by author (non-Muslim or academic)|study of Islam]] also developed, and, by the mid-19th century, Oriental Studies was a well-established academic discipline in most European countries, especially those with imperial interests in the region. Yet, while scholastic study expanded, so did [[Racism|racist]] attitudes and stereotypes of Asian peoples and cultures. Scholarship often was intertwined with prejudicial racist and religious presumptions,<ref>J. Go, "'Racism' and Colonialism: Meanings of Difference and Ruling Practice in America's Pacific Empire" in ''Qualitative Sociology'' '''27'''.1 (March 2004).</ref> to which the new [[biology|biological sciences]] tended to contribute until the end of the [[World War II|Second World War]]. ==== Criticism and Decline ==== In his book [[Orientalism (book)|Orientalism]] (1978), [[cultural critic]] Edward Said redefines the term ''Orientalism'' to describe a pervasive Western tradition—academic and artistic—of prejudiced outsider-interpretations of the [[Eastern world]], which was shaped by the cultural attitudes of European [[imperialism]] in the 18th and 19th centuries.<ref>Tromans, 24</ref> Since its publication, most academic discourse began to use the term "Orientalism" to refer to a general patronizing Western attitude towards Middle Eastern, Asian, and [[North Africa]]n societies. In Said's analysis, the West [[Essentialism|essentializes]] these societies as static and undeveloped—thereby fabricating a view of Oriental culture that can be studied, depicted, and reproduced in the service of [[Imperialism|imperial power]]. Implicit in this fabrication, writes Said, is the idea that Western society is developed, rational, flexible, and superior.<ref>Mahmood Mamdani, ''Good Muslim, Bad Muslim: America, the Cold War, and the Roots of Terrorism'', New York: Pantheon, 2004; {{ISBN|0-375-42285-4}}; p. 32.</ref> Furthermore, Said said that "The idea of representation is a theatrical one: the Orient is the stage on which the whole East is confined",<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/63/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=63 |language=English}}</ref> and that the subject of learned Orientalists "is not so much the East itself as the East made known, and therefore less fearsome, to the Western reading public".<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/60/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=60 |language=English}}</ref> The thesis of Edward Said's Orientalism develops Marxist philosopher [[Antonio Gramsci]]'s theory of [[cultural hegemony]], and [[Michel Foucault]]'s theorisation of [[discourse]] (the [[knowledge]]-[[Power (social and political)|power]] relation) to criticise the scholarly tradition of Oriental studies. In the academy, the book ''Orientalism'' (1978) became a foundational text of [[Postcolonialism|post-colonial cultural studies]].<ref>Xypolia, Ilia (2011). "Orientations and Orientalism: The Governor Sir Ronald Storrs". Journal of IslamicJerusalem Studies. 11: 25–43.</ref> The once common "Orientalist" approach, with its image of a sensuous, inscrutable, and wholly spiritual India, has died out in serious scholarship.<ref name="Prakash 383–408" /> === Cambridge School === The Cambridge School of historiography was a [[school of thought]] which approached the study of the [[British Empire]] from the imperialist point of view. It emerged especially at the [[University of Cambridge]] in the 1960s. [[John Andrew Gallagher]] (1919–80) was especially influential, particularly in his article with [[Ronald Robinson]] on "[[The Imperialism of Free Trade]]". It was led by Anil Seal,<ref>Anil Seal'', The Emergence of Indian Nationalism: Competition and Collaboration in the Later Nineteenth Century'' (1971)</ref> Gordon Johnson,<ref>Gordon Johnson, ''Provincial Politics and Indian Nationalism: Bombay and the Indian National Congress 1880–1915'' (2005)</ref> Richard Gordon, and David A. Washbrook.<ref>Rosalind O'Hanlon and David Washbrook, eds. ''Religious Cultures in Early Modern India: New Perspectives'' (2011)</ref> It downplayed ideology.<ref>Aravind Ganachari, "Studies in Indian Historiography: 'The Cambridge School'", ''Indica'', March 2010, 47#1, pp 70–93</ref> ==== Criticism ==== This school of historiography is criticised for western bias or [[Eurocentrism]].<ref name="google7">{{cite book|title=Eurocentrism: a marxian critical realist critique|author=Hostettler, N.|date=2013|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-135-18131-4|url=https://books.google.com/books?id=2XjozzN0ppEC&pg=PA33|page=33|access-date=6 January 2017}}</ref> Critics have attacked various ideas of the School.<ref>See [[Christopher Platt|D.C.M. Platt]], "The Imperialism of Free Trade: Some Reservations," ''Economic History Review,'' 21#2 (Aug., 1968), pp. 296-306</ref> In ''The New Imperial Histories Reader,'' Stephen Howe has assembled articles by critics who take aim especially at [[P. J. Marshall]], [[David Kenneth Fieldhouse|D. K. Fieldhouse]], Robinson and Gallagher, and [[Peter Cain (historian)|Peter Cain]] and [[A. G. Hopkins]].<ref>Stephen Howe, ed. ''New Imperial Histories Reader'' (Routledge, 2009)</ref> [[Howard Spodek]], for example, praises the school's regional and pluralist perspectives but criticizes their reliance on British (rather than Indian) documentation, sloppy use of [[social science]] models, downplaying of ideology, and their excessive emphasis on Indian self-seeking and the importance of British imperial initiatives in achieving modernization. He recommends a deeper appreciation of Indian initiatives, and more attention to the emerging importance of public life in many areas of society rather than just a concentration on politics.<ref>Howard Spodek, "Pluralist Politics in British India: The Cambridge Cluster of Historians of Modern India," ''American Historical Review,'' (June 1979) 84#3 pp 688-707</ref> === Nationalist School === The Nationalist school originated among Indian historians in the late 19th and early 20th centuries who were influenced by [[Indian independence movement|Indian nationalism]]. They emphasized achievements in Indian history, while downplaying negative aspects, which led to various contradictions. Nationalist historians universally praised Hindu rule of India, with Hindu culture being prized above all else.<ref name=":0a">{{cite book|last=Thapar|first=Romila|title=History of Early India: From the Origins to AD 1300|publisher=University of California Press|year=2004|isbn=978-0-520-24225-8|pages=16–17}}</ref> In modern history, they focused on Congress, Gandhi, Nehru and high level politics. It highlighted the Mutiny of 1857 as a war of liberation, and Gandhi's 'Quit India' begun in 1942, as defining historical events. This school of historiography has received criticism for [[Elitism]].<ref>{{cite web|url=http://pages.ucsd.edu/~rfrank/class_web/ES-200C/Articles/Guha.pdf|title=Ranjit Guha, "On Some Aspects of Historiography of Colonial India"}}</ref> Historians in this school included [[Rajendralal Mitra]], [[R. G. Bhandarkar]], [[Romesh Chunder Dutt]], [[Anant Sadashiv Altekar]], [[K. P. Jayaswal]], [[Hem Chandra Raychaudhuri]], [[Radha Kumud Mukherjee]], [[R. C. Majumdar]], and [[K. A. Nilakanta Sastri]] ,.<ref name=":0a" /> === Marxist School === In India, Marxist Historiography takes the form of Marxian historiography where Marxian techniques of analysis are used but Marxist political intentions and prescriptions are discarded. The Marxian historiography of India uses the method of [[historical materialism]] and has focused on studies of economic development, land ownership, and [[class conflict]] in precolonial India and [[deindustrialisation|deindustrialization]] during the colonial period.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993">Bagchi, Amiya Kumar (January 1993). "Writing Indian History in the Marxist Mode in a Post-Soviet World". Indian Historical Review. 20 (1/2): 229–244.</ref> [[Bhupendranath Datta|B. N. Datta]], and [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] are considered the founding fathers of Marxist historiography in India. D. D. Kosambi was apologetic of the revolution of [[Mao]] and thought of Indian Prime Minister [[Jawaharlal Nehru]]'s policies as pro-capitalist. Kosambi, a polymath, viewed Indian History from a Marxist viewpoint. The other Indian scholars of Marxian historiography are [[Ram Sharan Sharma|R. S. Sharma]], [[Irfan Habib]], [[D. N. Jha]], and [[K. N. Panikkar]].<ref>Bottomore, T. B. 1983. ''A Dictionary of Marxist thought''. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press.</ref> Other historians such as [[Satish Chandra (historian)|Satish Chandra]], [[Romila Thapar]], [[Bipan Chandra]], [[Arjun Dev (historian)|Arjun Dev]], and [[Dineshchandra Sircar]], are sometimes referred to as "influenced by the Marxian approach to history."<ref>Guichard, Sylvie (2010), The Construction of History and Nationalism in India, Routledge, p. 87, ISBN 978-1136949319</ref> One debate in Indian history that relates to a [[historical materialist]] schema is on the nature of [[feudalism]] in India. [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] in the 1960s outlined the idea of "feudalism from below" and "feudalism from above". Element of his feudalism thesis was rejected by R.S. Sharma in his monograph [[Indian Feudalism]] (2005) and various other books,<ref>Purohit, Vinayak. 1988. Arts of transitional India twentieth century. Bombay: Popular Prakashan.</ref><ref>R S Sharma, Indian Feudalism (book), 2005</ref><ref>R S Sharma, Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation, Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177-85</ref><ref>R S Sharma, India's Ancient Past, Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India, Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> However R. S. Sharma also largely agrees with Kosambi in his various other books.<ref>R S Sharma, ''[[Indian Feudalism (book)]], 2005''</ref><ref>R S Sharma, ''Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation'', Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177–85</ref><ref>R S Sharma, ''India's Ancient Past'', Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, ''The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India'', Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> Most Indian Marxian historians argue that the economic origins of communalism are feudal remnants and the economic insecurities caused by slow development in India.<ref>{{cite book|title=Dalit women in India: issues and perspective|page=138|first=Prahlad|last=Jogdand|year=1995}}</ref> Even non-academic and laymen contributions to Marxist Historiography exist in India. The book "Coffee Housinte Katha" (The Story of Coffee House), written in [[Malayalam]], a regional language of India, spoken in the state of [[Kerala]], by one of the leaders of the Indian Coffee House Movement, [[Nadakkal Parameswaran Pillai]], is an example of this. Politicians like [[Shripad Amrit Dange]] have also contributed to Marxian historiography. ==== Criticism ==== The Marxian school of Indian historiography is accused of being too ideologically influenced.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993" /> Though influenced by Marxist theory [[B. R. Ambedkar]] criticized Marxists, as he deemed them to be unaware or ignorant of the specifics of caste issues.<ref>Padovani, Florence. Development-Induced Displacement in India and China: A Comparative Look at the Burdens of Growth. Rowman & Littlefield. Bhimrao Ambedkar himself, who criticized Indian Marxists</ref><ref>Jadhav, Narendra (1991). "Neglected Economic Thought of Babasaheb Ambedkar". Economic and Political Weekly. 26 (15): 980–982. ISSN 0012-9976. JSTOR 4397927.</ref> Also though most criticisms of Marxian historiography is levied by people who are not historians, some historians have debated Marxian historians and critically examined their analysis of the [[history of India]]. Many have alleged that Marxian historians used [[Historical negationism|negationism]] to whitewash some of the atrocities committed by [[Islamic rulers in the Indian subcontinent|Muslim rulers]] in the Indian Subcontinent.<ref>{{cite book|title=The Legacy of Muslim Rule in India|quote=Marxists who always try to cover up the black spots of Muslim rule with thick coats of whitewash|first=Kishori Saran|last=Lal|publisher=Aditya Prakashan|page=67}}</ref><ref>{{cite book|title=Indian Politics, Then and Now: Essays in Historical Perspective|first=K|last=Seshadri|publisher=Pragatee Prakashan|page=5|quote=certain attempts made by some ultra-Marxist historians to justify and even whitewash tyrannical emperors of the medieval India}}</ref><ref>{{cite book|title=Studies in World Affairs, Volume 1|first=KR|last=Gupta|year=2006|publisher=Atlantic Publisher|page=249|isbn=9788126904952|url=https://books.google.com/books?id=Hw9uf7sRKtIC&pg=PA249}}</ref><ref>{{cite book|title=Al-Hind the Making of the Indo-Islamic World: The Slave Kings and the Islamic Conquest : 11th–13th Centuries|year=1991|url=https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink|url-access=limited|last=Wink|first=André|publisher=Brill|page=[https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink/page/n160 309]|quote="apologists for Islam, as well as some Marxist scholars in India have sometimes attempted to reduce Islamic iconoclasm.."}}</ref> Since the late 1990s, [[Hindu nationalism|Hindu nationalist]] scholars especially have theorized that the Marxian tradition in India neglected what they believe to be the country's 'illustrious past' based on Vedic-[[puranic chronology]] and other [[Pseudohistory|pseudo-historical]] [[Historical revisionism|revisionist]] narratives of history, the historians are held responsible for aiding or defending [[Islam in India|Muslims]], who figure in Hindu nationalist discourse as the enemy.<ref>Jha, D.N. (1996). Society and Ideology in India: Essays in Honour of Prof. R.S. Sharma. New Delhi, India: Munshiram Manoharlal Publishers Pvt. Ltd. ISBN 978-8121506397.</ref><ref>Historian: Prof Irfan Habib outlookindia.com. Magazine | 23 April 2007. Retrieved 15 January 2013</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=u0RZBwAAQBAJ&pg=PA98|title=The Construction of History and Nationalism in India: Textbooks, Controversies and Politics|last=Guichard|first=Sylvie|year=2010|publisher=Routledge |isbn=9781136949319}}</ref> An example of such a view is [[Arun Shourie]]'s ''[[Eminent Historians]]'' (1998)<ref>Bryant, E. E. (2014). ''Quest for the Origins of Vedic Culture: The Indo-Aryan Migration Debate''. Cary, US: Oxford University Press {{ISBN|978-0195169478}}</ref> and ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks'' (2000), by [[Meenakshi Jain]].<ref name="Times14July">{{cite news |title=From having legs hacked off to getting Rajya Sabha foothold: A Master's journey of grit |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |access-date=14 July 2025 |work=The Times of India |date=14 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250714044603/https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |archive-date=14 July 2025}}</ref><ref name="v282">{{cite web | title=Why Meenakshi Jain Has Been Nominated To Rajya Sabha | website=[[News18]] | date=15 July 2025 | url=https://www.news18.com/opinion/opinion-why-meenakshi-jain-has-been-nominated-to-rajya-sabha-9442669.html | access-date=18 July 2025}}</ref> === Subaltern School === The "subaltern school", was begun in the 1980s by [[Ranajit Guha]] and [[Gyan Prakash]].<ref>{{cite journal |last=Prakash |first=Gyan |date=December 1994 |title=Subaltern studies as postcolonial criticism |journal=American Historical Review |volume=99 |issue=5 |pages=1475–1500 |doi=10.2307/2168385|jstor=2168385 }}</ref> It focuses attention away from the elites and politicians to "history from below", looking at the peasants using folklore, poetry, riddles, proverbs, songs, oral history and methods inspired by anthropology. It focuses on the colonial era before 1947 and typically emphasises caste and downplays class, to the annoyance of the Marxist school.<ref>{{cite journal |last=Roosa |first=John |date=2006 |title=When the Subaltern Took the Postcolonial Turn |journal=Journal of the Canadian Historical Association |volume=17 |issue=2 |pages=130–147 |doi=10.7202/016593ar|doi-access=free }}</ref> ==== Criticism ==== {{see|Subaltern Studies#Criticism}} === Hindutva Approach === Hindutva ({{Translation|Hinduness}}) is the predominant form of [[Hindu nationalism]] in India.<ref>{{Cite web|last=Purandare|first=Vaibhav|date=22 August 2019|title=Hindutva is not the same as Hinduism said Savarkar|url=https://www.telegraphindia.com/india/hindutva-is-not-the-same-as-hinduism-said-savarkar/cid/1699550|access-date=23 December 2020|website=telegraphindia.com}}</ref> The Hindutva movement has been described as a variant of "right-wing extremism",<ref name="Leidig">{{Cite journal|last=Leidig|first=Eviane|date=17 July 2020|title=Hindutva as a variant of right-wing extremism|journal=Patterns of Prejudice|volume=54|issue=3|pages=215–237|doi=10.1080/0031322X.2020.1759861|issn=0031-322X|doi-access=free|hdl=10852/84144|hdl-access=free}}</ref> adhering to a concept of homogenised majority and [[cultural hegemony]].<ref name="j3517631">{{cite journal |title=Fascism of our times |jstor=3517631 |author=Prabhat Patnaik |journal=Social Scientist |volume=21 |issue=3/4|pages=69–77 |year=1993 |doi=10.2307/3517631}}</ref><ref>{{harvnb|Frykenberg|2008|pages=178–220}}: "This essay attempts to show how — from an analytical or from an historical perspective — Hindutva is a melding of Hindu fascism and Hindu fundamentalism."</ref> Some analysts dispute the identification of Hindutva with fascism, and suggest Hindutva is an extreme form of [[conservatism]]. Hindutva approach to history exists to create a version of history to support the Hindu nationalist demands for [[Hindutva#Views on Indian history|Hindu Rashtra]] in Indian society.<ref name="Menon 28–30">{{cite magazine |last=Menon |first=Latha |date=August 2004 |title=Coming to Terms with the Past: India |magazine=History Today |volume=54 |issue=8 |pages=28–30}}</ref> It began with the writings of the developer and outliner of the [[Hindu Nationalism|Hindu Nationalist]] political ideology of [[Hindutva]] himself, [[Vinayak Damodar Savarkar]].{{sfn|Chandra|1989|p=145}}{{sfn|Keer|1966|p=143}} His works '[[The Indian War of Independence (book)|The Indian war of independence, 1857]]', 'Hindu-Pad-Padashahi (A Critical Review of the Hindu Empire of Maharashtra)', and 'Six Glorious Epochs of Indian History' contributed to and laid down the groundwork for this approach. However, this approach did not gain much traction until the 1990s.{{sfn|Goodrick-Clarke|1998|p=46}}<ref>{{Cite web|title=Resources|url=http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|access-date=2021-08-08|website=savarkar.org|language=en|archive-date=8 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210808095423/http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Visana|first=Vikram|date=5 November 2020|title=Savarkar before Hindutva: Sovereignty, Republicanism, and Populism in India, c.1900–1920|url=https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|journal=Modern Intellectual History|volume=18|issue=4|language=en|pages=1106–1129|doi=10.1017/S1479244320000384|s2cid=224983230|issn=1479-2443|access-date=25 July 2021|archive-date=30 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210930153956/https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> This approach is still in the process of development.<ref name="Menon 28–30" /> In March 2012, [[Diana L. Eck]], Professor of Comparative Religion and Indian Studies at [[Harvard University]], authored in her book "India: A Sacred Geography", that idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals and it wasn't just a cluster of regional identities and it wasn't ethnic or racial.<ref name="scroll.in">{{cite web|url=http://scroll.in/article/802047/theres-an-idea-of-india-from-early-times-much-before-the-mughals-or-the-british-scholar-diana-eck|title=Harvard scholar says the idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals|date=20 January 2016 }}</ref><ref name="In The Footsteps of Pilgrims">{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/leisure/story/20120618-review-of-diana-leck-india-a-sacred-geography-758709-2012-06-09|title=In The Footsteps of Pilgrims |date=9 June 2012 }}</ref><ref>{{cite magazine |url=https://www.economist.com/books-and-arts/2012/03/24/the-heavens-and-the-earth |title=India's spiritual landscape: The heavens and the earth |magazine =The Economist |date=24 March 2012}}</ref><ref name="Dalrymple">{{cite news |last=Dalrymple |first=William |date=27 July 2012 |title=India: A Sacred Geography by Diana L Eck – review |url=https://www.theguardian.com/books/2012/jul/27/india-sacred-geography-eck-review |newspaper=The Guardian}}</ref> This approach is noted for denying the [[Indo-Aryan migrations]], as they consider those whose ancestry and religion have origins outside of the Indian subcontinent to be aliens, namely Muslims, Christians, and communists. This approach states that only the Hindus are the legitimate heirs of South Asia.{{Sfn|Thapar|2004|p=14}} ==== Saffronisation ==== [[Saffronisation]], a process of introduction of right-wing policies that implement a Hindu nationalist agenda onto school textbooks by attempting to glorify Hindu contributions to Indian history while undermining other contributions, has become prominent. The [[Bharatiya Janata Party]] (BJP) has said that several Indian history textbooks had overt Marxist or Eurocentric political overtones.<ref name=":2">{{cite journal|last=Bhattacharya|first=Neeladri|date=2009|title=Teaching History in Schools: The Politics of Textbooks in India|journal=History Workshop Journal|volume=67|issue=67|pages=99–110|doi=10.1093/hwj/dbn050|jstor=40646212|s2cid=154421051}}</ref> The BJP has had trouble changing the textbooks because many states in which the BJP is not in power have blocked saffronisation efforts. The BJP, citing a rigid anti-Hindu agenda, restructured NCERT and the Indian Council of Historical Research (ICHR) to make textbooks conform to the BJP's Hindu nationalist platform.<ref>{{cite book|last=Bénéï|first=Veronique|title=Manufacturing Citizenship: education and nationalism in Europe, South Asia, and China|publisher=Routledge|year=2005|isbn=0-415-36488-4|location=New York, NY|pages=156–159}}</ref> In states where the BJP had control of the local government, textbooks were changed extensively to favor a Hindu nationalist narrative.<ref name=":1" /> These changes included the omission of caste-based exclusion and violence throughout Indian history and the exclusion or minimization of contributions to Indian society made by Muslims.<ref name="Raghavan">{{cite news|author=Raghavan, B. S.|title=Saffronisation|date=12 September 2001|newspaper=[[The Hindu]]|url=http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20070514123440/http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-date=14 May 2007|url-status=live}}</ref> After a rival political party, the [[Indian National Congress]], came into power, efforts were undertaken in 2004 to reverse the saffronisation of textbooks previously made by BJP.<ref name="The Guardian">{{cite news |last=Ramesh |first=Randeep |url=https://www.theguardian.com/world/2004/jun/26/india.schoolsworldwide |title=Another rewrite for India's history books |work=The Guardian |date=25 June 2004 |access-date=10 March 2016}}</ref> When the ''[[Hindustan Times]]'' reviewed the issue of saffronisation of Indian textbooks in late 2014, it noted that right-wing efforts to change how textbooks recount history faced "some difficulty as it lacks credible historians to back its claims."<ref>{{cite news|last=Raza |first=Danish | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffronising-textbooks-where-myth-and-dogma-replace-history/story-CauM4dmmsPGrjZ3APAvNxO.html |title=Saffronising textbooks : Where myth and dogma replace history |work=Hindustan Times |date=8 December 2014 |access-date=9 March 2016}}</ref> The [[India#Medieval India|medieval period]] in India is one such hotly-contested epoch among historians. Since there can be no true consensus about that era due to divided and deeply entrenched political motivations, history for that period is highly subjective and particularly vulnerable to the influence of the textbook writer's sympathies and outlook. "The choice of the textbook writer is more decisive than anything else," it was noted in a report in ''The Hindu''.<ref name="Amrik Singh">{{cite news|last=Singh|first=Amrik|date=25 August 2001|title=Saffronisation and textbooks|url=http://www.thehindu.com/2001/08/25/stories/05252524.htm|work=[[The Hindu]]|access-date=10 March 2016}}{{dead link|date=April 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> Critics have said that the changes to the textbooks have portrayed the medieval period as "a dark age of Islamic colonial rule which snuffed out the glories of the Hindu and Buddhist empires that preceded it".<ref name="The Guardian" /> Another trap in the politicisation of history relates to contention over the state of [[Jammu and Kashmir (union territory)|Jammu and Kashmir]].<ref name="Amrik Singh" /> By mid-2015, ''[[The Times of India]]'' reported that the [[National Council of Educational Research and Training]], which is in charge of publishing textbooks, had participated in a meeting convened by the [[Ministry of Human Resource Development]], and during that meeting, the issue of changing textbooks was discussed. An official from the ICHR complained that the theme of nationalism did not receive proper treatment in textbooks, setting the stage for possible textbook revisions.<ref name=":1">{{cite news | last=Akshaya |first=Mukul | url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/education/news/Saffronization-fears-over-history-textbooks-rewrite-plans/articleshow/47792475.cms |title=Saffronization fears over history textbooks rewrite plans |work=The Times of India|date=24 June 2015 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of Rajasthan reportedly spent Rs 37 crore to reprint 36 textbooks used for classes 1 to 8 for the 2016–2017 academic session that will be based on an agenda that would promote Indian culture by including historical figures, such as [[Suraj Mal|Maharaja Surajmal]], Hem Chandra, and [[Guru Gobind Singh]]. The textbooks that had been approved up to the 2012–13 academic session were rendered obsolete under the rewriting of history, and those books were auctioned off. In total, 5,66 crore new textbooks were ordered printed for an agenda that critics described was intent on supporting the saffronisation of textbooks. Rajasthan (primary and secondary) education minister Vasudev Devnani denied the charge of saffronisation, but educationists described his decision as to the "Hinduisation of education" that occurs when right-wing forces come to power.<ref>{{cite news|last=Goswami |first=Rakesh | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffron-agenda-raje-scraps-cong-textbooks-spends-rs-37-cr-on-new-ones/story-U3JaMmx52f4YsuUfb3wlNK.html |title=Saffronisation ? Raje scraps Cong textbooks, spends Rs 37 cr on new ones |work=Hindustan Times |date=20 January 2016 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of [[Karnataka]] has reportedly ordered new textbooks for the 2017–18 academic session in an effort that academicians and critics have described as a "blatant attempt to saffronise textbooks".<ref>{{cite news| url=http://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/revised-textbooks-from-201718-academic-year/article7300069.ece |title=Revised textbooks from 2017–18 academic year|work=The Hindu |date=10 June 2015 |access-date=10 March 2016}}</ref> ==== Criticism ==== The Hindutva approach to history is based on ahistorical premises and treats mythology as history. According to [[Christophe Jaffrelot]], a French political scientist specialising in South Asia, the Hindutva ideology has roots in an era where the fiction in ancient Indian mythology and Vedic antiquity was presumed to be valid. This fiction was used to "give sustenance to Hindu ethnic consciousness".<ref name="Jaffrelot1996p77">{{cite book|author=Christophe Jaffrelot|title=The Hindu Nationalist Movement in India|url= https://books.google.com/books?id=Y2buDDwdgIsC|year= 1996|publisher= Columbia University Press|isbn= 978-0-231-10335-0|page=77}}</ref> Its strategy emulated the Muslim identity politics of the Khilafat movement after World War I, and borrowed political concepts from the West –&nbsp;mainly German.<ref name="Jaffrelot1996p77" /> Hindutva organizations treat events in [[Hindu mythology]] as history.<ref name="R. Ramachandran">{{cite web|author=R. Ramachandran|date=1 February 2019|title=Science circus|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/science-and-technology/article26004777.ece}}</ref><ref name="Ziya Us Salam">{{cite web|author=Ziya Us Salam|title=Age of unreason|website=Frontline|date=20 June 2018 |url=https://frontline.thehindu.com/cover-story/article24200525.ece}}</ref><ref name="Meera Nanda">{{cite web|author=Meera Nanda|date=2 January 2004|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|title=Postmodernism, Hindu nationalism and 'Vedic science'|access-date=23 March 2022|archive-date=12 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200812120255/https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|url-status=dead}}</ref><ref name="Truschke">{{Cite journal|last=Truschke|first=Audrey|date=15 December 2020|title=Hindutva's Dangerous Rewriting of History|url=http://journals.openedition.org/samaj/6636|journal=South Asia Multidisciplinary Academic Journal|language=fr|issue=24/25|doi=10.4000/samaj.6636|issn=1960-6060|doi-access=free}}</ref> Hindutva organizations have been criticized for their belief in statements or practices that they claim to be both scientific and factual but are incompatible with the [[scientific method]].<ref>{{citation |first=Meera |last=Nanda |title=Hindutva's science envy |url=http://www.frontline.in/science-and-technology/hindutvas-science-envy/article9049883.ece |newspaper=Frontline |date=16 September 2016 |access-date=14 October 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://scroll.in/article/865872/from-dissing-darwin-to-yogic-farming-a-short-history-of-the-bjps-brush-with-pseudoscience|title=From dissing Darwin to yogic farming: A short history of the BJP's brush with pseudoscience|date=21 January 2018 }}</ref> According to [[Anthony Parel]], a historian and political scientist, Savarkar's ''Hindutva, Who is a Hindu?'' published in 1923 is a fundamental text of Hindutva ideology. It asserts, states Parel, India of the past to be "the creation of a racially superior people, the Aryans. They came to be known to the outside world as Hindus, the people beyond the Indus River. Their identity was created by their race (jati) and their culture (Sanskriti). All Hindus claim to have in their veins the blood of the mighty race incorporated with and descended from the Vedic fathers. They created a culture — an ensemble of mythologies, legends, epic stories, philosophy, art and architecture, laws and rites, feasts, and festivals. They have a special relationship to India: India is to them both fatherland and holy land." The Savarkar's text presents the "Hindu culture as a self-sufficient culture, not needing any input from other cultures", which is "an unhistorical, narcissistic and false account of India's past", states Parel.<ref name="Parel2006p42">{{cite book|author=Anthony J. Parel|title=Gandhi's Philosophy and the Quest for Harmony|url= https://books.google.com/books?id=MQhz0fW0HZUC |year=2006|publisher= Cambridge University Press|isbn=978-0-521-86715-3|pages=42–43}}</ref> The premises of early Hindu nationalist thought, states Chetan Bhatt, reflected the colonial era European scholarship and Orientalism of its times.<ref name="Bhatt2001p11" /> The idea of "India as the cradle of civilization" (Voltaire, Herder, Kant, Schlegel), or as "humanity's homeland and primal philosophy" (Herder, Schlegel), or the "humanism in Hindu values" (Herder), or of Hinduism offering redemption for contemporary humanity (Schopenhauer), along with the colonial-era scholarship of Frederich Muller, Charles Wilkins, William Jones, Alexander Hamilton, and others were the natural intellectual matrix for Savarkar and others to borrow and germinate their Hindu nationalist ideas.<ref name="Bhatt2001p11">{{cite book|author=Chetan Bhatt|title=Hindu nationalism: origins, ideologies and modern myths|url=https://books.google.com/books?id=W2PXAAAAMAAJ|year=2001|publisher=Berg|isbn=978-1-85973-343-1|pages=11–12}}</ref> [[Chakravarthi Ram-Prasad]], a Fellow of the British Academy and a scholar of Politics and Philosophy of Religion, states that Hindutva is a form of nationalism that is expounded differently by its opponents and its proponents.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> The opponents of Hindutva either consider it as a fundamentalist ideology that "aims to regulate the working of civil society with the imperatives of Hindu religious doctrine", or as another form of fundamentalism while accepting that Hinduism is a diverse collection of doctrines, is complex and is different from other religions. According to Ram-Prasad, the proponents of Hindutva reject these tags, viewing it to be their right and a desirable value to cherish their religious and cultural traditions.<ref name="Ram‐Prasad1993p285">{{cite journal | last=Ram-Prasad | first=C. | title=Hindutva ideology: Extracting the fundamentals | journal=Contemporary South Asia | volume=2 | issue=3 | year=1993 | doi=10.1080/09584939308719718 | pages=285–309}}</ref> The Hindutva ideology according to Savarkar, states Ram-Prasad, is a "geography, race, and culture" based concept. However, the "geography" is not strictly territorial but is an "ancestral homeland of a people", and the "race" is not biogenetic but described as the historic descendants of the intermarriage of Aryans, native inhabitants, and "different peoples" who arrived over time.<ref name="Flood2008p527" /> So, "the ultimate category for Hindutva is culture", and this culture is "not strictly speaking religious if by religion is meant a commitment to certain doctrines of transcendence", he states.<ref name="Flood2008p527">{{cite book|author=C. Ram-Prasad|editor=Gavin Flood|title=The Blackwell Companion to Hinduism|url=https://books.google.com/books?id=SKBxa-MNqA8C |year=2008|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-99868-7|pages=527–528}}</ref> The proponents state that in the Hindutva thought, there is a kernel of coherent and justifiable thesis about the Indian culture and history.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> Hindutva ideology has been linked to threats to academics and students, both in India and the United States.<ref name="Venugopal, Arun">{{Cite web|last=Venugopal, Arun|date=21 July 2021|title=At Rutgers, and Beyond, Scholars Are Under Attack For Their Critique of India's Far-Right Government|url=http://gothamist.com/news/at-rutgers-and-beyond-scholars-are-under-attack-for-their-critique-of-indias-far-right-government|access-date=21 July 2021|website=Gothamist|language=en}}</ref><ref name=":0b">{{Cite web|title=American Scholars of India Confront a Rise in Threats {{!}} WNYC {{!}} New York Public Radio, Podcasts, Live Streaming Radio, News|url=https://www.wnyc.org/story/american-scholars-india-confront-rise-threats/|access-date=6 September 2021|website=WNYC|language=en}}</ref> For instance, in 2011, Hindutva activists successfully led a charge to remove an essay about the multiple narratives of Ramayanas from Delhi University's history syllabus.<ref name="The Hindu">{{Cite news|last=N|first=Vijetha S.|date=15 October 2011|title=Historians protest as Delhi University purges Ramayana essay from syllabus|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/Historians-protest-as-Delhi-University-purges-Ramayana-essay-from-syllabus/article13372074.ece|access-date=11 July 2021|issn=0971-751X}}</ref> [[Romila Thapar]], a world-renowned historian, has faced Hindutva-led attacks, with the claims that her works present Marxist and [[Eurocentric]] points of view.<ref name="washingtonpost.com">{{Cite news|title=In the battle over India's history, Hindu nationalists square off against a respected historian|language=en-US|newspaper=Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/india-romila-thapar-dissent/2021/01/02/1a79ca54-4070-11eb-b58b-1623f6267960_story.html|access-date=11 July 2021|issn=0190-8286}}</ref> Hindutva scholars like [[Rajiv Malhotra]] has been responsible for pushback against [[White people|white]] scholars specialising on South Asia and Hinduism based in North America, including [[Wendy Doniger]] and [[Sheldon Pollock]] on grounds of their supposed [[Evangelism|vested interests]] & [[Racism|racial prejudices]] [[Anti-Indian sentiment|against Indians]].<ref name="insidehighered.com">{{Cite web|title=Scholars who study Hinduism and India face hostile climate|url=https://www.insidehighered.com/news/2016/04/12/scholars-who-study-hinduism-and-india-face-hostile-climate|access-date=11 July 2021|website=www.insidehighered.com|language=en}}</ref> Under BJP leadership, the Indian state has been accused of monitoring scholars and denying some research access.<ref name="The Nation">{{cite news |last1=Chaturvedi |first1=Vinayak |title=The Hindu Right and Attacks on Academic Freedom in the US |url=https://www.thenation.com/article/culture/hindu-right-academic-freedom/ |publisher=The Nation |date=December 2021}}</ref> In 2021, a group of North American-based scholars of South Asia formed a collective and published the Hindutva Harassment Field Manual to, they argue, answer the Hindutva threat to their academic freedom.<ref name="Prakash">{{Cite web|last=Prakash|first=Priyali|title='Targeted by hate': Audrey Truschke on why she helped write a 'Hindutva Harassment Field Manual'|url=https://scroll.in/article/999710/targeted-by-hate-audrey-truschke-on-why-she-helped-write-a-hindutva-harassment-field-manual|access-date=28 August 2021|website=Scroll.in|date=10 July 2021 |language=en-US}}</ref><ref name=":0b" /> They documented further incidents of Hindutva harassment of academics in North America, dating back to the 1990s.<ref name="Timeline">{{cite web |last1=SASAC |title=Timeline |url=https://www.hindutvaharassmentfieldmanual.org/timeline |website=Hindutva Harassment Field Manual}}</ref> The [[Association for Asian Studies]] noted that Hindutva, described as a "[[Majoritarianism|majoritarian]] ideological doctrine" different from [[Hinduism]], resorted to "increasing attacks on numerous scholars, artists, and journalists who critically analyze its politics".<ref name="asianstudies.org">{{Cite web|date=10 September 2021|title=AAS Statement on the Dismantling Global Hindutva Conference|url=https://www.asianstudies.org/aas-statement-on-the-dismantling-global-hindutva-conference/|access-date=11 September 2021|website=Association for Asian Studies|language=en-US}}</ref> == هندستان تي برطانوي سامراج جي اثر جو جائزو == هندستان تي برطانوي سامراج جي معاشي اثر بابت بحث جاري آهي. اهو مسئلو اصل ۾ قدامت پسند برطانوي سياستدان ايڊمنڊ برڪ پاران اٿاريو ويو هو، جنهن 1780ع جي ڏهاڪي ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپني تي سخت حملو ڪيو، دعويٰ ڪئي ته وارن هيسٽنگز ۽ ٻين اعليٰ عملدارن هندستاني معيشت ۽ سماج کي تباهه ڪري ڇڏيو آهي. هندستاني مورخ راجت ڪنتا رائي (1998ع) حملي جي هن سلسلي کي جاري رکندي چوي ٿو ته 18هين صدي ۾ انگريزن پاران آندو ويو نئون معيشت "لٽ مار" جو هڪ روپ هو ۽ مغل هندستان جي روايتي معيشت لاءِ هڪ آفت هئي. رائي انگريزن تي خوراڪ ۽ پئسن جي ذخيرن کي ختم ڪرڻ ۽ اعليٰ ٽيڪس لاڳو ڪرڻ جو الزام لڳائي ٿو جيڪو سال 1770ع جي خوفناڪ قحط جو سبب بڻيو، جنهن جي ڪارڻ بنگال جي ماڻهن جو ٽيون حصو مارجي ويو.<ref>Rajat Kanta Ray, "Indian Society and the Establishment of British Supremacy, 1765–1818", in ''The Oxford History of the British Empire: vol. 2, The Eighteenth Century'', ed. P. J. Marshall, (1998), pp. 508–529.</ref> انگريزن جي هندستاني قومپرستي جي بيان کي رد ڪندي، جيئن ته اهي اجنبي جارح هئا، وحشي طاقت سان اقتدار تي قبضو ڪيو ۽ سڄي هندستان کي غريب ڪيو، برطانوي تاريخدان پي. جي. مارشل دليل ڏئي ٿو ته برطانوي مڪمل ڪنٽرول ۾ نه هئا پر ان جي بدران ان ۾ رانديگر هئا جيڪو بنيادي طور تي هڪ هندستاني راند هئي ۽ جنهن ۾ انهن جو اقتدار ۾ اچڻ هندستاني اشرافيه سان بهترين تعاون تي منحصر هو. مارشل تسليم ڪري ٿو ته سندس گهڻي تشريح اڃا تائين ڪيترن ئي تاريخدانن طرفان رد ڪئي وئي آهي. مارشل دليل ڏئي ٿو ته تازي اسڪالرشپ ان خيال جي ٻيهر تشريح ڪئي آهي ته اڳوڻي نرم مغل حڪمراني جي خوشحالي غربت ۽ انارڪي کي رستو ڏنو. مارشل دليل ڏئي ٿو ته برطانوي قبضي ماضي سان ڪو به تيز وقفو نه ڪيو. انگريزن وڏي پيماني تي علائقائي مغل حڪمرانن کي ڪنٽرول سونپيو ۽ 18هين صدي جي باقي حصي لاءِ عام طور تي خوشحال معيشت کي برقرار رکيو. مارشل نوٽ ڪري ٿو ته برطانوي هندستاني بينڪرن سان ڀائيواري ۾ ويا ۽ مقامي ٽيڪس منتظمين ذريعي آمدني وڌائي ۽ ٽيڪس جي پراڻي مغل شرحن کي برقرار رکيو. پروفيسر رائي متفق آهن ته ايسٽ انڊيا ڪمپني کي هڪ سخت ٽيڪس سسٽم ورثي ۾ مليو جيڪو هندستاني آبادگارن جي پيداوار جو ٽيون حصو وٺندو هو.<ref>Marshall, "The British in Asia: Trade to Dominion, 1700–1765"</ref> ===Insecurity of the Raj=== In the 20th century historians generally agreed that imperial authority in the Raj had been secure in the 1800–1940 era. Various challenges have emerged. Mark Condos and Jon Wilson argue that the Raj was chronically insecure.<ref>Mark Condos, ''The Insecurity State: Punjab and the Making of Colonial Power in British India'' (Cambridge University Press, 2017).</ref><ref>Jon Wilson, ''India conquered: Britain's Raj and the chaos of empire'' (Simon and Schuster, 2016).</ref> They argue that the irrational anxiety of officials led to a chaotic administration with minimal social purchase or ideological coherence. The Raj was not a confident state capable of acting as it chose, but rather a psychologically embattled one incapable of acting except in the abstract, the small scale, or short term.<ref>Joshua Ehrlich, "Anxiety, Chaos, and the Raj." ''Historical Journal'' 63.3 (2020): 777–787. DOI: https://doi.org/10.1017/S0018246X1900058X</ref> ==پڻ ڏسو== * [[سنڌ جي تاريخ نگاري]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] * [[هندستان جي تاريخ]] * [[برطانوي سلطنت جي تاريخ نگاري]] == حوالا == == ڪتاب نگاري == ==حوالا== {{حوالا}} ===Works cited=== * {{citation |last=Chandra |first=Bipan |title=India's Struggle for Independence |year=1989 |publisher=Penguin Books India |location=New Delhi |isbn=978-0-14-010781-4 }} * {{Cite book |editor-last=Defrémery |editor-first = C. |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=B.R. |title=Voyages d'Ibn Batoutah (Volume 1) |publisher= Société Asiatic |year=1853 |place=Paris |language=French, Arabic |url=https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ}} * {{Cite book |last=Dunn |first=Ross E. |author-link=Ross E. Dunn |title=The Adventures of Ibn Battuta |publisher=University of California Press |year=2005 |orig-year=1986 |isbn=978-0-520-24385-9 }} * {{citation|last=Eggermont|first=P. H. L.|title=The Purāņa Source of Merutuṅga's List of Kings and the Arrival of the Śakas in India|year=1969|url=https://books.google.com/books?id=ks4UAAAAIAAJ}} * {{Citation |last=Goodrick-Clarke |first=Nicholas |author-link=Nicholas Goodrick-Clarke |title=Hitler's Priestess: Savitri Devi, the Hindu-Aryan Myth and Neo-Nazism |title-link=Hitler's Priestess |publisher=[[New York University Press]] |year=1998 |isbn=978-0-8147-3111-6 |language=en}} * {{cite book |last1=Keer |first1=Dhananjay |title=Veer Savarkar |date=1966 |publisher=Popular Prakashan |url=https://books.google.com/books?id=aCALAQAAIAAJ |language=en |oclc=582786373}} * {{cite book |first=Robert |last=Frykenberg |chapter=Hindutva as a Political Religion: An Historical Perspective |editor1=R. Griffin |editor2=R. Mallett |editor3=J. Tortorice |title=The Sacred in Twentieth-Century Politics: Essays in Honour of Professor Stanley G. Payne |year=2008 |url=https://books.google.com/books?id=JGOHDAAAQBAJ |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-0-230-24163-3 |pages=178–200 }} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * Balagangadhara, S. N. (2012). Reconceptualizing India studies. New Delhi: Oxford University Press. * Bhattacharjee, J. B. ''Historians and Historiography of North East India'' (2012) * {{cite book|last=Bannerjee|first= Dr. Gauranganath |title=India as known to the ancient world|url=https://archive.org/stream/indiaasknowntoan00banerich#page/n3/mode/2up|year=1921|publisher=Humphrey Milford, Oxford University Press, London}} * Bose, Mihir. "India's Missing Historians: Mihir Bose Discusses the Paradox That India, a Land of History, Has a Surprisingly Weak Tradition of Historiography", ''History Today'' 57#9 (2007) pp 34+. [https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110915152404/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 |date=15 September 2011 }} *Chakrabarti, Dilip K.: Colonial Indology, 1997, Munshiram Manoharlal: New Delhi. * Palit, Chittabrata, ''Indian Historiography'' (2008). *Indian History and Culture Society., Devahuti, D. (2012). Bias in Indian historiography. * Elliot, Henry Miers; John Dowson (1867–77). ''The History of India, as told by its own historians. The Muhammadan Period''. London: Trübner and Co. * [[Meenakshi Jain|Jain, Meenakshi]] [https://archive.org/details/flawed-narratives-history-in-the-old-ncert-textbooks-of-satish-chandra-by-meenakshi-jain ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks - A random survey of Satish Chandra’s “Medieval India''], NCERT 2000 * Inden, R. B. (2010). Imagining India. Bloomington, Ind: Indiana University Press. * Jain, M. The India They Saw : Foreign Accounts (4 Volumes) Delhi: Ocean Books, 2011. * Kahn, Yasmin. "Remembering and Forgetting: South Asia and the Second World War' in Martin Gegner and Bart Ziino, eds., ''The Heritage of War'' (Routledge, 2011) pp 177–193. * Mantena, R. (2016). Origins of modern historiography in India: Antiquarianism and philology 1780–1880. Palgrave Macmillan. * Mittal, S. C ''India distorted: A study of British historians on India'' (1995), on 19th century writers * [[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970) {{ISBN|9782102227356}} *{{cite book |first=Yvette Claire |last=Rosser |title=Curriculum as Destiny: Forging National Identity in India, Pakistan, and Bangladesh |year=2003 |publisher=University of Texas at Austin |type=Dissertation |url=http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |access-date=17 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911035259/http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |archive-date=11 September 2008 |url-status=dead }} *[[Arvind Sharma]], Hinduism and Its Sense of History (Oxford University Press, 2003) {{ISBN|978-0-19-566531-4}} * E. Sreedharan, A Textbook of Historiography, 500 B.C. to A.D. 2000 (2004) * Shourie, Arun (2014). Eminent historians: Their technology, their line, their fraud. Noida, Uttar Pradesh, India : HarperCollins Publishers. {{ISBN|9789351365914}} *{{cite book |title=Aryans and British India |first=Thomas R. |last=Trautmann |url=https://books.google.com/books?id=jR_LPnEH3GsC |year=1997 |location=Berkeley |publisher=University of California Press |isbn=978-0-585-10445-4}} *Viswanathan, G. (2015). Masks of conquest: Literary study and British rule in India. * Antonio de Nicolas, Krishnan Ramaswamy, and Aditi Banerjee (eds.) (2007), ''[[Invading the Sacred]]: An Analysis Of Hinduism Studies in America'' (Publisher: Rupa & Co.) * Vishwa Adluri, Joydeep Bagchee: ''The Nay Science: A History of German Indology''. Oxford University Press, New York 2014, {{ISBN|978-0199931361}} (''Introduction,'' p.&nbsp;1–29). * Warder, A. K., ''An introduction to Indian historiography'' (1972). * Winks, Robin, ed. ''The Oxford History of the British Empire: Volume V: Historiography'' (2001) * Weickgenannt, T. N. (2009). Salman Rushdie and Indian historiography: Writing the nation into being. Basingstoke: Palgrave Macmillan. {{Historiography}} [[زمرو:ڀارت جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:تاريخ نويسي]] [[زمرو:ڀارت جي تاريخ]] ==قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسي== قومي ۽ علائقائي تاريخن جا مقصد به مختلف رهيا آهن. قومي تاريخ منتشر ۽ جدا جدا عنصرن کي هڪ قومي سڃاڻپ هيٺ گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، جڏهن ته علائقائي تاريخون پنهنجي ثقافتي قدرن، روايتن ۽ سياسي حيثيت کي اجاگر ڪري پنهنجي معاملن ۾ آزاد ڪردار ادا ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪن ٿيون. نوآبادياتي دور جي خاتمي ۽ نون ملڪن جي قيام کان پوءِ، پراڻين حدن جي تبديليءَ سبب قوم رياست ۽ صوبن جي وچ ۾ تضاد پيدا ٿيا. علائقن وٽ پنهنجي جدا تاريخ ۽ ثقافت هئي، جڏهن ته نئين قوم رياست کي پنهنجي تاريخ نئين زاويي سان ٺاهڻي هئي. اهڙي صورتحال ۾ قومي تاريخ ڪڏهن ڪڏهن سياسي غلبي، قومي سڃاڻپ جي تشهير ۽ علائقائي قوميتن جي دٻاءَ لاءِ استعمال ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==پاڪستان ۾ سنڌ جي علائقائي حيثيت== پاڪستان جي قيام وقت ملڪ ۾ پنج صوبا هئا، جن وٽ پنهنجي جدا سڃاڻپ موجود هئي. پاڪستان هڪ نئون ملڪ هو، تنهنڪري ان جي شروعاتي دور ۾ قومي وحدت ۽ قوم سازيءَ تي وڌيڪ زور ڏنو ويو. صوبي سان وابستگيءَ کي سرڪاري سطح تي ڪڏهن ڪڏهن تنقيد جو نشانو بڻايو ويو، ڇاڪاڻ ته ان کي قوم سازيءَ جي راهه ۾ رڪاوٽ سمجهيو ويندو هو. سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي سياسي عمل ۾ ٿيندڙ تبديلين کي ظاهر ڪري ٿي؛ جيئن جيئن سياسي جوڙجڪ بدلبي رهي، تيئن سنڌ جي تاريخ لکڻ جا رخ به تبديل ٿيندا رهيا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ هڪ الڳ حيثيت رکي ٿي، ڇاڪاڻ ته اها بنگال ۽ پنجاب وانگر ورهايل نه ٿي. سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي به پشتونن يا بلوچن وانگر ٻن يا وڌيڪ ملڪن ۾ وڏي پيماني تي ورهايل نه هئي. تاريخي ۽ جاگرافيائي طور سنڌ قديم زماني کان پنهنجي جداگانه سڃاڻپ رکي ٿي، جنهن ڪري اها پاڪستان جي ٻين صوبن کان هڪ خاص ۽ ممتاز حيثيت رکي ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي ۽ ورهاڱي کان اڳ جي تاريخ نويسي== تاريخ ڪنهن به علائقي کي تاريخي مرتبو ڏيڻ جو طاقتور ذريعو آهي، ڇاڪاڻ ته اها ان علائقي جون پاڙون ماضي ۾ ڳولي ٿي. ان شعور تحت ورهاڱي کان اڳ سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد سنڌ جي تاريخ کي نئين سر مرتب ڪرڻ هو. ان جي تاريخي رسالي ۾ سنڌ جي تاريخ جي مختلف پهلوئن تي تحقيقي مضمون شايع ٿيندا هئا. خاص طور قديم دور تي زور ڏنو ويو، ته جيئن سنڌ جي تاريخي قدامت ثابت ڪري سگهجي. جيئن ته هن سوسائٽيءَ ۾ هندو ۽ انگريز مؤرخ وڌيڪ سرگرم هئا، تنهنڪري تاريخ نويسيءَ ۾ سيڪيولر رجحان نمايان رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==ورهاڱي کان پوءِ سنڌي تاريخ نويسي== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسي نون خيالن ۽ رجحانن سان سامهون آئي. ان جو مرڪزي نقطو اهو هو ته سنڌ تاريخي، ثقافتي ۽ لساني طور پاڪستان جي ٻين صوبن کان مختلف آهي. صوبائي سڃاڻپ تي زور ورهاڱي جي نتيجن سبب وڌيو. ڪراچي، جيڪا سنڌ جو اهم شهر ۽ بندرگاهه هئي، وفاقي علائقو قرار ڏئي نئين ملڪ جي گادي بڻائي وئي. سنڌ ان فيصلي خلاف احتجاج ڪيو، پر اهو احتجاج اثرائتو ثابت نه ٿيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي هندو آبادي وڏي پيماني تي لڏي وئي ۽ ان جي جاءِ تي اردو ڳالهائيندڙ آبادي آئي. هن تبديليءَ سنڌي قوميت کي ڪمزور ڪيو. ثقافتي ۽ لساني دٻاءَ کي منهن ڏيڻ لاءِ سنڌي دانشورن سنڌ جي تاريخ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ طرف ڌيان ڏنو، ته جيئن سنڌ جي جدا سڃاڻپ کي برقرار رکيو وڃي. ان مقصد لاءِ سنڌي ادبي بورڊ قائم ڪيو ويو، جنهن سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ تاريخي تحقيق جي حوصلا افزائي ڪئي. بورڊ سنڌ جي قديم کان جديد دور تائين نو جلدن ۾ جامع تاريخ شايع ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ سنڌ جي تاريخ بابت فارسي اصل ماخذ پڻ شايع ڪيا، ته جيئن مؤرخن کي بنيادي مواد ملي سگهي. انهن مان ڪجهه ڪتاب بعد ۾ سنڌي ۽ اردو ۾ ترجمو ٿيا، جنهن سان اردو پڙهندڙن لاءِ سنڌ جي تاريخ کي سمجهڻ جا نوان رستا کليا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==اسلام، عرب فتح ۽ باب الاسلام جو تصور== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جي هڪ اهم خصوصيت سنڌ جي تاريخ ۾ اسلام جي ڪردار تي زور هو. عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ کي “باب الاسلام” يعني اسلام جو دروازو بڻائيندڙ واقعو سمجهيو ويو. محمد بن قاسم کي هڪ اهم تاريخي هيرو طور پيش ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته هن کي سنڌ ۾ اسلام آڻيندڙ فاتح طور بيان ڪيو ويو. اسلام پسند تاريخ نويسيءَ ۾ عرب فتح ۽ عرب فاتح سنڌ جي اسلامي سڃاڻپ جا وڏا نشان بڻيا ۽ باب الاسلام جو تصور سالياني يادگيريءَ جو موضوع پڻ بڻيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سيد سليمان ندوي پنهنجي ڪتاب ''عرب و هند ڪي تعلقات'' ۾ عربن جي سنڌ فتح ۽ اتر هندستان تي ترڪن جي فتحن ۾ فرق بيان ڪيو. سندس خيال موجب سنڌ فتح ڪندڙ عرب اسلامي ماحول ۾ رهندا هئا ۽ اسلامي تعليمات کان واقف هئا، جڏهن ته ترڪ، افغان ۽ مغل حڪمران فقط نالي ماتر مسلمان هئا ۽ اسلامي تعليمات جا حقيقي نمائندا نه هئا. ان خيال موجب سنڌ جو اسلامي ڪردار پاڪستان جي ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پختو سمجهيو ويو.<ref name="SuleimanNadvi-ArabHind-1976">{{cite book |last=ندوي |first=سليمان |title=عرب و هند ڪي تعلقات |location=ڪراچي |year=1976 |pages=107، 192 }}</ref> محمد علي جناح جي هڪ تقرير جو حوالو پڻ ڏنو ويو، جنهن ۾ هن سنڌ کي خراج تحسين پيش ڪندي چيو ته پاڪستان حقيقت ۾ ان ڏينهن وجود ۾ آيو، جڏهن پهريون مسلمان سنڌ جي سرزمين تي آيو. ورهاڱي کان پوءِ هن تصور سنڌ کي ٻين صوبن کان اسلامي روايتن جي وارث طور الڳ ڏيکارڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سنڌ جو ڪردار== سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو ٻيو اهم پهلو آزاديءَ جي تحريڪ ۽ پاڪستان جي قيام ۾ سنڌ جي ڪردار تي زور آهي. سنڌ جي ماڻهن خلافت تحريڪ، هجرت تحريڪ ۽ ريشمي رومال تحريڪ ۾ سرگرم حصو ورتو. انهن تحريڪن سنڌ جي ماڻهن کي هندستان جي مسلمانن سان ويجهو آندو. سنڌ کي بمبئي کان جدا ڪرڻ جي جدوجهد پڻ هندستاني مسلمانن جي سياسي مطالبن لاءِ مددگار ثابت ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ پاڪستان جي قيام واري جدوجهد ۾ پنهنجي ڪردار تي به فخر ڪري ٿي. 1938ع ۾ شيخ عبدالمجيد سنڌي صوبائي مسلم ليگ جي اجلاس ۾ پاڪستان بابت قرارداد پيش ڪئي، جيڪا اڪثريت سان منظور ٿي. 1943ع ۾ سنڌ اسيمبلي پاڪستان قرارداد جي حمايت ڪئي. ان موقعي تي جي. ايم. سيد تقرير ڪندي چيو ته هندستان جا مسلمان جدا قوم آهن، ڇاڪاڻ ته انهن جي جدا تاريخ، ثقافت، ادب، روايتون ۽ سياسي توڙي معاشي نظام آهن؛ تنهنڪري انهن کي جدا وطن ڏنو وڃي.<ref name="MehranFreedomMovement1985">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |pages=17–18 }}</ref> سنڌ اسيمبلي 1946ع ۾ پاڪستان جي قرارداد جي حمايت ڪندڙ پهرين اسيمبلي طور پيش ڪئي وئي. 1985ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ جي رسالي ''مهراڻ'' آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر شايع ڪيو. ان جي اداريي ۾ چيو ويو ته پاڪستان جو حقيقي خالق سنڌ آهي. اداريي ۾ اهو به افسوس ظاهر ڪيو ويو ته پاڪستان جي قيام کان پوءِ سنڌ جي ڪردار کي ڄاڻي واڻي گهٽايو ويو؛ جهڙوڪ محمد علي جناح جي جنم ڀومي جهرڪ کي نظرانداز ڪري وزير مينشن ڪراچي کي اڳيان آڻڻ، ۽ سنڌي اڳواڻن جي خدمتن کي پاڪستان جي قيام ۾ مناسب طور تسليم نه ڪرڻ.<ref name="MehranFreedomMovement1985p5">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=5 }}</ref><ref name="MehranFreedomMovement1985p6">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=6 }}</ref> سنڌ طرفان پنهنجي اسلامي ڪردار ۽ آزاديءَ جي تحريڪ ۾ ڪردار تي زور ڏيڻ جو هڪ سياسي سبب صوبائي خودمختياريءَ جو مطالبو هو. سنڌ چاهيو ٿي ته مرڪز جو ڪردار صوبائي معاملن ۾ گهٽ کان گهٽ هجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==ون يونٽ ۽ سنڌي قومپرست تاريخ نويسي== سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ بنيادي تبديلي ون يونٽ جي دور ۾ آئي. 1955ع ۾ اولهه پاڪستان جا صوبا هڪ يونٽ ۾ ضم ڪيا ويا، جنهن سبب سنڌ پاڻ کي ٻيهر اهڙي صورتحال ۾ محسوس ڪيو، جهڙي طرح نوآبادياتي دور ۾ اها بمبئي پريزيڊنسيءَ جو حصو هئي. بمبئي جي جاءِ تي هاڻي لاهور جو غلبو محسوس ڪيو ويو. سنڌ پنهنجي سياسي آزادي ٻيهر وڃائي ويٺي. ون يونٽ جي عمل سنڌ جي ڪجهه سياستدانن جي موقعي پرستيءَ کي به ظاهر ڪيو، جن مرڪزي حڪومت سان گڏجي سنڌ کي ون يونٽ جو حصو بڻائڻ ۾ مدد ڪئي. ساڳئي وقت اهڙا اڳواڻ به سامهون آيا، جن ون يونٽ جي مخالفت ڪئي ۽ ان سبب تڪليفون برداشت ڪيون. هن دور سنڌ جي تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جو نئون تصور پيدا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ون يونٽ سنڌين کي سياسي طور وڌيڪ پختو ڪيو، ڇاڪاڻ ته سنڌ مجموعي طور پنجاب جي سياسي غلبي هيٺ تڪليفون ڀوڳيون. هن دور ۾ بئراج جي زرخيز زمين فوجي آفيسرن ۽ اعليٰ بيوروڪريٽن کي الاٽ ڪئي وئي، جنهن سان سنڌي هارين جا حق متاثر ٿيا. سرڪاري ملازمتن ۾ سنڌين کي مناسب حصو نه مليو، جنهن سبب وڌندڙ وچولي طبقي ۾ مايوسي پيدا ٿي. انهن تجربن کان پوءِ سنڌين محسوس ڪيو ته نه “باب الاسلام” واري حيثيت ۽ نه آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سندن ڪردار، انهن کي سندن حق ڏيارڻ ۾ مددگار ثابت ٿيا. ان احساس سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو رخ بدلائي ڇڏيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌي قومپرستي تاريخ جي تجزيي جو مرڪزي نقطو بڻجي وئي. ماضيءَ کي حال جي روشنيءَ ۾ پرکيو ويو، خاص طور پرڏيهي حملن جي اثرن کي هن انداز سان ڏٺو ويو ته سنڌ بار بار پرڏيهي غلبي سبب ڪيئن متاثر ٿي. پرڏيهي غلبي جي موضوع سنڌ جي اهڙي تصوير ٺاهي، جنهن ۾ سنڌ کي مظلوم ۽ استحصال جو شڪار علائقو طور پيش ڪيو ويو. ساڳئي وقت تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جي ڪردار کي نمايان ڪيو ويو، ته جيئن نئين نسل لاءِ ڪردار جا نمونا پيدا ڪيا وڃن.<ref name="MubarakAli1994p45">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=سنڌ خاموشي ڪي آواز |location=لاهور |year=1994 |page=45 }}</ref> ==سيڪيولر قومپرست تعبير ۽ قديم سنڌ== سنڌي قومپرستيءَ هيٺ ٺهيل نئين تاريخ نويسي مذهبي نه پر سيڪيولر هئي. سنڌي ثقافت ۽ تهذيب جون پاڙون قديم ماضيءَ ۾ ڳوليون ويون ۽ دعويٰ ڪئي وئي ته سنڌ جي تهذيبي حيثيت بابلي، آشوري ۽ مصري تهذيبن جي برابر آهي. سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب سنڌين لاءِ فخر جو ذريعو بڻجي، ۽ موهن جو دڙو سنڌ جي قديم ماضيءَ جي علامت طور اڀريو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==جي.ايم. سيد جي تاريخي تعبير== [[جي.ايم. سيد]] سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ اهم نوان رجحان متعارف ڪرايا. هن عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ لاءِ برڪت نه، پر هڪ جارحيت قرار ڏنو. سندس خيال ۾ محمد بن قاسم به ٻين حمله آورن وانگر هڪ جارح هو، جنهن سنڌ جا وسيلا لٽيا. هن دليل لاءِ ساڳيو منطق استعمال ڪيو، جيڪو سليمان ندوي ترڪ حمله آورن بابت ڏنو هو. جي. ايم. سيد موجب اٺين صديءَ تائين اموي دور ۾ عرب حاڪمن جو اصل اسلامي روح ختم ٿي چڪو هو ۽ اهي دنياوي ۽ سامراجي طاقت بڻجي چڪا هئا؛ تنهنڪري سنڌ جي عرب فتح اسلام نه پر عرب سلطنت جي توسيع هئي.<ref name="ArisarGMSayyidp56">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=56 }}</ref> هن تعبير محمد بن قاسم کي هيرو مان جارح ۾ تبديل ڪيو ۽ راجا ڏاهر کي مادر وطن جو محافظ بڻايو، جنهن حمله آورن سان ٺاهه ڪرڻ بدران وڙهندي جان قربان ڪئي. جي. ايم. سيد چچ نامو ۽ جنت السنڌ جهڙن تاريخي ماخذن تي به تنقيد ڪئي، ڇاڪاڻ ته سندس خيال ۾ اهي حمله آورن جي واکاڻ ڪن ٿا ۽ پڙهندڙن کي حقيقي تاريخي شعور کان محروم ڪن ٿا.<ref name="ArisarGMSayyidp55">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=55 }}</ref> جي. ايم. سيد جي نظر ۾ سنڌ تي حملو ڪندڙ سڀ پرڏيهي فاتح هڪ ئي زمري ۾ اچن ٿا، ڀلي انهن جو مذهب ڪهڙو به هجي. انهن ۾ ايران جو دارا، عربن جو محمد بن قاسم، غزنيءَ جو محمود، دهليءَ جو علاؤالدين، قنڌار جو شاهه بيگ ارغون، مغلن جو خان خانان ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو چارلس نيپيئر شامل ڪيا ويا. انهن سڀني کي سنڌ جا غاصب ۽ تباهه ڪندڙ قرار ڏنو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidp58">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=58 }}</ref> ==غدارن ۽ سورمن جو تصور== 1956ع کان پوءِ سياسي صورتحال سنڌ جي تاريخ کي “غدارن” ۽ “سورمن” جي انداز ۾ لکڻ طرف وٺي وئي. جيڪي ماڻهو ذاتي مفادن لاءِ سنڌ کي وڪڻندڙ سمجهيا ويا، انهن کي غدار چيو ويو، جڏهن ته جيڪي مادر وطن لاءِ قرباني ڏيندڙ سمجهيا ويا، انهن کي سورمو قرار ڏنو ويو. سنڌ جي دفاع ڪندڙن ۾ راجا ڏاهر، دودو سومرو، دريا خان، مخدوم بلاول، شاهه عنايت ۽ هوش محمد کي شامل ڪيو ويو. غدارن ۾ قاضي قاضن، نائومل ۽ مير علي مراد جا نالا کنيا ويا. هن تاريخ نويسيءَ جو پيغام اهو هو ته ڪيچ مڪران، ٺٽي، مياڻي ۽ دٻي ۾ وڙهيل سنڌ جي آزاديءَ جون جنگيون اڃا ختم نه ٿيون آهن، پر اها جنگ هر شهر ۽ ڳوٺ ۾ جاري آهي.<ref name="ArisarGMSayyidp63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=63 }}</ref> ==مغل دور، تاريخ مظھر شاهجهاني ۽ پرڏيهي غلبو== سنڌ تي مغل دور جي پرڏيهي قبضي جا اثر بيان ڪرڻ لاءِ سنڌي ادبي بورڊ 1962ع ۾ يوسف ميرڪ جي اصل ماخذ ''تاريخ مظھر شاهجهاني'' شايع ڪئي. ان جو مقدمو پير حسام الدين راشدي لکيو. هن مقدمي ۾ خاص طور اهي واقعا چونڊيا ويا، جن ۾ ظلم ۽ استحصال جي تصوير ملي ٿي ۽ جيڪي سنڌ جي ان وقت جي سياسي حالت سان لاڳاپيل لڳندا هئا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962p21">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |page=21 }}</ref> پير حسام الدين راشدي، يوسف ميرڪ جي حوالي سان، سيوهڻ جي گورنر جي ظلم، ماڻهن کي ڪوڙا هڻڻ ۽ اذيت ڏيڻ جا واقعا بيان ڪيا. مغل عملدارن طرفان ماڻهن جي ملڪيت ضبط ڪرڻ، سندن وسيلن ۽ دولت کان محروم ڪرڻ، ڦورن ۽ ڌاڙيلن جي سرپرستي ڪرڻ ۽ ڳرا محصول لاڳو ڪرڻ جهڙا عمل بيان ڪيا ويا. نتيجي طور سيوهڻ جو علائقو برباد ٿيو، ڳوٺ ۽ شهر ويران ٿيا، ۽ ماڻهو پنهنجا گهر ڇڏي پري علائقن ۾ پناهه وٺڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962pp30-31">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |pages=30–31 }}</ref> ==عثمان ڏيپلائي ۽ مزاحمتي ادب== پرڏيهي قبضي خلاف مزاحمت جو اظهار ادبي صورت ۾ به ٿيو. عثمان ڏيپلائي 1962ع ۾ پنهنجو تاريخي ناول ''سانگهڙ'' شايع ڪيو، جنهن جو موضوع انگريزن خلاف حرن جي جدوجهد هو. هن ناول سنڌ جي نئين نسل تائين اهو پيغام پهچايو ته سياسي غلبي ۽ حقن جي جدوجهد خلاف ڪيئن وڙهجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==سنڌ جي ثقافتي علامتون ۽ قوميت== سنڌ جي ماضيءَ جي عظمت بيان ڪرڻ کي به اهم سمجهيو ويو، ته جيئن سنڌين ۾ فخر جو احساس پيدا ٿئي. انهن علامتن ۾ موهن جو دڙو، ڄام نندي جو مقبرو، رني ڪوٽ، عمرڪوٽ جا قلعا، حيدرآباد جا بادگير، اجرڪ، رلي، ڪاشيءَ جو ڪم ۽ هالا جو فرنيچر شامل هئا. ادبي شخصيتن ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي، سچل سرمست ۽ سامي کي سنڌي ٻوليءَ کي شاهوڪار ڪندڙ ۽ سنڌي قومي شعور پيدا ڪندڙ شخصيتن طور پيش ڪيو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidpp62-63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |pages=62–63 }}</ref> سنڌي قومپرستيءَ جو بنياد مذهب بدران ٻولي ۽ علائقي تي رکيو ويو. هن خيال موجب جيڪي ماڻهو سنڌ ۾ رهن ٿا ۽ سنڌي ٻولي ڳالهائين ٿا، اهي سنڌي آهن. ٻن قومن واري نظريي کي رد ڪندي قوميت جو تصور سيڪيولر بنيادن تي قائم ڪيو ويو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==قومپرست تاريخ نويسيءَ تي تنقيد== قومپرست فريم ورڪ ۾ تاريخ لکڻ بابت تنقيد پڻ ڪئي وئي آهي. ڊاڪٽر مبارڪ علي موجب اهڙي تاريخ نويسيءَ ۾ ڪڏهن ڪڏهن حقيقتن کي مسخ ڪري يا چونڊي استعمال ڪيو ويو، ته جيئن اهي قومي بيانئي سان ٺهڪي اچن. تاريخي طريقيڪار کي مڪمل طور لاڳو ڪرڻ بدران جذباتي ۽ مبالغو آميز بيان اختيار ڪيو ويو. ان تاريخ نويسيءَ جو وڏو مقصد سياسي استعمال بڻجي ويو، جنهن سبب سنڌ جي تاريخ نويسي هڪ مرحلي تي بيهي رهي ۽ نون علمي موضوعن ڏانهن گهربل اڳڀرائي نه ڪري سگهي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==اڻلکيل ۽ نظرانداز ٿيل موضوع== سنڌ جي تاريخ اڃا مڪمل نه سمجهي وڃي ٿي. ڪيترائي موضوع اڃا وڌيڪ تحقيق گهرن ٿا، جهڙوڪ زرعي ڍانچي ۾ تبديليون، نون ٽيڪنالاجيڪل طريقن جو تعارف، هارين جو ڪردار، هاري بغاوتن جو وجود يا عدم وجود، سنڌ جا پاڙيسري ملڪن سان لاڳاپا، ثقافتي ۽ واپاري رابطا، اميلن ۽ ڀائيبندن جو سماجي ڪردار، ۽ سنڌ ۾ مذهب جو ڪردار، خاص طور نانڪ پنٿين ۽ سکن جي حوالي سان. ڪلاڊ مارڪووٽس جي ڪتاب ''The Global World of the Indian Merchants (1750–1967)'' ۾ شڪارپوري ۽ حيدرآبادي واپارين جي عالمي تجارتي سرگرمين کي بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو سنڌ جي مؤرخن وٽ اڳ ۾ گهڻو نظرانداز ٿيل موضوع رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==نتيجو== سنڌ جي تاريخ نويسي قومي تاريخ، علائقائي سڃاڻپ، اسلامي بيانئي، آزاديءَ جي تحريڪ، ون يونٽ، سنڌي قومپرستي ۽ سيڪيولر ثقافتي تعبيرن جي وچ ۾ تبديل ٿيندي رهي آهي. ان تاريخ نويسيءَ سنڌ جي جدا تاريخي حيثيت، ثقافتي ورثي ۽ سياسي جدوجهد کي نمايان ڪيو، پر ساڳئي وقت ان تي اهو اعتراض به ڪيو ويو ته اها ڪڏهن ڪڏهن تنگ قومپرستي ۽ سياسي مقصدن تائين محدود ٿي وئي. سنڌ جي تاريخ کي وڌيڪ جامع ۽ علمي انداز ۾ لکڻ لاءِ ضروري آهي ته اها صرف سياست جي خدمت نه ڪري، پر اهڙو وسيع تاريخي شعور پيدا ڪري، جيڪو ماڻهن کي ماضي ۽ حال ٻنهي کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==حوالا== exiyn5ovbxzhorqzsbkqi5l1p9po2w2 390537 390535 2026-07-02T10:34:25Z Memon2025 21315 /* ڏيهي ذريعا */ 390537 wikitext text/x-wiki '''ڀارت جي تاريخ نويسي''' (Historiography of India) مان مراد تنقيدي طريقن ۽ تشريحن جي ذريعي انهن مطالعي جو آهي جيڪي عالمن هندستان جي تاريخ کي ترقي ڏيڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن. تازن ڏهاڪن ۾ تاريخ نويسي جا چار مکيه اسڪول رهيا آهن ته مورخ هندستان جو مطالعو ڪيئن ڪندا آهن: ڪيمبرج، قومپرست، مارڪسسٽ، ۽ سبالٽرن. ڪڏهن عام "مشرقي" طريقو، هڪ حساس، ناقابل فهم، ۽ مڪمل طور تي روحاني هندستان جي تصوير سان، سنجيده اسڪالرشپ ۾ ختم ٿي چڪو آهي.<ref name="Prakash 383–408">{{cite journal | last = Prakash | first = Gyan | author-link = Gyan Prakash | date = April 1990 | title = Writing Post-Orientalist Histories of the Third World: Perspectives from Indian Historiography | journal = Comparative Studies in Society and History | volume = 32 | issue = 2 | pages = 383–408 | doi=10.1017/s0010417500016534 | jstor = 178920| s2cid = 144435305 }}</ref> == تاريخ جا ماخذ == === پرڏيهي ذريعا === هندستاني تاريخ جا معروف پرڏيهي احوال هيٺين ذريعن مان مليا آهن: <ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref><ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> * [[ميگئسٿنيز|ميگاسٿينس]] پاران "انڊيڪا"<ref>Allan Dahlaquist (1996). Megasthenes and Indian Religion: A Study in Motives and Types. Motilal Banarsidass. {{ISBN|978-81-208-1323-6}}.</ref> * [[فاھيان|فاهيان]] طرفان ٻڌمت جي بادشاهن جو هڪ رڪارڊ (فوگو جي 佛國記)<ref name="columbia">{{cite web|url=http://afe.easia.columbia.edu/special/travel_records.pdf|title=The Travel Records of Chinese Pilgrims Faxian, Xuanzang, and Yijing|publisher=[[Columbia University]]}}</ref> * [[البيروني]] پاران "ڪتاب الهند"<ref>{{citation|title=Kitab al-Bīrūnī fī Taḥqīq mā li-al-Hind|publisher=Osmania Oriental Publication Bureau |place=Hyderabad |year=1958}}</ref> <ref>{{citation| editor1-last=Kegan |editor1-first=Paul |publisher=Trench, Truebner |title=Alberuni's India |translator-last=Sachau |translator-first=E.C. |place=London |volume=2 |year=1910}}</ref> * [[ابن بطوطا|ابن بطوطه]] پاران "تحفة النور في غريب الامر و عجائب الاسفار<ref name="9–10 Vol. 1">{{harvnb|Dunn|2005|pp=310–11}}; {{harvnb|Defrémery|Sanguinetti|1853|pp=[https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ&pg=PA9 9–10 Vol. 1]}}</ref> * زوانگ زانگ پاران مغربي علائقن تي عظيم تانگ رڪارڊ<ref>Deeg, Max (2007). [https://web.archive.org/web/20140418141001/http://kanji.zinbun.kyoto-u.ac.jp/~wittern/data/nw-fs/fs-deeg.pdf „Has Xuanzang really been in Mathurā? : Interpretatio Sinica or Interpretatio Occidentalia&nbsp;— How to Critically Read the Records of the Chinese Pilgrim.“] – In: 東アジアの宗教と文化 : 西脇常記教授退休記念論集 = Essays on East Asian religion and culture: Festschrift in honor of Nishiwaki Tsuneki on the occasion of his 65th birthday / クリスティアン・ウィッテルン, 石立善編集 = ed. by Christian Wittern und Shi Lishan. – 京都 [Kyōto] : 西脇常記教授退休記念論集編集委員會; 京都大学人文科學研究所; Christian Wittern, 2007, pp. 35 – 73. See p. 35</ref> * تشريح هندستان، جوزف ٽيفنٿلر طرفان === ڏيهي ذريعا === مقامي تاريخي متن جا مثال شامل آهن:<ref name=":0">{{Cite journal |last=Joshi |first=P. M. |date=1965 |editor-last=Pathak |editor-first=Vishwambhar Sharan |editor2-last=Saran |editor2-first=P. |editor3-last=Kunte |editor3-first=B. G. |editor4-last=Shyam |editor4-first=Radhey |editor5-last=McKew Parr |editor5-first=Charles |editor6-last=Van Linschoten |editor6-first=Jan |title=Indian Historiography |url=https://www.jstor.org/stable/42929817 |journal=Bulletin of the Deccan College Research Institute |volume=26 |issue=3/4 |pages=20–33 |jstor=42929817 |issn=0045-9801}}</ref> * ڀاناڀٽا جي "هرشاچاريتا"<ref name=":3">{{Cite book |last=Hasrat |first=B. J. |title=The Encyclopedia of Sikhism |publisher=Punjabi University |year=2004 |isbn=817380530X |editor-last=Singh |editor-first=Harbans |edition=2nd |volume=4: S–Z |location=Patiala |pages=179–181}}</ref> * ڪلهانا طرفان "راجتارنگيني"<ref name=":0" /> * سريلنڪا جي ٻڌ ڌرم جون تاريخون، جهڙوڪ ديپاواس، مهاواسا، ۽ ڪُسوانس<ref>{{Cite journal |last=von Hinüber |first=Oskar |date=2020 |title=Brill's Encyclopedia of Buddhism Online - Historiography: South Asia |url=https://doi.org/10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069 |access-date=7 April 2024 |website=Brill |doi= 10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069|quote=The first historical texts known from ancient South Asia are the Buddhist chronicles composed in Ceylon (Sri Lanka). Consequently, from a very early period, the history of Buddhism on the island is known much better than in any other part of South Asia. Besides texts on the general history of Buddhism, there are specialized chronicles on relics and so on, written in both Pali and Sinhala languages or in Southeast Asian vernaculars.|url-access=subscription }}</ref> * فرشته جي "تاريخ فرشته" (جنهن کي گلشن ابراهيمي به چيو ويندو آهي) <ref name="EB1911">{{EB1911|inline=y|wstitle=Ferishta, Mahommed Kasim|volume=10|page=274}}</ref> * ضياء الدين برني جي "تاريخ فيروز شاهي"<ref>M. Athat Ali, "Elements of Social Justice in Medieval Islamic Thought" in Saiyid Zaheer Husain Jafri, ''Recording the Progress of Indian History: Symposia Papers of the Indian History Congress, 1992–2010'', Primus Books, 2012, p. 197.</ref> * ميروتنگا پاران "وڪاراسريني"{{sfn|Eggermont|1969|p=67}} * ابوالفضل جو "اڪبر نامو"<ref>[http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml Illustration from the Akbarnama: History of Akbar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090919035749/http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml |date=2009-09-19 }} [[Art Institute of Chicago]]</ref> * [[امير خسرو]] جو "تغلق نامو" * عبدالحميد لاهوري جو "پادشاهه نامو"<ref>[[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970).</ref> * محمد عوفي جي "جامع الحكايت"<ref>{{cite book |last1=Elliot|first1=Sir H. M. |first2=John |last2=Dowson |title=The History of India, as Told by Its Own Historians. The Muhammadan Period (Vol 2.)|chapter-url=https://archive.org/stream/cu31924073036729#page/n5/mode/2up|chapter=4. Jawami ul-Hikayat of Muhammad Ufi| year=1871|publisher=London : Trübner & Co.|page=155}}</ref> * چانڊ بردائي جي "پرٿيوراج راسو" ''<ref>{{Cite book|author=Rima Hooja|url=https://books.google.com/books?id=qqd1RAAACAAJ|title=A HISTORY OF RAJASTHAN (PB)|date=2006|publisher=Rupa & Company|isbn=978-81-291-1501-0|pages=364–365|language=en}}</ref>'' * منهاج سراج جوزجاني جي "طبقات ناصري" 15 صدي عيسويءَ کان اڳ جي تاريخ کي رڪارڊ ڪرڻ لاءِ تمام ٿورا مشهور هندستاني متن موجود آهن. ان ڪري، هندستان جي تاريخ جو گهڻو حصو پرڏيهي مورخن جي ذريعي ملي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> قديم هندستان ۾ مقامي تاريخي روايتن جا تمام گهٽ ثبوت موجود آهن. البيروني مقامي هندستاني تاريخ نگاري بابت هيٺ ڏنل ڳالهه ڪئي: <ref name=":0" /> {{Blockquote|text="بدقسمتي سان هندو شين جي تاريخي ترتيب تي گهڻو ڌيان نه ڏيندا آهن، اهي پنهنجن بادشاهن جي تاريخي جانشيني کي بيان ڪرڻ ۾ تمام گهڻو لاپرواهي ڪندا آهن ۽ جڏهن انهن کي معلومات لاءِ دٻايو ويندو آهي ۽ نقصان ۾ هوندا آهن، اهو نه ڄاڻندا آهن ته ڇا چوڻو آهي، اهي هميشه ڪهاڻي ٻڌائڻ تي مجبور هوندا آهن. پر ان لاءِ، اسان کي پڙهندڙن کي انهن روايتن کي پهچائڻ گهرجي جيڪي اسان کي انهن مان ڪجهه ماڻهن کان مليون آهن." |author=البيروني|title=ڪتاب الهند|source=}} قديم هندستان ڪڏهن به هڪ مضبوط تاريخي روايت ترقي نه ڪئي جيڪا گريڪو-رومن، چيني ۽ اسلامي تهذيبن ۾ موجود روايتن جي برابر هجي. بهرحال، اهو نتيجو نه ٿو ڪڍي سگهجي ته قديم هندستانين وٽ معروضي تاريخي لکڻ جي سمجهه جي کوٽ هئي، ڇاڪاڻ ته تاريخ نگاري سان ملندڙ جلندڙ ڪجهه ڪوششون هيون. هندستاني تاريخ جي مختلف موڙ تي، هندستان ۾ خاص خاندانن ۽ حڪمرانن جي دورن کي رڪارڊ ڪرڻ ۽ تاريخ نگاري ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.<ref name=":4">{{Cite book |last=Sharma |first=Tej Ram |title=Historiography: A History of Historical Writing |publisher=Concept Publishing Company |year=2005 |isbn=9788180691553 |pages=17–22 |chapter=Historical Writings in the Ancient World - Indian Historiography: Historiography in Ancient India}}</ref> هندستان جي تاريخ ۾ مختلف موقعن تي، هندستان ۾ خاص خاندانن ۽ حڪمرانن جي دورن کي رڪارڊ ڪرڻ ۽ تاريخ ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. ويدڪ، ٻڌ، جين ۽ ٻين مذهبي ادب ۾، استادن جا نالا ڌيان سان درج ڪيا ويا آهن. چيني بدھ ياتري شوان زانگ ذڪر ڪيو ته هندستان جي هر صوبي ۾، اهڙا آفيسر هوندا جيڪي "سٺن ۽ برن واقعن، آفتن ۽ خوش قسمت واقعن" کي لکڻ ۾ دستاويز ڪرڻ جا ذميوار هوندا. گپتا حڪمران سمدرگپت جي دور کان وٺي، قديم هندستاني حڪمران هڪ مشهور شاعر کان پنهنجي دورن ۽ فتحن کي پٿر تي لکت جي صورت ۾ رڪارڊ ڪندا هئا.<ref name=":4" /> ان جي بدران روميلا ٿاپر چوي ٿي ته ان کي غور ۾ رکڻ گهرجي ته قديم هندستانين ڇا لاڳاپيل سمجهيو ۽ ڇو تاريخي روايت جي ڪنهن به گهٽتائي جو جائزو وٺڻ وقت. اي ڪي وارڊر راءِ ڏني ته هندستان جي علائقائي تاريخ نويسي تي غور ڪرڻ گهرجي، هندستان ۾ تاريخي لکڻين کي 7 صدي کان وٺي وچين دور جي دور ۾ علائقائي بڻايو ويو. چالوڪيا، راشٽرڪوٽ، پالا خاندانن جي تاريخ نويسي ۽ ڪشمير، سنڌو، گُجرا، جيجڪ ڀُڪتي، ڪمروپ، ڪيرالا، هوياسالا، آنڌرا، ڪالنگا ۽ مهاراشٽر ۾ علائقائي تاريخ نويسي روايتن پاران لکيل تاريخي ڪم آهن.<ref name=":4" /> جديد دور ۾، ويدڪ ادب ۽ رزميه شاعري، جهڙوڪ مهاڀارت يا رامائن مان تاريخي عنصر ڪڍڻ جي ڪجهه ڪوششون ڪيون ويون آهن.<ref name=":3" /> جڏهن ته، مذهبي، افسانوي، ۽ تمثيلي داستانون هندستاني مذهبي سوچ ۽ فلسفي سان تمام گهڻيون مليل آهن ته انهن مان تاريخ نويسي جي ڪنهن به جھلڪ کي سمجهڻ ۽ ڪڍڻ هڪ ڏکيو ڪم آهي. پراڻن ۾ گهڻو ڪري افسانوي عنصر شامل آهن جن ۾ تاريخيت جو هڪ چهرو آهي. ان دور جي پالي ۽ پراڪرت ادب جا مجموعا گهڻو ڪري مذهبي نوعيت جا آهن. تنهن ڪري، هندستان ۾ تاريخ نويسي جي روايت مشهور نه هئي، ڪجهه مثالن کي ڇڏي. عربن جي سنڌ تي قبضو ڪرڻ کان پوءِ هندستان ۾ تاريخ نويسي جي هڪ سچي روايت متعارف ڪرائي وئي، جتي انهن تاريخ لکڻ ۽ صحيح تاريخ سازي کي رڪارڊ ڪرڻ شروع ڪيو. انهن عرب تاريخ نويسن جي جاءِ بعد ۾ فارسيءَ ۾ لکندڙ تاريخ نويسن ورتي، جن مان گھڻن کي هندستان جي حڪمران سلطانن جي سرپرستي حاصل هئي.<ref name=":3" /> ==مکيه اسڪول== === مستشرقي طريقو === مستشرقين جو طريقو سامراجي روين ۽ دلچسپين ٻنهي کان متاثر هو ۽ ميڊيٽرينين ۽ يورپي ليکڪن ۽ مفڪرن لاءِ "غير ملڪي" اوڀر لاءِ دلچسپي پڻ، فنڪارن پاران تصويرن ۾ قبضو ڪيو ويو، جيڪو مغرب ۾ خيالن جي تاريخ ۾ بار بار سامهون ايندڙ موضوع ۾ مجسم آهي، جن کي "<small>'''مشرقيت'''</small>" <small>(Orientalism)</small> سڏيو ويندو آهي. فن جي تاريخ، ادب ۽ ثقافتي مطالعي ۾، مشرقي دنيا ۾ پهلوئن جي نقل يا تصوير آهي. اهي تصويرون عام طور تي مغربي دنيا جي ليکڪن، ڊزائنرن ۽ فنڪارن پاران ڪيون وينديون آهن. مشرقي اصطلاح ڪجهه حلقن ۾ منفي مفهوم حاصل ڪرڻ لاءِ آيو آهي ۽ 18هين ۽ 19هين صدي ۾ يورپي سامراج جي دور جي روين جي شڪل ۾ مغربي ماڻهن پاران اوڀر جي مطالعي جي حوالي سان تشريح ڪئي وئي آهي. جڏهن هن معنيٰ ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي، ته اهو اڪثر ڪري مشرقي ثقافتن ۽ ماڻهن جي تعصب واري، ٻاهرين ڪارٽون ڪيل تشريح جو مطلب آهي. هي نقطه نظر سڀ کان وڌيڪ مشهور طور تي [[ايڊورڊ سعيد]] پاران "اورينٽلزم" (1978ع) ۾ بيان ڪيو ويو ۽ پروپيگنڊه ڪيو ويو، جيڪو هن علمي روايت جي هڪ تنقيدي تاريخ آهي.<ref>{{cite book|last=Clarke|first=J.J.|title=Oriental enlightenment the encounter between Asian and Western thought|url=https://archive.org/details/orientalenlighte00clar|url-access=limited|year=1997|publisher=Routledge|pages=[https://archive.org/details/orientalenlighte00clar/page/n16 8]}}</ref> ==== تاريخ ==== جيتوڻيڪ قديم زماني کان وٺي هندستان جو مغربي نقطه نظر کان مطالعو ڪيو ويندو رهيو آهي، پر دريافت جي دور کان پوءِ مشرقي اسڪول کي اهميت حاصل ٿي. 18هين ۽ 19هين صدي ۾، اصطلاح مشرقيت هڪ اهڙي عالم جي سڃاڻپ ڪئي جيڪا مشرقي دنيا جي ٻولين ۽ ادب ۾ ماهر هجي. اهڙن عالمن ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپني جا آفيسر به شامل هئا، جن چيو ته عرب ثقافت، هندستاني ثقافت ۽ اسلامي ثقافتن جو مطالعو يورپ جي ثقافتن جي برابر ڪيو وڃي.<ref>{{cite book |last = Macfie |first = A. L.|year = 2002 |title = Orientalism |publisher = Longman| location = London|url=https://books.google.com/books?id=0FrJAwAAQBAJ |isbn = 978-0582423862|ref = none| page = Ch One}}</ref> اهڙن عالمن ۾ فلسفي جو ماهر وليم جونز به شامل آهي، جنهن جي هند-يورپي ٻولين جي مطالعي کي جديد فلسفي کي قائم ڪيو. هندستان ۾ ڪمپني جي حڪمراني هندستانين سان مثبت لاڳاپن کي ترقي ۽ برقرار رکڻ لاءِ هڪ ٽيڪنڪ جي طور تي مشرقيت کي ترجيح ڏنو. <small>1820</small>ع جي ڏهاڪي تائين، جڏهن ٿامس بيبنگٽن ميڪولي ۽ جان اسٽوارٽ مل جهڙن "انگريزيت پسند" جي اثر مغربي طرز جي تعليم کي فروغ ڏنو.<ref>Holloway (2006), pp. 1–2. "The Orientalism espoused by Warren Hastings, William Jones and the early East India Company sought to maintain British domination over the Indian subcontinent through patronage of Hindu and Muslim languages and institutions, rather than through their eclipse by English speech and aggressive European acculturation."</ref> مغربي ماهرن ۾ ايشيا جي ڄاڻ ۾ وڏي واڌ، خطي ۾ سياسي ۽ اقتصادي شموليت ۾ واڌ ۽ خاص طور تي وليم جونز پاران هندستاني ۽ يورپي ٻولين جي وچ ۾ ويجهن لاڳاپن جي وجود جي احساس سان، مشرقي ۽ مغربي ثقافتن جي شروعاتي تاريخ جي وچ ۾ وڌيڪ پيچيده ذهني لاڳاپا اڀريا. انهن مان ڪجهه ترقي هندستان تي ڪنٽرول لاءِ فرانڪو-برطانوي رقابت جي تناظر ۾ ٿي. لبرل معاشيات دان، جهڙوڪ جيمس مل، مشرقي تهذيبن کي جامد ۽ بدعنوان قرار ڏنو. ڪارل مارڪس، ڳوٺاڻي معيشت جي معاشي تنگي ۽ پيداوار ۾ رياست جو ڪردار جي ڪارڻ ايشيائي پيداوار جي طريقي کي غير تبديل ٿيندڙ طور بيان ڪيو. "[[Oriental despotism]]" was generally regarded in Europe as a major factor in the relative failure of [[progress (history)|progress]] of Eastern societies. In the course of the century Western archaeology spread across the Middle East and Asia. New national museums provided a setting for important archaeological finds, most of which were in this period bought back to Europe. The first serious European studies of [[Buddhism]] and [[Hinduism]] were by the scholars [[Eugene Burnouf]] and [[Max Müller]]. In that time, the academic [[Islamic studies by author (non-Muslim or academic)|study of Islam]] also developed, and, by the mid-19th century, Oriental Studies was a well-established academic discipline in most European countries, especially those with imperial interests in the region. Yet, while scholastic study expanded, so did [[Racism|racist]] attitudes and stereotypes of Asian peoples and cultures. Scholarship often was intertwined with prejudicial racist and religious presumptions,<ref>J. Go, "'Racism' and Colonialism: Meanings of Difference and Ruling Practice in America's Pacific Empire" in ''Qualitative Sociology'' '''27'''.1 (March 2004).</ref> to which the new [[biology|biological sciences]] tended to contribute until the end of the [[World War II|Second World War]]. ==== Criticism and Decline ==== In his book [[Orientalism (book)|Orientalism]] (1978), [[cultural critic]] Edward Said redefines the term ''Orientalism'' to describe a pervasive Western tradition—academic and artistic—of prejudiced outsider-interpretations of the [[Eastern world]], which was shaped by the cultural attitudes of European [[imperialism]] in the 18th and 19th centuries.<ref>Tromans, 24</ref> Since its publication, most academic discourse began to use the term "Orientalism" to refer to a general patronizing Western attitude towards Middle Eastern, Asian, and [[North Africa]]n societies. In Said's analysis, the West [[Essentialism|essentializes]] these societies as static and undeveloped—thereby fabricating a view of Oriental culture that can be studied, depicted, and reproduced in the service of [[Imperialism|imperial power]]. Implicit in this fabrication, writes Said, is the idea that Western society is developed, rational, flexible, and superior.<ref>Mahmood Mamdani, ''Good Muslim, Bad Muslim: America, the Cold War, and the Roots of Terrorism'', New York: Pantheon, 2004; {{ISBN|0-375-42285-4}}; p. 32.</ref> Furthermore, Said said that "The idea of representation is a theatrical one: the Orient is the stage on which the whole East is confined",<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/63/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=63 |language=English}}</ref> and that the subject of learned Orientalists "is not so much the East itself as the East made known, and therefore less fearsome, to the Western reading public".<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/60/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=60 |language=English}}</ref> The thesis of Edward Said's Orientalism develops Marxist philosopher [[Antonio Gramsci]]'s theory of [[cultural hegemony]], and [[Michel Foucault]]'s theorisation of [[discourse]] (the [[knowledge]]-[[Power (social and political)|power]] relation) to criticise the scholarly tradition of Oriental studies. In the academy, the book ''Orientalism'' (1978) became a foundational text of [[Postcolonialism|post-colonial cultural studies]].<ref>Xypolia, Ilia (2011). "Orientations and Orientalism: The Governor Sir Ronald Storrs". Journal of IslamicJerusalem Studies. 11: 25–43.</ref> The once common "Orientalist" approach, with its image of a sensuous, inscrutable, and wholly spiritual India, has died out in serious scholarship.<ref name="Prakash 383–408" /> === Cambridge School === The Cambridge School of historiography was a [[school of thought]] which approached the study of the [[British Empire]] from the imperialist point of view. It emerged especially at the [[University of Cambridge]] in the 1960s. [[John Andrew Gallagher]] (1919–80) was especially influential, particularly in his article with [[Ronald Robinson]] on "[[The Imperialism of Free Trade]]". It was led by Anil Seal,<ref>Anil Seal'', The Emergence of Indian Nationalism: Competition and Collaboration in the Later Nineteenth Century'' (1971)</ref> Gordon Johnson,<ref>Gordon Johnson, ''Provincial Politics and Indian Nationalism: Bombay and the Indian National Congress 1880–1915'' (2005)</ref> Richard Gordon, and David A. Washbrook.<ref>Rosalind O'Hanlon and David Washbrook, eds. ''Religious Cultures in Early Modern India: New Perspectives'' (2011)</ref> It downplayed ideology.<ref>Aravind Ganachari, "Studies in Indian Historiography: 'The Cambridge School'", ''Indica'', March 2010, 47#1, pp 70–93</ref> ==== Criticism ==== This school of historiography is criticised for western bias or [[Eurocentrism]].<ref name="google7">{{cite book|title=Eurocentrism: a marxian critical realist critique|author=Hostettler, N.|date=2013|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-135-18131-4|url=https://books.google.com/books?id=2XjozzN0ppEC&pg=PA33|page=33|access-date=6 January 2017}}</ref> Critics have attacked various ideas of the School.<ref>See [[Christopher Platt|D.C.M. Platt]], "The Imperialism of Free Trade: Some Reservations," ''Economic History Review,'' 21#2 (Aug., 1968), pp. 296-306</ref> In ''The New Imperial Histories Reader,'' Stephen Howe has assembled articles by critics who take aim especially at [[P. J. Marshall]], [[David Kenneth Fieldhouse|D. K. Fieldhouse]], Robinson and Gallagher, and [[Peter Cain (historian)|Peter Cain]] and [[A. G. Hopkins]].<ref>Stephen Howe, ed. ''New Imperial Histories Reader'' (Routledge, 2009)</ref> [[Howard Spodek]], for example, praises the school's regional and pluralist perspectives but criticizes their reliance on British (rather than Indian) documentation, sloppy use of [[social science]] models, downplaying of ideology, and their excessive emphasis on Indian self-seeking and the importance of British imperial initiatives in achieving modernization. He recommends a deeper appreciation of Indian initiatives, and more attention to the emerging importance of public life in many areas of society rather than just a concentration on politics.<ref>Howard Spodek, "Pluralist Politics in British India: The Cambridge Cluster of Historians of Modern India," ''American Historical Review,'' (June 1979) 84#3 pp 688-707</ref> === Nationalist School === The Nationalist school originated among Indian historians in the late 19th and early 20th centuries who were influenced by [[Indian independence movement|Indian nationalism]]. They emphasized achievements in Indian history, while downplaying negative aspects, which led to various contradictions. Nationalist historians universally praised Hindu rule of India, with Hindu culture being prized above all else.<ref name=":0a">{{cite book|last=Thapar|first=Romila|title=History of Early India: From the Origins to AD 1300|publisher=University of California Press|year=2004|isbn=978-0-520-24225-8|pages=16–17}}</ref> In modern history, they focused on Congress, Gandhi, Nehru and high level politics. It highlighted the Mutiny of 1857 as a war of liberation, and Gandhi's 'Quit India' begun in 1942, as defining historical events. This school of historiography has received criticism for [[Elitism]].<ref>{{cite web|url=http://pages.ucsd.edu/~rfrank/class_web/ES-200C/Articles/Guha.pdf|title=Ranjit Guha, "On Some Aspects of Historiography of Colonial India"}}</ref> Historians in this school included [[Rajendralal Mitra]], [[R. G. Bhandarkar]], [[Romesh Chunder Dutt]], [[Anant Sadashiv Altekar]], [[K. P. Jayaswal]], [[Hem Chandra Raychaudhuri]], [[Radha Kumud Mukherjee]], [[R. C. Majumdar]], and [[K. A. Nilakanta Sastri]] ,.<ref name=":0a" /> === Marxist School === In India, Marxist Historiography takes the form of Marxian historiography where Marxian techniques of analysis are used but Marxist political intentions and prescriptions are discarded. The Marxian historiography of India uses the method of [[historical materialism]] and has focused on studies of economic development, land ownership, and [[class conflict]] in precolonial India and [[deindustrialisation|deindustrialization]] during the colonial period.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993">Bagchi, Amiya Kumar (January 1993). "Writing Indian History in the Marxist Mode in a Post-Soviet World". Indian Historical Review. 20 (1/2): 229–244.</ref> [[Bhupendranath Datta|B. N. Datta]], and [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] are considered the founding fathers of Marxist historiography in India. D. D. Kosambi was apologetic of the revolution of [[Mao]] and thought of Indian Prime Minister [[Jawaharlal Nehru]]'s policies as pro-capitalist. Kosambi, a polymath, viewed Indian History from a Marxist viewpoint. The other Indian scholars of Marxian historiography are [[Ram Sharan Sharma|R. S. Sharma]], [[Irfan Habib]], [[D. N. Jha]], and [[K. N. Panikkar]].<ref>Bottomore, T. B. 1983. ''A Dictionary of Marxist thought''. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press.</ref> Other historians such as [[Satish Chandra (historian)|Satish Chandra]], [[Romila Thapar]], [[Bipan Chandra]], [[Arjun Dev (historian)|Arjun Dev]], and [[Dineshchandra Sircar]], are sometimes referred to as "influenced by the Marxian approach to history."<ref>Guichard, Sylvie (2010), The Construction of History and Nationalism in India, Routledge, p. 87, ISBN 978-1136949319</ref> One debate in Indian history that relates to a [[historical materialist]] schema is on the nature of [[feudalism]] in India. [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] in the 1960s outlined the idea of "feudalism from below" and "feudalism from above". Element of his feudalism thesis was rejected by R.S. Sharma in his monograph [[Indian Feudalism]] (2005) and various other books,<ref>Purohit, Vinayak. 1988. Arts of transitional India twentieth century. Bombay: Popular Prakashan.</ref><ref>R S Sharma, Indian Feudalism (book), 2005</ref><ref>R S Sharma, Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation, Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177-85</ref><ref>R S Sharma, India's Ancient Past, Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India, Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> However R. S. Sharma also largely agrees with Kosambi in his various other books.<ref>R S Sharma, ''[[Indian Feudalism (book)]], 2005''</ref><ref>R S Sharma, ''Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation'', Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177–85</ref><ref>R S Sharma, ''India's Ancient Past'', Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, ''The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India'', Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> Most Indian Marxian historians argue that the economic origins of communalism are feudal remnants and the economic insecurities caused by slow development in India.<ref>{{cite book|title=Dalit women in India: issues and perspective|page=138|first=Prahlad|last=Jogdand|year=1995}}</ref> Even non-academic and laymen contributions to Marxist Historiography exist in India. The book "Coffee Housinte Katha" (The Story of Coffee House), written in [[Malayalam]], a regional language of India, spoken in the state of [[Kerala]], by one of the leaders of the Indian Coffee House Movement, [[Nadakkal Parameswaran Pillai]], is an example of this. Politicians like [[Shripad Amrit Dange]] have also contributed to Marxian historiography. ==== Criticism ==== The Marxian school of Indian historiography is accused of being too ideologically influenced.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993" /> Though influenced by Marxist theory [[B. R. Ambedkar]] criticized Marxists, as he deemed them to be unaware or ignorant of the specifics of caste issues.<ref>Padovani, Florence. Development-Induced Displacement in India and China: A Comparative Look at the Burdens of Growth. Rowman & Littlefield. Bhimrao Ambedkar himself, who criticized Indian Marxists</ref><ref>Jadhav, Narendra (1991). "Neglected Economic Thought of Babasaheb Ambedkar". Economic and Political Weekly. 26 (15): 980–982. ISSN 0012-9976. JSTOR 4397927.</ref> Also though most criticisms of Marxian historiography is levied by people who are not historians, some historians have debated Marxian historians and critically examined their analysis of the [[history of India]]. Many have alleged that Marxian historians used [[Historical negationism|negationism]] to whitewash some of the atrocities committed by [[Islamic rulers in the Indian subcontinent|Muslim rulers]] in the Indian Subcontinent.<ref>{{cite book|title=The Legacy of Muslim Rule in India|quote=Marxists who always try to cover up the black spots of Muslim rule with thick coats of whitewash|first=Kishori Saran|last=Lal|publisher=Aditya Prakashan|page=67}}</ref><ref>{{cite book|title=Indian Politics, Then and Now: Essays in Historical Perspective|first=K|last=Seshadri|publisher=Pragatee Prakashan|page=5|quote=certain attempts made by some ultra-Marxist historians to justify and even whitewash tyrannical emperors of the medieval India}}</ref><ref>{{cite book|title=Studies in World Affairs, Volume 1|first=KR|last=Gupta|year=2006|publisher=Atlantic Publisher|page=249|isbn=9788126904952|url=https://books.google.com/books?id=Hw9uf7sRKtIC&pg=PA249}}</ref><ref>{{cite book|title=Al-Hind the Making of the Indo-Islamic World: The Slave Kings and the Islamic Conquest : 11th–13th Centuries|year=1991|url=https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink|url-access=limited|last=Wink|first=André|publisher=Brill|page=[https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink/page/n160 309]|quote="apologists for Islam, as well as some Marxist scholars in India have sometimes attempted to reduce Islamic iconoclasm.."}}</ref> Since the late 1990s, [[Hindu nationalism|Hindu nationalist]] scholars especially have theorized that the Marxian tradition in India neglected what they believe to be the country's 'illustrious past' based on Vedic-[[puranic chronology]] and other [[Pseudohistory|pseudo-historical]] [[Historical revisionism|revisionist]] narratives of history, the historians are held responsible for aiding or defending [[Islam in India|Muslims]], who figure in Hindu nationalist discourse as the enemy.<ref>Jha, D.N. (1996). Society and Ideology in India: Essays in Honour of Prof. R.S. Sharma. New Delhi, India: Munshiram Manoharlal Publishers Pvt. Ltd. ISBN 978-8121506397.</ref><ref>Historian: Prof Irfan Habib outlookindia.com. Magazine | 23 April 2007. Retrieved 15 January 2013</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=u0RZBwAAQBAJ&pg=PA98|title=The Construction of History and Nationalism in India: Textbooks, Controversies and Politics|last=Guichard|first=Sylvie|year=2010|publisher=Routledge |isbn=9781136949319}}</ref> An example of such a view is [[Arun Shourie]]'s ''[[Eminent Historians]]'' (1998)<ref>Bryant, E. E. (2014). ''Quest for the Origins of Vedic Culture: The Indo-Aryan Migration Debate''. Cary, US: Oxford University Press {{ISBN|978-0195169478}}</ref> and ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks'' (2000), by [[Meenakshi Jain]].<ref name="Times14July">{{cite news |title=From having legs hacked off to getting Rajya Sabha foothold: A Master's journey of grit |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |access-date=14 July 2025 |work=The Times of India |date=14 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250714044603/https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |archive-date=14 July 2025}}</ref><ref name="v282">{{cite web | title=Why Meenakshi Jain Has Been Nominated To Rajya Sabha | website=[[News18]] | date=15 July 2025 | url=https://www.news18.com/opinion/opinion-why-meenakshi-jain-has-been-nominated-to-rajya-sabha-9442669.html | access-date=18 July 2025}}</ref> === Subaltern School === The "subaltern school", was begun in the 1980s by [[Ranajit Guha]] and [[Gyan Prakash]].<ref>{{cite journal |last=Prakash |first=Gyan |date=December 1994 |title=Subaltern studies as postcolonial criticism |journal=American Historical Review |volume=99 |issue=5 |pages=1475–1500 |doi=10.2307/2168385|jstor=2168385 }}</ref> It focuses attention away from the elites and politicians to "history from below", looking at the peasants using folklore, poetry, riddles, proverbs, songs, oral history and methods inspired by anthropology. It focuses on the colonial era before 1947 and typically emphasises caste and downplays class, to the annoyance of the Marxist school.<ref>{{cite journal |last=Roosa |first=John |date=2006 |title=When the Subaltern Took the Postcolonial Turn |journal=Journal of the Canadian Historical Association |volume=17 |issue=2 |pages=130–147 |doi=10.7202/016593ar|doi-access=free }}</ref> ==== Criticism ==== {{see|Subaltern Studies#Criticism}} === Hindutva Approach === Hindutva ({{Translation|Hinduness}}) is the predominant form of [[Hindu nationalism]] in India.<ref>{{Cite web|last=Purandare|first=Vaibhav|date=22 August 2019|title=Hindutva is not the same as Hinduism said Savarkar|url=https://www.telegraphindia.com/india/hindutva-is-not-the-same-as-hinduism-said-savarkar/cid/1699550|access-date=23 December 2020|website=telegraphindia.com}}</ref> The Hindutva movement has been described as a variant of "right-wing extremism",<ref name="Leidig">{{Cite journal|last=Leidig|first=Eviane|date=17 July 2020|title=Hindutva as a variant of right-wing extremism|journal=Patterns of Prejudice|volume=54|issue=3|pages=215–237|doi=10.1080/0031322X.2020.1759861|issn=0031-322X|doi-access=free|hdl=10852/84144|hdl-access=free}}</ref> adhering to a concept of homogenised majority and [[cultural hegemony]].<ref name="j3517631">{{cite journal |title=Fascism of our times |jstor=3517631 |author=Prabhat Patnaik |journal=Social Scientist |volume=21 |issue=3/4|pages=69–77 |year=1993 |doi=10.2307/3517631}}</ref><ref>{{harvnb|Frykenberg|2008|pages=178–220}}: "This essay attempts to show how — from an analytical or from an historical perspective — Hindutva is a melding of Hindu fascism and Hindu fundamentalism."</ref> Some analysts dispute the identification of Hindutva with fascism, and suggest Hindutva is an extreme form of [[conservatism]]. Hindutva approach to history exists to create a version of history to support the Hindu nationalist demands for [[Hindutva#Views on Indian history|Hindu Rashtra]] in Indian society.<ref name="Menon 28–30">{{cite magazine |last=Menon |first=Latha |date=August 2004 |title=Coming to Terms with the Past: India |magazine=History Today |volume=54 |issue=8 |pages=28–30}}</ref> It began with the writings of the developer and outliner of the [[Hindu Nationalism|Hindu Nationalist]] political ideology of [[Hindutva]] himself, [[Vinayak Damodar Savarkar]].{{sfn|Chandra|1989|p=145}}{{sfn|Keer|1966|p=143}} His works '[[The Indian War of Independence (book)|The Indian war of independence, 1857]]', 'Hindu-Pad-Padashahi (A Critical Review of the Hindu Empire of Maharashtra)', and 'Six Glorious Epochs of Indian History' contributed to and laid down the groundwork for this approach. However, this approach did not gain much traction until the 1990s.{{sfn|Goodrick-Clarke|1998|p=46}}<ref>{{Cite web|title=Resources|url=http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|access-date=2021-08-08|website=savarkar.org|language=en|archive-date=8 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210808095423/http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Visana|first=Vikram|date=5 November 2020|title=Savarkar before Hindutva: Sovereignty, Republicanism, and Populism in India, c.1900–1920|url=https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|journal=Modern Intellectual History|volume=18|issue=4|language=en|pages=1106–1129|doi=10.1017/S1479244320000384|s2cid=224983230|issn=1479-2443|access-date=25 July 2021|archive-date=30 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210930153956/https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> This approach is still in the process of development.<ref name="Menon 28–30" /> In March 2012, [[Diana L. Eck]], Professor of Comparative Religion and Indian Studies at [[Harvard University]], authored in her book "India: A Sacred Geography", that idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals and it wasn't just a cluster of regional identities and it wasn't ethnic or racial.<ref name="scroll.in">{{cite web|url=http://scroll.in/article/802047/theres-an-idea-of-india-from-early-times-much-before-the-mughals-or-the-british-scholar-diana-eck|title=Harvard scholar says the idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals|date=20 January 2016 }}</ref><ref name="In The Footsteps of Pilgrims">{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/leisure/story/20120618-review-of-diana-leck-india-a-sacred-geography-758709-2012-06-09|title=In The Footsteps of Pilgrims |date=9 June 2012 }}</ref><ref>{{cite magazine |url=https://www.economist.com/books-and-arts/2012/03/24/the-heavens-and-the-earth |title=India's spiritual landscape: The heavens and the earth |magazine =The Economist |date=24 March 2012}}</ref><ref name="Dalrymple">{{cite news |last=Dalrymple |first=William |date=27 July 2012 |title=India: A Sacred Geography by Diana L Eck – review |url=https://www.theguardian.com/books/2012/jul/27/india-sacred-geography-eck-review |newspaper=The Guardian}}</ref> This approach is noted for denying the [[Indo-Aryan migrations]], as they consider those whose ancestry and religion have origins outside of the Indian subcontinent to be aliens, namely Muslims, Christians, and communists. This approach states that only the Hindus are the legitimate heirs of South Asia.{{Sfn|Thapar|2004|p=14}} ==== Saffronisation ==== [[Saffronisation]], a process of introduction of right-wing policies that implement a Hindu nationalist agenda onto school textbooks by attempting to glorify Hindu contributions to Indian history while undermining other contributions, has become prominent. The [[Bharatiya Janata Party]] (BJP) has said that several Indian history textbooks had overt Marxist or Eurocentric political overtones.<ref name=":2">{{cite journal|last=Bhattacharya|first=Neeladri|date=2009|title=Teaching History in Schools: The Politics of Textbooks in India|journal=History Workshop Journal|volume=67|issue=67|pages=99–110|doi=10.1093/hwj/dbn050|jstor=40646212|s2cid=154421051}}</ref> The BJP has had trouble changing the textbooks because many states in which the BJP is not in power have blocked saffronisation efforts. The BJP, citing a rigid anti-Hindu agenda, restructured NCERT and the Indian Council of Historical Research (ICHR) to make textbooks conform to the BJP's Hindu nationalist platform.<ref>{{cite book|last=Bénéï|first=Veronique|title=Manufacturing Citizenship: education and nationalism in Europe, South Asia, and China|publisher=Routledge|year=2005|isbn=0-415-36488-4|location=New York, NY|pages=156–159}}</ref> In states where the BJP had control of the local government, textbooks were changed extensively to favor a Hindu nationalist narrative.<ref name=":1" /> These changes included the omission of caste-based exclusion and violence throughout Indian history and the exclusion or minimization of contributions to Indian society made by Muslims.<ref name="Raghavan">{{cite news|author=Raghavan, B. S.|title=Saffronisation|date=12 September 2001|newspaper=[[The Hindu]]|url=http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20070514123440/http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-date=14 May 2007|url-status=live}}</ref> After a rival political party, the [[Indian National Congress]], came into power, efforts were undertaken in 2004 to reverse the saffronisation of textbooks previously made by BJP.<ref name="The Guardian">{{cite news |last=Ramesh |first=Randeep |url=https://www.theguardian.com/world/2004/jun/26/india.schoolsworldwide |title=Another rewrite for India's history books |work=The Guardian |date=25 June 2004 |access-date=10 March 2016}}</ref> When the ''[[Hindustan Times]]'' reviewed the issue of saffronisation of Indian textbooks in late 2014, it noted that right-wing efforts to change how textbooks recount history faced "some difficulty as it lacks credible historians to back its claims."<ref>{{cite news|last=Raza |first=Danish | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffronising-textbooks-where-myth-and-dogma-replace-history/story-CauM4dmmsPGrjZ3APAvNxO.html |title=Saffronising textbooks : Where myth and dogma replace history |work=Hindustan Times |date=8 December 2014 |access-date=9 March 2016}}</ref> The [[India#Medieval India|medieval period]] in India is one such hotly-contested epoch among historians. Since there can be no true consensus about that era due to divided and deeply entrenched political motivations, history for that period is highly subjective and particularly vulnerable to the influence of the textbook writer's sympathies and outlook. "The choice of the textbook writer is more decisive than anything else," it was noted in a report in ''The Hindu''.<ref name="Amrik Singh">{{cite news|last=Singh|first=Amrik|date=25 August 2001|title=Saffronisation and textbooks|url=http://www.thehindu.com/2001/08/25/stories/05252524.htm|work=[[The Hindu]]|access-date=10 March 2016}}{{dead link|date=April 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> Critics have said that the changes to the textbooks have portrayed the medieval period as "a dark age of Islamic colonial rule which snuffed out the glories of the Hindu and Buddhist empires that preceded it".<ref name="The Guardian" /> Another trap in the politicisation of history relates to contention over the state of [[Jammu and Kashmir (union territory)|Jammu and Kashmir]].<ref name="Amrik Singh" /> By mid-2015, ''[[The Times of India]]'' reported that the [[National Council of Educational Research and Training]], which is in charge of publishing textbooks, had participated in a meeting convened by the [[Ministry of Human Resource Development]], and during that meeting, the issue of changing textbooks was discussed. An official from the ICHR complained that the theme of nationalism did not receive proper treatment in textbooks, setting the stage for possible textbook revisions.<ref name=":1">{{cite news | last=Akshaya |first=Mukul | url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/education/news/Saffronization-fears-over-history-textbooks-rewrite-plans/articleshow/47792475.cms |title=Saffronization fears over history textbooks rewrite plans |work=The Times of India|date=24 June 2015 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of Rajasthan reportedly spent Rs 37 crore to reprint 36 textbooks used for classes 1 to 8 for the 2016–2017 academic session that will be based on an agenda that would promote Indian culture by including historical figures, such as [[Suraj Mal|Maharaja Surajmal]], Hem Chandra, and [[Guru Gobind Singh]]. The textbooks that had been approved up to the 2012–13 academic session were rendered obsolete under the rewriting of history, and those books were auctioned off. In total, 5,66 crore new textbooks were ordered printed for an agenda that critics described was intent on supporting the saffronisation of textbooks. Rajasthan (primary and secondary) education minister Vasudev Devnani denied the charge of saffronisation, but educationists described his decision as to the "Hinduisation of education" that occurs when right-wing forces come to power.<ref>{{cite news|last=Goswami |first=Rakesh | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffron-agenda-raje-scraps-cong-textbooks-spends-rs-37-cr-on-new-ones/story-U3JaMmx52f4YsuUfb3wlNK.html |title=Saffronisation ? Raje scraps Cong textbooks, spends Rs 37 cr on new ones |work=Hindustan Times |date=20 January 2016 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of [[Karnataka]] has reportedly ordered new textbooks for the 2017–18 academic session in an effort that academicians and critics have described as a "blatant attempt to saffronise textbooks".<ref>{{cite news| url=http://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/revised-textbooks-from-201718-academic-year/article7300069.ece |title=Revised textbooks from 2017–18 academic year|work=The Hindu |date=10 June 2015 |access-date=10 March 2016}}</ref> ==== Criticism ==== The Hindutva approach to history is based on ahistorical premises and treats mythology as history. According to [[Christophe Jaffrelot]], a French political scientist specialising in South Asia, the Hindutva ideology has roots in an era where the fiction in ancient Indian mythology and Vedic antiquity was presumed to be valid. This fiction was used to "give sustenance to Hindu ethnic consciousness".<ref name="Jaffrelot1996p77">{{cite book|author=Christophe Jaffrelot|title=The Hindu Nationalist Movement in India|url= https://books.google.com/books?id=Y2buDDwdgIsC|year= 1996|publisher= Columbia University Press|isbn= 978-0-231-10335-0|page=77}}</ref> Its strategy emulated the Muslim identity politics of the Khilafat movement after World War I, and borrowed political concepts from the West –&nbsp;mainly German.<ref name="Jaffrelot1996p77" /> Hindutva organizations treat events in [[Hindu mythology]] as history.<ref name="R. Ramachandran">{{cite web|author=R. Ramachandran|date=1 February 2019|title=Science circus|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/science-and-technology/article26004777.ece}}</ref><ref name="Ziya Us Salam">{{cite web|author=Ziya Us Salam|title=Age of unreason|website=Frontline|date=20 June 2018 |url=https://frontline.thehindu.com/cover-story/article24200525.ece}}</ref><ref name="Meera Nanda">{{cite web|author=Meera Nanda|date=2 January 2004|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|title=Postmodernism, Hindu nationalism and 'Vedic science'|access-date=23 March 2022|archive-date=12 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200812120255/https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|url-status=dead}}</ref><ref name="Truschke">{{Cite journal|last=Truschke|first=Audrey|date=15 December 2020|title=Hindutva's Dangerous Rewriting of History|url=http://journals.openedition.org/samaj/6636|journal=South Asia Multidisciplinary Academic Journal|language=fr|issue=24/25|doi=10.4000/samaj.6636|issn=1960-6060|doi-access=free}}</ref> Hindutva organizations have been criticized for their belief in statements or practices that they claim to be both scientific and factual but are incompatible with the [[scientific method]].<ref>{{citation |first=Meera |last=Nanda |title=Hindutva's science envy |url=http://www.frontline.in/science-and-technology/hindutvas-science-envy/article9049883.ece |newspaper=Frontline |date=16 September 2016 |access-date=14 October 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://scroll.in/article/865872/from-dissing-darwin-to-yogic-farming-a-short-history-of-the-bjps-brush-with-pseudoscience|title=From dissing Darwin to yogic farming: A short history of the BJP's brush with pseudoscience|date=21 January 2018 }}</ref> According to [[Anthony Parel]], a historian and political scientist, Savarkar's ''Hindutva, Who is a Hindu?'' published in 1923 is a fundamental text of Hindutva ideology. It asserts, states Parel, India of the past to be "the creation of a racially superior people, the Aryans. They came to be known to the outside world as Hindus, the people beyond the Indus River. Their identity was created by their race (jati) and their culture (Sanskriti). All Hindus claim to have in their veins the blood of the mighty race incorporated with and descended from the Vedic fathers. They created a culture — an ensemble of mythologies, legends, epic stories, philosophy, art and architecture, laws and rites, feasts, and festivals. They have a special relationship to India: India is to them both fatherland and holy land." The Savarkar's text presents the "Hindu culture as a self-sufficient culture, not needing any input from other cultures", which is "an unhistorical, narcissistic and false account of India's past", states Parel.<ref name="Parel2006p42">{{cite book|author=Anthony J. Parel|title=Gandhi's Philosophy and the Quest for Harmony|url= https://books.google.com/books?id=MQhz0fW0HZUC |year=2006|publisher= Cambridge University Press|isbn=978-0-521-86715-3|pages=42–43}}</ref> The premises of early Hindu nationalist thought, states Chetan Bhatt, reflected the colonial era European scholarship and Orientalism of its times.<ref name="Bhatt2001p11" /> The idea of "India as the cradle of civilization" (Voltaire, Herder, Kant, Schlegel), or as "humanity's homeland and primal philosophy" (Herder, Schlegel), or the "humanism in Hindu values" (Herder), or of Hinduism offering redemption for contemporary humanity (Schopenhauer), along with the colonial-era scholarship of Frederich Muller, Charles Wilkins, William Jones, Alexander Hamilton, and others were the natural intellectual matrix for Savarkar and others to borrow and germinate their Hindu nationalist ideas.<ref name="Bhatt2001p11">{{cite book|author=Chetan Bhatt|title=Hindu nationalism: origins, ideologies and modern myths|url=https://books.google.com/books?id=W2PXAAAAMAAJ|year=2001|publisher=Berg|isbn=978-1-85973-343-1|pages=11–12}}</ref> [[Chakravarthi Ram-Prasad]], a Fellow of the British Academy and a scholar of Politics and Philosophy of Religion, states that Hindutva is a form of nationalism that is expounded differently by its opponents and its proponents.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> The opponents of Hindutva either consider it as a fundamentalist ideology that "aims to regulate the working of civil society with the imperatives of Hindu religious doctrine", or as another form of fundamentalism while accepting that Hinduism is a diverse collection of doctrines, is complex and is different from other religions. According to Ram-Prasad, the proponents of Hindutva reject these tags, viewing it to be their right and a desirable value to cherish their religious and cultural traditions.<ref name="Ram‐Prasad1993p285">{{cite journal | last=Ram-Prasad | first=C. | title=Hindutva ideology: Extracting the fundamentals | journal=Contemporary South Asia | volume=2 | issue=3 | year=1993 | doi=10.1080/09584939308719718 | pages=285–309}}</ref> The Hindutva ideology according to Savarkar, states Ram-Prasad, is a "geography, race, and culture" based concept. However, the "geography" is not strictly territorial but is an "ancestral homeland of a people", and the "race" is not biogenetic but described as the historic descendants of the intermarriage of Aryans, native inhabitants, and "different peoples" who arrived over time.<ref name="Flood2008p527" /> So, "the ultimate category for Hindutva is culture", and this culture is "not strictly speaking religious if by religion is meant a commitment to certain doctrines of transcendence", he states.<ref name="Flood2008p527">{{cite book|author=C. Ram-Prasad|editor=Gavin Flood|title=The Blackwell Companion to Hinduism|url=https://books.google.com/books?id=SKBxa-MNqA8C |year=2008|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-99868-7|pages=527–528}}</ref> The proponents state that in the Hindutva thought, there is a kernel of coherent and justifiable thesis about the Indian culture and history.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> Hindutva ideology has been linked to threats to academics and students, both in India and the United States.<ref name="Venugopal, Arun">{{Cite web|last=Venugopal, Arun|date=21 July 2021|title=At Rutgers, and Beyond, Scholars Are Under Attack For Their Critique of India's Far-Right Government|url=http://gothamist.com/news/at-rutgers-and-beyond-scholars-are-under-attack-for-their-critique-of-indias-far-right-government|access-date=21 July 2021|website=Gothamist|language=en}}</ref><ref name=":0b">{{Cite web|title=American Scholars of India Confront a Rise in Threats {{!}} WNYC {{!}} New York Public Radio, Podcasts, Live Streaming Radio, News|url=https://www.wnyc.org/story/american-scholars-india-confront-rise-threats/|access-date=6 September 2021|website=WNYC|language=en}}</ref> For instance, in 2011, Hindutva activists successfully led a charge to remove an essay about the multiple narratives of Ramayanas from Delhi University's history syllabus.<ref name="The Hindu">{{Cite news|last=N|first=Vijetha S.|date=15 October 2011|title=Historians protest as Delhi University purges Ramayana essay from syllabus|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/Historians-protest-as-Delhi-University-purges-Ramayana-essay-from-syllabus/article13372074.ece|access-date=11 July 2021|issn=0971-751X}}</ref> [[Romila Thapar]], a world-renowned historian, has faced Hindutva-led attacks, with the claims that her works present Marxist and [[Eurocentric]] points of view.<ref name="washingtonpost.com">{{Cite news|title=In the battle over India's history, Hindu nationalists square off against a respected historian|language=en-US|newspaper=Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/india-romila-thapar-dissent/2021/01/02/1a79ca54-4070-11eb-b58b-1623f6267960_story.html|access-date=11 July 2021|issn=0190-8286}}</ref> Hindutva scholars like [[Rajiv Malhotra]] has been responsible for pushback against [[White people|white]] scholars specialising on South Asia and Hinduism based in North America, including [[Wendy Doniger]] and [[Sheldon Pollock]] on grounds of their supposed [[Evangelism|vested interests]] & [[Racism|racial prejudices]] [[Anti-Indian sentiment|against Indians]].<ref name="insidehighered.com">{{Cite web|title=Scholars who study Hinduism and India face hostile climate|url=https://www.insidehighered.com/news/2016/04/12/scholars-who-study-hinduism-and-india-face-hostile-climate|access-date=11 July 2021|website=www.insidehighered.com|language=en}}</ref> Under BJP leadership, the Indian state has been accused of monitoring scholars and denying some research access.<ref name="The Nation">{{cite news |last1=Chaturvedi |first1=Vinayak |title=The Hindu Right and Attacks on Academic Freedom in the US |url=https://www.thenation.com/article/culture/hindu-right-academic-freedom/ |publisher=The Nation |date=December 2021}}</ref> In 2021, a group of North American-based scholars of South Asia formed a collective and published the Hindutva Harassment Field Manual to, they argue, answer the Hindutva threat to their academic freedom.<ref name="Prakash">{{Cite web|last=Prakash|first=Priyali|title='Targeted by hate': Audrey Truschke on why she helped write a 'Hindutva Harassment Field Manual'|url=https://scroll.in/article/999710/targeted-by-hate-audrey-truschke-on-why-she-helped-write-a-hindutva-harassment-field-manual|access-date=28 August 2021|website=Scroll.in|date=10 July 2021 |language=en-US}}</ref><ref name=":0b" /> They documented further incidents of Hindutva harassment of academics in North America, dating back to the 1990s.<ref name="Timeline">{{cite web |last1=SASAC |title=Timeline |url=https://www.hindutvaharassmentfieldmanual.org/timeline |website=Hindutva Harassment Field Manual}}</ref> The [[Association for Asian Studies]] noted that Hindutva, described as a "[[Majoritarianism|majoritarian]] ideological doctrine" different from [[Hinduism]], resorted to "increasing attacks on numerous scholars, artists, and journalists who critically analyze its politics".<ref name="asianstudies.org">{{Cite web|date=10 September 2021|title=AAS Statement on the Dismantling Global Hindutva Conference|url=https://www.asianstudies.org/aas-statement-on-the-dismantling-global-hindutva-conference/|access-date=11 September 2021|website=Association for Asian Studies|language=en-US}}</ref> == هندستان تي برطانوي سامراج جي اثر جو جائزو == هندستان تي برطانوي سامراج جي معاشي اثر بابت بحث جاري آهي. اهو مسئلو اصل ۾ قدامت پسند برطانوي سياستدان ايڊمنڊ برڪ پاران اٿاريو ويو هو، جنهن 1780ع جي ڏهاڪي ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپني تي سخت حملو ڪيو، دعويٰ ڪئي ته وارن هيسٽنگز ۽ ٻين اعليٰ عملدارن هندستاني معيشت ۽ سماج کي تباهه ڪري ڇڏيو آهي. هندستاني مورخ راجت ڪنتا رائي (1998ع) حملي جي هن سلسلي کي جاري رکندي چوي ٿو ته 18هين صدي ۾ انگريزن پاران آندو ويو نئون معيشت "لٽ مار" جو هڪ روپ هو ۽ مغل هندستان جي روايتي معيشت لاءِ هڪ آفت هئي. رائي انگريزن تي خوراڪ ۽ پئسن جي ذخيرن کي ختم ڪرڻ ۽ اعليٰ ٽيڪس لاڳو ڪرڻ جو الزام لڳائي ٿو جيڪو سال 1770ع جي خوفناڪ قحط جو سبب بڻيو، جنهن جي ڪارڻ بنگال جي ماڻهن جو ٽيون حصو مارجي ويو.<ref>Rajat Kanta Ray, "Indian Society and the Establishment of British Supremacy, 1765–1818", in ''The Oxford History of the British Empire: vol. 2, The Eighteenth Century'', ed. P. J. Marshall, (1998), pp. 508–529.</ref> انگريزن جي هندستاني قومپرستي جي بيان کي رد ڪندي، جيئن ته اهي اجنبي جارح هئا، وحشي طاقت سان اقتدار تي قبضو ڪيو ۽ سڄي هندستان کي غريب ڪيو، برطانوي تاريخدان پي. جي. مارشل دليل ڏئي ٿو ته برطانوي مڪمل ڪنٽرول ۾ نه هئا پر ان جي بدران ان ۾ رانديگر هئا جيڪو بنيادي طور تي هڪ هندستاني راند هئي ۽ جنهن ۾ انهن جو اقتدار ۾ اچڻ هندستاني اشرافيه سان بهترين تعاون تي منحصر هو. مارشل تسليم ڪري ٿو ته سندس گهڻي تشريح اڃا تائين ڪيترن ئي تاريخدانن طرفان رد ڪئي وئي آهي. مارشل دليل ڏئي ٿو ته تازي اسڪالرشپ ان خيال جي ٻيهر تشريح ڪئي آهي ته اڳوڻي نرم مغل حڪمراني جي خوشحالي غربت ۽ انارڪي کي رستو ڏنو. مارشل دليل ڏئي ٿو ته برطانوي قبضي ماضي سان ڪو به تيز وقفو نه ڪيو. انگريزن وڏي پيماني تي علائقائي مغل حڪمرانن کي ڪنٽرول سونپيو ۽ 18هين صدي جي باقي حصي لاءِ عام طور تي خوشحال معيشت کي برقرار رکيو. مارشل نوٽ ڪري ٿو ته برطانوي هندستاني بينڪرن سان ڀائيواري ۾ ويا ۽ مقامي ٽيڪس منتظمين ذريعي آمدني وڌائي ۽ ٽيڪس جي پراڻي مغل شرحن کي برقرار رکيو. پروفيسر رائي متفق آهن ته ايسٽ انڊيا ڪمپني کي هڪ سخت ٽيڪس سسٽم ورثي ۾ مليو جيڪو هندستاني آبادگارن جي پيداوار جو ٽيون حصو وٺندو هو.<ref>Marshall, "The British in Asia: Trade to Dominion, 1700–1765"</ref> ===Insecurity of the Raj=== In the 20th century historians generally agreed that imperial authority in the Raj had been secure in the 1800–1940 era. Various challenges have emerged. Mark Condos and Jon Wilson argue that the Raj was chronically insecure.<ref>Mark Condos, ''The Insecurity State: Punjab and the Making of Colonial Power in British India'' (Cambridge University Press, 2017).</ref><ref>Jon Wilson, ''India conquered: Britain's Raj and the chaos of empire'' (Simon and Schuster, 2016).</ref> They argue that the irrational anxiety of officials led to a chaotic administration with minimal social purchase or ideological coherence. The Raj was not a confident state capable of acting as it chose, but rather a psychologically embattled one incapable of acting except in the abstract, the small scale, or short term.<ref>Joshua Ehrlich, "Anxiety, Chaos, and the Raj." ''Historical Journal'' 63.3 (2020): 777–787. DOI: https://doi.org/10.1017/S0018246X1900058X</ref> ==پڻ ڏسو== * [[سنڌ جي تاريخ نگاري]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] * [[هندستان جي تاريخ]] * [[برطانوي سلطنت جي تاريخ نگاري]] == حوالا == == ڪتاب نگاري == ==حوالا== {{حوالا}} ===Works cited=== * {{citation |last=Chandra |first=Bipan |title=India's Struggle for Independence |year=1989 |publisher=Penguin Books India |location=New Delhi |isbn=978-0-14-010781-4 }} * {{Cite book |editor-last=Defrémery |editor-first = C. |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=B.R. |title=Voyages d'Ibn Batoutah (Volume 1) |publisher= Société Asiatic |year=1853 |place=Paris |language=French, Arabic |url=https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ}} * {{Cite book |last=Dunn |first=Ross E. |author-link=Ross E. Dunn |title=The Adventures of Ibn Battuta |publisher=University of California Press |year=2005 |orig-year=1986 |isbn=978-0-520-24385-9 }} * {{citation|last=Eggermont|first=P. H. L.|title=The Purāņa Source of Merutuṅga's List of Kings and the Arrival of the Śakas in India|year=1969|url=https://books.google.com/books?id=ks4UAAAAIAAJ}} * {{Citation |last=Goodrick-Clarke |first=Nicholas |author-link=Nicholas Goodrick-Clarke |title=Hitler's Priestess: Savitri Devi, the Hindu-Aryan Myth and Neo-Nazism |title-link=Hitler's Priestess |publisher=[[New York University Press]] |year=1998 |isbn=978-0-8147-3111-6 |language=en}} * {{cite book |last1=Keer |first1=Dhananjay |title=Veer Savarkar |date=1966 |publisher=Popular Prakashan |url=https://books.google.com/books?id=aCALAQAAIAAJ |language=en |oclc=582786373}} * {{cite book |first=Robert |last=Frykenberg |chapter=Hindutva as a Political Religion: An Historical Perspective |editor1=R. Griffin |editor2=R. Mallett |editor3=J. Tortorice |title=The Sacred in Twentieth-Century Politics: Essays in Honour of Professor Stanley G. Payne |year=2008 |url=https://books.google.com/books?id=JGOHDAAAQBAJ |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-0-230-24163-3 |pages=178–200 }} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * Balagangadhara, S. N. (2012). Reconceptualizing India studies. New Delhi: Oxford University Press. * Bhattacharjee, J. B. ''Historians and Historiography of North East India'' (2012) * {{cite book|last=Bannerjee|first= Dr. Gauranganath |title=India as known to the ancient world|url=https://archive.org/stream/indiaasknowntoan00banerich#page/n3/mode/2up|year=1921|publisher=Humphrey Milford, Oxford University Press, London}} * Bose, Mihir. "India's Missing Historians: Mihir Bose Discusses the Paradox That India, a Land of History, Has a Surprisingly Weak Tradition of Historiography", ''History Today'' 57#9 (2007) pp 34+. [https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110915152404/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 |date=15 September 2011 }} *Chakrabarti, Dilip K.: Colonial Indology, 1997, Munshiram Manoharlal: New Delhi. * Palit, Chittabrata, ''Indian Historiography'' (2008). *Indian History and Culture Society., Devahuti, D. (2012). Bias in Indian historiography. * Elliot, Henry Miers; John Dowson (1867–77). ''The History of India, as told by its own historians. The Muhammadan Period''. London: Trübner and Co. * [[Meenakshi Jain|Jain, Meenakshi]] [https://archive.org/details/flawed-narratives-history-in-the-old-ncert-textbooks-of-satish-chandra-by-meenakshi-jain ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks - A random survey of Satish Chandra’s “Medieval India''], NCERT 2000 * Inden, R. B. (2010). Imagining India. Bloomington, Ind: Indiana University Press. * Jain, M. The India They Saw : Foreign Accounts (4 Volumes) Delhi: Ocean Books, 2011. * Kahn, Yasmin. "Remembering and Forgetting: South Asia and the Second World War' in Martin Gegner and Bart Ziino, eds., ''The Heritage of War'' (Routledge, 2011) pp 177–193. * Mantena, R. (2016). Origins of modern historiography in India: Antiquarianism and philology 1780–1880. Palgrave Macmillan. * Mittal, S. C ''India distorted: A study of British historians on India'' (1995), on 19th century writers * [[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970) {{ISBN|9782102227356}} *{{cite book |first=Yvette Claire |last=Rosser |title=Curriculum as Destiny: Forging National Identity in India, Pakistan, and Bangladesh |year=2003 |publisher=University of Texas at Austin |type=Dissertation |url=http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |access-date=17 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911035259/http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |archive-date=11 September 2008 |url-status=dead }} *[[Arvind Sharma]], Hinduism and Its Sense of History (Oxford University Press, 2003) {{ISBN|978-0-19-566531-4}} * E. Sreedharan, A Textbook of Historiography, 500 B.C. to A.D. 2000 (2004) * Shourie, Arun (2014). Eminent historians: Their technology, their line, their fraud. Noida, Uttar Pradesh, India : HarperCollins Publishers. {{ISBN|9789351365914}} *{{cite book |title=Aryans and British India |first=Thomas R. |last=Trautmann |url=https://books.google.com/books?id=jR_LPnEH3GsC |year=1997 |location=Berkeley |publisher=University of California Press |isbn=978-0-585-10445-4}} *Viswanathan, G. (2015). Masks of conquest: Literary study and British rule in India. * Antonio de Nicolas, Krishnan Ramaswamy, and Aditi Banerjee (eds.) (2007), ''[[Invading the Sacred]]: An Analysis Of Hinduism Studies in America'' (Publisher: Rupa & Co.) * Vishwa Adluri, Joydeep Bagchee: ''The Nay Science: A History of German Indology''. Oxford University Press, New York 2014, {{ISBN|978-0199931361}} (''Introduction,'' p.&nbsp;1–29). * Warder, A. K., ''An introduction to Indian historiography'' (1972). * Winks, Robin, ed. ''The Oxford History of the British Empire: Volume V: Historiography'' (2001) * Weickgenannt, T. N. (2009). Salman Rushdie and Indian historiography: Writing the nation into being. Basingstoke: Palgrave Macmillan. {{Historiography}} [[زمرو:ڀارت جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:تاريخ نويسي]] [[زمرو:ڀارت جي تاريخ]] ==قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسي== قومي ۽ علائقائي تاريخن جا مقصد به مختلف رهيا آهن. قومي تاريخ منتشر ۽ جدا جدا عنصرن کي هڪ قومي سڃاڻپ هيٺ گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، جڏهن ته علائقائي تاريخون پنهنجي ثقافتي قدرن، روايتن ۽ سياسي حيثيت کي اجاگر ڪري پنهنجي معاملن ۾ آزاد ڪردار ادا ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪن ٿيون. نوآبادياتي دور جي خاتمي ۽ نون ملڪن جي قيام کان پوءِ، پراڻين حدن جي تبديليءَ سبب قوم رياست ۽ صوبن جي وچ ۾ تضاد پيدا ٿيا. علائقن وٽ پنهنجي جدا تاريخ ۽ ثقافت هئي، جڏهن ته نئين قوم رياست کي پنهنجي تاريخ نئين زاويي سان ٺاهڻي هئي. اهڙي صورتحال ۾ قومي تاريخ ڪڏهن ڪڏهن سياسي غلبي، قومي سڃاڻپ جي تشهير ۽ علائقائي قوميتن جي دٻاءَ لاءِ استعمال ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==پاڪستان ۾ سنڌ جي علائقائي حيثيت== پاڪستان جي قيام وقت ملڪ ۾ پنج صوبا هئا، جن وٽ پنهنجي جدا سڃاڻپ موجود هئي. پاڪستان هڪ نئون ملڪ هو، تنهنڪري ان جي شروعاتي دور ۾ قومي وحدت ۽ قوم سازيءَ تي وڌيڪ زور ڏنو ويو. صوبي سان وابستگيءَ کي سرڪاري سطح تي ڪڏهن ڪڏهن تنقيد جو نشانو بڻايو ويو، ڇاڪاڻ ته ان کي قوم سازيءَ جي راهه ۾ رڪاوٽ سمجهيو ويندو هو. سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي سياسي عمل ۾ ٿيندڙ تبديلين کي ظاهر ڪري ٿي؛ جيئن جيئن سياسي جوڙجڪ بدلبي رهي، تيئن سنڌ جي تاريخ لکڻ جا رخ به تبديل ٿيندا رهيا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ هڪ الڳ حيثيت رکي ٿي، ڇاڪاڻ ته اها بنگال ۽ پنجاب وانگر ورهايل نه ٿي. سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي به پشتونن يا بلوچن وانگر ٻن يا وڌيڪ ملڪن ۾ وڏي پيماني تي ورهايل نه هئي. تاريخي ۽ جاگرافيائي طور سنڌ قديم زماني کان پنهنجي جداگانه سڃاڻپ رکي ٿي، جنهن ڪري اها پاڪستان جي ٻين صوبن کان هڪ خاص ۽ ممتاز حيثيت رکي ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي ۽ ورهاڱي کان اڳ جي تاريخ نويسي== تاريخ ڪنهن به علائقي کي تاريخي مرتبو ڏيڻ جو طاقتور ذريعو آهي، ڇاڪاڻ ته اها ان علائقي جون پاڙون ماضي ۾ ڳولي ٿي. ان شعور تحت ورهاڱي کان اڳ سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد سنڌ جي تاريخ کي نئين سر مرتب ڪرڻ هو. ان جي تاريخي رسالي ۾ سنڌ جي تاريخ جي مختلف پهلوئن تي تحقيقي مضمون شايع ٿيندا هئا. خاص طور قديم دور تي زور ڏنو ويو، ته جيئن سنڌ جي تاريخي قدامت ثابت ڪري سگهجي. جيئن ته هن سوسائٽيءَ ۾ هندو ۽ انگريز مؤرخ وڌيڪ سرگرم هئا، تنهنڪري تاريخ نويسيءَ ۾ سيڪيولر رجحان نمايان رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==ورهاڱي کان پوءِ سنڌي تاريخ نويسي== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسي نون خيالن ۽ رجحانن سان سامهون آئي. ان جو مرڪزي نقطو اهو هو ته سنڌ تاريخي، ثقافتي ۽ لساني طور پاڪستان جي ٻين صوبن کان مختلف آهي. صوبائي سڃاڻپ تي زور ورهاڱي جي نتيجن سبب وڌيو. ڪراچي، جيڪا سنڌ جو اهم شهر ۽ بندرگاهه هئي، وفاقي علائقو قرار ڏئي نئين ملڪ جي گادي بڻائي وئي. سنڌ ان فيصلي خلاف احتجاج ڪيو، پر اهو احتجاج اثرائتو ثابت نه ٿيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي هندو آبادي وڏي پيماني تي لڏي وئي ۽ ان جي جاءِ تي اردو ڳالهائيندڙ آبادي آئي. هن تبديليءَ سنڌي قوميت کي ڪمزور ڪيو. ثقافتي ۽ لساني دٻاءَ کي منهن ڏيڻ لاءِ سنڌي دانشورن سنڌ جي تاريخ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ طرف ڌيان ڏنو، ته جيئن سنڌ جي جدا سڃاڻپ کي برقرار رکيو وڃي. ان مقصد لاءِ سنڌي ادبي بورڊ قائم ڪيو ويو، جنهن سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ تاريخي تحقيق جي حوصلا افزائي ڪئي. بورڊ سنڌ جي قديم کان جديد دور تائين نو جلدن ۾ جامع تاريخ شايع ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ سنڌ جي تاريخ بابت فارسي اصل ماخذ پڻ شايع ڪيا، ته جيئن مؤرخن کي بنيادي مواد ملي سگهي. انهن مان ڪجهه ڪتاب بعد ۾ سنڌي ۽ اردو ۾ ترجمو ٿيا، جنهن سان اردو پڙهندڙن لاءِ سنڌ جي تاريخ کي سمجهڻ جا نوان رستا کليا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==اسلام، عرب فتح ۽ باب الاسلام جو تصور== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جي هڪ اهم خصوصيت سنڌ جي تاريخ ۾ اسلام جي ڪردار تي زور هو. عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ کي “باب الاسلام” يعني اسلام جو دروازو بڻائيندڙ واقعو سمجهيو ويو. محمد بن قاسم کي هڪ اهم تاريخي هيرو طور پيش ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته هن کي سنڌ ۾ اسلام آڻيندڙ فاتح طور بيان ڪيو ويو. اسلام پسند تاريخ نويسيءَ ۾ عرب فتح ۽ عرب فاتح سنڌ جي اسلامي سڃاڻپ جا وڏا نشان بڻيا ۽ باب الاسلام جو تصور سالياني يادگيريءَ جو موضوع پڻ بڻيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سيد سليمان ندوي پنهنجي ڪتاب ''عرب و هند ڪي تعلقات'' ۾ عربن جي سنڌ فتح ۽ اتر هندستان تي ترڪن جي فتحن ۾ فرق بيان ڪيو. سندس خيال موجب سنڌ فتح ڪندڙ عرب اسلامي ماحول ۾ رهندا هئا ۽ اسلامي تعليمات کان واقف هئا، جڏهن ته ترڪ، افغان ۽ مغل حڪمران فقط نالي ماتر مسلمان هئا ۽ اسلامي تعليمات جا حقيقي نمائندا نه هئا. ان خيال موجب سنڌ جو اسلامي ڪردار پاڪستان جي ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پختو سمجهيو ويو.<ref name="SuleimanNadvi-ArabHind-1976">{{cite book |last=ندوي |first=سليمان |title=عرب و هند ڪي تعلقات |location=ڪراچي |year=1976 |pages=107، 192 }}</ref> محمد علي جناح جي هڪ تقرير جو حوالو پڻ ڏنو ويو، جنهن ۾ هن سنڌ کي خراج تحسين پيش ڪندي چيو ته پاڪستان حقيقت ۾ ان ڏينهن وجود ۾ آيو، جڏهن پهريون مسلمان سنڌ جي سرزمين تي آيو. ورهاڱي کان پوءِ هن تصور سنڌ کي ٻين صوبن کان اسلامي روايتن جي وارث طور الڳ ڏيکارڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سنڌ جو ڪردار== سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو ٻيو اهم پهلو آزاديءَ جي تحريڪ ۽ پاڪستان جي قيام ۾ سنڌ جي ڪردار تي زور آهي. سنڌ جي ماڻهن خلافت تحريڪ، هجرت تحريڪ ۽ ريشمي رومال تحريڪ ۾ سرگرم حصو ورتو. انهن تحريڪن سنڌ جي ماڻهن کي هندستان جي مسلمانن سان ويجهو آندو. سنڌ کي بمبئي کان جدا ڪرڻ جي جدوجهد پڻ هندستاني مسلمانن جي سياسي مطالبن لاءِ مددگار ثابت ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ پاڪستان جي قيام واري جدوجهد ۾ پنهنجي ڪردار تي به فخر ڪري ٿي. 1938ع ۾ شيخ عبدالمجيد سنڌي صوبائي مسلم ليگ جي اجلاس ۾ پاڪستان بابت قرارداد پيش ڪئي، جيڪا اڪثريت سان منظور ٿي. 1943ع ۾ سنڌ اسيمبلي پاڪستان قرارداد جي حمايت ڪئي. ان موقعي تي جي. ايم. سيد تقرير ڪندي چيو ته هندستان جا مسلمان جدا قوم آهن، ڇاڪاڻ ته انهن جي جدا تاريخ، ثقافت، ادب، روايتون ۽ سياسي توڙي معاشي نظام آهن؛ تنهنڪري انهن کي جدا وطن ڏنو وڃي.<ref name="MehranFreedomMovement1985">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |pages=17–18 }}</ref> سنڌ اسيمبلي 1946ع ۾ پاڪستان جي قرارداد جي حمايت ڪندڙ پهرين اسيمبلي طور پيش ڪئي وئي. 1985ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ جي رسالي ''مهراڻ'' آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر شايع ڪيو. ان جي اداريي ۾ چيو ويو ته پاڪستان جو حقيقي خالق سنڌ آهي. اداريي ۾ اهو به افسوس ظاهر ڪيو ويو ته پاڪستان جي قيام کان پوءِ سنڌ جي ڪردار کي ڄاڻي واڻي گهٽايو ويو؛ جهڙوڪ محمد علي جناح جي جنم ڀومي جهرڪ کي نظرانداز ڪري وزير مينشن ڪراچي کي اڳيان آڻڻ، ۽ سنڌي اڳواڻن جي خدمتن کي پاڪستان جي قيام ۾ مناسب طور تسليم نه ڪرڻ.<ref name="MehranFreedomMovement1985p5">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=5 }}</ref><ref name="MehranFreedomMovement1985p6">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=6 }}</ref> سنڌ طرفان پنهنجي اسلامي ڪردار ۽ آزاديءَ جي تحريڪ ۾ ڪردار تي زور ڏيڻ جو هڪ سياسي سبب صوبائي خودمختياريءَ جو مطالبو هو. سنڌ چاهيو ٿي ته مرڪز جو ڪردار صوبائي معاملن ۾ گهٽ کان گهٽ هجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==ون يونٽ ۽ سنڌي قومپرست تاريخ نويسي== سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ بنيادي تبديلي ون يونٽ جي دور ۾ آئي. 1955ع ۾ اولهه پاڪستان جا صوبا هڪ يونٽ ۾ ضم ڪيا ويا، جنهن سبب سنڌ پاڻ کي ٻيهر اهڙي صورتحال ۾ محسوس ڪيو، جهڙي طرح نوآبادياتي دور ۾ اها بمبئي پريزيڊنسيءَ جو حصو هئي. بمبئي جي جاءِ تي هاڻي لاهور جو غلبو محسوس ڪيو ويو. سنڌ پنهنجي سياسي آزادي ٻيهر وڃائي ويٺي. ون يونٽ جي عمل سنڌ جي ڪجهه سياستدانن جي موقعي پرستيءَ کي به ظاهر ڪيو، جن مرڪزي حڪومت سان گڏجي سنڌ کي ون يونٽ جو حصو بڻائڻ ۾ مدد ڪئي. ساڳئي وقت اهڙا اڳواڻ به سامهون آيا، جن ون يونٽ جي مخالفت ڪئي ۽ ان سبب تڪليفون برداشت ڪيون. هن دور سنڌ جي تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جو نئون تصور پيدا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ون يونٽ سنڌين کي سياسي طور وڌيڪ پختو ڪيو، ڇاڪاڻ ته سنڌ مجموعي طور پنجاب جي سياسي غلبي هيٺ تڪليفون ڀوڳيون. هن دور ۾ بئراج جي زرخيز زمين فوجي آفيسرن ۽ اعليٰ بيوروڪريٽن کي الاٽ ڪئي وئي، جنهن سان سنڌي هارين جا حق متاثر ٿيا. سرڪاري ملازمتن ۾ سنڌين کي مناسب حصو نه مليو، جنهن سبب وڌندڙ وچولي طبقي ۾ مايوسي پيدا ٿي. انهن تجربن کان پوءِ سنڌين محسوس ڪيو ته نه “باب الاسلام” واري حيثيت ۽ نه آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سندن ڪردار، انهن کي سندن حق ڏيارڻ ۾ مددگار ثابت ٿيا. ان احساس سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو رخ بدلائي ڇڏيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌي قومپرستي تاريخ جي تجزيي جو مرڪزي نقطو بڻجي وئي. ماضيءَ کي حال جي روشنيءَ ۾ پرکيو ويو، خاص طور پرڏيهي حملن جي اثرن کي هن انداز سان ڏٺو ويو ته سنڌ بار بار پرڏيهي غلبي سبب ڪيئن متاثر ٿي. پرڏيهي غلبي جي موضوع سنڌ جي اهڙي تصوير ٺاهي، جنهن ۾ سنڌ کي مظلوم ۽ استحصال جو شڪار علائقو طور پيش ڪيو ويو. ساڳئي وقت تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جي ڪردار کي نمايان ڪيو ويو، ته جيئن نئين نسل لاءِ ڪردار جا نمونا پيدا ڪيا وڃن.<ref name="MubarakAli1994p45">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=سنڌ خاموشي ڪي آواز |location=لاهور |year=1994 |page=45 }}</ref> ==سيڪيولر قومپرست تعبير ۽ قديم سنڌ== سنڌي قومپرستيءَ هيٺ ٺهيل نئين تاريخ نويسي مذهبي نه پر سيڪيولر هئي. سنڌي ثقافت ۽ تهذيب جون پاڙون قديم ماضيءَ ۾ ڳوليون ويون ۽ دعويٰ ڪئي وئي ته سنڌ جي تهذيبي حيثيت بابلي، آشوري ۽ مصري تهذيبن جي برابر آهي. سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب سنڌين لاءِ فخر جو ذريعو بڻجي، ۽ موهن جو دڙو سنڌ جي قديم ماضيءَ جي علامت طور اڀريو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==جي.ايم. سيد جي تاريخي تعبير== [[جي.ايم. سيد]] سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ اهم نوان رجحان متعارف ڪرايا. هن عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ لاءِ برڪت نه، پر هڪ جارحيت قرار ڏنو. سندس خيال ۾ محمد بن قاسم به ٻين حمله آورن وانگر هڪ جارح هو، جنهن سنڌ جا وسيلا لٽيا. هن دليل لاءِ ساڳيو منطق استعمال ڪيو، جيڪو سليمان ندوي ترڪ حمله آورن بابت ڏنو هو. جي. ايم. سيد موجب اٺين صديءَ تائين اموي دور ۾ عرب حاڪمن جو اصل اسلامي روح ختم ٿي چڪو هو ۽ اهي دنياوي ۽ سامراجي طاقت بڻجي چڪا هئا؛ تنهنڪري سنڌ جي عرب فتح اسلام نه پر عرب سلطنت جي توسيع هئي.<ref name="ArisarGMSayyidp56">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=56 }}</ref> هن تعبير محمد بن قاسم کي هيرو مان جارح ۾ تبديل ڪيو ۽ راجا ڏاهر کي مادر وطن جو محافظ بڻايو، جنهن حمله آورن سان ٺاهه ڪرڻ بدران وڙهندي جان قربان ڪئي. جي. ايم. سيد چچ نامو ۽ جنت السنڌ جهڙن تاريخي ماخذن تي به تنقيد ڪئي، ڇاڪاڻ ته سندس خيال ۾ اهي حمله آورن جي واکاڻ ڪن ٿا ۽ پڙهندڙن کي حقيقي تاريخي شعور کان محروم ڪن ٿا.<ref name="ArisarGMSayyidp55">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=55 }}</ref> جي. ايم. سيد جي نظر ۾ سنڌ تي حملو ڪندڙ سڀ پرڏيهي فاتح هڪ ئي زمري ۾ اچن ٿا، ڀلي انهن جو مذهب ڪهڙو به هجي. انهن ۾ ايران جو دارا، عربن جو محمد بن قاسم، غزنيءَ جو محمود، دهليءَ جو علاؤالدين، قنڌار جو شاهه بيگ ارغون، مغلن جو خان خانان ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو چارلس نيپيئر شامل ڪيا ويا. انهن سڀني کي سنڌ جا غاصب ۽ تباهه ڪندڙ قرار ڏنو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidp58">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=58 }}</ref> ==غدارن ۽ سورمن جو تصور== 1956ع کان پوءِ سياسي صورتحال سنڌ جي تاريخ کي “غدارن” ۽ “سورمن” جي انداز ۾ لکڻ طرف وٺي وئي. جيڪي ماڻهو ذاتي مفادن لاءِ سنڌ کي وڪڻندڙ سمجهيا ويا، انهن کي غدار چيو ويو، جڏهن ته جيڪي مادر وطن لاءِ قرباني ڏيندڙ سمجهيا ويا، انهن کي سورمو قرار ڏنو ويو. سنڌ جي دفاع ڪندڙن ۾ راجا ڏاهر، دودو سومرو، دريا خان، مخدوم بلاول، شاهه عنايت ۽ هوش محمد کي شامل ڪيو ويو. غدارن ۾ قاضي قاضن، نائومل ۽ مير علي مراد جا نالا کنيا ويا. هن تاريخ نويسيءَ جو پيغام اهو هو ته ڪيچ مڪران، ٺٽي، مياڻي ۽ دٻي ۾ وڙهيل سنڌ جي آزاديءَ جون جنگيون اڃا ختم نه ٿيون آهن، پر اها جنگ هر شهر ۽ ڳوٺ ۾ جاري آهي.<ref name="ArisarGMSayyidp63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=63 }}</ref> ==مغل دور، تاريخ مظھر شاهجهاني ۽ پرڏيهي غلبو== سنڌ تي مغل دور جي پرڏيهي قبضي جا اثر بيان ڪرڻ لاءِ سنڌي ادبي بورڊ 1962ع ۾ يوسف ميرڪ جي اصل ماخذ ''تاريخ مظھر شاهجهاني'' شايع ڪئي. ان جو مقدمو پير حسام الدين راشدي لکيو. هن مقدمي ۾ خاص طور اهي واقعا چونڊيا ويا، جن ۾ ظلم ۽ استحصال جي تصوير ملي ٿي ۽ جيڪي سنڌ جي ان وقت جي سياسي حالت سان لاڳاپيل لڳندا هئا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962p21">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |page=21 }}</ref> پير حسام الدين راشدي، يوسف ميرڪ جي حوالي سان، سيوهڻ جي گورنر جي ظلم، ماڻهن کي ڪوڙا هڻڻ ۽ اذيت ڏيڻ جا واقعا بيان ڪيا. مغل عملدارن طرفان ماڻهن جي ملڪيت ضبط ڪرڻ، سندن وسيلن ۽ دولت کان محروم ڪرڻ، ڦورن ۽ ڌاڙيلن جي سرپرستي ڪرڻ ۽ ڳرا محصول لاڳو ڪرڻ جهڙا عمل بيان ڪيا ويا. نتيجي طور سيوهڻ جو علائقو برباد ٿيو، ڳوٺ ۽ شهر ويران ٿيا، ۽ ماڻهو پنهنجا گهر ڇڏي پري علائقن ۾ پناهه وٺڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962pp30-31">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |pages=30–31 }}</ref> ==عثمان ڏيپلائي ۽ مزاحمتي ادب== پرڏيهي قبضي خلاف مزاحمت جو اظهار ادبي صورت ۾ به ٿيو. عثمان ڏيپلائي 1962ع ۾ پنهنجو تاريخي ناول ''سانگهڙ'' شايع ڪيو، جنهن جو موضوع انگريزن خلاف حرن جي جدوجهد هو. هن ناول سنڌ جي نئين نسل تائين اهو پيغام پهچايو ته سياسي غلبي ۽ حقن جي جدوجهد خلاف ڪيئن وڙهجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==سنڌ جي ثقافتي علامتون ۽ قوميت== سنڌ جي ماضيءَ جي عظمت بيان ڪرڻ کي به اهم سمجهيو ويو، ته جيئن سنڌين ۾ فخر جو احساس پيدا ٿئي. انهن علامتن ۾ موهن جو دڙو، ڄام نندي جو مقبرو، رني ڪوٽ، عمرڪوٽ جا قلعا، حيدرآباد جا بادگير، اجرڪ، رلي، ڪاشيءَ جو ڪم ۽ هالا جو فرنيچر شامل هئا. ادبي شخصيتن ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي، سچل سرمست ۽ سامي کي سنڌي ٻوليءَ کي شاهوڪار ڪندڙ ۽ سنڌي قومي شعور پيدا ڪندڙ شخصيتن طور پيش ڪيو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidpp62-63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |pages=62–63 }}</ref> سنڌي قومپرستيءَ جو بنياد مذهب بدران ٻولي ۽ علائقي تي رکيو ويو. هن خيال موجب جيڪي ماڻهو سنڌ ۾ رهن ٿا ۽ سنڌي ٻولي ڳالهائين ٿا، اهي سنڌي آهن. ٻن قومن واري نظريي کي رد ڪندي قوميت جو تصور سيڪيولر بنيادن تي قائم ڪيو ويو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==قومپرست تاريخ نويسيءَ تي تنقيد== قومپرست فريم ورڪ ۾ تاريخ لکڻ بابت تنقيد پڻ ڪئي وئي آهي. ڊاڪٽر مبارڪ علي موجب اهڙي تاريخ نويسيءَ ۾ ڪڏهن ڪڏهن حقيقتن کي مسخ ڪري يا چونڊي استعمال ڪيو ويو، ته جيئن اهي قومي بيانئي سان ٺهڪي اچن. تاريخي طريقيڪار کي مڪمل طور لاڳو ڪرڻ بدران جذباتي ۽ مبالغو آميز بيان اختيار ڪيو ويو. ان تاريخ نويسيءَ جو وڏو مقصد سياسي استعمال بڻجي ويو، جنهن سبب سنڌ جي تاريخ نويسي هڪ مرحلي تي بيهي رهي ۽ نون علمي موضوعن ڏانهن گهربل اڳڀرائي نه ڪري سگهي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==اڻلکيل ۽ نظرانداز ٿيل موضوع== سنڌ جي تاريخ اڃا مڪمل نه سمجهي وڃي ٿي. ڪيترائي موضوع اڃا وڌيڪ تحقيق گهرن ٿا، جهڙوڪ زرعي ڍانچي ۾ تبديليون، نون ٽيڪنالاجيڪل طريقن جو تعارف، هارين جو ڪردار، هاري بغاوتن جو وجود يا عدم وجود، سنڌ جا پاڙيسري ملڪن سان لاڳاپا، ثقافتي ۽ واپاري رابطا، اميلن ۽ ڀائيبندن جو سماجي ڪردار، ۽ سنڌ ۾ مذهب جو ڪردار، خاص طور نانڪ پنٿين ۽ سکن جي حوالي سان. ڪلاڊ مارڪووٽس جي ڪتاب ''The Global World of the Indian Merchants (1750–1967)'' ۾ شڪارپوري ۽ حيدرآبادي واپارين جي عالمي تجارتي سرگرمين کي بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو سنڌ جي مؤرخن وٽ اڳ ۾ گهڻو نظرانداز ٿيل موضوع رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==نتيجو== سنڌ جي تاريخ نويسي قومي تاريخ، علائقائي سڃاڻپ، اسلامي بيانئي، آزاديءَ جي تحريڪ، ون يونٽ، سنڌي قومپرستي ۽ سيڪيولر ثقافتي تعبيرن جي وچ ۾ تبديل ٿيندي رهي آهي. ان تاريخ نويسيءَ سنڌ جي جدا تاريخي حيثيت، ثقافتي ورثي ۽ سياسي جدوجهد کي نمايان ڪيو، پر ساڳئي وقت ان تي اهو اعتراض به ڪيو ويو ته اها ڪڏهن ڪڏهن تنگ قومپرستي ۽ سياسي مقصدن تائين محدود ٿي وئي. سنڌ جي تاريخ کي وڌيڪ جامع ۽ علمي انداز ۾ لکڻ لاءِ ضروري آهي ته اها صرف سياست جي خدمت نه ڪري، پر اهڙو وسيع تاريخي شعور پيدا ڪري، جيڪو ماڻهن کي ماضي ۽ حال ٻنهي کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==حوالا== klqq0w5c3i6tb30whczha4lvru1dk6v 390538 390537 2026-07-02T10:35:54Z Memon2025 21315 /* ڏيهي ذريعا */ 390538 wikitext text/x-wiki '''ڀارت جي تاريخ نويسي''' (Historiography of India) مان مراد تنقيدي طريقن ۽ تشريحن جي ذريعي انهن مطالعي جو آهي جيڪي عالمن هندستان جي تاريخ کي ترقي ڏيڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن. تازن ڏهاڪن ۾ تاريخ نويسي جا چار مکيه اسڪول رهيا آهن ته مورخ هندستان جو مطالعو ڪيئن ڪندا آهن: ڪيمبرج، قومپرست، مارڪسسٽ، ۽ سبالٽرن. ڪڏهن عام "مشرقي" طريقو، هڪ حساس، ناقابل فهم، ۽ مڪمل طور تي روحاني هندستان جي تصوير سان، سنجيده اسڪالرشپ ۾ ختم ٿي چڪو آهي.<ref name="Prakash 383–408">{{cite journal | last = Prakash | first = Gyan | author-link = Gyan Prakash | date = April 1990 | title = Writing Post-Orientalist Histories of the Third World: Perspectives from Indian Historiography | journal = Comparative Studies in Society and History | volume = 32 | issue = 2 | pages = 383–408 | doi=10.1017/s0010417500016534 | jstor = 178920| s2cid = 144435305 }}</ref> == تاريخ جا ماخذ == === پرڏيهي ذريعا === هندستاني تاريخ جا معروف پرڏيهي احوال هيٺين ذريعن مان مليا آهن: <ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref><ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> * [[ميگئسٿنيز|ميگاسٿينس]] پاران "انڊيڪا"<ref>Allan Dahlaquist (1996). Megasthenes and Indian Religion: A Study in Motives and Types. Motilal Banarsidass. {{ISBN|978-81-208-1323-6}}.</ref> * [[فاھيان|فاهيان]] طرفان ٻڌمت جي بادشاهن جو هڪ رڪارڊ (فوگو جي 佛國記)<ref name="columbia">{{cite web|url=http://afe.easia.columbia.edu/special/travel_records.pdf|title=The Travel Records of Chinese Pilgrims Faxian, Xuanzang, and Yijing|publisher=[[Columbia University]]}}</ref> * [[البيروني]] پاران "ڪتاب الهند"<ref>{{citation|title=Kitab al-Bīrūnī fī Taḥqīq mā li-al-Hind|publisher=Osmania Oriental Publication Bureau |place=Hyderabad |year=1958}}</ref> <ref>{{citation| editor1-last=Kegan |editor1-first=Paul |publisher=Trench, Truebner |title=Alberuni's India |translator-last=Sachau |translator-first=E.C. |place=London |volume=2 |year=1910}}</ref> * [[ابن بطوطا|ابن بطوطه]] پاران "تحفة النور في غريب الامر و عجائب الاسفار<ref name="9–10 Vol. 1">{{harvnb|Dunn|2005|pp=310–11}}; {{harvnb|Defrémery|Sanguinetti|1853|pp=[https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ&pg=PA9 9–10 Vol. 1]}}</ref> * زوانگ زانگ پاران مغربي علائقن تي عظيم تانگ رڪارڊ<ref>Deeg, Max (2007). [https://web.archive.org/web/20140418141001/http://kanji.zinbun.kyoto-u.ac.jp/~wittern/data/nw-fs/fs-deeg.pdf „Has Xuanzang really been in Mathurā? : Interpretatio Sinica or Interpretatio Occidentalia&nbsp;— How to Critically Read the Records of the Chinese Pilgrim.“] – In: 東アジアの宗教と文化 : 西脇常記教授退休記念論集 = Essays on East Asian religion and culture: Festschrift in honor of Nishiwaki Tsuneki on the occasion of his 65th birthday / クリスティアン・ウィッテルン, 石立善編集 = ed. by Christian Wittern und Shi Lishan. – 京都 [Kyōto] : 西脇常記教授退休記念論集編集委員會; 京都大学人文科學研究所; Christian Wittern, 2007, pp. 35 – 73. See p. 35</ref> * تشريح هندستان، جوزف ٽيفنٿلر طرفان === ڏيهي ذريعا === مقامي تاريخي متن جا مثال شامل آهن:<ref name=":0">{{Cite journal |last=Joshi |first=P. M. |date=1965 |editor-last=Pathak |editor-first=Vishwambhar Sharan |editor2-last=Saran |editor2-first=P. |editor3-last=Kunte |editor3-first=B. G. |editor4-last=Shyam |editor4-first=Radhey |editor5-last=McKew Parr |editor5-first=Charles |editor6-last=Van Linschoten |editor6-first=Jan |title=Indian Historiography |url=https://www.jstor.org/stable/42929817 |journal=Bulletin of the Deccan College Research Institute |volume=26 |issue=3/4 |pages=20–33 |jstor=42929817 |issn=0045-9801}}</ref> * ڀاناڀٽا جي "هرشاچاريتا"<ref name=":3">{{Cite book |last=Hasrat |first=B. J. |title=The Encyclopedia of Sikhism |publisher=Punjabi University |year=2004 |isbn=817380530X |editor-last=Singh |editor-first=Harbans |edition=2nd |volume=4: S–Z |location=Patiala |pages=179–181}}</ref> * ڪلهانا طرفان "راجتارنگيني"<ref name=":0" /> * سريلنڪا جي ٻڌ ڌرم جون تاريخون، جهڙوڪ ديپاواس، مهاواسا، ۽ ڪُسوانس<ref>{{Cite journal |last=von Hinüber |first=Oskar |date=2020 |title=Brill's Encyclopedia of Buddhism Online - Historiography: South Asia |url=https://doi.org/10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069 |access-date=7 April 2024 |website=Brill |doi= 10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069|quote=The first historical texts known from ancient South Asia are the Buddhist chronicles composed in Ceylon (Sri Lanka). Consequently, from a very early period, the history of Buddhism on the island is known much better than in any other part of South Asia. Besides texts on the general history of Buddhism, there are specialized chronicles on relics and so on, written in both Pali and Sinhala languages or in Southeast Asian vernaculars.|url-access=subscription }}</ref> * فرشته جي "تاريخ فرشته" (جنهن کي گلشن ابراهيمي به چيو ويندو آهي) <ref name="EB1911">{{EB1911|inline=y|wstitle=Ferishta, Mahommed Kasim|volume=10|page=274}}</ref> * ضياء الدين برني جي "تاريخ فيروز شاهي"<ref>M. Athat Ali, "Elements of Social Justice in Medieval Islamic Thought" in Saiyid Zaheer Husain Jafri, ''Recording the Progress of Indian History: Symposia Papers of the Indian History Congress, 1992–2010'', Primus Books, 2012, p. 197.</ref> * ميروتنگا پاران "وڪاراسريني"{{sfn|Eggermont|1969|p=67}} * ابوالفضل جو "اڪبر نامو"<ref>[http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml Illustration from the Akbarnama: History of Akbar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090919035749/http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml |date=2009-09-19 }} [[Art Institute of Chicago]]</ref> * [[امير خسرو]] جو "تغلق نامو" * عبدالحميد لاهوري جو "پادشاهه نامو"<ref>[[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970).</ref> * محمد عوفي جي "جامع الحكايت"<ref>{{cite book |last1=Elliot|first1=Sir H. M. |first2=John |last2=Dowson |title=The History of India, as Told by Its Own Historians. The Muhammadan Period (Vol 2.)|chapter-url=https://archive.org/stream/cu31924073036729#page/n5/mode/2up|chapter=4. Jawami ul-Hikayat of Muhammad Ufi| year=1871|publisher=London : Trübner & Co.|page=155}}</ref> * چانڊ بردائي جي "پرٿيوراج راسو" ''<ref>{{Cite book|author=Rima Hooja|url=https://books.google.com/books?id=qqd1RAAACAAJ|title=A HISTORY OF RAJASTHAN (PB)|date=2006|publisher=Rupa & Company|isbn=978-81-291-1501-0|pages=364–365|language=en}}</ref>'' * منهاج سراج جوزجاني جي "طبقات ناصري" 15 صدي عيسويءَ کان اڳ جي تاريخ کي رڪارڊ ڪرڻ لاءِ تمام ٿورا مشهور هندستاني متن موجود آهن. ان ڪري، هندستان جي تاريخ جو گهڻو حصو پرڏيهي مورخن جي ذريعي ملي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> قديم هندستان ۾ مقامي تاريخي روايتن جا تمام گهٽ ثبوت موجود آهن. البيروني مقامي هندستاني تاريخ نگاري بابت هيٺ ڏنل ڳالهه ڪئي: <ref name=":0" /> {{Blockquote|text="بدقسمتي سان هندو شين جي تاريخي ترتيب تي گهڻو ڌيان نه ڏيندا آهن، اهي پنهنجن بادشاهن جي تاريخي جانشيني کي بيان ڪرڻ ۾ تمام گهڻو لاپرواهي ڪندا آهن ۽ جڏهن انهن کي معلومات لاءِ دٻايو ويندو آهي ۽ نقصان ۾ هوندا آهن، اهو نه ڄاڻندا آهن ته ڇا چوڻو آهي، اهي هميشه ڪهاڻي ٻڌائڻ تي مجبور هوندا آهن. پر ان لاءِ، اسان کي پڙهندڙن کي انهن روايتن کي پهچائڻ گهرجي جيڪي اسان کي انهن مان ڪجهه ماڻهن کان مليون آهن." |author=البيروني|title=ڪتاب الهند|source=}} قديم هندستان ڪڏهن به هڪ مضبوط تاريخي روايت ترقي نه ڪئي جيڪا گريڪو-رومن، چيني ۽ اسلامي تهذيبن ۾ موجود روايتن جي برابر هجي. بهرحال، اهو نتيجو نه ٿو ڪڍي سگهجي ته قديم هندستانين وٽ معروضي تاريخي لکڻ جي سمجهه جي کوٽ هئي، ڇاڪاڻ ته تاريخ نگاري سان ملندڙ جلندڙ ڪجهه ڪوششون هيون. هندستاني تاريخ جي مختلف موڙ تي، هندستان ۾ خاص خاندانن ۽ حڪمرانن جي دورن کي رڪارڊ ڪرڻ ۽ تاريخ نگاري ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. هندستان جي تاريخ ۾ مختلف موقعن تي، هندستان ۾ خاص خاندانن ۽ حڪمرانن جي دورن کي رڪارڊ ڪرڻ ۽ تاريخ ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. ويدڪ، ٻڌ، جين ۽ ٻين مذهبي ادب ۾، استادن جا نالا ڌيان سان درج ڪيا ويا آهن. چيني بدھ ياتري شوان زانگ ذڪر ڪيو ته هندستان جي هر صوبي ۾، اهڙا آفيسر هوندا جيڪي "سٺن ۽ برن واقعن، آفتن ۽ خوش قسمت واقعن" کي لکڻ ۾ دستاويز ڪرڻ جا ذميوار هوندا. گپتا حڪمران سمدرگپت جي دور کان وٺي، قديم هندستاني حڪمران هڪ مشهور شاعر کان پنهنجي دورن ۽ فتحن کي پٿر تي لکت جي صورت ۾ رڪارڊ ڪندا هئا. ان جي بدران روميلا ٿاپر چوي ٿي ته ان کي غور ۾ رکڻ گهرجي ته قديم هندستانين ڇا لاڳاپيل سمجهيو ۽ ڇو تاريخي روايت جي ڪنهن به گهٽتائي جو جائزو وٺڻ وقت. اي ڪي وارڊر راءِ ڏني ته هندستان جي علائقائي تاريخ نويسي تي غور ڪرڻ گهرجي، هندستان ۾ تاريخي لکڻين کي 7 صدي کان وٺي وچين دور جي دور ۾ علائقائي بڻايو ويو. چالوڪيا، راشٽرڪوٽ، پالا خاندانن جي تاريخ نويسي ۽ ڪشمير، سنڌو، گُجرا، جيجڪ ڀُڪتي، ڪمروپ، ڪيرالا، هوياسالا، آنڌرا، ڪالنگا ۽ مهاراشٽر ۾ علائقائي تاريخ نويسي روايتن پاران لکيل تاريخي ڪم آهن.<ref name=":4">{{Cite book |last=Sharma |first=Tej Ram |title=Historiography: A History of Historical Writing |publisher=Concept Publishing Company |year=2005 |isbn=9788180691553 |pages=17–22 |chapter=Historical Writings in the Ancient World - Indian Historiography: Historiography in Ancient India}}</ref> جديد دور ۾، ويدڪ ادب ۽ رزميه شاعري، جهڙوڪ مهاڀارت يا رامائن مان تاريخي عنصر ڪڍڻ جي ڪجهه ڪوششون ڪيون ويون آهن. جڏهن ته، مذهبي، افسانوي، ۽ تمثيلي داستانون هندستاني مذهبي سوچ ۽ فلسفي سان تمام گهڻيون مليل آهن ته انهن مان تاريخ نويسي جي ڪنهن به جھلڪ کي سمجهڻ ۽ ڪڍڻ هڪ ڏکيو ڪم آهي. پراڻن ۾ گهڻو ڪري افسانوي عنصر شامل آهن جن ۾ تاريخيت جو هڪ چهرو آهي. ان دور جي پالي ۽ پراڪرت ادب جا مجموعا گهڻو ڪري مذهبي نوعيت جا آهن. تنهن ڪري، هندستان ۾ تاريخ نويسي جي روايت مشهور نه هئي، ڪجهه مثالن کي ڇڏي. عربن جي سنڌ تي قبضو ڪرڻ کان پوءِ هندستان ۾ تاريخ نويسي جي هڪ سچي روايت متعارف ڪرائي وئي، جتي انهن تاريخ لکڻ ۽ صحيح تاريخ سازي کي رڪارڊ ڪرڻ شروع ڪيو. انهن عرب تاريخ نويسن جي جاءِ بعد ۾ فارسيءَ ۾ لکندڙ تاريخ نويسن ورتي، جن مان گھڻن کي هندستان جي حڪمران سلطانن جي سرپرستي حاصل هئي.<ref name=":3" /> ==مکيه اسڪول== === مستشرقي طريقو === مستشرقين جو طريقو سامراجي روين ۽ دلچسپين ٻنهي کان متاثر هو ۽ ميڊيٽرينين ۽ يورپي ليکڪن ۽ مفڪرن لاءِ "غير ملڪي" اوڀر لاءِ دلچسپي پڻ، فنڪارن پاران تصويرن ۾ قبضو ڪيو ويو، جيڪو مغرب ۾ خيالن جي تاريخ ۾ بار بار سامهون ايندڙ موضوع ۾ مجسم آهي، جن کي "<small>'''مشرقيت'''</small>" <small>(Orientalism)</small> سڏيو ويندو آهي. فن جي تاريخ، ادب ۽ ثقافتي مطالعي ۾، مشرقي دنيا ۾ پهلوئن جي نقل يا تصوير آهي. اهي تصويرون عام طور تي مغربي دنيا جي ليکڪن، ڊزائنرن ۽ فنڪارن پاران ڪيون وينديون آهن. مشرقي اصطلاح ڪجهه حلقن ۾ منفي مفهوم حاصل ڪرڻ لاءِ آيو آهي ۽ 18هين ۽ 19هين صدي ۾ يورپي سامراج جي دور جي روين جي شڪل ۾ مغربي ماڻهن پاران اوڀر جي مطالعي جي حوالي سان تشريح ڪئي وئي آهي. جڏهن هن معنيٰ ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي، ته اهو اڪثر ڪري مشرقي ثقافتن ۽ ماڻهن جي تعصب واري، ٻاهرين ڪارٽون ڪيل تشريح جو مطلب آهي. هي نقطه نظر سڀ کان وڌيڪ مشهور طور تي [[ايڊورڊ سعيد]] پاران "اورينٽلزم" (1978ع) ۾ بيان ڪيو ويو ۽ پروپيگنڊه ڪيو ويو، جيڪو هن علمي روايت جي هڪ تنقيدي تاريخ آهي.<ref>{{cite book|last=Clarke|first=J.J.|title=Oriental enlightenment the encounter between Asian and Western thought|url=https://archive.org/details/orientalenlighte00clar|url-access=limited|year=1997|publisher=Routledge|pages=[https://archive.org/details/orientalenlighte00clar/page/n16 8]}}</ref> ==== تاريخ ==== جيتوڻيڪ قديم زماني کان وٺي هندستان جو مغربي نقطه نظر کان مطالعو ڪيو ويندو رهيو آهي، پر دريافت جي دور کان پوءِ مشرقي اسڪول کي اهميت حاصل ٿي. 18هين ۽ 19هين صدي ۾، اصطلاح مشرقيت هڪ اهڙي عالم جي سڃاڻپ ڪئي جيڪا مشرقي دنيا جي ٻولين ۽ ادب ۾ ماهر هجي. اهڙن عالمن ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپني جا آفيسر به شامل هئا، جن چيو ته عرب ثقافت، هندستاني ثقافت ۽ اسلامي ثقافتن جو مطالعو يورپ جي ثقافتن جي برابر ڪيو وڃي.<ref>{{cite book |last = Macfie |first = A. L.|year = 2002 |title = Orientalism |publisher = Longman| location = London|url=https://books.google.com/books?id=0FrJAwAAQBAJ |isbn = 978-0582423862|ref = none| page = Ch One}}</ref> اهڙن عالمن ۾ فلسفي جو ماهر وليم جونز به شامل آهي، جنهن جي هند-يورپي ٻولين جي مطالعي کي جديد فلسفي کي قائم ڪيو. هندستان ۾ ڪمپني جي حڪمراني هندستانين سان مثبت لاڳاپن کي ترقي ۽ برقرار رکڻ لاءِ هڪ ٽيڪنڪ جي طور تي مشرقيت کي ترجيح ڏنو. <small>1820</small>ع جي ڏهاڪي تائين، جڏهن ٿامس بيبنگٽن ميڪولي ۽ جان اسٽوارٽ مل جهڙن "انگريزيت پسند" جي اثر مغربي طرز جي تعليم کي فروغ ڏنو.<ref>Holloway (2006), pp. 1–2. "The Orientalism espoused by Warren Hastings, William Jones and the early East India Company sought to maintain British domination over the Indian subcontinent through patronage of Hindu and Muslim languages and institutions, rather than through their eclipse by English speech and aggressive European acculturation."</ref> مغربي ماهرن ۾ ايشيا جي ڄاڻ ۾ وڏي واڌ، خطي ۾ سياسي ۽ اقتصادي شموليت ۾ واڌ ۽ خاص طور تي وليم جونز پاران هندستاني ۽ يورپي ٻولين جي وچ ۾ ويجهن لاڳاپن جي وجود جي احساس سان، مشرقي ۽ مغربي ثقافتن جي شروعاتي تاريخ جي وچ ۾ وڌيڪ پيچيده ذهني لاڳاپا اڀريا. انهن مان ڪجهه ترقي هندستان تي ڪنٽرول لاءِ فرانڪو-برطانوي رقابت جي تناظر ۾ ٿي. لبرل معاشيات دان، جهڙوڪ جيمس مل، مشرقي تهذيبن کي جامد ۽ بدعنوان قرار ڏنو. ڪارل مارڪس، ڳوٺاڻي معيشت جي معاشي تنگي ۽ پيداوار ۾ رياست جو ڪردار جي ڪارڻ ايشيائي پيداوار جي طريقي کي غير تبديل ٿيندڙ طور بيان ڪيو. "[[Oriental despotism]]" was generally regarded in Europe as a major factor in the relative failure of [[progress (history)|progress]] of Eastern societies. In the course of the century Western archaeology spread across the Middle East and Asia. New national museums provided a setting for important archaeological finds, most of which were in this period bought back to Europe. The first serious European studies of [[Buddhism]] and [[Hinduism]] were by the scholars [[Eugene Burnouf]] and [[Max Müller]]. In that time, the academic [[Islamic studies by author (non-Muslim or academic)|study of Islam]] also developed, and, by the mid-19th century, Oriental Studies was a well-established academic discipline in most European countries, especially those with imperial interests in the region. Yet, while scholastic study expanded, so did [[Racism|racist]] attitudes and stereotypes of Asian peoples and cultures. Scholarship often was intertwined with prejudicial racist and religious presumptions,<ref>J. Go, "'Racism' and Colonialism: Meanings of Difference and Ruling Practice in America's Pacific Empire" in ''Qualitative Sociology'' '''27'''.1 (March 2004).</ref> to which the new [[biology|biological sciences]] tended to contribute until the end of the [[World War II|Second World War]]. ==== Criticism and Decline ==== In his book [[Orientalism (book)|Orientalism]] (1978), [[cultural critic]] Edward Said redefines the term ''Orientalism'' to describe a pervasive Western tradition—academic and artistic—of prejudiced outsider-interpretations of the [[Eastern world]], which was shaped by the cultural attitudes of European [[imperialism]] in the 18th and 19th centuries.<ref>Tromans, 24</ref> Since its publication, most academic discourse began to use the term "Orientalism" to refer to a general patronizing Western attitude towards Middle Eastern, Asian, and [[North Africa]]n societies. In Said's analysis, the West [[Essentialism|essentializes]] these societies as static and undeveloped—thereby fabricating a view of Oriental culture that can be studied, depicted, and reproduced in the service of [[Imperialism|imperial power]]. Implicit in this fabrication, writes Said, is the idea that Western society is developed, rational, flexible, and superior.<ref>Mahmood Mamdani, ''Good Muslim, Bad Muslim: America, the Cold War, and the Roots of Terrorism'', New York: Pantheon, 2004; {{ISBN|0-375-42285-4}}; p. 32.</ref> Furthermore, Said said that "The idea of representation is a theatrical one: the Orient is the stage on which the whole East is confined",<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/63/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=63 |language=English}}</ref> and that the subject of learned Orientalists "is not so much the East itself as the East made known, and therefore less fearsome, to the Western reading public".<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/60/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=60 |language=English}}</ref> The thesis of Edward Said's Orientalism develops Marxist philosopher [[Antonio Gramsci]]'s theory of [[cultural hegemony]], and [[Michel Foucault]]'s theorisation of [[discourse]] (the [[knowledge]]-[[Power (social and political)|power]] relation) to criticise the scholarly tradition of Oriental studies. In the academy, the book ''Orientalism'' (1978) became a foundational text of [[Postcolonialism|post-colonial cultural studies]].<ref>Xypolia, Ilia (2011). "Orientations and Orientalism: The Governor Sir Ronald Storrs". Journal of IslamicJerusalem Studies. 11: 25–43.</ref> The once common "Orientalist" approach, with its image of a sensuous, inscrutable, and wholly spiritual India, has died out in serious scholarship.<ref name="Prakash 383–408" /> === Cambridge School === The Cambridge School of historiography was a [[school of thought]] which approached the study of the [[British Empire]] from the imperialist point of view. It emerged especially at the [[University of Cambridge]] in the 1960s. [[John Andrew Gallagher]] (1919–80) was especially influential, particularly in his article with [[Ronald Robinson]] on "[[The Imperialism of Free Trade]]". It was led by Anil Seal,<ref>Anil Seal'', The Emergence of Indian Nationalism: Competition and Collaboration in the Later Nineteenth Century'' (1971)</ref> Gordon Johnson,<ref>Gordon Johnson, ''Provincial Politics and Indian Nationalism: Bombay and the Indian National Congress 1880–1915'' (2005)</ref> Richard Gordon, and David A. Washbrook.<ref>Rosalind O'Hanlon and David Washbrook, eds. ''Religious Cultures in Early Modern India: New Perspectives'' (2011)</ref> It downplayed ideology.<ref>Aravind Ganachari, "Studies in Indian Historiography: 'The Cambridge School'", ''Indica'', March 2010, 47#1, pp 70–93</ref> ==== Criticism ==== This school of historiography is criticised for western bias or [[Eurocentrism]].<ref name="google7">{{cite book|title=Eurocentrism: a marxian critical realist critique|author=Hostettler, N.|date=2013|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-135-18131-4|url=https://books.google.com/books?id=2XjozzN0ppEC&pg=PA33|page=33|access-date=6 January 2017}}</ref> Critics have attacked various ideas of the School.<ref>See [[Christopher Platt|D.C.M. Platt]], "The Imperialism of Free Trade: Some Reservations," ''Economic History Review,'' 21#2 (Aug., 1968), pp. 296-306</ref> In ''The New Imperial Histories Reader,'' Stephen Howe has assembled articles by critics who take aim especially at [[P. J. Marshall]], [[David Kenneth Fieldhouse|D. K. Fieldhouse]], Robinson and Gallagher, and [[Peter Cain (historian)|Peter Cain]] and [[A. G. Hopkins]].<ref>Stephen Howe, ed. ''New Imperial Histories Reader'' (Routledge, 2009)</ref> [[Howard Spodek]], for example, praises the school's regional and pluralist perspectives but criticizes their reliance on British (rather than Indian) documentation, sloppy use of [[social science]] models, downplaying of ideology, and their excessive emphasis on Indian self-seeking and the importance of British imperial initiatives in achieving modernization. He recommends a deeper appreciation of Indian initiatives, and more attention to the emerging importance of public life in many areas of society rather than just a concentration on politics.<ref>Howard Spodek, "Pluralist Politics in British India: The Cambridge Cluster of Historians of Modern India," ''American Historical Review,'' (June 1979) 84#3 pp 688-707</ref> === Nationalist School === The Nationalist school originated among Indian historians in the late 19th and early 20th centuries who were influenced by [[Indian independence movement|Indian nationalism]]. They emphasized achievements in Indian history, while downplaying negative aspects, which led to various contradictions. Nationalist historians universally praised Hindu rule of India, with Hindu culture being prized above all else.<ref name=":0a">{{cite book|last=Thapar|first=Romila|title=History of Early India: From the Origins to AD 1300|publisher=University of California Press|year=2004|isbn=978-0-520-24225-8|pages=16–17}}</ref> In modern history, they focused on Congress, Gandhi, Nehru and high level politics. It highlighted the Mutiny of 1857 as a war of liberation, and Gandhi's 'Quit India' begun in 1942, as defining historical events. This school of historiography has received criticism for [[Elitism]].<ref>{{cite web|url=http://pages.ucsd.edu/~rfrank/class_web/ES-200C/Articles/Guha.pdf|title=Ranjit Guha, "On Some Aspects of Historiography of Colonial India"}}</ref> Historians in this school included [[Rajendralal Mitra]], [[R. G. Bhandarkar]], [[Romesh Chunder Dutt]], [[Anant Sadashiv Altekar]], [[K. P. Jayaswal]], [[Hem Chandra Raychaudhuri]], [[Radha Kumud Mukherjee]], [[R. C. Majumdar]], and [[K. A. Nilakanta Sastri]] ,.<ref name=":0a" /> === Marxist School === In India, Marxist Historiography takes the form of Marxian historiography where Marxian techniques of analysis are used but Marxist political intentions and prescriptions are discarded. The Marxian historiography of India uses the method of [[historical materialism]] and has focused on studies of economic development, land ownership, and [[class conflict]] in precolonial India and [[deindustrialisation|deindustrialization]] during the colonial period.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993">Bagchi, Amiya Kumar (January 1993). "Writing Indian History in the Marxist Mode in a Post-Soviet World". Indian Historical Review. 20 (1/2): 229–244.</ref> [[Bhupendranath Datta|B. N. Datta]], and [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] are considered the founding fathers of Marxist historiography in India. D. D. Kosambi was apologetic of the revolution of [[Mao]] and thought of Indian Prime Minister [[Jawaharlal Nehru]]'s policies as pro-capitalist. Kosambi, a polymath, viewed Indian History from a Marxist viewpoint. The other Indian scholars of Marxian historiography are [[Ram Sharan Sharma|R. S. Sharma]], [[Irfan Habib]], [[D. N. Jha]], and [[K. N. Panikkar]].<ref>Bottomore, T. B. 1983. ''A Dictionary of Marxist thought''. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press.</ref> Other historians such as [[Satish Chandra (historian)|Satish Chandra]], [[Romila Thapar]], [[Bipan Chandra]], [[Arjun Dev (historian)|Arjun Dev]], and [[Dineshchandra Sircar]], are sometimes referred to as "influenced by the Marxian approach to history."<ref>Guichard, Sylvie (2010), The Construction of History and Nationalism in India, Routledge, p. 87, ISBN 978-1136949319</ref> One debate in Indian history that relates to a [[historical materialist]] schema is on the nature of [[feudalism]] in India. [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] in the 1960s outlined the idea of "feudalism from below" and "feudalism from above". Element of his feudalism thesis was rejected by R.S. Sharma in his monograph [[Indian Feudalism]] (2005) and various other books,<ref>Purohit, Vinayak. 1988. Arts of transitional India twentieth century. Bombay: Popular Prakashan.</ref><ref>R S Sharma, Indian Feudalism (book), 2005</ref><ref>R S Sharma, Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation, Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177-85</ref><ref>R S Sharma, India's Ancient Past, Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India, Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> However R. S. Sharma also largely agrees with Kosambi in his various other books.<ref>R S Sharma, ''[[Indian Feudalism (book)]], 2005''</ref><ref>R S Sharma, ''Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation'', Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177–85</ref><ref>R S Sharma, ''India's Ancient Past'', Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, ''The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India'', Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> Most Indian Marxian historians argue that the economic origins of communalism are feudal remnants and the economic insecurities caused by slow development in India.<ref>{{cite book|title=Dalit women in India: issues and perspective|page=138|first=Prahlad|last=Jogdand|year=1995}}</ref> Even non-academic and laymen contributions to Marxist Historiography exist in India. The book "Coffee Housinte Katha" (The Story of Coffee House), written in [[Malayalam]], a regional language of India, spoken in the state of [[Kerala]], by one of the leaders of the Indian Coffee House Movement, [[Nadakkal Parameswaran Pillai]], is an example of this. Politicians like [[Shripad Amrit Dange]] have also contributed to Marxian historiography. ==== Criticism ==== The Marxian school of Indian historiography is accused of being too ideologically influenced.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993" /> Though influenced by Marxist theory [[B. R. Ambedkar]] criticized Marxists, as he deemed them to be unaware or ignorant of the specifics of caste issues.<ref>Padovani, Florence. Development-Induced Displacement in India and China: A Comparative Look at the Burdens of Growth. Rowman & Littlefield. Bhimrao Ambedkar himself, who criticized Indian Marxists</ref><ref>Jadhav, Narendra (1991). "Neglected Economic Thought of Babasaheb Ambedkar". Economic and Political Weekly. 26 (15): 980–982. ISSN 0012-9976. JSTOR 4397927.</ref> Also though most criticisms of Marxian historiography is levied by people who are not historians, some historians have debated Marxian historians and critically examined their analysis of the [[history of India]]. Many have alleged that Marxian historians used [[Historical negationism|negationism]] to whitewash some of the atrocities committed by [[Islamic rulers in the Indian subcontinent|Muslim rulers]] in the Indian Subcontinent.<ref>{{cite book|title=The Legacy of Muslim Rule in India|quote=Marxists who always try to cover up the black spots of Muslim rule with thick coats of whitewash|first=Kishori Saran|last=Lal|publisher=Aditya Prakashan|page=67}}</ref><ref>{{cite book|title=Indian Politics, Then and Now: Essays in Historical Perspective|first=K|last=Seshadri|publisher=Pragatee Prakashan|page=5|quote=certain attempts made by some ultra-Marxist historians to justify and even whitewash tyrannical emperors of the medieval India}}</ref><ref>{{cite book|title=Studies in World Affairs, Volume 1|first=KR|last=Gupta|year=2006|publisher=Atlantic Publisher|page=249|isbn=9788126904952|url=https://books.google.com/books?id=Hw9uf7sRKtIC&pg=PA249}}</ref><ref>{{cite book|title=Al-Hind the Making of the Indo-Islamic World: The Slave Kings and the Islamic Conquest : 11th–13th Centuries|year=1991|url=https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink|url-access=limited|last=Wink|first=André|publisher=Brill|page=[https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink/page/n160 309]|quote="apologists for Islam, as well as some Marxist scholars in India have sometimes attempted to reduce Islamic iconoclasm.."}}</ref> Since the late 1990s, [[Hindu nationalism|Hindu nationalist]] scholars especially have theorized that the Marxian tradition in India neglected what they believe to be the country's 'illustrious past' based on Vedic-[[puranic chronology]] and other [[Pseudohistory|pseudo-historical]] [[Historical revisionism|revisionist]] narratives of history, the historians are held responsible for aiding or defending [[Islam in India|Muslims]], who figure in Hindu nationalist discourse as the enemy.<ref>Jha, D.N. (1996). Society and Ideology in India: Essays in Honour of Prof. R.S. Sharma. New Delhi, India: Munshiram Manoharlal Publishers Pvt. Ltd. ISBN 978-8121506397.</ref><ref>Historian: Prof Irfan Habib outlookindia.com. Magazine | 23 April 2007. Retrieved 15 January 2013</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=u0RZBwAAQBAJ&pg=PA98|title=The Construction of History and Nationalism in India: Textbooks, Controversies and Politics|last=Guichard|first=Sylvie|year=2010|publisher=Routledge |isbn=9781136949319}}</ref> An example of such a view is [[Arun Shourie]]'s ''[[Eminent Historians]]'' (1998)<ref>Bryant, E. E. (2014). ''Quest for the Origins of Vedic Culture: The Indo-Aryan Migration Debate''. Cary, US: Oxford University Press {{ISBN|978-0195169478}}</ref> and ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks'' (2000), by [[Meenakshi Jain]].<ref name="Times14July">{{cite news |title=From having legs hacked off to getting Rajya Sabha foothold: A Master's journey of grit |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |access-date=14 July 2025 |work=The Times of India |date=14 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250714044603/https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |archive-date=14 July 2025}}</ref><ref name="v282">{{cite web | title=Why Meenakshi Jain Has Been Nominated To Rajya Sabha | website=[[News18]] | date=15 July 2025 | url=https://www.news18.com/opinion/opinion-why-meenakshi-jain-has-been-nominated-to-rajya-sabha-9442669.html | access-date=18 July 2025}}</ref> === Subaltern School === The "subaltern school", was begun in the 1980s by [[Ranajit Guha]] and [[Gyan Prakash]].<ref>{{cite journal |last=Prakash |first=Gyan |date=December 1994 |title=Subaltern studies as postcolonial criticism |journal=American Historical Review |volume=99 |issue=5 |pages=1475–1500 |doi=10.2307/2168385|jstor=2168385 }}</ref> It focuses attention away from the elites and politicians to "history from below", looking at the peasants using folklore, poetry, riddles, proverbs, songs, oral history and methods inspired by anthropology. It focuses on the colonial era before 1947 and typically emphasises caste and downplays class, to the annoyance of the Marxist school.<ref>{{cite journal |last=Roosa |first=John |date=2006 |title=When the Subaltern Took the Postcolonial Turn |journal=Journal of the Canadian Historical Association |volume=17 |issue=2 |pages=130–147 |doi=10.7202/016593ar|doi-access=free }}</ref> ==== Criticism ==== {{see|Subaltern Studies#Criticism}} === Hindutva Approach === Hindutva ({{Translation|Hinduness}}) is the predominant form of [[Hindu nationalism]] in India.<ref>{{Cite web|last=Purandare|first=Vaibhav|date=22 August 2019|title=Hindutva is not the same as Hinduism said Savarkar|url=https://www.telegraphindia.com/india/hindutva-is-not-the-same-as-hinduism-said-savarkar/cid/1699550|access-date=23 December 2020|website=telegraphindia.com}}</ref> The Hindutva movement has been described as a variant of "right-wing extremism",<ref name="Leidig">{{Cite journal|last=Leidig|first=Eviane|date=17 July 2020|title=Hindutva as a variant of right-wing extremism|journal=Patterns of Prejudice|volume=54|issue=3|pages=215–237|doi=10.1080/0031322X.2020.1759861|issn=0031-322X|doi-access=free|hdl=10852/84144|hdl-access=free}}</ref> adhering to a concept of homogenised majority and [[cultural hegemony]].<ref name="j3517631">{{cite journal |title=Fascism of our times |jstor=3517631 |author=Prabhat Patnaik |journal=Social Scientist |volume=21 |issue=3/4|pages=69–77 |year=1993 |doi=10.2307/3517631}}</ref><ref>{{harvnb|Frykenberg|2008|pages=178–220}}: "This essay attempts to show how — from an analytical or from an historical perspective — Hindutva is a melding of Hindu fascism and Hindu fundamentalism."</ref> Some analysts dispute the identification of Hindutva with fascism, and suggest Hindutva is an extreme form of [[conservatism]]. Hindutva approach to history exists to create a version of history to support the Hindu nationalist demands for [[Hindutva#Views on Indian history|Hindu Rashtra]] in Indian society.<ref name="Menon 28–30">{{cite magazine |last=Menon |first=Latha |date=August 2004 |title=Coming to Terms with the Past: India |magazine=History Today |volume=54 |issue=8 |pages=28–30}}</ref> It began with the writings of the developer and outliner of the [[Hindu Nationalism|Hindu Nationalist]] political ideology of [[Hindutva]] himself, [[Vinayak Damodar Savarkar]].{{sfn|Chandra|1989|p=145}}{{sfn|Keer|1966|p=143}} His works '[[The Indian War of Independence (book)|The Indian war of independence, 1857]]', 'Hindu-Pad-Padashahi (A Critical Review of the Hindu Empire of Maharashtra)', and 'Six Glorious Epochs of Indian History' contributed to and laid down the groundwork for this approach. However, this approach did not gain much traction until the 1990s.{{sfn|Goodrick-Clarke|1998|p=46}}<ref>{{Cite web|title=Resources|url=http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|access-date=2021-08-08|website=savarkar.org|language=en|archive-date=8 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210808095423/http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Visana|first=Vikram|date=5 November 2020|title=Savarkar before Hindutva: Sovereignty, Republicanism, and Populism in India, c.1900–1920|url=https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|journal=Modern Intellectual History|volume=18|issue=4|language=en|pages=1106–1129|doi=10.1017/S1479244320000384|s2cid=224983230|issn=1479-2443|access-date=25 July 2021|archive-date=30 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210930153956/https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> This approach is still in the process of development.<ref name="Menon 28–30" /> In March 2012, [[Diana L. Eck]], Professor of Comparative Religion and Indian Studies at [[Harvard University]], authored in her book "India: A Sacred Geography", that idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals and it wasn't just a cluster of regional identities and it wasn't ethnic or racial.<ref name="scroll.in">{{cite web|url=http://scroll.in/article/802047/theres-an-idea-of-india-from-early-times-much-before-the-mughals-or-the-british-scholar-diana-eck|title=Harvard scholar says the idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals|date=20 January 2016 }}</ref><ref name="In The Footsteps of Pilgrims">{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/leisure/story/20120618-review-of-diana-leck-india-a-sacred-geography-758709-2012-06-09|title=In The Footsteps of Pilgrims |date=9 June 2012 }}</ref><ref>{{cite magazine |url=https://www.economist.com/books-and-arts/2012/03/24/the-heavens-and-the-earth |title=India's spiritual landscape: The heavens and the earth |magazine =The Economist |date=24 March 2012}}</ref><ref name="Dalrymple">{{cite news |last=Dalrymple |first=William |date=27 July 2012 |title=India: A Sacred Geography by Diana L Eck – review |url=https://www.theguardian.com/books/2012/jul/27/india-sacred-geography-eck-review |newspaper=The Guardian}}</ref> This approach is noted for denying the [[Indo-Aryan migrations]], as they consider those whose ancestry and religion have origins outside of the Indian subcontinent to be aliens, namely Muslims, Christians, and communists. This approach states that only the Hindus are the legitimate heirs of South Asia.{{Sfn|Thapar|2004|p=14}} ==== Saffronisation ==== [[Saffronisation]], a process of introduction of right-wing policies that implement a Hindu nationalist agenda onto school textbooks by attempting to glorify Hindu contributions to Indian history while undermining other contributions, has become prominent. The [[Bharatiya Janata Party]] (BJP) has said that several Indian history textbooks had overt Marxist or Eurocentric political overtones.<ref name=":2">{{cite journal|last=Bhattacharya|first=Neeladri|date=2009|title=Teaching History in Schools: The Politics of Textbooks in India|journal=History Workshop Journal|volume=67|issue=67|pages=99–110|doi=10.1093/hwj/dbn050|jstor=40646212|s2cid=154421051}}</ref> The BJP has had trouble changing the textbooks because many states in which the BJP is not in power have blocked saffronisation efforts. The BJP, citing a rigid anti-Hindu agenda, restructured NCERT and the Indian Council of Historical Research (ICHR) to make textbooks conform to the BJP's Hindu nationalist platform.<ref>{{cite book|last=Bénéï|first=Veronique|title=Manufacturing Citizenship: education and nationalism in Europe, South Asia, and China|publisher=Routledge|year=2005|isbn=0-415-36488-4|location=New York, NY|pages=156–159}}</ref> In states where the BJP had control of the local government, textbooks were changed extensively to favor a Hindu nationalist narrative.<ref name=":1" /> These changes included the omission of caste-based exclusion and violence throughout Indian history and the exclusion or minimization of contributions to Indian society made by Muslims.<ref name="Raghavan">{{cite news|author=Raghavan, B. S.|title=Saffronisation|date=12 September 2001|newspaper=[[The Hindu]]|url=http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20070514123440/http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-date=14 May 2007|url-status=live}}</ref> After a rival political party, the [[Indian National Congress]], came into power, efforts were undertaken in 2004 to reverse the saffronisation of textbooks previously made by BJP.<ref name="The Guardian">{{cite news |last=Ramesh |first=Randeep |url=https://www.theguardian.com/world/2004/jun/26/india.schoolsworldwide |title=Another rewrite for India's history books |work=The Guardian |date=25 June 2004 |access-date=10 March 2016}}</ref> When the ''[[Hindustan Times]]'' reviewed the issue of saffronisation of Indian textbooks in late 2014, it noted that right-wing efforts to change how textbooks recount history faced "some difficulty as it lacks credible historians to back its claims."<ref>{{cite news|last=Raza |first=Danish | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffronising-textbooks-where-myth-and-dogma-replace-history/story-CauM4dmmsPGrjZ3APAvNxO.html |title=Saffronising textbooks : Where myth and dogma replace history |work=Hindustan Times |date=8 December 2014 |access-date=9 March 2016}}</ref> The [[India#Medieval India|medieval period]] in India is one such hotly-contested epoch among historians. Since there can be no true consensus about that era due to divided and deeply entrenched political motivations, history for that period is highly subjective and particularly vulnerable to the influence of the textbook writer's sympathies and outlook. "The choice of the textbook writer is more decisive than anything else," it was noted in a report in ''The Hindu''.<ref name="Amrik Singh">{{cite news|last=Singh|first=Amrik|date=25 August 2001|title=Saffronisation and textbooks|url=http://www.thehindu.com/2001/08/25/stories/05252524.htm|work=[[The Hindu]]|access-date=10 March 2016}}{{dead link|date=April 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> Critics have said that the changes to the textbooks have portrayed the medieval period as "a dark age of Islamic colonial rule which snuffed out the glories of the Hindu and Buddhist empires that preceded it".<ref name="The Guardian" /> Another trap in the politicisation of history relates to contention over the state of [[Jammu and Kashmir (union territory)|Jammu and Kashmir]].<ref name="Amrik Singh" /> By mid-2015, ''[[The Times of India]]'' reported that the [[National Council of Educational Research and Training]], which is in charge of publishing textbooks, had participated in a meeting convened by the [[Ministry of Human Resource Development]], and during that meeting, the issue of changing textbooks was discussed. An official from the ICHR complained that the theme of nationalism did not receive proper treatment in textbooks, setting the stage for possible textbook revisions.<ref name=":1">{{cite news | last=Akshaya |first=Mukul | url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/education/news/Saffronization-fears-over-history-textbooks-rewrite-plans/articleshow/47792475.cms |title=Saffronization fears over history textbooks rewrite plans |work=The Times of India|date=24 June 2015 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of Rajasthan reportedly spent Rs 37 crore to reprint 36 textbooks used for classes 1 to 8 for the 2016–2017 academic session that will be based on an agenda that would promote Indian culture by including historical figures, such as [[Suraj Mal|Maharaja Surajmal]], Hem Chandra, and [[Guru Gobind Singh]]. The textbooks that had been approved up to the 2012–13 academic session were rendered obsolete under the rewriting of history, and those books were auctioned off. In total, 5,66 crore new textbooks were ordered printed for an agenda that critics described was intent on supporting the saffronisation of textbooks. Rajasthan (primary and secondary) education minister Vasudev Devnani denied the charge of saffronisation, but educationists described his decision as to the "Hinduisation of education" that occurs when right-wing forces come to power.<ref>{{cite news|last=Goswami |first=Rakesh | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffron-agenda-raje-scraps-cong-textbooks-spends-rs-37-cr-on-new-ones/story-U3JaMmx52f4YsuUfb3wlNK.html |title=Saffronisation ? Raje scraps Cong textbooks, spends Rs 37 cr on new ones |work=Hindustan Times |date=20 January 2016 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of [[Karnataka]] has reportedly ordered new textbooks for the 2017–18 academic session in an effort that academicians and critics have described as a "blatant attempt to saffronise textbooks".<ref>{{cite news| url=http://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/revised-textbooks-from-201718-academic-year/article7300069.ece |title=Revised textbooks from 2017–18 academic year|work=The Hindu |date=10 June 2015 |access-date=10 March 2016}}</ref> ==== Criticism ==== The Hindutva approach to history is based on ahistorical premises and treats mythology as history. According to [[Christophe Jaffrelot]], a French political scientist specialising in South Asia, the Hindutva ideology has roots in an era where the fiction in ancient Indian mythology and Vedic antiquity was presumed to be valid. This fiction was used to "give sustenance to Hindu ethnic consciousness".<ref name="Jaffrelot1996p77">{{cite book|author=Christophe Jaffrelot|title=The Hindu Nationalist Movement in India|url= https://books.google.com/books?id=Y2buDDwdgIsC|year= 1996|publisher= Columbia University Press|isbn= 978-0-231-10335-0|page=77}}</ref> Its strategy emulated the Muslim identity politics of the Khilafat movement after World War I, and borrowed political concepts from the West –&nbsp;mainly German.<ref name="Jaffrelot1996p77" /> Hindutva organizations treat events in [[Hindu mythology]] as history.<ref name="R. Ramachandran">{{cite web|author=R. Ramachandran|date=1 February 2019|title=Science circus|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/science-and-technology/article26004777.ece}}</ref><ref name="Ziya Us Salam">{{cite web|author=Ziya Us Salam|title=Age of unreason|website=Frontline|date=20 June 2018 |url=https://frontline.thehindu.com/cover-story/article24200525.ece}}</ref><ref name="Meera Nanda">{{cite web|author=Meera Nanda|date=2 January 2004|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|title=Postmodernism, Hindu nationalism and 'Vedic science'|access-date=23 March 2022|archive-date=12 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200812120255/https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|url-status=dead}}</ref><ref name="Truschke">{{Cite journal|last=Truschke|first=Audrey|date=15 December 2020|title=Hindutva's Dangerous Rewriting of History|url=http://journals.openedition.org/samaj/6636|journal=South Asia Multidisciplinary Academic Journal|language=fr|issue=24/25|doi=10.4000/samaj.6636|issn=1960-6060|doi-access=free}}</ref> Hindutva organizations have been criticized for their belief in statements or practices that they claim to be both scientific and factual but are incompatible with the [[scientific method]].<ref>{{citation |first=Meera |last=Nanda |title=Hindutva's science envy |url=http://www.frontline.in/science-and-technology/hindutvas-science-envy/article9049883.ece |newspaper=Frontline |date=16 September 2016 |access-date=14 October 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://scroll.in/article/865872/from-dissing-darwin-to-yogic-farming-a-short-history-of-the-bjps-brush-with-pseudoscience|title=From dissing Darwin to yogic farming: A short history of the BJP's brush with pseudoscience|date=21 January 2018 }}</ref> According to [[Anthony Parel]], a historian and political scientist, Savarkar's ''Hindutva, Who is a Hindu?'' published in 1923 is a fundamental text of Hindutva ideology. It asserts, states Parel, India of the past to be "the creation of a racially superior people, the Aryans. They came to be known to the outside world as Hindus, the people beyond the Indus River. Their identity was created by their race (jati) and their culture (Sanskriti). All Hindus claim to have in their veins the blood of the mighty race incorporated with and descended from the Vedic fathers. They created a culture — an ensemble of mythologies, legends, epic stories, philosophy, art and architecture, laws and rites, feasts, and festivals. They have a special relationship to India: India is to them both fatherland and holy land." The Savarkar's text presents the "Hindu culture as a self-sufficient culture, not needing any input from other cultures", which is "an unhistorical, narcissistic and false account of India's past", states Parel.<ref name="Parel2006p42">{{cite book|author=Anthony J. Parel|title=Gandhi's Philosophy and the Quest for Harmony|url= https://books.google.com/books?id=MQhz0fW0HZUC |year=2006|publisher= Cambridge University Press|isbn=978-0-521-86715-3|pages=42–43}}</ref> The premises of early Hindu nationalist thought, states Chetan Bhatt, reflected the colonial era European scholarship and Orientalism of its times.<ref name="Bhatt2001p11" /> The idea of "India as the cradle of civilization" (Voltaire, Herder, Kant, Schlegel), or as "humanity's homeland and primal philosophy" (Herder, Schlegel), or the "humanism in Hindu values" (Herder), or of Hinduism offering redemption for contemporary humanity (Schopenhauer), along with the colonial-era scholarship of Frederich Muller, Charles Wilkins, William Jones, Alexander Hamilton, and others were the natural intellectual matrix for Savarkar and others to borrow and germinate their Hindu nationalist ideas.<ref name="Bhatt2001p11">{{cite book|author=Chetan Bhatt|title=Hindu nationalism: origins, ideologies and modern myths|url=https://books.google.com/books?id=W2PXAAAAMAAJ|year=2001|publisher=Berg|isbn=978-1-85973-343-1|pages=11–12}}</ref> [[Chakravarthi Ram-Prasad]], a Fellow of the British Academy and a scholar of Politics and Philosophy of Religion, states that Hindutva is a form of nationalism that is expounded differently by its opponents and its proponents.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> The opponents of Hindutva either consider it as a fundamentalist ideology that "aims to regulate the working of civil society with the imperatives of Hindu religious doctrine", or as another form of fundamentalism while accepting that Hinduism is a diverse collection of doctrines, is complex and is different from other religions. According to Ram-Prasad, the proponents of Hindutva reject these tags, viewing it to be their right and a desirable value to cherish their religious and cultural traditions.<ref name="Ram‐Prasad1993p285">{{cite journal | last=Ram-Prasad | first=C. | title=Hindutva ideology: Extracting the fundamentals | journal=Contemporary South Asia | volume=2 | issue=3 | year=1993 | doi=10.1080/09584939308719718 | pages=285–309}}</ref> The Hindutva ideology according to Savarkar, states Ram-Prasad, is a "geography, race, and culture" based concept. However, the "geography" is not strictly territorial but is an "ancestral homeland of a people", and the "race" is not biogenetic but described as the historic descendants of the intermarriage of Aryans, native inhabitants, and "different peoples" who arrived over time.<ref name="Flood2008p527" /> So, "the ultimate category for Hindutva is culture", and this culture is "not strictly speaking religious if by religion is meant a commitment to certain doctrines of transcendence", he states.<ref name="Flood2008p527">{{cite book|author=C. Ram-Prasad|editor=Gavin Flood|title=The Blackwell Companion to Hinduism|url=https://books.google.com/books?id=SKBxa-MNqA8C |year=2008|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-99868-7|pages=527–528}}</ref> The proponents state that in the Hindutva thought, there is a kernel of coherent and justifiable thesis about the Indian culture and history.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> Hindutva ideology has been linked to threats to academics and students, both in India and the United States.<ref name="Venugopal, Arun">{{Cite web|last=Venugopal, Arun|date=21 July 2021|title=At Rutgers, and Beyond, Scholars Are Under Attack For Their Critique of India's Far-Right Government|url=http://gothamist.com/news/at-rutgers-and-beyond-scholars-are-under-attack-for-their-critique-of-indias-far-right-government|access-date=21 July 2021|website=Gothamist|language=en}}</ref><ref name=":0b">{{Cite web|title=American Scholars of India Confront a Rise in Threats {{!}} WNYC {{!}} New York Public Radio, Podcasts, Live Streaming Radio, News|url=https://www.wnyc.org/story/american-scholars-india-confront-rise-threats/|access-date=6 September 2021|website=WNYC|language=en}}</ref> For instance, in 2011, Hindutva activists successfully led a charge to remove an essay about the multiple narratives of Ramayanas from Delhi University's history syllabus.<ref name="The Hindu">{{Cite news|last=N|first=Vijetha S.|date=15 October 2011|title=Historians protest as Delhi University purges Ramayana essay from syllabus|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/Historians-protest-as-Delhi-University-purges-Ramayana-essay-from-syllabus/article13372074.ece|access-date=11 July 2021|issn=0971-751X}}</ref> [[Romila Thapar]], a world-renowned historian, has faced Hindutva-led attacks, with the claims that her works present Marxist and [[Eurocentric]] points of view.<ref name="washingtonpost.com">{{Cite news|title=In the battle over India's history, Hindu nationalists square off against a respected historian|language=en-US|newspaper=Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/india-romila-thapar-dissent/2021/01/02/1a79ca54-4070-11eb-b58b-1623f6267960_story.html|access-date=11 July 2021|issn=0190-8286}}</ref> Hindutva scholars like [[Rajiv Malhotra]] has been responsible for pushback against [[White people|white]] scholars specialising on South Asia and Hinduism based in North America, including [[Wendy Doniger]] and [[Sheldon Pollock]] on grounds of their supposed [[Evangelism|vested interests]] & [[Racism|racial prejudices]] [[Anti-Indian sentiment|against Indians]].<ref name="insidehighered.com">{{Cite web|title=Scholars who study Hinduism and India face hostile climate|url=https://www.insidehighered.com/news/2016/04/12/scholars-who-study-hinduism-and-india-face-hostile-climate|access-date=11 July 2021|website=www.insidehighered.com|language=en}}</ref> Under BJP leadership, the Indian state has been accused of monitoring scholars and denying some research access.<ref name="The Nation">{{cite news |last1=Chaturvedi |first1=Vinayak |title=The Hindu Right and Attacks on Academic Freedom in the US |url=https://www.thenation.com/article/culture/hindu-right-academic-freedom/ |publisher=The Nation |date=December 2021}}</ref> In 2021, a group of North American-based scholars of South Asia formed a collective and published the Hindutva Harassment Field Manual to, they argue, answer the Hindutva threat to their academic freedom.<ref name="Prakash">{{Cite web|last=Prakash|first=Priyali|title='Targeted by hate': Audrey Truschke on why she helped write a 'Hindutva Harassment Field Manual'|url=https://scroll.in/article/999710/targeted-by-hate-audrey-truschke-on-why-she-helped-write-a-hindutva-harassment-field-manual|access-date=28 August 2021|website=Scroll.in|date=10 July 2021 |language=en-US}}</ref><ref name=":0b" /> They documented further incidents of Hindutva harassment of academics in North America, dating back to the 1990s.<ref name="Timeline">{{cite web |last1=SASAC |title=Timeline |url=https://www.hindutvaharassmentfieldmanual.org/timeline |website=Hindutva Harassment Field Manual}}</ref> The [[Association for Asian Studies]] noted that Hindutva, described as a "[[Majoritarianism|majoritarian]] ideological doctrine" different from [[Hinduism]], resorted to "increasing attacks on numerous scholars, artists, and journalists who critically analyze its politics".<ref name="asianstudies.org">{{Cite web|date=10 September 2021|title=AAS Statement on the Dismantling Global Hindutva Conference|url=https://www.asianstudies.org/aas-statement-on-the-dismantling-global-hindutva-conference/|access-date=11 September 2021|website=Association for Asian Studies|language=en-US}}</ref> == هندستان تي برطانوي سامراج جي اثر جو جائزو == هندستان تي برطانوي سامراج جي معاشي اثر بابت بحث جاري آهي. اهو مسئلو اصل ۾ قدامت پسند برطانوي سياستدان ايڊمنڊ برڪ پاران اٿاريو ويو هو، جنهن 1780ع جي ڏهاڪي ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپني تي سخت حملو ڪيو، دعويٰ ڪئي ته وارن هيسٽنگز ۽ ٻين اعليٰ عملدارن هندستاني معيشت ۽ سماج کي تباهه ڪري ڇڏيو آهي. هندستاني مورخ راجت ڪنتا رائي (1998ع) حملي جي هن سلسلي کي جاري رکندي چوي ٿو ته 18هين صدي ۾ انگريزن پاران آندو ويو نئون معيشت "لٽ مار" جو هڪ روپ هو ۽ مغل هندستان جي روايتي معيشت لاءِ هڪ آفت هئي. رائي انگريزن تي خوراڪ ۽ پئسن جي ذخيرن کي ختم ڪرڻ ۽ اعليٰ ٽيڪس لاڳو ڪرڻ جو الزام لڳائي ٿو جيڪو سال 1770ع جي خوفناڪ قحط جو سبب بڻيو، جنهن جي ڪارڻ بنگال جي ماڻهن جو ٽيون حصو مارجي ويو.<ref>Rajat Kanta Ray, "Indian Society and the Establishment of British Supremacy, 1765–1818", in ''The Oxford History of the British Empire: vol. 2, The Eighteenth Century'', ed. P. J. Marshall, (1998), pp. 508–529.</ref> انگريزن جي هندستاني قومپرستي جي بيان کي رد ڪندي، جيئن ته اهي اجنبي جارح هئا، وحشي طاقت سان اقتدار تي قبضو ڪيو ۽ سڄي هندستان کي غريب ڪيو، برطانوي تاريخدان پي. جي. مارشل دليل ڏئي ٿو ته برطانوي مڪمل ڪنٽرول ۾ نه هئا پر ان جي بدران ان ۾ رانديگر هئا جيڪو بنيادي طور تي هڪ هندستاني راند هئي ۽ جنهن ۾ انهن جو اقتدار ۾ اچڻ هندستاني اشرافيه سان بهترين تعاون تي منحصر هو. مارشل تسليم ڪري ٿو ته سندس گهڻي تشريح اڃا تائين ڪيترن ئي تاريخدانن طرفان رد ڪئي وئي آهي. مارشل دليل ڏئي ٿو ته تازي اسڪالرشپ ان خيال جي ٻيهر تشريح ڪئي آهي ته اڳوڻي نرم مغل حڪمراني جي خوشحالي غربت ۽ انارڪي کي رستو ڏنو. مارشل دليل ڏئي ٿو ته برطانوي قبضي ماضي سان ڪو به تيز وقفو نه ڪيو. انگريزن وڏي پيماني تي علائقائي مغل حڪمرانن کي ڪنٽرول سونپيو ۽ 18هين صدي جي باقي حصي لاءِ عام طور تي خوشحال معيشت کي برقرار رکيو. مارشل نوٽ ڪري ٿو ته برطانوي هندستاني بينڪرن سان ڀائيواري ۾ ويا ۽ مقامي ٽيڪس منتظمين ذريعي آمدني وڌائي ۽ ٽيڪس جي پراڻي مغل شرحن کي برقرار رکيو. پروفيسر رائي متفق آهن ته ايسٽ انڊيا ڪمپني کي هڪ سخت ٽيڪس سسٽم ورثي ۾ مليو جيڪو هندستاني آبادگارن جي پيداوار جو ٽيون حصو وٺندو هو.<ref>Marshall, "The British in Asia: Trade to Dominion, 1700–1765"</ref> ===Insecurity of the Raj=== In the 20th century historians generally agreed that imperial authority in the Raj had been secure in the 1800–1940 era. Various challenges have emerged. Mark Condos and Jon Wilson argue that the Raj was chronically insecure.<ref>Mark Condos, ''The Insecurity State: Punjab and the Making of Colonial Power in British India'' (Cambridge University Press, 2017).</ref><ref>Jon Wilson, ''India conquered: Britain's Raj and the chaos of empire'' (Simon and Schuster, 2016).</ref> They argue that the irrational anxiety of officials led to a chaotic administration with minimal social purchase or ideological coherence. The Raj was not a confident state capable of acting as it chose, but rather a psychologically embattled one incapable of acting except in the abstract, the small scale, or short term.<ref>Joshua Ehrlich, "Anxiety, Chaos, and the Raj." ''Historical Journal'' 63.3 (2020): 777–787. DOI: https://doi.org/10.1017/S0018246X1900058X</ref> ==پڻ ڏسو== * [[سنڌ جي تاريخ نگاري]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] * [[هندستان جي تاريخ]] * [[برطانوي سلطنت جي تاريخ نگاري]] == حوالا == == ڪتاب نگاري == ==حوالا== {{حوالا}} ===Works cited=== * {{citation |last=Chandra |first=Bipan |title=India's Struggle for Independence |year=1989 |publisher=Penguin Books India |location=New Delhi |isbn=978-0-14-010781-4 }} * {{Cite book |editor-last=Defrémery |editor-first = C. |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=B.R. |title=Voyages d'Ibn Batoutah (Volume 1) |publisher= Société Asiatic |year=1853 |place=Paris |language=French, Arabic |url=https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ}} * {{Cite book |last=Dunn |first=Ross E. |author-link=Ross E. Dunn |title=The Adventures of Ibn Battuta |publisher=University of California Press |year=2005 |orig-year=1986 |isbn=978-0-520-24385-9 }} * {{citation|last=Eggermont|first=P. H. L.|title=The Purāņa Source of Merutuṅga's List of Kings and the Arrival of the Śakas in India|year=1969|url=https://books.google.com/books?id=ks4UAAAAIAAJ}} * {{Citation |last=Goodrick-Clarke |first=Nicholas |author-link=Nicholas Goodrick-Clarke |title=Hitler's Priestess: Savitri Devi, the Hindu-Aryan Myth and Neo-Nazism |title-link=Hitler's Priestess |publisher=[[New York University Press]] |year=1998 |isbn=978-0-8147-3111-6 |language=en}} * {{cite book |last1=Keer |first1=Dhananjay |title=Veer Savarkar |date=1966 |publisher=Popular Prakashan |url=https://books.google.com/books?id=aCALAQAAIAAJ |language=en |oclc=582786373}} * {{cite book |first=Robert |last=Frykenberg |chapter=Hindutva as a Political Religion: An Historical Perspective |editor1=R. Griffin |editor2=R. Mallett |editor3=J. Tortorice |title=The Sacred in Twentieth-Century Politics: Essays in Honour of Professor Stanley G. Payne |year=2008 |url=https://books.google.com/books?id=JGOHDAAAQBAJ |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-0-230-24163-3 |pages=178–200 }} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * Balagangadhara, S. N. (2012). Reconceptualizing India studies. New Delhi: Oxford University Press. * Bhattacharjee, J. B. ''Historians and Historiography of North East India'' (2012) * {{cite book|last=Bannerjee|first= Dr. Gauranganath |title=India as known to the ancient world|url=https://archive.org/stream/indiaasknowntoan00banerich#page/n3/mode/2up|year=1921|publisher=Humphrey Milford, Oxford University Press, London}} * Bose, Mihir. "India's Missing Historians: Mihir Bose Discusses the Paradox That India, a Land of History, Has a Surprisingly Weak Tradition of Historiography", ''History Today'' 57#9 (2007) pp 34+. [https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110915152404/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 |date=15 September 2011 }} *Chakrabarti, Dilip K.: Colonial Indology, 1997, Munshiram Manoharlal: New Delhi. * Palit, Chittabrata, ''Indian Historiography'' (2008). *Indian History and Culture Society., Devahuti, D. (2012). Bias in Indian historiography. * Elliot, Henry Miers; John Dowson (1867–77). ''The History of India, as told by its own historians. The Muhammadan Period''. London: Trübner and Co. * [[Meenakshi Jain|Jain, Meenakshi]] [https://archive.org/details/flawed-narratives-history-in-the-old-ncert-textbooks-of-satish-chandra-by-meenakshi-jain ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks - A random survey of Satish Chandra’s “Medieval India''], NCERT 2000 * Inden, R. B. (2010). Imagining India. Bloomington, Ind: Indiana University Press. * Jain, M. The India They Saw : Foreign Accounts (4 Volumes) Delhi: Ocean Books, 2011. * Kahn, Yasmin. "Remembering and Forgetting: South Asia and the Second World War' in Martin Gegner and Bart Ziino, eds., ''The Heritage of War'' (Routledge, 2011) pp 177–193. * Mantena, R. (2016). Origins of modern historiography in India: Antiquarianism and philology 1780–1880. Palgrave Macmillan. * Mittal, S. C ''India distorted: A study of British historians on India'' (1995), on 19th century writers * [[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970) {{ISBN|9782102227356}} *{{cite book |first=Yvette Claire |last=Rosser |title=Curriculum as Destiny: Forging National Identity in India, Pakistan, and Bangladesh |year=2003 |publisher=University of Texas at Austin |type=Dissertation |url=http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |access-date=17 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911035259/http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |archive-date=11 September 2008 |url-status=dead }} *[[Arvind Sharma]], Hinduism and Its Sense of History (Oxford University Press, 2003) {{ISBN|978-0-19-566531-4}} * E. Sreedharan, A Textbook of Historiography, 500 B.C. to A.D. 2000 (2004) * Shourie, Arun (2014). Eminent historians: Their technology, their line, their fraud. Noida, Uttar Pradesh, India : HarperCollins Publishers. {{ISBN|9789351365914}} *{{cite book |title=Aryans and British India |first=Thomas R. |last=Trautmann |url=https://books.google.com/books?id=jR_LPnEH3GsC |year=1997 |location=Berkeley |publisher=University of California Press |isbn=978-0-585-10445-4}} *Viswanathan, G. (2015). Masks of conquest: Literary study and British rule in India. * Antonio de Nicolas, Krishnan Ramaswamy, and Aditi Banerjee (eds.) (2007), ''[[Invading the Sacred]]: An Analysis Of Hinduism Studies in America'' (Publisher: Rupa & Co.) * Vishwa Adluri, Joydeep Bagchee: ''The Nay Science: A History of German Indology''. Oxford University Press, New York 2014, {{ISBN|978-0199931361}} (''Introduction,'' p.&nbsp;1–29). * Warder, A. K., ''An introduction to Indian historiography'' (1972). * Winks, Robin, ed. ''The Oxford History of the British Empire: Volume V: Historiography'' (2001) * Weickgenannt, T. N. (2009). Salman Rushdie and Indian historiography: Writing the nation into being. Basingstoke: Palgrave Macmillan. {{Historiography}} [[زمرو:ڀارت جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:تاريخ نويسي]] [[زمرو:ڀارت جي تاريخ]] ==قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسي== قومي ۽ علائقائي تاريخن جا مقصد به مختلف رهيا آهن. قومي تاريخ منتشر ۽ جدا جدا عنصرن کي هڪ قومي سڃاڻپ هيٺ گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، جڏهن ته علائقائي تاريخون پنهنجي ثقافتي قدرن، روايتن ۽ سياسي حيثيت کي اجاگر ڪري پنهنجي معاملن ۾ آزاد ڪردار ادا ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪن ٿيون. نوآبادياتي دور جي خاتمي ۽ نون ملڪن جي قيام کان پوءِ، پراڻين حدن جي تبديليءَ سبب قوم رياست ۽ صوبن جي وچ ۾ تضاد پيدا ٿيا. علائقن وٽ پنهنجي جدا تاريخ ۽ ثقافت هئي، جڏهن ته نئين قوم رياست کي پنهنجي تاريخ نئين زاويي سان ٺاهڻي هئي. اهڙي صورتحال ۾ قومي تاريخ ڪڏهن ڪڏهن سياسي غلبي، قومي سڃاڻپ جي تشهير ۽ علائقائي قوميتن جي دٻاءَ لاءِ استعمال ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==پاڪستان ۾ سنڌ جي علائقائي حيثيت== پاڪستان جي قيام وقت ملڪ ۾ پنج صوبا هئا، جن وٽ پنهنجي جدا سڃاڻپ موجود هئي. پاڪستان هڪ نئون ملڪ هو، تنهنڪري ان جي شروعاتي دور ۾ قومي وحدت ۽ قوم سازيءَ تي وڌيڪ زور ڏنو ويو. صوبي سان وابستگيءَ کي سرڪاري سطح تي ڪڏهن ڪڏهن تنقيد جو نشانو بڻايو ويو، ڇاڪاڻ ته ان کي قوم سازيءَ جي راهه ۾ رڪاوٽ سمجهيو ويندو هو. سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي سياسي عمل ۾ ٿيندڙ تبديلين کي ظاهر ڪري ٿي؛ جيئن جيئن سياسي جوڙجڪ بدلبي رهي، تيئن سنڌ جي تاريخ لکڻ جا رخ به تبديل ٿيندا رهيا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ هڪ الڳ حيثيت رکي ٿي، ڇاڪاڻ ته اها بنگال ۽ پنجاب وانگر ورهايل نه ٿي. سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي به پشتونن يا بلوچن وانگر ٻن يا وڌيڪ ملڪن ۾ وڏي پيماني تي ورهايل نه هئي. تاريخي ۽ جاگرافيائي طور سنڌ قديم زماني کان پنهنجي جداگانه سڃاڻپ رکي ٿي، جنهن ڪري اها پاڪستان جي ٻين صوبن کان هڪ خاص ۽ ممتاز حيثيت رکي ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي ۽ ورهاڱي کان اڳ جي تاريخ نويسي== تاريخ ڪنهن به علائقي کي تاريخي مرتبو ڏيڻ جو طاقتور ذريعو آهي، ڇاڪاڻ ته اها ان علائقي جون پاڙون ماضي ۾ ڳولي ٿي. ان شعور تحت ورهاڱي کان اڳ سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد سنڌ جي تاريخ کي نئين سر مرتب ڪرڻ هو. ان جي تاريخي رسالي ۾ سنڌ جي تاريخ جي مختلف پهلوئن تي تحقيقي مضمون شايع ٿيندا هئا. خاص طور قديم دور تي زور ڏنو ويو، ته جيئن سنڌ جي تاريخي قدامت ثابت ڪري سگهجي. جيئن ته هن سوسائٽيءَ ۾ هندو ۽ انگريز مؤرخ وڌيڪ سرگرم هئا، تنهنڪري تاريخ نويسيءَ ۾ سيڪيولر رجحان نمايان رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==ورهاڱي کان پوءِ سنڌي تاريخ نويسي== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسي نون خيالن ۽ رجحانن سان سامهون آئي. ان جو مرڪزي نقطو اهو هو ته سنڌ تاريخي، ثقافتي ۽ لساني طور پاڪستان جي ٻين صوبن کان مختلف آهي. صوبائي سڃاڻپ تي زور ورهاڱي جي نتيجن سبب وڌيو. ڪراچي، جيڪا سنڌ جو اهم شهر ۽ بندرگاهه هئي، وفاقي علائقو قرار ڏئي نئين ملڪ جي گادي بڻائي وئي. سنڌ ان فيصلي خلاف احتجاج ڪيو، پر اهو احتجاج اثرائتو ثابت نه ٿيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي هندو آبادي وڏي پيماني تي لڏي وئي ۽ ان جي جاءِ تي اردو ڳالهائيندڙ آبادي آئي. هن تبديليءَ سنڌي قوميت کي ڪمزور ڪيو. ثقافتي ۽ لساني دٻاءَ کي منهن ڏيڻ لاءِ سنڌي دانشورن سنڌ جي تاريخ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ طرف ڌيان ڏنو، ته جيئن سنڌ جي جدا سڃاڻپ کي برقرار رکيو وڃي. ان مقصد لاءِ سنڌي ادبي بورڊ قائم ڪيو ويو، جنهن سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ تاريخي تحقيق جي حوصلا افزائي ڪئي. بورڊ سنڌ جي قديم کان جديد دور تائين نو جلدن ۾ جامع تاريخ شايع ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ سنڌ جي تاريخ بابت فارسي اصل ماخذ پڻ شايع ڪيا، ته جيئن مؤرخن کي بنيادي مواد ملي سگهي. انهن مان ڪجهه ڪتاب بعد ۾ سنڌي ۽ اردو ۾ ترجمو ٿيا، جنهن سان اردو پڙهندڙن لاءِ سنڌ جي تاريخ کي سمجهڻ جا نوان رستا کليا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==اسلام، عرب فتح ۽ باب الاسلام جو تصور== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جي هڪ اهم خصوصيت سنڌ جي تاريخ ۾ اسلام جي ڪردار تي زور هو. عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ کي “باب الاسلام” يعني اسلام جو دروازو بڻائيندڙ واقعو سمجهيو ويو. محمد بن قاسم کي هڪ اهم تاريخي هيرو طور پيش ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته هن کي سنڌ ۾ اسلام آڻيندڙ فاتح طور بيان ڪيو ويو. اسلام پسند تاريخ نويسيءَ ۾ عرب فتح ۽ عرب فاتح سنڌ جي اسلامي سڃاڻپ جا وڏا نشان بڻيا ۽ باب الاسلام جو تصور سالياني يادگيريءَ جو موضوع پڻ بڻيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سيد سليمان ندوي پنهنجي ڪتاب ''عرب و هند ڪي تعلقات'' ۾ عربن جي سنڌ فتح ۽ اتر هندستان تي ترڪن جي فتحن ۾ فرق بيان ڪيو. سندس خيال موجب سنڌ فتح ڪندڙ عرب اسلامي ماحول ۾ رهندا هئا ۽ اسلامي تعليمات کان واقف هئا، جڏهن ته ترڪ، افغان ۽ مغل حڪمران فقط نالي ماتر مسلمان هئا ۽ اسلامي تعليمات جا حقيقي نمائندا نه هئا. ان خيال موجب سنڌ جو اسلامي ڪردار پاڪستان جي ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پختو سمجهيو ويو.<ref name="SuleimanNadvi-ArabHind-1976">{{cite book |last=ندوي |first=سليمان |title=عرب و هند ڪي تعلقات |location=ڪراچي |year=1976 |pages=107، 192 }}</ref> محمد علي جناح جي هڪ تقرير جو حوالو پڻ ڏنو ويو، جنهن ۾ هن سنڌ کي خراج تحسين پيش ڪندي چيو ته پاڪستان حقيقت ۾ ان ڏينهن وجود ۾ آيو، جڏهن پهريون مسلمان سنڌ جي سرزمين تي آيو. ورهاڱي کان پوءِ هن تصور سنڌ کي ٻين صوبن کان اسلامي روايتن جي وارث طور الڳ ڏيکارڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سنڌ جو ڪردار== سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو ٻيو اهم پهلو آزاديءَ جي تحريڪ ۽ پاڪستان جي قيام ۾ سنڌ جي ڪردار تي زور آهي. سنڌ جي ماڻهن خلافت تحريڪ، هجرت تحريڪ ۽ ريشمي رومال تحريڪ ۾ سرگرم حصو ورتو. انهن تحريڪن سنڌ جي ماڻهن کي هندستان جي مسلمانن سان ويجهو آندو. سنڌ کي بمبئي کان جدا ڪرڻ جي جدوجهد پڻ هندستاني مسلمانن جي سياسي مطالبن لاءِ مددگار ثابت ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ پاڪستان جي قيام واري جدوجهد ۾ پنهنجي ڪردار تي به فخر ڪري ٿي. 1938ع ۾ شيخ عبدالمجيد سنڌي صوبائي مسلم ليگ جي اجلاس ۾ پاڪستان بابت قرارداد پيش ڪئي، جيڪا اڪثريت سان منظور ٿي. 1943ع ۾ سنڌ اسيمبلي پاڪستان قرارداد جي حمايت ڪئي. ان موقعي تي جي. ايم. سيد تقرير ڪندي چيو ته هندستان جا مسلمان جدا قوم آهن، ڇاڪاڻ ته انهن جي جدا تاريخ، ثقافت، ادب، روايتون ۽ سياسي توڙي معاشي نظام آهن؛ تنهنڪري انهن کي جدا وطن ڏنو وڃي.<ref name="MehranFreedomMovement1985">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |pages=17–18 }}</ref> سنڌ اسيمبلي 1946ع ۾ پاڪستان جي قرارداد جي حمايت ڪندڙ پهرين اسيمبلي طور پيش ڪئي وئي. 1985ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ جي رسالي ''مهراڻ'' آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر شايع ڪيو. ان جي اداريي ۾ چيو ويو ته پاڪستان جو حقيقي خالق سنڌ آهي. اداريي ۾ اهو به افسوس ظاهر ڪيو ويو ته پاڪستان جي قيام کان پوءِ سنڌ جي ڪردار کي ڄاڻي واڻي گهٽايو ويو؛ جهڙوڪ محمد علي جناح جي جنم ڀومي جهرڪ کي نظرانداز ڪري وزير مينشن ڪراچي کي اڳيان آڻڻ، ۽ سنڌي اڳواڻن جي خدمتن کي پاڪستان جي قيام ۾ مناسب طور تسليم نه ڪرڻ.<ref name="MehranFreedomMovement1985p5">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=5 }}</ref><ref name="MehranFreedomMovement1985p6">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=6 }}</ref> سنڌ طرفان پنهنجي اسلامي ڪردار ۽ آزاديءَ جي تحريڪ ۾ ڪردار تي زور ڏيڻ جو هڪ سياسي سبب صوبائي خودمختياريءَ جو مطالبو هو. سنڌ چاهيو ٿي ته مرڪز جو ڪردار صوبائي معاملن ۾ گهٽ کان گهٽ هجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==ون يونٽ ۽ سنڌي قومپرست تاريخ نويسي== سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ بنيادي تبديلي ون يونٽ جي دور ۾ آئي. 1955ع ۾ اولهه پاڪستان جا صوبا هڪ يونٽ ۾ ضم ڪيا ويا، جنهن سبب سنڌ پاڻ کي ٻيهر اهڙي صورتحال ۾ محسوس ڪيو، جهڙي طرح نوآبادياتي دور ۾ اها بمبئي پريزيڊنسيءَ جو حصو هئي. بمبئي جي جاءِ تي هاڻي لاهور جو غلبو محسوس ڪيو ويو. سنڌ پنهنجي سياسي آزادي ٻيهر وڃائي ويٺي. ون يونٽ جي عمل سنڌ جي ڪجهه سياستدانن جي موقعي پرستيءَ کي به ظاهر ڪيو، جن مرڪزي حڪومت سان گڏجي سنڌ کي ون يونٽ جو حصو بڻائڻ ۾ مدد ڪئي. ساڳئي وقت اهڙا اڳواڻ به سامهون آيا، جن ون يونٽ جي مخالفت ڪئي ۽ ان سبب تڪليفون برداشت ڪيون. هن دور سنڌ جي تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جو نئون تصور پيدا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ون يونٽ سنڌين کي سياسي طور وڌيڪ پختو ڪيو، ڇاڪاڻ ته سنڌ مجموعي طور پنجاب جي سياسي غلبي هيٺ تڪليفون ڀوڳيون. هن دور ۾ بئراج جي زرخيز زمين فوجي آفيسرن ۽ اعليٰ بيوروڪريٽن کي الاٽ ڪئي وئي، جنهن سان سنڌي هارين جا حق متاثر ٿيا. سرڪاري ملازمتن ۾ سنڌين کي مناسب حصو نه مليو، جنهن سبب وڌندڙ وچولي طبقي ۾ مايوسي پيدا ٿي. انهن تجربن کان پوءِ سنڌين محسوس ڪيو ته نه “باب الاسلام” واري حيثيت ۽ نه آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سندن ڪردار، انهن کي سندن حق ڏيارڻ ۾ مددگار ثابت ٿيا. ان احساس سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو رخ بدلائي ڇڏيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌي قومپرستي تاريخ جي تجزيي جو مرڪزي نقطو بڻجي وئي. ماضيءَ کي حال جي روشنيءَ ۾ پرکيو ويو، خاص طور پرڏيهي حملن جي اثرن کي هن انداز سان ڏٺو ويو ته سنڌ بار بار پرڏيهي غلبي سبب ڪيئن متاثر ٿي. پرڏيهي غلبي جي موضوع سنڌ جي اهڙي تصوير ٺاهي، جنهن ۾ سنڌ کي مظلوم ۽ استحصال جو شڪار علائقو طور پيش ڪيو ويو. ساڳئي وقت تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جي ڪردار کي نمايان ڪيو ويو، ته جيئن نئين نسل لاءِ ڪردار جا نمونا پيدا ڪيا وڃن.<ref name="MubarakAli1994p45">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=سنڌ خاموشي ڪي آواز |location=لاهور |year=1994 |page=45 }}</ref> ==سيڪيولر قومپرست تعبير ۽ قديم سنڌ== سنڌي قومپرستيءَ هيٺ ٺهيل نئين تاريخ نويسي مذهبي نه پر سيڪيولر هئي. سنڌي ثقافت ۽ تهذيب جون پاڙون قديم ماضيءَ ۾ ڳوليون ويون ۽ دعويٰ ڪئي وئي ته سنڌ جي تهذيبي حيثيت بابلي، آشوري ۽ مصري تهذيبن جي برابر آهي. سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب سنڌين لاءِ فخر جو ذريعو بڻجي، ۽ موهن جو دڙو سنڌ جي قديم ماضيءَ جي علامت طور اڀريو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==جي.ايم. سيد جي تاريخي تعبير== [[جي.ايم. سيد]] سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ اهم نوان رجحان متعارف ڪرايا. هن عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ لاءِ برڪت نه، پر هڪ جارحيت قرار ڏنو. سندس خيال ۾ محمد بن قاسم به ٻين حمله آورن وانگر هڪ جارح هو، جنهن سنڌ جا وسيلا لٽيا. هن دليل لاءِ ساڳيو منطق استعمال ڪيو، جيڪو سليمان ندوي ترڪ حمله آورن بابت ڏنو هو. جي. ايم. سيد موجب اٺين صديءَ تائين اموي دور ۾ عرب حاڪمن جو اصل اسلامي روح ختم ٿي چڪو هو ۽ اهي دنياوي ۽ سامراجي طاقت بڻجي چڪا هئا؛ تنهنڪري سنڌ جي عرب فتح اسلام نه پر عرب سلطنت جي توسيع هئي.<ref name="ArisarGMSayyidp56">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=56 }}</ref> هن تعبير محمد بن قاسم کي هيرو مان جارح ۾ تبديل ڪيو ۽ راجا ڏاهر کي مادر وطن جو محافظ بڻايو، جنهن حمله آورن سان ٺاهه ڪرڻ بدران وڙهندي جان قربان ڪئي. جي. ايم. سيد چچ نامو ۽ جنت السنڌ جهڙن تاريخي ماخذن تي به تنقيد ڪئي، ڇاڪاڻ ته سندس خيال ۾ اهي حمله آورن جي واکاڻ ڪن ٿا ۽ پڙهندڙن کي حقيقي تاريخي شعور کان محروم ڪن ٿا.<ref name="ArisarGMSayyidp55">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=55 }}</ref> جي. ايم. سيد جي نظر ۾ سنڌ تي حملو ڪندڙ سڀ پرڏيهي فاتح هڪ ئي زمري ۾ اچن ٿا، ڀلي انهن جو مذهب ڪهڙو به هجي. انهن ۾ ايران جو دارا، عربن جو محمد بن قاسم، غزنيءَ جو محمود، دهليءَ جو علاؤالدين، قنڌار جو شاهه بيگ ارغون، مغلن جو خان خانان ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو چارلس نيپيئر شامل ڪيا ويا. انهن سڀني کي سنڌ جا غاصب ۽ تباهه ڪندڙ قرار ڏنو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidp58">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=58 }}</ref> ==غدارن ۽ سورمن جو تصور== 1956ع کان پوءِ سياسي صورتحال سنڌ جي تاريخ کي “غدارن” ۽ “سورمن” جي انداز ۾ لکڻ طرف وٺي وئي. جيڪي ماڻهو ذاتي مفادن لاءِ سنڌ کي وڪڻندڙ سمجهيا ويا، انهن کي غدار چيو ويو، جڏهن ته جيڪي مادر وطن لاءِ قرباني ڏيندڙ سمجهيا ويا، انهن کي سورمو قرار ڏنو ويو. سنڌ جي دفاع ڪندڙن ۾ راجا ڏاهر، دودو سومرو، دريا خان، مخدوم بلاول، شاهه عنايت ۽ هوش محمد کي شامل ڪيو ويو. غدارن ۾ قاضي قاضن، نائومل ۽ مير علي مراد جا نالا کنيا ويا. هن تاريخ نويسيءَ جو پيغام اهو هو ته ڪيچ مڪران، ٺٽي، مياڻي ۽ دٻي ۾ وڙهيل سنڌ جي آزاديءَ جون جنگيون اڃا ختم نه ٿيون آهن، پر اها جنگ هر شهر ۽ ڳوٺ ۾ جاري آهي.<ref name="ArisarGMSayyidp63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=63 }}</ref> ==مغل دور، تاريخ مظھر شاهجهاني ۽ پرڏيهي غلبو== سنڌ تي مغل دور جي پرڏيهي قبضي جا اثر بيان ڪرڻ لاءِ سنڌي ادبي بورڊ 1962ع ۾ يوسف ميرڪ جي اصل ماخذ ''تاريخ مظھر شاهجهاني'' شايع ڪئي. ان جو مقدمو پير حسام الدين راشدي لکيو. هن مقدمي ۾ خاص طور اهي واقعا چونڊيا ويا، جن ۾ ظلم ۽ استحصال جي تصوير ملي ٿي ۽ جيڪي سنڌ جي ان وقت جي سياسي حالت سان لاڳاپيل لڳندا هئا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962p21">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |page=21 }}</ref> پير حسام الدين راشدي، يوسف ميرڪ جي حوالي سان، سيوهڻ جي گورنر جي ظلم، ماڻهن کي ڪوڙا هڻڻ ۽ اذيت ڏيڻ جا واقعا بيان ڪيا. مغل عملدارن طرفان ماڻهن جي ملڪيت ضبط ڪرڻ، سندن وسيلن ۽ دولت کان محروم ڪرڻ، ڦورن ۽ ڌاڙيلن جي سرپرستي ڪرڻ ۽ ڳرا محصول لاڳو ڪرڻ جهڙا عمل بيان ڪيا ويا. نتيجي طور سيوهڻ جو علائقو برباد ٿيو، ڳوٺ ۽ شهر ويران ٿيا، ۽ ماڻهو پنهنجا گهر ڇڏي پري علائقن ۾ پناهه وٺڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962pp30-31">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |pages=30–31 }}</ref> ==عثمان ڏيپلائي ۽ مزاحمتي ادب== پرڏيهي قبضي خلاف مزاحمت جو اظهار ادبي صورت ۾ به ٿيو. عثمان ڏيپلائي 1962ع ۾ پنهنجو تاريخي ناول ''سانگهڙ'' شايع ڪيو، جنهن جو موضوع انگريزن خلاف حرن جي جدوجهد هو. هن ناول سنڌ جي نئين نسل تائين اهو پيغام پهچايو ته سياسي غلبي ۽ حقن جي جدوجهد خلاف ڪيئن وڙهجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==سنڌ جي ثقافتي علامتون ۽ قوميت== سنڌ جي ماضيءَ جي عظمت بيان ڪرڻ کي به اهم سمجهيو ويو، ته جيئن سنڌين ۾ فخر جو احساس پيدا ٿئي. انهن علامتن ۾ موهن جو دڙو، ڄام نندي جو مقبرو، رني ڪوٽ، عمرڪوٽ جا قلعا، حيدرآباد جا بادگير، اجرڪ، رلي، ڪاشيءَ جو ڪم ۽ هالا جو فرنيچر شامل هئا. ادبي شخصيتن ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي، سچل سرمست ۽ سامي کي سنڌي ٻوليءَ کي شاهوڪار ڪندڙ ۽ سنڌي قومي شعور پيدا ڪندڙ شخصيتن طور پيش ڪيو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidpp62-63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |pages=62–63 }}</ref> سنڌي قومپرستيءَ جو بنياد مذهب بدران ٻولي ۽ علائقي تي رکيو ويو. هن خيال موجب جيڪي ماڻهو سنڌ ۾ رهن ٿا ۽ سنڌي ٻولي ڳالهائين ٿا، اهي سنڌي آهن. ٻن قومن واري نظريي کي رد ڪندي قوميت جو تصور سيڪيولر بنيادن تي قائم ڪيو ويو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==قومپرست تاريخ نويسيءَ تي تنقيد== قومپرست فريم ورڪ ۾ تاريخ لکڻ بابت تنقيد پڻ ڪئي وئي آهي. ڊاڪٽر مبارڪ علي موجب اهڙي تاريخ نويسيءَ ۾ ڪڏهن ڪڏهن حقيقتن کي مسخ ڪري يا چونڊي استعمال ڪيو ويو، ته جيئن اهي قومي بيانئي سان ٺهڪي اچن. تاريخي طريقيڪار کي مڪمل طور لاڳو ڪرڻ بدران جذباتي ۽ مبالغو آميز بيان اختيار ڪيو ويو. ان تاريخ نويسيءَ جو وڏو مقصد سياسي استعمال بڻجي ويو، جنهن سبب سنڌ جي تاريخ نويسي هڪ مرحلي تي بيهي رهي ۽ نون علمي موضوعن ڏانهن گهربل اڳڀرائي نه ڪري سگهي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==اڻلکيل ۽ نظرانداز ٿيل موضوع== سنڌ جي تاريخ اڃا مڪمل نه سمجهي وڃي ٿي. ڪيترائي موضوع اڃا وڌيڪ تحقيق گهرن ٿا، جهڙوڪ زرعي ڍانچي ۾ تبديليون، نون ٽيڪنالاجيڪل طريقن جو تعارف، هارين جو ڪردار، هاري بغاوتن جو وجود يا عدم وجود، سنڌ جا پاڙيسري ملڪن سان لاڳاپا، ثقافتي ۽ واپاري رابطا، اميلن ۽ ڀائيبندن جو سماجي ڪردار، ۽ سنڌ ۾ مذهب جو ڪردار، خاص طور نانڪ پنٿين ۽ سکن جي حوالي سان. ڪلاڊ مارڪووٽس جي ڪتاب ''The Global World of the Indian Merchants (1750–1967)'' ۾ شڪارپوري ۽ حيدرآبادي واپارين جي عالمي تجارتي سرگرمين کي بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو سنڌ جي مؤرخن وٽ اڳ ۾ گهڻو نظرانداز ٿيل موضوع رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==نتيجو== سنڌ جي تاريخ نويسي قومي تاريخ، علائقائي سڃاڻپ، اسلامي بيانئي، آزاديءَ جي تحريڪ، ون يونٽ، سنڌي قومپرستي ۽ سيڪيولر ثقافتي تعبيرن جي وچ ۾ تبديل ٿيندي رهي آهي. ان تاريخ نويسيءَ سنڌ جي جدا تاريخي حيثيت، ثقافتي ورثي ۽ سياسي جدوجهد کي نمايان ڪيو، پر ساڳئي وقت ان تي اهو اعتراض به ڪيو ويو ته اها ڪڏهن ڪڏهن تنگ قومپرستي ۽ سياسي مقصدن تائين محدود ٿي وئي. سنڌ جي تاريخ کي وڌيڪ جامع ۽ علمي انداز ۾ لکڻ لاءِ ضروري آهي ته اها صرف سياست جي خدمت نه ڪري، پر اهڙو وسيع تاريخي شعور پيدا ڪري، جيڪو ماڻهن کي ماضي ۽ حال ٻنهي کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==حوالا== hbczemyhizz1k1u600s37fxfz6pykfo 390540 390538 2026-07-02T10:44:32Z Memon2025 21315 /* تاريخ */ 390540 wikitext text/x-wiki '''ڀارت جي تاريخ نويسي''' (Historiography of India) مان مراد تنقيدي طريقن ۽ تشريحن جي ذريعي انهن مطالعي جو آهي جيڪي عالمن هندستان جي تاريخ کي ترقي ڏيڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن. تازن ڏهاڪن ۾ تاريخ نويسي جا چار مکيه اسڪول رهيا آهن ته مورخ هندستان جو مطالعو ڪيئن ڪندا آهن: ڪيمبرج، قومپرست، مارڪسسٽ، ۽ سبالٽرن. ڪڏهن عام "مشرقي" طريقو، هڪ حساس، ناقابل فهم، ۽ مڪمل طور تي روحاني هندستان جي تصوير سان، سنجيده اسڪالرشپ ۾ ختم ٿي چڪو آهي.<ref name="Prakash 383–408">{{cite journal | last = Prakash | first = Gyan | author-link = Gyan Prakash | date = April 1990 | title = Writing Post-Orientalist Histories of the Third World: Perspectives from Indian Historiography | journal = Comparative Studies in Society and History | volume = 32 | issue = 2 | pages = 383–408 | doi=10.1017/s0010417500016534 | jstor = 178920| s2cid = 144435305 }}</ref> == تاريخ جا ماخذ == === پرڏيهي ذريعا === هندستاني تاريخ جا معروف پرڏيهي احوال هيٺين ذريعن مان مليا آهن: <ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref><ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> * [[ميگئسٿنيز|ميگاسٿينس]] پاران "انڊيڪا"<ref>Allan Dahlaquist (1996). Megasthenes and Indian Religion: A Study in Motives and Types. Motilal Banarsidass. {{ISBN|978-81-208-1323-6}}.</ref> * [[فاھيان|فاهيان]] طرفان ٻڌمت جي بادشاهن جو هڪ رڪارڊ (فوگو جي 佛國記)<ref name="columbia">{{cite web|url=http://afe.easia.columbia.edu/special/travel_records.pdf|title=The Travel Records of Chinese Pilgrims Faxian, Xuanzang, and Yijing|publisher=[[Columbia University]]}}</ref> * [[البيروني]] پاران "ڪتاب الهند"<ref>{{citation|title=Kitab al-Bīrūnī fī Taḥqīq mā li-al-Hind|publisher=Osmania Oriental Publication Bureau |place=Hyderabad |year=1958}}</ref> <ref>{{citation| editor1-last=Kegan |editor1-first=Paul |publisher=Trench, Truebner |title=Alberuni's India |translator-last=Sachau |translator-first=E.C. |place=London |volume=2 |year=1910}}</ref> * [[ابن بطوطا|ابن بطوطه]] پاران "تحفة النور في غريب الامر و عجائب الاسفار<ref name="9–10 Vol. 1">{{harvnb|Dunn|2005|pp=310–11}}; {{harvnb|Defrémery|Sanguinetti|1853|pp=[https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ&pg=PA9 9–10 Vol. 1]}}</ref> * زوانگ زانگ پاران مغربي علائقن تي عظيم تانگ رڪارڊ<ref>Deeg, Max (2007). [https://web.archive.org/web/20140418141001/http://kanji.zinbun.kyoto-u.ac.jp/~wittern/data/nw-fs/fs-deeg.pdf „Has Xuanzang really been in Mathurā? : Interpretatio Sinica or Interpretatio Occidentalia&nbsp;— How to Critically Read the Records of the Chinese Pilgrim.“] – In: 東アジアの宗教と文化 : 西脇常記教授退休記念論集 = Essays on East Asian religion and culture: Festschrift in honor of Nishiwaki Tsuneki on the occasion of his 65th birthday / クリスティアン・ウィッテルン, 石立善編集 = ed. by Christian Wittern und Shi Lishan. – 京都 [Kyōto] : 西脇常記教授退休記念論集編集委員會; 京都大学人文科學研究所; Christian Wittern, 2007, pp. 35 – 73. See p. 35</ref> * تشريح هندستان، جوزف ٽيفنٿلر طرفان === ڏيهي ذريعا === مقامي تاريخي متن جا مثال شامل آهن:<ref name=":0">{{Cite journal |last=Joshi |first=P. M. |date=1965 |editor-last=Pathak |editor-first=Vishwambhar Sharan |editor2-last=Saran |editor2-first=P. |editor3-last=Kunte |editor3-first=B. G. |editor4-last=Shyam |editor4-first=Radhey |editor5-last=McKew Parr |editor5-first=Charles |editor6-last=Van Linschoten |editor6-first=Jan |title=Indian Historiography |url=https://www.jstor.org/stable/42929817 |journal=Bulletin of the Deccan College Research Institute |volume=26 |issue=3/4 |pages=20–33 |jstor=42929817 |issn=0045-9801}}</ref> * ڀاناڀٽا جي "هرشاچاريتا"<ref name=":3">{{Cite book |last=Hasrat |first=B. J. |title=The Encyclopedia of Sikhism |publisher=Punjabi University |year=2004 |isbn=817380530X |editor-last=Singh |editor-first=Harbans |edition=2nd |volume=4: S–Z |location=Patiala |pages=179–181}}</ref> * ڪلهانا طرفان "راجتارنگيني"<ref name=":0" /> * سريلنڪا جي ٻڌ ڌرم جون تاريخون، جهڙوڪ ديپاواس، مهاواسا، ۽ ڪُسوانس<ref>{{Cite journal |last=von Hinüber |first=Oskar |date=2020 |title=Brill's Encyclopedia of Buddhism Online - Historiography: South Asia |url=https://doi.org/10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069 |access-date=7 April 2024 |website=Brill |doi= 10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069|quote=The first historical texts known from ancient South Asia are the Buddhist chronicles composed in Ceylon (Sri Lanka). Consequently, from a very early period, the history of Buddhism on the island is known much better than in any other part of South Asia. Besides texts on the general history of Buddhism, there are specialized chronicles on relics and so on, written in both Pali and Sinhala languages or in Southeast Asian vernaculars.|url-access=subscription }}</ref> * فرشته جي "تاريخ فرشته" (جنهن کي گلشن ابراهيمي به چيو ويندو آهي) <ref name="EB1911">{{EB1911|inline=y|wstitle=Ferishta, Mahommed Kasim|volume=10|page=274}}</ref> * ضياء الدين برني جي "تاريخ فيروز شاهي"<ref>M. Athat Ali, "Elements of Social Justice in Medieval Islamic Thought" in Saiyid Zaheer Husain Jafri, ''Recording the Progress of Indian History: Symposia Papers of the Indian History Congress, 1992–2010'', Primus Books, 2012, p. 197.</ref> * ميروتنگا پاران "وڪاراسريني"{{sfn|Eggermont|1969|p=67}} * ابوالفضل جو "اڪبر نامو"<ref>[http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml Illustration from the Akbarnama: History of Akbar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090919035749/http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml |date=2009-09-19 }} [[Art Institute of Chicago]]</ref> * [[امير خسرو]] جو "تغلق نامو" * عبدالحميد لاهوري جو "پادشاهه نامو"<ref>[[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970).</ref> * محمد عوفي جي "جامع الحكايت"<ref>{{cite book |last1=Elliot|first1=Sir H. M. |first2=John |last2=Dowson |title=The History of India, as Told by Its Own Historians. The Muhammadan Period (Vol 2.)|chapter-url=https://archive.org/stream/cu31924073036729#page/n5/mode/2up|chapter=4. Jawami ul-Hikayat of Muhammad Ufi| year=1871|publisher=London : Trübner & Co.|page=155}}</ref> * چانڊ بردائي جي "پرٿيوراج راسو" ''<ref>{{Cite book|author=Rima Hooja|url=https://books.google.com/books?id=qqd1RAAACAAJ|title=A HISTORY OF RAJASTHAN (PB)|date=2006|publisher=Rupa & Company|isbn=978-81-291-1501-0|pages=364–365|language=en}}</ref>'' * منهاج سراج جوزجاني جي "طبقات ناصري" 15 صدي عيسويءَ کان اڳ جي تاريخ کي رڪارڊ ڪرڻ لاءِ تمام ٿورا مشهور هندستاني متن موجود آهن. ان ڪري، هندستان جي تاريخ جو گهڻو حصو پرڏيهي مورخن جي ذريعي ملي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> قديم هندستان ۾ مقامي تاريخي روايتن جا تمام گهٽ ثبوت موجود آهن. البيروني مقامي هندستاني تاريخ نگاري بابت هيٺ ڏنل ڳالهه ڪئي: <ref name=":0" /> {{Blockquote|text="بدقسمتي سان هندو شين جي تاريخي ترتيب تي گهڻو ڌيان نه ڏيندا آهن، اهي پنهنجن بادشاهن جي تاريخي جانشيني کي بيان ڪرڻ ۾ تمام گهڻو لاپرواهي ڪندا آهن ۽ جڏهن انهن کي معلومات لاءِ دٻايو ويندو آهي ۽ نقصان ۾ هوندا آهن، اهو نه ڄاڻندا آهن ته ڇا چوڻو آهي، اهي هميشه ڪهاڻي ٻڌائڻ تي مجبور هوندا آهن. پر ان لاءِ، اسان کي پڙهندڙن کي انهن روايتن کي پهچائڻ گهرجي جيڪي اسان کي انهن مان ڪجهه ماڻهن کان مليون آهن." |author=البيروني|title=ڪتاب الهند|source=}} قديم هندستان ڪڏهن به هڪ مضبوط تاريخي روايت ترقي نه ڪئي جيڪا گريڪو-رومن، چيني ۽ اسلامي تهذيبن ۾ موجود روايتن جي برابر هجي. بهرحال، اهو نتيجو نه ٿو ڪڍي سگهجي ته قديم هندستانين وٽ معروضي تاريخي لکڻ جي سمجهه جي کوٽ هئي، ڇاڪاڻ ته تاريخ نگاري سان ملندڙ جلندڙ ڪجهه ڪوششون هيون. هندستاني تاريخ جي مختلف موڙ تي، هندستان ۾ خاص خاندانن ۽ حڪمرانن جي دورن کي رڪارڊ ڪرڻ ۽ تاريخ نگاري ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. هندستان جي تاريخ ۾ مختلف موقعن تي، هندستان ۾ خاص خاندانن ۽ حڪمرانن جي دورن کي رڪارڊ ڪرڻ ۽ تاريخ ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. ويدڪ، ٻڌ، جين ۽ ٻين مذهبي ادب ۾، استادن جا نالا ڌيان سان درج ڪيا ويا آهن. چيني بدھ ياتري شوان زانگ ذڪر ڪيو ته هندستان جي هر صوبي ۾، اهڙا آفيسر هوندا جيڪي "سٺن ۽ برن واقعن، آفتن ۽ خوش قسمت واقعن" کي لکڻ ۾ دستاويز ڪرڻ جا ذميوار هوندا. گپتا حڪمران سمدرگپت جي دور کان وٺي، قديم هندستاني حڪمران هڪ مشهور شاعر کان پنهنجي دورن ۽ فتحن کي پٿر تي لکت جي صورت ۾ رڪارڊ ڪندا هئا. ان جي بدران روميلا ٿاپر چوي ٿي ته ان کي غور ۾ رکڻ گهرجي ته قديم هندستانين ڇا لاڳاپيل سمجهيو ۽ ڇو تاريخي روايت جي ڪنهن به گهٽتائي جو جائزو وٺڻ وقت. اي ڪي وارڊر راءِ ڏني ته هندستان جي علائقائي تاريخ نويسي تي غور ڪرڻ گهرجي، هندستان ۾ تاريخي لکڻين کي 7 صدي کان وٺي وچين دور جي دور ۾ علائقائي بڻايو ويو. چالوڪيا، راشٽرڪوٽ، پالا خاندانن جي تاريخ نويسي ۽ ڪشمير، سنڌو، گُجرا، جيجڪ ڀُڪتي، ڪمروپ، ڪيرالا، هوياسالا، آنڌرا، ڪالنگا ۽ مهاراشٽر ۾ علائقائي تاريخ نويسي روايتن پاران لکيل تاريخي ڪم آهن.<ref name=":4">{{Cite book |last=Sharma |first=Tej Ram |title=Historiography: A History of Historical Writing |publisher=Concept Publishing Company |year=2005 |isbn=9788180691553 |pages=17–22 |chapter=Historical Writings in the Ancient World - Indian Historiography: Historiography in Ancient India}}</ref> جديد دور ۾، ويدڪ ادب ۽ رزميه شاعري، جهڙوڪ مهاڀارت يا رامائن مان تاريخي عنصر ڪڍڻ جي ڪجهه ڪوششون ڪيون ويون آهن. جڏهن ته، مذهبي، افسانوي، ۽ تمثيلي داستانون هندستاني مذهبي سوچ ۽ فلسفي سان تمام گهڻيون مليل آهن ته انهن مان تاريخ نويسي جي ڪنهن به جھلڪ کي سمجهڻ ۽ ڪڍڻ هڪ ڏکيو ڪم آهي. پراڻن ۾ گهڻو ڪري افسانوي عنصر شامل آهن جن ۾ تاريخيت جو هڪ چهرو آهي. ان دور جي پالي ۽ پراڪرت ادب جا مجموعا گهڻو ڪري مذهبي نوعيت جا آهن. تنهن ڪري، هندستان ۾ تاريخ نويسي جي روايت مشهور نه هئي، ڪجهه مثالن کي ڇڏي. عربن جي سنڌ تي قبضو ڪرڻ کان پوءِ هندستان ۾ تاريخ نويسي جي هڪ سچي روايت متعارف ڪرائي وئي، جتي انهن تاريخ لکڻ ۽ صحيح تاريخ سازي کي رڪارڊ ڪرڻ شروع ڪيو. انهن عرب تاريخ نويسن جي جاءِ بعد ۾ فارسيءَ ۾ لکندڙ تاريخ نويسن ورتي، جن مان گھڻن کي هندستان جي حڪمران سلطانن جي سرپرستي حاصل هئي.<ref name=":3" /> ==مکيه اسڪول== === مستشرقي طريقو === مستشرقين جو طريقو سامراجي روين ۽ دلچسپين ٻنهي کان متاثر هو ۽ ميڊيٽرينين ۽ يورپي ليکڪن ۽ مفڪرن لاءِ "غير ملڪي" اوڀر لاءِ دلچسپي پڻ، فنڪارن پاران تصويرن ۾ قبضو ڪيو ويو، جيڪو مغرب ۾ خيالن جي تاريخ ۾ بار بار سامهون ايندڙ موضوع ۾ مجسم آهي، جن کي "<small>'''مشرقيت'''</small>" <small>(Orientalism)</small> سڏيو ويندو آهي. فن جي تاريخ، ادب ۽ ثقافتي مطالعي ۾، مشرقي دنيا ۾ پهلوئن جي نقل يا تصوير آهي. اهي تصويرون عام طور تي مغربي دنيا جي ليکڪن، ڊزائنرن ۽ فنڪارن پاران ڪيون وينديون آهن. مشرقي اصطلاح ڪجهه حلقن ۾ منفي مفهوم حاصل ڪرڻ لاءِ آيو آهي ۽ 18هين ۽ 19هين صدي ۾ يورپي سامراج جي دور جي روين جي شڪل ۾ مغربي ماڻهن پاران اوڀر جي مطالعي جي حوالي سان تشريح ڪئي وئي آهي. جڏهن هن معنيٰ ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي، ته اهو اڪثر ڪري مشرقي ثقافتن ۽ ماڻهن جي تعصب واري، ٻاهرين ڪارٽون ڪيل تشريح جو مطلب آهي. هي نقطه نظر سڀ کان وڌيڪ مشهور طور تي [[ايڊورڊ سعيد]] پاران "اورينٽلزم" (1978ع) ۾ بيان ڪيو ويو ۽ پروپيگنڊه ڪيو ويو، جيڪو هن علمي روايت جي هڪ تنقيدي تاريخ آهي.<ref>{{cite book|last=Clarke|first=J.J.|title=Oriental enlightenment the encounter between Asian and Western thought|url=https://archive.org/details/orientalenlighte00clar|url-access=limited|year=1997|publisher=Routledge|pages=[https://archive.org/details/orientalenlighte00clar/page/n16 8]}}</ref> ==== تاريخ ==== جيتوڻيڪ قديم زماني کان وٺي هندستان جو مغربي نقطه نظر کان مطالعو ڪيو ويندو رهيو آهي، پر دريافت جي دور کان پوءِ مشرقي اسڪول کي اهميت حاصل ٿي. 18هين ۽ 19هين صدي ۾، اصطلاح مشرقيت هڪ اهڙي عالم جي سڃاڻپ ڪئي جيڪا مشرقي دنيا جي ٻولين ۽ ادب ۾ ماهر هجي. اهڙن عالمن ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپني جا آفيسر به شامل هئا، جن چيو ته عرب ثقافت، هندستاني ثقافت ۽ اسلامي ثقافتن جو مطالعو يورپ جي ثقافتن جي برابر ڪيو وڃي.<ref>{{cite book |last = Macfie |first = A. L.|year = 2002 |title = Orientalism |publisher = Longman| location = London|url=https://books.google.com/books?id=0FrJAwAAQBAJ |isbn = 978-0582423862|ref = none| page = Ch One}}</ref> اهڙن عالمن ۾ فلسفي جو ماهر وليم جونز به شامل آهي، جنهن جي هند-يورپي ٻولين جي مطالعي کي جديد فلسفي کي قائم ڪيو. هندستان ۾ ڪمپني جي حڪمراني هندستانين سان مثبت لاڳاپن کي ترقي ۽ برقرار رکڻ لاءِ هڪ ٽيڪنڪ جي طور تي مشرقيت کي ترجيح ڏنو. <small>1820</small>ع جي ڏهاڪي تائين، جڏهن ٿامس بيبنگٽن ميڪولي ۽ جان اسٽوارٽ مل جهڙن "انگريزيت پسند" جي اثر مغربي طرز جي تعليم کي فروغ ڏنو.<ref>Holloway (2006), pp. 1–2. "The Orientalism espoused by Warren Hastings, William Jones and the early East India Company sought to maintain British domination over the Indian subcontinent through patronage of Hindu and Muslim languages and institutions, rather than through their eclipse by English speech and aggressive European acculturation."</ref> مغربي ماهرن ۾ ايشيا جي ڄاڻ ۾ وڏي واڌ، خطي ۾ سياسي ۽ اقتصادي شموليت ۾ واڌ ۽ خاص طور تي وليم جونز پاران هندستاني ۽ يورپي ٻولين جي وچ ۾ ويجهن لاڳاپن جي وجود جي احساس سان، مشرقي ۽ مغربي ثقافتن جي شروعاتي تاريخ جي وچ ۾ وڌيڪ پيچيده ذهني لاڳاپا اڀريا. انهن مان ڪجهه ترقي هندستان تي ڪنٽرول لاءِ فرانڪو-برطانوي رقابت جي تناظر ۾ ٿي. لبرل معاشيات دان، جهڙوڪ جيمس مل، مشرقي تهذيبن کي جامد ۽ بدعنوان قرار ڏنو. ڪارل مارڪس، ڳوٺاڻي معيشت جي معاشي تنگي ۽ پيداوار ۾ رياست جو ڪردار جي ڪارڻ ايشيائي پيداوار جي طريقي کي غير تبديل ٿيندڙ طور بيان ڪيو. "مستشرقي تعصب" (Oriental despotism) کي عام طور تي يورپ ۾ مشرقي سماجن جي ترقي جي نسبتاً ناڪامي ۾ هڪ اهم عنصر سمجهيو ويندو هو. صدي جي دوران مغربي آثار قديمه وچ اوڀر ۽ ايشيا ۾ پکڙجي ويو. نوان قومي عجائب گھر اهم آثار قديمه جي ڳولا لاءِ هڪ جڳهه فراهم ڪندا هئا، جن مان گهڻا هن دور ۾ يورپ ڏانهن واپس خريد ڪيا ويا هئا. * ٻڌمت ۽ هندومت جي پهرين سنجيده يورپي مطالعي عالمن يوجين برنوف ۽ ميڪس مولر پاران ڪيا ويا هئا. ان وقت ۾، اسلام جو علمي مطالعو پڻ ترقي ڪئي ۽ 19 صدي جي وچ تائين، مشرقي مطالعي اڪثر يورپي ملڪن ۾ هڪ سٺي طرح قائم ٿيل علمي نظم هو، خاص طور تي جيڪي علائقي ۾ سامراجي مفادن سان گڏ هئا. تڏهن به، جڏهن ته تعليمي مطالعي ۾ واڌارو ٿيو، نسل پرست رويا ۽ ايشيائي ماڻهن ۽ ثقافتن جا دقيانوسي تصورات به وڌا. اسڪالرشپ اڪثر ڪري تعصب پرست نسل پرست ۽ مذهبي مفروضن سان جڙيل هئي، جنهن ۾ نئين حياتياتي سائنس ٻي عالمي جنگ جي خاتمي تائين حصو وٺندي رهي. "[[Oriental despotism]]" was generally regarded in Europe as a major factor in the relative failure of [[progress (history)|progress]] of Eastern societies. In the course of the century Western archaeology spread across the Middle East and Asia. New national museums provided a setting for important archaeological finds, most of which were in this period bought back to Europe. The first serious European studies of [[Buddhism]] and [[Hinduism]] were by the scholars [[Eugene Burnouf]] and [[Max Müller]]. In that time, the academic [[Islamic studies by author (non-Muslim or academic)|study of Islam]] also developed, and, by the mid-19th century, Oriental Studies was a well-established academic discipline in most European countries, especially those with imperial interests in the region. Yet, while scholastic study expanded, so did [[Racism|racist]] attitudes and stereotypes of Asian peoples and cultures. Scholarship often was intertwined with prejudicial racist and religious presumptions,<ref>J. Go, "'Racism' and Colonialism: Meanings of Difference and Ruling Practice in America's Pacific Empire" in ''Qualitative Sociology'' '''27'''.1 (March 2004).</ref> to which the new [[biology|biological sciences]] tended to contribute until the end of the [[World War II|Second World War]]. ==== Criticism and Decline ==== In his book [[Orientalism (book)|Orientalism]] (1978), [[cultural critic]] Edward Said redefines the term ''Orientalism'' to describe a pervasive Western tradition—academic and artistic—of prejudiced outsider-interpretations of the [[Eastern world]], which was shaped by the cultural attitudes of European [[imperialism]] in the 18th and 19th centuries.<ref>Tromans, 24</ref> Since its publication, most academic discourse began to use the term "Orientalism" to refer to a general patronizing Western attitude towards Middle Eastern, Asian, and [[North Africa]]n societies. In Said's analysis, the West [[Essentialism|essentializes]] these societies as static and undeveloped—thereby fabricating a view of Oriental culture that can be studied, depicted, and reproduced in the service of [[Imperialism|imperial power]]. Implicit in this fabrication, writes Said, is the idea that Western society is developed, rational, flexible, and superior.<ref>Mahmood Mamdani, ''Good Muslim, Bad Muslim: America, the Cold War, and the Roots of Terrorism'', New York: Pantheon, 2004; {{ISBN|0-375-42285-4}}; p. 32.</ref> Furthermore, Said said that "The idea of representation is a theatrical one: the Orient is the stage on which the whole East is confined",<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/63/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=63 |language=English}}</ref> and that the subject of learned Orientalists "is not so much the East itself as the East made known, and therefore less fearsome, to the Western reading public".<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/60/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=60 |language=English}}</ref> The thesis of Edward Said's Orientalism develops Marxist philosopher [[Antonio Gramsci]]'s theory of [[cultural hegemony]], and [[Michel Foucault]]'s theorisation of [[discourse]] (the [[knowledge]]-[[Power (social and political)|power]] relation) to criticise the scholarly tradition of Oriental studies. In the academy, the book ''Orientalism'' (1978) became a foundational text of [[Postcolonialism|post-colonial cultural studies]].<ref>Xypolia, Ilia (2011). "Orientations and Orientalism: The Governor Sir Ronald Storrs". Journal of IslamicJerusalem Studies. 11: 25–43.</ref> The once common "Orientalist" approach, with its image of a sensuous, inscrutable, and wholly spiritual India, has died out in serious scholarship.<ref name="Prakash 383–408" /> === Cambridge School === The Cambridge School of historiography was a [[school of thought]] which approached the study of the [[British Empire]] from the imperialist point of view. It emerged especially at the [[University of Cambridge]] in the 1960s. [[John Andrew Gallagher]] (1919–80) was especially influential, particularly in his article with [[Ronald Robinson]] on "[[The Imperialism of Free Trade]]". It was led by Anil Seal,<ref>Anil Seal'', The Emergence of Indian Nationalism: Competition and Collaboration in the Later Nineteenth Century'' (1971)</ref> Gordon Johnson,<ref>Gordon Johnson, ''Provincial Politics and Indian Nationalism: Bombay and the Indian National Congress 1880–1915'' (2005)</ref> Richard Gordon, and David A. Washbrook.<ref>Rosalind O'Hanlon and David Washbrook, eds. ''Religious Cultures in Early Modern India: New Perspectives'' (2011)</ref> It downplayed ideology.<ref>Aravind Ganachari, "Studies in Indian Historiography: 'The Cambridge School'", ''Indica'', March 2010, 47#1, pp 70–93</ref> ==== Criticism ==== This school of historiography is criticised for western bias or [[Eurocentrism]].<ref name="google7">{{cite book|title=Eurocentrism: a marxian critical realist critique|author=Hostettler, N.|date=2013|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-135-18131-4|url=https://books.google.com/books?id=2XjozzN0ppEC&pg=PA33|page=33|access-date=6 January 2017}}</ref> Critics have attacked various ideas of the School.<ref>See [[Christopher Platt|D.C.M. Platt]], "The Imperialism of Free Trade: Some Reservations," ''Economic History Review,'' 21#2 (Aug., 1968), pp. 296-306</ref> In ''The New Imperial Histories Reader,'' Stephen Howe has assembled articles by critics who take aim especially at [[P. J. Marshall]], [[David Kenneth Fieldhouse|D. K. Fieldhouse]], Robinson and Gallagher, and [[Peter Cain (historian)|Peter Cain]] and [[A. G. Hopkins]].<ref>Stephen Howe, ed. ''New Imperial Histories Reader'' (Routledge, 2009)</ref> [[Howard Spodek]], for example, praises the school's regional and pluralist perspectives but criticizes their reliance on British (rather than Indian) documentation, sloppy use of [[social science]] models, downplaying of ideology, and their excessive emphasis on Indian self-seeking and the importance of British imperial initiatives in achieving modernization. He recommends a deeper appreciation of Indian initiatives, and more attention to the emerging importance of public life in many areas of society rather than just a concentration on politics.<ref>Howard Spodek, "Pluralist Politics in British India: The Cambridge Cluster of Historians of Modern India," ''American Historical Review,'' (June 1979) 84#3 pp 688-707</ref> === Nationalist School === The Nationalist school originated among Indian historians in the late 19th and early 20th centuries who were influenced by [[Indian independence movement|Indian nationalism]]. They emphasized achievements in Indian history, while downplaying negative aspects, which led to various contradictions. Nationalist historians universally praised Hindu rule of India, with Hindu culture being prized above all else.<ref name=":0a">{{cite book|last=Thapar|first=Romila|title=History of Early India: From the Origins to AD 1300|publisher=University of California Press|year=2004|isbn=978-0-520-24225-8|pages=16–17}}</ref> In modern history, they focused on Congress, Gandhi, Nehru and high level politics. It highlighted the Mutiny of 1857 as a war of liberation, and Gandhi's 'Quit India' begun in 1942, as defining historical events. This school of historiography has received criticism for [[Elitism]].<ref>{{cite web|url=http://pages.ucsd.edu/~rfrank/class_web/ES-200C/Articles/Guha.pdf|title=Ranjit Guha, "On Some Aspects of Historiography of Colonial India"}}</ref> Historians in this school included [[Rajendralal Mitra]], [[R. G. Bhandarkar]], [[Romesh Chunder Dutt]], [[Anant Sadashiv Altekar]], [[K. P. Jayaswal]], [[Hem Chandra Raychaudhuri]], [[Radha Kumud Mukherjee]], [[R. C. Majumdar]], and [[K. A. Nilakanta Sastri]] ,.<ref name=":0a" /> === Marxist School === In India, Marxist Historiography takes the form of Marxian historiography where Marxian techniques of analysis are used but Marxist political intentions and prescriptions are discarded. The Marxian historiography of India uses the method of [[historical materialism]] and has focused on studies of economic development, land ownership, and [[class conflict]] in precolonial India and [[deindustrialisation|deindustrialization]] during the colonial period.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993">Bagchi, Amiya Kumar (January 1993). "Writing Indian History in the Marxist Mode in a Post-Soviet World". Indian Historical Review. 20 (1/2): 229–244.</ref> [[Bhupendranath Datta|B. N. Datta]], and [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] are considered the founding fathers of Marxist historiography in India. D. D. Kosambi was apologetic of the revolution of [[Mao]] and thought of Indian Prime Minister [[Jawaharlal Nehru]]'s policies as pro-capitalist. Kosambi, a polymath, viewed Indian History from a Marxist viewpoint. The other Indian scholars of Marxian historiography are [[Ram Sharan Sharma|R. S. Sharma]], [[Irfan Habib]], [[D. N. Jha]], and [[K. N. Panikkar]].<ref>Bottomore, T. B. 1983. ''A Dictionary of Marxist thought''. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press.</ref> Other historians such as [[Satish Chandra (historian)|Satish Chandra]], [[Romila Thapar]], [[Bipan Chandra]], [[Arjun Dev (historian)|Arjun Dev]], and [[Dineshchandra Sircar]], are sometimes referred to as "influenced by the Marxian approach to history."<ref>Guichard, Sylvie (2010), The Construction of History and Nationalism in India, Routledge, p. 87, ISBN 978-1136949319</ref> One debate in Indian history that relates to a [[historical materialist]] schema is on the nature of [[feudalism]] in India. [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] in the 1960s outlined the idea of "feudalism from below" and "feudalism from above". Element of his feudalism thesis was rejected by R.S. Sharma in his monograph [[Indian Feudalism]] (2005) and various other books,<ref>Purohit, Vinayak. 1988. Arts of transitional India twentieth century. Bombay: Popular Prakashan.</ref><ref>R S Sharma, Indian Feudalism (book), 2005</ref><ref>R S Sharma, Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation, Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177-85</ref><ref>R S Sharma, India's Ancient Past, Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India, Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> However R. S. Sharma also largely agrees with Kosambi in his various other books.<ref>R S Sharma, ''[[Indian Feudalism (book)]], 2005''</ref><ref>R S Sharma, ''Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation'', Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177–85</ref><ref>R S Sharma, ''India's Ancient Past'', Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, ''The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India'', Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> Most Indian Marxian historians argue that the economic origins of communalism are feudal remnants and the economic insecurities caused by slow development in India.<ref>{{cite book|title=Dalit women in India: issues and perspective|page=138|first=Prahlad|last=Jogdand|year=1995}}</ref> Even non-academic and laymen contributions to Marxist Historiography exist in India. The book "Coffee Housinte Katha" (The Story of Coffee House), written in [[Malayalam]], a regional language of India, spoken in the state of [[Kerala]], by one of the leaders of the Indian Coffee House Movement, [[Nadakkal Parameswaran Pillai]], is an example of this. Politicians like [[Shripad Amrit Dange]] have also contributed to Marxian historiography. ==== Criticism ==== The Marxian school of Indian historiography is accused of being too ideologically influenced.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993" /> Though influenced by Marxist theory [[B. R. Ambedkar]] criticized Marxists, as he deemed them to be unaware or ignorant of the specifics of caste issues.<ref>Padovani, Florence. Development-Induced Displacement in India and China: A Comparative Look at the Burdens of Growth. Rowman & Littlefield. Bhimrao Ambedkar himself, who criticized Indian Marxists</ref><ref>Jadhav, Narendra (1991). "Neglected Economic Thought of Babasaheb Ambedkar". Economic and Political Weekly. 26 (15): 980–982. ISSN 0012-9976. JSTOR 4397927.</ref> Also though most criticisms of Marxian historiography is levied by people who are not historians, some historians have debated Marxian historians and critically examined their analysis of the [[history of India]]. Many have alleged that Marxian historians used [[Historical negationism|negationism]] to whitewash some of the atrocities committed by [[Islamic rulers in the Indian subcontinent|Muslim rulers]] in the Indian Subcontinent.<ref>{{cite book|title=The Legacy of Muslim Rule in India|quote=Marxists who always try to cover up the black spots of Muslim rule with thick coats of whitewash|first=Kishori Saran|last=Lal|publisher=Aditya Prakashan|page=67}}</ref><ref>{{cite book|title=Indian Politics, Then and Now: Essays in Historical Perspective|first=K|last=Seshadri|publisher=Pragatee Prakashan|page=5|quote=certain attempts made by some ultra-Marxist historians to justify and even whitewash tyrannical emperors of the medieval India}}</ref><ref>{{cite book|title=Studies in World Affairs, Volume 1|first=KR|last=Gupta|year=2006|publisher=Atlantic Publisher|page=249|isbn=9788126904952|url=https://books.google.com/books?id=Hw9uf7sRKtIC&pg=PA249}}</ref><ref>{{cite book|title=Al-Hind the Making of the Indo-Islamic World: The Slave Kings and the Islamic Conquest : 11th–13th Centuries|year=1991|url=https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink|url-access=limited|last=Wink|first=André|publisher=Brill|page=[https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink/page/n160 309]|quote="apologists for Islam, as well as some Marxist scholars in India have sometimes attempted to reduce Islamic iconoclasm.."}}</ref> Since the late 1990s, [[Hindu nationalism|Hindu nationalist]] scholars especially have theorized that the Marxian tradition in India neglected what they believe to be the country's 'illustrious past' based on Vedic-[[puranic chronology]] and other [[Pseudohistory|pseudo-historical]] [[Historical revisionism|revisionist]] narratives of history, the historians are held responsible for aiding or defending [[Islam in India|Muslims]], who figure in Hindu nationalist discourse as the enemy.<ref>Jha, D.N. (1996). Society and Ideology in India: Essays in Honour of Prof. R.S. Sharma. New Delhi, India: Munshiram Manoharlal Publishers Pvt. Ltd. ISBN 978-8121506397.</ref><ref>Historian: Prof Irfan Habib outlookindia.com. Magazine | 23 April 2007. Retrieved 15 January 2013</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=u0RZBwAAQBAJ&pg=PA98|title=The Construction of History and Nationalism in India: Textbooks, Controversies and Politics|last=Guichard|first=Sylvie|year=2010|publisher=Routledge |isbn=9781136949319}}</ref> An example of such a view is [[Arun Shourie]]'s ''[[Eminent Historians]]'' (1998)<ref>Bryant, E. E. (2014). ''Quest for the Origins of Vedic Culture: The Indo-Aryan Migration Debate''. Cary, US: Oxford University Press {{ISBN|978-0195169478}}</ref> and ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks'' (2000), by [[Meenakshi Jain]].<ref name="Times14July">{{cite news |title=From having legs hacked off to getting Rajya Sabha foothold: A Master's journey of grit |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |access-date=14 July 2025 |work=The Times of India |date=14 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250714044603/https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |archive-date=14 July 2025}}</ref><ref name="v282">{{cite web | title=Why Meenakshi Jain Has Been Nominated To Rajya Sabha | website=[[News18]] | date=15 July 2025 | url=https://www.news18.com/opinion/opinion-why-meenakshi-jain-has-been-nominated-to-rajya-sabha-9442669.html | access-date=18 July 2025}}</ref> === Subaltern School === The "subaltern school", was begun in the 1980s by [[Ranajit Guha]] and [[Gyan Prakash]].<ref>{{cite journal |last=Prakash |first=Gyan |date=December 1994 |title=Subaltern studies as postcolonial criticism |journal=American Historical Review |volume=99 |issue=5 |pages=1475–1500 |doi=10.2307/2168385|jstor=2168385 }}</ref> It focuses attention away from the elites and politicians to "history from below", looking at the peasants using folklore, poetry, riddles, proverbs, songs, oral history and methods inspired by anthropology. It focuses on the colonial era before 1947 and typically emphasises caste and downplays class, to the annoyance of the Marxist school.<ref>{{cite journal |last=Roosa |first=John |date=2006 |title=When the Subaltern Took the Postcolonial Turn |journal=Journal of the Canadian Historical Association |volume=17 |issue=2 |pages=130–147 |doi=10.7202/016593ar|doi-access=free }}</ref> ==== Criticism ==== {{see|Subaltern Studies#Criticism}} === Hindutva Approach === Hindutva ({{Translation|Hinduness}}) is the predominant form of [[Hindu nationalism]] in India.<ref>{{Cite web|last=Purandare|first=Vaibhav|date=22 August 2019|title=Hindutva is not the same as Hinduism said Savarkar|url=https://www.telegraphindia.com/india/hindutva-is-not-the-same-as-hinduism-said-savarkar/cid/1699550|access-date=23 December 2020|website=telegraphindia.com}}</ref> The Hindutva movement has been described as a variant of "right-wing extremism",<ref name="Leidig">{{Cite journal|last=Leidig|first=Eviane|date=17 July 2020|title=Hindutva as a variant of right-wing extremism|journal=Patterns of Prejudice|volume=54|issue=3|pages=215–237|doi=10.1080/0031322X.2020.1759861|issn=0031-322X|doi-access=free|hdl=10852/84144|hdl-access=free}}</ref> adhering to a concept of homogenised majority and [[cultural hegemony]].<ref name="j3517631">{{cite journal |title=Fascism of our times |jstor=3517631 |author=Prabhat Patnaik |journal=Social Scientist |volume=21 |issue=3/4|pages=69–77 |year=1993 |doi=10.2307/3517631}}</ref><ref>{{harvnb|Frykenberg|2008|pages=178–220}}: "This essay attempts to show how — from an analytical or from an historical perspective — Hindutva is a melding of Hindu fascism and Hindu fundamentalism."</ref> Some analysts dispute the identification of Hindutva with fascism, and suggest Hindutva is an extreme form of [[conservatism]]. Hindutva approach to history exists to create a version of history to support the Hindu nationalist demands for [[Hindutva#Views on Indian history|Hindu Rashtra]] in Indian society.<ref name="Menon 28–30">{{cite magazine |last=Menon |first=Latha |date=August 2004 |title=Coming to Terms with the Past: India |magazine=History Today |volume=54 |issue=8 |pages=28–30}}</ref> It began with the writings of the developer and outliner of the [[Hindu Nationalism|Hindu Nationalist]] political ideology of [[Hindutva]] himself, [[Vinayak Damodar Savarkar]].{{sfn|Chandra|1989|p=145}}{{sfn|Keer|1966|p=143}} His works '[[The Indian War of Independence (book)|The Indian war of independence, 1857]]', 'Hindu-Pad-Padashahi (A Critical Review of the Hindu Empire of Maharashtra)', and 'Six Glorious Epochs of Indian History' contributed to and laid down the groundwork for this approach. However, this approach did not gain much traction until the 1990s.{{sfn|Goodrick-Clarke|1998|p=46}}<ref>{{Cite web|title=Resources|url=http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|access-date=2021-08-08|website=savarkar.org|language=en|archive-date=8 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210808095423/http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Visana|first=Vikram|date=5 November 2020|title=Savarkar before Hindutva: Sovereignty, Republicanism, and Populism in India, c.1900–1920|url=https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|journal=Modern Intellectual History|volume=18|issue=4|language=en|pages=1106–1129|doi=10.1017/S1479244320000384|s2cid=224983230|issn=1479-2443|access-date=25 July 2021|archive-date=30 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210930153956/https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> This approach is still in the process of development.<ref name="Menon 28–30" /> In March 2012, [[Diana L. Eck]], Professor of Comparative Religion and Indian Studies at [[Harvard University]], authored in her book "India: A Sacred Geography", that idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals and it wasn't just a cluster of regional identities and it wasn't ethnic or racial.<ref name="scroll.in">{{cite web|url=http://scroll.in/article/802047/theres-an-idea-of-india-from-early-times-much-before-the-mughals-or-the-british-scholar-diana-eck|title=Harvard scholar says the idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals|date=20 January 2016 }}</ref><ref name="In The Footsteps of Pilgrims">{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/leisure/story/20120618-review-of-diana-leck-india-a-sacred-geography-758709-2012-06-09|title=In The Footsteps of Pilgrims |date=9 June 2012 }}</ref><ref>{{cite magazine |url=https://www.economist.com/books-and-arts/2012/03/24/the-heavens-and-the-earth |title=India's spiritual landscape: The heavens and the earth |magazine =The Economist |date=24 March 2012}}</ref><ref name="Dalrymple">{{cite news |last=Dalrymple |first=William |date=27 July 2012 |title=India: A Sacred Geography by Diana L Eck – review |url=https://www.theguardian.com/books/2012/jul/27/india-sacred-geography-eck-review |newspaper=The Guardian}}</ref> This approach is noted for denying the [[Indo-Aryan migrations]], as they consider those whose ancestry and religion have origins outside of the Indian subcontinent to be aliens, namely Muslims, Christians, and communists. This approach states that only the Hindus are the legitimate heirs of South Asia.{{Sfn|Thapar|2004|p=14}} ==== Saffronisation ==== [[Saffronisation]], a process of introduction of right-wing policies that implement a Hindu nationalist agenda onto school textbooks by attempting to glorify Hindu contributions to Indian history while undermining other contributions, has become prominent. The [[Bharatiya Janata Party]] (BJP) has said that several Indian history textbooks had overt Marxist or Eurocentric political overtones.<ref name=":2">{{cite journal|last=Bhattacharya|first=Neeladri|date=2009|title=Teaching History in Schools: The Politics of Textbooks in India|journal=History Workshop Journal|volume=67|issue=67|pages=99–110|doi=10.1093/hwj/dbn050|jstor=40646212|s2cid=154421051}}</ref> The BJP has had trouble changing the textbooks because many states in which the BJP is not in power have blocked saffronisation efforts. The BJP, citing a rigid anti-Hindu agenda, restructured NCERT and the Indian Council of Historical Research (ICHR) to make textbooks conform to the BJP's Hindu nationalist platform.<ref>{{cite book|last=Bénéï|first=Veronique|title=Manufacturing Citizenship: education and nationalism in Europe, South Asia, and China|publisher=Routledge|year=2005|isbn=0-415-36488-4|location=New York, NY|pages=156–159}}</ref> In states where the BJP had control of the local government, textbooks were changed extensively to favor a Hindu nationalist narrative.<ref name=":1" /> These changes included the omission of caste-based exclusion and violence throughout Indian history and the exclusion or minimization of contributions to Indian society made by Muslims.<ref name="Raghavan">{{cite news|author=Raghavan, B. S.|title=Saffronisation|date=12 September 2001|newspaper=[[The Hindu]]|url=http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20070514123440/http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-date=14 May 2007|url-status=live}}</ref> After a rival political party, the [[Indian National Congress]], came into power, efforts were undertaken in 2004 to reverse the saffronisation of textbooks previously made by BJP.<ref name="The Guardian">{{cite news |last=Ramesh |first=Randeep |url=https://www.theguardian.com/world/2004/jun/26/india.schoolsworldwide |title=Another rewrite for India's history books |work=The Guardian |date=25 June 2004 |access-date=10 March 2016}}</ref> When the ''[[Hindustan Times]]'' reviewed the issue of saffronisation of Indian textbooks in late 2014, it noted that right-wing efforts to change how textbooks recount history faced "some difficulty as it lacks credible historians to back its claims."<ref>{{cite news|last=Raza |first=Danish | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffronising-textbooks-where-myth-and-dogma-replace-history/story-CauM4dmmsPGrjZ3APAvNxO.html |title=Saffronising textbooks : Where myth and dogma replace history |work=Hindustan Times |date=8 December 2014 |access-date=9 March 2016}}</ref> The [[India#Medieval India|medieval period]] in India is one such hotly-contested epoch among historians. Since there can be no true consensus about that era due to divided and deeply entrenched political motivations, history for that period is highly subjective and particularly vulnerable to the influence of the textbook writer's sympathies and outlook. "The choice of the textbook writer is more decisive than anything else," it was noted in a report in ''The Hindu''.<ref name="Amrik Singh">{{cite news|last=Singh|first=Amrik|date=25 August 2001|title=Saffronisation and textbooks|url=http://www.thehindu.com/2001/08/25/stories/05252524.htm|work=[[The Hindu]]|access-date=10 March 2016}}{{dead link|date=April 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> Critics have said that the changes to the textbooks have portrayed the medieval period as "a dark age of Islamic colonial rule which snuffed out the glories of the Hindu and Buddhist empires that preceded it".<ref name="The Guardian" /> Another trap in the politicisation of history relates to contention over the state of [[Jammu and Kashmir (union territory)|Jammu and Kashmir]].<ref name="Amrik Singh" /> By mid-2015, ''[[The Times of India]]'' reported that the [[National Council of Educational Research and Training]], which is in charge of publishing textbooks, had participated in a meeting convened by the [[Ministry of Human Resource Development]], and during that meeting, the issue of changing textbooks was discussed. An official from the ICHR complained that the theme of nationalism did not receive proper treatment in textbooks, setting the stage for possible textbook revisions.<ref name=":1">{{cite news | last=Akshaya |first=Mukul | url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/education/news/Saffronization-fears-over-history-textbooks-rewrite-plans/articleshow/47792475.cms |title=Saffronization fears over history textbooks rewrite plans |work=The Times of India|date=24 June 2015 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of Rajasthan reportedly spent Rs 37 crore to reprint 36 textbooks used for classes 1 to 8 for the 2016–2017 academic session that will be based on an agenda that would promote Indian culture by including historical figures, such as [[Suraj Mal|Maharaja Surajmal]], Hem Chandra, and [[Guru Gobind Singh]]. The textbooks that had been approved up to the 2012–13 academic session were rendered obsolete under the rewriting of history, and those books were auctioned off. In total, 5,66 crore new textbooks were ordered printed for an agenda that critics described was intent on supporting the saffronisation of textbooks. Rajasthan (primary and secondary) education minister Vasudev Devnani denied the charge of saffronisation, but educationists described his decision as to the "Hinduisation of education" that occurs when right-wing forces come to power.<ref>{{cite news|last=Goswami |first=Rakesh | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffron-agenda-raje-scraps-cong-textbooks-spends-rs-37-cr-on-new-ones/story-U3JaMmx52f4YsuUfb3wlNK.html |title=Saffronisation ? Raje scraps Cong textbooks, spends Rs 37 cr on new ones |work=Hindustan Times |date=20 January 2016 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of [[Karnataka]] has reportedly ordered new textbooks for the 2017–18 academic session in an effort that academicians and critics have described as a "blatant attempt to saffronise textbooks".<ref>{{cite news| url=http://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/revised-textbooks-from-201718-academic-year/article7300069.ece |title=Revised textbooks from 2017–18 academic year|work=The Hindu |date=10 June 2015 |access-date=10 March 2016}}</ref> ==== Criticism ==== The Hindutva approach to history is based on ahistorical premises and treats mythology as history. According to [[Christophe Jaffrelot]], a French political scientist specialising in South Asia, the Hindutva ideology has roots in an era where the fiction in ancient Indian mythology and Vedic antiquity was presumed to be valid. This fiction was used to "give sustenance to Hindu ethnic consciousness".<ref name="Jaffrelot1996p77">{{cite book|author=Christophe Jaffrelot|title=The Hindu Nationalist Movement in India|url= https://books.google.com/books?id=Y2buDDwdgIsC|year= 1996|publisher= Columbia University Press|isbn= 978-0-231-10335-0|page=77}}</ref> Its strategy emulated the Muslim identity politics of the Khilafat movement after World War I, and borrowed political concepts from the West –&nbsp;mainly German.<ref name="Jaffrelot1996p77" /> Hindutva organizations treat events in [[Hindu mythology]] as history.<ref name="R. Ramachandran">{{cite web|author=R. Ramachandran|date=1 February 2019|title=Science circus|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/science-and-technology/article26004777.ece}}</ref><ref name="Ziya Us Salam">{{cite web|author=Ziya Us Salam|title=Age of unreason|website=Frontline|date=20 June 2018 |url=https://frontline.thehindu.com/cover-story/article24200525.ece}}</ref><ref name="Meera Nanda">{{cite web|author=Meera Nanda|date=2 January 2004|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|title=Postmodernism, Hindu nationalism and 'Vedic science'|access-date=23 March 2022|archive-date=12 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200812120255/https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|url-status=dead}}</ref><ref name="Truschke">{{Cite journal|last=Truschke|first=Audrey|date=15 December 2020|title=Hindutva's Dangerous Rewriting of History|url=http://journals.openedition.org/samaj/6636|journal=South Asia Multidisciplinary Academic Journal|language=fr|issue=24/25|doi=10.4000/samaj.6636|issn=1960-6060|doi-access=free}}</ref> Hindutva organizations have been criticized for their belief in statements or practices that they claim to be both scientific and factual but are incompatible with the [[scientific method]].<ref>{{citation |first=Meera |last=Nanda |title=Hindutva's science envy |url=http://www.frontline.in/science-and-technology/hindutvas-science-envy/article9049883.ece |newspaper=Frontline |date=16 September 2016 |access-date=14 October 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://scroll.in/article/865872/from-dissing-darwin-to-yogic-farming-a-short-history-of-the-bjps-brush-with-pseudoscience|title=From dissing Darwin to yogic farming: A short history of the BJP's brush with pseudoscience|date=21 January 2018 }}</ref> According to [[Anthony Parel]], a historian and political scientist, Savarkar's ''Hindutva, Who is a Hindu?'' published in 1923 is a fundamental text of Hindutva ideology. It asserts, states Parel, India of the past to be "the creation of a racially superior people, the Aryans. They came to be known to the outside world as Hindus, the people beyond the Indus River. Their identity was created by their race (jati) and their culture (Sanskriti). All Hindus claim to have in their veins the blood of the mighty race incorporated with and descended from the Vedic fathers. They created a culture — an ensemble of mythologies, legends, epic stories, philosophy, art and architecture, laws and rites, feasts, and festivals. They have a special relationship to India: India is to them both fatherland and holy land." The Savarkar's text presents the "Hindu culture as a self-sufficient culture, not needing any input from other cultures", which is "an unhistorical, narcissistic and false account of India's past", states Parel.<ref name="Parel2006p42">{{cite book|author=Anthony J. Parel|title=Gandhi's Philosophy and the Quest for Harmony|url= https://books.google.com/books?id=MQhz0fW0HZUC |year=2006|publisher= Cambridge University Press|isbn=978-0-521-86715-3|pages=42–43}}</ref> The premises of early Hindu nationalist thought, states Chetan Bhatt, reflected the colonial era European scholarship and Orientalism of its times.<ref name="Bhatt2001p11" /> The idea of "India as the cradle of civilization" (Voltaire, Herder, Kant, Schlegel), or as "humanity's homeland and primal philosophy" (Herder, Schlegel), or the "humanism in Hindu values" (Herder), or of Hinduism offering redemption for contemporary humanity (Schopenhauer), along with the colonial-era scholarship of Frederich Muller, Charles Wilkins, William Jones, Alexander Hamilton, and others were the natural intellectual matrix for Savarkar and others to borrow and germinate their Hindu nationalist ideas.<ref name="Bhatt2001p11">{{cite book|author=Chetan Bhatt|title=Hindu nationalism: origins, ideologies and modern myths|url=https://books.google.com/books?id=W2PXAAAAMAAJ|year=2001|publisher=Berg|isbn=978-1-85973-343-1|pages=11–12}}</ref> [[Chakravarthi Ram-Prasad]], a Fellow of the British Academy and a scholar of Politics and Philosophy of Religion, states that Hindutva is a form of nationalism that is expounded differently by its opponents and its proponents.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> The opponents of Hindutva either consider it as a fundamentalist ideology that "aims to regulate the working of civil society with the imperatives of Hindu religious doctrine", or as another form of fundamentalism while accepting that Hinduism is a diverse collection of doctrines, is complex and is different from other religions. According to Ram-Prasad, the proponents of Hindutva reject these tags, viewing it to be their right and a desirable value to cherish their religious and cultural traditions.<ref name="Ram‐Prasad1993p285">{{cite journal | last=Ram-Prasad | first=C. | title=Hindutva ideology: Extracting the fundamentals | journal=Contemporary South Asia | volume=2 | issue=3 | year=1993 | doi=10.1080/09584939308719718 | pages=285–309}}</ref> The Hindutva ideology according to Savarkar, states Ram-Prasad, is a "geography, race, and culture" based concept. However, the "geography" is not strictly territorial but is an "ancestral homeland of a people", and the "race" is not biogenetic but described as the historic descendants of the intermarriage of Aryans, native inhabitants, and "different peoples" who arrived over time.<ref name="Flood2008p527" /> So, "the ultimate category for Hindutva is culture", and this culture is "not strictly speaking religious if by religion is meant a commitment to certain doctrines of transcendence", he states.<ref name="Flood2008p527">{{cite book|author=C. Ram-Prasad|editor=Gavin Flood|title=The Blackwell Companion to Hinduism|url=https://books.google.com/books?id=SKBxa-MNqA8C |year=2008|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-99868-7|pages=527–528}}</ref> The proponents state that in the Hindutva thought, there is a kernel of coherent and justifiable thesis about the Indian culture and history.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> Hindutva ideology has been linked to threats to academics and students, both in India and the United States.<ref name="Venugopal, Arun">{{Cite web|last=Venugopal, Arun|date=21 July 2021|title=At Rutgers, and Beyond, Scholars Are Under Attack For Their Critique of India's Far-Right Government|url=http://gothamist.com/news/at-rutgers-and-beyond-scholars-are-under-attack-for-their-critique-of-indias-far-right-government|access-date=21 July 2021|website=Gothamist|language=en}}</ref><ref name=":0b">{{Cite web|title=American Scholars of India Confront a Rise in Threats {{!}} WNYC {{!}} New York Public Radio, Podcasts, Live Streaming Radio, News|url=https://www.wnyc.org/story/american-scholars-india-confront-rise-threats/|access-date=6 September 2021|website=WNYC|language=en}}</ref> For instance, in 2011, Hindutva activists successfully led a charge to remove an essay about the multiple narratives of Ramayanas from Delhi University's history syllabus.<ref name="The Hindu">{{Cite news|last=N|first=Vijetha S.|date=15 October 2011|title=Historians protest as Delhi University purges Ramayana essay from syllabus|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/Historians-protest-as-Delhi-University-purges-Ramayana-essay-from-syllabus/article13372074.ece|access-date=11 July 2021|issn=0971-751X}}</ref> [[Romila Thapar]], a world-renowned historian, has faced Hindutva-led attacks, with the claims that her works present Marxist and [[Eurocentric]] points of view.<ref name="washingtonpost.com">{{Cite news|title=In the battle over India's history, Hindu nationalists square off against a respected historian|language=en-US|newspaper=Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/india-romila-thapar-dissent/2021/01/02/1a79ca54-4070-11eb-b58b-1623f6267960_story.html|access-date=11 July 2021|issn=0190-8286}}</ref> Hindutva scholars like [[Rajiv Malhotra]] has been responsible for pushback against [[White people|white]] scholars specialising on South Asia and Hinduism based in North America, including [[Wendy Doniger]] and [[Sheldon Pollock]] on grounds of their supposed [[Evangelism|vested interests]] & [[Racism|racial prejudices]] [[Anti-Indian sentiment|against Indians]].<ref name="insidehighered.com">{{Cite web|title=Scholars who study Hinduism and India face hostile climate|url=https://www.insidehighered.com/news/2016/04/12/scholars-who-study-hinduism-and-india-face-hostile-climate|access-date=11 July 2021|website=www.insidehighered.com|language=en}}</ref> Under BJP leadership, the Indian state has been accused of monitoring scholars and denying some research access.<ref name="The Nation">{{cite news |last1=Chaturvedi |first1=Vinayak |title=The Hindu Right and Attacks on Academic Freedom in the US |url=https://www.thenation.com/article/culture/hindu-right-academic-freedom/ |publisher=The Nation |date=December 2021}}</ref> In 2021, a group of North American-based scholars of South Asia formed a collective and published the Hindutva Harassment Field Manual to, they argue, answer the Hindutva threat to their academic freedom.<ref name="Prakash">{{Cite web|last=Prakash|first=Priyali|title='Targeted by hate': Audrey Truschke on why she helped write a 'Hindutva Harassment Field Manual'|url=https://scroll.in/article/999710/targeted-by-hate-audrey-truschke-on-why-she-helped-write-a-hindutva-harassment-field-manual|access-date=28 August 2021|website=Scroll.in|date=10 July 2021 |language=en-US}}</ref><ref name=":0b" /> They documented further incidents of Hindutva harassment of academics in North America, dating back to the 1990s.<ref name="Timeline">{{cite web |last1=SASAC |title=Timeline |url=https://www.hindutvaharassmentfieldmanual.org/timeline |website=Hindutva Harassment Field Manual}}</ref> The [[Association for Asian Studies]] noted that Hindutva, described as a "[[Majoritarianism|majoritarian]] ideological doctrine" different from [[Hinduism]], resorted to "increasing attacks on numerous scholars, artists, and journalists who critically analyze its politics".<ref name="asianstudies.org">{{Cite web|date=10 September 2021|title=AAS Statement on the Dismantling Global Hindutva Conference|url=https://www.asianstudies.org/aas-statement-on-the-dismantling-global-hindutva-conference/|access-date=11 September 2021|website=Association for Asian Studies|language=en-US}}</ref> == هندستان تي برطانوي سامراج جي اثر جو جائزو == هندستان تي برطانوي سامراج جي معاشي اثر بابت بحث جاري آهي. اهو مسئلو اصل ۾ قدامت پسند برطانوي سياستدان ايڊمنڊ برڪ پاران اٿاريو ويو هو، جنهن 1780ع جي ڏهاڪي ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپني تي سخت حملو ڪيو، دعويٰ ڪئي ته وارن هيسٽنگز ۽ ٻين اعليٰ عملدارن هندستاني معيشت ۽ سماج کي تباهه ڪري ڇڏيو آهي. هندستاني مورخ راجت ڪنتا رائي (1998ع) حملي جي هن سلسلي کي جاري رکندي چوي ٿو ته 18هين صدي ۾ انگريزن پاران آندو ويو نئون معيشت "لٽ مار" جو هڪ روپ هو ۽ مغل هندستان جي روايتي معيشت لاءِ هڪ آفت هئي. رائي انگريزن تي خوراڪ ۽ پئسن جي ذخيرن کي ختم ڪرڻ ۽ اعليٰ ٽيڪس لاڳو ڪرڻ جو الزام لڳائي ٿو جيڪو سال 1770ع جي خوفناڪ قحط جو سبب بڻيو، جنهن جي ڪارڻ بنگال جي ماڻهن جو ٽيون حصو مارجي ويو.<ref>Rajat Kanta Ray, "Indian Society and the Establishment of British Supremacy, 1765–1818", in ''The Oxford History of the British Empire: vol. 2, The Eighteenth Century'', ed. P. J. Marshall, (1998), pp. 508–529.</ref> انگريزن جي هندستاني قومپرستي جي بيان کي رد ڪندي، جيئن ته اهي اجنبي جارح هئا، وحشي طاقت سان اقتدار تي قبضو ڪيو ۽ سڄي هندستان کي غريب ڪيو، برطانوي تاريخدان پي. جي. مارشل دليل ڏئي ٿو ته برطانوي مڪمل ڪنٽرول ۾ نه هئا پر ان جي بدران ان ۾ رانديگر هئا جيڪو بنيادي طور تي هڪ هندستاني راند هئي ۽ جنهن ۾ انهن جو اقتدار ۾ اچڻ هندستاني اشرافيه سان بهترين تعاون تي منحصر هو. مارشل تسليم ڪري ٿو ته سندس گهڻي تشريح اڃا تائين ڪيترن ئي تاريخدانن طرفان رد ڪئي وئي آهي. مارشل دليل ڏئي ٿو ته تازي اسڪالرشپ ان خيال جي ٻيهر تشريح ڪئي آهي ته اڳوڻي نرم مغل حڪمراني جي خوشحالي غربت ۽ انارڪي کي رستو ڏنو. مارشل دليل ڏئي ٿو ته برطانوي قبضي ماضي سان ڪو به تيز وقفو نه ڪيو. انگريزن وڏي پيماني تي علائقائي مغل حڪمرانن کي ڪنٽرول سونپيو ۽ 18هين صدي جي باقي حصي لاءِ عام طور تي خوشحال معيشت کي برقرار رکيو. مارشل نوٽ ڪري ٿو ته برطانوي هندستاني بينڪرن سان ڀائيواري ۾ ويا ۽ مقامي ٽيڪس منتظمين ذريعي آمدني وڌائي ۽ ٽيڪس جي پراڻي مغل شرحن کي برقرار رکيو. پروفيسر رائي متفق آهن ته ايسٽ انڊيا ڪمپني کي هڪ سخت ٽيڪس سسٽم ورثي ۾ مليو جيڪو هندستاني آبادگارن جي پيداوار جو ٽيون حصو وٺندو هو.<ref>Marshall, "The British in Asia: Trade to Dominion, 1700–1765"</ref> ===Insecurity of the Raj=== In the 20th century historians generally agreed that imperial authority in the Raj had been secure in the 1800–1940 era. Various challenges have emerged. Mark Condos and Jon Wilson argue that the Raj was chronically insecure.<ref>Mark Condos, ''The Insecurity State: Punjab and the Making of Colonial Power in British India'' (Cambridge University Press, 2017).</ref><ref>Jon Wilson, ''India conquered: Britain's Raj and the chaos of empire'' (Simon and Schuster, 2016).</ref> They argue that the irrational anxiety of officials led to a chaotic administration with minimal social purchase or ideological coherence. The Raj was not a confident state capable of acting as it chose, but rather a psychologically embattled one incapable of acting except in the abstract, the small scale, or short term.<ref>Joshua Ehrlich, "Anxiety, Chaos, and the Raj." ''Historical Journal'' 63.3 (2020): 777–787. DOI: https://doi.org/10.1017/S0018246X1900058X</ref> ==پڻ ڏسو== * [[سنڌ جي تاريخ نگاري]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] * [[هندستان جي تاريخ]] * [[برطانوي سلطنت جي تاريخ نگاري]] == حوالا == == ڪتاب نگاري == ==حوالا== {{حوالا}} ===Works cited=== * {{citation |last=Chandra |first=Bipan |title=India's Struggle for Independence |year=1989 |publisher=Penguin Books India |location=New Delhi |isbn=978-0-14-010781-4 }} * {{Cite book |editor-last=Defrémery |editor-first = C. |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=B.R. |title=Voyages d'Ibn Batoutah (Volume 1) |publisher= Société Asiatic |year=1853 |place=Paris |language=French, Arabic |url=https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ}} * {{Cite book |last=Dunn |first=Ross E. |author-link=Ross E. Dunn |title=The Adventures of Ibn Battuta |publisher=University of California Press |year=2005 |orig-year=1986 |isbn=978-0-520-24385-9 }} * {{citation|last=Eggermont|first=P. H. L.|title=The Purāņa Source of Merutuṅga's List of Kings and the Arrival of the Śakas in India|year=1969|url=https://books.google.com/books?id=ks4UAAAAIAAJ}} * {{Citation |last=Goodrick-Clarke |first=Nicholas |author-link=Nicholas Goodrick-Clarke |title=Hitler's Priestess: Savitri Devi, the Hindu-Aryan Myth and Neo-Nazism |title-link=Hitler's Priestess |publisher=[[New York University Press]] |year=1998 |isbn=978-0-8147-3111-6 |language=en}} * {{cite book |last1=Keer |first1=Dhananjay |title=Veer Savarkar |date=1966 |publisher=Popular Prakashan |url=https://books.google.com/books?id=aCALAQAAIAAJ |language=en |oclc=582786373}} * {{cite book |first=Robert |last=Frykenberg |chapter=Hindutva as a Political Religion: An Historical Perspective |editor1=R. Griffin |editor2=R. Mallett |editor3=J. Tortorice |title=The Sacred in Twentieth-Century Politics: Essays in Honour of Professor Stanley G. Payne |year=2008 |url=https://books.google.com/books?id=JGOHDAAAQBAJ |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-0-230-24163-3 |pages=178–200 }} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * Balagangadhara, S. N. (2012). Reconceptualizing India studies. New Delhi: Oxford University Press. * Bhattacharjee, J. B. ''Historians and Historiography of North East India'' (2012) * {{cite book|last=Bannerjee|first= Dr. Gauranganath |title=India as known to the ancient world|url=https://archive.org/stream/indiaasknowntoan00banerich#page/n3/mode/2up|year=1921|publisher=Humphrey Milford, Oxford University Press, London}} * Bose, Mihir. "India's Missing Historians: Mihir Bose Discusses the Paradox That India, a Land of History, Has a Surprisingly Weak Tradition of Historiography", ''History Today'' 57#9 (2007) pp 34+. [https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110915152404/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 |date=15 September 2011 }} *Chakrabarti, Dilip K.: Colonial Indology, 1997, Munshiram Manoharlal: New Delhi. * Palit, Chittabrata, ''Indian Historiography'' (2008). *Indian History and Culture Society., Devahuti, D. (2012). Bias in Indian historiography. * Elliot, Henry Miers; John Dowson (1867–77). ''The History of India, as told by its own historians. The Muhammadan Period''. London: Trübner and Co. * [[Meenakshi Jain|Jain, Meenakshi]] [https://archive.org/details/flawed-narratives-history-in-the-old-ncert-textbooks-of-satish-chandra-by-meenakshi-jain ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks - A random survey of Satish Chandra’s “Medieval India''], NCERT 2000 * Inden, R. B. (2010). Imagining India. Bloomington, Ind: Indiana University Press. * Jain, M. The India They Saw : Foreign Accounts (4 Volumes) Delhi: Ocean Books, 2011. * Kahn, Yasmin. "Remembering and Forgetting: South Asia and the Second World War' in Martin Gegner and Bart Ziino, eds., ''The Heritage of War'' (Routledge, 2011) pp 177–193. * Mantena, R. (2016). Origins of modern historiography in India: Antiquarianism and philology 1780–1880. Palgrave Macmillan. * Mittal, S. C ''India distorted: A study of British historians on India'' (1995), on 19th century writers * [[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970) {{ISBN|9782102227356}} *{{cite book |first=Yvette Claire |last=Rosser |title=Curriculum as Destiny: Forging National Identity in India, Pakistan, and Bangladesh |year=2003 |publisher=University of Texas at Austin |type=Dissertation |url=http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |access-date=17 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911035259/http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |archive-date=11 September 2008 |url-status=dead }} *[[Arvind Sharma]], Hinduism and Its Sense of History (Oxford University Press, 2003) {{ISBN|978-0-19-566531-4}} * E. Sreedharan, A Textbook of Historiography, 500 B.C. to A.D. 2000 (2004) * Shourie, Arun (2014). Eminent historians: Their technology, their line, their fraud. Noida, Uttar Pradesh, India : HarperCollins Publishers. {{ISBN|9789351365914}} *{{cite book |title=Aryans and British India |first=Thomas R. |last=Trautmann |url=https://books.google.com/books?id=jR_LPnEH3GsC |year=1997 |location=Berkeley |publisher=University of California Press |isbn=978-0-585-10445-4}} *Viswanathan, G. (2015). Masks of conquest: Literary study and British rule in India. * Antonio de Nicolas, Krishnan Ramaswamy, and Aditi Banerjee (eds.) (2007), ''[[Invading the Sacred]]: An Analysis Of Hinduism Studies in America'' (Publisher: Rupa & Co.) * Vishwa Adluri, Joydeep Bagchee: ''The Nay Science: A History of German Indology''. Oxford University Press, New York 2014, {{ISBN|978-0199931361}} (''Introduction,'' p.&nbsp;1–29). * Warder, A. K., ''An introduction to Indian historiography'' (1972). * Winks, Robin, ed. ''The Oxford History of the British Empire: Volume V: Historiography'' (2001) * Weickgenannt, T. N. (2009). Salman Rushdie and Indian historiography: Writing the nation into being. Basingstoke: Palgrave Macmillan. {{Historiography}} [[زمرو:ڀارت جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:تاريخ نويسي]] [[زمرو:ڀارت جي تاريخ]] ==قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسي== قومي ۽ علائقائي تاريخن جا مقصد به مختلف رهيا آهن. قومي تاريخ منتشر ۽ جدا جدا عنصرن کي هڪ قومي سڃاڻپ هيٺ گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، جڏهن ته علائقائي تاريخون پنهنجي ثقافتي قدرن، روايتن ۽ سياسي حيثيت کي اجاگر ڪري پنهنجي معاملن ۾ آزاد ڪردار ادا ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪن ٿيون. نوآبادياتي دور جي خاتمي ۽ نون ملڪن جي قيام کان پوءِ، پراڻين حدن جي تبديليءَ سبب قوم رياست ۽ صوبن جي وچ ۾ تضاد پيدا ٿيا. علائقن وٽ پنهنجي جدا تاريخ ۽ ثقافت هئي، جڏهن ته نئين قوم رياست کي پنهنجي تاريخ نئين زاويي سان ٺاهڻي هئي. اهڙي صورتحال ۾ قومي تاريخ ڪڏهن ڪڏهن سياسي غلبي، قومي سڃاڻپ جي تشهير ۽ علائقائي قوميتن جي دٻاءَ لاءِ استعمال ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==پاڪستان ۾ سنڌ جي علائقائي حيثيت== پاڪستان جي قيام وقت ملڪ ۾ پنج صوبا هئا، جن وٽ پنهنجي جدا سڃاڻپ موجود هئي. پاڪستان هڪ نئون ملڪ هو، تنهنڪري ان جي شروعاتي دور ۾ قومي وحدت ۽ قوم سازيءَ تي وڌيڪ زور ڏنو ويو. صوبي سان وابستگيءَ کي سرڪاري سطح تي ڪڏهن ڪڏهن تنقيد جو نشانو بڻايو ويو، ڇاڪاڻ ته ان کي قوم سازيءَ جي راهه ۾ رڪاوٽ سمجهيو ويندو هو. سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي سياسي عمل ۾ ٿيندڙ تبديلين کي ظاهر ڪري ٿي؛ جيئن جيئن سياسي جوڙجڪ بدلبي رهي، تيئن سنڌ جي تاريخ لکڻ جا رخ به تبديل ٿيندا رهيا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ هڪ الڳ حيثيت رکي ٿي، ڇاڪاڻ ته اها بنگال ۽ پنجاب وانگر ورهايل نه ٿي. سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي به پشتونن يا بلوچن وانگر ٻن يا وڌيڪ ملڪن ۾ وڏي پيماني تي ورهايل نه هئي. تاريخي ۽ جاگرافيائي طور سنڌ قديم زماني کان پنهنجي جداگانه سڃاڻپ رکي ٿي، جنهن ڪري اها پاڪستان جي ٻين صوبن کان هڪ خاص ۽ ممتاز حيثيت رکي ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي ۽ ورهاڱي کان اڳ جي تاريخ نويسي== تاريخ ڪنهن به علائقي کي تاريخي مرتبو ڏيڻ جو طاقتور ذريعو آهي، ڇاڪاڻ ته اها ان علائقي جون پاڙون ماضي ۾ ڳولي ٿي. ان شعور تحت ورهاڱي کان اڳ سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد سنڌ جي تاريخ کي نئين سر مرتب ڪرڻ هو. ان جي تاريخي رسالي ۾ سنڌ جي تاريخ جي مختلف پهلوئن تي تحقيقي مضمون شايع ٿيندا هئا. خاص طور قديم دور تي زور ڏنو ويو، ته جيئن سنڌ جي تاريخي قدامت ثابت ڪري سگهجي. جيئن ته هن سوسائٽيءَ ۾ هندو ۽ انگريز مؤرخ وڌيڪ سرگرم هئا، تنهنڪري تاريخ نويسيءَ ۾ سيڪيولر رجحان نمايان رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==ورهاڱي کان پوءِ سنڌي تاريخ نويسي== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسي نون خيالن ۽ رجحانن سان سامهون آئي. ان جو مرڪزي نقطو اهو هو ته سنڌ تاريخي، ثقافتي ۽ لساني طور پاڪستان جي ٻين صوبن کان مختلف آهي. صوبائي سڃاڻپ تي زور ورهاڱي جي نتيجن سبب وڌيو. ڪراچي، جيڪا سنڌ جو اهم شهر ۽ بندرگاهه هئي، وفاقي علائقو قرار ڏئي نئين ملڪ جي گادي بڻائي وئي. سنڌ ان فيصلي خلاف احتجاج ڪيو، پر اهو احتجاج اثرائتو ثابت نه ٿيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي هندو آبادي وڏي پيماني تي لڏي وئي ۽ ان جي جاءِ تي اردو ڳالهائيندڙ آبادي آئي. هن تبديليءَ سنڌي قوميت کي ڪمزور ڪيو. ثقافتي ۽ لساني دٻاءَ کي منهن ڏيڻ لاءِ سنڌي دانشورن سنڌ جي تاريخ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ طرف ڌيان ڏنو، ته جيئن سنڌ جي جدا سڃاڻپ کي برقرار رکيو وڃي. ان مقصد لاءِ سنڌي ادبي بورڊ قائم ڪيو ويو، جنهن سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ تاريخي تحقيق جي حوصلا افزائي ڪئي. بورڊ سنڌ جي قديم کان جديد دور تائين نو جلدن ۾ جامع تاريخ شايع ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ سنڌ جي تاريخ بابت فارسي اصل ماخذ پڻ شايع ڪيا، ته جيئن مؤرخن کي بنيادي مواد ملي سگهي. انهن مان ڪجهه ڪتاب بعد ۾ سنڌي ۽ اردو ۾ ترجمو ٿيا، جنهن سان اردو پڙهندڙن لاءِ سنڌ جي تاريخ کي سمجهڻ جا نوان رستا کليا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==اسلام، عرب فتح ۽ باب الاسلام جو تصور== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جي هڪ اهم خصوصيت سنڌ جي تاريخ ۾ اسلام جي ڪردار تي زور هو. عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ کي “باب الاسلام” يعني اسلام جو دروازو بڻائيندڙ واقعو سمجهيو ويو. محمد بن قاسم کي هڪ اهم تاريخي هيرو طور پيش ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته هن کي سنڌ ۾ اسلام آڻيندڙ فاتح طور بيان ڪيو ويو. اسلام پسند تاريخ نويسيءَ ۾ عرب فتح ۽ عرب فاتح سنڌ جي اسلامي سڃاڻپ جا وڏا نشان بڻيا ۽ باب الاسلام جو تصور سالياني يادگيريءَ جو موضوع پڻ بڻيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سيد سليمان ندوي پنهنجي ڪتاب ''عرب و هند ڪي تعلقات'' ۾ عربن جي سنڌ فتح ۽ اتر هندستان تي ترڪن جي فتحن ۾ فرق بيان ڪيو. سندس خيال موجب سنڌ فتح ڪندڙ عرب اسلامي ماحول ۾ رهندا هئا ۽ اسلامي تعليمات کان واقف هئا، جڏهن ته ترڪ، افغان ۽ مغل حڪمران فقط نالي ماتر مسلمان هئا ۽ اسلامي تعليمات جا حقيقي نمائندا نه هئا. ان خيال موجب سنڌ جو اسلامي ڪردار پاڪستان جي ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پختو سمجهيو ويو.<ref name="SuleimanNadvi-ArabHind-1976">{{cite book |last=ندوي |first=سليمان |title=عرب و هند ڪي تعلقات |location=ڪراچي |year=1976 |pages=107، 192 }}</ref> محمد علي جناح جي هڪ تقرير جو حوالو پڻ ڏنو ويو، جنهن ۾ هن سنڌ کي خراج تحسين پيش ڪندي چيو ته پاڪستان حقيقت ۾ ان ڏينهن وجود ۾ آيو، جڏهن پهريون مسلمان سنڌ جي سرزمين تي آيو. ورهاڱي کان پوءِ هن تصور سنڌ کي ٻين صوبن کان اسلامي روايتن جي وارث طور الڳ ڏيکارڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سنڌ جو ڪردار== سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو ٻيو اهم پهلو آزاديءَ جي تحريڪ ۽ پاڪستان جي قيام ۾ سنڌ جي ڪردار تي زور آهي. سنڌ جي ماڻهن خلافت تحريڪ، هجرت تحريڪ ۽ ريشمي رومال تحريڪ ۾ سرگرم حصو ورتو. انهن تحريڪن سنڌ جي ماڻهن کي هندستان جي مسلمانن سان ويجهو آندو. سنڌ کي بمبئي کان جدا ڪرڻ جي جدوجهد پڻ هندستاني مسلمانن جي سياسي مطالبن لاءِ مددگار ثابت ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ پاڪستان جي قيام واري جدوجهد ۾ پنهنجي ڪردار تي به فخر ڪري ٿي. 1938ع ۾ شيخ عبدالمجيد سنڌي صوبائي مسلم ليگ جي اجلاس ۾ پاڪستان بابت قرارداد پيش ڪئي، جيڪا اڪثريت سان منظور ٿي. 1943ع ۾ سنڌ اسيمبلي پاڪستان قرارداد جي حمايت ڪئي. ان موقعي تي جي. ايم. سيد تقرير ڪندي چيو ته هندستان جا مسلمان جدا قوم آهن، ڇاڪاڻ ته انهن جي جدا تاريخ، ثقافت، ادب، روايتون ۽ سياسي توڙي معاشي نظام آهن؛ تنهنڪري انهن کي جدا وطن ڏنو وڃي.<ref name="MehranFreedomMovement1985">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |pages=17–18 }}</ref> سنڌ اسيمبلي 1946ع ۾ پاڪستان جي قرارداد جي حمايت ڪندڙ پهرين اسيمبلي طور پيش ڪئي وئي. 1985ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ جي رسالي ''مهراڻ'' آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر شايع ڪيو. ان جي اداريي ۾ چيو ويو ته پاڪستان جو حقيقي خالق سنڌ آهي. اداريي ۾ اهو به افسوس ظاهر ڪيو ويو ته پاڪستان جي قيام کان پوءِ سنڌ جي ڪردار کي ڄاڻي واڻي گهٽايو ويو؛ جهڙوڪ محمد علي جناح جي جنم ڀومي جهرڪ کي نظرانداز ڪري وزير مينشن ڪراچي کي اڳيان آڻڻ، ۽ سنڌي اڳواڻن جي خدمتن کي پاڪستان جي قيام ۾ مناسب طور تسليم نه ڪرڻ.<ref name="MehranFreedomMovement1985p5">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=5 }}</ref><ref name="MehranFreedomMovement1985p6">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=6 }}</ref> سنڌ طرفان پنهنجي اسلامي ڪردار ۽ آزاديءَ جي تحريڪ ۾ ڪردار تي زور ڏيڻ جو هڪ سياسي سبب صوبائي خودمختياريءَ جو مطالبو هو. سنڌ چاهيو ٿي ته مرڪز جو ڪردار صوبائي معاملن ۾ گهٽ کان گهٽ هجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==ون يونٽ ۽ سنڌي قومپرست تاريخ نويسي== سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ بنيادي تبديلي ون يونٽ جي دور ۾ آئي. 1955ع ۾ اولهه پاڪستان جا صوبا هڪ يونٽ ۾ ضم ڪيا ويا، جنهن سبب سنڌ پاڻ کي ٻيهر اهڙي صورتحال ۾ محسوس ڪيو، جهڙي طرح نوآبادياتي دور ۾ اها بمبئي پريزيڊنسيءَ جو حصو هئي. بمبئي جي جاءِ تي هاڻي لاهور جو غلبو محسوس ڪيو ويو. سنڌ پنهنجي سياسي آزادي ٻيهر وڃائي ويٺي. ون يونٽ جي عمل سنڌ جي ڪجهه سياستدانن جي موقعي پرستيءَ کي به ظاهر ڪيو، جن مرڪزي حڪومت سان گڏجي سنڌ کي ون يونٽ جو حصو بڻائڻ ۾ مدد ڪئي. ساڳئي وقت اهڙا اڳواڻ به سامهون آيا، جن ون يونٽ جي مخالفت ڪئي ۽ ان سبب تڪليفون برداشت ڪيون. هن دور سنڌ جي تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جو نئون تصور پيدا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ون يونٽ سنڌين کي سياسي طور وڌيڪ پختو ڪيو، ڇاڪاڻ ته سنڌ مجموعي طور پنجاب جي سياسي غلبي هيٺ تڪليفون ڀوڳيون. هن دور ۾ بئراج جي زرخيز زمين فوجي آفيسرن ۽ اعليٰ بيوروڪريٽن کي الاٽ ڪئي وئي، جنهن سان سنڌي هارين جا حق متاثر ٿيا. سرڪاري ملازمتن ۾ سنڌين کي مناسب حصو نه مليو، جنهن سبب وڌندڙ وچولي طبقي ۾ مايوسي پيدا ٿي. انهن تجربن کان پوءِ سنڌين محسوس ڪيو ته نه “باب الاسلام” واري حيثيت ۽ نه آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سندن ڪردار، انهن کي سندن حق ڏيارڻ ۾ مددگار ثابت ٿيا. ان احساس سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو رخ بدلائي ڇڏيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌي قومپرستي تاريخ جي تجزيي جو مرڪزي نقطو بڻجي وئي. ماضيءَ کي حال جي روشنيءَ ۾ پرکيو ويو، خاص طور پرڏيهي حملن جي اثرن کي هن انداز سان ڏٺو ويو ته سنڌ بار بار پرڏيهي غلبي سبب ڪيئن متاثر ٿي. پرڏيهي غلبي جي موضوع سنڌ جي اهڙي تصوير ٺاهي، جنهن ۾ سنڌ کي مظلوم ۽ استحصال جو شڪار علائقو طور پيش ڪيو ويو. ساڳئي وقت تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جي ڪردار کي نمايان ڪيو ويو، ته جيئن نئين نسل لاءِ ڪردار جا نمونا پيدا ڪيا وڃن.<ref name="MubarakAli1994p45">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=سنڌ خاموشي ڪي آواز |location=لاهور |year=1994 |page=45 }}</ref> ==سيڪيولر قومپرست تعبير ۽ قديم سنڌ== سنڌي قومپرستيءَ هيٺ ٺهيل نئين تاريخ نويسي مذهبي نه پر سيڪيولر هئي. سنڌي ثقافت ۽ تهذيب جون پاڙون قديم ماضيءَ ۾ ڳوليون ويون ۽ دعويٰ ڪئي وئي ته سنڌ جي تهذيبي حيثيت بابلي، آشوري ۽ مصري تهذيبن جي برابر آهي. سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب سنڌين لاءِ فخر جو ذريعو بڻجي، ۽ موهن جو دڙو سنڌ جي قديم ماضيءَ جي علامت طور اڀريو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==جي.ايم. سيد جي تاريخي تعبير== [[جي.ايم. سيد]] سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ اهم نوان رجحان متعارف ڪرايا. هن عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ لاءِ برڪت نه، پر هڪ جارحيت قرار ڏنو. سندس خيال ۾ محمد بن قاسم به ٻين حمله آورن وانگر هڪ جارح هو، جنهن سنڌ جا وسيلا لٽيا. هن دليل لاءِ ساڳيو منطق استعمال ڪيو، جيڪو سليمان ندوي ترڪ حمله آورن بابت ڏنو هو. جي. ايم. سيد موجب اٺين صديءَ تائين اموي دور ۾ عرب حاڪمن جو اصل اسلامي روح ختم ٿي چڪو هو ۽ اهي دنياوي ۽ سامراجي طاقت بڻجي چڪا هئا؛ تنهنڪري سنڌ جي عرب فتح اسلام نه پر عرب سلطنت جي توسيع هئي.<ref name="ArisarGMSayyidp56">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=56 }}</ref> هن تعبير محمد بن قاسم کي هيرو مان جارح ۾ تبديل ڪيو ۽ راجا ڏاهر کي مادر وطن جو محافظ بڻايو، جنهن حمله آورن سان ٺاهه ڪرڻ بدران وڙهندي جان قربان ڪئي. جي. ايم. سيد چچ نامو ۽ جنت السنڌ جهڙن تاريخي ماخذن تي به تنقيد ڪئي، ڇاڪاڻ ته سندس خيال ۾ اهي حمله آورن جي واکاڻ ڪن ٿا ۽ پڙهندڙن کي حقيقي تاريخي شعور کان محروم ڪن ٿا.<ref name="ArisarGMSayyidp55">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=55 }}</ref> جي. ايم. سيد جي نظر ۾ سنڌ تي حملو ڪندڙ سڀ پرڏيهي فاتح هڪ ئي زمري ۾ اچن ٿا، ڀلي انهن جو مذهب ڪهڙو به هجي. انهن ۾ ايران جو دارا، عربن جو محمد بن قاسم، غزنيءَ جو محمود، دهليءَ جو علاؤالدين، قنڌار جو شاهه بيگ ارغون، مغلن جو خان خانان ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو چارلس نيپيئر شامل ڪيا ويا. انهن سڀني کي سنڌ جا غاصب ۽ تباهه ڪندڙ قرار ڏنو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidp58">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=58 }}</ref> ==غدارن ۽ سورمن جو تصور== 1956ع کان پوءِ سياسي صورتحال سنڌ جي تاريخ کي “غدارن” ۽ “سورمن” جي انداز ۾ لکڻ طرف وٺي وئي. جيڪي ماڻهو ذاتي مفادن لاءِ سنڌ کي وڪڻندڙ سمجهيا ويا، انهن کي غدار چيو ويو، جڏهن ته جيڪي مادر وطن لاءِ قرباني ڏيندڙ سمجهيا ويا، انهن کي سورمو قرار ڏنو ويو. سنڌ جي دفاع ڪندڙن ۾ راجا ڏاهر، دودو سومرو، دريا خان، مخدوم بلاول، شاهه عنايت ۽ هوش محمد کي شامل ڪيو ويو. غدارن ۾ قاضي قاضن، نائومل ۽ مير علي مراد جا نالا کنيا ويا. هن تاريخ نويسيءَ جو پيغام اهو هو ته ڪيچ مڪران، ٺٽي، مياڻي ۽ دٻي ۾ وڙهيل سنڌ جي آزاديءَ جون جنگيون اڃا ختم نه ٿيون آهن، پر اها جنگ هر شهر ۽ ڳوٺ ۾ جاري آهي.<ref name="ArisarGMSayyidp63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=63 }}</ref> ==مغل دور، تاريخ مظھر شاهجهاني ۽ پرڏيهي غلبو== سنڌ تي مغل دور جي پرڏيهي قبضي جا اثر بيان ڪرڻ لاءِ سنڌي ادبي بورڊ 1962ع ۾ يوسف ميرڪ جي اصل ماخذ ''تاريخ مظھر شاهجهاني'' شايع ڪئي. ان جو مقدمو پير حسام الدين راشدي لکيو. هن مقدمي ۾ خاص طور اهي واقعا چونڊيا ويا، جن ۾ ظلم ۽ استحصال جي تصوير ملي ٿي ۽ جيڪي سنڌ جي ان وقت جي سياسي حالت سان لاڳاپيل لڳندا هئا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962p21">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |page=21 }}</ref> پير حسام الدين راشدي، يوسف ميرڪ جي حوالي سان، سيوهڻ جي گورنر جي ظلم، ماڻهن کي ڪوڙا هڻڻ ۽ اذيت ڏيڻ جا واقعا بيان ڪيا. مغل عملدارن طرفان ماڻهن جي ملڪيت ضبط ڪرڻ، سندن وسيلن ۽ دولت کان محروم ڪرڻ، ڦورن ۽ ڌاڙيلن جي سرپرستي ڪرڻ ۽ ڳرا محصول لاڳو ڪرڻ جهڙا عمل بيان ڪيا ويا. نتيجي طور سيوهڻ جو علائقو برباد ٿيو، ڳوٺ ۽ شهر ويران ٿيا، ۽ ماڻهو پنهنجا گهر ڇڏي پري علائقن ۾ پناهه وٺڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962pp30-31">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |pages=30–31 }}</ref> ==عثمان ڏيپلائي ۽ مزاحمتي ادب== پرڏيهي قبضي خلاف مزاحمت جو اظهار ادبي صورت ۾ به ٿيو. عثمان ڏيپلائي 1962ع ۾ پنهنجو تاريخي ناول ''سانگهڙ'' شايع ڪيو، جنهن جو موضوع انگريزن خلاف حرن جي جدوجهد هو. هن ناول سنڌ جي نئين نسل تائين اهو پيغام پهچايو ته سياسي غلبي ۽ حقن جي جدوجهد خلاف ڪيئن وڙهجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==سنڌ جي ثقافتي علامتون ۽ قوميت== سنڌ جي ماضيءَ جي عظمت بيان ڪرڻ کي به اهم سمجهيو ويو، ته جيئن سنڌين ۾ فخر جو احساس پيدا ٿئي. انهن علامتن ۾ موهن جو دڙو، ڄام نندي جو مقبرو، رني ڪوٽ، عمرڪوٽ جا قلعا، حيدرآباد جا بادگير، اجرڪ، رلي، ڪاشيءَ جو ڪم ۽ هالا جو فرنيچر شامل هئا. ادبي شخصيتن ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي، سچل سرمست ۽ سامي کي سنڌي ٻوليءَ کي شاهوڪار ڪندڙ ۽ سنڌي قومي شعور پيدا ڪندڙ شخصيتن طور پيش ڪيو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidpp62-63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |pages=62–63 }}</ref> سنڌي قومپرستيءَ جو بنياد مذهب بدران ٻولي ۽ علائقي تي رکيو ويو. هن خيال موجب جيڪي ماڻهو سنڌ ۾ رهن ٿا ۽ سنڌي ٻولي ڳالهائين ٿا، اهي سنڌي آهن. ٻن قومن واري نظريي کي رد ڪندي قوميت جو تصور سيڪيولر بنيادن تي قائم ڪيو ويو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==قومپرست تاريخ نويسيءَ تي تنقيد== قومپرست فريم ورڪ ۾ تاريخ لکڻ بابت تنقيد پڻ ڪئي وئي آهي. ڊاڪٽر مبارڪ علي موجب اهڙي تاريخ نويسيءَ ۾ ڪڏهن ڪڏهن حقيقتن کي مسخ ڪري يا چونڊي استعمال ڪيو ويو، ته جيئن اهي قومي بيانئي سان ٺهڪي اچن. تاريخي طريقيڪار کي مڪمل طور لاڳو ڪرڻ بدران جذباتي ۽ مبالغو آميز بيان اختيار ڪيو ويو. ان تاريخ نويسيءَ جو وڏو مقصد سياسي استعمال بڻجي ويو، جنهن سبب سنڌ جي تاريخ نويسي هڪ مرحلي تي بيهي رهي ۽ نون علمي موضوعن ڏانهن گهربل اڳڀرائي نه ڪري سگهي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==اڻلکيل ۽ نظرانداز ٿيل موضوع== سنڌ جي تاريخ اڃا مڪمل نه سمجهي وڃي ٿي. ڪيترائي موضوع اڃا وڌيڪ تحقيق گهرن ٿا، جهڙوڪ زرعي ڍانچي ۾ تبديليون، نون ٽيڪنالاجيڪل طريقن جو تعارف، هارين جو ڪردار، هاري بغاوتن جو وجود يا عدم وجود، سنڌ جا پاڙيسري ملڪن سان لاڳاپا، ثقافتي ۽ واپاري رابطا، اميلن ۽ ڀائيبندن جو سماجي ڪردار، ۽ سنڌ ۾ مذهب جو ڪردار، خاص طور نانڪ پنٿين ۽ سکن جي حوالي سان. ڪلاڊ مارڪووٽس جي ڪتاب ''The Global World of the Indian Merchants (1750–1967)'' ۾ شڪارپوري ۽ حيدرآبادي واپارين جي عالمي تجارتي سرگرمين کي بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو سنڌ جي مؤرخن وٽ اڳ ۾ گهڻو نظرانداز ٿيل موضوع رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==نتيجو== سنڌ جي تاريخ نويسي قومي تاريخ، علائقائي سڃاڻپ، اسلامي بيانئي، آزاديءَ جي تحريڪ، ون يونٽ، سنڌي قومپرستي ۽ سيڪيولر ثقافتي تعبيرن جي وچ ۾ تبديل ٿيندي رهي آهي. ان تاريخ نويسيءَ سنڌ جي جدا تاريخي حيثيت، ثقافتي ورثي ۽ سياسي جدوجهد کي نمايان ڪيو، پر ساڳئي وقت ان تي اهو اعتراض به ڪيو ويو ته اها ڪڏهن ڪڏهن تنگ قومپرستي ۽ سياسي مقصدن تائين محدود ٿي وئي. سنڌ جي تاريخ کي وڌيڪ جامع ۽ علمي انداز ۾ لکڻ لاءِ ضروري آهي ته اها صرف سياست جي خدمت نه ڪري، پر اهڙو وسيع تاريخي شعور پيدا ڪري، جيڪو ماڻهن کي ماضي ۽ حال ٻنهي کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==حوالا== afndsg9pbwkjze9mik9siknh0ak24gv 390542 390540 2026-07-02T10:46:21Z Memon2025 21315 /* Criticism and Decline */ 390542 wikitext text/x-wiki '''ڀارت جي تاريخ نويسي''' (Historiography of India) مان مراد تنقيدي طريقن ۽ تشريحن جي ذريعي انهن مطالعي جو آهي جيڪي عالمن هندستان جي تاريخ کي ترقي ڏيڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن. تازن ڏهاڪن ۾ تاريخ نويسي جا چار مکيه اسڪول رهيا آهن ته مورخ هندستان جو مطالعو ڪيئن ڪندا آهن: ڪيمبرج، قومپرست، مارڪسسٽ، ۽ سبالٽرن. ڪڏهن عام "مشرقي" طريقو، هڪ حساس، ناقابل فهم، ۽ مڪمل طور تي روحاني هندستان جي تصوير سان، سنجيده اسڪالرشپ ۾ ختم ٿي چڪو آهي.<ref name="Prakash 383–408">{{cite journal | last = Prakash | first = Gyan | author-link = Gyan Prakash | date = April 1990 | title = Writing Post-Orientalist Histories of the Third World: Perspectives from Indian Historiography | journal = Comparative Studies in Society and History | volume = 32 | issue = 2 | pages = 383–408 | doi=10.1017/s0010417500016534 | jstor = 178920| s2cid = 144435305 }}</ref> == تاريخ جا ماخذ == === پرڏيهي ذريعا === هندستاني تاريخ جا معروف پرڏيهي احوال هيٺين ذريعن مان مليا آهن: <ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref><ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> * [[ميگئسٿنيز|ميگاسٿينس]] پاران "انڊيڪا"<ref>Allan Dahlaquist (1996). Megasthenes and Indian Religion: A Study in Motives and Types. Motilal Banarsidass. {{ISBN|978-81-208-1323-6}}.</ref> * [[فاھيان|فاهيان]] طرفان ٻڌمت جي بادشاهن جو هڪ رڪارڊ (فوگو جي 佛國記)<ref name="columbia">{{cite web|url=http://afe.easia.columbia.edu/special/travel_records.pdf|title=The Travel Records of Chinese Pilgrims Faxian, Xuanzang, and Yijing|publisher=[[Columbia University]]}}</ref> * [[البيروني]] پاران "ڪتاب الهند"<ref>{{citation|title=Kitab al-Bīrūnī fī Taḥqīq mā li-al-Hind|publisher=Osmania Oriental Publication Bureau |place=Hyderabad |year=1958}}</ref> <ref>{{citation| editor1-last=Kegan |editor1-first=Paul |publisher=Trench, Truebner |title=Alberuni's India |translator-last=Sachau |translator-first=E.C. |place=London |volume=2 |year=1910}}</ref> * [[ابن بطوطا|ابن بطوطه]] پاران "تحفة النور في غريب الامر و عجائب الاسفار<ref name="9–10 Vol. 1">{{harvnb|Dunn|2005|pp=310–11}}; {{harvnb|Defrémery|Sanguinetti|1853|pp=[https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ&pg=PA9 9–10 Vol. 1]}}</ref> * زوانگ زانگ پاران مغربي علائقن تي عظيم تانگ رڪارڊ<ref>Deeg, Max (2007). [https://web.archive.org/web/20140418141001/http://kanji.zinbun.kyoto-u.ac.jp/~wittern/data/nw-fs/fs-deeg.pdf „Has Xuanzang really been in Mathurā? : Interpretatio Sinica or Interpretatio Occidentalia&nbsp;— How to Critically Read the Records of the Chinese Pilgrim.“] – In: 東アジアの宗教と文化 : 西脇常記教授退休記念論集 = Essays on East Asian religion and culture: Festschrift in honor of Nishiwaki Tsuneki on the occasion of his 65th birthday / クリスティアン・ウィッテルン, 石立善編集 = ed. by Christian Wittern und Shi Lishan. – 京都 [Kyōto] : 西脇常記教授退休記念論集編集委員會; 京都大学人文科學研究所; Christian Wittern, 2007, pp. 35 – 73. See p. 35</ref> * تشريح هندستان، جوزف ٽيفنٿلر طرفان === ڏيهي ذريعا === مقامي تاريخي متن جا مثال شامل آهن:<ref name=":0">{{Cite journal |last=Joshi |first=P. M. |date=1965 |editor-last=Pathak |editor-first=Vishwambhar Sharan |editor2-last=Saran |editor2-first=P. |editor3-last=Kunte |editor3-first=B. G. |editor4-last=Shyam |editor4-first=Radhey |editor5-last=McKew Parr |editor5-first=Charles |editor6-last=Van Linschoten |editor6-first=Jan |title=Indian Historiography |url=https://www.jstor.org/stable/42929817 |journal=Bulletin of the Deccan College Research Institute |volume=26 |issue=3/4 |pages=20–33 |jstor=42929817 |issn=0045-9801}}</ref> * ڀاناڀٽا جي "هرشاچاريتا"<ref name=":3">{{Cite book |last=Hasrat |first=B. J. |title=The Encyclopedia of Sikhism |publisher=Punjabi University |year=2004 |isbn=817380530X |editor-last=Singh |editor-first=Harbans |edition=2nd |volume=4: S–Z |location=Patiala |pages=179–181}}</ref> * ڪلهانا طرفان "راجتارنگيني"<ref name=":0" /> * سريلنڪا جي ٻڌ ڌرم جون تاريخون، جهڙوڪ ديپاواس، مهاواسا، ۽ ڪُسوانس<ref>{{Cite journal |last=von Hinüber |first=Oskar |date=2020 |title=Brill's Encyclopedia of Buddhism Online - Historiography: South Asia |url=https://doi.org/10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069 |access-date=7 April 2024 |website=Brill |doi= 10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069|quote=The first historical texts known from ancient South Asia are the Buddhist chronicles composed in Ceylon (Sri Lanka). Consequently, from a very early period, the history of Buddhism on the island is known much better than in any other part of South Asia. Besides texts on the general history of Buddhism, there are specialized chronicles on relics and so on, written in both Pali and Sinhala languages or in Southeast Asian vernaculars.|url-access=subscription }}</ref> * فرشته جي "تاريخ فرشته" (جنهن کي گلشن ابراهيمي به چيو ويندو آهي) <ref name="EB1911">{{EB1911|inline=y|wstitle=Ferishta, Mahommed Kasim|volume=10|page=274}}</ref> * ضياء الدين برني جي "تاريخ فيروز شاهي"<ref>M. Athat Ali, "Elements of Social Justice in Medieval Islamic Thought" in Saiyid Zaheer Husain Jafri, ''Recording the Progress of Indian History: Symposia Papers of the Indian History Congress, 1992–2010'', Primus Books, 2012, p. 197.</ref> * ميروتنگا پاران "وڪاراسريني"{{sfn|Eggermont|1969|p=67}} * ابوالفضل جو "اڪبر نامو"<ref>[http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml Illustration from the Akbarnama: History of Akbar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090919035749/http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml |date=2009-09-19 }} [[Art Institute of Chicago]]</ref> * [[امير خسرو]] جو "تغلق نامو" * عبدالحميد لاهوري جو "پادشاهه نامو"<ref>[[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970).</ref> * محمد عوفي جي "جامع الحكايت"<ref>{{cite book |last1=Elliot|first1=Sir H. M. |first2=John |last2=Dowson |title=The History of India, as Told by Its Own Historians. The Muhammadan Period (Vol 2.)|chapter-url=https://archive.org/stream/cu31924073036729#page/n5/mode/2up|chapter=4. Jawami ul-Hikayat of Muhammad Ufi| year=1871|publisher=London : Trübner & Co.|page=155}}</ref> * چانڊ بردائي جي "پرٿيوراج راسو" ''<ref>{{Cite book|author=Rima Hooja|url=https://books.google.com/books?id=qqd1RAAACAAJ|title=A HISTORY OF RAJASTHAN (PB)|date=2006|publisher=Rupa & Company|isbn=978-81-291-1501-0|pages=364–365|language=en}}</ref>'' * منهاج سراج جوزجاني جي "طبقات ناصري" 15 صدي عيسويءَ کان اڳ جي تاريخ کي رڪارڊ ڪرڻ لاءِ تمام ٿورا مشهور هندستاني متن موجود آهن. ان ڪري، هندستان جي تاريخ جو گهڻو حصو پرڏيهي مورخن جي ذريعي ملي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> قديم هندستان ۾ مقامي تاريخي روايتن جا تمام گهٽ ثبوت موجود آهن. البيروني مقامي هندستاني تاريخ نگاري بابت هيٺ ڏنل ڳالهه ڪئي: <ref name=":0" /> {{Blockquote|text="بدقسمتي سان هندو شين جي تاريخي ترتيب تي گهڻو ڌيان نه ڏيندا آهن، اهي پنهنجن بادشاهن جي تاريخي جانشيني کي بيان ڪرڻ ۾ تمام گهڻو لاپرواهي ڪندا آهن ۽ جڏهن انهن کي معلومات لاءِ دٻايو ويندو آهي ۽ نقصان ۾ هوندا آهن، اهو نه ڄاڻندا آهن ته ڇا چوڻو آهي، اهي هميشه ڪهاڻي ٻڌائڻ تي مجبور هوندا آهن. پر ان لاءِ، اسان کي پڙهندڙن کي انهن روايتن کي پهچائڻ گهرجي جيڪي اسان کي انهن مان ڪجهه ماڻهن کان مليون آهن." |author=البيروني|title=ڪتاب الهند|source=}} قديم هندستان ڪڏهن به هڪ مضبوط تاريخي روايت ترقي نه ڪئي جيڪا گريڪو-رومن، چيني ۽ اسلامي تهذيبن ۾ موجود روايتن جي برابر هجي. بهرحال، اهو نتيجو نه ٿو ڪڍي سگهجي ته قديم هندستانين وٽ معروضي تاريخي لکڻ جي سمجهه جي کوٽ هئي، ڇاڪاڻ ته تاريخ نگاري سان ملندڙ جلندڙ ڪجهه ڪوششون هيون. هندستاني تاريخ جي مختلف موڙ تي، هندستان ۾ خاص خاندانن ۽ حڪمرانن جي دورن کي رڪارڊ ڪرڻ ۽ تاريخ نگاري ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. هندستان جي تاريخ ۾ مختلف موقعن تي، هندستان ۾ خاص خاندانن ۽ حڪمرانن جي دورن کي رڪارڊ ڪرڻ ۽ تاريخ ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. ويدڪ، ٻڌ، جين ۽ ٻين مذهبي ادب ۾، استادن جا نالا ڌيان سان درج ڪيا ويا آهن. چيني بدھ ياتري شوان زانگ ذڪر ڪيو ته هندستان جي هر صوبي ۾، اهڙا آفيسر هوندا جيڪي "سٺن ۽ برن واقعن، آفتن ۽ خوش قسمت واقعن" کي لکڻ ۾ دستاويز ڪرڻ جا ذميوار هوندا. گپتا حڪمران سمدرگپت جي دور کان وٺي، قديم هندستاني حڪمران هڪ مشهور شاعر کان پنهنجي دورن ۽ فتحن کي پٿر تي لکت جي صورت ۾ رڪارڊ ڪندا هئا. ان جي بدران روميلا ٿاپر چوي ٿي ته ان کي غور ۾ رکڻ گهرجي ته قديم هندستانين ڇا لاڳاپيل سمجهيو ۽ ڇو تاريخي روايت جي ڪنهن به گهٽتائي جو جائزو وٺڻ وقت. اي ڪي وارڊر راءِ ڏني ته هندستان جي علائقائي تاريخ نويسي تي غور ڪرڻ گهرجي، هندستان ۾ تاريخي لکڻين کي 7 صدي کان وٺي وچين دور جي دور ۾ علائقائي بڻايو ويو. چالوڪيا، راشٽرڪوٽ، پالا خاندانن جي تاريخ نويسي ۽ ڪشمير، سنڌو، گُجرا، جيجڪ ڀُڪتي، ڪمروپ، ڪيرالا، هوياسالا، آنڌرا، ڪالنگا ۽ مهاراشٽر ۾ علائقائي تاريخ نويسي روايتن پاران لکيل تاريخي ڪم آهن.<ref name=":4">{{Cite book |last=Sharma |first=Tej Ram |title=Historiography: A History of Historical Writing |publisher=Concept Publishing Company |year=2005 |isbn=9788180691553 |pages=17–22 |chapter=Historical Writings in the Ancient World - Indian Historiography: Historiography in Ancient India}}</ref> جديد دور ۾، ويدڪ ادب ۽ رزميه شاعري، جهڙوڪ مهاڀارت يا رامائن مان تاريخي عنصر ڪڍڻ جي ڪجهه ڪوششون ڪيون ويون آهن. جڏهن ته، مذهبي، افسانوي، ۽ تمثيلي داستانون هندستاني مذهبي سوچ ۽ فلسفي سان تمام گهڻيون مليل آهن ته انهن مان تاريخ نويسي جي ڪنهن به جھلڪ کي سمجهڻ ۽ ڪڍڻ هڪ ڏکيو ڪم آهي. پراڻن ۾ گهڻو ڪري افسانوي عنصر شامل آهن جن ۾ تاريخيت جو هڪ چهرو آهي. ان دور جي پالي ۽ پراڪرت ادب جا مجموعا گهڻو ڪري مذهبي نوعيت جا آهن. تنهن ڪري، هندستان ۾ تاريخ نويسي جي روايت مشهور نه هئي، ڪجهه مثالن کي ڇڏي. عربن جي سنڌ تي قبضو ڪرڻ کان پوءِ هندستان ۾ تاريخ نويسي جي هڪ سچي روايت متعارف ڪرائي وئي، جتي انهن تاريخ لکڻ ۽ صحيح تاريخ سازي کي رڪارڊ ڪرڻ شروع ڪيو. انهن عرب تاريخ نويسن جي جاءِ بعد ۾ فارسيءَ ۾ لکندڙ تاريخ نويسن ورتي، جن مان گھڻن کي هندستان جي حڪمران سلطانن جي سرپرستي حاصل هئي.<ref name=":3" /> ==مکيه اسڪول== === مستشرقي طريقو === مستشرقين جو طريقو سامراجي روين ۽ دلچسپين ٻنهي کان متاثر هو ۽ ميڊيٽرينين ۽ يورپي ليکڪن ۽ مفڪرن لاءِ "غير ملڪي" اوڀر لاءِ دلچسپي پڻ، فنڪارن پاران تصويرن ۾ قبضو ڪيو ويو، جيڪو مغرب ۾ خيالن جي تاريخ ۾ بار بار سامهون ايندڙ موضوع ۾ مجسم آهي، جن کي "<small>'''مشرقيت'''</small>" <small>(Orientalism)</small> سڏيو ويندو آهي. فن جي تاريخ، ادب ۽ ثقافتي مطالعي ۾، مشرقي دنيا ۾ پهلوئن جي نقل يا تصوير آهي. اهي تصويرون عام طور تي مغربي دنيا جي ليکڪن، ڊزائنرن ۽ فنڪارن پاران ڪيون وينديون آهن. مشرقي اصطلاح ڪجهه حلقن ۾ منفي مفهوم حاصل ڪرڻ لاءِ آيو آهي ۽ 18هين ۽ 19هين صدي ۾ يورپي سامراج جي دور جي روين جي شڪل ۾ مغربي ماڻهن پاران اوڀر جي مطالعي جي حوالي سان تشريح ڪئي وئي آهي. جڏهن هن معنيٰ ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي، ته اهو اڪثر ڪري مشرقي ثقافتن ۽ ماڻهن جي تعصب واري، ٻاهرين ڪارٽون ڪيل تشريح جو مطلب آهي. هي نقطه نظر سڀ کان وڌيڪ مشهور طور تي [[ايڊورڊ سعيد]] پاران "اورينٽلزم" (1978ع) ۾ بيان ڪيو ويو ۽ پروپيگنڊه ڪيو ويو، جيڪو هن علمي روايت جي هڪ تنقيدي تاريخ آهي.<ref>{{cite book|last=Clarke|first=J.J.|title=Oriental enlightenment the encounter between Asian and Western thought|url=https://archive.org/details/orientalenlighte00clar|url-access=limited|year=1997|publisher=Routledge|pages=[https://archive.org/details/orientalenlighte00clar/page/n16 8]}}</ref> ==== تاريخ ==== جيتوڻيڪ قديم زماني کان وٺي هندستان جو مغربي نقطه نظر کان مطالعو ڪيو ويندو رهيو آهي، پر دريافت جي دور کان پوءِ مشرقي اسڪول کي اهميت حاصل ٿي. 18هين ۽ 19هين صدي ۾، اصطلاح مشرقيت هڪ اهڙي عالم جي سڃاڻپ ڪئي جيڪا مشرقي دنيا جي ٻولين ۽ ادب ۾ ماهر هجي. اهڙن عالمن ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپني جا آفيسر به شامل هئا، جن چيو ته عرب ثقافت، هندستاني ثقافت ۽ اسلامي ثقافتن جو مطالعو يورپ جي ثقافتن جي برابر ڪيو وڃي.<ref>{{cite book |last = Macfie |first = A. L.|year = 2002 |title = Orientalism |publisher = Longman| location = London|url=https://books.google.com/books?id=0FrJAwAAQBAJ |isbn = 978-0582423862|ref = none| page = Ch One}}</ref> اهڙن عالمن ۾ فلسفي جو ماهر وليم جونز به شامل آهي، جنهن جي هند-يورپي ٻولين جي مطالعي کي جديد فلسفي کي قائم ڪيو. هندستان ۾ ڪمپني جي حڪمراني هندستانين سان مثبت لاڳاپن کي ترقي ۽ برقرار رکڻ لاءِ هڪ ٽيڪنڪ جي طور تي مشرقيت کي ترجيح ڏنو. <small>1820</small>ع جي ڏهاڪي تائين، جڏهن ٿامس بيبنگٽن ميڪولي ۽ جان اسٽوارٽ مل جهڙن "انگريزيت پسند" جي اثر مغربي طرز جي تعليم کي فروغ ڏنو.<ref>Holloway (2006), pp. 1–2. "The Orientalism espoused by Warren Hastings, William Jones and the early East India Company sought to maintain British domination over the Indian subcontinent through patronage of Hindu and Muslim languages and institutions, rather than through their eclipse by English speech and aggressive European acculturation."</ref> مغربي ماهرن ۾ ايشيا جي ڄاڻ ۾ وڏي واڌ، خطي ۾ سياسي ۽ اقتصادي شموليت ۾ واڌ ۽ خاص طور تي وليم جونز پاران هندستاني ۽ يورپي ٻولين جي وچ ۾ ويجهن لاڳاپن جي وجود جي احساس سان، مشرقي ۽ مغربي ثقافتن جي شروعاتي تاريخ جي وچ ۾ وڌيڪ پيچيده ذهني لاڳاپا اڀريا. انهن مان ڪجهه ترقي هندستان تي ڪنٽرول لاءِ فرانڪو-برطانوي رقابت جي تناظر ۾ ٿي. لبرل معاشيات دان، جهڙوڪ جيمس مل، مشرقي تهذيبن کي جامد ۽ بدعنوان قرار ڏنو. ڪارل مارڪس، ڳوٺاڻي معيشت جي معاشي تنگي ۽ پيداوار ۾ رياست جو ڪردار جي ڪارڻ ايشيائي پيداوار جي طريقي کي غير تبديل ٿيندڙ طور بيان ڪيو. "مستشرقي تعصب" (Oriental despotism) کي عام طور تي يورپ ۾ مشرقي سماجن جي ترقي جي نسبتاً ناڪامي ۾ هڪ اهم عنصر سمجهيو ويندو هو. صدي جي دوران مغربي آثار قديمه وچ اوڀر ۽ ايشيا ۾ پکڙجي ويو. نوان قومي عجائب گھر اهم آثار قديمه جي ڳولا لاءِ هڪ جڳهه فراهم ڪندا هئا، جن مان گهڻا هن دور ۾ يورپ ڏانهن واپس خريد ڪيا ويا هئا. * ٻڌمت ۽ هندومت جي پهرين سنجيده يورپي مطالعي عالمن يوجين برنوف ۽ ميڪس مولر پاران ڪيا ويا هئا. ان وقت ۾، اسلام جو علمي مطالعو پڻ ترقي ڪئي ۽ 19 صدي جي وچ تائين، مشرقي مطالعي اڪثر يورپي ملڪن ۾ هڪ سٺي طرح قائم ٿيل علمي نظم هو، خاص طور تي جيڪي علائقي ۾ سامراجي مفادن سان گڏ هئا. تڏهن به، جڏهن ته تعليمي مطالعي ۾ واڌارو ٿيو، نسل پرست رويا ۽ ايشيائي ماڻهن ۽ ثقافتن جا دقيانوسي تصورات به وڌا. اسڪالرشپ اڪثر ڪري تعصب پرست نسل پرست ۽ مذهبي مفروضن سان جڙيل هئي، جنهن ۾ نئين حياتياتي سائنس ٻي عالمي جنگ جي خاتمي تائين حصو وٺندي رهي. "[[Oriental despotism]]" was generally regarded in Europe as a major factor in the relative failure of [[progress (history)|progress]] of Eastern societies. In the course of the century Western archaeology spread across the Middle East and Asia. New national museums provided a setting for important archaeological finds, most of which were in this period bought back to Europe. The first serious European studies of [[Buddhism]] and [[Hinduism]] were by the scholars [[Eugene Burnouf]] and [[Max Müller]]. In that time, the academic [[Islamic studies by author (non-Muslim or academic)|study of Islam]] also developed, and, by the mid-19th century, Oriental Studies was a well-established academic discipline in most European countries, especially those with imperial interests in the region. Yet, while scholastic study expanded, so did [[Racism|racist]] attitudes and stereotypes of Asian peoples and cultures. Scholarship often was intertwined with prejudicial racist and religious presumptions,<ref>J. Go, "'Racism' and Colonialism: Meanings of Difference and Ruling Practice in America's Pacific Empire" in ''Qualitative Sociology'' '''27'''.1 (March 2004).</ref> to which the new [[biology|biological sciences]] tended to contribute until the end of the [[World War II|Second World War]]. ==== تنقيد ۽ زوال ==== پنهنجي ڪتاب "اورينٽلزم" (1978) ۾، ثقافتي نقاد ايڊورڊ سعيد مشرقي دنيا جي هڪ وسيع مغربي روايت - علمي ۽ فنڪارانه - کي بيان ڪرڻ لاءِ مشرقي دنيا جي تعصب واري ٻاهرين تشريح جي اصطلاح کي ٻيهر بيان ڪري ٿو، جيڪا 18 هين ۽ 19 صدي ۾ يورپي سامراج جي ثقافتي روين جي شڪل ۾ هئي. ان جي اشاعت کان وٺي، اڪثر علمي بحث "اورينٽلزم" جي اصطلاح کي استعمال ڪرڻ شروع ڪيو ته جيئن وچ اوڀر، ايشيائي ۽ اتر آفريقي سماجن جي طرف هڪ عام سرپرست مغربي رويو جو حوالو ڏئي سگهجي. سعيد جي تجزيي ۾، مغرب انهن سماجن کي جامد ۽ غير ترقي يافته طور تي ضروري بڻائي ٿو - انهي ڪري مشرقي ثقافت جو هڪ اهڙو نظريو ٺاهي ٿو جيڪو سامراجي طاقت جي خدمت ۾ مطالعو، تصوير ۽ ٻيهر پيدا ڪري سگهجي ٿو. سيد لکي ٿو ته هن بناوٽ ۾ اهو خيال شامل آهي ته مغربي سماج ترقي يافته، عقلي، لچڪدار ۽ اعليٰ آهي. وڌيڪ، سعيد چيو ته "نمائندگي جو خيال هڪ ناٽڪ آهي: مشرق اهو اسٽيج آهي جنهن تي سڄو اوڀر محدود آهي"، ۽ اهو ته عالم مشرقيات جو موضوع "اوترو اوڀر پاڻ ناهي جيترو اوڀر مغربي پڙهندڙ عوام لاءِ مشهور ڪيو، ۽ تنهن ڪري گهٽ خوفناڪ". * ايڊورڊ سعيد جي مشرقيات جو مقالو مارڪسسٽ فلسفي انتونيو گرامسي جي ثقافتي بالادستي جي نظريي، ۽ مشيل فوڪالٽ جي بحث جي نظريي (علم ۽ طاقت جو تعلق) کي مشرقي مطالعي جي علمي روايت تي تنقيد ڪرڻ لاءِ ترقي ڪري ٿو. * اڪيڊمي ۾، ڪتاب مشرقيات (1978) پوسٽ-نوآبادياتي ثقافتي مطالعي جو هڪ بنيادي متن بڻجي ويو. * هڪ ڀيرو عام "مشرقيات" جو طريقو، هڪ حساس، ناقابل فهم، ۽ مڪمل طور تي روحاني هندستان جي تصوير سان، سنجيده اسڪالرشپ ۾ ختم ٿي چڪو آهي. . his book [[Orientalism (book)|Orientalism]] (1978), [[cultural critic]] Edward Said redefines the term ''Orientalism'' to describe a pervasive Western tradition—academic and artistic—of prejudiced outsider-interpretations of the [[Eastern world]], which was shaped by the cultural attitudes of European [[imperialism]] in the 18th and 19th centuries.<ref>Tromans, 24</ref> Since its publication, most academic discourse began to use the term "Orientalism" to refer to a general patronizing Western attitude towards Middle Eastern, Asian, and [[North Africa]]n societies. In Said's analysis, the West [[Essentialism|essentializes]] these societies as static and undeveloped—thereby fabricating a view of Oriental culture that can be studied, depicted, and reproduced in the service of [[Imperialism|imperial power]]. Implicit in this fabrication, writes Said, is the idea that Western society is developed, rational, flexible, and superior.<ref>Mahmood Mamdani, ''Good Muslim, Bad Muslim: America, the Cold War, and the Roots of Terrorism'', New York: Pantheon, 2004; {{ISBN|0-375-42285-4}}; p. 32.</ref> Furthermore, Said said that "The idea of representation is a theatrical one: the Orient is the stage on which the whole East is confined",<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/63/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=63 |language=English}}</ref> and that the subject of learned Orientalists "is not so much the East itself as the East made known, and therefore less fearsome, to the Western reading public".<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/60/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=60 |language=English}}</ref> The thesis of Edward Said's Orientalism develops Marxist philosopher [[Antonio Gramsci]]'s theory of [[cultural hegemony]], and [[Michel Foucault]]'s theorisation of [[discourse]] (the [[knowledge]]-[[Power (social and political)|power]] relation) to criticise the scholarly tradition of Oriental studies. In the academy, the book ''Orientalism'' (1978) became a foundational text of [[Postcolonialism|post-colonial cultural studies]].<ref>Xypolia, Ilia (2011). "Orientations and Orientalism: The Governor Sir Ronald Storrs". Journal of IslamicJerusalem Studies. 11: 25–43.</ref> The once common "Orientalist" approach, with its image of a sensuous, inscrutable, and wholly spiritual India, has died out in serious scholarship.<ref name="Prakash 383–408" /> === Cambridge School === The Cambridge School of historiography was a [[school of thought]] which approached the study of the [[British Empire]] from the imperialist point of view. It emerged especially at the [[University of Cambridge]] in the 1960s. [[John Andrew Gallagher]] (1919–80) was especially influential, particularly in his article with [[Ronald Robinson]] on "[[The Imperialism of Free Trade]]". It was led by Anil Seal,<ref>Anil Seal'', The Emergence of Indian Nationalism: Competition and Collaboration in the Later Nineteenth Century'' (1971)</ref> Gordon Johnson,<ref>Gordon Johnson, ''Provincial Politics and Indian Nationalism: Bombay and the Indian National Congress 1880–1915'' (2005)</ref> Richard Gordon, and David A. Washbrook.<ref>Rosalind O'Hanlon and David Washbrook, eds. ''Religious Cultures in Early Modern India: New Perspectives'' (2011)</ref> It downplayed ideology.<ref>Aravind Ganachari, "Studies in Indian Historiography: 'The Cambridge School'", ''Indica'', March 2010, 47#1, pp 70–93</ref> ==== Criticism ==== This school of historiography is criticised for western bias or [[Eurocentrism]].<ref name="google7">{{cite book|title=Eurocentrism: a marxian critical realist critique|author=Hostettler, N.|date=2013|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-135-18131-4|url=https://books.google.com/books?id=2XjozzN0ppEC&pg=PA33|page=33|access-date=6 January 2017}}</ref> Critics have attacked various ideas of the School.<ref>See [[Christopher Platt|D.C.M. Platt]], "The Imperialism of Free Trade: Some Reservations," ''Economic History Review,'' 21#2 (Aug., 1968), pp. 296-306</ref> In ''The New Imperial Histories Reader,'' Stephen Howe has assembled articles by critics who take aim especially at [[P. J. Marshall]], [[David Kenneth Fieldhouse|D. K. Fieldhouse]], Robinson and Gallagher, and [[Peter Cain (historian)|Peter Cain]] and [[A. G. Hopkins]].<ref>Stephen Howe, ed. ''New Imperial Histories Reader'' (Routledge, 2009)</ref> [[Howard Spodek]], for example, praises the school's regional and pluralist perspectives but criticizes their reliance on British (rather than Indian) documentation, sloppy use of [[social science]] models, downplaying of ideology, and their excessive emphasis on Indian self-seeking and the importance of British imperial initiatives in achieving modernization. He recommends a deeper appreciation of Indian initiatives, and more attention to the emerging importance of public life in many areas of society rather than just a concentration on politics.<ref>Howard Spodek, "Pluralist Politics in British India: The Cambridge Cluster of Historians of Modern India," ''American Historical Review,'' (June 1979) 84#3 pp 688-707</ref> === Nationalist School === The Nationalist school originated among Indian historians in the late 19th and early 20th centuries who were influenced by [[Indian independence movement|Indian nationalism]]. They emphasized achievements in Indian history, while downplaying negative aspects, which led to various contradictions. Nationalist historians universally praised Hindu rule of India, with Hindu culture being prized above all else.<ref name=":0a">{{cite book|last=Thapar|first=Romila|title=History of Early India: From the Origins to AD 1300|publisher=University of California Press|year=2004|isbn=978-0-520-24225-8|pages=16–17}}</ref> In modern history, they focused on Congress, Gandhi, Nehru and high level politics. It highlighted the Mutiny of 1857 as a war of liberation, and Gandhi's 'Quit India' begun in 1942, as defining historical events. This school of historiography has received criticism for [[Elitism]].<ref>{{cite web|url=http://pages.ucsd.edu/~rfrank/class_web/ES-200C/Articles/Guha.pdf|title=Ranjit Guha, "On Some Aspects of Historiography of Colonial India"}}</ref> Historians in this school included [[Rajendralal Mitra]], [[R. G. Bhandarkar]], [[Romesh Chunder Dutt]], [[Anant Sadashiv Altekar]], [[K. P. Jayaswal]], [[Hem Chandra Raychaudhuri]], [[Radha Kumud Mukherjee]], [[R. C. Majumdar]], and [[K. A. Nilakanta Sastri]] ,.<ref name=":0a" /> === Marxist School === In India, Marxist Historiography takes the form of Marxian historiography where Marxian techniques of analysis are used but Marxist political intentions and prescriptions are discarded. The Marxian historiography of India uses the method of [[historical materialism]] and has focused on studies of economic development, land ownership, and [[class conflict]] in precolonial India and [[deindustrialisation|deindustrialization]] during the colonial period.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993">Bagchi, Amiya Kumar (January 1993). "Writing Indian History in the Marxist Mode in a Post-Soviet World". Indian Historical Review. 20 (1/2): 229–244.</ref> [[Bhupendranath Datta|B. N. Datta]], and [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] are considered the founding fathers of Marxist historiography in India. D. D. Kosambi was apologetic of the revolution of [[Mao]] and thought of Indian Prime Minister [[Jawaharlal Nehru]]'s policies as pro-capitalist. Kosambi, a polymath, viewed Indian History from a Marxist viewpoint. The other Indian scholars of Marxian historiography are [[Ram Sharan Sharma|R. S. Sharma]], [[Irfan Habib]], [[D. N. Jha]], and [[K. N. Panikkar]].<ref>Bottomore, T. B. 1983. ''A Dictionary of Marxist thought''. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press.</ref> Other historians such as [[Satish Chandra (historian)|Satish Chandra]], [[Romila Thapar]], [[Bipan Chandra]], [[Arjun Dev (historian)|Arjun Dev]], and [[Dineshchandra Sircar]], are sometimes referred to as "influenced by the Marxian approach to history."<ref>Guichard, Sylvie (2010), The Construction of History and Nationalism in India, Routledge, p. 87, ISBN 978-1136949319</ref> One debate in Indian history that relates to a [[historical materialist]] schema is on the nature of [[feudalism]] in India. [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] in the 1960s outlined the idea of "feudalism from below" and "feudalism from above". Element of his feudalism thesis was rejected by R.S. Sharma in his monograph [[Indian Feudalism]] (2005) and various other books,<ref>Purohit, Vinayak. 1988. Arts of transitional India twentieth century. Bombay: Popular Prakashan.</ref><ref>R S Sharma, Indian Feudalism (book), 2005</ref><ref>R S Sharma, Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation, Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177-85</ref><ref>R S Sharma, India's Ancient Past, Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India, Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> However R. S. Sharma also largely agrees with Kosambi in his various other books.<ref>R S Sharma, ''[[Indian Feudalism (book)]], 2005''</ref><ref>R S Sharma, ''Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation'', Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177–85</ref><ref>R S Sharma, ''India's Ancient Past'', Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, ''The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India'', Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> Most Indian Marxian historians argue that the economic origins of communalism are feudal remnants and the economic insecurities caused by slow development in India.<ref>{{cite book|title=Dalit women in India: issues and perspective|page=138|first=Prahlad|last=Jogdand|year=1995}}</ref> Even non-academic and laymen contributions to Marxist Historiography exist in India. The book "Coffee Housinte Katha" (The Story of Coffee House), written in [[Malayalam]], a regional language of India, spoken in the state of [[Kerala]], by one of the leaders of the Indian Coffee House Movement, [[Nadakkal Parameswaran Pillai]], is an example of this. Politicians like [[Shripad Amrit Dange]] have also contributed to Marxian historiography. ==== Criticism ==== The Marxian school of Indian historiography is accused of being too ideologically influenced.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993" /> Though influenced by Marxist theory [[B. R. Ambedkar]] criticized Marxists, as he deemed them to be unaware or ignorant of the specifics of caste issues.<ref>Padovani, Florence. Development-Induced Displacement in India and China: A Comparative Look at the Burdens of Growth. Rowman & Littlefield. Bhimrao Ambedkar himself, who criticized Indian Marxists</ref><ref>Jadhav, Narendra (1991). "Neglected Economic Thought of Babasaheb Ambedkar". Economic and Political Weekly. 26 (15): 980–982. ISSN 0012-9976. JSTOR 4397927.</ref> Also though most criticisms of Marxian historiography is levied by people who are not historians, some historians have debated Marxian historians and critically examined their analysis of the [[history of India]]. Many have alleged that Marxian historians used [[Historical negationism|negationism]] to whitewash some of the atrocities committed by [[Islamic rulers in the Indian subcontinent|Muslim rulers]] in the Indian Subcontinent.<ref>{{cite book|title=The Legacy of Muslim Rule in India|quote=Marxists who always try to cover up the black spots of Muslim rule with thick coats of whitewash|first=Kishori Saran|last=Lal|publisher=Aditya Prakashan|page=67}}</ref><ref>{{cite book|title=Indian Politics, Then and Now: Essays in Historical Perspective|first=K|last=Seshadri|publisher=Pragatee Prakashan|page=5|quote=certain attempts made by some ultra-Marxist historians to justify and even whitewash tyrannical emperors of the medieval India}}</ref><ref>{{cite book|title=Studies in World Affairs, Volume 1|first=KR|last=Gupta|year=2006|publisher=Atlantic Publisher|page=249|isbn=9788126904952|url=https://books.google.com/books?id=Hw9uf7sRKtIC&pg=PA249}}</ref><ref>{{cite book|title=Al-Hind the Making of the Indo-Islamic World: The Slave Kings and the Islamic Conquest : 11th–13th Centuries|year=1991|url=https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink|url-access=limited|last=Wink|first=André|publisher=Brill|page=[https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink/page/n160 309]|quote="apologists for Islam, as well as some Marxist scholars in India have sometimes attempted to reduce Islamic iconoclasm.."}}</ref> Since the late 1990s, [[Hindu nationalism|Hindu nationalist]] scholars especially have theorized that the Marxian tradition in India neglected what they believe to be the country's 'illustrious past' based on Vedic-[[puranic chronology]] and other [[Pseudohistory|pseudo-historical]] [[Historical revisionism|revisionist]] narratives of history, the historians are held responsible for aiding or defending [[Islam in India|Muslims]], who figure in Hindu nationalist discourse as the enemy.<ref>Jha, D.N. (1996). Society and Ideology in India: Essays in Honour of Prof. R.S. Sharma. New Delhi, India: Munshiram Manoharlal Publishers Pvt. Ltd. ISBN 978-8121506397.</ref><ref>Historian: Prof Irfan Habib outlookindia.com. Magazine | 23 April 2007. Retrieved 15 January 2013</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=u0RZBwAAQBAJ&pg=PA98|title=The Construction of History and Nationalism in India: Textbooks, Controversies and Politics|last=Guichard|first=Sylvie|year=2010|publisher=Routledge |isbn=9781136949319}}</ref> An example of such a view is [[Arun Shourie]]'s ''[[Eminent Historians]]'' (1998)<ref>Bryant, E. E. (2014). ''Quest for the Origins of Vedic Culture: The Indo-Aryan Migration Debate''. Cary, US: Oxford University Press {{ISBN|978-0195169478}}</ref> and ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks'' (2000), by [[Meenakshi Jain]].<ref name="Times14July">{{cite news |title=From having legs hacked off to getting Rajya Sabha foothold: A Master's journey of grit |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |access-date=14 July 2025 |work=The Times of India |date=14 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250714044603/https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |archive-date=14 July 2025}}</ref><ref name="v282">{{cite web | title=Why Meenakshi Jain Has Been Nominated To Rajya Sabha | website=[[News18]] | date=15 July 2025 | url=https://www.news18.com/opinion/opinion-why-meenakshi-jain-has-been-nominated-to-rajya-sabha-9442669.html | access-date=18 July 2025}}</ref> === Subaltern School === The "subaltern school", was begun in the 1980s by [[Ranajit Guha]] and [[Gyan Prakash]].<ref>{{cite journal |last=Prakash |first=Gyan |date=December 1994 |title=Subaltern studies as postcolonial criticism |journal=American Historical Review |volume=99 |issue=5 |pages=1475–1500 |doi=10.2307/2168385|jstor=2168385 }}</ref> It focuses attention away from the elites and politicians to "history from below", looking at the peasants using folklore, poetry, riddles, proverbs, songs, oral history and methods inspired by anthropology. It focuses on the colonial era before 1947 and typically emphasises caste and downplays class, to the annoyance of the Marxist school.<ref>{{cite journal |last=Roosa |first=John |date=2006 |title=When the Subaltern Took the Postcolonial Turn |journal=Journal of the Canadian Historical Association |volume=17 |issue=2 |pages=130–147 |doi=10.7202/016593ar|doi-access=free }}</ref> ==== Criticism ==== {{see|Subaltern Studies#Criticism}} === Hindutva Approach === Hindutva ({{Translation|Hinduness}}) is the predominant form of [[Hindu nationalism]] in India.<ref>{{Cite web|last=Purandare|first=Vaibhav|date=22 August 2019|title=Hindutva is not the same as Hinduism said Savarkar|url=https://www.telegraphindia.com/india/hindutva-is-not-the-same-as-hinduism-said-savarkar/cid/1699550|access-date=23 December 2020|website=telegraphindia.com}}</ref> The Hindutva movement has been described as a variant of "right-wing extremism",<ref name="Leidig">{{Cite journal|last=Leidig|first=Eviane|date=17 July 2020|title=Hindutva as a variant of right-wing extremism|journal=Patterns of Prejudice|volume=54|issue=3|pages=215–237|doi=10.1080/0031322X.2020.1759861|issn=0031-322X|doi-access=free|hdl=10852/84144|hdl-access=free}}</ref> adhering to a concept of homogenised majority and [[cultural hegemony]].<ref name="j3517631">{{cite journal |title=Fascism of our times |jstor=3517631 |author=Prabhat Patnaik |journal=Social Scientist |volume=21 |issue=3/4|pages=69–77 |year=1993 |doi=10.2307/3517631}}</ref><ref>{{harvnb|Frykenberg|2008|pages=178–220}}: "This essay attempts to show how — from an analytical or from an historical perspective — Hindutva is a melding of Hindu fascism and Hindu fundamentalism."</ref> Some analysts dispute the identification of Hindutva with fascism, and suggest Hindutva is an extreme form of [[conservatism]]. Hindutva approach to history exists to create a version of history to support the Hindu nationalist demands for [[Hindutva#Views on Indian history|Hindu Rashtra]] in Indian society.<ref name="Menon 28–30">{{cite magazine |last=Menon |first=Latha |date=August 2004 |title=Coming to Terms with the Past: India |magazine=History Today |volume=54 |issue=8 |pages=28–30}}</ref> It began with the writings of the developer and outliner of the [[Hindu Nationalism|Hindu Nationalist]] political ideology of [[Hindutva]] himself, [[Vinayak Damodar Savarkar]].{{sfn|Chandra|1989|p=145}}{{sfn|Keer|1966|p=143}} His works '[[The Indian War of Independence (book)|The Indian war of independence, 1857]]', 'Hindu-Pad-Padashahi (A Critical Review of the Hindu Empire of Maharashtra)', and 'Six Glorious Epochs of Indian History' contributed to and laid down the groundwork for this approach. However, this approach did not gain much traction until the 1990s.{{sfn|Goodrick-Clarke|1998|p=46}}<ref>{{Cite web|title=Resources|url=http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|access-date=2021-08-08|website=savarkar.org|language=en|archive-date=8 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210808095423/http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Visana|first=Vikram|date=5 November 2020|title=Savarkar before Hindutva: Sovereignty, Republicanism, and Populism in India, c.1900–1920|url=https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|journal=Modern Intellectual History|volume=18|issue=4|language=en|pages=1106–1129|doi=10.1017/S1479244320000384|s2cid=224983230|issn=1479-2443|access-date=25 July 2021|archive-date=30 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210930153956/https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> This approach is still in the process of development.<ref name="Menon 28–30" /> In March 2012, [[Diana L. Eck]], Professor of Comparative Religion and Indian Studies at [[Harvard University]], authored in her book "India: A Sacred Geography", that idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals and it wasn't just a cluster of regional identities and it wasn't ethnic or racial.<ref name="scroll.in">{{cite web|url=http://scroll.in/article/802047/theres-an-idea-of-india-from-early-times-much-before-the-mughals-or-the-british-scholar-diana-eck|title=Harvard scholar says the idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals|date=20 January 2016 }}</ref><ref name="In The Footsteps of Pilgrims">{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/leisure/story/20120618-review-of-diana-leck-india-a-sacred-geography-758709-2012-06-09|title=In The Footsteps of Pilgrims |date=9 June 2012 }}</ref><ref>{{cite magazine |url=https://www.economist.com/books-and-arts/2012/03/24/the-heavens-and-the-earth |title=India's spiritual landscape: The heavens and the earth |magazine =The Economist |date=24 March 2012}}</ref><ref name="Dalrymple">{{cite news |last=Dalrymple |first=William |date=27 July 2012 |title=India: A Sacred Geography by Diana L Eck – review |url=https://www.theguardian.com/books/2012/jul/27/india-sacred-geography-eck-review |newspaper=The Guardian}}</ref> This approach is noted for denying the [[Indo-Aryan migrations]], as they consider those whose ancestry and religion have origins outside of the Indian subcontinent to be aliens, namely Muslims, Christians, and communists. This approach states that only the Hindus are the legitimate heirs of South Asia.{{Sfn|Thapar|2004|p=14}} ==== Saffronisation ==== [[Saffronisation]], a process of introduction of right-wing policies that implement a Hindu nationalist agenda onto school textbooks by attempting to glorify Hindu contributions to Indian history while undermining other contributions, has become prominent. The [[Bharatiya Janata Party]] (BJP) has said that several Indian history textbooks had overt Marxist or Eurocentric political overtones.<ref name=":2">{{cite journal|last=Bhattacharya|first=Neeladri|date=2009|title=Teaching History in Schools: The Politics of Textbooks in India|journal=History Workshop Journal|volume=67|issue=67|pages=99–110|doi=10.1093/hwj/dbn050|jstor=40646212|s2cid=154421051}}</ref> The BJP has had trouble changing the textbooks because many states in which the BJP is not in power have blocked saffronisation efforts. The BJP, citing a rigid anti-Hindu agenda, restructured NCERT and the Indian Council of Historical Research (ICHR) to make textbooks conform to the BJP's Hindu nationalist platform.<ref>{{cite book|last=Bénéï|first=Veronique|title=Manufacturing Citizenship: education and nationalism in Europe, South Asia, and China|publisher=Routledge|year=2005|isbn=0-415-36488-4|location=New York, NY|pages=156–159}}</ref> In states where the BJP had control of the local government, textbooks were changed extensively to favor a Hindu nationalist narrative.<ref name=":1" /> These changes included the omission of caste-based exclusion and violence throughout Indian history and the exclusion or minimization of contributions to Indian society made by Muslims.<ref name="Raghavan">{{cite news|author=Raghavan, B. S.|title=Saffronisation|date=12 September 2001|newspaper=[[The Hindu]]|url=http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20070514123440/http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-date=14 May 2007|url-status=live}}</ref> After a rival political party, the [[Indian National Congress]], came into power, efforts were undertaken in 2004 to reverse the saffronisation of textbooks previously made by BJP.<ref name="The Guardian">{{cite news |last=Ramesh |first=Randeep |url=https://www.theguardian.com/world/2004/jun/26/india.schoolsworldwide |title=Another rewrite for India's history books |work=The Guardian |date=25 June 2004 |access-date=10 March 2016}}</ref> When the ''[[Hindustan Times]]'' reviewed the issue of saffronisation of Indian textbooks in late 2014, it noted that right-wing efforts to change how textbooks recount history faced "some difficulty as it lacks credible historians to back its claims."<ref>{{cite news|last=Raza |first=Danish | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffronising-textbooks-where-myth-and-dogma-replace-history/story-CauM4dmmsPGrjZ3APAvNxO.html |title=Saffronising textbooks : Where myth and dogma replace history |work=Hindustan Times |date=8 December 2014 |access-date=9 March 2016}}</ref> The [[India#Medieval India|medieval period]] in India is one such hotly-contested epoch among historians. Since there can be no true consensus about that era due to divided and deeply entrenched political motivations, history for that period is highly subjective and particularly vulnerable to the influence of the textbook writer's sympathies and outlook. "The choice of the textbook writer is more decisive than anything else," it was noted in a report in ''The Hindu''.<ref name="Amrik Singh">{{cite news|last=Singh|first=Amrik|date=25 August 2001|title=Saffronisation and textbooks|url=http://www.thehindu.com/2001/08/25/stories/05252524.htm|work=[[The Hindu]]|access-date=10 March 2016}}{{dead link|date=April 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> Critics have said that the changes to the textbooks have portrayed the medieval period as "a dark age of Islamic colonial rule which snuffed out the glories of the Hindu and Buddhist empires that preceded it".<ref name="The Guardian" /> Another trap in the politicisation of history relates to contention over the state of [[Jammu and Kashmir (union territory)|Jammu and Kashmir]].<ref name="Amrik Singh" /> By mid-2015, ''[[The Times of India]]'' reported that the [[National Council of Educational Research and Training]], which is in charge of publishing textbooks, had participated in a meeting convened by the [[Ministry of Human Resource Development]], and during that meeting, the issue of changing textbooks was discussed. An official from the ICHR complained that the theme of nationalism did not receive proper treatment in textbooks, setting the stage for possible textbook revisions.<ref name=":1">{{cite news | last=Akshaya |first=Mukul | url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/education/news/Saffronization-fears-over-history-textbooks-rewrite-plans/articleshow/47792475.cms |title=Saffronization fears over history textbooks rewrite plans |work=The Times of India|date=24 June 2015 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of Rajasthan reportedly spent Rs 37 crore to reprint 36 textbooks used for classes 1 to 8 for the 2016–2017 academic session that will be based on an agenda that would promote Indian culture by including historical figures, such as [[Suraj Mal|Maharaja Surajmal]], Hem Chandra, and [[Guru Gobind Singh]]. The textbooks that had been approved up to the 2012–13 academic session were rendered obsolete under the rewriting of history, and those books were auctioned off. In total, 5,66 crore new textbooks were ordered printed for an agenda that critics described was intent on supporting the saffronisation of textbooks. Rajasthan (primary and secondary) education minister Vasudev Devnani denied the charge of saffronisation, but educationists described his decision as to the "Hinduisation of education" that occurs when right-wing forces come to power.<ref>{{cite news|last=Goswami |first=Rakesh | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffron-agenda-raje-scraps-cong-textbooks-spends-rs-37-cr-on-new-ones/story-U3JaMmx52f4YsuUfb3wlNK.html |title=Saffronisation ? Raje scraps Cong textbooks, spends Rs 37 cr on new ones |work=Hindustan Times |date=20 January 2016 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of [[Karnataka]] has reportedly ordered new textbooks for the 2017–18 academic session in an effort that academicians and critics have described as a "blatant attempt to saffronise textbooks".<ref>{{cite news| url=http://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/revised-textbooks-from-201718-academic-year/article7300069.ece |title=Revised textbooks from 2017–18 academic year|work=The Hindu |date=10 June 2015 |access-date=10 March 2016}}</ref> ==== Criticism ==== The Hindutva approach to history is based on ahistorical premises and treats mythology as history. According to [[Christophe Jaffrelot]], a French political scientist specialising in South Asia, the Hindutva ideology has roots in an era where the fiction in ancient Indian mythology and Vedic antiquity was presumed to be valid. This fiction was used to "give sustenance to Hindu ethnic consciousness".<ref name="Jaffrelot1996p77">{{cite book|author=Christophe Jaffrelot|title=The Hindu Nationalist Movement in India|url= https://books.google.com/books?id=Y2buDDwdgIsC|year= 1996|publisher= Columbia University Press|isbn= 978-0-231-10335-0|page=77}}</ref> Its strategy emulated the Muslim identity politics of the Khilafat movement after World War I, and borrowed political concepts from the West –&nbsp;mainly German.<ref name="Jaffrelot1996p77" /> Hindutva organizations treat events in [[Hindu mythology]] as history.<ref name="R. Ramachandran">{{cite web|author=R. Ramachandran|date=1 February 2019|title=Science circus|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/science-and-technology/article26004777.ece}}</ref><ref name="Ziya Us Salam">{{cite web|author=Ziya Us Salam|title=Age of unreason|website=Frontline|date=20 June 2018 |url=https://frontline.thehindu.com/cover-story/article24200525.ece}}</ref><ref name="Meera Nanda">{{cite web|author=Meera Nanda|date=2 January 2004|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|title=Postmodernism, Hindu nationalism and 'Vedic science'|access-date=23 March 2022|archive-date=12 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200812120255/https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|url-status=dead}}</ref><ref name="Truschke">{{Cite journal|last=Truschke|first=Audrey|date=15 December 2020|title=Hindutva's Dangerous Rewriting of History|url=http://journals.openedition.org/samaj/6636|journal=South Asia Multidisciplinary Academic Journal|language=fr|issue=24/25|doi=10.4000/samaj.6636|issn=1960-6060|doi-access=free}}</ref> Hindutva organizations have been criticized for their belief in statements or practices that they claim to be both scientific and factual but are incompatible with the [[scientific method]].<ref>{{citation |first=Meera |last=Nanda |title=Hindutva's science envy |url=http://www.frontline.in/science-and-technology/hindutvas-science-envy/article9049883.ece |newspaper=Frontline |date=16 September 2016 |access-date=14 October 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://scroll.in/article/865872/from-dissing-darwin-to-yogic-farming-a-short-history-of-the-bjps-brush-with-pseudoscience|title=From dissing Darwin to yogic farming: A short history of the BJP's brush with pseudoscience|date=21 January 2018 }}</ref> According to [[Anthony Parel]], a historian and political scientist, Savarkar's ''Hindutva, Who is a Hindu?'' published in 1923 is a fundamental text of Hindutva ideology. It asserts, states Parel, India of the past to be "the creation of a racially superior people, the Aryans. They came to be known to the outside world as Hindus, the people beyond the Indus River. Their identity was created by their race (jati) and their culture (Sanskriti). All Hindus claim to have in their veins the blood of the mighty race incorporated with and descended from the Vedic fathers. They created a culture — an ensemble of mythologies, legends, epic stories, philosophy, art and architecture, laws and rites, feasts, and festivals. They have a special relationship to India: India is to them both fatherland and holy land." The Savarkar's text presents the "Hindu culture as a self-sufficient culture, not needing any input from other cultures", which is "an unhistorical, narcissistic and false account of India's past", states Parel.<ref name="Parel2006p42">{{cite book|author=Anthony J. Parel|title=Gandhi's Philosophy and the Quest for Harmony|url= https://books.google.com/books?id=MQhz0fW0HZUC |year=2006|publisher= Cambridge University Press|isbn=978-0-521-86715-3|pages=42–43}}</ref> The premises of early Hindu nationalist thought, states Chetan Bhatt, reflected the colonial era European scholarship and Orientalism of its times.<ref name="Bhatt2001p11" /> The idea of "India as the cradle of civilization" (Voltaire, Herder, Kant, Schlegel), or as "humanity's homeland and primal philosophy" (Herder, Schlegel), or the "humanism in Hindu values" (Herder), or of Hinduism offering redemption for contemporary humanity (Schopenhauer), along with the colonial-era scholarship of Frederich Muller, Charles Wilkins, William Jones, Alexander Hamilton, and others were the natural intellectual matrix for Savarkar and others to borrow and germinate their Hindu nationalist ideas.<ref name="Bhatt2001p11">{{cite book|author=Chetan Bhatt|title=Hindu nationalism: origins, ideologies and modern myths|url=https://books.google.com/books?id=W2PXAAAAMAAJ|year=2001|publisher=Berg|isbn=978-1-85973-343-1|pages=11–12}}</ref> [[Chakravarthi Ram-Prasad]], a Fellow of the British Academy and a scholar of Politics and Philosophy of Religion, states that Hindutva is a form of nationalism that is expounded differently by its opponents and its proponents.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> The opponents of Hindutva either consider it as a fundamentalist ideology that "aims to regulate the working of civil society with the imperatives of Hindu religious doctrine", or as another form of fundamentalism while accepting that Hinduism is a diverse collection of doctrines, is complex and is different from other religions. According to Ram-Prasad, the proponents of Hindutva reject these tags, viewing it to be their right and a desirable value to cherish their religious and cultural traditions.<ref name="Ram‐Prasad1993p285">{{cite journal | last=Ram-Prasad | first=C. | title=Hindutva ideology: Extracting the fundamentals | journal=Contemporary South Asia | volume=2 | issue=3 | year=1993 | doi=10.1080/09584939308719718 | pages=285–309}}</ref> The Hindutva ideology according to Savarkar, states Ram-Prasad, is a "geography, race, and culture" based concept. However, the "geography" is not strictly territorial but is an "ancestral homeland of a people", and the "race" is not biogenetic but described as the historic descendants of the intermarriage of Aryans, native inhabitants, and "different peoples" who arrived over time.<ref name="Flood2008p527" /> So, "the ultimate category for Hindutva is culture", and this culture is "not strictly speaking religious if by religion is meant a commitment to certain doctrines of transcendence", he states.<ref name="Flood2008p527">{{cite book|author=C. Ram-Prasad|editor=Gavin Flood|title=The Blackwell Companion to Hinduism|url=https://books.google.com/books?id=SKBxa-MNqA8C |year=2008|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-99868-7|pages=527–528}}</ref> The proponents state that in the Hindutva thought, there is a kernel of coherent and justifiable thesis about the Indian culture and history.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> Hindutva ideology has been linked to threats to academics and students, both in India and the United States.<ref name="Venugopal, Arun">{{Cite web|last=Venugopal, Arun|date=21 July 2021|title=At Rutgers, and Beyond, Scholars Are Under Attack For Their Critique of India's Far-Right Government|url=http://gothamist.com/news/at-rutgers-and-beyond-scholars-are-under-attack-for-their-critique-of-indias-far-right-government|access-date=21 July 2021|website=Gothamist|language=en}}</ref><ref name=":0b">{{Cite web|title=American Scholars of India Confront a Rise in Threats {{!}} WNYC {{!}} New York Public Radio, Podcasts, Live Streaming Radio, News|url=https://www.wnyc.org/story/american-scholars-india-confront-rise-threats/|access-date=6 September 2021|website=WNYC|language=en}}</ref> For instance, in 2011, Hindutva activists successfully led a charge to remove an essay about the multiple narratives of Ramayanas from Delhi University's history syllabus.<ref name="The Hindu">{{Cite news|last=N|first=Vijetha S.|date=15 October 2011|title=Historians protest as Delhi University purges Ramayana essay from syllabus|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/Historians-protest-as-Delhi-University-purges-Ramayana-essay-from-syllabus/article13372074.ece|access-date=11 July 2021|issn=0971-751X}}</ref> [[Romila Thapar]], a world-renowned historian, has faced Hindutva-led attacks, with the claims that her works present Marxist and [[Eurocentric]] points of view.<ref name="washingtonpost.com">{{Cite news|title=In the battle over India's history, Hindu nationalists square off against a respected historian|language=en-US|newspaper=Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/india-romila-thapar-dissent/2021/01/02/1a79ca54-4070-11eb-b58b-1623f6267960_story.html|access-date=11 July 2021|issn=0190-8286}}</ref> Hindutva scholars like [[Rajiv Malhotra]] has been responsible for pushback against [[White people|white]] scholars specialising on South Asia and Hinduism based in North America, including [[Wendy Doniger]] and [[Sheldon Pollock]] on grounds of their supposed [[Evangelism|vested interests]] & [[Racism|racial prejudices]] [[Anti-Indian sentiment|against Indians]].<ref name="insidehighered.com">{{Cite web|title=Scholars who study Hinduism and India face hostile climate|url=https://www.insidehighered.com/news/2016/04/12/scholars-who-study-hinduism-and-india-face-hostile-climate|access-date=11 July 2021|website=www.insidehighered.com|language=en}}</ref> Under BJP leadership, the Indian state has been accused of monitoring scholars and denying some research access.<ref name="The Nation">{{cite news |last1=Chaturvedi |first1=Vinayak |title=The Hindu Right and Attacks on Academic Freedom in the US |url=https://www.thenation.com/article/culture/hindu-right-academic-freedom/ |publisher=The Nation |date=December 2021}}</ref> In 2021, a group of North American-based scholars of South Asia formed a collective and published the Hindutva Harassment Field Manual to, they argue, answer the Hindutva threat to their academic freedom.<ref name="Prakash">{{Cite web|last=Prakash|first=Priyali|title='Targeted by hate': Audrey Truschke on why she helped write a 'Hindutva Harassment Field Manual'|url=https://scroll.in/article/999710/targeted-by-hate-audrey-truschke-on-why-she-helped-write-a-hindutva-harassment-field-manual|access-date=28 August 2021|website=Scroll.in|date=10 July 2021 |language=en-US}}</ref><ref name=":0b" /> They documented further incidents of Hindutva harassment of academics in North America, dating back to the 1990s.<ref name="Timeline">{{cite web |last1=SASAC |title=Timeline |url=https://www.hindutvaharassmentfieldmanual.org/timeline |website=Hindutva Harassment Field Manual}}</ref> The [[Association for Asian Studies]] noted that Hindutva, described as a "[[Majoritarianism|majoritarian]] ideological doctrine" different from [[Hinduism]], resorted to "increasing attacks on numerous scholars, artists, and journalists who critically analyze its politics".<ref name="asianstudies.org">{{Cite web|date=10 September 2021|title=AAS Statement on the Dismantling Global Hindutva Conference|url=https://www.asianstudies.org/aas-statement-on-the-dismantling-global-hindutva-conference/|access-date=11 September 2021|website=Association for Asian Studies|language=en-US}}</ref> == هندستان تي برطانوي سامراج جي اثر جو جائزو == هندستان تي برطانوي سامراج جي معاشي اثر بابت بحث جاري آهي. اهو مسئلو اصل ۾ قدامت پسند برطانوي سياستدان ايڊمنڊ برڪ پاران اٿاريو ويو هو، جنهن 1780ع جي ڏهاڪي ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپني تي سخت حملو ڪيو، دعويٰ ڪئي ته وارن هيسٽنگز ۽ ٻين اعليٰ عملدارن هندستاني معيشت ۽ سماج کي تباهه ڪري ڇڏيو آهي. هندستاني مورخ راجت ڪنتا رائي (1998ع) حملي جي هن سلسلي کي جاري رکندي چوي ٿو ته 18هين صدي ۾ انگريزن پاران آندو ويو نئون معيشت "لٽ مار" جو هڪ روپ هو ۽ مغل هندستان جي روايتي معيشت لاءِ هڪ آفت هئي. رائي انگريزن تي خوراڪ ۽ پئسن جي ذخيرن کي ختم ڪرڻ ۽ اعليٰ ٽيڪس لاڳو ڪرڻ جو الزام لڳائي ٿو جيڪو سال 1770ع جي خوفناڪ قحط جو سبب بڻيو، جنهن جي ڪارڻ بنگال جي ماڻهن جو ٽيون حصو مارجي ويو.<ref>Rajat Kanta Ray, "Indian Society and the Establishment of British Supremacy, 1765–1818", in ''The Oxford History of the British Empire: vol. 2, The Eighteenth Century'', ed. P. J. Marshall, (1998), pp. 508–529.</ref> انگريزن جي هندستاني قومپرستي جي بيان کي رد ڪندي، جيئن ته اهي اجنبي جارح هئا، وحشي طاقت سان اقتدار تي قبضو ڪيو ۽ سڄي هندستان کي غريب ڪيو، برطانوي تاريخدان پي. جي. مارشل دليل ڏئي ٿو ته برطانوي مڪمل ڪنٽرول ۾ نه هئا پر ان جي بدران ان ۾ رانديگر هئا جيڪو بنيادي طور تي هڪ هندستاني راند هئي ۽ جنهن ۾ انهن جو اقتدار ۾ اچڻ هندستاني اشرافيه سان بهترين تعاون تي منحصر هو. مارشل تسليم ڪري ٿو ته سندس گهڻي تشريح اڃا تائين ڪيترن ئي تاريخدانن طرفان رد ڪئي وئي آهي. مارشل دليل ڏئي ٿو ته تازي اسڪالرشپ ان خيال جي ٻيهر تشريح ڪئي آهي ته اڳوڻي نرم مغل حڪمراني جي خوشحالي غربت ۽ انارڪي کي رستو ڏنو. مارشل دليل ڏئي ٿو ته برطانوي قبضي ماضي سان ڪو به تيز وقفو نه ڪيو. انگريزن وڏي پيماني تي علائقائي مغل حڪمرانن کي ڪنٽرول سونپيو ۽ 18هين صدي جي باقي حصي لاءِ عام طور تي خوشحال معيشت کي برقرار رکيو. مارشل نوٽ ڪري ٿو ته برطانوي هندستاني بينڪرن سان ڀائيواري ۾ ويا ۽ مقامي ٽيڪس منتظمين ذريعي آمدني وڌائي ۽ ٽيڪس جي پراڻي مغل شرحن کي برقرار رکيو. پروفيسر رائي متفق آهن ته ايسٽ انڊيا ڪمپني کي هڪ سخت ٽيڪس سسٽم ورثي ۾ مليو جيڪو هندستاني آبادگارن جي پيداوار جو ٽيون حصو وٺندو هو.<ref>Marshall, "The British in Asia: Trade to Dominion, 1700–1765"</ref> ===Insecurity of the Raj=== In the 20th century historians generally agreed that imperial authority in the Raj had been secure in the 1800–1940 era. Various challenges have emerged. Mark Condos and Jon Wilson argue that the Raj was chronically insecure.<ref>Mark Condos, ''The Insecurity State: Punjab and the Making of Colonial Power in British India'' (Cambridge University Press, 2017).</ref><ref>Jon Wilson, ''India conquered: Britain's Raj and the chaos of empire'' (Simon and Schuster, 2016).</ref> They argue that the irrational anxiety of officials led to a chaotic administration with minimal social purchase or ideological coherence. The Raj was not a confident state capable of acting as it chose, but rather a psychologically embattled one incapable of acting except in the abstract, the small scale, or short term.<ref>Joshua Ehrlich, "Anxiety, Chaos, and the Raj." ''Historical Journal'' 63.3 (2020): 777–787. DOI: https://doi.org/10.1017/S0018246X1900058X</ref> ==پڻ ڏسو== * [[سنڌ جي تاريخ نگاري]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] * [[هندستان جي تاريخ]] * [[برطانوي سلطنت جي تاريخ نگاري]] == حوالا == == ڪتاب نگاري == ==حوالا== {{حوالا}} ===Works cited=== * {{citation |last=Chandra |first=Bipan |title=India's Struggle for Independence |year=1989 |publisher=Penguin Books India |location=New Delhi |isbn=978-0-14-010781-4 }} * {{Cite book |editor-last=Defrémery |editor-first = C. |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=B.R. |title=Voyages d'Ibn Batoutah (Volume 1) |publisher= Société Asiatic |year=1853 |place=Paris |language=French, Arabic |url=https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ}} * {{Cite book |last=Dunn |first=Ross E. |author-link=Ross E. Dunn |title=The Adventures of Ibn Battuta |publisher=University of California Press |year=2005 |orig-year=1986 |isbn=978-0-520-24385-9 }} * {{citation|last=Eggermont|first=P. H. L.|title=The Purāņa Source of Merutuṅga's List of Kings and the Arrival of the Śakas in India|year=1969|url=https://books.google.com/books?id=ks4UAAAAIAAJ}} * {{Citation |last=Goodrick-Clarke |first=Nicholas |author-link=Nicholas Goodrick-Clarke |title=Hitler's Priestess: Savitri Devi, the Hindu-Aryan Myth and Neo-Nazism |title-link=Hitler's Priestess |publisher=[[New York University Press]] |year=1998 |isbn=978-0-8147-3111-6 |language=en}} * {{cite book |last1=Keer |first1=Dhananjay |title=Veer Savarkar |date=1966 |publisher=Popular Prakashan |url=https://books.google.com/books?id=aCALAQAAIAAJ |language=en |oclc=582786373}} * {{cite book |first=Robert |last=Frykenberg |chapter=Hindutva as a Political Religion: An Historical Perspective |editor1=R. Griffin |editor2=R. Mallett |editor3=J. Tortorice |title=The Sacred in Twentieth-Century Politics: Essays in Honour of Professor Stanley G. Payne |year=2008 |url=https://books.google.com/books?id=JGOHDAAAQBAJ |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-0-230-24163-3 |pages=178–200 }} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * Balagangadhara, S. N. (2012). Reconceptualizing India studies. New Delhi: Oxford University Press. * Bhattacharjee, J. B. ''Historians and Historiography of North East India'' (2012) * {{cite book|last=Bannerjee|first= Dr. Gauranganath |title=India as known to the ancient world|url=https://archive.org/stream/indiaasknowntoan00banerich#page/n3/mode/2up|year=1921|publisher=Humphrey Milford, Oxford University Press, London}} * Bose, Mihir. "India's Missing Historians: Mihir Bose Discusses the Paradox That India, a Land of History, Has a Surprisingly Weak Tradition of Historiography", ''History Today'' 57#9 (2007) pp 34+. [https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110915152404/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 |date=15 September 2011 }} *Chakrabarti, Dilip K.: Colonial Indology, 1997, Munshiram Manoharlal: New Delhi. * Palit, Chittabrata, ''Indian Historiography'' (2008). *Indian History and Culture Society., Devahuti, D. (2012). Bias in Indian historiography. * Elliot, Henry Miers; John Dowson (1867–77). ''The History of India, as told by its own historians. The Muhammadan Period''. London: Trübner and Co. * [[Meenakshi Jain|Jain, Meenakshi]] [https://archive.org/details/flawed-narratives-history-in-the-old-ncert-textbooks-of-satish-chandra-by-meenakshi-jain ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks - A random survey of Satish Chandra’s “Medieval India''], NCERT 2000 * Inden, R. B. (2010). Imagining India. Bloomington, Ind: Indiana University Press. * Jain, M. The India They Saw : Foreign Accounts (4 Volumes) Delhi: Ocean Books, 2011. * Kahn, Yasmin. "Remembering and Forgetting: South Asia and the Second World War' in Martin Gegner and Bart Ziino, eds., ''The Heritage of War'' (Routledge, 2011) pp 177–193. * Mantena, R. (2016). Origins of modern historiography in India: Antiquarianism and philology 1780–1880. Palgrave Macmillan. * Mittal, S. C ''India distorted: A study of British historians on India'' (1995), on 19th century writers * [[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970) {{ISBN|9782102227356}} *{{cite book |first=Yvette Claire |last=Rosser |title=Curriculum as Destiny: Forging National Identity in India, Pakistan, and Bangladesh |year=2003 |publisher=University of Texas at Austin |type=Dissertation |url=http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |access-date=17 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911035259/http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |archive-date=11 September 2008 |url-status=dead }} *[[Arvind Sharma]], Hinduism and Its Sense of History (Oxford University Press, 2003) {{ISBN|978-0-19-566531-4}} * E. Sreedharan, A Textbook of Historiography, 500 B.C. to A.D. 2000 (2004) * Shourie, Arun (2014). Eminent historians: Their technology, their line, their fraud. Noida, Uttar Pradesh, India : HarperCollins Publishers. {{ISBN|9789351365914}} *{{cite book |title=Aryans and British India |first=Thomas R. |last=Trautmann |url=https://books.google.com/books?id=jR_LPnEH3GsC |year=1997 |location=Berkeley |publisher=University of California Press |isbn=978-0-585-10445-4}} *Viswanathan, G. (2015). Masks of conquest: Literary study and British rule in India. * Antonio de Nicolas, Krishnan Ramaswamy, and Aditi Banerjee (eds.) (2007), ''[[Invading the Sacred]]: An Analysis Of Hinduism Studies in America'' (Publisher: Rupa & Co.) * Vishwa Adluri, Joydeep Bagchee: ''The Nay Science: A History of German Indology''. Oxford University Press, New York 2014, {{ISBN|978-0199931361}} (''Introduction,'' p.&nbsp;1–29). * Warder, A. K., ''An introduction to Indian historiography'' (1972). * Winks, Robin, ed. ''The Oxford History of the British Empire: Volume V: Historiography'' (2001) * Weickgenannt, T. N. (2009). Salman Rushdie and Indian historiography: Writing the nation into being. Basingstoke: Palgrave Macmillan. {{Historiography}} [[زمرو:ڀارت جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:تاريخ نويسي]] [[زمرو:ڀارت جي تاريخ]] ==قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسي== قومي ۽ علائقائي تاريخن جا مقصد به مختلف رهيا آهن. قومي تاريخ منتشر ۽ جدا جدا عنصرن کي هڪ قومي سڃاڻپ هيٺ گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، جڏهن ته علائقائي تاريخون پنهنجي ثقافتي قدرن، روايتن ۽ سياسي حيثيت کي اجاگر ڪري پنهنجي معاملن ۾ آزاد ڪردار ادا ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪن ٿيون. نوآبادياتي دور جي خاتمي ۽ نون ملڪن جي قيام کان پوءِ، پراڻين حدن جي تبديليءَ سبب قوم رياست ۽ صوبن جي وچ ۾ تضاد پيدا ٿيا. علائقن وٽ پنهنجي جدا تاريخ ۽ ثقافت هئي، جڏهن ته نئين قوم رياست کي پنهنجي تاريخ نئين زاويي سان ٺاهڻي هئي. اهڙي صورتحال ۾ قومي تاريخ ڪڏهن ڪڏهن سياسي غلبي، قومي سڃاڻپ جي تشهير ۽ علائقائي قوميتن جي دٻاءَ لاءِ استعمال ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==پاڪستان ۾ سنڌ جي علائقائي حيثيت== پاڪستان جي قيام وقت ملڪ ۾ پنج صوبا هئا، جن وٽ پنهنجي جدا سڃاڻپ موجود هئي. پاڪستان هڪ نئون ملڪ هو، تنهنڪري ان جي شروعاتي دور ۾ قومي وحدت ۽ قوم سازيءَ تي وڌيڪ زور ڏنو ويو. صوبي سان وابستگيءَ کي سرڪاري سطح تي ڪڏهن ڪڏهن تنقيد جو نشانو بڻايو ويو، ڇاڪاڻ ته ان کي قوم سازيءَ جي راهه ۾ رڪاوٽ سمجهيو ويندو هو. سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي سياسي عمل ۾ ٿيندڙ تبديلين کي ظاهر ڪري ٿي؛ جيئن جيئن سياسي جوڙجڪ بدلبي رهي، تيئن سنڌ جي تاريخ لکڻ جا رخ به تبديل ٿيندا رهيا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ هڪ الڳ حيثيت رکي ٿي، ڇاڪاڻ ته اها بنگال ۽ پنجاب وانگر ورهايل نه ٿي. سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي به پشتونن يا بلوچن وانگر ٻن يا وڌيڪ ملڪن ۾ وڏي پيماني تي ورهايل نه هئي. تاريخي ۽ جاگرافيائي طور سنڌ قديم زماني کان پنهنجي جداگانه سڃاڻپ رکي ٿي، جنهن ڪري اها پاڪستان جي ٻين صوبن کان هڪ خاص ۽ ممتاز حيثيت رکي ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي ۽ ورهاڱي کان اڳ جي تاريخ نويسي== تاريخ ڪنهن به علائقي کي تاريخي مرتبو ڏيڻ جو طاقتور ذريعو آهي، ڇاڪاڻ ته اها ان علائقي جون پاڙون ماضي ۾ ڳولي ٿي. ان شعور تحت ورهاڱي کان اڳ سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد سنڌ جي تاريخ کي نئين سر مرتب ڪرڻ هو. ان جي تاريخي رسالي ۾ سنڌ جي تاريخ جي مختلف پهلوئن تي تحقيقي مضمون شايع ٿيندا هئا. خاص طور قديم دور تي زور ڏنو ويو، ته جيئن سنڌ جي تاريخي قدامت ثابت ڪري سگهجي. جيئن ته هن سوسائٽيءَ ۾ هندو ۽ انگريز مؤرخ وڌيڪ سرگرم هئا، تنهنڪري تاريخ نويسيءَ ۾ سيڪيولر رجحان نمايان رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==ورهاڱي کان پوءِ سنڌي تاريخ نويسي== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسي نون خيالن ۽ رجحانن سان سامهون آئي. ان جو مرڪزي نقطو اهو هو ته سنڌ تاريخي، ثقافتي ۽ لساني طور پاڪستان جي ٻين صوبن کان مختلف آهي. صوبائي سڃاڻپ تي زور ورهاڱي جي نتيجن سبب وڌيو. ڪراچي، جيڪا سنڌ جو اهم شهر ۽ بندرگاهه هئي، وفاقي علائقو قرار ڏئي نئين ملڪ جي گادي بڻائي وئي. سنڌ ان فيصلي خلاف احتجاج ڪيو، پر اهو احتجاج اثرائتو ثابت نه ٿيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي هندو آبادي وڏي پيماني تي لڏي وئي ۽ ان جي جاءِ تي اردو ڳالهائيندڙ آبادي آئي. هن تبديليءَ سنڌي قوميت کي ڪمزور ڪيو. ثقافتي ۽ لساني دٻاءَ کي منهن ڏيڻ لاءِ سنڌي دانشورن سنڌ جي تاريخ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ طرف ڌيان ڏنو، ته جيئن سنڌ جي جدا سڃاڻپ کي برقرار رکيو وڃي. ان مقصد لاءِ سنڌي ادبي بورڊ قائم ڪيو ويو، جنهن سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ تاريخي تحقيق جي حوصلا افزائي ڪئي. بورڊ سنڌ جي قديم کان جديد دور تائين نو جلدن ۾ جامع تاريخ شايع ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ سنڌ جي تاريخ بابت فارسي اصل ماخذ پڻ شايع ڪيا، ته جيئن مؤرخن کي بنيادي مواد ملي سگهي. انهن مان ڪجهه ڪتاب بعد ۾ سنڌي ۽ اردو ۾ ترجمو ٿيا، جنهن سان اردو پڙهندڙن لاءِ سنڌ جي تاريخ کي سمجهڻ جا نوان رستا کليا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==اسلام، عرب فتح ۽ باب الاسلام جو تصور== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جي هڪ اهم خصوصيت سنڌ جي تاريخ ۾ اسلام جي ڪردار تي زور هو. عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ کي “باب الاسلام” يعني اسلام جو دروازو بڻائيندڙ واقعو سمجهيو ويو. محمد بن قاسم کي هڪ اهم تاريخي هيرو طور پيش ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته هن کي سنڌ ۾ اسلام آڻيندڙ فاتح طور بيان ڪيو ويو. اسلام پسند تاريخ نويسيءَ ۾ عرب فتح ۽ عرب فاتح سنڌ جي اسلامي سڃاڻپ جا وڏا نشان بڻيا ۽ باب الاسلام جو تصور سالياني يادگيريءَ جو موضوع پڻ بڻيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سيد سليمان ندوي پنهنجي ڪتاب ''عرب و هند ڪي تعلقات'' ۾ عربن جي سنڌ فتح ۽ اتر هندستان تي ترڪن جي فتحن ۾ فرق بيان ڪيو. سندس خيال موجب سنڌ فتح ڪندڙ عرب اسلامي ماحول ۾ رهندا هئا ۽ اسلامي تعليمات کان واقف هئا، جڏهن ته ترڪ، افغان ۽ مغل حڪمران فقط نالي ماتر مسلمان هئا ۽ اسلامي تعليمات جا حقيقي نمائندا نه هئا. ان خيال موجب سنڌ جو اسلامي ڪردار پاڪستان جي ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پختو سمجهيو ويو.<ref name="SuleimanNadvi-ArabHind-1976">{{cite book |last=ندوي |first=سليمان |title=عرب و هند ڪي تعلقات |location=ڪراچي |year=1976 |pages=107، 192 }}</ref> محمد علي جناح جي هڪ تقرير جو حوالو پڻ ڏنو ويو، جنهن ۾ هن سنڌ کي خراج تحسين پيش ڪندي چيو ته پاڪستان حقيقت ۾ ان ڏينهن وجود ۾ آيو، جڏهن پهريون مسلمان سنڌ جي سرزمين تي آيو. ورهاڱي کان پوءِ هن تصور سنڌ کي ٻين صوبن کان اسلامي روايتن جي وارث طور الڳ ڏيکارڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سنڌ جو ڪردار== سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو ٻيو اهم پهلو آزاديءَ جي تحريڪ ۽ پاڪستان جي قيام ۾ سنڌ جي ڪردار تي زور آهي. سنڌ جي ماڻهن خلافت تحريڪ، هجرت تحريڪ ۽ ريشمي رومال تحريڪ ۾ سرگرم حصو ورتو. انهن تحريڪن سنڌ جي ماڻهن کي هندستان جي مسلمانن سان ويجهو آندو. سنڌ کي بمبئي کان جدا ڪرڻ جي جدوجهد پڻ هندستاني مسلمانن جي سياسي مطالبن لاءِ مددگار ثابت ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ پاڪستان جي قيام واري جدوجهد ۾ پنهنجي ڪردار تي به فخر ڪري ٿي. 1938ع ۾ شيخ عبدالمجيد سنڌي صوبائي مسلم ليگ جي اجلاس ۾ پاڪستان بابت قرارداد پيش ڪئي، جيڪا اڪثريت سان منظور ٿي. 1943ع ۾ سنڌ اسيمبلي پاڪستان قرارداد جي حمايت ڪئي. ان موقعي تي جي. ايم. سيد تقرير ڪندي چيو ته هندستان جا مسلمان جدا قوم آهن، ڇاڪاڻ ته انهن جي جدا تاريخ، ثقافت، ادب، روايتون ۽ سياسي توڙي معاشي نظام آهن؛ تنهنڪري انهن کي جدا وطن ڏنو وڃي.<ref name="MehranFreedomMovement1985">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |pages=17–18 }}</ref> سنڌ اسيمبلي 1946ع ۾ پاڪستان جي قرارداد جي حمايت ڪندڙ پهرين اسيمبلي طور پيش ڪئي وئي. 1985ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ جي رسالي ''مهراڻ'' آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر شايع ڪيو. ان جي اداريي ۾ چيو ويو ته پاڪستان جو حقيقي خالق سنڌ آهي. اداريي ۾ اهو به افسوس ظاهر ڪيو ويو ته پاڪستان جي قيام کان پوءِ سنڌ جي ڪردار کي ڄاڻي واڻي گهٽايو ويو؛ جهڙوڪ محمد علي جناح جي جنم ڀومي جهرڪ کي نظرانداز ڪري وزير مينشن ڪراچي کي اڳيان آڻڻ، ۽ سنڌي اڳواڻن جي خدمتن کي پاڪستان جي قيام ۾ مناسب طور تسليم نه ڪرڻ.<ref name="MehranFreedomMovement1985p5">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=5 }}</ref><ref name="MehranFreedomMovement1985p6">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=6 }}</ref> سنڌ طرفان پنهنجي اسلامي ڪردار ۽ آزاديءَ جي تحريڪ ۾ ڪردار تي زور ڏيڻ جو هڪ سياسي سبب صوبائي خودمختياريءَ جو مطالبو هو. سنڌ چاهيو ٿي ته مرڪز جو ڪردار صوبائي معاملن ۾ گهٽ کان گهٽ هجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==ون يونٽ ۽ سنڌي قومپرست تاريخ نويسي== سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ بنيادي تبديلي ون يونٽ جي دور ۾ آئي. 1955ع ۾ اولهه پاڪستان جا صوبا هڪ يونٽ ۾ ضم ڪيا ويا، جنهن سبب سنڌ پاڻ کي ٻيهر اهڙي صورتحال ۾ محسوس ڪيو، جهڙي طرح نوآبادياتي دور ۾ اها بمبئي پريزيڊنسيءَ جو حصو هئي. بمبئي جي جاءِ تي هاڻي لاهور جو غلبو محسوس ڪيو ويو. سنڌ پنهنجي سياسي آزادي ٻيهر وڃائي ويٺي. ون يونٽ جي عمل سنڌ جي ڪجهه سياستدانن جي موقعي پرستيءَ کي به ظاهر ڪيو، جن مرڪزي حڪومت سان گڏجي سنڌ کي ون يونٽ جو حصو بڻائڻ ۾ مدد ڪئي. ساڳئي وقت اهڙا اڳواڻ به سامهون آيا، جن ون يونٽ جي مخالفت ڪئي ۽ ان سبب تڪليفون برداشت ڪيون. هن دور سنڌ جي تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جو نئون تصور پيدا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ون يونٽ سنڌين کي سياسي طور وڌيڪ پختو ڪيو، ڇاڪاڻ ته سنڌ مجموعي طور پنجاب جي سياسي غلبي هيٺ تڪليفون ڀوڳيون. هن دور ۾ بئراج جي زرخيز زمين فوجي آفيسرن ۽ اعليٰ بيوروڪريٽن کي الاٽ ڪئي وئي، جنهن سان سنڌي هارين جا حق متاثر ٿيا. سرڪاري ملازمتن ۾ سنڌين کي مناسب حصو نه مليو، جنهن سبب وڌندڙ وچولي طبقي ۾ مايوسي پيدا ٿي. انهن تجربن کان پوءِ سنڌين محسوس ڪيو ته نه “باب الاسلام” واري حيثيت ۽ نه آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سندن ڪردار، انهن کي سندن حق ڏيارڻ ۾ مددگار ثابت ٿيا. ان احساس سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو رخ بدلائي ڇڏيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌي قومپرستي تاريخ جي تجزيي جو مرڪزي نقطو بڻجي وئي. ماضيءَ کي حال جي روشنيءَ ۾ پرکيو ويو، خاص طور پرڏيهي حملن جي اثرن کي هن انداز سان ڏٺو ويو ته سنڌ بار بار پرڏيهي غلبي سبب ڪيئن متاثر ٿي. پرڏيهي غلبي جي موضوع سنڌ جي اهڙي تصوير ٺاهي، جنهن ۾ سنڌ کي مظلوم ۽ استحصال جو شڪار علائقو طور پيش ڪيو ويو. ساڳئي وقت تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جي ڪردار کي نمايان ڪيو ويو، ته جيئن نئين نسل لاءِ ڪردار جا نمونا پيدا ڪيا وڃن.<ref name="MubarakAli1994p45">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=سنڌ خاموشي ڪي آواز |location=لاهور |year=1994 |page=45 }}</ref> ==سيڪيولر قومپرست تعبير ۽ قديم سنڌ== سنڌي قومپرستيءَ هيٺ ٺهيل نئين تاريخ نويسي مذهبي نه پر سيڪيولر هئي. سنڌي ثقافت ۽ تهذيب جون پاڙون قديم ماضيءَ ۾ ڳوليون ويون ۽ دعويٰ ڪئي وئي ته سنڌ جي تهذيبي حيثيت بابلي، آشوري ۽ مصري تهذيبن جي برابر آهي. سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب سنڌين لاءِ فخر جو ذريعو بڻجي، ۽ موهن جو دڙو سنڌ جي قديم ماضيءَ جي علامت طور اڀريو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==جي.ايم. سيد جي تاريخي تعبير== [[جي.ايم. سيد]] سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ اهم نوان رجحان متعارف ڪرايا. هن عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ لاءِ برڪت نه، پر هڪ جارحيت قرار ڏنو. سندس خيال ۾ محمد بن قاسم به ٻين حمله آورن وانگر هڪ جارح هو، جنهن سنڌ جا وسيلا لٽيا. هن دليل لاءِ ساڳيو منطق استعمال ڪيو، جيڪو سليمان ندوي ترڪ حمله آورن بابت ڏنو هو. جي. ايم. سيد موجب اٺين صديءَ تائين اموي دور ۾ عرب حاڪمن جو اصل اسلامي روح ختم ٿي چڪو هو ۽ اهي دنياوي ۽ سامراجي طاقت بڻجي چڪا هئا؛ تنهنڪري سنڌ جي عرب فتح اسلام نه پر عرب سلطنت جي توسيع هئي.<ref name="ArisarGMSayyidp56">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=56 }}</ref> هن تعبير محمد بن قاسم کي هيرو مان جارح ۾ تبديل ڪيو ۽ راجا ڏاهر کي مادر وطن جو محافظ بڻايو، جنهن حمله آورن سان ٺاهه ڪرڻ بدران وڙهندي جان قربان ڪئي. جي. ايم. سيد چچ نامو ۽ جنت السنڌ جهڙن تاريخي ماخذن تي به تنقيد ڪئي، ڇاڪاڻ ته سندس خيال ۾ اهي حمله آورن جي واکاڻ ڪن ٿا ۽ پڙهندڙن کي حقيقي تاريخي شعور کان محروم ڪن ٿا.<ref name="ArisarGMSayyidp55">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=55 }}</ref> جي. ايم. سيد جي نظر ۾ سنڌ تي حملو ڪندڙ سڀ پرڏيهي فاتح هڪ ئي زمري ۾ اچن ٿا، ڀلي انهن جو مذهب ڪهڙو به هجي. انهن ۾ ايران جو دارا، عربن جو محمد بن قاسم، غزنيءَ جو محمود، دهليءَ جو علاؤالدين، قنڌار جو شاهه بيگ ارغون، مغلن جو خان خانان ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو چارلس نيپيئر شامل ڪيا ويا. انهن سڀني کي سنڌ جا غاصب ۽ تباهه ڪندڙ قرار ڏنو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidp58">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=58 }}</ref> ==غدارن ۽ سورمن جو تصور== 1956ع کان پوءِ سياسي صورتحال سنڌ جي تاريخ کي “غدارن” ۽ “سورمن” جي انداز ۾ لکڻ طرف وٺي وئي. جيڪي ماڻهو ذاتي مفادن لاءِ سنڌ کي وڪڻندڙ سمجهيا ويا، انهن کي غدار چيو ويو، جڏهن ته جيڪي مادر وطن لاءِ قرباني ڏيندڙ سمجهيا ويا، انهن کي سورمو قرار ڏنو ويو. سنڌ جي دفاع ڪندڙن ۾ راجا ڏاهر، دودو سومرو، دريا خان، مخدوم بلاول، شاهه عنايت ۽ هوش محمد کي شامل ڪيو ويو. غدارن ۾ قاضي قاضن، نائومل ۽ مير علي مراد جا نالا کنيا ويا. هن تاريخ نويسيءَ جو پيغام اهو هو ته ڪيچ مڪران، ٺٽي، مياڻي ۽ دٻي ۾ وڙهيل سنڌ جي آزاديءَ جون جنگيون اڃا ختم نه ٿيون آهن، پر اها جنگ هر شهر ۽ ڳوٺ ۾ جاري آهي.<ref name="ArisarGMSayyidp63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=63 }}</ref> ==مغل دور، تاريخ مظھر شاهجهاني ۽ پرڏيهي غلبو== سنڌ تي مغل دور جي پرڏيهي قبضي جا اثر بيان ڪرڻ لاءِ سنڌي ادبي بورڊ 1962ع ۾ يوسف ميرڪ جي اصل ماخذ ''تاريخ مظھر شاهجهاني'' شايع ڪئي. ان جو مقدمو پير حسام الدين راشدي لکيو. هن مقدمي ۾ خاص طور اهي واقعا چونڊيا ويا، جن ۾ ظلم ۽ استحصال جي تصوير ملي ٿي ۽ جيڪي سنڌ جي ان وقت جي سياسي حالت سان لاڳاپيل لڳندا هئا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962p21">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |page=21 }}</ref> پير حسام الدين راشدي، يوسف ميرڪ جي حوالي سان، سيوهڻ جي گورنر جي ظلم، ماڻهن کي ڪوڙا هڻڻ ۽ اذيت ڏيڻ جا واقعا بيان ڪيا. مغل عملدارن طرفان ماڻهن جي ملڪيت ضبط ڪرڻ، سندن وسيلن ۽ دولت کان محروم ڪرڻ، ڦورن ۽ ڌاڙيلن جي سرپرستي ڪرڻ ۽ ڳرا محصول لاڳو ڪرڻ جهڙا عمل بيان ڪيا ويا. نتيجي طور سيوهڻ جو علائقو برباد ٿيو، ڳوٺ ۽ شهر ويران ٿيا، ۽ ماڻهو پنهنجا گهر ڇڏي پري علائقن ۾ پناهه وٺڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962pp30-31">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |pages=30–31 }}</ref> ==عثمان ڏيپلائي ۽ مزاحمتي ادب== پرڏيهي قبضي خلاف مزاحمت جو اظهار ادبي صورت ۾ به ٿيو. عثمان ڏيپلائي 1962ع ۾ پنهنجو تاريخي ناول ''سانگهڙ'' شايع ڪيو، جنهن جو موضوع انگريزن خلاف حرن جي جدوجهد هو. هن ناول سنڌ جي نئين نسل تائين اهو پيغام پهچايو ته سياسي غلبي ۽ حقن جي جدوجهد خلاف ڪيئن وڙهجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==سنڌ جي ثقافتي علامتون ۽ قوميت== سنڌ جي ماضيءَ جي عظمت بيان ڪرڻ کي به اهم سمجهيو ويو، ته جيئن سنڌين ۾ فخر جو احساس پيدا ٿئي. انهن علامتن ۾ موهن جو دڙو، ڄام نندي جو مقبرو، رني ڪوٽ، عمرڪوٽ جا قلعا، حيدرآباد جا بادگير، اجرڪ، رلي، ڪاشيءَ جو ڪم ۽ هالا جو فرنيچر شامل هئا. ادبي شخصيتن ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي، سچل سرمست ۽ سامي کي سنڌي ٻوليءَ کي شاهوڪار ڪندڙ ۽ سنڌي قومي شعور پيدا ڪندڙ شخصيتن طور پيش ڪيو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidpp62-63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |pages=62–63 }}</ref> سنڌي قومپرستيءَ جو بنياد مذهب بدران ٻولي ۽ علائقي تي رکيو ويو. هن خيال موجب جيڪي ماڻهو سنڌ ۾ رهن ٿا ۽ سنڌي ٻولي ڳالهائين ٿا، اهي سنڌي آهن. ٻن قومن واري نظريي کي رد ڪندي قوميت جو تصور سيڪيولر بنيادن تي قائم ڪيو ويو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==قومپرست تاريخ نويسيءَ تي تنقيد== قومپرست فريم ورڪ ۾ تاريخ لکڻ بابت تنقيد پڻ ڪئي وئي آهي. ڊاڪٽر مبارڪ علي موجب اهڙي تاريخ نويسيءَ ۾ ڪڏهن ڪڏهن حقيقتن کي مسخ ڪري يا چونڊي استعمال ڪيو ويو، ته جيئن اهي قومي بيانئي سان ٺهڪي اچن. تاريخي طريقيڪار کي مڪمل طور لاڳو ڪرڻ بدران جذباتي ۽ مبالغو آميز بيان اختيار ڪيو ويو. ان تاريخ نويسيءَ جو وڏو مقصد سياسي استعمال بڻجي ويو، جنهن سبب سنڌ جي تاريخ نويسي هڪ مرحلي تي بيهي رهي ۽ نون علمي موضوعن ڏانهن گهربل اڳڀرائي نه ڪري سگهي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==اڻلکيل ۽ نظرانداز ٿيل موضوع== سنڌ جي تاريخ اڃا مڪمل نه سمجهي وڃي ٿي. ڪيترائي موضوع اڃا وڌيڪ تحقيق گهرن ٿا، جهڙوڪ زرعي ڍانچي ۾ تبديليون، نون ٽيڪنالاجيڪل طريقن جو تعارف، هارين جو ڪردار، هاري بغاوتن جو وجود يا عدم وجود، سنڌ جا پاڙيسري ملڪن سان لاڳاپا، ثقافتي ۽ واپاري رابطا، اميلن ۽ ڀائيبندن جو سماجي ڪردار، ۽ سنڌ ۾ مذهب جو ڪردار، خاص طور نانڪ پنٿين ۽ سکن جي حوالي سان. ڪلاڊ مارڪووٽس جي ڪتاب ''The Global World of the Indian Merchants (1750–1967)'' ۾ شڪارپوري ۽ حيدرآبادي واپارين جي عالمي تجارتي سرگرمين کي بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو سنڌ جي مؤرخن وٽ اڳ ۾ گهڻو نظرانداز ٿيل موضوع رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==نتيجو== سنڌ جي تاريخ نويسي قومي تاريخ، علائقائي سڃاڻپ، اسلامي بيانئي، آزاديءَ جي تحريڪ، ون يونٽ، سنڌي قومپرستي ۽ سيڪيولر ثقافتي تعبيرن جي وچ ۾ تبديل ٿيندي رهي آهي. ان تاريخ نويسيءَ سنڌ جي جدا تاريخي حيثيت، ثقافتي ورثي ۽ سياسي جدوجهد کي نمايان ڪيو، پر ساڳئي وقت ان تي اهو اعتراض به ڪيو ويو ته اها ڪڏهن ڪڏهن تنگ قومپرستي ۽ سياسي مقصدن تائين محدود ٿي وئي. سنڌ جي تاريخ کي وڌيڪ جامع ۽ علمي انداز ۾ لکڻ لاءِ ضروري آهي ته اها صرف سياست جي خدمت نه ڪري، پر اهڙو وسيع تاريخي شعور پيدا ڪري، جيڪو ماڻهن کي ماضي ۽ حال ٻنهي کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==حوالا== h9elk0gkijbwolvp9crgfnweaigo7ly 390543 390542 2026-07-02T10:49:03Z Memon2025 21315 /* تاريخ */ 390543 wikitext text/x-wiki '''ڀارت جي تاريخ نويسي''' (Historiography of India) مان مراد تنقيدي طريقن ۽ تشريحن جي ذريعي انهن مطالعي جو آهي جيڪي عالمن هندستان جي تاريخ کي ترقي ڏيڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن. تازن ڏهاڪن ۾ تاريخ نويسي جا چار مکيه اسڪول رهيا آهن ته مورخ هندستان جو مطالعو ڪيئن ڪندا آهن: ڪيمبرج، قومپرست، مارڪسسٽ، ۽ سبالٽرن. ڪڏهن عام "مشرقي" طريقو، هڪ حساس، ناقابل فهم، ۽ مڪمل طور تي روحاني هندستان جي تصوير سان، سنجيده اسڪالرشپ ۾ ختم ٿي چڪو آهي.<ref name="Prakash 383–408">{{cite journal | last = Prakash | first = Gyan | author-link = Gyan Prakash | date = April 1990 | title = Writing Post-Orientalist Histories of the Third World: Perspectives from Indian Historiography | journal = Comparative Studies in Society and History | volume = 32 | issue = 2 | pages = 383–408 | doi=10.1017/s0010417500016534 | jstor = 178920| s2cid = 144435305 }}</ref> == تاريخ جا ماخذ == === پرڏيهي ذريعا === هندستاني تاريخ جا معروف پرڏيهي احوال هيٺين ذريعن مان مليا آهن: <ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref><ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> * [[ميگئسٿنيز|ميگاسٿينس]] پاران "انڊيڪا"<ref>Allan Dahlaquist (1996). Megasthenes and Indian Religion: A Study in Motives and Types. Motilal Banarsidass. {{ISBN|978-81-208-1323-6}}.</ref> * [[فاھيان|فاهيان]] طرفان ٻڌمت جي بادشاهن جو هڪ رڪارڊ (فوگو جي 佛國記)<ref name="columbia">{{cite web|url=http://afe.easia.columbia.edu/special/travel_records.pdf|title=The Travel Records of Chinese Pilgrims Faxian, Xuanzang, and Yijing|publisher=[[Columbia University]]}}</ref> * [[البيروني]] پاران "ڪتاب الهند"<ref>{{citation|title=Kitab al-Bīrūnī fī Taḥqīq mā li-al-Hind|publisher=Osmania Oriental Publication Bureau |place=Hyderabad |year=1958}}</ref> <ref>{{citation| editor1-last=Kegan |editor1-first=Paul |publisher=Trench, Truebner |title=Alberuni's India |translator-last=Sachau |translator-first=E.C. |place=London |volume=2 |year=1910}}</ref> * [[ابن بطوطا|ابن بطوطه]] پاران "تحفة النور في غريب الامر و عجائب الاسفار<ref name="9–10 Vol. 1">{{harvnb|Dunn|2005|pp=310–11}}; {{harvnb|Defrémery|Sanguinetti|1853|pp=[https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ&pg=PA9 9–10 Vol. 1]}}</ref> * زوانگ زانگ پاران مغربي علائقن تي عظيم تانگ رڪارڊ<ref>Deeg, Max (2007). [https://web.archive.org/web/20140418141001/http://kanji.zinbun.kyoto-u.ac.jp/~wittern/data/nw-fs/fs-deeg.pdf „Has Xuanzang really been in Mathurā? : Interpretatio Sinica or Interpretatio Occidentalia&nbsp;— How to Critically Read the Records of the Chinese Pilgrim.“] – In: 東アジアの宗教と文化 : 西脇常記教授退休記念論集 = Essays on East Asian religion and culture: Festschrift in honor of Nishiwaki Tsuneki on the occasion of his 65th birthday / クリスティアン・ウィッテルン, 石立善編集 = ed. by Christian Wittern und Shi Lishan. – 京都 [Kyōto] : 西脇常記教授退休記念論集編集委員會; 京都大学人文科學研究所; Christian Wittern, 2007, pp. 35 – 73. See p. 35</ref> * تشريح هندستان، جوزف ٽيفنٿلر طرفان === ڏيهي ذريعا === مقامي تاريخي متن جا مثال شامل آهن:<ref name=":0">{{Cite journal |last=Joshi |first=P. M. |date=1965 |editor-last=Pathak |editor-first=Vishwambhar Sharan |editor2-last=Saran |editor2-first=P. |editor3-last=Kunte |editor3-first=B. G. |editor4-last=Shyam |editor4-first=Radhey |editor5-last=McKew Parr |editor5-first=Charles |editor6-last=Van Linschoten |editor6-first=Jan |title=Indian Historiography |url=https://www.jstor.org/stable/42929817 |journal=Bulletin of the Deccan College Research Institute |volume=26 |issue=3/4 |pages=20–33 |jstor=42929817 |issn=0045-9801}}</ref> * ڀاناڀٽا جي "هرشاچاريتا"<ref name=":3">{{Cite book |last=Hasrat |first=B. J. |title=The Encyclopedia of Sikhism |publisher=Punjabi University |year=2004 |isbn=817380530X |editor-last=Singh |editor-first=Harbans |edition=2nd |volume=4: S–Z |location=Patiala |pages=179–181}}</ref> * ڪلهانا طرفان "راجتارنگيني"<ref name=":0" /> * سريلنڪا جي ٻڌ ڌرم جون تاريخون، جهڙوڪ ديپاواس، مهاواسا، ۽ ڪُسوانس<ref>{{Cite journal |last=von Hinüber |first=Oskar |date=2020 |title=Brill's Encyclopedia of Buddhism Online - Historiography: South Asia |url=https://doi.org/10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069 |access-date=7 April 2024 |website=Brill |doi= 10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069|quote=The first historical texts known from ancient South Asia are the Buddhist chronicles composed in Ceylon (Sri Lanka). Consequently, from a very early period, the history of Buddhism on the island is known much better than in any other part of South Asia. Besides texts on the general history of Buddhism, there are specialized chronicles on relics and so on, written in both Pali and Sinhala languages or in Southeast Asian vernaculars.|url-access=subscription }}</ref> * فرشته جي "تاريخ فرشته" (جنهن کي گلشن ابراهيمي به چيو ويندو آهي) <ref name="EB1911">{{EB1911|inline=y|wstitle=Ferishta, Mahommed Kasim|volume=10|page=274}}</ref> * ضياء الدين برني جي "تاريخ فيروز شاهي"<ref>M. Athat Ali, "Elements of Social Justice in Medieval Islamic Thought" in Saiyid Zaheer Husain Jafri, ''Recording the Progress of Indian History: Symposia Papers of the Indian History Congress, 1992–2010'', Primus Books, 2012, p. 197.</ref> * ميروتنگا پاران "وڪاراسريني"{{sfn|Eggermont|1969|p=67}} * ابوالفضل جو "اڪبر نامو"<ref>[http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml Illustration from the Akbarnama: History of Akbar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090919035749/http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml |date=2009-09-19 }} [[Art Institute of Chicago]]</ref> * [[امير خسرو]] جو "تغلق نامو" * عبدالحميد لاهوري جو "پادشاهه نامو"<ref>[[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970).</ref> * محمد عوفي جي "جامع الحكايت"<ref>{{cite book |last1=Elliot|first1=Sir H. M. |first2=John |last2=Dowson |title=The History of India, as Told by Its Own Historians. The Muhammadan Period (Vol 2.)|chapter-url=https://archive.org/stream/cu31924073036729#page/n5/mode/2up|chapter=4. Jawami ul-Hikayat of Muhammad Ufi| year=1871|publisher=London : Trübner & Co.|page=155}}</ref> * چانڊ بردائي جي "پرٿيوراج راسو" ''<ref>{{Cite book|author=Rima Hooja|url=https://books.google.com/books?id=qqd1RAAACAAJ|title=A HISTORY OF RAJASTHAN (PB)|date=2006|publisher=Rupa & Company|isbn=978-81-291-1501-0|pages=364–365|language=en}}</ref>'' * منهاج سراج جوزجاني جي "طبقات ناصري" 15 صدي عيسويءَ کان اڳ جي تاريخ کي رڪارڊ ڪرڻ لاءِ تمام ٿورا مشهور هندستاني متن موجود آهن. ان ڪري، هندستان جي تاريخ جو گهڻو حصو پرڏيهي مورخن جي ذريعي ملي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> قديم هندستان ۾ مقامي تاريخي روايتن جا تمام گهٽ ثبوت موجود آهن. البيروني مقامي هندستاني تاريخ نگاري بابت هيٺ ڏنل ڳالهه ڪئي: <ref name=":0" /> {{Blockquote|text="بدقسمتي سان هندو شين جي تاريخي ترتيب تي گهڻو ڌيان نه ڏيندا آهن، اهي پنهنجن بادشاهن جي تاريخي جانشيني کي بيان ڪرڻ ۾ تمام گهڻو لاپرواهي ڪندا آهن ۽ جڏهن انهن کي معلومات لاءِ دٻايو ويندو آهي ۽ نقصان ۾ هوندا آهن، اهو نه ڄاڻندا آهن ته ڇا چوڻو آهي، اهي هميشه ڪهاڻي ٻڌائڻ تي مجبور هوندا آهن. پر ان لاءِ، اسان کي پڙهندڙن کي انهن روايتن کي پهچائڻ گهرجي جيڪي اسان کي انهن مان ڪجهه ماڻهن کان مليون آهن." |author=البيروني|title=ڪتاب الهند|source=}} قديم هندستان ڪڏهن به هڪ مضبوط تاريخي روايت ترقي نه ڪئي جيڪا گريڪو-رومن، چيني ۽ اسلامي تهذيبن ۾ موجود روايتن جي برابر هجي. بهرحال، اهو نتيجو نه ٿو ڪڍي سگهجي ته قديم هندستانين وٽ معروضي تاريخي لکڻ جي سمجهه جي کوٽ هئي، ڇاڪاڻ ته تاريخ نگاري سان ملندڙ جلندڙ ڪجهه ڪوششون هيون. هندستاني تاريخ جي مختلف موڙ تي، هندستان ۾ خاص خاندانن ۽ حڪمرانن جي دورن کي رڪارڊ ڪرڻ ۽ تاريخ نگاري ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. هندستان جي تاريخ ۾ مختلف موقعن تي، هندستان ۾ خاص خاندانن ۽ حڪمرانن جي دورن کي رڪارڊ ڪرڻ ۽ تاريخ ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. ويدڪ، ٻڌ، جين ۽ ٻين مذهبي ادب ۾، استادن جا نالا ڌيان سان درج ڪيا ويا آهن. چيني بدھ ياتري شوان زانگ ذڪر ڪيو ته هندستان جي هر صوبي ۾، اهڙا آفيسر هوندا جيڪي "سٺن ۽ برن واقعن، آفتن ۽ خوش قسمت واقعن" کي لکڻ ۾ دستاويز ڪرڻ جا ذميوار هوندا. گپتا حڪمران سمدرگپت جي دور کان وٺي، قديم هندستاني حڪمران هڪ مشهور شاعر کان پنهنجي دورن ۽ فتحن کي پٿر تي لکت جي صورت ۾ رڪارڊ ڪندا هئا. ان جي بدران روميلا ٿاپر چوي ٿي ته ان کي غور ۾ رکڻ گهرجي ته قديم هندستانين ڇا لاڳاپيل سمجهيو ۽ ڇو تاريخي روايت جي ڪنهن به گهٽتائي جو جائزو وٺڻ وقت. اي ڪي وارڊر راءِ ڏني ته هندستان جي علائقائي تاريخ نويسي تي غور ڪرڻ گهرجي، هندستان ۾ تاريخي لکڻين کي 7 صدي کان وٺي وچين دور جي دور ۾ علائقائي بڻايو ويو. چالوڪيا، راشٽرڪوٽ، پالا خاندانن جي تاريخ نويسي ۽ ڪشمير، سنڌو، گُجرا، جيجڪ ڀُڪتي، ڪمروپ، ڪيرالا، هوياسالا، آنڌرا، ڪالنگا ۽ مهاراشٽر ۾ علائقائي تاريخ نويسي روايتن پاران لکيل تاريخي ڪم آهن.<ref name=":4">{{Cite book |last=Sharma |first=Tej Ram |title=Historiography: A History of Historical Writing |publisher=Concept Publishing Company |year=2005 |isbn=9788180691553 |pages=17–22 |chapter=Historical Writings in the Ancient World - Indian Historiography: Historiography in Ancient India}}</ref> جديد دور ۾، ويدڪ ادب ۽ رزميه شاعري، جهڙوڪ مهاڀارت يا رامائن مان تاريخي عنصر ڪڍڻ جي ڪجهه ڪوششون ڪيون ويون آهن. جڏهن ته، مذهبي، افسانوي، ۽ تمثيلي داستانون هندستاني مذهبي سوچ ۽ فلسفي سان تمام گهڻيون مليل آهن ته انهن مان تاريخ نويسي جي ڪنهن به جھلڪ کي سمجهڻ ۽ ڪڍڻ هڪ ڏکيو ڪم آهي. پراڻن ۾ گهڻو ڪري افسانوي عنصر شامل آهن جن ۾ تاريخيت جو هڪ چهرو آهي. ان دور جي پالي ۽ پراڪرت ادب جا مجموعا گهڻو ڪري مذهبي نوعيت جا آهن. تنهن ڪري، هندستان ۾ تاريخ نويسي جي روايت مشهور نه هئي، ڪجهه مثالن کي ڇڏي. عربن جي سنڌ تي قبضو ڪرڻ کان پوءِ هندستان ۾ تاريخ نويسي جي هڪ سچي روايت متعارف ڪرائي وئي، جتي انهن تاريخ لکڻ ۽ صحيح تاريخ سازي کي رڪارڊ ڪرڻ شروع ڪيو. انهن عرب تاريخ نويسن جي جاءِ بعد ۾ فارسيءَ ۾ لکندڙ تاريخ نويسن ورتي، جن مان گھڻن کي هندستان جي حڪمران سلطانن جي سرپرستي حاصل هئي.<ref name=":3" /> ==مکيه اسڪول== === مستشرقي طريقو === مستشرقين جو طريقو سامراجي روين ۽ دلچسپين ٻنهي کان متاثر هو ۽ ميڊيٽرينين ۽ يورپي ليکڪن ۽ مفڪرن لاءِ "غير ملڪي" اوڀر لاءِ دلچسپي پڻ، فنڪارن پاران تصويرن ۾ قبضو ڪيو ويو، جيڪو مغرب ۾ خيالن جي تاريخ ۾ بار بار سامهون ايندڙ موضوع ۾ مجسم آهي، جن کي "<small>'''مشرقيت'''</small>" <small>(Orientalism)</small> سڏيو ويندو آهي. فن جي تاريخ، ادب ۽ ثقافتي مطالعي ۾، مشرقي دنيا ۾ پهلوئن جي نقل يا تصوير آهي. اهي تصويرون عام طور تي مغربي دنيا جي ليکڪن، ڊزائنرن ۽ فنڪارن پاران ڪيون وينديون آهن. مشرقي اصطلاح ڪجهه حلقن ۾ منفي مفهوم حاصل ڪرڻ لاءِ آيو آهي ۽ 18هين ۽ 19هين صدي ۾ يورپي سامراج جي دور جي روين جي شڪل ۾ مغربي ماڻهن پاران اوڀر جي مطالعي جي حوالي سان تشريح ڪئي وئي آهي. جڏهن هن معنيٰ ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي، ته اهو اڪثر ڪري مشرقي ثقافتن ۽ ماڻهن جي تعصب واري، ٻاهرين ڪارٽون ڪيل تشريح جو مطلب آهي. هي نقطه نظر سڀ کان وڌيڪ مشهور طور تي [[ايڊورڊ سعيد]] پاران "اورينٽلزم" (1978ع) ۾ بيان ڪيو ويو ۽ پروپيگنڊه ڪيو ويو، جيڪو هن علمي روايت جي هڪ تنقيدي تاريخ آهي.<ref>{{cite book|last=Clarke|first=J.J.|title=Oriental enlightenment the encounter between Asian and Western thought|url=https://archive.org/details/orientalenlighte00clar|url-access=limited|year=1997|publisher=Routledge|pages=[https://archive.org/details/orientalenlighte00clar/page/n16 8]}}</ref> ==== تاريخ ==== جيتوڻيڪ قديم زماني کان وٺي هندستان جو مغربي نقطه نظر کان مطالعو ڪيو ويندو رهيو آهي، پر دريافت جي دور کان پوءِ مشرقي اسڪول کي اهميت حاصل ٿي. 18هين ۽ 19هين صدي ۾، اصطلاح مشرقيت هڪ اهڙي عالم جي سڃاڻپ ڪئي جيڪا مشرقي دنيا جي ٻولين ۽ ادب ۾ ماهر هجي. اهڙن عالمن ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپني جا آفيسر به شامل هئا، جن چيو ته عرب ثقافت، هندستاني ثقافت ۽ اسلامي ثقافتن جو مطالعو يورپ جي ثقافتن جي برابر ڪيو وڃي.<ref>{{cite book |last = Macfie |first = A. L.|year = 2002 |title = Orientalism |publisher = Longman| location = London|url=https://books.google.com/books?id=0FrJAwAAQBAJ |isbn = 978-0582423862|ref = none| page = Ch One}}</ref> اهڙن عالمن ۾ فلسفي جو ماهر وليم جونز به شامل آهي، جنهن جي هند-يورپي ٻولين جي مطالعي کي جديد فلسفي کي قائم ڪيو. هندستان ۾ ڪمپني جي حڪمراني هندستانين سان مثبت لاڳاپن کي ترقي ۽ برقرار رکڻ لاءِ هڪ ٽيڪنڪ جي طور تي مشرقيت کي ترجيح ڏنو. <small>1820</small>ع جي ڏهاڪي تائين، جڏهن ٿامس بيبنگٽن ميڪولي ۽ جان اسٽوارٽ مل جهڙن "انگريزيت پسند" جي اثر مغربي طرز جي تعليم کي فروغ ڏنو.<ref>Holloway (2006), pp. 1–2. "The Orientalism espoused by Warren Hastings, William Jones and the early East India Company sought to maintain British domination over the Indian subcontinent through patronage of Hindu and Muslim languages and institutions, rather than through their eclipse by English speech and aggressive European acculturation."</ref> مغربي ماهرن ۾ ايشيا جي ڄاڻ ۾ وڏي واڌ، خطي ۾ سياسي ۽ اقتصادي شموليت ۾ واڌ ۽ خاص طور تي وليم جونز پاران هندستاني ۽ يورپي ٻولين جي وچ ۾ ويجهن لاڳاپن جي وجود جي احساس سان، مشرقي ۽ مغربي ثقافتن جي شروعاتي تاريخ جي وچ ۾ وڌيڪ پيچيده ذهني لاڳاپا اڀريا. انهن مان ڪجهه ترقي هندستان تي ڪنٽرول لاءِ فرانڪو-برطانوي رقابت جي تناظر ۾ ٿي. لبرل معاشيات دان، جهڙوڪ جيمس مل، مشرقي تهذيبن کي جامد ۽ بدعنوان قرار ڏنو. ڪارل مارڪس، ڳوٺاڻي معيشت جي معاشي تنگي ۽ پيداوار ۾ رياست جو ڪردار جي ڪارڻ ايشيائي پيداوار جي طريقي کي غير تبديل ٿيندڙ طور بيان ڪيو. "مشرقي دنيا جي تعصب" (Oriental despotism) کي عام طور تي يورپ ۾ مشرقي سماجن جي ترقي جي نسبتاً ناڪامي ۾ هڪ اهم عنصر سمجهيو ويندو هو. صدي جي دوران مغربي آثار قديمه وچ اوڀر ۽ ايشيا ۾ پکڙجي ويو. نوان قومي عجائب گھر اهم آثار قديمه جي ڳولا لاءِ هڪ جڳهه فراهم ڪندا هئا، جن مان گهڻا هن دور ۾ يورپ ڏانهن واپس خريد ڪيا ويا هئا. ٻڌمت ۽ هندومت جي پهرين سنجيده يورپي مطالعي عالمن يوجين برنوف ۽ ميڪس مولر پاران ڪيا ويا هئا. ان وقت ۾، اسلام جو علمي مطالعو پڻ ترقي ڪئي ۽ 19 صدي جي وچ تائين، مشرقي مطالعي اڪثر يورپي ملڪن ۾ هڪ سٺي طرح قائم ٿيل علمي نظم هو، خاص طور تي جيڪي علائقي ۾ سامراجي مفادن سان گڏ هئا. تڏهن به، جڏهن ته تعليمي مطالعي ۾ واڌارو ٿيو، نسل پرست رويا ۽ ايشيائي ماڻهن ۽ ثقافتن جا دقيانوسي تصورات به وڌا. اسڪالرشپ اڪثر ڪري تعصب پرست نسل پرست ۽ مذهبي مفروضن سان جڙيل هئي، <ref>J. Go, "'Racism' and Colonialism: Meanings of Difference and Ruling Practice in America's Pacific Empire" in ''Qualitative Sociology'' '''27'''.1 (March 2004).</ref> جنهن ۾ نئين حياتياتي سائنس ٻي عالمي جنگ جي خاتمي تائين حصو وٺندي رهي. ==== تنقيد ۽ زوال ==== پنهنجي ڪتاب "اورينٽلزم" (1978) ۾، ثقافتي نقاد ايڊورڊ سعيد مشرقي دنيا جي هڪ وسيع مغربي روايت - علمي ۽ فنڪارانه - کي بيان ڪرڻ لاءِ مشرقي دنيا جي تعصب واري ٻاهرين تشريح جي اصطلاح کي ٻيهر بيان ڪري ٿو، جيڪا 18 هين ۽ 19 صدي ۾ يورپي سامراج جي ثقافتي روين جي شڪل ۾ هئي. ان جي اشاعت کان وٺي، اڪثر علمي بحث "اورينٽلزم" جي اصطلاح کي استعمال ڪرڻ شروع ڪيو ته جيئن وچ اوڀر، ايشيائي ۽ اتر آفريقي سماجن جي طرف هڪ عام سرپرست مغربي رويو جو حوالو ڏئي سگهجي. سعيد جي تجزيي ۾، مغرب انهن سماجن کي جامد ۽ غير ترقي يافته طور تي ضروري بڻائي ٿو - انهي ڪري مشرقي ثقافت جو هڪ اهڙو نظريو ٺاهي ٿو جيڪو سامراجي طاقت جي خدمت ۾ مطالعو، تصوير ۽ ٻيهر پيدا ڪري سگهجي ٿو. سيد لکي ٿو ته هن بناوٽ ۾ اهو خيال شامل آهي ته مغربي سماج ترقي يافته، عقلي، لچڪدار ۽ اعليٰ آهي. وڌيڪ، سعيد چيو ته "نمائندگي جو خيال هڪ ناٽڪ آهي: مشرق اهو اسٽيج آهي جنهن تي سڄو اوڀر محدود آهي"، ۽ اهو ته عالم مشرقيات جو موضوع "اوترو اوڀر پاڻ ناهي جيترو اوڀر مغربي پڙهندڙ عوام لاءِ مشهور ڪيو، ۽ تنهن ڪري گهٽ خوفناڪ". * ايڊورڊ سعيد جي مشرقيات جو مقالو مارڪسسٽ فلسفي انتونيو گرامسي جي ثقافتي بالادستي جي نظريي، ۽ مشيل فوڪالٽ جي بحث جي نظريي (علم ۽ طاقت جو تعلق) کي مشرقي مطالعي جي علمي روايت تي تنقيد ڪرڻ لاءِ ترقي ڪري ٿو. * اڪيڊمي ۾، ڪتاب مشرقيات (1978) پوسٽ-نوآبادياتي ثقافتي مطالعي جو هڪ بنيادي متن بڻجي ويو. * هڪ ڀيرو عام "مشرقيات" جو طريقو، هڪ حساس، ناقابل فهم، ۽ مڪمل طور تي روحاني هندستان جي تصوير سان، سنجيده اسڪالرشپ ۾ ختم ٿي چڪو آهي. . his book [[Orientalism (book)|Orientalism]] (1978), [[cultural critic]] Edward Said redefines the term ''Orientalism'' to describe a pervasive Western tradition—academic and artistic—of prejudiced outsider-interpretations of the [[Eastern world]], which was shaped by the cultural attitudes of European [[imperialism]] in the 18th and 19th centuries.<ref>Tromans, 24</ref> Since its publication, most academic discourse began to use the term "Orientalism" to refer to a general patronizing Western attitude towards Middle Eastern, Asian, and [[North Africa]]n societies. In Said's analysis, the West [[Essentialism|essentializes]] these societies as static and undeveloped—thereby fabricating a view of Oriental culture that can be studied, depicted, and reproduced in the service of [[Imperialism|imperial power]]. Implicit in this fabrication, writes Said, is the idea that Western society is developed, rational, flexible, and superior.<ref>Mahmood Mamdani, ''Good Muslim, Bad Muslim: America, the Cold War, and the Roots of Terrorism'', New York: Pantheon, 2004; {{ISBN|0-375-42285-4}}; p. 32.</ref> Furthermore, Said said that "The idea of representation is a theatrical one: the Orient is the stage on which the whole East is confined",<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/63/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=63 |language=English}}</ref> and that the subject of learned Orientalists "is not so much the East itself as the East made known, and therefore less fearsome, to the Western reading public".<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/60/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=60 |language=English}}</ref> The thesis of Edward Said's Orientalism develops Marxist philosopher [[Antonio Gramsci]]'s theory of [[cultural hegemony]], and [[Michel Foucault]]'s theorisation of [[discourse]] (the [[knowledge]]-[[Power (social and political)|power]] relation) to criticise the scholarly tradition of Oriental studies. In the academy, the book ''Orientalism'' (1978) became a foundational text of [[Postcolonialism|post-colonial cultural studies]].<ref>Xypolia, Ilia (2011). "Orientations and Orientalism: The Governor Sir Ronald Storrs". Journal of IslamicJerusalem Studies. 11: 25–43.</ref> The once common "Orientalist" approach, with its image of a sensuous, inscrutable, and wholly spiritual India, has died out in serious scholarship.<ref name="Prakash 383–408" /> === Cambridge School === The Cambridge School of historiography was a [[school of thought]] which approached the study of the [[British Empire]] from the imperialist point of view. It emerged especially at the [[University of Cambridge]] in the 1960s. [[John Andrew Gallagher]] (1919–80) was especially influential, particularly in his article with [[Ronald Robinson]] on "[[The Imperialism of Free Trade]]". It was led by Anil Seal,<ref>Anil Seal'', The Emergence of Indian Nationalism: Competition and Collaboration in the Later Nineteenth Century'' (1971)</ref> Gordon Johnson,<ref>Gordon Johnson, ''Provincial Politics and Indian Nationalism: Bombay and the Indian National Congress 1880–1915'' (2005)</ref> Richard Gordon, and David A. Washbrook.<ref>Rosalind O'Hanlon and David Washbrook, eds. ''Religious Cultures in Early Modern India: New Perspectives'' (2011)</ref> It downplayed ideology.<ref>Aravind Ganachari, "Studies in Indian Historiography: 'The Cambridge School'", ''Indica'', March 2010, 47#1, pp 70–93</ref> ==== Criticism ==== This school of historiography is criticised for western bias or [[Eurocentrism]].<ref name="google7">{{cite book|title=Eurocentrism: a marxian critical realist critique|author=Hostettler, N.|date=2013|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-135-18131-4|url=https://books.google.com/books?id=2XjozzN0ppEC&pg=PA33|page=33|access-date=6 January 2017}}</ref> Critics have attacked various ideas of the School.<ref>See [[Christopher Platt|D.C.M. Platt]], "The Imperialism of Free Trade: Some Reservations," ''Economic History Review,'' 21#2 (Aug., 1968), pp. 296-306</ref> In ''The New Imperial Histories Reader,'' Stephen Howe has assembled articles by critics who take aim especially at [[P. J. Marshall]], [[David Kenneth Fieldhouse|D. K. Fieldhouse]], Robinson and Gallagher, and [[Peter Cain (historian)|Peter Cain]] and [[A. G. Hopkins]].<ref>Stephen Howe, ed. ''New Imperial Histories Reader'' (Routledge, 2009)</ref> [[Howard Spodek]], for example, praises the school's regional and pluralist perspectives but criticizes their reliance on British (rather than Indian) documentation, sloppy use of [[social science]] models, downplaying of ideology, and their excessive emphasis on Indian self-seeking and the importance of British imperial initiatives in achieving modernization. He recommends a deeper appreciation of Indian initiatives, and more attention to the emerging importance of public life in many areas of society rather than just a concentration on politics.<ref>Howard Spodek, "Pluralist Politics in British India: The Cambridge Cluster of Historians of Modern India," ''American Historical Review,'' (June 1979) 84#3 pp 688-707</ref> === Nationalist School === The Nationalist school originated among Indian historians in the late 19th and early 20th centuries who were influenced by [[Indian independence movement|Indian nationalism]]. They emphasized achievements in Indian history, while downplaying negative aspects, which led to various contradictions. Nationalist historians universally praised Hindu rule of India, with Hindu culture being prized above all else.<ref name=":0a">{{cite book|last=Thapar|first=Romila|title=History of Early India: From the Origins to AD 1300|publisher=University of California Press|year=2004|isbn=978-0-520-24225-8|pages=16–17}}</ref> In modern history, they focused on Congress, Gandhi, Nehru and high level politics. It highlighted the Mutiny of 1857 as a war of liberation, and Gandhi's 'Quit India' begun in 1942, as defining historical events. This school of historiography has received criticism for [[Elitism]].<ref>{{cite web|url=http://pages.ucsd.edu/~rfrank/class_web/ES-200C/Articles/Guha.pdf|title=Ranjit Guha, "On Some Aspects of Historiography of Colonial India"}}</ref> Historians in this school included [[Rajendralal Mitra]], [[R. G. Bhandarkar]], [[Romesh Chunder Dutt]], [[Anant Sadashiv Altekar]], [[K. P. Jayaswal]], [[Hem Chandra Raychaudhuri]], [[Radha Kumud Mukherjee]], [[R. C. Majumdar]], and [[K. A. Nilakanta Sastri]] ,.<ref name=":0a" /> === Marxist School === In India, Marxist Historiography takes the form of Marxian historiography where Marxian techniques of analysis are used but Marxist political intentions and prescriptions are discarded. The Marxian historiography of India uses the method of [[historical materialism]] and has focused on studies of economic development, land ownership, and [[class conflict]] in precolonial India and [[deindustrialisation|deindustrialization]] during the colonial period.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993">Bagchi, Amiya Kumar (January 1993). "Writing Indian History in the Marxist Mode in a Post-Soviet World". Indian Historical Review. 20 (1/2): 229–244.</ref> [[Bhupendranath Datta|B. N. Datta]], and [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] are considered the founding fathers of Marxist historiography in India. D. D. Kosambi was apologetic of the revolution of [[Mao]] and thought of Indian Prime Minister [[Jawaharlal Nehru]]'s policies as pro-capitalist. Kosambi, a polymath, viewed Indian History from a Marxist viewpoint. The other Indian scholars of Marxian historiography are [[Ram Sharan Sharma|R. S. Sharma]], [[Irfan Habib]], [[D. N. Jha]], and [[K. N. Panikkar]].<ref>Bottomore, T. B. 1983. ''A Dictionary of Marxist thought''. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press.</ref> Other historians such as [[Satish Chandra (historian)|Satish Chandra]], [[Romila Thapar]], [[Bipan Chandra]], [[Arjun Dev (historian)|Arjun Dev]], and [[Dineshchandra Sircar]], are sometimes referred to as "influenced by the Marxian approach to history."<ref>Guichard, Sylvie (2010), The Construction of History and Nationalism in India, Routledge, p. 87, ISBN 978-1136949319</ref> One debate in Indian history that relates to a [[historical materialist]] schema is on the nature of [[feudalism]] in India. [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] in the 1960s outlined the idea of "feudalism from below" and "feudalism from above". Element of his feudalism thesis was rejected by R.S. Sharma in his monograph [[Indian Feudalism]] (2005) and various other books,<ref>Purohit, Vinayak. 1988. Arts of transitional India twentieth century. Bombay: Popular Prakashan.</ref><ref>R S Sharma, Indian Feudalism (book), 2005</ref><ref>R S Sharma, Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation, Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177-85</ref><ref>R S Sharma, India's Ancient Past, Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India, Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> However R. S. Sharma also largely agrees with Kosambi in his various other books.<ref>R S Sharma, ''[[Indian Feudalism (book)]], 2005''</ref><ref>R S Sharma, ''Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation'', Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177–85</ref><ref>R S Sharma, ''India's Ancient Past'', Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, ''The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India'', Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> Most Indian Marxian historians argue that the economic origins of communalism are feudal remnants and the economic insecurities caused by slow development in India.<ref>{{cite book|title=Dalit women in India: issues and perspective|page=138|first=Prahlad|last=Jogdand|year=1995}}</ref> Even non-academic and laymen contributions to Marxist Historiography exist in India. The book "Coffee Housinte Katha" (The Story of Coffee House), written in [[Malayalam]], a regional language of India, spoken in the state of [[Kerala]], by one of the leaders of the Indian Coffee House Movement, [[Nadakkal Parameswaran Pillai]], is an example of this. Politicians like [[Shripad Amrit Dange]] have also contributed to Marxian historiography. ==== Criticism ==== The Marxian school of Indian historiography is accused of being too ideologically influenced.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993" /> Though influenced by Marxist theory [[B. R. Ambedkar]] criticized Marxists, as he deemed them to be unaware or ignorant of the specifics of caste issues.<ref>Padovani, Florence. Development-Induced Displacement in India and China: A Comparative Look at the Burdens of Growth. Rowman & Littlefield. Bhimrao Ambedkar himself, who criticized Indian Marxists</ref><ref>Jadhav, Narendra (1991). "Neglected Economic Thought of Babasaheb Ambedkar". Economic and Political Weekly. 26 (15): 980–982. ISSN 0012-9976. JSTOR 4397927.</ref> Also though most criticisms of Marxian historiography is levied by people who are not historians, some historians have debated Marxian historians and critically examined their analysis of the [[history of India]]. Many have alleged that Marxian historians used [[Historical negationism|negationism]] to whitewash some of the atrocities committed by [[Islamic rulers in the Indian subcontinent|Muslim rulers]] in the Indian Subcontinent.<ref>{{cite book|title=The Legacy of Muslim Rule in India|quote=Marxists who always try to cover up the black spots of Muslim rule with thick coats of whitewash|first=Kishori Saran|last=Lal|publisher=Aditya Prakashan|page=67}}</ref><ref>{{cite book|title=Indian Politics, Then and Now: Essays in Historical Perspective|first=K|last=Seshadri|publisher=Pragatee Prakashan|page=5|quote=certain attempts made by some ultra-Marxist historians to justify and even whitewash tyrannical emperors of the medieval India}}</ref><ref>{{cite book|title=Studies in World Affairs, Volume 1|first=KR|last=Gupta|year=2006|publisher=Atlantic Publisher|page=249|isbn=9788126904952|url=https://books.google.com/books?id=Hw9uf7sRKtIC&pg=PA249}}</ref><ref>{{cite book|title=Al-Hind the Making of the Indo-Islamic World: The Slave Kings and the Islamic Conquest : 11th–13th Centuries|year=1991|url=https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink|url-access=limited|last=Wink|first=André|publisher=Brill|page=[https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink/page/n160 309]|quote="apologists for Islam, as well as some Marxist scholars in India have sometimes attempted to reduce Islamic iconoclasm.."}}</ref> Since the late 1990s, [[Hindu nationalism|Hindu nationalist]] scholars especially have theorized that the Marxian tradition in India neglected what they believe to be the country's 'illustrious past' based on Vedic-[[puranic chronology]] and other [[Pseudohistory|pseudo-historical]] [[Historical revisionism|revisionist]] narratives of history, the historians are held responsible for aiding or defending [[Islam in India|Muslims]], who figure in Hindu nationalist discourse as the enemy.<ref>Jha, D.N. (1996). Society and Ideology in India: Essays in Honour of Prof. R.S. Sharma. New Delhi, India: Munshiram Manoharlal Publishers Pvt. Ltd. ISBN 978-8121506397.</ref><ref>Historian: Prof Irfan Habib outlookindia.com. Magazine | 23 April 2007. Retrieved 15 January 2013</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=u0RZBwAAQBAJ&pg=PA98|title=The Construction of History and Nationalism in India: Textbooks, Controversies and Politics|last=Guichard|first=Sylvie|year=2010|publisher=Routledge |isbn=9781136949319}}</ref> An example of such a view is [[Arun Shourie]]'s ''[[Eminent Historians]]'' (1998)<ref>Bryant, E. E. (2014). ''Quest for the Origins of Vedic Culture: The Indo-Aryan Migration Debate''. Cary, US: Oxford University Press {{ISBN|978-0195169478}}</ref> and ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks'' (2000), by [[Meenakshi Jain]].<ref name="Times14July">{{cite news |title=From having legs hacked off to getting Rajya Sabha foothold: A Master's journey of grit |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |access-date=14 July 2025 |work=The Times of India |date=14 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250714044603/https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |archive-date=14 July 2025}}</ref><ref name="v282">{{cite web | title=Why Meenakshi Jain Has Been Nominated To Rajya Sabha | website=[[News18]] | date=15 July 2025 | url=https://www.news18.com/opinion/opinion-why-meenakshi-jain-has-been-nominated-to-rajya-sabha-9442669.html | access-date=18 July 2025}}</ref> === Subaltern School === The "subaltern school", was begun in the 1980s by [[Ranajit Guha]] and [[Gyan Prakash]].<ref>{{cite journal |last=Prakash |first=Gyan |date=December 1994 |title=Subaltern studies as postcolonial criticism |journal=American Historical Review |volume=99 |issue=5 |pages=1475–1500 |doi=10.2307/2168385|jstor=2168385 }}</ref> It focuses attention away from the elites and politicians to "history from below", looking at the peasants using folklore, poetry, riddles, proverbs, songs, oral history and methods inspired by anthropology. It focuses on the colonial era before 1947 and typically emphasises caste and downplays class, to the annoyance of the Marxist school.<ref>{{cite journal |last=Roosa |first=John |date=2006 |title=When the Subaltern Took the Postcolonial Turn |journal=Journal of the Canadian Historical Association |volume=17 |issue=2 |pages=130–147 |doi=10.7202/016593ar|doi-access=free }}</ref> ==== Criticism ==== {{see|Subaltern Studies#Criticism}} === Hindutva Approach === Hindutva ({{Translation|Hinduness}}) is the predominant form of [[Hindu nationalism]] in India.<ref>{{Cite web|last=Purandare|first=Vaibhav|date=22 August 2019|title=Hindutva is not the same as Hinduism said Savarkar|url=https://www.telegraphindia.com/india/hindutva-is-not-the-same-as-hinduism-said-savarkar/cid/1699550|access-date=23 December 2020|website=telegraphindia.com}}</ref> The Hindutva movement has been described as a variant of "right-wing extremism",<ref name="Leidig">{{Cite journal|last=Leidig|first=Eviane|date=17 July 2020|title=Hindutva as a variant of right-wing extremism|journal=Patterns of Prejudice|volume=54|issue=3|pages=215–237|doi=10.1080/0031322X.2020.1759861|issn=0031-322X|doi-access=free|hdl=10852/84144|hdl-access=free}}</ref> adhering to a concept of homogenised majority and [[cultural hegemony]].<ref name="j3517631">{{cite journal |title=Fascism of our times |jstor=3517631 |author=Prabhat Patnaik |journal=Social Scientist |volume=21 |issue=3/4|pages=69–77 |year=1993 |doi=10.2307/3517631}}</ref><ref>{{harvnb|Frykenberg|2008|pages=178–220}}: "This essay attempts to show how — from an analytical or from an historical perspective — Hindutva is a melding of Hindu fascism and Hindu fundamentalism."</ref> Some analysts dispute the identification of Hindutva with fascism, and suggest Hindutva is an extreme form of [[conservatism]]. Hindutva approach to history exists to create a version of history to support the Hindu nationalist demands for [[Hindutva#Views on Indian history|Hindu Rashtra]] in Indian society.<ref name="Menon 28–30">{{cite magazine |last=Menon |first=Latha |date=August 2004 |title=Coming to Terms with the Past: India |magazine=History Today |volume=54 |issue=8 |pages=28–30}}</ref> It began with the writings of the developer and outliner of the [[Hindu Nationalism|Hindu Nationalist]] political ideology of [[Hindutva]] himself, [[Vinayak Damodar Savarkar]].{{sfn|Chandra|1989|p=145}}{{sfn|Keer|1966|p=143}} His works '[[The Indian War of Independence (book)|The Indian war of independence, 1857]]', 'Hindu-Pad-Padashahi (A Critical Review of the Hindu Empire of Maharashtra)', and 'Six Glorious Epochs of Indian History' contributed to and laid down the groundwork for this approach. However, this approach did not gain much traction until the 1990s.{{sfn|Goodrick-Clarke|1998|p=46}}<ref>{{Cite web|title=Resources|url=http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|access-date=2021-08-08|website=savarkar.org|language=en|archive-date=8 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210808095423/http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Visana|first=Vikram|date=5 November 2020|title=Savarkar before Hindutva: Sovereignty, Republicanism, and Populism in India, c.1900–1920|url=https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|journal=Modern Intellectual History|volume=18|issue=4|language=en|pages=1106–1129|doi=10.1017/S1479244320000384|s2cid=224983230|issn=1479-2443|access-date=25 July 2021|archive-date=30 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210930153956/https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> This approach is still in the process of development.<ref name="Menon 28–30" /> In March 2012, [[Diana L. Eck]], Professor of Comparative Religion and Indian Studies at [[Harvard University]], authored in her book "India: A Sacred Geography", that idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals and it wasn't just a cluster of regional identities and it wasn't ethnic or racial.<ref name="scroll.in">{{cite web|url=http://scroll.in/article/802047/theres-an-idea-of-india-from-early-times-much-before-the-mughals-or-the-british-scholar-diana-eck|title=Harvard scholar says the idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals|date=20 January 2016 }}</ref><ref name="In The Footsteps of Pilgrims">{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/leisure/story/20120618-review-of-diana-leck-india-a-sacred-geography-758709-2012-06-09|title=In The Footsteps of Pilgrims |date=9 June 2012 }}</ref><ref>{{cite magazine |url=https://www.economist.com/books-and-arts/2012/03/24/the-heavens-and-the-earth |title=India's spiritual landscape: The heavens and the earth |magazine =The Economist |date=24 March 2012}}</ref><ref name="Dalrymple">{{cite news |last=Dalrymple |first=William |date=27 July 2012 |title=India: A Sacred Geography by Diana L Eck – review |url=https://www.theguardian.com/books/2012/jul/27/india-sacred-geography-eck-review |newspaper=The Guardian}}</ref> This approach is noted for denying the [[Indo-Aryan migrations]], as they consider those whose ancestry and religion have origins outside of the Indian subcontinent to be aliens, namely Muslims, Christians, and communists. This approach states that only the Hindus are the legitimate heirs of South Asia.{{Sfn|Thapar|2004|p=14}} ==== Saffronisation ==== [[Saffronisation]], a process of introduction of right-wing policies that implement a Hindu nationalist agenda onto school textbooks by attempting to glorify Hindu contributions to Indian history while undermining other contributions, has become prominent. The [[Bharatiya Janata Party]] (BJP) has said that several Indian history textbooks had overt Marxist or Eurocentric political overtones.<ref name=":2">{{cite journal|last=Bhattacharya|first=Neeladri|date=2009|title=Teaching History in Schools: The Politics of Textbooks in India|journal=History Workshop Journal|volume=67|issue=67|pages=99–110|doi=10.1093/hwj/dbn050|jstor=40646212|s2cid=154421051}}</ref> The BJP has had trouble changing the textbooks because many states in which the BJP is not in power have blocked saffronisation efforts. The BJP, citing a rigid anti-Hindu agenda, restructured NCERT and the Indian Council of Historical Research (ICHR) to make textbooks conform to the BJP's Hindu nationalist platform.<ref>{{cite book|last=Bénéï|first=Veronique|title=Manufacturing Citizenship: education and nationalism in Europe, South Asia, and China|publisher=Routledge|year=2005|isbn=0-415-36488-4|location=New York, NY|pages=156–159}}</ref> In states where the BJP had control of the local government, textbooks were changed extensively to favor a Hindu nationalist narrative.<ref name=":1" /> These changes included the omission of caste-based exclusion and violence throughout Indian history and the exclusion or minimization of contributions to Indian society made by Muslims.<ref name="Raghavan">{{cite news|author=Raghavan, B. S.|title=Saffronisation|date=12 September 2001|newspaper=[[The Hindu]]|url=http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20070514123440/http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-date=14 May 2007|url-status=live}}</ref> After a rival political party, the [[Indian National Congress]], came into power, efforts were undertaken in 2004 to reverse the saffronisation of textbooks previously made by BJP.<ref name="The Guardian">{{cite news |last=Ramesh |first=Randeep |url=https://www.theguardian.com/world/2004/jun/26/india.schoolsworldwide |title=Another rewrite for India's history books |work=The Guardian |date=25 June 2004 |access-date=10 March 2016}}</ref> When the ''[[Hindustan Times]]'' reviewed the issue of saffronisation of Indian textbooks in late 2014, it noted that right-wing efforts to change how textbooks recount history faced "some difficulty as it lacks credible historians to back its claims."<ref>{{cite news|last=Raza |first=Danish | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffronising-textbooks-where-myth-and-dogma-replace-history/story-CauM4dmmsPGrjZ3APAvNxO.html |title=Saffronising textbooks : Where myth and dogma replace history |work=Hindustan Times |date=8 December 2014 |access-date=9 March 2016}}</ref> The [[India#Medieval India|medieval period]] in India is one such hotly-contested epoch among historians. Since there can be no true consensus about that era due to divided and deeply entrenched political motivations, history for that period is highly subjective and particularly vulnerable to the influence of the textbook writer's sympathies and outlook. "The choice of the textbook writer is more decisive than anything else," it was noted in a report in ''The Hindu''.<ref name="Amrik Singh">{{cite news|last=Singh|first=Amrik|date=25 August 2001|title=Saffronisation and textbooks|url=http://www.thehindu.com/2001/08/25/stories/05252524.htm|work=[[The Hindu]]|access-date=10 March 2016}}{{dead link|date=April 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> Critics have said that the changes to the textbooks have portrayed the medieval period as "a dark age of Islamic colonial rule which snuffed out the glories of the Hindu and Buddhist empires that preceded it".<ref name="The Guardian" /> Another trap in the politicisation of history relates to contention over the state of [[Jammu and Kashmir (union territory)|Jammu and Kashmir]].<ref name="Amrik Singh" /> By mid-2015, ''[[The Times of India]]'' reported that the [[National Council of Educational Research and Training]], which is in charge of publishing textbooks, had participated in a meeting convened by the [[Ministry of Human Resource Development]], and during that meeting, the issue of changing textbooks was discussed. An official from the ICHR complained that the theme of nationalism did not receive proper treatment in textbooks, setting the stage for possible textbook revisions.<ref name=":1">{{cite news | last=Akshaya |first=Mukul | url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/education/news/Saffronization-fears-over-history-textbooks-rewrite-plans/articleshow/47792475.cms |title=Saffronization fears over history textbooks rewrite plans |work=The Times of India|date=24 June 2015 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of Rajasthan reportedly spent Rs 37 crore to reprint 36 textbooks used for classes 1 to 8 for the 2016–2017 academic session that will be based on an agenda that would promote Indian culture by including historical figures, such as [[Suraj Mal|Maharaja Surajmal]], Hem Chandra, and [[Guru Gobind Singh]]. The textbooks that had been approved up to the 2012–13 academic session were rendered obsolete under the rewriting of history, and those books were auctioned off. In total, 5,66 crore new textbooks were ordered printed for an agenda that critics described was intent on supporting the saffronisation of textbooks. Rajasthan (primary and secondary) education minister Vasudev Devnani denied the charge of saffronisation, but educationists described his decision as to the "Hinduisation of education" that occurs when right-wing forces come to power.<ref>{{cite news|last=Goswami |first=Rakesh | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffron-agenda-raje-scraps-cong-textbooks-spends-rs-37-cr-on-new-ones/story-U3JaMmx52f4YsuUfb3wlNK.html |title=Saffronisation ? Raje scraps Cong textbooks, spends Rs 37 cr on new ones |work=Hindustan Times |date=20 January 2016 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of [[Karnataka]] has reportedly ordered new textbooks for the 2017–18 academic session in an effort that academicians and critics have described as a "blatant attempt to saffronise textbooks".<ref>{{cite news| url=http://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/revised-textbooks-from-201718-academic-year/article7300069.ece |title=Revised textbooks from 2017–18 academic year|work=The Hindu |date=10 June 2015 |access-date=10 March 2016}}</ref> ==== Criticism ==== The Hindutva approach to history is based on ahistorical premises and treats mythology as history. According to [[Christophe Jaffrelot]], a French political scientist specialising in South Asia, the Hindutva ideology has roots in an era where the fiction in ancient Indian mythology and Vedic antiquity was presumed to be valid. This fiction was used to "give sustenance to Hindu ethnic consciousness".<ref name="Jaffrelot1996p77">{{cite book|author=Christophe Jaffrelot|title=The Hindu Nationalist Movement in India|url= https://books.google.com/books?id=Y2buDDwdgIsC|year= 1996|publisher= Columbia University Press|isbn= 978-0-231-10335-0|page=77}}</ref> Its strategy emulated the Muslim identity politics of the Khilafat movement after World War I, and borrowed political concepts from the West –&nbsp;mainly German.<ref name="Jaffrelot1996p77" /> Hindutva organizations treat events in [[Hindu mythology]] as history.<ref name="R. Ramachandran">{{cite web|author=R. Ramachandran|date=1 February 2019|title=Science circus|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/science-and-technology/article26004777.ece}}</ref><ref name="Ziya Us Salam">{{cite web|author=Ziya Us Salam|title=Age of unreason|website=Frontline|date=20 June 2018 |url=https://frontline.thehindu.com/cover-story/article24200525.ece}}</ref><ref name="Meera Nanda">{{cite web|author=Meera Nanda|date=2 January 2004|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|title=Postmodernism, Hindu nationalism and 'Vedic science'|access-date=23 March 2022|archive-date=12 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200812120255/https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|url-status=dead}}</ref><ref name="Truschke">{{Cite journal|last=Truschke|first=Audrey|date=15 December 2020|title=Hindutva's Dangerous Rewriting of History|url=http://journals.openedition.org/samaj/6636|journal=South Asia Multidisciplinary Academic Journal|language=fr|issue=24/25|doi=10.4000/samaj.6636|issn=1960-6060|doi-access=free}}</ref> Hindutva organizations have been criticized for their belief in statements or practices that they claim to be both scientific and factual but are incompatible with the [[scientific method]].<ref>{{citation |first=Meera |last=Nanda |title=Hindutva's science envy |url=http://www.frontline.in/science-and-technology/hindutvas-science-envy/article9049883.ece |newspaper=Frontline |date=16 September 2016 |access-date=14 October 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://scroll.in/article/865872/from-dissing-darwin-to-yogic-farming-a-short-history-of-the-bjps-brush-with-pseudoscience|title=From dissing Darwin to yogic farming: A short history of the BJP's brush with pseudoscience|date=21 January 2018 }}</ref> According to [[Anthony Parel]], a historian and political scientist, Savarkar's ''Hindutva, Who is a Hindu?'' published in 1923 is a fundamental text of Hindutva ideology. It asserts, states Parel, India of the past to be "the creation of a racially superior people, the Aryans. They came to be known to the outside world as Hindus, the people beyond the Indus River. Their identity was created by their race (jati) and their culture (Sanskriti). All Hindus claim to have in their veins the blood of the mighty race incorporated with and descended from the Vedic fathers. They created a culture — an ensemble of mythologies, legends, epic stories, philosophy, art and architecture, laws and rites, feasts, and festivals. They have a special relationship to India: India is to them both fatherland and holy land." The Savarkar's text presents the "Hindu culture as a self-sufficient culture, not needing any input from other cultures", which is "an unhistorical, narcissistic and false account of India's past", states Parel.<ref name="Parel2006p42">{{cite book|author=Anthony J. Parel|title=Gandhi's Philosophy and the Quest for Harmony|url= https://books.google.com/books?id=MQhz0fW0HZUC |year=2006|publisher= Cambridge University Press|isbn=978-0-521-86715-3|pages=42–43}}</ref> The premises of early Hindu nationalist thought, states Chetan Bhatt, reflected the colonial era European scholarship and Orientalism of its times.<ref name="Bhatt2001p11" /> The idea of "India as the cradle of civilization" (Voltaire, Herder, Kant, Schlegel), or as "humanity's homeland and primal philosophy" (Herder, Schlegel), or the "humanism in Hindu values" (Herder), or of Hinduism offering redemption for contemporary humanity (Schopenhauer), along with the colonial-era scholarship of Frederich Muller, Charles Wilkins, William Jones, Alexander Hamilton, and others were the natural intellectual matrix for Savarkar and others to borrow and germinate their Hindu nationalist ideas.<ref name="Bhatt2001p11">{{cite book|author=Chetan Bhatt|title=Hindu nationalism: origins, ideologies and modern myths|url=https://books.google.com/books?id=W2PXAAAAMAAJ|year=2001|publisher=Berg|isbn=978-1-85973-343-1|pages=11–12}}</ref> [[Chakravarthi Ram-Prasad]], a Fellow of the British Academy and a scholar of Politics and Philosophy of Religion, states that Hindutva is a form of nationalism that is expounded differently by its opponents and its proponents.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> The opponents of Hindutva either consider it as a fundamentalist ideology that "aims to regulate the working of civil society with the imperatives of Hindu religious doctrine", or as another form of fundamentalism while accepting that Hinduism is a diverse collection of doctrines, is complex and is different from other religions. According to Ram-Prasad, the proponents of Hindutva reject these tags, viewing it to be their right and a desirable value to cherish their religious and cultural traditions.<ref name="Ram‐Prasad1993p285">{{cite journal | last=Ram-Prasad | first=C. | title=Hindutva ideology: Extracting the fundamentals | journal=Contemporary South Asia | volume=2 | issue=3 | year=1993 | doi=10.1080/09584939308719718 | pages=285–309}}</ref> The Hindutva ideology according to Savarkar, states Ram-Prasad, is a "geography, race, and culture" based concept. However, the "geography" is not strictly territorial but is an "ancestral homeland of a people", and the "race" is not biogenetic but described as the historic descendants of the intermarriage of Aryans, native inhabitants, and "different peoples" who arrived over time.<ref name="Flood2008p527" /> So, "the ultimate category for Hindutva is culture", and this culture is "not strictly speaking religious if by religion is meant a commitment to certain doctrines of transcendence", he states.<ref name="Flood2008p527">{{cite book|author=C. Ram-Prasad|editor=Gavin Flood|title=The Blackwell Companion to Hinduism|url=https://books.google.com/books?id=SKBxa-MNqA8C |year=2008|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-99868-7|pages=527–528}}</ref> The proponents state that in the Hindutva thought, there is a kernel of coherent and justifiable thesis about the Indian culture and history.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> Hindutva ideology has been linked to threats to academics and students, both in India and the United States.<ref name="Venugopal, Arun">{{Cite web|last=Venugopal, Arun|date=21 July 2021|title=At Rutgers, and Beyond, Scholars Are Under Attack For Their Critique of India's Far-Right Government|url=http://gothamist.com/news/at-rutgers-and-beyond-scholars-are-under-attack-for-their-critique-of-indias-far-right-government|access-date=21 July 2021|website=Gothamist|language=en}}</ref><ref name=":0b">{{Cite web|title=American Scholars of India Confront a Rise in Threats {{!}} WNYC {{!}} New York Public Radio, Podcasts, Live Streaming Radio, News|url=https://www.wnyc.org/story/american-scholars-india-confront-rise-threats/|access-date=6 September 2021|website=WNYC|language=en}}</ref> For instance, in 2011, Hindutva activists successfully led a charge to remove an essay about the multiple narratives of Ramayanas from Delhi University's history syllabus.<ref name="The Hindu">{{Cite news|last=N|first=Vijetha S.|date=15 October 2011|title=Historians protest as Delhi University purges Ramayana essay from syllabus|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/Historians-protest-as-Delhi-University-purges-Ramayana-essay-from-syllabus/article13372074.ece|access-date=11 July 2021|issn=0971-751X}}</ref> [[Romila Thapar]], a world-renowned historian, has faced Hindutva-led attacks, with the claims that her works present Marxist and [[Eurocentric]] points of view.<ref name="washingtonpost.com">{{Cite news|title=In the battle over India's history, Hindu nationalists square off against a respected historian|language=en-US|newspaper=Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/india-romila-thapar-dissent/2021/01/02/1a79ca54-4070-11eb-b58b-1623f6267960_story.html|access-date=11 July 2021|issn=0190-8286}}</ref> Hindutva scholars like [[Rajiv Malhotra]] has been responsible for pushback against [[White people|white]] scholars specialising on South Asia and Hinduism based in North America, including [[Wendy Doniger]] and [[Sheldon Pollock]] on grounds of their supposed [[Evangelism|vested interests]] & [[Racism|racial prejudices]] [[Anti-Indian sentiment|against Indians]].<ref name="insidehighered.com">{{Cite web|title=Scholars who study Hinduism and India face hostile climate|url=https://www.insidehighered.com/news/2016/04/12/scholars-who-study-hinduism-and-india-face-hostile-climate|access-date=11 July 2021|website=www.insidehighered.com|language=en}}</ref> Under BJP leadership, the Indian state has been accused of monitoring scholars and denying some research access.<ref name="The Nation">{{cite news |last1=Chaturvedi |first1=Vinayak |title=The Hindu Right and Attacks on Academic Freedom in the US |url=https://www.thenation.com/article/culture/hindu-right-academic-freedom/ |publisher=The Nation |date=December 2021}}</ref> In 2021, a group of North American-based scholars of South Asia formed a collective and published the Hindutva Harassment Field Manual to, they argue, answer the Hindutva threat to their academic freedom.<ref name="Prakash">{{Cite web|last=Prakash|first=Priyali|title='Targeted by hate': Audrey Truschke on why she helped write a 'Hindutva Harassment Field Manual'|url=https://scroll.in/article/999710/targeted-by-hate-audrey-truschke-on-why-she-helped-write-a-hindutva-harassment-field-manual|access-date=28 August 2021|website=Scroll.in|date=10 July 2021 |language=en-US}}</ref><ref name=":0b" /> They documented further incidents of Hindutva harassment of academics in North America, dating back to the 1990s.<ref name="Timeline">{{cite web |last1=SASAC |title=Timeline |url=https://www.hindutvaharassmentfieldmanual.org/timeline |website=Hindutva Harassment Field Manual}}</ref> The [[Association for Asian Studies]] noted that Hindutva, described as a "[[Majoritarianism|majoritarian]] ideological doctrine" different from [[Hinduism]], resorted to "increasing attacks on numerous scholars, artists, and journalists who critically analyze its politics".<ref name="asianstudies.org">{{Cite web|date=10 September 2021|title=AAS Statement on the Dismantling Global Hindutva Conference|url=https://www.asianstudies.org/aas-statement-on-the-dismantling-global-hindutva-conference/|access-date=11 September 2021|website=Association for Asian Studies|language=en-US}}</ref> == هندستان تي برطانوي سامراج جي اثر جو جائزو == هندستان تي برطانوي سامراج جي معاشي اثر بابت بحث جاري آهي. اهو مسئلو اصل ۾ قدامت پسند برطانوي سياستدان ايڊمنڊ برڪ پاران اٿاريو ويو هو، جنهن 1780ع جي ڏهاڪي ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپني تي سخت حملو ڪيو، دعويٰ ڪئي ته وارن هيسٽنگز ۽ ٻين اعليٰ عملدارن هندستاني معيشت ۽ سماج کي تباهه ڪري ڇڏيو آهي. هندستاني مورخ راجت ڪنتا رائي (1998ع) حملي جي هن سلسلي کي جاري رکندي چوي ٿو ته 18هين صدي ۾ انگريزن پاران آندو ويو نئون معيشت "لٽ مار" جو هڪ روپ هو ۽ مغل هندستان جي روايتي معيشت لاءِ هڪ آفت هئي. رائي انگريزن تي خوراڪ ۽ پئسن جي ذخيرن کي ختم ڪرڻ ۽ اعليٰ ٽيڪس لاڳو ڪرڻ جو الزام لڳائي ٿو جيڪو سال 1770ع جي خوفناڪ قحط جو سبب بڻيو، جنهن جي ڪارڻ بنگال جي ماڻهن جو ٽيون حصو مارجي ويو.<ref>Rajat Kanta Ray, "Indian Society and the Establishment of British Supremacy, 1765–1818", in ''The Oxford History of the British Empire: vol. 2, The Eighteenth Century'', ed. P. J. Marshall, (1998), pp. 508–529.</ref> انگريزن جي هندستاني قومپرستي جي بيان کي رد ڪندي، جيئن ته اهي اجنبي جارح هئا، وحشي طاقت سان اقتدار تي قبضو ڪيو ۽ سڄي هندستان کي غريب ڪيو، برطانوي تاريخدان پي. جي. مارشل دليل ڏئي ٿو ته برطانوي مڪمل ڪنٽرول ۾ نه هئا پر ان جي بدران ان ۾ رانديگر هئا جيڪو بنيادي طور تي هڪ هندستاني راند هئي ۽ جنهن ۾ انهن جو اقتدار ۾ اچڻ هندستاني اشرافيه سان بهترين تعاون تي منحصر هو. مارشل تسليم ڪري ٿو ته سندس گهڻي تشريح اڃا تائين ڪيترن ئي تاريخدانن طرفان رد ڪئي وئي آهي. مارشل دليل ڏئي ٿو ته تازي اسڪالرشپ ان خيال جي ٻيهر تشريح ڪئي آهي ته اڳوڻي نرم مغل حڪمراني جي خوشحالي غربت ۽ انارڪي کي رستو ڏنو. مارشل دليل ڏئي ٿو ته برطانوي قبضي ماضي سان ڪو به تيز وقفو نه ڪيو. انگريزن وڏي پيماني تي علائقائي مغل حڪمرانن کي ڪنٽرول سونپيو ۽ 18هين صدي جي باقي حصي لاءِ عام طور تي خوشحال معيشت کي برقرار رکيو. مارشل نوٽ ڪري ٿو ته برطانوي هندستاني بينڪرن سان ڀائيواري ۾ ويا ۽ مقامي ٽيڪس منتظمين ذريعي آمدني وڌائي ۽ ٽيڪس جي پراڻي مغل شرحن کي برقرار رکيو. پروفيسر رائي متفق آهن ته ايسٽ انڊيا ڪمپني کي هڪ سخت ٽيڪس سسٽم ورثي ۾ مليو جيڪو هندستاني آبادگارن جي پيداوار جو ٽيون حصو وٺندو هو.<ref>Marshall, "The British in Asia: Trade to Dominion, 1700–1765"</ref> ===Insecurity of the Raj=== In the 20th century historians generally agreed that imperial authority in the Raj had been secure in the 1800–1940 era. Various challenges have emerged. Mark Condos and Jon Wilson argue that the Raj was chronically insecure.<ref>Mark Condos, ''The Insecurity State: Punjab and the Making of Colonial Power in British India'' (Cambridge University Press, 2017).</ref><ref>Jon Wilson, ''India conquered: Britain's Raj and the chaos of empire'' (Simon and Schuster, 2016).</ref> They argue that the irrational anxiety of officials led to a chaotic administration with minimal social purchase or ideological coherence. The Raj was not a confident state capable of acting as it chose, but rather a psychologically embattled one incapable of acting except in the abstract, the small scale, or short term.<ref>Joshua Ehrlich, "Anxiety, Chaos, and the Raj." ''Historical Journal'' 63.3 (2020): 777–787. DOI: https://doi.org/10.1017/S0018246X1900058X</ref> ==پڻ ڏسو== * [[سنڌ جي تاريخ نگاري]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] * [[هندستان جي تاريخ]] * [[برطانوي سلطنت جي تاريخ نگاري]] == حوالا == == ڪتاب نگاري == ==حوالا== {{حوالا}} ===Works cited=== * {{citation |last=Chandra |first=Bipan |title=India's Struggle for Independence |year=1989 |publisher=Penguin Books India |location=New Delhi |isbn=978-0-14-010781-4 }} * {{Cite book |editor-last=Defrémery |editor-first = C. |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=B.R. |title=Voyages d'Ibn Batoutah (Volume 1) |publisher= Société Asiatic |year=1853 |place=Paris |language=French, Arabic |url=https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ}} * {{Cite book |last=Dunn |first=Ross E. |author-link=Ross E. Dunn |title=The Adventures of Ibn Battuta |publisher=University of California Press |year=2005 |orig-year=1986 |isbn=978-0-520-24385-9 }} * {{citation|last=Eggermont|first=P. H. L.|title=The Purāņa Source of Merutuṅga's List of Kings and the Arrival of the Śakas in India|year=1969|url=https://books.google.com/books?id=ks4UAAAAIAAJ}} * {{Citation |last=Goodrick-Clarke |first=Nicholas |author-link=Nicholas Goodrick-Clarke |title=Hitler's Priestess: Savitri Devi, the Hindu-Aryan Myth and Neo-Nazism |title-link=Hitler's Priestess |publisher=[[New York University Press]] |year=1998 |isbn=978-0-8147-3111-6 |language=en}} * {{cite book |last1=Keer |first1=Dhananjay |title=Veer Savarkar |date=1966 |publisher=Popular Prakashan |url=https://books.google.com/books?id=aCALAQAAIAAJ |language=en |oclc=582786373}} * {{cite book |first=Robert |last=Frykenberg |chapter=Hindutva as a Political Religion: An Historical Perspective |editor1=R. Griffin |editor2=R. Mallett |editor3=J. Tortorice |title=The Sacred in Twentieth-Century Politics: Essays in Honour of Professor Stanley G. Payne |year=2008 |url=https://books.google.com/books?id=JGOHDAAAQBAJ |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-0-230-24163-3 |pages=178–200 }} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * Balagangadhara, S. N. (2012). Reconceptualizing India studies. New Delhi: Oxford University Press. * Bhattacharjee, J. B. ''Historians and Historiography of North East India'' (2012) * {{cite book|last=Bannerjee|first= Dr. Gauranganath |title=India as known to the ancient world|url=https://archive.org/stream/indiaasknowntoan00banerich#page/n3/mode/2up|year=1921|publisher=Humphrey Milford, Oxford University Press, London}} * Bose, Mihir. "India's Missing Historians: Mihir Bose Discusses the Paradox That India, a Land of History, Has a Surprisingly Weak Tradition of Historiography", ''History Today'' 57#9 (2007) pp 34+. [https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110915152404/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 |date=15 September 2011 }} *Chakrabarti, Dilip K.: Colonial Indology, 1997, Munshiram Manoharlal: New Delhi. * Palit, Chittabrata, ''Indian Historiography'' (2008). *Indian History and Culture Society., Devahuti, D. (2012). Bias in Indian historiography. * Elliot, Henry Miers; John Dowson (1867–77). ''The History of India, as told by its own historians. The Muhammadan Period''. London: Trübner and Co. * [[Meenakshi Jain|Jain, Meenakshi]] [https://archive.org/details/flawed-narratives-history-in-the-old-ncert-textbooks-of-satish-chandra-by-meenakshi-jain ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks - A random survey of Satish Chandra’s “Medieval India''], NCERT 2000 * Inden, R. B. (2010). Imagining India. Bloomington, Ind: Indiana University Press. * Jain, M. The India They Saw : Foreign Accounts (4 Volumes) Delhi: Ocean Books, 2011. * Kahn, Yasmin. "Remembering and Forgetting: South Asia and the Second World War' in Martin Gegner and Bart Ziino, eds., ''The Heritage of War'' (Routledge, 2011) pp 177–193. * Mantena, R. (2016). Origins of modern historiography in India: Antiquarianism and philology 1780–1880. Palgrave Macmillan. * Mittal, S. C ''India distorted: A study of British historians on India'' (1995), on 19th century writers * [[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970) {{ISBN|9782102227356}} *{{cite book |first=Yvette Claire |last=Rosser |title=Curriculum as Destiny: Forging National Identity in India, Pakistan, and Bangladesh |year=2003 |publisher=University of Texas at Austin |type=Dissertation |url=http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |access-date=17 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911035259/http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |archive-date=11 September 2008 |url-status=dead }} *[[Arvind Sharma]], Hinduism and Its Sense of History (Oxford University Press, 2003) {{ISBN|978-0-19-566531-4}} * E. Sreedharan, A Textbook of Historiography, 500 B.C. to A.D. 2000 (2004) * Shourie, Arun (2014). Eminent historians: Their technology, their line, their fraud. Noida, Uttar Pradesh, India : HarperCollins Publishers. {{ISBN|9789351365914}} *{{cite book |title=Aryans and British India |first=Thomas R. |last=Trautmann |url=https://books.google.com/books?id=jR_LPnEH3GsC |year=1997 |location=Berkeley |publisher=University of California Press |isbn=978-0-585-10445-4}} *Viswanathan, G. (2015). Masks of conquest: Literary study and British rule in India. * Antonio de Nicolas, Krishnan Ramaswamy, and Aditi Banerjee (eds.) (2007), ''[[Invading the Sacred]]: An Analysis Of Hinduism Studies in America'' (Publisher: Rupa & Co.) * Vishwa Adluri, Joydeep Bagchee: ''The Nay Science: A History of German Indology''. Oxford University Press, New York 2014, {{ISBN|978-0199931361}} (''Introduction,'' p.&nbsp;1–29). * Warder, A. K., ''An introduction to Indian historiography'' (1972). * Winks, Robin, ed. ''The Oxford History of the British Empire: Volume V: Historiography'' (2001) * Weickgenannt, T. N. (2009). Salman Rushdie and Indian historiography: Writing the nation into being. Basingstoke: Palgrave Macmillan. {{Historiography}} [[زمرو:ڀارت جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:تاريخ نويسي]] [[زمرو:ڀارت جي تاريخ]] ==قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسي== قومي ۽ علائقائي تاريخن جا مقصد به مختلف رهيا آهن. قومي تاريخ منتشر ۽ جدا جدا عنصرن کي هڪ قومي سڃاڻپ هيٺ گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، جڏهن ته علائقائي تاريخون پنهنجي ثقافتي قدرن، روايتن ۽ سياسي حيثيت کي اجاگر ڪري پنهنجي معاملن ۾ آزاد ڪردار ادا ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪن ٿيون. نوآبادياتي دور جي خاتمي ۽ نون ملڪن جي قيام کان پوءِ، پراڻين حدن جي تبديليءَ سبب قوم رياست ۽ صوبن جي وچ ۾ تضاد پيدا ٿيا. علائقن وٽ پنهنجي جدا تاريخ ۽ ثقافت هئي، جڏهن ته نئين قوم رياست کي پنهنجي تاريخ نئين زاويي سان ٺاهڻي هئي. اهڙي صورتحال ۾ قومي تاريخ ڪڏهن ڪڏهن سياسي غلبي، قومي سڃاڻپ جي تشهير ۽ علائقائي قوميتن جي دٻاءَ لاءِ استعمال ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==پاڪستان ۾ سنڌ جي علائقائي حيثيت== پاڪستان جي قيام وقت ملڪ ۾ پنج صوبا هئا، جن وٽ پنهنجي جدا سڃاڻپ موجود هئي. پاڪستان هڪ نئون ملڪ هو، تنهنڪري ان جي شروعاتي دور ۾ قومي وحدت ۽ قوم سازيءَ تي وڌيڪ زور ڏنو ويو. صوبي سان وابستگيءَ کي سرڪاري سطح تي ڪڏهن ڪڏهن تنقيد جو نشانو بڻايو ويو، ڇاڪاڻ ته ان کي قوم سازيءَ جي راهه ۾ رڪاوٽ سمجهيو ويندو هو. سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي سياسي عمل ۾ ٿيندڙ تبديلين کي ظاهر ڪري ٿي؛ جيئن جيئن سياسي جوڙجڪ بدلبي رهي، تيئن سنڌ جي تاريخ لکڻ جا رخ به تبديل ٿيندا رهيا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ هڪ الڳ حيثيت رکي ٿي، ڇاڪاڻ ته اها بنگال ۽ پنجاب وانگر ورهايل نه ٿي. سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي به پشتونن يا بلوچن وانگر ٻن يا وڌيڪ ملڪن ۾ وڏي پيماني تي ورهايل نه هئي. تاريخي ۽ جاگرافيائي طور سنڌ قديم زماني کان پنهنجي جداگانه سڃاڻپ رکي ٿي، جنهن ڪري اها پاڪستان جي ٻين صوبن کان هڪ خاص ۽ ممتاز حيثيت رکي ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي ۽ ورهاڱي کان اڳ جي تاريخ نويسي== تاريخ ڪنهن به علائقي کي تاريخي مرتبو ڏيڻ جو طاقتور ذريعو آهي، ڇاڪاڻ ته اها ان علائقي جون پاڙون ماضي ۾ ڳولي ٿي. ان شعور تحت ورهاڱي کان اڳ سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد سنڌ جي تاريخ کي نئين سر مرتب ڪرڻ هو. ان جي تاريخي رسالي ۾ سنڌ جي تاريخ جي مختلف پهلوئن تي تحقيقي مضمون شايع ٿيندا هئا. خاص طور قديم دور تي زور ڏنو ويو، ته جيئن سنڌ جي تاريخي قدامت ثابت ڪري سگهجي. جيئن ته هن سوسائٽيءَ ۾ هندو ۽ انگريز مؤرخ وڌيڪ سرگرم هئا، تنهنڪري تاريخ نويسيءَ ۾ سيڪيولر رجحان نمايان رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==ورهاڱي کان پوءِ سنڌي تاريخ نويسي== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسي نون خيالن ۽ رجحانن سان سامهون آئي. ان جو مرڪزي نقطو اهو هو ته سنڌ تاريخي، ثقافتي ۽ لساني طور پاڪستان جي ٻين صوبن کان مختلف آهي. صوبائي سڃاڻپ تي زور ورهاڱي جي نتيجن سبب وڌيو. ڪراچي، جيڪا سنڌ جو اهم شهر ۽ بندرگاهه هئي، وفاقي علائقو قرار ڏئي نئين ملڪ جي گادي بڻائي وئي. سنڌ ان فيصلي خلاف احتجاج ڪيو، پر اهو احتجاج اثرائتو ثابت نه ٿيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي هندو آبادي وڏي پيماني تي لڏي وئي ۽ ان جي جاءِ تي اردو ڳالهائيندڙ آبادي آئي. هن تبديليءَ سنڌي قوميت کي ڪمزور ڪيو. ثقافتي ۽ لساني دٻاءَ کي منهن ڏيڻ لاءِ سنڌي دانشورن سنڌ جي تاريخ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ طرف ڌيان ڏنو، ته جيئن سنڌ جي جدا سڃاڻپ کي برقرار رکيو وڃي. ان مقصد لاءِ سنڌي ادبي بورڊ قائم ڪيو ويو، جنهن سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ تاريخي تحقيق جي حوصلا افزائي ڪئي. بورڊ سنڌ جي قديم کان جديد دور تائين نو جلدن ۾ جامع تاريخ شايع ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ سنڌ جي تاريخ بابت فارسي اصل ماخذ پڻ شايع ڪيا، ته جيئن مؤرخن کي بنيادي مواد ملي سگهي. انهن مان ڪجهه ڪتاب بعد ۾ سنڌي ۽ اردو ۾ ترجمو ٿيا، جنهن سان اردو پڙهندڙن لاءِ سنڌ جي تاريخ کي سمجهڻ جا نوان رستا کليا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==اسلام، عرب فتح ۽ باب الاسلام جو تصور== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جي هڪ اهم خصوصيت سنڌ جي تاريخ ۾ اسلام جي ڪردار تي زور هو. عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ کي “باب الاسلام” يعني اسلام جو دروازو بڻائيندڙ واقعو سمجهيو ويو. محمد بن قاسم کي هڪ اهم تاريخي هيرو طور پيش ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته هن کي سنڌ ۾ اسلام آڻيندڙ فاتح طور بيان ڪيو ويو. اسلام پسند تاريخ نويسيءَ ۾ عرب فتح ۽ عرب فاتح سنڌ جي اسلامي سڃاڻپ جا وڏا نشان بڻيا ۽ باب الاسلام جو تصور سالياني يادگيريءَ جو موضوع پڻ بڻيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سيد سليمان ندوي پنهنجي ڪتاب ''عرب و هند ڪي تعلقات'' ۾ عربن جي سنڌ فتح ۽ اتر هندستان تي ترڪن جي فتحن ۾ فرق بيان ڪيو. سندس خيال موجب سنڌ فتح ڪندڙ عرب اسلامي ماحول ۾ رهندا هئا ۽ اسلامي تعليمات کان واقف هئا، جڏهن ته ترڪ، افغان ۽ مغل حڪمران فقط نالي ماتر مسلمان هئا ۽ اسلامي تعليمات جا حقيقي نمائندا نه هئا. ان خيال موجب سنڌ جو اسلامي ڪردار پاڪستان جي ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پختو سمجهيو ويو.<ref name="SuleimanNadvi-ArabHind-1976">{{cite book |last=ندوي |first=سليمان |title=عرب و هند ڪي تعلقات |location=ڪراچي |year=1976 |pages=107، 192 }}</ref> محمد علي جناح جي هڪ تقرير جو حوالو پڻ ڏنو ويو، جنهن ۾ هن سنڌ کي خراج تحسين پيش ڪندي چيو ته پاڪستان حقيقت ۾ ان ڏينهن وجود ۾ آيو، جڏهن پهريون مسلمان سنڌ جي سرزمين تي آيو. ورهاڱي کان پوءِ هن تصور سنڌ کي ٻين صوبن کان اسلامي روايتن جي وارث طور الڳ ڏيکارڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سنڌ جو ڪردار== سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو ٻيو اهم پهلو آزاديءَ جي تحريڪ ۽ پاڪستان جي قيام ۾ سنڌ جي ڪردار تي زور آهي. سنڌ جي ماڻهن خلافت تحريڪ، هجرت تحريڪ ۽ ريشمي رومال تحريڪ ۾ سرگرم حصو ورتو. انهن تحريڪن سنڌ جي ماڻهن کي هندستان جي مسلمانن سان ويجهو آندو. سنڌ کي بمبئي کان جدا ڪرڻ جي جدوجهد پڻ هندستاني مسلمانن جي سياسي مطالبن لاءِ مددگار ثابت ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ پاڪستان جي قيام واري جدوجهد ۾ پنهنجي ڪردار تي به فخر ڪري ٿي. 1938ع ۾ شيخ عبدالمجيد سنڌي صوبائي مسلم ليگ جي اجلاس ۾ پاڪستان بابت قرارداد پيش ڪئي، جيڪا اڪثريت سان منظور ٿي. 1943ع ۾ سنڌ اسيمبلي پاڪستان قرارداد جي حمايت ڪئي. ان موقعي تي جي. ايم. سيد تقرير ڪندي چيو ته هندستان جا مسلمان جدا قوم آهن، ڇاڪاڻ ته انهن جي جدا تاريخ، ثقافت، ادب، روايتون ۽ سياسي توڙي معاشي نظام آهن؛ تنهنڪري انهن کي جدا وطن ڏنو وڃي.<ref name="MehranFreedomMovement1985">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |pages=17–18 }}</ref> سنڌ اسيمبلي 1946ع ۾ پاڪستان جي قرارداد جي حمايت ڪندڙ پهرين اسيمبلي طور پيش ڪئي وئي. 1985ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ جي رسالي ''مهراڻ'' آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر شايع ڪيو. ان جي اداريي ۾ چيو ويو ته پاڪستان جو حقيقي خالق سنڌ آهي. اداريي ۾ اهو به افسوس ظاهر ڪيو ويو ته پاڪستان جي قيام کان پوءِ سنڌ جي ڪردار کي ڄاڻي واڻي گهٽايو ويو؛ جهڙوڪ محمد علي جناح جي جنم ڀومي جهرڪ کي نظرانداز ڪري وزير مينشن ڪراچي کي اڳيان آڻڻ، ۽ سنڌي اڳواڻن جي خدمتن کي پاڪستان جي قيام ۾ مناسب طور تسليم نه ڪرڻ.<ref name="MehranFreedomMovement1985p5">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=5 }}</ref><ref name="MehranFreedomMovement1985p6">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=6 }}</ref> سنڌ طرفان پنهنجي اسلامي ڪردار ۽ آزاديءَ جي تحريڪ ۾ ڪردار تي زور ڏيڻ جو هڪ سياسي سبب صوبائي خودمختياريءَ جو مطالبو هو. سنڌ چاهيو ٿي ته مرڪز جو ڪردار صوبائي معاملن ۾ گهٽ کان گهٽ هجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==ون يونٽ ۽ سنڌي قومپرست تاريخ نويسي== سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ بنيادي تبديلي ون يونٽ جي دور ۾ آئي. 1955ع ۾ اولهه پاڪستان جا صوبا هڪ يونٽ ۾ ضم ڪيا ويا، جنهن سبب سنڌ پاڻ کي ٻيهر اهڙي صورتحال ۾ محسوس ڪيو، جهڙي طرح نوآبادياتي دور ۾ اها بمبئي پريزيڊنسيءَ جو حصو هئي. بمبئي جي جاءِ تي هاڻي لاهور جو غلبو محسوس ڪيو ويو. سنڌ پنهنجي سياسي آزادي ٻيهر وڃائي ويٺي. ون يونٽ جي عمل سنڌ جي ڪجهه سياستدانن جي موقعي پرستيءَ کي به ظاهر ڪيو، جن مرڪزي حڪومت سان گڏجي سنڌ کي ون يونٽ جو حصو بڻائڻ ۾ مدد ڪئي. ساڳئي وقت اهڙا اڳواڻ به سامهون آيا، جن ون يونٽ جي مخالفت ڪئي ۽ ان سبب تڪليفون برداشت ڪيون. هن دور سنڌ جي تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جو نئون تصور پيدا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ون يونٽ سنڌين کي سياسي طور وڌيڪ پختو ڪيو، ڇاڪاڻ ته سنڌ مجموعي طور پنجاب جي سياسي غلبي هيٺ تڪليفون ڀوڳيون. هن دور ۾ بئراج جي زرخيز زمين فوجي آفيسرن ۽ اعليٰ بيوروڪريٽن کي الاٽ ڪئي وئي، جنهن سان سنڌي هارين جا حق متاثر ٿيا. سرڪاري ملازمتن ۾ سنڌين کي مناسب حصو نه مليو، جنهن سبب وڌندڙ وچولي طبقي ۾ مايوسي پيدا ٿي. انهن تجربن کان پوءِ سنڌين محسوس ڪيو ته نه “باب الاسلام” واري حيثيت ۽ نه آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سندن ڪردار، انهن کي سندن حق ڏيارڻ ۾ مددگار ثابت ٿيا. ان احساس سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو رخ بدلائي ڇڏيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌي قومپرستي تاريخ جي تجزيي جو مرڪزي نقطو بڻجي وئي. ماضيءَ کي حال جي روشنيءَ ۾ پرکيو ويو، خاص طور پرڏيهي حملن جي اثرن کي هن انداز سان ڏٺو ويو ته سنڌ بار بار پرڏيهي غلبي سبب ڪيئن متاثر ٿي. پرڏيهي غلبي جي موضوع سنڌ جي اهڙي تصوير ٺاهي، جنهن ۾ سنڌ کي مظلوم ۽ استحصال جو شڪار علائقو طور پيش ڪيو ويو. ساڳئي وقت تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جي ڪردار کي نمايان ڪيو ويو، ته جيئن نئين نسل لاءِ ڪردار جا نمونا پيدا ڪيا وڃن.<ref name="MubarakAli1994p45">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=سنڌ خاموشي ڪي آواز |location=لاهور |year=1994 |page=45 }}</ref> ==سيڪيولر قومپرست تعبير ۽ قديم سنڌ== سنڌي قومپرستيءَ هيٺ ٺهيل نئين تاريخ نويسي مذهبي نه پر سيڪيولر هئي. سنڌي ثقافت ۽ تهذيب جون پاڙون قديم ماضيءَ ۾ ڳوليون ويون ۽ دعويٰ ڪئي وئي ته سنڌ جي تهذيبي حيثيت بابلي، آشوري ۽ مصري تهذيبن جي برابر آهي. سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب سنڌين لاءِ فخر جو ذريعو بڻجي، ۽ موهن جو دڙو سنڌ جي قديم ماضيءَ جي علامت طور اڀريو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==جي.ايم. سيد جي تاريخي تعبير== [[جي.ايم. سيد]] سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ اهم نوان رجحان متعارف ڪرايا. هن عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ لاءِ برڪت نه، پر هڪ جارحيت قرار ڏنو. سندس خيال ۾ محمد بن قاسم به ٻين حمله آورن وانگر هڪ جارح هو، جنهن سنڌ جا وسيلا لٽيا. هن دليل لاءِ ساڳيو منطق استعمال ڪيو، جيڪو سليمان ندوي ترڪ حمله آورن بابت ڏنو هو. جي. ايم. سيد موجب اٺين صديءَ تائين اموي دور ۾ عرب حاڪمن جو اصل اسلامي روح ختم ٿي چڪو هو ۽ اهي دنياوي ۽ سامراجي طاقت بڻجي چڪا هئا؛ تنهنڪري سنڌ جي عرب فتح اسلام نه پر عرب سلطنت جي توسيع هئي.<ref name="ArisarGMSayyidp56">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=56 }}</ref> هن تعبير محمد بن قاسم کي هيرو مان جارح ۾ تبديل ڪيو ۽ راجا ڏاهر کي مادر وطن جو محافظ بڻايو، جنهن حمله آورن سان ٺاهه ڪرڻ بدران وڙهندي جان قربان ڪئي. جي. ايم. سيد چچ نامو ۽ جنت السنڌ جهڙن تاريخي ماخذن تي به تنقيد ڪئي، ڇاڪاڻ ته سندس خيال ۾ اهي حمله آورن جي واکاڻ ڪن ٿا ۽ پڙهندڙن کي حقيقي تاريخي شعور کان محروم ڪن ٿا.<ref name="ArisarGMSayyidp55">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=55 }}</ref> جي. ايم. سيد جي نظر ۾ سنڌ تي حملو ڪندڙ سڀ پرڏيهي فاتح هڪ ئي زمري ۾ اچن ٿا، ڀلي انهن جو مذهب ڪهڙو به هجي. انهن ۾ ايران جو دارا، عربن جو محمد بن قاسم، غزنيءَ جو محمود، دهليءَ جو علاؤالدين، قنڌار جو شاهه بيگ ارغون، مغلن جو خان خانان ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو چارلس نيپيئر شامل ڪيا ويا. انهن سڀني کي سنڌ جا غاصب ۽ تباهه ڪندڙ قرار ڏنو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidp58">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=58 }}</ref> ==غدارن ۽ سورمن جو تصور== 1956ع کان پوءِ سياسي صورتحال سنڌ جي تاريخ کي “غدارن” ۽ “سورمن” جي انداز ۾ لکڻ طرف وٺي وئي. جيڪي ماڻهو ذاتي مفادن لاءِ سنڌ کي وڪڻندڙ سمجهيا ويا، انهن کي غدار چيو ويو، جڏهن ته جيڪي مادر وطن لاءِ قرباني ڏيندڙ سمجهيا ويا، انهن کي سورمو قرار ڏنو ويو. سنڌ جي دفاع ڪندڙن ۾ راجا ڏاهر، دودو سومرو، دريا خان، مخدوم بلاول، شاهه عنايت ۽ هوش محمد کي شامل ڪيو ويو. غدارن ۾ قاضي قاضن، نائومل ۽ مير علي مراد جا نالا کنيا ويا. هن تاريخ نويسيءَ جو پيغام اهو هو ته ڪيچ مڪران، ٺٽي، مياڻي ۽ دٻي ۾ وڙهيل سنڌ جي آزاديءَ جون جنگيون اڃا ختم نه ٿيون آهن، پر اها جنگ هر شهر ۽ ڳوٺ ۾ جاري آهي.<ref name="ArisarGMSayyidp63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=63 }}</ref> ==مغل دور، تاريخ مظھر شاهجهاني ۽ پرڏيهي غلبو== سنڌ تي مغل دور جي پرڏيهي قبضي جا اثر بيان ڪرڻ لاءِ سنڌي ادبي بورڊ 1962ع ۾ يوسف ميرڪ جي اصل ماخذ ''تاريخ مظھر شاهجهاني'' شايع ڪئي. ان جو مقدمو پير حسام الدين راشدي لکيو. هن مقدمي ۾ خاص طور اهي واقعا چونڊيا ويا، جن ۾ ظلم ۽ استحصال جي تصوير ملي ٿي ۽ جيڪي سنڌ جي ان وقت جي سياسي حالت سان لاڳاپيل لڳندا هئا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962p21">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |page=21 }}</ref> پير حسام الدين راشدي، يوسف ميرڪ جي حوالي سان، سيوهڻ جي گورنر جي ظلم، ماڻهن کي ڪوڙا هڻڻ ۽ اذيت ڏيڻ جا واقعا بيان ڪيا. مغل عملدارن طرفان ماڻهن جي ملڪيت ضبط ڪرڻ، سندن وسيلن ۽ دولت کان محروم ڪرڻ، ڦورن ۽ ڌاڙيلن جي سرپرستي ڪرڻ ۽ ڳرا محصول لاڳو ڪرڻ جهڙا عمل بيان ڪيا ويا. نتيجي طور سيوهڻ جو علائقو برباد ٿيو، ڳوٺ ۽ شهر ويران ٿيا، ۽ ماڻهو پنهنجا گهر ڇڏي پري علائقن ۾ پناهه وٺڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962pp30-31">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |pages=30–31 }}</ref> ==عثمان ڏيپلائي ۽ مزاحمتي ادب== پرڏيهي قبضي خلاف مزاحمت جو اظهار ادبي صورت ۾ به ٿيو. عثمان ڏيپلائي 1962ع ۾ پنهنجو تاريخي ناول ''سانگهڙ'' شايع ڪيو، جنهن جو موضوع انگريزن خلاف حرن جي جدوجهد هو. هن ناول سنڌ جي نئين نسل تائين اهو پيغام پهچايو ته سياسي غلبي ۽ حقن جي جدوجهد خلاف ڪيئن وڙهجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==سنڌ جي ثقافتي علامتون ۽ قوميت== سنڌ جي ماضيءَ جي عظمت بيان ڪرڻ کي به اهم سمجهيو ويو، ته جيئن سنڌين ۾ فخر جو احساس پيدا ٿئي. انهن علامتن ۾ موهن جو دڙو، ڄام نندي جو مقبرو، رني ڪوٽ، عمرڪوٽ جا قلعا، حيدرآباد جا بادگير، اجرڪ، رلي، ڪاشيءَ جو ڪم ۽ هالا جو فرنيچر شامل هئا. ادبي شخصيتن ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي، سچل سرمست ۽ سامي کي سنڌي ٻوليءَ کي شاهوڪار ڪندڙ ۽ سنڌي قومي شعور پيدا ڪندڙ شخصيتن طور پيش ڪيو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidpp62-63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |pages=62–63 }}</ref> سنڌي قومپرستيءَ جو بنياد مذهب بدران ٻولي ۽ علائقي تي رکيو ويو. هن خيال موجب جيڪي ماڻهو سنڌ ۾ رهن ٿا ۽ سنڌي ٻولي ڳالهائين ٿا، اهي سنڌي آهن. ٻن قومن واري نظريي کي رد ڪندي قوميت جو تصور سيڪيولر بنيادن تي قائم ڪيو ويو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==قومپرست تاريخ نويسيءَ تي تنقيد== قومپرست فريم ورڪ ۾ تاريخ لکڻ بابت تنقيد پڻ ڪئي وئي آهي. ڊاڪٽر مبارڪ علي موجب اهڙي تاريخ نويسيءَ ۾ ڪڏهن ڪڏهن حقيقتن کي مسخ ڪري يا چونڊي استعمال ڪيو ويو، ته جيئن اهي قومي بيانئي سان ٺهڪي اچن. تاريخي طريقيڪار کي مڪمل طور لاڳو ڪرڻ بدران جذباتي ۽ مبالغو آميز بيان اختيار ڪيو ويو. ان تاريخ نويسيءَ جو وڏو مقصد سياسي استعمال بڻجي ويو، جنهن سبب سنڌ جي تاريخ نويسي هڪ مرحلي تي بيهي رهي ۽ نون علمي موضوعن ڏانهن گهربل اڳڀرائي نه ڪري سگهي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==اڻلکيل ۽ نظرانداز ٿيل موضوع== سنڌ جي تاريخ اڃا مڪمل نه سمجهي وڃي ٿي. ڪيترائي موضوع اڃا وڌيڪ تحقيق گهرن ٿا، جهڙوڪ زرعي ڍانچي ۾ تبديليون، نون ٽيڪنالاجيڪل طريقن جو تعارف، هارين جو ڪردار، هاري بغاوتن جو وجود يا عدم وجود، سنڌ جا پاڙيسري ملڪن سان لاڳاپا، ثقافتي ۽ واپاري رابطا، اميلن ۽ ڀائيبندن جو سماجي ڪردار، ۽ سنڌ ۾ مذهب جو ڪردار، خاص طور نانڪ پنٿين ۽ سکن جي حوالي سان. ڪلاڊ مارڪووٽس جي ڪتاب ''The Global World of the Indian Merchants (1750–1967)'' ۾ شڪارپوري ۽ حيدرآبادي واپارين جي عالمي تجارتي سرگرمين کي بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو سنڌ جي مؤرخن وٽ اڳ ۾ گهڻو نظرانداز ٿيل موضوع رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==نتيجو== سنڌ جي تاريخ نويسي قومي تاريخ، علائقائي سڃاڻپ، اسلامي بيانئي، آزاديءَ جي تحريڪ، ون يونٽ، سنڌي قومپرستي ۽ سيڪيولر ثقافتي تعبيرن جي وچ ۾ تبديل ٿيندي رهي آهي. ان تاريخ نويسيءَ سنڌ جي جدا تاريخي حيثيت، ثقافتي ورثي ۽ سياسي جدوجهد کي نمايان ڪيو، پر ساڳئي وقت ان تي اهو اعتراض به ڪيو ويو ته اها ڪڏهن ڪڏهن تنگ قومپرستي ۽ سياسي مقصدن تائين محدود ٿي وئي. سنڌ جي تاريخ کي وڌيڪ جامع ۽ علمي انداز ۾ لکڻ لاءِ ضروري آهي ته اها صرف سياست جي خدمت نه ڪري، پر اهڙو وسيع تاريخي شعور پيدا ڪري، جيڪو ماڻهن کي ماضي ۽ حال ٻنهي کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==حوالا== mtw2vofhxu0vekfxfhc0j7k8z9ikalv 390547 390543 2026-07-02T10:55:00Z Memon2025 21315 /* Insecurity of the Raj */ 390547 wikitext text/x-wiki '''ڀارت جي تاريخ نويسي''' (Historiography of India) مان مراد تنقيدي طريقن ۽ تشريحن جي ذريعي انهن مطالعي جو آهي جيڪي عالمن هندستان جي تاريخ کي ترقي ڏيڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن. تازن ڏهاڪن ۾ تاريخ نويسي جا چار مکيه اسڪول رهيا آهن ته مورخ هندستان جو مطالعو ڪيئن ڪندا آهن: ڪيمبرج، قومپرست، مارڪسسٽ، ۽ سبالٽرن. ڪڏهن عام "مشرقي" طريقو، هڪ حساس، ناقابل فهم، ۽ مڪمل طور تي روحاني هندستان جي تصوير سان، سنجيده اسڪالرشپ ۾ ختم ٿي چڪو آهي.<ref name="Prakash 383–408">{{cite journal | last = Prakash | first = Gyan | author-link = Gyan Prakash | date = April 1990 | title = Writing Post-Orientalist Histories of the Third World: Perspectives from Indian Historiography | journal = Comparative Studies in Society and History | volume = 32 | issue = 2 | pages = 383–408 | doi=10.1017/s0010417500016534 | jstor = 178920| s2cid = 144435305 }}</ref> == تاريخ جا ماخذ == === پرڏيهي ذريعا === هندستاني تاريخ جا معروف پرڏيهي احوال هيٺين ذريعن مان مليا آهن: <ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref><ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> * [[ميگئسٿنيز|ميگاسٿينس]] پاران "انڊيڪا"<ref>Allan Dahlaquist (1996). Megasthenes and Indian Religion: A Study in Motives and Types. Motilal Banarsidass. {{ISBN|978-81-208-1323-6}}.</ref> * [[فاھيان|فاهيان]] طرفان ٻڌمت جي بادشاهن جو هڪ رڪارڊ (فوگو جي 佛國記)<ref name="columbia">{{cite web|url=http://afe.easia.columbia.edu/special/travel_records.pdf|title=The Travel Records of Chinese Pilgrims Faxian, Xuanzang, and Yijing|publisher=[[Columbia University]]}}</ref> * [[البيروني]] پاران "ڪتاب الهند"<ref>{{citation|title=Kitab al-Bīrūnī fī Taḥqīq mā li-al-Hind|publisher=Osmania Oriental Publication Bureau |place=Hyderabad |year=1958}}</ref> <ref>{{citation| editor1-last=Kegan |editor1-first=Paul |publisher=Trench, Truebner |title=Alberuni's India |translator-last=Sachau |translator-first=E.C. |place=London |volume=2 |year=1910}}</ref> * [[ابن بطوطا|ابن بطوطه]] پاران "تحفة النور في غريب الامر و عجائب الاسفار<ref name="9–10 Vol. 1">{{harvnb|Dunn|2005|pp=310–11}}; {{harvnb|Defrémery|Sanguinetti|1853|pp=[https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ&pg=PA9 9–10 Vol. 1]}}</ref> * زوانگ زانگ پاران مغربي علائقن تي عظيم تانگ رڪارڊ<ref>Deeg, Max (2007). [https://web.archive.org/web/20140418141001/http://kanji.zinbun.kyoto-u.ac.jp/~wittern/data/nw-fs/fs-deeg.pdf „Has Xuanzang really been in Mathurā? : Interpretatio Sinica or Interpretatio Occidentalia&nbsp;— How to Critically Read the Records of the Chinese Pilgrim.“] – In: 東アジアの宗教と文化 : 西脇常記教授退休記念論集 = Essays on East Asian religion and culture: Festschrift in honor of Nishiwaki Tsuneki on the occasion of his 65th birthday / クリスティアン・ウィッテルン, 石立善編集 = ed. by Christian Wittern und Shi Lishan. – 京都 [Kyōto] : 西脇常記教授退休記念論集編集委員會; 京都大学人文科學研究所; Christian Wittern, 2007, pp. 35 – 73. See p. 35</ref> * تشريح هندستان، جوزف ٽيفنٿلر طرفان === ڏيهي ذريعا === مقامي تاريخي متن جا مثال شامل آهن:<ref name=":0">{{Cite journal |last=Joshi |first=P. M. |date=1965 |editor-last=Pathak |editor-first=Vishwambhar Sharan |editor2-last=Saran |editor2-first=P. |editor3-last=Kunte |editor3-first=B. G. |editor4-last=Shyam |editor4-first=Radhey |editor5-last=McKew Parr |editor5-first=Charles |editor6-last=Van Linschoten |editor6-first=Jan |title=Indian Historiography |url=https://www.jstor.org/stable/42929817 |journal=Bulletin of the Deccan College Research Institute |volume=26 |issue=3/4 |pages=20–33 |jstor=42929817 |issn=0045-9801}}</ref> * ڀاناڀٽا جي "هرشاچاريتا"<ref name=":3">{{Cite book |last=Hasrat |first=B. J. |title=The Encyclopedia of Sikhism |publisher=Punjabi University |year=2004 |isbn=817380530X |editor-last=Singh |editor-first=Harbans |edition=2nd |volume=4: S–Z |location=Patiala |pages=179–181}}</ref> * ڪلهانا طرفان "راجتارنگيني"<ref name=":0" /> * سريلنڪا جي ٻڌ ڌرم جون تاريخون، جهڙوڪ ديپاواس، مهاواسا، ۽ ڪُسوانس<ref>{{Cite journal |last=von Hinüber |first=Oskar |date=2020 |title=Brill's Encyclopedia of Buddhism Online - Historiography: South Asia |url=https://doi.org/10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069 |access-date=7 April 2024 |website=Brill |doi= 10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069|quote=The first historical texts known from ancient South Asia are the Buddhist chronicles composed in Ceylon (Sri Lanka). Consequently, from a very early period, the history of Buddhism on the island is known much better than in any other part of South Asia. Besides texts on the general history of Buddhism, there are specialized chronicles on relics and so on, written in both Pali and Sinhala languages or in Southeast Asian vernaculars.|url-access=subscription }}</ref> * فرشته جي "تاريخ فرشته" (جنهن کي گلشن ابراهيمي به چيو ويندو آهي) <ref name="EB1911">{{EB1911|inline=y|wstitle=Ferishta, Mahommed Kasim|volume=10|page=274}}</ref> * ضياء الدين برني جي "تاريخ فيروز شاهي"<ref>M. Athat Ali, "Elements of Social Justice in Medieval Islamic Thought" in Saiyid Zaheer Husain Jafri, ''Recording the Progress of Indian History: Symposia Papers of the Indian History Congress, 1992–2010'', Primus Books, 2012, p. 197.</ref> * ميروتنگا پاران "وڪاراسريني"{{sfn|Eggermont|1969|p=67}} * ابوالفضل جو "اڪبر نامو"<ref>[http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml Illustration from the Akbarnama: History of Akbar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090919035749/http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml |date=2009-09-19 }} [[Art Institute of Chicago]]</ref> * [[امير خسرو]] جو "تغلق نامو" * عبدالحميد لاهوري جو "پادشاهه نامو"<ref>[[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970).</ref> * محمد عوفي جي "جامع الحكايت"<ref>{{cite book |last1=Elliot|first1=Sir H. M. |first2=John |last2=Dowson |title=The History of India, as Told by Its Own Historians. The Muhammadan Period (Vol 2.)|chapter-url=https://archive.org/stream/cu31924073036729#page/n5/mode/2up|chapter=4. Jawami ul-Hikayat of Muhammad Ufi| year=1871|publisher=London : Trübner & Co.|page=155}}</ref> * چانڊ بردائي جي "پرٿيوراج راسو" ''<ref>{{Cite book|author=Rima Hooja|url=https://books.google.com/books?id=qqd1RAAACAAJ|title=A HISTORY OF RAJASTHAN (PB)|date=2006|publisher=Rupa & Company|isbn=978-81-291-1501-0|pages=364–365|language=en}}</ref>'' * منهاج سراج جوزجاني جي "طبقات ناصري" 15 صدي عيسويءَ کان اڳ جي تاريخ کي رڪارڊ ڪرڻ لاءِ تمام ٿورا مشهور هندستاني متن موجود آهن. ان ڪري، هندستان جي تاريخ جو گهڻو حصو پرڏيهي مورخن جي ذريعي ملي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> قديم هندستان ۾ مقامي تاريخي روايتن جا تمام گهٽ ثبوت موجود آهن. البيروني مقامي هندستاني تاريخ نگاري بابت هيٺ ڏنل ڳالهه ڪئي: <ref name=":0" /> {{Blockquote|text="بدقسمتي سان هندو شين جي تاريخي ترتيب تي گهڻو ڌيان نه ڏيندا آهن، اهي پنهنجن بادشاهن جي تاريخي جانشيني کي بيان ڪرڻ ۾ تمام گهڻو لاپرواهي ڪندا آهن ۽ جڏهن انهن کي معلومات لاءِ دٻايو ويندو آهي ۽ نقصان ۾ هوندا آهن، اهو نه ڄاڻندا آهن ته ڇا چوڻو آهي، اهي هميشه ڪهاڻي ٻڌائڻ تي مجبور هوندا آهن. پر ان لاءِ، اسان کي پڙهندڙن کي انهن روايتن کي پهچائڻ گهرجي جيڪي اسان کي انهن مان ڪجهه ماڻهن کان مليون آهن." |author=البيروني|title=ڪتاب الهند|source=}} قديم هندستان ڪڏهن به هڪ مضبوط تاريخي روايت ترقي نه ڪئي جيڪا گريڪو-رومن، چيني ۽ اسلامي تهذيبن ۾ موجود روايتن جي برابر هجي. بهرحال، اهو نتيجو نه ٿو ڪڍي سگهجي ته قديم هندستانين وٽ معروضي تاريخي لکڻ جي سمجهه جي کوٽ هئي، ڇاڪاڻ ته تاريخ نگاري سان ملندڙ جلندڙ ڪجهه ڪوششون هيون. هندستاني تاريخ جي مختلف موڙ تي، هندستان ۾ خاص خاندانن ۽ حڪمرانن جي دورن کي رڪارڊ ڪرڻ ۽ تاريخ نگاري ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. هندستان جي تاريخ ۾ مختلف موقعن تي، هندستان ۾ خاص خاندانن ۽ حڪمرانن جي دورن کي رڪارڊ ڪرڻ ۽ تاريخ ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. ويدڪ، ٻڌ، جين ۽ ٻين مذهبي ادب ۾، استادن جا نالا ڌيان سان درج ڪيا ويا آهن. چيني بدھ ياتري شوان زانگ ذڪر ڪيو ته هندستان جي هر صوبي ۾، اهڙا آفيسر هوندا جيڪي "سٺن ۽ برن واقعن، آفتن ۽ خوش قسمت واقعن" کي لکڻ ۾ دستاويز ڪرڻ جا ذميوار هوندا. گپتا حڪمران سمدرگپت جي دور کان وٺي، قديم هندستاني حڪمران هڪ مشهور شاعر کان پنهنجي دورن ۽ فتحن کي پٿر تي لکت جي صورت ۾ رڪارڊ ڪندا هئا. ان جي بدران روميلا ٿاپر چوي ٿي ته ان کي غور ۾ رکڻ گهرجي ته قديم هندستانين ڇا لاڳاپيل سمجهيو ۽ ڇو تاريخي روايت جي ڪنهن به گهٽتائي جو جائزو وٺڻ وقت. اي ڪي وارڊر راءِ ڏني ته هندستان جي علائقائي تاريخ نويسي تي غور ڪرڻ گهرجي، هندستان ۾ تاريخي لکڻين کي 7 صدي کان وٺي وچين دور جي دور ۾ علائقائي بڻايو ويو. چالوڪيا، راشٽرڪوٽ، پالا خاندانن جي تاريخ نويسي ۽ ڪشمير، سنڌو، گُجرا، جيجڪ ڀُڪتي، ڪمروپ، ڪيرالا، هوياسالا، آنڌرا، ڪالنگا ۽ مهاراشٽر ۾ علائقائي تاريخ نويسي روايتن پاران لکيل تاريخي ڪم آهن.<ref name=":4">{{Cite book |last=Sharma |first=Tej Ram |title=Historiography: A History of Historical Writing |publisher=Concept Publishing Company |year=2005 |isbn=9788180691553 |pages=17–22 |chapter=Historical Writings in the Ancient World - Indian Historiography: Historiography in Ancient India}}</ref> جديد دور ۾، ويدڪ ادب ۽ رزميه شاعري، جهڙوڪ مهاڀارت يا رامائن مان تاريخي عنصر ڪڍڻ جي ڪجهه ڪوششون ڪيون ويون آهن. جڏهن ته، مذهبي، افسانوي، ۽ تمثيلي داستانون هندستاني مذهبي سوچ ۽ فلسفي سان تمام گهڻيون مليل آهن ته انهن مان تاريخ نويسي جي ڪنهن به جھلڪ کي سمجهڻ ۽ ڪڍڻ هڪ ڏکيو ڪم آهي. پراڻن ۾ گهڻو ڪري افسانوي عنصر شامل آهن جن ۾ تاريخيت جو هڪ چهرو آهي. ان دور جي پالي ۽ پراڪرت ادب جا مجموعا گهڻو ڪري مذهبي نوعيت جا آهن. تنهن ڪري، هندستان ۾ تاريخ نويسي جي روايت مشهور نه هئي، ڪجهه مثالن کي ڇڏي. عربن جي سنڌ تي قبضو ڪرڻ کان پوءِ هندستان ۾ تاريخ نويسي جي هڪ سچي روايت متعارف ڪرائي وئي، جتي انهن تاريخ لکڻ ۽ صحيح تاريخ سازي کي رڪارڊ ڪرڻ شروع ڪيو. انهن عرب تاريخ نويسن جي جاءِ بعد ۾ فارسيءَ ۾ لکندڙ تاريخ نويسن ورتي، جن مان گھڻن کي هندستان جي حڪمران سلطانن جي سرپرستي حاصل هئي.<ref name=":3" /> ==مکيه اسڪول== === مستشرقي طريقو === مستشرقين جو طريقو سامراجي روين ۽ دلچسپين ٻنهي کان متاثر هو ۽ ميڊيٽرينين ۽ يورپي ليکڪن ۽ مفڪرن لاءِ "غير ملڪي" اوڀر لاءِ دلچسپي پڻ، فنڪارن پاران تصويرن ۾ قبضو ڪيو ويو، جيڪو مغرب ۾ خيالن جي تاريخ ۾ بار بار سامهون ايندڙ موضوع ۾ مجسم آهي، جن کي "<small>'''مشرقيت'''</small>" <small>(Orientalism)</small> سڏيو ويندو آهي. فن جي تاريخ، ادب ۽ ثقافتي مطالعي ۾، مشرقي دنيا ۾ پهلوئن جي نقل يا تصوير آهي. اهي تصويرون عام طور تي مغربي دنيا جي ليکڪن، ڊزائنرن ۽ فنڪارن پاران ڪيون وينديون آهن. مشرقي اصطلاح ڪجهه حلقن ۾ منفي مفهوم حاصل ڪرڻ لاءِ آيو آهي ۽ 18هين ۽ 19هين صدي ۾ يورپي سامراج جي دور جي روين جي شڪل ۾ مغربي ماڻهن پاران اوڀر جي مطالعي جي حوالي سان تشريح ڪئي وئي آهي. جڏهن هن معنيٰ ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي، ته اهو اڪثر ڪري مشرقي ثقافتن ۽ ماڻهن جي تعصب واري، ٻاهرين ڪارٽون ڪيل تشريح جو مطلب آهي. هي نقطه نظر سڀ کان وڌيڪ مشهور طور تي [[ايڊورڊ سعيد]] پاران "اورينٽلزم" (1978ع) ۾ بيان ڪيو ويو ۽ پروپيگنڊه ڪيو ويو، جيڪو هن علمي روايت جي هڪ تنقيدي تاريخ آهي.<ref>{{cite book|last=Clarke|first=J.J.|title=Oriental enlightenment the encounter between Asian and Western thought|url=https://archive.org/details/orientalenlighte00clar|url-access=limited|year=1997|publisher=Routledge|pages=[https://archive.org/details/orientalenlighte00clar/page/n16 8]}}</ref> ==== تاريخ ==== جيتوڻيڪ قديم زماني کان وٺي هندستان جو مغربي نقطه نظر کان مطالعو ڪيو ويندو رهيو آهي، پر دريافت جي دور کان پوءِ مشرقي اسڪول کي اهميت حاصل ٿي. 18هين ۽ 19هين صدي ۾، اصطلاح مشرقيت هڪ اهڙي عالم جي سڃاڻپ ڪئي جيڪا مشرقي دنيا جي ٻولين ۽ ادب ۾ ماهر هجي. اهڙن عالمن ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپني جا آفيسر به شامل هئا، جن چيو ته عرب ثقافت، هندستاني ثقافت ۽ اسلامي ثقافتن جو مطالعو يورپ جي ثقافتن جي برابر ڪيو وڃي.<ref>{{cite book |last = Macfie |first = A. L.|year = 2002 |title = Orientalism |publisher = Longman| location = London|url=https://books.google.com/books?id=0FrJAwAAQBAJ |isbn = 978-0582423862|ref = none| page = Ch One}}</ref> اهڙن عالمن ۾ فلسفي جو ماهر وليم جونز به شامل آهي، جنهن جي هند-يورپي ٻولين جي مطالعي کي جديد فلسفي کي قائم ڪيو. هندستان ۾ ڪمپني جي حڪمراني هندستانين سان مثبت لاڳاپن کي ترقي ۽ برقرار رکڻ لاءِ هڪ ٽيڪنڪ جي طور تي مشرقيت کي ترجيح ڏنو. <small>1820</small>ع جي ڏهاڪي تائين، جڏهن ٿامس بيبنگٽن ميڪولي ۽ جان اسٽوارٽ مل جهڙن "انگريزيت پسند" جي اثر مغربي طرز جي تعليم کي فروغ ڏنو.<ref>Holloway (2006), pp. 1–2. "The Orientalism espoused by Warren Hastings, William Jones and the early East India Company sought to maintain British domination over the Indian subcontinent through patronage of Hindu and Muslim languages and institutions, rather than through their eclipse by English speech and aggressive European acculturation."</ref> مغربي ماهرن ۾ ايشيا جي ڄاڻ ۾ وڏي واڌ، خطي ۾ سياسي ۽ اقتصادي شموليت ۾ واڌ ۽ خاص طور تي وليم جونز پاران هندستاني ۽ يورپي ٻولين جي وچ ۾ ويجهن لاڳاپن جي وجود جي احساس سان، مشرقي ۽ مغربي ثقافتن جي شروعاتي تاريخ جي وچ ۾ وڌيڪ پيچيده ذهني لاڳاپا اڀريا. انهن مان ڪجهه ترقي هندستان تي ڪنٽرول لاءِ فرانڪو-برطانوي رقابت جي تناظر ۾ ٿي. لبرل معاشيات دان، جهڙوڪ جيمس مل، مشرقي تهذيبن کي جامد ۽ بدعنوان قرار ڏنو. ڪارل مارڪس، ڳوٺاڻي معيشت جي معاشي تنگي ۽ پيداوار ۾ رياست جو ڪردار جي ڪارڻ ايشيائي پيداوار جي طريقي کي غير تبديل ٿيندڙ طور بيان ڪيو. "مشرقي دنيا جي تعصب" (Oriental despotism) کي عام طور تي يورپ ۾ مشرقي سماجن جي ترقي جي نسبتاً ناڪامي ۾ هڪ اهم عنصر سمجهيو ويندو هو. صدي جي دوران مغربي آثار قديمه وچ اوڀر ۽ ايشيا ۾ پکڙجي ويو. نوان قومي عجائب گھر اهم آثار قديمه جي ڳولا لاءِ هڪ جڳهه فراهم ڪندا هئا، جن مان گهڻا هن دور ۾ يورپ ڏانهن واپس خريد ڪيا ويا هئا. ٻڌمت ۽ هندومت جي پهرين سنجيده يورپي مطالعي عالمن يوجين برنوف ۽ ميڪس مولر پاران ڪيا ويا هئا. ان وقت ۾، اسلام جو علمي مطالعو پڻ ترقي ڪئي ۽ 19 صدي جي وچ تائين، مشرقي مطالعي اڪثر يورپي ملڪن ۾ هڪ سٺي طرح قائم ٿيل علمي نظم هو، خاص طور تي جيڪي علائقي ۾ سامراجي مفادن سان گڏ هئا. تڏهن به، جڏهن ته تعليمي مطالعي ۾ واڌارو ٿيو، نسل پرست رويا ۽ ايشيائي ماڻهن ۽ ثقافتن جا دقيانوسي تصورات به وڌا. اسڪالرشپ اڪثر ڪري تعصب پرست نسل پرست ۽ مذهبي مفروضن سان جڙيل هئي، <ref>J. Go, "'Racism' and Colonialism: Meanings of Difference and Ruling Practice in America's Pacific Empire" in ''Qualitative Sociology'' '''27'''.1 (March 2004).</ref> جنهن ۾ نئين حياتياتي سائنس ٻي عالمي جنگ جي خاتمي تائين حصو وٺندي رهي. ==== تنقيد ۽ زوال ==== پنهنجي ڪتاب "اورينٽلزم" (1978) ۾، ثقافتي نقاد ايڊورڊ سعيد مشرقي دنيا جي هڪ وسيع مغربي روايت - علمي ۽ فنڪارانه - کي بيان ڪرڻ لاءِ مشرقي دنيا جي تعصب واري ٻاهرين تشريح جي اصطلاح کي ٻيهر بيان ڪري ٿو، جيڪا 18 هين ۽ 19 صدي ۾ يورپي سامراج جي ثقافتي روين جي شڪل ۾ هئي. ان جي اشاعت کان وٺي، اڪثر علمي بحث "اورينٽلزم" جي اصطلاح کي استعمال ڪرڻ شروع ڪيو ته جيئن وچ اوڀر، ايشيائي ۽ اتر آفريقي سماجن جي طرف هڪ عام سرپرست مغربي رويو جو حوالو ڏئي سگهجي. سعيد جي تجزيي ۾، مغرب انهن سماجن کي جامد ۽ غير ترقي يافته طور تي ضروري بڻائي ٿو - انهي ڪري مشرقي ثقافت جو هڪ اهڙو نظريو ٺاهي ٿو جيڪو سامراجي طاقت جي خدمت ۾ مطالعو، تصوير ۽ ٻيهر پيدا ڪري سگهجي ٿو. سيد لکي ٿو ته هن بناوٽ ۾ اهو خيال شامل آهي ته مغربي سماج ترقي يافته، عقلي، لچڪدار ۽ اعليٰ آهي. وڌيڪ، سعيد چيو ته "نمائندگي جو خيال هڪ ناٽڪ آهي: مشرق اهو اسٽيج آهي جنهن تي سڄو اوڀر محدود آهي"، ۽ اهو ته عالم مشرقيات جو موضوع "اوترو اوڀر پاڻ ناهي جيترو اوڀر مغربي پڙهندڙ عوام لاءِ مشهور ڪيو، ۽ تنهن ڪري گهٽ خوفناڪ". * ايڊورڊ سعيد جي مشرقيات جو مقالو مارڪسسٽ فلسفي انتونيو گرامسي جي ثقافتي بالادستي جي نظريي، ۽ مشيل فوڪالٽ جي بحث جي نظريي (علم ۽ طاقت جو تعلق) کي مشرقي مطالعي جي علمي روايت تي تنقيد ڪرڻ لاءِ ترقي ڪري ٿو. * اڪيڊمي ۾، ڪتاب مشرقيات (1978) پوسٽ-نوآبادياتي ثقافتي مطالعي جو هڪ بنيادي متن بڻجي ويو. * هڪ ڀيرو عام "مشرقيات" جو طريقو، هڪ حساس، ناقابل فهم، ۽ مڪمل طور تي روحاني هندستان جي تصوير سان، سنجيده اسڪالرشپ ۾ ختم ٿي چڪو آهي. . his book [[Orientalism (book)|Orientalism]] (1978), [[cultural critic]] Edward Said redefines the term ''Orientalism'' to describe a pervasive Western tradition—academic and artistic—of prejudiced outsider-interpretations of the [[Eastern world]], which was shaped by the cultural attitudes of European [[imperialism]] in the 18th and 19th centuries.<ref>Tromans, 24</ref> Since its publication, most academic discourse began to use the term "Orientalism" to refer to a general patronizing Western attitude towards Middle Eastern, Asian, and [[North Africa]]n societies. In Said's analysis, the West [[Essentialism|essentializes]] these societies as static and undeveloped—thereby fabricating a view of Oriental culture that can be studied, depicted, and reproduced in the service of [[Imperialism|imperial power]]. Implicit in this fabrication, writes Said, is the idea that Western society is developed, rational, flexible, and superior.<ref>Mahmood Mamdani, ''Good Muslim, Bad Muslim: America, the Cold War, and the Roots of Terrorism'', New York: Pantheon, 2004; {{ISBN|0-375-42285-4}}; p. 32.</ref> Furthermore, Said said that "The idea of representation is a theatrical one: the Orient is the stage on which the whole East is confined",<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/63/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=63 |language=English}}</ref> and that the subject of learned Orientalists "is not so much the East itself as the East made known, and therefore less fearsome, to the Western reading public".<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/60/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=60 |language=English}}</ref> The thesis of Edward Said's Orientalism develops Marxist philosopher [[Antonio Gramsci]]'s theory of [[cultural hegemony]], and [[Michel Foucault]]'s theorisation of [[discourse]] (the [[knowledge]]-[[Power (social and political)|power]] relation) to criticise the scholarly tradition of Oriental studies. In the academy, the book ''Orientalism'' (1978) became a foundational text of [[Postcolonialism|post-colonial cultural studies]].<ref>Xypolia, Ilia (2011). "Orientations and Orientalism: The Governor Sir Ronald Storrs". Journal of IslamicJerusalem Studies. 11: 25–43.</ref> The once common "Orientalist" approach, with its image of a sensuous, inscrutable, and wholly spiritual India, has died out in serious scholarship.<ref name="Prakash 383–408" /> === Cambridge School === The Cambridge School of historiography was a [[school of thought]] which approached the study of the [[British Empire]] from the imperialist point of view. It emerged especially at the [[University of Cambridge]] in the 1960s. [[John Andrew Gallagher]] (1919–80) was especially influential, particularly in his article with [[Ronald Robinson]] on "[[The Imperialism of Free Trade]]". It was led by Anil Seal,<ref>Anil Seal'', The Emergence of Indian Nationalism: Competition and Collaboration in the Later Nineteenth Century'' (1971)</ref> Gordon Johnson,<ref>Gordon Johnson, ''Provincial Politics and Indian Nationalism: Bombay and the Indian National Congress 1880–1915'' (2005)</ref> Richard Gordon, and David A. Washbrook.<ref>Rosalind O'Hanlon and David Washbrook, eds. ''Religious Cultures in Early Modern India: New Perspectives'' (2011)</ref> It downplayed ideology.<ref>Aravind Ganachari, "Studies in Indian Historiography: 'The Cambridge School'", ''Indica'', March 2010, 47#1, pp 70–93</ref> ==== Criticism ==== This school of historiography is criticised for western bias or [[Eurocentrism]].<ref name="google7">{{cite book|title=Eurocentrism: a marxian critical realist critique|author=Hostettler, N.|date=2013|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-135-18131-4|url=https://books.google.com/books?id=2XjozzN0ppEC&pg=PA33|page=33|access-date=6 January 2017}}</ref> Critics have attacked various ideas of the School.<ref>See [[Christopher Platt|D.C.M. Platt]], "The Imperialism of Free Trade: Some Reservations," ''Economic History Review,'' 21#2 (Aug., 1968), pp. 296-306</ref> In ''The New Imperial Histories Reader,'' Stephen Howe has assembled articles by critics who take aim especially at [[P. J. Marshall]], [[David Kenneth Fieldhouse|D. K. Fieldhouse]], Robinson and Gallagher, and [[Peter Cain (historian)|Peter Cain]] and [[A. G. Hopkins]].<ref>Stephen Howe, ed. ''New Imperial Histories Reader'' (Routledge, 2009)</ref> [[Howard Spodek]], for example, praises the school's regional and pluralist perspectives but criticizes their reliance on British (rather than Indian) documentation, sloppy use of [[social science]] models, downplaying of ideology, and their excessive emphasis on Indian self-seeking and the importance of British imperial initiatives in achieving modernization. He recommends a deeper appreciation of Indian initiatives, and more attention to the emerging importance of public life in many areas of society rather than just a concentration on politics.<ref>Howard Spodek, "Pluralist Politics in British India: The Cambridge Cluster of Historians of Modern India," ''American Historical Review,'' (June 1979) 84#3 pp 688-707</ref> === Nationalist School === The Nationalist school originated among Indian historians in the late 19th and early 20th centuries who were influenced by [[Indian independence movement|Indian nationalism]]. They emphasized achievements in Indian history, while downplaying negative aspects, which led to various contradictions. Nationalist historians universally praised Hindu rule of India, with Hindu culture being prized above all else.<ref name=":0a">{{cite book|last=Thapar|first=Romila|title=History of Early India: From the Origins to AD 1300|publisher=University of California Press|year=2004|isbn=978-0-520-24225-8|pages=16–17}}</ref> In modern history, they focused on Congress, Gandhi, Nehru and high level politics. It highlighted the Mutiny of 1857 as a war of liberation, and Gandhi's 'Quit India' begun in 1942, as defining historical events. This school of historiography has received criticism for [[Elitism]].<ref>{{cite web|url=http://pages.ucsd.edu/~rfrank/class_web/ES-200C/Articles/Guha.pdf|title=Ranjit Guha, "On Some Aspects of Historiography of Colonial India"}}</ref> Historians in this school included [[Rajendralal Mitra]], [[R. G. Bhandarkar]], [[Romesh Chunder Dutt]], [[Anant Sadashiv Altekar]], [[K. P. Jayaswal]], [[Hem Chandra Raychaudhuri]], [[Radha Kumud Mukherjee]], [[R. C. Majumdar]], and [[K. A. Nilakanta Sastri]] ,.<ref name=":0a" /> === Marxist School === In India, Marxist Historiography takes the form of Marxian historiography where Marxian techniques of analysis are used but Marxist political intentions and prescriptions are discarded. The Marxian historiography of India uses the method of [[historical materialism]] and has focused on studies of economic development, land ownership, and [[class conflict]] in precolonial India and [[deindustrialisation|deindustrialization]] during the colonial period.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993">Bagchi, Amiya Kumar (January 1993). "Writing Indian History in the Marxist Mode in a Post-Soviet World". Indian Historical Review. 20 (1/2): 229–244.</ref> [[Bhupendranath Datta|B. N. Datta]], and [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] are considered the founding fathers of Marxist historiography in India. D. D. Kosambi was apologetic of the revolution of [[Mao]] and thought of Indian Prime Minister [[Jawaharlal Nehru]]'s policies as pro-capitalist. Kosambi, a polymath, viewed Indian History from a Marxist viewpoint. The other Indian scholars of Marxian historiography are [[Ram Sharan Sharma|R. S. Sharma]], [[Irfan Habib]], [[D. N. Jha]], and [[K. N. Panikkar]].<ref>Bottomore, T. B. 1983. ''A Dictionary of Marxist thought''. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press.</ref> Other historians such as [[Satish Chandra (historian)|Satish Chandra]], [[Romila Thapar]], [[Bipan Chandra]], [[Arjun Dev (historian)|Arjun Dev]], and [[Dineshchandra Sircar]], are sometimes referred to as "influenced by the Marxian approach to history."<ref>Guichard, Sylvie (2010), The Construction of History and Nationalism in India, Routledge, p. 87, ISBN 978-1136949319</ref> One debate in Indian history that relates to a [[historical materialist]] schema is on the nature of [[feudalism]] in India. [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] in the 1960s outlined the idea of "feudalism from below" and "feudalism from above". Element of his feudalism thesis was rejected by R.S. Sharma in his monograph [[Indian Feudalism]] (2005) and various other books,<ref>Purohit, Vinayak. 1988. Arts of transitional India twentieth century. Bombay: Popular Prakashan.</ref><ref>R S Sharma, Indian Feudalism (book), 2005</ref><ref>R S Sharma, Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation, Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177-85</ref><ref>R S Sharma, India's Ancient Past, Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India, Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> However R. S. Sharma also largely agrees with Kosambi in his various other books.<ref>R S Sharma, ''[[Indian Feudalism (book)]], 2005''</ref><ref>R S Sharma, ''Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation'', Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177–85</ref><ref>R S Sharma, ''India's Ancient Past'', Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, ''The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India'', Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> Most Indian Marxian historians argue that the economic origins of communalism are feudal remnants and the economic insecurities caused by slow development in India.<ref>{{cite book|title=Dalit women in India: issues and perspective|page=138|first=Prahlad|last=Jogdand|year=1995}}</ref> Even non-academic and laymen contributions to Marxist Historiography exist in India. The book "Coffee Housinte Katha" (The Story of Coffee House), written in [[Malayalam]], a regional language of India, spoken in the state of [[Kerala]], by one of the leaders of the Indian Coffee House Movement, [[Nadakkal Parameswaran Pillai]], is an example of this. Politicians like [[Shripad Amrit Dange]] have also contributed to Marxian historiography. ==== Criticism ==== The Marxian school of Indian historiography is accused of being too ideologically influenced.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993" /> Though influenced by Marxist theory [[B. R. Ambedkar]] criticized Marxists, as he deemed them to be unaware or ignorant of the specifics of caste issues.<ref>Padovani, Florence. Development-Induced Displacement in India and China: A Comparative Look at the Burdens of Growth. Rowman & Littlefield. Bhimrao Ambedkar himself, who criticized Indian Marxists</ref><ref>Jadhav, Narendra (1991). "Neglected Economic Thought of Babasaheb Ambedkar". Economic and Political Weekly. 26 (15): 980–982. ISSN 0012-9976. JSTOR 4397927.</ref> Also though most criticisms of Marxian historiography is levied by people who are not historians, some historians have debated Marxian historians and critically examined their analysis of the [[history of India]]. Many have alleged that Marxian historians used [[Historical negationism|negationism]] to whitewash some of the atrocities committed by [[Islamic rulers in the Indian subcontinent|Muslim rulers]] in the Indian Subcontinent.<ref>{{cite book|title=The Legacy of Muslim Rule in India|quote=Marxists who always try to cover up the black spots of Muslim rule with thick coats of whitewash|first=Kishori Saran|last=Lal|publisher=Aditya Prakashan|page=67}}</ref><ref>{{cite book|title=Indian Politics, Then and Now: Essays in Historical Perspective|first=K|last=Seshadri|publisher=Pragatee Prakashan|page=5|quote=certain attempts made by some ultra-Marxist historians to justify and even whitewash tyrannical emperors of the medieval India}}</ref><ref>{{cite book|title=Studies in World Affairs, Volume 1|first=KR|last=Gupta|year=2006|publisher=Atlantic Publisher|page=249|isbn=9788126904952|url=https://books.google.com/books?id=Hw9uf7sRKtIC&pg=PA249}}</ref><ref>{{cite book|title=Al-Hind the Making of the Indo-Islamic World: The Slave Kings and the Islamic Conquest : 11th–13th Centuries|year=1991|url=https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink|url-access=limited|last=Wink|first=André|publisher=Brill|page=[https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink/page/n160 309]|quote="apologists for Islam, as well as some Marxist scholars in India have sometimes attempted to reduce Islamic iconoclasm.."}}</ref> Since the late 1990s, [[Hindu nationalism|Hindu nationalist]] scholars especially have theorized that the Marxian tradition in India neglected what they believe to be the country's 'illustrious past' based on Vedic-[[puranic chronology]] and other [[Pseudohistory|pseudo-historical]] [[Historical revisionism|revisionist]] narratives of history, the historians are held responsible for aiding or defending [[Islam in India|Muslims]], who figure in Hindu nationalist discourse as the enemy.<ref>Jha, D.N. (1996). Society and Ideology in India: Essays in Honour of Prof. R.S. Sharma. New Delhi, India: Munshiram Manoharlal Publishers Pvt. Ltd. ISBN 978-8121506397.</ref><ref>Historian: Prof Irfan Habib outlookindia.com. Magazine | 23 April 2007. Retrieved 15 January 2013</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=u0RZBwAAQBAJ&pg=PA98|title=The Construction of History and Nationalism in India: Textbooks, Controversies and Politics|last=Guichard|first=Sylvie|year=2010|publisher=Routledge |isbn=9781136949319}}</ref> An example of such a view is [[Arun Shourie]]'s ''[[Eminent Historians]]'' (1998)<ref>Bryant, E. E. (2014). ''Quest for the Origins of Vedic Culture: The Indo-Aryan Migration Debate''. Cary, US: Oxford University Press {{ISBN|978-0195169478}}</ref> and ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks'' (2000), by [[Meenakshi Jain]].<ref name="Times14July">{{cite news |title=From having legs hacked off to getting Rajya Sabha foothold: A Master's journey of grit |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |access-date=14 July 2025 |work=The Times of India |date=14 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250714044603/https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |archive-date=14 July 2025}}</ref><ref name="v282">{{cite web | title=Why Meenakshi Jain Has Been Nominated To Rajya Sabha | website=[[News18]] | date=15 July 2025 | url=https://www.news18.com/opinion/opinion-why-meenakshi-jain-has-been-nominated-to-rajya-sabha-9442669.html | access-date=18 July 2025}}</ref> === Subaltern School === The "subaltern school", was begun in the 1980s by [[Ranajit Guha]] and [[Gyan Prakash]].<ref>{{cite journal |last=Prakash |first=Gyan |date=December 1994 |title=Subaltern studies as postcolonial criticism |journal=American Historical Review |volume=99 |issue=5 |pages=1475–1500 |doi=10.2307/2168385|jstor=2168385 }}</ref> It focuses attention away from the elites and politicians to "history from below", looking at the peasants using folklore, poetry, riddles, proverbs, songs, oral history and methods inspired by anthropology. It focuses on the colonial era before 1947 and typically emphasises caste and downplays class, to the annoyance of the Marxist school.<ref>{{cite journal |last=Roosa |first=John |date=2006 |title=When the Subaltern Took the Postcolonial Turn |journal=Journal of the Canadian Historical Association |volume=17 |issue=2 |pages=130–147 |doi=10.7202/016593ar|doi-access=free }}</ref> ==== Criticism ==== {{see|Subaltern Studies#Criticism}} === Hindutva Approach === Hindutva ({{Translation|Hinduness}}) is the predominant form of [[Hindu nationalism]] in India.<ref>{{Cite web|last=Purandare|first=Vaibhav|date=22 August 2019|title=Hindutva is not the same as Hinduism said Savarkar|url=https://www.telegraphindia.com/india/hindutva-is-not-the-same-as-hinduism-said-savarkar/cid/1699550|access-date=23 December 2020|website=telegraphindia.com}}</ref> The Hindutva movement has been described as a variant of "right-wing extremism",<ref name="Leidig">{{Cite journal|last=Leidig|first=Eviane|date=17 July 2020|title=Hindutva as a variant of right-wing extremism|journal=Patterns of Prejudice|volume=54|issue=3|pages=215–237|doi=10.1080/0031322X.2020.1759861|issn=0031-322X|doi-access=free|hdl=10852/84144|hdl-access=free}}</ref> adhering to a concept of homogenised majority and [[cultural hegemony]].<ref name="j3517631">{{cite journal |title=Fascism of our times |jstor=3517631 |author=Prabhat Patnaik |journal=Social Scientist |volume=21 |issue=3/4|pages=69–77 |year=1993 |doi=10.2307/3517631}}</ref><ref>{{harvnb|Frykenberg|2008|pages=178–220}}: "This essay attempts to show how — from an analytical or from an historical perspective — Hindutva is a melding of Hindu fascism and Hindu fundamentalism."</ref> Some analysts dispute the identification of Hindutva with fascism, and suggest Hindutva is an extreme form of [[conservatism]]. Hindutva approach to history exists to create a version of history to support the Hindu nationalist demands for [[Hindutva#Views on Indian history|Hindu Rashtra]] in Indian society.<ref name="Menon 28–30">{{cite magazine |last=Menon |first=Latha |date=August 2004 |title=Coming to Terms with the Past: India |magazine=History Today |volume=54 |issue=8 |pages=28–30}}</ref> It began with the writings of the developer and outliner of the [[Hindu Nationalism|Hindu Nationalist]] political ideology of [[Hindutva]] himself, [[Vinayak Damodar Savarkar]].{{sfn|Chandra|1989|p=145}}{{sfn|Keer|1966|p=143}} His works '[[The Indian War of Independence (book)|The Indian war of independence, 1857]]', 'Hindu-Pad-Padashahi (A Critical Review of the Hindu Empire of Maharashtra)', and 'Six Glorious Epochs of Indian History' contributed to and laid down the groundwork for this approach. However, this approach did not gain much traction until the 1990s.{{sfn|Goodrick-Clarke|1998|p=46}}<ref>{{Cite web|title=Resources|url=http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|access-date=2021-08-08|website=savarkar.org|language=en|archive-date=8 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210808095423/http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Visana|first=Vikram|date=5 November 2020|title=Savarkar before Hindutva: Sovereignty, Republicanism, and Populism in India, c.1900–1920|url=https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|journal=Modern Intellectual History|volume=18|issue=4|language=en|pages=1106–1129|doi=10.1017/S1479244320000384|s2cid=224983230|issn=1479-2443|access-date=25 July 2021|archive-date=30 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210930153956/https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> This approach is still in the process of development.<ref name="Menon 28–30" /> In March 2012, [[Diana L. Eck]], Professor of Comparative Religion and Indian Studies at [[Harvard University]], authored in her book "India: A Sacred Geography", that idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals and it wasn't just a cluster of regional identities and it wasn't ethnic or racial.<ref name="scroll.in">{{cite web|url=http://scroll.in/article/802047/theres-an-idea-of-india-from-early-times-much-before-the-mughals-or-the-british-scholar-diana-eck|title=Harvard scholar says the idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals|date=20 January 2016 }}</ref><ref name="In The Footsteps of Pilgrims">{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/leisure/story/20120618-review-of-diana-leck-india-a-sacred-geography-758709-2012-06-09|title=In The Footsteps of Pilgrims |date=9 June 2012 }}</ref><ref>{{cite magazine |url=https://www.economist.com/books-and-arts/2012/03/24/the-heavens-and-the-earth |title=India's spiritual landscape: The heavens and the earth |magazine =The Economist |date=24 March 2012}}</ref><ref name="Dalrymple">{{cite news |last=Dalrymple |first=William |date=27 July 2012 |title=India: A Sacred Geography by Diana L Eck – review |url=https://www.theguardian.com/books/2012/jul/27/india-sacred-geography-eck-review |newspaper=The Guardian}}</ref> This approach is noted for denying the [[Indo-Aryan migrations]], as they consider those whose ancestry and religion have origins outside of the Indian subcontinent to be aliens, namely Muslims, Christians, and communists. This approach states that only the Hindus are the legitimate heirs of South Asia.{{Sfn|Thapar|2004|p=14}} ==== Saffronisation ==== [[Saffronisation]], a process of introduction of right-wing policies that implement a Hindu nationalist agenda onto school textbooks by attempting to glorify Hindu contributions to Indian history while undermining other contributions, has become prominent. The [[Bharatiya Janata Party]] (BJP) has said that several Indian history textbooks had overt Marxist or Eurocentric political overtones.<ref name=":2">{{cite journal|last=Bhattacharya|first=Neeladri|date=2009|title=Teaching History in Schools: The Politics of Textbooks in India|journal=History Workshop Journal|volume=67|issue=67|pages=99–110|doi=10.1093/hwj/dbn050|jstor=40646212|s2cid=154421051}}</ref> The BJP has had trouble changing the textbooks because many states in which the BJP is not in power have blocked saffronisation efforts. The BJP, citing a rigid anti-Hindu agenda, restructured NCERT and the Indian Council of Historical Research (ICHR) to make textbooks conform to the BJP's Hindu nationalist platform.<ref>{{cite book|last=Bénéï|first=Veronique|title=Manufacturing Citizenship: education and nationalism in Europe, South Asia, and China|publisher=Routledge|year=2005|isbn=0-415-36488-4|location=New York, NY|pages=156–159}}</ref> In states where the BJP had control of the local government, textbooks were changed extensively to favor a Hindu nationalist narrative.<ref name=":1" /> These changes included the omission of caste-based exclusion and violence throughout Indian history and the exclusion or minimization of contributions to Indian society made by Muslims.<ref name="Raghavan">{{cite news|author=Raghavan, B. S.|title=Saffronisation|date=12 September 2001|newspaper=[[The Hindu]]|url=http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20070514123440/http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-date=14 May 2007|url-status=live}}</ref> After a rival political party, the [[Indian National Congress]], came into power, efforts were undertaken in 2004 to reverse the saffronisation of textbooks previously made by BJP.<ref name="The Guardian">{{cite news |last=Ramesh |first=Randeep |url=https://www.theguardian.com/world/2004/jun/26/india.schoolsworldwide |title=Another rewrite for India's history books |work=The Guardian |date=25 June 2004 |access-date=10 March 2016}}</ref> When the ''[[Hindustan Times]]'' reviewed the issue of saffronisation of Indian textbooks in late 2014, it noted that right-wing efforts to change how textbooks recount history faced "some difficulty as it lacks credible historians to back its claims."<ref>{{cite news|last=Raza |first=Danish | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffronising-textbooks-where-myth-and-dogma-replace-history/story-CauM4dmmsPGrjZ3APAvNxO.html |title=Saffronising textbooks : Where myth and dogma replace history |work=Hindustan Times |date=8 December 2014 |access-date=9 March 2016}}</ref> The [[India#Medieval India|medieval period]] in India is one such hotly-contested epoch among historians. Since there can be no true consensus about that era due to divided and deeply entrenched political motivations, history for that period is highly subjective and particularly vulnerable to the influence of the textbook writer's sympathies and outlook. "The choice of the textbook writer is more decisive than anything else," it was noted in a report in ''The Hindu''.<ref name="Amrik Singh">{{cite news|last=Singh|first=Amrik|date=25 August 2001|title=Saffronisation and textbooks|url=http://www.thehindu.com/2001/08/25/stories/05252524.htm|work=[[The Hindu]]|access-date=10 March 2016}}{{dead link|date=April 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> Critics have said that the changes to the textbooks have portrayed the medieval period as "a dark age of Islamic colonial rule which snuffed out the glories of the Hindu and Buddhist empires that preceded it".<ref name="The Guardian" /> Another trap in the politicisation of history relates to contention over the state of [[Jammu and Kashmir (union territory)|Jammu and Kashmir]].<ref name="Amrik Singh" /> By mid-2015, ''[[The Times of India]]'' reported that the [[National Council of Educational Research and Training]], which is in charge of publishing textbooks, had participated in a meeting convened by the [[Ministry of Human Resource Development]], and during that meeting, the issue of changing textbooks was discussed. An official from the ICHR complained that the theme of nationalism did not receive proper treatment in textbooks, setting the stage for possible textbook revisions.<ref name=":1">{{cite news | last=Akshaya |first=Mukul | url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/education/news/Saffronization-fears-over-history-textbooks-rewrite-plans/articleshow/47792475.cms |title=Saffronization fears over history textbooks rewrite plans |work=The Times of India|date=24 June 2015 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of Rajasthan reportedly spent Rs 37 crore to reprint 36 textbooks used for classes 1 to 8 for the 2016–2017 academic session that will be based on an agenda that would promote Indian culture by including historical figures, such as [[Suraj Mal|Maharaja Surajmal]], Hem Chandra, and [[Guru Gobind Singh]]. The textbooks that had been approved up to the 2012–13 academic session were rendered obsolete under the rewriting of history, and those books were auctioned off. In total, 5,66 crore new textbooks were ordered printed for an agenda that critics described was intent on supporting the saffronisation of textbooks. Rajasthan (primary and secondary) education minister Vasudev Devnani denied the charge of saffronisation, but educationists described his decision as to the "Hinduisation of education" that occurs when right-wing forces come to power.<ref>{{cite news|last=Goswami |first=Rakesh | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffron-agenda-raje-scraps-cong-textbooks-spends-rs-37-cr-on-new-ones/story-U3JaMmx52f4YsuUfb3wlNK.html |title=Saffronisation ? Raje scraps Cong textbooks, spends Rs 37 cr on new ones |work=Hindustan Times |date=20 January 2016 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of [[Karnataka]] has reportedly ordered new textbooks for the 2017–18 academic session in an effort that academicians and critics have described as a "blatant attempt to saffronise textbooks".<ref>{{cite news| url=http://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/revised-textbooks-from-201718-academic-year/article7300069.ece |title=Revised textbooks from 2017–18 academic year|work=The Hindu |date=10 June 2015 |access-date=10 March 2016}}</ref> ==== Criticism ==== The Hindutva approach to history is based on ahistorical premises and treats mythology as history. According to [[Christophe Jaffrelot]], a French political scientist specialising in South Asia, the Hindutva ideology has roots in an era where the fiction in ancient Indian mythology and Vedic antiquity was presumed to be valid. This fiction was used to "give sustenance to Hindu ethnic consciousness".<ref name="Jaffrelot1996p77">{{cite book|author=Christophe Jaffrelot|title=The Hindu Nationalist Movement in India|url= https://books.google.com/books?id=Y2buDDwdgIsC|year= 1996|publisher= Columbia University Press|isbn= 978-0-231-10335-0|page=77}}</ref> Its strategy emulated the Muslim identity politics of the Khilafat movement after World War I, and borrowed political concepts from the West –&nbsp;mainly German.<ref name="Jaffrelot1996p77" /> Hindutva organizations treat events in [[Hindu mythology]] as history.<ref name="R. Ramachandran">{{cite web|author=R. Ramachandran|date=1 February 2019|title=Science circus|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/science-and-technology/article26004777.ece}}</ref><ref name="Ziya Us Salam">{{cite web|author=Ziya Us Salam|title=Age of unreason|website=Frontline|date=20 June 2018 |url=https://frontline.thehindu.com/cover-story/article24200525.ece}}</ref><ref name="Meera Nanda">{{cite web|author=Meera Nanda|date=2 January 2004|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|title=Postmodernism, Hindu nationalism and 'Vedic science'|access-date=23 March 2022|archive-date=12 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200812120255/https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|url-status=dead}}</ref><ref name="Truschke">{{Cite journal|last=Truschke|first=Audrey|date=15 December 2020|title=Hindutva's Dangerous Rewriting of History|url=http://journals.openedition.org/samaj/6636|journal=South Asia Multidisciplinary Academic Journal|language=fr|issue=24/25|doi=10.4000/samaj.6636|issn=1960-6060|doi-access=free}}</ref> Hindutva organizations have been criticized for their belief in statements or practices that they claim to be both scientific and factual but are incompatible with the [[scientific method]].<ref>{{citation |first=Meera |last=Nanda |title=Hindutva's science envy |url=http://www.frontline.in/science-and-technology/hindutvas-science-envy/article9049883.ece |newspaper=Frontline |date=16 September 2016 |access-date=14 October 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://scroll.in/article/865872/from-dissing-darwin-to-yogic-farming-a-short-history-of-the-bjps-brush-with-pseudoscience|title=From dissing Darwin to yogic farming: A short history of the BJP's brush with pseudoscience|date=21 January 2018 }}</ref> According to [[Anthony Parel]], a historian and political scientist, Savarkar's ''Hindutva, Who is a Hindu?'' published in 1923 is a fundamental text of Hindutva ideology. It asserts, states Parel, India of the past to be "the creation of a racially superior people, the Aryans. They came to be known to the outside world as Hindus, the people beyond the Indus River. Their identity was created by their race (jati) and their culture (Sanskriti). All Hindus claim to have in their veins the blood of the mighty race incorporated with and descended from the Vedic fathers. They created a culture — an ensemble of mythologies, legends, epic stories, philosophy, art and architecture, laws and rites, feasts, and festivals. They have a special relationship to India: India is to them both fatherland and holy land." The Savarkar's text presents the "Hindu culture as a self-sufficient culture, not needing any input from other cultures", which is "an unhistorical, narcissistic and false account of India's past", states Parel.<ref name="Parel2006p42">{{cite book|author=Anthony J. Parel|title=Gandhi's Philosophy and the Quest for Harmony|url= https://books.google.com/books?id=MQhz0fW0HZUC |year=2006|publisher= Cambridge University Press|isbn=978-0-521-86715-3|pages=42–43}}</ref> The premises of early Hindu nationalist thought, states Chetan Bhatt, reflected the colonial era European scholarship and Orientalism of its times.<ref name="Bhatt2001p11" /> The idea of "India as the cradle of civilization" (Voltaire, Herder, Kant, Schlegel), or as "humanity's homeland and primal philosophy" (Herder, Schlegel), or the "humanism in Hindu values" (Herder), or of Hinduism offering redemption for contemporary humanity (Schopenhauer), along with the colonial-era scholarship of Frederich Muller, Charles Wilkins, William Jones, Alexander Hamilton, and others were the natural intellectual matrix for Savarkar and others to borrow and germinate their Hindu nationalist ideas.<ref name="Bhatt2001p11">{{cite book|author=Chetan Bhatt|title=Hindu nationalism: origins, ideologies and modern myths|url=https://books.google.com/books?id=W2PXAAAAMAAJ|year=2001|publisher=Berg|isbn=978-1-85973-343-1|pages=11–12}}</ref> [[Chakravarthi Ram-Prasad]], a Fellow of the British Academy and a scholar of Politics and Philosophy of Religion, states that Hindutva is a form of nationalism that is expounded differently by its opponents and its proponents.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> The opponents of Hindutva either consider it as a fundamentalist ideology that "aims to regulate the working of civil society with the imperatives of Hindu religious doctrine", or as another form of fundamentalism while accepting that Hinduism is a diverse collection of doctrines, is complex and is different from other religions. According to Ram-Prasad, the proponents of Hindutva reject these tags, viewing it to be their right and a desirable value to cherish their religious and cultural traditions.<ref name="Ram‐Prasad1993p285">{{cite journal | last=Ram-Prasad | first=C. | title=Hindutva ideology: Extracting the fundamentals | journal=Contemporary South Asia | volume=2 | issue=3 | year=1993 | doi=10.1080/09584939308719718 | pages=285–309}}</ref> The Hindutva ideology according to Savarkar, states Ram-Prasad, is a "geography, race, and culture" based concept. However, the "geography" is not strictly territorial but is an "ancestral homeland of a people", and the "race" is not biogenetic but described as the historic descendants of the intermarriage of Aryans, native inhabitants, and "different peoples" who arrived over time.<ref name="Flood2008p527" /> So, "the ultimate category for Hindutva is culture", and this culture is "not strictly speaking religious if by religion is meant a commitment to certain doctrines of transcendence", he states.<ref name="Flood2008p527">{{cite book|author=C. Ram-Prasad|editor=Gavin Flood|title=The Blackwell Companion to Hinduism|url=https://books.google.com/books?id=SKBxa-MNqA8C |year=2008|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-99868-7|pages=527–528}}</ref> The proponents state that in the Hindutva thought, there is a kernel of coherent and justifiable thesis about the Indian culture and history.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> Hindutva ideology has been linked to threats to academics and students, both in India and the United States.<ref name="Venugopal, Arun">{{Cite web|last=Venugopal, Arun|date=21 July 2021|title=At Rutgers, and Beyond, Scholars Are Under Attack For Their Critique of India's Far-Right Government|url=http://gothamist.com/news/at-rutgers-and-beyond-scholars-are-under-attack-for-their-critique-of-indias-far-right-government|access-date=21 July 2021|website=Gothamist|language=en}}</ref><ref name=":0b">{{Cite web|title=American Scholars of India Confront a Rise in Threats {{!}} WNYC {{!}} New York Public Radio, Podcasts, Live Streaming Radio, News|url=https://www.wnyc.org/story/american-scholars-india-confront-rise-threats/|access-date=6 September 2021|website=WNYC|language=en}}</ref> For instance, in 2011, Hindutva activists successfully led a charge to remove an essay about the multiple narratives of Ramayanas from Delhi University's history syllabus.<ref name="The Hindu">{{Cite news|last=N|first=Vijetha S.|date=15 October 2011|title=Historians protest as Delhi University purges Ramayana essay from syllabus|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/Historians-protest-as-Delhi-University-purges-Ramayana-essay-from-syllabus/article13372074.ece|access-date=11 July 2021|issn=0971-751X}}</ref> [[Romila Thapar]], a world-renowned historian, has faced Hindutva-led attacks, with the claims that her works present Marxist and [[Eurocentric]] points of view.<ref name="washingtonpost.com">{{Cite news|title=In the battle over India's history, Hindu nationalists square off against a respected historian|language=en-US|newspaper=Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/india-romila-thapar-dissent/2021/01/02/1a79ca54-4070-11eb-b58b-1623f6267960_story.html|access-date=11 July 2021|issn=0190-8286}}</ref> Hindutva scholars like [[Rajiv Malhotra]] has been responsible for pushback against [[White people|white]] scholars specialising on South Asia and Hinduism based in North America, including [[Wendy Doniger]] and [[Sheldon Pollock]] on grounds of their supposed [[Evangelism|vested interests]] & [[Racism|racial prejudices]] [[Anti-Indian sentiment|against Indians]].<ref name="insidehighered.com">{{Cite web|title=Scholars who study Hinduism and India face hostile climate|url=https://www.insidehighered.com/news/2016/04/12/scholars-who-study-hinduism-and-india-face-hostile-climate|access-date=11 July 2021|website=www.insidehighered.com|language=en}}</ref> Under BJP leadership, the Indian state has been accused of monitoring scholars and denying some research access.<ref name="The Nation">{{cite news |last1=Chaturvedi |first1=Vinayak |title=The Hindu Right and Attacks on Academic Freedom in the US |url=https://www.thenation.com/article/culture/hindu-right-academic-freedom/ |publisher=The Nation |date=December 2021}}</ref> In 2021, a group of North American-based scholars of South Asia formed a collective and published the Hindutva Harassment Field Manual to, they argue, answer the Hindutva threat to their academic freedom.<ref name="Prakash">{{Cite web|last=Prakash|first=Priyali|title='Targeted by hate': Audrey Truschke on why she helped write a 'Hindutva Harassment Field Manual'|url=https://scroll.in/article/999710/targeted-by-hate-audrey-truschke-on-why-she-helped-write-a-hindutva-harassment-field-manual|access-date=28 August 2021|website=Scroll.in|date=10 July 2021 |language=en-US}}</ref><ref name=":0b" /> They documented further incidents of Hindutva harassment of academics in North America, dating back to the 1990s.<ref name="Timeline">{{cite web |last1=SASAC |title=Timeline |url=https://www.hindutvaharassmentfieldmanual.org/timeline |website=Hindutva Harassment Field Manual}}</ref> The [[Association for Asian Studies]] noted that Hindutva, described as a "[[Majoritarianism|majoritarian]] ideological doctrine" different from [[Hinduism]], resorted to "increasing attacks on numerous scholars, artists, and journalists who critically analyze its politics".<ref name="asianstudies.org">{{Cite web|date=10 September 2021|title=AAS Statement on the Dismantling Global Hindutva Conference|url=https://www.asianstudies.org/aas-statement-on-the-dismantling-global-hindutva-conference/|access-date=11 September 2021|website=Association for Asian Studies|language=en-US}}</ref> == هندستان تي برطانوي سامراج جي اثر جو جائزو == هندستان تي برطانوي سامراج جي معاشي اثر بابت بحث جاري آهي. اهو مسئلو اصل ۾ قدامت پسند برطانوي سياستدان ايڊمنڊ برڪ پاران اٿاريو ويو هو، جنهن 1780ع جي ڏهاڪي ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپني تي سخت حملو ڪيو، دعويٰ ڪئي ته وارن هيسٽنگز ۽ ٻين اعليٰ عملدارن هندستاني معيشت ۽ سماج کي تباهه ڪري ڇڏيو آهي. هندستاني مورخ راجت ڪنتا رائي (1998ع) حملي جي هن سلسلي کي جاري رکندي چوي ٿو ته 18هين صدي ۾ انگريزن پاران آندو ويو نئون معيشت "لٽ مار" جو هڪ روپ هو ۽ مغل هندستان جي روايتي معيشت لاءِ هڪ آفت هئي. رائي انگريزن تي خوراڪ ۽ پئسن جي ذخيرن کي ختم ڪرڻ ۽ اعليٰ ٽيڪس لاڳو ڪرڻ جو الزام لڳائي ٿو جيڪو سال 1770ع جي خوفناڪ قحط جو سبب بڻيو، جنهن جي ڪارڻ بنگال جي ماڻهن جو ٽيون حصو مارجي ويو.<ref>Rajat Kanta Ray, "Indian Society and the Establishment of British Supremacy, 1765–1818", in ''The Oxford History of the British Empire: vol. 2, The Eighteenth Century'', ed. P. J. Marshall, (1998), pp. 508–529.</ref> انگريزن جي هندستاني قومپرستي جي بيان کي رد ڪندي، جيئن ته اهي اجنبي جارح هئا، وحشي طاقت سان اقتدار تي قبضو ڪيو ۽ سڄي هندستان کي غريب ڪيو، برطانوي تاريخدان پي. جي. مارشل دليل ڏئي ٿو ته برطانوي مڪمل ڪنٽرول ۾ نه هئا پر ان جي بدران ان ۾ رانديگر هئا جيڪو بنيادي طور تي هڪ هندستاني راند هئي ۽ جنهن ۾ انهن جو اقتدار ۾ اچڻ هندستاني اشرافيه سان بهترين تعاون تي منحصر هو. مارشل تسليم ڪري ٿو ته سندس گهڻي تشريح اڃا تائين ڪيترن ئي تاريخدانن طرفان رد ڪئي وئي آهي. مارشل دليل ڏئي ٿو ته تازي اسڪالرشپ ان خيال جي ٻيهر تشريح ڪئي آهي ته اڳوڻي نرم مغل حڪمراني جي خوشحالي غربت ۽ انارڪي کي رستو ڏنو. مارشل دليل ڏئي ٿو ته برطانوي قبضي ماضي سان ڪو به تيز وقفو نه ڪيو. انگريزن وڏي پيماني تي علائقائي مغل حڪمرانن کي ڪنٽرول سونپيو ۽ 18هين صدي جي باقي حصي لاءِ عام طور تي خوشحال معيشت کي برقرار رکيو. مارشل نوٽ ڪري ٿو ته برطانوي هندستاني بينڪرن سان ڀائيواري ۾ ويا ۽ مقامي ٽيڪس منتظمين ذريعي آمدني وڌائي ۽ ٽيڪس جي پراڻي مغل شرحن کي برقرار رکيو. پروفيسر رائي متفق آهن ته ايسٽ انڊيا ڪمپني کي هڪ سخت ٽيڪس سسٽم ورثي ۾ مليو جيڪو هندستاني آبادگارن جي پيداوار جو ٽيون حصو وٺندو هو.<ref>Marshall, "The British in Asia: Trade to Dominion, 1700–1765"</ref> === برطانوي راج جي عدم تحفظ === 20 صدي ۾ تاريخدان عام طور تي متفق هئا ته برطانوي راج ۾ شاهي اختيار 1800-1940 جي دور ۾ محفوظ هو. مختلف چئلينج سامهون آيا آهن. مارڪ ڪونڊوس ۽ جان ولسن دليل ڏين ٿا ته راج دائمي طور تي غير محفوظ هو.<ref>Mark Condos, ''The Insecurity State: Punjab and the Making of Colonial Power in British India'' (Cambridge University Press, 2017).</ref><ref>Jon Wilson, ''India conquered: Britain's Raj and the chaos of empire'' (Simon and Schuster, 2016).</ref> انهن دليل ڏنو ته آفيسرن جي غير معقول پريشاني گهٽ ۾ گهٽ سماجي خريداري يا نظرياتي هم آهنگي سان هڪ افراتفري واري انتظاميه جو سبب بڻي. راج هڪ پراعتماد رياست نه هئي جيڪا پنهنجي مرضي مطابق ڪم ڪرڻ جي قابل هئي، پر هڪ نفسياتي طور تي جنگ ۾ مبتلا هئي جيڪا خلاصي، ننڍي پيماني، يا مختصر مدت کان سواءِ ڪم ڪرڻ جي قابل نه هئي.<ref>Joshua Ehrlich, "Anxiety, Chaos, and the Raj." ''Historical Journal'' 63.3 (2020): 777–787. DOI: https://doi.org/10.1017/S0018246X1900058X</ref> ==پڻ ڏسو== * [[سنڌ جي تاريخ نگاري]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] * [[هندستان جي تاريخ]] * [[برطانوي سلطنت جي تاريخ نگاري]] == حوالا == == ڪتاب نگاري == ==حوالا== {{حوالا}} ===Works cited=== * {{citation |last=Chandra |first=Bipan |title=India's Struggle for Independence |year=1989 |publisher=Penguin Books India |location=New Delhi |isbn=978-0-14-010781-4 }} * {{Cite book |editor-last=Defrémery |editor-first = C. |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=B.R. |title=Voyages d'Ibn Batoutah (Volume 1) |publisher= Société Asiatic |year=1853 |place=Paris |language=French, Arabic |url=https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ}} * {{Cite book |last=Dunn |first=Ross E. |author-link=Ross E. Dunn |title=The Adventures of Ibn Battuta |publisher=University of California Press |year=2005 |orig-year=1986 |isbn=978-0-520-24385-9 }} * {{citation|last=Eggermont|first=P. H. L.|title=The Purāņa Source of Merutuṅga's List of Kings and the Arrival of the Śakas in India|year=1969|url=https://books.google.com/books?id=ks4UAAAAIAAJ}} * {{Citation |last=Goodrick-Clarke |first=Nicholas |author-link=Nicholas Goodrick-Clarke |title=Hitler's Priestess: Savitri Devi, the Hindu-Aryan Myth and Neo-Nazism |title-link=Hitler's Priestess |publisher=[[New York University Press]] |year=1998 |isbn=978-0-8147-3111-6 |language=en}} * {{cite book |last1=Keer |first1=Dhananjay |title=Veer Savarkar |date=1966 |publisher=Popular Prakashan |url=https://books.google.com/books?id=aCALAQAAIAAJ |language=en |oclc=582786373}} * {{cite book |first=Robert |last=Frykenberg |chapter=Hindutva as a Political Religion: An Historical Perspective |editor1=R. Griffin |editor2=R. Mallett |editor3=J. Tortorice |title=The Sacred in Twentieth-Century Politics: Essays in Honour of Professor Stanley G. Payne |year=2008 |url=https://books.google.com/books?id=JGOHDAAAQBAJ |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-0-230-24163-3 |pages=178–200 }} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * Balagangadhara, S. N. (2012). Reconceptualizing India studies. New Delhi: Oxford University Press. * Bhattacharjee, J. B. ''Historians and Historiography of North East India'' (2012) * {{cite book|last=Bannerjee|first= Dr. Gauranganath |title=India as known to the ancient world|url=https://archive.org/stream/indiaasknowntoan00banerich#page/n3/mode/2up|year=1921|publisher=Humphrey Milford, Oxford University Press, London}} * Bose, Mihir. "India's Missing Historians: Mihir Bose Discusses the Paradox That India, a Land of History, Has a Surprisingly Weak Tradition of Historiography", ''History Today'' 57#9 (2007) pp 34+. [https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110915152404/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 |date=15 September 2011 }} *Chakrabarti, Dilip K.: Colonial Indology, 1997, Munshiram Manoharlal: New Delhi. * Palit, Chittabrata, ''Indian Historiography'' (2008). *Indian History and Culture Society., Devahuti, D. (2012). Bias in Indian historiography. * Elliot, Henry Miers; John Dowson (1867–77). ''The History of India, as told by its own historians. The Muhammadan Period''. London: Trübner and Co. * [[Meenakshi Jain|Jain, Meenakshi]] [https://archive.org/details/flawed-narratives-history-in-the-old-ncert-textbooks-of-satish-chandra-by-meenakshi-jain ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks - A random survey of Satish Chandra’s “Medieval India''], NCERT 2000 * Inden, R. B. (2010). Imagining India. Bloomington, Ind: Indiana University Press. * Jain, M. The India They Saw : Foreign Accounts (4 Volumes) Delhi: Ocean Books, 2011. * Kahn, Yasmin. "Remembering and Forgetting: South Asia and the Second World War' in Martin Gegner and Bart Ziino, eds., ''The Heritage of War'' (Routledge, 2011) pp 177–193. * Mantena, R. (2016). Origins of modern historiography in India: Antiquarianism and philology 1780–1880. Palgrave Macmillan. * Mittal, S. C ''India distorted: A study of British historians on India'' (1995), on 19th century writers * [[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970) {{ISBN|9782102227356}} *{{cite book |first=Yvette Claire |last=Rosser |title=Curriculum as Destiny: Forging National Identity in India, Pakistan, and Bangladesh |year=2003 |publisher=University of Texas at Austin |type=Dissertation |url=http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |access-date=17 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911035259/http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |archive-date=11 September 2008 |url-status=dead }} *[[Arvind Sharma]], Hinduism and Its Sense of History (Oxford University Press, 2003) {{ISBN|978-0-19-566531-4}} * E. Sreedharan, A Textbook of Historiography, 500 B.C. to A.D. 2000 (2004) * Shourie, Arun (2014). Eminent historians: Their technology, their line, their fraud. Noida, Uttar Pradesh, India : HarperCollins Publishers. {{ISBN|9789351365914}} *{{cite book |title=Aryans and British India |first=Thomas R. |last=Trautmann |url=https://books.google.com/books?id=jR_LPnEH3GsC |year=1997 |location=Berkeley |publisher=University of California Press |isbn=978-0-585-10445-4}} *Viswanathan, G. (2015). Masks of conquest: Literary study and British rule in India. * Antonio de Nicolas, Krishnan Ramaswamy, and Aditi Banerjee (eds.) (2007), ''[[Invading the Sacred]]: An Analysis Of Hinduism Studies in America'' (Publisher: Rupa & Co.) * Vishwa Adluri, Joydeep Bagchee: ''The Nay Science: A History of German Indology''. Oxford University Press, New York 2014, {{ISBN|978-0199931361}} (''Introduction,'' p.&nbsp;1–29). * Warder, A. K., ''An introduction to Indian historiography'' (1972). * Winks, Robin, ed. ''The Oxford History of the British Empire: Volume V: Historiography'' (2001) * Weickgenannt, T. N. (2009). Salman Rushdie and Indian historiography: Writing the nation into being. Basingstoke: Palgrave Macmillan. {{Historiography}} [[زمرو:ڀارت جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:تاريخ نويسي]] [[زمرو:ڀارت جي تاريخ]] ==قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسي== قومي ۽ علائقائي تاريخن جا مقصد به مختلف رهيا آهن. قومي تاريخ منتشر ۽ جدا جدا عنصرن کي هڪ قومي سڃاڻپ هيٺ گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، جڏهن ته علائقائي تاريخون پنهنجي ثقافتي قدرن، روايتن ۽ سياسي حيثيت کي اجاگر ڪري پنهنجي معاملن ۾ آزاد ڪردار ادا ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪن ٿيون. نوآبادياتي دور جي خاتمي ۽ نون ملڪن جي قيام کان پوءِ، پراڻين حدن جي تبديليءَ سبب قوم رياست ۽ صوبن جي وچ ۾ تضاد پيدا ٿيا. علائقن وٽ پنهنجي جدا تاريخ ۽ ثقافت هئي، جڏهن ته نئين قوم رياست کي پنهنجي تاريخ نئين زاويي سان ٺاهڻي هئي. اهڙي صورتحال ۾ قومي تاريخ ڪڏهن ڪڏهن سياسي غلبي، قومي سڃاڻپ جي تشهير ۽ علائقائي قوميتن جي دٻاءَ لاءِ استعمال ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==پاڪستان ۾ سنڌ جي علائقائي حيثيت== پاڪستان جي قيام وقت ملڪ ۾ پنج صوبا هئا، جن وٽ پنهنجي جدا سڃاڻپ موجود هئي. پاڪستان هڪ نئون ملڪ هو، تنهنڪري ان جي شروعاتي دور ۾ قومي وحدت ۽ قوم سازيءَ تي وڌيڪ زور ڏنو ويو. صوبي سان وابستگيءَ کي سرڪاري سطح تي ڪڏهن ڪڏهن تنقيد جو نشانو بڻايو ويو، ڇاڪاڻ ته ان کي قوم سازيءَ جي راهه ۾ رڪاوٽ سمجهيو ويندو هو. سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي سياسي عمل ۾ ٿيندڙ تبديلين کي ظاهر ڪري ٿي؛ جيئن جيئن سياسي جوڙجڪ بدلبي رهي، تيئن سنڌ جي تاريخ لکڻ جا رخ به تبديل ٿيندا رهيا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ هڪ الڳ حيثيت رکي ٿي، ڇاڪاڻ ته اها بنگال ۽ پنجاب وانگر ورهايل نه ٿي. سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي به پشتونن يا بلوچن وانگر ٻن يا وڌيڪ ملڪن ۾ وڏي پيماني تي ورهايل نه هئي. تاريخي ۽ جاگرافيائي طور سنڌ قديم زماني کان پنهنجي جداگانه سڃاڻپ رکي ٿي، جنهن ڪري اها پاڪستان جي ٻين صوبن کان هڪ خاص ۽ ممتاز حيثيت رکي ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي ۽ ورهاڱي کان اڳ جي تاريخ نويسي== تاريخ ڪنهن به علائقي کي تاريخي مرتبو ڏيڻ جو طاقتور ذريعو آهي، ڇاڪاڻ ته اها ان علائقي جون پاڙون ماضي ۾ ڳولي ٿي. ان شعور تحت ورهاڱي کان اڳ سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد سنڌ جي تاريخ کي نئين سر مرتب ڪرڻ هو. ان جي تاريخي رسالي ۾ سنڌ جي تاريخ جي مختلف پهلوئن تي تحقيقي مضمون شايع ٿيندا هئا. خاص طور قديم دور تي زور ڏنو ويو، ته جيئن سنڌ جي تاريخي قدامت ثابت ڪري سگهجي. جيئن ته هن سوسائٽيءَ ۾ هندو ۽ انگريز مؤرخ وڌيڪ سرگرم هئا، تنهنڪري تاريخ نويسيءَ ۾ سيڪيولر رجحان نمايان رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==ورهاڱي کان پوءِ سنڌي تاريخ نويسي== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسي نون خيالن ۽ رجحانن سان سامهون آئي. ان جو مرڪزي نقطو اهو هو ته سنڌ تاريخي، ثقافتي ۽ لساني طور پاڪستان جي ٻين صوبن کان مختلف آهي. صوبائي سڃاڻپ تي زور ورهاڱي جي نتيجن سبب وڌيو. ڪراچي، جيڪا سنڌ جو اهم شهر ۽ بندرگاهه هئي، وفاقي علائقو قرار ڏئي نئين ملڪ جي گادي بڻائي وئي. سنڌ ان فيصلي خلاف احتجاج ڪيو، پر اهو احتجاج اثرائتو ثابت نه ٿيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي هندو آبادي وڏي پيماني تي لڏي وئي ۽ ان جي جاءِ تي اردو ڳالهائيندڙ آبادي آئي. هن تبديليءَ سنڌي قوميت کي ڪمزور ڪيو. ثقافتي ۽ لساني دٻاءَ کي منهن ڏيڻ لاءِ سنڌي دانشورن سنڌ جي تاريخ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ طرف ڌيان ڏنو، ته جيئن سنڌ جي جدا سڃاڻپ کي برقرار رکيو وڃي. ان مقصد لاءِ سنڌي ادبي بورڊ قائم ڪيو ويو، جنهن سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ تاريخي تحقيق جي حوصلا افزائي ڪئي. بورڊ سنڌ جي قديم کان جديد دور تائين نو جلدن ۾ جامع تاريخ شايع ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ سنڌ جي تاريخ بابت فارسي اصل ماخذ پڻ شايع ڪيا، ته جيئن مؤرخن کي بنيادي مواد ملي سگهي. انهن مان ڪجهه ڪتاب بعد ۾ سنڌي ۽ اردو ۾ ترجمو ٿيا، جنهن سان اردو پڙهندڙن لاءِ سنڌ جي تاريخ کي سمجهڻ جا نوان رستا کليا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==اسلام، عرب فتح ۽ باب الاسلام جو تصور== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جي هڪ اهم خصوصيت سنڌ جي تاريخ ۾ اسلام جي ڪردار تي زور هو. عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ کي “باب الاسلام” يعني اسلام جو دروازو بڻائيندڙ واقعو سمجهيو ويو. محمد بن قاسم کي هڪ اهم تاريخي هيرو طور پيش ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته هن کي سنڌ ۾ اسلام آڻيندڙ فاتح طور بيان ڪيو ويو. اسلام پسند تاريخ نويسيءَ ۾ عرب فتح ۽ عرب فاتح سنڌ جي اسلامي سڃاڻپ جا وڏا نشان بڻيا ۽ باب الاسلام جو تصور سالياني يادگيريءَ جو موضوع پڻ بڻيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سيد سليمان ندوي پنهنجي ڪتاب ''عرب و هند ڪي تعلقات'' ۾ عربن جي سنڌ فتح ۽ اتر هندستان تي ترڪن جي فتحن ۾ فرق بيان ڪيو. سندس خيال موجب سنڌ فتح ڪندڙ عرب اسلامي ماحول ۾ رهندا هئا ۽ اسلامي تعليمات کان واقف هئا، جڏهن ته ترڪ، افغان ۽ مغل حڪمران فقط نالي ماتر مسلمان هئا ۽ اسلامي تعليمات جا حقيقي نمائندا نه هئا. ان خيال موجب سنڌ جو اسلامي ڪردار پاڪستان جي ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پختو سمجهيو ويو.<ref name="SuleimanNadvi-ArabHind-1976">{{cite book |last=ندوي |first=سليمان |title=عرب و هند ڪي تعلقات |location=ڪراچي |year=1976 |pages=107، 192 }}</ref> محمد علي جناح جي هڪ تقرير جو حوالو پڻ ڏنو ويو، جنهن ۾ هن سنڌ کي خراج تحسين پيش ڪندي چيو ته پاڪستان حقيقت ۾ ان ڏينهن وجود ۾ آيو، جڏهن پهريون مسلمان سنڌ جي سرزمين تي آيو. ورهاڱي کان پوءِ هن تصور سنڌ کي ٻين صوبن کان اسلامي روايتن جي وارث طور الڳ ڏيکارڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سنڌ جو ڪردار== سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو ٻيو اهم پهلو آزاديءَ جي تحريڪ ۽ پاڪستان جي قيام ۾ سنڌ جي ڪردار تي زور آهي. سنڌ جي ماڻهن خلافت تحريڪ، هجرت تحريڪ ۽ ريشمي رومال تحريڪ ۾ سرگرم حصو ورتو. انهن تحريڪن سنڌ جي ماڻهن کي هندستان جي مسلمانن سان ويجهو آندو. سنڌ کي بمبئي کان جدا ڪرڻ جي جدوجهد پڻ هندستاني مسلمانن جي سياسي مطالبن لاءِ مددگار ثابت ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ پاڪستان جي قيام واري جدوجهد ۾ پنهنجي ڪردار تي به فخر ڪري ٿي. 1938ع ۾ شيخ عبدالمجيد سنڌي صوبائي مسلم ليگ جي اجلاس ۾ پاڪستان بابت قرارداد پيش ڪئي، جيڪا اڪثريت سان منظور ٿي. 1943ع ۾ سنڌ اسيمبلي پاڪستان قرارداد جي حمايت ڪئي. ان موقعي تي جي. ايم. سيد تقرير ڪندي چيو ته هندستان جا مسلمان جدا قوم آهن، ڇاڪاڻ ته انهن جي جدا تاريخ، ثقافت، ادب، روايتون ۽ سياسي توڙي معاشي نظام آهن؛ تنهنڪري انهن کي جدا وطن ڏنو وڃي.<ref name="MehranFreedomMovement1985">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |pages=17–18 }}</ref> سنڌ اسيمبلي 1946ع ۾ پاڪستان جي قرارداد جي حمايت ڪندڙ پهرين اسيمبلي طور پيش ڪئي وئي. 1985ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ جي رسالي ''مهراڻ'' آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر شايع ڪيو. ان جي اداريي ۾ چيو ويو ته پاڪستان جو حقيقي خالق سنڌ آهي. اداريي ۾ اهو به افسوس ظاهر ڪيو ويو ته پاڪستان جي قيام کان پوءِ سنڌ جي ڪردار کي ڄاڻي واڻي گهٽايو ويو؛ جهڙوڪ محمد علي جناح جي جنم ڀومي جهرڪ کي نظرانداز ڪري وزير مينشن ڪراچي کي اڳيان آڻڻ، ۽ سنڌي اڳواڻن جي خدمتن کي پاڪستان جي قيام ۾ مناسب طور تسليم نه ڪرڻ.<ref name="MehranFreedomMovement1985p5">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=5 }}</ref><ref name="MehranFreedomMovement1985p6">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=6 }}</ref> سنڌ طرفان پنهنجي اسلامي ڪردار ۽ آزاديءَ جي تحريڪ ۾ ڪردار تي زور ڏيڻ جو هڪ سياسي سبب صوبائي خودمختياريءَ جو مطالبو هو. سنڌ چاهيو ٿي ته مرڪز جو ڪردار صوبائي معاملن ۾ گهٽ کان گهٽ هجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==ون يونٽ ۽ سنڌي قومپرست تاريخ نويسي== سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ بنيادي تبديلي ون يونٽ جي دور ۾ آئي. 1955ع ۾ اولهه پاڪستان جا صوبا هڪ يونٽ ۾ ضم ڪيا ويا، جنهن سبب سنڌ پاڻ کي ٻيهر اهڙي صورتحال ۾ محسوس ڪيو، جهڙي طرح نوآبادياتي دور ۾ اها بمبئي پريزيڊنسيءَ جو حصو هئي. بمبئي جي جاءِ تي هاڻي لاهور جو غلبو محسوس ڪيو ويو. سنڌ پنهنجي سياسي آزادي ٻيهر وڃائي ويٺي. ون يونٽ جي عمل سنڌ جي ڪجهه سياستدانن جي موقعي پرستيءَ کي به ظاهر ڪيو، جن مرڪزي حڪومت سان گڏجي سنڌ کي ون يونٽ جو حصو بڻائڻ ۾ مدد ڪئي. ساڳئي وقت اهڙا اڳواڻ به سامهون آيا، جن ون يونٽ جي مخالفت ڪئي ۽ ان سبب تڪليفون برداشت ڪيون. هن دور سنڌ جي تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جو نئون تصور پيدا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ون يونٽ سنڌين کي سياسي طور وڌيڪ پختو ڪيو، ڇاڪاڻ ته سنڌ مجموعي طور پنجاب جي سياسي غلبي هيٺ تڪليفون ڀوڳيون. هن دور ۾ بئراج جي زرخيز زمين فوجي آفيسرن ۽ اعليٰ بيوروڪريٽن کي الاٽ ڪئي وئي، جنهن سان سنڌي هارين جا حق متاثر ٿيا. سرڪاري ملازمتن ۾ سنڌين کي مناسب حصو نه مليو، جنهن سبب وڌندڙ وچولي طبقي ۾ مايوسي پيدا ٿي. انهن تجربن کان پوءِ سنڌين محسوس ڪيو ته نه “باب الاسلام” واري حيثيت ۽ نه آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سندن ڪردار، انهن کي سندن حق ڏيارڻ ۾ مددگار ثابت ٿيا. ان احساس سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو رخ بدلائي ڇڏيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌي قومپرستي تاريخ جي تجزيي جو مرڪزي نقطو بڻجي وئي. ماضيءَ کي حال جي روشنيءَ ۾ پرکيو ويو، خاص طور پرڏيهي حملن جي اثرن کي هن انداز سان ڏٺو ويو ته سنڌ بار بار پرڏيهي غلبي سبب ڪيئن متاثر ٿي. پرڏيهي غلبي جي موضوع سنڌ جي اهڙي تصوير ٺاهي، جنهن ۾ سنڌ کي مظلوم ۽ استحصال جو شڪار علائقو طور پيش ڪيو ويو. ساڳئي وقت تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جي ڪردار کي نمايان ڪيو ويو، ته جيئن نئين نسل لاءِ ڪردار جا نمونا پيدا ڪيا وڃن.<ref name="MubarakAli1994p45">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=سنڌ خاموشي ڪي آواز |location=لاهور |year=1994 |page=45 }}</ref> ==سيڪيولر قومپرست تعبير ۽ قديم سنڌ== سنڌي قومپرستيءَ هيٺ ٺهيل نئين تاريخ نويسي مذهبي نه پر سيڪيولر هئي. سنڌي ثقافت ۽ تهذيب جون پاڙون قديم ماضيءَ ۾ ڳوليون ويون ۽ دعويٰ ڪئي وئي ته سنڌ جي تهذيبي حيثيت بابلي، آشوري ۽ مصري تهذيبن جي برابر آهي. سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب سنڌين لاءِ فخر جو ذريعو بڻجي، ۽ موهن جو دڙو سنڌ جي قديم ماضيءَ جي علامت طور اڀريو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==جي.ايم. سيد جي تاريخي تعبير== [[جي.ايم. سيد]] سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ اهم نوان رجحان متعارف ڪرايا. هن عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ لاءِ برڪت نه، پر هڪ جارحيت قرار ڏنو. سندس خيال ۾ محمد بن قاسم به ٻين حمله آورن وانگر هڪ جارح هو، جنهن سنڌ جا وسيلا لٽيا. هن دليل لاءِ ساڳيو منطق استعمال ڪيو، جيڪو سليمان ندوي ترڪ حمله آورن بابت ڏنو هو. جي. ايم. سيد موجب اٺين صديءَ تائين اموي دور ۾ عرب حاڪمن جو اصل اسلامي روح ختم ٿي چڪو هو ۽ اهي دنياوي ۽ سامراجي طاقت بڻجي چڪا هئا؛ تنهنڪري سنڌ جي عرب فتح اسلام نه پر عرب سلطنت جي توسيع هئي.<ref name="ArisarGMSayyidp56">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=56 }}</ref> هن تعبير محمد بن قاسم کي هيرو مان جارح ۾ تبديل ڪيو ۽ راجا ڏاهر کي مادر وطن جو محافظ بڻايو، جنهن حمله آورن سان ٺاهه ڪرڻ بدران وڙهندي جان قربان ڪئي. جي. ايم. سيد چچ نامو ۽ جنت السنڌ جهڙن تاريخي ماخذن تي به تنقيد ڪئي، ڇاڪاڻ ته سندس خيال ۾ اهي حمله آورن جي واکاڻ ڪن ٿا ۽ پڙهندڙن کي حقيقي تاريخي شعور کان محروم ڪن ٿا.<ref name="ArisarGMSayyidp55">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=55 }}</ref> جي. ايم. سيد جي نظر ۾ سنڌ تي حملو ڪندڙ سڀ پرڏيهي فاتح هڪ ئي زمري ۾ اچن ٿا، ڀلي انهن جو مذهب ڪهڙو به هجي. انهن ۾ ايران جو دارا، عربن جو محمد بن قاسم، غزنيءَ جو محمود، دهليءَ جو علاؤالدين، قنڌار جو شاهه بيگ ارغون، مغلن جو خان خانان ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو چارلس نيپيئر شامل ڪيا ويا. انهن سڀني کي سنڌ جا غاصب ۽ تباهه ڪندڙ قرار ڏنو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidp58">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=58 }}</ref> ==غدارن ۽ سورمن جو تصور== 1956ع کان پوءِ سياسي صورتحال سنڌ جي تاريخ کي “غدارن” ۽ “سورمن” جي انداز ۾ لکڻ طرف وٺي وئي. جيڪي ماڻهو ذاتي مفادن لاءِ سنڌ کي وڪڻندڙ سمجهيا ويا، انهن کي غدار چيو ويو، جڏهن ته جيڪي مادر وطن لاءِ قرباني ڏيندڙ سمجهيا ويا، انهن کي سورمو قرار ڏنو ويو. سنڌ جي دفاع ڪندڙن ۾ راجا ڏاهر، دودو سومرو، دريا خان، مخدوم بلاول، شاهه عنايت ۽ هوش محمد کي شامل ڪيو ويو. غدارن ۾ قاضي قاضن، نائومل ۽ مير علي مراد جا نالا کنيا ويا. هن تاريخ نويسيءَ جو پيغام اهو هو ته ڪيچ مڪران، ٺٽي، مياڻي ۽ دٻي ۾ وڙهيل سنڌ جي آزاديءَ جون جنگيون اڃا ختم نه ٿيون آهن، پر اها جنگ هر شهر ۽ ڳوٺ ۾ جاري آهي.<ref name="ArisarGMSayyidp63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=63 }}</ref> ==مغل دور، تاريخ مظھر شاهجهاني ۽ پرڏيهي غلبو== سنڌ تي مغل دور جي پرڏيهي قبضي جا اثر بيان ڪرڻ لاءِ سنڌي ادبي بورڊ 1962ع ۾ يوسف ميرڪ جي اصل ماخذ ''تاريخ مظھر شاهجهاني'' شايع ڪئي. ان جو مقدمو پير حسام الدين راشدي لکيو. هن مقدمي ۾ خاص طور اهي واقعا چونڊيا ويا، جن ۾ ظلم ۽ استحصال جي تصوير ملي ٿي ۽ جيڪي سنڌ جي ان وقت جي سياسي حالت سان لاڳاپيل لڳندا هئا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962p21">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |page=21 }}</ref> پير حسام الدين راشدي، يوسف ميرڪ جي حوالي سان، سيوهڻ جي گورنر جي ظلم، ماڻهن کي ڪوڙا هڻڻ ۽ اذيت ڏيڻ جا واقعا بيان ڪيا. مغل عملدارن طرفان ماڻهن جي ملڪيت ضبط ڪرڻ، سندن وسيلن ۽ دولت کان محروم ڪرڻ، ڦورن ۽ ڌاڙيلن جي سرپرستي ڪرڻ ۽ ڳرا محصول لاڳو ڪرڻ جهڙا عمل بيان ڪيا ويا. نتيجي طور سيوهڻ جو علائقو برباد ٿيو، ڳوٺ ۽ شهر ويران ٿيا، ۽ ماڻهو پنهنجا گهر ڇڏي پري علائقن ۾ پناهه وٺڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962pp30-31">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |pages=30–31 }}</ref> ==عثمان ڏيپلائي ۽ مزاحمتي ادب== پرڏيهي قبضي خلاف مزاحمت جو اظهار ادبي صورت ۾ به ٿيو. عثمان ڏيپلائي 1962ع ۾ پنهنجو تاريخي ناول ''سانگهڙ'' شايع ڪيو، جنهن جو موضوع انگريزن خلاف حرن جي جدوجهد هو. هن ناول سنڌ جي نئين نسل تائين اهو پيغام پهچايو ته سياسي غلبي ۽ حقن جي جدوجهد خلاف ڪيئن وڙهجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==سنڌ جي ثقافتي علامتون ۽ قوميت== سنڌ جي ماضيءَ جي عظمت بيان ڪرڻ کي به اهم سمجهيو ويو، ته جيئن سنڌين ۾ فخر جو احساس پيدا ٿئي. انهن علامتن ۾ موهن جو دڙو، ڄام نندي جو مقبرو، رني ڪوٽ، عمرڪوٽ جا قلعا، حيدرآباد جا بادگير، اجرڪ، رلي، ڪاشيءَ جو ڪم ۽ هالا جو فرنيچر شامل هئا. ادبي شخصيتن ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي، سچل سرمست ۽ سامي کي سنڌي ٻوليءَ کي شاهوڪار ڪندڙ ۽ سنڌي قومي شعور پيدا ڪندڙ شخصيتن طور پيش ڪيو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidpp62-63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |pages=62–63 }}</ref> سنڌي قومپرستيءَ جو بنياد مذهب بدران ٻولي ۽ علائقي تي رکيو ويو. هن خيال موجب جيڪي ماڻهو سنڌ ۾ رهن ٿا ۽ سنڌي ٻولي ڳالهائين ٿا، اهي سنڌي آهن. ٻن قومن واري نظريي کي رد ڪندي قوميت جو تصور سيڪيولر بنيادن تي قائم ڪيو ويو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==قومپرست تاريخ نويسيءَ تي تنقيد== قومپرست فريم ورڪ ۾ تاريخ لکڻ بابت تنقيد پڻ ڪئي وئي آهي. ڊاڪٽر مبارڪ علي موجب اهڙي تاريخ نويسيءَ ۾ ڪڏهن ڪڏهن حقيقتن کي مسخ ڪري يا چونڊي استعمال ڪيو ويو، ته جيئن اهي قومي بيانئي سان ٺهڪي اچن. تاريخي طريقيڪار کي مڪمل طور لاڳو ڪرڻ بدران جذباتي ۽ مبالغو آميز بيان اختيار ڪيو ويو. ان تاريخ نويسيءَ جو وڏو مقصد سياسي استعمال بڻجي ويو، جنهن سبب سنڌ جي تاريخ نويسي هڪ مرحلي تي بيهي رهي ۽ نون علمي موضوعن ڏانهن گهربل اڳڀرائي نه ڪري سگهي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==اڻلکيل ۽ نظرانداز ٿيل موضوع== سنڌ جي تاريخ اڃا مڪمل نه سمجهي وڃي ٿي. ڪيترائي موضوع اڃا وڌيڪ تحقيق گهرن ٿا، جهڙوڪ زرعي ڍانچي ۾ تبديليون، نون ٽيڪنالاجيڪل طريقن جو تعارف، هارين جو ڪردار، هاري بغاوتن جو وجود يا عدم وجود، سنڌ جا پاڙيسري ملڪن سان لاڳاپا، ثقافتي ۽ واپاري رابطا، اميلن ۽ ڀائيبندن جو سماجي ڪردار، ۽ سنڌ ۾ مذهب جو ڪردار، خاص طور نانڪ پنٿين ۽ سکن جي حوالي سان. ڪلاڊ مارڪووٽس جي ڪتاب ''The Global World of the Indian Merchants (1750–1967)'' ۾ شڪارپوري ۽ حيدرآبادي واپارين جي عالمي تجارتي سرگرمين کي بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو سنڌ جي مؤرخن وٽ اڳ ۾ گهڻو نظرانداز ٿيل موضوع رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==نتيجو== سنڌ جي تاريخ نويسي قومي تاريخ، علائقائي سڃاڻپ، اسلامي بيانئي، آزاديءَ جي تحريڪ، ون يونٽ، سنڌي قومپرستي ۽ سيڪيولر ثقافتي تعبيرن جي وچ ۾ تبديل ٿيندي رهي آهي. ان تاريخ نويسيءَ سنڌ جي جدا تاريخي حيثيت، ثقافتي ورثي ۽ سياسي جدوجهد کي نمايان ڪيو، پر ساڳئي وقت ان تي اهو اعتراض به ڪيو ويو ته اها ڪڏهن ڪڏهن تنگ قومپرستي ۽ سياسي مقصدن تائين محدود ٿي وئي. سنڌ جي تاريخ کي وڌيڪ جامع ۽ علمي انداز ۾ لکڻ لاءِ ضروري آهي ته اها صرف سياست جي خدمت نه ڪري، پر اهڙو وسيع تاريخي شعور پيدا ڪري، جيڪو ماڻهن کي ماضي ۽ حال ٻنهي کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==حوالا== sxrgcyucgwn2u5k6adtjzt9isgcgd5o 390554 390547 2026-07-02T11:08:02Z Memon2025 21315 /* تنقيد ۽ زوال */ 390554 wikitext text/x-wiki '''ڀارت جي تاريخ نويسي''' (Historiography of India) مان مراد تنقيدي طريقن ۽ تشريحن جي ذريعي انهن مطالعي جو آهي جيڪي عالمن هندستان جي تاريخ کي ترقي ڏيڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن. تازن ڏهاڪن ۾ تاريخ نويسي جا چار مکيه اسڪول رهيا آهن ته مورخ هندستان جو مطالعو ڪيئن ڪندا آهن: ڪيمبرج، قومپرست، مارڪسسٽ، ۽ سبالٽرن. ڪڏهن عام "مشرقي" طريقو، هڪ حساس، ناقابل فهم، ۽ مڪمل طور تي روحاني هندستان جي تصوير سان، سنجيده اسڪالرشپ ۾ ختم ٿي چڪو آهي.<ref name="Prakash 383–408">{{cite journal | last = Prakash | first = Gyan | author-link = Gyan Prakash | date = April 1990 | title = Writing Post-Orientalist Histories of the Third World: Perspectives from Indian Historiography | journal = Comparative Studies in Society and History | volume = 32 | issue = 2 | pages = 383–408 | doi=10.1017/s0010417500016534 | jstor = 178920| s2cid = 144435305 }}</ref> == تاريخ جا ماخذ == === پرڏيهي ذريعا === هندستاني تاريخ جا معروف پرڏيهي احوال هيٺين ذريعن مان مليا آهن: <ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref><ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> * [[ميگئسٿنيز|ميگاسٿينس]] پاران "انڊيڪا"<ref>Allan Dahlaquist (1996). Megasthenes and Indian Religion: A Study in Motives and Types. Motilal Banarsidass. {{ISBN|978-81-208-1323-6}}.</ref> * [[فاھيان|فاهيان]] طرفان ٻڌمت جي بادشاهن جو هڪ رڪارڊ (فوگو جي 佛國記)<ref name="columbia">{{cite web|url=http://afe.easia.columbia.edu/special/travel_records.pdf|title=The Travel Records of Chinese Pilgrims Faxian, Xuanzang, and Yijing|publisher=[[Columbia University]]}}</ref> * [[البيروني]] پاران "ڪتاب الهند"<ref>{{citation|title=Kitab al-Bīrūnī fī Taḥqīq mā li-al-Hind|publisher=Osmania Oriental Publication Bureau |place=Hyderabad |year=1958}}</ref> <ref>{{citation| editor1-last=Kegan |editor1-first=Paul |publisher=Trench, Truebner |title=Alberuni's India |translator-last=Sachau |translator-first=E.C. |place=London |volume=2 |year=1910}}</ref> * [[ابن بطوطا|ابن بطوطه]] پاران "تحفة النور في غريب الامر و عجائب الاسفار<ref name="9–10 Vol. 1">{{harvnb|Dunn|2005|pp=310–11}}; {{harvnb|Defrémery|Sanguinetti|1853|pp=[https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ&pg=PA9 9–10 Vol. 1]}}</ref> * زوانگ زانگ پاران مغربي علائقن تي عظيم تانگ رڪارڊ<ref>Deeg, Max (2007). [https://web.archive.org/web/20140418141001/http://kanji.zinbun.kyoto-u.ac.jp/~wittern/data/nw-fs/fs-deeg.pdf „Has Xuanzang really been in Mathurā? : Interpretatio Sinica or Interpretatio Occidentalia&nbsp;— How to Critically Read the Records of the Chinese Pilgrim.“] – In: 東アジアの宗教と文化 : 西脇常記教授退休記念論集 = Essays on East Asian religion and culture: Festschrift in honor of Nishiwaki Tsuneki on the occasion of his 65th birthday / クリスティアン・ウィッテルン, 石立善編集 = ed. by Christian Wittern und Shi Lishan. – 京都 [Kyōto] : 西脇常記教授退休記念論集編集委員會; 京都大学人文科學研究所; Christian Wittern, 2007, pp. 35 – 73. See p. 35</ref> * تشريح هندستان، جوزف ٽيفنٿلر طرفان === ڏيهي ذريعا === مقامي تاريخي متن جا مثال شامل آهن:<ref name=":0">{{Cite journal |last=Joshi |first=P. M. |date=1965 |editor-last=Pathak |editor-first=Vishwambhar Sharan |editor2-last=Saran |editor2-first=P. |editor3-last=Kunte |editor3-first=B. G. |editor4-last=Shyam |editor4-first=Radhey |editor5-last=McKew Parr |editor5-first=Charles |editor6-last=Van Linschoten |editor6-first=Jan |title=Indian Historiography |url=https://www.jstor.org/stable/42929817 |journal=Bulletin of the Deccan College Research Institute |volume=26 |issue=3/4 |pages=20–33 |jstor=42929817 |issn=0045-9801}}</ref> * ڀاناڀٽا جي "هرشاچاريتا"<ref name=":3">{{Cite book |last=Hasrat |first=B. J. |title=The Encyclopedia of Sikhism |publisher=Punjabi University |year=2004 |isbn=817380530X |editor-last=Singh |editor-first=Harbans |edition=2nd |volume=4: S–Z |location=Patiala |pages=179–181}}</ref> * ڪلهانا طرفان "راجتارنگيني"<ref name=":0" /> * سريلنڪا جي ٻڌ ڌرم جون تاريخون، جهڙوڪ ديپاواس، مهاواسا، ۽ ڪُسوانس<ref>{{Cite journal |last=von Hinüber |first=Oskar |date=2020 |title=Brill's Encyclopedia of Buddhism Online - Historiography: South Asia |url=https://doi.org/10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069 |access-date=7 April 2024 |website=Brill |doi= 10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069|quote=The first historical texts known from ancient South Asia are the Buddhist chronicles composed in Ceylon (Sri Lanka). Consequently, from a very early period, the history of Buddhism on the island is known much better than in any other part of South Asia. Besides texts on the general history of Buddhism, there are specialized chronicles on relics and so on, written in both Pali and Sinhala languages or in Southeast Asian vernaculars.|url-access=subscription }}</ref> * فرشته جي "تاريخ فرشته" (جنهن کي گلشن ابراهيمي به چيو ويندو آهي) <ref name="EB1911">{{EB1911|inline=y|wstitle=Ferishta, Mahommed Kasim|volume=10|page=274}}</ref> * ضياء الدين برني جي "تاريخ فيروز شاهي"<ref>M. Athat Ali, "Elements of Social Justice in Medieval Islamic Thought" in Saiyid Zaheer Husain Jafri, ''Recording the Progress of Indian History: Symposia Papers of the Indian History Congress, 1992–2010'', Primus Books, 2012, p. 197.</ref> * ميروتنگا پاران "وڪاراسريني"{{sfn|Eggermont|1969|p=67}} * ابوالفضل جو "اڪبر نامو"<ref>[http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml Illustration from the Akbarnama: History of Akbar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090919035749/http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml |date=2009-09-19 }} [[Art Institute of Chicago]]</ref> * [[امير خسرو]] جو "تغلق نامو" * عبدالحميد لاهوري جو "پادشاهه نامو"<ref>[[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970).</ref> * محمد عوفي جي "جامع الحكايت"<ref>{{cite book |last1=Elliot|first1=Sir H. M. |first2=John |last2=Dowson |title=The History of India, as Told by Its Own Historians. The Muhammadan Period (Vol 2.)|chapter-url=https://archive.org/stream/cu31924073036729#page/n5/mode/2up|chapter=4. Jawami ul-Hikayat of Muhammad Ufi| year=1871|publisher=London : Trübner & Co.|page=155}}</ref> * چانڊ بردائي جي "پرٿيوراج راسو" ''<ref>{{Cite book|author=Rima Hooja|url=https://books.google.com/books?id=qqd1RAAACAAJ|title=A HISTORY OF RAJASTHAN (PB)|date=2006|publisher=Rupa & Company|isbn=978-81-291-1501-0|pages=364–365|language=en}}</ref>'' * منهاج سراج جوزجاني جي "طبقات ناصري" 15 صدي عيسويءَ کان اڳ جي تاريخ کي رڪارڊ ڪرڻ لاءِ تمام ٿورا مشهور هندستاني متن موجود آهن. ان ڪري، هندستان جي تاريخ جو گهڻو حصو پرڏيهي مورخن جي ذريعي ملي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> قديم هندستان ۾ مقامي تاريخي روايتن جا تمام گهٽ ثبوت موجود آهن. البيروني مقامي هندستاني تاريخ نگاري بابت هيٺ ڏنل ڳالهه ڪئي: <ref name=":0" /> {{Blockquote|text="بدقسمتي سان هندو شين جي تاريخي ترتيب تي گهڻو ڌيان نه ڏيندا آهن، اهي پنهنجن بادشاهن جي تاريخي جانشيني کي بيان ڪرڻ ۾ تمام گهڻو لاپرواهي ڪندا آهن ۽ جڏهن انهن کي معلومات لاءِ دٻايو ويندو آهي ۽ نقصان ۾ هوندا آهن، اهو نه ڄاڻندا آهن ته ڇا چوڻو آهي، اهي هميشه ڪهاڻي ٻڌائڻ تي مجبور هوندا آهن. پر ان لاءِ، اسان کي پڙهندڙن کي انهن روايتن کي پهچائڻ گهرجي جيڪي اسان کي انهن مان ڪجهه ماڻهن کان مليون آهن." |author=البيروني|title=ڪتاب الهند|source=}} قديم هندستان ڪڏهن به هڪ مضبوط تاريخي روايت ترقي نه ڪئي جيڪا گريڪو-رومن، چيني ۽ اسلامي تهذيبن ۾ موجود روايتن جي برابر هجي. بهرحال، اهو نتيجو نه ٿو ڪڍي سگهجي ته قديم هندستانين وٽ معروضي تاريخي لکڻ جي سمجهه جي کوٽ هئي، ڇاڪاڻ ته تاريخ نگاري سان ملندڙ جلندڙ ڪجهه ڪوششون هيون. هندستاني تاريخ جي مختلف موڙ تي، هندستان ۾ خاص خاندانن ۽ حڪمرانن جي دورن کي رڪارڊ ڪرڻ ۽ تاريخ نگاري ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. هندستان جي تاريخ ۾ مختلف موقعن تي، هندستان ۾ خاص خاندانن ۽ حڪمرانن جي دورن کي رڪارڊ ڪرڻ ۽ تاريخ ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. ويدڪ، ٻڌ، جين ۽ ٻين مذهبي ادب ۾، استادن جا نالا ڌيان سان درج ڪيا ويا آهن. چيني بدھ ياتري شوان زانگ ذڪر ڪيو ته هندستان جي هر صوبي ۾، اهڙا آفيسر هوندا جيڪي "سٺن ۽ برن واقعن، آفتن ۽ خوش قسمت واقعن" کي لکڻ ۾ دستاويز ڪرڻ جا ذميوار هوندا. گپتا حڪمران سمدرگپت جي دور کان وٺي، قديم هندستاني حڪمران هڪ مشهور شاعر کان پنهنجي دورن ۽ فتحن کي پٿر تي لکت جي صورت ۾ رڪارڊ ڪندا هئا. ان جي بدران روميلا ٿاپر چوي ٿي ته ان کي غور ۾ رکڻ گهرجي ته قديم هندستانين ڇا لاڳاپيل سمجهيو ۽ ڇو تاريخي روايت جي ڪنهن به گهٽتائي جو جائزو وٺڻ وقت. اي ڪي وارڊر راءِ ڏني ته هندستان جي علائقائي تاريخ نويسي تي غور ڪرڻ گهرجي، هندستان ۾ تاريخي لکڻين کي 7 صدي کان وٺي وچين دور جي دور ۾ علائقائي بڻايو ويو. چالوڪيا، راشٽرڪوٽ، پالا خاندانن جي تاريخ نويسي ۽ ڪشمير، سنڌو، گُجرا، جيجڪ ڀُڪتي، ڪمروپ، ڪيرالا، هوياسالا، آنڌرا، ڪالنگا ۽ مهاراشٽر ۾ علائقائي تاريخ نويسي روايتن پاران لکيل تاريخي ڪم آهن.<ref name=":4">{{Cite book |last=Sharma |first=Tej Ram |title=Historiography: A History of Historical Writing |publisher=Concept Publishing Company |year=2005 |isbn=9788180691553 |pages=17–22 |chapter=Historical Writings in the Ancient World - Indian Historiography: Historiography in Ancient India}}</ref> جديد دور ۾، ويدڪ ادب ۽ رزميه شاعري، جهڙوڪ مهاڀارت يا رامائن مان تاريخي عنصر ڪڍڻ جي ڪجهه ڪوششون ڪيون ويون آهن. جڏهن ته، مذهبي، افسانوي، ۽ تمثيلي داستانون هندستاني مذهبي سوچ ۽ فلسفي سان تمام گهڻيون مليل آهن ته انهن مان تاريخ نويسي جي ڪنهن به جھلڪ کي سمجهڻ ۽ ڪڍڻ هڪ ڏکيو ڪم آهي. پراڻن ۾ گهڻو ڪري افسانوي عنصر شامل آهن جن ۾ تاريخيت جو هڪ چهرو آهي. ان دور جي پالي ۽ پراڪرت ادب جا مجموعا گهڻو ڪري مذهبي نوعيت جا آهن. تنهن ڪري، هندستان ۾ تاريخ نويسي جي روايت مشهور نه هئي، ڪجهه مثالن کي ڇڏي. عربن جي سنڌ تي قبضو ڪرڻ کان پوءِ هندستان ۾ تاريخ نويسي جي هڪ سچي روايت متعارف ڪرائي وئي، جتي انهن تاريخ لکڻ ۽ صحيح تاريخ سازي کي رڪارڊ ڪرڻ شروع ڪيو. انهن عرب تاريخ نويسن جي جاءِ بعد ۾ فارسيءَ ۾ لکندڙ تاريخ نويسن ورتي، جن مان گھڻن کي هندستان جي حڪمران سلطانن جي سرپرستي حاصل هئي.<ref name=":3" /> ==مکيه اسڪول== === مستشرقي طريقو === مستشرقين جو طريقو سامراجي روين ۽ دلچسپين ٻنهي کان متاثر هو ۽ ميڊيٽرينين ۽ يورپي ليکڪن ۽ مفڪرن لاءِ "غير ملڪي" اوڀر لاءِ دلچسپي پڻ، فنڪارن پاران تصويرن ۾ قبضو ڪيو ويو، جيڪو مغرب ۾ خيالن جي تاريخ ۾ بار بار سامهون ايندڙ موضوع ۾ مجسم آهي، جن کي "<small>'''مشرقيت'''</small>" <small>(Orientalism)</small> سڏيو ويندو آهي. فن جي تاريخ، ادب ۽ ثقافتي مطالعي ۾، مشرقي دنيا ۾ پهلوئن جي نقل يا تصوير آهي. اهي تصويرون عام طور تي مغربي دنيا جي ليکڪن، ڊزائنرن ۽ فنڪارن پاران ڪيون وينديون آهن. مشرقي اصطلاح ڪجهه حلقن ۾ منفي مفهوم حاصل ڪرڻ لاءِ آيو آهي ۽ 18هين ۽ 19هين صدي ۾ يورپي سامراج جي دور جي روين جي شڪل ۾ مغربي ماڻهن پاران اوڀر جي مطالعي جي حوالي سان تشريح ڪئي وئي آهي. جڏهن هن معنيٰ ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي، ته اهو اڪثر ڪري مشرقي ثقافتن ۽ ماڻهن جي تعصب واري، ٻاهرين ڪارٽون ڪيل تشريح جو مطلب آهي. هي نقطه نظر سڀ کان وڌيڪ مشهور طور تي [[ايڊورڊ سعيد]] پاران "اورينٽلزم" (1978ع) ۾ بيان ڪيو ويو ۽ پروپيگنڊه ڪيو ويو، جيڪو هن علمي روايت جي هڪ تنقيدي تاريخ آهي.<ref>{{cite book|last=Clarke|first=J.J.|title=Oriental enlightenment the encounter between Asian and Western thought|url=https://archive.org/details/orientalenlighte00clar|url-access=limited|year=1997|publisher=Routledge|pages=[https://archive.org/details/orientalenlighte00clar/page/n16 8]}}</ref> ==== تاريخ ==== جيتوڻيڪ قديم زماني کان وٺي هندستان جو مغربي نقطه نظر کان مطالعو ڪيو ويندو رهيو آهي، پر دريافت جي دور کان پوءِ مشرقي اسڪول کي اهميت حاصل ٿي. 18هين ۽ 19هين صدي ۾، اصطلاح مشرقيت هڪ اهڙي عالم جي سڃاڻپ ڪئي جيڪا مشرقي دنيا جي ٻولين ۽ ادب ۾ ماهر هجي. اهڙن عالمن ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپني جا آفيسر به شامل هئا، جن چيو ته عرب ثقافت، هندستاني ثقافت ۽ اسلامي ثقافتن جو مطالعو يورپ جي ثقافتن جي برابر ڪيو وڃي.<ref>{{cite book |last = Macfie |first = A. L.|year = 2002 |title = Orientalism |publisher = Longman| location = London|url=https://books.google.com/books?id=0FrJAwAAQBAJ |isbn = 978-0582423862|ref = none| page = Ch One}}</ref> اهڙن عالمن ۾ فلسفي جو ماهر وليم جونز به شامل آهي، جنهن جي هند-يورپي ٻولين جي مطالعي کي جديد فلسفي کي قائم ڪيو. هندستان ۾ ڪمپني جي حڪمراني هندستانين سان مثبت لاڳاپن کي ترقي ۽ برقرار رکڻ لاءِ هڪ ٽيڪنڪ جي طور تي مشرقيت کي ترجيح ڏنو. <small>1820</small>ع جي ڏهاڪي تائين، جڏهن ٿامس بيبنگٽن ميڪولي ۽ جان اسٽوارٽ مل جهڙن "انگريزيت پسند" جي اثر مغربي طرز جي تعليم کي فروغ ڏنو.<ref>Holloway (2006), pp. 1–2. "The Orientalism espoused by Warren Hastings, William Jones and the early East India Company sought to maintain British domination over the Indian subcontinent through patronage of Hindu and Muslim languages and institutions, rather than through their eclipse by English speech and aggressive European acculturation."</ref> مغربي ماهرن ۾ ايشيا جي ڄاڻ ۾ وڏي واڌ، خطي ۾ سياسي ۽ اقتصادي شموليت ۾ واڌ ۽ خاص طور تي وليم جونز پاران هندستاني ۽ يورپي ٻولين جي وچ ۾ ويجهن لاڳاپن جي وجود جي احساس سان، مشرقي ۽ مغربي ثقافتن جي شروعاتي تاريخ جي وچ ۾ وڌيڪ پيچيده ذهني لاڳاپا اڀريا. انهن مان ڪجهه ترقي هندستان تي ڪنٽرول لاءِ فرانڪو-برطانوي رقابت جي تناظر ۾ ٿي. لبرل معاشيات دان، جهڙوڪ جيمس مل، مشرقي تهذيبن کي جامد ۽ بدعنوان قرار ڏنو. ڪارل مارڪس، ڳوٺاڻي معيشت جي معاشي تنگي ۽ پيداوار ۾ رياست جو ڪردار جي ڪارڻ ايشيائي پيداوار جي طريقي کي غير تبديل ٿيندڙ طور بيان ڪيو. "مشرقي دنيا جي تعصب" (Oriental despotism) کي عام طور تي يورپ ۾ مشرقي سماجن جي ترقي جي نسبتاً ناڪامي ۾ هڪ اهم عنصر سمجهيو ويندو هو. صدي جي دوران مغربي آثار قديمه وچ اوڀر ۽ ايشيا ۾ پکڙجي ويو. نوان قومي عجائب گھر اهم آثار قديمه جي ڳولا لاءِ هڪ جڳهه فراهم ڪندا هئا، جن مان گهڻا هن دور ۾ يورپ ڏانهن واپس خريد ڪيا ويا هئا. ٻڌمت ۽ هندومت جي پهرين سنجيده يورپي مطالعي عالمن يوجين برنوف ۽ ميڪس مولر پاران ڪيا ويا هئا. ان وقت ۾، اسلام جو علمي مطالعو پڻ ترقي ڪئي ۽ 19 صدي جي وچ تائين، مشرقي مطالعي اڪثر يورپي ملڪن ۾ هڪ سٺي طرح قائم ٿيل علمي نظم هو، خاص طور تي جيڪي علائقي ۾ سامراجي مفادن سان گڏ هئا. تڏهن به، جڏهن ته تعليمي مطالعي ۾ واڌارو ٿيو، نسل پرست رويا ۽ ايشيائي ماڻهن ۽ ثقافتن جا دقيانوسي تصورات به وڌا. اسڪالرشپ اڪثر ڪري تعصب پرست نسل پرست ۽ مذهبي مفروضن سان جڙيل هئي، <ref>J. Go, "'Racism' and Colonialism: Meanings of Difference and Ruling Practice in America's Pacific Empire" in ''Qualitative Sociology'' '''27'''.1 (March 2004).</ref> جنهن ۾ نئين حياتياتي سائنس ٻي عالمي جنگ جي خاتمي تائين حصو وٺندي رهي. ==== تنقيد ۽ زوال ==== پنهنجي ڪتاب "اورينٽلزم" (1978) ۾، ثقافتي نقاد ايڊورڊ سعيد مشرقي دنيا جي هڪ وسيع مغربي روايت - علمي ۽ فنڪارانه - کي بيان ڪرڻ لاءِ مشرقي دنيا جي تعصب واري ٻاهرين تشريح جي اصطلاح کي ٻيهر بيان ڪري ٿو، جيڪا 18 هين ۽ 19 صدي ۾ يورپي سامراج جي ثقافتي روين جي شڪل ۾ هئي.<ref>Tromans, 24</ref> ان جي اشاعت کان وٺي، اڪثر علمي بحث "اورينٽلزم" جي اصطلاح کي استعمال ڪرڻ شروع ڪيو ته جيئن وچ اوڀر، ايشيائي ۽ اتر آفريقي سماجن جي طرف هڪ عام سرپرست مغربي رويو جو حوالو ڏئي سگهجي. سعيد جي تجزيي ۾، مغرب انهن سماجن کي جامد ۽ غير ترقي يافته طور تي ضروري بڻائي ٿو - انهي ڪري مشرقي ثقافت جو هڪ اهڙو نظريو ٺاهي ٿو جيڪو سامراجي طاقت جي خدمت ۾ مطالعو، تصوير ۽ ٻيهر پيدا ڪري سگهجي ٿو. سعيد لکي ٿو ته هن بناوٽ ۾ اهو خيال شامل آهي ته مغربي سماج ترقي يافته، عقلي، لچڪدار ۽ اعليٰ آهي.<ref>Mahmood Mamdani, ''Good Muslim, Bad Muslim: America, the Cold War, and the Roots of Terrorism'', New York: Pantheon, 2004; {{ISBN|0-375-42285-4}}; p. 32.</ref> وڌيڪ، سعيد چيو ته "نمائندگي جو خيال هڪ ناٽڪ آهي: مشرق اهو اسٽيج آهي جنهن تي سڄو اوڀر محدود آهي"<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/63/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=63 |language=English}}</ref> ۽ اهو ته عالم مشرقيات جو موضوع "اوترو اوڀر پاڻ ناهي جيترو مشهور ڪيو ۽ تنهن ڪري مغربي پڙهندڙ عوام لاءِ گهٽ خوفناڪ آهي". <ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/60/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=60 |language=English}}</ref> ايڊورڊ سعيد جي مشرقيات جو مقالو مارڪسسٽ فلسفي انتونيو گرامسي جي ثقافتي بالادستي جي نظريي، ۽ مشيل فوڪالٽ جي بحث جي نظريي (علم ۽ طاقت جو تعلق) کي مشرقي مطالعي جي علمي روايت تي تنقيد ڪرڻ لاءِ ترقي ڪري ٿو. اڪيڊمي ۾، ڪتاب مشرقيات (1978) پوسٽ-نوآبادياتي ثقافتي مطالعي جو هڪ بنيادي متن بڻجي ويو.<ref>Xypolia, Ilia (2011). "Orientations and Orientalism: The Governor Sir Ronald Storrs". Journal of IslamicJerusalem Studies. 11: 25–43.</ref> هڪ ڀيرو عام "مشرقيات" جو طريقو، هڪ حساس، ناقابل فهم ۽ مڪمل طور تي روحاني هندستان جي تصوير سان، سنجيده علمي مطالعي ۾ ختم ٿي چڪو آهي.<ref name="Prakash 383–408" /> === Cambridge School === The Cambridge School of historiography was a [[school of thought]] which approached the study of the [[British Empire]] from the imperialist point of view. It emerged especially at the [[University of Cambridge]] in the 1960s. [[John Andrew Gallagher]] (1919–80) was especially influential, particularly in his article with [[Ronald Robinson]] on "[[The Imperialism of Free Trade]]". It was led by Anil Seal,<ref>Anil Seal'', The Emergence of Indian Nationalism: Competition and Collaboration in the Later Nineteenth Century'' (1971)</ref> Gordon Johnson,<ref>Gordon Johnson, ''Provincial Politics and Indian Nationalism: Bombay and the Indian National Congress 1880–1915'' (2005)</ref> Richard Gordon, and David A. Washbrook.<ref>Rosalind O'Hanlon and David Washbrook, eds. ''Religious Cultures in Early Modern India: New Perspectives'' (2011)</ref> It downplayed ideology.<ref>Aravind Ganachari, "Studies in Indian Historiography: 'The Cambridge School'", ''Indica'', March 2010, 47#1, pp 70–93</ref> ==== Criticism ==== This school of historiography is criticised for western bias or [[Eurocentrism]].<ref name="google7">{{cite book|title=Eurocentrism: a marxian critical realist critique|author=Hostettler, N.|date=2013|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-135-18131-4|url=https://books.google.com/books?id=2XjozzN0ppEC&pg=PA33|page=33|access-date=6 January 2017}}</ref> Critics have attacked various ideas of the School.<ref>See [[Christopher Platt|D.C.M. Platt]], "The Imperialism of Free Trade: Some Reservations," ''Economic History Review,'' 21#2 (Aug., 1968), pp. 296-306</ref> In ''The New Imperial Histories Reader,'' Stephen Howe has assembled articles by critics who take aim especially at [[P. J. Marshall]], [[David Kenneth Fieldhouse|D. K. Fieldhouse]], Robinson and Gallagher, and [[Peter Cain (historian)|Peter Cain]] and [[A. G. Hopkins]].<ref>Stephen Howe, ed. ''New Imperial Histories Reader'' (Routledge, 2009)</ref> [[Howard Spodek]], for example, praises the school's regional and pluralist perspectives but criticizes their reliance on British (rather than Indian) documentation, sloppy use of [[social science]] models, downplaying of ideology, and their excessive emphasis on Indian self-seeking and the importance of British imperial initiatives in achieving modernization. He recommends a deeper appreciation of Indian initiatives, and more attention to the emerging importance of public life in many areas of society rather than just a concentration on politics.<ref>Howard Spodek, "Pluralist Politics in British India: The Cambridge Cluster of Historians of Modern India," ''American Historical Review,'' (June 1979) 84#3 pp 688-707</ref> === Nationalist School === The Nationalist school originated among Indian historians in the late 19th and early 20th centuries who were influenced by [[Indian independence movement|Indian nationalism]]. They emphasized achievements in Indian history, while downplaying negative aspects, which led to various contradictions. Nationalist historians universally praised Hindu rule of India, with Hindu culture being prized above all else.<ref name=":0a">{{cite book|last=Thapar|first=Romila|title=History of Early India: From the Origins to AD 1300|publisher=University of California Press|year=2004|isbn=978-0-520-24225-8|pages=16–17}}</ref> In modern history, they focused on Congress, Gandhi, Nehru and high level politics. It highlighted the Mutiny of 1857 as a war of liberation, and Gandhi's 'Quit India' begun in 1942, as defining historical events. This school of historiography has received criticism for [[Elitism]].<ref>{{cite web|url=http://pages.ucsd.edu/~rfrank/class_web/ES-200C/Articles/Guha.pdf|title=Ranjit Guha, "On Some Aspects of Historiography of Colonial India"}}</ref> Historians in this school included [[Rajendralal Mitra]], [[R. G. Bhandarkar]], [[Romesh Chunder Dutt]], [[Anant Sadashiv Altekar]], [[K. P. Jayaswal]], [[Hem Chandra Raychaudhuri]], [[Radha Kumud Mukherjee]], [[R. C. Majumdar]], and [[K. A. Nilakanta Sastri]] ,.<ref name=":0a" /> === Marxist School === In India, Marxist Historiography takes the form of Marxian historiography where Marxian techniques of analysis are used but Marxist political intentions and prescriptions are discarded. The Marxian historiography of India uses the method of [[historical materialism]] and has focused on studies of economic development, land ownership, and [[class conflict]] in precolonial India and [[deindustrialisation|deindustrialization]] during the colonial period.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993">Bagchi, Amiya Kumar (January 1993). "Writing Indian History in the Marxist Mode in a Post-Soviet World". Indian Historical Review. 20 (1/2): 229–244.</ref> [[Bhupendranath Datta|B. N. Datta]], and [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] are considered the founding fathers of Marxist historiography in India. D. D. Kosambi was apologetic of the revolution of [[Mao]] and thought of Indian Prime Minister [[Jawaharlal Nehru]]'s policies as pro-capitalist. Kosambi, a polymath, viewed Indian History from a Marxist viewpoint. The other Indian scholars of Marxian historiography are [[Ram Sharan Sharma|R. S. Sharma]], [[Irfan Habib]], [[D. N. Jha]], and [[K. N. Panikkar]].<ref>Bottomore, T. B. 1983. ''A Dictionary of Marxist thought''. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press.</ref> Other historians such as [[Satish Chandra (historian)|Satish Chandra]], [[Romila Thapar]], [[Bipan Chandra]], [[Arjun Dev (historian)|Arjun Dev]], and [[Dineshchandra Sircar]], are sometimes referred to as "influenced by the Marxian approach to history."<ref>Guichard, Sylvie (2010), The Construction of History and Nationalism in India, Routledge, p. 87, ISBN 978-1136949319</ref> One debate in Indian history that relates to a [[historical materialist]] schema is on the nature of [[feudalism]] in India. [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] in the 1960s outlined the idea of "feudalism from below" and "feudalism from above". Element of his feudalism thesis was rejected by R.S. Sharma in his monograph [[Indian Feudalism]] (2005) and various other books,<ref>Purohit, Vinayak. 1988. Arts of transitional India twentieth century. Bombay: Popular Prakashan.</ref><ref>R S Sharma, Indian Feudalism (book), 2005</ref><ref>R S Sharma, Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation, Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177-85</ref><ref>R S Sharma, India's Ancient Past, Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India, Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> However R. S. Sharma also largely agrees with Kosambi in his various other books.<ref>R S Sharma, ''[[Indian Feudalism (book)]], 2005''</ref><ref>R S Sharma, ''Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation'', Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177–85</ref><ref>R S Sharma, ''India's Ancient Past'', Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, ''The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India'', Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> Most Indian Marxian historians argue that the economic origins of communalism are feudal remnants and the economic insecurities caused by slow development in India.<ref>{{cite book|title=Dalit women in India: issues and perspective|page=138|first=Prahlad|last=Jogdand|year=1995}}</ref> Even non-academic and laymen contributions to Marxist Historiography exist in India. The book "Coffee Housinte Katha" (The Story of Coffee House), written in [[Malayalam]], a regional language of India, spoken in the state of [[Kerala]], by one of the leaders of the Indian Coffee House Movement, [[Nadakkal Parameswaran Pillai]], is an example of this. Politicians like [[Shripad Amrit Dange]] have also contributed to Marxian historiography. ==== Criticism ==== The Marxian school of Indian historiography is accused of being too ideologically influenced.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993" /> Though influenced by Marxist theory [[B. R. Ambedkar]] criticized Marxists, as he deemed them to be unaware or ignorant of the specifics of caste issues.<ref>Padovani, Florence. Development-Induced Displacement in India and China: A Comparative Look at the Burdens of Growth. Rowman & Littlefield. Bhimrao Ambedkar himself, who criticized Indian Marxists</ref><ref>Jadhav, Narendra (1991). "Neglected Economic Thought of Babasaheb Ambedkar". Economic and Political Weekly. 26 (15): 980–982. ISSN 0012-9976. JSTOR 4397927.</ref> Also though most criticisms of Marxian historiography is levied by people who are not historians, some historians have debated Marxian historians and critically examined their analysis of the [[history of India]]. Many have alleged that Marxian historians used [[Historical negationism|negationism]] to whitewash some of the atrocities committed by [[Islamic rulers in the Indian subcontinent|Muslim rulers]] in the Indian Subcontinent.<ref>{{cite book|title=The Legacy of Muslim Rule in India|quote=Marxists who always try to cover up the black spots of Muslim rule with thick coats of whitewash|first=Kishori Saran|last=Lal|publisher=Aditya Prakashan|page=67}}</ref><ref>{{cite book|title=Indian Politics, Then and Now: Essays in Historical Perspective|first=K|last=Seshadri|publisher=Pragatee Prakashan|page=5|quote=certain attempts made by some ultra-Marxist historians to justify and even whitewash tyrannical emperors of the medieval India}}</ref><ref>{{cite book|title=Studies in World Affairs, Volume 1|first=KR|last=Gupta|year=2006|publisher=Atlantic Publisher|page=249|isbn=9788126904952|url=https://books.google.com/books?id=Hw9uf7sRKtIC&pg=PA249}}</ref><ref>{{cite book|title=Al-Hind the Making of the Indo-Islamic World: The Slave Kings and the Islamic Conquest : 11th–13th Centuries|year=1991|url=https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink|url-access=limited|last=Wink|first=André|publisher=Brill|page=[https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink/page/n160 309]|quote="apologists for Islam, as well as some Marxist scholars in India have sometimes attempted to reduce Islamic iconoclasm.."}}</ref> Since the late 1990s, [[Hindu nationalism|Hindu nationalist]] scholars especially have theorized that the Marxian tradition in India neglected what they believe to be the country's 'illustrious past' based on Vedic-[[puranic chronology]] and other [[Pseudohistory|pseudo-historical]] [[Historical revisionism|revisionist]] narratives of history, the historians are held responsible for aiding or defending [[Islam in India|Muslims]], who figure in Hindu nationalist discourse as the enemy.<ref>Jha, D.N. (1996). Society and Ideology in India: Essays in Honour of Prof. R.S. Sharma. New Delhi, India: Munshiram Manoharlal Publishers Pvt. Ltd. ISBN 978-8121506397.</ref><ref>Historian: Prof Irfan Habib outlookindia.com. Magazine | 23 April 2007. Retrieved 15 January 2013</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=u0RZBwAAQBAJ&pg=PA98|title=The Construction of History and Nationalism in India: Textbooks, Controversies and Politics|last=Guichard|first=Sylvie|year=2010|publisher=Routledge |isbn=9781136949319}}</ref> An example of such a view is [[Arun Shourie]]'s ''[[Eminent Historians]]'' (1998)<ref>Bryant, E. E. (2014). ''Quest for the Origins of Vedic Culture: The Indo-Aryan Migration Debate''. Cary, US: Oxford University Press {{ISBN|978-0195169478}}</ref> and ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks'' (2000), by [[Meenakshi Jain]].<ref name="Times14July">{{cite news |title=From having legs hacked off to getting Rajya Sabha foothold: A Master's journey of grit |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |access-date=14 July 2025 |work=The Times of India |date=14 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250714044603/https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |archive-date=14 July 2025}}</ref><ref name="v282">{{cite web | title=Why Meenakshi Jain Has Been Nominated To Rajya Sabha | website=[[News18]] | date=15 July 2025 | url=https://www.news18.com/opinion/opinion-why-meenakshi-jain-has-been-nominated-to-rajya-sabha-9442669.html | access-date=18 July 2025}}</ref> === Subaltern School === The "subaltern school", was begun in the 1980s by [[Ranajit Guha]] and [[Gyan Prakash]].<ref>{{cite journal |last=Prakash |first=Gyan |date=December 1994 |title=Subaltern studies as postcolonial criticism |journal=American Historical Review |volume=99 |issue=5 |pages=1475–1500 |doi=10.2307/2168385|jstor=2168385 }}</ref> It focuses attention away from the elites and politicians to "history from below", looking at the peasants using folklore, poetry, riddles, proverbs, songs, oral history and methods inspired by anthropology. It focuses on the colonial era before 1947 and typically emphasises caste and downplays class, to the annoyance of the Marxist school.<ref>{{cite journal |last=Roosa |first=John |date=2006 |title=When the Subaltern Took the Postcolonial Turn |journal=Journal of the Canadian Historical Association |volume=17 |issue=2 |pages=130–147 |doi=10.7202/016593ar|doi-access=free }}</ref> ==== Criticism ==== {{see|Subaltern Studies#Criticism}} === Hindutva Approach === Hindutva ({{Translation|Hinduness}}) is the predominant form of [[Hindu nationalism]] in India.<ref>{{Cite web|last=Purandare|first=Vaibhav|date=22 August 2019|title=Hindutva is not the same as Hinduism said Savarkar|url=https://www.telegraphindia.com/india/hindutva-is-not-the-same-as-hinduism-said-savarkar/cid/1699550|access-date=23 December 2020|website=telegraphindia.com}}</ref> The Hindutva movement has been described as a variant of "right-wing extremism",<ref name="Leidig">{{Cite journal|last=Leidig|first=Eviane|date=17 July 2020|title=Hindutva as a variant of right-wing extremism|journal=Patterns of Prejudice|volume=54|issue=3|pages=215–237|doi=10.1080/0031322X.2020.1759861|issn=0031-322X|doi-access=free|hdl=10852/84144|hdl-access=free}}</ref> adhering to a concept of homogenised majority and [[cultural hegemony]].<ref name="j3517631">{{cite journal |title=Fascism of our times |jstor=3517631 |author=Prabhat Patnaik |journal=Social Scientist |volume=21 |issue=3/4|pages=69–77 |year=1993 |doi=10.2307/3517631}}</ref><ref>{{harvnb|Frykenberg|2008|pages=178–220}}: "This essay attempts to show how — from an analytical or from an historical perspective — Hindutva is a melding of Hindu fascism and Hindu fundamentalism."</ref> Some analysts dispute the identification of Hindutva with fascism, and suggest Hindutva is an extreme form of [[conservatism]]. Hindutva approach to history exists to create a version of history to support the Hindu nationalist demands for [[Hindutva#Views on Indian history|Hindu Rashtra]] in Indian society.<ref name="Menon 28–30">{{cite magazine |last=Menon |first=Latha |date=August 2004 |title=Coming to Terms with the Past: India |magazine=History Today |volume=54 |issue=8 |pages=28–30}}</ref> It began with the writings of the developer and outliner of the [[Hindu Nationalism|Hindu Nationalist]] political ideology of [[Hindutva]] himself, [[Vinayak Damodar Savarkar]].{{sfn|Chandra|1989|p=145}}{{sfn|Keer|1966|p=143}} His works '[[The Indian War of Independence (book)|The Indian war of independence, 1857]]', 'Hindu-Pad-Padashahi (A Critical Review of the Hindu Empire of Maharashtra)', and 'Six Glorious Epochs of Indian History' contributed to and laid down the groundwork for this approach. However, this approach did not gain much traction until the 1990s.{{sfn|Goodrick-Clarke|1998|p=46}}<ref>{{Cite web|title=Resources|url=http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|access-date=2021-08-08|website=savarkar.org|language=en|archive-date=8 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210808095423/http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Visana|first=Vikram|date=5 November 2020|title=Savarkar before Hindutva: Sovereignty, Republicanism, and Populism in India, c.1900–1920|url=https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|journal=Modern Intellectual History|volume=18|issue=4|language=en|pages=1106–1129|doi=10.1017/S1479244320000384|s2cid=224983230|issn=1479-2443|access-date=25 July 2021|archive-date=30 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210930153956/https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> This approach is still in the process of development.<ref name="Menon 28–30" /> In March 2012, [[Diana L. Eck]], Professor of Comparative Religion and Indian Studies at [[Harvard University]], authored in her book "India: A Sacred Geography", that idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals and it wasn't just a cluster of regional identities and it wasn't ethnic or racial.<ref name="scroll.in">{{cite web|url=http://scroll.in/article/802047/theres-an-idea-of-india-from-early-times-much-before-the-mughals-or-the-british-scholar-diana-eck|title=Harvard scholar says the idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals|date=20 January 2016 }}</ref><ref name="In The Footsteps of Pilgrims">{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/leisure/story/20120618-review-of-diana-leck-india-a-sacred-geography-758709-2012-06-09|title=In The Footsteps of Pilgrims |date=9 June 2012 }}</ref><ref>{{cite magazine |url=https://www.economist.com/books-and-arts/2012/03/24/the-heavens-and-the-earth |title=India's spiritual landscape: The heavens and the earth |magazine =The Economist |date=24 March 2012}}</ref><ref name="Dalrymple">{{cite news |last=Dalrymple |first=William |date=27 July 2012 |title=India: A Sacred Geography by Diana L Eck – review |url=https://www.theguardian.com/books/2012/jul/27/india-sacred-geography-eck-review |newspaper=The Guardian}}</ref> This approach is noted for denying the [[Indo-Aryan migrations]], as they consider those whose ancestry and religion have origins outside of the Indian subcontinent to be aliens, namely Muslims, Christians, and communists. This approach states that only the Hindus are the legitimate heirs of South Asia.{{Sfn|Thapar|2004|p=14}} ==== Saffronisation ==== [[Saffronisation]], a process of introduction of right-wing policies that implement a Hindu nationalist agenda onto school textbooks by attempting to glorify Hindu contributions to Indian history while undermining other contributions, has become prominent. The [[Bharatiya Janata Party]] (BJP) has said that several Indian history textbooks had overt Marxist or Eurocentric political overtones.<ref name=":2">{{cite journal|last=Bhattacharya|first=Neeladri|date=2009|title=Teaching History in Schools: The Politics of Textbooks in India|journal=History Workshop Journal|volume=67|issue=67|pages=99–110|doi=10.1093/hwj/dbn050|jstor=40646212|s2cid=154421051}}</ref> The BJP has had trouble changing the textbooks because many states in which the BJP is not in power have blocked saffronisation efforts. The BJP, citing a rigid anti-Hindu agenda, restructured NCERT and the Indian Council of Historical Research (ICHR) to make textbooks conform to the BJP's Hindu nationalist platform.<ref>{{cite book|last=Bénéï|first=Veronique|title=Manufacturing Citizenship: education and nationalism in Europe, South Asia, and China|publisher=Routledge|year=2005|isbn=0-415-36488-4|location=New York, NY|pages=156–159}}</ref> In states where the BJP had control of the local government, textbooks were changed extensively to favor a Hindu nationalist narrative.<ref name=":1" /> These changes included the omission of caste-based exclusion and violence throughout Indian history and the exclusion or minimization of contributions to Indian society made by Muslims.<ref name="Raghavan">{{cite news|author=Raghavan, B. S.|title=Saffronisation|date=12 September 2001|newspaper=[[The Hindu]]|url=http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20070514123440/http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-date=14 May 2007|url-status=live}}</ref> After a rival political party, the [[Indian National Congress]], came into power, efforts were undertaken in 2004 to reverse the saffronisation of textbooks previously made by BJP.<ref name="The Guardian">{{cite news |last=Ramesh |first=Randeep |url=https://www.theguardian.com/world/2004/jun/26/india.schoolsworldwide |title=Another rewrite for India's history books |work=The Guardian |date=25 June 2004 |access-date=10 March 2016}}</ref> When the ''[[Hindustan Times]]'' reviewed the issue of saffronisation of Indian textbooks in late 2014, it noted that right-wing efforts to change how textbooks recount history faced "some difficulty as it lacks credible historians to back its claims."<ref>{{cite news|last=Raza |first=Danish | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffronising-textbooks-where-myth-and-dogma-replace-history/story-CauM4dmmsPGrjZ3APAvNxO.html |title=Saffronising textbooks : Where myth and dogma replace history |work=Hindustan Times |date=8 December 2014 |access-date=9 March 2016}}</ref> The [[India#Medieval India|medieval period]] in India is one such hotly-contested epoch among historians. Since there can be no true consensus about that era due to divided and deeply entrenched political motivations, history for that period is highly subjective and particularly vulnerable to the influence of the textbook writer's sympathies and outlook. "The choice of the textbook writer is more decisive than anything else," it was noted in a report in ''The Hindu''.<ref name="Amrik Singh">{{cite news|last=Singh|first=Amrik|date=25 August 2001|title=Saffronisation and textbooks|url=http://www.thehindu.com/2001/08/25/stories/05252524.htm|work=[[The Hindu]]|access-date=10 March 2016}}{{dead link|date=April 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> Critics have said that the changes to the textbooks have portrayed the medieval period as "a dark age of Islamic colonial rule which snuffed out the glories of the Hindu and Buddhist empires that preceded it".<ref name="The Guardian" /> Another trap in the politicisation of history relates to contention over the state of [[Jammu and Kashmir (union territory)|Jammu and Kashmir]].<ref name="Amrik Singh" /> By mid-2015, ''[[The Times of India]]'' reported that the [[National Council of Educational Research and Training]], which is in charge of publishing textbooks, had participated in a meeting convened by the [[Ministry of Human Resource Development]], and during that meeting, the issue of changing textbooks was discussed. An official from the ICHR complained that the theme of nationalism did not receive proper treatment in textbooks, setting the stage for possible textbook revisions.<ref name=":1">{{cite news | last=Akshaya |first=Mukul | url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/education/news/Saffronization-fears-over-history-textbooks-rewrite-plans/articleshow/47792475.cms |title=Saffronization fears over history textbooks rewrite plans |work=The Times of India|date=24 June 2015 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of Rajasthan reportedly spent Rs 37 crore to reprint 36 textbooks used for classes 1 to 8 for the 2016–2017 academic session that will be based on an agenda that would promote Indian culture by including historical figures, such as [[Suraj Mal|Maharaja Surajmal]], Hem Chandra, and [[Guru Gobind Singh]]. The textbooks that had been approved up to the 2012–13 academic session were rendered obsolete under the rewriting of history, and those books were auctioned off. In total, 5,66 crore new textbooks were ordered printed for an agenda that critics described was intent on supporting the saffronisation of textbooks. Rajasthan (primary and secondary) education minister Vasudev Devnani denied the charge of saffronisation, but educationists described his decision as to the "Hinduisation of education" that occurs when right-wing forces come to power.<ref>{{cite news|last=Goswami |first=Rakesh | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffron-agenda-raje-scraps-cong-textbooks-spends-rs-37-cr-on-new-ones/story-U3JaMmx52f4YsuUfb3wlNK.html |title=Saffronisation ? Raje scraps Cong textbooks, spends Rs 37 cr on new ones |work=Hindustan Times |date=20 January 2016 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of [[Karnataka]] has reportedly ordered new textbooks for the 2017–18 academic session in an effort that academicians and critics have described as a "blatant attempt to saffronise textbooks".<ref>{{cite news| url=http://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/revised-textbooks-from-201718-academic-year/article7300069.ece |title=Revised textbooks from 2017–18 academic year|work=The Hindu |date=10 June 2015 |access-date=10 March 2016}}</ref> ==== Criticism ==== The Hindutva approach to history is based on ahistorical premises and treats mythology as history. According to [[Christophe Jaffrelot]], a French political scientist specialising in South Asia, the Hindutva ideology has roots in an era where the fiction in ancient Indian mythology and Vedic antiquity was presumed to be valid. This fiction was used to "give sustenance to Hindu ethnic consciousness".<ref name="Jaffrelot1996p77">{{cite book|author=Christophe Jaffrelot|title=The Hindu Nationalist Movement in India|url= https://books.google.com/books?id=Y2buDDwdgIsC|year= 1996|publisher= Columbia University Press|isbn= 978-0-231-10335-0|page=77}}</ref> Its strategy emulated the Muslim identity politics of the Khilafat movement after World War I, and borrowed political concepts from the West –&nbsp;mainly German.<ref name="Jaffrelot1996p77" /> Hindutva organizations treat events in [[Hindu mythology]] as history.<ref name="R. Ramachandran">{{cite web|author=R. Ramachandran|date=1 February 2019|title=Science circus|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/science-and-technology/article26004777.ece}}</ref><ref name="Ziya Us Salam">{{cite web|author=Ziya Us Salam|title=Age of unreason|website=Frontline|date=20 June 2018 |url=https://frontline.thehindu.com/cover-story/article24200525.ece}}</ref><ref name="Meera Nanda">{{cite web|author=Meera Nanda|date=2 January 2004|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|title=Postmodernism, Hindu nationalism and 'Vedic science'|access-date=23 March 2022|archive-date=12 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200812120255/https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|url-status=dead}}</ref><ref name="Truschke">{{Cite journal|last=Truschke|first=Audrey|date=15 December 2020|title=Hindutva's Dangerous Rewriting of History|url=http://journals.openedition.org/samaj/6636|journal=South Asia Multidisciplinary Academic Journal|language=fr|issue=24/25|doi=10.4000/samaj.6636|issn=1960-6060|doi-access=free}}</ref> Hindutva organizations have been criticized for their belief in statements or practices that they claim to be both scientific and factual but are incompatible with the [[scientific method]].<ref>{{citation |first=Meera |last=Nanda |title=Hindutva's science envy |url=http://www.frontline.in/science-and-technology/hindutvas-science-envy/article9049883.ece |newspaper=Frontline |date=16 September 2016 |access-date=14 October 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://scroll.in/article/865872/from-dissing-darwin-to-yogic-farming-a-short-history-of-the-bjps-brush-with-pseudoscience|title=From dissing Darwin to yogic farming: A short history of the BJP's brush with pseudoscience|date=21 January 2018 }}</ref> According to [[Anthony Parel]], a historian and political scientist, Savarkar's ''Hindutva, Who is a Hindu?'' published in 1923 is a fundamental text of Hindutva ideology. It asserts, states Parel, India of the past to be "the creation of a racially superior people, the Aryans. They came to be known to the outside world as Hindus, the people beyond the Indus River. Their identity was created by their race (jati) and their culture (Sanskriti). All Hindus claim to have in their veins the blood of the mighty race incorporated with and descended from the Vedic fathers. They created a culture — an ensemble of mythologies, legends, epic stories, philosophy, art and architecture, laws and rites, feasts, and festivals. They have a special relationship to India: India is to them both fatherland and holy land." The Savarkar's text presents the "Hindu culture as a self-sufficient culture, not needing any input from other cultures", which is "an unhistorical, narcissistic and false account of India's past", states Parel.<ref name="Parel2006p42">{{cite book|author=Anthony J. Parel|title=Gandhi's Philosophy and the Quest for Harmony|url= https://books.google.com/books?id=MQhz0fW0HZUC |year=2006|publisher= Cambridge University Press|isbn=978-0-521-86715-3|pages=42–43}}</ref> The premises of early Hindu nationalist thought, states Chetan Bhatt, reflected the colonial era European scholarship and Orientalism of its times.<ref name="Bhatt2001p11" /> The idea of "India as the cradle of civilization" (Voltaire, Herder, Kant, Schlegel), or as "humanity's homeland and primal philosophy" (Herder, Schlegel), or the "humanism in Hindu values" (Herder), or of Hinduism offering redemption for contemporary humanity (Schopenhauer), along with the colonial-era scholarship of Frederich Muller, Charles Wilkins, William Jones, Alexander Hamilton, and others were the natural intellectual matrix for Savarkar and others to borrow and germinate their Hindu nationalist ideas.<ref name="Bhatt2001p11">{{cite book|author=Chetan Bhatt|title=Hindu nationalism: origins, ideologies and modern myths|url=https://books.google.com/books?id=W2PXAAAAMAAJ|year=2001|publisher=Berg|isbn=978-1-85973-343-1|pages=11–12}}</ref> [[Chakravarthi Ram-Prasad]], a Fellow of the British Academy and a scholar of Politics and Philosophy of Religion, states that Hindutva is a form of nationalism that is expounded differently by its opponents and its proponents.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> The opponents of Hindutva either consider it as a fundamentalist ideology that "aims to regulate the working of civil society with the imperatives of Hindu religious doctrine", or as another form of fundamentalism while accepting that Hinduism is a diverse collection of doctrines, is complex and is different from other religions. According to Ram-Prasad, the proponents of Hindutva reject these tags, viewing it to be their right and a desirable value to cherish their religious and cultural traditions.<ref name="Ram‐Prasad1993p285">{{cite journal | last=Ram-Prasad | first=C. | title=Hindutva ideology: Extracting the fundamentals | journal=Contemporary South Asia | volume=2 | issue=3 | year=1993 | doi=10.1080/09584939308719718 | pages=285–309}}</ref> The Hindutva ideology according to Savarkar, states Ram-Prasad, is a "geography, race, and culture" based concept. However, the "geography" is not strictly territorial but is an "ancestral homeland of a people", and the "race" is not biogenetic but described as the historic descendants of the intermarriage of Aryans, native inhabitants, and "different peoples" who arrived over time.<ref name="Flood2008p527" /> So, "the ultimate category for Hindutva is culture", and this culture is "not strictly speaking religious if by religion is meant a commitment to certain doctrines of transcendence", he states.<ref name="Flood2008p527">{{cite book|author=C. Ram-Prasad|editor=Gavin Flood|title=The Blackwell Companion to Hinduism|url=https://books.google.com/books?id=SKBxa-MNqA8C |year=2008|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-99868-7|pages=527–528}}</ref> The proponents state that in the Hindutva thought, there is a kernel of coherent and justifiable thesis about the Indian culture and history.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> Hindutva ideology has been linked to threats to academics and students, both in India and the United States.<ref name="Venugopal, Arun">{{Cite web|last=Venugopal, Arun|date=21 July 2021|title=At Rutgers, and Beyond, Scholars Are Under Attack For Their Critique of India's Far-Right Government|url=http://gothamist.com/news/at-rutgers-and-beyond-scholars-are-under-attack-for-their-critique-of-indias-far-right-government|access-date=21 July 2021|website=Gothamist|language=en}}</ref><ref name=":0b">{{Cite web|title=American Scholars of India Confront a Rise in Threats {{!}} WNYC {{!}} New York Public Radio, Podcasts, Live Streaming Radio, News|url=https://www.wnyc.org/story/american-scholars-india-confront-rise-threats/|access-date=6 September 2021|website=WNYC|language=en}}</ref> For instance, in 2011, Hindutva activists successfully led a charge to remove an essay about the multiple narratives of Ramayanas from Delhi University's history syllabus.<ref name="The Hindu">{{Cite news|last=N|first=Vijetha S.|date=15 October 2011|title=Historians protest as Delhi University purges Ramayana essay from syllabus|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/Historians-protest-as-Delhi-University-purges-Ramayana-essay-from-syllabus/article13372074.ece|access-date=11 July 2021|issn=0971-751X}}</ref> [[Romila Thapar]], a world-renowned historian, has faced Hindutva-led attacks, with the claims that her works present Marxist and [[Eurocentric]] points of view.<ref name="washingtonpost.com">{{Cite news|title=In the battle over India's history, Hindu nationalists square off against a respected historian|language=en-US|newspaper=Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/india-romila-thapar-dissent/2021/01/02/1a79ca54-4070-11eb-b58b-1623f6267960_story.html|access-date=11 July 2021|issn=0190-8286}}</ref> Hindutva scholars like [[Rajiv Malhotra]] has been responsible for pushback against [[White people|white]] scholars specialising on South Asia and Hinduism based in North America, including [[Wendy Doniger]] and [[Sheldon Pollock]] on grounds of their supposed [[Evangelism|vested interests]] & [[Racism|racial prejudices]] [[Anti-Indian sentiment|against Indians]].<ref name="insidehighered.com">{{Cite web|title=Scholars who study Hinduism and India face hostile climate|url=https://www.insidehighered.com/news/2016/04/12/scholars-who-study-hinduism-and-india-face-hostile-climate|access-date=11 July 2021|website=www.insidehighered.com|language=en}}</ref> Under BJP leadership, the Indian state has been accused of monitoring scholars and denying some research access.<ref name="The Nation">{{cite news |last1=Chaturvedi |first1=Vinayak |title=The Hindu Right and Attacks on Academic Freedom in the US |url=https://www.thenation.com/article/culture/hindu-right-academic-freedom/ |publisher=The Nation |date=December 2021}}</ref> In 2021, a group of North American-based scholars of South Asia formed a collective and published the Hindutva Harassment Field Manual to, they argue, answer the Hindutva threat to their academic freedom.<ref name="Prakash">{{Cite web|last=Prakash|first=Priyali|title='Targeted by hate': Audrey Truschke on why she helped write a 'Hindutva Harassment Field Manual'|url=https://scroll.in/article/999710/targeted-by-hate-audrey-truschke-on-why-she-helped-write-a-hindutva-harassment-field-manual|access-date=28 August 2021|website=Scroll.in|date=10 July 2021 |language=en-US}}</ref><ref name=":0b" /> They documented further incidents of Hindutva harassment of academics in North America, dating back to the 1990s.<ref name="Timeline">{{cite web |last1=SASAC |title=Timeline |url=https://www.hindutvaharassmentfieldmanual.org/timeline |website=Hindutva Harassment Field Manual}}</ref> The [[Association for Asian Studies]] noted that Hindutva, described as a "[[Majoritarianism|majoritarian]] ideological doctrine" different from [[Hinduism]], resorted to "increasing attacks on numerous scholars, artists, and journalists who critically analyze its politics".<ref name="asianstudies.org">{{Cite web|date=10 September 2021|title=AAS Statement on the Dismantling Global Hindutva Conference|url=https://www.asianstudies.org/aas-statement-on-the-dismantling-global-hindutva-conference/|access-date=11 September 2021|website=Association for Asian Studies|language=en-US}}</ref> == هندستان تي برطانوي سامراج جي اثر جو جائزو == هندستان تي برطانوي سامراج جي معاشي اثر بابت بحث جاري آهي. اهو مسئلو اصل ۾ قدامت پسند برطانوي سياستدان ايڊمنڊ برڪ پاران اٿاريو ويو هو، جنهن 1780ع جي ڏهاڪي ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپني تي سخت حملو ڪيو، دعويٰ ڪئي ته وارن هيسٽنگز ۽ ٻين اعليٰ عملدارن هندستاني معيشت ۽ سماج کي تباهه ڪري ڇڏيو آهي. هندستاني مورخ راجت ڪنتا رائي (1998ع) حملي جي هن سلسلي کي جاري رکندي چوي ٿو ته 18هين صدي ۾ انگريزن پاران آندو ويو نئون معيشت "لٽ مار" جو هڪ روپ هو ۽ مغل هندستان جي روايتي معيشت لاءِ هڪ آفت هئي. رائي انگريزن تي خوراڪ ۽ پئسن جي ذخيرن کي ختم ڪرڻ ۽ اعليٰ ٽيڪس لاڳو ڪرڻ جو الزام لڳائي ٿو جيڪو سال 1770ع جي خوفناڪ قحط جو سبب بڻيو، جنهن جي ڪارڻ بنگال جي ماڻهن جو ٽيون حصو مارجي ويو.<ref>Rajat Kanta Ray, "Indian Society and the Establishment of British Supremacy, 1765–1818", in ''The Oxford History of the British Empire: vol. 2, The Eighteenth Century'', ed. P. J. Marshall, (1998), pp. 508–529.</ref> انگريزن جي هندستاني قومپرستي جي بيان کي رد ڪندي، جيئن ته اهي اجنبي جارح هئا، وحشي طاقت سان اقتدار تي قبضو ڪيو ۽ سڄي هندستان کي غريب ڪيو، برطانوي تاريخدان پي. جي. مارشل دليل ڏئي ٿو ته برطانوي مڪمل ڪنٽرول ۾ نه هئا پر ان جي بدران ان ۾ رانديگر هئا جيڪو بنيادي طور تي هڪ هندستاني راند هئي ۽ جنهن ۾ انهن جو اقتدار ۾ اچڻ هندستاني اشرافيه سان بهترين تعاون تي منحصر هو. مارشل تسليم ڪري ٿو ته سندس گهڻي تشريح اڃا تائين ڪيترن ئي تاريخدانن طرفان رد ڪئي وئي آهي. مارشل دليل ڏئي ٿو ته تازي اسڪالرشپ ان خيال جي ٻيهر تشريح ڪئي آهي ته اڳوڻي نرم مغل حڪمراني جي خوشحالي غربت ۽ انارڪي کي رستو ڏنو. مارشل دليل ڏئي ٿو ته برطانوي قبضي ماضي سان ڪو به تيز وقفو نه ڪيو. انگريزن وڏي پيماني تي علائقائي مغل حڪمرانن کي ڪنٽرول سونپيو ۽ 18هين صدي جي باقي حصي لاءِ عام طور تي خوشحال معيشت کي برقرار رکيو. مارشل نوٽ ڪري ٿو ته برطانوي هندستاني بينڪرن سان ڀائيواري ۾ ويا ۽ مقامي ٽيڪس منتظمين ذريعي آمدني وڌائي ۽ ٽيڪس جي پراڻي مغل شرحن کي برقرار رکيو. پروفيسر رائي متفق آهن ته ايسٽ انڊيا ڪمپني کي هڪ سخت ٽيڪس سسٽم ورثي ۾ مليو جيڪو هندستاني آبادگارن جي پيداوار جو ٽيون حصو وٺندو هو.<ref>Marshall, "The British in Asia: Trade to Dominion, 1700–1765"</ref> === برطانوي راج جي عدم تحفظ === 20 صدي ۾ تاريخدان عام طور تي متفق هئا ته برطانوي راج ۾ شاهي اختيار 1800-1940 جي دور ۾ محفوظ هو. مختلف چئلينج سامهون آيا آهن. مارڪ ڪونڊوس ۽ جان ولسن دليل ڏين ٿا ته راج دائمي طور تي غير محفوظ هو.<ref>Mark Condos, ''The Insecurity State: Punjab and the Making of Colonial Power in British India'' (Cambridge University Press, 2017).</ref><ref>Jon Wilson, ''India conquered: Britain's Raj and the chaos of empire'' (Simon and Schuster, 2016).</ref> انهن دليل ڏنو ته آفيسرن جي غير معقول پريشاني گهٽ ۾ گهٽ سماجي خريداري يا نظرياتي هم آهنگي سان هڪ افراتفري واري انتظاميه جو سبب بڻي. راج هڪ پراعتماد رياست نه هئي جيڪا پنهنجي مرضي مطابق ڪم ڪرڻ جي قابل هئي، پر هڪ نفسياتي طور تي جنگ ۾ مبتلا هئي جيڪا خلاصي، ننڍي پيماني، يا مختصر مدت کان سواءِ ڪم ڪرڻ جي قابل نه هئي.<ref>Joshua Ehrlich, "Anxiety, Chaos, and the Raj." ''Historical Journal'' 63.3 (2020): 777–787. DOI: https://doi.org/10.1017/S0018246X1900058X</ref> ==پڻ ڏسو== * [[سنڌ جي تاريخ نگاري]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] * [[هندستان جي تاريخ]] * [[برطانوي سلطنت جي تاريخ نگاري]] == حوالا == == ڪتاب نگاري == ==حوالا== {{حوالا}} ===Works cited=== * {{citation |last=Chandra |first=Bipan |title=India's Struggle for Independence |year=1989 |publisher=Penguin Books India |location=New Delhi |isbn=978-0-14-010781-4 }} * {{Cite book |editor-last=Defrémery |editor-first = C. |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=B.R. |title=Voyages d'Ibn Batoutah (Volume 1) |publisher= Société Asiatic |year=1853 |place=Paris |language=French, Arabic |url=https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ}} * {{Cite book |last=Dunn |first=Ross E. |author-link=Ross E. Dunn |title=The Adventures of Ibn Battuta |publisher=University of California Press |year=2005 |orig-year=1986 |isbn=978-0-520-24385-9 }} * {{citation|last=Eggermont|first=P. H. L.|title=The Purāņa Source of Merutuṅga's List of Kings and the Arrival of the Śakas in India|year=1969|url=https://books.google.com/books?id=ks4UAAAAIAAJ}} * {{Citation |last=Goodrick-Clarke |first=Nicholas |author-link=Nicholas Goodrick-Clarke |title=Hitler's Priestess: Savitri Devi, the Hindu-Aryan Myth and Neo-Nazism |title-link=Hitler's Priestess |publisher=[[New York University Press]] |year=1998 |isbn=978-0-8147-3111-6 |language=en}} * {{cite book |last1=Keer |first1=Dhananjay |title=Veer Savarkar |date=1966 |publisher=Popular Prakashan |url=https://books.google.com/books?id=aCALAQAAIAAJ |language=en |oclc=582786373}} * {{cite book |first=Robert |last=Frykenberg |chapter=Hindutva as a Political Religion: An Historical Perspective |editor1=R. Griffin |editor2=R. Mallett |editor3=J. Tortorice |title=The Sacred in Twentieth-Century Politics: Essays in Honour of Professor Stanley G. Payne |year=2008 |url=https://books.google.com/books?id=JGOHDAAAQBAJ |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-0-230-24163-3 |pages=178–200 }} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * Balagangadhara, S. N. (2012). Reconceptualizing India studies. New Delhi: Oxford University Press. * Bhattacharjee, J. B. ''Historians and Historiography of North East India'' (2012) * {{cite book|last=Bannerjee|first= Dr. Gauranganath |title=India as known to the ancient world|url=https://archive.org/stream/indiaasknowntoan00banerich#page/n3/mode/2up|year=1921|publisher=Humphrey Milford, Oxford University Press, London}} * Bose, Mihir. "India's Missing Historians: Mihir Bose Discusses the Paradox That India, a Land of History, Has a Surprisingly Weak Tradition of Historiography", ''History Today'' 57#9 (2007) pp 34+. [https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110915152404/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 |date=15 September 2011 }} *Chakrabarti, Dilip K.: Colonial Indology, 1997, Munshiram Manoharlal: New Delhi. * Palit, Chittabrata, ''Indian Historiography'' (2008). *Indian History and Culture Society., Devahuti, D. (2012). Bias in Indian historiography. * Elliot, Henry Miers; John Dowson (1867–77). ''The History of India, as told by its own historians. The Muhammadan Period''. London: Trübner and Co. * [[Meenakshi Jain|Jain, Meenakshi]] [https://archive.org/details/flawed-narratives-history-in-the-old-ncert-textbooks-of-satish-chandra-by-meenakshi-jain ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks - A random survey of Satish Chandra’s “Medieval India''], NCERT 2000 * Inden, R. B. (2010). Imagining India. Bloomington, Ind: Indiana University Press. * Jain, M. The India They Saw : Foreign Accounts (4 Volumes) Delhi: Ocean Books, 2011. * Kahn, Yasmin. "Remembering and Forgetting: South Asia and the Second World War' in Martin Gegner and Bart Ziino, eds., ''The Heritage of War'' (Routledge, 2011) pp 177–193. * Mantena, R. (2016). Origins of modern historiography in India: Antiquarianism and philology 1780–1880. Palgrave Macmillan. * Mittal, S. C ''India distorted: A study of British historians on India'' (1995), on 19th century writers * [[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970) {{ISBN|9782102227356}} *{{cite book |first=Yvette Claire |last=Rosser |title=Curriculum as Destiny: Forging National Identity in India, Pakistan, and Bangladesh |year=2003 |publisher=University of Texas at Austin |type=Dissertation |url=http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |access-date=17 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911035259/http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |archive-date=11 September 2008 |url-status=dead }} *[[Arvind Sharma]], Hinduism and Its Sense of History (Oxford University Press, 2003) {{ISBN|978-0-19-566531-4}} * E. Sreedharan, A Textbook of Historiography, 500 B.C. to A.D. 2000 (2004) * Shourie, Arun (2014). Eminent historians: Their technology, their line, their fraud. Noida, Uttar Pradesh, India : HarperCollins Publishers. {{ISBN|9789351365914}} *{{cite book |title=Aryans and British India |first=Thomas R. |last=Trautmann |url=https://books.google.com/books?id=jR_LPnEH3GsC |year=1997 |location=Berkeley |publisher=University of California Press |isbn=978-0-585-10445-4}} *Viswanathan, G. (2015). Masks of conquest: Literary study and British rule in India. * Antonio de Nicolas, Krishnan Ramaswamy, and Aditi Banerjee (eds.) (2007), ''[[Invading the Sacred]]: An Analysis Of Hinduism Studies in America'' (Publisher: Rupa & Co.) * Vishwa Adluri, Joydeep Bagchee: ''The Nay Science: A History of German Indology''. Oxford University Press, New York 2014, {{ISBN|978-0199931361}} (''Introduction,'' p.&nbsp;1–29). * Warder, A. K., ''An introduction to Indian historiography'' (1972). * Winks, Robin, ed. ''The Oxford History of the British Empire: Volume V: Historiography'' (2001) * Weickgenannt, T. N. (2009). Salman Rushdie and Indian historiography: Writing the nation into being. Basingstoke: Palgrave Macmillan. {{Historiography}} [[زمرو:ڀارت جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:تاريخ نويسي]] [[زمرو:ڀارت جي تاريخ]] ==قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسي== قومي ۽ علائقائي تاريخن جا مقصد به مختلف رهيا آهن. قومي تاريخ منتشر ۽ جدا جدا عنصرن کي هڪ قومي سڃاڻپ هيٺ گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، جڏهن ته علائقائي تاريخون پنهنجي ثقافتي قدرن، روايتن ۽ سياسي حيثيت کي اجاگر ڪري پنهنجي معاملن ۾ آزاد ڪردار ادا ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪن ٿيون. نوآبادياتي دور جي خاتمي ۽ نون ملڪن جي قيام کان پوءِ، پراڻين حدن جي تبديليءَ سبب قوم رياست ۽ صوبن جي وچ ۾ تضاد پيدا ٿيا. علائقن وٽ پنهنجي جدا تاريخ ۽ ثقافت هئي، جڏهن ته نئين قوم رياست کي پنهنجي تاريخ نئين زاويي سان ٺاهڻي هئي. اهڙي صورتحال ۾ قومي تاريخ ڪڏهن ڪڏهن سياسي غلبي، قومي سڃاڻپ جي تشهير ۽ علائقائي قوميتن جي دٻاءَ لاءِ استعمال ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==پاڪستان ۾ سنڌ جي علائقائي حيثيت== پاڪستان جي قيام وقت ملڪ ۾ پنج صوبا هئا، جن وٽ پنهنجي جدا سڃاڻپ موجود هئي. پاڪستان هڪ نئون ملڪ هو، تنهنڪري ان جي شروعاتي دور ۾ قومي وحدت ۽ قوم سازيءَ تي وڌيڪ زور ڏنو ويو. صوبي سان وابستگيءَ کي سرڪاري سطح تي ڪڏهن ڪڏهن تنقيد جو نشانو بڻايو ويو، ڇاڪاڻ ته ان کي قوم سازيءَ جي راهه ۾ رڪاوٽ سمجهيو ويندو هو. سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي سياسي عمل ۾ ٿيندڙ تبديلين کي ظاهر ڪري ٿي؛ جيئن جيئن سياسي جوڙجڪ بدلبي رهي، تيئن سنڌ جي تاريخ لکڻ جا رخ به تبديل ٿيندا رهيا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ هڪ الڳ حيثيت رکي ٿي، ڇاڪاڻ ته اها بنگال ۽ پنجاب وانگر ورهايل نه ٿي. سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي به پشتونن يا بلوچن وانگر ٻن يا وڌيڪ ملڪن ۾ وڏي پيماني تي ورهايل نه هئي. تاريخي ۽ جاگرافيائي طور سنڌ قديم زماني کان پنهنجي جداگانه سڃاڻپ رکي ٿي، جنهن ڪري اها پاڪستان جي ٻين صوبن کان هڪ خاص ۽ ممتاز حيثيت رکي ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي ۽ ورهاڱي کان اڳ جي تاريخ نويسي== تاريخ ڪنهن به علائقي کي تاريخي مرتبو ڏيڻ جو طاقتور ذريعو آهي، ڇاڪاڻ ته اها ان علائقي جون پاڙون ماضي ۾ ڳولي ٿي. ان شعور تحت ورهاڱي کان اڳ سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد سنڌ جي تاريخ کي نئين سر مرتب ڪرڻ هو. ان جي تاريخي رسالي ۾ سنڌ جي تاريخ جي مختلف پهلوئن تي تحقيقي مضمون شايع ٿيندا هئا. خاص طور قديم دور تي زور ڏنو ويو، ته جيئن سنڌ جي تاريخي قدامت ثابت ڪري سگهجي. جيئن ته هن سوسائٽيءَ ۾ هندو ۽ انگريز مؤرخ وڌيڪ سرگرم هئا، تنهنڪري تاريخ نويسيءَ ۾ سيڪيولر رجحان نمايان رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==ورهاڱي کان پوءِ سنڌي تاريخ نويسي== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسي نون خيالن ۽ رجحانن سان سامهون آئي. ان جو مرڪزي نقطو اهو هو ته سنڌ تاريخي، ثقافتي ۽ لساني طور پاڪستان جي ٻين صوبن کان مختلف آهي. صوبائي سڃاڻپ تي زور ورهاڱي جي نتيجن سبب وڌيو. ڪراچي، جيڪا سنڌ جو اهم شهر ۽ بندرگاهه هئي، وفاقي علائقو قرار ڏئي نئين ملڪ جي گادي بڻائي وئي. سنڌ ان فيصلي خلاف احتجاج ڪيو، پر اهو احتجاج اثرائتو ثابت نه ٿيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي هندو آبادي وڏي پيماني تي لڏي وئي ۽ ان جي جاءِ تي اردو ڳالهائيندڙ آبادي آئي. هن تبديليءَ سنڌي قوميت کي ڪمزور ڪيو. ثقافتي ۽ لساني دٻاءَ کي منهن ڏيڻ لاءِ سنڌي دانشورن سنڌ جي تاريخ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ طرف ڌيان ڏنو، ته جيئن سنڌ جي جدا سڃاڻپ کي برقرار رکيو وڃي. ان مقصد لاءِ سنڌي ادبي بورڊ قائم ڪيو ويو، جنهن سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ تاريخي تحقيق جي حوصلا افزائي ڪئي. بورڊ سنڌ جي قديم کان جديد دور تائين نو جلدن ۾ جامع تاريخ شايع ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ سنڌ جي تاريخ بابت فارسي اصل ماخذ پڻ شايع ڪيا، ته جيئن مؤرخن کي بنيادي مواد ملي سگهي. انهن مان ڪجهه ڪتاب بعد ۾ سنڌي ۽ اردو ۾ ترجمو ٿيا، جنهن سان اردو پڙهندڙن لاءِ سنڌ جي تاريخ کي سمجهڻ جا نوان رستا کليا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==اسلام، عرب فتح ۽ باب الاسلام جو تصور== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جي هڪ اهم خصوصيت سنڌ جي تاريخ ۾ اسلام جي ڪردار تي زور هو. عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ کي “باب الاسلام” يعني اسلام جو دروازو بڻائيندڙ واقعو سمجهيو ويو. محمد بن قاسم کي هڪ اهم تاريخي هيرو طور پيش ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته هن کي سنڌ ۾ اسلام آڻيندڙ فاتح طور بيان ڪيو ويو. اسلام پسند تاريخ نويسيءَ ۾ عرب فتح ۽ عرب فاتح سنڌ جي اسلامي سڃاڻپ جا وڏا نشان بڻيا ۽ باب الاسلام جو تصور سالياني يادگيريءَ جو موضوع پڻ بڻيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سيد سليمان ندوي پنهنجي ڪتاب ''عرب و هند ڪي تعلقات'' ۾ عربن جي سنڌ فتح ۽ اتر هندستان تي ترڪن جي فتحن ۾ فرق بيان ڪيو. سندس خيال موجب سنڌ فتح ڪندڙ عرب اسلامي ماحول ۾ رهندا هئا ۽ اسلامي تعليمات کان واقف هئا، جڏهن ته ترڪ، افغان ۽ مغل حڪمران فقط نالي ماتر مسلمان هئا ۽ اسلامي تعليمات جا حقيقي نمائندا نه هئا. ان خيال موجب سنڌ جو اسلامي ڪردار پاڪستان جي ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پختو سمجهيو ويو.<ref name="SuleimanNadvi-ArabHind-1976">{{cite book |last=ندوي |first=سليمان |title=عرب و هند ڪي تعلقات |location=ڪراچي |year=1976 |pages=107، 192 }}</ref> محمد علي جناح جي هڪ تقرير جو حوالو پڻ ڏنو ويو، جنهن ۾ هن سنڌ کي خراج تحسين پيش ڪندي چيو ته پاڪستان حقيقت ۾ ان ڏينهن وجود ۾ آيو، جڏهن پهريون مسلمان سنڌ جي سرزمين تي آيو. ورهاڱي کان پوءِ هن تصور سنڌ کي ٻين صوبن کان اسلامي روايتن جي وارث طور الڳ ڏيکارڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سنڌ جو ڪردار== سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو ٻيو اهم پهلو آزاديءَ جي تحريڪ ۽ پاڪستان جي قيام ۾ سنڌ جي ڪردار تي زور آهي. سنڌ جي ماڻهن خلافت تحريڪ، هجرت تحريڪ ۽ ريشمي رومال تحريڪ ۾ سرگرم حصو ورتو. انهن تحريڪن سنڌ جي ماڻهن کي هندستان جي مسلمانن سان ويجهو آندو. سنڌ کي بمبئي کان جدا ڪرڻ جي جدوجهد پڻ هندستاني مسلمانن جي سياسي مطالبن لاءِ مددگار ثابت ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ پاڪستان جي قيام واري جدوجهد ۾ پنهنجي ڪردار تي به فخر ڪري ٿي. 1938ع ۾ شيخ عبدالمجيد سنڌي صوبائي مسلم ليگ جي اجلاس ۾ پاڪستان بابت قرارداد پيش ڪئي، جيڪا اڪثريت سان منظور ٿي. 1943ع ۾ سنڌ اسيمبلي پاڪستان قرارداد جي حمايت ڪئي. ان موقعي تي جي. ايم. سيد تقرير ڪندي چيو ته هندستان جا مسلمان جدا قوم آهن، ڇاڪاڻ ته انهن جي جدا تاريخ، ثقافت، ادب، روايتون ۽ سياسي توڙي معاشي نظام آهن؛ تنهنڪري انهن کي جدا وطن ڏنو وڃي.<ref name="MehranFreedomMovement1985">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |pages=17–18 }}</ref> سنڌ اسيمبلي 1946ع ۾ پاڪستان جي قرارداد جي حمايت ڪندڙ پهرين اسيمبلي طور پيش ڪئي وئي. 1985ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ جي رسالي ''مهراڻ'' آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر شايع ڪيو. ان جي اداريي ۾ چيو ويو ته پاڪستان جو حقيقي خالق سنڌ آهي. اداريي ۾ اهو به افسوس ظاهر ڪيو ويو ته پاڪستان جي قيام کان پوءِ سنڌ جي ڪردار کي ڄاڻي واڻي گهٽايو ويو؛ جهڙوڪ محمد علي جناح جي جنم ڀومي جهرڪ کي نظرانداز ڪري وزير مينشن ڪراچي کي اڳيان آڻڻ، ۽ سنڌي اڳواڻن جي خدمتن کي پاڪستان جي قيام ۾ مناسب طور تسليم نه ڪرڻ.<ref name="MehranFreedomMovement1985p5">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=5 }}</ref><ref name="MehranFreedomMovement1985p6">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=6 }}</ref> سنڌ طرفان پنهنجي اسلامي ڪردار ۽ آزاديءَ جي تحريڪ ۾ ڪردار تي زور ڏيڻ جو هڪ سياسي سبب صوبائي خودمختياريءَ جو مطالبو هو. سنڌ چاهيو ٿي ته مرڪز جو ڪردار صوبائي معاملن ۾ گهٽ کان گهٽ هجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==ون يونٽ ۽ سنڌي قومپرست تاريخ نويسي== سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ بنيادي تبديلي ون يونٽ جي دور ۾ آئي. 1955ع ۾ اولهه پاڪستان جا صوبا هڪ يونٽ ۾ ضم ڪيا ويا، جنهن سبب سنڌ پاڻ کي ٻيهر اهڙي صورتحال ۾ محسوس ڪيو، جهڙي طرح نوآبادياتي دور ۾ اها بمبئي پريزيڊنسيءَ جو حصو هئي. بمبئي جي جاءِ تي هاڻي لاهور جو غلبو محسوس ڪيو ويو. سنڌ پنهنجي سياسي آزادي ٻيهر وڃائي ويٺي. ون يونٽ جي عمل سنڌ جي ڪجهه سياستدانن جي موقعي پرستيءَ کي به ظاهر ڪيو، جن مرڪزي حڪومت سان گڏجي سنڌ کي ون يونٽ جو حصو بڻائڻ ۾ مدد ڪئي. ساڳئي وقت اهڙا اڳواڻ به سامهون آيا، جن ون يونٽ جي مخالفت ڪئي ۽ ان سبب تڪليفون برداشت ڪيون. هن دور سنڌ جي تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جو نئون تصور پيدا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ون يونٽ سنڌين کي سياسي طور وڌيڪ پختو ڪيو، ڇاڪاڻ ته سنڌ مجموعي طور پنجاب جي سياسي غلبي هيٺ تڪليفون ڀوڳيون. هن دور ۾ بئراج جي زرخيز زمين فوجي آفيسرن ۽ اعليٰ بيوروڪريٽن کي الاٽ ڪئي وئي، جنهن سان سنڌي هارين جا حق متاثر ٿيا. سرڪاري ملازمتن ۾ سنڌين کي مناسب حصو نه مليو، جنهن سبب وڌندڙ وچولي طبقي ۾ مايوسي پيدا ٿي. انهن تجربن کان پوءِ سنڌين محسوس ڪيو ته نه “باب الاسلام” واري حيثيت ۽ نه آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سندن ڪردار، انهن کي سندن حق ڏيارڻ ۾ مددگار ثابت ٿيا. ان احساس سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو رخ بدلائي ڇڏيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌي قومپرستي تاريخ جي تجزيي جو مرڪزي نقطو بڻجي وئي. ماضيءَ کي حال جي روشنيءَ ۾ پرکيو ويو، خاص طور پرڏيهي حملن جي اثرن کي هن انداز سان ڏٺو ويو ته سنڌ بار بار پرڏيهي غلبي سبب ڪيئن متاثر ٿي. پرڏيهي غلبي جي موضوع سنڌ جي اهڙي تصوير ٺاهي، جنهن ۾ سنڌ کي مظلوم ۽ استحصال جو شڪار علائقو طور پيش ڪيو ويو. ساڳئي وقت تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جي ڪردار کي نمايان ڪيو ويو، ته جيئن نئين نسل لاءِ ڪردار جا نمونا پيدا ڪيا وڃن.<ref name="MubarakAli1994p45">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=سنڌ خاموشي ڪي آواز |location=لاهور |year=1994 |page=45 }}</ref> ==سيڪيولر قومپرست تعبير ۽ قديم سنڌ== سنڌي قومپرستيءَ هيٺ ٺهيل نئين تاريخ نويسي مذهبي نه پر سيڪيولر هئي. سنڌي ثقافت ۽ تهذيب جون پاڙون قديم ماضيءَ ۾ ڳوليون ويون ۽ دعويٰ ڪئي وئي ته سنڌ جي تهذيبي حيثيت بابلي، آشوري ۽ مصري تهذيبن جي برابر آهي. سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب سنڌين لاءِ فخر جو ذريعو بڻجي، ۽ موهن جو دڙو سنڌ جي قديم ماضيءَ جي علامت طور اڀريو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==جي.ايم. سيد جي تاريخي تعبير== [[جي.ايم. سيد]] سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ اهم نوان رجحان متعارف ڪرايا. هن عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ لاءِ برڪت نه، پر هڪ جارحيت قرار ڏنو. سندس خيال ۾ محمد بن قاسم به ٻين حمله آورن وانگر هڪ جارح هو، جنهن سنڌ جا وسيلا لٽيا. هن دليل لاءِ ساڳيو منطق استعمال ڪيو، جيڪو سليمان ندوي ترڪ حمله آورن بابت ڏنو هو. جي. ايم. سيد موجب اٺين صديءَ تائين اموي دور ۾ عرب حاڪمن جو اصل اسلامي روح ختم ٿي چڪو هو ۽ اهي دنياوي ۽ سامراجي طاقت بڻجي چڪا هئا؛ تنهنڪري سنڌ جي عرب فتح اسلام نه پر عرب سلطنت جي توسيع هئي.<ref name="ArisarGMSayyidp56">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=56 }}</ref> هن تعبير محمد بن قاسم کي هيرو مان جارح ۾ تبديل ڪيو ۽ راجا ڏاهر کي مادر وطن جو محافظ بڻايو، جنهن حمله آورن سان ٺاهه ڪرڻ بدران وڙهندي جان قربان ڪئي. جي. ايم. سيد چچ نامو ۽ جنت السنڌ جهڙن تاريخي ماخذن تي به تنقيد ڪئي، ڇاڪاڻ ته سندس خيال ۾ اهي حمله آورن جي واکاڻ ڪن ٿا ۽ پڙهندڙن کي حقيقي تاريخي شعور کان محروم ڪن ٿا.<ref name="ArisarGMSayyidp55">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=55 }}</ref> جي. ايم. سيد جي نظر ۾ سنڌ تي حملو ڪندڙ سڀ پرڏيهي فاتح هڪ ئي زمري ۾ اچن ٿا، ڀلي انهن جو مذهب ڪهڙو به هجي. انهن ۾ ايران جو دارا، عربن جو محمد بن قاسم، غزنيءَ جو محمود، دهليءَ جو علاؤالدين، قنڌار جو شاهه بيگ ارغون، مغلن جو خان خانان ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو چارلس نيپيئر شامل ڪيا ويا. انهن سڀني کي سنڌ جا غاصب ۽ تباهه ڪندڙ قرار ڏنو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidp58">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=58 }}</ref> ==غدارن ۽ سورمن جو تصور== 1956ع کان پوءِ سياسي صورتحال سنڌ جي تاريخ کي “غدارن” ۽ “سورمن” جي انداز ۾ لکڻ طرف وٺي وئي. جيڪي ماڻهو ذاتي مفادن لاءِ سنڌ کي وڪڻندڙ سمجهيا ويا، انهن کي غدار چيو ويو، جڏهن ته جيڪي مادر وطن لاءِ قرباني ڏيندڙ سمجهيا ويا، انهن کي سورمو قرار ڏنو ويو. سنڌ جي دفاع ڪندڙن ۾ راجا ڏاهر، دودو سومرو، دريا خان، مخدوم بلاول، شاهه عنايت ۽ هوش محمد کي شامل ڪيو ويو. غدارن ۾ قاضي قاضن، نائومل ۽ مير علي مراد جا نالا کنيا ويا. هن تاريخ نويسيءَ جو پيغام اهو هو ته ڪيچ مڪران، ٺٽي، مياڻي ۽ دٻي ۾ وڙهيل سنڌ جي آزاديءَ جون جنگيون اڃا ختم نه ٿيون آهن، پر اها جنگ هر شهر ۽ ڳوٺ ۾ جاري آهي.<ref name="ArisarGMSayyidp63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=63 }}</ref> ==مغل دور، تاريخ مظھر شاهجهاني ۽ پرڏيهي غلبو== سنڌ تي مغل دور جي پرڏيهي قبضي جا اثر بيان ڪرڻ لاءِ سنڌي ادبي بورڊ 1962ع ۾ يوسف ميرڪ جي اصل ماخذ ''تاريخ مظھر شاهجهاني'' شايع ڪئي. ان جو مقدمو پير حسام الدين راشدي لکيو. هن مقدمي ۾ خاص طور اهي واقعا چونڊيا ويا، جن ۾ ظلم ۽ استحصال جي تصوير ملي ٿي ۽ جيڪي سنڌ جي ان وقت جي سياسي حالت سان لاڳاپيل لڳندا هئا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962p21">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |page=21 }}</ref> پير حسام الدين راشدي، يوسف ميرڪ جي حوالي سان، سيوهڻ جي گورنر جي ظلم، ماڻهن کي ڪوڙا هڻڻ ۽ اذيت ڏيڻ جا واقعا بيان ڪيا. مغل عملدارن طرفان ماڻهن جي ملڪيت ضبط ڪرڻ، سندن وسيلن ۽ دولت کان محروم ڪرڻ، ڦورن ۽ ڌاڙيلن جي سرپرستي ڪرڻ ۽ ڳرا محصول لاڳو ڪرڻ جهڙا عمل بيان ڪيا ويا. نتيجي طور سيوهڻ جو علائقو برباد ٿيو، ڳوٺ ۽ شهر ويران ٿيا، ۽ ماڻهو پنهنجا گهر ڇڏي پري علائقن ۾ پناهه وٺڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962pp30-31">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |pages=30–31 }}</ref> ==عثمان ڏيپلائي ۽ مزاحمتي ادب== پرڏيهي قبضي خلاف مزاحمت جو اظهار ادبي صورت ۾ به ٿيو. عثمان ڏيپلائي 1962ع ۾ پنهنجو تاريخي ناول ''سانگهڙ'' شايع ڪيو، جنهن جو موضوع انگريزن خلاف حرن جي جدوجهد هو. هن ناول سنڌ جي نئين نسل تائين اهو پيغام پهچايو ته سياسي غلبي ۽ حقن جي جدوجهد خلاف ڪيئن وڙهجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==سنڌ جي ثقافتي علامتون ۽ قوميت== سنڌ جي ماضيءَ جي عظمت بيان ڪرڻ کي به اهم سمجهيو ويو، ته جيئن سنڌين ۾ فخر جو احساس پيدا ٿئي. انهن علامتن ۾ موهن جو دڙو، ڄام نندي جو مقبرو، رني ڪوٽ، عمرڪوٽ جا قلعا، حيدرآباد جا بادگير، اجرڪ، رلي، ڪاشيءَ جو ڪم ۽ هالا جو فرنيچر شامل هئا. ادبي شخصيتن ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي، سچل سرمست ۽ سامي کي سنڌي ٻوليءَ کي شاهوڪار ڪندڙ ۽ سنڌي قومي شعور پيدا ڪندڙ شخصيتن طور پيش ڪيو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidpp62-63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |pages=62–63 }}</ref> سنڌي قومپرستيءَ جو بنياد مذهب بدران ٻولي ۽ علائقي تي رکيو ويو. هن خيال موجب جيڪي ماڻهو سنڌ ۾ رهن ٿا ۽ سنڌي ٻولي ڳالهائين ٿا، اهي سنڌي آهن. ٻن قومن واري نظريي کي رد ڪندي قوميت جو تصور سيڪيولر بنيادن تي قائم ڪيو ويو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==قومپرست تاريخ نويسيءَ تي تنقيد== قومپرست فريم ورڪ ۾ تاريخ لکڻ بابت تنقيد پڻ ڪئي وئي آهي. ڊاڪٽر مبارڪ علي موجب اهڙي تاريخ نويسيءَ ۾ ڪڏهن ڪڏهن حقيقتن کي مسخ ڪري يا چونڊي استعمال ڪيو ويو، ته جيئن اهي قومي بيانئي سان ٺهڪي اچن. تاريخي طريقيڪار کي مڪمل طور لاڳو ڪرڻ بدران جذباتي ۽ مبالغو آميز بيان اختيار ڪيو ويو. ان تاريخ نويسيءَ جو وڏو مقصد سياسي استعمال بڻجي ويو، جنهن سبب سنڌ جي تاريخ نويسي هڪ مرحلي تي بيهي رهي ۽ نون علمي موضوعن ڏانهن گهربل اڳڀرائي نه ڪري سگهي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==اڻلکيل ۽ نظرانداز ٿيل موضوع== سنڌ جي تاريخ اڃا مڪمل نه سمجهي وڃي ٿي. ڪيترائي موضوع اڃا وڌيڪ تحقيق گهرن ٿا، جهڙوڪ زرعي ڍانچي ۾ تبديليون، نون ٽيڪنالاجيڪل طريقن جو تعارف، هارين جو ڪردار، هاري بغاوتن جو وجود يا عدم وجود، سنڌ جا پاڙيسري ملڪن سان لاڳاپا، ثقافتي ۽ واپاري رابطا، اميلن ۽ ڀائيبندن جو سماجي ڪردار، ۽ سنڌ ۾ مذهب جو ڪردار، خاص طور نانڪ پنٿين ۽ سکن جي حوالي سان. ڪلاڊ مارڪووٽس جي ڪتاب ''The Global World of the Indian Merchants (1750–1967)'' ۾ شڪارپوري ۽ حيدرآبادي واپارين جي عالمي تجارتي سرگرمين کي بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو سنڌ جي مؤرخن وٽ اڳ ۾ گهڻو نظرانداز ٿيل موضوع رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==نتيجو== سنڌ جي تاريخ نويسي قومي تاريخ، علائقائي سڃاڻپ، اسلامي بيانئي، آزاديءَ جي تحريڪ، ون يونٽ، سنڌي قومپرستي ۽ سيڪيولر ثقافتي تعبيرن جي وچ ۾ تبديل ٿيندي رهي آهي. ان تاريخ نويسيءَ سنڌ جي جدا تاريخي حيثيت، ثقافتي ورثي ۽ سياسي جدوجهد کي نمايان ڪيو، پر ساڳئي وقت ان تي اهو اعتراض به ڪيو ويو ته اها ڪڏهن ڪڏهن تنگ قومپرستي ۽ سياسي مقصدن تائين محدود ٿي وئي. سنڌ جي تاريخ کي وڌيڪ جامع ۽ علمي انداز ۾ لکڻ لاءِ ضروري آهي ته اها صرف سياست جي خدمت نه ڪري، پر اهڙو وسيع تاريخي شعور پيدا ڪري، جيڪو ماڻهن کي ماضي ۽ حال ٻنهي کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==حوالا== m3jqiz0ra0xmporu5cxbzzoopy4832o 0 98341 390474 383106 2026-07-02T07:41:31Z Memon2025 21315 390474 wikitext text/x-wiki #چوريو [[سنڌ جي تاريخ نويسي]] Historiography of Sindh 2afuf9ui5wm3qs7p400dbzmc12p02u8 390475 390474 2026-07-02T07:53:14Z Ibne maryam 17680 /* */ 390475 wikitext text/x-wiki سنڌ جي تاريخ نگاري (Historiography of Sindh) سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسيءَ جي لاڳاپي سان لاڳاپيل هڪ اهم موضوع آهي. قومي تاريخ عام طور تي تاريخي حقيقتن کي قوم ۽ ان جي مرڪز جي چوڌاري بيان ڪري ٿي، جڏهن ته علائقا اڪثر ڪناري تي رهجي وڃن ٿا ۽ انهن کي مڪمل يا تفصيلي تاريخي بيان نٿو ملي. ان جي ابتڙ، علائقائي تاريخون پنهنجي مخصوص علائقي، ثقافتي روايتن، ٻولي ۽ سڃاڻپ تي زور ڏين ٿيون، ته جيئن اهي قومي تاريخ ۾ پنهنجي جدا حيثيت قائم ڪري سگهن. [[زمرو:سنڌ جي تاريخ نويسي]] 6iorf3f7pq719c0633yybtj7xgwmuw4 390477 390475 2026-07-02T07:55:23Z Ibne maryam 17680 /* */ 390477 wikitext text/x-wiki سنڌ جي تاريخ نگاري (Historiography of Sindh) سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسيءَ جي لاڳاپي سان لاڳاپيل هڪ اهم موضوع آهي. قومي تاريخ عام طور تي تاريخي حقيقتن کي قوم ۽ ان جي مرڪز جي چوڌاري بيان ڪري ٿي، جڏهن ته علائقا اڪثر ڪناري تي رهجي وڃن ٿا ۽ انهن کي مڪمل يا تفصيلي تاريخي بيان نٿو ملي. ان جي ابتڙ، علائقائي تاريخون پنهنجي مخصوص علائقي، ثقافتي روايتن، ٻولي ۽ سڃاڻپ تي زور ڏين ٿيون، ته جيئن اهي قومي تاريخ ۾ پنهنجي جدا حيثيت قائم ڪري سگهن. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:تاريخ نويسي]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] 4y36ynkr7sq1x9xta545dz0x5aap9ir 390482 390477 2026-07-02T08:03:25Z Ibne maryam 17680 /* */ 390482 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} '''سنڌ جي تاريخ نويسي''' ('''Historiography of Sindh''') سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسيءَ جي لاڳاپي سان لاڳاپيل هڪ اهم موضوع آهي. قومي تاريخ عام طور تي تاريخي حقيقتن کي قوم ۽ ان جي مرڪز جي چوڌاري بيان ڪري ٿي، جڏهن ته علائقا اڪثر ڪناري تي رهجي وڃن ٿا ۽ انهن کي مڪمل يا تفصيلي تاريخي بيان نٿو ملي. ان جي ابتڙ، علائقائي تاريخون پنهنجي مخصوص علائقي، ثقافتي روايتن، ٻولي ۽ سڃاڻپ تي زور ڏين ٿيون، ته جيئن اهي قومي تاريخ ۾ پنهنجي جدا حيثيت قائم ڪري سگهن.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=Essays On The History of Sindh |publisher=فڪشن هائوس |location=لاهور |year=2005 |pages=17–27 }}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:تاريخ نويسي]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] sss880d6m7vkkgbdap6b67aqarwm1qd 390486 390482 2026-07-02T08:09:04Z Ibne maryam 17680 /* قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسي */ 390486 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} '''سنڌ جي تاريخ نويسي''' ('''Historiography of Sindh''') سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسيءَ جي لاڳاپي سان لاڳاپيل هڪ اهم موضوع آهي. قومي تاريخ عام طور تي تاريخي حقيقتن کي قوم ۽ ان جي مرڪز جي چوڌاري بيان ڪري ٿي، جڏهن ته علائقا اڪثر ڪناري تي رهجي وڃن ٿا ۽ انهن کي مڪمل يا تفصيلي تاريخي بيان نٿو ملي. ان جي ابتڙ، علائقائي تاريخون پنهنجي مخصوص علائقي، ثقافتي روايتن، ٻولي ۽ سڃاڻپ تي زور ڏين ٿيون، ته جيئن اهي قومي تاريخ ۾ پنهنجي جدا حيثيت قائم ڪري سگهن.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=Essays On The History of Sindh |publisher=فڪشن هائوس |location=لاهور |year=2005 |pages=17–27 }}</ref> ==قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسي== قومي ۽ علائقائي تاريخن جا مقصد به مختلف رهيا آهن. قومي تاريخ منتشر ۽ جدا جدا عنصرن کي هڪ قومي سڃاڻپ هيٺ گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، جڏهن ته علائقائي تاريخون پنهنجي ثقافتي قدرن، روايتن ۽ سياسي حيثيت کي اجاگر ڪري پنهنجي معاملن ۾ آزاد ڪردار ادا ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪن ٿيون. نوآبادياتي دور جي خاتمي ۽ نون ملڪن جي قيام کان پوءِ، پراڻين حدن جي تبديليءَ سبب قوم رياست ۽ صوبن جي وچ ۾ تضاد پيدا ٿيا. علائقن وٽ پنهنجي جدا تاريخ ۽ ثقافت هئي، جڏهن ته نئين قوم رياست کي پنهنجي تاريخ نئين زاويي سان ٺاهڻي هئي. اهڙي صورتحال ۾ قومي تاريخ ڪڏهن ڪڏهن سياسي غلبي، قومي سڃاڻپ جي تشهير ۽ علائقائي قوميتن جي دٻاءَ لاءِ استعمال ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:تاريخ نويسي]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] 6symif9g3q4oujnwgejv3rc8wxm6e23 390488 390486 2026-07-02T08:11:30Z Ibne maryam 17680 /* پاڪستان ۾ سنڌ جي علائقائي حيثيت */ 390488 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} '''سنڌ جي تاريخ نويسي''' ('''Historiography of Sindh''') سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسيءَ جي لاڳاپي سان لاڳاپيل هڪ اهم موضوع آهي. قومي تاريخ عام طور تي تاريخي حقيقتن کي قوم ۽ ان جي مرڪز جي چوڌاري بيان ڪري ٿي، جڏهن ته علائقا اڪثر ڪناري تي رهجي وڃن ٿا ۽ انهن کي مڪمل يا تفصيلي تاريخي بيان نٿو ملي. ان جي ابتڙ، علائقائي تاريخون پنهنجي مخصوص علائقي، ثقافتي روايتن، ٻولي ۽ سڃاڻپ تي زور ڏين ٿيون، ته جيئن اهي قومي تاريخ ۾ پنهنجي جدا حيثيت قائم ڪري سگهن.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=Essays On The History of Sindh |publisher=فڪشن هائوس |location=لاهور |year=2005 |pages=17–27 }}</ref> ==قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسي== قومي ۽ علائقائي تاريخن جا مقصد به مختلف رهيا آهن. قومي تاريخ منتشر ۽ جدا جدا عنصرن کي هڪ قومي سڃاڻپ هيٺ گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، جڏهن ته علائقائي تاريخون پنهنجي ثقافتي قدرن، روايتن ۽ سياسي حيثيت کي اجاگر ڪري پنهنجي معاملن ۾ آزاد ڪردار ادا ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪن ٿيون. نوآبادياتي دور جي خاتمي ۽ نون ملڪن جي قيام کان پوءِ، پراڻين حدن جي تبديليءَ سبب قوم رياست ۽ صوبن جي وچ ۾ تضاد پيدا ٿيا. علائقن وٽ پنهنجي جدا تاريخ ۽ ثقافت هئي، جڏهن ته نئين قوم رياست کي پنهنجي تاريخ نئين زاويي سان ٺاهڻي هئي. اهڙي صورتحال ۾ قومي تاريخ ڪڏهن ڪڏهن سياسي غلبي، قومي سڃاڻپ جي تشهير ۽ علائقائي قوميتن جي دٻاءَ لاءِ استعمال ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==پاڪستان ۾ سنڌ جي علائقائي حيثيت== پاڪستان جي قيام وقت ملڪ ۾ پنج صوبا هئا، جن وٽ پنهنجي جدا سڃاڻپ موجود هئي. پاڪستان هڪ نئون ملڪ هو، تنهنڪري ان جي شروعاتي دور ۾ قومي وحدت ۽ قوم سازيءَ تي وڌيڪ زور ڏنو ويو. صوبي سان وابستگيءَ کي سرڪاري سطح تي ڪڏهن ڪڏهن تنقيد جو نشانو بڻايو ويو، ڇاڪاڻ ته ان کي قوم سازيءَ جي راهه ۾ رڪاوٽ سمجهيو ويندو هو. سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي سياسي عمل ۾ ٿيندڙ تبديلين کي ظاهر ڪري ٿي؛ جيئن جيئن سياسي جوڙجڪ بدلبي رهي، تيئن سنڌ جي تاريخ لکڻ جا رخ به تبديل ٿيندا رهيا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ هڪ الڳ حيثيت رکي ٿي، ڇاڪاڻ ته اها بنگال ۽ پنجاب وانگر ورهايل نه ٿي. سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي به پشتونن يا بلوچن وانگر ٻن يا وڌيڪ ملڪن ۾ وڏي پيماني تي ورهايل نه هئي. تاريخي ۽ جاگرافيائي طور سنڌ قديم زماني کان پنهنجي جداگانه سڃاڻپ رکي ٿي، جنهن ڪري اها پاڪستان جي ٻين صوبن کان هڪ خاص ۽ ممتاز حيثيت رکي ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:تاريخ نويسي]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] f4ekshi6bfp341sywh0tg6ai9faacio 390490 390488 2026-07-02T08:13:54Z Ibne maryam 17680 /* سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي ۽ ورهاڱي کان اڳ جي تاريخ نويسي */ 390490 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} '''سنڌ جي تاريخ نويسي''' ('''Historiography of Sindh''') سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسيءَ جي لاڳاپي سان لاڳاپيل هڪ اهم موضوع آهي. قومي تاريخ عام طور تي تاريخي حقيقتن کي قوم ۽ ان جي مرڪز جي چوڌاري بيان ڪري ٿي، جڏهن ته علائقا اڪثر ڪناري تي رهجي وڃن ٿا ۽ انهن کي مڪمل يا تفصيلي تاريخي بيان نٿو ملي. ان جي ابتڙ، علائقائي تاريخون پنهنجي مخصوص علائقي، ثقافتي روايتن، ٻولي ۽ سڃاڻپ تي زور ڏين ٿيون، ته جيئن اهي قومي تاريخ ۾ پنهنجي جدا حيثيت قائم ڪري سگهن.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=Essays On The History of Sindh |publisher=فڪشن هائوس |location=لاهور |year=2005 |pages=17–27 }}</ref> ==قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسي== قومي ۽ علائقائي تاريخن جا مقصد به مختلف رهيا آهن. قومي تاريخ منتشر ۽ جدا جدا عنصرن کي هڪ قومي سڃاڻپ هيٺ گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، جڏهن ته علائقائي تاريخون پنهنجي ثقافتي قدرن، روايتن ۽ سياسي حيثيت کي اجاگر ڪري پنهنجي معاملن ۾ آزاد ڪردار ادا ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪن ٿيون. نوآبادياتي دور جي خاتمي ۽ نون ملڪن جي قيام کان پوءِ، پراڻين حدن جي تبديليءَ سبب قوم رياست ۽ صوبن جي وچ ۾ تضاد پيدا ٿيا. علائقن وٽ پنهنجي جدا تاريخ ۽ ثقافت هئي، جڏهن ته نئين قوم رياست کي پنهنجي تاريخ نئين زاويي سان ٺاهڻي هئي. اهڙي صورتحال ۾ قومي تاريخ ڪڏهن ڪڏهن سياسي غلبي، قومي سڃاڻپ جي تشهير ۽ علائقائي قوميتن جي دٻاءَ لاءِ استعمال ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==پاڪستان ۾ سنڌ جي علائقائي حيثيت== پاڪستان جي قيام وقت ملڪ ۾ پنج صوبا هئا، جن وٽ پنهنجي جدا سڃاڻپ موجود هئي. پاڪستان هڪ نئون ملڪ هو، تنهنڪري ان جي شروعاتي دور ۾ قومي وحدت ۽ قوم سازيءَ تي وڌيڪ زور ڏنو ويو. صوبي سان وابستگيءَ کي سرڪاري سطح تي ڪڏهن ڪڏهن تنقيد جو نشانو بڻايو ويو، ڇاڪاڻ ته ان کي قوم سازيءَ جي راهه ۾ رڪاوٽ سمجهيو ويندو هو. سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي سياسي عمل ۾ ٿيندڙ تبديلين کي ظاهر ڪري ٿي؛ جيئن جيئن سياسي جوڙجڪ بدلبي رهي، تيئن سنڌ جي تاريخ لکڻ جا رخ به تبديل ٿيندا رهيا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ هڪ الڳ حيثيت رکي ٿي، ڇاڪاڻ ته اها بنگال ۽ پنجاب وانگر ورهايل نه ٿي. سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي به پشتونن يا بلوچن وانگر ٻن يا وڌيڪ ملڪن ۾ وڏي پيماني تي ورهايل نه هئي. تاريخي ۽ جاگرافيائي طور سنڌ قديم زماني کان پنهنجي جداگانه سڃاڻپ رکي ٿي، جنهن ڪري اها پاڪستان جي ٻين صوبن کان هڪ خاص ۽ ممتاز حيثيت رکي ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي ۽ ورهاڱي کان اڳ جي تاريخ نويسي== تاريخ ڪنهن به علائقي کي تاريخي مرتبو ڏيڻ جو طاقتور ذريعو آهي، ڇاڪاڻ ته اها ان علائقي جون پاڙون ماضي ۾ ڳولي ٿي. ان شعور تحت ورهاڱي کان اڳ سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد سنڌ جي تاريخ کي نئين سر مرتب ڪرڻ هو. ان جي تاريخي رسالي ۾ سنڌ جي تاريخ جي مختلف پهلوئن تي تحقيقي مضمون شايع ٿيندا هئا. خاص طور قديم دور تي زور ڏنو ويو، ته جيئن سنڌ جي تاريخي قدامت ثابت ڪري سگهجي. جيئن ته هن سوسائٽيءَ ۾ هندو ۽ انگريز مؤرخ وڌيڪ سرگرم هئا، تنهنڪري تاريخ نويسيءَ ۾ سيڪيولر رجحان نمايان رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:تاريخ نويسي]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] kld411tatqf3xa1n27ng43993y3ptcp 390492 390490 2026-07-02T08:16:27Z Ibne maryam 17680 /* ورهاڱي کان پوءِ سنڌي تاريخ نويسي */ 390492 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} '''سنڌ جي تاريخ نويسي''' ('''Historiography of Sindh''') سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسيءَ جي لاڳاپي سان لاڳاپيل هڪ اهم موضوع آهي. قومي تاريخ عام طور تي تاريخي حقيقتن کي قوم ۽ ان جي مرڪز جي چوڌاري بيان ڪري ٿي، جڏهن ته علائقا اڪثر ڪناري تي رهجي وڃن ٿا ۽ انهن کي مڪمل يا تفصيلي تاريخي بيان نٿو ملي. ان جي ابتڙ، علائقائي تاريخون پنهنجي مخصوص علائقي، ثقافتي روايتن، ٻولي ۽ سڃاڻپ تي زور ڏين ٿيون، ته جيئن اهي قومي تاريخ ۾ پنهنجي جدا حيثيت قائم ڪري سگهن.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=Essays On The History of Sindh |publisher=فڪشن هائوس |location=لاهور |year=2005 |pages=17–27 }}</ref> ==قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسي== قومي ۽ علائقائي تاريخن جا مقصد به مختلف رهيا آهن. قومي تاريخ منتشر ۽ جدا جدا عنصرن کي هڪ قومي سڃاڻپ هيٺ گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، جڏهن ته علائقائي تاريخون پنهنجي ثقافتي قدرن، روايتن ۽ سياسي حيثيت کي اجاگر ڪري پنهنجي معاملن ۾ آزاد ڪردار ادا ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪن ٿيون. نوآبادياتي دور جي خاتمي ۽ نون ملڪن جي قيام کان پوءِ، پراڻين حدن جي تبديليءَ سبب قوم رياست ۽ صوبن جي وچ ۾ تضاد پيدا ٿيا. علائقن وٽ پنهنجي جدا تاريخ ۽ ثقافت هئي، جڏهن ته نئين قوم رياست کي پنهنجي تاريخ نئين زاويي سان ٺاهڻي هئي. اهڙي صورتحال ۾ قومي تاريخ ڪڏهن ڪڏهن سياسي غلبي، قومي سڃاڻپ جي تشهير ۽ علائقائي قوميتن جي دٻاءَ لاءِ استعمال ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==پاڪستان ۾ سنڌ جي علائقائي حيثيت== پاڪستان جي قيام وقت ملڪ ۾ پنج صوبا هئا، جن وٽ پنهنجي جدا سڃاڻپ موجود هئي. پاڪستان هڪ نئون ملڪ هو، تنهنڪري ان جي شروعاتي دور ۾ قومي وحدت ۽ قوم سازيءَ تي وڌيڪ زور ڏنو ويو. صوبي سان وابستگيءَ کي سرڪاري سطح تي ڪڏهن ڪڏهن تنقيد جو نشانو بڻايو ويو، ڇاڪاڻ ته ان کي قوم سازيءَ جي راهه ۾ رڪاوٽ سمجهيو ويندو هو. سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي سياسي عمل ۾ ٿيندڙ تبديلين کي ظاهر ڪري ٿي؛ جيئن جيئن سياسي جوڙجڪ بدلبي رهي، تيئن سنڌ جي تاريخ لکڻ جا رخ به تبديل ٿيندا رهيا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ هڪ الڳ حيثيت رکي ٿي، ڇاڪاڻ ته اها بنگال ۽ پنجاب وانگر ورهايل نه ٿي. سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي به پشتونن يا بلوچن وانگر ٻن يا وڌيڪ ملڪن ۾ وڏي پيماني تي ورهايل نه هئي. تاريخي ۽ جاگرافيائي طور سنڌ قديم زماني کان پنهنجي جداگانه سڃاڻپ رکي ٿي، جنهن ڪري اها پاڪستان جي ٻين صوبن کان هڪ خاص ۽ ممتاز حيثيت رکي ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي ۽ ورهاڱي کان اڳ جي تاريخ نويسي== تاريخ ڪنهن به علائقي کي تاريخي مرتبو ڏيڻ جو طاقتور ذريعو آهي، ڇاڪاڻ ته اها ان علائقي جون پاڙون ماضي ۾ ڳولي ٿي. ان شعور تحت ورهاڱي کان اڳ سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد سنڌ جي تاريخ کي نئين سر مرتب ڪرڻ هو. ان جي تاريخي رسالي ۾ سنڌ جي تاريخ جي مختلف پهلوئن تي تحقيقي مضمون شايع ٿيندا هئا. خاص طور قديم دور تي زور ڏنو ويو، ته جيئن سنڌ جي تاريخي قدامت ثابت ڪري سگهجي. جيئن ته هن سوسائٽيءَ ۾ هندو ۽ انگريز مؤرخ وڌيڪ سرگرم هئا، تنهنڪري تاريخ نويسيءَ ۾ سيڪيولر رجحان نمايان رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==ورهاڱي کان پوءِ سنڌي تاريخ نويسي== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسي نون خيالن ۽ رجحانن سان سامهون آئي. ان جو مرڪزي نقطو اهو هو ته سنڌ تاريخي، ثقافتي ۽ لساني طور پاڪستان جي ٻين صوبن کان مختلف آهي. صوبائي سڃاڻپ تي زور ورهاڱي جي نتيجن سبب وڌيو. ڪراچي، جيڪا سنڌ جو اهم شهر ۽ بندرگاهه هئي، وفاقي علائقو قرار ڏئي نئين ملڪ جي گادي بڻائي وئي. سنڌ ان فيصلي خلاف احتجاج ڪيو، پر اهو احتجاج اثرائتو ثابت نه ٿيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي هندو آبادي وڏي پيماني تي لڏي وئي ۽ ان جي جاءِ تي اردو ڳالهائيندڙ آبادي آئي. هن تبديليءَ سنڌي قوميت کي ڪمزور ڪيو. ثقافتي ۽ لساني دٻاءَ کي منهن ڏيڻ لاءِ سنڌي دانشورن سنڌ جي تاريخ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ طرف ڌيان ڏنو، ته جيئن سنڌ جي جدا سڃاڻپ کي برقرار رکيو وڃي. ان مقصد لاءِ سنڌي ادبي بورڊ قائم ڪيو ويو، جنهن سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ تاريخي تحقيق جي حوصلا افزائي ڪئي. بورڊ سنڌ جي قديم کان جديد دور تائين نو جلدن ۾ جامع تاريخ شايع ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ سنڌ جي تاريخ بابت فارسي اصل ماخذ پڻ شايع ڪيا، ته جيئن مؤرخن کي بنيادي مواد ملي سگهي. انهن مان ڪجهه ڪتاب بعد ۾ سنڌي ۽ اردو ۾ ترجمو ٿيا، جنهن سان اردو پڙهندڙن لاءِ سنڌ جي تاريخ کي سمجهڻ جا نوان رستا کليا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:تاريخ نويسي]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] 5cua20iwxsb6a4265u1lyh4w7nqnepl 390494 390492 2026-07-02T08:19:22Z Ibne maryam 17680 /* اسلام، عرب فتح ۽ باب الاسلام جو تصور */ 390494 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} '''سنڌ جي تاريخ نويسي''' ('''Historiography of Sindh''') سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسيءَ جي لاڳاپي سان لاڳاپيل هڪ اهم موضوع آهي. قومي تاريخ عام طور تي تاريخي حقيقتن کي قوم ۽ ان جي مرڪز جي چوڌاري بيان ڪري ٿي، جڏهن ته علائقا اڪثر ڪناري تي رهجي وڃن ٿا ۽ انهن کي مڪمل يا تفصيلي تاريخي بيان نٿو ملي. ان جي ابتڙ، علائقائي تاريخون پنهنجي مخصوص علائقي، ثقافتي روايتن، ٻولي ۽ سڃاڻپ تي زور ڏين ٿيون، ته جيئن اهي قومي تاريخ ۾ پنهنجي جدا حيثيت قائم ڪري سگهن.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=Essays On The History of Sindh |publisher=فڪشن هائوس |location=لاهور |year=2005 |pages=17–27 }}</ref> ==قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسي== قومي ۽ علائقائي تاريخن جا مقصد به مختلف رهيا آهن. قومي تاريخ منتشر ۽ جدا جدا عنصرن کي هڪ قومي سڃاڻپ هيٺ گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، جڏهن ته علائقائي تاريخون پنهنجي ثقافتي قدرن، روايتن ۽ سياسي حيثيت کي اجاگر ڪري پنهنجي معاملن ۾ آزاد ڪردار ادا ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪن ٿيون. نوآبادياتي دور جي خاتمي ۽ نون ملڪن جي قيام کان پوءِ، پراڻين حدن جي تبديليءَ سبب قوم رياست ۽ صوبن جي وچ ۾ تضاد پيدا ٿيا. علائقن وٽ پنهنجي جدا تاريخ ۽ ثقافت هئي، جڏهن ته نئين قوم رياست کي پنهنجي تاريخ نئين زاويي سان ٺاهڻي هئي. اهڙي صورتحال ۾ قومي تاريخ ڪڏهن ڪڏهن سياسي غلبي، قومي سڃاڻپ جي تشهير ۽ علائقائي قوميتن جي دٻاءَ لاءِ استعمال ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==پاڪستان ۾ سنڌ جي علائقائي حيثيت== پاڪستان جي قيام وقت ملڪ ۾ پنج صوبا هئا، جن وٽ پنهنجي جدا سڃاڻپ موجود هئي. پاڪستان هڪ نئون ملڪ هو، تنهنڪري ان جي شروعاتي دور ۾ قومي وحدت ۽ قوم سازيءَ تي وڌيڪ زور ڏنو ويو. صوبي سان وابستگيءَ کي سرڪاري سطح تي ڪڏهن ڪڏهن تنقيد جو نشانو بڻايو ويو، ڇاڪاڻ ته ان کي قوم سازيءَ جي راهه ۾ رڪاوٽ سمجهيو ويندو هو. سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي سياسي عمل ۾ ٿيندڙ تبديلين کي ظاهر ڪري ٿي؛ جيئن جيئن سياسي جوڙجڪ بدلبي رهي، تيئن سنڌ جي تاريخ لکڻ جا رخ به تبديل ٿيندا رهيا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ هڪ الڳ حيثيت رکي ٿي، ڇاڪاڻ ته اها بنگال ۽ پنجاب وانگر ورهايل نه ٿي. سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي به پشتونن يا بلوچن وانگر ٻن يا وڌيڪ ملڪن ۾ وڏي پيماني تي ورهايل نه هئي. تاريخي ۽ جاگرافيائي طور سنڌ قديم زماني کان پنهنجي جداگانه سڃاڻپ رکي ٿي، جنهن ڪري اها پاڪستان جي ٻين صوبن کان هڪ خاص ۽ ممتاز حيثيت رکي ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي ۽ ورهاڱي کان اڳ جي تاريخ نويسي== تاريخ ڪنهن به علائقي کي تاريخي مرتبو ڏيڻ جو طاقتور ذريعو آهي، ڇاڪاڻ ته اها ان علائقي جون پاڙون ماضي ۾ ڳولي ٿي. ان شعور تحت ورهاڱي کان اڳ سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد سنڌ جي تاريخ کي نئين سر مرتب ڪرڻ هو. ان جي تاريخي رسالي ۾ سنڌ جي تاريخ جي مختلف پهلوئن تي تحقيقي مضمون شايع ٿيندا هئا. خاص طور قديم دور تي زور ڏنو ويو، ته جيئن سنڌ جي تاريخي قدامت ثابت ڪري سگهجي. جيئن ته هن سوسائٽيءَ ۾ هندو ۽ انگريز مؤرخ وڌيڪ سرگرم هئا، تنهنڪري تاريخ نويسيءَ ۾ سيڪيولر رجحان نمايان رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==ورهاڱي کان پوءِ سنڌي تاريخ نويسي== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسي نون خيالن ۽ رجحانن سان سامهون آئي. ان جو مرڪزي نقطو اهو هو ته سنڌ تاريخي، ثقافتي ۽ لساني طور پاڪستان جي ٻين صوبن کان مختلف آهي. صوبائي سڃاڻپ تي زور ورهاڱي جي نتيجن سبب وڌيو. ڪراچي، جيڪا سنڌ جو اهم شهر ۽ بندرگاهه هئي، وفاقي علائقو قرار ڏئي نئين ملڪ جي گادي بڻائي وئي. سنڌ ان فيصلي خلاف احتجاج ڪيو، پر اهو احتجاج اثرائتو ثابت نه ٿيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي هندو آبادي وڏي پيماني تي لڏي وئي ۽ ان جي جاءِ تي اردو ڳالهائيندڙ آبادي آئي. هن تبديليءَ سنڌي قوميت کي ڪمزور ڪيو. ثقافتي ۽ لساني دٻاءَ کي منهن ڏيڻ لاءِ سنڌي دانشورن سنڌ جي تاريخ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ طرف ڌيان ڏنو، ته جيئن سنڌ جي جدا سڃاڻپ کي برقرار رکيو وڃي. ان مقصد لاءِ سنڌي ادبي بورڊ قائم ڪيو ويو، جنهن سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ تاريخي تحقيق جي حوصلا افزائي ڪئي. بورڊ سنڌ جي قديم کان جديد دور تائين نو جلدن ۾ جامع تاريخ شايع ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ سنڌ جي تاريخ بابت فارسي اصل ماخذ پڻ شايع ڪيا، ته جيئن مؤرخن کي بنيادي مواد ملي سگهي. انهن مان ڪجهه ڪتاب بعد ۾ سنڌي ۽ اردو ۾ ترجمو ٿيا، جنهن سان اردو پڙهندڙن لاءِ سنڌ جي تاريخ کي سمجهڻ جا نوان رستا کليا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==اسلام، عرب فتح ۽ باب الاسلام جو تصور== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جي هڪ اهم خصوصيت سنڌ جي تاريخ ۾ اسلام جي ڪردار تي زور هو. عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ کي “باب الاسلام” يعني اسلام جو دروازو بڻائيندڙ واقعو سمجهيو ويو. محمد بن قاسم کي هڪ اهم تاريخي هيرو طور پيش ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته هن کي سنڌ ۾ اسلام آڻيندڙ فاتح طور بيان ڪيو ويو. اسلام پسند تاريخ نويسيءَ ۾ عرب فتح ۽ عرب فاتح سنڌ جي اسلامي سڃاڻپ جا وڏا نشان بڻيا ۽ باب الاسلام جو تصور سالياني يادگيريءَ جو موضوع پڻ بڻيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سيد سليمان ندوي پنهنجي ڪتاب ''عرب و هند ڪي تعلقات'' ۾ عربن جي سنڌ فتح ۽ اتر هندستان تي ترڪن جي فتحن ۾ فرق بيان ڪيو. سندس خيال موجب سنڌ فتح ڪندڙ عرب اسلامي ماحول ۾ رهندا هئا ۽ اسلامي تعليمات کان واقف هئا، جڏهن ته ترڪ، افغان ۽ مغل حڪمران فقط نالي ماتر مسلمان هئا ۽ اسلامي تعليمات جا حقيقي نمائندا نه هئا. ان خيال موجب سنڌ جو اسلامي ڪردار پاڪستان جي ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پختو سمجهيو ويو.<ref name="SuleimanNadvi-ArabHind-1976">{{cite book |last=ندوي |first=سليمان |title=عرب و هند ڪي تعلقات |location=ڪراچي |year=1976 |pages=107، 192 }}</ref> محمد علي جناح جي هڪ تقرير جو حوالو پڻ ڏنو ويو، جنهن ۾ هن سنڌ کي خراج تحسين پيش ڪندي چيو ته پاڪستان حقيقت ۾ ان ڏينهن وجود ۾ آيو، جڏهن پهريون مسلمان سنڌ جي سرزمين تي آيو. ورهاڱي کان پوءِ هن تصور سنڌ کي ٻين صوبن کان اسلامي روايتن جي وارث طور الڳ ڏيکارڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:تاريخ نويسي]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] 8gy6n7w2tzsyeluotrrhgk9402alhmh 390496 390494 2026-07-02T08:21:53Z Ibne maryam 17680 /* آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سنڌ جو ڪردار */ 390496 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} '''سنڌ جي تاريخ نويسي''' ('''Historiography of Sindh''') سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسيءَ جي لاڳاپي سان لاڳاپيل هڪ اهم موضوع آهي. قومي تاريخ عام طور تي تاريخي حقيقتن کي قوم ۽ ان جي مرڪز جي چوڌاري بيان ڪري ٿي، جڏهن ته علائقا اڪثر ڪناري تي رهجي وڃن ٿا ۽ انهن کي مڪمل يا تفصيلي تاريخي بيان نٿو ملي. ان جي ابتڙ، علائقائي تاريخون پنهنجي مخصوص علائقي، ثقافتي روايتن، ٻولي ۽ سڃاڻپ تي زور ڏين ٿيون، ته جيئن اهي قومي تاريخ ۾ پنهنجي جدا حيثيت قائم ڪري سگهن.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=Essays On The History of Sindh |publisher=فڪشن هائوس |location=لاهور |year=2005 |pages=17–27 }}</ref> ==قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسي== قومي ۽ علائقائي تاريخن جا مقصد به مختلف رهيا آهن. قومي تاريخ منتشر ۽ جدا جدا عنصرن کي هڪ قومي سڃاڻپ هيٺ گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، جڏهن ته علائقائي تاريخون پنهنجي ثقافتي قدرن، روايتن ۽ سياسي حيثيت کي اجاگر ڪري پنهنجي معاملن ۾ آزاد ڪردار ادا ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪن ٿيون. نوآبادياتي دور جي خاتمي ۽ نون ملڪن جي قيام کان پوءِ، پراڻين حدن جي تبديليءَ سبب قوم رياست ۽ صوبن جي وچ ۾ تضاد پيدا ٿيا. علائقن وٽ پنهنجي جدا تاريخ ۽ ثقافت هئي، جڏهن ته نئين قوم رياست کي پنهنجي تاريخ نئين زاويي سان ٺاهڻي هئي. اهڙي صورتحال ۾ قومي تاريخ ڪڏهن ڪڏهن سياسي غلبي، قومي سڃاڻپ جي تشهير ۽ علائقائي قوميتن جي دٻاءَ لاءِ استعمال ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==پاڪستان ۾ سنڌ جي علائقائي حيثيت== پاڪستان جي قيام وقت ملڪ ۾ پنج صوبا هئا، جن وٽ پنهنجي جدا سڃاڻپ موجود هئي. پاڪستان هڪ نئون ملڪ هو، تنهنڪري ان جي شروعاتي دور ۾ قومي وحدت ۽ قوم سازيءَ تي وڌيڪ زور ڏنو ويو. صوبي سان وابستگيءَ کي سرڪاري سطح تي ڪڏهن ڪڏهن تنقيد جو نشانو بڻايو ويو، ڇاڪاڻ ته ان کي قوم سازيءَ جي راهه ۾ رڪاوٽ سمجهيو ويندو هو. سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي سياسي عمل ۾ ٿيندڙ تبديلين کي ظاهر ڪري ٿي؛ جيئن جيئن سياسي جوڙجڪ بدلبي رهي، تيئن سنڌ جي تاريخ لکڻ جا رخ به تبديل ٿيندا رهيا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ هڪ الڳ حيثيت رکي ٿي، ڇاڪاڻ ته اها بنگال ۽ پنجاب وانگر ورهايل نه ٿي. سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي به پشتونن يا بلوچن وانگر ٻن يا وڌيڪ ملڪن ۾ وڏي پيماني تي ورهايل نه هئي. تاريخي ۽ جاگرافيائي طور سنڌ قديم زماني کان پنهنجي جداگانه سڃاڻپ رکي ٿي، جنهن ڪري اها پاڪستان جي ٻين صوبن کان هڪ خاص ۽ ممتاز حيثيت رکي ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي ۽ ورهاڱي کان اڳ جي تاريخ نويسي== تاريخ ڪنهن به علائقي کي تاريخي مرتبو ڏيڻ جو طاقتور ذريعو آهي، ڇاڪاڻ ته اها ان علائقي جون پاڙون ماضي ۾ ڳولي ٿي. ان شعور تحت ورهاڱي کان اڳ سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد سنڌ جي تاريخ کي نئين سر مرتب ڪرڻ هو. ان جي تاريخي رسالي ۾ سنڌ جي تاريخ جي مختلف پهلوئن تي تحقيقي مضمون شايع ٿيندا هئا. خاص طور قديم دور تي زور ڏنو ويو، ته جيئن سنڌ جي تاريخي قدامت ثابت ڪري سگهجي. جيئن ته هن سوسائٽيءَ ۾ هندو ۽ انگريز مؤرخ وڌيڪ سرگرم هئا، تنهنڪري تاريخ نويسيءَ ۾ سيڪيولر رجحان نمايان رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==ورهاڱي کان پوءِ سنڌي تاريخ نويسي== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسي نون خيالن ۽ رجحانن سان سامهون آئي. ان جو مرڪزي نقطو اهو هو ته سنڌ تاريخي، ثقافتي ۽ لساني طور پاڪستان جي ٻين صوبن کان مختلف آهي. صوبائي سڃاڻپ تي زور ورهاڱي جي نتيجن سبب وڌيو. ڪراچي، جيڪا سنڌ جو اهم شهر ۽ بندرگاهه هئي، وفاقي علائقو قرار ڏئي نئين ملڪ جي گادي بڻائي وئي. سنڌ ان فيصلي خلاف احتجاج ڪيو، پر اهو احتجاج اثرائتو ثابت نه ٿيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي هندو آبادي وڏي پيماني تي لڏي وئي ۽ ان جي جاءِ تي اردو ڳالهائيندڙ آبادي آئي. هن تبديليءَ سنڌي قوميت کي ڪمزور ڪيو. ثقافتي ۽ لساني دٻاءَ کي منهن ڏيڻ لاءِ سنڌي دانشورن سنڌ جي تاريخ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ طرف ڌيان ڏنو، ته جيئن سنڌ جي جدا سڃاڻپ کي برقرار رکيو وڃي. ان مقصد لاءِ سنڌي ادبي بورڊ قائم ڪيو ويو، جنهن سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ تاريخي تحقيق جي حوصلا افزائي ڪئي. بورڊ سنڌ جي قديم کان جديد دور تائين نو جلدن ۾ جامع تاريخ شايع ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ سنڌ جي تاريخ بابت فارسي اصل ماخذ پڻ شايع ڪيا، ته جيئن مؤرخن کي بنيادي مواد ملي سگهي. انهن مان ڪجهه ڪتاب بعد ۾ سنڌي ۽ اردو ۾ ترجمو ٿيا، جنهن سان اردو پڙهندڙن لاءِ سنڌ جي تاريخ کي سمجهڻ جا نوان رستا کليا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==اسلام، عرب فتح ۽ باب الاسلام جو تصور== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جي هڪ اهم خصوصيت سنڌ جي تاريخ ۾ اسلام جي ڪردار تي زور هو. عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ کي “باب الاسلام” يعني اسلام جو دروازو بڻائيندڙ واقعو سمجهيو ويو. محمد بن قاسم کي هڪ اهم تاريخي هيرو طور پيش ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته هن کي سنڌ ۾ اسلام آڻيندڙ فاتح طور بيان ڪيو ويو. اسلام پسند تاريخ نويسيءَ ۾ عرب فتح ۽ عرب فاتح سنڌ جي اسلامي سڃاڻپ جا وڏا نشان بڻيا ۽ باب الاسلام جو تصور سالياني يادگيريءَ جو موضوع پڻ بڻيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سيد سليمان ندوي پنهنجي ڪتاب ''عرب و هند ڪي تعلقات'' ۾ عربن جي سنڌ فتح ۽ اتر هندستان تي ترڪن جي فتحن ۾ فرق بيان ڪيو. سندس خيال موجب سنڌ فتح ڪندڙ عرب اسلامي ماحول ۾ رهندا هئا ۽ اسلامي تعليمات کان واقف هئا، جڏهن ته ترڪ، افغان ۽ مغل حڪمران فقط نالي ماتر مسلمان هئا ۽ اسلامي تعليمات جا حقيقي نمائندا نه هئا. ان خيال موجب سنڌ جو اسلامي ڪردار پاڪستان جي ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پختو سمجهيو ويو.<ref name="SuleimanNadvi-ArabHind-1976">{{cite book |last=ندوي |first=سليمان |title=عرب و هند ڪي تعلقات |location=ڪراچي |year=1976 |pages=107، 192 }}</ref> محمد علي جناح جي هڪ تقرير جو حوالو پڻ ڏنو ويو، جنهن ۾ هن سنڌ کي خراج تحسين پيش ڪندي چيو ته پاڪستان حقيقت ۾ ان ڏينهن وجود ۾ آيو، جڏهن پهريون مسلمان سنڌ جي سرزمين تي آيو. ورهاڱي کان پوءِ هن تصور سنڌ کي ٻين صوبن کان اسلامي روايتن جي وارث طور الڳ ڏيکارڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سنڌ جو ڪردار== سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو ٻيو اهم پهلو آزاديءَ جي تحريڪ ۽ پاڪستان جي قيام ۾ سنڌ جي ڪردار تي زور آهي. سنڌ جي ماڻهن خلافت تحريڪ، هجرت تحريڪ ۽ ريشمي رومال تحريڪ ۾ سرگرم حصو ورتو. انهن تحريڪن سنڌ جي ماڻهن کي هندستان جي مسلمانن سان ويجهو آندو. سنڌ کي بمبئي کان جدا ڪرڻ جي جدوجهد پڻ هندستاني مسلمانن جي سياسي مطالبن لاءِ مددگار ثابت ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ پاڪستان جي قيام واري جدوجهد ۾ پنهنجي ڪردار تي به فخر ڪري ٿي. 1938ع ۾ شيخ عبدالمجيد سنڌي صوبائي مسلم ليگ جي اجلاس ۾ پاڪستان بابت قرارداد پيش ڪئي، جيڪا اڪثريت سان منظور ٿي. 1943ع ۾ سنڌ اسيمبلي پاڪستان قرارداد جي حمايت ڪئي. ان موقعي تي جي. ايم. سيد تقرير ڪندي چيو ته هندستان جا مسلمان جدا قوم آهن، ڇاڪاڻ ته انهن جي جدا تاريخ، ثقافت، ادب، روايتون ۽ سياسي توڙي معاشي نظام آهن؛ تنهنڪري انهن کي جدا وطن ڏنو وڃي.<ref name="MehranFreedomMovement1985">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |pages=17–18 }}</ref> سنڌ اسيمبلي 1946ع ۾ پاڪستان جي قرارداد جي حمايت ڪندڙ پهرين اسيمبلي طور پيش ڪئي وئي. 1985ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ جي رسالي ''مهراڻ'' آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر شايع ڪيو. ان جي اداريي ۾ چيو ويو ته پاڪستان جو حقيقي خالق سنڌ آهي. اداريي ۾ اهو به افسوس ظاهر ڪيو ويو ته پاڪستان جي قيام کان پوءِ سنڌ جي ڪردار کي ڄاڻي واڻي گهٽايو ويو؛ جهڙوڪ محمد علي جناح جي جنم ڀومي جهرڪ کي نظرانداز ڪري وزير مينشن ڪراچي کي اڳيان آڻڻ، ۽ سنڌي اڳواڻن جي خدمتن کي پاڪستان جي قيام ۾ مناسب طور تسليم نه ڪرڻ.<ref name="MehranFreedomMovement1985p5">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=5 }}</ref><ref name="MehranFreedomMovement1985p6">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=6 }}</ref> سنڌ طرفان پنهنجي اسلامي ڪردار ۽ آزاديءَ جي تحريڪ ۾ ڪردار تي زور ڏيڻ جو هڪ سياسي سبب صوبائي خودمختياريءَ جو مطالبو هو. سنڌ چاهيو ٿي ته مرڪز جو ڪردار صوبائي معاملن ۾ گهٽ کان گهٽ هجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:تاريخ نويسي]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] a2o2wj23u4k1b2qijao98ukb385ydkd 390498 390496 2026-07-02T08:24:28Z Ibne maryam 17680 390498 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} '''سنڌ جي تاريخ نويسي''' ('''Historiography of Sindh''') سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسيءَ جي لاڳاپي سان لاڳاپيل هڪ اهم موضوع آهي. قومي تاريخ عام طور تي تاريخي حقيقتن کي قوم ۽ ان جي مرڪز جي چوڌاري بيان ڪري ٿي، جڏهن ته علائقا اڪثر ڪناري تي رهجي وڃن ٿا ۽ انهن کي مڪمل يا تفصيلي تاريخي بيان نٿو ملي. ان جي ابتڙ، علائقائي تاريخون پنهنجي مخصوص علائقي، ثقافتي روايتن، ٻولي ۽ سڃاڻپ تي زور ڏين ٿيون، ته جيئن اهي قومي تاريخ ۾ پنهنجي جدا حيثيت قائم ڪري سگهن.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=Essays On The History of Sindh |publisher=فڪشن هائوس |location=لاهور |year=2005 |pages=17–27 }}</ref> ==قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسي== قومي ۽ علائقائي تاريخن جا مقصد به مختلف رهيا آهن. قومي تاريخ منتشر ۽ جدا جدا عنصرن کي هڪ قومي سڃاڻپ هيٺ گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، جڏهن ته علائقائي تاريخون پنهنجي ثقافتي قدرن، روايتن ۽ سياسي حيثيت کي اجاگر ڪري پنهنجي معاملن ۾ آزاد ڪردار ادا ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪن ٿيون. نوآبادياتي دور جي خاتمي ۽ نون ملڪن جي قيام کان پوءِ، پراڻين حدن جي تبديليءَ سبب قوم رياست ۽ صوبن جي وچ ۾ تضاد پيدا ٿيا. علائقن وٽ پنهنجي جدا تاريخ ۽ ثقافت هئي، جڏهن ته نئين قوم رياست کي پنهنجي تاريخ نئين زاويي سان ٺاهڻي هئي. اهڙي صورتحال ۾ قومي تاريخ ڪڏهن ڪڏهن سياسي غلبي، قومي سڃاڻپ جي تشهير ۽ علائقائي قوميتن جي دٻاءَ لاءِ استعمال ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==پاڪستان ۾ سنڌ جي علائقائي حيثيت== پاڪستان جي قيام وقت ملڪ ۾ پنج صوبا هئا، جن وٽ پنهنجي جدا سڃاڻپ موجود هئي. پاڪستان هڪ نئون ملڪ هو، تنهنڪري ان جي شروعاتي دور ۾ قومي وحدت ۽ قوم سازيءَ تي وڌيڪ زور ڏنو ويو. صوبي سان وابستگيءَ کي سرڪاري سطح تي ڪڏهن ڪڏهن تنقيد جو نشانو بڻايو ويو، ڇاڪاڻ ته ان کي قوم سازيءَ جي راهه ۾ رڪاوٽ سمجهيو ويندو هو. سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي سياسي عمل ۾ ٿيندڙ تبديلين کي ظاهر ڪري ٿي؛ جيئن جيئن سياسي جوڙجڪ بدلبي رهي، تيئن سنڌ جي تاريخ لکڻ جا رخ به تبديل ٿيندا رهيا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ هڪ الڳ حيثيت رکي ٿي، ڇاڪاڻ ته اها بنگال ۽ پنجاب وانگر ورهايل نه ٿي. سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي به پشتونن يا بلوچن وانگر ٻن يا وڌيڪ ملڪن ۾ وڏي پيماني تي ورهايل نه هئي. تاريخي ۽ جاگرافيائي طور سنڌ قديم زماني کان پنهنجي جداگانه سڃاڻپ رکي ٿي، جنهن ڪري اها پاڪستان جي ٻين صوبن کان هڪ خاص ۽ ممتاز حيثيت رکي ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي ۽ ورهاڱي کان اڳ جي تاريخ نويسي== تاريخ ڪنهن به علائقي کي تاريخي مرتبو ڏيڻ جو طاقتور ذريعو آهي، ڇاڪاڻ ته اها ان علائقي جون پاڙون ماضي ۾ ڳولي ٿي. ان شعور تحت ورهاڱي کان اڳ سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد سنڌ جي تاريخ کي نئين سر مرتب ڪرڻ هو. ان جي تاريخي رسالي ۾ سنڌ جي تاريخ جي مختلف پهلوئن تي تحقيقي مضمون شايع ٿيندا هئا. خاص طور قديم دور تي زور ڏنو ويو، ته جيئن سنڌ جي تاريخي قدامت ثابت ڪري سگهجي. جيئن ته هن سوسائٽيءَ ۾ هندو ۽ انگريز مؤرخ وڌيڪ سرگرم هئا، تنهنڪري تاريخ نويسيءَ ۾ سيڪيولر رجحان نمايان رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==ورهاڱي کان پوءِ سنڌي تاريخ نويسي== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسي نون خيالن ۽ رجحانن سان سامهون آئي. ان جو مرڪزي نقطو اهو هو ته سنڌ تاريخي، ثقافتي ۽ لساني طور پاڪستان جي ٻين صوبن کان مختلف آهي. صوبائي سڃاڻپ تي زور ورهاڱي جي نتيجن سبب وڌيو. ڪراچي، جيڪا سنڌ جو اهم شهر ۽ بندرگاهه هئي، وفاقي علائقو قرار ڏئي نئين ملڪ جي گادي بڻائي وئي. سنڌ ان فيصلي خلاف احتجاج ڪيو، پر اهو احتجاج اثرائتو ثابت نه ٿيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي هندو آبادي وڏي پيماني تي لڏي وئي ۽ ان جي جاءِ تي اردو ڳالهائيندڙ آبادي آئي. هن تبديليءَ سنڌي قوميت کي ڪمزور ڪيو. ثقافتي ۽ لساني دٻاءَ کي منهن ڏيڻ لاءِ سنڌي دانشورن سنڌ جي تاريخ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ طرف ڌيان ڏنو، ته جيئن سنڌ جي جدا سڃاڻپ کي برقرار رکيو وڃي. ان مقصد لاءِ سنڌي ادبي بورڊ قائم ڪيو ويو، جنهن سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ تاريخي تحقيق جي حوصلا افزائي ڪئي. بورڊ سنڌ جي قديم کان جديد دور تائين نو جلدن ۾ جامع تاريخ شايع ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ سنڌ جي تاريخ بابت فارسي اصل ماخذ پڻ شايع ڪيا، ته جيئن مؤرخن کي بنيادي مواد ملي سگهي. انهن مان ڪجهه ڪتاب بعد ۾ سنڌي ۽ اردو ۾ ترجمو ٿيا، جنهن سان اردو پڙهندڙن لاءِ سنڌ جي تاريخ کي سمجهڻ جا نوان رستا کليا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==اسلام، عرب فتح ۽ باب الاسلام جو تصور== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جي هڪ اهم خصوصيت سنڌ جي تاريخ ۾ اسلام جي ڪردار تي زور هو. عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ کي “باب الاسلام” يعني اسلام جو دروازو بڻائيندڙ واقعو سمجهيو ويو. محمد بن قاسم کي هڪ اهم تاريخي هيرو طور پيش ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته هن کي سنڌ ۾ اسلام آڻيندڙ فاتح طور بيان ڪيو ويو. اسلام پسند تاريخ نويسيءَ ۾ عرب فتح ۽ عرب فاتح سنڌ جي اسلامي سڃاڻپ جا وڏا نشان بڻيا ۽ باب الاسلام جو تصور سالياني يادگيريءَ جو موضوع پڻ بڻيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سيد سليمان ندوي پنهنجي ڪتاب ''عرب و هند ڪي تعلقات'' ۾ عربن جي سنڌ فتح ۽ اتر هندستان تي ترڪن جي فتحن ۾ فرق بيان ڪيو. سندس خيال موجب سنڌ فتح ڪندڙ عرب اسلامي ماحول ۾ رهندا هئا ۽ اسلامي تعليمات کان واقف هئا، جڏهن ته ترڪ، افغان ۽ مغل حڪمران فقط نالي ماتر مسلمان هئا ۽ اسلامي تعليمات جا حقيقي نمائندا نه هئا. ان خيال موجب سنڌ جو اسلامي ڪردار پاڪستان جي ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پختو سمجهيو ويو.<ref name="SuleimanNadvi-ArabHind-1976">{{cite book |last=ندوي |first=سليمان |title=عرب و هند ڪي تعلقات |location=ڪراچي |year=1976 |pages=107، 192 }}</ref> محمد علي جناح جي هڪ تقرير جو حوالو پڻ ڏنو ويو، جنهن ۾ هن سنڌ کي خراج تحسين پيش ڪندي چيو ته پاڪستان حقيقت ۾ ان ڏينهن وجود ۾ آيو، جڏهن پهريون مسلمان سنڌ جي سرزمين تي آيو. ورهاڱي کان پوءِ هن تصور سنڌ کي ٻين صوبن کان اسلامي روايتن جي وارث طور الڳ ڏيکارڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سنڌ جو ڪردار== سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو ٻيو اهم پهلو آزاديءَ جي تحريڪ ۽ پاڪستان جي قيام ۾ سنڌ جي ڪردار تي زور آهي. سنڌ جي ماڻهن خلافت تحريڪ، هجرت تحريڪ ۽ ريشمي رومال تحريڪ ۾ سرگرم حصو ورتو. انهن تحريڪن سنڌ جي ماڻهن کي هندستان جي مسلمانن سان ويجهو آندو. سنڌ کي بمبئي کان جدا ڪرڻ جي جدوجهد پڻ هندستاني مسلمانن جي سياسي مطالبن لاءِ مددگار ثابت ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ پاڪستان جي قيام واري جدوجهد ۾ پنهنجي ڪردار تي به فخر ڪري ٿي. 1938ع ۾ شيخ عبدالمجيد سنڌي صوبائي مسلم ليگ جي اجلاس ۾ پاڪستان بابت قرارداد پيش ڪئي، جيڪا اڪثريت سان منظور ٿي. 1943ع ۾ سنڌ اسيمبلي پاڪستان قرارداد جي حمايت ڪئي. ان موقعي تي جي. ايم. سيد تقرير ڪندي چيو ته هندستان جا مسلمان جدا قوم آهن، ڇاڪاڻ ته انهن جي جدا تاريخ، ثقافت، ادب، روايتون ۽ سياسي توڙي معاشي نظام آهن؛ تنهنڪري انهن کي جدا وطن ڏنو وڃي.<ref name="MehranFreedomMovement1985">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |pages=17–18 }}</ref> سنڌ اسيمبلي 1946ع ۾ پاڪستان جي قرارداد جي حمايت ڪندڙ پهرين اسيمبلي طور پيش ڪئي وئي. 1985ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ جي رسالي ''مهراڻ'' آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر شايع ڪيو. ان جي اداريي ۾ چيو ويو ته پاڪستان جو حقيقي خالق سنڌ آهي. اداريي ۾ اهو به افسوس ظاهر ڪيو ويو ته پاڪستان جي قيام کان پوءِ سنڌ جي ڪردار کي ڄاڻي واڻي گهٽايو ويو؛ جهڙوڪ محمد علي جناح جي جنم ڀومي جهرڪ کي نظرانداز ڪري وزير مينشن ڪراچي کي اڳيان آڻڻ، ۽ سنڌي اڳواڻن جي خدمتن کي پاڪستان جي قيام ۾ مناسب طور تسليم نه ڪرڻ.<ref name="MehranFreedomMovement1985p5">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=5 }}</ref><ref name="MehranFreedomMovement1985p6">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=6 }}</ref> سنڌ طرفان پنهنجي اسلامي ڪردار ۽ آزاديءَ جي تحريڪ ۾ ڪردار تي زور ڏيڻ جو هڪ سياسي سبب صوبائي خودمختياريءَ جو مطالبو هو. سنڌ چاهيو ٿي ته مرڪز جو ڪردار صوبائي معاملن ۾ گهٽ کان گهٽ هجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==ون يونٽ ۽ سنڌي قومپرست تاريخ نويسي== سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ بنيادي تبديلي ون يونٽ جي دور ۾ آئي. 1955ع ۾ اولهه پاڪستان جا صوبا هڪ يونٽ ۾ ضم ڪيا ويا، جنهن سبب سنڌ پاڻ کي ٻيهر اهڙي صورتحال ۾ محسوس ڪيو، جهڙي طرح نوآبادياتي دور ۾ اها بمبئي پريزيڊنسيءَ جو حصو هئي. بمبئي جي جاءِ تي هاڻي لاهور جو غلبو محسوس ڪيو ويو. سنڌ پنهنجي سياسي آزادي ٻيهر وڃائي ويٺي. ون يونٽ جي عمل سنڌ جي ڪجهه سياستدانن جي موقعي پرستيءَ کي به ظاهر ڪيو، جن مرڪزي حڪومت سان گڏجي سنڌ کي ون يونٽ جو حصو بڻائڻ ۾ مدد ڪئي. ساڳئي وقت اهڙا اڳواڻ به سامهون آيا، جن ون يونٽ جي مخالفت ڪئي ۽ ان سبب تڪليفون برداشت ڪيون. هن دور سنڌ جي تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جو نئون تصور پيدا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ون يونٽ سنڌين کي سياسي طور وڌيڪ پختو ڪيو، ڇاڪاڻ ته سنڌ مجموعي طور پنجاب جي سياسي غلبي هيٺ تڪليفون ڀوڳيون. هن دور ۾ بئراج جي زرخيز زمين فوجي آفيسرن ۽ اعليٰ بيوروڪريٽن کي الاٽ ڪئي وئي، جنهن سان سنڌي هارين جا حق متاثر ٿيا. سرڪاري ملازمتن ۾ سنڌين کي مناسب حصو نه مليو، جنهن سبب وڌندڙ وچولي طبقي ۾ مايوسي پيدا ٿي. انهن تجربن کان پوءِ سنڌين محسوس ڪيو ته نه “باب الاسلام” واري حيثيت ۽ نه آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سندن ڪردار، انهن کي سندن حق ڏيارڻ ۾ مددگار ثابت ٿيا. ان احساس سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو رخ بدلائي ڇڏيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌي قومپرستي تاريخ جي تجزيي جو مرڪزي نقطو بڻجي وئي. ماضيءَ کي حال جي روشنيءَ ۾ پرکيو ويو، خاص طور پرڏيهي حملن جي اثرن کي هن انداز سان ڏٺو ويو ته سنڌ بار بار پرڏيهي غلبي سبب ڪيئن متاثر ٿي. پرڏيهي غلبي جي موضوع سنڌ جي اهڙي تصوير ٺاهي، جنهن ۾ سنڌ کي مظلوم ۽ استحصال جو شڪار علائقو طور پيش ڪيو ويو. ساڳئي وقت تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جي ڪردار کي نمايان ڪيو ويو، ته جيئن نئين نسل لاءِ ڪردار جا نمونا پيدا ڪيا وڃن.<ref name="MubarakAli1994p45">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=سنڌ خاموشي ڪي آواز |location=لاهور |year=1994 |page=45 }}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:تاريخ نويسي]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] 73aarhifbrl7skl58qs92pq49gto48h 390500 390498 2026-07-02T08:27:25Z Ibne maryam 17680 /* سيڪيولر قومپرست تعبير ۽ قديم سنڌ */ 390500 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} '''سنڌ جي تاريخ نويسي''' ('''Historiography of Sindh''') سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسيءَ جي لاڳاپي سان لاڳاپيل هڪ اهم موضوع آهي. قومي تاريخ عام طور تي تاريخي حقيقتن کي قوم ۽ ان جي مرڪز جي چوڌاري بيان ڪري ٿي، جڏهن ته علائقا اڪثر ڪناري تي رهجي وڃن ٿا ۽ انهن کي مڪمل يا تفصيلي تاريخي بيان نٿو ملي. ان جي ابتڙ، علائقائي تاريخون پنهنجي مخصوص علائقي، ثقافتي روايتن، ٻولي ۽ سڃاڻپ تي زور ڏين ٿيون، ته جيئن اهي قومي تاريخ ۾ پنهنجي جدا حيثيت قائم ڪري سگهن.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=Essays On The History of Sindh |publisher=فڪشن هائوس |location=لاهور |year=2005 |pages=17–27 }}</ref> ==قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسي== قومي ۽ علائقائي تاريخن جا مقصد به مختلف رهيا آهن. قومي تاريخ منتشر ۽ جدا جدا عنصرن کي هڪ قومي سڃاڻپ هيٺ گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، جڏهن ته علائقائي تاريخون پنهنجي ثقافتي قدرن، روايتن ۽ سياسي حيثيت کي اجاگر ڪري پنهنجي معاملن ۾ آزاد ڪردار ادا ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪن ٿيون. نوآبادياتي دور جي خاتمي ۽ نون ملڪن جي قيام کان پوءِ، پراڻين حدن جي تبديليءَ سبب قوم رياست ۽ صوبن جي وچ ۾ تضاد پيدا ٿيا. علائقن وٽ پنهنجي جدا تاريخ ۽ ثقافت هئي، جڏهن ته نئين قوم رياست کي پنهنجي تاريخ نئين زاويي سان ٺاهڻي هئي. اهڙي صورتحال ۾ قومي تاريخ ڪڏهن ڪڏهن سياسي غلبي، قومي سڃاڻپ جي تشهير ۽ علائقائي قوميتن جي دٻاءَ لاءِ استعمال ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==پاڪستان ۾ سنڌ جي علائقائي حيثيت== پاڪستان جي قيام وقت ملڪ ۾ پنج صوبا هئا، جن وٽ پنهنجي جدا سڃاڻپ موجود هئي. پاڪستان هڪ نئون ملڪ هو، تنهنڪري ان جي شروعاتي دور ۾ قومي وحدت ۽ قوم سازيءَ تي وڌيڪ زور ڏنو ويو. صوبي سان وابستگيءَ کي سرڪاري سطح تي ڪڏهن ڪڏهن تنقيد جو نشانو بڻايو ويو، ڇاڪاڻ ته ان کي قوم سازيءَ جي راهه ۾ رڪاوٽ سمجهيو ويندو هو. سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي سياسي عمل ۾ ٿيندڙ تبديلين کي ظاهر ڪري ٿي؛ جيئن جيئن سياسي جوڙجڪ بدلبي رهي، تيئن سنڌ جي تاريخ لکڻ جا رخ به تبديل ٿيندا رهيا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ هڪ الڳ حيثيت رکي ٿي، ڇاڪاڻ ته اها بنگال ۽ پنجاب وانگر ورهايل نه ٿي. سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي به پشتونن يا بلوچن وانگر ٻن يا وڌيڪ ملڪن ۾ وڏي پيماني تي ورهايل نه هئي. تاريخي ۽ جاگرافيائي طور سنڌ قديم زماني کان پنهنجي جداگانه سڃاڻپ رکي ٿي، جنهن ڪري اها پاڪستان جي ٻين صوبن کان هڪ خاص ۽ ممتاز حيثيت رکي ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي ۽ ورهاڱي کان اڳ جي تاريخ نويسي== تاريخ ڪنهن به علائقي کي تاريخي مرتبو ڏيڻ جو طاقتور ذريعو آهي، ڇاڪاڻ ته اها ان علائقي جون پاڙون ماضي ۾ ڳولي ٿي. ان شعور تحت ورهاڱي کان اڳ سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد سنڌ جي تاريخ کي نئين سر مرتب ڪرڻ هو. ان جي تاريخي رسالي ۾ سنڌ جي تاريخ جي مختلف پهلوئن تي تحقيقي مضمون شايع ٿيندا هئا. خاص طور قديم دور تي زور ڏنو ويو، ته جيئن سنڌ جي تاريخي قدامت ثابت ڪري سگهجي. جيئن ته هن سوسائٽيءَ ۾ هندو ۽ انگريز مؤرخ وڌيڪ سرگرم هئا، تنهنڪري تاريخ نويسيءَ ۾ سيڪيولر رجحان نمايان رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==ورهاڱي کان پوءِ سنڌي تاريخ نويسي== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسي نون خيالن ۽ رجحانن سان سامهون آئي. ان جو مرڪزي نقطو اهو هو ته سنڌ تاريخي، ثقافتي ۽ لساني طور پاڪستان جي ٻين صوبن کان مختلف آهي. صوبائي سڃاڻپ تي زور ورهاڱي جي نتيجن سبب وڌيو. ڪراچي، جيڪا سنڌ جو اهم شهر ۽ بندرگاهه هئي، وفاقي علائقو قرار ڏئي نئين ملڪ جي گادي بڻائي وئي. سنڌ ان فيصلي خلاف احتجاج ڪيو، پر اهو احتجاج اثرائتو ثابت نه ٿيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي هندو آبادي وڏي پيماني تي لڏي وئي ۽ ان جي جاءِ تي اردو ڳالهائيندڙ آبادي آئي. هن تبديليءَ سنڌي قوميت کي ڪمزور ڪيو. ثقافتي ۽ لساني دٻاءَ کي منهن ڏيڻ لاءِ سنڌي دانشورن سنڌ جي تاريخ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ طرف ڌيان ڏنو، ته جيئن سنڌ جي جدا سڃاڻپ کي برقرار رکيو وڃي. ان مقصد لاءِ سنڌي ادبي بورڊ قائم ڪيو ويو، جنهن سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ تاريخي تحقيق جي حوصلا افزائي ڪئي. بورڊ سنڌ جي قديم کان جديد دور تائين نو جلدن ۾ جامع تاريخ شايع ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ سنڌ جي تاريخ بابت فارسي اصل ماخذ پڻ شايع ڪيا، ته جيئن مؤرخن کي بنيادي مواد ملي سگهي. انهن مان ڪجهه ڪتاب بعد ۾ سنڌي ۽ اردو ۾ ترجمو ٿيا، جنهن سان اردو پڙهندڙن لاءِ سنڌ جي تاريخ کي سمجهڻ جا نوان رستا کليا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==اسلام، عرب فتح ۽ باب الاسلام جو تصور== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جي هڪ اهم خصوصيت سنڌ جي تاريخ ۾ اسلام جي ڪردار تي زور هو. عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ کي “باب الاسلام” يعني اسلام جو دروازو بڻائيندڙ واقعو سمجهيو ويو. محمد بن قاسم کي هڪ اهم تاريخي هيرو طور پيش ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته هن کي سنڌ ۾ اسلام آڻيندڙ فاتح طور بيان ڪيو ويو. اسلام پسند تاريخ نويسيءَ ۾ عرب فتح ۽ عرب فاتح سنڌ جي اسلامي سڃاڻپ جا وڏا نشان بڻيا ۽ باب الاسلام جو تصور سالياني يادگيريءَ جو موضوع پڻ بڻيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سيد سليمان ندوي پنهنجي ڪتاب ''عرب و هند ڪي تعلقات'' ۾ عربن جي سنڌ فتح ۽ اتر هندستان تي ترڪن جي فتحن ۾ فرق بيان ڪيو. سندس خيال موجب سنڌ فتح ڪندڙ عرب اسلامي ماحول ۾ رهندا هئا ۽ اسلامي تعليمات کان واقف هئا، جڏهن ته ترڪ، افغان ۽ مغل حڪمران فقط نالي ماتر مسلمان هئا ۽ اسلامي تعليمات جا حقيقي نمائندا نه هئا. ان خيال موجب سنڌ جو اسلامي ڪردار پاڪستان جي ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پختو سمجهيو ويو.<ref name="SuleimanNadvi-ArabHind-1976">{{cite book |last=ندوي |first=سليمان |title=عرب و هند ڪي تعلقات |location=ڪراچي |year=1976 |pages=107، 192 }}</ref> محمد علي جناح جي هڪ تقرير جو حوالو پڻ ڏنو ويو، جنهن ۾ هن سنڌ کي خراج تحسين پيش ڪندي چيو ته پاڪستان حقيقت ۾ ان ڏينهن وجود ۾ آيو، جڏهن پهريون مسلمان سنڌ جي سرزمين تي آيو. ورهاڱي کان پوءِ هن تصور سنڌ کي ٻين صوبن کان اسلامي روايتن جي وارث طور الڳ ڏيکارڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سنڌ جو ڪردار== سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو ٻيو اهم پهلو آزاديءَ جي تحريڪ ۽ پاڪستان جي قيام ۾ سنڌ جي ڪردار تي زور آهي. سنڌ جي ماڻهن خلافت تحريڪ، هجرت تحريڪ ۽ ريشمي رومال تحريڪ ۾ سرگرم حصو ورتو. انهن تحريڪن سنڌ جي ماڻهن کي هندستان جي مسلمانن سان ويجهو آندو. سنڌ کي بمبئي کان جدا ڪرڻ جي جدوجهد پڻ هندستاني مسلمانن جي سياسي مطالبن لاءِ مددگار ثابت ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ پاڪستان جي قيام واري جدوجهد ۾ پنهنجي ڪردار تي به فخر ڪري ٿي. 1938ع ۾ شيخ عبدالمجيد سنڌي صوبائي مسلم ليگ جي اجلاس ۾ پاڪستان بابت قرارداد پيش ڪئي، جيڪا اڪثريت سان منظور ٿي. 1943ع ۾ سنڌ اسيمبلي پاڪستان قرارداد جي حمايت ڪئي. ان موقعي تي جي. ايم. سيد تقرير ڪندي چيو ته هندستان جا مسلمان جدا قوم آهن، ڇاڪاڻ ته انهن جي جدا تاريخ، ثقافت، ادب، روايتون ۽ سياسي توڙي معاشي نظام آهن؛ تنهنڪري انهن کي جدا وطن ڏنو وڃي.<ref name="MehranFreedomMovement1985">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |pages=17–18 }}</ref> سنڌ اسيمبلي 1946ع ۾ پاڪستان جي قرارداد جي حمايت ڪندڙ پهرين اسيمبلي طور پيش ڪئي وئي. 1985ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ جي رسالي ''مهراڻ'' آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر شايع ڪيو. ان جي اداريي ۾ چيو ويو ته پاڪستان جو حقيقي خالق سنڌ آهي. اداريي ۾ اهو به افسوس ظاهر ڪيو ويو ته پاڪستان جي قيام کان پوءِ سنڌ جي ڪردار کي ڄاڻي واڻي گهٽايو ويو؛ جهڙوڪ محمد علي جناح جي جنم ڀومي جهرڪ کي نظرانداز ڪري وزير مينشن ڪراچي کي اڳيان آڻڻ، ۽ سنڌي اڳواڻن جي خدمتن کي پاڪستان جي قيام ۾ مناسب طور تسليم نه ڪرڻ.<ref name="MehranFreedomMovement1985p5">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=5 }}</ref><ref name="MehranFreedomMovement1985p6">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=6 }}</ref> سنڌ طرفان پنهنجي اسلامي ڪردار ۽ آزاديءَ جي تحريڪ ۾ ڪردار تي زور ڏيڻ جو هڪ سياسي سبب صوبائي خودمختياريءَ جو مطالبو هو. سنڌ چاهيو ٿي ته مرڪز جو ڪردار صوبائي معاملن ۾ گهٽ کان گهٽ هجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==ون يونٽ ۽ سنڌي قومپرست تاريخ نويسي== سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ بنيادي تبديلي ون يونٽ جي دور ۾ آئي. 1955ع ۾ اولهه پاڪستان جا صوبا هڪ يونٽ ۾ ضم ڪيا ويا، جنهن سبب سنڌ پاڻ کي ٻيهر اهڙي صورتحال ۾ محسوس ڪيو، جهڙي طرح نوآبادياتي دور ۾ اها بمبئي پريزيڊنسيءَ جو حصو هئي. بمبئي جي جاءِ تي هاڻي لاهور جو غلبو محسوس ڪيو ويو. سنڌ پنهنجي سياسي آزادي ٻيهر وڃائي ويٺي. ون يونٽ جي عمل سنڌ جي ڪجهه سياستدانن جي موقعي پرستيءَ کي به ظاهر ڪيو، جن مرڪزي حڪومت سان گڏجي سنڌ کي ون يونٽ جو حصو بڻائڻ ۾ مدد ڪئي. ساڳئي وقت اهڙا اڳواڻ به سامهون آيا، جن ون يونٽ جي مخالفت ڪئي ۽ ان سبب تڪليفون برداشت ڪيون. هن دور سنڌ جي تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جو نئون تصور پيدا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ون يونٽ سنڌين کي سياسي طور وڌيڪ پختو ڪيو، ڇاڪاڻ ته سنڌ مجموعي طور پنجاب جي سياسي غلبي هيٺ تڪليفون ڀوڳيون. هن دور ۾ بئراج جي زرخيز زمين فوجي آفيسرن ۽ اعليٰ بيوروڪريٽن کي الاٽ ڪئي وئي، جنهن سان سنڌي هارين جا حق متاثر ٿيا. سرڪاري ملازمتن ۾ سنڌين کي مناسب حصو نه مليو، جنهن سبب وڌندڙ وچولي طبقي ۾ مايوسي پيدا ٿي. انهن تجربن کان پوءِ سنڌين محسوس ڪيو ته نه “باب الاسلام” واري حيثيت ۽ نه آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سندن ڪردار، انهن کي سندن حق ڏيارڻ ۾ مددگار ثابت ٿيا. ان احساس سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو رخ بدلائي ڇڏيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌي قومپرستي تاريخ جي تجزيي جو مرڪزي نقطو بڻجي وئي. ماضيءَ کي حال جي روشنيءَ ۾ پرکيو ويو، خاص طور پرڏيهي حملن جي اثرن کي هن انداز سان ڏٺو ويو ته سنڌ بار بار پرڏيهي غلبي سبب ڪيئن متاثر ٿي. پرڏيهي غلبي جي موضوع سنڌ جي اهڙي تصوير ٺاهي، جنهن ۾ سنڌ کي مظلوم ۽ استحصال جو شڪار علائقو طور پيش ڪيو ويو. ساڳئي وقت تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جي ڪردار کي نمايان ڪيو ويو، ته جيئن نئين نسل لاءِ ڪردار جا نمونا پيدا ڪيا وڃن.<ref name="MubarakAli1994p45">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=سنڌ خاموشي ڪي آواز |location=لاهور |year=1994 |page=45 }}</ref> ==سيڪيولر قومپرست تعبير ۽ قديم سنڌ== سنڌي قومپرستيءَ هيٺ ٺهيل نئين تاريخ نويسي مذهبي نه پر سيڪيولر هئي. سنڌي ثقافت ۽ تهذيب جون پاڙون قديم ماضيءَ ۾ ڳوليون ويون ۽ دعويٰ ڪئي وئي ته سنڌ جي تهذيبي حيثيت بابلي، آشوري ۽ مصري تهذيبن جي برابر آهي. سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب سنڌين لاءِ فخر جو ذريعو بڻجي، ۽ موهن جو دڙو سنڌ جي قديم ماضيءَ جي علامت طور اڀريو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:تاريخ نويسي]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] 6lgk2xyrxjviwgrumblkp7qynkrmkn6 390502 390500 2026-07-02T08:31:20Z Ibne maryam 17680 390502 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} '''سنڌ جي تاريخ نويسي''' ('''Historiography of Sindh''') سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسيءَ جي لاڳاپي سان لاڳاپيل هڪ اهم موضوع آهي. قومي تاريخ عام طور تي تاريخي حقيقتن کي قوم ۽ ان جي مرڪز جي چوڌاري بيان ڪري ٿي، جڏهن ته علائقا اڪثر ڪناري تي رهجي وڃن ٿا ۽ انهن کي مڪمل يا تفصيلي تاريخي بيان نٿو ملي. ان جي ابتڙ، علائقائي تاريخون پنهنجي مخصوص علائقي، ثقافتي روايتن، ٻولي ۽ سڃاڻپ تي زور ڏين ٿيون، ته جيئن اهي قومي تاريخ ۾ پنهنجي جدا حيثيت قائم ڪري سگهن.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=Essays On The History of Sindh |publisher=فڪشن هائوس |location=لاهور |year=2005 |pages=17–27 }}</ref> ==قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسي== قومي ۽ علائقائي تاريخن جا مقصد به مختلف رهيا آهن. قومي تاريخ منتشر ۽ جدا جدا عنصرن کي هڪ قومي سڃاڻپ هيٺ گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، جڏهن ته علائقائي تاريخون پنهنجي ثقافتي قدرن، روايتن ۽ سياسي حيثيت کي اجاگر ڪري پنهنجي معاملن ۾ آزاد ڪردار ادا ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪن ٿيون. نوآبادياتي دور جي خاتمي ۽ نون ملڪن جي قيام کان پوءِ، پراڻين حدن جي تبديليءَ سبب قوم رياست ۽ صوبن جي وچ ۾ تضاد پيدا ٿيا. علائقن وٽ پنهنجي جدا تاريخ ۽ ثقافت هئي، جڏهن ته نئين قوم رياست کي پنهنجي تاريخ نئين زاويي سان ٺاهڻي هئي. اهڙي صورتحال ۾ قومي تاريخ ڪڏهن ڪڏهن سياسي غلبي، قومي سڃاڻپ جي تشهير ۽ علائقائي قوميتن جي دٻاءَ لاءِ استعمال ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==پاڪستان ۾ سنڌ جي علائقائي حيثيت== پاڪستان جي قيام وقت ملڪ ۾ پنج صوبا هئا، جن وٽ پنهنجي جدا سڃاڻپ موجود هئي. پاڪستان هڪ نئون ملڪ هو، تنهنڪري ان جي شروعاتي دور ۾ قومي وحدت ۽ قوم سازيءَ تي وڌيڪ زور ڏنو ويو. صوبي سان وابستگيءَ کي سرڪاري سطح تي ڪڏهن ڪڏهن تنقيد جو نشانو بڻايو ويو، ڇاڪاڻ ته ان کي قوم سازيءَ جي راهه ۾ رڪاوٽ سمجهيو ويندو هو. سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي سياسي عمل ۾ ٿيندڙ تبديلين کي ظاهر ڪري ٿي؛ جيئن جيئن سياسي جوڙجڪ بدلبي رهي، تيئن سنڌ جي تاريخ لکڻ جا رخ به تبديل ٿيندا رهيا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ هڪ الڳ حيثيت رکي ٿي، ڇاڪاڻ ته اها بنگال ۽ پنجاب وانگر ورهايل نه ٿي. سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي به پشتونن يا بلوچن وانگر ٻن يا وڌيڪ ملڪن ۾ وڏي پيماني تي ورهايل نه هئي. تاريخي ۽ جاگرافيائي طور سنڌ قديم زماني کان پنهنجي جداگانه سڃاڻپ رکي ٿي، جنهن ڪري اها پاڪستان جي ٻين صوبن کان هڪ خاص ۽ ممتاز حيثيت رکي ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي ۽ ورهاڱي کان اڳ جي تاريخ نويسي== تاريخ ڪنهن به علائقي کي تاريخي مرتبو ڏيڻ جو طاقتور ذريعو آهي، ڇاڪاڻ ته اها ان علائقي جون پاڙون ماضي ۾ ڳولي ٿي. ان شعور تحت ورهاڱي کان اڳ سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد سنڌ جي تاريخ کي نئين سر مرتب ڪرڻ هو. ان جي تاريخي رسالي ۾ سنڌ جي تاريخ جي مختلف پهلوئن تي تحقيقي مضمون شايع ٿيندا هئا. خاص طور قديم دور تي زور ڏنو ويو، ته جيئن سنڌ جي تاريخي قدامت ثابت ڪري سگهجي. جيئن ته هن سوسائٽيءَ ۾ هندو ۽ انگريز مؤرخ وڌيڪ سرگرم هئا، تنهنڪري تاريخ نويسيءَ ۾ سيڪيولر رجحان نمايان رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==ورهاڱي کان پوءِ سنڌي تاريخ نويسي== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسي نون خيالن ۽ رجحانن سان سامهون آئي. ان جو مرڪزي نقطو اهو هو ته سنڌ تاريخي، ثقافتي ۽ لساني طور پاڪستان جي ٻين صوبن کان مختلف آهي. صوبائي سڃاڻپ تي زور ورهاڱي جي نتيجن سبب وڌيو. ڪراچي، جيڪا سنڌ جو اهم شهر ۽ بندرگاهه هئي، وفاقي علائقو قرار ڏئي نئين ملڪ جي گادي بڻائي وئي. سنڌ ان فيصلي خلاف احتجاج ڪيو، پر اهو احتجاج اثرائتو ثابت نه ٿيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي هندو آبادي وڏي پيماني تي لڏي وئي ۽ ان جي جاءِ تي اردو ڳالهائيندڙ آبادي آئي. هن تبديليءَ سنڌي قوميت کي ڪمزور ڪيو. ثقافتي ۽ لساني دٻاءَ کي منهن ڏيڻ لاءِ سنڌي دانشورن سنڌ جي تاريخ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ طرف ڌيان ڏنو، ته جيئن سنڌ جي جدا سڃاڻپ کي برقرار رکيو وڃي. ان مقصد لاءِ سنڌي ادبي بورڊ قائم ڪيو ويو، جنهن سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ تاريخي تحقيق جي حوصلا افزائي ڪئي. بورڊ سنڌ جي قديم کان جديد دور تائين نو جلدن ۾ جامع تاريخ شايع ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ سنڌ جي تاريخ بابت فارسي اصل ماخذ پڻ شايع ڪيا، ته جيئن مؤرخن کي بنيادي مواد ملي سگهي. انهن مان ڪجهه ڪتاب بعد ۾ سنڌي ۽ اردو ۾ ترجمو ٿيا، جنهن سان اردو پڙهندڙن لاءِ سنڌ جي تاريخ کي سمجهڻ جا نوان رستا کليا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==اسلام، عرب فتح ۽ باب الاسلام جو تصور== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جي هڪ اهم خصوصيت سنڌ جي تاريخ ۾ اسلام جي ڪردار تي زور هو. عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ کي “باب الاسلام” يعني اسلام جو دروازو بڻائيندڙ واقعو سمجهيو ويو. محمد بن قاسم کي هڪ اهم تاريخي هيرو طور پيش ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته هن کي سنڌ ۾ اسلام آڻيندڙ فاتح طور بيان ڪيو ويو. اسلام پسند تاريخ نويسيءَ ۾ عرب فتح ۽ عرب فاتح سنڌ جي اسلامي سڃاڻپ جا وڏا نشان بڻيا ۽ باب الاسلام جو تصور سالياني يادگيريءَ جو موضوع پڻ بڻيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سيد سليمان ندوي پنهنجي ڪتاب ''عرب و هند ڪي تعلقات'' ۾ عربن جي سنڌ فتح ۽ اتر هندستان تي ترڪن جي فتحن ۾ فرق بيان ڪيو. سندس خيال موجب سنڌ فتح ڪندڙ عرب اسلامي ماحول ۾ رهندا هئا ۽ اسلامي تعليمات کان واقف هئا، جڏهن ته ترڪ، افغان ۽ مغل حڪمران فقط نالي ماتر مسلمان هئا ۽ اسلامي تعليمات جا حقيقي نمائندا نه هئا. ان خيال موجب سنڌ جو اسلامي ڪردار پاڪستان جي ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پختو سمجهيو ويو.<ref name="SuleimanNadvi-ArabHind-1976">{{cite book |last=ندوي |first=سليمان |title=عرب و هند ڪي تعلقات |location=ڪراچي |year=1976 |pages=107، 192 }}</ref> محمد علي جناح جي هڪ تقرير جو حوالو پڻ ڏنو ويو، جنهن ۾ هن سنڌ کي خراج تحسين پيش ڪندي چيو ته پاڪستان حقيقت ۾ ان ڏينهن وجود ۾ آيو، جڏهن پهريون مسلمان سنڌ جي سرزمين تي آيو. ورهاڱي کان پوءِ هن تصور سنڌ کي ٻين صوبن کان اسلامي روايتن جي وارث طور الڳ ڏيکارڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سنڌ جو ڪردار== سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو ٻيو اهم پهلو آزاديءَ جي تحريڪ ۽ پاڪستان جي قيام ۾ سنڌ جي ڪردار تي زور آهي. سنڌ جي ماڻهن خلافت تحريڪ، هجرت تحريڪ ۽ ريشمي رومال تحريڪ ۾ سرگرم حصو ورتو. انهن تحريڪن سنڌ جي ماڻهن کي هندستان جي مسلمانن سان ويجهو آندو. سنڌ کي بمبئي کان جدا ڪرڻ جي جدوجهد پڻ هندستاني مسلمانن جي سياسي مطالبن لاءِ مددگار ثابت ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ پاڪستان جي قيام واري جدوجهد ۾ پنهنجي ڪردار تي به فخر ڪري ٿي. 1938ع ۾ شيخ عبدالمجيد سنڌي صوبائي مسلم ليگ جي اجلاس ۾ پاڪستان بابت قرارداد پيش ڪئي، جيڪا اڪثريت سان منظور ٿي. 1943ع ۾ سنڌ اسيمبلي پاڪستان قرارداد جي حمايت ڪئي. ان موقعي تي جي. ايم. سيد تقرير ڪندي چيو ته هندستان جا مسلمان جدا قوم آهن، ڇاڪاڻ ته انهن جي جدا تاريخ، ثقافت، ادب، روايتون ۽ سياسي توڙي معاشي نظام آهن؛ تنهنڪري انهن کي جدا وطن ڏنو وڃي.<ref name="MehranFreedomMovement1985">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |pages=17–18 }}</ref> سنڌ اسيمبلي 1946ع ۾ پاڪستان جي قرارداد جي حمايت ڪندڙ پهرين اسيمبلي طور پيش ڪئي وئي. 1985ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ جي رسالي ''مهراڻ'' آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر شايع ڪيو. ان جي اداريي ۾ چيو ويو ته پاڪستان جو حقيقي خالق سنڌ آهي. اداريي ۾ اهو به افسوس ظاهر ڪيو ويو ته پاڪستان جي قيام کان پوءِ سنڌ جي ڪردار کي ڄاڻي واڻي گهٽايو ويو؛ جهڙوڪ محمد علي جناح جي جنم ڀومي جهرڪ کي نظرانداز ڪري وزير مينشن ڪراچي کي اڳيان آڻڻ، ۽ سنڌي اڳواڻن جي خدمتن کي پاڪستان جي قيام ۾ مناسب طور تسليم نه ڪرڻ.<ref name="MehranFreedomMovement1985p5">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=5 }}</ref><ref name="MehranFreedomMovement1985p6">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=6 }}</ref> سنڌ طرفان پنهنجي اسلامي ڪردار ۽ آزاديءَ جي تحريڪ ۾ ڪردار تي زور ڏيڻ جو هڪ سياسي سبب صوبائي خودمختياريءَ جو مطالبو هو. سنڌ چاهيو ٿي ته مرڪز جو ڪردار صوبائي معاملن ۾ گهٽ کان گهٽ هجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==ون يونٽ ۽ سنڌي قومپرست تاريخ نويسي== سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ بنيادي تبديلي ون يونٽ جي دور ۾ آئي. 1955ع ۾ اولهه پاڪستان جا صوبا هڪ يونٽ ۾ ضم ڪيا ويا، جنهن سبب سنڌ پاڻ کي ٻيهر اهڙي صورتحال ۾ محسوس ڪيو، جهڙي طرح نوآبادياتي دور ۾ اها بمبئي پريزيڊنسيءَ جو حصو هئي. بمبئي جي جاءِ تي هاڻي لاهور جو غلبو محسوس ڪيو ويو. سنڌ پنهنجي سياسي آزادي ٻيهر وڃائي ويٺي. ون يونٽ جي عمل سنڌ جي ڪجهه سياستدانن جي موقعي پرستيءَ کي به ظاهر ڪيو، جن مرڪزي حڪومت سان گڏجي سنڌ کي ون يونٽ جو حصو بڻائڻ ۾ مدد ڪئي. ساڳئي وقت اهڙا اڳواڻ به سامهون آيا، جن ون يونٽ جي مخالفت ڪئي ۽ ان سبب تڪليفون برداشت ڪيون. هن دور سنڌ جي تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جو نئون تصور پيدا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ون يونٽ سنڌين کي سياسي طور وڌيڪ پختو ڪيو، ڇاڪاڻ ته سنڌ مجموعي طور پنجاب جي سياسي غلبي هيٺ تڪليفون ڀوڳيون. هن دور ۾ بئراج جي زرخيز زمين فوجي آفيسرن ۽ اعليٰ بيوروڪريٽن کي الاٽ ڪئي وئي، جنهن سان سنڌي هارين جا حق متاثر ٿيا. سرڪاري ملازمتن ۾ سنڌين کي مناسب حصو نه مليو، جنهن سبب وڌندڙ وچولي طبقي ۾ مايوسي پيدا ٿي. انهن تجربن کان پوءِ سنڌين محسوس ڪيو ته نه “باب الاسلام” واري حيثيت ۽ نه آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سندن ڪردار، انهن کي سندن حق ڏيارڻ ۾ مددگار ثابت ٿيا. ان احساس سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو رخ بدلائي ڇڏيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌي قومپرستي تاريخ جي تجزيي جو مرڪزي نقطو بڻجي وئي. ماضيءَ کي حال جي روشنيءَ ۾ پرکيو ويو، خاص طور پرڏيهي حملن جي اثرن کي هن انداز سان ڏٺو ويو ته سنڌ بار بار پرڏيهي غلبي سبب ڪيئن متاثر ٿي. پرڏيهي غلبي جي موضوع سنڌ جي اهڙي تصوير ٺاهي، جنهن ۾ سنڌ کي مظلوم ۽ استحصال جو شڪار علائقو طور پيش ڪيو ويو. ساڳئي وقت تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جي ڪردار کي نمايان ڪيو ويو، ته جيئن نئين نسل لاءِ ڪردار جا نمونا پيدا ڪيا وڃن.<ref name="MubarakAli1994p45">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=سنڌ خاموشي ڪي آواز |location=لاهور |year=1994 |page=45 }}</ref> ==سيڪيولر قومپرست تعبير ۽ قديم سنڌ== سنڌي قومپرستيءَ هيٺ ٺهيل نئين تاريخ نويسي مذهبي نه پر سيڪيولر هئي. سنڌي ثقافت ۽ تهذيب جون پاڙون قديم ماضيءَ ۾ ڳوليون ويون ۽ دعويٰ ڪئي وئي ته سنڌ جي تهذيبي حيثيت بابلي، آشوري ۽ مصري تهذيبن جي برابر آهي. سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب سنڌين لاءِ فخر جو ذريعو بڻجي، ۽ موهن جو دڙو سنڌ جي قديم ماضيءَ جي علامت طور اڀريو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==جي.ايم. سيد جي تاريخي تعبير== [[جي.ايم. سيد]] سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ اهم نوان رجحان متعارف ڪرايا. هن عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ لاءِ برڪت نه، پر هڪ جارحيت قرار ڏنو. سندس خيال ۾ محمد بن قاسم به ٻين حمله آورن وانگر هڪ جارح هو، جنهن سنڌ جا وسيلا لٽيا. هن دليل لاءِ ساڳيو منطق استعمال ڪيو، جيڪو سليمان ندوي ترڪ حمله آورن بابت ڏنو هو. جي. ايم. سيد موجب اٺين صديءَ تائين اموي دور ۾ عرب حاڪمن جو اصل اسلامي روح ختم ٿي چڪو هو ۽ اهي دنياوي ۽ سامراجي طاقت بڻجي چڪا هئا؛ تنهنڪري سنڌ جي عرب فتح اسلام نه پر عرب سلطنت جي توسيع هئي.<ref name="ArisarGMSayyidp56">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=56 }}</ref> هن تعبير محمد بن قاسم کي هيرو مان جارح ۾ تبديل ڪيو ۽ راجا ڏاهر کي مادر وطن جو محافظ بڻايو، جنهن حمله آورن سان ٺاهه ڪرڻ بدران وڙهندي جان قربان ڪئي. جي. ايم. سيد چچ نامو ۽ جنت السنڌ جهڙن تاريخي ماخذن تي به تنقيد ڪئي، ڇاڪاڻ ته سندس خيال ۾ اهي حمله آورن جي واکاڻ ڪن ٿا ۽ پڙهندڙن کي حقيقي تاريخي شعور کان محروم ڪن ٿا.<ref name="ArisarGMSayyidp55">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=55 }}</ref> جي. ايم. سيد جي نظر ۾ سنڌ تي حملو ڪندڙ سڀ پرڏيهي فاتح هڪ ئي زمري ۾ اچن ٿا، ڀلي انهن جو مذهب ڪهڙو به هجي. انهن ۾ ايران جو دارا، عربن جو محمد بن قاسم، غزنيءَ جو محمود، دهليءَ جو علاؤالدين، قنڌار جو شاهه بيگ ارغون، مغلن جو خان خانان ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو چارلس نيپيئر شامل ڪيا ويا. انهن سڀني کي سنڌ جا غاصب ۽ تباهه ڪندڙ قرار ڏنو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidp58">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=58 }}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:تاريخ نويسي]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] 4h6bf1i0zg0p4rjezj0jut9ksg84nbp 390504 390502 2026-07-02T08:34:37Z Ibne maryam 17680 /* غدارن ۽ سورمن جو تصور */ 390504 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} '''سنڌ جي تاريخ نويسي''' ('''Historiography of Sindh''') سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسيءَ جي لاڳاپي سان لاڳاپيل هڪ اهم موضوع آهي. قومي تاريخ عام طور تي تاريخي حقيقتن کي قوم ۽ ان جي مرڪز جي چوڌاري بيان ڪري ٿي، جڏهن ته علائقا اڪثر ڪناري تي رهجي وڃن ٿا ۽ انهن کي مڪمل يا تفصيلي تاريخي بيان نٿو ملي. ان جي ابتڙ، علائقائي تاريخون پنهنجي مخصوص علائقي، ثقافتي روايتن، ٻولي ۽ سڃاڻپ تي زور ڏين ٿيون، ته جيئن اهي قومي تاريخ ۾ پنهنجي جدا حيثيت قائم ڪري سگهن.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=Essays On The History of Sindh |publisher=فڪشن هائوس |location=لاهور |year=2005 |pages=17–27 }}</ref> ==قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسي== قومي ۽ علائقائي تاريخن جا مقصد به مختلف رهيا آهن. قومي تاريخ منتشر ۽ جدا جدا عنصرن کي هڪ قومي سڃاڻپ هيٺ گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، جڏهن ته علائقائي تاريخون پنهنجي ثقافتي قدرن، روايتن ۽ سياسي حيثيت کي اجاگر ڪري پنهنجي معاملن ۾ آزاد ڪردار ادا ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪن ٿيون. نوآبادياتي دور جي خاتمي ۽ نون ملڪن جي قيام کان پوءِ، پراڻين حدن جي تبديليءَ سبب قوم رياست ۽ صوبن جي وچ ۾ تضاد پيدا ٿيا. علائقن وٽ پنهنجي جدا تاريخ ۽ ثقافت هئي، جڏهن ته نئين قوم رياست کي پنهنجي تاريخ نئين زاويي سان ٺاهڻي هئي. اهڙي صورتحال ۾ قومي تاريخ ڪڏهن ڪڏهن سياسي غلبي، قومي سڃاڻپ جي تشهير ۽ علائقائي قوميتن جي دٻاءَ لاءِ استعمال ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==پاڪستان ۾ سنڌ جي علائقائي حيثيت== پاڪستان جي قيام وقت ملڪ ۾ پنج صوبا هئا، جن وٽ پنهنجي جدا سڃاڻپ موجود هئي. پاڪستان هڪ نئون ملڪ هو، تنهنڪري ان جي شروعاتي دور ۾ قومي وحدت ۽ قوم سازيءَ تي وڌيڪ زور ڏنو ويو. صوبي سان وابستگيءَ کي سرڪاري سطح تي ڪڏهن ڪڏهن تنقيد جو نشانو بڻايو ويو، ڇاڪاڻ ته ان کي قوم سازيءَ جي راهه ۾ رڪاوٽ سمجهيو ويندو هو. سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي سياسي عمل ۾ ٿيندڙ تبديلين کي ظاهر ڪري ٿي؛ جيئن جيئن سياسي جوڙجڪ بدلبي رهي، تيئن سنڌ جي تاريخ لکڻ جا رخ به تبديل ٿيندا رهيا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ هڪ الڳ حيثيت رکي ٿي، ڇاڪاڻ ته اها بنگال ۽ پنجاب وانگر ورهايل نه ٿي. سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي به پشتونن يا بلوچن وانگر ٻن يا وڌيڪ ملڪن ۾ وڏي پيماني تي ورهايل نه هئي. تاريخي ۽ جاگرافيائي طور سنڌ قديم زماني کان پنهنجي جداگانه سڃاڻپ رکي ٿي، جنهن ڪري اها پاڪستان جي ٻين صوبن کان هڪ خاص ۽ ممتاز حيثيت رکي ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي ۽ ورهاڱي کان اڳ جي تاريخ نويسي== تاريخ ڪنهن به علائقي کي تاريخي مرتبو ڏيڻ جو طاقتور ذريعو آهي، ڇاڪاڻ ته اها ان علائقي جون پاڙون ماضي ۾ ڳولي ٿي. ان شعور تحت ورهاڱي کان اڳ سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد سنڌ جي تاريخ کي نئين سر مرتب ڪرڻ هو. ان جي تاريخي رسالي ۾ سنڌ جي تاريخ جي مختلف پهلوئن تي تحقيقي مضمون شايع ٿيندا هئا. خاص طور قديم دور تي زور ڏنو ويو، ته جيئن سنڌ جي تاريخي قدامت ثابت ڪري سگهجي. جيئن ته هن سوسائٽيءَ ۾ هندو ۽ انگريز مؤرخ وڌيڪ سرگرم هئا، تنهنڪري تاريخ نويسيءَ ۾ سيڪيولر رجحان نمايان رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==ورهاڱي کان پوءِ سنڌي تاريخ نويسي== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسي نون خيالن ۽ رجحانن سان سامهون آئي. ان جو مرڪزي نقطو اهو هو ته سنڌ تاريخي، ثقافتي ۽ لساني طور پاڪستان جي ٻين صوبن کان مختلف آهي. صوبائي سڃاڻپ تي زور ورهاڱي جي نتيجن سبب وڌيو. ڪراچي، جيڪا سنڌ جو اهم شهر ۽ بندرگاهه هئي، وفاقي علائقو قرار ڏئي نئين ملڪ جي گادي بڻائي وئي. سنڌ ان فيصلي خلاف احتجاج ڪيو، پر اهو احتجاج اثرائتو ثابت نه ٿيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي هندو آبادي وڏي پيماني تي لڏي وئي ۽ ان جي جاءِ تي اردو ڳالهائيندڙ آبادي آئي. هن تبديليءَ سنڌي قوميت کي ڪمزور ڪيو. ثقافتي ۽ لساني دٻاءَ کي منهن ڏيڻ لاءِ سنڌي دانشورن سنڌ جي تاريخ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ طرف ڌيان ڏنو، ته جيئن سنڌ جي جدا سڃاڻپ کي برقرار رکيو وڃي. ان مقصد لاءِ سنڌي ادبي بورڊ قائم ڪيو ويو، جنهن سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ تاريخي تحقيق جي حوصلا افزائي ڪئي. بورڊ سنڌ جي قديم کان جديد دور تائين نو جلدن ۾ جامع تاريخ شايع ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ سنڌ جي تاريخ بابت فارسي اصل ماخذ پڻ شايع ڪيا، ته جيئن مؤرخن کي بنيادي مواد ملي سگهي. انهن مان ڪجهه ڪتاب بعد ۾ سنڌي ۽ اردو ۾ ترجمو ٿيا، جنهن سان اردو پڙهندڙن لاءِ سنڌ جي تاريخ کي سمجهڻ جا نوان رستا کليا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==اسلام، عرب فتح ۽ باب الاسلام جو تصور== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جي هڪ اهم خصوصيت سنڌ جي تاريخ ۾ اسلام جي ڪردار تي زور هو. عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ کي “باب الاسلام” يعني اسلام جو دروازو بڻائيندڙ واقعو سمجهيو ويو. محمد بن قاسم کي هڪ اهم تاريخي هيرو طور پيش ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته هن کي سنڌ ۾ اسلام آڻيندڙ فاتح طور بيان ڪيو ويو. اسلام پسند تاريخ نويسيءَ ۾ عرب فتح ۽ عرب فاتح سنڌ جي اسلامي سڃاڻپ جا وڏا نشان بڻيا ۽ باب الاسلام جو تصور سالياني يادگيريءَ جو موضوع پڻ بڻيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سيد سليمان ندوي پنهنجي ڪتاب ''عرب و هند ڪي تعلقات'' ۾ عربن جي سنڌ فتح ۽ اتر هندستان تي ترڪن جي فتحن ۾ فرق بيان ڪيو. سندس خيال موجب سنڌ فتح ڪندڙ عرب اسلامي ماحول ۾ رهندا هئا ۽ اسلامي تعليمات کان واقف هئا، جڏهن ته ترڪ، افغان ۽ مغل حڪمران فقط نالي ماتر مسلمان هئا ۽ اسلامي تعليمات جا حقيقي نمائندا نه هئا. ان خيال موجب سنڌ جو اسلامي ڪردار پاڪستان جي ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پختو سمجهيو ويو.<ref name="SuleimanNadvi-ArabHind-1976">{{cite book |last=ندوي |first=سليمان |title=عرب و هند ڪي تعلقات |location=ڪراچي |year=1976 |pages=107، 192 }}</ref> محمد علي جناح جي هڪ تقرير جو حوالو پڻ ڏنو ويو، جنهن ۾ هن سنڌ کي خراج تحسين پيش ڪندي چيو ته پاڪستان حقيقت ۾ ان ڏينهن وجود ۾ آيو، جڏهن پهريون مسلمان سنڌ جي سرزمين تي آيو. ورهاڱي کان پوءِ هن تصور سنڌ کي ٻين صوبن کان اسلامي روايتن جي وارث طور الڳ ڏيکارڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سنڌ جو ڪردار== سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو ٻيو اهم پهلو آزاديءَ جي تحريڪ ۽ پاڪستان جي قيام ۾ سنڌ جي ڪردار تي زور آهي. سنڌ جي ماڻهن خلافت تحريڪ، هجرت تحريڪ ۽ ريشمي رومال تحريڪ ۾ سرگرم حصو ورتو. انهن تحريڪن سنڌ جي ماڻهن کي هندستان جي مسلمانن سان ويجهو آندو. سنڌ کي بمبئي کان جدا ڪرڻ جي جدوجهد پڻ هندستاني مسلمانن جي سياسي مطالبن لاءِ مددگار ثابت ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ پاڪستان جي قيام واري جدوجهد ۾ پنهنجي ڪردار تي به فخر ڪري ٿي. 1938ع ۾ شيخ عبدالمجيد سنڌي صوبائي مسلم ليگ جي اجلاس ۾ پاڪستان بابت قرارداد پيش ڪئي، جيڪا اڪثريت سان منظور ٿي. 1943ع ۾ سنڌ اسيمبلي پاڪستان قرارداد جي حمايت ڪئي. ان موقعي تي جي. ايم. سيد تقرير ڪندي چيو ته هندستان جا مسلمان جدا قوم آهن، ڇاڪاڻ ته انهن جي جدا تاريخ، ثقافت، ادب، روايتون ۽ سياسي توڙي معاشي نظام آهن؛ تنهنڪري انهن کي جدا وطن ڏنو وڃي.<ref name="MehranFreedomMovement1985">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |pages=17–18 }}</ref> سنڌ اسيمبلي 1946ع ۾ پاڪستان جي قرارداد جي حمايت ڪندڙ پهرين اسيمبلي طور پيش ڪئي وئي. 1985ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ جي رسالي ''مهراڻ'' آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر شايع ڪيو. ان جي اداريي ۾ چيو ويو ته پاڪستان جو حقيقي خالق سنڌ آهي. اداريي ۾ اهو به افسوس ظاهر ڪيو ويو ته پاڪستان جي قيام کان پوءِ سنڌ جي ڪردار کي ڄاڻي واڻي گهٽايو ويو؛ جهڙوڪ محمد علي جناح جي جنم ڀومي جهرڪ کي نظرانداز ڪري وزير مينشن ڪراچي کي اڳيان آڻڻ، ۽ سنڌي اڳواڻن جي خدمتن کي پاڪستان جي قيام ۾ مناسب طور تسليم نه ڪرڻ.<ref name="MehranFreedomMovement1985p5">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=5 }}</ref><ref name="MehranFreedomMovement1985p6">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=6 }}</ref> سنڌ طرفان پنهنجي اسلامي ڪردار ۽ آزاديءَ جي تحريڪ ۾ ڪردار تي زور ڏيڻ جو هڪ سياسي سبب صوبائي خودمختياريءَ جو مطالبو هو. سنڌ چاهيو ٿي ته مرڪز جو ڪردار صوبائي معاملن ۾ گهٽ کان گهٽ هجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==ون يونٽ ۽ سنڌي قومپرست تاريخ نويسي== سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ بنيادي تبديلي ون يونٽ جي دور ۾ آئي. 1955ع ۾ اولهه پاڪستان جا صوبا هڪ يونٽ ۾ ضم ڪيا ويا، جنهن سبب سنڌ پاڻ کي ٻيهر اهڙي صورتحال ۾ محسوس ڪيو، جهڙي طرح نوآبادياتي دور ۾ اها بمبئي پريزيڊنسيءَ جو حصو هئي. بمبئي جي جاءِ تي هاڻي لاهور جو غلبو محسوس ڪيو ويو. سنڌ پنهنجي سياسي آزادي ٻيهر وڃائي ويٺي. ون يونٽ جي عمل سنڌ جي ڪجهه سياستدانن جي موقعي پرستيءَ کي به ظاهر ڪيو، جن مرڪزي حڪومت سان گڏجي سنڌ کي ون يونٽ جو حصو بڻائڻ ۾ مدد ڪئي. ساڳئي وقت اهڙا اڳواڻ به سامهون آيا، جن ون يونٽ جي مخالفت ڪئي ۽ ان سبب تڪليفون برداشت ڪيون. هن دور سنڌ جي تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جو نئون تصور پيدا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ون يونٽ سنڌين کي سياسي طور وڌيڪ پختو ڪيو، ڇاڪاڻ ته سنڌ مجموعي طور پنجاب جي سياسي غلبي هيٺ تڪليفون ڀوڳيون. هن دور ۾ بئراج جي زرخيز زمين فوجي آفيسرن ۽ اعليٰ بيوروڪريٽن کي الاٽ ڪئي وئي، جنهن سان سنڌي هارين جا حق متاثر ٿيا. سرڪاري ملازمتن ۾ سنڌين کي مناسب حصو نه مليو، جنهن سبب وڌندڙ وچولي طبقي ۾ مايوسي پيدا ٿي. انهن تجربن کان پوءِ سنڌين محسوس ڪيو ته نه “باب الاسلام” واري حيثيت ۽ نه آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سندن ڪردار، انهن کي سندن حق ڏيارڻ ۾ مددگار ثابت ٿيا. ان احساس سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو رخ بدلائي ڇڏيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌي قومپرستي تاريخ جي تجزيي جو مرڪزي نقطو بڻجي وئي. ماضيءَ کي حال جي روشنيءَ ۾ پرکيو ويو، خاص طور پرڏيهي حملن جي اثرن کي هن انداز سان ڏٺو ويو ته سنڌ بار بار پرڏيهي غلبي سبب ڪيئن متاثر ٿي. پرڏيهي غلبي جي موضوع سنڌ جي اهڙي تصوير ٺاهي، جنهن ۾ سنڌ کي مظلوم ۽ استحصال جو شڪار علائقو طور پيش ڪيو ويو. ساڳئي وقت تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جي ڪردار کي نمايان ڪيو ويو، ته جيئن نئين نسل لاءِ ڪردار جا نمونا پيدا ڪيا وڃن.<ref name="MubarakAli1994p45">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=سنڌ خاموشي ڪي آواز |location=لاهور |year=1994 |page=45 }}</ref> ==سيڪيولر قومپرست تعبير ۽ قديم سنڌ== سنڌي قومپرستيءَ هيٺ ٺهيل نئين تاريخ نويسي مذهبي نه پر سيڪيولر هئي. سنڌي ثقافت ۽ تهذيب جون پاڙون قديم ماضيءَ ۾ ڳوليون ويون ۽ دعويٰ ڪئي وئي ته سنڌ جي تهذيبي حيثيت بابلي، آشوري ۽ مصري تهذيبن جي برابر آهي. سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب سنڌين لاءِ فخر جو ذريعو بڻجي، ۽ موهن جو دڙو سنڌ جي قديم ماضيءَ جي علامت طور اڀريو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==جي.ايم. سيد جي تاريخي تعبير== [[جي.ايم. سيد]] سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ اهم نوان رجحان متعارف ڪرايا. هن عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ لاءِ برڪت نه، پر هڪ جارحيت قرار ڏنو. سندس خيال ۾ محمد بن قاسم به ٻين حمله آورن وانگر هڪ جارح هو، جنهن سنڌ جا وسيلا لٽيا. هن دليل لاءِ ساڳيو منطق استعمال ڪيو، جيڪو سليمان ندوي ترڪ حمله آورن بابت ڏنو هو. جي. ايم. سيد موجب اٺين صديءَ تائين اموي دور ۾ عرب حاڪمن جو اصل اسلامي روح ختم ٿي چڪو هو ۽ اهي دنياوي ۽ سامراجي طاقت بڻجي چڪا هئا؛ تنهنڪري سنڌ جي عرب فتح اسلام نه پر عرب سلطنت جي توسيع هئي.<ref name="ArisarGMSayyidp56">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=56 }}</ref> هن تعبير محمد بن قاسم کي هيرو مان جارح ۾ تبديل ڪيو ۽ راجا ڏاهر کي مادر وطن جو محافظ بڻايو، جنهن حمله آورن سان ٺاهه ڪرڻ بدران وڙهندي جان قربان ڪئي. جي. ايم. سيد چچ نامو ۽ جنت السنڌ جهڙن تاريخي ماخذن تي به تنقيد ڪئي، ڇاڪاڻ ته سندس خيال ۾ اهي حمله آورن جي واکاڻ ڪن ٿا ۽ پڙهندڙن کي حقيقي تاريخي شعور کان محروم ڪن ٿا.<ref name="ArisarGMSayyidp55">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=55 }}</ref> جي. ايم. سيد جي نظر ۾ سنڌ تي حملو ڪندڙ سڀ پرڏيهي فاتح هڪ ئي زمري ۾ اچن ٿا، ڀلي انهن جو مذهب ڪهڙو به هجي. انهن ۾ ايران جو دارا، عربن جو محمد بن قاسم، غزنيءَ جو محمود، دهليءَ جو علاؤالدين، قنڌار جو شاهه بيگ ارغون، مغلن جو خان خانان ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو چارلس نيپيئر شامل ڪيا ويا. انهن سڀني کي سنڌ جا غاصب ۽ تباهه ڪندڙ قرار ڏنو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidp58">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=58 }}</ref> ==غدارن ۽ سورمن جو تصور== 1956ع کان پوءِ سياسي صورتحال سنڌ جي تاريخ کي “غدارن” ۽ “سورمن” جي انداز ۾ لکڻ طرف وٺي وئي. جيڪي ماڻهو ذاتي مفادن لاءِ سنڌ کي وڪڻندڙ سمجهيا ويا، انهن کي غدار چيو ويو، جڏهن ته جيڪي مادر وطن لاءِ قرباني ڏيندڙ سمجهيا ويا، انهن کي سورمو قرار ڏنو ويو. سنڌ جي دفاع ڪندڙن ۾ راجا ڏاهر، دودو سومرو، دريا خان، مخدوم بلاول، شاهه عنايت ۽ هوش محمد کي شامل ڪيو ويو. غدارن ۾ قاضي قاضن، نائومل ۽ مير علي مراد جا نالا کنيا ويا. هن تاريخ نويسيءَ جو پيغام اهو هو ته ڪيچ مڪران، ٺٽي، مياڻي ۽ دٻي ۾ وڙهيل سنڌ جي آزاديءَ جون جنگيون اڃا ختم نه ٿيون آهن، پر اها جنگ هر شهر ۽ ڳوٺ ۾ جاري آهي.<ref name="ArisarGMSayyidp63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=63 }}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:تاريخ نويسي]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] psim07lfpsgpu6d3dzchnprp234n6zt 390506 390504 2026-07-02T08:36:59Z Ibne maryam 17680 /* مغل دور، تاريخ مظھر شاهجهاني ۽ پرڏيهي غلبو */ 390506 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} '''سنڌ جي تاريخ نويسي''' ('''Historiography of Sindh''') سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسيءَ جي لاڳاپي سان لاڳاپيل هڪ اهم موضوع آهي. قومي تاريخ عام طور تي تاريخي حقيقتن کي قوم ۽ ان جي مرڪز جي چوڌاري بيان ڪري ٿي، جڏهن ته علائقا اڪثر ڪناري تي رهجي وڃن ٿا ۽ انهن کي مڪمل يا تفصيلي تاريخي بيان نٿو ملي. ان جي ابتڙ، علائقائي تاريخون پنهنجي مخصوص علائقي، ثقافتي روايتن، ٻولي ۽ سڃاڻپ تي زور ڏين ٿيون، ته جيئن اهي قومي تاريخ ۾ پنهنجي جدا حيثيت قائم ڪري سگهن.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=Essays On The History of Sindh |publisher=فڪشن هائوس |location=لاهور |year=2005 |pages=17–27 }}</ref> ==قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسي== قومي ۽ علائقائي تاريخن جا مقصد به مختلف رهيا آهن. قومي تاريخ منتشر ۽ جدا جدا عنصرن کي هڪ قومي سڃاڻپ هيٺ گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، جڏهن ته علائقائي تاريخون پنهنجي ثقافتي قدرن، روايتن ۽ سياسي حيثيت کي اجاگر ڪري پنهنجي معاملن ۾ آزاد ڪردار ادا ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪن ٿيون. نوآبادياتي دور جي خاتمي ۽ نون ملڪن جي قيام کان پوءِ، پراڻين حدن جي تبديليءَ سبب قوم رياست ۽ صوبن جي وچ ۾ تضاد پيدا ٿيا. علائقن وٽ پنهنجي جدا تاريخ ۽ ثقافت هئي، جڏهن ته نئين قوم رياست کي پنهنجي تاريخ نئين زاويي سان ٺاهڻي هئي. اهڙي صورتحال ۾ قومي تاريخ ڪڏهن ڪڏهن سياسي غلبي، قومي سڃاڻپ جي تشهير ۽ علائقائي قوميتن جي دٻاءَ لاءِ استعمال ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==پاڪستان ۾ سنڌ جي علائقائي حيثيت== پاڪستان جي قيام وقت ملڪ ۾ پنج صوبا هئا، جن وٽ پنهنجي جدا سڃاڻپ موجود هئي. پاڪستان هڪ نئون ملڪ هو، تنهنڪري ان جي شروعاتي دور ۾ قومي وحدت ۽ قوم سازيءَ تي وڌيڪ زور ڏنو ويو. صوبي سان وابستگيءَ کي سرڪاري سطح تي ڪڏهن ڪڏهن تنقيد جو نشانو بڻايو ويو، ڇاڪاڻ ته ان کي قوم سازيءَ جي راهه ۾ رڪاوٽ سمجهيو ويندو هو. سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي سياسي عمل ۾ ٿيندڙ تبديلين کي ظاهر ڪري ٿي؛ جيئن جيئن سياسي جوڙجڪ بدلبي رهي، تيئن سنڌ جي تاريخ لکڻ جا رخ به تبديل ٿيندا رهيا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ هڪ الڳ حيثيت رکي ٿي، ڇاڪاڻ ته اها بنگال ۽ پنجاب وانگر ورهايل نه ٿي. سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي به پشتونن يا بلوچن وانگر ٻن يا وڌيڪ ملڪن ۾ وڏي پيماني تي ورهايل نه هئي. تاريخي ۽ جاگرافيائي طور سنڌ قديم زماني کان پنهنجي جداگانه سڃاڻپ رکي ٿي، جنهن ڪري اها پاڪستان جي ٻين صوبن کان هڪ خاص ۽ ممتاز حيثيت رکي ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي ۽ ورهاڱي کان اڳ جي تاريخ نويسي== تاريخ ڪنهن به علائقي کي تاريخي مرتبو ڏيڻ جو طاقتور ذريعو آهي، ڇاڪاڻ ته اها ان علائقي جون پاڙون ماضي ۾ ڳولي ٿي. ان شعور تحت ورهاڱي کان اڳ سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد سنڌ جي تاريخ کي نئين سر مرتب ڪرڻ هو. ان جي تاريخي رسالي ۾ سنڌ جي تاريخ جي مختلف پهلوئن تي تحقيقي مضمون شايع ٿيندا هئا. خاص طور قديم دور تي زور ڏنو ويو، ته جيئن سنڌ جي تاريخي قدامت ثابت ڪري سگهجي. جيئن ته هن سوسائٽيءَ ۾ هندو ۽ انگريز مؤرخ وڌيڪ سرگرم هئا، تنهنڪري تاريخ نويسيءَ ۾ سيڪيولر رجحان نمايان رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==ورهاڱي کان پوءِ سنڌي تاريخ نويسي== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسي نون خيالن ۽ رجحانن سان سامهون آئي. ان جو مرڪزي نقطو اهو هو ته سنڌ تاريخي، ثقافتي ۽ لساني طور پاڪستان جي ٻين صوبن کان مختلف آهي. صوبائي سڃاڻپ تي زور ورهاڱي جي نتيجن سبب وڌيو. ڪراچي، جيڪا سنڌ جو اهم شهر ۽ بندرگاهه هئي، وفاقي علائقو قرار ڏئي نئين ملڪ جي گادي بڻائي وئي. سنڌ ان فيصلي خلاف احتجاج ڪيو، پر اهو احتجاج اثرائتو ثابت نه ٿيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي هندو آبادي وڏي پيماني تي لڏي وئي ۽ ان جي جاءِ تي اردو ڳالهائيندڙ آبادي آئي. هن تبديليءَ سنڌي قوميت کي ڪمزور ڪيو. ثقافتي ۽ لساني دٻاءَ کي منهن ڏيڻ لاءِ سنڌي دانشورن سنڌ جي تاريخ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ طرف ڌيان ڏنو، ته جيئن سنڌ جي جدا سڃاڻپ کي برقرار رکيو وڃي. ان مقصد لاءِ سنڌي ادبي بورڊ قائم ڪيو ويو، جنهن سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ تاريخي تحقيق جي حوصلا افزائي ڪئي. بورڊ سنڌ جي قديم کان جديد دور تائين نو جلدن ۾ جامع تاريخ شايع ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ سنڌ جي تاريخ بابت فارسي اصل ماخذ پڻ شايع ڪيا، ته جيئن مؤرخن کي بنيادي مواد ملي سگهي. انهن مان ڪجهه ڪتاب بعد ۾ سنڌي ۽ اردو ۾ ترجمو ٿيا، جنهن سان اردو پڙهندڙن لاءِ سنڌ جي تاريخ کي سمجهڻ جا نوان رستا کليا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==اسلام، عرب فتح ۽ باب الاسلام جو تصور== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جي هڪ اهم خصوصيت سنڌ جي تاريخ ۾ اسلام جي ڪردار تي زور هو. عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ کي “باب الاسلام” يعني اسلام جو دروازو بڻائيندڙ واقعو سمجهيو ويو. محمد بن قاسم کي هڪ اهم تاريخي هيرو طور پيش ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته هن کي سنڌ ۾ اسلام آڻيندڙ فاتح طور بيان ڪيو ويو. اسلام پسند تاريخ نويسيءَ ۾ عرب فتح ۽ عرب فاتح سنڌ جي اسلامي سڃاڻپ جا وڏا نشان بڻيا ۽ باب الاسلام جو تصور سالياني يادگيريءَ جو موضوع پڻ بڻيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سيد سليمان ندوي پنهنجي ڪتاب ''عرب و هند ڪي تعلقات'' ۾ عربن جي سنڌ فتح ۽ اتر هندستان تي ترڪن جي فتحن ۾ فرق بيان ڪيو. سندس خيال موجب سنڌ فتح ڪندڙ عرب اسلامي ماحول ۾ رهندا هئا ۽ اسلامي تعليمات کان واقف هئا، جڏهن ته ترڪ، افغان ۽ مغل حڪمران فقط نالي ماتر مسلمان هئا ۽ اسلامي تعليمات جا حقيقي نمائندا نه هئا. ان خيال موجب سنڌ جو اسلامي ڪردار پاڪستان جي ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پختو سمجهيو ويو.<ref name="SuleimanNadvi-ArabHind-1976">{{cite book |last=ندوي |first=سليمان |title=عرب و هند ڪي تعلقات |location=ڪراچي |year=1976 |pages=107، 192 }}</ref> محمد علي جناح جي هڪ تقرير جو حوالو پڻ ڏنو ويو، جنهن ۾ هن سنڌ کي خراج تحسين پيش ڪندي چيو ته پاڪستان حقيقت ۾ ان ڏينهن وجود ۾ آيو، جڏهن پهريون مسلمان سنڌ جي سرزمين تي آيو. ورهاڱي کان پوءِ هن تصور سنڌ کي ٻين صوبن کان اسلامي روايتن جي وارث طور الڳ ڏيکارڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سنڌ جو ڪردار== سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو ٻيو اهم پهلو آزاديءَ جي تحريڪ ۽ پاڪستان جي قيام ۾ سنڌ جي ڪردار تي زور آهي. سنڌ جي ماڻهن خلافت تحريڪ، هجرت تحريڪ ۽ ريشمي رومال تحريڪ ۾ سرگرم حصو ورتو. انهن تحريڪن سنڌ جي ماڻهن کي هندستان جي مسلمانن سان ويجهو آندو. سنڌ کي بمبئي کان جدا ڪرڻ جي جدوجهد پڻ هندستاني مسلمانن جي سياسي مطالبن لاءِ مددگار ثابت ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ پاڪستان جي قيام واري جدوجهد ۾ پنهنجي ڪردار تي به فخر ڪري ٿي. 1938ع ۾ شيخ عبدالمجيد سنڌي صوبائي مسلم ليگ جي اجلاس ۾ پاڪستان بابت قرارداد پيش ڪئي، جيڪا اڪثريت سان منظور ٿي. 1943ع ۾ سنڌ اسيمبلي پاڪستان قرارداد جي حمايت ڪئي. ان موقعي تي جي. ايم. سيد تقرير ڪندي چيو ته هندستان جا مسلمان جدا قوم آهن، ڇاڪاڻ ته انهن جي جدا تاريخ، ثقافت، ادب، روايتون ۽ سياسي توڙي معاشي نظام آهن؛ تنهنڪري انهن کي جدا وطن ڏنو وڃي.<ref name="MehranFreedomMovement1985">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |pages=17–18 }}</ref> سنڌ اسيمبلي 1946ع ۾ پاڪستان جي قرارداد جي حمايت ڪندڙ پهرين اسيمبلي طور پيش ڪئي وئي. 1985ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ جي رسالي ''مهراڻ'' آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر شايع ڪيو. ان جي اداريي ۾ چيو ويو ته پاڪستان جو حقيقي خالق سنڌ آهي. اداريي ۾ اهو به افسوس ظاهر ڪيو ويو ته پاڪستان جي قيام کان پوءِ سنڌ جي ڪردار کي ڄاڻي واڻي گهٽايو ويو؛ جهڙوڪ محمد علي جناح جي جنم ڀومي جهرڪ کي نظرانداز ڪري وزير مينشن ڪراچي کي اڳيان آڻڻ، ۽ سنڌي اڳواڻن جي خدمتن کي پاڪستان جي قيام ۾ مناسب طور تسليم نه ڪرڻ.<ref name="MehranFreedomMovement1985p5">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=5 }}</ref><ref name="MehranFreedomMovement1985p6">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=6 }}</ref> سنڌ طرفان پنهنجي اسلامي ڪردار ۽ آزاديءَ جي تحريڪ ۾ ڪردار تي زور ڏيڻ جو هڪ سياسي سبب صوبائي خودمختياريءَ جو مطالبو هو. سنڌ چاهيو ٿي ته مرڪز جو ڪردار صوبائي معاملن ۾ گهٽ کان گهٽ هجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==ون يونٽ ۽ سنڌي قومپرست تاريخ نويسي== سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ بنيادي تبديلي ون يونٽ جي دور ۾ آئي. 1955ع ۾ اولهه پاڪستان جا صوبا هڪ يونٽ ۾ ضم ڪيا ويا، جنهن سبب سنڌ پاڻ کي ٻيهر اهڙي صورتحال ۾ محسوس ڪيو، جهڙي طرح نوآبادياتي دور ۾ اها بمبئي پريزيڊنسيءَ جو حصو هئي. بمبئي جي جاءِ تي هاڻي لاهور جو غلبو محسوس ڪيو ويو. سنڌ پنهنجي سياسي آزادي ٻيهر وڃائي ويٺي. ون يونٽ جي عمل سنڌ جي ڪجهه سياستدانن جي موقعي پرستيءَ کي به ظاهر ڪيو، جن مرڪزي حڪومت سان گڏجي سنڌ کي ون يونٽ جو حصو بڻائڻ ۾ مدد ڪئي. ساڳئي وقت اهڙا اڳواڻ به سامهون آيا، جن ون يونٽ جي مخالفت ڪئي ۽ ان سبب تڪليفون برداشت ڪيون. هن دور سنڌ جي تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جو نئون تصور پيدا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ون يونٽ سنڌين کي سياسي طور وڌيڪ پختو ڪيو، ڇاڪاڻ ته سنڌ مجموعي طور پنجاب جي سياسي غلبي هيٺ تڪليفون ڀوڳيون. هن دور ۾ بئراج جي زرخيز زمين فوجي آفيسرن ۽ اعليٰ بيوروڪريٽن کي الاٽ ڪئي وئي، جنهن سان سنڌي هارين جا حق متاثر ٿيا. سرڪاري ملازمتن ۾ سنڌين کي مناسب حصو نه مليو، جنهن سبب وڌندڙ وچولي طبقي ۾ مايوسي پيدا ٿي. انهن تجربن کان پوءِ سنڌين محسوس ڪيو ته نه “باب الاسلام” واري حيثيت ۽ نه آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سندن ڪردار، انهن کي سندن حق ڏيارڻ ۾ مددگار ثابت ٿيا. ان احساس سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو رخ بدلائي ڇڏيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌي قومپرستي تاريخ جي تجزيي جو مرڪزي نقطو بڻجي وئي. ماضيءَ کي حال جي روشنيءَ ۾ پرکيو ويو، خاص طور پرڏيهي حملن جي اثرن کي هن انداز سان ڏٺو ويو ته سنڌ بار بار پرڏيهي غلبي سبب ڪيئن متاثر ٿي. پرڏيهي غلبي جي موضوع سنڌ جي اهڙي تصوير ٺاهي، جنهن ۾ سنڌ کي مظلوم ۽ استحصال جو شڪار علائقو طور پيش ڪيو ويو. ساڳئي وقت تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جي ڪردار کي نمايان ڪيو ويو، ته جيئن نئين نسل لاءِ ڪردار جا نمونا پيدا ڪيا وڃن.<ref name="MubarakAli1994p45">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=سنڌ خاموشي ڪي آواز |location=لاهور |year=1994 |page=45 }}</ref> ==سيڪيولر قومپرست تعبير ۽ قديم سنڌ== سنڌي قومپرستيءَ هيٺ ٺهيل نئين تاريخ نويسي مذهبي نه پر سيڪيولر هئي. سنڌي ثقافت ۽ تهذيب جون پاڙون قديم ماضيءَ ۾ ڳوليون ويون ۽ دعويٰ ڪئي وئي ته سنڌ جي تهذيبي حيثيت بابلي، آشوري ۽ مصري تهذيبن جي برابر آهي. سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب سنڌين لاءِ فخر جو ذريعو بڻجي، ۽ موهن جو دڙو سنڌ جي قديم ماضيءَ جي علامت طور اڀريو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==جي.ايم. سيد جي تاريخي تعبير== [[جي.ايم. سيد]] سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ اهم نوان رجحان متعارف ڪرايا. هن عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ لاءِ برڪت نه، پر هڪ جارحيت قرار ڏنو. سندس خيال ۾ محمد بن قاسم به ٻين حمله آورن وانگر هڪ جارح هو، جنهن سنڌ جا وسيلا لٽيا. هن دليل لاءِ ساڳيو منطق استعمال ڪيو، جيڪو سليمان ندوي ترڪ حمله آورن بابت ڏنو هو. جي. ايم. سيد موجب اٺين صديءَ تائين اموي دور ۾ عرب حاڪمن جو اصل اسلامي روح ختم ٿي چڪو هو ۽ اهي دنياوي ۽ سامراجي طاقت بڻجي چڪا هئا؛ تنهنڪري سنڌ جي عرب فتح اسلام نه پر عرب سلطنت جي توسيع هئي.<ref name="ArisarGMSayyidp56">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=56 }}</ref> هن تعبير محمد بن قاسم کي هيرو مان جارح ۾ تبديل ڪيو ۽ راجا ڏاهر کي مادر وطن جو محافظ بڻايو، جنهن حمله آورن سان ٺاهه ڪرڻ بدران وڙهندي جان قربان ڪئي. جي. ايم. سيد چچ نامو ۽ جنت السنڌ جهڙن تاريخي ماخذن تي به تنقيد ڪئي، ڇاڪاڻ ته سندس خيال ۾ اهي حمله آورن جي واکاڻ ڪن ٿا ۽ پڙهندڙن کي حقيقي تاريخي شعور کان محروم ڪن ٿا.<ref name="ArisarGMSayyidp55">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=55 }}</ref> جي. ايم. سيد جي نظر ۾ سنڌ تي حملو ڪندڙ سڀ پرڏيهي فاتح هڪ ئي زمري ۾ اچن ٿا، ڀلي انهن جو مذهب ڪهڙو به هجي. انهن ۾ ايران جو دارا، عربن جو محمد بن قاسم، غزنيءَ جو محمود، دهليءَ جو علاؤالدين، قنڌار جو شاهه بيگ ارغون، مغلن جو خان خانان ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو چارلس نيپيئر شامل ڪيا ويا. انهن سڀني کي سنڌ جا غاصب ۽ تباهه ڪندڙ قرار ڏنو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidp58">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=58 }}</ref> ==غدارن ۽ سورمن جو تصور== 1956ع کان پوءِ سياسي صورتحال سنڌ جي تاريخ کي “غدارن” ۽ “سورمن” جي انداز ۾ لکڻ طرف وٺي وئي. جيڪي ماڻهو ذاتي مفادن لاءِ سنڌ کي وڪڻندڙ سمجهيا ويا، انهن کي غدار چيو ويو، جڏهن ته جيڪي مادر وطن لاءِ قرباني ڏيندڙ سمجهيا ويا، انهن کي سورمو قرار ڏنو ويو. سنڌ جي دفاع ڪندڙن ۾ راجا ڏاهر، دودو سومرو، دريا خان، مخدوم بلاول، شاهه عنايت ۽ هوش محمد کي شامل ڪيو ويو. غدارن ۾ قاضي قاضن، نائومل ۽ مير علي مراد جا نالا کنيا ويا. هن تاريخ نويسيءَ جو پيغام اهو هو ته ڪيچ مڪران، ٺٽي، مياڻي ۽ دٻي ۾ وڙهيل سنڌ جي آزاديءَ جون جنگيون اڃا ختم نه ٿيون آهن، پر اها جنگ هر شهر ۽ ڳوٺ ۾ جاري آهي.<ref name="ArisarGMSayyidp63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=63 }}</ref> ==مغل دور، تاريخ مظھر شاهجهاني ۽ پرڏيهي غلبو== سنڌ تي مغل دور جي پرڏيهي قبضي جا اثر بيان ڪرڻ لاءِ سنڌي ادبي بورڊ 1962ع ۾ يوسف ميرڪ جي اصل ماخذ ''تاريخ مظھر شاهجهاني'' شايع ڪئي. ان جو مقدمو پير حسام الدين راشدي لکيو. هن مقدمي ۾ خاص طور اهي واقعا چونڊيا ويا، جن ۾ ظلم ۽ استحصال جي تصوير ملي ٿي ۽ جيڪي سنڌ جي ان وقت جي سياسي حالت سان لاڳاپيل لڳندا هئا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962p21">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |page=21 }}</ref> پير حسام الدين راشدي، يوسف ميرڪ جي حوالي سان، سيوهڻ جي گورنر جي ظلم، ماڻهن کي ڪوڙا هڻڻ ۽ اذيت ڏيڻ جا واقعا بيان ڪيا. مغل عملدارن طرفان ماڻهن جي ملڪيت ضبط ڪرڻ، سندن وسيلن ۽ دولت کان محروم ڪرڻ، ڦورن ۽ ڌاڙيلن جي سرپرستي ڪرڻ ۽ ڳرا محصول لاڳو ڪرڻ جهڙا عمل بيان ڪيا ويا. نتيجي طور سيوهڻ جو علائقو برباد ٿيو، ڳوٺ ۽ شهر ويران ٿيا، ۽ ماڻهو پنهنجا گهر ڇڏي پري علائقن ۾ پناهه وٺڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962pp30-31">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |pages=30–31 }}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:تاريخ نويسي]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] 7y4c1jx178n9em327t0vr9q1qaqgke1 390508 390506 2026-07-02T08:39:31Z Ibne maryam 17680 /* عثمان ڏيپلائي ۽ مزاحمتي ادب */ 390508 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} '''سنڌ جي تاريخ نويسي''' ('''Historiography of Sindh''') سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسيءَ جي لاڳاپي سان لاڳاپيل هڪ اهم موضوع آهي. قومي تاريخ عام طور تي تاريخي حقيقتن کي قوم ۽ ان جي مرڪز جي چوڌاري بيان ڪري ٿي، جڏهن ته علائقا اڪثر ڪناري تي رهجي وڃن ٿا ۽ انهن کي مڪمل يا تفصيلي تاريخي بيان نٿو ملي. ان جي ابتڙ، علائقائي تاريخون پنهنجي مخصوص علائقي، ثقافتي روايتن، ٻولي ۽ سڃاڻپ تي زور ڏين ٿيون، ته جيئن اهي قومي تاريخ ۾ پنهنجي جدا حيثيت قائم ڪري سگهن.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=Essays On The History of Sindh |publisher=فڪشن هائوس |location=لاهور |year=2005 |pages=17–27 }}</ref> ==قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسي== قومي ۽ علائقائي تاريخن جا مقصد به مختلف رهيا آهن. قومي تاريخ منتشر ۽ جدا جدا عنصرن کي هڪ قومي سڃاڻپ هيٺ گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، جڏهن ته علائقائي تاريخون پنهنجي ثقافتي قدرن، روايتن ۽ سياسي حيثيت کي اجاگر ڪري پنهنجي معاملن ۾ آزاد ڪردار ادا ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪن ٿيون. نوآبادياتي دور جي خاتمي ۽ نون ملڪن جي قيام کان پوءِ، پراڻين حدن جي تبديليءَ سبب قوم رياست ۽ صوبن جي وچ ۾ تضاد پيدا ٿيا. علائقن وٽ پنهنجي جدا تاريخ ۽ ثقافت هئي، جڏهن ته نئين قوم رياست کي پنهنجي تاريخ نئين زاويي سان ٺاهڻي هئي. اهڙي صورتحال ۾ قومي تاريخ ڪڏهن ڪڏهن سياسي غلبي، قومي سڃاڻپ جي تشهير ۽ علائقائي قوميتن جي دٻاءَ لاءِ استعمال ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==پاڪستان ۾ سنڌ جي علائقائي حيثيت== پاڪستان جي قيام وقت ملڪ ۾ پنج صوبا هئا، جن وٽ پنهنجي جدا سڃاڻپ موجود هئي. پاڪستان هڪ نئون ملڪ هو، تنهنڪري ان جي شروعاتي دور ۾ قومي وحدت ۽ قوم سازيءَ تي وڌيڪ زور ڏنو ويو. صوبي سان وابستگيءَ کي سرڪاري سطح تي ڪڏهن ڪڏهن تنقيد جو نشانو بڻايو ويو، ڇاڪاڻ ته ان کي قوم سازيءَ جي راهه ۾ رڪاوٽ سمجهيو ويندو هو. سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي سياسي عمل ۾ ٿيندڙ تبديلين کي ظاهر ڪري ٿي؛ جيئن جيئن سياسي جوڙجڪ بدلبي رهي، تيئن سنڌ جي تاريخ لکڻ جا رخ به تبديل ٿيندا رهيا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ هڪ الڳ حيثيت رکي ٿي، ڇاڪاڻ ته اها بنگال ۽ پنجاب وانگر ورهايل نه ٿي. سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي به پشتونن يا بلوچن وانگر ٻن يا وڌيڪ ملڪن ۾ وڏي پيماني تي ورهايل نه هئي. تاريخي ۽ جاگرافيائي طور سنڌ قديم زماني کان پنهنجي جداگانه سڃاڻپ رکي ٿي، جنهن ڪري اها پاڪستان جي ٻين صوبن کان هڪ خاص ۽ ممتاز حيثيت رکي ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي ۽ ورهاڱي کان اڳ جي تاريخ نويسي== تاريخ ڪنهن به علائقي کي تاريخي مرتبو ڏيڻ جو طاقتور ذريعو آهي، ڇاڪاڻ ته اها ان علائقي جون پاڙون ماضي ۾ ڳولي ٿي. ان شعور تحت ورهاڱي کان اڳ سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد سنڌ جي تاريخ کي نئين سر مرتب ڪرڻ هو. ان جي تاريخي رسالي ۾ سنڌ جي تاريخ جي مختلف پهلوئن تي تحقيقي مضمون شايع ٿيندا هئا. خاص طور قديم دور تي زور ڏنو ويو، ته جيئن سنڌ جي تاريخي قدامت ثابت ڪري سگهجي. جيئن ته هن سوسائٽيءَ ۾ هندو ۽ انگريز مؤرخ وڌيڪ سرگرم هئا، تنهنڪري تاريخ نويسيءَ ۾ سيڪيولر رجحان نمايان رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==ورهاڱي کان پوءِ سنڌي تاريخ نويسي== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسي نون خيالن ۽ رجحانن سان سامهون آئي. ان جو مرڪزي نقطو اهو هو ته سنڌ تاريخي، ثقافتي ۽ لساني طور پاڪستان جي ٻين صوبن کان مختلف آهي. صوبائي سڃاڻپ تي زور ورهاڱي جي نتيجن سبب وڌيو. ڪراچي، جيڪا سنڌ جو اهم شهر ۽ بندرگاهه هئي، وفاقي علائقو قرار ڏئي نئين ملڪ جي گادي بڻائي وئي. سنڌ ان فيصلي خلاف احتجاج ڪيو، پر اهو احتجاج اثرائتو ثابت نه ٿيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي هندو آبادي وڏي پيماني تي لڏي وئي ۽ ان جي جاءِ تي اردو ڳالهائيندڙ آبادي آئي. هن تبديليءَ سنڌي قوميت کي ڪمزور ڪيو. ثقافتي ۽ لساني دٻاءَ کي منهن ڏيڻ لاءِ سنڌي دانشورن سنڌ جي تاريخ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ طرف ڌيان ڏنو، ته جيئن سنڌ جي جدا سڃاڻپ کي برقرار رکيو وڃي. ان مقصد لاءِ سنڌي ادبي بورڊ قائم ڪيو ويو، جنهن سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ تاريخي تحقيق جي حوصلا افزائي ڪئي. بورڊ سنڌ جي قديم کان جديد دور تائين نو جلدن ۾ جامع تاريخ شايع ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ سنڌ جي تاريخ بابت فارسي اصل ماخذ پڻ شايع ڪيا، ته جيئن مؤرخن کي بنيادي مواد ملي سگهي. انهن مان ڪجهه ڪتاب بعد ۾ سنڌي ۽ اردو ۾ ترجمو ٿيا، جنهن سان اردو پڙهندڙن لاءِ سنڌ جي تاريخ کي سمجهڻ جا نوان رستا کليا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==اسلام، عرب فتح ۽ باب الاسلام جو تصور== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جي هڪ اهم خصوصيت سنڌ جي تاريخ ۾ اسلام جي ڪردار تي زور هو. عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ کي “باب الاسلام” يعني اسلام جو دروازو بڻائيندڙ واقعو سمجهيو ويو. محمد بن قاسم کي هڪ اهم تاريخي هيرو طور پيش ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته هن کي سنڌ ۾ اسلام آڻيندڙ فاتح طور بيان ڪيو ويو. اسلام پسند تاريخ نويسيءَ ۾ عرب فتح ۽ عرب فاتح سنڌ جي اسلامي سڃاڻپ جا وڏا نشان بڻيا ۽ باب الاسلام جو تصور سالياني يادگيريءَ جو موضوع پڻ بڻيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سيد سليمان ندوي پنهنجي ڪتاب ''عرب و هند ڪي تعلقات'' ۾ عربن جي سنڌ فتح ۽ اتر هندستان تي ترڪن جي فتحن ۾ فرق بيان ڪيو. سندس خيال موجب سنڌ فتح ڪندڙ عرب اسلامي ماحول ۾ رهندا هئا ۽ اسلامي تعليمات کان واقف هئا، جڏهن ته ترڪ، افغان ۽ مغل حڪمران فقط نالي ماتر مسلمان هئا ۽ اسلامي تعليمات جا حقيقي نمائندا نه هئا. ان خيال موجب سنڌ جو اسلامي ڪردار پاڪستان جي ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پختو سمجهيو ويو.<ref name="SuleimanNadvi-ArabHind-1976">{{cite book |last=ندوي |first=سليمان |title=عرب و هند ڪي تعلقات |location=ڪراچي |year=1976 |pages=107، 192 }}</ref> محمد علي جناح جي هڪ تقرير جو حوالو پڻ ڏنو ويو، جنهن ۾ هن سنڌ کي خراج تحسين پيش ڪندي چيو ته پاڪستان حقيقت ۾ ان ڏينهن وجود ۾ آيو، جڏهن پهريون مسلمان سنڌ جي سرزمين تي آيو. ورهاڱي کان پوءِ هن تصور سنڌ کي ٻين صوبن کان اسلامي روايتن جي وارث طور الڳ ڏيکارڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سنڌ جو ڪردار== سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو ٻيو اهم پهلو آزاديءَ جي تحريڪ ۽ پاڪستان جي قيام ۾ سنڌ جي ڪردار تي زور آهي. سنڌ جي ماڻهن خلافت تحريڪ، هجرت تحريڪ ۽ ريشمي رومال تحريڪ ۾ سرگرم حصو ورتو. انهن تحريڪن سنڌ جي ماڻهن کي هندستان جي مسلمانن سان ويجهو آندو. سنڌ کي بمبئي کان جدا ڪرڻ جي جدوجهد پڻ هندستاني مسلمانن جي سياسي مطالبن لاءِ مددگار ثابت ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ پاڪستان جي قيام واري جدوجهد ۾ پنهنجي ڪردار تي به فخر ڪري ٿي. 1938ع ۾ شيخ عبدالمجيد سنڌي صوبائي مسلم ليگ جي اجلاس ۾ پاڪستان بابت قرارداد پيش ڪئي، جيڪا اڪثريت سان منظور ٿي. 1943ع ۾ سنڌ اسيمبلي پاڪستان قرارداد جي حمايت ڪئي. ان موقعي تي جي. ايم. سيد تقرير ڪندي چيو ته هندستان جا مسلمان جدا قوم آهن، ڇاڪاڻ ته انهن جي جدا تاريخ، ثقافت، ادب، روايتون ۽ سياسي توڙي معاشي نظام آهن؛ تنهنڪري انهن کي جدا وطن ڏنو وڃي.<ref name="MehranFreedomMovement1985">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |pages=17–18 }}</ref> سنڌ اسيمبلي 1946ع ۾ پاڪستان جي قرارداد جي حمايت ڪندڙ پهرين اسيمبلي طور پيش ڪئي وئي. 1985ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ جي رسالي ''مهراڻ'' آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر شايع ڪيو. ان جي اداريي ۾ چيو ويو ته پاڪستان جو حقيقي خالق سنڌ آهي. اداريي ۾ اهو به افسوس ظاهر ڪيو ويو ته پاڪستان جي قيام کان پوءِ سنڌ جي ڪردار کي ڄاڻي واڻي گهٽايو ويو؛ جهڙوڪ محمد علي جناح جي جنم ڀومي جهرڪ کي نظرانداز ڪري وزير مينشن ڪراچي کي اڳيان آڻڻ، ۽ سنڌي اڳواڻن جي خدمتن کي پاڪستان جي قيام ۾ مناسب طور تسليم نه ڪرڻ.<ref name="MehranFreedomMovement1985p5">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=5 }}</ref><ref name="MehranFreedomMovement1985p6">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=6 }}</ref> سنڌ طرفان پنهنجي اسلامي ڪردار ۽ آزاديءَ جي تحريڪ ۾ ڪردار تي زور ڏيڻ جو هڪ سياسي سبب صوبائي خودمختياريءَ جو مطالبو هو. سنڌ چاهيو ٿي ته مرڪز جو ڪردار صوبائي معاملن ۾ گهٽ کان گهٽ هجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==ون يونٽ ۽ سنڌي قومپرست تاريخ نويسي== سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ بنيادي تبديلي ون يونٽ جي دور ۾ آئي. 1955ع ۾ اولهه پاڪستان جا صوبا هڪ يونٽ ۾ ضم ڪيا ويا، جنهن سبب سنڌ پاڻ کي ٻيهر اهڙي صورتحال ۾ محسوس ڪيو، جهڙي طرح نوآبادياتي دور ۾ اها بمبئي پريزيڊنسيءَ جو حصو هئي. بمبئي جي جاءِ تي هاڻي لاهور جو غلبو محسوس ڪيو ويو. سنڌ پنهنجي سياسي آزادي ٻيهر وڃائي ويٺي. ون يونٽ جي عمل سنڌ جي ڪجهه سياستدانن جي موقعي پرستيءَ کي به ظاهر ڪيو، جن مرڪزي حڪومت سان گڏجي سنڌ کي ون يونٽ جو حصو بڻائڻ ۾ مدد ڪئي. ساڳئي وقت اهڙا اڳواڻ به سامهون آيا، جن ون يونٽ جي مخالفت ڪئي ۽ ان سبب تڪليفون برداشت ڪيون. هن دور سنڌ جي تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جو نئون تصور پيدا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ون يونٽ سنڌين کي سياسي طور وڌيڪ پختو ڪيو، ڇاڪاڻ ته سنڌ مجموعي طور پنجاب جي سياسي غلبي هيٺ تڪليفون ڀوڳيون. هن دور ۾ بئراج جي زرخيز زمين فوجي آفيسرن ۽ اعليٰ بيوروڪريٽن کي الاٽ ڪئي وئي، جنهن سان سنڌي هارين جا حق متاثر ٿيا. سرڪاري ملازمتن ۾ سنڌين کي مناسب حصو نه مليو، جنهن سبب وڌندڙ وچولي طبقي ۾ مايوسي پيدا ٿي. انهن تجربن کان پوءِ سنڌين محسوس ڪيو ته نه “باب الاسلام” واري حيثيت ۽ نه آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سندن ڪردار، انهن کي سندن حق ڏيارڻ ۾ مددگار ثابت ٿيا. ان احساس سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو رخ بدلائي ڇڏيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌي قومپرستي تاريخ جي تجزيي جو مرڪزي نقطو بڻجي وئي. ماضيءَ کي حال جي روشنيءَ ۾ پرکيو ويو، خاص طور پرڏيهي حملن جي اثرن کي هن انداز سان ڏٺو ويو ته سنڌ بار بار پرڏيهي غلبي سبب ڪيئن متاثر ٿي. پرڏيهي غلبي جي موضوع سنڌ جي اهڙي تصوير ٺاهي، جنهن ۾ سنڌ کي مظلوم ۽ استحصال جو شڪار علائقو طور پيش ڪيو ويو. ساڳئي وقت تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جي ڪردار کي نمايان ڪيو ويو، ته جيئن نئين نسل لاءِ ڪردار جا نمونا پيدا ڪيا وڃن.<ref name="MubarakAli1994p45">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=سنڌ خاموشي ڪي آواز |location=لاهور |year=1994 |page=45 }}</ref> ==سيڪيولر قومپرست تعبير ۽ قديم سنڌ== سنڌي قومپرستيءَ هيٺ ٺهيل نئين تاريخ نويسي مذهبي نه پر سيڪيولر هئي. سنڌي ثقافت ۽ تهذيب جون پاڙون قديم ماضيءَ ۾ ڳوليون ويون ۽ دعويٰ ڪئي وئي ته سنڌ جي تهذيبي حيثيت بابلي، آشوري ۽ مصري تهذيبن جي برابر آهي. سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب سنڌين لاءِ فخر جو ذريعو بڻجي، ۽ موهن جو دڙو سنڌ جي قديم ماضيءَ جي علامت طور اڀريو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==جي.ايم. سيد جي تاريخي تعبير== [[جي.ايم. سيد]] سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ اهم نوان رجحان متعارف ڪرايا. هن عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ لاءِ برڪت نه، پر هڪ جارحيت قرار ڏنو. سندس خيال ۾ محمد بن قاسم به ٻين حمله آورن وانگر هڪ جارح هو، جنهن سنڌ جا وسيلا لٽيا. هن دليل لاءِ ساڳيو منطق استعمال ڪيو، جيڪو سليمان ندوي ترڪ حمله آورن بابت ڏنو هو. جي. ايم. سيد موجب اٺين صديءَ تائين اموي دور ۾ عرب حاڪمن جو اصل اسلامي روح ختم ٿي چڪو هو ۽ اهي دنياوي ۽ سامراجي طاقت بڻجي چڪا هئا؛ تنهنڪري سنڌ جي عرب فتح اسلام نه پر عرب سلطنت جي توسيع هئي.<ref name="ArisarGMSayyidp56">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=56 }}</ref> هن تعبير محمد بن قاسم کي هيرو مان جارح ۾ تبديل ڪيو ۽ راجا ڏاهر کي مادر وطن جو محافظ بڻايو، جنهن حمله آورن سان ٺاهه ڪرڻ بدران وڙهندي جان قربان ڪئي. جي. ايم. سيد چچ نامو ۽ جنت السنڌ جهڙن تاريخي ماخذن تي به تنقيد ڪئي، ڇاڪاڻ ته سندس خيال ۾ اهي حمله آورن جي واکاڻ ڪن ٿا ۽ پڙهندڙن کي حقيقي تاريخي شعور کان محروم ڪن ٿا.<ref name="ArisarGMSayyidp55">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=55 }}</ref> جي. ايم. سيد جي نظر ۾ سنڌ تي حملو ڪندڙ سڀ پرڏيهي فاتح هڪ ئي زمري ۾ اچن ٿا، ڀلي انهن جو مذهب ڪهڙو به هجي. انهن ۾ ايران جو دارا، عربن جو محمد بن قاسم، غزنيءَ جو محمود، دهليءَ جو علاؤالدين، قنڌار جو شاهه بيگ ارغون، مغلن جو خان خانان ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو چارلس نيپيئر شامل ڪيا ويا. انهن سڀني کي سنڌ جا غاصب ۽ تباهه ڪندڙ قرار ڏنو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidp58">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=58 }}</ref> ==غدارن ۽ سورمن جو تصور== 1956ع کان پوءِ سياسي صورتحال سنڌ جي تاريخ کي “غدارن” ۽ “سورمن” جي انداز ۾ لکڻ طرف وٺي وئي. جيڪي ماڻهو ذاتي مفادن لاءِ سنڌ کي وڪڻندڙ سمجهيا ويا، انهن کي غدار چيو ويو، جڏهن ته جيڪي مادر وطن لاءِ قرباني ڏيندڙ سمجهيا ويا، انهن کي سورمو قرار ڏنو ويو. سنڌ جي دفاع ڪندڙن ۾ راجا ڏاهر، دودو سومرو، دريا خان، مخدوم بلاول، شاهه عنايت ۽ هوش محمد کي شامل ڪيو ويو. غدارن ۾ قاضي قاضن، نائومل ۽ مير علي مراد جا نالا کنيا ويا. هن تاريخ نويسيءَ جو پيغام اهو هو ته ڪيچ مڪران، ٺٽي، مياڻي ۽ دٻي ۾ وڙهيل سنڌ جي آزاديءَ جون جنگيون اڃا ختم نه ٿيون آهن، پر اها جنگ هر شهر ۽ ڳوٺ ۾ جاري آهي.<ref name="ArisarGMSayyidp63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=63 }}</ref> ==مغل دور، تاريخ مظھر شاهجهاني ۽ پرڏيهي غلبو== سنڌ تي مغل دور جي پرڏيهي قبضي جا اثر بيان ڪرڻ لاءِ سنڌي ادبي بورڊ 1962ع ۾ يوسف ميرڪ جي اصل ماخذ ''تاريخ مظھر شاهجهاني'' شايع ڪئي. ان جو مقدمو پير حسام الدين راشدي لکيو. هن مقدمي ۾ خاص طور اهي واقعا چونڊيا ويا، جن ۾ ظلم ۽ استحصال جي تصوير ملي ٿي ۽ جيڪي سنڌ جي ان وقت جي سياسي حالت سان لاڳاپيل لڳندا هئا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962p21">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |page=21 }}</ref> پير حسام الدين راشدي، يوسف ميرڪ جي حوالي سان، سيوهڻ جي گورنر جي ظلم، ماڻهن کي ڪوڙا هڻڻ ۽ اذيت ڏيڻ جا واقعا بيان ڪيا. مغل عملدارن طرفان ماڻهن جي ملڪيت ضبط ڪرڻ، سندن وسيلن ۽ دولت کان محروم ڪرڻ، ڦورن ۽ ڌاڙيلن جي سرپرستي ڪرڻ ۽ ڳرا محصول لاڳو ڪرڻ جهڙا عمل بيان ڪيا ويا. نتيجي طور سيوهڻ جو علائقو برباد ٿيو، ڳوٺ ۽ شهر ويران ٿيا، ۽ ماڻهو پنهنجا گهر ڇڏي پري علائقن ۾ پناهه وٺڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962pp30-31">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |pages=30–31 }}</ref> ==عثمان ڏيپلائي ۽ مزاحمتي ادب== پرڏيهي قبضي خلاف مزاحمت جو اظهار ادبي صورت ۾ به ٿيو. عثمان ڏيپلائي 1962ع ۾ پنهنجو تاريخي ناول ''سانگهڙ'' شايع ڪيو، جنهن جو موضوع انگريزن خلاف حرن جي جدوجهد هو. هن ناول سنڌ جي نئين نسل تائين اهو پيغام پهچايو ته سياسي غلبي ۽ حقن جي جدوجهد خلاف ڪيئن وڙهجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:تاريخ نويسي]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] 1pmcjh6atksidjrfu1pch3judn7u0gx 390510 390508 2026-07-02T08:44:17Z Ibne maryam 17680 /* سنڌ جي ثقافتي علامتون ۽ قوميت */ 390510 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} '''سنڌ جي تاريخ نويسي''' ('''Historiography of Sindh''') سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسيءَ جي لاڳاپي سان لاڳاپيل هڪ اهم موضوع آهي. قومي تاريخ عام طور تي تاريخي حقيقتن کي قوم ۽ ان جي مرڪز جي چوڌاري بيان ڪري ٿي، جڏهن ته علائقا اڪثر ڪناري تي رهجي وڃن ٿا ۽ انهن کي مڪمل يا تفصيلي تاريخي بيان نٿو ملي. ان جي ابتڙ، علائقائي تاريخون پنهنجي مخصوص علائقي، ثقافتي روايتن، ٻولي ۽ سڃاڻپ تي زور ڏين ٿيون، ته جيئن اهي قومي تاريخ ۾ پنهنجي جدا حيثيت قائم ڪري سگهن.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=Essays On The History of Sindh |publisher=فڪشن هائوس |location=لاهور |year=2005 |pages=17–27 }}</ref> ==قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسي== قومي ۽ علائقائي تاريخن جا مقصد به مختلف رهيا آهن. قومي تاريخ منتشر ۽ جدا جدا عنصرن کي هڪ قومي سڃاڻپ هيٺ گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، جڏهن ته علائقائي تاريخون پنهنجي ثقافتي قدرن، روايتن ۽ سياسي حيثيت کي اجاگر ڪري پنهنجي معاملن ۾ آزاد ڪردار ادا ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪن ٿيون. نوآبادياتي دور جي خاتمي ۽ نون ملڪن جي قيام کان پوءِ، پراڻين حدن جي تبديليءَ سبب قوم رياست ۽ صوبن جي وچ ۾ تضاد پيدا ٿيا. علائقن وٽ پنهنجي جدا تاريخ ۽ ثقافت هئي، جڏهن ته نئين قوم رياست کي پنهنجي تاريخ نئين زاويي سان ٺاهڻي هئي. اهڙي صورتحال ۾ قومي تاريخ ڪڏهن ڪڏهن سياسي غلبي، قومي سڃاڻپ جي تشهير ۽ علائقائي قوميتن جي دٻاءَ لاءِ استعمال ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==پاڪستان ۾ سنڌ جي علائقائي حيثيت== پاڪستان جي قيام وقت ملڪ ۾ پنج صوبا هئا، جن وٽ پنهنجي جدا سڃاڻپ موجود هئي. پاڪستان هڪ نئون ملڪ هو، تنهنڪري ان جي شروعاتي دور ۾ قومي وحدت ۽ قوم سازيءَ تي وڌيڪ زور ڏنو ويو. صوبي سان وابستگيءَ کي سرڪاري سطح تي ڪڏهن ڪڏهن تنقيد جو نشانو بڻايو ويو، ڇاڪاڻ ته ان کي قوم سازيءَ جي راهه ۾ رڪاوٽ سمجهيو ويندو هو. سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي سياسي عمل ۾ ٿيندڙ تبديلين کي ظاهر ڪري ٿي؛ جيئن جيئن سياسي جوڙجڪ بدلبي رهي، تيئن سنڌ جي تاريخ لکڻ جا رخ به تبديل ٿيندا رهيا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ هڪ الڳ حيثيت رکي ٿي، ڇاڪاڻ ته اها بنگال ۽ پنجاب وانگر ورهايل نه ٿي. سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي به پشتونن يا بلوچن وانگر ٻن يا وڌيڪ ملڪن ۾ وڏي پيماني تي ورهايل نه هئي. تاريخي ۽ جاگرافيائي طور سنڌ قديم زماني کان پنهنجي جداگانه سڃاڻپ رکي ٿي، جنهن ڪري اها پاڪستان جي ٻين صوبن کان هڪ خاص ۽ ممتاز حيثيت رکي ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي ۽ ورهاڱي کان اڳ جي تاريخ نويسي== تاريخ ڪنهن به علائقي کي تاريخي مرتبو ڏيڻ جو طاقتور ذريعو آهي، ڇاڪاڻ ته اها ان علائقي جون پاڙون ماضي ۾ ڳولي ٿي. ان شعور تحت ورهاڱي کان اڳ سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد سنڌ جي تاريخ کي نئين سر مرتب ڪرڻ هو. ان جي تاريخي رسالي ۾ سنڌ جي تاريخ جي مختلف پهلوئن تي تحقيقي مضمون شايع ٿيندا هئا. خاص طور قديم دور تي زور ڏنو ويو، ته جيئن سنڌ جي تاريخي قدامت ثابت ڪري سگهجي. جيئن ته هن سوسائٽيءَ ۾ هندو ۽ انگريز مؤرخ وڌيڪ سرگرم هئا، تنهنڪري تاريخ نويسيءَ ۾ سيڪيولر رجحان نمايان رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==ورهاڱي کان پوءِ سنڌي تاريخ نويسي== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسي نون خيالن ۽ رجحانن سان سامهون آئي. ان جو مرڪزي نقطو اهو هو ته سنڌ تاريخي، ثقافتي ۽ لساني طور پاڪستان جي ٻين صوبن کان مختلف آهي. صوبائي سڃاڻپ تي زور ورهاڱي جي نتيجن سبب وڌيو. ڪراچي، جيڪا سنڌ جو اهم شهر ۽ بندرگاهه هئي، وفاقي علائقو قرار ڏئي نئين ملڪ جي گادي بڻائي وئي. سنڌ ان فيصلي خلاف احتجاج ڪيو، پر اهو احتجاج اثرائتو ثابت نه ٿيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي هندو آبادي وڏي پيماني تي لڏي وئي ۽ ان جي جاءِ تي اردو ڳالهائيندڙ آبادي آئي. هن تبديليءَ سنڌي قوميت کي ڪمزور ڪيو. ثقافتي ۽ لساني دٻاءَ کي منهن ڏيڻ لاءِ سنڌي دانشورن سنڌ جي تاريخ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ طرف ڌيان ڏنو، ته جيئن سنڌ جي جدا سڃاڻپ کي برقرار رکيو وڃي. ان مقصد لاءِ سنڌي ادبي بورڊ قائم ڪيو ويو، جنهن سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ تاريخي تحقيق جي حوصلا افزائي ڪئي. بورڊ سنڌ جي قديم کان جديد دور تائين نو جلدن ۾ جامع تاريخ شايع ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ سنڌ جي تاريخ بابت فارسي اصل ماخذ پڻ شايع ڪيا، ته جيئن مؤرخن کي بنيادي مواد ملي سگهي. انهن مان ڪجهه ڪتاب بعد ۾ سنڌي ۽ اردو ۾ ترجمو ٿيا، جنهن سان اردو پڙهندڙن لاءِ سنڌ جي تاريخ کي سمجهڻ جا نوان رستا کليا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==اسلام، عرب فتح ۽ باب الاسلام جو تصور== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جي هڪ اهم خصوصيت سنڌ جي تاريخ ۾ اسلام جي ڪردار تي زور هو. عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ کي “باب الاسلام” يعني اسلام جو دروازو بڻائيندڙ واقعو سمجهيو ويو. محمد بن قاسم کي هڪ اهم تاريخي هيرو طور پيش ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته هن کي سنڌ ۾ اسلام آڻيندڙ فاتح طور بيان ڪيو ويو. اسلام پسند تاريخ نويسيءَ ۾ عرب فتح ۽ عرب فاتح سنڌ جي اسلامي سڃاڻپ جا وڏا نشان بڻيا ۽ باب الاسلام جو تصور سالياني يادگيريءَ جو موضوع پڻ بڻيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سيد سليمان ندوي پنهنجي ڪتاب ''عرب و هند ڪي تعلقات'' ۾ عربن جي سنڌ فتح ۽ اتر هندستان تي ترڪن جي فتحن ۾ فرق بيان ڪيو. سندس خيال موجب سنڌ فتح ڪندڙ عرب اسلامي ماحول ۾ رهندا هئا ۽ اسلامي تعليمات کان واقف هئا، جڏهن ته ترڪ، افغان ۽ مغل حڪمران فقط نالي ماتر مسلمان هئا ۽ اسلامي تعليمات جا حقيقي نمائندا نه هئا. ان خيال موجب سنڌ جو اسلامي ڪردار پاڪستان جي ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پختو سمجهيو ويو.<ref name="SuleimanNadvi-ArabHind-1976">{{cite book |last=ندوي |first=سليمان |title=عرب و هند ڪي تعلقات |location=ڪراچي |year=1976 |pages=107، 192 }}</ref> محمد علي جناح جي هڪ تقرير جو حوالو پڻ ڏنو ويو، جنهن ۾ هن سنڌ کي خراج تحسين پيش ڪندي چيو ته پاڪستان حقيقت ۾ ان ڏينهن وجود ۾ آيو، جڏهن پهريون مسلمان سنڌ جي سرزمين تي آيو. ورهاڱي کان پوءِ هن تصور سنڌ کي ٻين صوبن کان اسلامي روايتن جي وارث طور الڳ ڏيکارڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سنڌ جو ڪردار== سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو ٻيو اهم پهلو آزاديءَ جي تحريڪ ۽ پاڪستان جي قيام ۾ سنڌ جي ڪردار تي زور آهي. سنڌ جي ماڻهن خلافت تحريڪ، هجرت تحريڪ ۽ ريشمي رومال تحريڪ ۾ سرگرم حصو ورتو. انهن تحريڪن سنڌ جي ماڻهن کي هندستان جي مسلمانن سان ويجهو آندو. سنڌ کي بمبئي کان جدا ڪرڻ جي جدوجهد پڻ هندستاني مسلمانن جي سياسي مطالبن لاءِ مددگار ثابت ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ پاڪستان جي قيام واري جدوجهد ۾ پنهنجي ڪردار تي به فخر ڪري ٿي. 1938ع ۾ شيخ عبدالمجيد سنڌي صوبائي مسلم ليگ جي اجلاس ۾ پاڪستان بابت قرارداد پيش ڪئي، جيڪا اڪثريت سان منظور ٿي. 1943ع ۾ سنڌ اسيمبلي پاڪستان قرارداد جي حمايت ڪئي. ان موقعي تي جي. ايم. سيد تقرير ڪندي چيو ته هندستان جا مسلمان جدا قوم آهن، ڇاڪاڻ ته انهن جي جدا تاريخ، ثقافت، ادب، روايتون ۽ سياسي توڙي معاشي نظام آهن؛ تنهنڪري انهن کي جدا وطن ڏنو وڃي.<ref name="MehranFreedomMovement1985">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |pages=17–18 }}</ref> سنڌ اسيمبلي 1946ع ۾ پاڪستان جي قرارداد جي حمايت ڪندڙ پهرين اسيمبلي طور پيش ڪئي وئي. 1985ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ جي رسالي ''مهراڻ'' آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر شايع ڪيو. ان جي اداريي ۾ چيو ويو ته پاڪستان جو حقيقي خالق سنڌ آهي. اداريي ۾ اهو به افسوس ظاهر ڪيو ويو ته پاڪستان جي قيام کان پوءِ سنڌ جي ڪردار کي ڄاڻي واڻي گهٽايو ويو؛ جهڙوڪ محمد علي جناح جي جنم ڀومي جهرڪ کي نظرانداز ڪري وزير مينشن ڪراچي کي اڳيان آڻڻ، ۽ سنڌي اڳواڻن جي خدمتن کي پاڪستان جي قيام ۾ مناسب طور تسليم نه ڪرڻ.<ref name="MehranFreedomMovement1985p5">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=5 }}</ref><ref name="MehranFreedomMovement1985p6">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=6 }}</ref> سنڌ طرفان پنهنجي اسلامي ڪردار ۽ آزاديءَ جي تحريڪ ۾ ڪردار تي زور ڏيڻ جو هڪ سياسي سبب صوبائي خودمختياريءَ جو مطالبو هو. سنڌ چاهيو ٿي ته مرڪز جو ڪردار صوبائي معاملن ۾ گهٽ کان گهٽ هجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==ون يونٽ ۽ سنڌي قومپرست تاريخ نويسي== سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ بنيادي تبديلي ون يونٽ جي دور ۾ آئي. 1955ع ۾ اولهه پاڪستان جا صوبا هڪ يونٽ ۾ ضم ڪيا ويا، جنهن سبب سنڌ پاڻ کي ٻيهر اهڙي صورتحال ۾ محسوس ڪيو، جهڙي طرح نوآبادياتي دور ۾ اها بمبئي پريزيڊنسيءَ جو حصو هئي. بمبئي جي جاءِ تي هاڻي لاهور جو غلبو محسوس ڪيو ويو. سنڌ پنهنجي سياسي آزادي ٻيهر وڃائي ويٺي. ون يونٽ جي عمل سنڌ جي ڪجهه سياستدانن جي موقعي پرستيءَ کي به ظاهر ڪيو، جن مرڪزي حڪومت سان گڏجي سنڌ کي ون يونٽ جو حصو بڻائڻ ۾ مدد ڪئي. ساڳئي وقت اهڙا اڳواڻ به سامهون آيا، جن ون يونٽ جي مخالفت ڪئي ۽ ان سبب تڪليفون برداشت ڪيون. هن دور سنڌ جي تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جو نئون تصور پيدا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ون يونٽ سنڌين کي سياسي طور وڌيڪ پختو ڪيو، ڇاڪاڻ ته سنڌ مجموعي طور پنجاب جي سياسي غلبي هيٺ تڪليفون ڀوڳيون. هن دور ۾ بئراج جي زرخيز زمين فوجي آفيسرن ۽ اعليٰ بيوروڪريٽن کي الاٽ ڪئي وئي، جنهن سان سنڌي هارين جا حق متاثر ٿيا. سرڪاري ملازمتن ۾ سنڌين کي مناسب حصو نه مليو، جنهن سبب وڌندڙ وچولي طبقي ۾ مايوسي پيدا ٿي. انهن تجربن کان پوءِ سنڌين محسوس ڪيو ته نه “باب الاسلام” واري حيثيت ۽ نه آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سندن ڪردار، انهن کي سندن حق ڏيارڻ ۾ مددگار ثابت ٿيا. ان احساس سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو رخ بدلائي ڇڏيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌي قومپرستي تاريخ جي تجزيي جو مرڪزي نقطو بڻجي وئي. ماضيءَ کي حال جي روشنيءَ ۾ پرکيو ويو، خاص طور پرڏيهي حملن جي اثرن کي هن انداز سان ڏٺو ويو ته سنڌ بار بار پرڏيهي غلبي سبب ڪيئن متاثر ٿي. پرڏيهي غلبي جي موضوع سنڌ جي اهڙي تصوير ٺاهي، جنهن ۾ سنڌ کي مظلوم ۽ استحصال جو شڪار علائقو طور پيش ڪيو ويو. ساڳئي وقت تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جي ڪردار کي نمايان ڪيو ويو، ته جيئن نئين نسل لاءِ ڪردار جا نمونا پيدا ڪيا وڃن.<ref name="MubarakAli1994p45">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=سنڌ خاموشي ڪي آواز |location=لاهور |year=1994 |page=45 }}</ref> ==سيڪيولر قومپرست تعبير ۽ قديم سنڌ== سنڌي قومپرستيءَ هيٺ ٺهيل نئين تاريخ نويسي مذهبي نه پر سيڪيولر هئي. سنڌي ثقافت ۽ تهذيب جون پاڙون قديم ماضيءَ ۾ ڳوليون ويون ۽ دعويٰ ڪئي وئي ته سنڌ جي تهذيبي حيثيت بابلي، آشوري ۽ مصري تهذيبن جي برابر آهي. سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب سنڌين لاءِ فخر جو ذريعو بڻجي، ۽ موهن جو دڙو سنڌ جي قديم ماضيءَ جي علامت طور اڀريو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==جي.ايم. سيد جي تاريخي تعبير== [[جي.ايم. سيد]] سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ اهم نوان رجحان متعارف ڪرايا. هن عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ لاءِ برڪت نه، پر هڪ جارحيت قرار ڏنو. سندس خيال ۾ محمد بن قاسم به ٻين حمله آورن وانگر هڪ جارح هو، جنهن سنڌ جا وسيلا لٽيا. هن دليل لاءِ ساڳيو منطق استعمال ڪيو، جيڪو سليمان ندوي ترڪ حمله آورن بابت ڏنو هو. جي. ايم. سيد موجب اٺين صديءَ تائين اموي دور ۾ عرب حاڪمن جو اصل اسلامي روح ختم ٿي چڪو هو ۽ اهي دنياوي ۽ سامراجي طاقت بڻجي چڪا هئا؛ تنهنڪري سنڌ جي عرب فتح اسلام نه پر عرب سلطنت جي توسيع هئي.<ref name="ArisarGMSayyidp56">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=56 }}</ref> هن تعبير محمد بن قاسم کي هيرو مان جارح ۾ تبديل ڪيو ۽ راجا ڏاهر کي مادر وطن جو محافظ بڻايو، جنهن حمله آورن سان ٺاهه ڪرڻ بدران وڙهندي جان قربان ڪئي. جي. ايم. سيد چچ نامو ۽ جنت السنڌ جهڙن تاريخي ماخذن تي به تنقيد ڪئي، ڇاڪاڻ ته سندس خيال ۾ اهي حمله آورن جي واکاڻ ڪن ٿا ۽ پڙهندڙن کي حقيقي تاريخي شعور کان محروم ڪن ٿا.<ref name="ArisarGMSayyidp55">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=55 }}</ref> جي. ايم. سيد جي نظر ۾ سنڌ تي حملو ڪندڙ سڀ پرڏيهي فاتح هڪ ئي زمري ۾ اچن ٿا، ڀلي انهن جو مذهب ڪهڙو به هجي. انهن ۾ ايران جو دارا، عربن جو محمد بن قاسم، غزنيءَ جو محمود، دهليءَ جو علاؤالدين، قنڌار جو شاهه بيگ ارغون، مغلن جو خان خانان ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو چارلس نيپيئر شامل ڪيا ويا. انهن سڀني کي سنڌ جا غاصب ۽ تباهه ڪندڙ قرار ڏنو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidp58">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=58 }}</ref> ==غدارن ۽ سورمن جو تصور== 1956ع کان پوءِ سياسي صورتحال سنڌ جي تاريخ کي “غدارن” ۽ “سورمن” جي انداز ۾ لکڻ طرف وٺي وئي. جيڪي ماڻهو ذاتي مفادن لاءِ سنڌ کي وڪڻندڙ سمجهيا ويا، انهن کي غدار چيو ويو، جڏهن ته جيڪي مادر وطن لاءِ قرباني ڏيندڙ سمجهيا ويا، انهن کي سورمو قرار ڏنو ويو. سنڌ جي دفاع ڪندڙن ۾ راجا ڏاهر، دودو سومرو، دريا خان، مخدوم بلاول، شاهه عنايت ۽ هوش محمد کي شامل ڪيو ويو. غدارن ۾ قاضي قاضن، نائومل ۽ مير علي مراد جا نالا کنيا ويا. هن تاريخ نويسيءَ جو پيغام اهو هو ته ڪيچ مڪران، ٺٽي، مياڻي ۽ دٻي ۾ وڙهيل سنڌ جي آزاديءَ جون جنگيون اڃا ختم نه ٿيون آهن، پر اها جنگ هر شهر ۽ ڳوٺ ۾ جاري آهي.<ref name="ArisarGMSayyidp63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=63 }}</ref> ==مغل دور، تاريخ مظھر شاهجهاني ۽ پرڏيهي غلبو== سنڌ تي مغل دور جي پرڏيهي قبضي جا اثر بيان ڪرڻ لاءِ سنڌي ادبي بورڊ 1962ع ۾ يوسف ميرڪ جي اصل ماخذ ''تاريخ مظھر شاهجهاني'' شايع ڪئي. ان جو مقدمو پير حسام الدين راشدي لکيو. هن مقدمي ۾ خاص طور اهي واقعا چونڊيا ويا، جن ۾ ظلم ۽ استحصال جي تصوير ملي ٿي ۽ جيڪي سنڌ جي ان وقت جي سياسي حالت سان لاڳاپيل لڳندا هئا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962p21">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |page=21 }}</ref> پير حسام الدين راشدي، يوسف ميرڪ جي حوالي سان، سيوهڻ جي گورنر جي ظلم، ماڻهن کي ڪوڙا هڻڻ ۽ اذيت ڏيڻ جا واقعا بيان ڪيا. مغل عملدارن طرفان ماڻهن جي ملڪيت ضبط ڪرڻ، سندن وسيلن ۽ دولت کان محروم ڪرڻ، ڦورن ۽ ڌاڙيلن جي سرپرستي ڪرڻ ۽ ڳرا محصول لاڳو ڪرڻ جهڙا عمل بيان ڪيا ويا. نتيجي طور سيوهڻ جو علائقو برباد ٿيو، ڳوٺ ۽ شهر ويران ٿيا، ۽ ماڻهو پنهنجا گهر ڇڏي پري علائقن ۾ پناهه وٺڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962pp30-31">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |pages=30–31 }}</ref> ==عثمان ڏيپلائي ۽ مزاحمتي ادب== پرڏيهي قبضي خلاف مزاحمت جو اظهار ادبي صورت ۾ به ٿيو. عثمان ڏيپلائي 1962ع ۾ پنهنجو تاريخي ناول ''سانگهڙ'' شايع ڪيو، جنهن جو موضوع انگريزن خلاف حرن جي جدوجهد هو. هن ناول سنڌ جي نئين نسل تائين اهو پيغام پهچايو ته سياسي غلبي ۽ حقن جي جدوجهد خلاف ڪيئن وڙهجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==سنڌ جي ثقافتي علامتون ۽ قوميت== سنڌ جي ماضيءَ جي عظمت بيان ڪرڻ کي به اهم سمجهيو ويو، ته جيئن سنڌين ۾ فخر جو احساس پيدا ٿئي. انهن علامتن ۾ موهن جو دڙو، ڄام نندي جو مقبرو، رني ڪوٽ، عمرڪوٽ جا قلعا، حيدرآباد جا بادگير، اجرڪ، رلي، ڪاشيءَ جو ڪم ۽ هالا جو فرنيچر شامل هئا. ادبي شخصيتن ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي، سچل سرمست ۽ سامي کي سنڌي ٻوليءَ کي شاهوڪار ڪندڙ ۽ سنڌي قومي شعور پيدا ڪندڙ شخصيتن طور پيش ڪيو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidpp62-63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |pages=62–63 }}</ref> سنڌي قومپرستيءَ جو بنياد مذهب بدران ٻولي ۽ علائقي تي رکيو ويو. هن خيال موجب جيڪي ماڻهو سنڌ ۾ رهن ٿا ۽ سنڌي ٻولي ڳالهائين ٿا، اهي سنڌي آهن. ٻن قومن واري نظريي کي رد ڪندي قوميت جو تصور سيڪيولر بنيادن تي قائم ڪيو ويو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:تاريخ نويسي]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] eg83ylv9vs7t86bz3v1clvablv3kggw 390512 390510 2026-07-02T08:47:06Z Ibne maryam 17680 /* قومپرست تاريخ نويسيءَ تي تنقيد */ 390512 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} '''سنڌ جي تاريخ نويسي''' ('''Historiography of Sindh''') سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسيءَ جي لاڳاپي سان لاڳاپيل هڪ اهم موضوع آهي. قومي تاريخ عام طور تي تاريخي حقيقتن کي قوم ۽ ان جي مرڪز جي چوڌاري بيان ڪري ٿي، جڏهن ته علائقا اڪثر ڪناري تي رهجي وڃن ٿا ۽ انهن کي مڪمل يا تفصيلي تاريخي بيان نٿو ملي. ان جي ابتڙ، علائقائي تاريخون پنهنجي مخصوص علائقي، ثقافتي روايتن، ٻولي ۽ سڃاڻپ تي زور ڏين ٿيون، ته جيئن اهي قومي تاريخ ۾ پنهنجي جدا حيثيت قائم ڪري سگهن.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=Essays On The History of Sindh |publisher=فڪشن هائوس |location=لاهور |year=2005 |pages=17–27 }}</ref> ==قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسي== قومي ۽ علائقائي تاريخن جا مقصد به مختلف رهيا آهن. قومي تاريخ منتشر ۽ جدا جدا عنصرن کي هڪ قومي سڃاڻپ هيٺ گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، جڏهن ته علائقائي تاريخون پنهنجي ثقافتي قدرن، روايتن ۽ سياسي حيثيت کي اجاگر ڪري پنهنجي معاملن ۾ آزاد ڪردار ادا ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪن ٿيون. نوآبادياتي دور جي خاتمي ۽ نون ملڪن جي قيام کان پوءِ، پراڻين حدن جي تبديليءَ سبب قوم رياست ۽ صوبن جي وچ ۾ تضاد پيدا ٿيا. علائقن وٽ پنهنجي جدا تاريخ ۽ ثقافت هئي، جڏهن ته نئين قوم رياست کي پنهنجي تاريخ نئين زاويي سان ٺاهڻي هئي. اهڙي صورتحال ۾ قومي تاريخ ڪڏهن ڪڏهن سياسي غلبي، قومي سڃاڻپ جي تشهير ۽ علائقائي قوميتن جي دٻاءَ لاءِ استعمال ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==پاڪستان ۾ سنڌ جي علائقائي حيثيت== پاڪستان جي قيام وقت ملڪ ۾ پنج صوبا هئا، جن وٽ پنهنجي جدا سڃاڻپ موجود هئي. پاڪستان هڪ نئون ملڪ هو، تنهنڪري ان جي شروعاتي دور ۾ قومي وحدت ۽ قوم سازيءَ تي وڌيڪ زور ڏنو ويو. صوبي سان وابستگيءَ کي سرڪاري سطح تي ڪڏهن ڪڏهن تنقيد جو نشانو بڻايو ويو، ڇاڪاڻ ته ان کي قوم سازيءَ جي راهه ۾ رڪاوٽ سمجهيو ويندو هو. سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي سياسي عمل ۾ ٿيندڙ تبديلين کي ظاهر ڪري ٿي؛ جيئن جيئن سياسي جوڙجڪ بدلبي رهي، تيئن سنڌ جي تاريخ لکڻ جا رخ به تبديل ٿيندا رهيا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ هڪ الڳ حيثيت رکي ٿي، ڇاڪاڻ ته اها بنگال ۽ پنجاب وانگر ورهايل نه ٿي. سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي به پشتونن يا بلوچن وانگر ٻن يا وڌيڪ ملڪن ۾ وڏي پيماني تي ورهايل نه هئي. تاريخي ۽ جاگرافيائي طور سنڌ قديم زماني کان پنهنجي جداگانه سڃاڻپ رکي ٿي، جنهن ڪري اها پاڪستان جي ٻين صوبن کان هڪ خاص ۽ ممتاز حيثيت رکي ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي ۽ ورهاڱي کان اڳ جي تاريخ نويسي== تاريخ ڪنهن به علائقي کي تاريخي مرتبو ڏيڻ جو طاقتور ذريعو آهي، ڇاڪاڻ ته اها ان علائقي جون پاڙون ماضي ۾ ڳولي ٿي. ان شعور تحت ورهاڱي کان اڳ سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد سنڌ جي تاريخ کي نئين سر مرتب ڪرڻ هو. ان جي تاريخي رسالي ۾ سنڌ جي تاريخ جي مختلف پهلوئن تي تحقيقي مضمون شايع ٿيندا هئا. خاص طور قديم دور تي زور ڏنو ويو، ته جيئن سنڌ جي تاريخي قدامت ثابت ڪري سگهجي. جيئن ته هن سوسائٽيءَ ۾ هندو ۽ انگريز مؤرخ وڌيڪ سرگرم هئا، تنهنڪري تاريخ نويسيءَ ۾ سيڪيولر رجحان نمايان رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==ورهاڱي کان پوءِ سنڌي تاريخ نويسي== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسي نون خيالن ۽ رجحانن سان سامهون آئي. ان جو مرڪزي نقطو اهو هو ته سنڌ تاريخي، ثقافتي ۽ لساني طور پاڪستان جي ٻين صوبن کان مختلف آهي. صوبائي سڃاڻپ تي زور ورهاڱي جي نتيجن سبب وڌيو. ڪراچي، جيڪا سنڌ جو اهم شهر ۽ بندرگاهه هئي، وفاقي علائقو قرار ڏئي نئين ملڪ جي گادي بڻائي وئي. سنڌ ان فيصلي خلاف احتجاج ڪيو، پر اهو احتجاج اثرائتو ثابت نه ٿيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي هندو آبادي وڏي پيماني تي لڏي وئي ۽ ان جي جاءِ تي اردو ڳالهائيندڙ آبادي آئي. هن تبديليءَ سنڌي قوميت کي ڪمزور ڪيو. ثقافتي ۽ لساني دٻاءَ کي منهن ڏيڻ لاءِ سنڌي دانشورن سنڌ جي تاريخ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ طرف ڌيان ڏنو، ته جيئن سنڌ جي جدا سڃاڻپ کي برقرار رکيو وڃي. ان مقصد لاءِ سنڌي ادبي بورڊ قائم ڪيو ويو، جنهن سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ تاريخي تحقيق جي حوصلا افزائي ڪئي. بورڊ سنڌ جي قديم کان جديد دور تائين نو جلدن ۾ جامع تاريخ شايع ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ سنڌ جي تاريخ بابت فارسي اصل ماخذ پڻ شايع ڪيا، ته جيئن مؤرخن کي بنيادي مواد ملي سگهي. انهن مان ڪجهه ڪتاب بعد ۾ سنڌي ۽ اردو ۾ ترجمو ٿيا، جنهن سان اردو پڙهندڙن لاءِ سنڌ جي تاريخ کي سمجهڻ جا نوان رستا کليا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==اسلام، عرب فتح ۽ باب الاسلام جو تصور== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جي هڪ اهم خصوصيت سنڌ جي تاريخ ۾ اسلام جي ڪردار تي زور هو. عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ کي “باب الاسلام” يعني اسلام جو دروازو بڻائيندڙ واقعو سمجهيو ويو. محمد بن قاسم کي هڪ اهم تاريخي هيرو طور پيش ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته هن کي سنڌ ۾ اسلام آڻيندڙ فاتح طور بيان ڪيو ويو. اسلام پسند تاريخ نويسيءَ ۾ عرب فتح ۽ عرب فاتح سنڌ جي اسلامي سڃاڻپ جا وڏا نشان بڻيا ۽ باب الاسلام جو تصور سالياني يادگيريءَ جو موضوع پڻ بڻيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سيد سليمان ندوي پنهنجي ڪتاب ''عرب و هند ڪي تعلقات'' ۾ عربن جي سنڌ فتح ۽ اتر هندستان تي ترڪن جي فتحن ۾ فرق بيان ڪيو. سندس خيال موجب سنڌ فتح ڪندڙ عرب اسلامي ماحول ۾ رهندا هئا ۽ اسلامي تعليمات کان واقف هئا، جڏهن ته ترڪ، افغان ۽ مغل حڪمران فقط نالي ماتر مسلمان هئا ۽ اسلامي تعليمات جا حقيقي نمائندا نه هئا. ان خيال موجب سنڌ جو اسلامي ڪردار پاڪستان جي ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پختو سمجهيو ويو.<ref name="SuleimanNadvi-ArabHind-1976">{{cite book |last=ندوي |first=سليمان |title=عرب و هند ڪي تعلقات |location=ڪراچي |year=1976 |pages=107، 192 }}</ref> محمد علي جناح جي هڪ تقرير جو حوالو پڻ ڏنو ويو، جنهن ۾ هن سنڌ کي خراج تحسين پيش ڪندي چيو ته پاڪستان حقيقت ۾ ان ڏينهن وجود ۾ آيو، جڏهن پهريون مسلمان سنڌ جي سرزمين تي آيو. ورهاڱي کان پوءِ هن تصور سنڌ کي ٻين صوبن کان اسلامي روايتن جي وارث طور الڳ ڏيکارڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سنڌ جو ڪردار== سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو ٻيو اهم پهلو آزاديءَ جي تحريڪ ۽ پاڪستان جي قيام ۾ سنڌ جي ڪردار تي زور آهي. سنڌ جي ماڻهن خلافت تحريڪ، هجرت تحريڪ ۽ ريشمي رومال تحريڪ ۾ سرگرم حصو ورتو. انهن تحريڪن سنڌ جي ماڻهن کي هندستان جي مسلمانن سان ويجهو آندو. سنڌ کي بمبئي کان جدا ڪرڻ جي جدوجهد پڻ هندستاني مسلمانن جي سياسي مطالبن لاءِ مددگار ثابت ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ پاڪستان جي قيام واري جدوجهد ۾ پنهنجي ڪردار تي به فخر ڪري ٿي. 1938ع ۾ شيخ عبدالمجيد سنڌي صوبائي مسلم ليگ جي اجلاس ۾ پاڪستان بابت قرارداد پيش ڪئي، جيڪا اڪثريت سان منظور ٿي. 1943ع ۾ سنڌ اسيمبلي پاڪستان قرارداد جي حمايت ڪئي. ان موقعي تي جي. ايم. سيد تقرير ڪندي چيو ته هندستان جا مسلمان جدا قوم آهن، ڇاڪاڻ ته انهن جي جدا تاريخ، ثقافت، ادب، روايتون ۽ سياسي توڙي معاشي نظام آهن؛ تنهنڪري انهن کي جدا وطن ڏنو وڃي.<ref name="MehranFreedomMovement1985">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |pages=17–18 }}</ref> سنڌ اسيمبلي 1946ع ۾ پاڪستان جي قرارداد جي حمايت ڪندڙ پهرين اسيمبلي طور پيش ڪئي وئي. 1985ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ جي رسالي ''مهراڻ'' آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر شايع ڪيو. ان جي اداريي ۾ چيو ويو ته پاڪستان جو حقيقي خالق سنڌ آهي. اداريي ۾ اهو به افسوس ظاهر ڪيو ويو ته پاڪستان جي قيام کان پوءِ سنڌ جي ڪردار کي ڄاڻي واڻي گهٽايو ويو؛ جهڙوڪ محمد علي جناح جي جنم ڀومي جهرڪ کي نظرانداز ڪري وزير مينشن ڪراچي کي اڳيان آڻڻ، ۽ سنڌي اڳواڻن جي خدمتن کي پاڪستان جي قيام ۾ مناسب طور تسليم نه ڪرڻ.<ref name="MehranFreedomMovement1985p5">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=5 }}</ref><ref name="MehranFreedomMovement1985p6">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=6 }}</ref> سنڌ طرفان پنهنجي اسلامي ڪردار ۽ آزاديءَ جي تحريڪ ۾ ڪردار تي زور ڏيڻ جو هڪ سياسي سبب صوبائي خودمختياريءَ جو مطالبو هو. سنڌ چاهيو ٿي ته مرڪز جو ڪردار صوبائي معاملن ۾ گهٽ کان گهٽ هجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==ون يونٽ ۽ سنڌي قومپرست تاريخ نويسي== سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ بنيادي تبديلي ون يونٽ جي دور ۾ آئي. 1955ع ۾ اولهه پاڪستان جا صوبا هڪ يونٽ ۾ ضم ڪيا ويا، جنهن سبب سنڌ پاڻ کي ٻيهر اهڙي صورتحال ۾ محسوس ڪيو، جهڙي طرح نوآبادياتي دور ۾ اها بمبئي پريزيڊنسيءَ جو حصو هئي. بمبئي جي جاءِ تي هاڻي لاهور جو غلبو محسوس ڪيو ويو. سنڌ پنهنجي سياسي آزادي ٻيهر وڃائي ويٺي. ون يونٽ جي عمل سنڌ جي ڪجهه سياستدانن جي موقعي پرستيءَ کي به ظاهر ڪيو، جن مرڪزي حڪومت سان گڏجي سنڌ کي ون يونٽ جو حصو بڻائڻ ۾ مدد ڪئي. ساڳئي وقت اهڙا اڳواڻ به سامهون آيا، جن ون يونٽ جي مخالفت ڪئي ۽ ان سبب تڪليفون برداشت ڪيون. هن دور سنڌ جي تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جو نئون تصور پيدا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ون يونٽ سنڌين کي سياسي طور وڌيڪ پختو ڪيو، ڇاڪاڻ ته سنڌ مجموعي طور پنجاب جي سياسي غلبي هيٺ تڪليفون ڀوڳيون. هن دور ۾ بئراج جي زرخيز زمين فوجي آفيسرن ۽ اعليٰ بيوروڪريٽن کي الاٽ ڪئي وئي، جنهن سان سنڌي هارين جا حق متاثر ٿيا. سرڪاري ملازمتن ۾ سنڌين کي مناسب حصو نه مليو، جنهن سبب وڌندڙ وچولي طبقي ۾ مايوسي پيدا ٿي. انهن تجربن کان پوءِ سنڌين محسوس ڪيو ته نه “باب الاسلام” واري حيثيت ۽ نه آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سندن ڪردار، انهن کي سندن حق ڏيارڻ ۾ مددگار ثابت ٿيا. ان احساس سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو رخ بدلائي ڇڏيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌي قومپرستي تاريخ جي تجزيي جو مرڪزي نقطو بڻجي وئي. ماضيءَ کي حال جي روشنيءَ ۾ پرکيو ويو، خاص طور پرڏيهي حملن جي اثرن کي هن انداز سان ڏٺو ويو ته سنڌ بار بار پرڏيهي غلبي سبب ڪيئن متاثر ٿي. پرڏيهي غلبي جي موضوع سنڌ جي اهڙي تصوير ٺاهي، جنهن ۾ سنڌ کي مظلوم ۽ استحصال جو شڪار علائقو طور پيش ڪيو ويو. ساڳئي وقت تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جي ڪردار کي نمايان ڪيو ويو، ته جيئن نئين نسل لاءِ ڪردار جا نمونا پيدا ڪيا وڃن.<ref name="MubarakAli1994p45">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=سنڌ خاموشي ڪي آواز |location=لاهور |year=1994 |page=45 }}</ref> ==سيڪيولر قومپرست تعبير ۽ قديم سنڌ== سنڌي قومپرستيءَ هيٺ ٺهيل نئين تاريخ نويسي مذهبي نه پر سيڪيولر هئي. سنڌي ثقافت ۽ تهذيب جون پاڙون قديم ماضيءَ ۾ ڳوليون ويون ۽ دعويٰ ڪئي وئي ته سنڌ جي تهذيبي حيثيت بابلي، آشوري ۽ مصري تهذيبن جي برابر آهي. سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب سنڌين لاءِ فخر جو ذريعو بڻجي، ۽ موهن جو دڙو سنڌ جي قديم ماضيءَ جي علامت طور اڀريو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==جي.ايم. سيد جي تاريخي تعبير== [[جي.ايم. سيد]] سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ اهم نوان رجحان متعارف ڪرايا. هن عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ لاءِ برڪت نه، پر هڪ جارحيت قرار ڏنو. سندس خيال ۾ محمد بن قاسم به ٻين حمله آورن وانگر هڪ جارح هو، جنهن سنڌ جا وسيلا لٽيا. هن دليل لاءِ ساڳيو منطق استعمال ڪيو، جيڪو سليمان ندوي ترڪ حمله آورن بابت ڏنو هو. جي. ايم. سيد موجب اٺين صديءَ تائين اموي دور ۾ عرب حاڪمن جو اصل اسلامي روح ختم ٿي چڪو هو ۽ اهي دنياوي ۽ سامراجي طاقت بڻجي چڪا هئا؛ تنهنڪري سنڌ جي عرب فتح اسلام نه پر عرب سلطنت جي توسيع هئي.<ref name="ArisarGMSayyidp56">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=56 }}</ref> هن تعبير محمد بن قاسم کي هيرو مان جارح ۾ تبديل ڪيو ۽ راجا ڏاهر کي مادر وطن جو محافظ بڻايو، جنهن حمله آورن سان ٺاهه ڪرڻ بدران وڙهندي جان قربان ڪئي. جي. ايم. سيد چچ نامو ۽ جنت السنڌ جهڙن تاريخي ماخذن تي به تنقيد ڪئي، ڇاڪاڻ ته سندس خيال ۾ اهي حمله آورن جي واکاڻ ڪن ٿا ۽ پڙهندڙن کي حقيقي تاريخي شعور کان محروم ڪن ٿا.<ref name="ArisarGMSayyidp55">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=55 }}</ref> جي. ايم. سيد جي نظر ۾ سنڌ تي حملو ڪندڙ سڀ پرڏيهي فاتح هڪ ئي زمري ۾ اچن ٿا، ڀلي انهن جو مذهب ڪهڙو به هجي. انهن ۾ ايران جو دارا، عربن جو محمد بن قاسم، غزنيءَ جو محمود، دهليءَ جو علاؤالدين، قنڌار جو شاهه بيگ ارغون، مغلن جو خان خانان ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو چارلس نيپيئر شامل ڪيا ويا. انهن سڀني کي سنڌ جا غاصب ۽ تباهه ڪندڙ قرار ڏنو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidp58">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=58 }}</ref> ==غدارن ۽ سورمن جو تصور== 1956ع کان پوءِ سياسي صورتحال سنڌ جي تاريخ کي “غدارن” ۽ “سورمن” جي انداز ۾ لکڻ طرف وٺي وئي. جيڪي ماڻهو ذاتي مفادن لاءِ سنڌ کي وڪڻندڙ سمجهيا ويا، انهن کي غدار چيو ويو، جڏهن ته جيڪي مادر وطن لاءِ قرباني ڏيندڙ سمجهيا ويا، انهن کي سورمو قرار ڏنو ويو. سنڌ جي دفاع ڪندڙن ۾ راجا ڏاهر، دودو سومرو، دريا خان، مخدوم بلاول، شاهه عنايت ۽ هوش محمد کي شامل ڪيو ويو. غدارن ۾ قاضي قاضن، نائومل ۽ مير علي مراد جا نالا کنيا ويا. هن تاريخ نويسيءَ جو پيغام اهو هو ته ڪيچ مڪران، ٺٽي، مياڻي ۽ دٻي ۾ وڙهيل سنڌ جي آزاديءَ جون جنگيون اڃا ختم نه ٿيون آهن، پر اها جنگ هر شهر ۽ ڳوٺ ۾ جاري آهي.<ref name="ArisarGMSayyidp63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=63 }}</ref> ==مغل دور، تاريخ مظھر شاهجهاني ۽ پرڏيهي غلبو== سنڌ تي مغل دور جي پرڏيهي قبضي جا اثر بيان ڪرڻ لاءِ سنڌي ادبي بورڊ 1962ع ۾ يوسف ميرڪ جي اصل ماخذ ''تاريخ مظھر شاهجهاني'' شايع ڪئي. ان جو مقدمو پير حسام الدين راشدي لکيو. هن مقدمي ۾ خاص طور اهي واقعا چونڊيا ويا، جن ۾ ظلم ۽ استحصال جي تصوير ملي ٿي ۽ جيڪي سنڌ جي ان وقت جي سياسي حالت سان لاڳاپيل لڳندا هئا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962p21">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |page=21 }}</ref> پير حسام الدين راشدي، يوسف ميرڪ جي حوالي سان، سيوهڻ جي گورنر جي ظلم، ماڻهن کي ڪوڙا هڻڻ ۽ اذيت ڏيڻ جا واقعا بيان ڪيا. مغل عملدارن طرفان ماڻهن جي ملڪيت ضبط ڪرڻ، سندن وسيلن ۽ دولت کان محروم ڪرڻ، ڦورن ۽ ڌاڙيلن جي سرپرستي ڪرڻ ۽ ڳرا محصول لاڳو ڪرڻ جهڙا عمل بيان ڪيا ويا. نتيجي طور سيوهڻ جو علائقو برباد ٿيو، ڳوٺ ۽ شهر ويران ٿيا، ۽ ماڻهو پنهنجا گهر ڇڏي پري علائقن ۾ پناهه وٺڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962pp30-31">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |pages=30–31 }}</ref> ==عثمان ڏيپلائي ۽ مزاحمتي ادب== پرڏيهي قبضي خلاف مزاحمت جو اظهار ادبي صورت ۾ به ٿيو. عثمان ڏيپلائي 1962ع ۾ پنهنجو تاريخي ناول ''سانگهڙ'' شايع ڪيو، جنهن جو موضوع انگريزن خلاف حرن جي جدوجهد هو. هن ناول سنڌ جي نئين نسل تائين اهو پيغام پهچايو ته سياسي غلبي ۽ حقن جي جدوجهد خلاف ڪيئن وڙهجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==سنڌ جي ثقافتي علامتون ۽ قوميت== سنڌ جي ماضيءَ جي عظمت بيان ڪرڻ کي به اهم سمجهيو ويو، ته جيئن سنڌين ۾ فخر جو احساس پيدا ٿئي. انهن علامتن ۾ موهن جو دڙو، ڄام نندي جو مقبرو، رني ڪوٽ، عمرڪوٽ جا قلعا، حيدرآباد جا بادگير، اجرڪ، رلي، ڪاشيءَ جو ڪم ۽ هالا جو فرنيچر شامل هئا. ادبي شخصيتن ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي، سچل سرمست ۽ سامي کي سنڌي ٻوليءَ کي شاهوڪار ڪندڙ ۽ سنڌي قومي شعور پيدا ڪندڙ شخصيتن طور پيش ڪيو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidpp62-63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |pages=62–63 }}</ref> سنڌي قومپرستيءَ جو بنياد مذهب بدران ٻولي ۽ علائقي تي رکيو ويو. هن خيال موجب جيڪي ماڻهو سنڌ ۾ رهن ٿا ۽ سنڌي ٻولي ڳالهائين ٿا، اهي سنڌي آهن. ٻن قومن واري نظريي کي رد ڪندي قوميت جو تصور سيڪيولر بنيادن تي قائم ڪيو ويو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==قومپرست تاريخ نويسيءَ تي تنقيد== قومپرست فريم ورڪ ۾ تاريخ لکڻ بابت تنقيد پڻ ڪئي وئي آهي. ڊاڪٽر مبارڪ علي موجب اهڙي تاريخ نويسيءَ ۾ ڪڏهن ڪڏهن حقيقتن کي مسخ ڪري يا چونڊي استعمال ڪيو ويو، ته جيئن اهي قومي بيانئي سان ٺهڪي اچن. تاريخي طريقيڪار کي مڪمل طور لاڳو ڪرڻ بدران جذباتي ۽ مبالغو آميز بيان اختيار ڪيو ويو. ان تاريخ نويسيءَ جو وڏو مقصد سياسي استعمال بڻجي ويو، جنهن سبب سنڌ جي تاريخ نويسي هڪ مرحلي تي بيهي رهي ۽ نون علمي موضوعن ڏانهن گهربل اڳڀرائي نه ڪري سگهي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:تاريخ نويسي]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] jhbgkqih0rodydedzvenwbqej1eofk2 390514 390512 2026-07-02T08:50:28Z Ibne maryam 17680 /* اڻلکيل ۽ نظرانداز ٿيل موضوع */ 390514 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} '''سنڌ جي تاريخ نويسي''' ('''Historiography of Sindh''') سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسيءَ جي لاڳاپي سان لاڳاپيل هڪ اهم موضوع آهي. قومي تاريخ عام طور تي تاريخي حقيقتن کي قوم ۽ ان جي مرڪز جي چوڌاري بيان ڪري ٿي، جڏهن ته علائقا اڪثر ڪناري تي رهجي وڃن ٿا ۽ انهن کي مڪمل يا تفصيلي تاريخي بيان نٿو ملي. ان جي ابتڙ، علائقائي تاريخون پنهنجي مخصوص علائقي، ثقافتي روايتن، ٻولي ۽ سڃاڻپ تي زور ڏين ٿيون، ته جيئن اهي قومي تاريخ ۾ پنهنجي جدا حيثيت قائم ڪري سگهن.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=Essays On The History of Sindh |publisher=فڪشن هائوس |location=لاهور |year=2005 |pages=17–27 }}</ref> ==قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسي== قومي ۽ علائقائي تاريخن جا مقصد به مختلف رهيا آهن. قومي تاريخ منتشر ۽ جدا جدا عنصرن کي هڪ قومي سڃاڻپ هيٺ گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، جڏهن ته علائقائي تاريخون پنهنجي ثقافتي قدرن، روايتن ۽ سياسي حيثيت کي اجاگر ڪري پنهنجي معاملن ۾ آزاد ڪردار ادا ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪن ٿيون. نوآبادياتي دور جي خاتمي ۽ نون ملڪن جي قيام کان پوءِ، پراڻين حدن جي تبديليءَ سبب قوم رياست ۽ صوبن جي وچ ۾ تضاد پيدا ٿيا. علائقن وٽ پنهنجي جدا تاريخ ۽ ثقافت هئي، جڏهن ته نئين قوم رياست کي پنهنجي تاريخ نئين زاويي سان ٺاهڻي هئي. اهڙي صورتحال ۾ قومي تاريخ ڪڏهن ڪڏهن سياسي غلبي، قومي سڃاڻپ جي تشهير ۽ علائقائي قوميتن جي دٻاءَ لاءِ استعمال ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==پاڪستان ۾ سنڌ جي علائقائي حيثيت== پاڪستان جي قيام وقت ملڪ ۾ پنج صوبا هئا، جن وٽ پنهنجي جدا سڃاڻپ موجود هئي. پاڪستان هڪ نئون ملڪ هو، تنهنڪري ان جي شروعاتي دور ۾ قومي وحدت ۽ قوم سازيءَ تي وڌيڪ زور ڏنو ويو. صوبي سان وابستگيءَ کي سرڪاري سطح تي ڪڏهن ڪڏهن تنقيد جو نشانو بڻايو ويو، ڇاڪاڻ ته ان کي قوم سازيءَ جي راهه ۾ رڪاوٽ سمجهيو ويندو هو. سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي سياسي عمل ۾ ٿيندڙ تبديلين کي ظاهر ڪري ٿي؛ جيئن جيئن سياسي جوڙجڪ بدلبي رهي، تيئن سنڌ جي تاريخ لکڻ جا رخ به تبديل ٿيندا رهيا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ هڪ الڳ حيثيت رکي ٿي، ڇاڪاڻ ته اها بنگال ۽ پنجاب وانگر ورهايل نه ٿي. سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي به پشتونن يا بلوچن وانگر ٻن يا وڌيڪ ملڪن ۾ وڏي پيماني تي ورهايل نه هئي. تاريخي ۽ جاگرافيائي طور سنڌ قديم زماني کان پنهنجي جداگانه سڃاڻپ رکي ٿي، جنهن ڪري اها پاڪستان جي ٻين صوبن کان هڪ خاص ۽ ممتاز حيثيت رکي ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي ۽ ورهاڱي کان اڳ جي تاريخ نويسي== تاريخ ڪنهن به علائقي کي تاريخي مرتبو ڏيڻ جو طاقتور ذريعو آهي، ڇاڪاڻ ته اها ان علائقي جون پاڙون ماضي ۾ ڳولي ٿي. ان شعور تحت ورهاڱي کان اڳ سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد سنڌ جي تاريخ کي نئين سر مرتب ڪرڻ هو. ان جي تاريخي رسالي ۾ سنڌ جي تاريخ جي مختلف پهلوئن تي تحقيقي مضمون شايع ٿيندا هئا. خاص طور قديم دور تي زور ڏنو ويو، ته جيئن سنڌ جي تاريخي قدامت ثابت ڪري سگهجي. جيئن ته هن سوسائٽيءَ ۾ هندو ۽ انگريز مؤرخ وڌيڪ سرگرم هئا، تنهنڪري تاريخ نويسيءَ ۾ سيڪيولر رجحان نمايان رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==ورهاڱي کان پوءِ سنڌي تاريخ نويسي== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسي نون خيالن ۽ رجحانن سان سامهون آئي. ان جو مرڪزي نقطو اهو هو ته سنڌ تاريخي، ثقافتي ۽ لساني طور پاڪستان جي ٻين صوبن کان مختلف آهي. صوبائي سڃاڻپ تي زور ورهاڱي جي نتيجن سبب وڌيو. ڪراچي، جيڪا سنڌ جو اهم شهر ۽ بندرگاهه هئي، وفاقي علائقو قرار ڏئي نئين ملڪ جي گادي بڻائي وئي. سنڌ ان فيصلي خلاف احتجاج ڪيو، پر اهو احتجاج اثرائتو ثابت نه ٿيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي هندو آبادي وڏي پيماني تي لڏي وئي ۽ ان جي جاءِ تي اردو ڳالهائيندڙ آبادي آئي. هن تبديليءَ سنڌي قوميت کي ڪمزور ڪيو. ثقافتي ۽ لساني دٻاءَ کي منهن ڏيڻ لاءِ سنڌي دانشورن سنڌ جي تاريخ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ طرف ڌيان ڏنو، ته جيئن سنڌ جي جدا سڃاڻپ کي برقرار رکيو وڃي. ان مقصد لاءِ سنڌي ادبي بورڊ قائم ڪيو ويو، جنهن سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ تاريخي تحقيق جي حوصلا افزائي ڪئي. بورڊ سنڌ جي قديم کان جديد دور تائين نو جلدن ۾ جامع تاريخ شايع ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ سنڌ جي تاريخ بابت فارسي اصل ماخذ پڻ شايع ڪيا، ته جيئن مؤرخن کي بنيادي مواد ملي سگهي. انهن مان ڪجهه ڪتاب بعد ۾ سنڌي ۽ اردو ۾ ترجمو ٿيا، جنهن سان اردو پڙهندڙن لاءِ سنڌ جي تاريخ کي سمجهڻ جا نوان رستا کليا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==اسلام، عرب فتح ۽ باب الاسلام جو تصور== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جي هڪ اهم خصوصيت سنڌ جي تاريخ ۾ اسلام جي ڪردار تي زور هو. عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ کي “باب الاسلام” يعني اسلام جو دروازو بڻائيندڙ واقعو سمجهيو ويو. محمد بن قاسم کي هڪ اهم تاريخي هيرو طور پيش ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته هن کي سنڌ ۾ اسلام آڻيندڙ فاتح طور بيان ڪيو ويو. اسلام پسند تاريخ نويسيءَ ۾ عرب فتح ۽ عرب فاتح سنڌ جي اسلامي سڃاڻپ جا وڏا نشان بڻيا ۽ باب الاسلام جو تصور سالياني يادگيريءَ جو موضوع پڻ بڻيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سيد سليمان ندوي پنهنجي ڪتاب ''عرب و هند ڪي تعلقات'' ۾ عربن جي سنڌ فتح ۽ اتر هندستان تي ترڪن جي فتحن ۾ فرق بيان ڪيو. سندس خيال موجب سنڌ فتح ڪندڙ عرب اسلامي ماحول ۾ رهندا هئا ۽ اسلامي تعليمات کان واقف هئا، جڏهن ته ترڪ، افغان ۽ مغل حڪمران فقط نالي ماتر مسلمان هئا ۽ اسلامي تعليمات جا حقيقي نمائندا نه هئا. ان خيال موجب سنڌ جو اسلامي ڪردار پاڪستان جي ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پختو سمجهيو ويو.<ref name="SuleimanNadvi-ArabHind-1976">{{cite book |last=ندوي |first=سليمان |title=عرب و هند ڪي تعلقات |location=ڪراچي |year=1976 |pages=107، 192 }}</ref> محمد علي جناح جي هڪ تقرير جو حوالو پڻ ڏنو ويو، جنهن ۾ هن سنڌ کي خراج تحسين پيش ڪندي چيو ته پاڪستان حقيقت ۾ ان ڏينهن وجود ۾ آيو، جڏهن پهريون مسلمان سنڌ جي سرزمين تي آيو. ورهاڱي کان پوءِ هن تصور سنڌ کي ٻين صوبن کان اسلامي روايتن جي وارث طور الڳ ڏيکارڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سنڌ جو ڪردار== سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو ٻيو اهم پهلو آزاديءَ جي تحريڪ ۽ پاڪستان جي قيام ۾ سنڌ جي ڪردار تي زور آهي. سنڌ جي ماڻهن خلافت تحريڪ، هجرت تحريڪ ۽ ريشمي رومال تحريڪ ۾ سرگرم حصو ورتو. انهن تحريڪن سنڌ جي ماڻهن کي هندستان جي مسلمانن سان ويجهو آندو. سنڌ کي بمبئي کان جدا ڪرڻ جي جدوجهد پڻ هندستاني مسلمانن جي سياسي مطالبن لاءِ مددگار ثابت ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ پاڪستان جي قيام واري جدوجهد ۾ پنهنجي ڪردار تي به فخر ڪري ٿي. 1938ع ۾ شيخ عبدالمجيد سنڌي صوبائي مسلم ليگ جي اجلاس ۾ پاڪستان بابت قرارداد پيش ڪئي، جيڪا اڪثريت سان منظور ٿي. 1943ع ۾ سنڌ اسيمبلي پاڪستان قرارداد جي حمايت ڪئي. ان موقعي تي جي. ايم. سيد تقرير ڪندي چيو ته هندستان جا مسلمان جدا قوم آهن، ڇاڪاڻ ته انهن جي جدا تاريخ، ثقافت، ادب، روايتون ۽ سياسي توڙي معاشي نظام آهن؛ تنهنڪري انهن کي جدا وطن ڏنو وڃي.<ref name="MehranFreedomMovement1985">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |pages=17–18 }}</ref> سنڌ اسيمبلي 1946ع ۾ پاڪستان جي قرارداد جي حمايت ڪندڙ پهرين اسيمبلي طور پيش ڪئي وئي. 1985ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ جي رسالي ''مهراڻ'' آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر شايع ڪيو. ان جي اداريي ۾ چيو ويو ته پاڪستان جو حقيقي خالق سنڌ آهي. اداريي ۾ اهو به افسوس ظاهر ڪيو ويو ته پاڪستان جي قيام کان پوءِ سنڌ جي ڪردار کي ڄاڻي واڻي گهٽايو ويو؛ جهڙوڪ محمد علي جناح جي جنم ڀومي جهرڪ کي نظرانداز ڪري وزير مينشن ڪراچي کي اڳيان آڻڻ، ۽ سنڌي اڳواڻن جي خدمتن کي پاڪستان جي قيام ۾ مناسب طور تسليم نه ڪرڻ.<ref name="MehranFreedomMovement1985p5">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=5 }}</ref><ref name="MehranFreedomMovement1985p6">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=6 }}</ref> سنڌ طرفان پنهنجي اسلامي ڪردار ۽ آزاديءَ جي تحريڪ ۾ ڪردار تي زور ڏيڻ جو هڪ سياسي سبب صوبائي خودمختياريءَ جو مطالبو هو. سنڌ چاهيو ٿي ته مرڪز جو ڪردار صوبائي معاملن ۾ گهٽ کان گهٽ هجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==ون يونٽ ۽ سنڌي قومپرست تاريخ نويسي== سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ بنيادي تبديلي ون يونٽ جي دور ۾ آئي. 1955ع ۾ اولهه پاڪستان جا صوبا هڪ يونٽ ۾ ضم ڪيا ويا، جنهن سبب سنڌ پاڻ کي ٻيهر اهڙي صورتحال ۾ محسوس ڪيو، جهڙي طرح نوآبادياتي دور ۾ اها بمبئي پريزيڊنسيءَ جو حصو هئي. بمبئي جي جاءِ تي هاڻي لاهور جو غلبو محسوس ڪيو ويو. سنڌ پنهنجي سياسي آزادي ٻيهر وڃائي ويٺي. ون يونٽ جي عمل سنڌ جي ڪجهه سياستدانن جي موقعي پرستيءَ کي به ظاهر ڪيو، جن مرڪزي حڪومت سان گڏجي سنڌ کي ون يونٽ جو حصو بڻائڻ ۾ مدد ڪئي. ساڳئي وقت اهڙا اڳواڻ به سامهون آيا، جن ون يونٽ جي مخالفت ڪئي ۽ ان سبب تڪليفون برداشت ڪيون. هن دور سنڌ جي تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جو نئون تصور پيدا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ون يونٽ سنڌين کي سياسي طور وڌيڪ پختو ڪيو، ڇاڪاڻ ته سنڌ مجموعي طور پنجاب جي سياسي غلبي هيٺ تڪليفون ڀوڳيون. هن دور ۾ بئراج جي زرخيز زمين فوجي آفيسرن ۽ اعليٰ بيوروڪريٽن کي الاٽ ڪئي وئي، جنهن سان سنڌي هارين جا حق متاثر ٿيا. سرڪاري ملازمتن ۾ سنڌين کي مناسب حصو نه مليو، جنهن سبب وڌندڙ وچولي طبقي ۾ مايوسي پيدا ٿي. انهن تجربن کان پوءِ سنڌين محسوس ڪيو ته نه “باب الاسلام” واري حيثيت ۽ نه آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سندن ڪردار، انهن کي سندن حق ڏيارڻ ۾ مددگار ثابت ٿيا. ان احساس سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو رخ بدلائي ڇڏيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌي قومپرستي تاريخ جي تجزيي جو مرڪزي نقطو بڻجي وئي. ماضيءَ کي حال جي روشنيءَ ۾ پرکيو ويو، خاص طور پرڏيهي حملن جي اثرن کي هن انداز سان ڏٺو ويو ته سنڌ بار بار پرڏيهي غلبي سبب ڪيئن متاثر ٿي. پرڏيهي غلبي جي موضوع سنڌ جي اهڙي تصوير ٺاهي، جنهن ۾ سنڌ کي مظلوم ۽ استحصال جو شڪار علائقو طور پيش ڪيو ويو. ساڳئي وقت تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جي ڪردار کي نمايان ڪيو ويو، ته جيئن نئين نسل لاءِ ڪردار جا نمونا پيدا ڪيا وڃن.<ref name="MubarakAli1994p45">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=سنڌ خاموشي ڪي آواز |location=لاهور |year=1994 |page=45 }}</ref> ==سيڪيولر قومپرست تعبير ۽ قديم سنڌ== سنڌي قومپرستيءَ هيٺ ٺهيل نئين تاريخ نويسي مذهبي نه پر سيڪيولر هئي. سنڌي ثقافت ۽ تهذيب جون پاڙون قديم ماضيءَ ۾ ڳوليون ويون ۽ دعويٰ ڪئي وئي ته سنڌ جي تهذيبي حيثيت بابلي، آشوري ۽ مصري تهذيبن جي برابر آهي. سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب سنڌين لاءِ فخر جو ذريعو بڻجي، ۽ موهن جو دڙو سنڌ جي قديم ماضيءَ جي علامت طور اڀريو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==جي.ايم. سيد جي تاريخي تعبير== [[جي.ايم. سيد]] سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ اهم نوان رجحان متعارف ڪرايا. هن عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ لاءِ برڪت نه، پر هڪ جارحيت قرار ڏنو. سندس خيال ۾ محمد بن قاسم به ٻين حمله آورن وانگر هڪ جارح هو، جنهن سنڌ جا وسيلا لٽيا. هن دليل لاءِ ساڳيو منطق استعمال ڪيو، جيڪو سليمان ندوي ترڪ حمله آورن بابت ڏنو هو. جي. ايم. سيد موجب اٺين صديءَ تائين اموي دور ۾ عرب حاڪمن جو اصل اسلامي روح ختم ٿي چڪو هو ۽ اهي دنياوي ۽ سامراجي طاقت بڻجي چڪا هئا؛ تنهنڪري سنڌ جي عرب فتح اسلام نه پر عرب سلطنت جي توسيع هئي.<ref name="ArisarGMSayyidp56">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=56 }}</ref> هن تعبير محمد بن قاسم کي هيرو مان جارح ۾ تبديل ڪيو ۽ راجا ڏاهر کي مادر وطن جو محافظ بڻايو، جنهن حمله آورن سان ٺاهه ڪرڻ بدران وڙهندي جان قربان ڪئي. جي. ايم. سيد چچ نامو ۽ جنت السنڌ جهڙن تاريخي ماخذن تي به تنقيد ڪئي، ڇاڪاڻ ته سندس خيال ۾ اهي حمله آورن جي واکاڻ ڪن ٿا ۽ پڙهندڙن کي حقيقي تاريخي شعور کان محروم ڪن ٿا.<ref name="ArisarGMSayyidp55">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=55 }}</ref> جي. ايم. سيد جي نظر ۾ سنڌ تي حملو ڪندڙ سڀ پرڏيهي فاتح هڪ ئي زمري ۾ اچن ٿا، ڀلي انهن جو مذهب ڪهڙو به هجي. انهن ۾ ايران جو دارا، عربن جو محمد بن قاسم، غزنيءَ جو محمود، دهليءَ جو علاؤالدين، قنڌار جو شاهه بيگ ارغون، مغلن جو خان خانان ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو چارلس نيپيئر شامل ڪيا ويا. انهن سڀني کي سنڌ جا غاصب ۽ تباهه ڪندڙ قرار ڏنو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidp58">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=58 }}</ref> ==غدارن ۽ سورمن جو تصور== 1956ع کان پوءِ سياسي صورتحال سنڌ جي تاريخ کي “غدارن” ۽ “سورمن” جي انداز ۾ لکڻ طرف وٺي وئي. جيڪي ماڻهو ذاتي مفادن لاءِ سنڌ کي وڪڻندڙ سمجهيا ويا، انهن کي غدار چيو ويو، جڏهن ته جيڪي مادر وطن لاءِ قرباني ڏيندڙ سمجهيا ويا، انهن کي سورمو قرار ڏنو ويو. سنڌ جي دفاع ڪندڙن ۾ راجا ڏاهر، دودو سومرو، دريا خان، مخدوم بلاول، شاهه عنايت ۽ هوش محمد کي شامل ڪيو ويو. غدارن ۾ قاضي قاضن، نائومل ۽ مير علي مراد جا نالا کنيا ويا. هن تاريخ نويسيءَ جو پيغام اهو هو ته ڪيچ مڪران، ٺٽي، مياڻي ۽ دٻي ۾ وڙهيل سنڌ جي آزاديءَ جون جنگيون اڃا ختم نه ٿيون آهن، پر اها جنگ هر شهر ۽ ڳوٺ ۾ جاري آهي.<ref name="ArisarGMSayyidp63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=63 }}</ref> ==مغل دور، تاريخ مظھر شاهجهاني ۽ پرڏيهي غلبو== سنڌ تي مغل دور جي پرڏيهي قبضي جا اثر بيان ڪرڻ لاءِ سنڌي ادبي بورڊ 1962ع ۾ يوسف ميرڪ جي اصل ماخذ ''تاريخ مظھر شاهجهاني'' شايع ڪئي. ان جو مقدمو پير حسام الدين راشدي لکيو. هن مقدمي ۾ خاص طور اهي واقعا چونڊيا ويا، جن ۾ ظلم ۽ استحصال جي تصوير ملي ٿي ۽ جيڪي سنڌ جي ان وقت جي سياسي حالت سان لاڳاپيل لڳندا هئا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962p21">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |page=21 }}</ref> پير حسام الدين راشدي، يوسف ميرڪ جي حوالي سان، سيوهڻ جي گورنر جي ظلم، ماڻهن کي ڪوڙا هڻڻ ۽ اذيت ڏيڻ جا واقعا بيان ڪيا. مغل عملدارن طرفان ماڻهن جي ملڪيت ضبط ڪرڻ، سندن وسيلن ۽ دولت کان محروم ڪرڻ، ڦورن ۽ ڌاڙيلن جي سرپرستي ڪرڻ ۽ ڳرا محصول لاڳو ڪرڻ جهڙا عمل بيان ڪيا ويا. نتيجي طور سيوهڻ جو علائقو برباد ٿيو، ڳوٺ ۽ شهر ويران ٿيا، ۽ ماڻهو پنهنجا گهر ڇڏي پري علائقن ۾ پناهه وٺڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962pp30-31">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |pages=30–31 }}</ref> ==عثمان ڏيپلائي ۽ مزاحمتي ادب== پرڏيهي قبضي خلاف مزاحمت جو اظهار ادبي صورت ۾ به ٿيو. عثمان ڏيپلائي 1962ع ۾ پنهنجو تاريخي ناول ''سانگهڙ'' شايع ڪيو، جنهن جو موضوع انگريزن خلاف حرن جي جدوجهد هو. هن ناول سنڌ جي نئين نسل تائين اهو پيغام پهچايو ته سياسي غلبي ۽ حقن جي جدوجهد خلاف ڪيئن وڙهجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==سنڌ جي ثقافتي علامتون ۽ قوميت== سنڌ جي ماضيءَ جي عظمت بيان ڪرڻ کي به اهم سمجهيو ويو، ته جيئن سنڌين ۾ فخر جو احساس پيدا ٿئي. انهن علامتن ۾ موهن جو دڙو، ڄام نندي جو مقبرو، رني ڪوٽ، عمرڪوٽ جا قلعا، حيدرآباد جا بادگير، اجرڪ، رلي، ڪاشيءَ جو ڪم ۽ هالا جو فرنيچر شامل هئا. ادبي شخصيتن ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي، سچل سرمست ۽ سامي کي سنڌي ٻوليءَ کي شاهوڪار ڪندڙ ۽ سنڌي قومي شعور پيدا ڪندڙ شخصيتن طور پيش ڪيو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidpp62-63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |pages=62–63 }}</ref> سنڌي قومپرستيءَ جو بنياد مذهب بدران ٻولي ۽ علائقي تي رکيو ويو. هن خيال موجب جيڪي ماڻهو سنڌ ۾ رهن ٿا ۽ سنڌي ٻولي ڳالهائين ٿا، اهي سنڌي آهن. ٻن قومن واري نظريي کي رد ڪندي قوميت جو تصور سيڪيولر بنيادن تي قائم ڪيو ويو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==قومپرست تاريخ نويسيءَ تي تنقيد== قومپرست فريم ورڪ ۾ تاريخ لکڻ بابت تنقيد پڻ ڪئي وئي آهي. ڊاڪٽر مبارڪ علي موجب اهڙي تاريخ نويسيءَ ۾ ڪڏهن ڪڏهن حقيقتن کي مسخ ڪري يا چونڊي استعمال ڪيو ويو، ته جيئن اهي قومي بيانئي سان ٺهڪي اچن. تاريخي طريقيڪار کي مڪمل طور لاڳو ڪرڻ بدران جذباتي ۽ مبالغو آميز بيان اختيار ڪيو ويو. ان تاريخ نويسيءَ جو وڏو مقصد سياسي استعمال بڻجي ويو، جنهن سبب سنڌ جي تاريخ نويسي هڪ مرحلي تي بيهي رهي ۽ نون علمي موضوعن ڏانهن گهربل اڳڀرائي نه ڪري سگهي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==اڻلکيل ۽ نظرانداز ٿيل موضوع== سنڌ جي تاريخ اڃا مڪمل نه سمجهي وڃي ٿي. ڪيترائي موضوع اڃا وڌيڪ تحقيق گهرن ٿا، جهڙوڪ زرعي ڍانچي ۾ تبديليون، نون ٽيڪنالاجيڪل طريقن جو تعارف، هارين جو ڪردار، هاري بغاوتن جو وجود يا عدم وجود، سنڌ جا پاڙيسري ملڪن سان لاڳاپا، ثقافتي ۽ واپاري رابطا، اميلن ۽ ڀائيبندن جو سماجي ڪردار، ۽ سنڌ ۾ مذهب جو ڪردار، خاص طور نانڪ پنٿين ۽ سکن جي حوالي سان. ڪلاڊ مارڪووٽس جي ڪتاب ''The Global World of the Indian Merchants (1750–1967)'' ۾ شڪارپوري ۽ حيدرآبادي واپارين جي عالمي تجارتي سرگرمين کي بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو سنڌ جي مؤرخن وٽ اڳ ۾ گهڻو نظرانداز ٿيل موضوع رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:تاريخ نويسي]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] mgirrejiio3ywowtx97lyo6mf621gr3 390517 390514 2026-07-02T08:53:45Z Ibne maryam 17680 /* نتيجو */ 390517 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} '''سنڌ جي تاريخ نويسي''' ('''Historiography of Sindh''') سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسيءَ جي لاڳاپي سان لاڳاپيل هڪ اهم موضوع آهي. قومي تاريخ عام طور تي تاريخي حقيقتن کي قوم ۽ ان جي مرڪز جي چوڌاري بيان ڪري ٿي، جڏهن ته علائقا اڪثر ڪناري تي رهجي وڃن ٿا ۽ انهن کي مڪمل يا تفصيلي تاريخي بيان نٿو ملي. ان جي ابتڙ، علائقائي تاريخون پنهنجي مخصوص علائقي، ثقافتي روايتن، ٻولي ۽ سڃاڻپ تي زور ڏين ٿيون، ته جيئن اهي قومي تاريخ ۾ پنهنجي جدا حيثيت قائم ڪري سگهن.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=Essays On The History of Sindh |publisher=فڪشن هائوس |location=لاهور |year=2005 |pages=17–27 }}</ref> ==قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسي== قومي ۽ علائقائي تاريخن جا مقصد به مختلف رهيا آهن. قومي تاريخ منتشر ۽ جدا جدا عنصرن کي هڪ قومي سڃاڻپ هيٺ گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، جڏهن ته علائقائي تاريخون پنهنجي ثقافتي قدرن، روايتن ۽ سياسي حيثيت کي اجاگر ڪري پنهنجي معاملن ۾ آزاد ڪردار ادا ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪن ٿيون. نوآبادياتي دور جي خاتمي ۽ نون ملڪن جي قيام کان پوءِ، پراڻين حدن جي تبديليءَ سبب قوم رياست ۽ صوبن جي وچ ۾ تضاد پيدا ٿيا. علائقن وٽ پنهنجي جدا تاريخ ۽ ثقافت هئي، جڏهن ته نئين قوم رياست کي پنهنجي تاريخ نئين زاويي سان ٺاهڻي هئي. اهڙي صورتحال ۾ قومي تاريخ ڪڏهن ڪڏهن سياسي غلبي، قومي سڃاڻپ جي تشهير ۽ علائقائي قوميتن جي دٻاءَ لاءِ استعمال ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==پاڪستان ۾ سنڌ جي علائقائي حيثيت== پاڪستان جي قيام وقت ملڪ ۾ پنج صوبا هئا، جن وٽ پنهنجي جدا سڃاڻپ موجود هئي. پاڪستان هڪ نئون ملڪ هو، تنهنڪري ان جي شروعاتي دور ۾ قومي وحدت ۽ قوم سازيءَ تي وڌيڪ زور ڏنو ويو. صوبي سان وابستگيءَ کي سرڪاري سطح تي ڪڏهن ڪڏهن تنقيد جو نشانو بڻايو ويو، ڇاڪاڻ ته ان کي قوم سازيءَ جي راهه ۾ رڪاوٽ سمجهيو ويندو هو. سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي سياسي عمل ۾ ٿيندڙ تبديلين کي ظاهر ڪري ٿي؛ جيئن جيئن سياسي جوڙجڪ بدلبي رهي، تيئن سنڌ جي تاريخ لکڻ جا رخ به تبديل ٿيندا رهيا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ هڪ الڳ حيثيت رکي ٿي، ڇاڪاڻ ته اها بنگال ۽ پنجاب وانگر ورهايل نه ٿي. سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي به پشتونن يا بلوچن وانگر ٻن يا وڌيڪ ملڪن ۾ وڏي پيماني تي ورهايل نه هئي. تاريخي ۽ جاگرافيائي طور سنڌ قديم زماني کان پنهنجي جداگانه سڃاڻپ رکي ٿي، جنهن ڪري اها پاڪستان جي ٻين صوبن کان هڪ خاص ۽ ممتاز حيثيت رکي ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي ۽ ورهاڱي کان اڳ جي تاريخ نويسي== تاريخ ڪنهن به علائقي کي تاريخي مرتبو ڏيڻ جو طاقتور ذريعو آهي، ڇاڪاڻ ته اها ان علائقي جون پاڙون ماضي ۾ ڳولي ٿي. ان شعور تحت ورهاڱي کان اڳ سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد سنڌ جي تاريخ کي نئين سر مرتب ڪرڻ هو. ان جي تاريخي رسالي ۾ سنڌ جي تاريخ جي مختلف پهلوئن تي تحقيقي مضمون شايع ٿيندا هئا. خاص طور قديم دور تي زور ڏنو ويو، ته جيئن سنڌ جي تاريخي قدامت ثابت ڪري سگهجي. جيئن ته هن سوسائٽيءَ ۾ هندو ۽ انگريز مؤرخ وڌيڪ سرگرم هئا، تنهنڪري تاريخ نويسيءَ ۾ سيڪيولر رجحان نمايان رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==ورهاڱي کان پوءِ سنڌي تاريخ نويسي== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسي نون خيالن ۽ رجحانن سان سامهون آئي. ان جو مرڪزي نقطو اهو هو ته سنڌ تاريخي، ثقافتي ۽ لساني طور پاڪستان جي ٻين صوبن کان مختلف آهي. صوبائي سڃاڻپ تي زور ورهاڱي جي نتيجن سبب وڌيو. ڪراچي، جيڪا سنڌ جو اهم شهر ۽ بندرگاهه هئي، وفاقي علائقو قرار ڏئي نئين ملڪ جي گادي بڻائي وئي. سنڌ ان فيصلي خلاف احتجاج ڪيو، پر اهو احتجاج اثرائتو ثابت نه ٿيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي هندو آبادي وڏي پيماني تي لڏي وئي ۽ ان جي جاءِ تي اردو ڳالهائيندڙ آبادي آئي. هن تبديليءَ سنڌي قوميت کي ڪمزور ڪيو. ثقافتي ۽ لساني دٻاءَ کي منهن ڏيڻ لاءِ سنڌي دانشورن سنڌ جي تاريخ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ طرف ڌيان ڏنو، ته جيئن سنڌ جي جدا سڃاڻپ کي برقرار رکيو وڃي. ان مقصد لاءِ سنڌي ادبي بورڊ قائم ڪيو ويو، جنهن سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ تاريخي تحقيق جي حوصلا افزائي ڪئي. بورڊ سنڌ جي قديم کان جديد دور تائين نو جلدن ۾ جامع تاريخ شايع ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ سنڌ جي تاريخ بابت فارسي اصل ماخذ پڻ شايع ڪيا، ته جيئن مؤرخن کي بنيادي مواد ملي سگهي. انهن مان ڪجهه ڪتاب بعد ۾ سنڌي ۽ اردو ۾ ترجمو ٿيا، جنهن سان اردو پڙهندڙن لاءِ سنڌ جي تاريخ کي سمجهڻ جا نوان رستا کليا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==اسلام، عرب فتح ۽ باب الاسلام جو تصور== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جي هڪ اهم خصوصيت سنڌ جي تاريخ ۾ اسلام جي ڪردار تي زور هو. عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ کي “باب الاسلام” يعني اسلام جو دروازو بڻائيندڙ واقعو سمجهيو ويو. محمد بن قاسم کي هڪ اهم تاريخي هيرو طور پيش ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته هن کي سنڌ ۾ اسلام آڻيندڙ فاتح طور بيان ڪيو ويو. اسلام پسند تاريخ نويسيءَ ۾ عرب فتح ۽ عرب فاتح سنڌ جي اسلامي سڃاڻپ جا وڏا نشان بڻيا ۽ باب الاسلام جو تصور سالياني يادگيريءَ جو موضوع پڻ بڻيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سيد سليمان ندوي پنهنجي ڪتاب ''عرب و هند ڪي تعلقات'' ۾ عربن جي سنڌ فتح ۽ اتر هندستان تي ترڪن جي فتحن ۾ فرق بيان ڪيو. سندس خيال موجب سنڌ فتح ڪندڙ عرب اسلامي ماحول ۾ رهندا هئا ۽ اسلامي تعليمات کان واقف هئا، جڏهن ته ترڪ، افغان ۽ مغل حڪمران فقط نالي ماتر مسلمان هئا ۽ اسلامي تعليمات جا حقيقي نمائندا نه هئا. ان خيال موجب سنڌ جو اسلامي ڪردار پاڪستان جي ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پختو سمجهيو ويو.<ref name="SuleimanNadvi-ArabHind-1976">{{cite book |last=ندوي |first=سليمان |title=عرب و هند ڪي تعلقات |location=ڪراچي |year=1976 |pages=107، 192 }}</ref> محمد علي جناح جي هڪ تقرير جو حوالو پڻ ڏنو ويو، جنهن ۾ هن سنڌ کي خراج تحسين پيش ڪندي چيو ته پاڪستان حقيقت ۾ ان ڏينهن وجود ۾ آيو، جڏهن پهريون مسلمان سنڌ جي سرزمين تي آيو. ورهاڱي کان پوءِ هن تصور سنڌ کي ٻين صوبن کان اسلامي روايتن جي وارث طور الڳ ڏيکارڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سنڌ جو ڪردار== سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو ٻيو اهم پهلو آزاديءَ جي تحريڪ ۽ پاڪستان جي قيام ۾ سنڌ جي ڪردار تي زور آهي. سنڌ جي ماڻهن خلافت تحريڪ، هجرت تحريڪ ۽ ريشمي رومال تحريڪ ۾ سرگرم حصو ورتو. انهن تحريڪن سنڌ جي ماڻهن کي هندستان جي مسلمانن سان ويجهو آندو. سنڌ کي بمبئي کان جدا ڪرڻ جي جدوجهد پڻ هندستاني مسلمانن جي سياسي مطالبن لاءِ مددگار ثابت ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ پاڪستان جي قيام واري جدوجهد ۾ پنهنجي ڪردار تي به فخر ڪري ٿي. 1938ع ۾ شيخ عبدالمجيد سنڌي صوبائي مسلم ليگ جي اجلاس ۾ پاڪستان بابت قرارداد پيش ڪئي، جيڪا اڪثريت سان منظور ٿي. 1943ع ۾ سنڌ اسيمبلي پاڪستان قرارداد جي حمايت ڪئي. ان موقعي تي جي. ايم. سيد تقرير ڪندي چيو ته هندستان جا مسلمان جدا قوم آهن، ڇاڪاڻ ته انهن جي جدا تاريخ، ثقافت، ادب، روايتون ۽ سياسي توڙي معاشي نظام آهن؛ تنهنڪري انهن کي جدا وطن ڏنو وڃي.<ref name="MehranFreedomMovement1985">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |pages=17–18 }}</ref> سنڌ اسيمبلي 1946ع ۾ پاڪستان جي قرارداد جي حمايت ڪندڙ پهرين اسيمبلي طور پيش ڪئي وئي. 1985ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ جي رسالي ''مهراڻ'' آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر شايع ڪيو. ان جي اداريي ۾ چيو ويو ته پاڪستان جو حقيقي خالق سنڌ آهي. اداريي ۾ اهو به افسوس ظاهر ڪيو ويو ته پاڪستان جي قيام کان پوءِ سنڌ جي ڪردار کي ڄاڻي واڻي گهٽايو ويو؛ جهڙوڪ محمد علي جناح جي جنم ڀومي جهرڪ کي نظرانداز ڪري وزير مينشن ڪراچي کي اڳيان آڻڻ، ۽ سنڌي اڳواڻن جي خدمتن کي پاڪستان جي قيام ۾ مناسب طور تسليم نه ڪرڻ.<ref name="MehranFreedomMovement1985p5">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=5 }}</ref><ref name="MehranFreedomMovement1985p6">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=6 }}</ref> سنڌ طرفان پنهنجي اسلامي ڪردار ۽ آزاديءَ جي تحريڪ ۾ ڪردار تي زور ڏيڻ جو هڪ سياسي سبب صوبائي خودمختياريءَ جو مطالبو هو. سنڌ چاهيو ٿي ته مرڪز جو ڪردار صوبائي معاملن ۾ گهٽ کان گهٽ هجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==ون يونٽ ۽ سنڌي قومپرست تاريخ نويسي== سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ بنيادي تبديلي ون يونٽ جي دور ۾ آئي. 1955ع ۾ اولهه پاڪستان جا صوبا هڪ يونٽ ۾ ضم ڪيا ويا، جنهن سبب سنڌ پاڻ کي ٻيهر اهڙي صورتحال ۾ محسوس ڪيو، جهڙي طرح نوآبادياتي دور ۾ اها بمبئي پريزيڊنسيءَ جو حصو هئي. بمبئي جي جاءِ تي هاڻي لاهور جو غلبو محسوس ڪيو ويو. سنڌ پنهنجي سياسي آزادي ٻيهر وڃائي ويٺي. ون يونٽ جي عمل سنڌ جي ڪجهه سياستدانن جي موقعي پرستيءَ کي به ظاهر ڪيو، جن مرڪزي حڪومت سان گڏجي سنڌ کي ون يونٽ جو حصو بڻائڻ ۾ مدد ڪئي. ساڳئي وقت اهڙا اڳواڻ به سامهون آيا، جن ون يونٽ جي مخالفت ڪئي ۽ ان سبب تڪليفون برداشت ڪيون. هن دور سنڌ جي تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جو نئون تصور پيدا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ون يونٽ سنڌين کي سياسي طور وڌيڪ پختو ڪيو، ڇاڪاڻ ته سنڌ مجموعي طور پنجاب جي سياسي غلبي هيٺ تڪليفون ڀوڳيون. هن دور ۾ بئراج جي زرخيز زمين فوجي آفيسرن ۽ اعليٰ بيوروڪريٽن کي الاٽ ڪئي وئي، جنهن سان سنڌي هارين جا حق متاثر ٿيا. سرڪاري ملازمتن ۾ سنڌين کي مناسب حصو نه مليو، جنهن سبب وڌندڙ وچولي طبقي ۾ مايوسي پيدا ٿي. انهن تجربن کان پوءِ سنڌين محسوس ڪيو ته نه “باب الاسلام” واري حيثيت ۽ نه آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سندن ڪردار، انهن کي سندن حق ڏيارڻ ۾ مددگار ثابت ٿيا. ان احساس سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو رخ بدلائي ڇڏيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌي قومپرستي تاريخ جي تجزيي جو مرڪزي نقطو بڻجي وئي. ماضيءَ کي حال جي روشنيءَ ۾ پرکيو ويو، خاص طور پرڏيهي حملن جي اثرن کي هن انداز سان ڏٺو ويو ته سنڌ بار بار پرڏيهي غلبي سبب ڪيئن متاثر ٿي. پرڏيهي غلبي جي موضوع سنڌ جي اهڙي تصوير ٺاهي، جنهن ۾ سنڌ کي مظلوم ۽ استحصال جو شڪار علائقو طور پيش ڪيو ويو. ساڳئي وقت تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جي ڪردار کي نمايان ڪيو ويو، ته جيئن نئين نسل لاءِ ڪردار جا نمونا پيدا ڪيا وڃن.<ref name="MubarakAli1994p45">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=سنڌ خاموشي ڪي آواز |location=لاهور |year=1994 |page=45 }}</ref> ==سيڪيولر قومپرست تعبير ۽ قديم سنڌ== سنڌي قومپرستيءَ هيٺ ٺهيل نئين تاريخ نويسي مذهبي نه پر سيڪيولر هئي. سنڌي ثقافت ۽ تهذيب جون پاڙون قديم ماضيءَ ۾ ڳوليون ويون ۽ دعويٰ ڪئي وئي ته سنڌ جي تهذيبي حيثيت بابلي، آشوري ۽ مصري تهذيبن جي برابر آهي. سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب سنڌين لاءِ فخر جو ذريعو بڻجي، ۽ موهن جو دڙو سنڌ جي قديم ماضيءَ جي علامت طور اڀريو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==جي.ايم. سيد جي تاريخي تعبير== [[جي.ايم. سيد]] سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ اهم نوان رجحان متعارف ڪرايا. هن عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ لاءِ برڪت نه، پر هڪ جارحيت قرار ڏنو. سندس خيال ۾ محمد بن قاسم به ٻين حمله آورن وانگر هڪ جارح هو، جنهن سنڌ جا وسيلا لٽيا. هن دليل لاءِ ساڳيو منطق استعمال ڪيو، جيڪو سليمان ندوي ترڪ حمله آورن بابت ڏنو هو. جي. ايم. سيد موجب اٺين صديءَ تائين اموي دور ۾ عرب حاڪمن جو اصل اسلامي روح ختم ٿي چڪو هو ۽ اهي دنياوي ۽ سامراجي طاقت بڻجي چڪا هئا؛ تنهنڪري سنڌ جي عرب فتح اسلام نه پر عرب سلطنت جي توسيع هئي.<ref name="ArisarGMSayyidp56">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=56 }}</ref> هن تعبير محمد بن قاسم کي هيرو مان جارح ۾ تبديل ڪيو ۽ راجا ڏاهر کي مادر وطن جو محافظ بڻايو، جنهن حمله آورن سان ٺاهه ڪرڻ بدران وڙهندي جان قربان ڪئي. جي. ايم. سيد چچ نامو ۽ جنت السنڌ جهڙن تاريخي ماخذن تي به تنقيد ڪئي، ڇاڪاڻ ته سندس خيال ۾ اهي حمله آورن جي واکاڻ ڪن ٿا ۽ پڙهندڙن کي حقيقي تاريخي شعور کان محروم ڪن ٿا.<ref name="ArisarGMSayyidp55">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=55 }}</ref> جي. ايم. سيد جي نظر ۾ سنڌ تي حملو ڪندڙ سڀ پرڏيهي فاتح هڪ ئي زمري ۾ اچن ٿا، ڀلي انهن جو مذهب ڪهڙو به هجي. انهن ۾ ايران جو دارا، عربن جو محمد بن قاسم، غزنيءَ جو محمود، دهليءَ جو علاؤالدين، قنڌار جو شاهه بيگ ارغون، مغلن جو خان خانان ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو چارلس نيپيئر شامل ڪيا ويا. انهن سڀني کي سنڌ جا غاصب ۽ تباهه ڪندڙ قرار ڏنو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidp58">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=58 }}</ref> ==غدارن ۽ سورمن جو تصور== 1956ع کان پوءِ سياسي صورتحال سنڌ جي تاريخ کي “غدارن” ۽ “سورمن” جي انداز ۾ لکڻ طرف وٺي وئي. جيڪي ماڻهو ذاتي مفادن لاءِ سنڌ کي وڪڻندڙ سمجهيا ويا، انهن کي غدار چيو ويو، جڏهن ته جيڪي مادر وطن لاءِ قرباني ڏيندڙ سمجهيا ويا، انهن کي سورمو قرار ڏنو ويو. سنڌ جي دفاع ڪندڙن ۾ راجا ڏاهر، دودو سومرو، دريا خان، مخدوم بلاول، شاهه عنايت ۽ هوش محمد کي شامل ڪيو ويو. غدارن ۾ قاضي قاضن، نائومل ۽ مير علي مراد جا نالا کنيا ويا. هن تاريخ نويسيءَ جو پيغام اهو هو ته ڪيچ مڪران، ٺٽي، مياڻي ۽ دٻي ۾ وڙهيل سنڌ جي آزاديءَ جون جنگيون اڃا ختم نه ٿيون آهن، پر اها جنگ هر شهر ۽ ڳوٺ ۾ جاري آهي.<ref name="ArisarGMSayyidp63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=63 }}</ref> ==مغل دور، تاريخ مظھر شاهجهاني ۽ پرڏيهي غلبو== سنڌ تي مغل دور جي پرڏيهي قبضي جا اثر بيان ڪرڻ لاءِ سنڌي ادبي بورڊ 1962ع ۾ يوسف ميرڪ جي اصل ماخذ ''تاريخ مظھر شاهجهاني'' شايع ڪئي. ان جو مقدمو پير حسام الدين راشدي لکيو. هن مقدمي ۾ خاص طور اهي واقعا چونڊيا ويا، جن ۾ ظلم ۽ استحصال جي تصوير ملي ٿي ۽ جيڪي سنڌ جي ان وقت جي سياسي حالت سان لاڳاپيل لڳندا هئا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962p21">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |page=21 }}</ref> پير حسام الدين راشدي، يوسف ميرڪ جي حوالي سان، سيوهڻ جي گورنر جي ظلم، ماڻهن کي ڪوڙا هڻڻ ۽ اذيت ڏيڻ جا واقعا بيان ڪيا. مغل عملدارن طرفان ماڻهن جي ملڪيت ضبط ڪرڻ، سندن وسيلن ۽ دولت کان محروم ڪرڻ، ڦورن ۽ ڌاڙيلن جي سرپرستي ڪرڻ ۽ ڳرا محصول لاڳو ڪرڻ جهڙا عمل بيان ڪيا ويا. نتيجي طور سيوهڻ جو علائقو برباد ٿيو، ڳوٺ ۽ شهر ويران ٿيا، ۽ ماڻهو پنهنجا گهر ڇڏي پري علائقن ۾ پناهه وٺڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962pp30-31">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |pages=30–31 }}</ref> ==عثمان ڏيپلائي ۽ مزاحمتي ادب== پرڏيهي قبضي خلاف مزاحمت جو اظهار ادبي صورت ۾ به ٿيو. عثمان ڏيپلائي 1962ع ۾ پنهنجو تاريخي ناول ''سانگهڙ'' شايع ڪيو، جنهن جو موضوع انگريزن خلاف حرن جي جدوجهد هو. هن ناول سنڌ جي نئين نسل تائين اهو پيغام پهچايو ته سياسي غلبي ۽ حقن جي جدوجهد خلاف ڪيئن وڙهجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==سنڌ جي ثقافتي علامتون ۽ قوميت== سنڌ جي ماضيءَ جي عظمت بيان ڪرڻ کي به اهم سمجهيو ويو، ته جيئن سنڌين ۾ فخر جو احساس پيدا ٿئي. انهن علامتن ۾ موهن جو دڙو، ڄام نندي جو مقبرو، رني ڪوٽ، عمرڪوٽ جا قلعا، حيدرآباد جا بادگير، اجرڪ، رلي، ڪاشيءَ جو ڪم ۽ هالا جو فرنيچر شامل هئا. ادبي شخصيتن ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي، سچل سرمست ۽ سامي کي سنڌي ٻوليءَ کي شاهوڪار ڪندڙ ۽ سنڌي قومي شعور پيدا ڪندڙ شخصيتن طور پيش ڪيو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidpp62-63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |pages=62–63 }}</ref> سنڌي قومپرستيءَ جو بنياد مذهب بدران ٻولي ۽ علائقي تي رکيو ويو. هن خيال موجب جيڪي ماڻهو سنڌ ۾ رهن ٿا ۽ سنڌي ٻولي ڳالهائين ٿا، اهي سنڌي آهن. ٻن قومن واري نظريي کي رد ڪندي قوميت جو تصور سيڪيولر بنيادن تي قائم ڪيو ويو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==قومپرست تاريخ نويسيءَ تي تنقيد== قومپرست فريم ورڪ ۾ تاريخ لکڻ بابت تنقيد پڻ ڪئي وئي آهي. ڊاڪٽر مبارڪ علي موجب اهڙي تاريخ نويسيءَ ۾ ڪڏهن ڪڏهن حقيقتن کي مسخ ڪري يا چونڊي استعمال ڪيو ويو، ته جيئن اهي قومي بيانئي سان ٺهڪي اچن. تاريخي طريقيڪار کي مڪمل طور لاڳو ڪرڻ بدران جذباتي ۽ مبالغو آميز بيان اختيار ڪيو ويو. ان تاريخ نويسيءَ جو وڏو مقصد سياسي استعمال بڻجي ويو، جنهن سبب سنڌ جي تاريخ نويسي هڪ مرحلي تي بيهي رهي ۽ نون علمي موضوعن ڏانهن گهربل اڳڀرائي نه ڪري سگهي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==اڻلکيل ۽ نظرانداز ٿيل موضوع== سنڌ جي تاريخ اڃا مڪمل نه سمجهي وڃي ٿي. ڪيترائي موضوع اڃا وڌيڪ تحقيق گهرن ٿا، جهڙوڪ زرعي ڍانچي ۾ تبديليون، نون ٽيڪنالاجيڪل طريقن جو تعارف، هارين جو ڪردار، هاري بغاوتن جو وجود يا عدم وجود، سنڌ جا پاڙيسري ملڪن سان لاڳاپا، ثقافتي ۽ واپاري رابطا، اميلن ۽ ڀائيبندن جو سماجي ڪردار، ۽ سنڌ ۾ مذهب جو ڪردار، خاص طور نانڪ پنٿين ۽ سکن جي حوالي سان. ڪلاڊ مارڪووٽس جي ڪتاب ''The Global World of the Indian Merchants (1750–1967)'' ۾ شڪارپوري ۽ حيدرآبادي واپارين جي عالمي تجارتي سرگرمين کي بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو سنڌ جي مؤرخن وٽ اڳ ۾ گهڻو نظرانداز ٿيل موضوع رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==نتيجو== سنڌ جي تاريخ نويسي قومي تاريخ، علائقائي سڃاڻپ، اسلامي بيانئي، آزاديءَ جي تحريڪ، ون يونٽ، سنڌي قومپرستي ۽ سيڪيولر ثقافتي تعبيرن جي وچ ۾ تبديل ٿيندي رهي آهي. ان تاريخ نويسيءَ سنڌ جي جدا تاريخي حيثيت، ثقافتي ورثي ۽ سياسي جدوجهد کي نمايان ڪيو، پر ساڳئي وقت ان تي اهو اعتراض به ڪيو ويو ته اها ڪڏهن ڪڏهن تنگ قومپرستي ۽ سياسي مقصدن تائين محدود ٿي وئي. سنڌ جي تاريخ کي وڌيڪ جامع ۽ علمي انداز ۾ لکڻ لاءِ ضروري آهي ته اها صرف سياست جي خدمت نه ڪري، پر اهڙو وسيع تاريخي شعور پيدا ڪري، جيڪو ماڻهن کي ماضي ۽ حال ٻنهي کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:تاريخ نويسي]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] 26k35z7hdfgokjk83p5baiq0qoyoygn 390519 390517 2026-07-02T08:56:28Z Ibne maryam 17680 /* پڻ ڏسو */ 390519 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} '''سنڌ جي تاريخ نويسي''' ('''Historiography of Sindh''') سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسيءَ جي لاڳاپي سان لاڳاپيل هڪ اهم موضوع آهي. قومي تاريخ عام طور تي تاريخي حقيقتن کي قوم ۽ ان جي مرڪز جي چوڌاري بيان ڪري ٿي، جڏهن ته علائقا اڪثر ڪناري تي رهجي وڃن ٿا ۽ انهن کي مڪمل يا تفصيلي تاريخي بيان نٿو ملي. ان جي ابتڙ، علائقائي تاريخون پنهنجي مخصوص علائقي، ثقافتي روايتن، ٻولي ۽ سڃاڻپ تي زور ڏين ٿيون، ته جيئن اهي قومي تاريخ ۾ پنهنجي جدا حيثيت قائم ڪري سگهن.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=Essays On The History of Sindh |publisher=فڪشن هائوس |location=لاهور |year=2005 |pages=17–27 }}</ref> ==قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسي== قومي ۽ علائقائي تاريخن جا مقصد به مختلف رهيا آهن. قومي تاريخ منتشر ۽ جدا جدا عنصرن کي هڪ قومي سڃاڻپ هيٺ گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، جڏهن ته علائقائي تاريخون پنهنجي ثقافتي قدرن، روايتن ۽ سياسي حيثيت کي اجاگر ڪري پنهنجي معاملن ۾ آزاد ڪردار ادا ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪن ٿيون. نوآبادياتي دور جي خاتمي ۽ نون ملڪن جي قيام کان پوءِ، پراڻين حدن جي تبديليءَ سبب قوم رياست ۽ صوبن جي وچ ۾ تضاد پيدا ٿيا. علائقن وٽ پنهنجي جدا تاريخ ۽ ثقافت هئي، جڏهن ته نئين قوم رياست کي پنهنجي تاريخ نئين زاويي سان ٺاهڻي هئي. اهڙي صورتحال ۾ قومي تاريخ ڪڏهن ڪڏهن سياسي غلبي، قومي سڃاڻپ جي تشهير ۽ علائقائي قوميتن جي دٻاءَ لاءِ استعمال ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==پاڪستان ۾ سنڌ جي علائقائي حيثيت== پاڪستان جي قيام وقت ملڪ ۾ پنج صوبا هئا، جن وٽ پنهنجي جدا سڃاڻپ موجود هئي. پاڪستان هڪ نئون ملڪ هو، تنهنڪري ان جي شروعاتي دور ۾ قومي وحدت ۽ قوم سازيءَ تي وڌيڪ زور ڏنو ويو. صوبي سان وابستگيءَ کي سرڪاري سطح تي ڪڏهن ڪڏهن تنقيد جو نشانو بڻايو ويو، ڇاڪاڻ ته ان کي قوم سازيءَ جي راهه ۾ رڪاوٽ سمجهيو ويندو هو. سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي سياسي عمل ۾ ٿيندڙ تبديلين کي ظاهر ڪري ٿي؛ جيئن جيئن سياسي جوڙجڪ بدلبي رهي، تيئن سنڌ جي تاريخ لکڻ جا رخ به تبديل ٿيندا رهيا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ هڪ الڳ حيثيت رکي ٿي، ڇاڪاڻ ته اها بنگال ۽ پنجاب وانگر ورهايل نه ٿي. سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي به پشتونن يا بلوچن وانگر ٻن يا وڌيڪ ملڪن ۾ وڏي پيماني تي ورهايل نه هئي. تاريخي ۽ جاگرافيائي طور سنڌ قديم زماني کان پنهنجي جداگانه سڃاڻپ رکي ٿي، جنهن ڪري اها پاڪستان جي ٻين صوبن کان هڪ خاص ۽ ممتاز حيثيت رکي ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي ۽ ورهاڱي کان اڳ جي تاريخ نويسي== تاريخ ڪنهن به علائقي کي تاريخي مرتبو ڏيڻ جو طاقتور ذريعو آهي، ڇاڪاڻ ته اها ان علائقي جون پاڙون ماضي ۾ ڳولي ٿي. ان شعور تحت ورهاڱي کان اڳ سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد سنڌ جي تاريخ کي نئين سر مرتب ڪرڻ هو. ان جي تاريخي رسالي ۾ سنڌ جي تاريخ جي مختلف پهلوئن تي تحقيقي مضمون شايع ٿيندا هئا. خاص طور قديم دور تي زور ڏنو ويو، ته جيئن سنڌ جي تاريخي قدامت ثابت ڪري سگهجي. جيئن ته هن سوسائٽيءَ ۾ هندو ۽ انگريز مؤرخ وڌيڪ سرگرم هئا، تنهنڪري تاريخ نويسيءَ ۾ سيڪيولر رجحان نمايان رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==ورهاڱي کان پوءِ سنڌي تاريخ نويسي== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسي نون خيالن ۽ رجحانن سان سامهون آئي. ان جو مرڪزي نقطو اهو هو ته سنڌ تاريخي، ثقافتي ۽ لساني طور پاڪستان جي ٻين صوبن کان مختلف آهي. صوبائي سڃاڻپ تي زور ورهاڱي جي نتيجن سبب وڌيو. ڪراچي، جيڪا سنڌ جو اهم شهر ۽ بندرگاهه هئي، وفاقي علائقو قرار ڏئي نئين ملڪ جي گادي بڻائي وئي. سنڌ ان فيصلي خلاف احتجاج ڪيو، پر اهو احتجاج اثرائتو ثابت نه ٿيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي هندو آبادي وڏي پيماني تي لڏي وئي ۽ ان جي جاءِ تي اردو ڳالهائيندڙ آبادي آئي. هن تبديليءَ سنڌي قوميت کي ڪمزور ڪيو. ثقافتي ۽ لساني دٻاءَ کي منهن ڏيڻ لاءِ سنڌي دانشورن سنڌ جي تاريخ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ طرف ڌيان ڏنو، ته جيئن سنڌ جي جدا سڃاڻپ کي برقرار رکيو وڃي. ان مقصد لاءِ سنڌي ادبي بورڊ قائم ڪيو ويو، جنهن سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ تاريخي تحقيق جي حوصلا افزائي ڪئي. بورڊ سنڌ جي قديم کان جديد دور تائين نو جلدن ۾ جامع تاريخ شايع ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ سنڌ جي تاريخ بابت فارسي اصل ماخذ پڻ شايع ڪيا، ته جيئن مؤرخن کي بنيادي مواد ملي سگهي. انهن مان ڪجهه ڪتاب بعد ۾ سنڌي ۽ اردو ۾ ترجمو ٿيا، جنهن سان اردو پڙهندڙن لاءِ سنڌ جي تاريخ کي سمجهڻ جا نوان رستا کليا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==اسلام، عرب فتح ۽ باب الاسلام جو تصور== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جي هڪ اهم خصوصيت سنڌ جي تاريخ ۾ اسلام جي ڪردار تي زور هو. عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ کي “باب الاسلام” يعني اسلام جو دروازو بڻائيندڙ واقعو سمجهيو ويو. محمد بن قاسم کي هڪ اهم تاريخي هيرو طور پيش ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته هن کي سنڌ ۾ اسلام آڻيندڙ فاتح طور بيان ڪيو ويو. اسلام پسند تاريخ نويسيءَ ۾ عرب فتح ۽ عرب فاتح سنڌ جي اسلامي سڃاڻپ جا وڏا نشان بڻيا ۽ باب الاسلام جو تصور سالياني يادگيريءَ جو موضوع پڻ بڻيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سيد سليمان ندوي پنهنجي ڪتاب ''عرب و هند ڪي تعلقات'' ۾ عربن جي سنڌ فتح ۽ اتر هندستان تي ترڪن جي فتحن ۾ فرق بيان ڪيو. سندس خيال موجب سنڌ فتح ڪندڙ عرب اسلامي ماحول ۾ رهندا هئا ۽ اسلامي تعليمات کان واقف هئا، جڏهن ته ترڪ، افغان ۽ مغل حڪمران فقط نالي ماتر مسلمان هئا ۽ اسلامي تعليمات جا حقيقي نمائندا نه هئا. ان خيال موجب سنڌ جو اسلامي ڪردار پاڪستان جي ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پختو سمجهيو ويو.<ref name="SuleimanNadvi-ArabHind-1976">{{cite book |last=ندوي |first=سليمان |title=عرب و هند ڪي تعلقات |location=ڪراچي |year=1976 |pages=107، 192 }}</ref> محمد علي جناح جي هڪ تقرير جو حوالو پڻ ڏنو ويو، جنهن ۾ هن سنڌ کي خراج تحسين پيش ڪندي چيو ته پاڪستان حقيقت ۾ ان ڏينهن وجود ۾ آيو، جڏهن پهريون مسلمان سنڌ جي سرزمين تي آيو. ورهاڱي کان پوءِ هن تصور سنڌ کي ٻين صوبن کان اسلامي روايتن جي وارث طور الڳ ڏيکارڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سنڌ جو ڪردار== سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو ٻيو اهم پهلو آزاديءَ جي تحريڪ ۽ پاڪستان جي قيام ۾ سنڌ جي ڪردار تي زور آهي. سنڌ جي ماڻهن خلافت تحريڪ، هجرت تحريڪ ۽ ريشمي رومال تحريڪ ۾ سرگرم حصو ورتو. انهن تحريڪن سنڌ جي ماڻهن کي هندستان جي مسلمانن سان ويجهو آندو. سنڌ کي بمبئي کان جدا ڪرڻ جي جدوجهد پڻ هندستاني مسلمانن جي سياسي مطالبن لاءِ مددگار ثابت ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ پاڪستان جي قيام واري جدوجهد ۾ پنهنجي ڪردار تي به فخر ڪري ٿي. 1938ع ۾ شيخ عبدالمجيد سنڌي صوبائي مسلم ليگ جي اجلاس ۾ پاڪستان بابت قرارداد پيش ڪئي، جيڪا اڪثريت سان منظور ٿي. 1943ع ۾ سنڌ اسيمبلي پاڪستان قرارداد جي حمايت ڪئي. ان موقعي تي جي. ايم. سيد تقرير ڪندي چيو ته هندستان جا مسلمان جدا قوم آهن، ڇاڪاڻ ته انهن جي جدا تاريخ، ثقافت، ادب، روايتون ۽ سياسي توڙي معاشي نظام آهن؛ تنهنڪري انهن کي جدا وطن ڏنو وڃي.<ref name="MehranFreedomMovement1985">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |pages=17–18 }}</ref> سنڌ اسيمبلي 1946ع ۾ پاڪستان جي قرارداد جي حمايت ڪندڙ پهرين اسيمبلي طور پيش ڪئي وئي. 1985ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ جي رسالي ''مهراڻ'' آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر شايع ڪيو. ان جي اداريي ۾ چيو ويو ته پاڪستان جو حقيقي خالق سنڌ آهي. اداريي ۾ اهو به افسوس ظاهر ڪيو ويو ته پاڪستان جي قيام کان پوءِ سنڌ جي ڪردار کي ڄاڻي واڻي گهٽايو ويو؛ جهڙوڪ محمد علي جناح جي جنم ڀومي جهرڪ کي نظرانداز ڪري وزير مينشن ڪراچي کي اڳيان آڻڻ، ۽ سنڌي اڳواڻن جي خدمتن کي پاڪستان جي قيام ۾ مناسب طور تسليم نه ڪرڻ.<ref name="MehranFreedomMovement1985p5">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=5 }}</ref><ref name="MehranFreedomMovement1985p6">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=6 }}</ref> سنڌ طرفان پنهنجي اسلامي ڪردار ۽ آزاديءَ جي تحريڪ ۾ ڪردار تي زور ڏيڻ جو هڪ سياسي سبب صوبائي خودمختياريءَ جو مطالبو هو. سنڌ چاهيو ٿي ته مرڪز جو ڪردار صوبائي معاملن ۾ گهٽ کان گهٽ هجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==ون يونٽ ۽ سنڌي قومپرست تاريخ نويسي== سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ بنيادي تبديلي ون يونٽ جي دور ۾ آئي. 1955ع ۾ اولهه پاڪستان جا صوبا هڪ يونٽ ۾ ضم ڪيا ويا، جنهن سبب سنڌ پاڻ کي ٻيهر اهڙي صورتحال ۾ محسوس ڪيو، جهڙي طرح نوآبادياتي دور ۾ اها بمبئي پريزيڊنسيءَ جو حصو هئي. بمبئي جي جاءِ تي هاڻي لاهور جو غلبو محسوس ڪيو ويو. سنڌ پنهنجي سياسي آزادي ٻيهر وڃائي ويٺي. ون يونٽ جي عمل سنڌ جي ڪجهه سياستدانن جي موقعي پرستيءَ کي به ظاهر ڪيو، جن مرڪزي حڪومت سان گڏجي سنڌ کي ون يونٽ جو حصو بڻائڻ ۾ مدد ڪئي. ساڳئي وقت اهڙا اڳواڻ به سامهون آيا، جن ون يونٽ جي مخالفت ڪئي ۽ ان سبب تڪليفون برداشت ڪيون. هن دور سنڌ جي تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جو نئون تصور پيدا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ون يونٽ سنڌين کي سياسي طور وڌيڪ پختو ڪيو، ڇاڪاڻ ته سنڌ مجموعي طور پنجاب جي سياسي غلبي هيٺ تڪليفون ڀوڳيون. هن دور ۾ بئراج جي زرخيز زمين فوجي آفيسرن ۽ اعليٰ بيوروڪريٽن کي الاٽ ڪئي وئي، جنهن سان سنڌي هارين جا حق متاثر ٿيا. سرڪاري ملازمتن ۾ سنڌين کي مناسب حصو نه مليو، جنهن سبب وڌندڙ وچولي طبقي ۾ مايوسي پيدا ٿي. انهن تجربن کان پوءِ سنڌين محسوس ڪيو ته نه “باب الاسلام” واري حيثيت ۽ نه آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سندن ڪردار، انهن کي سندن حق ڏيارڻ ۾ مددگار ثابت ٿيا. ان احساس سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو رخ بدلائي ڇڏيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌي قومپرستي تاريخ جي تجزيي جو مرڪزي نقطو بڻجي وئي. ماضيءَ کي حال جي روشنيءَ ۾ پرکيو ويو، خاص طور پرڏيهي حملن جي اثرن کي هن انداز سان ڏٺو ويو ته سنڌ بار بار پرڏيهي غلبي سبب ڪيئن متاثر ٿي. پرڏيهي غلبي جي موضوع سنڌ جي اهڙي تصوير ٺاهي، جنهن ۾ سنڌ کي مظلوم ۽ استحصال جو شڪار علائقو طور پيش ڪيو ويو. ساڳئي وقت تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جي ڪردار کي نمايان ڪيو ويو، ته جيئن نئين نسل لاءِ ڪردار جا نمونا پيدا ڪيا وڃن.<ref name="MubarakAli1994p45">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=سنڌ خاموشي ڪي آواز |location=لاهور |year=1994 |page=45 }}</ref> ==سيڪيولر قومپرست تعبير ۽ قديم سنڌ== سنڌي قومپرستيءَ هيٺ ٺهيل نئين تاريخ نويسي مذهبي نه پر سيڪيولر هئي. سنڌي ثقافت ۽ تهذيب جون پاڙون قديم ماضيءَ ۾ ڳوليون ويون ۽ دعويٰ ڪئي وئي ته سنڌ جي تهذيبي حيثيت بابلي، آشوري ۽ مصري تهذيبن جي برابر آهي. سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب سنڌين لاءِ فخر جو ذريعو بڻجي، ۽ موهن جو دڙو سنڌ جي قديم ماضيءَ جي علامت طور اڀريو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==جي.ايم. سيد جي تاريخي تعبير== [[جي.ايم. سيد]] سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ اهم نوان رجحان متعارف ڪرايا. هن عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ لاءِ برڪت نه، پر هڪ جارحيت قرار ڏنو. سندس خيال ۾ محمد بن قاسم به ٻين حمله آورن وانگر هڪ جارح هو، جنهن سنڌ جا وسيلا لٽيا. هن دليل لاءِ ساڳيو منطق استعمال ڪيو، جيڪو سليمان ندوي ترڪ حمله آورن بابت ڏنو هو. جي. ايم. سيد موجب اٺين صديءَ تائين اموي دور ۾ عرب حاڪمن جو اصل اسلامي روح ختم ٿي چڪو هو ۽ اهي دنياوي ۽ سامراجي طاقت بڻجي چڪا هئا؛ تنهنڪري سنڌ جي عرب فتح اسلام نه پر عرب سلطنت جي توسيع هئي.<ref name="ArisarGMSayyidp56">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=56 }}</ref> هن تعبير محمد بن قاسم کي هيرو مان جارح ۾ تبديل ڪيو ۽ راجا ڏاهر کي مادر وطن جو محافظ بڻايو، جنهن حمله آورن سان ٺاهه ڪرڻ بدران وڙهندي جان قربان ڪئي. جي. ايم. سيد چچ نامو ۽ جنت السنڌ جهڙن تاريخي ماخذن تي به تنقيد ڪئي، ڇاڪاڻ ته سندس خيال ۾ اهي حمله آورن جي واکاڻ ڪن ٿا ۽ پڙهندڙن کي حقيقي تاريخي شعور کان محروم ڪن ٿا.<ref name="ArisarGMSayyidp55">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=55 }}</ref> جي. ايم. سيد جي نظر ۾ سنڌ تي حملو ڪندڙ سڀ پرڏيهي فاتح هڪ ئي زمري ۾ اچن ٿا، ڀلي انهن جو مذهب ڪهڙو به هجي. انهن ۾ ايران جو دارا، عربن جو محمد بن قاسم، غزنيءَ جو محمود، دهليءَ جو علاؤالدين، قنڌار جو شاهه بيگ ارغون، مغلن جو خان خانان ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو چارلس نيپيئر شامل ڪيا ويا. انهن سڀني کي سنڌ جا غاصب ۽ تباهه ڪندڙ قرار ڏنو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidp58">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=58 }}</ref> ==غدارن ۽ سورمن جو تصور== 1956ع کان پوءِ سياسي صورتحال سنڌ جي تاريخ کي “غدارن” ۽ “سورمن” جي انداز ۾ لکڻ طرف وٺي وئي. جيڪي ماڻهو ذاتي مفادن لاءِ سنڌ کي وڪڻندڙ سمجهيا ويا، انهن کي غدار چيو ويو، جڏهن ته جيڪي مادر وطن لاءِ قرباني ڏيندڙ سمجهيا ويا، انهن کي سورمو قرار ڏنو ويو. سنڌ جي دفاع ڪندڙن ۾ راجا ڏاهر، دودو سومرو، دريا خان، مخدوم بلاول، شاهه عنايت ۽ هوش محمد کي شامل ڪيو ويو. غدارن ۾ قاضي قاضن، نائومل ۽ مير علي مراد جا نالا کنيا ويا. هن تاريخ نويسيءَ جو پيغام اهو هو ته ڪيچ مڪران، ٺٽي، مياڻي ۽ دٻي ۾ وڙهيل سنڌ جي آزاديءَ جون جنگيون اڃا ختم نه ٿيون آهن، پر اها جنگ هر شهر ۽ ڳوٺ ۾ جاري آهي.<ref name="ArisarGMSayyidp63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=63 }}</ref> ==مغل دور، تاريخ مظھر شاهجهاني ۽ پرڏيهي غلبو== سنڌ تي مغل دور جي پرڏيهي قبضي جا اثر بيان ڪرڻ لاءِ سنڌي ادبي بورڊ 1962ع ۾ يوسف ميرڪ جي اصل ماخذ ''تاريخ مظھر شاهجهاني'' شايع ڪئي. ان جو مقدمو پير حسام الدين راشدي لکيو. هن مقدمي ۾ خاص طور اهي واقعا چونڊيا ويا، جن ۾ ظلم ۽ استحصال جي تصوير ملي ٿي ۽ جيڪي سنڌ جي ان وقت جي سياسي حالت سان لاڳاپيل لڳندا هئا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962p21">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |page=21 }}</ref> پير حسام الدين راشدي، يوسف ميرڪ جي حوالي سان، سيوهڻ جي گورنر جي ظلم، ماڻهن کي ڪوڙا هڻڻ ۽ اذيت ڏيڻ جا واقعا بيان ڪيا. مغل عملدارن طرفان ماڻهن جي ملڪيت ضبط ڪرڻ، سندن وسيلن ۽ دولت کان محروم ڪرڻ، ڦورن ۽ ڌاڙيلن جي سرپرستي ڪرڻ ۽ ڳرا محصول لاڳو ڪرڻ جهڙا عمل بيان ڪيا ويا. نتيجي طور سيوهڻ جو علائقو برباد ٿيو، ڳوٺ ۽ شهر ويران ٿيا، ۽ ماڻهو پنهنجا گهر ڇڏي پري علائقن ۾ پناهه وٺڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962pp30-31">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |pages=30–31 }}</ref> ==عثمان ڏيپلائي ۽ مزاحمتي ادب== پرڏيهي قبضي خلاف مزاحمت جو اظهار ادبي صورت ۾ به ٿيو. عثمان ڏيپلائي 1962ع ۾ پنهنجو تاريخي ناول ''سانگهڙ'' شايع ڪيو، جنهن جو موضوع انگريزن خلاف حرن جي جدوجهد هو. هن ناول سنڌ جي نئين نسل تائين اهو پيغام پهچايو ته سياسي غلبي ۽ حقن جي جدوجهد خلاف ڪيئن وڙهجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==سنڌ جي ثقافتي علامتون ۽ قوميت== سنڌ جي ماضيءَ جي عظمت بيان ڪرڻ کي به اهم سمجهيو ويو، ته جيئن سنڌين ۾ فخر جو احساس پيدا ٿئي. انهن علامتن ۾ موهن جو دڙو، ڄام نندي جو مقبرو، رني ڪوٽ، عمرڪوٽ جا قلعا، حيدرآباد جا بادگير، اجرڪ، رلي، ڪاشيءَ جو ڪم ۽ هالا جو فرنيچر شامل هئا. ادبي شخصيتن ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي، سچل سرمست ۽ سامي کي سنڌي ٻوليءَ کي شاهوڪار ڪندڙ ۽ سنڌي قومي شعور پيدا ڪندڙ شخصيتن طور پيش ڪيو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidpp62-63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |pages=62–63 }}</ref> سنڌي قومپرستيءَ جو بنياد مذهب بدران ٻولي ۽ علائقي تي رکيو ويو. هن خيال موجب جيڪي ماڻهو سنڌ ۾ رهن ٿا ۽ سنڌي ٻولي ڳالهائين ٿا، اهي سنڌي آهن. ٻن قومن واري نظريي کي رد ڪندي قوميت جو تصور سيڪيولر بنيادن تي قائم ڪيو ويو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==قومپرست تاريخ نويسيءَ تي تنقيد== قومپرست فريم ورڪ ۾ تاريخ لکڻ بابت تنقيد پڻ ڪئي وئي آهي. ڊاڪٽر مبارڪ علي موجب اهڙي تاريخ نويسيءَ ۾ ڪڏهن ڪڏهن حقيقتن کي مسخ ڪري يا چونڊي استعمال ڪيو ويو، ته جيئن اهي قومي بيانئي سان ٺهڪي اچن. تاريخي طريقيڪار کي مڪمل طور لاڳو ڪرڻ بدران جذباتي ۽ مبالغو آميز بيان اختيار ڪيو ويو. ان تاريخ نويسيءَ جو وڏو مقصد سياسي استعمال بڻجي ويو، جنهن سبب سنڌ جي تاريخ نويسي هڪ مرحلي تي بيهي رهي ۽ نون علمي موضوعن ڏانهن گهربل اڳڀرائي نه ڪري سگهي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==اڻلکيل ۽ نظرانداز ٿيل موضوع== سنڌ جي تاريخ اڃا مڪمل نه سمجهي وڃي ٿي. ڪيترائي موضوع اڃا وڌيڪ تحقيق گهرن ٿا، جهڙوڪ زرعي ڍانچي ۾ تبديليون، نون ٽيڪنالاجيڪل طريقن جو تعارف، هارين جو ڪردار، هاري بغاوتن جو وجود يا عدم وجود، سنڌ جا پاڙيسري ملڪن سان لاڳاپا، ثقافتي ۽ واپاري رابطا، اميلن ۽ ڀائيبندن جو سماجي ڪردار، ۽ سنڌ ۾ مذهب جو ڪردار، خاص طور نانڪ پنٿين ۽ سکن جي حوالي سان. ڪلاڊ مارڪووٽس جي ڪتاب ''The Global World of the Indian Merchants (1750–1967)'' ۾ شڪارپوري ۽ حيدرآبادي واپارين جي عالمي تجارتي سرگرمين کي بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو سنڌ جي مؤرخن وٽ اڳ ۾ گهڻو نظرانداز ٿيل موضوع رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==نتيجو== سنڌ جي تاريخ نويسي قومي تاريخ، علائقائي سڃاڻپ، اسلامي بيانئي، آزاديءَ جي تحريڪ، ون يونٽ، سنڌي قومپرستي ۽ سيڪيولر ثقافتي تعبيرن جي وچ ۾ تبديل ٿيندي رهي آهي. ان تاريخ نويسيءَ سنڌ جي جدا تاريخي حيثيت، ثقافتي ورثي ۽ سياسي جدوجهد کي نمايان ڪيو، پر ساڳئي وقت ان تي اهو اعتراض به ڪيو ويو ته اها ڪڏهن ڪڏهن تنگ قومپرستي ۽ سياسي مقصدن تائين محدود ٿي وئي. سنڌ جي تاريخ کي وڌيڪ جامع ۽ علمي انداز ۾ لکڻ لاءِ ضروري آهي ته اها صرف سياست جي خدمت نه ڪري، پر اهڙو وسيع تاريخي شعور پيدا ڪري، جيڪو ماڻهن کي ماضي ۽ حال ٻنهي کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==پڻ ڏسو== * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] * [[ڀارت جي تاريخ نگاري]] * [[برطانوي سلطنت جي تاريخ نگاري]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:تاريخ نويسي]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] dkwix0vnlp9vqpu7nu6vfurlld6l0pg 0 99706 390309 390308 2026-07-01T12:03:23Z Intisar Ali 8681 390309 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڪنهن مخصوص ڪم لاءِ وقف ڪمپيوٽر نظام}} [[File:DHCOM Computer On Module - AM35x.jpg|thumb|right|هڪ پلگ-اِن ڪارڊ تي ٻڌل ''ايمبيڊڊ نظام''، جنهن ۾ پروسيسر، يادگيري، بجلي جي فراهمي ۽ ٻاهريان رابطا شامل آهن.]] '''ايمبيڊڊ نظام''' ('''Embedded System''') هڪ خاص مقصد وارو [[ڪمپيوٽر نظام]] هوندو آهي، جيڪو [[ڪمپيوٽر پروسيسر]]، [[ڪمپيوٽر يادگيري]] ۽ [[ان پُٽ/آئوٽ پُٽ]] [[پرديئي ڊوائيس]]ن جي ميلاپ تي مشتمل هوندو آهي ۽ ڪنهن وڏي ميڪانيڪي يا [[اليڪٽرانڪس|اليڪٽرانڪ]] نظام جي اندر هڪ مخصوص ڪم سرانجام ڏيندو آهي.<ref name="Barr-glossary">{{cite web |author=Michael Barr |title=Embedded Systems Glossary |work=Neutrino Technical Library |access-date=2007-04-21 |url=http://www.netrino.com/Embedded-Systems/Glossary |author-link=Michael Barr (software engineer)}}</ref><ref>{{cite book |last=Heath |first=Steve |title=Embedded systems design|publisher=Newnes |year=2003 |edition=2 |series=EDN series for design engineers |page=[https://archive.org/details/embeddedsystemsd0000heat/page/2 2] |url=https://archive.org/details/embeddedsystemsd0000heat |url-access=registration|quote= An embedded system is a [[microprocessor]] based system that is built to control a function or a range of functions. | isbn=978-0-7506-5546-0}}</ref> اهو مڪمل ڊوائيس جي هڪ حصي طور شامل هوندو آهي، جنهن ۾ اڪثر برقي يا اليڪٽرانڪ هارڊويئر ۽ ميڪانيڪي حصا پڻ شامل هوندا آهن. ايمبيڊڊ نظام روزمره استعمال ٿيندڙ ڪيترن ئي ڊوائيسن کي ڪنٽرول ڪندا آهن.<ref name=":0">{{cite book|last=Michael Barr|author2=Anthony J. Massa|title=Programming embedded systems: with C and GNU development tools|publisher=O'Reilly|year=2006|pages=1–2|chapter=Introduction|chapter-url=https://books.google.com/books?id=nPZaPJrw_L0C&pg=PA1 | isbn=978-0-596-00983-0}}</ref> 2009ع تائين اندازو لڳايو ويو هو ته تيار ٿيندڙ سڀني [[مائڪرو پروسيسر]]ن مان لڳ ڀڳ 98٪ ايمبيڊڊ نظامن ۾ استعمال ٿيندا هئا.<ref>{{cite web | title=Real men program in C | last=Barr |first=Michael | page=2 | date=1 August 2009 | work=Embedded Systems Design | publisher=TechInsights (United Business Media) | url=http://www.embedded.com/electronics-blogs/barr-code/4027479/Real-men-program-in-C | access-date=2009-12-23 }}</ref>{{Update inline|reason=Computing has changed a lot since 2009.|date=March 2022}} ڇاڪاڻ ته ايمبيڊڊ نظام عام طور تي ان مشين جي جسماني عملن کي ڪنٽرول ڪندو آهي، جنهن ۾ اهو شامل هوندو آهي، تنهن ڪري ان تي اڪثر [[حقيقي وقت ڪمپيوٽنگ]] جون پابنديون لاڳو ٿينديون آهن. جديد ايمبيڊڊ نظام گهڻو ڪري [[مائڪرو ڪنٽرولر]]ن تي ٻڌل هوندا آهن (يعني اهڙا مائڪرو پروسيسر، جن ۾ يادگيري ۽ پرديئي رابطا اڳ ۾ ئي مربوط هوندا آهن)، پر عام مائڪرو پروسيسر (جيڪي يادگيري ۽ پرديئي رابطن لاءِ ٻاهرين چِپن جو استعمال ڪندا آهن) پڻ عام آهن، خاص طور تي وڌيڪ پيچيده نظامن ۾. ٻنهي حالتن ۾ استعمال ٿيندڙ پروسيسر عام مقصد وارن کان وٺي مخصوص حسابن لاءِ تيار ڪيل يا خاص طور تي ڪنهن مخصوص استعمال لاءِ ترتيب ڏنل قسمن جا ٿي سگهن ٿا. مخصوص پروسيسرن جي هڪ عام درجي کي [[ڊجيٽل سگنل پروسيسر]] (DSP) چيو ويندو آهي. ڇاڪاڻ ته ايمبيڊڊ نظام مخصوص ڪمن لاءِ وقف هوندو آهي، تنهن ڪري [[ڊزائن انجنيئر]] ان کي اهڙي نموني بهتر بڻائيندا آهن، جو پيداوار جي سائيز ۽ قيمت گهٽجي وڃي ۽ ان جي اعتبار ۽ ڪارڪردگي ۾ واڌ اچي. ڪيترائي ايمبيڊڊ نظام وڏي پيماني تي تيار ڪيا ويندا آهن، جنهن سان [[پيماني جي معيشت]] مان فائدو حاصل ٿيندو آهي. ايمبيڊڊ نظام سائيز ۾ ننڍن پورٽبل ذاتي ڊوائيسن، جهڙوڪ [[ڊجيٽل واچ]] ۽ [[MP3 پليئر]]، کان وٺي وڏين مشينن، جهڙوڪ [[گهريلو اوزار]]، صنعتي [[اسيمبلي لائين]]ن، [[روبوٽ]]ن، ٽرانسپورٽ گاڏين، [[ٽريفڪ لائيٽ ڪنٽرولر]]ن ۽ [[طبي تصويرنگ]] نظامن تائين پکڙيل آهن. اهي اڪثر ٻين مشينن جا ذيلي نظام هوندا آهن، جهڙوڪ [[ايويونڪس]]، جيڪا [[هوائي جهاز]]ن ۾، ۽ [[ااسٽرائيونِڪس|خلائي جهازي برقيات]]، جيڪا [[خلائي جهاز]]ن ۾ استعمال ٿيندي آهي. وڏا تنصيب، جهڙوڪ [[ڪارخانو|ڪارخانا]]، [[پائپ لائين]]ون ۽ [[برقي گرڊ]]، هڪ ٻئي سان ڳنڍيل ڪيترن ئي ايمبيڊڊ نظامن تي ڀاڙين ٿا. سافٽويئر ذريعي عام بڻايل ايمبيڊڊ نظام، جهڙوڪ [[پروگراميبل لاجڪ ڪنٽرولر]]، گهڻو ڪري پنهنجي اندر ئي مختلف فعالي حصن تي مشتمل هوندا آهن. == تاريخ == === پسمنظر === {{See also|مائڪروپروسيسر ڪرونالاجي}} مائڪرو پروسيسر ۽ مائڪرو ڪنٽرولر جي شروعات کي [[موس مربوط سرڪٽ]] (MOS) سان ڳنڍيو وڃي ٿو، جيڪو [[موسفيٽ]] (MOS) (ڌاتو–آڪسائيڊ–سيميڪنڊڪٽر [[فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر]]) مان تيار ڪيل [[مربوط سرڪٽ]] چِپ آهي ۽ 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ترقي ڪئي وئي. 1964ع تائين MOS چِپن ۾ [[ٽرانزسٽر]]ن جي ڪثافت وڌيڪ ۽ پيداوار جي قيمت [[بائي پولر جنڪشن ٽرانزسٽر|بائي پولر]] چِپن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ٿي چڪي هئي. ان کان پوءِ [[مور جو قانون]] مطابق MOS چِپن جي پيچيدگي تيزيءَ سان وڌندي رهي، جنهن جي نتيجي ۾ 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين [[وڏي پيماني واري مربوطي]] (LSI) ممڪن ٿي، جتي هڪ ئي MOS چِپ تي سوين [[ٽرانزسٽر]] شامل هوندا هئا. ڪمپيوٽنگ ۾ MOS LSI چِپن جي استعمال سان پهرين مائڪرو پروسيسرن جي بنياد پئي، جڏهن انجنيئرن اهو محسوس ڪيو ته مڪمل ڪمپيوٽر پروسيسر نظام کي چند MOS LSI چِپن تي سموئي سگهجي ٿو.<ref name="ieee">{{cite journal |last1=Shirriff |first1=Ken |title=The Surprising Story of the First Microprocessors |journal=[[IEEE Spectrum]] |volume=53 |issue=9 |pages=48–54 |date=30 August 2016 |publisher=[[Institute of Electrical and Electronics Engineers]] |url=https://spectrum.ieee.org/the-surprising-story-of-the-first-microprocessors |access-date=13 October 2019|doi=10.1109/MSPEC.2016.7551353 |s2cid=32003640 |url-access=subscription }}</ref> پهريان گهڻ-چِپ مائڪرو پروسيسر، [[چار-فيز نظام اي ايل1]] (1969ع) ۽ [[گاريٽ اي آء ريسرچ]] [[ايم پي 944]] (1970ع)، ڪيترن ئي MOS LSI چِپن تي ٻڌل هئا. پهريون هڪ-چِپ مائڪرو پروسيسر [[انٽيل 4004]] هو، جيڪو 1971ع ۾ جاري ڪيو ويو. ان کي [[فيڊريڪو فيگن]] پنهنجي [[سلڪون-گيٽ]] MOS ٽيڪنالاجي جي بنياد تي [[انٽيل]] جي انجنيئرن [[مارسيئن هوف]] ۽ [[اسٽين ميزور]] سان گڏ، ۽ [[بسيڪام]] جي انجنيئر [[ماساتوشي شيما]] جي سهڪار سان تيار ڪيو.<ref>{{cite web |title=1971: Microprocessor Integrates CPU Function onto a Single Chip |website=The Silicon Engine |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/microprocessor-integrates-cpu-function-onto-a-single-chip/ |publisher=[[Computer History Museum]] |access-date=22 July 2019}}</ref> === ترقي === پهريون جديد طرز جو سڃاڻپ لائق ايمبيڊڊ نظام [[اپالو گائيڊنس ڪمپيوٽر]] هو،<ref name=":2">{{Cite web |date=2025 |title=1962: Aerospace systems are the first applications for ICs in computers |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/aerospace-systems-are-first-the-applications-for-ics-in-computers/ |access-date=March 13, 2025 |website=Computer History Museum}}</ref> جيڪو لڳ ڀڳ 1965ع ۾ [[چارلس اسٽارڪ ڊريپر]] طرفان[[ايم آئي ٽي انسٽرومينٽيشن ليبارٽري]] ۾ تيار ڪيو ويو. منصوبي جي شروعات ۾ اپولو گائيڊنس ڪمپيوٽر کي سڄي اپولو منصوبي جو سڀ کان وڌيڪ خطري وارو حصو سمجهيو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ ڪمپيوٽر جي سائيز ۽ وزن گهٽائڻ لاءِ نون تيار ڪيل [[مونولٿڪ مربوط سرڪٽ]] استعمال ڪيا ويا هئا. شروعاتي وڏي پيماني تي تيار ٿيندڙ ايمبيڊڊ نظامن مان هڪ [[منٽمين ميزائل]] لاءِ [[آٽونيٽڪس D-17 گائيڊنس ڪمپيوٽر]] هو، جيڪو 1961ع ۾ متعارف ٿيو. جڏهن 1966ع ۾ منٽمين II جي پيداوار شروع ٿي، ته D-17 جي جاءِ هڪ نئين ڪمپيوٽر ورتي، جيڪو مربوط سرڪٽن جي وڏي پيماني تي استعمال جو پهريون مثال بڻيو. 1960ع واري ڏهاڪي جي انهن شروعاتي استعمالن کان پوءِ ايمبيڊڊ نظامن جي قيمت ۾ نمايان گهٽتائي آئي، جڏهن ته انهن جي پروسيسنگ طاقت ۽ ڪارڪردگي ۾ تمام گهڻي واڌ ٿي. شروعاتي مائڪرو پروسيسر [[انٽيل 4004]] (1971ع) [[ڪيلڪيوليٽر]]ن ۽ ٻين ننڍن نظامن لاءِ ٺاهيو ويو هو، پر ان کي اڃا به ٻاهرين يادگيري ۽ مددگار چِپن جي ضرورت هوندي هئي. 1980ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين يادگيري، ان پُٽ ۽ آئوٽ پُٽ جا جزا ساڳئي چِپ تي پروسيسر سان گڏ مربوط ڪيا ويا، جنهن سان مائڪرو ڪنٽرولر وجود ۾ آيو. مائڪرو ڪنٽرولر انهن حالتن ۾ استعمال ٿيندا آهن، جتي عام مقصد وارو ڪمپيوٽر تمام مهانگو ثابت ٿئي. مائڪرو پروسيسرن ۽ مائڪرو ڪنٽرولرن جي قيمت گهٽجڻ سان ايمبيڊڊ نظامن جو استعمال تيزيءَ سان وڌيو. نسبتاً گهٽ قيمت وارو مائڪرو ڪنٽرولر ڪيترن ئي الڳ جزن جي برابر ڪم سرانجام ڏئي سگهي ٿو. مائڪرو ڪنٽرولرن جي آمد سان، صارفين جي شين ۾ به مهانگا [[اينالاگ اليڪٽرانڪس|اينالاگ]] جزا، جهڙوڪ [[پوٽينشيوميٽر]] ۽ [[متغير ڪئپيسيٽر]]، مائڪرو پروسيسر ذريعي پڙهيا ويندڙ مٿي/هيٺ بٽڻن يا ڪنٽرول نوبن سان مٽائڻ ممڪن ٿي ويو. جيتوڻيڪ اهڙي صورت ۾ ايمبيڊڊ نظام روايتي حل جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پيچيده هوندو آهي، پر اها پيچيدگي گهڻي ڀاڱي خود مائڪرو ڪنٽرولر جي اندر هوندي آهي. نتيجي ۾ تمام ٿورا اضافي جزا گهربل هوندا آهن ۽ ڊزائن جي گهڻي ڪوشش سافٽويئر تي مرڪوز هوندي آهي. سافٽويئر جو نمونو (پروٽو ٽائيپ) تيار ڪرڻ ۽ ان جي جاچ، اهڙي نئين سرڪٽ جي ڊزائن ۽ تعمير جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تيز ٿي سگهي ٿي، جنهن ۾ ايمبيڊڊ پروسيسر استعمال نه ڪيو ويو هجي. == استعمال == [[File:Accupoll-embedded-computer.jpg|thumb|Accupoll اليڪٽرانڪ ووٽنگ مشين لاءِ ايمبيڊڊ ڪمپيوٽر سب-اسيمبلي<ref>{{cite web|url=https://www.eff.org/|title=Electronic Frontier Foundation|website=Electronic Frontier Foundation}}</ref>]] ايمبيڊڊ نظام عام طور تي صارفين جي شين، صنعتي نظامن، [[گاڏين جي صنعت]]، [[گهريلو اوزار]]ن، طبي اوزارن، مواصلات، واپاري نظامن، هوابازي ۽ فوجي استعمالن ۾ ملندا آهن. [[ٽيليڪميونيڪيشن نظام]]ن ۾ نيٽ ورڪ لاءِ [[ٽيليفون ايڪسچينج]]ن کان وٺي آخري استعمال ڪندڙ وٽ موجود [[موبائل فون]]ن تائين بيشمار ايمبيڊڊ نظام استعمال ٿيندا آهن. ڪمپيوٽر نيٽ ورڪن ۾ ڊيٽا جي منتقلي لاءِ خاص [[رائوٽر (ڪمپيوٽنگ)|رائوٽر]] ۽ [[نيٽ ورڪ برج]] استعمال ڪيا ويندا آهن. [[صارف اليڪٽرانڪس]] ۾ [[ايم پي 3 پليئر]]، [[ٽيليويزن]]، [[موبائل فون]]، [[وڊيو گيم ڪنسول]]، [[ڊجيٽل ڪيمرا]]، [[جي پي ايس رسيور]] ۽ [[ڪمپيوٽر پرنٽر|پرنٽر]] شامل آهن. گهريلو اوزار، جهڙوڪ [[مائڪروويو اوون]]، [[واشنگ مشين]] ۽ [[ڊش واشر]]، لچڪ، ڪارڪردگي ۽ وڌيڪ سهولتن لاءِ ايمبيڊڊ نظام استعمال ڪندا آهن. جديد [[گرمائش، هواداري ۽ ايئر ڪنڊيشننگ]] (HVAC) نظام نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل [[ٿرموسٽيٽ]] استعمال ڪندا آهن، جيڪي ڏينهن جي وقت ۽ [[موسم]] جي تبديليءَ مطابق گرمي پد کي وڌيڪ صحيح ۽ مؤثر طريقي سان ڪنٽرول ڪندا آهن. [[گهر جي خودڪاري]] (ھوم آٽوميشن) ۾ تارن وارا ۽ بغير تارن وارا نيٽ ورڪ استعمال ٿيندا آهن، جن ذريعي روشني، موسمي ڪنٽرول، سيڪيورٽي، آڊيو/وڊيو، نگراني وغيره کي سنڀاليو ويندو آهي، ۽ انهن سڀني ۾ احساس (سينسنگ) ۽ ڪنٽرول لاءِ ايمبيڊڊ ڊوائيس استعمال ٿيندا آهن. هوائي سفر کان وٺي گاڏين تائين ٽرانسپورٽ جا نظام وڌندڙ حد تائين ايمبيڊڊ نظامن تي ڀاڙين ٿا. جديد [[هوائي جهاز]]ن ۾ ترقي يافته [[ايويونڪس]]، جهڙوڪ [[انرشيل گائيڊنس سسٽم]] ۽ [[جي پي ايس رسيور]]، شامل هوندا آهن، جن لاءِ اعليٰ حفاظتي گهرجون پڻ هونديون آهن. [[خلائي جهاز]] پنهنجي رستي جي درستگي لاءِ [[خلائي جهازي برقيات]] (ااسٽرائيونِڪس) تي ڀاڙيندا آهن. مختلف برقي موٽر، جهڙوڪ [[برش کان آزاد ڊي سي موٽر]]، [[انڊڪشن موٽر]] ۽ [[ڊي سي موٽر]]، اليڪٽرانڪ [[موٽر ڪنٽرولر]] استعمال ڪندا آهن. [[گاڏي]]ون، [[برقي گاڏي]]ون ۽ [[هائبرڊ گاڏي]]ون ڪارڪردگي وڌائڻ ۽ آلودگي گهٽائڻ لاءِ وڌندڙ حد تائين ايمبيڊڊ نظام استعمال ڪن ٿيون. گاڏين جي ٻين حفاظتي نظامن ۾ [[اينٽي لاڪ بريڪنگ سسٽم]] (ABS)، [[اليڪٽرانڪ استحڪام ڪنٽرول]] (ESC/ESP)، [[ٽريڪشن ڪنٽرول]] (TCS) ۽ خودڪار [[چار ڦيٿن واري ڊرائيو]] شامل آهن. [[طبي اوزار]] نگراني ([[طبي نگراني]]) ۽ مختلف [[طبي تصويرنگ]] طريقن، جهڙوڪ [[پوزيٽرون ايميشن ٽوموگرافي]] (PET)، [[سنگل فوٽان ايميشن ڪمپيوٽيڊ ٽوموگرافي]] (SPECT)، [[ڪمپيوٽيڊ ٽوموگرافي]] (CT) ۽ [[مقناطيسي گونج تصويرنگ]] (MRI)، ۾ ايمبيڊڊ نظام استعمال ڪندا آهن، جيڪي جسم جي اندروني حصن جي بغير جراحي جاچ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. طبي اوزارن ۾ موجود ايمبيڊڊ نظام اڪثر صنعتي ڪمپيوٽرن ذريعي هلندا آهن.<ref>[http://content.dell.com/us/en/enterprise/oem-industry-solutions-build-your-product-with-dell Embedded Systems Dell OEM Solutions | Dell] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130127080734/http://content.dell.com/us/en/enterprise/oem-industry-solutions-build-your-product-with-dell |date=2013-01-27 }}. Content.dell.com (2011-01-04). Retrieved on 2013-02-06.</ref> ايمبيڊڊ نظام هوابازي ۽ دفاعي صنعتن ۾ [[حياتي-اهم نظام]] (سيفٽي-ڪرٽيڪل سسٽمز) لاءِ پڻ استعمال ٿيندا آهن. جيڪڏهن اهي IoT نگراني ۽ ڪنٽرول لاءِ چِپ تي موجود 3G سيلولر يا ٻين وائرڊ/وائرليس نيٽ ورڪن سان ڳنڍيل نه هجن، ته اهي هيڪنگ کان الڳ رهندا آهن ۽ ان ڪري وڌيڪ محفوظ ٿي سگهن ٿا.{{citation needed|date=April 2021}} باهه کان تحفظ لاءِ اهڙا نظام وڌيڪ گرمي پد برداشت ڪرڻ ۽ ڪم جاري رکڻ جي صلاحيت سان ٺاهي سگهجن ٿا. سيڪيورٽي جي لحاظ کان، ايمبيڊڊ نظام خودمختيار ٿي سگهن ٿا ۽ بجلي يا مواصلاتي رابطا ختم ٿيڻ جي صورت ۾ به ڪم جاري رکي سگهن ٿا. ننڍڙا وائرليس ڊوائيس، جن کي [[موٽ (سينسر)|موٽ]] چيو ويندو آهي، نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل وائرليس سينسر هوندا آهن. [[وائرليس سينسر نيٽ ورڪ]] جديد [[مربوط سرڪٽ]] (IC) ڊزائن ذريعي حاصل ٿيندڙ ننڍڙي سائيز جي ٽيڪنالاجي استعمال ڪري مڪمل وائرليس ذيلي نظامن کي ترقي يافته سينسرن سان ڳنڍيندو آهي، جنهن سان ماڻهو ۽ ادارا حقيقي دنيا ۾ بيشمار شين جي ماپ ڪري سگهن ٿا ۽ انهن معلوماتن کي نگراني ۽ ڪنٽرول نظامن ذريعي استعمال ڪري سگهن ٿا. اهي موٽ مڪمل طور خودمختيار هوندا آهن ۽ عام طور تي بيٽرين تي ڪيترن ئي سالن تائين هلندا آهن، ان کان اڳ جو بيٽري تبديل يا ٻيهر چارج ڪرڻ جي ضرورت پوي. == خاصيتون == ايمبيڊڊ نظام خاص مقصد وارا ڪم سرانجام ڏيڻ لاءِ ٺاهيا ويندا آهن، جڏهن⁠ته عام مقصد وارا ڪمپيوٽر ڪيترن ئي مختلف ڪمن لاءِ تيار ڪيا ويندا آهن. ڪجهه ايمبيڊڊ نظامن تي [[حقيقي وقت ڪمپيوٽنگ|حقيقي وقت]] (Real-time) جون ڪارڪردگي گهرجون لاڳو هونديون آهن، جيئن حفاظت ۽ استعمال جي سهولت کي يقيني بڻائي سگهجي؛ جڏهن⁠ته ٻين ۾ ڪارڪردگي جون گهرجون تمام گهٽ يا نه هجڻ برابر هونديون آهن، جنهن سبب نظام جي هارڊويئر کي سادو بڻائي قيمت گهٽائي سگهجي ٿي. ايمبيڊڊ نظام هميشه الڳ ڊوائيس نه هوندا آهن. ڪيترائي ايمبيڊڊ نظام ڪنهن وڏي ڊوائيس جو ننڍڙو حصو هوندا آهن، جيڪو وڌيڪ عام مقصد سرانجام ڏيندو آهي. مثال طور [[گبسن روبوٽ گٽار]] ۾ تارن کي پاڻمرادو ٺيڪ سُر ۾ آڻڻ لاءِ هڪ ايمبيڊڊ نظام موجود هوندو آهي، جڏهن⁠ته سڄي گٽار جو بنيادي مقصد موسيقي وڄائڻ هوندو آهي.<ref>{{cite magazine |url=http://www.embedded.com/underthehood/207401418 |title=Under the Hood: Robot Guitar embeds autotuning |archive-url=https://web.archive.org/web/20080708195311/http://embedded.com/underthehood/207401418 |archive-date=2008-07-08 |author=David Carey |date=2008-04-22 |magazine=Embedded Systems Design}}</ref> اهڙيءَ طرح [[گاڏي]] ۾ موجود ايمبيڊڊ نظام، گاڏي جي هڪ ذيلي نظام (Subsystem) طور مخصوص ڪم سرانجام ڏيندو آهي. [[File:ESOM270 eSOM300 Computer on Modules.jpg|thumb|e-con Systems جا eSOM270 ۽ eSOM300 ڪمپيوٽر ماڊيول]] ايمبيڊڊ نظامن لاءِ لکيل پروگرام هدايتن کي [[فرم ويئر]] چيو ويندو آهي. اهي عام طور صرف پڙهڻ واري يادگيري (ROM) يا [[فليش يادگيري]] جي چِپن ۾ محفوظ ڪيا ويندا آهن. اهي محدود ڪمپيوٽري وسيلن سان ڪم ڪندا آهن، جهڙوڪ گهٽ يادگيري، ننڍڙي يا بلڪل نه هجڻ برابر ڪيبورڊ يا اسڪرين. === استعمال ڪندڙ جو رابطو === [[File:MicroVGA TUI demoapp.jpg|thumb|MicroVGA استعمال ڪندڙ ايمبيڊڊ نظام جو [[متني استعمال ڪندڙ رابطو]]<ref group="nb" name="MicroVGA">For more details of MicroVGA see this [http://www.microvga.com/pdf/uvga-text-ds.pdf PDF].</ref>]] ايمبيڊڊ نظامن ۾ استعمال ڪندڙ سان رابطي جا طريقا بلڪل مختلف ٿي سگهن ٿا. ڪي نظام اهڙا هوندا آهن، جن ۾ [[بغير استعمال ڪندڙ رابطو وارو ڪمپيوٽر|ڪو به استعمال ڪندڙ رابطو]] نه هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي صرف هڪ ئي ڪم لاءِ مخصوص هوندا آهن، جڏهن⁠ته ڪجهه نظام جديد ڪمپيوٽرن جهڙا پيچيده [[گرافيائي استعمال ڪندڙ رابطو]] (GUI) رکن ٿا. سادا ايمبيڊڊ ڊوائيس [[بٽڻ]]، [[روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ]] (LED)، گرافيائي يا حرفي [[مائع قلمو نمايشگر]] (LCD) ۽ سادي [[مينيو (ڪمپيوٽنگ)|مينيو]] تي ٻڌل نظام استعمال ڪندا آهن. وڌيڪ ترقي يافته ڊوائيس، جيڪي گرافيائي اسڪرين، [[ڇهاءُ حساس اسڪرين]] يا اسڪرين جي ڪنارن تي موجود [[سافٽ ڪي]] استعمال ڪندا آهن، گهٽ جڳهه والاريندي وڌيڪ لچڪ فراهم ڪندا آهن. اهڙين حالتن ۾ بٽڻن جو مطلب اسڪرين تي ڏيکاريل مواد مطابق تبديل ٿيندو رهي ٿو، ۽ استعمال ڪندڙ رڳو گهربل شئي تي ڇهڻ سان چونڊ ڪري سگهي ٿو. ڪجهه نظام [[سيريل رابطي]] (جهڙوڪ [[آر ايس-232]]) يا نيٽ ورڪ (جهڙوڪ [[ايٿرنيٽ]]) ذريعي پري کان استعمال ڪندڙ سان رابطو فراهم ڪندا آهن. اهڙي طريقي سان ايمبيڊڊ نظام جون صلاحيتون وڌن ٿيون، الڳ ڊسپلي جي ضرورت ختم ٿي وڃي ٿي، [[بورڊ سپورٽ پيڪيج]] (BSP) سادو بڻجي وڃي ٿو، ۽ ڊزائنر ذاتي ڪمپيوٽر تي وڌيڪ ترقي يافته استعمال ڪندڙ رابطو تيار ڪري سگهن ٿا. ان جو سٺو مثال ڪنهن [[آئي پي ڪيمرا]] يا [[نيٽ ورڪ رائوٽر]] ۾ هلندڙ [[ايمبيڊڊ ايڇ ٽي ٽي پي سرور]] آهي، جنهن جو استعمال ڪندڙ رابطو ڊوائيس سان ڳنڍيل ڪمپيوٽر جي [[ويب برائوزر]] ۾ ظاهر ٿيندو آهي. === ايمبيڊڊ نظامن ۾ پروسيسر === عام مقصد وارن ڪمپيوٽرن جي ڀيٽ ۾ ايمبيڊڊ ڪمپيوٽرن جون خاصيتون گهٽ بجلي واپرائڻ، ننڍڙي جسامت، سخت ماحول ۾ ڪم ڪرڻ جي صلاحيت ۽ في يونٽ گهٽ قيمت هونديون آهن. البت ان جي بدلي ۾ انهن وٽ پروسيسنگ جا وسيلا محدود هوندا آهن. ايمبيڊڊ نظامن لاءِ خاص طور تي [[عام مائڪرو ڪنٽرولرن جي فهرست|بيشمار مائڪرو ڪنٽرولر]] تيار ڪيا ويا آهن. عام مقصد وارا مائڪرو پروسيسر به ايمبيڊڊ نظامن ۾ استعمال ٿيندا آهن، پر انهن کي عام طور مائڪرو ڪنٽرولرن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مددگار سرڪٽري جي ضرورت هوندي آهي. ==== تيار ٿيل ڪمپيوٽر بورڊ ==== [[PC/104]] ۽ PC/104+ ننڍن، گهٽ مقدار ۾ تيار ٿيندڙ ۽ سخت ماحول ۾ ڪم ڪندڙ ايمبيڊڊ نظامن لاءِ تيار ڪيل ڪمپيوٽر بورڊن جا معياري مثال آهن. اهي گهڻو ڪري x86 بنياد وارا هوندا آهن ۽ روايتي ذاتي ڪمپيوٽرن جي ڀيٽ ۾ جسامت ۾ ننڍا، پر گهڻن سادن (8/16-bit) ايمبيڊڊ نظامن کان وڏا هوندا آهن. انهن ۾ [[لينڪس]] يا [[نيٽ بي ايس ڊي]] جهڙا معياري آپريٽنگ نظام، يا [[مائڪرو سي/او ايس-II]]، [[ڪيو اين ايڪس]] ۽ [[وي ايڪس ورڪس]] جهڙا ايمبيڊڊ [[حقيقي وقت آپريٽنگ نظام]] (RTOS) استعمال ٿي سگهن ٿا. ڪجهه استعمالن ۾، جتي ننڍڙي جسامت يا توانائي جي بچت بنيادي ضرورت نه هجي، اتي اهڙا جزا استعمال ڪيا ويندا آهن جيڪي عام مقصد وارن x86 ذاتي ڪمپيوٽرن سان هم آهنگ هوندا آهن. VIA جي [[اي پي آءِ اي]] جهڙا بورڊ ذاتي ڪمپيوٽرن سان مطابقت رکندي به وڌيڪ مربوط، ننڍي جسامت وارا يا ٻين خاصيتن سبب ايمبيڊڊ نظامن جي انجنيئرن لاءِ پرڪشش هوندا آهن. هن طريقي جو فائدو اهو آهي ته گهٽ قيمت وارا معياري جزا ۽ اهي ئي سافٽويئر ترقياتي اوزار استعمال ڪري سگهجن ٿا، جيڪي عام ڪمپيوٽر سافٽويئر جي ترقي ۾ استعمال ٿيندا آهن. اهڙي طريقي سان تيار ڪيل نظام اڃا به ايمبيڊڊ نظام سڏبا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ڪنهن وڏي ڊوائيس جو حصو هوندا آهن ۽ هڪ مخصوص ڪم سرانجام ڏيندا آهن. هن طريقي جا مثال [[خودڪار ٽيلر مشين]] (ATM) ۽ [[آرڪيڊ مشين]]ون آهن، جن ۾ استعمال ٿيندڙ ڪوڊ مخصوص مقصد لاءِ لکيل هوندو آهي. پر گهڻا تيار ٿيل ايمبيڊڊ نظامن جا بورڊ ذاتي ڪمپيوٽرن تي ٻڌل نه هوندا آهن ۽ نه ئي [[انڊسٽري اسٽينڊرڊ آرڪيٽيڪچر]] (ISA) يا [[پيريفيرل ڪمپوننٽ انٽرڪنيڪٽ]] (PCI) بس استعمال ڪندا آهن. جڏهن [[سسٽم آن اي چپ]] (SoC) پروسيسر استعمال ٿيندو آهي، تڏهن الڳ جزن کي ڳنڍڻ لاءِ معياري بس رکڻ جو فائدو تمام گهٽ هوندو آهي، ۽ هارڊويئر توڙي سافٽويئر اوزارن جو ماحول به بلڪل مختلف ٿي سگهي ٿو. هڪ عام ڊزائن انداز ۾ ننڍڙو نظامي ماڊيول استعمال ڪيو ويندو آهي، جيڪو ڪاروباري ڪارڊ جيتري جسامت جو به ٿي سگهي ٿو. ان ۾ اعليٰ ڪثافت وارا [[بال گرڊ ايري]] (BGA) چِپ، جهڙوڪ [[آرم آرڪيٽيڪچر]] تي ٻڌل [[سسٽم آن اي چپ]] پروسيسر ۽ ان سان لاڳاپيل پيريفيرلز، ذخيري لاءِ ٻاهرين [[فليش يادگيري]] ۽ هلندڙ يادگيري لاءِ [[ڊائنامڪ رينڊم ايڪسيس ميموري]] (DRAM) شامل هوندي آهي. ماڊيول ٺاهيندڙ عام طور شروعاتي (Boot) سافٽويئر مهيا ڪندو آهي ۽ مختلف آپريٽنگ نظامن جي سهولت پڻ ڏيندو آهي، جن ۾ عام طور [[لينڪس]] ۽ ڪجهه [[حقيقي وقت آپريٽنگ نظام]] (RTOS) شامل هوندا آهن. اهڙا ماڊيول وڏي مقدار ۾ تيار ڪري سگهجن ٿا ۽ پوءِ گهٽ مقدار ۾ تيار ٿيندڙ خاص مقصد وارن مين بورڊن سان، جن تي مخصوص پيريفيرلز لڳل هوندا آهن، گڏ ڪيا ويندا آهن. هن طريقي جا نمايان مثال [[آرڊوينو]] ۽ [[راسبيري پائي]] آهن. ==== ASIC ۽ FPGA تي ٻڌل SoC حل ==== [[سسٽم آن اي چپ]] (SoC) هڪ اهڙي چِپ آهي، جنهن ۾ مڪمل نظام شامل هوندو آهي. ان ۾ ڪيترائي پروسيسر، ملٽي پلائر، ڪيش، مختلف قسمن جون يادگيريون ۽ گهڻو ڪري تار وارن يا وائرليس رابطن لاءِ مختلف انٽرفيس پڻ شامل هوندا آهن. اهڙين چِپن ۾ اڪثر [[گرافيڪس پروسيسنگ يونٽ]] (GPU) ۽ [[ڊجيٽل سگنل پروسيسر]] (DSP) پڻ موجود هوندا آهن. SoC کي يا ته [[ايپليڪيشن مخصوص مربوط سرڪٽ]] (ASIC) جي صورت ۾ يا [[فيلڊ-پروگرامبل گيٽ ايري]] (FPGA) ذريعي تيار ڪيو ويندو آهي، جنهن کي عام طور ٻيهر ترتيب ڏئي سگهجي ٿو. ASIC تي ٻڌل عملدرآمد وڏي مقدار ۾ تيار ٿيندڙ ايمبيڊڊ نظامن، جهڙوڪ [[موبائل فون]] ۽ [[سمارٽ فون]]، ۾ عام آهي. جڏهن⁠ته ASIC يا FPGA تي ٻڌل عملدرآمد اهڙن ايمبيڊڊ نظامن ۾ استعمال ٿيندو آهي، جتي سگنل پروسيسنگ، انٽرفيس يا اعتبار جي لحاظ کان خاص گهرجون هجن، جيئن [[ايويونڪس]] ۾. === پيريفيرلز === [[File:SMSC LAN91C110 ethernet chip.jpg|thumb|SMSC LAN91C110 (SMSC 91x) ايمبيڊڊ [[ايٿرنيٽ]] چِپ]] ايمبيڊڊ نظام ٻاهرين دنيا سان [[پيريفيرل]]ن ذريعي رابطو ڪندا آهن، جهڙوڪ: * [[سيريل رابطي جو انٽرفيس]] (SCI): [[آر ايس-232]]، [[آر ايس-422]]، [[آر ايس-485]] وغيره. * [[هم وقتي سيريل انٽرفيس]]: [[I2C]]، [[سيريل پيريفيرل انٽرفيس]] (SPI)، SSC ۽ ESSI. * [[يونيورسل سيريل بس]] (USB) * ميديا ڪارڊ ([[ايس ڊي ڪارڊ]]، [[ڪامپيڪٽ فليش]] وغيره) * [[نيٽ ورڪ انٽرفيس ڪنٽرولر]]: [[ايٿرنيٽ]]، [[وائي فائي]] وغيره. * [[فيلڊ بس]]: [[ڪين بس]] CAN، [[مقامي انٽرڪنيڪٽ نيٽ ورڪ|LIN بس]]، [[پروفي بس]] وغيره. * ٽائمر: [[فيز لاڪڊ لوپ]]، [[پروگرامبل انٽرول ٽائمر]] * [[عام مقصد ان پُٽ/آئوٽ پُٽ]] (GPIO) * [[اينالاگ کان ڊجيٽل ڪنورٽر]] ۽ [[ڊجيٽل کان اينالاگ ڪنورٽر]] * ڊيبگنگ: [[جي ٽيگ]] (JTAG)، [[اِن-سسٽم پروگرامنگ]]، بيڪگرائونڊ ڊيبگ موڊ انٽرفيس پورٽ، BITP ۽ DB9 پورٽ. === اوزار === ٻين سافٽويئرن وانگر، ايمبيڊڊ نظامن جا ڊزائنر به [[ڪمپائلر]]، [[اسمبلر (ڪمپيوٽنگ)|اسمبلر]] ۽ [[ڊيبگر]] استعمال ڪندا آهن، پر ان سان گڏ هيٺيان خاص اوزار پڻ استعمال ڪري سگهن ٿا: * اِن-سرڪٽ ڊيبگر يا ايميوليٽر (ڏسو [[#ڊيبگنگ]]). * اهڙا اوزار، جيڪي پروگرام ۾ چيڪ سم يا [[سائيڪلنڪ ريڊنڊنسي چيڪ]] (CRC) شامل ڪن، جيئن ايمبيڊڊ نظام پروگرام جي درست هجڻ جي تصديق ڪري سگهي. * [[ڊجيٽل سگنل پروسيسنگ]] استعمال ڪندڙ نظامن لاءِ [[حسابي نوٽ بڪ]]، جنهن ذريعي رياضيائي نمونن جي نقل (Simulation) ڪئي وڃي. * نظامي سطح جا ماڊلنگ ۽ سموليشن اوزار، جيڪي پروسيسر، [[يادگيري]]، [[سڌي يادگيري رسائي]] (DMA)، [[انٽرفيس (ڪمپيوٽنگ)|انٽرفيس]]، بس ۽ سافٽويئر جي وهڪري جا ماڊل تيار ڪن. انهن ذريعي توانائي، ڪارڪردگي، اعتبار ۽ رڪاوٽن جو جائزو وٺي مناسب جزا چونڊيا ويندا آهن. * ماڊل تي ٻڌل ترقياتي اوزار، جيڪي گرافيائي ڊيٽا فلو ۽ UML اسٽيٽ چارٽ جي صورت ۾ جزن، جهڙوڪ ڊجيٽل فلٽر، موٽر ڪنٽرولر، رابطي جي پروٽوڪول ۽ گهڻ-رفتاري وارن ڪمن جا ماڊل تيار ۽ نقل ڪن. * خاص هارڊويئر لاءِ بهتر ڪيل [[ڪمپائلر]] ۽ لنڪر. * ايمبيڊڊ نظام لاءِ پنهنجون خاص پروگرامنگ ٻوليون يا اوزار، يا موجوده ٻولين جهڙوڪ [[فورٿ (پروگرامنگ ٻولي)|فورٿ]] يا [[بيسڪ اسٽيمپ]] جون واڌايون. * يا وري [[حقيقي وقت آپريٽنگ نظام]] (RTOS) يا [[ايمبيڊڊ آپريٽنگ نظام]] جو استعمال. * [[يو ايم ايل اوزار]]، جيڪي گهڻو ڪري [[يو ايم ايل اسٽيٽ مشين]]ن تي ٻڌل هوندا آهن. اهي سافٽويئر اوزار مختلف ذريعن کان حاصل ٿي سگهن ٿا: * ايمبيڊڊ مارڪيٽ ۾ ماهر سافٽويئر ڪمپنيون. * [[GNU]] جا پورٽ ڪيل ترقياتي اوزار. * يا جيڪڏهن ايمبيڊڊ پروسيسر عام ذاتي ڪمپيوٽر جي پروسيسر سان ويجهو لاڳاپيل هجي، ته ذاتي ڪمپيوٽر جا ترقياتي اوزار پڻ استعمال ڪري سگهجن ٿا. ايمبيڊڊ سافٽويئر جي ترقي لاءِ عام طور ڪيترن ئي اوزارن جي ضرورت هوندي آهي، جن ۾ [[سي++]]، [[رسٽ (پروگرامنگ ٻولي)|رسٽ]] ۽ [[پائٿن (پروگرامنگ ٻولي)|پائٿن]] جهڙيون پروگرامنگ ٻوليون، ۽ گرافيائي استعمال ڪندڙ رابطو ٺاهڻ لاءِ [[ڪيو ٽي]] جهڙا فريم ورڪ شامل آهن. اهي اوزار ڊولپرن کي اهڙيون مؤثر، توسيع لائق ۽ خصوصيتن سان ڀرپور ايپليڪيشنون تيار ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿا، جيڪي ايمبيڊڊ نظامن جي مخصوص گهرجن کي پورو ڪن. اوزارن جي چونڊ عام طور حقيقي وقت واري ڪارڪردگي، هارڊويئر سان هم آهنگي ۽ توانائي جي بچت جهڙن عنصرن تي ٻڌل هوندي آهي. جيئن⁠جيئن ايمبيڊڊ نظام وڌيڪ پيچيده ٿيندا پيا وڃن، تيئن اعليٰ درجي جا اوزار ۽ آپريٽنگ نظام به انهن ۾ شامل ٿيندا پيا وڃن. مثال طور [[موبائل فون]]، [[ذاتي ڊجيٽل مددگار]] (PDA) ۽ ٻيا صارف ڪمپيوٽر اڪثر اهڙي اهم سافٽويئر جا محتاج هوندا آهن، جيڪو اليڪٽرانڪس ٺاهيندڙ بدران ڪنهن ٽئين ڌر طرفان تيار يا مهيا ڪيو ويندو آهي. اهڙن نظامن ۾ [[لينڪس]]، [[نيٽ بي ايس ڊي]]، [[فري بي ايس ڊي]]، [[او ايس جي آئي]] يا [[ايمبيڊڊ جاوا]] جهڙو کليل پروگرامنگ ماحول ضروري هوندو آهي، جيئن ٽئين ڌر جا سافٽويئر تيار ڪندڙ وڏي مارڪيٽ تائين پنهنجيون ايپليڪيشنون پهچائي سگهن. == ڊيبگنگ == ايمبيڊڊ [[ڊيبگنگ]] موجود سهولتن جي لحاظ کان مختلف سطحن تي انجام ڏئي سگهجي ٿي. ان دوران ڪيترن ئي ڳالهين تي غور ڪيو ويندو آهي، جهڙوڪ: ڇا ڊيبگنگ بنيادي ايپليڪيشن جي رفتار گهٽائي ٿي؟ ڇا ڊيبگ ٿيندڙ نظام يا ايپليڪيشن اصل نظام جي ڪيتري ويجهو آهي؟ ڊيبگنگ لاءِ مقرر ڪيل ٽرگر ڪيترا تفصيلي آهن (مثال طور، جڏهن [[پروگرام ڪائونٽر]] ڪنهن خاص قدر تي پهچي ته يادگيري جو جائزو وٺڻ)، ۽ ڊيبگنگ دوران ڪهڙين شين جو معائنو ڪري سگهجي ٿو، جهڙوڪ رڳو يادگيري يا يادگيري سان گڏ رجسٽر وغيره. سادن کان وٺي وڌيڪ ترقي يافته طريقن تائين، ڊيبگنگ جون ٽيڪنيڪون ۽ نظام تقريباً هيٺين قسمن ۾ ورهايا وڃن ٿا: * ايمبيڊڊ آپريٽنگ نظام پاران مهيا ڪيل سادي شيل (Shell) استعمال ڪندي رابطي واري رهائشي ڊيبگنگ، جهڙوڪ [[فورٿ (پروگرامنگ ٻولي)|فورٿ]] ۽ بيسڪ. * صرف سافٽويئر تي ٻڌل ڊيبگر، جن جو فائدو اهو آهي ته انهن لاءِ هارڊويئر ۾ ڪا تبديلي ڪرڻي نه پوندي آهي، پر وقت ۽ اسٽوريج بچائڻ لاءِ انهن کي احتياط سان طئي ڪرڻو پوندو آهي ته ڪهڙي معلومات محفوظ ڪئي وڃي.<ref>{{Cite book |last1=Tancreti |first1=Matthew |last2=Sundaram |first2=Vinaitheerthan |last3=Bagchi |first3=Saurabh |last4=Eugster |first4=Patrick |title=Proceedings of the 14th International Conference on Information Processing in Sensor Networks |chapter=TARDIS |date=2015 |series=IPSN '15 |location=New York, NY, USA |publisher=ACM |pages=286–297 |doi=10.1145/2737095.2737096 |isbn=9781450334754 |s2cid=10120929}}</ref> * لاگنگ يا سيريل پورٽ جي آئوٽ پُٽ ذريعي ٻاهرين ڊيبگنگ، جنهن ۾ فليش ۾ موجود مانيٽر يا [[ريميڊي ڊيبگر]] جهڙو ڊيبگ سرور استعمال ڪيو ويندو آهي، جيڪو مختلف قسمن جي [[گهڻ-مرڪزي پروسيسنگ|گهڻ-ڪور]] نظامن سان پڻ ڪم ڪري سگهي ٿو. * [[اِن-سرڪٽ ڊيبگر]] (ICD)، جيڪو هڪ هارڊويئر اوزار هوندو آهي ۽ [[جي ٽيگ]] يا [[نيڪسس (معيار)|نيڪسس]] انٽرفيس ذريعي مائڪرو پروسيسر سان ڳنڍبو آهي.<ref>{{Cite book|last1=Tancreti|first1=Matthew|last2=Hossain|first2=Mohammad Sajjad|last3=Bagchi|first3=Saurabh|last4=Raghunathan|first4=Vijay|title=Proceedings of the 9th ACM Conference on Embedded Networked Sensor Systems |chapter=Aveksha |date=2011|series=SenSys '11|location=New York, NY, USA|publisher=ACM|pages=288–301|doi=10.1145/2070942.2070972|isbn=9781450307185|s2cid=14769602}}</ref> ان سان مائڪرو پروسيسر جي عمل کي ٻاهران ڪنٽرول ڪري سگهجي ٿو، پر عام طور اهو پروسيسر جي مخصوص ڊيبگنگ صلاحيتن تائين محدود هوندو آهي. * [[اِن-سرڪٽ ايميوليٽر]] (ICE)، جيڪو اصل مائڪرو پروسيسر جي جاءِ تي ان جو نقل رکندو آهي ۽ مائڪرو پروسيسر جي سڀني حصن تي مڪمل ڪنٽرول فراهم ڪندو آهي. * مڪمل [[ايميوليٽر]]، جيڪو هارڊويئر جي هر پهلوءَ جي نقل فراهم ڪندو آهي، جنهن سان هر شيءِ کي ڪنٽرول ۽ تبديل ڪري سگهجي ٿو ۽ عام ذاتي ڪمپيوٽر تي ڊيبگنگ به ممڪن ٿيندي آهي. البت ان جون خاميون وڌيڪ قيمت ۽ گهٽ رفتار آهن، جيڪا ڪڏهن ڪڏهن اصل نظام جي ڀيٽ ۾ سئو ڀيرا به گهٽ ٿي سگهي ٿي. * SoC ڊزائنن لاءِ عام طريقيڪار اهو آهي ته ڊزائن کي [[فيلڊ-پروگرامبل گيٽ ايري]] (FPGA) جي نمونياتي بورڊ تي جانچيو ۽ ڊيبگ ڪيو وڃي. Certus جهڙا اوزار<ref>{{cite web |url=http://www.eejournal.com/archives/articles/20121030-tektronix/ |author-first1=Kevin|author-last1=Morris|title=Tektronix Shakes Up Prototyping, Embedded Instrumentation Boosts Boards to Emulator Status |publisher=Electronic Engineering Journal |date= 2012-10-30 |access-date=2012-10-30}}</ref> FPGA ۾ جاچ لاءِ پروب شامل ڪندا آهن، جن ذريعي سگنلن جو مشاهدو ڪري سگهجي ٿو. ان سان ڪيترن ئي FPGA تي ٻڌل عملدرآمد ۾ هارڊويئر، فرم ويئر ۽ سافٽويئر جي گڏيل عمل کي، لاجڪ اينالائيزر جهڙين صلاحيتن سان، ڊيبگ ڪيو ويندو آهي. جيڪڏهن ڊيبگنگ صرف ٻاهرين اوزارن تائين محدود نه هجي، ته پروگرامر عام طور اوزارن جي مدد سان سافٽويئر لوڊ ۽ هلائي سگهي ٿو، پروسيسر ۾ هلندڙ ڪوڊ ڏسي سگهي ٿو ۽ ان جي عمل کي شروع يا بند ڪري سگهي ٿو. ڪوڊ جو ڏيک [[اعليٰ سطحي پروگرامنگ ٻولي]]، [[اسمبلي ٻولي]] يا ٻنهي جي گڏيل صورت ۾ ٿي سگهي ٿو. === ٽريسنگ === [[حقيقي وقت آپريٽنگ نظام]] اڪثر [[ٽريسنگ (سافٽويئر)|ٽريسنگ]] جي سهولت فراهم ڪندا آهن، جنهن ذريعي آپريٽنگ نظام جي واقعن کي رڪارڊ ڪيو ويندو آهي. نظام جي رويي جي رڪارڊ جي بنياد تي ميزبان ذاتي ڪمپيوٽر جو اوزار ان جو گرافيائي ڏيک پيش ڪندو آهي. ٽريس رڪارڊنگ سافٽويئر، RTOS يا خاص ٽريسنگ هارڊويئر ذريعي ڪري سگهجي ٿي. RTOS ٽريسنگ ڊولپرن کي سافٽويئر نظام جي وقتبندي ۽ ڪارڪردگي سان لاڳاپيل مسئلن کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿي ۽ نظام جي اعليٰ سطحي رويي جي به سٺي ڄاڻ فراهم ڪري ٿي. ايمبيڊڊ نظامن ۾ ٽريس رڪارڊنگ هارڊويئر يا سافٽويئر ٻنهي طريقن سان ممڪن آهي. سافٽويئر تي ٻڌل ٽريسنگ لاءِ خاص ڊيبگنگ هارڊويئر جي ضرورت نه هوندي آهي ۽ ان کي اڳ ئي استعمال هيٺ موجود ڊوائيسن ۾ به استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر ان جو اثر CPU ۽ RAM جي استعمال تي پئجي سگهي ٿو.<ref>{{Citation |last1=Kraft |first1=Johan |chapter=Trace Recording for Embedded Systems: Lessons Learned from Five Industrial Projects |date=2010 |chapter-url=http://link.springer.com/10.1007/978-3-642-16612-9_24 |title=Runtime Verification |volume=6418 |pages=315–329 |editor-last=Barringer |editor-first=Howard |place=Berlin, Heidelberg |publisher=Springer Berlin Heidelberg |language=en |doi=10.1007/978-3-642-16612-9_24 |isbn=978-3-642-16611-2 |access-date=2022-08-16 |last2=Wall |first2=Anders |last3=Kienle |first3=Holger |editor2-last=Falcone |editor2-first=Ylies |editor3-last=Finkbeiner |editor3-first=Bernd |editor4-last=Havelund |editor4-first=Klaus|chapter-url-access=subscription }}</ref> RTOS ماحول ۾ استعمال ٿيندڙ اهڙي سافٽويئر ٽريسنگ جو هڪ مثال خالي [[ميڪرو (ڪمپيوٽر سائنس)|ميڪرو]] آهن، جيڪي آپريٽنگ نظام طرفان ڪوڊ جي اهم هنڌن تي سڏيا ويندا آهن ۽ [[هوڪنگ]] لاءِ استعمال ڪري سگهجن ٿا. === ڀروسي جوڳائپ === ايمبيڊڊ نظام اڪثر اهڙين مشينن ۾ نصب هوندا آهن، جن کان اميد ڪئي ويندي آهي ته اهي سالن تائين بنا ڪنهن غلطي جي لڳاتار ڪم ڪندا رهندا، ۽ ڪجهه حالتن ۾ جيڪڏهن ڪا خرابي پيدا ٿئي ته پاڻ ئي بحال به ٿي وڃن. انهيءَ سبب انهن جو سافٽويئر عام ذاتي ڪمپيوٽرن جي سافٽويئر جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ احتياط سان تيار ۽ آزمائيو ويندو آهي، ۽ غير قابلِ اعتماد مشيني حرڪت وارا حصا، جهڙوڪ ڊسڪ ڊرائيو، سوئچ يا بٽڻ، عام طور استعمال کان پاسو ڪيو ويندو آهي. ڀروسي جوڳائپ سان لاڳاپيل مخصوص مسئلن ۾ هيٺيان شامل آهن: * نظام کي مرمت لاءِ محفوظ نموني بند نٿو ڪري سگهجي، يا اهو مرمت لاءِ تمام گهڻو ڏورانهين هنڌ تي هوندو آهي. مثالن ۾ خلائي نظام، سمنڊ هيٺان ڪيبلون، سامونڊي رهنمائي جا بتي گهر، بور هول نظام ۽ گاڏيون شامل آهن. * حفاظتي سببن جي ڪري نظام جو هلندڙ رهڻ لازمي هوندو آهي. اهڙين حالتن ۾ خرابي دوران محدود ڪارڪردگي به ناقابلِ قبول ٿي سگهي ٿي. گهڻو ڪري بيڪ اپ نظام آپريٽر جي چونڊ سان استعمال ڪيا ويندا آهن. مثالن ۾ جهازن جا نيويگيشن نظام، ري ايڪٽر ڪنٽرول نظام، حفاظتي لحاظ کان اهم ڪيميائي ڪارخانن جا ڪنٽرول، ريلوي سگنل وغيره شامل آهن. * جيڪڏهن نظام بند ٿي وڃي ته وڏي مالي نقصان جو انديشو هوندو آهي، جهڙوڪ ٽيليفون ايڪسچينج، ڪارخانن جا ڪنٽرول، پلن ۽ لفٽن جا ڪنٽرول، رقم جي منتقلي ۽ مارڪيٽ ميڪنگ جا نظام، خودڪار وڪرو ۽ خدمتي نظام. سافٽويئر جي خرابين، جهڙوڪ [[ميموري ليڪ]]، ۽ هارڊويئر ۾ ٿيندڙ [[عارضي هارڊويئر غلطي|عارضي غلطي]]ن مان بحالي لاءِ مختلف طريقا، ڪڏهن گڏيل طور، استعمال ڪيا ويندا آهن، جن ۾ شامل آهن: * [[واچ ڊاگ ٽائمر]]، جيڪو ان صورت ۾ نظام کي ٻيهر شروع ڪري ڇڏيندو آهي جيڪڏهن سافٽويئر مقرر وقفي سان واچ ڊاگ ذيلي نظام کي اطلاع نه ڏئي. * [[قابلِ اعتماد ڪمپيوٽنگ بنياد]] (TCB) تي ٻڌل جوڙجڪ سان ڊزائن، جيڪا انتهائي محفوظ ۽ ڀروسي جوڳو نظامي ماحول مهيا ڪري ٿي.<ref>{{cite journal |url=http://c59951.r51.cf2.rackcdn.com/5557-528-heiser.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129070740/http://c59951.r51.cf2.rackcdn.com/5557-528-heiser.pdf |archive-date=2014-11-29 |url-status=live |title=Your System is secure? Prove it! |first1=Gernot |last1=Heiser |date=December 2007 |volume=2 |issue=6 |pages=35–8 |journal=[[;login:]]}}</ref> * ايمبيڊڊ نظامن لاءِ تيار ڪيل [[هائپروائيزر]]، جيڪو هر ذيلي نظام کي محفوظ الڳ ماحول مهيا ڪندو آهي، جنهن سان جيڪڏهن ڪو سافٽويئر جزو متاثر به ٿي وڃي ته اهو ٻين ذيلي نظامن يا اعليٰ اختيار رکندڙ نظامي سافٽويئر ۾ مداخلت نٿو ڪري سگهي.<ref>{{cite book|last1=Moratelli|first1=C|last2=Johann|first2=S|last3=Neves|first3=M|last4=Hessel|first4=F|title=Proceedings of the 27th International Symposium on Rapid System Prototyping: Shortening the Path from Specification to Prototype|chapter=Embedded virtualization for the design of secure IoT applications|pages=2–6|date=2016|chapter-url=https://ieeexplore.ieee.org/document/7909116|access-date=2 February 2018|doi=10.1145/2990299.2990301|isbn=9781450345354|s2cid=17466572}}</ref> اهڙي الڳ رکڻ سان هڪ ذيلي نظام جي خرابي ٻئي تائين منتقل نه ٿيندي آهي، جنهن سان ڀروسي جوڳائپ بهتر ٿيندي آهي. ان سان اهو به ممڪن ٿيندو آهي ته خرابي معلوم ٿيڻ تي ذيلي نظام کي پاڻمرادو بند ڪري ٻيهر شروع ڪيو وڃي. * غلطيءَ کان بچاءَ بابت آگاهي واري پروگرامنگ (Immunity-aware programming)، جيڪا انجنيئرن کي وڌيڪ ڀروسي جوڳو ايمبيڊڊ ڪوڊ تيار ڪرڻ ۾ مدد ڏئي ٿي.<ref name=":1">{{Cite book|last=Short|first=Michael|title=2008 IEEE/ACS International Conference on Computer Systems and Applications |chapter=Development guidelines for dependable real-time embedded systems |date=March 2008|chapter-url=https://ieeexplore.ieee.org/document/4493674|pages=1032–1039|doi=10.1109/AICCSA.2008.4493674|isbn=978-1-4244-1967-8|s2cid=14163138|url=https://figshare.com/articles/conference_contribution/Development_Guidelines_for_Dependable_Real-Time_Embedded_Systems_/10083272 }}</ref><ref>{{Cite web|last=Motor Industry Software Reliability Association|title=MISRA C:2012 Third Edition, First Revision|url=https://www.misra.org.uk/product/misra-c2012-third-edition-first-revision/|access-date=2022-02-03|language=en-GB}}</ref> [[MISRA C]] ۽ C++ جهڙيون هدايتون ۽ ڪوڊنگ ضابطا ڊولپرن جي مدد ڪن ٿا ته جيئن هو اهڙين ڪوڊنگ طريقن کان پاسو ڪن جيڪي هلندڙ وقت غلطيون پيدا ڪري سگهن، جهڙوڪ ميموري ليڪ، غلط پوائنٽرن جو استعمال، رن ٽائيم جاچ، استثنا سنڀال، حدن ۽ منطقي درستگي جون جاچون، صفر سان ورهاست کان بچاءُ، بفر انڊيڪس جي تصديق، لوپن جون حدون مقرر ڪرڻ، پڙهڻ ۾ آسان ۽ چڱيءَ طرح تبصرا ڪيل ڪوڊ لکڻ، ۽ پروگرامنگ ٻولي جي اهڙين ابهامن کان پاسو ڪرڻ جيڪي ڪمپائلر جي مختلف رويي يا ضمني اثرن جو سبب بڻجي سگهن. اهي ضابطا گهڻو ڪري [[جامد ڪوڊ جاچيندڙ]] يا محدود [[ماڊل جاچ]] سان گڏ فنڪشنل تصديق لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن ۽ ڪوڊ جي [[بدترين عملدرآمد وقت]] جي تعين ۾ پڻ مدد ڏيندا آهن.<ref name=":1"/> === وڏي پيماني تي پيداوار بمقابله گهٽ پيماني تي پيداوار === وڏي پيماني تي تيار ٿيندڙ نظامن، جهڙوڪ [[موبائل فون]]ن، ۾ عام طور قيمت کي گهٽ کان گهٽ رکڻ ڊزائن جو بنيادي مقصد هوندو آهي. انجنيئر اڪثر اهڙو هارڊويئر چونڊيندا آهن، جيڪو صرف گهربل ڪم سرانجام ڏيڻ لاءِ ڪافي هجي. گهٽ پيماني تي تيار ٿيندڙ يا نمونياتي ايمبيڊڊ نظامن ۾ عام مقصد وارا ڪمپيوٽر به استعمال ڪري سگهجن ٿا، جتي غير ضروري پروگرامن کي محدود ڪيو ويندو آهي يا آپريٽنگ نظام جي جاءِ تي [[حقيقي وقت آپريٽنگ نظام]] (RTOS) نصب ڪيو ويندو آهي. == ايمبيڊڊ سافٽويئر جون ساختون == {{Main|ايمبيڊڊ سافٽويئر}} 1978ع ۾ [[نيشنل اليڪٽريڪل مينيوفيڪچررز ايسوسيئيشن]]، ICS 3-1978 نالي هڪ معيار جاري ڪيو، جيڪو پروگرام لائق مائڪرو ڪنٽرولرن لاءِ تيار ڪيو ويو هو.<ref>{{cite web |title=FAQs: Programmable Controllers |url=https://www.nema.org/docs/default-source/standards-document-library/faq-programmable-controllers.pdf?sfvrsn=a03312d_2 |access-date=2020-01-10}}</ref> هن معيار ۾ تقريباً سڀئي ڪمپيوٽر تي ٻڌل ڪنٽرولر شامل هئا، جهڙوڪ [[سنگل بورڊ ڪمپيوٽر]]، عددي ڪنٽرولر ۽ واقعن تي ٻڌل ڪنٽرولر. ايمبيڊڊ نظامن ۾ سافٽويئر جون ڪيتريون ئي مختلف ساختون عام استعمال ۾ آهن. === سادي ڪنٽرول لوپ === هن ڊزائن ۾ سافٽويئر رڳو هڪ [[لوپ (ڪمپيوٽنگ)|لوپ]] تي مشتمل هوندو آهي، جيڪو ان پُٽ ڊوائيسن جي مسلسل نگراني ڪندو رهي ٿو. هي لوپ [[ذيلي معمول|ذيلي معمولن]] (Subroutines) کي سڏيندو آهي، جن مان هر هڪ هارڊويئر يا سافٽويئر جي ڪنهن مخصوص حصي کي سنڀاليندو آهي. انهيءَ ڪري هن کي ''سادي ڪنٽرول لوپ'' يا ''پروگرام ڪيل ان پُٽ-آئوٽ پُٽ'' چيو ويندو آهي. === وقفي (انٽرپٽ) ذريعي ڪنٽرول ٿيندڙ نظام === ڪجهه ايمبيڊڊ نظام بنيادي طور [[وقفو (ڪمپيوٽنگ)|وقفن]] (انٽرپٽس) ذريعي هلندا آهن. ان جو مطلب اهو آهي ته نظام جا ڪم مختلف قسمن جي واقعن جي نتيجي ۾ شروع ٿيندا آهن. مثال طور، هڪ مقرر وقت تي ٽائمر طرفان يا سيريل پورٽ ڪنٽرولر وٽ ڊيٽا پهچڻ تي وقفو پيدا ٿي سگهي ٿو. هيءَ ساخت انهن حالتن ۾ استعمال ڪئي ويندي آهي، جتي واقعن کي سنڀاليندڙ معمولن (ايوينٽ ھينڊلرس) کي تمام گهٽ دير سان جواب ڏيڻ ضروري هجي ۽ اهي مختصر ۽ سادا هجن. اهڙن نظامن ۾ بنيادي لوپ به هڪ سادو ڪم هلائيندي آهي، پر اهو غير متوقع دير کان گهڻو متاثر نه ٿيندو آهي. ڪڏهن ڪڏهن وقفي وارو معمول ڊگهن ڪمن کي هڪ قطار ۾ شامل ڪندو آهي. پوءِ، وقفي وارو معمول مڪمل ٿيڻ کان پوءِ، اهي ڪم بنيادي لوپ ذريعي سرانجام ڏنا ويندا آهن. هي طريقو نظام کي الڳ عملن واري گهڻ-ڪاري ڪرنل جي ويجهو آڻي ڇڏيندو آهي. === گڏيل گهڻ-ڪاري (ڪوآپريٽو ملٽي ٽاسڪنگ) === [[گڏيل گهڻ-ڪاري]] سادي ڪنٽرول لوپ جهڙي هوندي آهي، پر ان ۾ لوپ هڪ [[اي پي آءِ]] (API) جي اندر لڪل هوندي آهي.<ref name=":0" /><ref name="Barr-glossary" /> پروگرامر ڪيترائي ڪم (ٽاسڪس) بيان ڪندو آهي، ۽ هر ڪم کي هلڻ لاءِ پنهنجو الڳ ماحول ڏنو ويندو آهي. جڏهن ڪو ڪم فارغ ٿيندو آهي ته اهو هڪ آئڊل روٽين کي سڏيندو آهي، جيڪا ڪنٽرول ايندڙ ڪم ڏانهن منتقل ڪري ڇڏيندي آهي. هن طريقي جا فائدا ۽ نقصان گهڻي ڀاڱي سادي ڪنٽرول لوپ جهڙا هوندا آهن، پر نئون سافٽويئر شامل ڪرڻ وڌيڪ آسان هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ صرف نئون ڪم لکڻو يا موجوده قطار ۾ شامل ڪرڻو پوندو آهي. === اڳواٽ مداخلت واري گهڻ-ڪاري يا گهڻ-ڌاڳي (پريئيمپٽو ملٽي ٽاسڪنگ/ ملٽي ٿريڊنگ) === هن قسم جي نظام ۾ هيٺين سطح جو ڪوڊ، ٽائمر ذريعي پيدا ٿيندڙ وقفي جي بنياد تي مختلف ڪمن يا ٿريڊن جي وچ ۾ تبديلي آڻيندو آهي. عام طور تي اهو ئي اهو درجو هوندو آهي، جتي نظام کي آپريٽنگ سسٽم جو ڪرنل موجود سمجهيو ويندو آهي. گهربل ڪارڪردگي جي حساب سان، هي طريقو ڪيترن ئي هڪ ئي وقت هلندڙ ڪمن جي انتظام سان لاڳاپيل پيچيدگيون به آڻيندو آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن به وقت هلندڙ ڪوڊ ٻئي ڪم جي ڊيٽا کي نقصان پهچائي سگهي ٿو (سواءِ انهن نظامن جي، جيڪي [[ميموري مئنيجمينٽ يونٽ]] استعمال ڪن ٿا)، تنهن ڪري پروگرامن کي تمام احتياط سان تيار ۽ آزمائبو آهي. گڏيل ڊيٽا تائين رسائي کي [[پيغام قطار]]، [[سيميفور (پروگرامنگ)|سيميفور]] يا [[نان-بلاڪنگ هم وقت سازي]] جهڙن طريقن سان سنڀاليو ويندو آهي. انهن پيچيدگين جي ڪري گهڻيون تنظيمون تيار ٿيل [[حقيقي وقت آپريٽنگ نظام]] (RTOS) استعمال ڪرڻ کي ترجيح ڏينديون آهن، جيئن ايپليڪيشن پروگرامر آپريٽنگ سسٽم جي خدمتن بدران ڊوائيس جي اصل ڪارڪردگي تي ڌيان ڏئي سگهن. بهرحال، RTOS چونڊڻ جو فيصلو ايپليڪيشن جي ترقي شروع ٿيڻ کان اڳ ڪرڻو پوندو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ ڊولپرن کي موجوده ضرورتن جي بنياد تي آپريٽنگ سسٽم چونڊڻو پوندو آهي ۽ مستقبل ۾ اختيار محدود ٿي سگهن ٿا.<ref> {{cite web |url=http://www.clarinox.com/docs/whitepapers/Whitepaper_06_CrossPlatformDiscussion.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110219200027/http://www.clarinox.com/docs/whitepapers/Whitepaper_06_CrossPlatformDiscussion.pdf |archive-date=2011-02-19 |url-status=live |title= Working across Multiple Embedded Platforms |publisher=clarinox |access-date=2010-08-17 }}</ref> ايمبيڊڊ نظامن جي پيچيدگي مسلسل وڌندي پئي وڃي، ڇاڪاڻ⁠تہ هاڻي انهن کي سيريل مواصلات، USB، TCP/IP، [[بلوٽوٿ]]، [[وائرليس مقامي علائقائي نيٽ ورڪ]] (وائرليس LAN)، ٽرنڪ ريڊيو، گهڻن چينلن، ڊيٽا ۽ آواز، بهتر گرافڪس، ڪيترين حالتن، ڪيترن ٿريڊن ۽ مختلف انتظار وارين حالتن جهڙن ڪمَن کي سنڀالڻو پوي ٿو. انهن رجحانن سبب RTOS سان گڏ [[ايمبيڊڊ مڊل ويئر]] جو استعمال پڻ وڌي رهيو آهي. === مائڪروڪرنيل ۽ ايگزوڪرنيل === [[مائڪروڪرنيل]] ميموري ورهائيندو آهي ۽ مرڪزي پروسيسر (CPU) کي مختلف هلندڙ ٿريڊن جي وچ ۾ تبديل ڪندو آهي. فائيل سسٽم، نيٽ ورڪ انٽرفيس ۽ ٻيا اهم ڪم يوزر موڊ وارا عمل سرانجام ڏيندا آهن. [[ايگزوڪرنيل]] عام ذيلي معمولن جي سڏ ذريعي انتهائي مؤثر نموني رابطو ڪندا آهن. هارڊويئر ۽ نظام جو سمورو سافٽويئر ايپليڪيشن پروگرامرن لاءِ دستياب هوندو آهي ۽ ان کي وڌائي به سگهجي ٿو. === مونولٿڪ ڪرنيل === [[مونولٿڪ ڪرنيل]] نسبتاً وڏو ڪرنيل هوندو آهي، جنهن ۾ ايمبيڊڊ ماحول لاءِ مناسب ڪيترين ئي ترقي يافته صلاحيتن کي شامل ڪيو ويندو آهي. اهو پروگرامرن کي [[لينڪس]] يا [[مائڪروسافٽ ونڊوز]] جهڙي ڊيسڪ ٽاپ آپريٽنگ سسٽم وارو ماحول فراهم ڪندو آهي، جنهن سان ترقي جو عمل وڌيڪ ڪارائتو بڻجي ويندو آهي. پر ان جي بدلي ۾ وڌيڪ هارڊويئر وسيلن جي ضرورت پوندي آهي، خرچ وڌي سگهي ٿو، ۽ پيچيدگي سبب اهڙا ڪرنيل ڪڏهن ڪڏهن گهٽ اڳڪٿي لائق ۽ گهٽ ڀروسي جوڳا هوندا آهن. ايمبيڊڊ مونولٿڪ ڪرنيلن جا عام مثال [[ايمبيڊڊ لينڪس]]، [[وي ايڪس ورڪس]] ۽ [[ونڊوز سي اي]] آهن. هارڊويئر جي وڌيڪ قيمت باوجود، هن قسم جا ايمبيڊڊ نظام خاص طور تي وڌيڪ طاقتور ڊوائيسن، جهڙوڪ [[وائرليس رائوٽر]]ن ۽ [[گاڏين جو نيويگيشن نظام|جي پي ايس نيويگيشن نظام]]ن، ۾ تيزيءَ سان مقبول ٿي رهيا آهن. === اضافي سافٽويئر جزا === بنيادي آپريٽنگ سسٽم کان علاوه، ڪيترن ئي ايمبيڊڊ نظامن ۾ مٿين سطح جا اضافي سافٽويئر جزا به شامل هوندا آهن. انهن ۾ [[ڪنٽرولر-ايريا نيٽ ورڪ]] (CAN)، [[ٽي سي پي/آء پي]]، [[ايف ٽي پي]]، [[ايڇ ٽي ٽي پي]] ۽ [[ايڇ ٽي ٽي پي ايس]] جهڙا نيٽ ورڪنگ پروٽوڪول اسٽيڪ، ۽ [[فائيل الاڪيشن ٽيبل]] (FAT) ۽ فليش ميموري انتظامي نظام جهڙيون اسٽوريج صلاحيتون شامل آهن. جيڪڏهن ايمبيڊڊ ڊوائيس ۾ آواز ۽ وڊيو جون سهولتون موجود هجن، ته انهن لاءِ مناسب ڊرائيور ۽ ڪوڊيڪ به نظام جو حصو هوندا آهن. مونولٿڪ ڪرنيل جي صورت ۾ انهن مان ڪيترائي سافٽويئر پرت خود ڪرنيل ۾ شامل هوندا آهن، جڏهن⁠تہ RTOS ۾ اضافي سافٽويئر جزن جي دستيابي واپاري فراهم ڪندڙ جي پيشڪش تي دارومدار رکندي آهي. === مخصوص شعبي لاءِ ساختون === گاڏين جي صنعت ۾ [[آٽوسار]] (AUTOSAR) ايمبيڊڊ سافٽويئر لاءِ هڪ معياري ساخت آهي. 1mefcfvvmhvpk01x1hi6y29kenmoaep 390310 390309 2026-07-01T12:05:34Z Intisar Ali 8681 390310 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڪنهن مخصوص ڪم لاءِ وقف ڪمپيوٽر نظام}} [[File:DHCOM Computer On Module - AM35x.jpg|thumb|right|هڪ پلگ-اِن ڪارڊ تي ٻڌل ''ايمبيڊڊ نظام''، جنهن ۾ پروسيسر، يادگيري، بجلي جي فراهمي ۽ ٻاهريان رابطا شامل آهن.]] '''ايمبيڊڊ نظام''' ('''Embedded System''') هڪ خاص مقصد وارو [[ڪمپيوٽر نظام]] هوندو آهي، جيڪو [[ڪمپيوٽر پروسيسر]]، [[ڪمپيوٽر يادگيري]] ۽ [[ان پُٽ/آئوٽ پُٽ]] [[پرديئي ڊوائيس]]ن جي ميلاپ تي مشتمل هوندو آهي ۽ ڪنهن وڏي ميڪانيڪي يا [[اليڪٽرانڪس|اليڪٽرانڪ]] نظام جي اندر هڪ مخصوص ڪم سرانجام ڏيندو آهي.<ref name="Barr-glossary">{{cite web |author=Michael Barr |title=Embedded Systems Glossary |work=Neutrino Technical Library |access-date=2007-04-21 |url=http://www.netrino.com/Embedded-Systems/Glossary |author-link=Michael Barr (software engineer)}}</ref><ref>{{cite book |last=Heath |first=Steve |title=Embedded systems design|publisher=Newnes |year=2003 |edition=2 |series=EDN series for design engineers |page=[https://archive.org/details/embeddedsystemsd0000heat/page/2 2] |url=https://archive.org/details/embeddedsystemsd0000heat |url-access=registration|quote= An embedded system is a [[microprocessor]] based system that is built to control a function or a range of functions. | isbn=978-0-7506-5546-0}}</ref> اهو مڪمل ڊوائيس جي هڪ حصي طور شامل هوندو آهي، جنهن ۾ اڪثر برقي يا اليڪٽرانڪ هارڊويئر ۽ ميڪانيڪي حصا پڻ شامل هوندا آهن. ايمبيڊڊ نظام روزمره استعمال ٿيندڙ ڪيترن ئي ڊوائيسن کي ڪنٽرول ڪندا آهن.<ref name=":0">{{cite book|last=Michael Barr|author2=Anthony J. Massa|title=Programming embedded systems: with C and GNU development tools|publisher=O'Reilly|year=2006|pages=1–2|chapter=Introduction|chapter-url=https://books.google.com/books?id=nPZaPJrw_L0C&pg=PA1 | isbn=978-0-596-00983-0}}</ref> 2009ع تائين اندازو لڳايو ويو هو ته تيار ٿيندڙ سڀني [[مائڪرو پروسيسر]]ن مان لڳ ڀڳ 98٪ ايمبيڊڊ نظامن ۾ استعمال ٿيندا هئا.<ref>{{cite web | title=Real men program in C | last=Barr |first=Michael | page=2 | date=1 August 2009 | work=Embedded Systems Design | publisher=TechInsights (United Business Media) | url=http://www.embedded.com/electronics-blogs/barr-code/4027479/Real-men-program-in-C | access-date=2009-12-23 }}</ref>{{Update inline|reason=Computing has changed a lot since 2009.|date=March 2022}} ڇاڪاڻ ته ايمبيڊڊ نظام عام طور تي ان مشين جي جسماني عملن کي ڪنٽرول ڪندو آهي، جنهن ۾ اهو شامل هوندو آهي، تنهن ڪري ان تي اڪثر [[حقيقي وقت ڪمپيوٽنگ]] جون پابنديون لاڳو ٿينديون آهن. جديد ايمبيڊڊ نظام گهڻو ڪري [[مائڪرو ڪنٽرولر]]ن تي ٻڌل هوندا آهن (يعني اهڙا مائڪرو پروسيسر، جن ۾ يادگيري ۽ پرديئي رابطا اڳ ۾ ئي مربوط هوندا آهن)، پر عام مائڪرو پروسيسر (جيڪي يادگيري ۽ پرديئي رابطن لاءِ ٻاهرين چِپن جو استعمال ڪندا آهن) پڻ عام آهن، خاص طور تي وڌيڪ پيچيده نظامن ۾. ٻنهي حالتن ۾ استعمال ٿيندڙ پروسيسر عام مقصد وارن کان وٺي مخصوص حسابن لاءِ تيار ڪيل يا خاص طور تي ڪنهن مخصوص استعمال لاءِ ترتيب ڏنل قسمن جا ٿي سگهن ٿا. مخصوص پروسيسرن جي هڪ عام درجي کي [[ڊجيٽل سگنل پروسيسر]] (DSP) چيو ويندو آهي. ڇاڪاڻ ته ايمبيڊڊ نظام مخصوص ڪمن لاءِ وقف هوندو آهي، تنهن ڪري [[ڊزائن انجنيئر]] ان کي اهڙي نموني بهتر بڻائيندا آهن، جو پيداوار جي سائيز ۽ قيمت گهٽجي وڃي ۽ ان جي اعتبار ۽ ڪارڪردگي ۾ واڌ اچي. ڪيترائي ايمبيڊڊ نظام وڏي پيماني تي تيار ڪيا ويندا آهن، جنهن سان [[پيماني جي معيشت]] مان فائدو حاصل ٿيندو آهي. ايمبيڊڊ نظام سائيز ۾ ننڍن پورٽبل ذاتي ڊوائيسن، جهڙوڪ [[ڊجيٽل واچ]] ۽ [[MP3 پليئر]]، کان وٺي وڏين مشينن، جهڙوڪ [[گهريلو اوزار]]، صنعتي [[اسيمبلي لائين]]ن، [[روبوٽ]]ن، ٽرانسپورٽ گاڏين، [[ٽريفڪ لائيٽ ڪنٽرولر]]ن ۽ [[طبي تصويرنگ]] نظامن تائين پکڙيل آهن. اهي اڪثر ٻين مشينن جا ذيلي نظام هوندا آهن، جهڙوڪ [[ايويونڪس]]، جيڪا [[هوائي جهاز]]ن ۾، ۽ [[ااسٽرائيونِڪس|خلائي جهازي برقيات]]، جيڪا [[خلائي جهاز]]ن ۾ استعمال ٿيندي آهي. وڏا تنصيب، جهڙوڪ [[ڪارخانو|ڪارخانا]]، [[پائپ لائين]]ون ۽ [[برقي گرڊ]]، هڪ ٻئي سان ڳنڍيل ڪيترن ئي ايمبيڊڊ نظامن تي ڀاڙين ٿا. سافٽويئر ذريعي عام بڻايل ايمبيڊڊ نظام، جهڙوڪ [[پروگراميبل لاجڪ ڪنٽرولر]]، گهڻو ڪري پنهنجي اندر ئي مختلف فعالي حصن تي مشتمل هوندا آهن. == تاريخ == === پسمنظر === {{See also|مائڪروپروسيسر ڪرونالاجي}} مائڪرو پروسيسر ۽ مائڪرو ڪنٽرولر جي شروعات کي [[موس مربوط سرڪٽ]] (MOS) سان ڳنڍيو وڃي ٿو، جيڪو [[موسفيٽ]] (MOS) (ڌاتو–آڪسائيڊ–سيميڪنڊڪٽر [[فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر]]) مان تيار ڪيل [[مربوط سرڪٽ]] چِپ آهي ۽ 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ترقي ڪئي وئي. 1964ع تائين MOS چِپن ۾ [[ٽرانزسٽر]]ن جي ڪثافت وڌيڪ ۽ پيداوار جي قيمت [[بائي پولر جنڪشن ٽرانزسٽر|بائي پولر]] چِپن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ٿي چڪي هئي. ان کان پوءِ [[مور جو قانون]] مطابق MOS چِپن جي پيچيدگي تيزيءَ سان وڌندي رهي، جنهن جي نتيجي ۾ 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين [[وڏي پيماني واري مربوطي]] (LSI) ممڪن ٿي، جتي هڪ ئي MOS چِپ تي سوين [[ٽرانزسٽر]] شامل هوندا هئا. ڪمپيوٽنگ ۾ MOS LSI چِپن جي استعمال سان پهرين مائڪرو پروسيسرن جي بنياد پئي، جڏهن انجنيئرن اهو محسوس ڪيو ته مڪمل ڪمپيوٽر پروسيسر نظام کي چند MOS LSI چِپن تي سموئي سگهجي ٿو.<ref name="ieee">{{cite journal |last1=Shirriff |first1=Ken |title=The Surprising Story of the First Microprocessors |journal=[[IEEE Spectrum]] |volume=53 |issue=9 |pages=48–54 |date=30 August 2016 |publisher=[[Institute of Electrical and Electronics Engineers]] |url=https://spectrum.ieee.org/the-surprising-story-of-the-first-microprocessors |access-date=13 October 2019|doi=10.1109/MSPEC.2016.7551353 |s2cid=32003640 |url-access=subscription }}</ref> پهريان گهڻ-چِپ مائڪرو پروسيسر، [[چار-فيز نظام اي ايل1]] (1969ع) ۽ [[گاريٽ اي آء ريسرچ]] [[ايم پي 944]] (1970ع)، ڪيترن ئي MOS LSI چِپن تي ٻڌل هئا. پهريون هڪ-چِپ مائڪرو پروسيسر [[انٽيل 4004]] هو، جيڪو 1971ع ۾ جاري ڪيو ويو. ان کي [[فيڊريڪو فيگن]] پنهنجي [[سلڪون-گيٽ]] MOS ٽيڪنالاجي جي بنياد تي [[انٽيل]] جي انجنيئرن [[مارسيئن هوف]] ۽ [[اسٽين ميزور]] سان گڏ، ۽ [[بسيڪام]] جي انجنيئر [[ماساتوشي شيما]] جي سهڪار سان تيار ڪيو.<ref>{{cite web |title=1971: Microprocessor Integrates CPU Function onto a Single Chip |website=The Silicon Engine |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/microprocessor-integrates-cpu-function-onto-a-single-chip/ |publisher=[[Computer History Museum]] |access-date=22 July 2019}}</ref> === ترقي === پهريون جديد طرز جو سڃاڻپ لائق ايمبيڊڊ نظام [[اپالو گائيڊنس ڪمپيوٽر]] هو،<ref name=":2">{{Cite web |date=2025 |title=1962: Aerospace systems are the first applications for ICs in computers |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/aerospace-systems-are-first-the-applications-for-ics-in-computers/ |access-date=March 13, 2025 |website=Computer History Museum}}</ref> جيڪو لڳ ڀڳ 1965ع ۾ [[چارلس اسٽارڪ ڊريپر]] طرفان[[ايم آئي ٽي انسٽرومينٽيشن ليبارٽري]] ۾ تيار ڪيو ويو. منصوبي جي شروعات ۾ اپولو گائيڊنس ڪمپيوٽر کي سڄي اپولو منصوبي جو سڀ کان وڌيڪ خطري وارو حصو سمجهيو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ ڪمپيوٽر جي سائيز ۽ وزن گهٽائڻ لاءِ نون تيار ڪيل [[مونولٿڪ مربوط سرڪٽ]] استعمال ڪيا ويا هئا. شروعاتي وڏي پيماني تي تيار ٿيندڙ ايمبيڊڊ نظامن مان هڪ [[منٽمين ميزائل]] لاءِ [[آٽونيٽڪس D-17 گائيڊنس ڪمپيوٽر]] هو، جيڪو 1961ع ۾ متعارف ٿيو. جڏهن 1966ع ۾ منٽمين II جي پيداوار شروع ٿي، ته D-17 جي جاءِ هڪ نئين ڪمپيوٽر ورتي، جيڪو مربوط سرڪٽن جي وڏي پيماني تي استعمال جو پهريون مثال بڻيو. 1960ع واري ڏهاڪي جي انهن شروعاتي استعمالن کان پوءِ ايمبيڊڊ نظامن جي قيمت ۾ نمايان گهٽتائي آئي، جڏهن ته انهن جي پروسيسنگ طاقت ۽ ڪارڪردگي ۾ تمام گهڻي واڌ ٿي. شروعاتي مائڪرو پروسيسر [[انٽيل 4004]] (1971ع) [[ڪيلڪيوليٽر]]ن ۽ ٻين ننڍن نظامن لاءِ ٺاهيو ويو هو، پر ان کي اڃا به ٻاهرين يادگيري ۽ مددگار چِپن جي ضرورت هوندي هئي. 1980ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين يادگيري، ان پُٽ ۽ آئوٽ پُٽ جا جزا ساڳئي چِپ تي پروسيسر سان گڏ مربوط ڪيا ويا، جنهن سان مائڪرو ڪنٽرولر وجود ۾ آيو. مائڪرو ڪنٽرولر انهن حالتن ۾ استعمال ٿيندا آهن، جتي عام مقصد وارو ڪمپيوٽر تمام مهانگو ثابت ٿئي. مائڪرو پروسيسرن ۽ مائڪرو ڪنٽرولرن جي قيمت گهٽجڻ سان ايمبيڊڊ نظامن جو استعمال تيزيءَ سان وڌيو. نسبتاً گهٽ قيمت وارو مائڪرو ڪنٽرولر ڪيترن ئي الڳ جزن جي برابر ڪم سرانجام ڏئي سگهي ٿو. مائڪرو ڪنٽرولرن جي آمد سان، صارفين جي شين ۾ به مهانگا [[اينالاگ اليڪٽرانڪس|اينالاگ]] جزا، جهڙوڪ [[پوٽينشيوميٽر]] ۽ [[متغير ڪئپيسيٽر]]، مائڪرو پروسيسر ذريعي پڙهيا ويندڙ مٿي/هيٺ بٽڻن يا ڪنٽرول نوبن سان مٽائڻ ممڪن ٿي ويو. جيتوڻيڪ اهڙي صورت ۾ ايمبيڊڊ نظام روايتي حل جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پيچيده هوندو آهي، پر اها پيچيدگي گهڻي ڀاڱي خود مائڪرو ڪنٽرولر جي اندر هوندي آهي. نتيجي ۾ تمام ٿورا اضافي جزا گهربل هوندا آهن ۽ ڊزائن جي گهڻي ڪوشش سافٽويئر تي مرڪوز هوندي آهي. سافٽويئر جو نمونو (پروٽو ٽائيپ) تيار ڪرڻ ۽ ان جي جاچ، اهڙي نئين سرڪٽ جي ڊزائن ۽ تعمير جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تيز ٿي سگهي ٿي، جنهن ۾ ايمبيڊڊ پروسيسر استعمال نه ڪيو ويو هجي. == استعمال == [[File:Accupoll-embedded-computer.jpg|thumb|Accupoll اليڪٽرانڪ ووٽنگ مشين لاءِ ايمبيڊڊ ڪمپيوٽر سب-اسيمبلي<ref>{{cite web|url=https://www.eff.org/|title=Electronic Frontier Foundation|website=Electronic Frontier Foundation}}</ref>]] ايمبيڊڊ نظام عام طور تي صارفين جي شين، صنعتي نظامن، [[گاڏين جي صنعت]]، [[گهريلو اوزار]]ن، طبي اوزارن، مواصلات، واپاري نظامن، هوابازي ۽ فوجي استعمالن ۾ ملندا آهن. [[ٽيليڪميونيڪيشن نظام]]ن ۾ نيٽ ورڪ لاءِ [[ٽيليفون ايڪسچينج]]ن کان وٺي آخري استعمال ڪندڙ وٽ موجود [[موبائل فون]]ن تائين بيشمار ايمبيڊڊ نظام استعمال ٿيندا آهن. ڪمپيوٽر نيٽ ورڪن ۾ ڊيٽا جي منتقلي لاءِ خاص [[رائوٽر (ڪمپيوٽنگ)|رائوٽر]] ۽ [[نيٽ ورڪ برج]] استعمال ڪيا ويندا آهن. [[صارف اليڪٽرانڪس]] ۾ [[ايم پي 3 پليئر]]، [[ٽيليويزن]]، [[موبائل فون]]، [[وڊيو گيم ڪنسول]]، [[ڊجيٽل ڪيمرا]]، [[جي پي ايس رسيور]] ۽ [[ڪمپيوٽر پرنٽر|پرنٽر]] شامل آهن. گهريلو اوزار، جهڙوڪ [[مائڪروويو اوون]]، [[واشنگ مشين]] ۽ [[ڊش واشر]]، لچڪ، ڪارڪردگي ۽ وڌيڪ سهولتن لاءِ ايمبيڊڊ نظام استعمال ڪندا آهن. جديد [[گرمائش، هواداري ۽ ايئر ڪنڊيشننگ]] (HVAC) نظام نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل [[ٿرموسٽيٽ]] استعمال ڪندا آهن، جيڪي ڏينهن جي وقت ۽ [[موسم]] جي تبديليءَ مطابق گرمي پد کي وڌيڪ صحيح ۽ مؤثر طريقي سان ڪنٽرول ڪندا آهن. [[گهر جي خودڪاري]] (ھوم آٽوميشن) ۾ تارن وارا ۽ بغير تارن وارا نيٽ ورڪ استعمال ٿيندا آهن، جن ذريعي روشني، موسمي ڪنٽرول، سيڪيورٽي، آڊيو/وڊيو، نگراني وغيره کي سنڀاليو ويندو آهي، ۽ انهن سڀني ۾ احساس (سينسنگ) ۽ ڪنٽرول لاءِ ايمبيڊڊ ڊوائيس استعمال ٿيندا آهن. هوائي سفر کان وٺي گاڏين تائين ٽرانسپورٽ جا نظام وڌندڙ حد تائين ايمبيڊڊ نظامن تي ڀاڙين ٿا. جديد [[هوائي جهاز]]ن ۾ ترقي يافته [[ايويونڪس]]، جهڙوڪ [[انرشيل گائيڊنس سسٽم]] ۽ [[جي پي ايس رسيور]]، شامل هوندا آهن، جن لاءِ اعليٰ حفاظتي گهرجون پڻ هونديون آهن. [[خلائي جهاز]] پنهنجي رستي جي درستگي لاءِ [[خلائي جهازي برقيات]] (ااسٽرائيونِڪس) تي ڀاڙيندا آهن. مختلف برقي موٽر، جهڙوڪ [[برش کان آزاد ڊي سي موٽر]]، [[انڊڪشن موٽر]] ۽ [[ڊي سي موٽر]]، اليڪٽرانڪ [[موٽر ڪنٽرولر]] استعمال ڪندا آهن. [[گاڏي]]ون، [[برقي گاڏي]]ون ۽ [[هائبرڊ گاڏي]]ون ڪارڪردگي وڌائڻ ۽ آلودگي گهٽائڻ لاءِ وڌندڙ حد تائين ايمبيڊڊ نظام استعمال ڪن ٿيون. گاڏين جي ٻين حفاظتي نظامن ۾ [[اينٽي لاڪ بريڪنگ سسٽم]] (ABS)، [[اليڪٽرانڪ استحڪام ڪنٽرول]] (ESC/ESP)، [[ٽريڪشن ڪنٽرول]] (TCS) ۽ خودڪار [[چار ڦيٿن واري ڊرائيو]] شامل آهن. [[طبي اوزار]] نگراني ([[طبي نگراني]]) ۽ مختلف [[طبي تصويرنگ]] طريقن، جهڙوڪ [[پوزيٽرون ايميشن ٽوموگرافي]] (PET)، [[سنگل فوٽان ايميشن ڪمپيوٽيڊ ٽوموگرافي]] (SPECT)، [[ڪمپيوٽيڊ ٽوموگرافي]] (CT) ۽ [[مقناطيسي گونج تصويرنگ]] (MRI)، ۾ ايمبيڊڊ نظام استعمال ڪندا آهن، جيڪي جسم جي اندروني حصن جي بغير جراحي جاچ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. طبي اوزارن ۾ موجود ايمبيڊڊ نظام اڪثر صنعتي ڪمپيوٽرن ذريعي هلندا آهن.<ref>[http://content.dell.com/us/en/enterprise/oem-industry-solutions-build-your-product-with-dell Embedded Systems Dell OEM Solutions | Dell] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130127080734/http://content.dell.com/us/en/enterprise/oem-industry-solutions-build-your-product-with-dell |date=2013-01-27 }}. Content.dell.com (2011-01-04). Retrieved on 2013-02-06.</ref> ايمبيڊڊ نظام هوابازي ۽ دفاعي صنعتن ۾ [[حياتي-اهم نظام]] (سيفٽي-ڪرٽيڪل سسٽمز) لاءِ پڻ استعمال ٿيندا آهن. جيڪڏهن اهي IoT نگراني ۽ ڪنٽرول لاءِ چِپ تي موجود 3G سيلولر يا ٻين وائرڊ/وائرليس نيٽ ورڪن سان ڳنڍيل نه هجن، ته اهي هيڪنگ کان الڳ رهندا آهن ۽ ان ڪري وڌيڪ محفوظ ٿي سگهن ٿا.{{citation needed|date=April 2021}} باهه کان تحفظ لاءِ اهڙا نظام وڌيڪ گرمي پد برداشت ڪرڻ ۽ ڪم جاري رکڻ جي صلاحيت سان ٺاهي سگهجن ٿا. سيڪيورٽي جي لحاظ کان، ايمبيڊڊ نظام خودمختيار ٿي سگهن ٿا ۽ بجلي يا مواصلاتي رابطا ختم ٿيڻ جي صورت ۾ به ڪم جاري رکي سگهن ٿا. ننڍڙا وائرليس ڊوائيس، جن کي [[موٽ (سينسر)|موٽ]] چيو ويندو آهي، نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل وائرليس سينسر هوندا آهن. [[وائرليس سينسر نيٽ ورڪ]] جديد [[مربوط سرڪٽ]] (IC) ڊزائن ذريعي حاصل ٿيندڙ ننڍڙي سائيز جي ٽيڪنالاجي استعمال ڪري مڪمل وائرليس ذيلي نظامن کي ترقي يافته سينسرن سان ڳنڍيندو آهي، جنهن سان ماڻهو ۽ ادارا حقيقي دنيا ۾ بيشمار شين جي ماپ ڪري سگهن ٿا ۽ انهن معلوماتن کي نگراني ۽ ڪنٽرول نظامن ذريعي استعمال ڪري سگهن ٿا. اهي موٽ مڪمل طور خودمختيار هوندا آهن ۽ عام طور تي بيٽرين تي ڪيترن ئي سالن تائين هلندا آهن، ان کان اڳ جو بيٽري تبديل يا ٻيهر چارج ڪرڻ جي ضرورت پوي. == خاصيتون == ايمبيڊڊ نظام خاص مقصد وارا ڪم سرانجام ڏيڻ لاءِ ٺاهيا ويندا آهن، جڏهن⁠ته عام مقصد وارا ڪمپيوٽر ڪيترن ئي مختلف ڪمن لاءِ تيار ڪيا ويندا آهن. ڪجهه ايمبيڊڊ نظامن تي [[حقيقي وقت ڪمپيوٽنگ|حقيقي وقت]] (Real-time) جون ڪارڪردگي گهرجون لاڳو هونديون آهن، جيئن حفاظت ۽ استعمال جي سهولت کي يقيني بڻائي سگهجي؛ جڏهن⁠ته ٻين ۾ ڪارڪردگي جون گهرجون تمام گهٽ يا نه هجڻ برابر هونديون آهن، جنهن سبب نظام جي هارڊويئر کي سادو بڻائي قيمت گهٽائي سگهجي ٿي. ايمبيڊڊ نظام هميشه الڳ ڊوائيس نه هوندا آهن. ڪيترائي ايمبيڊڊ نظام ڪنهن وڏي ڊوائيس جو ننڍڙو حصو هوندا آهن، جيڪو وڌيڪ عام مقصد سرانجام ڏيندو آهي. مثال طور [[گبسن روبوٽ گٽار]] ۾ تارن کي پاڻمرادو ٺيڪ سُر ۾ آڻڻ لاءِ هڪ ايمبيڊڊ نظام موجود هوندو آهي، جڏهن⁠ته سڄي گٽار جو بنيادي مقصد موسيقي وڄائڻ هوندو آهي.<ref>{{cite magazine |url=http://www.embedded.com/underthehood/207401418 |title=Under the Hood: Robot Guitar embeds autotuning |archive-url=https://web.archive.org/web/20080708195311/http://embedded.com/underthehood/207401418 |archive-date=2008-07-08 |author=David Carey |date=2008-04-22 |magazine=Embedded Systems Design}}</ref> اهڙيءَ طرح [[گاڏي]] ۾ موجود ايمبيڊڊ نظام، گاڏي جي هڪ ذيلي نظام (Subsystem) طور مخصوص ڪم سرانجام ڏيندو آهي. [[File:ESOM270 eSOM300 Computer on Modules.jpg|thumb|e-con Systems جا eSOM270 ۽ eSOM300 ڪمپيوٽر ماڊيول]] ايمبيڊڊ نظامن لاءِ لکيل پروگرام هدايتن کي [[فرم ويئر]] چيو ويندو آهي. اهي عام طور صرف پڙهڻ واري يادگيري (ROM) يا [[فليش يادگيري]] جي چِپن ۾ محفوظ ڪيا ويندا آهن. اهي محدود ڪمپيوٽري وسيلن سان ڪم ڪندا آهن، جهڙوڪ گهٽ يادگيري، ننڍڙي يا بلڪل نه هجڻ برابر ڪيبورڊ يا اسڪرين. === استعمال ڪندڙ جو رابطو === [[File:MicroVGA TUI demoapp.jpg|thumb|MicroVGA استعمال ڪندڙ ايمبيڊڊ نظام جو [[متني استعمال ڪندڙ رابطو]]<ref group="nb" name="MicroVGA">For more details of MicroVGA see this [http://www.microvga.com/pdf/uvga-text-ds.pdf PDF].</ref>]] ايمبيڊڊ نظامن ۾ استعمال ڪندڙ سان رابطي جا طريقا بلڪل مختلف ٿي سگهن ٿا. ڪي نظام اهڙا هوندا آهن، جن ۾ [[بغير استعمال ڪندڙ رابطو وارو ڪمپيوٽر|ڪو به استعمال ڪندڙ رابطو]] نه هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي صرف هڪ ئي ڪم لاءِ مخصوص هوندا آهن، جڏهن⁠ته ڪجهه نظام جديد ڪمپيوٽرن جهڙا پيچيده [[گرافيائي استعمال ڪندڙ رابطو]] (GUI) رکن ٿا. سادا ايمبيڊڊ ڊوائيس [[بٽڻ]]، [[روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ]] (LED)، گرافيائي يا حرفي [[مائع قلمو نمايشگر]] (LCD) ۽ سادي [[مينيو (ڪمپيوٽنگ)|مينيو]] تي ٻڌل نظام استعمال ڪندا آهن. وڌيڪ ترقي يافته ڊوائيس، جيڪي گرافيائي اسڪرين، [[ڇهاءُ حساس اسڪرين]] يا اسڪرين جي ڪنارن تي موجود [[سافٽ ڪي]] استعمال ڪندا آهن، گهٽ جڳهه والاريندي وڌيڪ لچڪ فراهم ڪندا آهن. اهڙين حالتن ۾ بٽڻن جو مطلب اسڪرين تي ڏيکاريل مواد مطابق تبديل ٿيندو رهي ٿو، ۽ استعمال ڪندڙ رڳو گهربل شئي تي ڇهڻ سان چونڊ ڪري سگهي ٿو. ڪجهه نظام [[سيريل رابطي]] (جهڙوڪ [[آر ايس-232]]) يا نيٽ ورڪ (جهڙوڪ [[ايٿرنيٽ]]) ذريعي پري کان استعمال ڪندڙ سان رابطو فراهم ڪندا آهن. اهڙي طريقي سان ايمبيڊڊ نظام جون صلاحيتون وڌن ٿيون، الڳ ڊسپلي جي ضرورت ختم ٿي وڃي ٿي، [[بورڊ سپورٽ پيڪيج]] (BSP) سادو بڻجي وڃي ٿو، ۽ ڊزائنر ذاتي ڪمپيوٽر تي وڌيڪ ترقي يافته استعمال ڪندڙ رابطو تيار ڪري سگهن ٿا. ان جو سٺو مثال ڪنهن [[آئي پي ڪيمرا]] يا [[نيٽ ورڪ رائوٽر]] ۾ هلندڙ [[ايمبيڊڊ ايڇ ٽي ٽي پي سرور]] آهي، جنهن جو استعمال ڪندڙ رابطو ڊوائيس سان ڳنڍيل ڪمپيوٽر جي [[ويب برائوزر]] ۾ ظاهر ٿيندو آهي. === ايمبيڊڊ نظامن ۾ پروسيسر === عام مقصد وارن ڪمپيوٽرن جي ڀيٽ ۾ ايمبيڊڊ ڪمپيوٽرن جون خاصيتون گهٽ بجلي واپرائڻ، ننڍڙي جسامت، سخت ماحول ۾ ڪم ڪرڻ جي صلاحيت ۽ في يونٽ گهٽ قيمت هونديون آهن. البت ان جي بدلي ۾ انهن وٽ پروسيسنگ جا وسيلا محدود هوندا آهن. ايمبيڊڊ نظامن لاءِ خاص طور تي [[عام مائڪرو ڪنٽرولرن جي فهرست|بيشمار مائڪرو ڪنٽرولر]] تيار ڪيا ويا آهن. عام مقصد وارا مائڪرو پروسيسر به ايمبيڊڊ نظامن ۾ استعمال ٿيندا آهن، پر انهن کي عام طور مائڪرو ڪنٽرولرن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مددگار سرڪٽري جي ضرورت هوندي آهي. ==== تيار ٿيل ڪمپيوٽر بورڊ ==== [[PC/104]] ۽ PC/104+ ننڍن، گهٽ مقدار ۾ تيار ٿيندڙ ۽ سخت ماحول ۾ ڪم ڪندڙ ايمبيڊڊ نظامن لاءِ تيار ڪيل ڪمپيوٽر بورڊن جا معياري مثال آهن. اهي گهڻو ڪري x86 بنياد وارا هوندا آهن ۽ روايتي ذاتي ڪمپيوٽرن جي ڀيٽ ۾ جسامت ۾ ننڍا، پر گهڻن سادن (8/16-bit) ايمبيڊڊ نظامن کان وڏا هوندا آهن. انهن ۾ [[لينڪس]] يا [[نيٽ بي ايس ڊي]] جهڙا معياري آپريٽنگ نظام، يا [[مائڪرو سي/او ايس-II]]، [[ڪيو اين ايڪس]] ۽ [[وي ايڪس ورڪس]] جهڙا ايمبيڊڊ [[حقيقي وقت آپريٽنگ نظام]] (RTOS) استعمال ٿي سگهن ٿا. ڪجهه استعمالن ۾، جتي ننڍڙي جسامت يا توانائي جي بچت بنيادي ضرورت نه هجي، اتي اهڙا جزا استعمال ڪيا ويندا آهن جيڪي عام مقصد وارن x86 ذاتي ڪمپيوٽرن سان هم آهنگ هوندا آهن. VIA جي [[اي پي آءِ اي]] جهڙا بورڊ ذاتي ڪمپيوٽرن سان مطابقت رکندي به وڌيڪ مربوط، ننڍي جسامت وارا يا ٻين خاصيتن سبب ايمبيڊڊ نظامن جي انجنيئرن لاءِ پرڪشش هوندا آهن. هن طريقي جو فائدو اهو آهي ته گهٽ قيمت وارا معياري جزا ۽ اهي ئي سافٽويئر ترقياتي اوزار استعمال ڪري سگهجن ٿا، جيڪي عام ڪمپيوٽر سافٽويئر جي ترقي ۾ استعمال ٿيندا آهن. اهڙي طريقي سان تيار ڪيل نظام اڃا به ايمبيڊڊ نظام سڏبا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ڪنهن وڏي ڊوائيس جو حصو هوندا آهن ۽ هڪ مخصوص ڪم سرانجام ڏيندا آهن. هن طريقي جا مثال [[خودڪار ٽيلر مشين]] (ATM) ۽ [[آرڪيڊ مشين]]ون آهن، جن ۾ استعمال ٿيندڙ ڪوڊ مخصوص مقصد لاءِ لکيل هوندو آهي. پر گهڻا تيار ٿيل ايمبيڊڊ نظامن جا بورڊ ذاتي ڪمپيوٽرن تي ٻڌل نه هوندا آهن ۽ نه ئي [[انڊسٽري اسٽينڊرڊ آرڪيٽيڪچر]] (ISA) يا [[پيريفيرل ڪمپوننٽ انٽرڪنيڪٽ]] (PCI) بس استعمال ڪندا آهن. جڏهن [[سسٽم آن اي چپ]] (SoC) پروسيسر استعمال ٿيندو آهي، تڏهن الڳ جزن کي ڳنڍڻ لاءِ معياري بس رکڻ جو فائدو تمام گهٽ هوندو آهي، ۽ هارڊويئر توڙي سافٽويئر اوزارن جو ماحول به بلڪل مختلف ٿي سگهي ٿو. هڪ عام ڊزائن انداز ۾ ننڍڙو نظامي ماڊيول استعمال ڪيو ويندو آهي، جيڪو ڪاروباري ڪارڊ جيتري جسامت جو به ٿي سگهي ٿو. ان ۾ اعليٰ ڪثافت وارا [[بال گرڊ ايري]] (BGA) چِپ، جهڙوڪ [[آرم آرڪيٽيڪچر]] تي ٻڌل [[سسٽم آن اي چپ]] پروسيسر ۽ ان سان لاڳاپيل پيريفيرلز، ذخيري لاءِ ٻاهرين [[فليش يادگيري]] ۽ هلندڙ يادگيري لاءِ [[ڊائنامڪ رينڊم ايڪسيس ميموري]] (DRAM) شامل هوندي آهي. ماڊيول ٺاهيندڙ عام طور شروعاتي (Boot) سافٽويئر مهيا ڪندو آهي ۽ مختلف آپريٽنگ نظامن جي سهولت پڻ ڏيندو آهي، جن ۾ عام طور [[لينڪس]] ۽ ڪجهه [[حقيقي وقت آپريٽنگ نظام]] (RTOS) شامل هوندا آهن. اهڙا ماڊيول وڏي مقدار ۾ تيار ڪري سگهجن ٿا ۽ پوءِ گهٽ مقدار ۾ تيار ٿيندڙ خاص مقصد وارن مين بورڊن سان، جن تي مخصوص پيريفيرلز لڳل هوندا آهن، گڏ ڪيا ويندا آهن. هن طريقي جا نمايان مثال [[آرڊوينو]] ۽ [[راسبيري پائي]] آهن. ==== ASIC ۽ FPGA تي ٻڌل SoC حل ==== [[سسٽم آن اي چپ]] (SoC) هڪ اهڙي چِپ آهي، جنهن ۾ مڪمل نظام شامل هوندو آهي. ان ۾ ڪيترائي پروسيسر، ملٽي پلائر، ڪيش، مختلف قسمن جون يادگيريون ۽ گهڻو ڪري تار وارن يا وائرليس رابطن لاءِ مختلف انٽرفيس پڻ شامل هوندا آهن. اهڙين چِپن ۾ اڪثر [[گرافيڪس پروسيسنگ يونٽ]] (GPU) ۽ [[ڊجيٽل سگنل پروسيسر]] (DSP) پڻ موجود هوندا آهن. SoC کي يا ته [[ايپليڪيشن مخصوص مربوط سرڪٽ]] (ASIC) جي صورت ۾ يا [[فيلڊ-پروگرامبل گيٽ ايري]] (FPGA) ذريعي تيار ڪيو ويندو آهي، جنهن کي عام طور ٻيهر ترتيب ڏئي سگهجي ٿو. ASIC تي ٻڌل عملدرآمد وڏي مقدار ۾ تيار ٿيندڙ ايمبيڊڊ نظامن، جهڙوڪ [[موبائل فون]] ۽ [[سمارٽ فون]]، ۾ عام آهي. جڏهن⁠ته ASIC يا FPGA تي ٻڌل عملدرآمد اهڙن ايمبيڊڊ نظامن ۾ استعمال ٿيندو آهي، جتي سگنل پروسيسنگ، انٽرفيس يا اعتبار جي لحاظ کان خاص گهرجون هجن، جيئن [[ايويونڪس]] ۾. === پيريفيرلز === [[File:SMSC LAN91C110 ethernet chip.jpg|thumb|SMSC LAN91C110 (SMSC 91x) ايمبيڊڊ [[ايٿرنيٽ]] چِپ]] ايمبيڊڊ نظام ٻاهرين دنيا سان [[پيريفيرل]]ن ذريعي رابطو ڪندا آهن، جهڙوڪ: * [[سيريل رابطي جو انٽرفيس]] (SCI): [[آر ايس-232]]، [[آر ايس-422]]، [[آر ايس-485]] وغيره. * [[هم وقتي سيريل انٽرفيس]]: [[I2C]]، [[سيريل پيريفيرل انٽرفيس]] (SPI)، SSC ۽ ESSI. * [[يونيورسل سيريل بس]] (USB) * ميديا ڪارڊ ([[ايس ڊي ڪارڊ]]، [[ڪامپيڪٽ فليش]] وغيره) * [[نيٽ ورڪ انٽرفيس ڪنٽرولر]]: [[ايٿرنيٽ]]، [[وائي فائي]] وغيره. * [[فيلڊ بس]]: [[ڪين بس]] CAN، [[مقامي انٽرڪنيڪٽ نيٽ ورڪ|LIN بس]]، [[پروفي بس]] وغيره. * ٽائمر: [[فيز لاڪڊ لوپ]]، [[پروگرامبل انٽرول ٽائمر]] * [[عام مقصد ان پُٽ/آئوٽ پُٽ]] (GPIO) * [[اينالاگ کان ڊجيٽل ڪنورٽر]] ۽ [[ڊجيٽل کان اينالاگ ڪنورٽر]] * ڊيبگنگ: [[جي ٽيگ]] (JTAG)، [[اِن-سسٽم پروگرامنگ]]، بيڪگرائونڊ ڊيبگ موڊ انٽرفيس پورٽ، BITP ۽ DB9 پورٽ. === اوزار === ٻين سافٽويئرن وانگر، ايمبيڊڊ نظامن جا ڊزائنر به [[ڪمپائلر]]، [[اسمبلر (ڪمپيوٽنگ)|اسمبلر]] ۽ [[ڊيبگر]] استعمال ڪندا آهن، پر ان سان گڏ هيٺيان خاص اوزار پڻ استعمال ڪري سگهن ٿا: * اِن-سرڪٽ ڊيبگر يا ايميوليٽر (ڏسو [[#ڊيبگنگ]]). * اهڙا اوزار، جيڪي پروگرام ۾ چيڪ سم يا [[سائيڪلنڪ ريڊنڊنسي چيڪ]] (CRC) شامل ڪن، جيئن ايمبيڊڊ نظام پروگرام جي درست هجڻ جي تصديق ڪري سگهي. * [[ڊجيٽل سگنل پروسيسنگ]] استعمال ڪندڙ نظامن لاءِ [[حسابي نوٽ بڪ]]، جنهن ذريعي رياضيائي نمونن جي نقل (Simulation) ڪئي وڃي. * نظامي سطح جا ماڊلنگ ۽ سموليشن اوزار، جيڪي پروسيسر، [[يادگيري]]، [[سڌي يادگيري رسائي]] (DMA)، [[انٽرفيس (ڪمپيوٽنگ)|انٽرفيس]]، بس ۽ سافٽويئر جي وهڪري جا ماڊل تيار ڪن. انهن ذريعي توانائي، ڪارڪردگي، اعتبار ۽ رڪاوٽن جو جائزو وٺي مناسب جزا چونڊيا ويندا آهن. * ماڊل تي ٻڌل ترقياتي اوزار، جيڪي گرافيائي ڊيٽا فلو ۽ UML اسٽيٽ چارٽ جي صورت ۾ جزن، جهڙوڪ ڊجيٽل فلٽر، موٽر ڪنٽرولر، رابطي جي پروٽوڪول ۽ گهڻ-رفتاري وارن ڪمن جا ماڊل تيار ۽ نقل ڪن. * خاص هارڊويئر لاءِ بهتر ڪيل [[ڪمپائلر]] ۽ لنڪر. * ايمبيڊڊ نظام لاءِ پنهنجون خاص پروگرامنگ ٻوليون يا اوزار، يا موجوده ٻولين جهڙوڪ [[فورٿ (پروگرامنگ ٻولي)|فورٿ]] يا [[بيسڪ اسٽيمپ]] جون واڌايون. * يا وري [[حقيقي وقت آپريٽنگ نظام]] (RTOS) يا [[ايمبيڊڊ آپريٽنگ نظام]] جو استعمال. * [[يو ايم ايل اوزار]]، جيڪي گهڻو ڪري [[يو ايم ايل اسٽيٽ مشين]]ن تي ٻڌل هوندا آهن. اهي سافٽويئر اوزار مختلف ذريعن کان حاصل ٿي سگهن ٿا: * ايمبيڊڊ مارڪيٽ ۾ ماهر سافٽويئر ڪمپنيون. * [[GNU]] جا پورٽ ڪيل ترقياتي اوزار. * يا جيڪڏهن ايمبيڊڊ پروسيسر عام ذاتي ڪمپيوٽر جي پروسيسر سان ويجهو لاڳاپيل هجي، ته ذاتي ڪمپيوٽر جا ترقياتي اوزار پڻ استعمال ڪري سگهجن ٿا. ايمبيڊڊ سافٽويئر جي ترقي لاءِ عام طور ڪيترن ئي اوزارن جي ضرورت هوندي آهي، جن ۾ [[سي++]]، [[رسٽ (پروگرامنگ ٻولي)|رسٽ]] ۽ [[پائٿن (پروگرامنگ ٻولي)|پائٿن]] جهڙيون پروگرامنگ ٻوليون، ۽ گرافيائي استعمال ڪندڙ رابطو ٺاهڻ لاءِ [[ڪيو ٽي]] جهڙا فريم ورڪ شامل آهن. اهي اوزار ڊولپرن کي اهڙيون مؤثر، توسيع لائق ۽ خصوصيتن سان ڀرپور ايپليڪيشنون تيار ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿا، جيڪي ايمبيڊڊ نظامن جي مخصوص گهرجن کي پورو ڪن. اوزارن جي چونڊ عام طور حقيقي وقت واري ڪارڪردگي، هارڊويئر سان هم آهنگي ۽ توانائي جي بچت جهڙن عنصرن تي ٻڌل هوندي آهي. جيئن⁠جيئن ايمبيڊڊ نظام وڌيڪ پيچيده ٿيندا پيا وڃن، تيئن اعليٰ درجي جا اوزار ۽ آپريٽنگ نظام به انهن ۾ شامل ٿيندا پيا وڃن. مثال طور [[موبائل فون]]، [[ذاتي ڊجيٽل مددگار]] (PDA) ۽ ٻيا صارف ڪمپيوٽر اڪثر اهڙي اهم سافٽويئر جا محتاج هوندا آهن، جيڪو اليڪٽرانڪس ٺاهيندڙ بدران ڪنهن ٽئين ڌر طرفان تيار يا مهيا ڪيو ويندو آهي. اهڙن نظامن ۾ [[لينڪس]]، [[نيٽ بي ايس ڊي]]، [[فري بي ايس ڊي]]، [[او ايس جي آئي]] يا [[ايمبيڊڊ جاوا]] جهڙو کليل پروگرامنگ ماحول ضروري هوندو آهي، جيئن ٽئين ڌر جا سافٽويئر تيار ڪندڙ وڏي مارڪيٽ تائين پنهنجيون ايپليڪيشنون پهچائي سگهن. == ڊيبگنگ == ايمبيڊڊ [[ڊيبگنگ]] موجود سهولتن جي لحاظ کان مختلف سطحن تي انجام ڏئي سگهجي ٿي. ان دوران ڪيترن ئي ڳالهين تي غور ڪيو ويندو آهي، جهڙوڪ: ڇا ڊيبگنگ بنيادي ايپليڪيشن جي رفتار گهٽائي ٿي؟ ڇا ڊيبگ ٿيندڙ نظام يا ايپليڪيشن اصل نظام جي ڪيتري ويجهو آهي؟ ڊيبگنگ لاءِ مقرر ڪيل ٽرگر ڪيترا تفصيلي آهن (مثال طور، جڏهن [[پروگرام ڪائونٽر]] ڪنهن خاص قدر تي پهچي ته يادگيري جو جائزو وٺڻ)، ۽ ڊيبگنگ دوران ڪهڙين شين جو معائنو ڪري سگهجي ٿو، جهڙوڪ رڳو يادگيري يا يادگيري سان گڏ رجسٽر وغيره. سادن کان وٺي وڌيڪ ترقي يافته طريقن تائين، ڊيبگنگ جون ٽيڪنيڪون ۽ نظام تقريباً هيٺين قسمن ۾ ورهايا وڃن ٿا: * ايمبيڊڊ آپريٽنگ نظام پاران مهيا ڪيل سادي شيل (Shell) استعمال ڪندي رابطي واري رهائشي ڊيبگنگ، جهڙوڪ [[فورٿ (پروگرامنگ ٻولي)|فورٿ]] ۽ بيسڪ. * صرف سافٽويئر تي ٻڌل ڊيبگر، جن جو فائدو اهو آهي ته انهن لاءِ هارڊويئر ۾ ڪا تبديلي ڪرڻي نه پوندي آهي، پر وقت ۽ اسٽوريج بچائڻ لاءِ انهن کي احتياط سان طئي ڪرڻو پوندو آهي ته ڪهڙي معلومات محفوظ ڪئي وڃي.<ref>{{Cite book |last1=Tancreti |first1=Matthew |last2=Sundaram |first2=Vinaitheerthan |last3=Bagchi |first3=Saurabh |last4=Eugster |first4=Patrick |title=Proceedings of the 14th International Conference on Information Processing in Sensor Networks |chapter=TARDIS |date=2015 |series=IPSN '15 |location=New York, NY, USA |publisher=ACM |pages=286–297 |doi=10.1145/2737095.2737096 |isbn=9781450334754 |s2cid=10120929}}</ref> * لاگنگ يا سيريل پورٽ جي آئوٽ پُٽ ذريعي ٻاهرين ڊيبگنگ، جنهن ۾ فليش ۾ موجود مانيٽر يا [[ريميڊي ڊيبگر]] جهڙو ڊيبگ سرور استعمال ڪيو ويندو آهي، جيڪو مختلف قسمن جي [[گهڻ-مرڪزي پروسيسنگ|گهڻ-ڪور]] نظامن سان پڻ ڪم ڪري سگهي ٿو. * [[اِن-سرڪٽ ڊيبگر]] (ICD)، جيڪو هڪ هارڊويئر اوزار هوندو آهي ۽ [[جي ٽيگ]] يا [[نيڪسس (معيار)|نيڪسس]] انٽرفيس ذريعي مائڪرو پروسيسر سان ڳنڍبو آهي.<ref>{{Cite book|last1=Tancreti|first1=Matthew|last2=Hossain|first2=Mohammad Sajjad|last3=Bagchi|first3=Saurabh|last4=Raghunathan|first4=Vijay|title=Proceedings of the 9th ACM Conference on Embedded Networked Sensor Systems |chapter=Aveksha |date=2011|series=SenSys '11|location=New York, NY, USA|publisher=ACM|pages=288–301|doi=10.1145/2070942.2070972|isbn=9781450307185|s2cid=14769602}}</ref> ان سان مائڪرو پروسيسر جي عمل کي ٻاهران ڪنٽرول ڪري سگهجي ٿو، پر عام طور اهو پروسيسر جي مخصوص ڊيبگنگ صلاحيتن تائين محدود هوندو آهي. * [[اِن-سرڪٽ ايميوليٽر]] (ICE)، جيڪو اصل مائڪرو پروسيسر جي جاءِ تي ان جو نقل رکندو آهي ۽ مائڪرو پروسيسر جي سڀني حصن تي مڪمل ڪنٽرول فراهم ڪندو آهي. * مڪمل [[ايميوليٽر]]، جيڪو هارڊويئر جي هر پهلوءَ جي نقل فراهم ڪندو آهي، جنهن سان هر شيءِ کي ڪنٽرول ۽ تبديل ڪري سگهجي ٿو ۽ عام ذاتي ڪمپيوٽر تي ڊيبگنگ به ممڪن ٿيندي آهي. البت ان جون خاميون وڌيڪ قيمت ۽ گهٽ رفتار آهن، جيڪا ڪڏهن ڪڏهن اصل نظام جي ڀيٽ ۾ سئو ڀيرا به گهٽ ٿي سگهي ٿي. * SoC ڊزائنن لاءِ عام طريقيڪار اهو آهي ته ڊزائن کي [[فيلڊ-پروگرامبل گيٽ ايري]] (FPGA) جي نمونياتي بورڊ تي جانچيو ۽ ڊيبگ ڪيو وڃي. Certus جهڙا اوزار<ref>{{cite web |url=http://www.eejournal.com/archives/articles/20121030-tektronix/ |author-first1=Kevin|author-last1=Morris|title=Tektronix Shakes Up Prototyping, Embedded Instrumentation Boosts Boards to Emulator Status |publisher=Electronic Engineering Journal |date= 2012-10-30 |access-date=2012-10-30}}</ref> FPGA ۾ جاچ لاءِ پروب شامل ڪندا آهن، جن ذريعي سگنلن جو مشاهدو ڪري سگهجي ٿو. ان سان ڪيترن ئي FPGA تي ٻڌل عملدرآمد ۾ هارڊويئر، فرم ويئر ۽ سافٽويئر جي گڏيل عمل کي، لاجڪ اينالائيزر جهڙين صلاحيتن سان، ڊيبگ ڪيو ويندو آهي. جيڪڏهن ڊيبگنگ صرف ٻاهرين اوزارن تائين محدود نه هجي، ته پروگرامر عام طور اوزارن جي مدد سان سافٽويئر لوڊ ۽ هلائي سگهي ٿو، پروسيسر ۾ هلندڙ ڪوڊ ڏسي سگهي ٿو ۽ ان جي عمل کي شروع يا بند ڪري سگهي ٿو. ڪوڊ جو ڏيک [[اعليٰ سطحي پروگرامنگ ٻولي]]، [[اسمبلي ٻولي]] يا ٻنهي جي گڏيل صورت ۾ ٿي سگهي ٿو. === ٽريسنگ === [[حقيقي وقت آپريٽنگ نظام]] اڪثر [[ٽريسنگ (سافٽويئر)|ٽريسنگ]] جي سهولت فراهم ڪندا آهن، جنهن ذريعي آپريٽنگ نظام جي واقعن کي رڪارڊ ڪيو ويندو آهي. نظام جي رويي جي رڪارڊ جي بنياد تي ميزبان ذاتي ڪمپيوٽر جو اوزار ان جو گرافيائي ڏيک پيش ڪندو آهي. ٽريس رڪارڊنگ سافٽويئر، RTOS يا خاص ٽريسنگ هارڊويئر ذريعي ڪري سگهجي ٿي. RTOS ٽريسنگ ڊولپرن کي سافٽويئر نظام جي وقتبندي ۽ ڪارڪردگي سان لاڳاپيل مسئلن کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿي ۽ نظام جي اعليٰ سطحي رويي جي به سٺي ڄاڻ فراهم ڪري ٿي. ايمبيڊڊ نظامن ۾ ٽريس رڪارڊنگ هارڊويئر يا سافٽويئر ٻنهي طريقن سان ممڪن آهي. سافٽويئر تي ٻڌل ٽريسنگ لاءِ خاص ڊيبگنگ هارڊويئر جي ضرورت نه هوندي آهي ۽ ان کي اڳ ئي استعمال هيٺ موجود ڊوائيسن ۾ به استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر ان جو اثر CPU ۽ RAM جي استعمال تي پئجي سگهي ٿو.<ref>{{Citation |last1=Kraft |first1=Johan |chapter=Trace Recording for Embedded Systems: Lessons Learned from Five Industrial Projects |date=2010 |chapter-url=http://link.springer.com/10.1007/978-3-642-16612-9_24 |title=Runtime Verification |volume=6418 |pages=315–329 |editor-last=Barringer |editor-first=Howard |place=Berlin, Heidelberg |publisher=Springer Berlin Heidelberg |language=en |doi=10.1007/978-3-642-16612-9_24 |isbn=978-3-642-16611-2 |access-date=2022-08-16 |last2=Wall |first2=Anders |last3=Kienle |first3=Holger |editor2-last=Falcone |editor2-first=Ylies |editor3-last=Finkbeiner |editor3-first=Bernd |editor4-last=Havelund |editor4-first=Klaus|chapter-url-access=subscription }}</ref> RTOS ماحول ۾ استعمال ٿيندڙ اهڙي سافٽويئر ٽريسنگ جو هڪ مثال خالي [[ميڪرو (ڪمپيوٽر سائنس)|ميڪرو]] آهن، جيڪي آپريٽنگ نظام طرفان ڪوڊ جي اهم هنڌن تي سڏيا ويندا آهن ۽ [[هوڪنگ]] لاءِ استعمال ڪري سگهجن ٿا. === ڀروسي جوڳائپ === ايمبيڊڊ نظام اڪثر اهڙين مشينن ۾ نصب هوندا آهن، جن کان اميد ڪئي ويندي آهي ته اهي سالن تائين بنا ڪنهن غلطي جي لڳاتار ڪم ڪندا رهندا، ۽ ڪجهه حالتن ۾ جيڪڏهن ڪا خرابي پيدا ٿئي ته پاڻ ئي بحال به ٿي وڃن. انهيءَ سبب انهن جو سافٽويئر عام ذاتي ڪمپيوٽرن جي سافٽويئر جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ احتياط سان تيار ۽ آزمائيو ويندو آهي، ۽ غير قابلِ اعتماد مشيني حرڪت وارا حصا، جهڙوڪ ڊسڪ ڊرائيو، سوئچ يا بٽڻ، عام طور استعمال کان پاسو ڪيو ويندو آهي. ڀروسي جوڳائپ سان لاڳاپيل مخصوص مسئلن ۾ هيٺيان شامل آهن: * نظام کي مرمت لاءِ محفوظ نموني بند نٿو ڪري سگهجي، يا اهو مرمت لاءِ تمام گهڻو ڏورانهين هنڌ تي هوندو آهي. مثالن ۾ خلائي نظام، سمنڊ هيٺان ڪيبلون، سامونڊي رهنمائي جا بتي گهر، بور هول نظام ۽ گاڏيون شامل آهن. * حفاظتي سببن جي ڪري نظام جو هلندڙ رهڻ لازمي هوندو آهي. اهڙين حالتن ۾ خرابي دوران محدود ڪارڪردگي به ناقابلِ قبول ٿي سگهي ٿي. گهڻو ڪري بيڪ اپ نظام آپريٽر جي چونڊ سان استعمال ڪيا ويندا آهن. مثالن ۾ جهازن جا نيويگيشن نظام، ري ايڪٽر ڪنٽرول نظام، حفاظتي لحاظ کان اهم ڪيميائي ڪارخانن جا ڪنٽرول، ريلوي سگنل وغيره شامل آهن. * جيڪڏهن نظام بند ٿي وڃي ته وڏي مالي نقصان جو انديشو هوندو آهي، جهڙوڪ ٽيليفون ايڪسچينج، ڪارخانن جا ڪنٽرول، پلن ۽ لفٽن جا ڪنٽرول، رقم جي منتقلي ۽ مارڪيٽ ميڪنگ جا نظام، خودڪار وڪرو ۽ خدمتي نظام. سافٽويئر جي خرابين، جهڙوڪ [[ميموري ليڪ]]، ۽ هارڊويئر ۾ ٿيندڙ [[عارضي هارڊويئر غلطي|عارضي غلطي]]ن مان بحالي لاءِ مختلف طريقا، ڪڏهن گڏيل طور، استعمال ڪيا ويندا آهن، جن ۾ شامل آهن: * [[واچ ڊاگ ٽائمر]]، جيڪو ان صورت ۾ نظام کي ٻيهر شروع ڪري ڇڏيندو آهي جيڪڏهن سافٽويئر مقرر وقفي سان واچ ڊاگ ذيلي نظام کي اطلاع نه ڏئي. * [[قابلِ اعتماد ڪمپيوٽنگ بنياد]] (TCB) تي ٻڌل جوڙجڪ سان ڊزائن، جيڪا انتهائي محفوظ ۽ ڀروسي جوڳو نظامي ماحول مهيا ڪري ٿي.<ref>{{cite journal |url=http://c59951.r51.cf2.rackcdn.com/5557-528-heiser.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129070740/http://c59951.r51.cf2.rackcdn.com/5557-528-heiser.pdf |archive-date=2014-11-29 |url-status=live |title=Your System is secure? Prove it! |first1=Gernot |last1=Heiser |date=December 2007 |volume=2 |issue=6 |pages=35–8 |journal=[[;login:]]}}</ref> * ايمبيڊڊ نظامن لاءِ تيار ڪيل [[هائپروائيزر]]، جيڪو هر ذيلي نظام کي محفوظ الڳ ماحول مهيا ڪندو آهي، جنهن سان جيڪڏهن ڪو سافٽويئر جزو متاثر به ٿي وڃي ته اهو ٻين ذيلي نظامن يا اعليٰ اختيار رکندڙ نظامي سافٽويئر ۾ مداخلت نٿو ڪري سگهي.<ref>{{cite book|last1=Moratelli|first1=C|last2=Johann|first2=S|last3=Neves|first3=M|last4=Hessel|first4=F|title=Proceedings of the 27th International Symposium on Rapid System Prototyping: Shortening the Path from Specification to Prototype|chapter=Embedded virtualization for the design of secure IoT applications|pages=2–6|date=2016|chapter-url=https://ieeexplore.ieee.org/document/7909116|access-date=2 February 2018|doi=10.1145/2990299.2990301|isbn=9781450345354|s2cid=17466572}}</ref> اهڙي الڳ رکڻ سان هڪ ذيلي نظام جي خرابي ٻئي تائين منتقل نه ٿيندي آهي، جنهن سان ڀروسي جوڳائپ بهتر ٿيندي آهي. ان سان اهو به ممڪن ٿيندو آهي ته خرابي معلوم ٿيڻ تي ذيلي نظام کي پاڻمرادو بند ڪري ٻيهر شروع ڪيو وڃي. * غلطيءَ کان بچاءَ بابت آگاهي واري پروگرامنگ (Immunity-aware programming)، جيڪا انجنيئرن کي وڌيڪ ڀروسي جوڳو ايمبيڊڊ ڪوڊ تيار ڪرڻ ۾ مدد ڏئي ٿي.<ref name=":1">{{Cite book|last=Short|first=Michael|title=2008 IEEE/ACS International Conference on Computer Systems and Applications |chapter=Development guidelines for dependable real-time embedded systems |date=March 2008|chapter-url=https://ieeexplore.ieee.org/document/4493674|pages=1032–1039|doi=10.1109/AICCSA.2008.4493674|isbn=978-1-4244-1967-8|s2cid=14163138|url=https://figshare.com/articles/conference_contribution/Development_Guidelines_for_Dependable_Real-Time_Embedded_Systems_/10083272 }}</ref><ref>{{Cite web|last=Motor Industry Software Reliability Association|title=MISRA C:2012 Third Edition, First Revision|url=https://www.misra.org.uk/product/misra-c2012-third-edition-first-revision/|access-date=2022-02-03|language=en-GB}}</ref> [[MISRA C]] ۽ C++ جهڙيون هدايتون ۽ ڪوڊنگ ضابطا ڊولپرن جي مدد ڪن ٿا ته جيئن هو اهڙين ڪوڊنگ طريقن کان پاسو ڪن جيڪي هلندڙ وقت غلطيون پيدا ڪري سگهن، جهڙوڪ ميموري ليڪ، غلط پوائنٽرن جو استعمال، رن ٽائيم جاچ، استثنا سنڀال، حدن ۽ منطقي درستگي جون جاچون، صفر سان ورهاست کان بچاءُ، بفر انڊيڪس جي تصديق، لوپن جون حدون مقرر ڪرڻ، پڙهڻ ۾ آسان ۽ چڱيءَ طرح تبصرا ڪيل ڪوڊ لکڻ، ۽ پروگرامنگ ٻولي جي اهڙين ابهامن کان پاسو ڪرڻ جيڪي ڪمپائلر جي مختلف رويي يا ضمني اثرن جو سبب بڻجي سگهن. اهي ضابطا گهڻو ڪري [[جامد ڪوڊ جاچيندڙ]] يا محدود [[ماڊل جاچ]] سان گڏ فنڪشنل تصديق لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن ۽ ڪوڊ جي [[بدترين عملدرآمد وقت]] جي تعين ۾ پڻ مدد ڏيندا آهن.<ref name=":1"/> === وڏي پيماني تي پيداوار بمقابله گهٽ پيماني تي پيداوار === وڏي پيماني تي تيار ٿيندڙ نظامن، جهڙوڪ [[موبائل فون]]ن، ۾ عام طور قيمت کي گهٽ کان گهٽ رکڻ ڊزائن جو بنيادي مقصد هوندو آهي. انجنيئر اڪثر اهڙو هارڊويئر چونڊيندا آهن، جيڪو صرف گهربل ڪم سرانجام ڏيڻ لاءِ ڪافي هجي. گهٽ پيماني تي تيار ٿيندڙ يا نمونياتي ايمبيڊڊ نظامن ۾ عام مقصد وارا ڪمپيوٽر به استعمال ڪري سگهجن ٿا، جتي غير ضروري پروگرامن کي محدود ڪيو ويندو آهي يا آپريٽنگ نظام جي جاءِ تي [[حقيقي وقت آپريٽنگ نظام]] (RTOS) نصب ڪيو ويندو آهي. == ايمبيڊڊ سافٽويئر جون ساختون == {{Main|ايمبيڊڊ سافٽويئر}} 1978ع ۾ [[نيشنل اليڪٽريڪل مينيوفيڪچررز ايسوسيئيشن]]، ICS 3-1978 نالي هڪ معيار جاري ڪيو، جيڪو پروگرام لائق مائڪرو ڪنٽرولرن لاءِ تيار ڪيو ويو هو.<ref>{{cite web |title=FAQs: Programmable Controllers |url=https://www.nema.org/docs/default-source/standards-document-library/faq-programmable-controllers.pdf?sfvrsn=a03312d_2 |access-date=2020-01-10}}</ref> هن معيار ۾ تقريباً سڀئي ڪمپيوٽر تي ٻڌل ڪنٽرولر شامل هئا، جهڙوڪ [[سنگل بورڊ ڪمپيوٽر]]، عددي ڪنٽرولر ۽ واقعن تي ٻڌل ڪنٽرولر. ايمبيڊڊ نظامن ۾ سافٽويئر جون ڪيتريون ئي مختلف ساختون عام استعمال ۾ آهن. === سادي ڪنٽرول لوپ === هن ڊزائن ۾ سافٽويئر رڳو هڪ [[لوپ (ڪمپيوٽنگ)|لوپ]] تي مشتمل هوندو آهي، جيڪو ان پُٽ ڊوائيسن جي مسلسل نگراني ڪندو رهي ٿو. هي لوپ [[ذيلي معمول|ذيلي معمولن]] (Subroutines) کي سڏيندو آهي، جن مان هر هڪ هارڊويئر يا سافٽويئر جي ڪنهن مخصوص حصي کي سنڀاليندو آهي. انهيءَ ڪري هن کي ''سادي ڪنٽرول لوپ'' يا ''پروگرام ڪيل ان پُٽ-آئوٽ پُٽ'' چيو ويندو آهي. === وقفي (انٽرپٽ) ذريعي ڪنٽرول ٿيندڙ نظام === ڪجهه ايمبيڊڊ نظام بنيادي طور [[وقفو (ڪمپيوٽنگ)|وقفن]] (انٽرپٽس) ذريعي هلندا آهن. ان جو مطلب اهو آهي ته نظام جا ڪم مختلف قسمن جي واقعن جي نتيجي ۾ شروع ٿيندا آهن. مثال طور، هڪ مقرر وقت تي ٽائمر طرفان يا سيريل پورٽ ڪنٽرولر وٽ ڊيٽا پهچڻ تي وقفو پيدا ٿي سگهي ٿو. هيءَ ساخت انهن حالتن ۾ استعمال ڪئي ويندي آهي، جتي واقعن کي سنڀاليندڙ معمولن (ايوينٽ ھينڊلرس) کي تمام گهٽ دير سان جواب ڏيڻ ضروري هجي ۽ اهي مختصر ۽ سادا هجن. اهڙن نظامن ۾ بنيادي لوپ به هڪ سادو ڪم هلائيندي آهي، پر اهو غير متوقع دير کان گهڻو متاثر نه ٿيندو آهي. ڪڏهن ڪڏهن وقفي وارو معمول ڊگهن ڪمن کي هڪ قطار ۾ شامل ڪندو آهي. پوءِ، وقفي وارو معمول مڪمل ٿيڻ کان پوءِ، اهي ڪم بنيادي لوپ ذريعي سرانجام ڏنا ويندا آهن. هي طريقو نظام کي الڳ عملن واري گهڻ-ڪاري ڪرنل جي ويجهو آڻي ڇڏيندو آهي. === گڏيل گهڻ-ڪاري (ڪوآپريٽو ملٽي ٽاسڪنگ) === [[گڏيل گهڻ-ڪاري]] سادي ڪنٽرول لوپ جهڙي هوندي آهي، پر ان ۾ لوپ هڪ [[اي پي آءِ]] (API) جي اندر لڪل هوندي آهي.<ref name=":0" /><ref name="Barr-glossary" /> پروگرامر ڪيترائي ڪم (ٽاسڪس) بيان ڪندو آهي، ۽ هر ڪم کي هلڻ لاءِ پنهنجو الڳ ماحول ڏنو ويندو آهي. جڏهن ڪو ڪم فارغ ٿيندو آهي ته اهو هڪ آئڊل روٽين کي سڏيندو آهي، جيڪا ڪنٽرول ايندڙ ڪم ڏانهن منتقل ڪري ڇڏيندي آهي. هن طريقي جا فائدا ۽ نقصان گهڻي ڀاڱي سادي ڪنٽرول لوپ جهڙا هوندا آهن، پر نئون سافٽويئر شامل ڪرڻ وڌيڪ آسان هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ صرف نئون ڪم لکڻو يا موجوده قطار ۾ شامل ڪرڻو پوندو آهي. === اڳواٽ مداخلت واري گهڻ-ڪاري يا گهڻ-ڌاڳي (پريئيمپٽو ملٽي ٽاسڪنگ/ ملٽي ٿريڊنگ) === هن قسم جي نظام ۾ هيٺين سطح جو ڪوڊ، ٽائمر ذريعي پيدا ٿيندڙ وقفي جي بنياد تي مختلف ڪمن يا ٿريڊن جي وچ ۾ تبديلي آڻيندو آهي. عام طور تي اهو ئي اهو درجو هوندو آهي، جتي نظام کي آپريٽنگ سسٽم جو ڪرنل موجود سمجهيو ويندو آهي. گهربل ڪارڪردگي جي حساب سان، هي طريقو ڪيترن ئي هڪ ئي وقت هلندڙ ڪمن جي انتظام سان لاڳاپيل پيچيدگيون به آڻيندو آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن به وقت هلندڙ ڪوڊ ٻئي ڪم جي ڊيٽا کي نقصان پهچائي سگهي ٿو (سواءِ انهن نظامن جي، جيڪي [[ميموري مئنيجمينٽ يونٽ]] استعمال ڪن ٿا)، تنهن ڪري پروگرامن کي تمام احتياط سان تيار ۽ آزمائبو آهي. گڏيل ڊيٽا تائين رسائي کي [[پيغام قطار]]، [[سيميفور (پروگرامنگ)|سيميفور]] يا [[نان-بلاڪنگ هم وقت سازي]] جهڙن طريقن سان سنڀاليو ويندو آهي. انهن پيچيدگين جي ڪري گهڻيون تنظيمون تيار ٿيل [[حقيقي وقت آپريٽنگ نظام]] (RTOS) استعمال ڪرڻ کي ترجيح ڏينديون آهن، جيئن ايپليڪيشن پروگرامر آپريٽنگ سسٽم جي خدمتن بدران ڊوائيس جي اصل ڪارڪردگي تي ڌيان ڏئي سگهن. بهرحال، RTOS چونڊڻ جو فيصلو ايپليڪيشن جي ترقي شروع ٿيڻ کان اڳ ڪرڻو پوندو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ ڊولپرن کي موجوده ضرورتن جي بنياد تي آپريٽنگ سسٽم چونڊڻو پوندو آهي ۽ مستقبل ۾ اختيار محدود ٿي سگهن ٿا.<ref> {{cite web |url=http://www.clarinox.com/docs/whitepapers/Whitepaper_06_CrossPlatformDiscussion.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110219200027/http://www.clarinox.com/docs/whitepapers/Whitepaper_06_CrossPlatformDiscussion.pdf |archive-date=2011-02-19 |url-status=live |title= Working across Multiple Embedded Platforms |publisher=clarinox |access-date=2010-08-17 }}</ref> ايمبيڊڊ نظامن جي پيچيدگي مسلسل وڌندي پئي وڃي، ڇاڪاڻ⁠تہ هاڻي انهن کي سيريل مواصلات، USB، TCP/IP، [[بلوٽوٿ]]، [[وائرليس مقامي علائقائي نيٽ ورڪ]] (وائرليس LAN)، ٽرنڪ ريڊيو، گهڻن چينلن، ڊيٽا ۽ آواز، بهتر گرافڪس، ڪيترين حالتن، ڪيترن ٿريڊن ۽ مختلف انتظار وارين حالتن جهڙن ڪمَن کي سنڀالڻو پوي ٿو. انهن رجحانن سبب RTOS سان گڏ [[ايمبيڊڊ مڊل ويئر]] جو استعمال پڻ وڌي رهيو آهي. === مائڪروڪرنيل ۽ ايگزوڪرنيل === [[مائڪروڪرنيل]] ميموري ورهائيندو آهي ۽ مرڪزي پروسيسر (CPU) کي مختلف هلندڙ ٿريڊن جي وچ ۾ تبديل ڪندو آهي. فائيل سسٽم، نيٽ ورڪ انٽرفيس ۽ ٻيا اهم ڪم يوزر موڊ وارا عمل سرانجام ڏيندا آهن. [[ايگزوڪرنيل]] عام ذيلي معمولن جي سڏ ذريعي انتهائي مؤثر نموني رابطو ڪندا آهن. هارڊويئر ۽ نظام جو سمورو سافٽويئر ايپليڪيشن پروگرامرن لاءِ دستياب هوندو آهي ۽ ان کي وڌائي به سگهجي ٿو. === مونولٿڪ ڪرنيل === [[مونولٿڪ ڪرنيل]] نسبتاً وڏو ڪرنيل هوندو آهي، جنهن ۾ ايمبيڊڊ ماحول لاءِ مناسب ڪيترين ئي ترقي يافته صلاحيتن کي شامل ڪيو ويندو آهي. اهو پروگرامرن کي [[لينڪس]] يا [[مائڪروسافٽ ونڊوز]] جهڙي ڊيسڪ ٽاپ آپريٽنگ سسٽم وارو ماحول فراهم ڪندو آهي، جنهن سان ترقي جو عمل وڌيڪ ڪارائتو بڻجي ويندو آهي. پر ان جي بدلي ۾ وڌيڪ هارڊويئر وسيلن جي ضرورت پوندي آهي، خرچ وڌي سگهي ٿو، ۽ پيچيدگي سبب اهڙا ڪرنيل ڪڏهن ڪڏهن گهٽ اڳڪٿي لائق ۽ گهٽ ڀروسي جوڳا هوندا آهن. ايمبيڊڊ مونولٿڪ ڪرنيلن جا عام مثال [[ايمبيڊڊ لينڪس]]، [[وي ايڪس ورڪس]] ۽ [[ونڊوز سي اي]] آهن. هارڊويئر جي وڌيڪ قيمت باوجود، هن قسم جا ايمبيڊڊ نظام خاص طور تي وڌيڪ طاقتور ڊوائيسن، جهڙوڪ [[وائرليس رائوٽر]]ن ۽ [[گاڏين جو نيويگيشن نظام|جي پي ايس نيويگيشن نظام]]ن، ۾ تيزيءَ سان مقبول ٿي رهيا آهن. === اضافي سافٽويئر جزا === بنيادي آپريٽنگ سسٽم کان علاوه، ڪيترن ئي ايمبيڊڊ نظامن ۾ مٿين سطح جا اضافي سافٽويئر جزا به شامل هوندا آهن. انهن ۾ [[ڪنٽرولر-ايريا نيٽ ورڪ]] (CAN)، [[ٽي سي پي/آء پي]]، [[ايف ٽي پي]]، [[ايڇ ٽي ٽي پي]] ۽ [[ايڇ ٽي ٽي پي ايس]] جهڙا نيٽ ورڪنگ پروٽوڪول اسٽيڪ، ۽ [[فائيل الاڪيشن ٽيبل]] (FAT) ۽ فليش ميموري انتظامي نظام جهڙيون اسٽوريج صلاحيتون شامل آهن. جيڪڏهن ايمبيڊڊ ڊوائيس ۾ آواز ۽ وڊيو جون سهولتون موجود هجن، ته انهن لاءِ مناسب ڊرائيور ۽ ڪوڊيڪ به نظام جو حصو هوندا آهن. مونولٿڪ ڪرنيل جي صورت ۾ انهن مان ڪيترائي سافٽويئر پرت خود ڪرنيل ۾ شامل هوندا آهن، جڏهن⁠تہ RTOS ۾ اضافي سافٽويئر جزن جي دستيابي واپاري فراهم ڪندڙ جي پيشڪش تي دارومدار رکندي آهي. === مخصوص شعبي لاءِ ساختون === گاڏين جي صنعت ۾ [[آٽوسار]] (AUTOSAR) ايمبيڊڊ سافٽويئر لاءِ هڪ معياري ساخت آهي. == پڻ ڏسو == {{Portal|اليڪٽرانڪس}} {{Div col|colwidth=22em}} * [[ڪميونيڪيشن سرور]] * [[سائبر-جسماني نظام]] * [[اليڪٽرانڪ ڪنٽرول يونٽ]] * [[معلوماتي اوزار]] * [[مربوط ترقياتي ماحول]] * [[فوٽونڪ طور بهتر ڪيل ايمبيڊڊ مائڪروپروسيسر]] * [[سلڪون ڪمپائلر]] * [[سافٽويئر انجنيئرنگ]] * [[سسٽم آن ماڊيول]] * [[هر هنڌ موجود ڪمپيوٽنگ]] {{Div col end}} == نوٽس == <references group="nb" /> == حوالا == {{Reflist}} == وڌيڪ مطالعو == * {{Cite book |title=Designing Embedded Hardware, 2nd Edition |author=John Catsoulis |date=May 2005 |publisher=O'Reilly |isbn=0-596-00755-8}} * {{Cite book |title=Embedded Systems, An Introduction Using the Renesas RX62N Microcontroller |author1=James M. Conrad |author2=Alexander G. Dean |date=September 2011 |publisher=Micrium |isbn=978-1935-7729-96}} * {{Cite book |title=Embedded Software Development for the Internet Of Things, The Basics, The Technologies and Best Practices |author=Klaus Elk |date=August 2016 |publisher=CreateSpace Independent Publishing Platform |isbn=978-1534602533}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category|Embedded systems}} {{Wikibooks|Embedded Systems}} {{Wikiversity|Embedded System Engineering}} * [https://www.youtube.com/watch?v=H-OKGOMoCSI&list=PLo7bVbJhQ6qwlDa-R6pz7tA7kPzn1s5Ae Embedded Systems course with mbed] YouTube، 2015ع کان جاري * [http://geer.tinho.net/geer.nro.6xi13.txt Trends in Cyber Security and Embedded Systems] Dan Geer، نومبر 2013ع * [https://www.youtube.com/playlist?list=PLPW8O6W-1chwyTzI3BHwBLbGQoPFxPAPM Modern Embedded Systems Programming Video Course] YouTube، 2013ع کان جاري * [http://www.esweek.org/ Embedded Systems Week (ESWEEK)] ايمبيڊڊ نظامن ۽ سافٽويئر جي سڀني پهلوئن بابت سالياني تقريب، جنهن ۾ ڪانفرنسون، ورڪشاپون ۽ سبق شامل هوندا آهن. * {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180211173413/http://www.emsig.net/conf/2015/wese/ |date=2018-02-11 |title=Workshop on Embedded and Cyber-Physical Systems Education}} * [https://microcontrollershop.com/An%20Embedded%20Tools%20Introduction.php Developing Embedded Systems - A Tools Introduction] {{Computer sizes}} {{Computer science}} {{Embedded systems}} {{Authority control}} [[زمرو:ايمبيڊيڊ نظام ]] taa03r6kpb1dla63vk25g95mjq7rhko 390312 390310 2026-07-01T12:05:57Z Intisar Ali 8681 /* نوٽ */ 390312 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڪنهن مخصوص ڪم لاءِ وقف ڪمپيوٽر نظام}} [[File:DHCOM Computer On Module - AM35x.jpg|thumb|right|هڪ پلگ-اِن ڪارڊ تي ٻڌل ''ايمبيڊڊ نظام''، جنهن ۾ پروسيسر، يادگيري، بجلي جي فراهمي ۽ ٻاهريان رابطا شامل آهن.]] '''ايمبيڊڊ نظام''' ('''Embedded System''') هڪ خاص مقصد وارو [[ڪمپيوٽر نظام]] هوندو آهي، جيڪو [[ڪمپيوٽر پروسيسر]]، [[ڪمپيوٽر يادگيري]] ۽ [[ان پُٽ/آئوٽ پُٽ]] [[پرديئي ڊوائيس]]ن جي ميلاپ تي مشتمل هوندو آهي ۽ ڪنهن وڏي ميڪانيڪي يا [[اليڪٽرانڪس|اليڪٽرانڪ]] نظام جي اندر هڪ مخصوص ڪم سرانجام ڏيندو آهي.<ref name="Barr-glossary">{{cite web |author=Michael Barr |title=Embedded Systems Glossary |work=Neutrino Technical Library |access-date=2007-04-21 |url=http://www.netrino.com/Embedded-Systems/Glossary |author-link=Michael Barr (software engineer)}}</ref><ref>{{cite book |last=Heath |first=Steve |title=Embedded systems design|publisher=Newnes |year=2003 |edition=2 |series=EDN series for design engineers |page=[https://archive.org/details/embeddedsystemsd0000heat/page/2 2] |url=https://archive.org/details/embeddedsystemsd0000heat |url-access=registration|quote= An embedded system is a [[microprocessor]] based system that is built to control a function or a range of functions. | isbn=978-0-7506-5546-0}}</ref> اهو مڪمل ڊوائيس جي هڪ حصي طور شامل هوندو آهي، جنهن ۾ اڪثر برقي يا اليڪٽرانڪ هارڊويئر ۽ ميڪانيڪي حصا پڻ شامل هوندا آهن. ايمبيڊڊ نظام روزمره استعمال ٿيندڙ ڪيترن ئي ڊوائيسن کي ڪنٽرول ڪندا آهن.<ref name=":0">{{cite book|last=Michael Barr|author2=Anthony J. Massa|title=Programming embedded systems: with C and GNU development tools|publisher=O'Reilly|year=2006|pages=1–2|chapter=Introduction|chapter-url=https://books.google.com/books?id=nPZaPJrw_L0C&pg=PA1 | isbn=978-0-596-00983-0}}</ref> 2009ع تائين اندازو لڳايو ويو هو ته تيار ٿيندڙ سڀني [[مائڪرو پروسيسر]]ن مان لڳ ڀڳ 98٪ ايمبيڊڊ نظامن ۾ استعمال ٿيندا هئا.<ref>{{cite web | title=Real men program in C | last=Barr |first=Michael | page=2 | date=1 August 2009 | work=Embedded Systems Design | publisher=TechInsights (United Business Media) | url=http://www.embedded.com/electronics-blogs/barr-code/4027479/Real-men-program-in-C | access-date=2009-12-23 }}</ref>{{Update inline|reason=Computing has changed a lot since 2009.|date=March 2022}} ڇاڪاڻ ته ايمبيڊڊ نظام عام طور تي ان مشين جي جسماني عملن کي ڪنٽرول ڪندو آهي، جنهن ۾ اهو شامل هوندو آهي، تنهن ڪري ان تي اڪثر [[حقيقي وقت ڪمپيوٽنگ]] جون پابنديون لاڳو ٿينديون آهن. جديد ايمبيڊڊ نظام گهڻو ڪري [[مائڪرو ڪنٽرولر]]ن تي ٻڌل هوندا آهن (يعني اهڙا مائڪرو پروسيسر، جن ۾ يادگيري ۽ پرديئي رابطا اڳ ۾ ئي مربوط هوندا آهن)، پر عام مائڪرو پروسيسر (جيڪي يادگيري ۽ پرديئي رابطن لاءِ ٻاهرين چِپن جو استعمال ڪندا آهن) پڻ عام آهن، خاص طور تي وڌيڪ پيچيده نظامن ۾. ٻنهي حالتن ۾ استعمال ٿيندڙ پروسيسر عام مقصد وارن کان وٺي مخصوص حسابن لاءِ تيار ڪيل يا خاص طور تي ڪنهن مخصوص استعمال لاءِ ترتيب ڏنل قسمن جا ٿي سگهن ٿا. مخصوص پروسيسرن جي هڪ عام درجي کي [[ڊجيٽل سگنل پروسيسر]] (DSP) چيو ويندو آهي. ڇاڪاڻ ته ايمبيڊڊ نظام مخصوص ڪمن لاءِ وقف هوندو آهي، تنهن ڪري [[ڊزائن انجنيئر]] ان کي اهڙي نموني بهتر بڻائيندا آهن، جو پيداوار جي سائيز ۽ قيمت گهٽجي وڃي ۽ ان جي اعتبار ۽ ڪارڪردگي ۾ واڌ اچي. ڪيترائي ايمبيڊڊ نظام وڏي پيماني تي تيار ڪيا ويندا آهن، جنهن سان [[پيماني جي معيشت]] مان فائدو حاصل ٿيندو آهي. ايمبيڊڊ نظام سائيز ۾ ننڍن پورٽبل ذاتي ڊوائيسن، جهڙوڪ [[ڊجيٽل واچ]] ۽ [[MP3 پليئر]]، کان وٺي وڏين مشينن، جهڙوڪ [[گهريلو اوزار]]، صنعتي [[اسيمبلي لائين]]ن، [[روبوٽ]]ن، ٽرانسپورٽ گاڏين، [[ٽريفڪ لائيٽ ڪنٽرولر]]ن ۽ [[طبي تصويرنگ]] نظامن تائين پکڙيل آهن. اهي اڪثر ٻين مشينن جا ذيلي نظام هوندا آهن، جهڙوڪ [[ايويونڪس]]، جيڪا [[هوائي جهاز]]ن ۾، ۽ [[ااسٽرائيونِڪس|خلائي جهازي برقيات]]، جيڪا [[خلائي جهاز]]ن ۾ استعمال ٿيندي آهي. وڏا تنصيب، جهڙوڪ [[ڪارخانو|ڪارخانا]]، [[پائپ لائين]]ون ۽ [[برقي گرڊ]]، هڪ ٻئي سان ڳنڍيل ڪيترن ئي ايمبيڊڊ نظامن تي ڀاڙين ٿا. سافٽويئر ذريعي عام بڻايل ايمبيڊڊ نظام، جهڙوڪ [[پروگراميبل لاجڪ ڪنٽرولر]]، گهڻو ڪري پنهنجي اندر ئي مختلف فعالي حصن تي مشتمل هوندا آهن. == تاريخ == === پسمنظر === {{See also|مائڪروپروسيسر ڪرونالاجي}} مائڪرو پروسيسر ۽ مائڪرو ڪنٽرولر جي شروعات کي [[موس مربوط سرڪٽ]] (MOS) سان ڳنڍيو وڃي ٿو، جيڪو [[موسفيٽ]] (MOS) (ڌاتو–آڪسائيڊ–سيميڪنڊڪٽر [[فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر]]) مان تيار ڪيل [[مربوط سرڪٽ]] چِپ آهي ۽ 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ترقي ڪئي وئي. 1964ع تائين MOS چِپن ۾ [[ٽرانزسٽر]]ن جي ڪثافت وڌيڪ ۽ پيداوار جي قيمت [[بائي پولر جنڪشن ٽرانزسٽر|بائي پولر]] چِپن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ٿي چڪي هئي. ان کان پوءِ [[مور جو قانون]] مطابق MOS چِپن جي پيچيدگي تيزيءَ سان وڌندي رهي، جنهن جي نتيجي ۾ 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين [[وڏي پيماني واري مربوطي]] (LSI) ممڪن ٿي، جتي هڪ ئي MOS چِپ تي سوين [[ٽرانزسٽر]] شامل هوندا هئا. ڪمپيوٽنگ ۾ MOS LSI چِپن جي استعمال سان پهرين مائڪرو پروسيسرن جي بنياد پئي، جڏهن انجنيئرن اهو محسوس ڪيو ته مڪمل ڪمپيوٽر پروسيسر نظام کي چند MOS LSI چِپن تي سموئي سگهجي ٿو.<ref name="ieee">{{cite journal |last1=Shirriff |first1=Ken |title=The Surprising Story of the First Microprocessors |journal=[[IEEE Spectrum]] |volume=53 |issue=9 |pages=48–54 |date=30 August 2016 |publisher=[[Institute of Electrical and Electronics Engineers]] |url=https://spectrum.ieee.org/the-surprising-story-of-the-first-microprocessors |access-date=13 October 2019|doi=10.1109/MSPEC.2016.7551353 |s2cid=32003640 |url-access=subscription }}</ref> پهريان گهڻ-چِپ مائڪرو پروسيسر، [[چار-فيز نظام اي ايل1]] (1969ع) ۽ [[گاريٽ اي آء ريسرچ]] [[ايم پي 944]] (1970ع)، ڪيترن ئي MOS LSI چِپن تي ٻڌل هئا. پهريون هڪ-چِپ مائڪرو پروسيسر [[انٽيل 4004]] هو، جيڪو 1971ع ۾ جاري ڪيو ويو. ان کي [[فيڊريڪو فيگن]] پنهنجي [[سلڪون-گيٽ]] MOS ٽيڪنالاجي جي بنياد تي [[انٽيل]] جي انجنيئرن [[مارسيئن هوف]] ۽ [[اسٽين ميزور]] سان گڏ، ۽ [[بسيڪام]] جي انجنيئر [[ماساتوشي شيما]] جي سهڪار سان تيار ڪيو.<ref>{{cite web |title=1971: Microprocessor Integrates CPU Function onto a Single Chip |website=The Silicon Engine |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/microprocessor-integrates-cpu-function-onto-a-single-chip/ |publisher=[[Computer History Museum]] |access-date=22 July 2019}}</ref> === ترقي === پهريون جديد طرز جو سڃاڻپ لائق ايمبيڊڊ نظام [[اپالو گائيڊنس ڪمپيوٽر]] هو،<ref name=":2">{{Cite web |date=2025 |title=1962: Aerospace systems are the first applications for ICs in computers |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/aerospace-systems-are-first-the-applications-for-ics-in-computers/ |access-date=March 13, 2025 |website=Computer History Museum}}</ref> جيڪو لڳ ڀڳ 1965ع ۾ [[چارلس اسٽارڪ ڊريپر]] طرفان[[ايم آئي ٽي انسٽرومينٽيشن ليبارٽري]] ۾ تيار ڪيو ويو. منصوبي جي شروعات ۾ اپولو گائيڊنس ڪمپيوٽر کي سڄي اپولو منصوبي جو سڀ کان وڌيڪ خطري وارو حصو سمجهيو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ ڪمپيوٽر جي سائيز ۽ وزن گهٽائڻ لاءِ نون تيار ڪيل [[مونولٿڪ مربوط سرڪٽ]] استعمال ڪيا ويا هئا. شروعاتي وڏي پيماني تي تيار ٿيندڙ ايمبيڊڊ نظامن مان هڪ [[منٽمين ميزائل]] لاءِ [[آٽونيٽڪس D-17 گائيڊنس ڪمپيوٽر]] هو، جيڪو 1961ع ۾ متعارف ٿيو. جڏهن 1966ع ۾ منٽمين II جي پيداوار شروع ٿي، ته D-17 جي جاءِ هڪ نئين ڪمپيوٽر ورتي، جيڪو مربوط سرڪٽن جي وڏي پيماني تي استعمال جو پهريون مثال بڻيو. 1960ع واري ڏهاڪي جي انهن شروعاتي استعمالن کان پوءِ ايمبيڊڊ نظامن جي قيمت ۾ نمايان گهٽتائي آئي، جڏهن ته انهن جي پروسيسنگ طاقت ۽ ڪارڪردگي ۾ تمام گهڻي واڌ ٿي. شروعاتي مائڪرو پروسيسر [[انٽيل 4004]] (1971ع) [[ڪيلڪيوليٽر]]ن ۽ ٻين ننڍن نظامن لاءِ ٺاهيو ويو هو، پر ان کي اڃا به ٻاهرين يادگيري ۽ مددگار چِپن جي ضرورت هوندي هئي. 1980ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين يادگيري، ان پُٽ ۽ آئوٽ پُٽ جا جزا ساڳئي چِپ تي پروسيسر سان گڏ مربوط ڪيا ويا، جنهن سان مائڪرو ڪنٽرولر وجود ۾ آيو. مائڪرو ڪنٽرولر انهن حالتن ۾ استعمال ٿيندا آهن، جتي عام مقصد وارو ڪمپيوٽر تمام مهانگو ثابت ٿئي. مائڪرو پروسيسرن ۽ مائڪرو ڪنٽرولرن جي قيمت گهٽجڻ سان ايمبيڊڊ نظامن جو استعمال تيزيءَ سان وڌيو. نسبتاً گهٽ قيمت وارو مائڪرو ڪنٽرولر ڪيترن ئي الڳ جزن جي برابر ڪم سرانجام ڏئي سگهي ٿو. مائڪرو ڪنٽرولرن جي آمد سان، صارفين جي شين ۾ به مهانگا [[اينالاگ اليڪٽرانڪس|اينالاگ]] جزا، جهڙوڪ [[پوٽينشيوميٽر]] ۽ [[متغير ڪئپيسيٽر]]، مائڪرو پروسيسر ذريعي پڙهيا ويندڙ مٿي/هيٺ بٽڻن يا ڪنٽرول نوبن سان مٽائڻ ممڪن ٿي ويو. جيتوڻيڪ اهڙي صورت ۾ ايمبيڊڊ نظام روايتي حل جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پيچيده هوندو آهي، پر اها پيچيدگي گهڻي ڀاڱي خود مائڪرو ڪنٽرولر جي اندر هوندي آهي. نتيجي ۾ تمام ٿورا اضافي جزا گهربل هوندا آهن ۽ ڊزائن جي گهڻي ڪوشش سافٽويئر تي مرڪوز هوندي آهي. سافٽويئر جو نمونو (پروٽو ٽائيپ) تيار ڪرڻ ۽ ان جي جاچ، اهڙي نئين سرڪٽ جي ڊزائن ۽ تعمير جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تيز ٿي سگهي ٿي، جنهن ۾ ايمبيڊڊ پروسيسر استعمال نه ڪيو ويو هجي. == استعمال == [[File:Accupoll-embedded-computer.jpg|thumb|Accupoll اليڪٽرانڪ ووٽنگ مشين لاءِ ايمبيڊڊ ڪمپيوٽر سب-اسيمبلي<ref>{{cite web|url=https://www.eff.org/|title=Electronic Frontier Foundation|website=Electronic Frontier Foundation}}</ref>]] ايمبيڊڊ نظام عام طور تي صارفين جي شين، صنعتي نظامن، [[گاڏين جي صنعت]]، [[گهريلو اوزار]]ن، طبي اوزارن، مواصلات، واپاري نظامن، هوابازي ۽ فوجي استعمالن ۾ ملندا آهن. [[ٽيليڪميونيڪيشن نظام]]ن ۾ نيٽ ورڪ لاءِ [[ٽيليفون ايڪسچينج]]ن کان وٺي آخري استعمال ڪندڙ وٽ موجود [[موبائل فون]]ن تائين بيشمار ايمبيڊڊ نظام استعمال ٿيندا آهن. ڪمپيوٽر نيٽ ورڪن ۾ ڊيٽا جي منتقلي لاءِ خاص [[رائوٽر (ڪمپيوٽنگ)|رائوٽر]] ۽ [[نيٽ ورڪ برج]] استعمال ڪيا ويندا آهن. [[صارف اليڪٽرانڪس]] ۾ [[ايم پي 3 پليئر]]، [[ٽيليويزن]]، [[موبائل فون]]، [[وڊيو گيم ڪنسول]]، [[ڊجيٽل ڪيمرا]]، [[جي پي ايس رسيور]] ۽ [[ڪمپيوٽر پرنٽر|پرنٽر]] شامل آهن. گهريلو اوزار، جهڙوڪ [[مائڪروويو اوون]]، [[واشنگ مشين]] ۽ [[ڊش واشر]]، لچڪ، ڪارڪردگي ۽ وڌيڪ سهولتن لاءِ ايمبيڊڊ نظام استعمال ڪندا آهن. جديد [[گرمائش، هواداري ۽ ايئر ڪنڊيشننگ]] (HVAC) نظام نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل [[ٿرموسٽيٽ]] استعمال ڪندا آهن، جيڪي ڏينهن جي وقت ۽ [[موسم]] جي تبديليءَ مطابق گرمي پد کي وڌيڪ صحيح ۽ مؤثر طريقي سان ڪنٽرول ڪندا آهن. [[گهر جي خودڪاري]] (ھوم آٽوميشن) ۾ تارن وارا ۽ بغير تارن وارا نيٽ ورڪ استعمال ٿيندا آهن، جن ذريعي روشني، موسمي ڪنٽرول، سيڪيورٽي، آڊيو/وڊيو، نگراني وغيره کي سنڀاليو ويندو آهي، ۽ انهن سڀني ۾ احساس (سينسنگ) ۽ ڪنٽرول لاءِ ايمبيڊڊ ڊوائيس استعمال ٿيندا آهن. هوائي سفر کان وٺي گاڏين تائين ٽرانسپورٽ جا نظام وڌندڙ حد تائين ايمبيڊڊ نظامن تي ڀاڙين ٿا. جديد [[هوائي جهاز]]ن ۾ ترقي يافته [[ايويونڪس]]، جهڙوڪ [[انرشيل گائيڊنس سسٽم]] ۽ [[جي پي ايس رسيور]]، شامل هوندا آهن، جن لاءِ اعليٰ حفاظتي گهرجون پڻ هونديون آهن. [[خلائي جهاز]] پنهنجي رستي جي درستگي لاءِ [[خلائي جهازي برقيات]] (ااسٽرائيونِڪس) تي ڀاڙيندا آهن. مختلف برقي موٽر، جهڙوڪ [[برش کان آزاد ڊي سي موٽر]]، [[انڊڪشن موٽر]] ۽ [[ڊي سي موٽر]]، اليڪٽرانڪ [[موٽر ڪنٽرولر]] استعمال ڪندا آهن. [[گاڏي]]ون، [[برقي گاڏي]]ون ۽ [[هائبرڊ گاڏي]]ون ڪارڪردگي وڌائڻ ۽ آلودگي گهٽائڻ لاءِ وڌندڙ حد تائين ايمبيڊڊ نظام استعمال ڪن ٿيون. گاڏين جي ٻين حفاظتي نظامن ۾ [[اينٽي لاڪ بريڪنگ سسٽم]] (ABS)، [[اليڪٽرانڪ استحڪام ڪنٽرول]] (ESC/ESP)، [[ٽريڪشن ڪنٽرول]] (TCS) ۽ خودڪار [[چار ڦيٿن واري ڊرائيو]] شامل آهن. [[طبي اوزار]] نگراني ([[طبي نگراني]]) ۽ مختلف [[طبي تصويرنگ]] طريقن، جهڙوڪ [[پوزيٽرون ايميشن ٽوموگرافي]] (PET)، [[سنگل فوٽان ايميشن ڪمپيوٽيڊ ٽوموگرافي]] (SPECT)، [[ڪمپيوٽيڊ ٽوموگرافي]] (CT) ۽ [[مقناطيسي گونج تصويرنگ]] (MRI)، ۾ ايمبيڊڊ نظام استعمال ڪندا آهن، جيڪي جسم جي اندروني حصن جي بغير جراحي جاچ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. طبي اوزارن ۾ موجود ايمبيڊڊ نظام اڪثر صنعتي ڪمپيوٽرن ذريعي هلندا آهن.<ref>[http://content.dell.com/us/en/enterprise/oem-industry-solutions-build-your-product-with-dell Embedded Systems Dell OEM Solutions | Dell] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130127080734/http://content.dell.com/us/en/enterprise/oem-industry-solutions-build-your-product-with-dell |date=2013-01-27 }}. Content.dell.com (2011-01-04). Retrieved on 2013-02-06.</ref> ايمبيڊڊ نظام هوابازي ۽ دفاعي صنعتن ۾ [[حياتي-اهم نظام]] (سيفٽي-ڪرٽيڪل سسٽمز) لاءِ پڻ استعمال ٿيندا آهن. جيڪڏهن اهي IoT نگراني ۽ ڪنٽرول لاءِ چِپ تي موجود 3G سيلولر يا ٻين وائرڊ/وائرليس نيٽ ورڪن سان ڳنڍيل نه هجن، ته اهي هيڪنگ کان الڳ رهندا آهن ۽ ان ڪري وڌيڪ محفوظ ٿي سگهن ٿا.{{citation needed|date=April 2021}} باهه کان تحفظ لاءِ اهڙا نظام وڌيڪ گرمي پد برداشت ڪرڻ ۽ ڪم جاري رکڻ جي صلاحيت سان ٺاهي سگهجن ٿا. سيڪيورٽي جي لحاظ کان، ايمبيڊڊ نظام خودمختيار ٿي سگهن ٿا ۽ بجلي يا مواصلاتي رابطا ختم ٿيڻ جي صورت ۾ به ڪم جاري رکي سگهن ٿا. ننڍڙا وائرليس ڊوائيس، جن کي [[موٽ (سينسر)|موٽ]] چيو ويندو آهي، نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل وائرليس سينسر هوندا آهن. [[وائرليس سينسر نيٽ ورڪ]] جديد [[مربوط سرڪٽ]] (IC) ڊزائن ذريعي حاصل ٿيندڙ ننڍڙي سائيز جي ٽيڪنالاجي استعمال ڪري مڪمل وائرليس ذيلي نظامن کي ترقي يافته سينسرن سان ڳنڍيندو آهي، جنهن سان ماڻهو ۽ ادارا حقيقي دنيا ۾ بيشمار شين جي ماپ ڪري سگهن ٿا ۽ انهن معلوماتن کي نگراني ۽ ڪنٽرول نظامن ذريعي استعمال ڪري سگهن ٿا. اهي موٽ مڪمل طور خودمختيار هوندا آهن ۽ عام طور تي بيٽرين تي ڪيترن ئي سالن تائين هلندا آهن، ان کان اڳ جو بيٽري تبديل يا ٻيهر چارج ڪرڻ جي ضرورت پوي. == خاصيتون == ايمبيڊڊ نظام خاص مقصد وارا ڪم سرانجام ڏيڻ لاءِ ٺاهيا ويندا آهن، جڏهن⁠ته عام مقصد وارا ڪمپيوٽر ڪيترن ئي مختلف ڪمن لاءِ تيار ڪيا ويندا آهن. ڪجهه ايمبيڊڊ نظامن تي [[حقيقي وقت ڪمپيوٽنگ|حقيقي وقت]] (Real-time) جون ڪارڪردگي گهرجون لاڳو هونديون آهن، جيئن حفاظت ۽ استعمال جي سهولت کي يقيني بڻائي سگهجي؛ جڏهن⁠ته ٻين ۾ ڪارڪردگي جون گهرجون تمام گهٽ يا نه هجڻ برابر هونديون آهن، جنهن سبب نظام جي هارڊويئر کي سادو بڻائي قيمت گهٽائي سگهجي ٿي. ايمبيڊڊ نظام هميشه الڳ ڊوائيس نه هوندا آهن. ڪيترائي ايمبيڊڊ نظام ڪنهن وڏي ڊوائيس جو ننڍڙو حصو هوندا آهن، جيڪو وڌيڪ عام مقصد سرانجام ڏيندو آهي. مثال طور [[گبسن روبوٽ گٽار]] ۾ تارن کي پاڻمرادو ٺيڪ سُر ۾ آڻڻ لاءِ هڪ ايمبيڊڊ نظام موجود هوندو آهي، جڏهن⁠ته سڄي گٽار جو بنيادي مقصد موسيقي وڄائڻ هوندو آهي.<ref>{{cite magazine |url=http://www.embedded.com/underthehood/207401418 |title=Under the Hood: Robot Guitar embeds autotuning |archive-url=https://web.archive.org/web/20080708195311/http://embedded.com/underthehood/207401418 |archive-date=2008-07-08 |author=David Carey |date=2008-04-22 |magazine=Embedded Systems Design}}</ref> اهڙيءَ طرح [[گاڏي]] ۾ موجود ايمبيڊڊ نظام، گاڏي جي هڪ ذيلي نظام (Subsystem) طور مخصوص ڪم سرانجام ڏيندو آهي. [[File:ESOM270 eSOM300 Computer on Modules.jpg|thumb|e-con Systems جا eSOM270 ۽ eSOM300 ڪمپيوٽر ماڊيول]] ايمبيڊڊ نظامن لاءِ لکيل پروگرام هدايتن کي [[فرم ويئر]] چيو ويندو آهي. اهي عام طور صرف پڙهڻ واري يادگيري (ROM) يا [[فليش يادگيري]] جي چِپن ۾ محفوظ ڪيا ويندا آهن. اهي محدود ڪمپيوٽري وسيلن سان ڪم ڪندا آهن، جهڙوڪ گهٽ يادگيري، ننڍڙي يا بلڪل نه هجڻ برابر ڪيبورڊ يا اسڪرين. === استعمال ڪندڙ جو رابطو === [[File:MicroVGA TUI demoapp.jpg|thumb|MicroVGA استعمال ڪندڙ ايمبيڊڊ نظام جو [[متني استعمال ڪندڙ رابطو]]<ref group="nb" name="MicroVGA">For more details of MicroVGA see this [http://www.microvga.com/pdf/uvga-text-ds.pdf PDF].</ref>]] ايمبيڊڊ نظامن ۾ استعمال ڪندڙ سان رابطي جا طريقا بلڪل مختلف ٿي سگهن ٿا. ڪي نظام اهڙا هوندا آهن، جن ۾ [[بغير استعمال ڪندڙ رابطو وارو ڪمپيوٽر|ڪو به استعمال ڪندڙ رابطو]] نه هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي صرف هڪ ئي ڪم لاءِ مخصوص هوندا آهن، جڏهن⁠ته ڪجهه نظام جديد ڪمپيوٽرن جهڙا پيچيده [[گرافيائي استعمال ڪندڙ رابطو]] (GUI) رکن ٿا. سادا ايمبيڊڊ ڊوائيس [[بٽڻ]]، [[روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ]] (LED)، گرافيائي يا حرفي [[مائع قلمو نمايشگر]] (LCD) ۽ سادي [[مينيو (ڪمپيوٽنگ)|مينيو]] تي ٻڌل نظام استعمال ڪندا آهن. وڌيڪ ترقي يافته ڊوائيس، جيڪي گرافيائي اسڪرين، [[ڇهاءُ حساس اسڪرين]] يا اسڪرين جي ڪنارن تي موجود [[سافٽ ڪي]] استعمال ڪندا آهن، گهٽ جڳهه والاريندي وڌيڪ لچڪ فراهم ڪندا آهن. اهڙين حالتن ۾ بٽڻن جو مطلب اسڪرين تي ڏيکاريل مواد مطابق تبديل ٿيندو رهي ٿو، ۽ استعمال ڪندڙ رڳو گهربل شئي تي ڇهڻ سان چونڊ ڪري سگهي ٿو. ڪجهه نظام [[سيريل رابطي]] (جهڙوڪ [[آر ايس-232]]) يا نيٽ ورڪ (جهڙوڪ [[ايٿرنيٽ]]) ذريعي پري کان استعمال ڪندڙ سان رابطو فراهم ڪندا آهن. اهڙي طريقي سان ايمبيڊڊ نظام جون صلاحيتون وڌن ٿيون، الڳ ڊسپلي جي ضرورت ختم ٿي وڃي ٿي، [[بورڊ سپورٽ پيڪيج]] (BSP) سادو بڻجي وڃي ٿو، ۽ ڊزائنر ذاتي ڪمپيوٽر تي وڌيڪ ترقي يافته استعمال ڪندڙ رابطو تيار ڪري سگهن ٿا. ان جو سٺو مثال ڪنهن [[آئي پي ڪيمرا]] يا [[نيٽ ورڪ رائوٽر]] ۾ هلندڙ [[ايمبيڊڊ ايڇ ٽي ٽي پي سرور]] آهي، جنهن جو استعمال ڪندڙ رابطو ڊوائيس سان ڳنڍيل ڪمپيوٽر جي [[ويب برائوزر]] ۾ ظاهر ٿيندو آهي. === ايمبيڊڊ نظامن ۾ پروسيسر === عام مقصد وارن ڪمپيوٽرن جي ڀيٽ ۾ ايمبيڊڊ ڪمپيوٽرن جون خاصيتون گهٽ بجلي واپرائڻ، ننڍڙي جسامت، سخت ماحول ۾ ڪم ڪرڻ جي صلاحيت ۽ في يونٽ گهٽ قيمت هونديون آهن. البت ان جي بدلي ۾ انهن وٽ پروسيسنگ جا وسيلا محدود هوندا آهن. ايمبيڊڊ نظامن لاءِ خاص طور تي [[عام مائڪرو ڪنٽرولرن جي فهرست|بيشمار مائڪرو ڪنٽرولر]] تيار ڪيا ويا آهن. عام مقصد وارا مائڪرو پروسيسر به ايمبيڊڊ نظامن ۾ استعمال ٿيندا آهن، پر انهن کي عام طور مائڪرو ڪنٽرولرن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مددگار سرڪٽري جي ضرورت هوندي آهي. ==== تيار ٿيل ڪمپيوٽر بورڊ ==== [[PC/104]] ۽ PC/104+ ننڍن، گهٽ مقدار ۾ تيار ٿيندڙ ۽ سخت ماحول ۾ ڪم ڪندڙ ايمبيڊڊ نظامن لاءِ تيار ڪيل ڪمپيوٽر بورڊن جا معياري مثال آهن. اهي گهڻو ڪري x86 بنياد وارا هوندا آهن ۽ روايتي ذاتي ڪمپيوٽرن جي ڀيٽ ۾ جسامت ۾ ننڍا، پر گهڻن سادن (8/16-bit) ايمبيڊڊ نظامن کان وڏا هوندا آهن. انهن ۾ [[لينڪس]] يا [[نيٽ بي ايس ڊي]] جهڙا معياري آپريٽنگ نظام، يا [[مائڪرو سي/او ايس-II]]، [[ڪيو اين ايڪس]] ۽ [[وي ايڪس ورڪس]] جهڙا ايمبيڊڊ [[حقيقي وقت آپريٽنگ نظام]] (RTOS) استعمال ٿي سگهن ٿا. ڪجهه استعمالن ۾، جتي ننڍڙي جسامت يا توانائي جي بچت بنيادي ضرورت نه هجي، اتي اهڙا جزا استعمال ڪيا ويندا آهن جيڪي عام مقصد وارن x86 ذاتي ڪمپيوٽرن سان هم آهنگ هوندا آهن. VIA جي [[اي پي آءِ اي]] جهڙا بورڊ ذاتي ڪمپيوٽرن سان مطابقت رکندي به وڌيڪ مربوط، ننڍي جسامت وارا يا ٻين خاصيتن سبب ايمبيڊڊ نظامن جي انجنيئرن لاءِ پرڪشش هوندا آهن. هن طريقي جو فائدو اهو آهي ته گهٽ قيمت وارا معياري جزا ۽ اهي ئي سافٽويئر ترقياتي اوزار استعمال ڪري سگهجن ٿا، جيڪي عام ڪمپيوٽر سافٽويئر جي ترقي ۾ استعمال ٿيندا آهن. اهڙي طريقي سان تيار ڪيل نظام اڃا به ايمبيڊڊ نظام سڏبا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ڪنهن وڏي ڊوائيس جو حصو هوندا آهن ۽ هڪ مخصوص ڪم سرانجام ڏيندا آهن. هن طريقي جا مثال [[خودڪار ٽيلر مشين]] (ATM) ۽ [[آرڪيڊ مشين]]ون آهن، جن ۾ استعمال ٿيندڙ ڪوڊ مخصوص مقصد لاءِ لکيل هوندو آهي. پر گهڻا تيار ٿيل ايمبيڊڊ نظامن جا بورڊ ذاتي ڪمپيوٽرن تي ٻڌل نه هوندا آهن ۽ نه ئي [[انڊسٽري اسٽينڊرڊ آرڪيٽيڪچر]] (ISA) يا [[پيريفيرل ڪمپوننٽ انٽرڪنيڪٽ]] (PCI) بس استعمال ڪندا آهن. جڏهن [[سسٽم آن اي چپ]] (SoC) پروسيسر استعمال ٿيندو آهي، تڏهن الڳ جزن کي ڳنڍڻ لاءِ معياري بس رکڻ جو فائدو تمام گهٽ هوندو آهي، ۽ هارڊويئر توڙي سافٽويئر اوزارن جو ماحول به بلڪل مختلف ٿي سگهي ٿو. هڪ عام ڊزائن انداز ۾ ننڍڙو نظامي ماڊيول استعمال ڪيو ويندو آهي، جيڪو ڪاروباري ڪارڊ جيتري جسامت جو به ٿي سگهي ٿو. ان ۾ اعليٰ ڪثافت وارا [[بال گرڊ ايري]] (BGA) چِپ، جهڙوڪ [[آرم آرڪيٽيڪچر]] تي ٻڌل [[سسٽم آن اي چپ]] پروسيسر ۽ ان سان لاڳاپيل پيريفيرلز، ذخيري لاءِ ٻاهرين [[فليش يادگيري]] ۽ هلندڙ يادگيري لاءِ [[ڊائنامڪ رينڊم ايڪسيس ميموري]] (DRAM) شامل هوندي آهي. ماڊيول ٺاهيندڙ عام طور شروعاتي (Boot) سافٽويئر مهيا ڪندو آهي ۽ مختلف آپريٽنگ نظامن جي سهولت پڻ ڏيندو آهي، جن ۾ عام طور [[لينڪس]] ۽ ڪجهه [[حقيقي وقت آپريٽنگ نظام]] (RTOS) شامل هوندا آهن. اهڙا ماڊيول وڏي مقدار ۾ تيار ڪري سگهجن ٿا ۽ پوءِ گهٽ مقدار ۾ تيار ٿيندڙ خاص مقصد وارن مين بورڊن سان، جن تي مخصوص پيريفيرلز لڳل هوندا آهن، گڏ ڪيا ويندا آهن. هن طريقي جا نمايان مثال [[آرڊوينو]] ۽ [[راسبيري پائي]] آهن. ==== ASIC ۽ FPGA تي ٻڌل SoC حل ==== [[سسٽم آن اي چپ]] (SoC) هڪ اهڙي چِپ آهي، جنهن ۾ مڪمل نظام شامل هوندو آهي. ان ۾ ڪيترائي پروسيسر، ملٽي پلائر، ڪيش، مختلف قسمن جون يادگيريون ۽ گهڻو ڪري تار وارن يا وائرليس رابطن لاءِ مختلف انٽرفيس پڻ شامل هوندا آهن. اهڙين چِپن ۾ اڪثر [[گرافيڪس پروسيسنگ يونٽ]] (GPU) ۽ [[ڊجيٽل سگنل پروسيسر]] (DSP) پڻ موجود هوندا آهن. SoC کي يا ته [[ايپليڪيشن مخصوص مربوط سرڪٽ]] (ASIC) جي صورت ۾ يا [[فيلڊ-پروگرامبل گيٽ ايري]] (FPGA) ذريعي تيار ڪيو ويندو آهي، جنهن کي عام طور ٻيهر ترتيب ڏئي سگهجي ٿو. ASIC تي ٻڌل عملدرآمد وڏي مقدار ۾ تيار ٿيندڙ ايمبيڊڊ نظامن، جهڙوڪ [[موبائل فون]] ۽ [[سمارٽ فون]]، ۾ عام آهي. جڏهن⁠ته ASIC يا FPGA تي ٻڌل عملدرآمد اهڙن ايمبيڊڊ نظامن ۾ استعمال ٿيندو آهي، جتي سگنل پروسيسنگ، انٽرفيس يا اعتبار جي لحاظ کان خاص گهرجون هجن، جيئن [[ايويونڪس]] ۾. === پيريفيرلز === [[File:SMSC LAN91C110 ethernet chip.jpg|thumb|SMSC LAN91C110 (SMSC 91x) ايمبيڊڊ [[ايٿرنيٽ]] چِپ]] ايمبيڊڊ نظام ٻاهرين دنيا سان [[پيريفيرل]]ن ذريعي رابطو ڪندا آهن، جهڙوڪ: * [[سيريل رابطي جو انٽرفيس]] (SCI): [[آر ايس-232]]، [[آر ايس-422]]، [[آر ايس-485]] وغيره. * [[هم وقتي سيريل انٽرفيس]]: [[I2C]]، [[سيريل پيريفيرل انٽرفيس]] (SPI)، SSC ۽ ESSI. * [[يونيورسل سيريل بس]] (USB) * ميديا ڪارڊ ([[ايس ڊي ڪارڊ]]، [[ڪامپيڪٽ فليش]] وغيره) * [[نيٽ ورڪ انٽرفيس ڪنٽرولر]]: [[ايٿرنيٽ]]، [[وائي فائي]] وغيره. * [[فيلڊ بس]]: [[ڪين بس]] CAN، [[مقامي انٽرڪنيڪٽ نيٽ ورڪ|LIN بس]]، [[پروفي بس]] وغيره. * ٽائمر: [[فيز لاڪڊ لوپ]]، [[پروگرامبل انٽرول ٽائمر]] * [[عام مقصد ان پُٽ/آئوٽ پُٽ]] (GPIO) * [[اينالاگ کان ڊجيٽل ڪنورٽر]] ۽ [[ڊجيٽل کان اينالاگ ڪنورٽر]] * ڊيبگنگ: [[جي ٽيگ]] (JTAG)، [[اِن-سسٽم پروگرامنگ]]، بيڪگرائونڊ ڊيبگ موڊ انٽرفيس پورٽ، BITP ۽ DB9 پورٽ. === اوزار === ٻين سافٽويئرن وانگر، ايمبيڊڊ نظامن جا ڊزائنر به [[ڪمپائلر]]، [[اسمبلر (ڪمپيوٽنگ)|اسمبلر]] ۽ [[ڊيبگر]] استعمال ڪندا آهن، پر ان سان گڏ هيٺيان خاص اوزار پڻ استعمال ڪري سگهن ٿا: * اِن-سرڪٽ ڊيبگر يا ايميوليٽر (ڏسو [[#ڊيبگنگ]]). * اهڙا اوزار، جيڪي پروگرام ۾ چيڪ سم يا [[سائيڪلنڪ ريڊنڊنسي چيڪ]] (CRC) شامل ڪن، جيئن ايمبيڊڊ نظام پروگرام جي درست هجڻ جي تصديق ڪري سگهي. * [[ڊجيٽل سگنل پروسيسنگ]] استعمال ڪندڙ نظامن لاءِ [[حسابي نوٽ بڪ]]، جنهن ذريعي رياضيائي نمونن جي نقل (Simulation) ڪئي وڃي. * نظامي سطح جا ماڊلنگ ۽ سموليشن اوزار، جيڪي پروسيسر، [[يادگيري]]، [[سڌي يادگيري رسائي]] (DMA)، [[انٽرفيس (ڪمپيوٽنگ)|انٽرفيس]]، بس ۽ سافٽويئر جي وهڪري جا ماڊل تيار ڪن. انهن ذريعي توانائي، ڪارڪردگي، اعتبار ۽ رڪاوٽن جو جائزو وٺي مناسب جزا چونڊيا ويندا آهن. * ماڊل تي ٻڌل ترقياتي اوزار، جيڪي گرافيائي ڊيٽا فلو ۽ UML اسٽيٽ چارٽ جي صورت ۾ جزن، جهڙوڪ ڊجيٽل فلٽر، موٽر ڪنٽرولر، رابطي جي پروٽوڪول ۽ گهڻ-رفتاري وارن ڪمن جا ماڊل تيار ۽ نقل ڪن. * خاص هارڊويئر لاءِ بهتر ڪيل [[ڪمپائلر]] ۽ لنڪر. * ايمبيڊڊ نظام لاءِ پنهنجون خاص پروگرامنگ ٻوليون يا اوزار، يا موجوده ٻولين جهڙوڪ [[فورٿ (پروگرامنگ ٻولي)|فورٿ]] يا [[بيسڪ اسٽيمپ]] جون واڌايون. * يا وري [[حقيقي وقت آپريٽنگ نظام]] (RTOS) يا [[ايمبيڊڊ آپريٽنگ نظام]] جو استعمال. * [[يو ايم ايل اوزار]]، جيڪي گهڻو ڪري [[يو ايم ايل اسٽيٽ مشين]]ن تي ٻڌل هوندا آهن. اهي سافٽويئر اوزار مختلف ذريعن کان حاصل ٿي سگهن ٿا: * ايمبيڊڊ مارڪيٽ ۾ ماهر سافٽويئر ڪمپنيون. * [[GNU]] جا پورٽ ڪيل ترقياتي اوزار. * يا جيڪڏهن ايمبيڊڊ پروسيسر عام ذاتي ڪمپيوٽر جي پروسيسر سان ويجهو لاڳاپيل هجي، ته ذاتي ڪمپيوٽر جا ترقياتي اوزار پڻ استعمال ڪري سگهجن ٿا. ايمبيڊڊ سافٽويئر جي ترقي لاءِ عام طور ڪيترن ئي اوزارن جي ضرورت هوندي آهي، جن ۾ [[سي++]]، [[رسٽ (پروگرامنگ ٻولي)|رسٽ]] ۽ [[پائٿن (پروگرامنگ ٻولي)|پائٿن]] جهڙيون پروگرامنگ ٻوليون، ۽ گرافيائي استعمال ڪندڙ رابطو ٺاهڻ لاءِ [[ڪيو ٽي]] جهڙا فريم ورڪ شامل آهن. اهي اوزار ڊولپرن کي اهڙيون مؤثر، توسيع لائق ۽ خصوصيتن سان ڀرپور ايپليڪيشنون تيار ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿا، جيڪي ايمبيڊڊ نظامن جي مخصوص گهرجن کي پورو ڪن. اوزارن جي چونڊ عام طور حقيقي وقت واري ڪارڪردگي، هارڊويئر سان هم آهنگي ۽ توانائي جي بچت جهڙن عنصرن تي ٻڌل هوندي آهي. جيئن⁠جيئن ايمبيڊڊ نظام وڌيڪ پيچيده ٿيندا پيا وڃن، تيئن اعليٰ درجي جا اوزار ۽ آپريٽنگ نظام به انهن ۾ شامل ٿيندا پيا وڃن. مثال طور [[موبائل فون]]، [[ذاتي ڊجيٽل مددگار]] (PDA) ۽ ٻيا صارف ڪمپيوٽر اڪثر اهڙي اهم سافٽويئر جا محتاج هوندا آهن، جيڪو اليڪٽرانڪس ٺاهيندڙ بدران ڪنهن ٽئين ڌر طرفان تيار يا مهيا ڪيو ويندو آهي. اهڙن نظامن ۾ [[لينڪس]]، [[نيٽ بي ايس ڊي]]، [[فري بي ايس ڊي]]، [[او ايس جي آئي]] يا [[ايمبيڊڊ جاوا]] جهڙو کليل پروگرامنگ ماحول ضروري هوندو آهي، جيئن ٽئين ڌر جا سافٽويئر تيار ڪندڙ وڏي مارڪيٽ تائين پنهنجيون ايپليڪيشنون پهچائي سگهن. == ڊيبگنگ == ايمبيڊڊ [[ڊيبگنگ]] موجود سهولتن جي لحاظ کان مختلف سطحن تي انجام ڏئي سگهجي ٿي. ان دوران ڪيترن ئي ڳالهين تي غور ڪيو ويندو آهي، جهڙوڪ: ڇا ڊيبگنگ بنيادي ايپليڪيشن جي رفتار گهٽائي ٿي؟ ڇا ڊيبگ ٿيندڙ نظام يا ايپليڪيشن اصل نظام جي ڪيتري ويجهو آهي؟ ڊيبگنگ لاءِ مقرر ڪيل ٽرگر ڪيترا تفصيلي آهن (مثال طور، جڏهن [[پروگرام ڪائونٽر]] ڪنهن خاص قدر تي پهچي ته يادگيري جو جائزو وٺڻ)، ۽ ڊيبگنگ دوران ڪهڙين شين جو معائنو ڪري سگهجي ٿو، جهڙوڪ رڳو يادگيري يا يادگيري سان گڏ رجسٽر وغيره. سادن کان وٺي وڌيڪ ترقي يافته طريقن تائين، ڊيبگنگ جون ٽيڪنيڪون ۽ نظام تقريباً هيٺين قسمن ۾ ورهايا وڃن ٿا: * ايمبيڊڊ آپريٽنگ نظام پاران مهيا ڪيل سادي شيل (Shell) استعمال ڪندي رابطي واري رهائشي ڊيبگنگ، جهڙوڪ [[فورٿ (پروگرامنگ ٻولي)|فورٿ]] ۽ بيسڪ. * صرف سافٽويئر تي ٻڌل ڊيبگر، جن جو فائدو اهو آهي ته انهن لاءِ هارڊويئر ۾ ڪا تبديلي ڪرڻي نه پوندي آهي، پر وقت ۽ اسٽوريج بچائڻ لاءِ انهن کي احتياط سان طئي ڪرڻو پوندو آهي ته ڪهڙي معلومات محفوظ ڪئي وڃي.<ref>{{Cite book |last1=Tancreti |first1=Matthew |last2=Sundaram |first2=Vinaitheerthan |last3=Bagchi |first3=Saurabh |last4=Eugster |first4=Patrick |title=Proceedings of the 14th International Conference on Information Processing in Sensor Networks |chapter=TARDIS |date=2015 |series=IPSN '15 |location=New York, NY, USA |publisher=ACM |pages=286–297 |doi=10.1145/2737095.2737096 |isbn=9781450334754 |s2cid=10120929}}</ref> * لاگنگ يا سيريل پورٽ جي آئوٽ پُٽ ذريعي ٻاهرين ڊيبگنگ، جنهن ۾ فليش ۾ موجود مانيٽر يا [[ريميڊي ڊيبگر]] جهڙو ڊيبگ سرور استعمال ڪيو ويندو آهي، جيڪو مختلف قسمن جي [[گهڻ-مرڪزي پروسيسنگ|گهڻ-ڪور]] نظامن سان پڻ ڪم ڪري سگهي ٿو. * [[اِن-سرڪٽ ڊيبگر]] (ICD)، جيڪو هڪ هارڊويئر اوزار هوندو آهي ۽ [[جي ٽيگ]] يا [[نيڪسس (معيار)|نيڪسس]] انٽرفيس ذريعي مائڪرو پروسيسر سان ڳنڍبو آهي.<ref>{{Cite book|last1=Tancreti|first1=Matthew|last2=Hossain|first2=Mohammad Sajjad|last3=Bagchi|first3=Saurabh|last4=Raghunathan|first4=Vijay|title=Proceedings of the 9th ACM Conference on Embedded Networked Sensor Systems |chapter=Aveksha |date=2011|series=SenSys '11|location=New York, NY, USA|publisher=ACM|pages=288–301|doi=10.1145/2070942.2070972|isbn=9781450307185|s2cid=14769602}}</ref> ان سان مائڪرو پروسيسر جي عمل کي ٻاهران ڪنٽرول ڪري سگهجي ٿو، پر عام طور اهو پروسيسر جي مخصوص ڊيبگنگ صلاحيتن تائين محدود هوندو آهي. * [[اِن-سرڪٽ ايميوليٽر]] (ICE)، جيڪو اصل مائڪرو پروسيسر جي جاءِ تي ان جو نقل رکندو آهي ۽ مائڪرو پروسيسر جي سڀني حصن تي مڪمل ڪنٽرول فراهم ڪندو آهي. * مڪمل [[ايميوليٽر]]، جيڪو هارڊويئر جي هر پهلوءَ جي نقل فراهم ڪندو آهي، جنهن سان هر شيءِ کي ڪنٽرول ۽ تبديل ڪري سگهجي ٿو ۽ عام ذاتي ڪمپيوٽر تي ڊيبگنگ به ممڪن ٿيندي آهي. البت ان جون خاميون وڌيڪ قيمت ۽ گهٽ رفتار آهن، جيڪا ڪڏهن ڪڏهن اصل نظام جي ڀيٽ ۾ سئو ڀيرا به گهٽ ٿي سگهي ٿي. * SoC ڊزائنن لاءِ عام طريقيڪار اهو آهي ته ڊزائن کي [[فيلڊ-پروگرامبل گيٽ ايري]] (FPGA) جي نمونياتي بورڊ تي جانچيو ۽ ڊيبگ ڪيو وڃي. Certus جهڙا اوزار<ref>{{cite web |url=http://www.eejournal.com/archives/articles/20121030-tektronix/ |author-first1=Kevin|author-last1=Morris|title=Tektronix Shakes Up Prototyping, Embedded Instrumentation Boosts Boards to Emulator Status |publisher=Electronic Engineering Journal |date= 2012-10-30 |access-date=2012-10-30}}</ref> FPGA ۾ جاچ لاءِ پروب شامل ڪندا آهن، جن ذريعي سگنلن جو مشاهدو ڪري سگهجي ٿو. ان سان ڪيترن ئي FPGA تي ٻڌل عملدرآمد ۾ هارڊويئر، فرم ويئر ۽ سافٽويئر جي گڏيل عمل کي، لاجڪ اينالائيزر جهڙين صلاحيتن سان، ڊيبگ ڪيو ويندو آهي. جيڪڏهن ڊيبگنگ صرف ٻاهرين اوزارن تائين محدود نه هجي، ته پروگرامر عام طور اوزارن جي مدد سان سافٽويئر لوڊ ۽ هلائي سگهي ٿو، پروسيسر ۾ هلندڙ ڪوڊ ڏسي سگهي ٿو ۽ ان جي عمل کي شروع يا بند ڪري سگهي ٿو. ڪوڊ جو ڏيک [[اعليٰ سطحي پروگرامنگ ٻولي]]، [[اسمبلي ٻولي]] يا ٻنهي جي گڏيل صورت ۾ ٿي سگهي ٿو. === ٽريسنگ === [[حقيقي وقت آپريٽنگ نظام]] اڪثر [[ٽريسنگ (سافٽويئر)|ٽريسنگ]] جي سهولت فراهم ڪندا آهن، جنهن ذريعي آپريٽنگ نظام جي واقعن کي رڪارڊ ڪيو ويندو آهي. نظام جي رويي جي رڪارڊ جي بنياد تي ميزبان ذاتي ڪمپيوٽر جو اوزار ان جو گرافيائي ڏيک پيش ڪندو آهي. ٽريس رڪارڊنگ سافٽويئر، RTOS يا خاص ٽريسنگ هارڊويئر ذريعي ڪري سگهجي ٿي. RTOS ٽريسنگ ڊولپرن کي سافٽويئر نظام جي وقتبندي ۽ ڪارڪردگي سان لاڳاپيل مسئلن کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿي ۽ نظام جي اعليٰ سطحي رويي جي به سٺي ڄاڻ فراهم ڪري ٿي. ايمبيڊڊ نظامن ۾ ٽريس رڪارڊنگ هارڊويئر يا سافٽويئر ٻنهي طريقن سان ممڪن آهي. سافٽويئر تي ٻڌل ٽريسنگ لاءِ خاص ڊيبگنگ هارڊويئر جي ضرورت نه هوندي آهي ۽ ان کي اڳ ئي استعمال هيٺ موجود ڊوائيسن ۾ به استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر ان جو اثر CPU ۽ RAM جي استعمال تي پئجي سگهي ٿو.<ref>{{Citation |last1=Kraft |first1=Johan |chapter=Trace Recording for Embedded Systems: Lessons Learned from Five Industrial Projects |date=2010 |chapter-url=http://link.springer.com/10.1007/978-3-642-16612-9_24 |title=Runtime Verification |volume=6418 |pages=315–329 |editor-last=Barringer |editor-first=Howard |place=Berlin, Heidelberg |publisher=Springer Berlin Heidelberg |language=en |doi=10.1007/978-3-642-16612-9_24 |isbn=978-3-642-16611-2 |access-date=2022-08-16 |last2=Wall |first2=Anders |last3=Kienle |first3=Holger |editor2-last=Falcone |editor2-first=Ylies |editor3-last=Finkbeiner |editor3-first=Bernd |editor4-last=Havelund |editor4-first=Klaus|chapter-url-access=subscription }}</ref> RTOS ماحول ۾ استعمال ٿيندڙ اهڙي سافٽويئر ٽريسنگ جو هڪ مثال خالي [[ميڪرو (ڪمپيوٽر سائنس)|ميڪرو]] آهن، جيڪي آپريٽنگ نظام طرفان ڪوڊ جي اهم هنڌن تي سڏيا ويندا آهن ۽ [[هوڪنگ]] لاءِ استعمال ڪري سگهجن ٿا. === ڀروسي جوڳائپ === ايمبيڊڊ نظام اڪثر اهڙين مشينن ۾ نصب هوندا آهن، جن کان اميد ڪئي ويندي آهي ته اهي سالن تائين بنا ڪنهن غلطي جي لڳاتار ڪم ڪندا رهندا، ۽ ڪجهه حالتن ۾ جيڪڏهن ڪا خرابي پيدا ٿئي ته پاڻ ئي بحال به ٿي وڃن. انهيءَ سبب انهن جو سافٽويئر عام ذاتي ڪمپيوٽرن جي سافٽويئر جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ احتياط سان تيار ۽ آزمائيو ويندو آهي، ۽ غير قابلِ اعتماد مشيني حرڪت وارا حصا، جهڙوڪ ڊسڪ ڊرائيو، سوئچ يا بٽڻ، عام طور استعمال کان پاسو ڪيو ويندو آهي. ڀروسي جوڳائپ سان لاڳاپيل مخصوص مسئلن ۾ هيٺيان شامل آهن: * نظام کي مرمت لاءِ محفوظ نموني بند نٿو ڪري سگهجي، يا اهو مرمت لاءِ تمام گهڻو ڏورانهين هنڌ تي هوندو آهي. مثالن ۾ خلائي نظام، سمنڊ هيٺان ڪيبلون، سامونڊي رهنمائي جا بتي گهر، بور هول نظام ۽ گاڏيون شامل آهن. * حفاظتي سببن جي ڪري نظام جو هلندڙ رهڻ لازمي هوندو آهي. اهڙين حالتن ۾ خرابي دوران محدود ڪارڪردگي به ناقابلِ قبول ٿي سگهي ٿي. گهڻو ڪري بيڪ اپ نظام آپريٽر جي چونڊ سان استعمال ڪيا ويندا آهن. مثالن ۾ جهازن جا نيويگيشن نظام، ري ايڪٽر ڪنٽرول نظام، حفاظتي لحاظ کان اهم ڪيميائي ڪارخانن جا ڪنٽرول، ريلوي سگنل وغيره شامل آهن. * جيڪڏهن نظام بند ٿي وڃي ته وڏي مالي نقصان جو انديشو هوندو آهي، جهڙوڪ ٽيليفون ايڪسچينج، ڪارخانن جا ڪنٽرول، پلن ۽ لفٽن جا ڪنٽرول، رقم جي منتقلي ۽ مارڪيٽ ميڪنگ جا نظام، خودڪار وڪرو ۽ خدمتي نظام. سافٽويئر جي خرابين، جهڙوڪ [[ميموري ليڪ]]، ۽ هارڊويئر ۾ ٿيندڙ [[عارضي هارڊويئر غلطي|عارضي غلطي]]ن مان بحالي لاءِ مختلف طريقا، ڪڏهن گڏيل طور، استعمال ڪيا ويندا آهن، جن ۾ شامل آهن: * [[واچ ڊاگ ٽائمر]]، جيڪو ان صورت ۾ نظام کي ٻيهر شروع ڪري ڇڏيندو آهي جيڪڏهن سافٽويئر مقرر وقفي سان واچ ڊاگ ذيلي نظام کي اطلاع نه ڏئي. * [[قابلِ اعتماد ڪمپيوٽنگ بنياد]] (TCB) تي ٻڌل جوڙجڪ سان ڊزائن، جيڪا انتهائي محفوظ ۽ ڀروسي جوڳو نظامي ماحول مهيا ڪري ٿي.<ref>{{cite journal |url=http://c59951.r51.cf2.rackcdn.com/5557-528-heiser.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129070740/http://c59951.r51.cf2.rackcdn.com/5557-528-heiser.pdf |archive-date=2014-11-29 |url-status=live |title=Your System is secure? Prove it! |first1=Gernot |last1=Heiser |date=December 2007 |volume=2 |issue=6 |pages=35–8 |journal=[[;login:]]}}</ref> * ايمبيڊڊ نظامن لاءِ تيار ڪيل [[هائپروائيزر]]، جيڪو هر ذيلي نظام کي محفوظ الڳ ماحول مهيا ڪندو آهي، جنهن سان جيڪڏهن ڪو سافٽويئر جزو متاثر به ٿي وڃي ته اهو ٻين ذيلي نظامن يا اعليٰ اختيار رکندڙ نظامي سافٽويئر ۾ مداخلت نٿو ڪري سگهي.<ref>{{cite book|last1=Moratelli|first1=C|last2=Johann|first2=S|last3=Neves|first3=M|last4=Hessel|first4=F|title=Proceedings of the 27th International Symposium on Rapid System Prototyping: Shortening the Path from Specification to Prototype|chapter=Embedded virtualization for the design of secure IoT applications|pages=2–6|date=2016|chapter-url=https://ieeexplore.ieee.org/document/7909116|access-date=2 February 2018|doi=10.1145/2990299.2990301|isbn=9781450345354|s2cid=17466572}}</ref> اهڙي الڳ رکڻ سان هڪ ذيلي نظام جي خرابي ٻئي تائين منتقل نه ٿيندي آهي، جنهن سان ڀروسي جوڳائپ بهتر ٿيندي آهي. ان سان اهو به ممڪن ٿيندو آهي ته خرابي معلوم ٿيڻ تي ذيلي نظام کي پاڻمرادو بند ڪري ٻيهر شروع ڪيو وڃي. * غلطيءَ کان بچاءَ بابت آگاهي واري پروگرامنگ (Immunity-aware programming)، جيڪا انجنيئرن کي وڌيڪ ڀروسي جوڳو ايمبيڊڊ ڪوڊ تيار ڪرڻ ۾ مدد ڏئي ٿي.<ref name=":1">{{Cite book|last=Short|first=Michael|title=2008 IEEE/ACS International Conference on Computer Systems and Applications |chapter=Development guidelines for dependable real-time embedded systems |date=March 2008|chapter-url=https://ieeexplore.ieee.org/document/4493674|pages=1032–1039|doi=10.1109/AICCSA.2008.4493674|isbn=978-1-4244-1967-8|s2cid=14163138|url=https://figshare.com/articles/conference_contribution/Development_Guidelines_for_Dependable_Real-Time_Embedded_Systems_/10083272 }}</ref><ref>{{Cite web|last=Motor Industry Software Reliability Association|title=MISRA C:2012 Third Edition, First Revision|url=https://www.misra.org.uk/product/misra-c2012-third-edition-first-revision/|access-date=2022-02-03|language=en-GB}}</ref> [[MISRA C]] ۽ C++ جهڙيون هدايتون ۽ ڪوڊنگ ضابطا ڊولپرن جي مدد ڪن ٿا ته جيئن هو اهڙين ڪوڊنگ طريقن کان پاسو ڪن جيڪي هلندڙ وقت غلطيون پيدا ڪري سگهن، جهڙوڪ ميموري ليڪ، غلط پوائنٽرن جو استعمال، رن ٽائيم جاچ، استثنا سنڀال، حدن ۽ منطقي درستگي جون جاچون، صفر سان ورهاست کان بچاءُ، بفر انڊيڪس جي تصديق، لوپن جون حدون مقرر ڪرڻ، پڙهڻ ۾ آسان ۽ چڱيءَ طرح تبصرا ڪيل ڪوڊ لکڻ، ۽ پروگرامنگ ٻولي جي اهڙين ابهامن کان پاسو ڪرڻ جيڪي ڪمپائلر جي مختلف رويي يا ضمني اثرن جو سبب بڻجي سگهن. اهي ضابطا گهڻو ڪري [[جامد ڪوڊ جاچيندڙ]] يا محدود [[ماڊل جاچ]] سان گڏ فنڪشنل تصديق لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن ۽ ڪوڊ جي [[بدترين عملدرآمد وقت]] جي تعين ۾ پڻ مدد ڏيندا آهن.<ref name=":1"/> === وڏي پيماني تي پيداوار بمقابله گهٽ پيماني تي پيداوار === وڏي پيماني تي تيار ٿيندڙ نظامن، جهڙوڪ [[موبائل فون]]ن، ۾ عام طور قيمت کي گهٽ کان گهٽ رکڻ ڊزائن جو بنيادي مقصد هوندو آهي. انجنيئر اڪثر اهڙو هارڊويئر چونڊيندا آهن، جيڪو صرف گهربل ڪم سرانجام ڏيڻ لاءِ ڪافي هجي. گهٽ پيماني تي تيار ٿيندڙ يا نمونياتي ايمبيڊڊ نظامن ۾ عام مقصد وارا ڪمپيوٽر به استعمال ڪري سگهجن ٿا، جتي غير ضروري پروگرامن کي محدود ڪيو ويندو آهي يا آپريٽنگ نظام جي جاءِ تي [[حقيقي وقت آپريٽنگ نظام]] (RTOS) نصب ڪيو ويندو آهي. == ايمبيڊڊ سافٽويئر جون ساختون == {{Main|ايمبيڊڊ سافٽويئر}} 1978ع ۾ [[نيشنل اليڪٽريڪل مينيوفيڪچررز ايسوسيئيشن]]، ICS 3-1978 نالي هڪ معيار جاري ڪيو، جيڪو پروگرام لائق مائڪرو ڪنٽرولرن لاءِ تيار ڪيو ويو هو.<ref>{{cite web |title=FAQs: Programmable Controllers |url=https://www.nema.org/docs/default-source/standards-document-library/faq-programmable-controllers.pdf?sfvrsn=a03312d_2 |access-date=2020-01-10}}</ref> هن معيار ۾ تقريباً سڀئي ڪمپيوٽر تي ٻڌل ڪنٽرولر شامل هئا، جهڙوڪ [[سنگل بورڊ ڪمپيوٽر]]، عددي ڪنٽرولر ۽ واقعن تي ٻڌل ڪنٽرولر. ايمبيڊڊ نظامن ۾ سافٽويئر جون ڪيتريون ئي مختلف ساختون عام استعمال ۾ آهن. === سادي ڪنٽرول لوپ === هن ڊزائن ۾ سافٽويئر رڳو هڪ [[لوپ (ڪمپيوٽنگ)|لوپ]] تي مشتمل هوندو آهي، جيڪو ان پُٽ ڊوائيسن جي مسلسل نگراني ڪندو رهي ٿو. هي لوپ [[ذيلي معمول|ذيلي معمولن]] (Subroutines) کي سڏيندو آهي، جن مان هر هڪ هارڊويئر يا سافٽويئر جي ڪنهن مخصوص حصي کي سنڀاليندو آهي. انهيءَ ڪري هن کي ''سادي ڪنٽرول لوپ'' يا ''پروگرام ڪيل ان پُٽ-آئوٽ پُٽ'' چيو ويندو آهي. === وقفي (انٽرپٽ) ذريعي ڪنٽرول ٿيندڙ نظام === ڪجهه ايمبيڊڊ نظام بنيادي طور [[وقفو (ڪمپيوٽنگ)|وقفن]] (انٽرپٽس) ذريعي هلندا آهن. ان جو مطلب اهو آهي ته نظام جا ڪم مختلف قسمن جي واقعن جي نتيجي ۾ شروع ٿيندا آهن. مثال طور، هڪ مقرر وقت تي ٽائمر طرفان يا سيريل پورٽ ڪنٽرولر وٽ ڊيٽا پهچڻ تي وقفو پيدا ٿي سگهي ٿو. هيءَ ساخت انهن حالتن ۾ استعمال ڪئي ويندي آهي، جتي واقعن کي سنڀاليندڙ معمولن (ايوينٽ ھينڊلرس) کي تمام گهٽ دير سان جواب ڏيڻ ضروري هجي ۽ اهي مختصر ۽ سادا هجن. اهڙن نظامن ۾ بنيادي لوپ به هڪ سادو ڪم هلائيندي آهي، پر اهو غير متوقع دير کان گهڻو متاثر نه ٿيندو آهي. ڪڏهن ڪڏهن وقفي وارو معمول ڊگهن ڪمن کي هڪ قطار ۾ شامل ڪندو آهي. پوءِ، وقفي وارو معمول مڪمل ٿيڻ کان پوءِ، اهي ڪم بنيادي لوپ ذريعي سرانجام ڏنا ويندا آهن. هي طريقو نظام کي الڳ عملن واري گهڻ-ڪاري ڪرنل جي ويجهو آڻي ڇڏيندو آهي. === گڏيل گهڻ-ڪاري (ڪوآپريٽو ملٽي ٽاسڪنگ) === [[گڏيل گهڻ-ڪاري]] سادي ڪنٽرول لوپ جهڙي هوندي آهي، پر ان ۾ لوپ هڪ [[اي پي آءِ]] (API) جي اندر لڪل هوندي آهي.<ref name=":0" /><ref name="Barr-glossary" /> پروگرامر ڪيترائي ڪم (ٽاسڪس) بيان ڪندو آهي، ۽ هر ڪم کي هلڻ لاءِ پنهنجو الڳ ماحول ڏنو ويندو آهي. جڏهن ڪو ڪم فارغ ٿيندو آهي ته اهو هڪ آئڊل روٽين کي سڏيندو آهي، جيڪا ڪنٽرول ايندڙ ڪم ڏانهن منتقل ڪري ڇڏيندي آهي. هن طريقي جا فائدا ۽ نقصان گهڻي ڀاڱي سادي ڪنٽرول لوپ جهڙا هوندا آهن، پر نئون سافٽويئر شامل ڪرڻ وڌيڪ آسان هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ صرف نئون ڪم لکڻو يا موجوده قطار ۾ شامل ڪرڻو پوندو آهي. === اڳواٽ مداخلت واري گهڻ-ڪاري يا گهڻ-ڌاڳي (پريئيمپٽو ملٽي ٽاسڪنگ/ ملٽي ٿريڊنگ) === هن قسم جي نظام ۾ هيٺين سطح جو ڪوڊ، ٽائمر ذريعي پيدا ٿيندڙ وقفي جي بنياد تي مختلف ڪمن يا ٿريڊن جي وچ ۾ تبديلي آڻيندو آهي. عام طور تي اهو ئي اهو درجو هوندو آهي، جتي نظام کي آپريٽنگ سسٽم جو ڪرنل موجود سمجهيو ويندو آهي. گهربل ڪارڪردگي جي حساب سان، هي طريقو ڪيترن ئي هڪ ئي وقت هلندڙ ڪمن جي انتظام سان لاڳاپيل پيچيدگيون به آڻيندو آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن به وقت هلندڙ ڪوڊ ٻئي ڪم جي ڊيٽا کي نقصان پهچائي سگهي ٿو (سواءِ انهن نظامن جي، جيڪي [[ميموري مئنيجمينٽ يونٽ]] استعمال ڪن ٿا)، تنهن ڪري پروگرامن کي تمام احتياط سان تيار ۽ آزمائبو آهي. گڏيل ڊيٽا تائين رسائي کي [[پيغام قطار]]، [[سيميفور (پروگرامنگ)|سيميفور]] يا [[نان-بلاڪنگ هم وقت سازي]] جهڙن طريقن سان سنڀاليو ويندو آهي. انهن پيچيدگين جي ڪري گهڻيون تنظيمون تيار ٿيل [[حقيقي وقت آپريٽنگ نظام]] (RTOS) استعمال ڪرڻ کي ترجيح ڏينديون آهن، جيئن ايپليڪيشن پروگرامر آپريٽنگ سسٽم جي خدمتن بدران ڊوائيس جي اصل ڪارڪردگي تي ڌيان ڏئي سگهن. بهرحال، RTOS چونڊڻ جو فيصلو ايپليڪيشن جي ترقي شروع ٿيڻ کان اڳ ڪرڻو پوندو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ ڊولپرن کي موجوده ضرورتن جي بنياد تي آپريٽنگ سسٽم چونڊڻو پوندو آهي ۽ مستقبل ۾ اختيار محدود ٿي سگهن ٿا.<ref> {{cite web |url=http://www.clarinox.com/docs/whitepapers/Whitepaper_06_CrossPlatformDiscussion.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110219200027/http://www.clarinox.com/docs/whitepapers/Whitepaper_06_CrossPlatformDiscussion.pdf |archive-date=2011-02-19 |url-status=live |title= Working across Multiple Embedded Platforms |publisher=clarinox |access-date=2010-08-17 }}</ref> ايمبيڊڊ نظامن جي پيچيدگي مسلسل وڌندي پئي وڃي، ڇاڪاڻ⁠تہ هاڻي انهن کي سيريل مواصلات، USB، TCP/IP، [[بلوٽوٿ]]، [[وائرليس مقامي علائقائي نيٽ ورڪ]] (وائرليس LAN)، ٽرنڪ ريڊيو، گهڻن چينلن، ڊيٽا ۽ آواز، بهتر گرافڪس، ڪيترين حالتن، ڪيترن ٿريڊن ۽ مختلف انتظار وارين حالتن جهڙن ڪمَن کي سنڀالڻو پوي ٿو. انهن رجحانن سبب RTOS سان گڏ [[ايمبيڊڊ مڊل ويئر]] جو استعمال پڻ وڌي رهيو آهي. === مائڪروڪرنيل ۽ ايگزوڪرنيل === [[مائڪروڪرنيل]] ميموري ورهائيندو آهي ۽ مرڪزي پروسيسر (CPU) کي مختلف هلندڙ ٿريڊن جي وچ ۾ تبديل ڪندو آهي. فائيل سسٽم، نيٽ ورڪ انٽرفيس ۽ ٻيا اهم ڪم يوزر موڊ وارا عمل سرانجام ڏيندا آهن. [[ايگزوڪرنيل]] عام ذيلي معمولن جي سڏ ذريعي انتهائي مؤثر نموني رابطو ڪندا آهن. هارڊويئر ۽ نظام جو سمورو سافٽويئر ايپليڪيشن پروگرامرن لاءِ دستياب هوندو آهي ۽ ان کي وڌائي به سگهجي ٿو. === مونولٿڪ ڪرنيل === [[مونولٿڪ ڪرنيل]] نسبتاً وڏو ڪرنيل هوندو آهي، جنهن ۾ ايمبيڊڊ ماحول لاءِ مناسب ڪيترين ئي ترقي يافته صلاحيتن کي شامل ڪيو ويندو آهي. اهو پروگرامرن کي [[لينڪس]] يا [[مائڪروسافٽ ونڊوز]] جهڙي ڊيسڪ ٽاپ آپريٽنگ سسٽم وارو ماحول فراهم ڪندو آهي، جنهن سان ترقي جو عمل وڌيڪ ڪارائتو بڻجي ويندو آهي. پر ان جي بدلي ۾ وڌيڪ هارڊويئر وسيلن جي ضرورت پوندي آهي، خرچ وڌي سگهي ٿو، ۽ پيچيدگي سبب اهڙا ڪرنيل ڪڏهن ڪڏهن گهٽ اڳڪٿي لائق ۽ گهٽ ڀروسي جوڳا هوندا آهن. ايمبيڊڊ مونولٿڪ ڪرنيلن جا عام مثال [[ايمبيڊڊ لينڪس]]، [[وي ايڪس ورڪس]] ۽ [[ونڊوز سي اي]] آهن. هارڊويئر جي وڌيڪ قيمت باوجود، هن قسم جا ايمبيڊڊ نظام خاص طور تي وڌيڪ طاقتور ڊوائيسن، جهڙوڪ [[وائرليس رائوٽر]]ن ۽ [[گاڏين جو نيويگيشن نظام|جي پي ايس نيويگيشن نظام]]ن، ۾ تيزيءَ سان مقبول ٿي رهيا آهن. === اضافي سافٽويئر جزا === بنيادي آپريٽنگ سسٽم کان علاوه، ڪيترن ئي ايمبيڊڊ نظامن ۾ مٿين سطح جا اضافي سافٽويئر جزا به شامل هوندا آهن. انهن ۾ [[ڪنٽرولر-ايريا نيٽ ورڪ]] (CAN)، [[ٽي سي پي/آء پي]]، [[ايف ٽي پي]]، [[ايڇ ٽي ٽي پي]] ۽ [[ايڇ ٽي ٽي پي ايس]] جهڙا نيٽ ورڪنگ پروٽوڪول اسٽيڪ، ۽ [[فائيل الاڪيشن ٽيبل]] (FAT) ۽ فليش ميموري انتظامي نظام جهڙيون اسٽوريج صلاحيتون شامل آهن. جيڪڏهن ايمبيڊڊ ڊوائيس ۾ آواز ۽ وڊيو جون سهولتون موجود هجن، ته انهن لاءِ مناسب ڊرائيور ۽ ڪوڊيڪ به نظام جو حصو هوندا آهن. مونولٿڪ ڪرنيل جي صورت ۾ انهن مان ڪيترائي سافٽويئر پرت خود ڪرنيل ۾ شامل هوندا آهن، جڏهن⁠تہ RTOS ۾ اضافي سافٽويئر جزن جي دستيابي واپاري فراهم ڪندڙ جي پيشڪش تي دارومدار رکندي آهي. === مخصوص شعبي لاءِ ساختون === گاڏين جي صنعت ۾ [[آٽوسار]] (AUTOSAR) ايمبيڊڊ سافٽويئر لاءِ هڪ معياري ساخت آهي. == پڻ ڏسو == {{Portal|اليڪٽرانڪس}} {{Div col|colwidth=22em}} * [[ڪميونيڪيشن سرور]] * [[سائبر-جسماني نظام]] * [[اليڪٽرانڪ ڪنٽرول يونٽ]] * [[معلوماتي اوزار]] * [[مربوط ترقياتي ماحول]] * [[فوٽونڪ طور بهتر ڪيل ايمبيڊڊ مائڪروپروسيسر]] * [[سلڪون ڪمپائلر]] * [[سافٽويئر انجنيئرنگ]] * [[سسٽم آن ماڊيول]] * [[هر هنڌ موجود ڪمپيوٽنگ]] {{Div col end}} == نوٽ == <references group="nb" /> == حوالا == {{Reflist}} == وڌيڪ مطالعو == * {{Cite book |title=Designing Embedded Hardware, 2nd Edition |author=John Catsoulis |date=May 2005 |publisher=O'Reilly |isbn=0-596-00755-8}} * {{Cite book |title=Embedded Systems, An Introduction Using the Renesas RX62N Microcontroller |author1=James M. Conrad |author2=Alexander G. Dean |date=September 2011 |publisher=Micrium |isbn=978-1935-7729-96}} * {{Cite book |title=Embedded Software Development for the Internet Of Things, The Basics, The Technologies and Best Practices |author=Klaus Elk |date=August 2016 |publisher=CreateSpace Independent Publishing Platform |isbn=978-1534602533}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category|Embedded systems}} {{Wikibooks|Embedded Systems}} {{Wikiversity|Embedded System Engineering}} * [https://www.youtube.com/watch?v=H-OKGOMoCSI&list=PLo7bVbJhQ6qwlDa-R6pz7tA7kPzn1s5Ae Embedded Systems course with mbed] YouTube، 2015ع کان جاري * [http://geer.tinho.net/geer.nro.6xi13.txt Trends in Cyber Security and Embedded Systems] Dan Geer، نومبر 2013ع * [https://www.youtube.com/playlist?list=PLPW8O6W-1chwyTzI3BHwBLbGQoPFxPAPM Modern Embedded Systems Programming Video Course] YouTube، 2013ع کان جاري * [http://www.esweek.org/ Embedded Systems Week (ESWEEK)] ايمبيڊڊ نظامن ۽ سافٽويئر جي سڀني پهلوئن بابت سالياني تقريب، جنهن ۾ ڪانفرنسون، ورڪشاپون ۽ سبق شامل هوندا آهن. * {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180211173413/http://www.emsig.net/conf/2015/wese/ |date=2018-02-11 |title=Workshop on Embedded and Cyber-Physical Systems Education}} * [https://microcontrollershop.com/An%20Embedded%20Tools%20Introduction.php Developing Embedded Systems - A Tools Introduction] {{Computer sizes}} {{Computer science}} {{Embedded systems}} {{Authority control}} [[زمرو:ايمبيڊيڊ نظام ]] dfvvtz88ac7oye5z5zisiekotbl7pj3 14 99707 390315 2026-07-01T12:14:12Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:تاريخ نويسي]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] 390315 wikitext text/x-wiki [[زمرو:تاريخ نويسي]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] mra13mdn5x2qqgwl14blkw8fgoosik7 390317 390315 2026-07-01T12:15:15Z Ibne maryam 17680 /* */ 390317 wikitext text/x-wiki [[زمرو:تاريخ نويسي]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:پاڪستان جي تاريخ نويسي]] hvmbn2tdga27rp34pipljtfqwtj879n 390319 390317 2026-07-01T12:16:43Z Ibne maryam 17680 /* */ 390319 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:پاڪستان جي تاريخ نويسي]] cjon8no07h0lcxvkensz5d3r14xei1q 14 99708 390318 2026-07-01T12:16:24Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:پاڪستان جي تاريخ]] [[زمرو:تاريخ نويسي بلحاظ ملڪ]] 390318 wikitext text/x-wiki [[زمرو:پاڪستان جي تاريخ]] [[زمرو:تاريخ نويسي بلحاظ ملڪ]] a9rx02strcno67qe8kxidwebfcnfqui 14 99709 390330 2026-07-01T13:28:06Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:اصطلاح قرآن]] [[زمرو:بائيبل جا رسول|بائيبل جا رسول]] 390330 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اصطلاح قرآن]] [[زمرو:بائيبل جا رسول|بائيبل جا رسول]] kmkg3akj86ik4j5vu6wqiu55ko7od4z 14 99710 390331 2026-07-01T13:29:04Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:بائيبل]] [[زمرو:عيسائيت ۾ رسول]] 390331 wikitext text/x-wiki [[زمرو:بائيبل]] [[زمرو:عيسائيت ۾ رسول]] tjhu6j1050kkaixp6toorgt4w5whzdf 14 99711 390332 2026-07-01T13:32:11Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:عيسائيت]] [[زمرو:عيسائي مذهبي پيشوا]] 390332 wikitext text/x-wiki [[زمرو:عيسائيت]] [[زمرو:عيسائي مذهبي پيشوا]] ednmsq57q7l07ez01dkm0y2q4kqayye 390348 390332 2026-07-01T13:49:05Z Ibne maryam 17680 /* */ 390348 wikitext text/x-wiki [[زمرو:عيسائي مذهبي پيشوا]] tb85ytmd4o8ar04w829jcoel97skjwz 14 99712 390333 2026-07-01T13:32:53Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:عيسائيت]] [[زمرو:مذهبي پيشوا]] 390333 wikitext text/x-wiki [[زمرو:عيسائيت]] [[زمرو:مذهبي پيشوا]] dx6u5fc0b8vfkv564btfv9sctmviodw 14 99713 390335 2026-07-01T13:34:19Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:عيسائيت]] [[زمرو:مذهبي متن]] 390335 wikitext text/x-wiki [[زمرو:عيسائيت]] [[زمرو:مذهبي متن]] 0rersxwtp823vrdqod0joadbu8f1zxt 390345 390335 2026-07-01T13:46:12Z Ibne maryam 17680 /* */ 390345 wikitext text/x-wiki [[زمرو:عيسائيت ۾ مذهبي متن]] dzqgovw83c9p5gql5sz4m2nm78dboyt 14 99714 390337 2026-07-01T13:35:45Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:صدي]] 390337 wikitext text/x-wiki [[زمرو:صدي]] fazs92nlxsaob3fm7g3ov7b0lywu93z 390338 390337 2026-07-01T13:36:05Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:صدي]]; added [[Category:صديون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 390338 wikitext text/x-wiki [[زمرو:صديون]] sl3e1bnksqwzztquababx2d7ivzmdn9 14 99715 390340 2026-07-01T13:39:21Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:عيسائيت]] [[زمرو:پهرين صدي]] 390340 wikitext text/x-wiki [[زمرو:عيسائيت]] [[زمرو:پهرين صدي]] qky4f7ponza4jwehjxztk0fw7s7y5ve 390349 390340 2026-07-01T13:50:11Z Ibne maryam 17680 /* */ 390349 wikitext text/x-wiki [[زمرو:پهرين صدي]] [[زمرو:عيسائيت جي تاريخ]] lylohws8fycssc9x64vlgu03eevdobm 14 99716 390346 2026-07-01T13:46:34Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:عيسائيت]] [[زمرو:مذهبي متن]] 390346 wikitext text/x-wiki [[زمرو:عيسائيت]] [[زمرو:مذهبي متن]] 0rersxwtp823vrdqod0joadbu8f1zxt 14 99717 390351 2026-07-01T13:52:13Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:عيسائيت]] 390351 wikitext text/x-wiki [[زمرو:عيسائيت]] kwdmohqmeuzxjpcv0623mp38dxgyfd0 390366 390351 2026-07-01T14:09:09Z Ibne maryam 17680 /* */ 390366 wikitext text/x-wiki [[زمرو:عيسائيت]] [[زمرو:عيسائيت جا فرقا]] [[زمرو:مذهب و عقائد]] 618dtqsgxjodqpusq7buuhg2v23ow2r 390367 390366 2026-07-01T14:09:49Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:مذهب و عقائد]]; added [[Category:مذھب و عقائد]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 390367 wikitext text/x-wiki [[زمرو:عيسائيت]] [[زمرو:عيسائيت جا فرقا]] [[زمرو:مذھب و عقائد]] r69lagi2xt8lljze8ovkm4ihdp2w2kz 14 99718 390353 2026-07-01T13:55:21Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:عيسائيت جا عقيدا]] 390353 wikitext text/x-wiki [[زمرو:عيسائيت جا عقيدا]] t0203tw2bu8ndkr6cydt1r5k42slnar 390362 390353 2026-07-01T14:04:50Z Ibne maryam 17680 /* */ 390362 wikitext text/x-wiki [[زمرو:عيسائيت جا عقيدا]] [[زمرو:عيسائيت جا فرقا]] mctyy5eji8gxc9q4hrp75n21svemsb0 14 99719 390361 2026-07-01T14:04:11Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:پروٽيسٽنٽ ازم]] [[زمرو:عيسائيت جي تاريخ]] 390361 wikitext text/x-wiki [[زمرو:پروٽيسٽنٽ ازم]] [[زمرو:عيسائيت جي تاريخ]] jbs8glt77ccmsfrrs7vw2qusqsrtd6m 14 99720 390363 2026-07-01T14:05:33Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:عيسائيت جا فرقا]] [[زمرو:فرقا ۽ مذهب]] 390363 wikitext text/x-wiki [[زمرو:عيسائيت جا فرقا]] [[زمرو:فرقا ۽ مذهب]] 0cfkctnb3vep17bcqbsbnc7a46jfpic 390364 390363 2026-07-01T14:05:47Z Ibne maryam 17680 /* */ 390364 wikitext text/x-wiki [[زمرو:عيسائيت]] [[زمرو:فرقا ۽ مذهب]] 67m7bp8x2byajdl6ozeymh9pi4o84oh 390365 390364 2026-07-01T14:07:44Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:فرقا ۽ مذهب]]; added [[Category:مذھب و عقائد]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 390365 wikitext text/x-wiki [[زمرو:عيسائيت]] [[زمرو:مذھب و عقائد]] kyy3vmiqzq24xnqul9absjd242mdj8e 14 99721 390369 2026-07-01T14:11:19Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:عيسائيت]] [[زمرو:زمرا بلحاظ ملڪ]] 390369 wikitext text/x-wiki [[زمرو:عيسائيت]] [[زمرو:زمرا بلحاظ ملڪ]] 3q2l37vvlbmho7maxnejt9h9vvlu3af 14 99722 390392 2026-07-01T17:41:44Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:محمد]] [[زمرو:قريش]] 390392 wikitext text/x-wiki [[زمرو:محمد]] [[زمرو:قريش]] jmcmy7blt00cd1euznh4q47oe05dt7l 0 99723 390394 2026-07-01T19:56:11Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|سيميڪنڊڪٽر مادّي جي ننڍڙي، هموار ٽڪري تي تيار ڪيل اليڪٽرانڪ سرڪٽ}} [[File:NXP PCF8577C LCD driver with I²C (Colour Corrected).jpg|thumb|[[LCD]] کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[مربوط سرڪٽ]] جي [[ڊائي (مربوط سرڪٽ)|ڊائي]] جي خوردبيني تصوير. [[پن ترتيب]]ون مربوط سرڪٽ جي چوڌاري موجود اونداهن... 390394 wikitext text/x-wiki {{Short description|سيميڪنڊڪٽر مادّي جي ننڍڙي، هموار ٽڪري تي تيار ڪيل اليڪٽرانڪ سرڪٽ}} [[File:NXP PCF8577C LCD driver with I²C (Colour Corrected).jpg|thumb|[[LCD]] کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[مربوط سرڪٽ]] جي [[ڊائي (مربوط سرڪٽ)|ڊائي]] جي خوردبيني تصوير. [[پن ترتيب]]ون مربوط سرڪٽ جي چوڌاري موجود اونداهن دائرن جي صورت ۾ نظر اچن ٿيون.]] '''مربوط سرڪٽ''' ('''IC''')، جيڪو '''مائڪروچپ''' يا رڳو '''چپ''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، [[اليڪٽرانڪ سرڪٽ]]ن جو هڪ ٺهڪندڙ مجموعو هوندو آهي، جيڪو مختلف [[اليڪٽرانڪ جزا|اليڪٽرانڪ جزن]]، جهڙوڪ [[ٽرانزسٽر]]، [[مزاحم]]، [[ڪيپيسيٽر]] ۽ انهن جي پاڻ ۾ ڳانڍاپن تي مشتمل هوندو آهي.<ref name="chipBasics">{{cite web |url=https://www.asml.com/en/technology/all-about-microchips/microchip-basics |title=The basics of microchips |publisher=[[ASML Holding|ASML]]}}</ref> اهي جزا [[سيميڪنڊڪٽر]] مادّي جي هڪ پتلي ۽ هموار ٽڪري (''چپ'') تي تيار ڪيا ويندا آهن، جيڪا گهڻو ڪري [[سلڪون]] مان ٺهيل هوندي آهي.<ref name="chipBasics"/> مربوط سرڪٽ ڪيترن ئي قسمن جي اليڪٽرانڪ اوزارن، جهڙوڪ [[ڪمپيوٽر]]، [[اسمارٽ فون]] ۽ [[ٽيليويزن]]، جو بنيادي حصو آهن، جتي اهي ڊيٽا جي پروسيسنگ، ڪنٽرول ۽ ذخيريداري جهڙا ڪم سرانجام ڏين ٿا. انهن اوزارن جي ننڍي سائيز، بهتر ڪارڪردگي ۽ گهٽ قيمت ممڪن بڻائي، مربوط سرڪٽن [[اليڪٽرانڪس]] جي شعبي ۾ بنيادي تبديلي آندي آهي. الڳ الڳ جزن مان تيار ڪيل سرڪٽن جي ڀيٽ ۾، مربوط سرڪٽ ڪيترائي ڀيرا ننڍا، وڌيڪ تيز، وڌيڪ توانائي بچائيندڙ ۽ گهٽ خرچ وارا هوندا آهن، جنهن جي نتيجي ۾ انهن تي تمام وڏي تعداد ۾ [[ٽرانزسٽر]] شامل ڪري سگهجن ٿا. وڏي پيماني تي پيداوار جي صلاحيت، اعليٰ ڀروسي جوڳائپ، ۽ [[مربوط سرڪٽ ڊزائن]] جي معياري ۽ ماڊيولر طريقي سبب، الڳ ٽرانزسٽرن تي ٻڌل ڊزائن تيزيءَ سان ختم ٿي ويا. اڄڪلهه تقريباً هر [[اليڪٽرانڪ اوزار]] ۾ مربوط سرڪٽ استعمال ٿين ٿا ۽ انهن جديد ٽيڪنالاجي ۾ انقلاب آندو آهي. [[ڪمپيوٽر پروسيسر]]، [[مائڪرو ڪنٽرولر]]، [[ڊجيٽل سگنل پروسيسر]] ۽ [[گهريلو اوزار]]ن ۾ استعمال ٿيندڙ ايمبيڊڊ پروسيسنگ چپون، پنهنجي ننڍي سائيز، گهٽ قيمت ۽ گهڻ مقصدي استعمال سبب جديد سماج لاءِ بنيادي اهميت رکن ٿيون. [[تمام وڏي پيماني واري مربوطي]] (VLSI)، [[سيميڪنڊڪٽر اوزارن جي تياري]] واري ٽيڪنالاجي ۾ ٿيندڙ ترقي سبب عملي صورت اختيار ڪري سگهي. 1960ع واري ڏهاڪي کان وٺي، چپن جي سائيز، رفتار ۽ گنجائش ۾ غيرمعمولي واڌ آئي آهي، جنهن جو بنيادي سبب اهي فني واڌارا آهن، جن ساڳئي ماپ جي چپ تي وڌيڪ ۽ وڌيڪ ٽرانزسٽر شامل ڪرڻ ممڪن بڻايو. اڄڪلهه هڪ جديد چپ، انسان جي آڱر جي ننهن جيتري ايراضيءَ ۾ اربين ٽرانزسٽر رکي سگهي ٿي. اهي ترقيون، جيڪي تقريباً [[مور جو قانون]] جي پيروي ڪن ٿيون، اڄ جي ڪمپيوٽر چپن کي 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعاتي چپن جي ڀيٽ ۾ لکين ڀيرا وڌيڪ گنجائش ۽ هزارين ڀيرا وڌيڪ رفتار فراهم ڪن ٿيون. مربوط سرڪٽن کي الڳ جزن مان ٺهيل سرڪٽن جي مقابلي ۾ ٽي بنيادي فائدا حاصل آهن: سائيز، قيمت ۽ ڪارڪردگي. انهن جي سائيز ۽ قيمت گهٽ هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سڀئي جزا گڏجي [[فوٽولٿوگرافي]] ذريعي هڪ ئي يونٽ طور تيار ڪيا ويندا آهن، نه ڪي هر [[ٽرانزسٽر]] کي الڳ الڳ جوڙي. ان کان علاوه، پيڪيج ٿيل مربوط سرڪٽ، الڳ سرڪٽن جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ مواد استعمال ڪندا آهن. انهن جي ڪارڪردگي وڌيڪ هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن جزا هڪ ٻئي جي ويجهو هجڻ سبب تمام تيزيءَ سان ڪم ڪن ٿا ۽ نسبتاً گهٽ بجلي استعمال ڪن ٿا. البت، انهن جو بنيادي نقصان اهو آهي ته انهن جي ڊزائن تيار ڪرڻ جي شروعاتي قيمت ۽ ڪارخاني جي تعمير تي ايندڙ سرمائيداري خرچ انتهائي وڌيڪ هوندو آهي. انهيءَ ڪري مربوط سرڪٽ صرف تڏهن تجارتي طور فائديمند ٿيندا آهن، جڏهن وڏي پيماني تي پيداوار جي توقع هجي. 30163vkuw3hnxj44k4gs8hm7vj9blme 390395 390394 2026-07-01T19:58:34Z Intisar Ali 8681 /* */ 390395 wikitext text/x-wiki {{Short description|سيميڪنڊڪٽر مادّي جي ننڍڙي، هموار ٽڪري تي تيار ڪيل اليڪٽرانڪ سرڪٽ}} [[File:NXP PCF8577C LCD driver with I²C (Colour Corrected).jpg|thumb|[[LCD]] کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[مربوط سرڪٽ]] جي [[ڊائي (مربوط سرڪٽ)|ڊائي]] جي خوردبيني تصوير. [[پن ترتيب]]ون مربوط سرڪٽ جي چوڌاري موجود اونداهن دائرن جي صورت ۾ نظر اچن ٿيون.]] '''مربوط سرڪٽ''' ('''IC''')، جيڪو '''مائڪروچپ''' يا رڳو '''چپ''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، [[اليڪٽرانڪ سرڪٽ]]ن جو هڪ ٺهڪندڙ مجموعو هوندو آهي، جيڪو مختلف [[اليڪٽرانڪ جزا|اليڪٽرانڪ جزن]]، جهڙوڪ [[ٽرانزسٽر]]، [[مزاحم]]، [[ڪيپيسيٽر]] ۽ انهن جي پاڻ ۾ ڳانڍاپن تي مشتمل هوندو آهي.<ref name="chipBasics">{{cite web |url=https://www.asml.com/en/technology/all-about-microchips/microchip-basics |title=The basics of microchips |publisher=[[ASML Holding|ASML]]}}</ref> اهي جزا [[سيميڪنڊڪٽر]] مادّي جي هڪ پتلي ۽ هموار ٽڪري (''چپ'') تي تيار ڪيا ويندا آهن، جيڪا گهڻو ڪري [[سلڪون]] مان ٺهيل هوندي آهي.<ref name="chipBasics"/> مربوط سرڪٽ ڪيترن ئي قسمن جي اليڪٽرانڪ اوزارن، جهڙوڪ [[ڪمپيوٽر]]، [[اسمارٽ فون]] ۽ [[ٽيليويزن]]، جو بنيادي حصو آهن، جتي اهي ڊيٽا جي پروسيسنگ، ڪنٽرول ۽ ذخيريداري جهڙا ڪم سرانجام ڏين ٿا. انهن اوزارن جي ننڍي سائيز، بهتر ڪارڪردگي ۽ گهٽ قيمت ممڪن بڻائي، مربوط سرڪٽن [[اليڪٽرانڪس]] جي شعبي ۾ بنيادي تبديلي آندي آهي. الڳ الڳ جزن مان تيار ڪيل سرڪٽن جي ڀيٽ ۾، مربوط سرڪٽ ڪيترائي ڀيرا ننڍا، وڌيڪ تيز، وڌيڪ توانائي بچائيندڙ ۽ گهٽ خرچ وارا هوندا آهن، جنهن جي نتيجي ۾ انهن تي تمام وڏي تعداد ۾ [[ٽرانزسٽر]] شامل ڪري سگهجن ٿا. وڏي پيماني تي پيداوار جي صلاحيت، اعليٰ ڀروسي جوڳائپ، ۽ [[مربوط سرڪٽ ڊزائن]] جي معياري ۽ ماڊيولر طريقي سبب، الڳ ٽرانزسٽرن تي ٻڌل ڊزائن تيزيءَ سان ختم ٿي ويا. اڄڪلهه تقريباً هر [[اليڪٽرانڪ اوزار]] ۾ مربوط سرڪٽ استعمال ٿين ٿا ۽ انهن جديد ٽيڪنالاجي ۾ انقلاب آندو آهي. [[ڪمپيوٽر پروسيسر]]، [[مائڪرو ڪنٽرولر]]، [[ڊجيٽل سگنل پروسيسر]] ۽ [[گهريلو اوزار]]ن ۾ استعمال ٿيندڙ ايمبيڊڊ پروسيسنگ چپون، پنهنجي ننڍي سائيز، گهٽ قيمت ۽ گهڻ مقصدي استعمال سبب جديد سماج لاءِ بنيادي اهميت رکن ٿيون. [[تمام وڏي پيماني واري مربوطي]] (VLSI)، [[سيميڪنڊڪٽر اوزارن جي تياري]] واري ٽيڪنالاجي ۾ ٿيندڙ ترقي سبب عملي صورت اختيار ڪري سگهي. 1960ع واري ڏهاڪي کان وٺي، چپن جي سائيز، رفتار ۽ گنجائش ۾ غيرمعمولي واڌ آئي آهي، جنهن جو بنيادي سبب اهي فني واڌارا آهن، جن ساڳئي ماپ جي چپ تي وڌيڪ ۽ وڌيڪ ٽرانزسٽر شامل ڪرڻ ممڪن بڻايو. اڄڪلهه هڪ جديد چپ، انسان جي آڱر جي ننهن جيتري ايراضيءَ ۾ اربين ٽرانزسٽر رکي سگهي ٿي. اهي ترقيون، جيڪي تقريباً [[مور جو قانون]] جي پيروي ڪن ٿيون، اڄ جي ڪمپيوٽر چپن کي 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعاتي چپن جي ڀيٽ ۾ لکين ڀيرا وڌيڪ گنجائش ۽ هزارين ڀيرا وڌيڪ رفتار فراهم ڪن ٿيون. مربوط سرڪٽن کي الڳ جزن مان ٺهيل سرڪٽن جي مقابلي ۾ ٽي بنيادي فائدا حاصل آهن: سائيز، قيمت ۽ ڪارڪردگي. انهن جي سائيز ۽ قيمت گهٽ هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سڀئي جزا گڏجي [[فوٽولٿوگرافي]] ذريعي هڪ ئي يونٽ طور تيار ڪيا ويندا آهن، نه ڪي هر [[ٽرانزسٽر]] کي الڳ الڳ جوڙي. ان کان علاوه، پيڪيج ٿيل مربوط سرڪٽ، الڳ سرڪٽن جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ مواد استعمال ڪندا آهن. انهن جي ڪارڪردگي وڌيڪ هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن جزا هڪ ٻئي جي ويجهو هجڻ سبب تمام تيزيءَ سان ڪم ڪن ٿا ۽ نسبتاً گهٽ بجلي استعمال ڪن ٿا. البت، انهن جو بنيادي نقصان اهو آهي ته انهن جي ڊزائن تيار ڪرڻ جي شروعاتي قيمت ۽ ڪارخاني جي تعمير تي ايندڙ سرمائيداري خرچ انتهائي وڌيڪ هوندو آهي. انهيءَ ڪري مربوط سرڪٽ صرف تڏهن تجارتي طور فائديمند ٿيندا آهن، جڏهن وڏي پيماني تي پيداوار جي توقع هجي. == اصطلاح == '''مربوط سرڪٽ''' (IC) جي رسمي تعريف هن ريت ڪئي وئي آهي:<ref>{{cite web |url=http://www.jedec.org/standards-documents/dictionary/terms/integrated-circuit-ic |title=Integrated circuit (IC) |publisher=[[JEDEC]]}}</ref> {{quote|اهڙو سرڪٽ، جنهن جا سڀ يا ڪي سرڪٽي جزا هڪ ٻئي سان اڻٽٽ نموني ڳنڍيل ۽ برقي طور پاڻ ۾ مربوط هجن، اهڙيءَ طرح جو تعمير ۽ واپار جي مقصدن لاءِ ان کي هڪ اڻورهائتو (ناقابلِ تقسيم) يونٽ سمجهيو وڃي.}} سخت فني مفهوم ۾، هي اصطلاح هڪ ئي ٽڪري تي تيار ڪيل سرڪٽ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن کي اصل ۾ '''[[مونولٿڪ مربوط سرڪٽ]]''' چيو ويندو هو. اهڙي سرڪٽ ۾ سڄو سرڪٽ [[سلڪون]] جي هڪ ئي ٽڪري تي تعمير ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite web |title=The first monolithic integrated circuits |url=http://homepages.nildram.co.uk/~wylie/ICs/monolith.htm |quote=Nowadays when people say 'integrated circuit' they usually mean a monolithic IC, where the entire circuit is constructed in a single piece of silicon. |last=Wylie |first=Andrew |year=2009 |access-date=14 March 2011 |archive-date=4 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180504074623/http://homepages.nildram.co.uk/~wylie/ICs/monolith.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite book| last1 = Horowitz| first1 = Paul| last2 = Hill| first2 = Winfield| title = The Art of Electronics| edition = 2nd| year = 1989| publisher = Cambridge University Press| isbn = 978-0-521-37095-0| page = [https://archive.org/details/artofelectronics00horo/page/61 61]| url = https://archive.org/details/artofelectronics00horo/page/61}}</ref> عام استعمال ۾، ''مربوط سرڪٽ'' جي اصطلاح ۾ اهي سرڪٽ پڻ شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي هن سخت تعريف تي پورو نٿا لهن ۽ مختلف ٽيڪنالاجين، جهڙوڪ [[3D مربوط سرڪٽ]]، [[2.5D مربوط سرڪٽ]]، [[گهڻ-چپ ماڊيول]] (MCM)، [[پتلي-فلم ٽرانزسٽر]]، [[ٿلهي-فلم ٽيڪنالاجي]] يا [[هائبرڊ مربوط سرڪٽ]] ذريعي تيار ڪيا ويندا آهن. اصطلاحن ۾ هي فرق خاص طور تي انهن بحثن ۾ اهميت رکي ٿو، جتي اهو جائزو ورتو وڃي ٿو ته [[مور جو قانون]] اڃا تائين لاڳو ٿئي ٿو يا نه. tne4s0mkvn9cog476nlm0iickw9wg1t 390396 390395 2026-07-01T20:01:22Z Intisar Ali 8681 /* اصطلاح */ 390396 wikitext text/x-wiki {{Short description|سيميڪنڊڪٽر مادّي جي ننڍڙي، هموار ٽڪري تي تيار ڪيل اليڪٽرانڪ سرڪٽ}} [[File:NXP PCF8577C LCD driver with I²C (Colour Corrected).jpg|thumb|[[LCD]] کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[مربوط سرڪٽ]] جي [[ڊائي (مربوط سرڪٽ)|ڊائي]] جي خوردبيني تصوير. [[پن ترتيب]]ون مربوط سرڪٽ جي چوڌاري موجود اونداهن دائرن جي صورت ۾ نظر اچن ٿيون.]] '''مربوط سرڪٽ''' ('''IC''')، جيڪو '''مائڪروچپ''' يا رڳو '''چپ''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، [[اليڪٽرانڪ سرڪٽ]]ن جو هڪ ٺهڪندڙ مجموعو هوندو آهي، جيڪو مختلف [[اليڪٽرانڪ جزا|اليڪٽرانڪ جزن]]، جهڙوڪ [[ٽرانزسٽر]]، [[مزاحم]]، [[ڪيپيسيٽر]] ۽ انهن جي پاڻ ۾ ڳانڍاپن تي مشتمل هوندو آهي.<ref name="chipBasics">{{cite web |url=https://www.asml.com/en/technology/all-about-microchips/microchip-basics |title=The basics of microchips |publisher=[[ASML Holding|ASML]]}}</ref> اهي جزا [[سيميڪنڊڪٽر]] مادّي جي هڪ پتلي ۽ هموار ٽڪري (''چپ'') تي تيار ڪيا ويندا آهن، جيڪا گهڻو ڪري [[سلڪون]] مان ٺهيل هوندي آهي.<ref name="chipBasics"/> مربوط سرڪٽ ڪيترن ئي قسمن جي اليڪٽرانڪ اوزارن، جهڙوڪ [[ڪمپيوٽر]]، [[اسمارٽ فون]] ۽ [[ٽيليويزن]]، جو بنيادي حصو آهن، جتي اهي ڊيٽا جي پروسيسنگ، ڪنٽرول ۽ ذخيريداري جهڙا ڪم سرانجام ڏين ٿا. انهن اوزارن جي ننڍي سائيز، بهتر ڪارڪردگي ۽ گهٽ قيمت ممڪن بڻائي، مربوط سرڪٽن [[اليڪٽرانڪس]] جي شعبي ۾ بنيادي تبديلي آندي آهي. الڳ الڳ جزن مان تيار ڪيل سرڪٽن جي ڀيٽ ۾، مربوط سرڪٽ ڪيترائي ڀيرا ننڍا، وڌيڪ تيز، وڌيڪ توانائي بچائيندڙ ۽ گهٽ خرچ وارا هوندا آهن، جنهن جي نتيجي ۾ انهن تي تمام وڏي تعداد ۾ [[ٽرانزسٽر]] شامل ڪري سگهجن ٿا. وڏي پيماني تي پيداوار جي صلاحيت، اعليٰ ڀروسي جوڳائپ، ۽ [[مربوط سرڪٽ ڊزائن]] جي معياري ۽ ماڊيولر طريقي سبب، الڳ ٽرانزسٽرن تي ٻڌل ڊزائن تيزيءَ سان ختم ٿي ويا. اڄڪلهه تقريباً هر [[اليڪٽرانڪ اوزار]] ۾ مربوط سرڪٽ استعمال ٿين ٿا ۽ انهن جديد ٽيڪنالاجي ۾ انقلاب آندو آهي. [[ڪمپيوٽر پروسيسر]]، [[مائڪرو ڪنٽرولر]]، [[ڊجيٽل سگنل پروسيسر]] ۽ [[گهريلو اوزار]]ن ۾ استعمال ٿيندڙ ايمبيڊڊ پروسيسنگ چپون، پنهنجي ننڍي سائيز، گهٽ قيمت ۽ گهڻ مقصدي استعمال سبب جديد سماج لاءِ بنيادي اهميت رکن ٿيون. [[تمام وڏي پيماني واري مربوطي]] (VLSI)، [[سيميڪنڊڪٽر اوزارن جي تياري]] واري ٽيڪنالاجي ۾ ٿيندڙ ترقي سبب عملي صورت اختيار ڪري سگهي. 1960ع واري ڏهاڪي کان وٺي، چپن جي سائيز، رفتار ۽ گنجائش ۾ غيرمعمولي واڌ آئي آهي، جنهن جو بنيادي سبب اهي فني واڌارا آهن، جن ساڳئي ماپ جي چپ تي وڌيڪ ۽ وڌيڪ ٽرانزسٽر شامل ڪرڻ ممڪن بڻايو. اڄڪلهه هڪ جديد چپ، انسان جي آڱر جي ننهن جيتري ايراضيءَ ۾ اربين ٽرانزسٽر رکي سگهي ٿي. اهي ترقيون، جيڪي تقريباً [[مور جو قانون]] جي پيروي ڪن ٿيون، اڄ جي ڪمپيوٽر چپن کي 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعاتي چپن جي ڀيٽ ۾ لکين ڀيرا وڌيڪ گنجائش ۽ هزارين ڀيرا وڌيڪ رفتار فراهم ڪن ٿيون. مربوط سرڪٽن کي الڳ جزن مان ٺهيل سرڪٽن جي مقابلي ۾ ٽي بنيادي فائدا حاصل آهن: سائيز، قيمت ۽ ڪارڪردگي. انهن جي سائيز ۽ قيمت گهٽ هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سڀئي جزا گڏجي [[فوٽولٿوگرافي]] ذريعي هڪ ئي يونٽ طور تيار ڪيا ويندا آهن، نه ڪي هر [[ٽرانزسٽر]] کي الڳ الڳ جوڙي. ان کان علاوه، پيڪيج ٿيل مربوط سرڪٽ، الڳ سرڪٽن جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ مواد استعمال ڪندا آهن. انهن جي ڪارڪردگي وڌيڪ هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن جزا هڪ ٻئي جي ويجهو هجڻ سبب تمام تيزيءَ سان ڪم ڪن ٿا ۽ نسبتاً گهٽ بجلي استعمال ڪن ٿا. البت، انهن جو بنيادي نقصان اهو آهي ته انهن جي ڊزائن تيار ڪرڻ جي شروعاتي قيمت ۽ ڪارخاني جي تعمير تي ايندڙ سرمائيداري خرچ انتهائي وڌيڪ هوندو آهي. انهيءَ ڪري مربوط سرڪٽ صرف تڏهن تجارتي طور فائديمند ٿيندا آهن، جڏهن وڏي پيماني تي پيداوار جي توقع هجي. == اصطلاح == '''مربوط سرڪٽ''' (IC) جي رسمي تعريف هن ريت ڪئي وئي آهي:<ref>{{cite web |url=http://www.jedec.org/standards-documents/dictionary/terms/integrated-circuit-ic |title=Integrated circuit (IC) |publisher=[[JEDEC]]}}</ref> {{quote|اهڙو سرڪٽ، جنهن جا سڀ يا ڪي سرڪٽي جزا هڪ ٻئي سان اڻٽٽ نموني ڳنڍيل ۽ برقي طور پاڻ ۾ مربوط هجن، اهڙيءَ طرح جو تعمير ۽ واپار جي مقصدن لاءِ ان کي هڪ اڻورهائتو (ناقابلِ تقسيم) يونٽ سمجهيو وڃي.}} سخت فني مفهوم ۾، هي اصطلاح هڪ ئي ٽڪري تي تيار ڪيل سرڪٽ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن کي اصل ۾ '''[[مونولٿڪ مربوط سرڪٽ]]''' چيو ويندو هو. اهڙي سرڪٽ ۾ سڄو سرڪٽ [[سلڪون]] جي هڪ ئي ٽڪري تي تعمير ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite web |title=The first monolithic integrated circuits |url=http://homepages.nildram.co.uk/~wylie/ICs/monolith.htm |quote=Nowadays when people say 'integrated circuit' they usually mean a monolithic IC, where the entire circuit is constructed in a single piece of silicon. |last=Wylie |first=Andrew |year=2009 |access-date=14 March 2011 |archive-date=4 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180504074623/http://homepages.nildram.co.uk/~wylie/ICs/monolith.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite book| last1 = Horowitz| first1 = Paul| last2 = Hill| first2 = Winfield| title = The Art of Electronics| edition = 2nd| year = 1989| publisher = Cambridge University Press| isbn = 978-0-521-37095-0| page = [https://archive.org/details/artofelectronics00horo/page/61 61]| url = https://archive.org/details/artofelectronics00horo/page/61}}</ref> عام استعمال ۾، ''مربوط سرڪٽ'' جي اصطلاح ۾ اهي سرڪٽ پڻ شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي هن سخت تعريف تي پورو نٿا لهن ۽ مختلف ٽيڪنالاجين، جهڙوڪ [[3D مربوط سرڪٽ]]، [[2.5D مربوط سرڪٽ]]، [[گهڻ-چپ ماڊيول]] (MCM)، [[پتلي-فلم ٽرانزسٽر]]، [[ٿلهي-فلم ٽيڪنالاجي]] يا [[هائبرڊ مربوط سرڪٽ]] ذريعي تيار ڪيا ويندا آهن. اصطلاحن ۾ هي فرق خاص طور تي انهن بحثن ۾ اهميت رکي ٿو، جتي اهو جائزو ورتو وڃي ٿو ته [[مور جو قانون]] اڃا تائين لاڳو ٿئي ٿو يا نه. == تاريخ == === پهريان مربوط سرڪٽ === {{Main|مربوط سرڪٽ جي ايجاد}} {{See also|پلينر عمل|پي–اين جنڪشن آئسوليشن|سطحي پاسيويشن}} [[File:Kilby solid circuit.jpg|thumb|right|[[جيڪ ڪلبي]] جو اصل مربوط سرڪٽ، جيڪو دنيا جو پهريون مربوط سرڪٽ هو. اهو [[جرمينيم]] تي تيار ڪيو ويو هو ۽ ان ۾ سون جي تارن ذريعي رابطن (Interconnects) جو استعمال ڪيو ويو هو.]] [[File:Robert Noyce with Motherboard 1959.png|thumb|[[رابرٽ نوئس]] 1959ع ۾ پهريون مونولٿڪ مربوط سرڪٽ ايجاد ڪيو. هي چِپ [[سلڪون]] مان تيار ڪئي وئي هئي.]] [[مربوط سرڪٽ]] (IC) کان اڳ هڪ بنيادي تصور ننڍن سيرامڪ بنيادن (Ceramic Substrates) جي تياري هو، جن کي ''مائڪروماڊيول'' چيو ويندو هو.<ref name=micromodules/> هر مائڪروماڊيول ۾ هڪ ننڍڙو برقي جزو شامل هوندو هو.<ref name=micromodules/> انهن ماڊيولن کي پوءِ پاڻ ۾ ڳنڍي ٻه يا ٽي-رخي ٺوس جال (Grid) جي صورت ۾ ترتيب ڏئي سگهجي پئي. 1957ع ۾ هن خيال کي تمام گهڻو اميد افزا سمجهيو ويو ۽ [[جيڪ ڪلبي]] ان کي [[آمريڪي فوج]] آڏو پيش ڪيو،<ref name="micromodules" /> جنهن جي نتيجي ۾ مختصر عرصي لاءِ ''مائڪروماڊيول پروگرام'' شروع ڪيو ويو، جيڪو 1951ع جي ''پروجيڪٽ ٽِنڪر ٽاءِ'' سان گهڻي حد تائين مشابهت رکندو هو.<ref name=micromodules>{{Cite web|url=http://www.eetimes.com/special/special_issues/millennium/milestones/kilby.html|title=Micromodules: the ultimate package|last=Rostky|first=George|website=EE Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20100107111717/http://www.eetimes.com/special/special_issues/millennium/milestones/kilby.html|archive-date=2010-01-07|access-date=2018-04-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chipsetc.com/the-rca-micromodule.html|title=The RCA Micromodule|website=Vintage Computer Chip Collectibles, Memorabilia & Jewelry|access-date=2018-04-23}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tdCjBQAAQBAJ&q=micromodule&pg=PA392|title=American Microelectronics Data Annual 1964–65|last1=Dummer|first1=G. W. A.|last2=Robertson|first2=J. Mackenzie|date=2014-05-16|publisher=Elsevier|isbn=978-1-4831-8549-1|pages=392–397, 405–406}}</ref> تنهن هوندي به، جيئن جيئن اهو منصوبو اڳتي وڌيو، ڪلبي هڪ مڪمل طور نئون طريقو پيش ڪيو، جيڪو بعد ۾ خود '''مربوط سرڪٽ''' جي صورت اختيار ڪري ويو. 84mt9nlgta5xhbu95yvvrbqmidvjcdz 390397 390396 2026-07-01T20:02:08Z Intisar Ali 8681 390397 wikitext text/x-wiki {{Short description|سيميڪنڊڪٽر مادّي جي ننڍڙي، هموار ٽڪري تي تيار ڪيل اليڪٽرانڪ سرڪٽ}} [[File:NXP PCF8577C LCD driver with I²C (Colour Corrected).jpg|thumb|[[LCD]] کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[مربوط سرڪٽ]] جي [[ڊائي (مربوط سرڪٽ)|ڊائي]] جي خوردبيني تصوير. [[پن ترتيب]]ون مربوط سرڪٽ جي چوڌاري موجود اونداهن دائرن جي صورت ۾ نظر اچن ٿيون.]] '''مربوط سرڪٽ''' ('''IC''')، جيڪو '''مائڪروچپ''' يا رڳو '''چپ''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، [[اليڪٽرانڪ سرڪٽ]]ن جو هڪ ٺهڪندڙ مجموعو هوندو آهي، جيڪو مختلف [[اليڪٽرانڪ جزا|اليڪٽرانڪ جزن]]، جهڙوڪ [[ٽرانزسٽر]]، [[مزاحم]]، [[ڪيپيسيٽر]] ۽ انهن جي پاڻ ۾ ڳانڍاپن تي مشتمل هوندو آهي.<ref name="chipBasics">{{cite web |url=https://www.asml.com/en/technology/all-about-microchips/microchip-basics |title=The basics of microchips |publisher=[[ASML Holding|ASML]]}}</ref> اهي جزا [[سيميڪنڊڪٽر]] مادّي جي هڪ پتلي ۽ هموار ٽڪري (''چپ'') تي تيار ڪيا ويندا آهن، جيڪا گهڻو ڪري [[سلڪون]] مان ٺهيل هوندي آهي.<ref name="chipBasics"/> مربوط سرڪٽ ڪيترن ئي قسمن جي اليڪٽرانڪ اوزارن، جهڙوڪ [[ڪمپيوٽر]]، [[اسمارٽ فون]] ۽ [[ٽيليويزن]]، جو بنيادي حصو آهن، جتي اهي ڊيٽا جي پروسيسنگ، ڪنٽرول ۽ ذخيريداري جهڙا ڪم سرانجام ڏين ٿا. انهن اوزارن جي ننڍي سائيز، بهتر ڪارڪردگي ۽ گهٽ قيمت ممڪن بڻائي، مربوط سرڪٽن [[اليڪٽرانڪس]] جي شعبي ۾ بنيادي تبديلي آندي آهي. الڳ الڳ جزن مان تيار ڪيل سرڪٽن جي ڀيٽ ۾، مربوط سرڪٽ ڪيترائي ڀيرا ننڍا، وڌيڪ تيز، وڌيڪ توانائي بچائيندڙ ۽ گهٽ خرچ وارا هوندا آهن، جنهن جي نتيجي ۾ انهن تي تمام وڏي تعداد ۾ [[ٽرانزسٽر]] شامل ڪري سگهجن ٿا. وڏي پيماني تي پيداوار جي صلاحيت، اعليٰ ڀروسي جوڳائپ، ۽ [[مربوط سرڪٽ ڊزائن]] جي معياري ۽ ماڊيولر طريقي سبب، الڳ ٽرانزسٽرن تي ٻڌل ڊزائن تيزيءَ سان ختم ٿي ويا. اڄڪلهه تقريباً هر [[اليڪٽرانڪ اوزار]] ۾ مربوط سرڪٽ استعمال ٿين ٿا ۽ انهن جديد ٽيڪنالاجي ۾ انقلاب آندو آهي. [[ڪمپيوٽر پروسيسر]]، [[مائڪرو ڪنٽرولر]]، [[ڊجيٽل سگنل پروسيسر]] ۽ [[گهريلو اوزار]]ن ۾ استعمال ٿيندڙ ايمبيڊڊ پروسيسنگ چپون، پنهنجي ننڍي سائيز، گهٽ قيمت ۽ گهڻ مقصدي استعمال سبب جديد سماج لاءِ بنيادي اهميت رکن ٿيون. [[تمام وڏي پيماني واري مربوطي]] (VLSI)، [[سيميڪنڊڪٽر اوزارن جي تياري]] واري ٽيڪنالاجي ۾ ٿيندڙ ترقي سبب عملي صورت اختيار ڪري سگهي. 1960ع واري ڏهاڪي کان وٺي، چپن جي سائيز، رفتار ۽ گنجائش ۾ غيرمعمولي واڌ آئي آهي، جنهن جو بنيادي سبب اهي فني واڌارا آهن، جن ساڳئي ماپ جي چپ تي وڌيڪ ۽ وڌيڪ ٽرانزسٽر شامل ڪرڻ ممڪن بڻايو. اڄڪلهه هڪ جديد چپ، انسان جي آڱر جي ننهن جيتري ايراضيءَ ۾ اربين ٽرانزسٽر رکي سگهي ٿي. اهي ترقيون، جيڪي تقريباً [[مور جو قانون]] جي پيروي ڪن ٿيون، اڄ جي ڪمپيوٽر چپن کي 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعاتي چپن جي ڀيٽ ۾ لکين ڀيرا وڌيڪ گنجائش ۽ هزارين ڀيرا وڌيڪ رفتار فراهم ڪن ٿيون. مربوط سرڪٽن کي الڳ جزن مان ٺهيل سرڪٽن جي مقابلي ۾ ٽي بنيادي فائدا حاصل آهن: سائيز، قيمت ۽ ڪارڪردگي. انهن جي سائيز ۽ قيمت گهٽ هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سڀئي جزا گڏجي [[فوٽولٿوگرافي]] ذريعي هڪ ئي يونٽ طور تيار ڪيا ويندا آهن، نه ڪي هر [[ٽرانزسٽر]] کي الڳ الڳ جوڙي. ان کان علاوه، پيڪيج ٿيل مربوط سرڪٽ، الڳ سرڪٽن جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ مواد استعمال ڪندا آهن. انهن جي ڪارڪردگي وڌيڪ هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن جزا هڪ ٻئي جي ويجهو هجڻ سبب تمام تيزيءَ سان ڪم ڪن ٿا ۽ نسبتاً گهٽ بجلي استعمال ڪن ٿا. البت، انهن جو بنيادي نقصان اهو آهي ته انهن جي ڊزائن تيار ڪرڻ جي شروعاتي قيمت ۽ ڪارخاني جي تعمير تي ايندڙ سرمائيداري خرچ انتهائي وڌيڪ هوندو آهي. انهيءَ ڪري مربوط سرڪٽ صرف تڏهن تجارتي طور فائديمند ٿيندا آهن، جڏهن وڏي پيماني تي پيداوار جي توقع هجي. == اصطلاح == '''مربوط سرڪٽ''' (IC) جي رسمي تعريف هن ريت ڪئي وئي آهي:<ref>{{cite web |url=http://www.jedec.org/standards-documents/dictionary/terms/integrated-circuit-ic |title=Integrated circuit (IC) |publisher=[[JEDEC]]}}</ref> {{quote|اهڙو سرڪٽ، جنهن جا سڀ يا ڪي سرڪٽي جزا هڪ ٻئي سان اڻٽٽ نموني ڳنڍيل ۽ برقي طور پاڻ ۾ مربوط هجن، اهڙيءَ طرح جو تعمير ۽ واپار جي مقصدن لاءِ ان کي هڪ اڻورهائتو (ناقابلِ تقسيم) يونٽ سمجهيو وڃي.}} سخت فني مفهوم ۾، هي اصطلاح هڪ ئي ٽڪري تي تيار ڪيل سرڪٽ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن کي اصل ۾ '''[[مونولٿڪ مربوط سرڪٽ]]''' چيو ويندو هو. اهڙي سرڪٽ ۾ سڄو سرڪٽ [[سلڪون]] جي هڪ ئي ٽڪري تي تعمير ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite web |title=The first monolithic integrated circuits |url=http://homepages.nildram.co.uk/~wylie/ICs/monolith.htm |quote=Nowadays when people say 'integrated circuit' they usually mean a monolithic IC, where the entire circuit is constructed in a single piece of silicon. |last=Wylie |first=Andrew |year=2009 |access-date=14 March 2011 |archive-date=4 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180504074623/http://homepages.nildram.co.uk/~wylie/ICs/monolith.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite book| last1 = Horowitz| first1 = Paul| last2 = Hill| first2 = Winfield| title = The Art of Electronics| edition = 2nd| year = 1989| publisher = Cambridge University Press| isbn = 978-0-521-37095-0| page = [https://archive.org/details/artofelectronics00horo/page/61 61]| url = https://archive.org/details/artofelectronics00horo/page/61}}</ref> عام استعمال ۾، ''مربوط سرڪٽ'' جي اصطلاح ۾ اهي سرڪٽ پڻ شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي هن سخت تعريف تي پورو نٿا لهن ۽ مختلف ٽيڪنالاجين، جهڙوڪ [[3D مربوط سرڪٽ]]، [[2.5D مربوط سرڪٽ]]، [[گهڻ-چپ ماڊيول]] (MCM)، [[پتلي-فلم ٽرانزسٽر]]، [[ٿلهي-فلم ٽيڪنالاجي]] يا [[هائبرڊ مربوط سرڪٽ]] ذريعي تيار ڪيا ويندا آهن. اصطلاحن ۾ هي فرق خاص طور تي انهن بحثن ۾ اهميت رکي ٿو، جتي اهو جائزو ورتو وڃي ٿو ته [[مور جو قانون]] اڃا تائين لاڳو ٿئي ٿو يا نه. == تاريخ == === پهريان مربوط سرڪٽ === {{Main|مربوط سرڪٽ جي ايجاد}} {{See also|پلينر عمل|پي–اين جنڪشن آئسوليشن|سطحي پاسيويشن}} [[File:Kilby solid circuit.jpg|thumb|right|[[جيڪ ڪلبي]] جو اصل مربوط سرڪٽ، جيڪو دنيا جو پهريون مربوط سرڪٽ هو. اهو [[جرمينيم]] تي تيار ڪيو ويو هو ۽ ان ۾ سون جي تارن ذريعي رابطن (Interconnects) جو استعمال ڪيو ويو هو.]] [[File:Robert Noyce with Motherboard 1959.png|thumb|[[رابرٽ نوئس]] 1959ع ۾ پهريون مونولٿڪ مربوط سرڪٽ ايجاد ڪيو. هي چِپ [[سلڪون]] مان تيار ڪئي وئي هئي.]] [[مربوط سرڪٽ]] (IC) کان اڳ هڪ بنيادي تصور ننڍن سيرامڪ بنيادن (Ceramic Substrates) جي تياري هو، جن کي ''مائڪروماڊيول'' چيو ويندو هو.<ref name=micromodules/> هر مائڪروماڊيول ۾ هڪ ننڍڙو برقي جزو شامل هوندو هو.<ref name=micromodules/> انهن ماڊيولن کي پوءِ پاڻ ۾ ڳنڍي ٻه يا ٽي-رخي ٺوس جال (Grid) جي صورت ۾ ترتيب ڏئي سگهجي پئي. 1957ع ۾ هن خيال کي تمام گهڻو اميد افزا سمجهيو ويو ۽ [[جيڪ ڪلبي]] ان کي [[آمريڪي فوج]] آڏو پيش ڪيو،<ref name="micromodules" /> جنهن جي نتيجي ۾ مختصر عرصي لاءِ ''مائڪروماڊيول پروگرام'' شروع ڪيو ويو، جيڪو 1951ع جي ''پروجيڪٽ ٽِنڪر ٽاءِ'' سان گهڻي حد تائين مشابهت رکندو هو.<ref name=micromodules>{{Cite web|url=http://www.eetimes.com/special/special_issues/millennium/milestones/kilby.html|title=Micromodules: the ultimate package|last=Rostky|first=George|website=EE Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20100107111717/http://www.eetimes.com/special/special_issues/millennium/milestones/kilby.html|archive-date=2010-01-07|access-date=2018-04-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chipsetc.com/the-rca-micromodule.html|title=The RCA Micromodule|website=Vintage Computer Chip Collectibles, Memorabilia & Jewelry|access-date=2018-04-23}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tdCjBQAAQBAJ&q=micromodule&pg=PA392|title=American Microelectronics Data Annual 1964–65|last1=Dummer|first1=G. W. A.|last2=Robertson|first2=J. Mackenzie|date=2014-05-16|publisher=Elsevier|isbn=978-1-4831-8549-1|pages=392–397, 405–406}}</ref> تنهن هوندي به، جيئن جيئن اهو منصوبو اڳتي وڌيو، ڪلبي هڪ مڪمل طور نئون طريقو پيش ڪيو، جيڪو بعد ۾ خود '''مربوط سرڪٽ''' جي صورت اختيار ڪري ويو. نئين طور [[ٽيڪساس انسٽرومينٽس]] ۾ ملازمت اختيار ڪرڻ کان پوءِ، [[جيڪ ڪلبي]] جولاءِ 1958ع ۾ مربوط سرڪٽ بابت پنهنجا شروعاتي خيال قلمبند ڪيا ۽ 12 سيپٽمبر 1958ع تي مربوط سرڪٽ جو پهريون ڪامياب عملي نمونو پيش ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو.<ref name="TIJackBuilt">{{cite web | title=The Chip That Jack Built Changed the World | publisher=Texas Instruments | date=1997-09-09 | url=http://www.ti.com/corp/docs/kilbyctr/jackbuilt.shtml | archive-url=https://web.archive.org/web/20000418135808/http://www.ti.com/corp/docs/kilbyctr/jackbuilt.shtml | archive-date=2000-04-18 | url-status=unfit}}</ref> 6 فيبروري 1959ع تي داخل ڪيل پنهنجي پيٽنٽ درخواست ۾،<ref>{{cite patent |inventor-last=Kilby |inventor-first=Jack S. |title=Miniaturized Electronic Circuits |country=US |status=Patent|number=3138743 |fdate=6 February 1959 |pubdate=23 June 1964}}</ref> ڪلبي پنهنجي نئين ايجاد کي ''"سيميڪنڊڪٽر مادي جو اهڙو جسم، جنهن ۾ برقي سرڪٽ جا سڀئي جزا مڪمل طور تي پاڻ ۾ مربوط هجن"'' طور بيان ڪيو.<ref>{{cite book| last = Winston| first = Brian| title = Media Technology and Society: A History: From the Telegraph to the Internet| url = https://books.google.com/books?id=gfeCXlElJTwC&pg=PA221| year = 1998| publisher = Routledge| isbn = 978-0-415-14230-4| page = 221 }}</ref> هن نئين ايجاد جو پهريون گراهڪ [[آمريڪي هوائي فوج]] هئي.<ref>{{cite web|url=https://www.ti.com/corp/docs/company/history/timeline/defense/1960/docs/61-first_ic.htm |title=Texas Instruments – 1961 First IC-based computer |publisher=Texas Instruments |access-date=2012-08-13}}</ref> مربوط سرڪٽ جي ايجاد ۾ پنهنجي حصي جي اعتراف طور ڪلبي کي سال 2000ع جو [[طبعيات جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref>{{cite web | title=The Nobel Prize in Physics 2000 | website=Nobel Prize | date=2000-10-10 | url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2000/press-release/}}</ref> تنهن هوندي به، ڪلبي جي ايجاد حقيقي '''مونولٿڪ مربوط سرڪٽ''' نه هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ ٻاهرين سون جي تارن ذريعي ڳانڍاپا (Interconnections) استعمال ڪيا ويا هئا، جنهن سبب وڏي پيماني تي پيداوار عملي طور ممڪن نه هئي.<ref name="nasa">{{cite web |title=Integrated circuits |url=https://www.hq.nasa.gov/alsj/ic-pg3.html |website=[[NASA]] |access-date=13 August 2019}}</ref> تقريباً ڇهن مهينن کان پوءِ [[رابرٽ نوئس]]، جيڪو [[فيئرچائلڊ سيميڪنڊڪٽر]] سان لاڳاپيل هو، پهريون عملي '''مونولٿڪ مربوط سرڪٽ چِپ''' تيار ڪيو.<ref name="computerhistory1959">{{cite web |title=1959: Practical Monolithic Integrated Circuit Concept Patented |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/practical-monolithic-integrated-circuit-concept-patented/ |website=[[Computer History Museum]] |access-date=13 August 2019}}</ref><ref name="nasa"/> 98ibvgmay40834wn39zxrehwvbfeejl 390398 390397 2026-07-01T20:03:06Z Intisar Ali 8681 390398 wikitext text/x-wiki {{Short description|سيميڪنڊڪٽر مادّي جي ننڍڙي، هموار ٽڪري تي تيار ڪيل اليڪٽرانڪ سرڪٽ}} [[File:NXP PCF8577C LCD driver with I²C (Colour Corrected).jpg|thumb|[[LCD]] کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[مربوط سرڪٽ]] جي [[ڊائي (مربوط سرڪٽ)|ڊائي]] جي خوردبيني تصوير. [[پن ترتيب]]ون مربوط سرڪٽ جي چوڌاري موجود اونداهن دائرن جي صورت ۾ نظر اچن ٿيون.]] '''مربوط سرڪٽ''' ('''IC''')، جيڪو '''مائڪروچپ''' يا رڳو '''چپ''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، [[اليڪٽرانڪ سرڪٽ]]ن جو هڪ ٺهڪندڙ مجموعو هوندو آهي، جيڪو مختلف [[اليڪٽرانڪ جزا|اليڪٽرانڪ جزن]]، جهڙوڪ [[ٽرانزسٽر]]، [[مزاحم]]، [[ڪيپيسيٽر]] ۽ انهن جي پاڻ ۾ ڳانڍاپن تي مشتمل هوندو آهي.<ref name="chipBasics">{{cite web |url=https://www.asml.com/en/technology/all-about-microchips/microchip-basics |title=The basics of microchips |publisher=[[ASML Holding|ASML]]}}</ref> اهي جزا [[سيميڪنڊڪٽر]] مادّي جي هڪ پتلي ۽ هموار ٽڪري (''چپ'') تي تيار ڪيا ويندا آهن، جيڪا گهڻو ڪري [[سلڪون]] مان ٺهيل هوندي آهي.<ref name="chipBasics"/> مربوط سرڪٽ ڪيترن ئي قسمن جي اليڪٽرانڪ اوزارن، جهڙوڪ [[ڪمپيوٽر]]، [[اسمارٽ فون]] ۽ [[ٽيليويزن]]، جو بنيادي حصو آهن، جتي اهي ڊيٽا جي پروسيسنگ، ڪنٽرول ۽ ذخيريداري جهڙا ڪم سرانجام ڏين ٿا. انهن اوزارن جي ننڍي سائيز، بهتر ڪارڪردگي ۽ گهٽ قيمت ممڪن بڻائي، مربوط سرڪٽن [[اليڪٽرانڪس]] جي شعبي ۾ بنيادي تبديلي آندي آهي. الڳ الڳ جزن مان تيار ڪيل سرڪٽن جي ڀيٽ ۾، مربوط سرڪٽ ڪيترائي ڀيرا ننڍا، وڌيڪ تيز، وڌيڪ توانائي بچائيندڙ ۽ گهٽ خرچ وارا هوندا آهن، جنهن جي نتيجي ۾ انهن تي تمام وڏي تعداد ۾ [[ٽرانزسٽر]] شامل ڪري سگهجن ٿا. وڏي پيماني تي پيداوار جي صلاحيت، اعليٰ ڀروسي جوڳائپ، ۽ [[مربوط سرڪٽ ڊزائن]] جي معياري ۽ ماڊيولر طريقي سبب، الڳ ٽرانزسٽرن تي ٻڌل ڊزائن تيزيءَ سان ختم ٿي ويا. اڄڪلهه تقريباً هر [[اليڪٽرانڪ اوزار]] ۾ مربوط سرڪٽ استعمال ٿين ٿا ۽ انهن جديد ٽيڪنالاجي ۾ انقلاب آندو آهي. [[ڪمپيوٽر پروسيسر]]، [[مائڪرو ڪنٽرولر]]، [[ڊجيٽل سگنل پروسيسر]] ۽ [[گهريلو اوزار]]ن ۾ استعمال ٿيندڙ ايمبيڊڊ پروسيسنگ چپون، پنهنجي ننڍي سائيز، گهٽ قيمت ۽ گهڻ مقصدي استعمال سبب جديد سماج لاءِ بنيادي اهميت رکن ٿيون. [[تمام وڏي پيماني واري مربوطي]] (VLSI)، [[سيميڪنڊڪٽر اوزارن جي تياري]] واري ٽيڪنالاجي ۾ ٿيندڙ ترقي سبب عملي صورت اختيار ڪري سگهي. 1960ع واري ڏهاڪي کان وٺي، چپن جي سائيز، رفتار ۽ گنجائش ۾ غيرمعمولي واڌ آئي آهي، جنهن جو بنيادي سبب اهي فني واڌارا آهن، جن ساڳئي ماپ جي چپ تي وڌيڪ ۽ وڌيڪ ٽرانزسٽر شامل ڪرڻ ممڪن بڻايو. اڄڪلهه هڪ جديد چپ، انسان جي آڱر جي ننهن جيتري ايراضيءَ ۾ اربين ٽرانزسٽر رکي سگهي ٿي. اهي ترقيون، جيڪي تقريباً [[مور جو قانون]] جي پيروي ڪن ٿيون، اڄ جي ڪمپيوٽر چپن کي 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعاتي چپن جي ڀيٽ ۾ لکين ڀيرا وڌيڪ گنجائش ۽ هزارين ڀيرا وڌيڪ رفتار فراهم ڪن ٿيون. مربوط سرڪٽن کي الڳ جزن مان ٺهيل سرڪٽن جي مقابلي ۾ ٽي بنيادي فائدا حاصل آهن: سائيز، قيمت ۽ ڪارڪردگي. انهن جي سائيز ۽ قيمت گهٽ هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سڀئي جزا گڏجي [[فوٽولٿوگرافي]] ذريعي هڪ ئي يونٽ طور تيار ڪيا ويندا آهن، نه ڪي هر [[ٽرانزسٽر]] کي الڳ الڳ جوڙي. ان کان علاوه، پيڪيج ٿيل مربوط سرڪٽ، الڳ سرڪٽن جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ مواد استعمال ڪندا آهن. انهن جي ڪارڪردگي وڌيڪ هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن جزا هڪ ٻئي جي ويجهو هجڻ سبب تمام تيزيءَ سان ڪم ڪن ٿا ۽ نسبتاً گهٽ بجلي استعمال ڪن ٿا. البت، انهن جو بنيادي نقصان اهو آهي ته انهن جي ڊزائن تيار ڪرڻ جي شروعاتي قيمت ۽ ڪارخاني جي تعمير تي ايندڙ سرمائيداري خرچ انتهائي وڌيڪ هوندو آهي. انهيءَ ڪري مربوط سرڪٽ صرف تڏهن تجارتي طور فائديمند ٿيندا آهن، جڏهن وڏي پيماني تي پيداوار جي توقع هجي. == اصطلاح == '''مربوط سرڪٽ''' (IC) جي رسمي تعريف هن ريت ڪئي وئي آهي:<ref>{{cite web |url=http://www.jedec.org/standards-documents/dictionary/terms/integrated-circuit-ic |title=Integrated circuit (IC) |publisher=[[JEDEC]]}}</ref> {{quote|اهڙو سرڪٽ، جنهن جا سڀ يا ڪي سرڪٽي جزا هڪ ٻئي سان اڻٽٽ نموني ڳنڍيل ۽ برقي طور پاڻ ۾ مربوط هجن، اهڙيءَ طرح جو تعمير ۽ واپار جي مقصدن لاءِ ان کي هڪ اڻورهائتو (ناقابلِ تقسيم) يونٽ سمجهيو وڃي.}} سخت فني مفهوم ۾، هي اصطلاح هڪ ئي ٽڪري تي تيار ڪيل سرڪٽ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن کي اصل ۾ '''[[مونولٿڪ مربوط سرڪٽ]]''' چيو ويندو هو. اهڙي سرڪٽ ۾ سڄو سرڪٽ [[سلڪون]] جي هڪ ئي ٽڪري تي تعمير ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite web |title=The first monolithic integrated circuits |url=http://homepages.nildram.co.uk/~wylie/ICs/monolith.htm |quote=Nowadays when people say 'integrated circuit' they usually mean a monolithic IC, where the entire circuit is constructed in a single piece of silicon. |last=Wylie |first=Andrew |year=2009 |access-date=14 March 2011 |archive-date=4 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180504074623/http://homepages.nildram.co.uk/~wylie/ICs/monolith.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite book| last1 = Horowitz| first1 = Paul| last2 = Hill| first2 = Winfield| title = The Art of Electronics| edition = 2nd| year = 1989| publisher = Cambridge University Press| isbn = 978-0-521-37095-0| page = [https://archive.org/details/artofelectronics00horo/page/61 61]| url = https://archive.org/details/artofelectronics00horo/page/61}}</ref> عام استعمال ۾، ''مربوط سرڪٽ'' جي اصطلاح ۾ اهي سرڪٽ پڻ شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي هن سخت تعريف تي پورو نٿا لهن ۽ مختلف ٽيڪنالاجين، جهڙوڪ [[3D مربوط سرڪٽ]]، [[2.5D مربوط سرڪٽ]]، [[گهڻ-چپ ماڊيول]] (MCM)، [[پتلي-فلم ٽرانزسٽر]]، [[ٿلهي-فلم ٽيڪنالاجي]] يا [[هائبرڊ مربوط سرڪٽ]] ذريعي تيار ڪيا ويندا آهن. اصطلاحن ۾ هي فرق خاص طور تي انهن بحثن ۾ اهميت رکي ٿو، جتي اهو جائزو ورتو وڃي ٿو ته [[مور جو قانون]] اڃا تائين لاڳو ٿئي ٿو يا نه. == تاريخ == === پهريان مربوط سرڪٽ === {{Main|مربوط سرڪٽ جي ايجاد}} {{See also|پلينر عمل|پي–اين جنڪشن آئسوليشن|سطحي پاسيويشن}} [[File:Kilby solid circuit.jpg|thumb|right|[[جيڪ ڪلبي]] جو اصل مربوط سرڪٽ، جيڪو دنيا جو پهريون مربوط سرڪٽ هو. اهو [[جرمينيم]] تي تيار ڪيو ويو هو ۽ ان ۾ سون جي تارن ذريعي رابطن (Interconnects) جو استعمال ڪيو ويو هو.]] [[File:Robert Noyce with Motherboard 1959.png|thumb|[[رابرٽ نوئس]] 1959ع ۾ پهريون مونولٿڪ مربوط سرڪٽ ايجاد ڪيو. هي چِپ [[سلڪون]] مان تيار ڪئي وئي هئي.]] [[مربوط سرڪٽ]] (IC) کان اڳ هڪ بنيادي تصور ننڍن سيرامڪ بنيادن (Ceramic Substrates) جي تياري هو، جن کي ''مائڪروماڊيول'' چيو ويندو هو.<ref name=micromodules/> هر مائڪروماڊيول ۾ هڪ ننڍڙو برقي جزو شامل هوندو هو.<ref name=micromodules/> انهن ماڊيولن کي پوءِ پاڻ ۾ ڳنڍي ٻه يا ٽي-رخي ٺوس جال (Grid) جي صورت ۾ ترتيب ڏئي سگهجي پئي. 1957ع ۾ هن خيال کي تمام گهڻو اميد افزا سمجهيو ويو ۽ [[جيڪ ڪلبي]] ان کي [[آمريڪي فوج]] آڏو پيش ڪيو،<ref name="micromodules" /> جنهن جي نتيجي ۾ مختصر عرصي لاءِ ''مائڪروماڊيول پروگرام'' شروع ڪيو ويو، جيڪو 1951ع جي ''پروجيڪٽ ٽِنڪر ٽاءِ'' سان گهڻي حد تائين مشابهت رکندو هو.<ref name=micromodules>{{Cite web|url=http://www.eetimes.com/special/special_issues/millennium/milestones/kilby.html|title=Micromodules: the ultimate package|last=Rostky|first=George|website=EE Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20100107111717/http://www.eetimes.com/special/special_issues/millennium/milestones/kilby.html|archive-date=2010-01-07|access-date=2018-04-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chipsetc.com/the-rca-micromodule.html|title=The RCA Micromodule|website=Vintage Computer Chip Collectibles, Memorabilia & Jewelry|access-date=2018-04-23}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tdCjBQAAQBAJ&q=micromodule&pg=PA392|title=American Microelectronics Data Annual 1964–65|last1=Dummer|first1=G. W. A.|last2=Robertson|first2=J. Mackenzie|date=2014-05-16|publisher=Elsevier|isbn=978-1-4831-8549-1|pages=392–397, 405–406}}</ref> تنهن هوندي به، جيئن جيئن اهو منصوبو اڳتي وڌيو، ڪلبي هڪ مڪمل طور نئون طريقو پيش ڪيو، جيڪو بعد ۾ خود '''مربوط سرڪٽ''' جي صورت اختيار ڪري ويو. نئين طور [[ٽيڪساس انسٽرومينٽس]] ۾ ملازمت اختيار ڪرڻ کان پوءِ، [[جيڪ ڪلبي]] جولاءِ 1958ع ۾ مربوط سرڪٽ بابت پنهنجا شروعاتي خيال قلمبند ڪيا ۽ 12 سيپٽمبر 1958ع تي مربوط سرڪٽ جو پهريون ڪامياب عملي نمونو پيش ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو.<ref name="TIJackBuilt">{{cite web | title=The Chip That Jack Built Changed the World | publisher=Texas Instruments | date=1997-09-09 | url=http://www.ti.com/corp/docs/kilbyctr/jackbuilt.shtml | archive-url=https://web.archive.org/web/20000418135808/http://www.ti.com/corp/docs/kilbyctr/jackbuilt.shtml | archive-date=2000-04-18 | url-status=unfit}}</ref> 6 فيبروري 1959ع تي داخل ڪيل پنهنجي پيٽنٽ درخواست ۾،<ref>{{cite patent |inventor-last=Kilby |inventor-first=Jack S. |title=Miniaturized Electronic Circuits |country=US |status=Patent|number=3138743 |fdate=6 February 1959 |pubdate=23 June 1964}}</ref> ڪلبي پنهنجي نئين ايجاد کي ''"سيميڪنڊڪٽر مادي جو اهڙو جسم، جنهن ۾ برقي سرڪٽ جا سڀئي جزا مڪمل طور تي پاڻ ۾ مربوط هجن"'' طور بيان ڪيو.<ref>{{cite book| last = Winston| first = Brian| title = Media Technology and Society: A History: From the Telegraph to the Internet| url = https://books.google.com/books?id=gfeCXlElJTwC&pg=PA221| year = 1998| publisher = Routledge| isbn = 978-0-415-14230-4| page = 221 }}</ref> هن نئين ايجاد جو پهريون گراهڪ [[آمريڪي هوائي فوج]] هئي.<ref>{{cite web|url=https://www.ti.com/corp/docs/company/history/timeline/defense/1960/docs/61-first_ic.htm |title=Texas Instruments – 1961 First IC-based computer |publisher=Texas Instruments |access-date=2012-08-13}}</ref> مربوط سرڪٽ جي ايجاد ۾ پنهنجي حصي جي اعتراف طور ڪلبي کي سال 2000ع جو [[طبعيات جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref>{{cite web | title=The Nobel Prize in Physics 2000 | website=Nobel Prize | date=2000-10-10 | url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2000/press-release/}}</ref> تنهن هوندي به، ڪلبي جي ايجاد حقيقي '''مونولٿڪ مربوط سرڪٽ''' نه هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ ٻاهرين سون جي تارن ذريعي ڳانڍاپا (Interconnections) استعمال ڪيا ويا هئا، جنهن سبب وڏي پيماني تي پيداوار عملي طور ممڪن نه هئي.<ref name="nasa">{{cite web |title=Integrated circuits |url=https://www.hq.nasa.gov/alsj/ic-pg3.html |website=[[NASA]] |access-date=13 August 2019}}</ref> تقريباً ڇهن مهينن کان پوءِ [[رابرٽ نوئس]]، جيڪو [[فيئرچائلڊ سيميڪنڊڪٽر]] سان لاڳاپيل هو، پهريون عملي '''مونولٿڪ مربوط سرڪٽ چِپ''' تيار ڪيو.<ref name="computerhistory1959">{{cite web |title=1959: Practical Monolithic Integrated Circuit Concept Patented |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/practical-monolithic-integrated-circuit-concept-patented/ |website=[[Computer History Museum]] |access-date=13 August 2019}}</ref><ref name="nasa"/> رابرٽ نوئس جي مونولٿڪ مربوط سرڪٽ چِپ جي تياري ڪيترين ئي اهم ايجادن جي نتيجي ۾ ممڪن ٿي. انهن ۾ [[جين هورني]] جو [[پلينر عمل]] ۽ [[ڪرٽ ليهوويڪ]] جو [[پي–اين جنڪشن آئسوليشن]] شامل هئا. هورني جي ايجاد پاڻ به [[ڪارل فروش]] ۽ [[لنڪن ڊيرڪ]] جي سلڪون ڊاءِ آڪسائيڊ ماسڪنگ، سطحي تحفظ (Surface Protection) ۽ پاسيويشن بابت تحقيق،<ref name="patents.google.com">{{Cite patent|number=US2802760A|title=Oxidation of semiconductive surfaces for controlled diffusion|gdate=1957-08-13|invent1=Lincoln|invent2=Frosch|inventor1-first=Derick|inventor2-first=Carl J.|url=https://patents.google.com/patent/US2802760A}}</ref><ref name="iopscience.iop.org">{{cite journal |last1=Frosch |first1=C. J. |last2=Derick |first2=L |title=Surface Protection and Selective Masking during Diffusion in Silicon |journal=Journal of the Electrochemical Society |date=1957 |volume=104 |issue=9 |pages=547 |doi=10.1149/1.2428650 }}</ref><ref name="Lojek1202">{{cite book |last1=Lojek |first1=Bo |title=History of Semiconductor Engineering |date=2007 |publisher=[[Springer Science & Business Media]] |isbn=9783540342588 |page=120}}</ref> ۽ [[چارلس ايس فلر]]، [[جي. اي. ڊٽزنبرگر]] ۽ ٻين محققن جي سلڪون ۾ نجاستن (Impurities) جي ڦهلاءَ (Diffusion) بابت ڪيل ڪم تي ٻڌل هئي.<ref>{{cite journal |last1=Fuller |first1=C. S. |last2=Ditzenberger |first2=J. A. |title=Diffusion of Lithium into Germanium and Silicon |journal=Physical Review |date=July 1953 |volume=91 |issue=1 |pages=193 |doi=10.1103/PhysRev.91.193 |bibcode=1953PhRv...91..193F }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Fuller |first1=C. S. |last2=Struthers |first2=J. D. |last3=Ditzenberger |first3=J. A. |last4=Wolfstirn |first4=K. B. |title=Diffusivity and Solubility of Copper in Germanium |journal=Physical Review |date=15 March 1954 |volume=93 |issue=6 |pages=1182–1189 |doi=10.1103/PhysRev.93.1182 |bibcode=1954PhRv...93.1182F }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Fuller |first1=C. S. |last2=Ditzenberger |first2=J. A. |title=Diffusion of Donor and Acceptor Elements in Silicon |journal=Journal of Applied Physics |date=May 1956 |volume=27 |issue=5 |pages=544–553 |doi=10.1063/1.1722419 |bibcode=1956JAP....27..544F }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Fuller |first1=C.S. |last2=Whelan |first2=J.M. |title=Diffusion, solubility, and electrical behavior of copper in gallium arsenide |journal=Journal of Physics and Chemistry of Solids |date=August 1958 |volume=6 |issue=2–3 |pages=173–177 |doi=10.1016/0022-3697(58)90091-X |bibcode=1958JPCS....6..173F }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Miller |first1=R. C. |last2=Savage |first2=A. |title=Diffusion of Aluminum in Single Crystal Silicon |journal=Journal of Applied Physics |date=December 1956 |volume=27 |issue=12 |pages=1430–1432 |doi=10.1063/1.1722283 |bibcode=1956JAP....27.1430M }}</ref> ڪلبي جي جرمينيم تي ٻڌل ڊزائن جي ابتڙ، نوئس جو ڊزائن [[سلڪون]] تي ٻڌل هو ۽ ان ۾ جين هورني جي پلينر عمل کي استعمال ڪيو ويو، جنهن سان چِپ جي اندر قابلِ اعتماد ايلومينيم برقي ڳانڍاپا (Interconnections) ٺاهڻ ممڪن بڻيا. اڄڪلهه جا جديد مربوط سرڪٽ بنيادي طور نوئس جي مونولٿڪ ڊزائن تي ٻڌل آهن،<ref name="computerhistory1959"/><ref name="nasa"/> نه ته ڪلبي جي شروعاتي نموني تي. 1961ع کان 1965ع تائين [[ناسا]] جو [[اپولو پروگرام]] مربوط سرڪٽن جو دنيا ۾ سڀ کان وڏو واحد صارف هو.<ref name="eldon">{{cite book | last=Hall | first=Eldon C. | title=Journey to the Moon: The History of the Apollo Guidance Computer | publisher=American Institute of Aeronautics and Astronautics | series=Library of Flight | year=1996 | isbn=978-1-56347-185-8 | url=https://books.google.com/books?id=G8Dml1x55r0C | access-date=2023-10-05 | pages=18–19}}</ref> 4tk52vwjekz31cryzllxlw1y08kzcfr 390399 390398 2026-07-01T20:06:33Z Intisar Ali 8681 390399 wikitext text/x-wiki {{Short description|سيميڪنڊڪٽر مادّي جي ننڍڙي، هموار ٽڪري تي تيار ڪيل اليڪٽرانڪ سرڪٽ}} [[File:NXP PCF8577C LCD driver with I²C (Colour Corrected).jpg|thumb|[[LCD]] کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[مربوط سرڪٽ]] جي [[ڊائي (مربوط سرڪٽ)|ڊائي]] جي خوردبيني تصوير. [[پن ترتيب]]ون مربوط سرڪٽ جي چوڌاري موجود اونداهن دائرن جي صورت ۾ نظر اچن ٿيون.]] '''مربوط سرڪٽ''' ('''IC''')، جيڪو '''مائڪروچپ''' يا رڳو '''چپ''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، [[اليڪٽرانڪ سرڪٽ]]ن جو هڪ ٺهڪندڙ مجموعو هوندو آهي، جيڪو مختلف [[اليڪٽرانڪ جزا|اليڪٽرانڪ جزن]]، جهڙوڪ [[ٽرانزسٽر]]، [[مزاحم]]، [[ڪيپيسيٽر]] ۽ انهن جي پاڻ ۾ ڳانڍاپن تي مشتمل هوندو آهي.<ref name="chipBasics">{{cite web |url=https://www.asml.com/en/technology/all-about-microchips/microchip-basics |title=The basics of microchips |publisher=[[ASML Holding|ASML]]}}</ref> اهي جزا [[سيميڪنڊڪٽر]] مادّي جي هڪ پتلي ۽ هموار ٽڪري (''چپ'') تي تيار ڪيا ويندا آهن، جيڪا گهڻو ڪري [[سلڪون]] مان ٺهيل هوندي آهي.<ref name="chipBasics"/> مربوط سرڪٽ ڪيترن ئي قسمن جي اليڪٽرانڪ اوزارن، جهڙوڪ [[ڪمپيوٽر]]، [[اسمارٽ فون]] ۽ [[ٽيليويزن]]، جو بنيادي حصو آهن، جتي اهي ڊيٽا جي پروسيسنگ، ڪنٽرول ۽ ذخيريداري جهڙا ڪم سرانجام ڏين ٿا. انهن اوزارن جي ننڍي سائيز، بهتر ڪارڪردگي ۽ گهٽ قيمت ممڪن بڻائي، مربوط سرڪٽن [[اليڪٽرانڪس]] جي شعبي ۾ بنيادي تبديلي آندي آهي. الڳ الڳ جزن مان تيار ڪيل سرڪٽن جي ڀيٽ ۾، مربوط سرڪٽ ڪيترائي ڀيرا ننڍا، وڌيڪ تيز، وڌيڪ توانائي بچائيندڙ ۽ گهٽ خرچ وارا هوندا آهن، جنهن جي نتيجي ۾ انهن تي تمام وڏي تعداد ۾ [[ٽرانزسٽر]] شامل ڪري سگهجن ٿا. وڏي پيماني تي پيداوار جي صلاحيت، اعليٰ ڀروسي جوڳائپ، ۽ [[مربوط سرڪٽ ڊزائن]] جي معياري ۽ ماڊيولر طريقي سبب، الڳ ٽرانزسٽرن تي ٻڌل ڊزائن تيزيءَ سان ختم ٿي ويا. اڄڪلهه تقريباً هر [[اليڪٽرانڪ اوزار]] ۾ مربوط سرڪٽ استعمال ٿين ٿا ۽ انهن جديد ٽيڪنالاجي ۾ انقلاب آندو آهي. [[ڪمپيوٽر پروسيسر]]، [[مائڪرو ڪنٽرولر]]، [[ڊجيٽل سگنل پروسيسر]] ۽ [[گهريلو اوزار]]ن ۾ استعمال ٿيندڙ ايمبيڊڊ پروسيسنگ چپون، پنهنجي ننڍي سائيز، گهٽ قيمت ۽ گهڻ مقصدي استعمال سبب جديد سماج لاءِ بنيادي اهميت رکن ٿيون. [[تمام وڏي پيماني واري مربوطي]] (VLSI)، [[سيميڪنڊڪٽر اوزارن جي تياري]] واري ٽيڪنالاجي ۾ ٿيندڙ ترقي سبب عملي صورت اختيار ڪري سگهي. 1960ع واري ڏهاڪي کان وٺي، چپن جي سائيز، رفتار ۽ گنجائش ۾ غيرمعمولي واڌ آئي آهي، جنهن جو بنيادي سبب اهي فني واڌارا آهن، جن ساڳئي ماپ جي چپ تي وڌيڪ ۽ وڌيڪ ٽرانزسٽر شامل ڪرڻ ممڪن بڻايو. اڄڪلهه هڪ جديد چپ، انسان جي آڱر جي ننهن جيتري ايراضيءَ ۾ اربين ٽرانزسٽر رکي سگهي ٿي. اهي ترقيون، جيڪي تقريباً [[مور جو قانون]] جي پيروي ڪن ٿيون، اڄ جي ڪمپيوٽر چپن کي 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعاتي چپن جي ڀيٽ ۾ لکين ڀيرا وڌيڪ گنجائش ۽ هزارين ڀيرا وڌيڪ رفتار فراهم ڪن ٿيون. مربوط سرڪٽن کي الڳ جزن مان ٺهيل سرڪٽن جي مقابلي ۾ ٽي بنيادي فائدا حاصل آهن: سائيز، قيمت ۽ ڪارڪردگي. انهن جي سائيز ۽ قيمت گهٽ هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سڀئي جزا گڏجي [[فوٽولٿوگرافي]] ذريعي هڪ ئي يونٽ طور تيار ڪيا ويندا آهن، نه ڪي هر [[ٽرانزسٽر]] کي الڳ الڳ جوڙي. ان کان علاوه، پيڪيج ٿيل مربوط سرڪٽ، الڳ سرڪٽن جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ مواد استعمال ڪندا آهن. انهن جي ڪارڪردگي وڌيڪ هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن جزا هڪ ٻئي جي ويجهو هجڻ سبب تمام تيزيءَ سان ڪم ڪن ٿا ۽ نسبتاً گهٽ بجلي استعمال ڪن ٿا. البت، انهن جو بنيادي نقصان اهو آهي ته انهن جي ڊزائن تيار ڪرڻ جي شروعاتي قيمت ۽ ڪارخاني جي تعمير تي ايندڙ سرمائيداري خرچ انتهائي وڌيڪ هوندو آهي. انهيءَ ڪري مربوط سرڪٽ صرف تڏهن تجارتي طور فائديمند ٿيندا آهن، جڏهن وڏي پيماني تي پيداوار جي توقع هجي. == اصطلاح == '''مربوط سرڪٽ''' (IC) جي رسمي تعريف هن ريت ڪئي وئي آهي:<ref>{{cite web |url=http://www.jedec.org/standards-documents/dictionary/terms/integrated-circuit-ic |title=Integrated circuit (IC) |publisher=[[JEDEC]]}}</ref> {{quote|اهڙو سرڪٽ، جنهن جا سڀ يا ڪي سرڪٽي جزا هڪ ٻئي سان اڻٽٽ نموني ڳنڍيل ۽ برقي طور پاڻ ۾ مربوط هجن، اهڙيءَ طرح جو تعمير ۽ واپار جي مقصدن لاءِ ان کي هڪ اڻورهائتو (ناقابلِ تقسيم) يونٽ سمجهيو وڃي.}} سخت فني مفهوم ۾، هي اصطلاح هڪ ئي ٽڪري تي تيار ڪيل سرڪٽ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن کي اصل ۾ '''[[مونولٿڪ مربوط سرڪٽ]]''' چيو ويندو هو. اهڙي سرڪٽ ۾ سڄو سرڪٽ [[سلڪون]] جي هڪ ئي ٽڪري تي تعمير ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite web |title=The first monolithic integrated circuits |url=http://homepages.nildram.co.uk/~wylie/ICs/monolith.htm |quote=Nowadays when people say 'integrated circuit' they usually mean a monolithic IC, where the entire circuit is constructed in a single piece of silicon. |last=Wylie |first=Andrew |year=2009 |access-date=14 March 2011 |archive-date=4 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180504074623/http://homepages.nildram.co.uk/~wylie/ICs/monolith.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite book| last1 = Horowitz| first1 = Paul| last2 = Hill| first2 = Winfield| title = The Art of Electronics| edition = 2nd| year = 1989| publisher = Cambridge University Press| isbn = 978-0-521-37095-0| page = [https://archive.org/details/artofelectronics00horo/page/61 61]| url = https://archive.org/details/artofelectronics00horo/page/61}}</ref> عام استعمال ۾، ''مربوط سرڪٽ'' جي اصطلاح ۾ اهي سرڪٽ پڻ شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي هن سخت تعريف تي پورو نٿا لهن ۽ مختلف ٽيڪنالاجين، جهڙوڪ [[3D مربوط سرڪٽ]]، [[2.5D مربوط سرڪٽ]]، [[گهڻ-چپ ماڊيول]] (MCM)، [[پتلي-فلم ٽرانزسٽر]]، [[ٿلهي-فلم ٽيڪنالاجي]] يا [[هائبرڊ مربوط سرڪٽ]] ذريعي تيار ڪيا ويندا آهن. اصطلاحن ۾ هي فرق خاص طور تي انهن بحثن ۾ اهميت رکي ٿو، جتي اهو جائزو ورتو وڃي ٿو ته [[مور جو قانون]] اڃا تائين لاڳو ٿئي ٿو يا نه. == تاريخ == === پهريان مربوط سرڪٽ === {{Main|مربوط سرڪٽ جي ايجاد}} {{See also|پلينر عمل|پي–اين جنڪشن آئسوليشن|سطحي پاسيويشن}} [[File:Kilby solid circuit.jpg|thumb|right|[[جيڪ ڪلبي]] جو اصل مربوط سرڪٽ، جيڪو دنيا جو پهريون مربوط سرڪٽ هو. اهو [[جرمينيم]] تي تيار ڪيو ويو هو ۽ ان ۾ سون جي تارن ذريعي رابطن (Interconnects) جو استعمال ڪيو ويو هو.]] [[File:Robert Noyce with Motherboard 1959.png|thumb|[[رابرٽ نوئس]] 1959ع ۾ پهريون مونولٿڪ مربوط سرڪٽ ايجاد ڪيو. هي چِپ [[سلڪون]] مان تيار ڪئي وئي هئي.]] [[مربوط سرڪٽ]] (IC) کان اڳ هڪ بنيادي تصور ننڍن سيرامڪ بنيادن (Ceramic Substrates) جي تياري هو، جن کي ''مائڪروماڊيول'' چيو ويندو هو.<ref name=micromodules/> هر مائڪروماڊيول ۾ هڪ ننڍڙو برقي جزو شامل هوندو هو.<ref name=micromodules/> انهن ماڊيولن کي پوءِ پاڻ ۾ ڳنڍي ٻه يا ٽي-رخي ٺوس جال (Grid) جي صورت ۾ ترتيب ڏئي سگهجي پئي. 1957ع ۾ هن خيال کي تمام گهڻو اميد افزا سمجهيو ويو ۽ [[جيڪ ڪلبي]] ان کي [[آمريڪي فوج]] آڏو پيش ڪيو،<ref name="micromodules" /> جنهن جي نتيجي ۾ مختصر عرصي لاءِ ''مائڪروماڊيول پروگرام'' شروع ڪيو ويو، جيڪو 1951ع جي ''پروجيڪٽ ٽِنڪر ٽاءِ'' سان گهڻي حد تائين مشابهت رکندو هو.<ref name=micromodules>{{Cite web|url=http://www.eetimes.com/special/special_issues/millennium/milestones/kilby.html|title=Micromodules: the ultimate package|last=Rostky|first=George|website=EE Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20100107111717/http://www.eetimes.com/special/special_issues/millennium/milestones/kilby.html|archive-date=2010-01-07|access-date=2018-04-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chipsetc.com/the-rca-micromodule.html|title=The RCA Micromodule|website=Vintage Computer Chip Collectibles, Memorabilia & Jewelry|access-date=2018-04-23}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tdCjBQAAQBAJ&q=micromodule&pg=PA392|title=American Microelectronics Data Annual 1964–65|last1=Dummer|first1=G. W. A.|last2=Robertson|first2=J. Mackenzie|date=2014-05-16|publisher=Elsevier|isbn=978-1-4831-8549-1|pages=392–397, 405–406}}</ref> تنهن هوندي به، جيئن جيئن اهو منصوبو اڳتي وڌيو، ڪلبي هڪ مڪمل طور نئون طريقو پيش ڪيو، جيڪو بعد ۾ خود '''مربوط سرڪٽ''' جي صورت اختيار ڪري ويو. نئين طور [[ٽيڪساس انسٽرومينٽس]] ۾ ملازمت اختيار ڪرڻ کان پوءِ، [[جيڪ ڪلبي]] جولاءِ 1958ع ۾ مربوط سرڪٽ بابت پنهنجا شروعاتي خيال قلمبند ڪيا ۽ 12 سيپٽمبر 1958ع تي مربوط سرڪٽ جو پهريون ڪامياب عملي نمونو پيش ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو.<ref name="TIJackBuilt">{{cite web | title=The Chip That Jack Built Changed the World | publisher=Texas Instruments | date=1997-09-09 | url=http://www.ti.com/corp/docs/kilbyctr/jackbuilt.shtml | archive-url=https://web.archive.org/web/20000418135808/http://www.ti.com/corp/docs/kilbyctr/jackbuilt.shtml | archive-date=2000-04-18 | url-status=unfit}}</ref> 6 فيبروري 1959ع تي داخل ڪيل پنهنجي پيٽنٽ درخواست ۾،<ref>{{cite patent |inventor-last=Kilby |inventor-first=Jack S. |title=Miniaturized Electronic Circuits |country=US |status=Patent|number=3138743 |fdate=6 February 1959 |pubdate=23 June 1964}}</ref> ڪلبي پنهنجي نئين ايجاد کي ''"سيميڪنڊڪٽر مادي جو اهڙو جسم، جنهن ۾ برقي سرڪٽ جا سڀئي جزا مڪمل طور تي پاڻ ۾ مربوط هجن"'' طور بيان ڪيو.<ref>{{cite book| last = Winston| first = Brian| title = Media Technology and Society: A History: From the Telegraph to the Internet| url = https://books.google.com/books?id=gfeCXlElJTwC&pg=PA221| year = 1998| publisher = Routledge| isbn = 978-0-415-14230-4| page = 221 }}</ref> هن نئين ايجاد جو پهريون گراهڪ [[آمريڪي هوائي فوج]] هئي.<ref>{{cite web|url=https://www.ti.com/corp/docs/company/history/timeline/defense/1960/docs/61-first_ic.htm |title=Texas Instruments – 1961 First IC-based computer |publisher=Texas Instruments |access-date=2012-08-13}}</ref> مربوط سرڪٽ جي ايجاد ۾ پنهنجي حصي جي اعتراف طور ڪلبي کي سال 2000ع جو [[طبعيات جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref>{{cite web | title=The Nobel Prize in Physics 2000 | website=Nobel Prize | date=2000-10-10 | url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2000/press-release/}}</ref> تنهن هوندي به، ڪلبي جي ايجاد حقيقي '''مونولٿڪ مربوط سرڪٽ''' نه هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ ٻاهرين سون جي تارن ذريعي ڳانڍاپا (انٽرڪنيڪشنز) استعمال ڪيا ويا هئا، جنهن سبب وڏي پيماني تي پيداوار عملي طور ممڪن نه هئي.<ref name="nasa">{{cite web |title=Integrated circuits |url=https://www.hq.nasa.gov/alsj/ic-pg3.html |website=[[NASA]] |access-date=13 August 2019}}</ref> تقريباً ڇهن مهينن کان پوءِ [[رابرٽ نوئس]]، جيڪو [[فيئرچائلڊ سيميڪنڊڪٽر]] سان لاڳاپيل هو، پهريون عملي '''مونولٿڪ مربوط سرڪٽ چِپ''' تيار ڪيو.<ref name="computerhistory1959">{{cite web |title=1959: Practical Monolithic Integrated Circuit Concept Patented |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/practical-monolithic-integrated-circuit-concept-patented/ |website=[[Computer History Museum]] |access-date=13 August 2019}}</ref><ref name="nasa"/> رابرٽ نوئس جي مونولٿڪ مربوط سرڪٽ چِپ جي تياري ڪيترين ئي اهم ايجادن جي نتيجي ۾ ممڪن ٿي. انهن ۾ [[جين هورني]] جو [[پلينر عمل]] ۽ [[ڪرٽ ليهوويڪ]] جو [[پي–اين جنڪشن آئسوليشن]] شامل هئا. هورني جي ايجاد پاڻ به [[ڪارل فروش]] ۽ [[لنڪن ڊيرڪ]] جي سلڪون ڊاءِ آڪسائيڊ ماسڪنگ، سطحي تحفظ ۽ پاسيويشن بابت تحقيق،<ref name="patents.google.com">{{Cite patent|number=US2802760A|title=Oxidation of semiconductive surfaces for controlled diffusion|gdate=1957-08-13|invent1=Lincoln|invent2=Frosch|inventor1-first=Derick|inventor2-first=Carl J.|url=https://patents.google.com/patent/US2802760A}}</ref><ref name="iopscience.iop.org">{{cite journal |last1=Frosch |first1=C. J. |last2=Derick |first2=L |title=Surface Protection and Selective Masking during Diffusion in Silicon |journal=Journal of the Electrochemical Society |date=1957 |volume=104 |issue=9 |pages=547 |doi=10.1149/1.2428650 }}</ref><ref name="Lojek1202">{{cite book |last1=Lojek |first1=Bo |title=History of Semiconductor Engineering |date=2007 |publisher=[[Springer Science & Business Media]] |isbn=9783540342588 |page=120}}</ref> ۽ [[چارلس ايس فلر]]، [[جي. اي. ڊٽزنبرگر]] ۽ ٻين محققن جي سلڪون ۾ نجاستن جي ڦهلاء بابت ڪيل ڪم تي ٻڌل هئي.<ref>{{cite journal |last1=Fuller |first1=C. S. |last2=Ditzenberger |first2=J. A. |title=Diffusion of Lithium into Germanium and Silicon |journal=Physical Review |date=July 1953 |volume=91 |issue=1 |pages=193 |doi=10.1103/PhysRev.91.193 |bibcode=1953PhRv...91..193F }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Fuller |first1=C. S. |last2=Struthers |first2=J. D. |last3=Ditzenberger |first3=J. A. |last4=Wolfstirn |first4=K. B. |title=Diffusivity and Solubility of Copper in Germanium |journal=Physical Review |date=15 March 1954 |volume=93 |issue=6 |pages=1182–1189 |doi=10.1103/PhysRev.93.1182 |bibcode=1954PhRv...93.1182F }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Fuller |first1=C. S. |last2=Ditzenberger |first2=J. A. |title=Diffusion of Donor and Acceptor Elements in Silicon |journal=Journal of Applied Physics |date=May 1956 |volume=27 |issue=5 |pages=544–553 |doi=10.1063/1.1722419 |bibcode=1956JAP....27..544F }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Fuller |first1=C.S. |last2=Whelan |first2=J.M. |title=Diffusion, solubility, and electrical behavior of copper in gallium arsenide |journal=Journal of Physics and Chemistry of Solids |date=August 1958 |volume=6 |issue=2–3 |pages=173–177 |doi=10.1016/0022-3697(58)90091-X |bibcode=1958JPCS....6..173F }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Miller |first1=R. C. |last2=Savage |first2=A. |title=Diffusion of Aluminum in Single Crystal Silicon |journal=Journal of Applied Physics |date=December 1956 |volume=27 |issue=12 |pages=1430–1432 |doi=10.1063/1.1722283 |bibcode=1956JAP....27.1430M }}</ref> ڪلبي جي جرمينيم تي ٻڌل ڊزائن جي ابتڙ، نوئس جو ڊزائن [[سلڪون]] تي ٻڌل هو ۽ ان ۾ جين هورني جي پلينر عمل کي استعمال ڪيو ويو، جنهن سان چِپ جي اندر قابلِ اعتماد ايلومينيم برقي ڳانڍاپا ٺاهڻ ممڪن بڻيا. اڄڪلهه جا جديد مربوط سرڪٽ بنيادي طور نوئس جي مونولٿڪ ڊزائن تي ٻڌل آهن،<ref name="computerhistory1959"/><ref name="nasa"/> نه ته ڪلبي جي شروعاتي نموني تي. 1961ع کان 1965ع تائين [[ناسا]] جو [[اپولو پروگرام]] مربوط سرڪٽن جو دنيا ۾ سڀ کان وڏو واحد صارف هو.<ref name="eldon">{{cite book | last=Hall | first=Eldon C. | title=Journey to the Moon: The History of the Apollo Guidance Computer | publisher=American Institute of Aeronautics and Astronautics | series=Library of Flight | year=1996 | isbn=978-1-56347-185-8 | url=https://books.google.com/books?id=G8Dml1x55r0C | access-date=2023-10-05 | pages=18–19}}</ref> 8jo3906qc5edzs1u65de6y9xqdtfihm 390400 390399 2026-07-01T20:07:12Z Intisar Ali 8681 390400 wikitext text/x-wiki {{Short description|سيميڪنڊڪٽر مادّي جي ننڍڙي، هموار ٽڪري تي تيار ڪيل اليڪٽرانڪ سرڪٽ}} [[File:NXP PCF8577C LCD driver with I²C (Colour Corrected).jpg|thumb|[[LCD]] کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[مربوط سرڪٽ]] جي [[ڊائي (مربوط سرڪٽ)|ڊائي]] جي خوردبيني تصوير. [[پن ترتيب]]ون مربوط سرڪٽ جي چوڌاري موجود اونداهن دائرن جي صورت ۾ نظر اچن ٿيون.]] '''مربوط سرڪٽ''' ('''IC''')، جيڪو '''مائڪروچپ''' يا رڳو '''چپ''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، [[اليڪٽرانڪ سرڪٽ]]ن جو هڪ ٺهڪندڙ مجموعو هوندو آهي، جيڪو مختلف [[اليڪٽرانڪ جزا|اليڪٽرانڪ جزن]]، جهڙوڪ [[ٽرانزسٽر]]، [[مزاحم]]، [[ڪيپيسيٽر]] ۽ انهن جي پاڻ ۾ ڳانڍاپن تي مشتمل هوندو آهي.<ref name="chipBasics">{{cite web |url=https://www.asml.com/en/technology/all-about-microchips/microchip-basics |title=The basics of microchips |publisher=[[ASML Holding|ASML]]}}</ref> اهي جزا [[سيميڪنڊڪٽر]] مادّي جي هڪ پتلي ۽ هموار ٽڪري (''چپ'') تي تيار ڪيا ويندا آهن، جيڪا گهڻو ڪري [[سلڪون]] مان ٺهيل هوندي آهي.<ref name="chipBasics"/> مربوط سرڪٽ ڪيترن ئي قسمن جي اليڪٽرانڪ اوزارن، جهڙوڪ [[ڪمپيوٽر]]، [[اسمارٽ فون]] ۽ [[ٽيليويزن]]، جو بنيادي حصو آهن، جتي اهي ڊيٽا جي پروسيسنگ، ڪنٽرول ۽ ذخيريداري جهڙا ڪم سرانجام ڏين ٿا. انهن اوزارن جي ننڍي سائيز، بهتر ڪارڪردگي ۽ گهٽ قيمت ممڪن بڻائي، مربوط سرڪٽن [[اليڪٽرانڪس]] جي شعبي ۾ بنيادي تبديلي آندي آهي. الڳ الڳ جزن مان تيار ڪيل سرڪٽن جي ڀيٽ ۾، مربوط سرڪٽ ڪيترائي ڀيرا ننڍا، وڌيڪ تيز، وڌيڪ توانائي بچائيندڙ ۽ گهٽ خرچ وارا هوندا آهن، جنهن جي نتيجي ۾ انهن تي تمام وڏي تعداد ۾ [[ٽرانزسٽر]] شامل ڪري سگهجن ٿا. وڏي پيماني تي پيداوار جي صلاحيت، اعليٰ ڀروسي جوڳائپ، ۽ [[مربوط سرڪٽ ڊزائن]] جي معياري ۽ ماڊيولر طريقي سبب، الڳ ٽرانزسٽرن تي ٻڌل ڊزائن تيزيءَ سان ختم ٿي ويا. اڄڪلهه تقريباً هر [[اليڪٽرانڪ اوزار]] ۾ مربوط سرڪٽ استعمال ٿين ٿا ۽ انهن جديد ٽيڪنالاجي ۾ انقلاب آندو آهي. [[ڪمپيوٽر پروسيسر]]، [[مائڪرو ڪنٽرولر]]، [[ڊجيٽل سگنل پروسيسر]] ۽ [[گهريلو اوزار]]ن ۾ استعمال ٿيندڙ ايمبيڊڊ پروسيسنگ چپون، پنهنجي ننڍي سائيز، گهٽ قيمت ۽ گهڻ مقصدي استعمال سبب جديد سماج لاءِ بنيادي اهميت رکن ٿيون. [[تمام وڏي پيماني واري مربوطي]] (VLSI)، [[سيميڪنڊڪٽر اوزارن جي تياري]] واري ٽيڪنالاجي ۾ ٿيندڙ ترقي سبب عملي صورت اختيار ڪري سگهي. 1960ع واري ڏهاڪي کان وٺي، چپن جي سائيز، رفتار ۽ گنجائش ۾ غيرمعمولي واڌ آئي آهي، جنهن جو بنيادي سبب اهي فني واڌارا آهن، جن ساڳئي ماپ جي چپ تي وڌيڪ ۽ وڌيڪ ٽرانزسٽر شامل ڪرڻ ممڪن بڻايو. اڄڪلهه هڪ جديد چپ، انسان جي آڱر جي ننهن جيتري ايراضيءَ ۾ اربين ٽرانزسٽر رکي سگهي ٿي. اهي ترقيون، جيڪي تقريباً [[مور جو قانون]] جي پيروي ڪن ٿيون، اڄ جي ڪمپيوٽر چپن کي 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعاتي چپن جي ڀيٽ ۾ لکين ڀيرا وڌيڪ گنجائش ۽ هزارين ڀيرا وڌيڪ رفتار فراهم ڪن ٿيون. مربوط سرڪٽن کي الڳ جزن مان ٺهيل سرڪٽن جي مقابلي ۾ ٽي بنيادي فائدا حاصل آهن: سائيز، قيمت ۽ ڪارڪردگي. انهن جي سائيز ۽ قيمت گهٽ هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سڀئي جزا گڏجي [[فوٽولٿوگرافي]] ذريعي هڪ ئي يونٽ طور تيار ڪيا ويندا آهن، نه ڪي هر [[ٽرانزسٽر]] کي الڳ الڳ جوڙي. ان کان علاوه، پيڪيج ٿيل مربوط سرڪٽ، الڳ سرڪٽن جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ مواد استعمال ڪندا آهن. انهن جي ڪارڪردگي وڌيڪ هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن جزا هڪ ٻئي جي ويجهو هجڻ سبب تمام تيزيءَ سان ڪم ڪن ٿا ۽ نسبتاً گهٽ بجلي استعمال ڪن ٿا. البت، انهن جو بنيادي نقصان اهو آهي ته انهن جي ڊزائن تيار ڪرڻ جي شروعاتي قيمت ۽ ڪارخاني جي تعمير تي ايندڙ سرمائيداري خرچ انتهائي وڌيڪ هوندو آهي. انهيءَ ڪري مربوط سرڪٽ صرف تڏهن تجارتي طور فائديمند ٿيندا آهن، جڏهن وڏي پيماني تي پيداوار جي توقع هجي. == اصطلاح == '''مربوط سرڪٽ''' (IC) جي رسمي تعريف هن ريت ڪئي وئي آهي:<ref>{{cite web |url=http://www.jedec.org/standards-documents/dictionary/terms/integrated-circuit-ic |title=Integrated circuit (IC) |publisher=[[JEDEC]]}}</ref> {{quote|اهڙو سرڪٽ، جنهن جا سڀ يا ڪي سرڪٽي جزا هڪ ٻئي سان اڻٽٽ نموني ڳنڍيل ۽ برقي طور پاڻ ۾ مربوط هجن، اهڙيءَ طرح جو تعمير ۽ واپار جي مقصدن لاءِ ان کي هڪ اڻورهائتو (ناقابلِ تقسيم) يونٽ سمجهيو وڃي.}} سخت فني مفهوم ۾، هي اصطلاح هڪ ئي ٽڪري تي تيار ڪيل سرڪٽ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن کي اصل ۾ '''[[مونولٿڪ مربوط سرڪٽ]]''' چيو ويندو هو. اهڙي سرڪٽ ۾ سڄو سرڪٽ [[سلڪون]] جي هڪ ئي ٽڪري تي تعمير ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite web |title=The first monolithic integrated circuits |url=http://homepages.nildram.co.uk/~wylie/ICs/monolith.htm |quote=Nowadays when people say 'integrated circuit' they usually mean a monolithic IC, where the entire circuit is constructed in a single piece of silicon. |last=Wylie |first=Andrew |year=2009 |access-date=14 March 2011 |archive-date=4 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180504074623/http://homepages.nildram.co.uk/~wylie/ICs/monolith.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite book| last1 = Horowitz| first1 = Paul| last2 = Hill| first2 = Winfield| title = The Art of Electronics| edition = 2nd| year = 1989| publisher = Cambridge University Press| isbn = 978-0-521-37095-0| page = [https://archive.org/details/artofelectronics00horo/page/61 61]| url = https://archive.org/details/artofelectronics00horo/page/61}}</ref> عام استعمال ۾، ''مربوط سرڪٽ'' جي اصطلاح ۾ اهي سرڪٽ پڻ شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي هن سخت تعريف تي پورو نٿا لهن ۽ مختلف ٽيڪنالاجين، جهڙوڪ [[3D مربوط سرڪٽ]]، [[2.5D مربوط سرڪٽ]]، [[گهڻ-چپ ماڊيول]] (MCM)، [[پتلي-فلم ٽرانزسٽر]]، [[ٿلهي-فلم ٽيڪنالاجي]] يا [[هائبرڊ مربوط سرڪٽ]] ذريعي تيار ڪيا ويندا آهن. اصطلاحن ۾ هي فرق خاص طور تي انهن بحثن ۾ اهميت رکي ٿو، جتي اهو جائزو ورتو وڃي ٿو ته [[مور جو قانون]] اڃا تائين لاڳو ٿئي ٿو يا نه. == تاريخ == === پهريان مربوط سرڪٽ === {{Main|مربوط سرڪٽ جي ايجاد}} {{See also|پلينر عمل|پي–اين جنڪشن آئسوليشن|سطحي پاسيويشن}} [[File:Robert Noyce with Motherboard 1959.png|thumb|[[رابرٽ نوئس]] 1959ع ۾ پهريون مونولٿڪ مربوط سرڪٽ ايجاد ڪيو. هي چِپ [[سلڪون]] مان تيار ڪئي وئي هئي.]] [[مربوط سرڪٽ]] (IC) کان اڳ هڪ بنيادي تصور ننڍن سيرامڪ بنيادن (Ceramic Substrates) جي تياري هو، جن کي ''مائڪروماڊيول'' چيو ويندو هو.<ref name=micromodules/> هر مائڪروماڊيول ۾ هڪ ننڍڙو برقي جزو شامل هوندو هو.<ref name=micromodules/> انهن ماڊيولن کي پوءِ پاڻ ۾ ڳنڍي ٻه يا ٽي-رخي ٺوس جال (Grid) جي صورت ۾ ترتيب ڏئي سگهجي پئي. 1957ع ۾ هن خيال کي تمام گهڻو اميد افزا سمجهيو ويو ۽ [[جيڪ ڪلبي]] ان کي [[آمريڪي فوج]] آڏو پيش ڪيو،<ref name="micromodules" /> جنهن جي نتيجي ۾ مختصر عرصي لاءِ ''مائڪروماڊيول پروگرام'' شروع ڪيو ويو، جيڪو 1951ع جي ''پروجيڪٽ ٽِنڪر ٽاءِ'' سان گهڻي حد تائين مشابهت رکندو هو.<ref name=micromodules>{{Cite web|url=http://www.eetimes.com/special/special_issues/millennium/milestones/kilby.html|title=Micromodules: the ultimate package|last=Rostky|first=George|website=EE Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20100107111717/http://www.eetimes.com/special/special_issues/millennium/milestones/kilby.html|archive-date=2010-01-07|access-date=2018-04-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chipsetc.com/the-rca-micromodule.html|title=The RCA Micromodule|website=Vintage Computer Chip Collectibles, Memorabilia & Jewelry|access-date=2018-04-23}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tdCjBQAAQBAJ&q=micromodule&pg=PA392|title=American Microelectronics Data Annual 1964–65|last1=Dummer|first1=G. W. A.|last2=Robertson|first2=J. Mackenzie|date=2014-05-16|publisher=Elsevier|isbn=978-1-4831-8549-1|pages=392–397, 405–406}}</ref> تنهن هوندي به، جيئن جيئن اهو منصوبو اڳتي وڌيو، ڪلبي هڪ مڪمل طور نئون طريقو پيش ڪيو، جيڪو بعد ۾ خود '''مربوط سرڪٽ''' جي صورت اختيار ڪري ويو. نئين طور [[ٽيڪساس انسٽرومينٽس]] ۾ ملازمت اختيار ڪرڻ کان پوءِ، [[جيڪ ڪلبي]] جولاءِ 1958ع ۾ مربوط سرڪٽ بابت پنهنجا شروعاتي خيال قلمبند ڪيا ۽ 12 سيپٽمبر 1958ع تي مربوط سرڪٽ جو پهريون ڪامياب عملي نمونو پيش ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو.<ref name="TIJackBuilt">{{cite web | title=The Chip That Jack Built Changed the World | publisher=Texas Instruments | date=1997-09-09 | url=http://www.ti.com/corp/docs/kilbyctr/jackbuilt.shtml | archive-url=https://web.archive.org/web/20000418135808/http://www.ti.com/corp/docs/kilbyctr/jackbuilt.shtml | archive-date=2000-04-18 | url-status=unfit}}</ref> 6 فيبروري 1959ع تي داخل ڪيل پنهنجي پيٽنٽ درخواست ۾،<ref>{{cite patent |inventor-last=Kilby |inventor-first=Jack S. |title=Miniaturized Electronic Circuits |country=US |status=Patent|number=3138743 |fdate=6 February 1959 |pubdate=23 June 1964}}</ref> ڪلبي پنهنجي نئين ايجاد کي ''"سيميڪنڊڪٽر مادي جو اهڙو جسم، جنهن ۾ برقي سرڪٽ جا سڀئي جزا مڪمل طور تي پاڻ ۾ مربوط هجن"'' طور بيان ڪيو.<ref>{{cite book| last = Winston| first = Brian| title = Media Technology and Society: A History: From the Telegraph to the Internet| url = https://books.google.com/books?id=gfeCXlElJTwC&pg=PA221| year = 1998| publisher = Routledge| isbn = 978-0-415-14230-4| page = 221 }}</ref> هن نئين ايجاد جو پهريون گراهڪ [[آمريڪي هوائي فوج]] هئي.<ref>{{cite web|url=https://www.ti.com/corp/docs/company/history/timeline/defense/1960/docs/61-first_ic.htm |title=Texas Instruments – 1961 First IC-based computer |publisher=Texas Instruments |access-date=2012-08-13}}</ref> مربوط سرڪٽ جي ايجاد ۾ پنهنجي حصي جي اعتراف طور ڪلبي کي سال 2000ع جو [[طبعيات جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref>{{cite web | title=The Nobel Prize in Physics 2000 | website=Nobel Prize | date=2000-10-10 | url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2000/press-release/}}</ref> تنهن هوندي به، ڪلبي جي ايجاد حقيقي '''مونولٿڪ مربوط سرڪٽ''' نه هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ ٻاهرين سون جي تارن ذريعي ڳانڍاپا (انٽرڪنيڪشنز) استعمال ڪيا ويا هئا، جنهن سبب وڏي پيماني تي پيداوار عملي طور ممڪن نه هئي.<ref name="nasa">{{cite web |title=Integrated circuits |url=https://www.hq.nasa.gov/alsj/ic-pg3.html |website=[[NASA]] |access-date=13 August 2019}}</ref> تقريباً ڇهن مهينن کان پوءِ [[رابرٽ نوئس]]، جيڪو [[فيئرچائلڊ سيميڪنڊڪٽر]] سان لاڳاپيل هو، پهريون عملي '''مونولٿڪ مربوط سرڪٽ چِپ''' تيار ڪيو.<ref name="computerhistory1959">{{cite web |title=1959: Practical Monolithic Integrated Circuit Concept Patented |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/practical-monolithic-integrated-circuit-concept-patented/ |website=[[Computer History Museum]] |access-date=13 August 2019}}</ref><ref name="nasa"/> رابرٽ نوئس جي مونولٿڪ مربوط سرڪٽ چِپ جي تياري ڪيترين ئي اهم ايجادن جي نتيجي ۾ ممڪن ٿي. انهن ۾ [[جين هورني]] جو [[پلينر عمل]] ۽ [[ڪرٽ ليهوويڪ]] جو [[پي–اين جنڪشن آئسوليشن]] شامل هئا. هورني جي ايجاد پاڻ به [[ڪارل فروش]] ۽ [[لنڪن ڊيرڪ]] جي سلڪون ڊاءِ آڪسائيڊ ماسڪنگ، سطحي تحفظ ۽ پاسيويشن بابت تحقيق،<ref name="patents.google.com">{{Cite patent|number=US2802760A|title=Oxidation of semiconductive surfaces for controlled diffusion|gdate=1957-08-13|invent1=Lincoln|invent2=Frosch|inventor1-first=Derick|inventor2-first=Carl J.|url=https://patents.google.com/patent/US2802760A}}</ref><ref name="iopscience.iop.org">{{cite journal |last1=Frosch |first1=C. J. |last2=Derick |first2=L |title=Surface Protection and Selective Masking during Diffusion in Silicon |journal=Journal of the Electrochemical Society |date=1957 |volume=104 |issue=9 |pages=547 |doi=10.1149/1.2428650 }}</ref><ref name="Lojek1202">{{cite book |last1=Lojek |first1=Bo |title=History of Semiconductor Engineering |date=2007 |publisher=[[Springer Science & Business Media]] |isbn=9783540342588 |page=120}}</ref> ۽ [[چارلس ايس فلر]]، [[جي. اي. ڊٽزنبرگر]] ۽ ٻين محققن جي سلڪون ۾ نجاستن جي ڦهلاء بابت ڪيل ڪم تي ٻڌل هئي.<ref>{{cite journal |last1=Fuller |first1=C. S. |last2=Ditzenberger |first2=J. A. |title=Diffusion of Lithium into Germanium and Silicon |journal=Physical Review |date=July 1953 |volume=91 |issue=1 |pages=193 |doi=10.1103/PhysRev.91.193 |bibcode=1953PhRv...91..193F }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Fuller |first1=C. S. |last2=Struthers |first2=J. D. |last3=Ditzenberger |first3=J. A. |last4=Wolfstirn |first4=K. B. |title=Diffusivity and Solubility of Copper in Germanium |journal=Physical Review |date=15 March 1954 |volume=93 |issue=6 |pages=1182–1189 |doi=10.1103/PhysRev.93.1182 |bibcode=1954PhRv...93.1182F }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Fuller |first1=C. S. |last2=Ditzenberger |first2=J. A. |title=Diffusion of Donor and Acceptor Elements in Silicon |journal=Journal of Applied Physics |date=May 1956 |volume=27 |issue=5 |pages=544–553 |doi=10.1063/1.1722419 |bibcode=1956JAP....27..544F }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Fuller |first1=C.S. |last2=Whelan |first2=J.M. |title=Diffusion, solubility, and electrical behavior of copper in gallium arsenide |journal=Journal of Physics and Chemistry of Solids |date=August 1958 |volume=6 |issue=2–3 |pages=173–177 |doi=10.1016/0022-3697(58)90091-X |bibcode=1958JPCS....6..173F }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Miller |first1=R. C. |last2=Savage |first2=A. |title=Diffusion of Aluminum in Single Crystal Silicon |journal=Journal of Applied Physics |date=December 1956 |volume=27 |issue=12 |pages=1430–1432 |doi=10.1063/1.1722283 |bibcode=1956JAP....27.1430M }}</ref> ڪلبي جي جرمينيم تي ٻڌل ڊزائن جي ابتڙ، نوئس جو ڊزائن [[سلڪون]] تي ٻڌل هو ۽ ان ۾ جين هورني جي پلينر عمل کي استعمال ڪيو ويو، جنهن سان چِپ جي اندر قابلِ اعتماد ايلومينيم برقي ڳانڍاپا ٺاهڻ ممڪن بڻيا. اڄڪلهه جا جديد مربوط سرڪٽ بنيادي طور نوئس جي مونولٿڪ ڊزائن تي ٻڌل آهن،<ref name="computerhistory1959"/><ref name="nasa"/> نه ته ڪلبي جي شروعاتي نموني تي. 1961ع کان 1965ع تائين [[ناسا]] جو [[اپولو پروگرام]] مربوط سرڪٽن جو دنيا ۾ سڀ کان وڏو واحد صارف هو.<ref name="eldon">{{cite book | last=Hall | first=Eldon C. | title=Journey to the Moon: The History of the Apollo Guidance Computer | publisher=American Institute of Aeronautics and Astronautics | series=Library of Flight | year=1996 | isbn=978-1-56347-185-8 | url=https://books.google.com/books?id=G8Dml1x55r0C | access-date=2023-10-05 | pages=18–19}}</ref> 2sbwnwf37m907cmu353ivyf48pjyzcn 390401 390400 2026-07-01T20:09:12Z Intisar Ali 8681 390401 wikitext text/x-wiki {{Short description|سيميڪنڊڪٽر مادّي جي ننڍڙي، هموار ٽڪري تي تيار ڪيل اليڪٽرانڪ سرڪٽ}} [[File:NXP PCF8577C LCD driver with I²C (Colour Corrected).jpg|thumb|[[LCD]] کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[مربوط سرڪٽ]] جي [[ڊائي (مربوط سرڪٽ)|ڊائي]] جي خوردبيني تصوير. [[پن ترتيب]]ون مربوط سرڪٽ جي چوڌاري موجود اونداهن دائرن جي صورت ۾ نظر اچن ٿيون.]] '''مربوط سرڪٽ''' ('''IC''')، جيڪو '''مائڪروچپ''' يا رڳو '''چپ''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، [[اليڪٽرانڪ سرڪٽ]]ن جو هڪ ٺهڪندڙ مجموعو هوندو آهي، جيڪو مختلف [[اليڪٽرانڪ جزا|اليڪٽرانڪ جزن]]، جهڙوڪ [[ٽرانزسٽر]]، [[مزاحم]]، [[ڪيپيسيٽر]] ۽ انهن جي پاڻ ۾ ڳانڍاپن تي مشتمل هوندو آهي.<ref name="chipBasics">{{cite web |url=https://www.asml.com/en/technology/all-about-microchips/microchip-basics |title=The basics of microchips |publisher=[[ASML Holding|ASML]]}}</ref> اهي جزا [[سيميڪنڊڪٽر]] مادّي جي هڪ پتلي ۽ هموار ٽڪري (''چپ'') تي تيار ڪيا ويندا آهن، جيڪا گهڻو ڪري [[سلڪون]] مان ٺهيل هوندي آهي.<ref name="chipBasics"/> مربوط سرڪٽ ڪيترن ئي قسمن جي اليڪٽرانڪ اوزارن، جهڙوڪ [[ڪمپيوٽر]]، [[اسمارٽ فون]] ۽ [[ٽيليويزن]]، جو بنيادي حصو آهن، جتي اهي ڊيٽا جي پروسيسنگ، ڪنٽرول ۽ ذخيريداري جهڙا ڪم سرانجام ڏين ٿا. انهن اوزارن جي ننڍي سائيز، بهتر ڪارڪردگي ۽ گهٽ قيمت ممڪن بڻائي، مربوط سرڪٽن [[اليڪٽرانڪس]] جي شعبي ۾ بنيادي تبديلي آندي آهي. الڳ الڳ جزن مان تيار ڪيل سرڪٽن جي ڀيٽ ۾، مربوط سرڪٽ ڪيترائي ڀيرا ننڍا، وڌيڪ تيز، وڌيڪ توانائي بچائيندڙ ۽ گهٽ خرچ وارا هوندا آهن، جنهن جي نتيجي ۾ انهن تي تمام وڏي تعداد ۾ [[ٽرانزسٽر]] شامل ڪري سگهجن ٿا. وڏي پيماني تي پيداوار جي صلاحيت، اعليٰ ڀروسي جوڳائپ، ۽ [[مربوط سرڪٽ ڊزائن]] جي معياري ۽ ماڊيولر طريقي سبب، الڳ ٽرانزسٽرن تي ٻڌل ڊزائن تيزيءَ سان ختم ٿي ويا. اڄڪلهه تقريباً هر [[اليڪٽرانڪ اوزار]] ۾ مربوط سرڪٽ استعمال ٿين ٿا ۽ انهن جديد ٽيڪنالاجي ۾ انقلاب آندو آهي. [[ڪمپيوٽر پروسيسر]]، [[مائڪرو ڪنٽرولر]]، [[ڊجيٽل سگنل پروسيسر]] ۽ [[گهريلو اوزار]]ن ۾ استعمال ٿيندڙ ايمبيڊڊ پروسيسنگ چپون، پنهنجي ننڍي سائيز، گهٽ قيمت ۽ گهڻ مقصدي استعمال سبب جديد سماج لاءِ بنيادي اهميت رکن ٿيون. [[تمام وڏي پيماني واري مربوطي]] (VLSI)، [[سيميڪنڊڪٽر اوزارن جي تياري]] واري ٽيڪنالاجي ۾ ٿيندڙ ترقي سبب عملي صورت اختيار ڪري سگهي. 1960ع واري ڏهاڪي کان وٺي، چپن جي سائيز، رفتار ۽ گنجائش ۾ غيرمعمولي واڌ آئي آهي، جنهن جو بنيادي سبب اهي فني واڌارا آهن، جن ساڳئي ماپ جي چپ تي وڌيڪ ۽ وڌيڪ ٽرانزسٽر شامل ڪرڻ ممڪن بڻايو. اڄڪلهه هڪ جديد چپ، انسان جي آڱر جي ننهن جيتري ايراضيءَ ۾ اربين ٽرانزسٽر رکي سگهي ٿي. اهي ترقيون، جيڪي تقريباً [[مور جو قانون]] جي پيروي ڪن ٿيون، اڄ جي ڪمپيوٽر چپن کي 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعاتي چپن جي ڀيٽ ۾ لکين ڀيرا وڌيڪ گنجائش ۽ هزارين ڀيرا وڌيڪ رفتار فراهم ڪن ٿيون. مربوط سرڪٽن کي الڳ جزن مان ٺهيل سرڪٽن جي مقابلي ۾ ٽي بنيادي فائدا حاصل آهن: سائيز، قيمت ۽ ڪارڪردگي. انهن جي سائيز ۽ قيمت گهٽ هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سڀئي جزا گڏجي [[فوٽولٿوگرافي]] ذريعي هڪ ئي يونٽ طور تيار ڪيا ويندا آهن، نه ڪي هر [[ٽرانزسٽر]] کي الڳ الڳ جوڙي. ان کان علاوه، پيڪيج ٿيل مربوط سرڪٽ، الڳ سرڪٽن جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ مواد استعمال ڪندا آهن. انهن جي ڪارڪردگي وڌيڪ هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن جزا هڪ ٻئي جي ويجهو هجڻ سبب تمام تيزيءَ سان ڪم ڪن ٿا ۽ نسبتاً گهٽ بجلي استعمال ڪن ٿا. البت، انهن جو بنيادي نقصان اهو آهي ته انهن جي ڊزائن تيار ڪرڻ جي شروعاتي قيمت ۽ ڪارخاني جي تعمير تي ايندڙ سرمائيداري خرچ انتهائي وڌيڪ هوندو آهي. انهيءَ ڪري مربوط سرڪٽ صرف تڏهن تجارتي طور فائديمند ٿيندا آهن، جڏهن وڏي پيماني تي پيداوار جي توقع هجي. == اصطلاح == '''مربوط سرڪٽ''' (IC) جي رسمي تعريف هن ريت ڪئي وئي آهي:<ref>{{cite web |url=http://www.jedec.org/standards-documents/dictionary/terms/integrated-circuit-ic |title=Integrated circuit (IC) |publisher=[[JEDEC]]}}</ref> {{quote|اهڙو سرڪٽ، جنهن جا سڀ يا ڪي سرڪٽي جزا هڪ ٻئي سان اڻٽٽ نموني ڳنڍيل ۽ برقي طور پاڻ ۾ مربوط هجن، اهڙيءَ طرح جو تعمير ۽ واپار جي مقصدن لاءِ ان کي هڪ اڻورهائتو (ناقابلِ تقسيم) يونٽ سمجهيو وڃي.}} سخت فني مفهوم ۾، هي اصطلاح هڪ ئي ٽڪري تي تيار ڪيل سرڪٽ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن کي اصل ۾ '''[[مونولٿڪ مربوط سرڪٽ]]''' چيو ويندو هو. اهڙي سرڪٽ ۾ سڄو سرڪٽ [[سلڪون]] جي هڪ ئي ٽڪري تي تعمير ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite web |title=The first monolithic integrated circuits |url=http://homepages.nildram.co.uk/~wylie/ICs/monolith.htm |quote=Nowadays when people say 'integrated circuit' they usually mean a monolithic IC, where the entire circuit is constructed in a single piece of silicon. |last=Wylie |first=Andrew |year=2009 |access-date=14 March 2011 |archive-date=4 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180504074623/http://homepages.nildram.co.uk/~wylie/ICs/monolith.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite book| last1 = Horowitz| first1 = Paul| last2 = Hill| first2 = Winfield| title = The Art of Electronics| edition = 2nd| year = 1989| publisher = Cambridge University Press| isbn = 978-0-521-37095-0| page = [https://archive.org/details/artofelectronics00horo/page/61 61]| url = https://archive.org/details/artofelectronics00horo/page/61}}</ref> عام استعمال ۾، ''مربوط سرڪٽ'' جي اصطلاح ۾ اهي سرڪٽ پڻ شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي هن سخت تعريف تي پورو نٿا لهن ۽ مختلف ٽيڪنالاجين، جهڙوڪ [[3D مربوط سرڪٽ]]، [[2.5D مربوط سرڪٽ]]، [[گهڻ-چپ ماڊيول]] (MCM)، [[پتلي-فلم ٽرانزسٽر]]، [[ٿلهي-فلم ٽيڪنالاجي]] يا [[هائبرڊ مربوط سرڪٽ]] ذريعي تيار ڪيا ويندا آهن. اصطلاحن ۾ هي فرق خاص طور تي انهن بحثن ۾ اهميت رکي ٿو، جتي اهو جائزو ورتو وڃي ٿو ته [[مور جو قانون]] اڃا تائين لاڳو ٿئي ٿو يا نه. == تاريخ == === پهريان مربوط سرڪٽ === {{Main|مربوط سرڪٽ جي ايجاد}} {{See also|پلينر عمل|پي–اين جنڪشن آئسوليشن|سطحي پاسيويشن}} [[File:Robert Noyce with Motherboard 1959.png|thumb|[[رابرٽ نوئس]] 1959ع ۾ پهريون مونولٿڪ مربوط سرڪٽ ايجاد ڪيو. هي چِپ [[سلڪون]] مان تيار ڪئي وئي هئي.]] [[مربوط سرڪٽ]] (IC) کان اڳ هڪ بنيادي تصور ننڍن سيرامڪ بنيادن (Ceramic Substrates) جي تياري هو، جن کي ''مائڪروماڊيول'' چيو ويندو هو.<ref name=micromodules/> هر مائڪروماڊيول ۾ هڪ ننڍڙو برقي جزو شامل هوندو هو.<ref name=micromodules/> انهن ماڊيولن کي پوءِ پاڻ ۾ ڳنڍي ٻه يا ٽي-رخي ٺوس جال (Grid) جي صورت ۾ ترتيب ڏئي سگهجي پئي. 1957ع ۾ هن خيال کي تمام گهڻو اميد افزا سمجهيو ويو ۽ [[جيڪ ڪلبي]] ان کي [[آمريڪي فوج]] آڏو پيش ڪيو،<ref name="micromodules" /> جنهن جي نتيجي ۾ مختصر عرصي لاءِ ''مائڪروماڊيول پروگرام'' شروع ڪيو ويو، جيڪو 1951ع جي ''پروجيڪٽ ٽِنڪر ٽاءِ'' سان گهڻي حد تائين مشابهت رکندو هو.<ref name=micromodules>{{Cite web|url=http://www.eetimes.com/special/special_issues/millennium/milestones/kilby.html|title=Micromodules: the ultimate package|last=Rostky|first=George|website=EE Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20100107111717/http://www.eetimes.com/special/special_issues/millennium/milestones/kilby.html|archive-date=2010-01-07|access-date=2018-04-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chipsetc.com/the-rca-micromodule.html|title=The RCA Micromodule|website=Vintage Computer Chip Collectibles, Memorabilia & Jewelry|access-date=2018-04-23}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tdCjBQAAQBAJ&q=micromodule&pg=PA392|title=American Microelectronics Data Annual 1964–65|last1=Dummer|first1=G. W. A.|last2=Robertson|first2=J. Mackenzie|date=2014-05-16|publisher=Elsevier|isbn=978-1-4831-8549-1|pages=392–397, 405–406}}</ref> تنهن هوندي به، جيئن جيئن اهو منصوبو اڳتي وڌيو، ڪلبي هڪ مڪمل طور نئون طريقو پيش ڪيو، جيڪو بعد ۾ خود '''مربوط سرڪٽ''' جي صورت اختيار ڪري ويو. نئين طور [[ٽيڪساس انسٽرومينٽس]] ۾ ملازمت اختيار ڪرڻ کان پوءِ، [[جيڪ ڪلبي]] جولاءِ 1958ع ۾ مربوط سرڪٽ بابت پنهنجا شروعاتي خيال قلمبند ڪيا ۽ 12 سيپٽمبر 1958ع تي مربوط سرڪٽ جو پهريون ڪامياب عملي نمونو پيش ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو.<ref name="TIJackBuilt">{{cite web | title=The Chip That Jack Built Changed the World | publisher=Texas Instruments | date=1997-09-09 | url=http://www.ti.com/corp/docs/kilbyctr/jackbuilt.shtml | archive-url=https://web.archive.org/web/20000418135808/http://www.ti.com/corp/docs/kilbyctr/jackbuilt.shtml | archive-date=2000-04-18 | url-status=unfit}}</ref> 6 فيبروري 1959ع تي داخل ڪيل پنهنجي پيٽنٽ درخواست ۾،<ref>{{cite patent |inventor-last=Kilby |inventor-first=Jack S. |title=Miniaturized Electronic Circuits |country=US |status=Patent|number=3138743 |fdate=6 February 1959 |pubdate=23 June 1964}}</ref> ڪلبي پنهنجي نئين ايجاد کي ''"سيميڪنڊڪٽر مادي جو اهڙو جسم، جنهن ۾ برقي سرڪٽ جا سڀئي جزا مڪمل طور تي پاڻ ۾ مربوط هجن"'' طور بيان ڪيو.<ref>{{cite book| last = Winston| first = Brian| title = Media Technology and Society: A History: From the Telegraph to the Internet| url = https://books.google.com/books?id=gfeCXlElJTwC&pg=PA221| year = 1998| publisher = Routledge| isbn = 978-0-415-14230-4| page = 221 }}</ref> هن نئين ايجاد جو پهريون گراهڪ [[آمريڪي هوائي فوج]] هئي.<ref>{{cite web|url=https://www.ti.com/corp/docs/company/history/timeline/defense/1960/docs/61-first_ic.htm |title=Texas Instruments – 1961 First IC-based computer |publisher=Texas Instruments |access-date=2012-08-13}}</ref> مربوط سرڪٽ جي ايجاد ۾ پنهنجي حصي جي اعتراف طور ڪلبي کي سال 2000ع جو [[طبعيات جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref>{{cite web | title=The Nobel Prize in Physics 2000 | website=Nobel Prize | date=2000-10-10 | url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2000/press-release/}}</ref> تنهن هوندي به، ڪلبي جي ايجاد حقيقي '''مونولٿڪ مربوط سرڪٽ''' نه هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ ٻاهرين سون جي تارن ذريعي ڳانڍاپا (انٽرڪنيڪشنز) استعمال ڪيا ويا هئا، جنهن سبب وڏي پيماني تي پيداوار عملي طور ممڪن نه هئي.<ref name="nasa">{{cite web |title=Integrated circuits |url=https://www.hq.nasa.gov/alsj/ic-pg3.html |website=[[NASA]] |access-date=13 August 2019}}</ref> تقريباً ڇهن مهينن کان پوءِ [[رابرٽ نوئس]]، جيڪو [[فيئرچائلڊ سيميڪنڊڪٽر]] سان لاڳاپيل هو، پهريون عملي '''مونولٿڪ مربوط سرڪٽ چِپ''' تيار ڪيو.<ref name="computerhistory1959">{{cite web |title=1959: Practical Monolithic Integrated Circuit Concept Patented |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/practical-monolithic-integrated-circuit-concept-patented/ |website=[[Computer History Museum]] |access-date=13 August 2019}}</ref><ref name="nasa"/> رابرٽ نوئس جي مونولٿڪ مربوط سرڪٽ چِپ جي تياري ڪيترين ئي اهم ايجادن جي نتيجي ۾ ممڪن ٿي. انهن ۾ [[جين هورني]] جو [[پلينر عمل]] ۽ [[ڪرٽ ليهوويڪ]] جو [[پي–اين جنڪشن آئسوليشن]] شامل هئا. هورني جي ايجاد پاڻ به [[ڪارل فروش]] ۽ [[لنڪن ڊيرڪ]] جي سلڪون ڊاءِ آڪسائيڊ ماسڪنگ، سطحي تحفظ ۽ پاسيويشن بابت تحقيق،<ref name="patents.google.com">{{Cite patent|number=US2802760A|title=Oxidation of semiconductive surfaces for controlled diffusion|gdate=1957-08-13|invent1=Lincoln|invent2=Frosch|inventor1-first=Derick|inventor2-first=Carl J.|url=https://patents.google.com/patent/US2802760A}}</ref><ref name="iopscience.iop.org">{{cite journal |last1=Frosch |first1=C. J. |last2=Derick |first2=L |title=Surface Protection and Selective Masking during Diffusion in Silicon |journal=Journal of the Electrochemical Society |date=1957 |volume=104 |issue=9 |pages=547 |doi=10.1149/1.2428650 }}</ref><ref name="Lojek1202">{{cite book |last1=Lojek |first1=Bo |title=History of Semiconductor Engineering |date=2007 |publisher=[[Springer Science & Business Media]] |isbn=9783540342588 |page=120}}</ref> ۽ [[چارلس ايس فلر]]، [[جي. اي. ڊٽزنبرگر]] ۽ ٻين محققن جي سلڪون ۾ نجاستن جي ڦهلاء بابت ڪيل ڪم تي ٻڌل هئي.<ref>{{cite journal |last1=Fuller |first1=C. S. |last2=Ditzenberger |first2=J. A. |title=Diffusion of Lithium into Germanium and Silicon |journal=Physical Review |date=July 1953 |volume=91 |issue=1 |pages=193 |doi=10.1103/PhysRev.91.193 |bibcode=1953PhRv...91..193F }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Fuller |first1=C. S. |last2=Struthers |first2=J. D. |last3=Ditzenberger |first3=J. A. |last4=Wolfstirn |first4=K. B. |title=Diffusivity and Solubility of Copper in Germanium |journal=Physical Review |date=15 March 1954 |volume=93 |issue=6 |pages=1182–1189 |doi=10.1103/PhysRev.93.1182 |bibcode=1954PhRv...93.1182F }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Fuller |first1=C. S. |last2=Ditzenberger |first2=J. A. |title=Diffusion of Donor and Acceptor Elements in Silicon |journal=Journal of Applied Physics |date=May 1956 |volume=27 |issue=5 |pages=544–553 |doi=10.1063/1.1722419 |bibcode=1956JAP....27..544F }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Fuller |first1=C.S. |last2=Whelan |first2=J.M. |title=Diffusion, solubility, and electrical behavior of copper in gallium arsenide |journal=Journal of Physics and Chemistry of Solids |date=August 1958 |volume=6 |issue=2–3 |pages=173–177 |doi=10.1016/0022-3697(58)90091-X |bibcode=1958JPCS....6..173F }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Miller |first1=R. C. |last2=Savage |first2=A. |title=Diffusion of Aluminum in Single Crystal Silicon |journal=Journal of Applied Physics |date=December 1956 |volume=27 |issue=12 |pages=1430–1432 |doi=10.1063/1.1722283 |bibcode=1956JAP....27.1430M }}</ref> ڪلبي جي جرمينيم تي ٻڌل ڊزائن جي ابتڙ، نوئس جو ڊزائن [[سلڪون]] تي ٻڌل هو ۽ ان ۾ جين هورني جي پلينر عمل کي استعمال ڪيو ويو، جنهن سان چِپ جي اندر قابلِ اعتماد ايلومينيم برقي ڳانڍاپا ٺاهڻ ممڪن بڻيا. اڄڪلهه جا جديد مربوط سرڪٽ بنيادي طور نوئس جي مونولٿڪ ڊزائن تي ٻڌل آهن،<ref name="computerhistory1959"/><ref name="nasa"/> نه ته ڪلبي جي شروعاتي نموني تي. 1961ع کان 1965ع تائين [[ناسا]] جو [[اپولو پروگرام]] مربوط سرڪٽن جو دنيا ۾ سڀ کان وڏو واحد صارف هو.<ref name="eldon">{{cite book | last=Hall | first=Eldon C. | title=Journey to the Moon: The History of the Apollo Guidance Computer | publisher=American Institute of Aeronautics and Astronautics | series=Library of Flight | year=1996 | isbn=978-1-56347-185-8 | url=https://books.google.com/books?id=G8Dml1x55r0C | access-date=2023-10-05 | pages=18–19}}</ref> === ٽي ٽي ايل مربوط سرڪٽ === {{Main|ٽرانزسٽر–ٽرانزسٽر لاجڪ}} [[ٽرانزسٽر–ٽرانزسٽر لاجڪ]] (TTL) 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[جيمس ايل. بيوئي]] پاران [[ٽي آر ڊبليو انڪارپوريٽيڊ]] (TRW Inc.) ۾ ترقي ڏني وئي. 1970ع واري ڏهاڪي کان وٺي 1980ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين، TTL [[ڊجيٽل اليڪٽرانڪس|ڊجيٽل]] مربوط سرڪٽن جي غالب ٽيڪنالاجي بڻجي وئي.<ref>{{cite web |title=Computer Pioneers – James L. Buie |url=https://history.computer.org/pioneers/buie.html |website=[[IEEE Computer Society]] |access-date=25 May 2020}}</ref> [[File:Dov Frohman.jpg|thumb|[[ڊوو فروهمن]]، اسرائيلي برقي انجنيئر، جنهن 1969ع کان 1971ع جي وچ ۾ [[اي پي روم]] (EPROM) تيار ڪئي.]] ننڍن ڪمپيوٽرن ([[مني ڪمپيوٽر]]ن) ۽ [[مين فريم ڪمپيوٽر]]ن جي [[مرڪزي پروسيسنگ يونٽ]] (CPU) جي تعمير لاءِ درجنين TTL مربوط سرڪٽ استعمال ڪرڻ معياري طريقو هو. [[ڪمپيوٽر]]، جهڙوڪ [[آئي بي ايم 360]] مين فريم، [[پي ڊي پي-11]] مني ڪمپيوٽر ۽ ڊيسڪ ٽاپ [[ڊيٽاپائنٽ 2200]]، [[بائي پولر جنڪشن ٽرانزسٽر|بائي پولر]] مربوط سرڪٽن مان تيار ڪيا ويندا هئا،<ref name="tmx_shirriff" /> جيڪي يا ته TTL تي ٻڌل هوندا هئا يا وڌيڪ تيز [[ايميٽر-ڪپلڊ لاجڪ]] (ECL) استعمال ڪندا هئا. b49ntgocs7tf4mih8hi82jngduzjvft 390402 390401 2026-07-01T20:12:49Z Intisar Ali 8681 390402 wikitext text/x-wiki {{Short description|سيميڪنڊڪٽر مادّي جي ننڍڙي، هموار ٽڪري تي تيار ڪيل اليڪٽرانڪ سرڪٽ}} [[File:NXP PCF8577C LCD driver with I²C (Colour Corrected).jpg|thumb|[[LCD]] کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[مربوط سرڪٽ]] جي [[ڊائي (مربوط سرڪٽ)|ڊائي]] جي خوردبيني تصوير. [[پن ترتيب]]ون مربوط سرڪٽ جي چوڌاري موجود اونداهن دائرن جي صورت ۾ نظر اچن ٿيون.]] '''مربوط سرڪٽ''' ('''IC''')، جيڪو '''مائڪروچپ''' يا رڳو '''چپ''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، [[اليڪٽرانڪ سرڪٽ]]ن جو هڪ ٺهڪندڙ مجموعو هوندو آهي، جيڪو مختلف [[اليڪٽرانڪ جزا|اليڪٽرانڪ جزن]]، جهڙوڪ [[ٽرانزسٽر]]، [[مزاحم]]، [[ڪيپيسيٽر]] ۽ انهن جي پاڻ ۾ ڳانڍاپن تي مشتمل هوندو آهي.<ref name="chipBasics">{{cite web |url=https://www.asml.com/en/technology/all-about-microchips/microchip-basics |title=The basics of microchips |publisher=[[ASML Holding|ASML]]}}</ref> اهي جزا [[سيميڪنڊڪٽر]] مادّي جي هڪ پتلي ۽ هموار ٽڪري (''چپ'') تي تيار ڪيا ويندا آهن، جيڪا گهڻو ڪري [[سلڪون]] مان ٺهيل هوندي آهي.<ref name="chipBasics"/> مربوط سرڪٽ ڪيترن ئي قسمن جي اليڪٽرانڪ اوزارن، جهڙوڪ [[ڪمپيوٽر]]، [[اسمارٽ فون]] ۽ [[ٽيليويزن]]، جو بنيادي حصو آهن، جتي اهي ڊيٽا جي پروسيسنگ، ڪنٽرول ۽ ذخيريداري جهڙا ڪم سرانجام ڏين ٿا. انهن اوزارن جي ننڍي سائيز، بهتر ڪارڪردگي ۽ گهٽ قيمت ممڪن بڻائي، مربوط سرڪٽن [[اليڪٽرانڪس]] جي شعبي ۾ بنيادي تبديلي آندي آهي. الڳ الڳ جزن مان تيار ڪيل سرڪٽن جي ڀيٽ ۾، مربوط سرڪٽ ڪيترائي ڀيرا ننڍا، وڌيڪ تيز، وڌيڪ توانائي بچائيندڙ ۽ گهٽ خرچ وارا هوندا آهن، جنهن جي نتيجي ۾ انهن تي تمام وڏي تعداد ۾ [[ٽرانزسٽر]] شامل ڪري سگهجن ٿا. وڏي پيماني تي پيداوار جي صلاحيت، اعليٰ ڀروسي جوڳائپ، ۽ [[مربوط سرڪٽ ڊزائن]] جي معياري ۽ ماڊيولر طريقي سبب، الڳ ٽرانزسٽرن تي ٻڌل ڊزائن تيزيءَ سان ختم ٿي ويا. اڄڪلهه تقريباً هر [[اليڪٽرانڪ اوزار]] ۾ مربوط سرڪٽ استعمال ٿين ٿا ۽ انهن جديد ٽيڪنالاجي ۾ انقلاب آندو آهي. [[ڪمپيوٽر پروسيسر]]، [[مائڪرو ڪنٽرولر]]، [[ڊجيٽل سگنل پروسيسر]] ۽ [[گهريلو اوزار]]ن ۾ استعمال ٿيندڙ ايمبيڊڊ پروسيسنگ چپون، پنهنجي ننڍي سائيز، گهٽ قيمت ۽ گهڻ مقصدي استعمال سبب جديد سماج لاءِ بنيادي اهميت رکن ٿيون. [[تمام وڏي پيماني واري مربوطي]] (VLSI)، [[سيميڪنڊڪٽر اوزارن جي تياري]] واري ٽيڪنالاجي ۾ ٿيندڙ ترقي سبب عملي صورت اختيار ڪري سگهي. 1960ع واري ڏهاڪي کان وٺي، چپن جي سائيز، رفتار ۽ گنجائش ۾ غيرمعمولي واڌ آئي آهي، جنهن جو بنيادي سبب اهي فني واڌارا آهن، جن ساڳئي ماپ جي چپ تي وڌيڪ ۽ وڌيڪ ٽرانزسٽر شامل ڪرڻ ممڪن بڻايو. اڄڪلهه هڪ جديد چپ، انسان جي آڱر جي ننهن جيتري ايراضيءَ ۾ اربين ٽرانزسٽر رکي سگهي ٿي. اهي ترقيون، جيڪي تقريباً [[مور جو قانون]] جي پيروي ڪن ٿيون، اڄ جي ڪمپيوٽر چپن کي 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعاتي چپن جي ڀيٽ ۾ لکين ڀيرا وڌيڪ گنجائش ۽ هزارين ڀيرا وڌيڪ رفتار فراهم ڪن ٿيون. مربوط سرڪٽن کي الڳ جزن مان ٺهيل سرڪٽن جي مقابلي ۾ ٽي بنيادي فائدا حاصل آهن: سائيز، قيمت ۽ ڪارڪردگي. انهن جي سائيز ۽ قيمت گهٽ هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سڀئي جزا گڏجي [[فوٽولٿوگرافي]] ذريعي هڪ ئي يونٽ طور تيار ڪيا ويندا آهن، نه ڪي هر [[ٽرانزسٽر]] کي الڳ الڳ جوڙي. ان کان علاوه، پيڪيج ٿيل مربوط سرڪٽ، الڳ سرڪٽن جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ مواد استعمال ڪندا آهن. انهن جي ڪارڪردگي وڌيڪ هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن جزا هڪ ٻئي جي ويجهو هجڻ سبب تمام تيزيءَ سان ڪم ڪن ٿا ۽ نسبتاً گهٽ بجلي استعمال ڪن ٿا. البت، انهن جو بنيادي نقصان اهو آهي ته انهن جي ڊزائن تيار ڪرڻ جي شروعاتي قيمت ۽ ڪارخاني جي تعمير تي ايندڙ سرمائيداري خرچ انتهائي وڌيڪ هوندو آهي. انهيءَ ڪري مربوط سرڪٽ صرف تڏهن تجارتي طور فائديمند ٿيندا آهن، جڏهن وڏي پيماني تي پيداوار جي توقع هجي. == اصطلاح == '''مربوط سرڪٽ''' (IC) جي رسمي تعريف هن ريت ڪئي وئي آهي:<ref>{{cite web |url=http://www.jedec.org/standards-documents/dictionary/terms/integrated-circuit-ic |title=Integrated circuit (IC) |publisher=[[JEDEC]]}}</ref> {{quote|اهڙو سرڪٽ، جنهن جا سڀ يا ڪي سرڪٽي جزا هڪ ٻئي سان اڻٽٽ نموني ڳنڍيل ۽ برقي طور پاڻ ۾ مربوط هجن، اهڙيءَ طرح جو تعمير ۽ واپار جي مقصدن لاءِ ان کي هڪ اڻورهائتو (ناقابلِ تقسيم) يونٽ سمجهيو وڃي.}} سخت فني مفهوم ۾، هي اصطلاح هڪ ئي ٽڪري تي تيار ڪيل سرڪٽ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن کي اصل ۾ '''[[مونولٿڪ مربوط سرڪٽ]]''' چيو ويندو هو. اهڙي سرڪٽ ۾ سڄو سرڪٽ [[سلڪون]] جي هڪ ئي ٽڪري تي تعمير ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite web |title=The first monolithic integrated circuits |url=http://homepages.nildram.co.uk/~wylie/ICs/monolith.htm |quote=Nowadays when people say 'integrated circuit' they usually mean a monolithic IC, where the entire circuit is constructed in a single piece of silicon. |last=Wylie |first=Andrew |year=2009 |access-date=14 March 2011 |archive-date=4 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180504074623/http://homepages.nildram.co.uk/~wylie/ICs/monolith.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite book| last1 = Horowitz| first1 = Paul| last2 = Hill| first2 = Winfield| title = The Art of Electronics| edition = 2nd| year = 1989| publisher = Cambridge University Press| isbn = 978-0-521-37095-0| page = [https://archive.org/details/artofelectronics00horo/page/61 61]| url = https://archive.org/details/artofelectronics00horo/page/61}}</ref> عام استعمال ۾، ''مربوط سرڪٽ'' جي اصطلاح ۾ اهي سرڪٽ پڻ شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي هن سخت تعريف تي پورو نٿا لهن ۽ مختلف ٽيڪنالاجين، جهڙوڪ [[3D مربوط سرڪٽ]]، [[2.5D مربوط سرڪٽ]]، [[گهڻ-چپ ماڊيول]] (MCM)، [[پتلي-فلم ٽرانزسٽر]]، [[ٿلهي-فلم ٽيڪنالاجي]] يا [[هائبرڊ مربوط سرڪٽ]] ذريعي تيار ڪيا ويندا آهن. اصطلاحن ۾ هي فرق خاص طور تي انهن بحثن ۾ اهميت رکي ٿو، جتي اهو جائزو ورتو وڃي ٿو ته [[مور جو قانون]] اڃا تائين لاڳو ٿئي ٿو يا نه. == تاريخ == === پهريان مربوط سرڪٽ === {{Main|مربوط سرڪٽ جي ايجاد}} {{See also|پلينر عمل|پي–اين جنڪشن آئسوليشن|سطحي پاسيويشن}} [[File:Robert Noyce with Motherboard 1959.png|thumb|[[رابرٽ نوئس]] 1959ع ۾ پهريون مونولٿڪ مربوط سرڪٽ ايجاد ڪيو. هي چِپ [[سلڪون]] مان تيار ڪئي وئي هئي.]] [[مربوط سرڪٽ]] (IC) کان اڳ هڪ بنيادي تصور ننڍن سيرامڪ بنيادن (Ceramic Substrates) جي تياري هو، جن کي ''مائڪروماڊيول'' چيو ويندو هو.<ref name=micromodules/> هر مائڪروماڊيول ۾ هڪ ننڍڙو برقي جزو شامل هوندو هو.<ref name=micromodules/> انهن ماڊيولن کي پوءِ پاڻ ۾ ڳنڍي ٻه يا ٽي-رخي ٺوس جال (Grid) جي صورت ۾ ترتيب ڏئي سگهجي پئي. 1957ع ۾ هن خيال کي تمام گهڻو اميد افزا سمجهيو ويو ۽ [[جيڪ ڪلبي]] ان کي [[آمريڪي فوج]] آڏو پيش ڪيو،<ref name="micromodules" /> جنهن جي نتيجي ۾ مختصر عرصي لاءِ ''مائڪروماڊيول پروگرام'' شروع ڪيو ويو، جيڪو 1951ع جي ''پروجيڪٽ ٽِنڪر ٽاءِ'' سان گهڻي حد تائين مشابهت رکندو هو.<ref name=micromodules>{{Cite web|url=http://www.eetimes.com/special/special_issues/millennium/milestones/kilby.html|title=Micromodules: the ultimate package|last=Rostky|first=George|website=EE Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20100107111717/http://www.eetimes.com/special/special_issues/millennium/milestones/kilby.html|archive-date=2010-01-07|access-date=2018-04-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chipsetc.com/the-rca-micromodule.html|title=The RCA Micromodule|website=Vintage Computer Chip Collectibles, Memorabilia & Jewelry|access-date=2018-04-23}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tdCjBQAAQBAJ&q=micromodule&pg=PA392|title=American Microelectronics Data Annual 1964–65|last1=Dummer|first1=G. W. A.|last2=Robertson|first2=J. Mackenzie|date=2014-05-16|publisher=Elsevier|isbn=978-1-4831-8549-1|pages=392–397, 405–406}}</ref> تنهن هوندي به، جيئن جيئن اهو منصوبو اڳتي وڌيو، ڪلبي هڪ مڪمل طور نئون طريقو پيش ڪيو، جيڪو بعد ۾ خود '''مربوط سرڪٽ''' جي صورت اختيار ڪري ويو. نئين طور [[ٽيڪساس انسٽرومينٽس]] ۾ ملازمت اختيار ڪرڻ کان پوءِ، [[جيڪ ڪلبي]] جولاءِ 1958ع ۾ مربوط سرڪٽ بابت پنهنجا شروعاتي خيال قلمبند ڪيا ۽ 12 سيپٽمبر 1958ع تي مربوط سرڪٽ جو پهريون ڪامياب عملي نمونو پيش ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو.<ref name="TIJackBuilt">{{cite web | title=The Chip That Jack Built Changed the World | publisher=Texas Instruments | date=1997-09-09 | url=http://www.ti.com/corp/docs/kilbyctr/jackbuilt.shtml | archive-url=https://web.archive.org/web/20000418135808/http://www.ti.com/corp/docs/kilbyctr/jackbuilt.shtml | archive-date=2000-04-18 | url-status=unfit}}</ref> 6 فيبروري 1959ع تي داخل ڪيل پنهنجي پيٽنٽ درخواست ۾،<ref>{{cite patent |inventor-last=Kilby |inventor-first=Jack S. |title=Miniaturized Electronic Circuits |country=US |status=Patent|number=3138743 |fdate=6 February 1959 |pubdate=23 June 1964}}</ref> ڪلبي پنهنجي نئين ايجاد کي ''"سيميڪنڊڪٽر مادي جو اهڙو جسم، جنهن ۾ برقي سرڪٽ جا سڀئي جزا مڪمل طور تي پاڻ ۾ مربوط هجن"'' طور بيان ڪيو.<ref>{{cite book| last = Winston| first = Brian| title = Media Technology and Society: A History: From the Telegraph to the Internet| url = https://books.google.com/books?id=gfeCXlElJTwC&pg=PA221| year = 1998| publisher = Routledge| isbn = 978-0-415-14230-4| page = 221 }}</ref> هن نئين ايجاد جو پهريون گراهڪ [[آمريڪي هوائي فوج]] هئي.<ref>{{cite web|url=https://www.ti.com/corp/docs/company/history/timeline/defense/1960/docs/61-first_ic.htm |title=Texas Instruments – 1961 First IC-based computer |publisher=Texas Instruments |access-date=2012-08-13}}</ref> مربوط سرڪٽ جي ايجاد ۾ پنهنجي حصي جي اعتراف طور ڪلبي کي سال 2000ع جو [[طبعيات جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref>{{cite web | title=The Nobel Prize in Physics 2000 | website=Nobel Prize | date=2000-10-10 | url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2000/press-release/}}</ref> تنهن هوندي به، ڪلبي جي ايجاد حقيقي '''مونولٿڪ مربوط سرڪٽ''' نه هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ ٻاهرين سون جي تارن ذريعي ڳانڍاپا (انٽرڪنيڪشنز) استعمال ڪيا ويا هئا، جنهن سبب وڏي پيماني تي پيداوار عملي طور ممڪن نه هئي.<ref name="nasa">{{cite web |title=Integrated circuits |url=https://www.hq.nasa.gov/alsj/ic-pg3.html |website=[[NASA]] |access-date=13 August 2019}}</ref> تقريباً ڇهن مهينن کان پوءِ [[رابرٽ نوئس]]، جيڪو [[فيئرچائلڊ سيميڪنڊڪٽر]] سان لاڳاپيل هو، پهريون عملي '''مونولٿڪ مربوط سرڪٽ چِپ''' تيار ڪيو.<ref name="computerhistory1959">{{cite web |title=1959: Practical Monolithic Integrated Circuit Concept Patented |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/practical-monolithic-integrated-circuit-concept-patented/ |website=[[Computer History Museum]] |access-date=13 August 2019}}</ref><ref name="nasa"/> رابرٽ نوئس جي مونولٿڪ مربوط سرڪٽ چِپ جي تياري ڪيترين ئي اهم ايجادن جي نتيجي ۾ ممڪن ٿي. انهن ۾ [[جين هورني]] جو [[پلينر عمل]] ۽ [[ڪرٽ ليهوويڪ]] جو [[پي–اين جنڪشن آئسوليشن]] شامل هئا. هورني جي ايجاد پاڻ به [[ڪارل فروش]] ۽ [[لنڪن ڊيرڪ]] جي سلڪون ڊاءِ آڪسائيڊ ماسڪنگ، سطحي تحفظ ۽ پاسيويشن بابت تحقيق،<ref name="patents.google.com">{{Cite patent|number=US2802760A|title=Oxidation of semiconductive surfaces for controlled diffusion|gdate=1957-08-13|invent1=Lincoln|invent2=Frosch|inventor1-first=Derick|inventor2-first=Carl J.|url=https://patents.google.com/patent/US2802760A}}</ref><ref name="iopscience.iop.org">{{cite journal |last1=Frosch |first1=C. J. |last2=Derick |first2=L |title=Surface Protection and Selective Masking during Diffusion in Silicon |journal=Journal of the Electrochemical Society |date=1957 |volume=104 |issue=9 |pages=547 |doi=10.1149/1.2428650 }}</ref><ref name="Lojek1202">{{cite book |last1=Lojek |first1=Bo |title=History of Semiconductor Engineering |date=2007 |publisher=[[Springer Science & Business Media]] |isbn=9783540342588 |page=120}}</ref> ۽ [[چارلس ايس فلر]]، [[جي. اي. ڊٽزنبرگر]] ۽ ٻين محققن جي سلڪون ۾ نجاستن جي ڦهلاء بابت ڪيل ڪم تي ٻڌل هئي.<ref>{{cite journal |last1=Fuller |first1=C. S. |last2=Ditzenberger |first2=J. A. |title=Diffusion of Lithium into Germanium and Silicon |journal=Physical Review |date=July 1953 |volume=91 |issue=1 |pages=193 |doi=10.1103/PhysRev.91.193 |bibcode=1953PhRv...91..193F }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Fuller |first1=C. S. |last2=Struthers |first2=J. D. |last3=Ditzenberger |first3=J. A. |last4=Wolfstirn |first4=K. B. |title=Diffusivity and Solubility of Copper in Germanium |journal=Physical Review |date=15 March 1954 |volume=93 |issue=6 |pages=1182–1189 |doi=10.1103/PhysRev.93.1182 |bibcode=1954PhRv...93.1182F }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Fuller |first1=C. S. |last2=Ditzenberger |first2=J. A. |title=Diffusion of Donor and Acceptor Elements in Silicon |journal=Journal of Applied Physics |date=May 1956 |volume=27 |issue=5 |pages=544–553 |doi=10.1063/1.1722419 |bibcode=1956JAP....27..544F }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Fuller |first1=C.S. |last2=Whelan |first2=J.M. |title=Diffusion, solubility, and electrical behavior of copper in gallium arsenide |journal=Journal of Physics and Chemistry of Solids |date=August 1958 |volume=6 |issue=2–3 |pages=173–177 |doi=10.1016/0022-3697(58)90091-X |bibcode=1958JPCS....6..173F }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Miller |first1=R. C. |last2=Savage |first2=A. |title=Diffusion of Aluminum in Single Crystal Silicon |journal=Journal of Applied Physics |date=December 1956 |volume=27 |issue=12 |pages=1430–1432 |doi=10.1063/1.1722283 |bibcode=1956JAP....27.1430M }}</ref> ڪلبي جي جرمينيم تي ٻڌل ڊزائن جي ابتڙ، نوئس جو ڊزائن [[سلڪون]] تي ٻڌل هو ۽ ان ۾ جين هورني جي پلينر عمل کي استعمال ڪيو ويو، جنهن سان چِپ جي اندر قابلِ اعتماد ايلومينيم برقي ڳانڍاپا ٺاهڻ ممڪن بڻيا. اڄڪلهه جا جديد مربوط سرڪٽ بنيادي طور نوئس جي مونولٿڪ ڊزائن تي ٻڌل آهن،<ref name="computerhistory1959"/><ref name="nasa"/> نه ته ڪلبي جي شروعاتي نموني تي. 1961ع کان 1965ع تائين [[ناسا]] جو [[اپولو پروگرام]] مربوط سرڪٽن جو دنيا ۾ سڀ کان وڏو واحد صارف هو.<ref name="eldon">{{cite book | last=Hall | first=Eldon C. | title=Journey to the Moon: The History of the Apollo Guidance Computer | publisher=American Institute of Aeronautics and Astronautics | series=Library of Flight | year=1996 | isbn=978-1-56347-185-8 | url=https://books.google.com/books?id=G8Dml1x55r0C | access-date=2023-10-05 | pages=18–19}}</ref> === ٽي ٽي ايل مربوط سرڪٽ === {{Main|ٽرانزسٽر–ٽرانزسٽر لاجڪ}} [[ٽرانزسٽر–ٽرانزسٽر لاجڪ]] (TTL) 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[جيمس ايل. بيوئي]] پاران [[ٽي آر ڊبليو انڪارپوريٽيڊ]] (TRW Inc.) ۾ ترقي ڏني وئي. 1970ع واري ڏهاڪي کان وٺي 1980ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين، TTL [[ڊجيٽل اليڪٽرانڪس|ڊجيٽل]] مربوط سرڪٽن جي غالب ٽيڪنالاجي بڻجي وئي.<ref>{{cite web |title=Computer Pioneers – James L. Buie |url=https://history.computer.org/pioneers/buie.html |website=[[IEEE Computer Society]] |access-date=25 May 2020}}</ref> [[File:Dov Frohman.jpg|thumb|[[ڊوو فروهمن]]، اسرائيلي برقي انجنيئر، جنهن 1969ع کان 1971ع جي وچ ۾ [[اي پي روم]] (EPROM) تيار ڪئي.]] ننڍن ڪمپيوٽرن ([[مني ڪمپيوٽر]]ن) ۽ [[مين فريم ڪمپيوٽر]]ن جي [[مرڪزي پروسيسنگ يونٽ]] (CPU) جي تعمير لاءِ درجنين TTL مربوط سرڪٽ استعمال ڪرڻ معياري طريقو هو. [[ڪمپيوٽر]]، جهڙوڪ [[آئي بي ايم 360]] مين فريم، [[پي ڊي پي-11]] مني ڪمپيوٽر ۽ ڊيسڪ ٽاپ [[ڊيٽاپائنٽ 2200]]، [[بائي پولر جنڪشن ٽرانزسٽر|بائي پولر]] مربوط سرڪٽن مان تيار ڪيا ويندا هئا،<ref name="tmx_shirriff" /> جيڪي يا ته TTL تي ٻڌل هوندا هئا يا وڌيڪ تيز [[ايميٽر-ڪپلڊ لاجڪ]] (ECL) استعمال ڪندا هئا. === موس مربوط سرڪٽ === {{Further|موسفيٽ جا استعمال#موس مربوط سرڪٽ}} {{See also|سيميڪنڊڪٽر پيماني جي مثالن جي فهرست|مخلوط-سگنل مربوط سرڪٽ|مور جو قانون|ٽن-رخي مربوط سرڪٽ|ٽرانزسٽر ڳڻپ|تمام وڏي پيماني واري مربوطي}} جديد [[مربوط سرڪٽ]] (IC) [[موسفيٽ|ڌاتو–آڪسائيڊ–سيميڪنڊڪٽر فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر]] (MOSFET) تي ٻڌل هوندا آهن، جنهن سان [[موس مربوط سرڪٽ]] (MOS IC) ٺهندا آهن.<ref name="Kuo">{{cite journal |last1=Kuo |first1=Yue |title=Thin Film Transistor Technology—Past, Present, and Future |journal=The Electrochemical Society Interface |date=1 January 2013 |volume=22 |issue=1 |pages=55–61 |doi=10.1149/2.F06131if |bibcode=2013ECSIn..22a..55K |url=https://www.electrochem.org/dl/interface/spr/spr13/spr13_p055_061.pdf }}</ref> موسفيٽ 1955ع کان 1960ع جي وچ ۾ [[بيل ليبز]] ۾ ترقي ڏنو ويو،<ref name="patents.google.com"/><ref>{{cite journal |last1=Huff |first1=Howard |last2=Riordan |first2=Michael |title=Frosch and Derick: Fifty Years Later (Foreword) |journal=The Electrochemical Society Interface |date=September 2007 |volume=16 |issue=3 |pages=29 |doi=10.1149/2.F02073IF }}</ref><ref name="iopscience.iop.org"/><ref>{{cite book |last1=Kahng |first1=D. |title=Semiconductor Devices: Pioneering Papers |chapter=Silicon-Silicon Dioxide Surface Device |date=1991 |pages=583–596 |doi=10.1142/9789814503464_0076 |isbn=978-981-02-0209-5 }}</ref><ref>{{Cite book |last=Lojek |first=Bo |title=History of Semiconductor Engineering |date=2007 |publisher=Springer |isbn=978-3-540-34258-8 |location=Berlin, Heidelberg |page=321}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Ligenza |first1=J.R. |last2=Spitzer |first2=W.G. |title=The mechanisms for silicon oxidation in steam and oxygen |journal=Journal of Physics and Chemistry of Solids |date=July 1960 |volume=14 |pages=131–136 |doi=10.1016/0022-3697(60)90219-5 |bibcode=1960JPCS...14..131L }}</ref><ref name="Lojek1202"/> جنهن سان وڌيڪ [[تمام وڏي پيماني واري مربوطي|گهڻي ڪثافت]] وارا مربوط سرڪٽ ٺاهڻ ممڪن ٿيا.<ref name="computerhistory-transistor">{{cite web |title=Who Invented the Transistor? |last=Laws |first=David |url=https://www.computerhistory.org/atchm/who-invented-the-transistor/ |website=[[Computer History Museum]] |date=4 December 2013 }}</ref> [[بائي پولر جنڪشن ٽرانزسٽر|بائي پولر ٽرانزسٽر]]ن جي ابتڙ، جن ۾ [[پي–اين جنڪشن آئسوليشن]] لاءِ اضافي مرحلا گهربل هوندا هئا، موسفيٽس کي اهڙن اضافي قدمن کان سواءِ آساني سان هڪ ٻئي کان الڳ ڪري سگهجي پيو.<ref name="Bassett53">{{cite book |last1=Bassett |first1=Ross Knox |title=To the Digital Age: Research Labs, Start-up Companies, and the Rise of MOS Technology |date=2002 |publisher=[[Johns Hopkins University Press]] |isbn=978-0-8018-6809-2 |pages=53–4 |url=https://books.google.com/books?id=Qge1DUt7qDUC&pg=PA53}}</ref> مربوط سرڪٽن لاءِ هن فائدي کي 1961ع ۾ پهريون ڀيرو [[ڊاون ڪاهنگ]] اجاگر ڪيو.<ref name="Bassett22">{{cite book |last1=Bassett |first1=Ross Knox |title=To the Digital Age: Research Labs, Start-up Companies, and the Rise of MOS Technology |date=2007 |publisher=[[Johns Hopkins University Press]] |isbn=9780801886393 |pages=22–25 |url=https://books.google.com/books?id=UUbB3d2UnaAC&pg=PA22}}</ref> [[آئي اي اي اي سنگ ميلن جي فهرست]] ۾ 1958ع جو ڪلبي جو پهريون مربوط سرڪٽ،<ref>{{cite web |url=https://www.ieeeghn.org/wiki/index.php/Milestones:First_Semiconductor_Integrated_Circuit_%28IC%29,_1958 |title=Milestones:First Semiconductor Integrated Circuit (IC), 1958 |work=IEEE Global History Network |publisher=IEEE |access-date=3 August 2011}}</ref> 1959ع ۾ هورني جو [[پلينر عمل]] ۽ نوئس جو پلينر مربوط سرڪٽ شامل آهن.<ref>{{Cite web|url=https://ethw.org/Milestones:List_of_IEEE_Milestones|title=Milestones:List of IEEE Milestones |website=Engineering and Technology History Wiki|date=9 December 2020 }}</ref> تيار ڪيل سڀ کان پهريون تجرباتي موس مربوط سرڪٽ 16 ٽرانزسٽرن واري چِپ هئي، جيڪا 1962ع ۾ [[آر سي اي ڪارپوريشن|آر سي اي]] ۾ فريڊ هائيمَن ۽ اسٽيون هوفسٽين تيار ڪئي.<ref name="computerhistory-digital">{{cite web |title=Tortoise of Transistors Wins the Race – CHM Revolution |url=https://www.computerhistory.org/revolution/digital-logic/12/279 |website=[[Computer History Museum]] |access-date=22 July 2019}}</ref> بعد ۾ [[جنرل مائڪرو اليڪٽرانڪس]] 1964ع ۾ پهريون تجارتي موس مربوط سرڪٽ متعارف ڪرايو،<ref name="computerhistory1964">{{cite web|url=https://www.computerhistory.org/semiconductor/timeline/1964-Commecial.html|title=1964 – First Commercial MOS IC Introduced|website=[[Computer History Museum]]}}</ref> جيڪو 120 ٽرانزسٽرن تي ٻڌل [[شفٽ رجسٽر]] هو ۽ رابرٽ نارمن تيار ڪيو هو.<ref name="computerhistory-digital"/> 1964ع تائين موس چِپن ۾ [[ٽرانزسٽر ڪثافت]] وڌيڪ ۽ پيداوار جي قيمت [[بائي پولر جنڪشن ٽرانزسٽر|بائي پولر]] چِپن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ٿي چڪي هئي. [[مور جو قانون]] مطابق موس چِپن جي پيچيدگي وڌيڪ وڌندي رهي، جنهن جي نتيجي ۾ 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين هڪ ئي موس چِپ تي سوين [[ٽرانزسٽر]]ن سان [[وڏي پيماني واري مربوطي]] (LSI) ممڪن ٿي.<ref name="ieee">{{cite journal |last1=Shirriff |first1=Ken |title=The surprising story of the first microprocessors |journal=IEEE Spectrum |date=September 2016 |volume=53 |issue=9 |pages=48–54 |doi=10.1109/MSPEC.2016.7551353 }}</ref> {{anchor|The self-aligned gate}} 1967ع ۾ [[بيل ليبز]] ۾ رابرٽ ڪروِن، [[ڊونلڊ ايل. ڪلائن|ڊونلڊ ڪلائن]] ۽ جان ساريس طرفان [[سيلف-الائنڊ گيٽ]] (سلڪون-گيٽ) موسفيٽ جي ترقي کان پوءِ،<ref>{{cite web |title=1968: Silicon Gate Technology Developed for ICs |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/silicon-gate-technology-developed-for-ics/ |website=[[Computer History Museum]] |access-date=22 July 2019}}</ref> [[سيلف-الائنڊ گيٽ]]ن سان پهرين [[سلڪون-گيٽ]] موس مربوط سرڪٽ ٽيڪنالاجي 1968ع ۾ [[فيئرچائلڊ سيميڪنڊڪٽر]] ۾ [[فيڊريڪو فيگن]] تيار ڪئي، جيڪا سڀني جديد [[سي موس]] مربوط سرڪٽن جو بنياد بڻجي.<ref>{{cite web |title=1968: Silicon Gate Technology Developed for ICs |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/silicon-gate-technology-developed-for-ics/ |website=The Silicon Engine |publisher=[[Computer History Museum]] |access-date=13 October 2019}}</ref> [[ڪمپيوٽنگ]] ۾ موس LSI چِپن جو استعمال پهرين [[مائڪرو پروسيسر]]ن جو بنياد بڻيو، ڇاڪاڻ⁠تہ انجنيئرن محسوس ڪرڻ شروع ڪيو ته مڪمل [[ڪمپيوٽر پروسيسر]] کي هڪ ئي موس LSI چِپ تي رکي سگهجي ٿو. انهيءَ سان 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين مائڪرو پروسيسر ۽ [[مائڪرو ڪنٽرولر]] جي ايجادن جو رستو کليو.<ref name="ieee"/> 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ موس مربوط سرڪٽ ٽيڪنالاجي هڪ چِپ تي 10,000 کان وڌيڪ ٽرانزسٽرن واري [[تمام وڏي پيماني واري مربوطي]] (VLSI) کي ممڪن بڻايو.<ref>{{cite journal |last1=Hittinger |first1=William C. |title=Metal–Oxide–Semiconductor Technology |journal=Scientific American |date=1973 |volume=229 |issue=2 |pages=48–59 |jstor=24923169 |doi=10.1038/scientificamerican0873-48 |bibcode=1973SciAm.229b..48H }}</ref> bbyxv715u2d31ldz4peuevbeg27fdeh 390403 390402 2026-07-01T20:14:05Z Intisar Ali 8681 390403 wikitext text/x-wiki {{Short description|سيميڪنڊڪٽر مادّي جي ننڍڙي، هموار ٽڪري تي تيار ڪيل اليڪٽرانڪ سرڪٽ}} [[File:NXP PCF8577C LCD driver with I²C (Colour Corrected).jpg|thumb|[[LCD]] کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[مربوط سرڪٽ]] جي [[ڊائي (مربوط سرڪٽ)|ڊائي]] جي خوردبيني تصوير. [[پن ترتيب]]ون مربوط سرڪٽ جي چوڌاري موجود اونداهن دائرن جي صورت ۾ نظر اچن ٿيون.]] '''مربوط سرڪٽ''' ('''IC''')، جيڪو '''مائڪروچپ''' يا رڳو '''چپ''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، [[اليڪٽرانڪ سرڪٽ]]ن جو هڪ ٺهڪندڙ مجموعو هوندو آهي، جيڪو مختلف [[اليڪٽرانڪ جزا|اليڪٽرانڪ جزن]]، جهڙوڪ [[ٽرانزسٽر]]، [[مزاحم]]، [[ڪيپيسيٽر]] ۽ انهن جي پاڻ ۾ ڳانڍاپن تي مشتمل هوندو آهي.<ref name="chipBasics">{{cite web |url=https://www.asml.com/en/technology/all-about-microchips/microchip-basics |title=The basics of microchips |publisher=[[ASML Holding|ASML]]}}</ref> اهي جزا [[سيميڪنڊڪٽر]] مادّي جي هڪ پتلي ۽ هموار ٽڪري (''چپ'') تي تيار ڪيا ويندا آهن، جيڪا گهڻو ڪري [[سلڪون]] مان ٺهيل هوندي آهي.<ref name="chipBasics"/> مربوط سرڪٽ ڪيترن ئي قسمن جي اليڪٽرانڪ اوزارن، جهڙوڪ [[ڪمپيوٽر]]، [[اسمارٽ فون]] ۽ [[ٽيليويزن]]، جو بنيادي حصو آهن، جتي اهي ڊيٽا جي پروسيسنگ، ڪنٽرول ۽ ذخيريداري جهڙا ڪم سرانجام ڏين ٿا. انهن اوزارن جي ننڍي سائيز، بهتر ڪارڪردگي ۽ گهٽ قيمت ممڪن بڻائي، مربوط سرڪٽن [[اليڪٽرانڪس]] جي شعبي ۾ بنيادي تبديلي آندي آهي. الڳ الڳ جزن مان تيار ڪيل سرڪٽن جي ڀيٽ ۾، مربوط سرڪٽ ڪيترائي ڀيرا ننڍا، وڌيڪ تيز، وڌيڪ توانائي بچائيندڙ ۽ گهٽ خرچ وارا هوندا آهن، جنهن جي نتيجي ۾ انهن تي تمام وڏي تعداد ۾ [[ٽرانزسٽر]] شامل ڪري سگهجن ٿا. وڏي پيماني تي پيداوار جي صلاحيت، اعليٰ ڀروسي جوڳائپ، ۽ [[مربوط سرڪٽ ڊزائن]] جي معياري ۽ ماڊيولر طريقي سبب، الڳ ٽرانزسٽرن تي ٻڌل ڊزائن تيزيءَ سان ختم ٿي ويا. اڄڪلهه تقريباً هر [[اليڪٽرانڪ اوزار]] ۾ مربوط سرڪٽ استعمال ٿين ٿا ۽ انهن جديد ٽيڪنالاجي ۾ انقلاب آندو آهي. [[ڪمپيوٽر پروسيسر]]، [[مائڪرو ڪنٽرولر]]، [[ڊجيٽل سگنل پروسيسر]] ۽ [[گهريلو اوزار]]ن ۾ استعمال ٿيندڙ ايمبيڊڊ پروسيسنگ چپون، پنهنجي ننڍي سائيز، گهٽ قيمت ۽ گهڻ مقصدي استعمال سبب جديد سماج لاءِ بنيادي اهميت رکن ٿيون. [[تمام وڏي پيماني واري مربوطي]] (VLSI)، [[سيميڪنڊڪٽر اوزارن جي تياري]] واري ٽيڪنالاجي ۾ ٿيندڙ ترقي سبب عملي صورت اختيار ڪري سگهي. 1960ع واري ڏهاڪي کان وٺي، چپن جي سائيز، رفتار ۽ گنجائش ۾ غيرمعمولي واڌ آئي آهي، جنهن جو بنيادي سبب اهي فني واڌارا آهن، جن ساڳئي ماپ جي چپ تي وڌيڪ ۽ وڌيڪ ٽرانزسٽر شامل ڪرڻ ممڪن بڻايو. اڄڪلهه هڪ جديد چپ، انسان جي آڱر جي ننهن جيتري ايراضيءَ ۾ اربين ٽرانزسٽر رکي سگهي ٿي. اهي ترقيون، جيڪي تقريباً [[مور جو قانون]] جي پيروي ڪن ٿيون، اڄ جي ڪمپيوٽر چپن کي 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعاتي چپن جي ڀيٽ ۾ لکين ڀيرا وڌيڪ گنجائش ۽ هزارين ڀيرا وڌيڪ رفتار فراهم ڪن ٿيون. مربوط سرڪٽن کي الڳ جزن مان ٺهيل سرڪٽن جي مقابلي ۾ ٽي بنيادي فائدا حاصل آهن: سائيز، قيمت ۽ ڪارڪردگي. انهن جي سائيز ۽ قيمت گهٽ هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سڀئي جزا گڏجي [[فوٽولٿوگرافي]] ذريعي هڪ ئي يونٽ طور تيار ڪيا ويندا آهن، نه ڪي هر [[ٽرانزسٽر]] کي الڳ الڳ جوڙي. ان کان علاوه، پيڪيج ٿيل مربوط سرڪٽ، الڳ سرڪٽن جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ مواد استعمال ڪندا آهن. انهن جي ڪارڪردگي وڌيڪ هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن جزا هڪ ٻئي جي ويجهو هجڻ سبب تمام تيزيءَ سان ڪم ڪن ٿا ۽ نسبتاً گهٽ بجلي استعمال ڪن ٿا. البت، انهن جو بنيادي نقصان اهو آهي ته انهن جي ڊزائن تيار ڪرڻ جي شروعاتي قيمت ۽ ڪارخاني جي تعمير تي ايندڙ سرمائيداري خرچ انتهائي وڌيڪ هوندو آهي. انهيءَ ڪري مربوط سرڪٽ صرف تڏهن تجارتي طور فائديمند ٿيندا آهن، جڏهن وڏي پيماني تي پيداوار جي توقع هجي. == اصطلاح == '''مربوط سرڪٽ''' (IC) جي رسمي تعريف هن ريت ڪئي وئي آهي:<ref>{{cite web |url=http://www.jedec.org/standards-documents/dictionary/terms/integrated-circuit-ic |title=Integrated circuit (IC) |publisher=[[JEDEC]]}}</ref> {{quote|اهڙو سرڪٽ، جنهن جا سڀ يا ڪي سرڪٽي جزا هڪ ٻئي سان اڻٽٽ نموني ڳنڍيل ۽ برقي طور پاڻ ۾ مربوط هجن، اهڙيءَ طرح جو تعمير ۽ واپار جي مقصدن لاءِ ان کي هڪ اڻورهائتو (ناقابلِ تقسيم) يونٽ سمجهيو وڃي.}} سخت فني مفهوم ۾، هي اصطلاح هڪ ئي ٽڪري تي تيار ڪيل سرڪٽ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن کي اصل ۾ '''[[مونولٿڪ مربوط سرڪٽ]]''' چيو ويندو هو. اهڙي سرڪٽ ۾ سڄو سرڪٽ [[سلڪون]] جي هڪ ئي ٽڪري تي تعمير ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite web |title=The first monolithic integrated circuits |url=http://homepages.nildram.co.uk/~wylie/ICs/monolith.htm |quote=Nowadays when people say 'integrated circuit' they usually mean a monolithic IC, where the entire circuit is constructed in a single piece of silicon. |last=Wylie |first=Andrew |year=2009 |access-date=14 March 2011 |archive-date=4 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180504074623/http://homepages.nildram.co.uk/~wylie/ICs/monolith.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite book| last1 = Horowitz| first1 = Paul| last2 = Hill| first2 = Winfield| title = The Art of Electronics| edition = 2nd| year = 1989| publisher = Cambridge University Press| isbn = 978-0-521-37095-0| page = [https://archive.org/details/artofelectronics00horo/page/61 61]| url = https://archive.org/details/artofelectronics00horo/page/61}}</ref> عام استعمال ۾، ''مربوط سرڪٽ'' جي اصطلاح ۾ اهي سرڪٽ پڻ شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي هن سخت تعريف تي پورو نٿا لهن ۽ مختلف ٽيڪنالاجين، جهڙوڪ [[3D مربوط سرڪٽ]]، [[2.5D مربوط سرڪٽ]]، [[گهڻ-چپ ماڊيول]] (MCM)، [[پتلي-فلم ٽرانزسٽر]]، [[ٿلهي-فلم ٽيڪنالاجي]] يا [[هائبرڊ مربوط سرڪٽ]] ذريعي تيار ڪيا ويندا آهن. اصطلاحن ۾ هي فرق خاص طور تي انهن بحثن ۾ اهميت رکي ٿو، جتي اهو جائزو ورتو وڃي ٿو ته [[مور جو قانون]] اڃا تائين لاڳو ٿئي ٿو يا نه. == تاريخ == === پهريان مربوط سرڪٽ === {{Main|مربوط سرڪٽ جي ايجاد}} {{See also|پلينر عمل|پي–اين جنڪشن آئسوليشن|سطحي پاسيويشن}} [[File:Robert Noyce with Motherboard 1959.png|thumb|[[رابرٽ نوئس]] 1959ع ۾ پهريون مونولٿڪ مربوط سرڪٽ ايجاد ڪيو. هي چِپ [[سلڪون]] مان تيار ڪئي وئي هئي.]] [[مربوط سرڪٽ]] (IC) کان اڳ هڪ بنيادي تصور ننڍن سيرامڪ بنيادن (Ceramic Substrates) جي تياري هو، جن کي ''مائڪروماڊيول'' چيو ويندو هو.<ref name=micromodules/> هر مائڪروماڊيول ۾ هڪ ننڍڙو برقي جزو شامل هوندو هو.<ref name=micromodules/> انهن ماڊيولن کي پوءِ پاڻ ۾ ڳنڍي ٻه يا ٽي-رخي ٺوس جال (Grid) جي صورت ۾ ترتيب ڏئي سگهجي پئي. 1957ع ۾ هن خيال کي تمام گهڻو اميد افزا سمجهيو ويو ۽ [[جيڪ ڪلبي]] ان کي [[آمريڪي فوج]] آڏو پيش ڪيو،<ref name="micromodules" /> جنهن جي نتيجي ۾ مختصر عرصي لاءِ ''مائڪروماڊيول پروگرام'' شروع ڪيو ويو، جيڪو 1951ع جي ''پروجيڪٽ ٽِنڪر ٽاءِ'' سان گهڻي حد تائين مشابهت رکندو هو.<ref name=micromodules>{{Cite web|url=http://www.eetimes.com/special/special_issues/millennium/milestones/kilby.html|title=Micromodules: the ultimate package|last=Rostky|first=George|website=EE Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20100107111717/http://www.eetimes.com/special/special_issues/millennium/milestones/kilby.html|archive-date=2010-01-07|access-date=2018-04-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chipsetc.com/the-rca-micromodule.html|title=The RCA Micromodule|website=Vintage Computer Chip Collectibles, Memorabilia & Jewelry|access-date=2018-04-23}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tdCjBQAAQBAJ&q=micromodule&pg=PA392|title=American Microelectronics Data Annual 1964–65|last1=Dummer|first1=G. W. A.|last2=Robertson|first2=J. Mackenzie|date=2014-05-16|publisher=Elsevier|isbn=978-1-4831-8549-1|pages=392–397, 405–406}}</ref> تنهن هوندي به، جيئن جيئن اهو منصوبو اڳتي وڌيو، ڪلبي هڪ مڪمل طور نئون طريقو پيش ڪيو، جيڪو بعد ۾ خود '''مربوط سرڪٽ''' جي صورت اختيار ڪري ويو. نئين طور [[ٽيڪساس انسٽرومينٽس]] ۾ ملازمت اختيار ڪرڻ کان پوءِ، [[جيڪ ڪلبي]] جولاءِ 1958ع ۾ مربوط سرڪٽ بابت پنهنجا شروعاتي خيال قلمبند ڪيا ۽ 12 سيپٽمبر 1958ع تي مربوط سرڪٽ جو پهريون ڪامياب عملي نمونو پيش ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو.<ref name="TIJackBuilt">{{cite web | title=The Chip That Jack Built Changed the World | publisher=Texas Instruments | date=1997-09-09 | url=http://www.ti.com/corp/docs/kilbyctr/jackbuilt.shtml | archive-url=https://web.archive.org/web/20000418135808/http://www.ti.com/corp/docs/kilbyctr/jackbuilt.shtml | archive-date=2000-04-18 | url-status=unfit}}</ref> 6 فيبروري 1959ع تي داخل ڪيل پنهنجي پيٽنٽ درخواست ۾،<ref>{{cite patent |inventor-last=Kilby |inventor-first=Jack S. |title=Miniaturized Electronic Circuits |country=US |status=Patent|number=3138743 |fdate=6 February 1959 |pubdate=23 June 1964}}</ref> ڪلبي پنهنجي نئين ايجاد کي ''"سيميڪنڊڪٽر مادي جو اهڙو جسم، جنهن ۾ برقي سرڪٽ جا سڀئي جزا مڪمل طور تي پاڻ ۾ مربوط هجن"'' طور بيان ڪيو.<ref>{{cite book| last = Winston| first = Brian| title = Media Technology and Society: A History: From the Telegraph to the Internet| url = https://books.google.com/books?id=gfeCXlElJTwC&pg=PA221| year = 1998| publisher = Routledge| isbn = 978-0-415-14230-4| page = 221 }}</ref> هن نئين ايجاد جو پهريون گراهڪ [[آمريڪي هوائي فوج]] هئي.<ref>{{cite web|url=https://www.ti.com/corp/docs/company/history/timeline/defense/1960/docs/61-first_ic.htm |title=Texas Instruments – 1961 First IC-based computer |publisher=Texas Instruments |access-date=2012-08-13}}</ref> مربوط سرڪٽ جي ايجاد ۾ پنهنجي حصي جي اعتراف طور ڪلبي کي سال 2000ع جو [[طبعيات جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref>{{cite web | title=The Nobel Prize in Physics 2000 | website=Nobel Prize | date=2000-10-10 | url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2000/press-release/}}</ref> تنهن هوندي به، ڪلبي جي ايجاد حقيقي '''مونولٿڪ مربوط سرڪٽ''' نه هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ ٻاهرين سون جي تارن ذريعي ڳانڍاپا (انٽرڪنيڪشنز) استعمال ڪيا ويا هئا، جنهن سبب وڏي پيماني تي پيداوار عملي طور ممڪن نه هئي.<ref name="nasa">{{cite web |title=Integrated circuits |url=https://www.hq.nasa.gov/alsj/ic-pg3.html |website=[[NASA]] |access-date=13 August 2019}}</ref> تقريباً ڇهن مهينن کان پوءِ [[رابرٽ نوئس]]، جيڪو [[فيئرچائلڊ سيميڪنڊڪٽر]] سان لاڳاپيل هو، پهريون عملي '''مونولٿڪ مربوط سرڪٽ چِپ''' تيار ڪيو.<ref name="computerhistory1959">{{cite web |title=1959: Practical Monolithic Integrated Circuit Concept Patented |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/practical-monolithic-integrated-circuit-concept-patented/ |website=[[Computer History Museum]] |access-date=13 August 2019}}</ref><ref name="nasa"/> رابرٽ نوئس جي مونولٿڪ مربوط سرڪٽ چِپ جي تياري ڪيترين ئي اهم ايجادن جي نتيجي ۾ ممڪن ٿي. انهن ۾ [[جين هورني]] جو [[پلينر عمل]] ۽ [[ڪرٽ ليهوويڪ]] جو [[پي–اين جنڪشن آئسوليشن]] شامل هئا. هورني جي ايجاد پاڻ به [[ڪارل فروش]] ۽ [[لنڪن ڊيرڪ]] جي سلڪون ڊاءِ آڪسائيڊ ماسڪنگ، سطحي تحفظ ۽ پاسيويشن بابت تحقيق،<ref name="patents.google.com">{{Cite patent|number=US2802760A|title=Oxidation of semiconductive surfaces for controlled diffusion|gdate=1957-08-13|invent1=Lincoln|invent2=Frosch|inventor1-first=Derick|inventor2-first=Carl J.|url=https://patents.google.com/patent/US2802760A}}</ref><ref name="iopscience.iop.org">{{cite journal |last1=Frosch |first1=C. J. |last2=Derick |first2=L |title=Surface Protection and Selective Masking during Diffusion in Silicon |journal=Journal of the Electrochemical Society |date=1957 |volume=104 |issue=9 |pages=547 |doi=10.1149/1.2428650 }}</ref><ref name="Lojek1202">{{cite book |last1=Lojek |first1=Bo |title=History of Semiconductor Engineering |date=2007 |publisher=[[Springer Science & Business Media]] |isbn=9783540342588 |page=120}}</ref> ۽ [[چارلس ايس فلر]]، [[جي. اي. ڊٽزنبرگر]] ۽ ٻين محققن جي سلڪون ۾ نجاستن جي ڦهلاء بابت ڪيل ڪم تي ٻڌل هئي.<ref>{{cite journal |last1=Fuller |first1=C. S. |last2=Ditzenberger |first2=J. A. |title=Diffusion of Lithium into Germanium and Silicon |journal=Physical Review |date=July 1953 |volume=91 |issue=1 |pages=193 |doi=10.1103/PhysRev.91.193 |bibcode=1953PhRv...91..193F }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Fuller |first1=C. S. |last2=Struthers |first2=J. D. |last3=Ditzenberger |first3=J. A. |last4=Wolfstirn |first4=K. B. |title=Diffusivity and Solubility of Copper in Germanium |journal=Physical Review |date=15 March 1954 |volume=93 |issue=6 |pages=1182–1189 |doi=10.1103/PhysRev.93.1182 |bibcode=1954PhRv...93.1182F }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Fuller |first1=C. S. |last2=Ditzenberger |first2=J. A. |title=Diffusion of Donor and Acceptor Elements in Silicon |journal=Journal of Applied Physics |date=May 1956 |volume=27 |issue=5 |pages=544–553 |doi=10.1063/1.1722419 |bibcode=1956JAP....27..544F }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Fuller |first1=C.S. |last2=Whelan |first2=J.M. |title=Diffusion, solubility, and electrical behavior of copper in gallium arsenide |journal=Journal of Physics and Chemistry of Solids |date=August 1958 |volume=6 |issue=2–3 |pages=173–177 |doi=10.1016/0022-3697(58)90091-X |bibcode=1958JPCS....6..173F }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Miller |first1=R. C. |last2=Savage |first2=A. |title=Diffusion of Aluminum in Single Crystal Silicon |journal=Journal of Applied Physics |date=December 1956 |volume=27 |issue=12 |pages=1430–1432 |doi=10.1063/1.1722283 |bibcode=1956JAP....27.1430M }}</ref> ڪلبي جي جرمينيم تي ٻڌل ڊزائن جي ابتڙ، نوئس جو ڊزائن [[سلڪون]] تي ٻڌل هو ۽ ان ۾ جين هورني جي پلينر عمل کي استعمال ڪيو ويو، جنهن سان چِپ جي اندر قابلِ اعتماد ايلومينيم برقي ڳانڍاپا ٺاهڻ ممڪن بڻيا. اڄڪلهه جا جديد مربوط سرڪٽ بنيادي طور نوئس جي مونولٿڪ ڊزائن تي ٻڌل آهن،<ref name="computerhistory1959"/><ref name="nasa"/> نه ته ڪلبي جي شروعاتي نموني تي. 1961ع کان 1965ع تائين [[ناسا]] جو [[اپولو پروگرام]] مربوط سرڪٽن جو دنيا ۾ سڀ کان وڏو واحد صارف هو.<ref name="eldon">{{cite book | last=Hall | first=Eldon C. | title=Journey to the Moon: The History of the Apollo Guidance Computer | publisher=American Institute of Aeronautics and Astronautics | series=Library of Flight | year=1996 | isbn=978-1-56347-185-8 | url=https://books.google.com/books?id=G8Dml1x55r0C | access-date=2023-10-05 | pages=18–19}}</ref> === ٽي ٽي ايل مربوط سرڪٽ === {{Main|ٽرانزسٽر–ٽرانزسٽر لاجڪ}} [[ٽرانزسٽر–ٽرانزسٽر لاجڪ]] (TTL) 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[جيمس ايل. بيوئي]] پاران [[ٽي آر ڊبليو انڪارپوريٽيڊ]] (TRW Inc.) ۾ ترقي ڏني وئي. 1970ع واري ڏهاڪي کان وٺي 1980ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين، TTL [[ڊجيٽل اليڪٽرانڪس|ڊجيٽل]] مربوط سرڪٽن جي غالب ٽيڪنالاجي بڻجي وئي.<ref>{{cite web |title=Computer Pioneers – James L. Buie |url=https://history.computer.org/pioneers/buie.html |website=[[IEEE Computer Society]] |access-date=25 May 2020}}</ref> [[File:Dov Frohman.jpg|thumb|[[ڊوو فروهمن]]، اسرائيلي برقي انجنيئر، جنهن 1969ع کان 1971ع جي وچ ۾ [[اي پي روم]] (EPROM) تيار ڪئي.]] ننڍن ڪمپيوٽرن ([[مني ڪمپيوٽر]]ن) ۽ [[مين فريم ڪمپيوٽر]]ن جي [[مرڪزي پروسيسنگ يونٽ]] (CPU) جي تعمير لاءِ درجنين TTL مربوط سرڪٽ استعمال ڪرڻ معياري طريقو هو. [[ڪمپيوٽر]]، جهڙوڪ [[آئي بي ايم 360]] مين فريم، [[پي ڊي پي-11]] مني ڪمپيوٽر ۽ ڊيسڪ ٽاپ [[ڊيٽاپائنٽ 2200]]، [[بائي پولر جنڪشن ٽرانزسٽر|بائي پولر]] مربوط سرڪٽن مان تيار ڪيا ويندا هئا،<ref name="tmx_shirriff" /> جيڪي يا ته TTL تي ٻڌل هوندا هئا يا وڌيڪ تيز [[ايميٽر-ڪپلڊ لاجڪ]] (ECL) استعمال ڪندا هئا. === موس مربوط سرڪٽ === {{Further|موسفيٽ جا استعمال#موس مربوط سرڪٽ}} {{See also|سيميڪنڊڪٽر پيماني جي مثالن جي فهرست|مخلوط-سگنل مربوط سرڪٽ|مور جو قانون|ٽن-رخي مربوط سرڪٽ|ٽرانزسٽر ڳڻپ|تمام وڏي پيماني واري مربوطي}} جديد [[مربوط سرڪٽ]] (IC) [[موسفيٽ|ڌاتو–آڪسائيڊ–سيميڪنڊڪٽر فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر]] (MOSFET) تي ٻڌل هوندا آهن، جنهن سان [[موس مربوط سرڪٽ]] (MOS IC) ٺهندا آهن.<ref name="Kuo">{{cite journal |last1=Kuo |first1=Yue |title=Thin Film Transistor Technology—Past, Present, and Future |journal=The Electrochemical Society Interface |date=1 January 2013 |volume=22 |issue=1 |pages=55–61 |doi=10.1149/2.F06131if |bibcode=2013ECSIn..22a..55K |url=https://www.electrochem.org/dl/interface/spr/spr13/spr13_p055_061.pdf }}</ref> موسفيٽ 1955ع کان 1960ع جي وچ ۾ [[بيل ليبز]] ۾ ترقي ڏنو ويو،<ref name="patents.google.com"/><ref>{{cite journal |last1=Huff |first1=Howard |last2=Riordan |first2=Michael |title=Frosch and Derick: Fifty Years Later (Foreword) |journal=The Electrochemical Society Interface |date=September 2007 |volume=16 |issue=3 |pages=29 |doi=10.1149/2.F02073IF }}</ref><ref name="iopscience.iop.org"/><ref>{{cite book |last1=Kahng |first1=D. |title=Semiconductor Devices: Pioneering Papers |chapter=Silicon-Silicon Dioxide Surface Device |date=1991 |pages=583–596 |doi=10.1142/9789814503464_0076 |isbn=978-981-02-0209-5 }}</ref><ref>{{Cite book |last=Lojek |first=Bo |title=History of Semiconductor Engineering |date=2007 |publisher=Springer |isbn=978-3-540-34258-8 |location=Berlin, Heidelberg |page=321}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Ligenza |first1=J.R. |last2=Spitzer |first2=W.G. |title=The mechanisms for silicon oxidation in steam and oxygen |journal=Journal of Physics and Chemistry of Solids |date=July 1960 |volume=14 |pages=131–136 |doi=10.1016/0022-3697(60)90219-5 |bibcode=1960JPCS...14..131L }}</ref><ref name="Lojek1202"/> جنهن سان وڌيڪ [[تمام وڏي پيماني واري مربوطي|گهڻي ڪثافت]] وارا مربوط سرڪٽ ٺاهڻ ممڪن ٿيا.<ref name="computerhistory-transistor">{{cite web |title=Who Invented the Transistor? |last=Laws |first=David |url=https://www.computerhistory.org/atchm/who-invented-the-transistor/ |website=[[Computer History Museum]] |date=4 December 2013 }}</ref> [[بائي پولر جنڪشن ٽرانزسٽر|بائي پولر ٽرانزسٽر]]ن جي ابتڙ، جن ۾ [[پي–اين جنڪشن آئسوليشن]] لاءِ اضافي مرحلا گهربل هوندا هئا، موسفيٽس کي اهڙن اضافي قدمن کان سواءِ آساني سان هڪ ٻئي کان الڳ ڪري سگهجي پيو.<ref name="Bassett53">{{cite book |last1=Bassett |first1=Ross Knox |title=To the Digital Age: Research Labs, Start-up Companies, and the Rise of MOS Technology |date=2002 |publisher=[[Johns Hopkins University Press]] |isbn=978-0-8018-6809-2 |pages=53–4 |url=https://books.google.com/books?id=Qge1DUt7qDUC&pg=PA53}}</ref> مربوط سرڪٽن لاءِ هن فائدي کي 1961ع ۾ پهريون ڀيرو [[ڊاون ڪاهنگ]] اجاگر ڪيو.<ref name="Bassett22">{{cite book |last1=Bassett |first1=Ross Knox |title=To the Digital Age: Research Labs, Start-up Companies, and the Rise of MOS Technology |date=2007 |publisher=[[Johns Hopkins University Press]] |isbn=9780801886393 |pages=22–25 |url=https://books.google.com/books?id=UUbB3d2UnaAC&pg=PA22}}</ref> [[آئي اي اي اي سنگ ميلن جي فهرست]] ۾ 1958ع جو ڪلبي جو پهريون مربوط سرڪٽ،<ref>{{cite web |url=https://www.ieeeghn.org/wiki/index.php/Milestones:First_Semiconductor_Integrated_Circuit_%28IC%29,_1958 |title=Milestones:First Semiconductor Integrated Circuit (IC), 1958 |work=IEEE Global History Network |publisher=IEEE |access-date=3 August 2011}}</ref> 1959ع ۾ هورني جو [[پلينر عمل]] ۽ نوئس جو پلينر مربوط سرڪٽ شامل آهن.<ref>{{Cite web|url=https://ethw.org/Milestones:List_of_IEEE_Milestones|title=Milestones:List of IEEE Milestones |website=Engineering and Technology History Wiki|date=9 December 2020 }}</ref> تيار ڪيل سڀ کان پهريون تجرباتي موس مربوط سرڪٽ 16 ٽرانزسٽرن واري چِپ هئي، جيڪا 1962ع ۾ [[آر سي اي ڪارپوريشن|آر سي اي]] ۾ فريڊ هائيمَن ۽ اسٽيون هوفسٽين تيار ڪئي.<ref name="computerhistory-digital">{{cite web |title=Tortoise of Transistors Wins the Race – CHM Revolution |url=https://www.computerhistory.org/revolution/digital-logic/12/279 |website=[[Computer History Museum]] |access-date=22 July 2019}}</ref> بعد ۾ [[جنرل مائڪرو اليڪٽرانڪس]] 1964ع ۾ پهريون تجارتي موس مربوط سرڪٽ متعارف ڪرايو،<ref name="computerhistory1964">{{cite web|url=https://www.computerhistory.org/semiconductor/timeline/1964-Commecial.html|title=1964 – First Commercial MOS IC Introduced|website=[[Computer History Museum]]}}</ref> جيڪو 120 ٽرانزسٽرن تي ٻڌل [[شفٽ رجسٽر]] هو ۽ رابرٽ نارمن تيار ڪيو هو.<ref name="computerhistory-digital"/> 1964ع تائين موس چِپن ۾ [[ٽرانزسٽر ڪثافت]] وڌيڪ ۽ پيداوار جي قيمت [[بائي پولر جنڪشن ٽرانزسٽر|بائي پولر]] چِپن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ٿي چڪي هئي. [[مور جو قانون]] مطابق موس چِپن جي پيچيدگي وڌيڪ وڌندي رهي، جنهن جي نتيجي ۾ 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين هڪ ئي موس چِپ تي سوين [[ٽرانزسٽر]]ن سان [[وڏي پيماني واري مربوطي]] (LSI) ممڪن ٿي.<ref name="ieee">{{cite journal |last1=Shirriff |first1=Ken |title=The surprising story of the first microprocessors |journal=IEEE Spectrum |date=September 2016 |volume=53 |issue=9 |pages=48–54 |doi=10.1109/MSPEC.2016.7551353 }}</ref> {{anchor|The self-aligned gate}} 1967ع ۾ [[بيل ليبز]] ۾ رابرٽ ڪروِن، [[ڊونلڊ ايل. ڪلائن|ڊونلڊ ڪلائن]] ۽ جان ساريس طرفان [[سيلف-الائنڊ گيٽ]] (سلڪون-گيٽ) موسفيٽ جي ترقي کان پوءِ،<ref>{{cite web |title=1968: Silicon Gate Technology Developed for ICs |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/silicon-gate-technology-developed-for-ics/ |website=[[Computer History Museum]] |access-date=22 July 2019}}</ref> [[سيلف-الائنڊ گيٽ]]ن سان پهرين [[سلڪون-گيٽ]] موس مربوط سرڪٽ ٽيڪنالاجي 1968ع ۾ [[فيئرچائلڊ سيميڪنڊڪٽر]] ۾ [[فيڊريڪو فيگن]] تيار ڪئي، جيڪا سڀني جديد [[سي موس]] مربوط سرڪٽن جو بنياد بڻجي.<ref>{{cite web |title=1968: Silicon Gate Technology Developed for ICs |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/silicon-gate-technology-developed-for-ics/ |website=The Silicon Engine |publisher=[[Computer History Museum]] |access-date=13 October 2019}}</ref> [[ڪمپيوٽنگ]] ۾ موس LSI چِپن جو استعمال پهرين [[مائڪرو پروسيسر]]ن جو بنياد بڻيو، ڇاڪاڻ⁠تہ انجنيئرن محسوس ڪرڻ شروع ڪيو ته مڪمل [[ڪمپيوٽر پروسيسر]] کي هڪ ئي موس LSI چِپ تي رکي سگهجي ٿو. انهيءَ سان 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين مائڪرو پروسيسر ۽ [[مائڪرو ڪنٽرولر]] جي ايجادن جو رستو کليو.<ref name="ieee"/> 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ موس مربوط سرڪٽ ٽيڪنالاجي هڪ چِپ تي 10,000 کان وڌيڪ ٽرانزسٽرن واري [[تمام وڏي پيماني واري مربوطي]] (VLSI) کي ممڪن بڻايو.<ref>{{cite journal |last1=Hittinger |first1=William C. |title=Metal–Oxide–Semiconductor Technology |journal=Scientific American |date=1973 |volume=229 |issue=2 |pages=48–59 |jstor=24923169 |doi=10.1038/scientificamerican0873-48 |bibcode=1973SciAm.229b..48H }}</ref> شروعات ۾ موس تي ٻڌل ڪمپيوٽر صرف انهن حالتن ۾ مناسب سمجهيا ويندا هئا، جتي تمام گهڻي ڪثافت گهربل هجي، جهڙوڪ [[فضائي صنعت]] ۽ [[پاڪيٽ ڪيلڪيوليٽر]]. مڪمل طور تي TTL مان ٺهيل ڪمپيوٽر، جهڙوڪ 1970ع جو [[ڊيٽاپائنٽ 2200]]، 1980ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين هڪ-چِپ موس مائڪرو پروسيسرن، جهڙوڪ 1972ع جي [[انٽيل 8008]]، جي ڀيٽ ۾ تمام تيز ۽ وڌيڪ طاقتور هئا.<ref name="tmx_shirriff">{{cite web | title=The Texas Instruments TMX 1795: the (almost) first, forgotten microprocessor | website=Ken Shirriff's blog | date=1970-10-25 | url=https://www.righto.com/2015/05/the-texas-instruments-tmx-1795-first.html }}</ref> مربوط سرڪٽ ٽيڪنالاجي ۾ واڌ، خاص طور [[سيميڪنڊڪٽر ڊوائيس جي تياري|ننڍن نقشوي جزن]] ۽ وڏين چِپن، مربوط سرڪٽ ۾ [[موس ٽرانزسٽر]]ن جي [[ٽرانزسٽر ڳڻپ|تعداد]] کي هر ٻن سالن ۾ ٻيڻو ڪرڻ ممڪن بڻايو. هن رجحان کي [[مور جو قانون]] چيو ويندو آهي. مور شروع ۾ چيو هو ته اهو تعداد هر سال ٻيڻو ٿيندو، پر 1975ع ۾ هن پنهنجي دعويٰ کي هر ٻن سالن تائين تبديل ڪيو.<ref>{{Cite web|url=https://www.cnet.com/news/moores-law-to-roll-on-for-another-decade/|title=Moore's Law to roll on for another decade|last=Kanellos|first=Michael|website=CNET|date=February 11, 2003}}</ref> هن وڌندڙ گنجائش کي قيمت گهٽائڻ ۽ ڪارڪردگي وڌائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو. عام طور، جيئن جيئن نقشوي جزن جي ماپ گهٽجي ٿي، مربوط سرڪٽ جي لڳ ڀڳ هر ڪارڪردگي بهتر ٿيندي آهي. هر ٽرانزسٽر جي قيمت ۽ هر ٽرانزسٽر جي [[گهٽ-توانائي اليڪٽرانڪس|سوئچنگ توانائي جو استعمال]] گهٽجي ويندو آهي، جڏهن ته [[ڪمپيوٽر يادگيري|يادگيري جي گنجائش]] ۽ [[ڪلاڪ رفتار|رفتار]] وڌي ويندي آهي. اهي لاڳاپا [[ڊينارڊ اسڪيلنگ]]، يعني [[موسفيٽ اسڪيلنگ]]، ذريعي بيان ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite news |last1=Davari |first1=Bijan |first2=Robert H. |last2=Dennard |first3=Ghavam G. |last3=Shahidi |title=CMOS scaling for high performance and low power-the next ten years |journal=Proceedings of the IEEE |volume=83 |issue=4 |year=1995 |pages=595–606 |url=http://www.cisl.columbia.edu/courses/spring-2002/ee6930/papers/high_perform_scaling.pdf |archive-date=5 January 2017 |access-date=13 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170105235836/http://www.cisl.columbia.edu/courses/spring-2002/ee6930/papers/high_perform_scaling.pdf |url-status=dead }}</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ رفتار، گنجائش ۽ توانائي جي استعمال ۾ بهتري آخري استعمال ڪندڙ کي واضح طور محسوس ٿيندي آهي، تنهنڪري ٺاهيندڙ ڪمپنين ۾ وڌيڪ باريڪ هندسي جوڙجڪون استعمال ڪرڻ لاءِ سخت مقابلو رهيو آهي. سالن دوران ٽرانزسٽرن جي ماپ 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ڏهن کان وڌيڪ [[مائڪرون]]ن مان گهٽجي 2017ع ۾ 10 [[نينو ميٽر]] تائين پهتي،<ref>{{Cite web|url=https://news.samsung.com/global/qualcomm-and-samsung-collaborate-on-10nm-process-technology-for-the-latest-snapdragon-835-mobile-processor|title=Qualcomm and Samsung Collaborate on 10nm Process Technology for the Latest Snapdragon 835 Mobile Processor|website=Samsung Newsroom|access-date=2017-02-11}}</ref> جنهن سان في يونٽ ايراضيءَ ۾ ٽرانزسٽرن جي تعداد ۾ لڳ ڀڳ هڪ ملين ڀيرا واڌ آئي. 2016ع تائين عام چِپن جي ايراضي ڪجهه چورس [[ملي ميٽر]]ن کان لڳ ڀڳ 600&nbsp;mm² تائين هئي، ۽ هر چورس ملي ميٽر ۾ 25 ملين تائين [[ٽرانزسٽر]] شامل ٿي سگهندا هئا.<ref name=Pascal>{{cite web |url=https://devblogs.nvidia.com/parallelforall/inside-pascal/ |title=Inside Pascal: NVIDIA's Newest Computing Platform|date=2016-04-05|publisher=Nvidia}} 15,300,000,000 transistors in 610 mm².</ref> نقشوي جزن جي متوقع گهٽتائي ۽ لاڳاپيل شعبن ۾ گهربل ترقي بابت ڪيترن سالن تائين [[سيميڪنڊڪٽرن لاءِ بين الاقوامي ٽيڪنالاجي روڊ ميپ]] (ITRS) اڳڪٿي ڪندو رهيو. آخري ITRS 2016ع ۾ جاري ٿيو، ۽ هاڻي ان جي جاءِ [[ڊوائيسن ۽ نظامن لاءِ بين الاقوامي روڊ ميپ]] وٺي رهيو آهي.<ref>{{cite web |title=International Roadmap for Devices and Systems |publisher=IEEE |year=2016 |url=https://rebootingcomputing.ieee.org/images/files/pdf/rc_irds.pdf}}</ref> شروعات ۾ مربوط سرڪٽ صرف اليڪٽرانڪ ڊوائيس هئا. مربوط سرڪٽن جي ڪاميابي سبب ٻين ٽيڪنالاجين کي پڻ انهن سان گڏ مربوط ڪرڻ جون ڪوششون شروع ٿيون، ته جيئن ننڍي سائيز ۽ گهٽ قيمت جا ساڳيا فائدا حاصل ڪري سگهجن. انهن ٽيڪنالاجين ۾ ميڪانيڪي ڊوائيس، نظريات ۽ سينسر شامل آهن. jw6dr4p3g6qfi44y0abg32grrfsl5ol 390404 390403 2026-07-01T20:15:22Z Intisar Ali 8681 390404 wikitext text/x-wiki {{Short description|سيميڪنڊڪٽر مادّي جي ننڍڙي، هموار ٽڪري تي تيار ڪيل اليڪٽرانڪ سرڪٽ}} [[File:NXP PCF8577C LCD driver with I²C (Colour Corrected).jpg|thumb|[[LCD]] کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[مربوط سرڪٽ]] جي [[ڊائي (مربوط سرڪٽ)|ڊائي]] جي خوردبيني تصوير. [[پن ترتيب]]ون مربوط سرڪٽ جي چوڌاري موجود اونداهن دائرن جي صورت ۾ نظر اچن ٿيون.]] '''مربوط سرڪٽ''' ('''IC''')، جيڪو '''مائڪروچپ''' يا رڳو '''چپ''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، [[اليڪٽرانڪ سرڪٽ]]ن جو هڪ ٺهڪندڙ مجموعو هوندو آهي، جيڪو مختلف [[اليڪٽرانڪ جزا|اليڪٽرانڪ جزن]]، جهڙوڪ [[ٽرانزسٽر]]، [[مزاحم]]، [[ڪيپيسيٽر]] ۽ انهن جي پاڻ ۾ ڳانڍاپن تي مشتمل هوندو آهي.<ref name="chipBasics">{{cite web |url=https://www.asml.com/en/technology/all-about-microchips/microchip-basics |title=The basics of microchips |publisher=[[ASML Holding|ASML]]}}</ref> اهي جزا [[سيميڪنڊڪٽر]] مادّي جي هڪ پتلي ۽ هموار ٽڪري (''چپ'') تي تيار ڪيا ويندا آهن، جيڪا گهڻو ڪري [[سلڪون]] مان ٺهيل هوندي آهي.<ref name="chipBasics"/> مربوط سرڪٽ ڪيترن ئي قسمن جي اليڪٽرانڪ اوزارن، جهڙوڪ [[ڪمپيوٽر]]، [[اسمارٽ فون]] ۽ [[ٽيليويزن]]، جو بنيادي حصو آهن، جتي اهي ڊيٽا جي پروسيسنگ، ڪنٽرول ۽ ذخيريداري جهڙا ڪم سرانجام ڏين ٿا. انهن اوزارن جي ننڍي سائيز، بهتر ڪارڪردگي ۽ گهٽ قيمت ممڪن بڻائي، مربوط سرڪٽن [[اليڪٽرانڪس]] جي شعبي ۾ بنيادي تبديلي آندي آهي. الڳ الڳ جزن مان تيار ڪيل سرڪٽن جي ڀيٽ ۾، مربوط سرڪٽ ڪيترائي ڀيرا ننڍا، وڌيڪ تيز، وڌيڪ توانائي بچائيندڙ ۽ گهٽ خرچ وارا هوندا آهن، جنهن جي نتيجي ۾ انهن تي تمام وڏي تعداد ۾ [[ٽرانزسٽر]] شامل ڪري سگهجن ٿا. وڏي پيماني تي پيداوار جي صلاحيت، اعليٰ ڀروسي جوڳائپ، ۽ [[مربوط سرڪٽ ڊزائن]] جي معياري ۽ ماڊيولر طريقي سبب، الڳ ٽرانزسٽرن تي ٻڌل ڊزائن تيزيءَ سان ختم ٿي ويا. اڄڪلهه تقريباً هر [[اليڪٽرانڪ اوزار]] ۾ مربوط سرڪٽ استعمال ٿين ٿا ۽ انهن جديد ٽيڪنالاجي ۾ انقلاب آندو آهي. [[ڪمپيوٽر پروسيسر]]، [[مائڪرو ڪنٽرولر]]، [[ڊجيٽل سگنل پروسيسر]] ۽ [[گهريلو اوزار]]ن ۾ استعمال ٿيندڙ ايمبيڊڊ پروسيسنگ چپون، پنهنجي ننڍي سائيز، گهٽ قيمت ۽ گهڻ مقصدي استعمال سبب جديد سماج لاءِ بنيادي اهميت رکن ٿيون. [[تمام وڏي پيماني واري مربوطي]] (VLSI)، [[سيميڪنڊڪٽر اوزارن جي تياري]] واري ٽيڪنالاجي ۾ ٿيندڙ ترقي سبب عملي صورت اختيار ڪري سگهي. 1960ع واري ڏهاڪي کان وٺي، چپن جي سائيز، رفتار ۽ گنجائش ۾ غيرمعمولي واڌ آئي آهي، جنهن جو بنيادي سبب اهي فني واڌارا آهن، جن ساڳئي ماپ جي چپ تي وڌيڪ ۽ وڌيڪ ٽرانزسٽر شامل ڪرڻ ممڪن بڻايو. اڄڪلهه هڪ جديد چپ، انسان جي آڱر جي ننهن جيتري ايراضيءَ ۾ اربين ٽرانزسٽر رکي سگهي ٿي. اهي ترقيون، جيڪي تقريباً [[مور جو قانون]] جي پيروي ڪن ٿيون، اڄ جي ڪمپيوٽر چپن کي 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعاتي چپن جي ڀيٽ ۾ لکين ڀيرا وڌيڪ گنجائش ۽ هزارين ڀيرا وڌيڪ رفتار فراهم ڪن ٿيون. مربوط سرڪٽن کي الڳ جزن مان ٺهيل سرڪٽن جي مقابلي ۾ ٽي بنيادي فائدا حاصل آهن: سائيز، قيمت ۽ ڪارڪردگي. انهن جي سائيز ۽ قيمت گهٽ هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سڀئي جزا گڏجي [[فوٽولٿوگرافي]] ذريعي هڪ ئي يونٽ طور تيار ڪيا ويندا آهن، نه ڪي هر [[ٽرانزسٽر]] کي الڳ الڳ جوڙي. ان کان علاوه، پيڪيج ٿيل مربوط سرڪٽ، الڳ سرڪٽن جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ مواد استعمال ڪندا آهن. انهن جي ڪارڪردگي وڌيڪ هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن جزا هڪ ٻئي جي ويجهو هجڻ سبب تمام تيزيءَ سان ڪم ڪن ٿا ۽ نسبتاً گهٽ بجلي استعمال ڪن ٿا. البت، انهن جو بنيادي نقصان اهو آهي ته انهن جي ڊزائن تيار ڪرڻ جي شروعاتي قيمت ۽ ڪارخاني جي تعمير تي ايندڙ سرمائيداري خرچ انتهائي وڌيڪ هوندو آهي. انهيءَ ڪري مربوط سرڪٽ صرف تڏهن تجارتي طور فائديمند ٿيندا آهن، جڏهن وڏي پيماني تي پيداوار جي توقع هجي. == اصطلاح == '''مربوط سرڪٽ''' (IC) جي رسمي تعريف هن ريت ڪئي وئي آهي:<ref>{{cite web |url=http://www.jedec.org/standards-documents/dictionary/terms/integrated-circuit-ic |title=Integrated circuit (IC) |publisher=[[JEDEC]]}}</ref> {{quote|اهڙو سرڪٽ، جنهن جا سڀ يا ڪي سرڪٽي جزا هڪ ٻئي سان اڻٽٽ نموني ڳنڍيل ۽ برقي طور پاڻ ۾ مربوط هجن، اهڙيءَ طرح جو تعمير ۽ واپار جي مقصدن لاءِ ان کي هڪ اڻورهائتو (ناقابلِ تقسيم) يونٽ سمجهيو وڃي.}} سخت فني مفهوم ۾، هي اصطلاح هڪ ئي ٽڪري تي تيار ڪيل سرڪٽ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن کي اصل ۾ '''[[مونولٿڪ مربوط سرڪٽ]]''' چيو ويندو هو. اهڙي سرڪٽ ۾ سڄو سرڪٽ [[سلڪون]] جي هڪ ئي ٽڪري تي تعمير ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite web |title=The first monolithic integrated circuits |url=http://homepages.nildram.co.uk/~wylie/ICs/monolith.htm |quote=Nowadays when people say 'integrated circuit' they usually mean a monolithic IC, where the entire circuit is constructed in a single piece of silicon. |last=Wylie |first=Andrew |year=2009 |access-date=14 March 2011 |archive-date=4 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180504074623/http://homepages.nildram.co.uk/~wylie/ICs/monolith.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite book| last1 = Horowitz| first1 = Paul| last2 = Hill| first2 = Winfield| title = The Art of Electronics| edition = 2nd| year = 1989| publisher = Cambridge University Press| isbn = 978-0-521-37095-0| page = [https://archive.org/details/artofelectronics00horo/page/61 61]| url = https://archive.org/details/artofelectronics00horo/page/61}}</ref> عام استعمال ۾، ''مربوط سرڪٽ'' جي اصطلاح ۾ اهي سرڪٽ پڻ شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي هن سخت تعريف تي پورو نٿا لهن ۽ مختلف ٽيڪنالاجين، جهڙوڪ [[3D مربوط سرڪٽ]]، [[2.5D مربوط سرڪٽ]]، [[گهڻ-چپ ماڊيول]] (MCM)، [[پتلي-فلم ٽرانزسٽر]]، [[ٿلهي-فلم ٽيڪنالاجي]] يا [[هائبرڊ مربوط سرڪٽ]] ذريعي تيار ڪيا ويندا آهن. اصطلاحن ۾ هي فرق خاص طور تي انهن بحثن ۾ اهميت رکي ٿو، جتي اهو جائزو ورتو وڃي ٿو ته [[مور جو قانون]] اڃا تائين لاڳو ٿئي ٿو يا نه. == تاريخ == === پهريان مربوط سرڪٽ === {{Main|مربوط سرڪٽ جي ايجاد}} {{See also|پلينر عمل|پي–اين جنڪشن آئسوليشن|سطحي پاسيويشن}} [[File:Robert Noyce with Motherboard 1959.png|thumb|[[رابرٽ نوئس]] 1959ع ۾ پهريون مونولٿڪ مربوط سرڪٽ ايجاد ڪيو. هي چِپ [[سلڪون]] مان تيار ڪئي وئي هئي.]] [[مربوط سرڪٽ]] (IC) کان اڳ هڪ بنيادي تصور ننڍن سيرامڪ بنيادن (Ceramic Substrates) جي تياري هو، جن کي ''مائڪروماڊيول'' چيو ويندو هو.<ref name=micromodules/> هر مائڪروماڊيول ۾ هڪ ننڍڙو برقي جزو شامل هوندو هو.<ref name=micromodules/> انهن ماڊيولن کي پوءِ پاڻ ۾ ڳنڍي ٻه يا ٽي-رخي ٺوس جال (Grid) جي صورت ۾ ترتيب ڏئي سگهجي پئي. 1957ع ۾ هن خيال کي تمام گهڻو اميد افزا سمجهيو ويو ۽ [[جيڪ ڪلبي]] ان کي [[آمريڪي فوج]] آڏو پيش ڪيو،<ref name="micromodules" /> جنهن جي نتيجي ۾ مختصر عرصي لاءِ ''مائڪروماڊيول پروگرام'' شروع ڪيو ويو، جيڪو 1951ع جي ''پروجيڪٽ ٽِنڪر ٽاءِ'' سان گهڻي حد تائين مشابهت رکندو هو.<ref name=micromodules>{{Cite web|url=http://www.eetimes.com/special/special_issues/millennium/milestones/kilby.html|title=Micromodules: the ultimate package|last=Rostky|first=George|website=EE Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20100107111717/http://www.eetimes.com/special/special_issues/millennium/milestones/kilby.html|archive-date=2010-01-07|access-date=2018-04-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chipsetc.com/the-rca-micromodule.html|title=The RCA Micromodule|website=Vintage Computer Chip Collectibles, Memorabilia & Jewelry|access-date=2018-04-23}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tdCjBQAAQBAJ&q=micromodule&pg=PA392|title=American Microelectronics Data Annual 1964–65|last1=Dummer|first1=G. W. A.|last2=Robertson|first2=J. Mackenzie|date=2014-05-16|publisher=Elsevier|isbn=978-1-4831-8549-1|pages=392–397, 405–406}}</ref> تنهن هوندي به، جيئن جيئن اهو منصوبو اڳتي وڌيو، ڪلبي هڪ مڪمل طور نئون طريقو پيش ڪيو، جيڪو بعد ۾ خود '''مربوط سرڪٽ''' جي صورت اختيار ڪري ويو. نئين طور [[ٽيڪساس انسٽرومينٽس]] ۾ ملازمت اختيار ڪرڻ کان پوءِ، [[جيڪ ڪلبي]] جولاءِ 1958ع ۾ مربوط سرڪٽ بابت پنهنجا شروعاتي خيال قلمبند ڪيا ۽ 12 سيپٽمبر 1958ع تي مربوط سرڪٽ جو پهريون ڪامياب عملي نمونو پيش ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو.<ref name="TIJackBuilt">{{cite web | title=The Chip That Jack Built Changed the World | publisher=Texas Instruments | date=1997-09-09 | url=http://www.ti.com/corp/docs/kilbyctr/jackbuilt.shtml | archive-url=https://web.archive.org/web/20000418135808/http://www.ti.com/corp/docs/kilbyctr/jackbuilt.shtml | archive-date=2000-04-18 | url-status=unfit}}</ref> 6 فيبروري 1959ع تي داخل ڪيل پنهنجي پيٽنٽ درخواست ۾،<ref>{{cite patent |inventor-last=Kilby |inventor-first=Jack S. |title=Miniaturized Electronic Circuits |country=US |status=Patent|number=3138743 |fdate=6 February 1959 |pubdate=23 June 1964}}</ref> ڪلبي پنهنجي نئين ايجاد کي ''"سيميڪنڊڪٽر مادي جو اهڙو جسم، جنهن ۾ برقي سرڪٽ جا سڀئي جزا مڪمل طور تي پاڻ ۾ مربوط هجن"'' طور بيان ڪيو.<ref>{{cite book| last = Winston| first = Brian| title = Media Technology and Society: A History: From the Telegraph to the Internet| url = https://books.google.com/books?id=gfeCXlElJTwC&pg=PA221| year = 1998| publisher = Routledge| isbn = 978-0-415-14230-4| page = 221 }}</ref> هن نئين ايجاد جو پهريون گراهڪ [[آمريڪي هوائي فوج]] هئي.<ref>{{cite web|url=https://www.ti.com/corp/docs/company/history/timeline/defense/1960/docs/61-first_ic.htm |title=Texas Instruments – 1961 First IC-based computer |publisher=Texas Instruments |access-date=2012-08-13}}</ref> مربوط سرڪٽ جي ايجاد ۾ پنهنجي حصي جي اعتراف طور ڪلبي کي سال 2000ع جو [[طبعيات جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref>{{cite web | title=The Nobel Prize in Physics 2000 | website=Nobel Prize | date=2000-10-10 | url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2000/press-release/}}</ref> تنهن هوندي به، ڪلبي جي ايجاد حقيقي '''مونولٿڪ مربوط سرڪٽ''' نه هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ ٻاهرين سون جي تارن ذريعي ڳانڍاپا (انٽرڪنيڪشنز) استعمال ڪيا ويا هئا، جنهن سبب وڏي پيماني تي پيداوار عملي طور ممڪن نه هئي.<ref name="nasa">{{cite web |title=Integrated circuits |url=https://www.hq.nasa.gov/alsj/ic-pg3.html |website=[[NASA]] |access-date=13 August 2019}}</ref> تقريباً ڇهن مهينن کان پوءِ [[رابرٽ نوئس]]، جيڪو [[فيئرچائلڊ سيميڪنڊڪٽر]] سان لاڳاپيل هو، پهريون عملي '''مونولٿڪ مربوط سرڪٽ چِپ''' تيار ڪيو.<ref name="computerhistory1959">{{cite web |title=1959: Practical Monolithic Integrated Circuit Concept Patented |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/practical-monolithic-integrated-circuit-concept-patented/ |website=[[Computer History Museum]] |access-date=13 August 2019}}</ref><ref name="nasa"/> رابرٽ نوئس جي مونولٿڪ مربوط سرڪٽ چِپ جي تياري ڪيترين ئي اهم ايجادن جي نتيجي ۾ ممڪن ٿي. انهن ۾ [[جين هورني]] جو [[پلينر عمل]] ۽ [[ڪرٽ ليهوويڪ]] جو [[پي–اين جنڪشن آئسوليشن]] شامل هئا. هورني جي ايجاد پاڻ به [[ڪارل فروش]] ۽ [[لنڪن ڊيرڪ]] جي سلڪون ڊاءِ آڪسائيڊ ماسڪنگ، سطحي تحفظ ۽ پاسيويشن بابت تحقيق،<ref name="patents.google.com">{{Cite patent|number=US2802760A|title=Oxidation of semiconductive surfaces for controlled diffusion|gdate=1957-08-13|invent1=Lincoln|invent2=Frosch|inventor1-first=Derick|inventor2-first=Carl J.|url=https://patents.google.com/patent/US2802760A}}</ref><ref name="iopscience.iop.org">{{cite journal |last1=Frosch |first1=C. J. |last2=Derick |first2=L |title=Surface Protection and Selective Masking during Diffusion in Silicon |journal=Journal of the Electrochemical Society |date=1957 |volume=104 |issue=9 |pages=547 |doi=10.1149/1.2428650 }}</ref><ref name="Lojek1202">{{cite book |last1=Lojek |first1=Bo |title=History of Semiconductor Engineering |date=2007 |publisher=[[Springer Science & Business Media]] |isbn=9783540342588 |page=120}}</ref> ۽ [[چارلس ايس فلر]]، [[جي. اي. ڊٽزنبرگر]] ۽ ٻين محققن جي سلڪون ۾ نجاستن جي ڦهلاء بابت ڪيل ڪم تي ٻڌل هئي.<ref>{{cite journal |last1=Fuller |first1=C. S. |last2=Ditzenberger |first2=J. A. |title=Diffusion of Lithium into Germanium and Silicon |journal=Physical Review |date=July 1953 |volume=91 |issue=1 |pages=193 |doi=10.1103/PhysRev.91.193 |bibcode=1953PhRv...91..193F }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Fuller |first1=C. S. |last2=Struthers |first2=J. D. |last3=Ditzenberger |first3=J. A. |last4=Wolfstirn |first4=K. B. |title=Diffusivity and Solubility of Copper in Germanium |journal=Physical Review |date=15 March 1954 |volume=93 |issue=6 |pages=1182–1189 |doi=10.1103/PhysRev.93.1182 |bibcode=1954PhRv...93.1182F }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Fuller |first1=C. S. |last2=Ditzenberger |first2=J. A. |title=Diffusion of Donor and Acceptor Elements in Silicon |journal=Journal of Applied Physics |date=May 1956 |volume=27 |issue=5 |pages=544–553 |doi=10.1063/1.1722419 |bibcode=1956JAP....27..544F }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Fuller |first1=C.S. |last2=Whelan |first2=J.M. |title=Diffusion, solubility, and electrical behavior of copper in gallium arsenide |journal=Journal of Physics and Chemistry of Solids |date=August 1958 |volume=6 |issue=2–3 |pages=173–177 |doi=10.1016/0022-3697(58)90091-X |bibcode=1958JPCS....6..173F }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Miller |first1=R. C. |last2=Savage |first2=A. |title=Diffusion of Aluminum in Single Crystal Silicon |journal=Journal of Applied Physics |date=December 1956 |volume=27 |issue=12 |pages=1430–1432 |doi=10.1063/1.1722283 |bibcode=1956JAP....27.1430M }}</ref> ڪلبي جي جرمينيم تي ٻڌل ڊزائن جي ابتڙ، نوئس جو ڊزائن [[سلڪون]] تي ٻڌل هو ۽ ان ۾ جين هورني جي پلينر عمل کي استعمال ڪيو ويو، جنهن سان چِپ جي اندر قابلِ اعتماد ايلومينيم برقي ڳانڍاپا ٺاهڻ ممڪن بڻيا. اڄڪلهه جا جديد مربوط سرڪٽ بنيادي طور نوئس جي مونولٿڪ ڊزائن تي ٻڌل آهن،<ref name="computerhistory1959"/><ref name="nasa"/> نه ته ڪلبي جي شروعاتي نموني تي. 1961ع کان 1965ع تائين [[ناسا]] جو [[اپولو پروگرام]] مربوط سرڪٽن جو دنيا ۾ سڀ کان وڏو واحد صارف هو.<ref name="eldon">{{cite book | last=Hall | first=Eldon C. | title=Journey to the Moon: The History of the Apollo Guidance Computer | publisher=American Institute of Aeronautics and Astronautics | series=Library of Flight | year=1996 | isbn=978-1-56347-185-8 | url=https://books.google.com/books?id=G8Dml1x55r0C | access-date=2023-10-05 | pages=18–19}}</ref> === ٽي ٽي ايل مربوط سرڪٽ === {{Main|ٽرانزسٽر–ٽرانزسٽر لاجڪ}} [[ٽرانزسٽر–ٽرانزسٽر لاجڪ]] (TTL) 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[جيمس ايل. بيوئي]] پاران [[ٽي آر ڊبليو انڪارپوريٽيڊ]] (TRW Inc.) ۾ ترقي ڏني وئي. 1970ع واري ڏهاڪي کان وٺي 1980ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين، TTL [[ڊجيٽل اليڪٽرانڪس|ڊجيٽل]] مربوط سرڪٽن جي غالب ٽيڪنالاجي بڻجي وئي.<ref>{{cite web |title=Computer Pioneers – James L. Buie |url=https://history.computer.org/pioneers/buie.html |website=[[IEEE Computer Society]] |access-date=25 May 2020}}</ref> [[File:Dov Frohman.jpg|thumb|[[ڊوو فروهمن]]، اسرائيلي برقي انجنيئر، جنهن 1969ع کان 1971ع جي وچ ۾ [[اي پي روم]] (EPROM) تيار ڪئي.]] ننڍن ڪمپيوٽرن ([[مني ڪمپيوٽر]]ن) ۽ [[مين فريم ڪمپيوٽر]]ن جي [[مرڪزي پروسيسنگ يونٽ]] (CPU) جي تعمير لاءِ درجنين TTL مربوط سرڪٽ استعمال ڪرڻ معياري طريقو هو. [[ڪمپيوٽر]]، جهڙوڪ [[آئي بي ايم 360]] مين فريم، [[پي ڊي پي-11]] مني ڪمپيوٽر ۽ ڊيسڪ ٽاپ [[ڊيٽاپائنٽ 2200]]، [[بائي پولر جنڪشن ٽرانزسٽر|بائي پولر]] مربوط سرڪٽن مان تيار ڪيا ويندا هئا،<ref name="tmx_shirriff" /> جيڪي يا ته TTL تي ٻڌل هوندا هئا يا وڌيڪ تيز [[ايميٽر-ڪپلڊ لاجڪ]] (ECL) استعمال ڪندا هئا. === موس مربوط سرڪٽ === {{Further|موسفيٽ جا استعمال#موس مربوط سرڪٽ}} {{See also|سيميڪنڊڪٽر پيماني جي مثالن جي فهرست|مخلوط-سگنل مربوط سرڪٽ|مور جو قانون|ٽن-رخي مربوط سرڪٽ|ٽرانزسٽر ڳڻپ|تمام وڏي پيماني واري مربوطي}} جديد [[مربوط سرڪٽ]] (IC) [[موسفيٽ|ڌاتو–آڪسائيڊ–سيميڪنڊڪٽر فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر]] (MOSFET) تي ٻڌل هوندا آهن، جنهن سان [[موس مربوط سرڪٽ]] (MOS IC) ٺهندا آهن.<ref name="Kuo">{{cite journal |last1=Kuo |first1=Yue |title=Thin Film Transistor Technology—Past, Present, and Future |journal=The Electrochemical Society Interface |date=1 January 2013 |volume=22 |issue=1 |pages=55–61 |doi=10.1149/2.F06131if |bibcode=2013ECSIn..22a..55K |url=https://www.electrochem.org/dl/interface/spr/spr13/spr13_p055_061.pdf }}</ref> موسفيٽ 1955ع کان 1960ع جي وچ ۾ [[بيل ليبز]] ۾ ترقي ڏنو ويو،<ref name="patents.google.com"/><ref>{{cite journal |last1=Huff |first1=Howard |last2=Riordan |first2=Michael |title=Frosch and Derick: Fifty Years Later (Foreword) |journal=The Electrochemical Society Interface |date=September 2007 |volume=16 |issue=3 |pages=29 |doi=10.1149/2.F02073IF }}</ref><ref name="iopscience.iop.org"/><ref>{{cite book |last1=Kahng |first1=D. |title=Semiconductor Devices: Pioneering Papers |chapter=Silicon-Silicon Dioxide Surface Device |date=1991 |pages=583–596 |doi=10.1142/9789814503464_0076 |isbn=978-981-02-0209-5 }}</ref><ref>{{Cite book |last=Lojek |first=Bo |title=History of Semiconductor Engineering |date=2007 |publisher=Springer |isbn=978-3-540-34258-8 |location=Berlin, Heidelberg |page=321}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Ligenza |first1=J.R. |last2=Spitzer |first2=W.G. |title=The mechanisms for silicon oxidation in steam and oxygen |journal=Journal of Physics and Chemistry of Solids |date=July 1960 |volume=14 |pages=131–136 |doi=10.1016/0022-3697(60)90219-5 |bibcode=1960JPCS...14..131L }}</ref><ref name="Lojek1202"/> جنهن سان وڌيڪ [[تمام وڏي پيماني واري مربوطي|گهڻي ڪثافت]] وارا مربوط سرڪٽ ٺاهڻ ممڪن ٿيا.<ref name="computerhistory-transistor">{{cite web |title=Who Invented the Transistor? |last=Laws |first=David |url=https://www.computerhistory.org/atchm/who-invented-the-transistor/ |website=[[Computer History Museum]] |date=4 December 2013 }}</ref> [[بائي پولر جنڪشن ٽرانزسٽر|بائي پولر ٽرانزسٽر]]ن جي ابتڙ، جن ۾ [[پي–اين جنڪشن آئسوليشن]] لاءِ اضافي مرحلا گهربل هوندا هئا، موسفيٽس کي اهڙن اضافي قدمن کان سواءِ آساني سان هڪ ٻئي کان الڳ ڪري سگهجي پيو.<ref name="Bassett53">{{cite book |last1=Bassett |first1=Ross Knox |title=To the Digital Age: Research Labs, Start-up Companies, and the Rise of MOS Technology |date=2002 |publisher=[[Johns Hopkins University Press]] |isbn=978-0-8018-6809-2 |pages=53–4 |url=https://books.google.com/books?id=Qge1DUt7qDUC&pg=PA53}}</ref> مربوط سرڪٽن لاءِ هن فائدي کي 1961ع ۾ پهريون ڀيرو [[ڊاون ڪاهنگ]] اجاگر ڪيو.<ref name="Bassett22">{{cite book |last1=Bassett |first1=Ross Knox |title=To the Digital Age: Research Labs, Start-up Companies, and the Rise of MOS Technology |date=2007 |publisher=[[Johns Hopkins University Press]] |isbn=9780801886393 |pages=22–25 |url=https://books.google.com/books?id=UUbB3d2UnaAC&pg=PA22}}</ref> [[آئي اي اي اي سنگ ميلن جي فهرست]] ۾ 1958ع جو ڪلبي جو پهريون مربوط سرڪٽ،<ref>{{cite web |url=https://www.ieeeghn.org/wiki/index.php/Milestones:First_Semiconductor_Integrated_Circuit_%28IC%29,_1958 |title=Milestones:First Semiconductor Integrated Circuit (IC), 1958 |work=IEEE Global History Network |publisher=IEEE |access-date=3 August 2011}}</ref> 1959ع ۾ هورني جو [[پلينر عمل]] ۽ نوئس جو پلينر مربوط سرڪٽ شامل آهن.<ref>{{Cite web|url=https://ethw.org/Milestones:List_of_IEEE_Milestones|title=Milestones:List of IEEE Milestones |website=Engineering and Technology History Wiki|date=9 December 2020 }}</ref> تيار ڪيل سڀ کان پهريون تجرباتي موس مربوط سرڪٽ 16 ٽرانزسٽرن واري چِپ هئي، جيڪا 1962ع ۾ [[آر سي اي ڪارپوريشن|آر سي اي]] ۾ فريڊ هائيمَن ۽ اسٽيون هوفسٽين تيار ڪئي.<ref name="computerhistory-digital">{{cite web |title=Tortoise of Transistors Wins the Race – CHM Revolution |url=https://www.computerhistory.org/revolution/digital-logic/12/279 |website=[[Computer History Museum]] |access-date=22 July 2019}}</ref> بعد ۾ [[جنرل مائڪرو اليڪٽرانڪس]] 1964ع ۾ پهريون تجارتي موس مربوط سرڪٽ متعارف ڪرايو،<ref name="computerhistory1964">{{cite web|url=https://www.computerhistory.org/semiconductor/timeline/1964-Commecial.html|title=1964 – First Commercial MOS IC Introduced|website=[[Computer History Museum]]}}</ref> جيڪو 120 ٽرانزسٽرن تي ٻڌل [[شفٽ رجسٽر]] هو ۽ رابرٽ نارمن تيار ڪيو هو.<ref name="computerhistory-digital"/> 1964ع تائين موس چِپن ۾ [[ٽرانزسٽر ڪثافت]] وڌيڪ ۽ پيداوار جي قيمت [[بائي پولر جنڪشن ٽرانزسٽر|بائي پولر]] چِپن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ٿي چڪي هئي. [[مور جو قانون]] مطابق موس چِپن جي پيچيدگي وڌيڪ وڌندي رهي، جنهن جي نتيجي ۾ 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين هڪ ئي موس چِپ تي سوين [[ٽرانزسٽر]]ن سان [[وڏي پيماني واري مربوطي]] (LSI) ممڪن ٿي.<ref name="ieee">{{cite journal |last1=Shirriff |first1=Ken |title=The surprising story of the first microprocessors |journal=IEEE Spectrum |date=September 2016 |volume=53 |issue=9 |pages=48–54 |doi=10.1109/MSPEC.2016.7551353 }}</ref> {{anchor|The self-aligned gate}} 1967ع ۾ [[بيل ليبز]] ۾ رابرٽ ڪروِن، [[ڊونلڊ ايل. ڪلائن|ڊونلڊ ڪلائن]] ۽ جان ساريس طرفان [[سيلف-الائنڊ گيٽ]] (سلڪون-گيٽ) موسفيٽ جي ترقي کان پوءِ،<ref>{{cite web |title=1968: Silicon Gate Technology Developed for ICs |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/silicon-gate-technology-developed-for-ics/ |website=[[Computer History Museum]] |access-date=22 July 2019}}</ref> [[سيلف-الائنڊ گيٽ]]ن سان پهرين [[سلڪون-گيٽ]] موس مربوط سرڪٽ ٽيڪنالاجي 1968ع ۾ [[فيئرچائلڊ سيميڪنڊڪٽر]] ۾ [[فيڊريڪو فيگن]] تيار ڪئي، جيڪا سڀني جديد [[سي موس]] مربوط سرڪٽن جو بنياد بڻجي.<ref>{{cite web |title=1968: Silicon Gate Technology Developed for ICs |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/silicon-gate-technology-developed-for-ics/ |website=The Silicon Engine |publisher=[[Computer History Museum]] |access-date=13 October 2019}}</ref> [[ڪمپيوٽنگ]] ۾ موس LSI چِپن جو استعمال پهرين [[مائڪرو پروسيسر]]ن جو بنياد بڻيو، ڇاڪاڻ⁠تہ انجنيئرن محسوس ڪرڻ شروع ڪيو ته مڪمل [[ڪمپيوٽر پروسيسر]] کي هڪ ئي موس LSI چِپ تي رکي سگهجي ٿو. انهيءَ سان 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين مائڪرو پروسيسر ۽ [[مائڪرو ڪنٽرولر]] جي ايجادن جو رستو کليو.<ref name="ieee"/> 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ موس مربوط سرڪٽ ٽيڪنالاجي هڪ چِپ تي 10,000 کان وڌيڪ ٽرانزسٽرن واري [[تمام وڏي پيماني واري مربوطي]] (VLSI) کي ممڪن بڻايو.<ref>{{cite journal |last1=Hittinger |first1=William C. |title=Metal–Oxide–Semiconductor Technology |journal=Scientific American |date=1973 |volume=229 |issue=2 |pages=48–59 |jstor=24923169 |doi=10.1038/scientificamerican0873-48 |bibcode=1973SciAm.229b..48H }}</ref> شروعات ۾ موس تي ٻڌل ڪمپيوٽر صرف انهن حالتن ۾ مناسب سمجهيا ويندا هئا، جتي تمام گهڻي ڪثافت گهربل هجي، جهڙوڪ [[فضائي صنعت]] ۽ [[پاڪيٽ ڪيلڪيوليٽر]]. مڪمل طور تي TTL مان ٺهيل ڪمپيوٽر، جهڙوڪ 1970ع جو [[ڊيٽاپائنٽ 2200]]، 1980ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين هڪ-چِپ موس مائڪرو پروسيسرن، جهڙوڪ 1972ع جي [[انٽيل 8008]]، جي ڀيٽ ۾ تمام تيز ۽ وڌيڪ طاقتور هئا.<ref name="tmx_shirriff">{{cite web | title=The Texas Instruments TMX 1795: the (almost) first, forgotten microprocessor | website=Ken Shirriff's blog | date=1970-10-25 | url=https://www.righto.com/2015/05/the-texas-instruments-tmx-1795-first.html }}</ref> مربوط سرڪٽ ٽيڪنالاجي ۾ واڌ، خاص طور [[سيميڪنڊڪٽر ڊوائيس جي تياري|ننڍن نقشوي جزن]] ۽ وڏين چِپن، مربوط سرڪٽ ۾ [[موس ٽرانزسٽر]]ن جي [[ٽرانزسٽر ڳڻپ|تعداد]] کي هر ٻن سالن ۾ ٻيڻو ڪرڻ ممڪن بڻايو. هن رجحان کي [[مور جو قانون]] چيو ويندو آهي. مور شروع ۾ چيو هو ته اهو تعداد هر سال ٻيڻو ٿيندو، پر 1975ع ۾ هن پنهنجي دعويٰ کي هر ٻن سالن تائين تبديل ڪيو.<ref>{{Cite web|url=https://www.cnet.com/news/moores-law-to-roll-on-for-another-decade/|title=Moore's Law to roll on for another decade|last=Kanellos|first=Michael|website=CNET|date=February 11, 2003}}</ref> هن وڌندڙ گنجائش کي قيمت گهٽائڻ ۽ ڪارڪردگي وڌائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو. عام طور، جيئن جيئن نقشوي جزن جي ماپ گهٽجي ٿي، مربوط سرڪٽ جي لڳ ڀڳ هر ڪارڪردگي بهتر ٿيندي آهي. هر ٽرانزسٽر جي قيمت ۽ هر ٽرانزسٽر جي [[گهٽ-توانائي اليڪٽرانڪس|سوئچنگ توانائي جو استعمال]] گهٽجي ويندو آهي، جڏهن ته [[ڪمپيوٽر يادگيري|يادگيري جي گنجائش]] ۽ [[ڪلاڪ رفتار|رفتار]] وڌي ويندي آهي. اهي لاڳاپا [[ڊينارڊ اسڪيلنگ]]، يعني [[موسفيٽ اسڪيلنگ]]، ذريعي بيان ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite news |last1=Davari |first1=Bijan |first2=Robert H. |last2=Dennard |first3=Ghavam G. |last3=Shahidi |title=CMOS scaling for high performance and low power-the next ten years |journal=Proceedings of the IEEE |volume=83 |issue=4 |year=1995 |pages=595–606 |url=http://www.cisl.columbia.edu/courses/spring-2002/ee6930/papers/high_perform_scaling.pdf |archive-date=5 January 2017 |access-date=13 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170105235836/http://www.cisl.columbia.edu/courses/spring-2002/ee6930/papers/high_perform_scaling.pdf |url-status=dead }}</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ رفتار، گنجائش ۽ توانائي جي استعمال ۾ بهتري آخري استعمال ڪندڙ کي واضح طور محسوس ٿيندي آهي، تنهنڪري ٺاهيندڙ ڪمپنين ۾ وڌيڪ باريڪ هندسي جوڙجڪون استعمال ڪرڻ لاءِ سخت مقابلو رهيو آهي. سالن دوران ٽرانزسٽرن جي ماپ 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ڏهن کان وڌيڪ [[مائڪرون]]ن مان گهٽجي 2017ع ۾ 10 [[نينو ميٽر]] تائين پهتي،<ref>{{Cite web|url=https://news.samsung.com/global/qualcomm-and-samsung-collaborate-on-10nm-process-technology-for-the-latest-snapdragon-835-mobile-processor|title=Qualcomm and Samsung Collaborate on 10nm Process Technology for the Latest Snapdragon 835 Mobile Processor|website=Samsung Newsroom|access-date=2017-02-11}}</ref> جنهن سان في يونٽ ايراضيءَ ۾ ٽرانزسٽرن جي تعداد ۾ لڳ ڀڳ هڪ ملين ڀيرا واڌ آئي. 2016ع تائين عام چِپن جي ايراضي ڪجهه چورس [[ملي ميٽر]]ن کان لڳ ڀڳ 600&nbsp;mm² تائين هئي، ۽ هر چورس ملي ميٽر ۾ 25 ملين تائين [[ٽرانزسٽر]] شامل ٿي سگهندا هئا.<ref name=Pascal>{{cite web |url=https://devblogs.nvidia.com/parallelforall/inside-pascal/ |title=Inside Pascal: NVIDIA's Newest Computing Platform|date=2016-04-05|publisher=Nvidia}} 15,300,000,000 transistors in 610 mm².</ref> نقشوي جزن جي متوقع گهٽتائي ۽ لاڳاپيل شعبن ۾ گهربل ترقي بابت ڪيترن سالن تائين [[سيميڪنڊڪٽرن لاءِ بين الاقوامي ٽيڪنالاجي روڊ ميپ]] (ITRS) اڳڪٿي ڪندو رهيو. آخري ITRS 2016ع ۾ جاري ٿيو، ۽ هاڻي ان جي جاءِ [[ڊوائيسن ۽ نظامن لاءِ بين الاقوامي روڊ ميپ]] وٺي رهيو آهي.<ref>{{cite web |title=International Roadmap for Devices and Systems |publisher=IEEE |year=2016 |url=https://rebootingcomputing.ieee.org/images/files/pdf/rc_irds.pdf}}</ref> شروعات ۾ مربوط سرڪٽ صرف اليڪٽرانڪ ڊوائيس هئا. مربوط سرڪٽن جي ڪاميابي سبب ٻين ٽيڪنالاجين کي پڻ انهن سان گڏ مربوط ڪرڻ جون ڪوششون شروع ٿيون، ته جيئن ننڍي سائيز ۽ گهٽ قيمت جا ساڳيا فائدا حاصل ڪري سگهجن. انهن ٽيڪنالاجين ۾ ميڪانيڪي ڊوائيس، نظريات ۽ سينسر شامل آهن. * [[چارج-ڪپلڊ ڊوائيس]] ۽ ان سان ويجهڙائي رکندڙ [[فعال-پڪسل سينسر]] اهڙيون چِپون آهن جيڪي [[روشني]] لاءِ حساس هونديون آهن. انهن سائنسي، طبي ۽ صارفين جي استعمال ۾ [[فوٽوگرافي فلم]] جي جاءِ وڏي حد تائين والاري ورتي آهي. هر سال اهڙيون اربين ڊوائيسون موبائل فونن، ٽيبليٽن ۽ ڊجيٽل ڪيمرائن جهڙين شين ۾ استعمال لاءِ تيار ڪيون وڃن ٿيون. مربوط سرڪٽن جي هن ذيلي شعبي کي 2009ع ۾ [[طبيعات جو نوبل انعام]] مليو.<ref name=CcdNobel>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 2009 | url = https://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2009/index.html | publisher = Nobel Foundation | date = 2009-10-06 | access-date = 2009-10-06}}.</ref> * بجلي سان هلندڙ تمام ننڍا ميڪانيڪي اوزار پڻ چِپن تي مربوط ڪري سگهجن ٿا، جنهن کي [[خرد برقي-ميڪانيڪي نظام]] (MEMS) چيو وڃي ٿو. هي ڊوائيس 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ تيار ڪيا ويا<ref>{{cite conference |title=A decade of MEMS and its future |last=Fujita |first=H. |conference=Tenth Annual International Workshop on Micro Electro Mechanical Systems |year=1997 |doi=10.1109/MEMSYS.1997.581729 }}</ref> ۽ اڄ مختلف تجارتي ۽ فوجي استعمالن ۾ ڪم اچن ٿا. انهن جا مثال [[ڊي ايل پي پروجيڪٽر]]، [[انڪجيٽ پرنٽر]]، [[ايڪسيليروميٽر]] ۽ [[ميمز جائيروسڪوپ]] آهن، جيڪي گاڏين جي [[ايئر بيگ]] کي فعال ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. * 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان وٺي سلڪون چِپن ۾ نظرياتي ڪارڪردگي ([[نظرياتي ڪمپيوٽنگ]]) کي مربوط ڪرڻ تي علمي تحقيق ۽ صنعت ٻنهي ۾ سرگرمي سان ڪم ٿي رهيو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ سلڪون تي ٻڌل مربوط نظرياتي ٽرانسيور ڪاميابي سان تجارتي طور تيار ڪيا ويا آهن. اهي نظرياتي اوزارن (ماڊيوليٽر، ڊٽيڪٽر ۽ رُوٽنگ) کي CMOS تي ٻڌل اليڪٽرانڪس سان گڏ ڪن ٿا.<ref>{{cite journal|last = Narasimha |first=A. |title = A 40-Gb/s QSFP optoelectronic transceiver in a 0.13 µm CMOS silicon-on-insulator technology|year = 2008|journal = Proceedings of the Optical Fiber Communication Conference (OFC)|page = OMK7|url=http://www.opticsinfobase.org/abstract.cfm?URI=OFC-2008-OMK7|display-authors=etal}}</ref> [[فوٹونڪ مربوط سرڪٽ]] پڻ تيار ڪيا پيا وڃن، جهڙوڪ [[لائيٽيليجنس]] جو PACE (Photonic Arithmetic Computing Engine)، جيڪو [[فوٹونڪس]] نالي اڀرندڙ شعبي تي ٻڌل آهي.<ref>{{cite web | url=https://physicsworld.com/a/optical-chipmaker-focuses-on-high-performance-computing/ | title=Optical chipmaker focuses on high-performance computing | date=7 April 2022 }}</ref> * مربوط سرڪٽ [[سينسر]]ن جي استعمال لاءِ [[طبي امپلانٽ]] ۽ ٻين [[حياتي-اليڪٽرانڪس|حياتي-اليڪٽرانڪ]] ڊوائيسن ۾ پڻ تيار ڪيا پيا وڃن.<ref name=Birkholz2015>{{cite journal | url = https://www.researchgate.net/publication/282052331 | title = Technology modules from micro- and nano-electronics for the life sciences | journal = WIREs Nanomedicine and Nanobiotechnology | volume = 8 |issue=3 | pages = 355–377 | year = 2016 | doi = 10.1002/wnan.1367 |pmid=26391194 | last1 = Birkholz | first1 = M. | last2 = Mai | first2 = A. | last3 = Wenger | first3 = C. | last4 = Meliani | first4 = C. | last5 = Scholz | first5 = R. }}</ref> اهڙن حياتياتي ماحولن ۾ ظاهر ٿيل سيميڪنڊڪٽر مواد کي [[زنگ لڳڻ]] يا [[حياتي تنزلي]] کان بچائڻ لاءِ خاص بندش واريون ٽيڪنالاجيون استعمال ڪرڻيون پونديون آهن.<ref name="Graham2011">{{cite journal | title = Commercialisation of CMOS Integrated Circuit Technology in Multi-Electrode Arrays for Neuroscience and Cell-Based Biosensors | journal = Sensors | volume = 11 |issue=5 | pages = 4943–4971 | year = 2011 | doi = 10.3390/s110504943 |pmid=22163884 |pmc=3231360 | last1 = Graham | first1 = Anthony H. D. | last2 = Robbins | first2 = Jon | last3 = Bowen | first3 = Chris R. | last4 = Taylor | first4 = John | bibcode = 2011Senso..11.4943G | doi-access = free }}</ref> {{As of|2018}}، تقريباً سڀئي [[ٽرانزسٽر]] [[موسفيٽ]] هوندا آهن، جيڪي سلڪون جي هڪ چِپ جي هڪ پاسي، هموار ٻه-رخي [[پلينر عمل]] ذريعي، هڪ ئي پرت ۾ تيار ڪيا ويندا آهن. محققن ڪيترن ئي اميدوار متبادل طريقن جا نمونا تيار ڪيا آهن، جهڙوڪ: * [[ٽن-رخي مربوط سرڪٽ]] (3DIC) ٺاهڻ لاءِ ٽرانزسٽرن جون گهڻيون پرتون هڪ ٻئي مٿان رکڻ جا مختلف طريقا، جهڙوڪ [[ٿرو-سلڪون وِيا]]، "مونولٿڪ 3D"، اسٽيڪ ٿيل وائر بانڊنگ ۽ ٻيا طريقا.<ref>{{cite web |last=Or-Bach |first=Zvi |date=December 23, 2013 |url=http://semimd.com/blog/2013/12/23/why-soi-is-the-future-technology-of-semiconductors/ |title=Why SOI is the Future Technology of Semiconductors |website=Semiconductor Manufacturing & Design Community |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129104851/http://semimd.com/blog/2013/12/23/why-soi-is-the-future-technology-of-semiconductors/ |archive-date=29 November 2014 |url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web | title=Samsung's Eight-Stack Flash Shows up in Apple's iPhone 4 | website=Siliconica | date=2010-09-13 | url=https://sst.semiconductor-digest.com/chipworks_real_chips_blog/2010/09/13/samsungs-eight-stack-flash-shows-up-in-apples-iphone-4/}}</ref> * ٻين موادن مان ٺهيل ٽرانزسٽر، جهڙوڪ [[گرافين ٽرانزسٽر]]، [[موليبڊينائيٽ ٽرانزسٽر]]، [[ڪاربان نينوٽيوب فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر]]، [[گيليم نائٽرائيڊ ٽرانزسٽر]]، [[نانووائر اليڪٽرانڪ ڊوائيس]] ۽ [[نامياتي فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر]] وغيره. * سلڪون جي ننڍڙي گولي جي پوري سطح تي ٽرانزسٽر تيار ڪرڻ.<ref>{{cite journal|url=http://www.natureinterface.com/e/ni07/P058-059/|title=Spherical semiconductor radio temperature sensor|journal=Nature Interface|year=2002|pages=58–59|volume=7|author=Yamatake Corporation|archive-url=https://web.archive.org/web/20090107144008/http://www.natureinterface.com/e/ni07/P058-059/|archive-date=7 January 2009}}</ref><ref>{{cite web|last=Takeda|first=Nobuo|title=MEMS applications of Ball Semiconductor Technology|url=http://asia.stanford.edu/events/spring01/slides/takedaslides.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20150101122744/http://asia.stanford.edu/events/spring01/slides/takedaslides.pdf|archive-date=2015-01-01}}</ref> * بنيادي سطح ۾ تبديليون، جيئن [[لچڪدار ٽرانزسٽر]] تيار ڪري [[لچڪدار ڊسپلي]] يا ٻين [[لچڪدار اليڪٽرانڪس]] لاءِ استعمال، جيڪو مستقبل ۾ [[رول-اوَي ڪمپيوٽر]] جو سبب بڻجي سگهي ٿو. ٽرانزسٽرن کي وڌيڪ ننڍو بڻائڻ جيئن جيئن ڏکيو ٿيندو پيو وڃي، تيئن ڪمپنيون ڪارڪردگي وڌائڻ ۽ سائيز گهٽائڻ لاءِ [[گهڻ-چِپ ماڊيول]]، [[چپليٽ]]، [[ٽن-رخي مربوط سرڪٽ]]، [[پيڪيج آن پيڪيج]]، [[وڏي بينڊوڊٿ يادگيري]] ۽ [[ٿرو-سلڪون وِيا]] سان گڏ چِپن کي هڪ ٻئي مٿان رکڻ واريون ٽيڪنالاجيون استعمال ڪري رهيون آهن، بغير ٽرانزسٽرن جي سائيز گهٽائڻ جي. گڏيل طور انهن ٽيڪنالاجين کي [[ترقي يافته پيڪيجنگ (سيميڪنڊڪٽر)|ترقي يافته پيڪيجنگ]] چيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web|url=https://semiengineering.com/knowledge_centers/packaging/advanced-packaging/|title=Advanced Packaging}}</ref> ترقي يافته پيڪيجنگ بنيادي طور 2.5D ۽ 3D پيڪيجنگ ۾ ورهايل آهي. 2.5D ۾ گهڻ-چِپ ماڊيول جهڙا طريقا شامل آهن، جڏهن ته 3D ۾ اهڙا طريقا شامل آهن، جن ۾ مختلف ڊائي هڪ ٻئي مٿان رکيا ويندا آهن، جهڙوڪ پيڪيج آن پيڪيج ۽ وڏي بينڊوڊٿ يادگيري. انهن سڀني طريقن ۾ هڪ ئي پيڪيج اندر ٻه يا وڌيڪ ڊائي شامل هوندا آهن.<ref>{{Cite web|url=https://semiengineering.com/knowledge_centers/packaging/advanced-packaging/2-5d-ic/|title=2.5D|work=Semiconductor Engineering}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://semiengineering.com/knowledge_centers/packaging/advanced-packaging/3d-ics/|title=3D ICs|work=Semiconductor Engineering}}</ref><ref>{{cite web | title=Chiplet | website=WikiChip | date=2021-02-28 | url=https://en.wikichip.org/wiki/chiplet }}</ref><ref>{{Cite magazine|url=https://www.wired.com/story/keep-pace-moores-law-chipmakers-turn-chiplets/|title=To Keep Pace With Moore's Law, Chipmakers Turn to 'Chiplets'|magazine=Wired|date=11 June 2018}}</ref><ref>{{cite web | last=Schodt | first=Christopher | title=This is the year of the CPU 'chiplet' | website=Engadget | date=2019-04-16 | url=https://www.engadget.com/2019-04-16-upscaled-cpu-chiplet.html }}</ref> ان کان علاوه، [[3D NAND]] جهڙيون ٽيڪنالاجيون هڪ ئي ڊائي تي گهڻيون پرتون رکن ٿيون. مربوط سرڪٽن ۾ ٿڌڪ جي ڪارڪردگي بهتر ڪرڻ لاءِ مائڪرو فلوئڊڪ ٿڌڪ شامل ڪرڻ جون ٽيڪنالاجيون پڻ ڏيکاريون ويون آهن،<ref>{{cite web | url=https://spectrum.ieee.org/codesigning-electronics-and-microfluidics-for-a-cooling-boost | title=Building Power Electronics with Microscopic Plumbing Could Save Enormous Amounts of Money |website=IEEE Spectrum }}</ref> جڏهن ته پيلٽيئر حرارتي-برقي ٿڌڪار، سولڊر بمپن تي لڳل ٿڌڪار، ۽ صرف گرمي خارج ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ حرارتي سولڊر بمپ [[فلپ-چِپ]] ٽيڪنالاجي ۾ پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web | url=https://arstechnica.com/gadgets/2008/01/startup-shrinks-the-peltier-cooler-and-puts-it-inside-the-chip-package/ | title=Startup shrinks Peltier cooler, puts it in the chip package |website=Ars Technica | date=10 January 2008 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://sst.semiconductor-digest.com/2005/07/wire-bond-vs-flip-chip-packaging/ | title=Wire Bond Vs. Flip Chip Packaging |magazine=Semiconductor Digest | date=10 December 2016 }}</ref> i6c9rloy3vn28f070nxr1pwmfda1axy 390405 390404 2026-07-01T20:23:29Z Intisar Ali 8681 390405 wikitext text/x-wiki {{Short description|سيميڪنڊڪٽر مادّي جي ننڍڙي، هموار ٽڪري تي تيار ڪيل اليڪٽرانڪ سرڪٽ}} [[File:NXP PCF8577C LCD driver with I²C (Colour Corrected).jpg|thumb|[[LCD]] کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[مربوط سرڪٽ]] جي [[ڊائي (مربوط سرڪٽ)|ڊائي]] جي خوردبيني تصوير. [[پن ترتيب]]ون مربوط سرڪٽ جي چوڌاري موجود اونداهن دائرن جي صورت ۾ نظر اچن ٿيون.]] '''مربوط سرڪٽ''' ('''IC''')، جيڪو '''مائڪروچپ''' يا رڳو '''چپ''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، [[اليڪٽرانڪ سرڪٽ]]ن جو هڪ ٺهڪندڙ مجموعو هوندو آهي، جيڪو مختلف [[اليڪٽرانڪ جزا|اليڪٽرانڪ جزن]]، جهڙوڪ [[ٽرانزسٽر]]، [[مزاحم]]، [[ڪيپيسيٽر]] ۽ انهن جي پاڻ ۾ ڳانڍاپن تي مشتمل هوندو آهي.<ref name="chipBasics">{{cite web |url=https://www.asml.com/en/technology/all-about-microchips/microchip-basics |title=The basics of microchips |publisher=[[ASML Holding|ASML]]}}</ref> اهي جزا [[سيميڪنڊڪٽر]] مادّي جي هڪ پتلي ۽ هموار ٽڪري (''چپ'') تي تيار ڪيا ويندا آهن، جيڪا گهڻو ڪري [[سلڪون]] مان ٺهيل هوندي آهي.<ref name="chipBasics"/> مربوط سرڪٽ ڪيترن ئي قسمن جي اليڪٽرانڪ اوزارن، جهڙوڪ [[ڪمپيوٽر]]، [[اسمارٽ فون]] ۽ [[ٽيليويزن]]، جو بنيادي حصو آهن، جتي اهي ڊيٽا جي پروسيسنگ، ڪنٽرول ۽ ذخيريداري جهڙا ڪم سرانجام ڏين ٿا. انهن اوزارن جي ننڍي سائيز، بهتر ڪارڪردگي ۽ گهٽ قيمت ممڪن بڻائي، مربوط سرڪٽن [[اليڪٽرانڪس]] جي شعبي ۾ بنيادي تبديلي آندي آهي. الڳ الڳ جزن مان تيار ڪيل سرڪٽن جي ڀيٽ ۾، مربوط سرڪٽ ڪيترائي ڀيرا ننڍا، وڌيڪ تيز، وڌيڪ توانائي بچائيندڙ ۽ گهٽ خرچ وارا هوندا آهن، جنهن جي نتيجي ۾ انهن تي تمام وڏي تعداد ۾ [[ٽرانزسٽر]] شامل ڪري سگهجن ٿا. وڏي پيماني تي پيداوار جي صلاحيت، اعليٰ ڀروسي جوڳائپ، ۽ [[مربوط سرڪٽ ڊزائن]] جي معياري ۽ ماڊيولر طريقي سبب، الڳ ٽرانزسٽرن تي ٻڌل ڊزائن تيزيءَ سان ختم ٿي ويا. اڄڪلهه تقريباً هر [[اليڪٽرانڪ اوزار]] ۾ مربوط سرڪٽ استعمال ٿين ٿا ۽ انهن جديد ٽيڪنالاجي ۾ انقلاب آندو آهي. [[ڪمپيوٽر پروسيسر]]، [[مائڪرو ڪنٽرولر]]، [[ڊجيٽل سگنل پروسيسر]] ۽ [[گهريلو اوزار]]ن ۾ استعمال ٿيندڙ ايمبيڊڊ پروسيسنگ چپون، پنهنجي ننڍي سائيز، گهٽ قيمت ۽ گهڻ مقصدي استعمال سبب جديد سماج لاءِ بنيادي اهميت رکن ٿيون. [[تمام وڏي پيماني واري مربوطي]] (VLSI)، [[سيميڪنڊڪٽر اوزارن جي تياري]] واري ٽيڪنالاجي ۾ ٿيندڙ ترقي سبب عملي صورت اختيار ڪري سگهي. 1960ع واري ڏهاڪي کان وٺي، چپن جي سائيز، رفتار ۽ گنجائش ۾ غيرمعمولي واڌ آئي آهي، جنهن جو بنيادي سبب اهي فني واڌارا آهن، جن ساڳئي ماپ جي چپ تي وڌيڪ ۽ وڌيڪ ٽرانزسٽر شامل ڪرڻ ممڪن بڻايو. اڄڪلهه هڪ جديد چپ، انسان جي آڱر جي ننهن جيتري ايراضيءَ ۾ اربين ٽرانزسٽر رکي سگهي ٿي. اهي ترقيون، جيڪي تقريباً [[مور جو قانون]] جي پيروي ڪن ٿيون، اڄ جي ڪمپيوٽر چپن کي 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعاتي چپن جي ڀيٽ ۾ لکين ڀيرا وڌيڪ گنجائش ۽ هزارين ڀيرا وڌيڪ رفتار فراهم ڪن ٿيون. مربوط سرڪٽن کي الڳ جزن مان ٺهيل سرڪٽن جي مقابلي ۾ ٽي بنيادي فائدا حاصل آهن: سائيز، قيمت ۽ ڪارڪردگي. انهن جي سائيز ۽ قيمت گهٽ هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سڀئي جزا گڏجي [[فوٽولٿوگرافي]] ذريعي هڪ ئي يونٽ طور تيار ڪيا ويندا آهن، نه ڪي هر [[ٽرانزسٽر]] کي الڳ الڳ جوڙي. ان کان علاوه، پيڪيج ٿيل مربوط سرڪٽ، الڳ سرڪٽن جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ مواد استعمال ڪندا آهن. انهن جي ڪارڪردگي وڌيڪ هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن جزا هڪ ٻئي جي ويجهو هجڻ سبب تمام تيزيءَ سان ڪم ڪن ٿا ۽ نسبتاً گهٽ بجلي استعمال ڪن ٿا. البت، انهن جو بنيادي نقصان اهو آهي ته انهن جي ڊزائن تيار ڪرڻ جي شروعاتي قيمت ۽ ڪارخاني جي تعمير تي ايندڙ سرمائيداري خرچ انتهائي وڌيڪ هوندو آهي. انهيءَ ڪري مربوط سرڪٽ صرف تڏهن تجارتي طور فائديمند ٿيندا آهن، جڏهن وڏي پيماني تي پيداوار جي توقع هجي. == اصطلاح == '''مربوط سرڪٽ''' (IC) جي رسمي تعريف هن ريت ڪئي وئي آهي:<ref>{{cite web |url=http://www.jedec.org/standards-documents/dictionary/terms/integrated-circuit-ic |title=Integrated circuit (IC) |publisher=[[JEDEC]]}}</ref> {{quote|اهڙو سرڪٽ، جنهن جا سڀ يا ڪي سرڪٽي جزا هڪ ٻئي سان اڻٽٽ نموني ڳنڍيل ۽ برقي طور پاڻ ۾ مربوط هجن، اهڙيءَ طرح جو تعمير ۽ واپار جي مقصدن لاءِ ان کي هڪ اڻورهائتو (ناقابلِ تقسيم) يونٽ سمجهيو وڃي.}} سخت فني مفهوم ۾، هي اصطلاح هڪ ئي ٽڪري تي تيار ڪيل سرڪٽ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن کي اصل ۾ '''[[مونولٿڪ مربوط سرڪٽ]]''' چيو ويندو هو. اهڙي سرڪٽ ۾ سڄو سرڪٽ [[سلڪون]] جي هڪ ئي ٽڪري تي تعمير ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite web |title=The first monolithic integrated circuits |url=http://homepages.nildram.co.uk/~wylie/ICs/monolith.htm |quote=Nowadays when people say 'integrated circuit' they usually mean a monolithic IC, where the entire circuit is constructed in a single piece of silicon. |last=Wylie |first=Andrew |year=2009 |access-date=14 March 2011 |archive-date=4 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180504074623/http://homepages.nildram.co.uk/~wylie/ICs/monolith.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite book| last1 = Horowitz| first1 = Paul| last2 = Hill| first2 = Winfield| title = The Art of Electronics| edition = 2nd| year = 1989| publisher = Cambridge University Press| isbn = 978-0-521-37095-0| page = [https://archive.org/details/artofelectronics00horo/page/61 61]| url = https://archive.org/details/artofelectronics00horo/page/61}}</ref> عام استعمال ۾، ''مربوط سرڪٽ'' جي اصطلاح ۾ اهي سرڪٽ پڻ شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي هن سخت تعريف تي پورو نٿا لهن ۽ مختلف ٽيڪنالاجين، جهڙوڪ [[3D مربوط سرڪٽ]]، [[2.5D مربوط سرڪٽ]]، [[گهڻ-چپ ماڊيول]] (MCM)، [[پتلي-فلم ٽرانزسٽر]]، [[ٿلهي-فلم ٽيڪنالاجي]] يا [[هائبرڊ مربوط سرڪٽ]] ذريعي تيار ڪيا ويندا آهن. اصطلاحن ۾ هي فرق خاص طور تي انهن بحثن ۾ اهميت رکي ٿو، جتي اهو جائزو ورتو وڃي ٿو ته [[مور جو قانون]] اڃا تائين لاڳو ٿئي ٿو يا نه. == تاريخ == === پهريان مربوط سرڪٽ === {{Main|مربوط سرڪٽ جي ايجاد}} {{See also|پلينر عمل|پي–اين جنڪشن آئسوليشن|سطحي پاسيويشن}} [[File:Robert Noyce with Motherboard 1959.png|thumb|[[رابرٽ نوئس]] 1959ع ۾ پهريون مونولٿڪ مربوط سرڪٽ ايجاد ڪيو. هي چِپ [[سلڪون]] مان تيار ڪئي وئي هئي.]] [[مربوط سرڪٽ]] (IC) کان اڳ هڪ بنيادي تصور ننڍن سيرامڪ بنيادن (Ceramic Substrates) جي تياري هو، جن کي ''مائڪروماڊيول'' چيو ويندو هو.<ref name=micromodules/> هر مائڪروماڊيول ۾ هڪ ننڍڙو برقي جزو شامل هوندو هو.<ref name=micromodules/> انهن ماڊيولن کي پوءِ پاڻ ۾ ڳنڍي ٻه يا ٽي-رخي ٺوس جال (Grid) جي صورت ۾ ترتيب ڏئي سگهجي پئي. 1957ع ۾ هن خيال کي تمام گهڻو اميد افزا سمجهيو ويو ۽ [[جيڪ ڪلبي]] ان کي [[آمريڪي فوج]] آڏو پيش ڪيو،<ref name="micromodules" /> جنهن جي نتيجي ۾ مختصر عرصي لاءِ ''مائڪروماڊيول پروگرام'' شروع ڪيو ويو، جيڪو 1951ع جي ''پروجيڪٽ ٽِنڪر ٽاءِ'' سان گهڻي حد تائين مشابهت رکندو هو.<ref name=micromodules>{{Cite web|url=http://www.eetimes.com/special/special_issues/millennium/milestones/kilby.html|title=Micromodules: the ultimate package|last=Rostky|first=George|website=EE Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20100107111717/http://www.eetimes.com/special/special_issues/millennium/milestones/kilby.html|archive-date=2010-01-07|access-date=2018-04-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chipsetc.com/the-rca-micromodule.html|title=The RCA Micromodule|website=Vintage Computer Chip Collectibles, Memorabilia & Jewelry|access-date=2018-04-23}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tdCjBQAAQBAJ&q=micromodule&pg=PA392|title=American Microelectronics Data Annual 1964–65|last1=Dummer|first1=G. W. A.|last2=Robertson|first2=J. Mackenzie|date=2014-05-16|publisher=Elsevier|isbn=978-1-4831-8549-1|pages=392–397, 405–406}}</ref> تنهن هوندي به، جيئن جيئن اهو منصوبو اڳتي وڌيو، ڪلبي هڪ مڪمل طور نئون طريقو پيش ڪيو، جيڪو بعد ۾ خود '''مربوط سرڪٽ''' جي صورت اختيار ڪري ويو. نئين طور [[ٽيڪساس انسٽرومينٽس]] ۾ ملازمت اختيار ڪرڻ کان پوءِ، [[جيڪ ڪلبي]] جولاءِ 1958ع ۾ مربوط سرڪٽ بابت پنهنجا شروعاتي خيال قلمبند ڪيا ۽ 12 سيپٽمبر 1958ع تي مربوط سرڪٽ جو پهريون ڪامياب عملي نمونو پيش ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو.<ref name="TIJackBuilt">{{cite web | title=The Chip That Jack Built Changed the World | publisher=Texas Instruments | date=1997-09-09 | url=http://www.ti.com/corp/docs/kilbyctr/jackbuilt.shtml | archive-url=https://web.archive.org/web/20000418135808/http://www.ti.com/corp/docs/kilbyctr/jackbuilt.shtml | archive-date=2000-04-18 | url-status=unfit}}</ref> 6 فيبروري 1959ع تي داخل ڪيل پنهنجي پيٽنٽ درخواست ۾،<ref>{{cite patent |inventor-last=Kilby |inventor-first=Jack S. |title=Miniaturized Electronic Circuits |country=US |status=Patent|number=3138743 |fdate=6 February 1959 |pubdate=23 June 1964}}</ref> ڪلبي پنهنجي نئين ايجاد کي ''"سيميڪنڊڪٽر مادي جو اهڙو جسم، جنهن ۾ برقي سرڪٽ جا سڀئي جزا مڪمل طور تي پاڻ ۾ مربوط هجن"'' طور بيان ڪيو.<ref>{{cite book| last = Winston| first = Brian| title = Media Technology and Society: A History: From the Telegraph to the Internet| url = https://books.google.com/books?id=gfeCXlElJTwC&pg=PA221| year = 1998| publisher = Routledge| isbn = 978-0-415-14230-4| page = 221 }}</ref> هن نئين ايجاد جو پهريون گراهڪ [[آمريڪي هوائي فوج]] هئي.<ref>{{cite web|url=https://www.ti.com/corp/docs/company/history/timeline/defense/1960/docs/61-first_ic.htm |title=Texas Instruments – 1961 First IC-based computer |publisher=Texas Instruments |access-date=2012-08-13}}</ref> مربوط سرڪٽ جي ايجاد ۾ پنهنجي حصي جي اعتراف طور ڪلبي کي سال 2000ع جو [[طبعيات جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref>{{cite web | title=The Nobel Prize in Physics 2000 | website=Nobel Prize | date=2000-10-10 | url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2000/press-release/}}</ref> تنهن هوندي به، ڪلبي جي ايجاد حقيقي '''مونولٿڪ مربوط سرڪٽ''' نه هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ ٻاهرين سون جي تارن ذريعي ڳانڍاپا (انٽرڪنيڪشنز) استعمال ڪيا ويا هئا، جنهن سبب وڏي پيماني تي پيداوار عملي طور ممڪن نه هئي.<ref name="nasa">{{cite web |title=Integrated circuits |url=https://www.hq.nasa.gov/alsj/ic-pg3.html |website=[[NASA]] |access-date=13 August 2019}}</ref> تقريباً ڇهن مهينن کان پوءِ [[رابرٽ نوئس]]، جيڪو [[فيئرچائلڊ سيميڪنڊڪٽر]] سان لاڳاپيل هو، پهريون عملي '''مونولٿڪ مربوط سرڪٽ چِپ''' تيار ڪيو.<ref name="computerhistory1959">{{cite web |title=1959: Practical Monolithic Integrated Circuit Concept Patented |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/practical-monolithic-integrated-circuit-concept-patented/ |website=[[Computer History Museum]] |access-date=13 August 2019}}</ref><ref name="nasa"/> رابرٽ نوئس جي مونولٿڪ مربوط سرڪٽ چِپ جي تياري ڪيترين ئي اهم ايجادن جي نتيجي ۾ ممڪن ٿي. انهن ۾ [[جين هورني]] جو [[پلينر عمل]] ۽ [[ڪرٽ ليهوويڪ]] جو [[پي–اين جنڪشن آئسوليشن]] شامل هئا. هورني جي ايجاد پاڻ به [[ڪارل فروش]] ۽ [[لنڪن ڊيرڪ]] جي سلڪون ڊاءِ آڪسائيڊ ماسڪنگ، سطحي تحفظ ۽ پاسيويشن بابت تحقيق،<ref name="patents.google.com">{{Cite patent|number=US2802760A|title=Oxidation of semiconductive surfaces for controlled diffusion|gdate=1957-08-13|invent1=Lincoln|invent2=Frosch|inventor1-first=Derick|inventor2-first=Carl J.|url=https://patents.google.com/patent/US2802760A}}</ref><ref name="iopscience.iop.org">{{cite journal |last1=Frosch |first1=C. J. |last2=Derick |first2=L |title=Surface Protection and Selective Masking during Diffusion in Silicon |journal=Journal of the Electrochemical Society |date=1957 |volume=104 |issue=9 |pages=547 |doi=10.1149/1.2428650 }}</ref><ref name="Lojek1202">{{cite book |last1=Lojek |first1=Bo |title=History of Semiconductor Engineering |date=2007 |publisher=[[Springer Science & Business Media]] |isbn=9783540342588 |page=120}}</ref> ۽ [[چارلس ايس فلر]]، [[جي. اي. ڊٽزنبرگر]] ۽ ٻين محققن جي سلڪون ۾ نجاستن جي ڦهلاء بابت ڪيل ڪم تي ٻڌل هئي.<ref>{{cite journal |last1=Fuller |first1=C. S. |last2=Ditzenberger |first2=J. A. |title=Diffusion of Lithium into Germanium and Silicon |journal=Physical Review |date=July 1953 |volume=91 |issue=1 |pages=193 |doi=10.1103/PhysRev.91.193 |bibcode=1953PhRv...91..193F }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Fuller |first1=C. S. |last2=Struthers |first2=J. D. |last3=Ditzenberger |first3=J. A. |last4=Wolfstirn |first4=K. B. |title=Diffusivity and Solubility of Copper in Germanium |journal=Physical Review |date=15 March 1954 |volume=93 |issue=6 |pages=1182–1189 |doi=10.1103/PhysRev.93.1182 |bibcode=1954PhRv...93.1182F }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Fuller |first1=C. S. |last2=Ditzenberger |first2=J. A. |title=Diffusion of Donor and Acceptor Elements in Silicon |journal=Journal of Applied Physics |date=May 1956 |volume=27 |issue=5 |pages=544–553 |doi=10.1063/1.1722419 |bibcode=1956JAP....27..544F }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Fuller |first1=C.S. |last2=Whelan |first2=J.M. |title=Diffusion, solubility, and electrical behavior of copper in gallium arsenide |journal=Journal of Physics and Chemistry of Solids |date=August 1958 |volume=6 |issue=2–3 |pages=173–177 |doi=10.1016/0022-3697(58)90091-X |bibcode=1958JPCS....6..173F }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Miller |first1=R. C. |last2=Savage |first2=A. |title=Diffusion of Aluminum in Single Crystal Silicon |journal=Journal of Applied Physics |date=December 1956 |volume=27 |issue=12 |pages=1430–1432 |doi=10.1063/1.1722283 |bibcode=1956JAP....27.1430M }}</ref> ڪلبي جي جرمينيم تي ٻڌل ڊزائن جي ابتڙ، نوئس جو ڊزائن [[سلڪون]] تي ٻڌل هو ۽ ان ۾ جين هورني جي پلينر عمل کي استعمال ڪيو ويو، جنهن سان چِپ جي اندر قابلِ اعتماد ايلومينيم برقي ڳانڍاپا ٺاهڻ ممڪن بڻيا. اڄڪلهه جا جديد مربوط سرڪٽ بنيادي طور نوئس جي مونولٿڪ ڊزائن تي ٻڌل آهن،<ref name="computerhistory1959"/><ref name="nasa"/> نه ته ڪلبي جي شروعاتي نموني تي. 1961ع کان 1965ع تائين [[ناسا]] جو [[اپولو پروگرام]] مربوط سرڪٽن جو دنيا ۾ سڀ کان وڏو واحد صارف هو.<ref name="eldon">{{cite book | last=Hall | first=Eldon C. | title=Journey to the Moon: The History of the Apollo Guidance Computer | publisher=American Institute of Aeronautics and Astronautics | series=Library of Flight | year=1996 | isbn=978-1-56347-185-8 | url=https://books.google.com/books?id=G8Dml1x55r0C | access-date=2023-10-05 | pages=18–19}}</ref> === ٽي ٽي ايل مربوط سرڪٽ === {{Main|ٽرانزسٽر–ٽرانزسٽر لاجڪ}} [[ٽرانزسٽر–ٽرانزسٽر لاجڪ]] (TTL) 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[جيمس ايل. بيوئي]] پاران [[ٽي آر ڊبليو انڪارپوريٽيڊ]] (TRW Inc.) ۾ ترقي ڏني وئي. 1970ع واري ڏهاڪي کان وٺي 1980ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين، TTL [[ڊجيٽل اليڪٽرانڪس|ڊجيٽل]] مربوط سرڪٽن جي غالب ٽيڪنالاجي بڻجي وئي.<ref>{{cite web |title=Computer Pioneers – James L. Buie |url=https://history.computer.org/pioneers/buie.html |website=[[IEEE Computer Society]] |access-date=25 May 2020}}</ref> [[File:Dov Frohman.jpg|thumb|[[ڊوو فروهمن]]، اسرائيلي برقي انجنيئر، جنهن 1969ع کان 1971ع جي وچ ۾ [[اي پي روم]] (EPROM) تيار ڪئي.]] ننڍن ڪمپيوٽرن ([[مني ڪمپيوٽر]]ن) ۽ [[مين فريم ڪمپيوٽر]]ن جي [[مرڪزي پروسيسنگ يونٽ]] (CPU) جي تعمير لاءِ درجنين TTL مربوط سرڪٽ استعمال ڪرڻ معياري طريقو هو. [[ڪمپيوٽر]]، جهڙوڪ [[آئي بي ايم 360]] مين فريم، [[پي ڊي پي-11]] مني ڪمپيوٽر ۽ ڊيسڪ ٽاپ [[ڊيٽاپائنٽ 2200]]، [[بائي پولر جنڪشن ٽرانزسٽر|بائي پولر]] مربوط سرڪٽن مان تيار ڪيا ويندا هئا،<ref name="tmx_shirriff" /> جيڪي يا ته TTL تي ٻڌل هوندا هئا يا وڌيڪ تيز [[ايميٽر-ڪپلڊ لاجڪ]] (ECL) استعمال ڪندا هئا. === موس مربوط سرڪٽ === {{Further|موسفيٽ جا استعمال#موس مربوط سرڪٽ}} {{See also|سيميڪنڊڪٽر پيماني جي مثالن جي فهرست|مخلوط-سگنل مربوط سرڪٽ|مور جو قانون|ٽن-رخي مربوط سرڪٽ|ٽرانزسٽر ڳڻپ|تمام وڏي پيماني واري مربوطي}} جديد [[مربوط سرڪٽ]] (IC) [[موسفيٽ|ڌاتو–آڪسائيڊ–سيميڪنڊڪٽر فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر]] (MOSFET) تي ٻڌل هوندا آهن، جنهن سان [[موس مربوط سرڪٽ]] (MOS IC) ٺهندا آهن.<ref name="Kuo">{{cite journal |last1=Kuo |first1=Yue |title=Thin Film Transistor Technology—Past, Present, and Future |journal=The Electrochemical Society Interface |date=1 January 2013 |volume=22 |issue=1 |pages=55–61 |doi=10.1149/2.F06131if |bibcode=2013ECSIn..22a..55K |url=https://www.electrochem.org/dl/interface/spr/spr13/spr13_p055_061.pdf }}</ref> موسفيٽ 1955ع کان 1960ع جي وچ ۾ [[بيل ليبز]] ۾ ترقي ڏنو ويو،<ref name="patents.google.com"/><ref>{{cite journal |last1=Huff |first1=Howard |last2=Riordan |first2=Michael |title=Frosch and Derick: Fifty Years Later (Foreword) |journal=The Electrochemical Society Interface |date=September 2007 |volume=16 |issue=3 |pages=29 |doi=10.1149/2.F02073IF }}</ref><ref name="iopscience.iop.org"/><ref>{{cite book |last1=Kahng |first1=D. |title=Semiconductor Devices: Pioneering Papers |chapter=Silicon-Silicon Dioxide Surface Device |date=1991 |pages=583–596 |doi=10.1142/9789814503464_0076 |isbn=978-981-02-0209-5 }}</ref><ref>{{Cite book |last=Lojek |first=Bo |title=History of Semiconductor Engineering |date=2007 |publisher=Springer |isbn=978-3-540-34258-8 |location=Berlin, Heidelberg |page=321}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Ligenza |first1=J.R. |last2=Spitzer |first2=W.G. |title=The mechanisms for silicon oxidation in steam and oxygen |journal=Journal of Physics and Chemistry of Solids |date=July 1960 |volume=14 |pages=131–136 |doi=10.1016/0022-3697(60)90219-5 |bibcode=1960JPCS...14..131L }}</ref><ref name="Lojek1202"/> جنهن سان وڌيڪ [[تمام وڏي پيماني واري مربوطي|گهڻي ڪثافت]] وارا مربوط سرڪٽ ٺاهڻ ممڪن ٿيا.<ref name="computerhistory-transistor">{{cite web |title=Who Invented the Transistor? |last=Laws |first=David |url=https://www.computerhistory.org/atchm/who-invented-the-transistor/ |website=[[Computer History Museum]] |date=4 December 2013 }}</ref> [[بائي پولر جنڪشن ٽرانزسٽر|بائي پولر ٽرانزسٽر]]ن جي ابتڙ، جن ۾ [[پي–اين جنڪشن آئسوليشن]] لاءِ اضافي مرحلا گهربل هوندا هئا، موسفيٽس کي اهڙن اضافي قدمن کان سواءِ آساني سان هڪ ٻئي کان الڳ ڪري سگهجي پيو.<ref name="Bassett53">{{cite book |last1=Bassett |first1=Ross Knox |title=To the Digital Age: Research Labs, Start-up Companies, and the Rise of MOS Technology |date=2002 |publisher=[[Johns Hopkins University Press]] |isbn=978-0-8018-6809-2 |pages=53–4 |url=https://books.google.com/books?id=Qge1DUt7qDUC&pg=PA53}}</ref> مربوط سرڪٽن لاءِ هن فائدي کي 1961ع ۾ پهريون ڀيرو [[ڊاون ڪاهنگ]] اجاگر ڪيو.<ref name="Bassett22">{{cite book |last1=Bassett |first1=Ross Knox |title=To the Digital Age: Research Labs, Start-up Companies, and the Rise of MOS Technology |date=2007 |publisher=[[Johns Hopkins University Press]] |isbn=9780801886393 |pages=22–25 |url=https://books.google.com/books?id=UUbB3d2UnaAC&pg=PA22}}</ref> [[آئي اي اي اي سنگ ميلن جي فهرست]] ۾ 1958ع جو ڪلبي جو پهريون مربوط سرڪٽ،<ref>{{cite web |url=https://www.ieeeghn.org/wiki/index.php/Milestones:First_Semiconductor_Integrated_Circuit_%28IC%29,_1958 |title=Milestones:First Semiconductor Integrated Circuit (IC), 1958 |work=IEEE Global History Network |publisher=IEEE |access-date=3 August 2011}}</ref> 1959ع ۾ هورني جو [[پلينر عمل]] ۽ نوئس جو پلينر مربوط سرڪٽ شامل آهن.<ref>{{Cite web|url=https://ethw.org/Milestones:List_of_IEEE_Milestones|title=Milestones:List of IEEE Milestones |website=Engineering and Technology History Wiki|date=9 December 2020 }}</ref> تيار ڪيل سڀ کان پهريون تجرباتي موس مربوط سرڪٽ 16 ٽرانزسٽرن واري چِپ هئي، جيڪا 1962ع ۾ [[آر سي اي ڪارپوريشن|آر سي اي]] ۾ فريڊ هائيمَن ۽ اسٽيون هوفسٽين تيار ڪئي.<ref name="computerhistory-digital">{{cite web |title=Tortoise of Transistors Wins the Race – CHM Revolution |url=https://www.computerhistory.org/revolution/digital-logic/12/279 |website=[[Computer History Museum]] |access-date=22 July 2019}}</ref> بعد ۾ [[جنرل مائڪرو اليڪٽرانڪس]] 1964ع ۾ پهريون تجارتي موس مربوط سرڪٽ متعارف ڪرايو،<ref name="computerhistory1964">{{cite web|url=https://www.computerhistory.org/semiconductor/timeline/1964-Commecial.html|title=1964 – First Commercial MOS IC Introduced|website=[[Computer History Museum]]}}</ref> جيڪو 120 ٽرانزسٽرن تي ٻڌل [[شفٽ رجسٽر]] هو ۽ رابرٽ نارمن تيار ڪيو هو.<ref name="computerhistory-digital"/> 1964ع تائين موس چِپن ۾ [[ٽرانزسٽر ڪثافت]] وڌيڪ ۽ پيداوار جي قيمت [[بائي پولر جنڪشن ٽرانزسٽر|بائي پولر]] چِپن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ٿي چڪي هئي. [[مور جو قانون]] مطابق موس چِپن جي پيچيدگي وڌيڪ وڌندي رهي، جنهن جي نتيجي ۾ 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين هڪ ئي موس چِپ تي سوين [[ٽرانزسٽر]]ن سان [[وڏي پيماني واري مربوطي]] (LSI) ممڪن ٿي.<ref name="ieee">{{cite journal |last1=Shirriff |first1=Ken |title=The surprising story of the first microprocessors |journal=IEEE Spectrum |date=September 2016 |volume=53 |issue=9 |pages=48–54 |doi=10.1109/MSPEC.2016.7551353 }}</ref> {{anchor|The self-aligned gate}} 1967ع ۾ [[بيل ليبز]] ۾ رابرٽ ڪروِن، [[ڊونلڊ ايل. ڪلائن|ڊونلڊ ڪلائن]] ۽ جان ساريس طرفان [[سيلف-الائنڊ گيٽ]] (سلڪون-گيٽ) موسفيٽ جي ترقي کان پوءِ،<ref>{{cite web |title=1968: Silicon Gate Technology Developed for ICs |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/silicon-gate-technology-developed-for-ics/ |website=[[Computer History Museum]] |access-date=22 July 2019}}</ref> [[سيلف-الائنڊ گيٽ]]ن سان پهرين [[سلڪون-گيٽ]] موس مربوط سرڪٽ ٽيڪنالاجي 1968ع ۾ [[فيئرچائلڊ سيميڪنڊڪٽر]] ۾ [[فيڊريڪو فيگن]] تيار ڪئي، جيڪا سڀني جديد [[سي موس]] مربوط سرڪٽن جو بنياد بڻجي.<ref>{{cite web |title=1968: Silicon Gate Technology Developed for ICs |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/silicon-gate-technology-developed-for-ics/ |website=The Silicon Engine |publisher=[[Computer History Museum]] |access-date=13 October 2019}}</ref> [[ڪمپيوٽنگ]] ۾ موس LSI چِپن جو استعمال پهرين [[مائڪرو پروسيسر]]ن جو بنياد بڻيو، ڇاڪاڻ⁠تہ انجنيئرن محسوس ڪرڻ شروع ڪيو ته مڪمل [[ڪمپيوٽر پروسيسر]] کي هڪ ئي موس LSI چِپ تي رکي سگهجي ٿو. انهيءَ سان 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين مائڪرو پروسيسر ۽ [[مائڪرو ڪنٽرولر]] جي ايجادن جو رستو کليو.<ref name="ieee"/> 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ موس مربوط سرڪٽ ٽيڪنالاجي هڪ چِپ تي 10,000 کان وڌيڪ ٽرانزسٽرن واري [[تمام وڏي پيماني واري مربوطي]] (VLSI) کي ممڪن بڻايو.<ref>{{cite journal |last1=Hittinger |first1=William C. |title=Metal–Oxide–Semiconductor Technology |journal=Scientific American |date=1973 |volume=229 |issue=2 |pages=48–59 |jstor=24923169 |doi=10.1038/scientificamerican0873-48 |bibcode=1973SciAm.229b..48H }}</ref> شروعات ۾ موس تي ٻڌل ڪمپيوٽر صرف انهن حالتن ۾ مناسب سمجهيا ويندا هئا، جتي تمام گهڻي ڪثافت گهربل هجي، جهڙوڪ [[فضائي صنعت]] ۽ [[پاڪيٽ ڪيلڪيوليٽر]]. مڪمل طور تي TTL مان ٺهيل ڪمپيوٽر، جهڙوڪ 1970ع جو [[ڊيٽاپائنٽ 2200]]، 1980ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين هڪ-چِپ موس مائڪرو پروسيسرن، جهڙوڪ 1972ع جي [[انٽيل 8008]]، جي ڀيٽ ۾ تمام تيز ۽ وڌيڪ طاقتور هئا.<ref name="tmx_shirriff">{{cite web | title=The Texas Instruments TMX 1795: the (almost) first, forgotten microprocessor | website=Ken Shirriff's blog | date=1970-10-25 | url=https://www.righto.com/2015/05/the-texas-instruments-tmx-1795-first.html }}</ref> مربوط سرڪٽ ٽيڪنالاجي ۾ واڌ، خاص طور [[سيميڪنڊڪٽر ڊوائيس جي تياري|ننڍن نقشوي جزن]] ۽ وڏين چِپن، مربوط سرڪٽ ۾ [[موس ٽرانزسٽر]]ن جي [[ٽرانزسٽر ڳڻپ|تعداد]] کي هر ٻن سالن ۾ ٻيڻو ڪرڻ ممڪن بڻايو. هن رجحان کي [[مور جو قانون]] چيو ويندو آهي. مور شروع ۾ چيو هو ته اهو تعداد هر سال ٻيڻو ٿيندو، پر 1975ع ۾ هن پنهنجي دعويٰ کي هر ٻن سالن تائين تبديل ڪيو.<ref>{{Cite web|url=https://www.cnet.com/news/moores-law-to-roll-on-for-another-decade/|title=Moore's Law to roll on for another decade|last=Kanellos|first=Michael|website=CNET|date=February 11, 2003}}</ref> هن وڌندڙ گنجائش کي قيمت گهٽائڻ ۽ ڪارڪردگي وڌائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو. عام طور، جيئن جيئن نقشوي جزن جي ماپ گهٽجي ٿي، مربوط سرڪٽ جي لڳ ڀڳ هر ڪارڪردگي بهتر ٿيندي آهي. هر ٽرانزسٽر جي قيمت ۽ هر ٽرانزسٽر جي [[گهٽ-توانائي اليڪٽرانڪس|سوئچنگ توانائي جو استعمال]] گهٽجي ويندو آهي، جڏهن ته [[ڪمپيوٽر يادگيري|يادگيري جي گنجائش]] ۽ [[ڪلاڪ رفتار|رفتار]] وڌي ويندي آهي. اهي لاڳاپا [[ڊينارڊ اسڪيلنگ]]، يعني [[موسفيٽ اسڪيلنگ]]، ذريعي بيان ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite news |last1=Davari |first1=Bijan |first2=Robert H. |last2=Dennard |first3=Ghavam G. |last3=Shahidi |title=CMOS scaling for high performance and low power-the next ten years |journal=Proceedings of the IEEE |volume=83 |issue=4 |year=1995 |pages=595–606 |url=http://www.cisl.columbia.edu/courses/spring-2002/ee6930/papers/high_perform_scaling.pdf |archive-date=5 January 2017 |access-date=13 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170105235836/http://www.cisl.columbia.edu/courses/spring-2002/ee6930/papers/high_perform_scaling.pdf |url-status=dead }}</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ رفتار، گنجائش ۽ توانائي جي استعمال ۾ بهتري آخري استعمال ڪندڙ کي واضح طور محسوس ٿيندي آهي، تنهنڪري ٺاهيندڙ ڪمپنين ۾ وڌيڪ باريڪ هندسي جوڙجڪون استعمال ڪرڻ لاءِ سخت مقابلو رهيو آهي. سالن دوران ٽرانزسٽرن جي ماپ 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ڏهن کان وڌيڪ [[مائڪرون]]ن مان گهٽجي 2017ع ۾ 10 [[نينو ميٽر]] تائين پهتي،<ref>{{Cite web|url=https://news.samsung.com/global/qualcomm-and-samsung-collaborate-on-10nm-process-technology-for-the-latest-snapdragon-835-mobile-processor|title=Qualcomm and Samsung Collaborate on 10nm Process Technology for the Latest Snapdragon 835 Mobile Processor|website=Samsung Newsroom|access-date=2017-02-11}}</ref> جنهن سان في يونٽ ايراضيءَ ۾ ٽرانزسٽرن جي تعداد ۾ لڳ ڀڳ هڪ ملين ڀيرا واڌ آئي. 2016ع تائين عام چِپن جي ايراضي ڪجهه چورس [[ملي ميٽر]]ن کان لڳ ڀڳ 600&nbsp;mm² تائين هئي، ۽ هر چورس ملي ميٽر ۾ 25 ملين تائين [[ٽرانزسٽر]] شامل ٿي سگهندا هئا.<ref name=Pascal>{{cite web |url=https://devblogs.nvidia.com/parallelforall/inside-pascal/ |title=Inside Pascal: NVIDIA's Newest Computing Platform|date=2016-04-05|publisher=Nvidia}} 15,300,000,000 transistors in 610 mm².</ref> نقشوي جزن جي متوقع گهٽتائي ۽ لاڳاپيل شعبن ۾ گهربل ترقي بابت ڪيترن سالن تائين [[سيميڪنڊڪٽرن لاءِ بين الاقوامي ٽيڪنالاجي روڊ ميپ]] (ITRS) اڳڪٿي ڪندو رهيو. آخري ITRS 2016ع ۾ جاري ٿيو، ۽ هاڻي ان جي جاءِ [[ڊوائيسن ۽ نظامن لاءِ بين الاقوامي روڊ ميپ]] وٺي رهيو آهي.<ref>{{cite web |title=International Roadmap for Devices and Systems |publisher=IEEE |year=2016 |url=https://rebootingcomputing.ieee.org/images/files/pdf/rc_irds.pdf}}</ref> شروعات ۾ مربوط سرڪٽ صرف اليڪٽرانڪ ڊوائيس هئا. مربوط سرڪٽن جي ڪاميابي سبب ٻين ٽيڪنالاجين کي پڻ انهن سان گڏ مربوط ڪرڻ جون ڪوششون شروع ٿيون، ته جيئن ننڍي سائيز ۽ گهٽ قيمت جا ساڳيا فائدا حاصل ڪري سگهجن. انهن ٽيڪنالاجين ۾ ميڪانيڪي ڊوائيس، نظريات ۽ سينسر شامل آهن. * [[چارج-ڪپلڊ ڊوائيس]] ۽ ان سان ويجهڙائي رکندڙ [[فعال-پڪسل سينسر]] اهڙيون چِپون آهن جيڪي [[روشني]] لاءِ حساس هونديون آهن. انهن سائنسي، طبي ۽ صارفين جي استعمال ۾ [[فوٽوگرافي فلم]] جي جاءِ وڏي حد تائين والاري ورتي آهي. هر سال اهڙيون اربين ڊوائيسون موبائل فونن، ٽيبليٽن ۽ ڊجيٽل ڪيمرائن جهڙين شين ۾ استعمال لاءِ تيار ڪيون وڃن ٿيون. مربوط سرڪٽن جي هن ذيلي شعبي کي 2009ع ۾ [[طبيعات جو نوبل انعام]] مليو.<ref name=CcdNobel>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 2009 | url = https://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2009/index.html | publisher = Nobel Foundation | date = 2009-10-06 | access-date = 2009-10-06}}.</ref> * بجلي سان هلندڙ تمام ننڍا ميڪانيڪي اوزار پڻ چِپن تي مربوط ڪري سگهجن ٿا، جنهن کي [[خرد برقي-ميڪانيڪي نظام]] (MEMS) چيو وڃي ٿو. هي ڊوائيس 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ تيار ڪيا ويا<ref>{{cite conference |title=A decade of MEMS and its future |last=Fujita |first=H. |conference=Tenth Annual International Workshop on Micro Electro Mechanical Systems |year=1997 |doi=10.1109/MEMSYS.1997.581729 }}</ref> ۽ اڄ مختلف تجارتي ۽ فوجي استعمالن ۾ ڪم اچن ٿا. انهن جا مثال [[ڊي ايل پي پروجيڪٽر]]، [[انڪجيٽ پرنٽر]]، [[ايڪسيليروميٽر]] ۽ [[ميمز جائيروسڪوپ]] آهن، جيڪي گاڏين جي [[ايئر بيگ]] کي فعال ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. * 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان وٺي سلڪون چِپن ۾ نظرياتي ڪارڪردگي ([[نظرياتي ڪمپيوٽنگ]]) کي مربوط ڪرڻ تي علمي تحقيق ۽ صنعت ٻنهي ۾ سرگرمي سان ڪم ٿي رهيو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ سلڪون تي ٻڌل مربوط نظرياتي ٽرانسيور ڪاميابي سان تجارتي طور تيار ڪيا ويا آهن. اهي نظرياتي اوزارن (ماڊيوليٽر، ڊٽيڪٽر ۽ رُوٽنگ) کي CMOS تي ٻڌل اليڪٽرانڪس سان گڏ ڪن ٿا.<ref>{{cite journal|last = Narasimha |first=A. |title = A 40-Gb/s QSFP optoelectronic transceiver in a 0.13 µm CMOS silicon-on-insulator technology|year = 2008|journal = Proceedings of the Optical Fiber Communication Conference (OFC)|page = OMK7|url=http://www.opticsinfobase.org/abstract.cfm?URI=OFC-2008-OMK7|display-authors=etal}}</ref> [[فوٹونڪ مربوط سرڪٽ]] پڻ تيار ڪيا پيا وڃن، جهڙوڪ [[لائيٽيليجنس]] جو PACE (فوٽونڪ ارٿميٽڪ ڪمپيوٽنگ انجن)، جيڪو [[فوٹونڪس]] نالي اڀرندڙ شعبي تي ٻڌل آهي.<ref>{{cite web | url=https://physicsworld.com/a/optical-chipmaker-focuses-on-high-performance-computing/ | title=Optical chipmaker focuses on high-performance computing | date=7 April 2022 }}</ref> * مربوط سرڪٽ [[سينسر]]ن جي استعمال لاءِ [[طبي امپلانٽ]] ۽ ٻين [[حياتي-اليڪٽرانڪس|حياتي-اليڪٽرانڪ]] ڊوائيسن ۾ پڻ تيار ڪيا پيا وڃن.<ref name=Birkholz2015>{{cite journal | url = https://www.researchgate.net/publication/282052331 | title = Technology modules from micro- and nano-electronics for the life sciences | journal = WIREs Nanomedicine and Nanobiotechnology | volume = 8 |issue=3 | pages = 355–377 | year = 2016 | doi = 10.1002/wnan.1367 |pmid=26391194 | last1 = Birkholz | first1 = M. | last2 = Mai | first2 = A. | last3 = Wenger | first3 = C. | last4 = Meliani | first4 = C. | last5 = Scholz | first5 = R. }}</ref> اهڙن حياتياتي ماحولن ۾ ظاهر ٿيل سيميڪنڊڪٽر مواد کي [[زنگ لڳڻ]] يا [[حياتي تنزلي]] کان بچائڻ لاءِ خاص بندش واريون ٽيڪنالاجيون استعمال ڪرڻيون پونديون آهن.<ref name="Graham2011">{{cite journal | title = Commercialisation of CMOS Integrated Circuit Technology in Multi-Electrode Arrays for Neuroscience and Cell-Based Biosensors | journal = Sensors | volume = 11 |issue=5 | pages = 4943–4971 | year = 2011 | doi = 10.3390/s110504943 |pmid=22163884 |pmc=3231360 | last1 = Graham | first1 = Anthony H. D. | last2 = Robbins | first2 = Jon | last3 = Bowen | first3 = Chris R. | last4 = Taylor | first4 = John | bibcode = 2011Senso..11.4943G | doi-access = free }}</ref> 2018ع مطابق، تقريباً سڀئي [[ٽرانزسٽر]] [[موسفيٽ]] هوندا آهن، جيڪي سلڪون جي هڪ چِپ جي هڪ پاسي، هموار ٻه-رخي [[پلينر عمل]] ذريعي، هڪ ئي پرت ۾ تيار ڪيا ويندا آهن. محققن ڪيترن ئي اميدوار متبادل طريقن جا نمونا تيار ڪيا آهن، جهڙوڪ: * [[ٽن-رخي مربوط سرڪٽ]] (3DIC) ٺاهڻ لاءِ ٽرانزسٽرن جون گهڻيون پرتون هڪ ٻئي مٿان رکڻ جا مختلف طريقا، جهڙوڪ [[ٿرو-سلڪون وِيا]]، "مونولٿڪ 3D"، اسٽيڪ ٿيل وائر بانڊنگ ۽ ٻيا طريقا.<ref>{{cite web |last=Or-Bach |first=Zvi |date=December 23, 2013 |url=http://semimd.com/blog/2013/12/23/why-soi-is-the-future-technology-of-semiconductors/ |title=Why SOI is the Future Technology of Semiconductors |website=Semiconductor Manufacturing & Design Community |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129104851/http://semimd.com/blog/2013/12/23/why-soi-is-the-future-technology-of-semiconductors/ |archive-date=29 November 2014 |url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web | title=Samsung's Eight-Stack Flash Shows up in Apple's iPhone 4 | website=Siliconica | date=2010-09-13 | url=https://sst.semiconductor-digest.com/chipworks_real_chips_blog/2010/09/13/samsungs-eight-stack-flash-shows-up-in-apples-iphone-4/}}</ref> * ٻين موادن مان ٺهيل ٽرانزسٽر، جهڙوڪ [[گرافين ٽرانزسٽر]]، [[موليبڊينائيٽ ٽرانزسٽر]]، [[ڪاربان نينوٽيوب فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر]]، [[گيليم نائٽرائيڊ ٽرانزسٽر]]، [[نانووائر اليڪٽرانڪ ڊوائيس]] ۽ [[نامياتي فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر]] وغيره. * سلڪون جي ننڍڙي گولي جي پوري سطح تي ٽرانزسٽر تيار ڪرڻ.<ref>{{cite journal|url=http://www.natureinterface.com/e/ni07/P058-059/|title=Spherical semiconductor radio temperature sensor|journal=Nature Interface|year=2002|pages=58–59|volume=7|author=Yamatake Corporation|archive-url=https://web.archive.org/web/20090107144008/http://www.natureinterface.com/e/ni07/P058-059/|archive-date=7 January 2009}}</ref><ref>{{cite web|last=Takeda|first=Nobuo|title=MEMS applications of Ball Semiconductor Technology|url=http://asia.stanford.edu/events/spring01/slides/takedaslides.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20150101122744/http://asia.stanford.edu/events/spring01/slides/takedaslides.pdf|archive-date=2015-01-01}}</ref> * بنيادي سطح ۾ تبديليون، جيئن [[لچڪدار ٽرانزسٽر]] تيار ڪري [[لچڪدار ڊسپلي]] يا ٻين [[لچڪدار اليڪٽرانڪس]] لاءِ استعمال، جيڪو مستقبل ۾ [[رول-اوَي ڪمپيوٽر]] جو سبب بڻجي سگهي ٿو. ٽرانزسٽرن کي وڌيڪ ننڍو بڻائڻ جيئن جيئن ڏکيو ٿيندو پيو وڃي، تيئن ڪمپنيون ڪارڪردگي وڌائڻ ۽ سائيز گهٽائڻ لاءِ [[گهڻ-چِپ ماڊيول]]، [[چپليٽ]]، [[ٽن-رخي مربوط سرڪٽ]]، [[پيڪيج آن پيڪيج]]، [[وڏي بينڊوڊٿ يادگيري]] ۽ [[ٿرو-سلڪون وِيا]] سان گڏ چِپن کي هڪ ٻئي مٿان رکڻ واريون ٽيڪنالاجيون استعمال ڪري رهيون آهن، بغير ٽرانزسٽرن جي سائيز گهٽائڻ جي. گڏيل طور انهن ٽيڪنالاجين کي [[ترقي يافته پيڪيجنگ (سيميڪنڊڪٽر)|ترقي يافته پيڪيجنگ]] چيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web|url=https://semiengineering.com/knowledge_centers/packaging/advanced-packaging/|title=Advanced Packaging}}</ref> ترقي يافته پيڪيجنگ بنيادي طور 2.5D ۽ 3D پيڪيجنگ ۾ ورهايل آهي. 2.5D ۾ گهڻ-چِپ ماڊيول جهڙا طريقا شامل آهن، جڏهن ته 3D ۾ اهڙا طريقا شامل آهن، جن ۾ مختلف ڊائي هڪ ٻئي مٿان رکيا ويندا آهن، جهڙوڪ پيڪيج آن پيڪيج ۽ وڏي بينڊوڊٿ يادگيري. انهن سڀني طريقن ۾ هڪ ئي پيڪيج اندر ٻه يا وڌيڪ ڊائي شامل هوندا آهن.<ref>{{Cite web|url=https://semiengineering.com/knowledge_centers/packaging/advanced-packaging/2-5d-ic/|title=2.5D|work=Semiconductor Engineering}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://semiengineering.com/knowledge_centers/packaging/advanced-packaging/3d-ics/|title=3D ICs|work=Semiconductor Engineering}}</ref><ref>{{cite web | title=Chiplet | website=WikiChip | date=2021-02-28 | url=https://en.wikichip.org/wiki/chiplet }}</ref><ref>{{Cite magazine|url=https://www.wired.com/story/keep-pace-moores-law-chipmakers-turn-chiplets/|title=To Keep Pace With Moore's Law, Chipmakers Turn to 'Chiplets'|magazine=Wired|date=11 June 2018}}</ref><ref>{{cite web | last=Schodt | first=Christopher | title=This is the year of the CPU 'chiplet' | website=Engadget | date=2019-04-16 | url=https://www.engadget.com/2019-04-16-upscaled-cpu-chiplet.html }}</ref> ان کان علاوه، [[3D نند]] (3D NAND)، جهڙيون ٽيڪنالاجيون هڪ ئي ڊائي تي گهڻيون پرتون رکن ٿيون. مربوط سرڪٽن ۾ ٿڌڪ جي ڪارڪردگي بهتر ڪرڻ لاءِ مائڪرو فلوئڊڪ ٿڌڪ شامل ڪرڻ جون ٽيڪنالاجيون پڻ ڏيکاريون ويون آهن،<ref>{{cite web | url=https://spectrum.ieee.org/codesigning-electronics-and-microfluidics-for-a-cooling-boost | title=Building Power Electronics with Microscopic Plumbing Could Save Enormous Amounts of Money |website=IEEE Spectrum }}</ref> جڏهن ته پيلٽيئر حرارتي-برقي ٿڌڪار، سولڊر بمپن تي لڳل ٿڌڪار، ۽ صرف گرمي خارج ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ حرارتي سولڊر بمپ [[فلپ-چِپ]] ٽيڪنالاجي ۾ پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web | url=https://arstechnica.com/gadgets/2008/01/startup-shrinks-the-peltier-cooler-and-puts-it-inside-the-chip-package/ | title=Startup shrinks Peltier cooler, puts it in the chip package |website=Ars Technica | date=10 January 2008 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://sst.semiconductor-digest.com/2005/07/wire-bond-vs-flip-chip-packaging/ | title=Wire Bond Vs. Flip Chip Packaging |magazine=Semiconductor Digest | date=10 December 2016 }}</ref> == ڊزائن == {{main|اليڪٽرانڪ ڊزائن خودڪاري|هارڊويئر وضاحت ٻولي|مربوط سرڪٽ جي ڊزائن}} [[File:Siliconchip by shapeshifter.png|right|thumb|هموار ڪيل [[ٽامي جا باهمي ڳانڍاپا|ٽامي جي باهمي ڳانڍاپن]] جي چئن پرتَن مان گذرندڙ هڪ مربوط سرڪٽ جي مجازي تفصيل، جيڪا [[پولي سلڪون]] (گلابي)، ويلز (ڀورو) ۽ سبسٽريٽ (سائو) تائين ڏيکاريل آهي.]] پيچيده [[مربوط سرڪٽ جي ڊزائن|مربوط سرڪٽ جي ڊزائن]] ۽ ان جي ترقي جي قيمت تمام گهڻي هوندي آهي، جيڪا عام طور ڪروڙين آمريڪي ڊالرن تائين پهچي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |title=FinFET Rollout Slower Than Expected |url=https://semiengineering.com/finfet-rollout-slower-than-expected/ |publisher=Semiconductor Engineering |date=16 April 2015 |last=LaPedus |first=Mark }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Basu |first1=Joydeep |title=From Design to Tape-out in SCL 180 nm CMOS Integrated Circuit Fabrication Technology |journal=IETE Journal of Education |date=9 October 2019 |volume=60 |issue=2 |pages=51–64 |doi=10.1080/09747338.2019.1657787 |arxiv=1908.10674 }}</ref> تنهنڪري اقتصادي طور اهو صرف تڏهن فائديمند هوندو آهي، جڏهن مربوط سرڪٽ وڏي پيماني تي تيار ڪيا وڃن، جيئن [[غير ورجائندڙ انجنيئرنگ]] (NRE) جا خرچ لکين پيداوار وارن يونٽن تي ورهائي سگهجن. جديد سيميڪنڊڪٽر چِپن ۾ اربين جزا شامل هوندا آهن، تنهنڪري انهن کي هٿ سان ڊزائن ڪرڻ عملي طور ناممڪن آهي. ڊزائنرن جي مدد لاءِ سافٽويئر اوزار لازمي بڻجي ويا آهن. [[اليڪٽرانڪ ڊزائن خودڪاري]] (EDA)، جنهن کي [[اليڪٽرانڪ ڪمپيوٽر جي مدد سان ڊزائن]] (ECAD) پڻ چيو ويندو آهي،<ref>{{cite web|title=About the EDA Industry|url=http://www.edac.org/industry|publisher=[[Electronic Design Automation Consortium]]|access-date=29 July 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150802073506/http://www.edac.org/industry|archive-date=2 August 2015}}</ref> [[سافٽويئر اوزار]]ن جو اهڙو مجموعو آهي، جيڪو [[اليڪٽرانڪس|اليڪٽرانڪ نظامن]]، خاص طور مربوط سرڪٽن، جي ڊزائن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. اهي اوزار گڏجي [[ڊزائن جو وهڪرو (اي ڊي اي)|ڊزائن وهڪري]] ۾ ڪم ڪندا آهن، جنهن ذريعي انجنيئر مڪمل سيميڪنڊڪٽر چِپن جي ڊزائن، تصديق ۽ تجزيي جا مرحلا مڪمل ڪندا آهن. جديد EDA اوزارن مان ڪيترائي [[مصنوعي ذهانت]] (AI) پڻ استعمال ڪن ٿا، جنهن سان انجنيئرن جو وقت بچي ٿو ۽ چِپن جي ڪارڪردگي بهتر ٿئي ٿي. sjhxzowveefkxyv3lika6z3w660pou9 390406 390405 2026-07-01T20:27:19Z Intisar Ali 8681 390406 wikitext text/x-wiki {{Short description|سيميڪنڊڪٽر مادّي جي ننڍڙي، هموار ٽڪري تي تيار ڪيل اليڪٽرانڪ سرڪٽ}} [[File:NXP PCF8577C LCD driver with I²C (Colour Corrected).jpg|thumb|[[LCD]] کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[مربوط سرڪٽ]] جي [[ڊائي (مربوط سرڪٽ)|ڊائي]] جي خوردبيني تصوير. [[پن ترتيب]]ون مربوط سرڪٽ جي چوڌاري موجود اونداهن دائرن جي صورت ۾ نظر اچن ٿيون.]] '''مربوط سرڪٽ''' ('''IC''')، جيڪو '''مائڪروچپ''' يا رڳو '''چپ''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، [[اليڪٽرانڪ سرڪٽ]]ن جو هڪ ٺهڪندڙ مجموعو هوندو آهي، جيڪو مختلف [[اليڪٽرانڪ جزا|اليڪٽرانڪ جزن]]، جهڙوڪ [[ٽرانزسٽر]]، [[مزاحم]]، [[ڪيپيسيٽر]] ۽ انهن جي پاڻ ۾ ڳانڍاپن تي مشتمل هوندو آهي.<ref name="chipBasics">{{cite web |url=https://www.asml.com/en/technology/all-about-microchips/microchip-basics |title=The basics of microchips |publisher=[[ASML Holding|ASML]]}}</ref> اهي جزا [[سيميڪنڊڪٽر]] مادّي جي هڪ پتلي ۽ هموار ٽڪري (''چپ'') تي تيار ڪيا ويندا آهن، جيڪا گهڻو ڪري [[سلڪون]] مان ٺهيل هوندي آهي.<ref name="chipBasics"/> مربوط سرڪٽ ڪيترن ئي قسمن جي اليڪٽرانڪ اوزارن، جهڙوڪ [[ڪمپيوٽر]]، [[اسمارٽ فون]] ۽ [[ٽيليويزن]]، جو بنيادي حصو آهن، جتي اهي ڊيٽا جي پروسيسنگ، ڪنٽرول ۽ ذخيريداري جهڙا ڪم سرانجام ڏين ٿا. انهن اوزارن جي ننڍي سائيز، بهتر ڪارڪردگي ۽ گهٽ قيمت ممڪن بڻائي، مربوط سرڪٽن [[اليڪٽرانڪس]] جي شعبي ۾ بنيادي تبديلي آندي آهي. الڳ الڳ جزن مان تيار ڪيل سرڪٽن جي ڀيٽ ۾، مربوط سرڪٽ ڪيترائي ڀيرا ننڍا، وڌيڪ تيز، وڌيڪ توانائي بچائيندڙ ۽ گهٽ خرچ وارا هوندا آهن، جنهن جي نتيجي ۾ انهن تي تمام وڏي تعداد ۾ [[ٽرانزسٽر]] شامل ڪري سگهجن ٿا. وڏي پيماني تي پيداوار جي صلاحيت، اعليٰ ڀروسي جوڳائپ، ۽ [[مربوط سرڪٽ ڊزائن]] جي معياري ۽ ماڊيولر طريقي سبب، الڳ ٽرانزسٽرن تي ٻڌل ڊزائن تيزيءَ سان ختم ٿي ويا. اڄڪلهه تقريباً هر [[اليڪٽرانڪ اوزار]] ۾ مربوط سرڪٽ استعمال ٿين ٿا ۽ انهن جديد ٽيڪنالاجي ۾ انقلاب آندو آهي. [[ڪمپيوٽر پروسيسر]]، [[مائڪرو ڪنٽرولر]]، [[ڊجيٽل سگنل پروسيسر]] ۽ [[گهريلو اوزار]]ن ۾ استعمال ٿيندڙ ايمبيڊڊ پروسيسنگ چپون، پنهنجي ننڍي سائيز، گهٽ قيمت ۽ گهڻ مقصدي استعمال سبب جديد سماج لاءِ بنيادي اهميت رکن ٿيون. [[تمام وڏي پيماني واري مربوطي]] (VLSI)، [[سيميڪنڊڪٽر اوزارن جي تياري]] واري ٽيڪنالاجي ۾ ٿيندڙ ترقي سبب عملي صورت اختيار ڪري سگهي. 1960ع واري ڏهاڪي کان وٺي، چپن جي سائيز، رفتار ۽ گنجائش ۾ غيرمعمولي واڌ آئي آهي، جنهن جو بنيادي سبب اهي فني واڌارا آهن، جن ساڳئي ماپ جي چپ تي وڌيڪ ۽ وڌيڪ ٽرانزسٽر شامل ڪرڻ ممڪن بڻايو. اڄڪلهه هڪ جديد چپ، انسان جي آڱر جي ننهن جيتري ايراضيءَ ۾ اربين ٽرانزسٽر رکي سگهي ٿي. اهي ترقيون، جيڪي تقريباً [[مور جو قانون]] جي پيروي ڪن ٿيون، اڄ جي ڪمپيوٽر چپن کي 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعاتي چپن جي ڀيٽ ۾ لکين ڀيرا وڌيڪ گنجائش ۽ هزارين ڀيرا وڌيڪ رفتار فراهم ڪن ٿيون. مربوط سرڪٽن کي الڳ جزن مان ٺهيل سرڪٽن جي مقابلي ۾ ٽي بنيادي فائدا حاصل آهن: سائيز، قيمت ۽ ڪارڪردگي. انهن جي سائيز ۽ قيمت گهٽ هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سڀئي جزا گڏجي [[فوٽولٿوگرافي]] ذريعي هڪ ئي يونٽ طور تيار ڪيا ويندا آهن، نه ڪي هر [[ٽرانزسٽر]] کي الڳ الڳ جوڙي. ان کان علاوه، پيڪيج ٿيل مربوط سرڪٽ، الڳ سرڪٽن جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ مواد استعمال ڪندا آهن. انهن جي ڪارڪردگي وڌيڪ هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن جزا هڪ ٻئي جي ويجهو هجڻ سبب تمام تيزيءَ سان ڪم ڪن ٿا ۽ نسبتاً گهٽ بجلي استعمال ڪن ٿا. البت، انهن جو بنيادي نقصان اهو آهي ته انهن جي ڊزائن تيار ڪرڻ جي شروعاتي قيمت ۽ ڪارخاني جي تعمير تي ايندڙ سرمائيداري خرچ انتهائي وڌيڪ هوندو آهي. انهيءَ ڪري مربوط سرڪٽ صرف تڏهن تجارتي طور فائديمند ٿيندا آهن، جڏهن وڏي پيماني تي پيداوار جي توقع هجي. == اصطلاح == '''مربوط سرڪٽ''' (IC) جي رسمي تعريف هن ريت ڪئي وئي آهي:<ref>{{cite web |url=http://www.jedec.org/standards-documents/dictionary/terms/integrated-circuit-ic |title=Integrated circuit (IC) |publisher=[[JEDEC]]}}</ref> {{quote|اهڙو سرڪٽ، جنهن جا سڀ يا ڪي سرڪٽي جزا هڪ ٻئي سان اڻٽٽ نموني ڳنڍيل ۽ برقي طور پاڻ ۾ مربوط هجن، اهڙيءَ طرح جو تعمير ۽ واپار جي مقصدن لاءِ ان کي هڪ اڻورهائتو (ناقابلِ تقسيم) يونٽ سمجهيو وڃي.}} سخت فني مفهوم ۾، هي اصطلاح هڪ ئي ٽڪري تي تيار ڪيل سرڪٽ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن کي اصل ۾ '''[[مونولٿڪ مربوط سرڪٽ]]''' چيو ويندو هو. اهڙي سرڪٽ ۾ سڄو سرڪٽ [[سلڪون]] جي هڪ ئي ٽڪري تي تعمير ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite web |title=The first monolithic integrated circuits |url=http://homepages.nildram.co.uk/~wylie/ICs/monolith.htm |quote=Nowadays when people say 'integrated circuit' they usually mean a monolithic IC, where the entire circuit is constructed in a single piece of silicon. |last=Wylie |first=Andrew |year=2009 |access-date=14 March 2011 |archive-date=4 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180504074623/http://homepages.nildram.co.uk/~wylie/ICs/monolith.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite book| last1 = Horowitz| first1 = Paul| last2 = Hill| first2 = Winfield| title = The Art of Electronics| edition = 2nd| year = 1989| publisher = Cambridge University Press| isbn = 978-0-521-37095-0| page = [https://archive.org/details/artofelectronics00horo/page/61 61]| url = https://archive.org/details/artofelectronics00horo/page/61}}</ref> عام استعمال ۾، ''مربوط سرڪٽ'' جي اصطلاح ۾ اهي سرڪٽ پڻ شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي هن سخت تعريف تي پورو نٿا لهن ۽ مختلف ٽيڪنالاجين، جهڙوڪ [[3D مربوط سرڪٽ]]، [[2.5D مربوط سرڪٽ]]، [[گهڻ-چپ ماڊيول]] (MCM)، [[پتلي-فلم ٽرانزسٽر]]، [[ٿلهي-فلم ٽيڪنالاجي]] يا [[هائبرڊ مربوط سرڪٽ]] ذريعي تيار ڪيا ويندا آهن. اصطلاحن ۾ هي فرق خاص طور تي انهن بحثن ۾ اهميت رکي ٿو، جتي اهو جائزو ورتو وڃي ٿو ته [[مور جو قانون]] اڃا تائين لاڳو ٿئي ٿو يا نه. == تاريخ == === پهريان مربوط سرڪٽ === {{Main|مربوط سرڪٽ جي ايجاد}} {{See also|پلينر عمل|پي–اين جنڪشن آئسوليشن|سطحي پاسيويشن}} [[File:Robert Noyce with Motherboard 1959.png|thumb|[[رابرٽ نوئس]] 1959ع ۾ پهريون مونولٿڪ مربوط سرڪٽ ايجاد ڪيو. هي چِپ [[سلڪون]] مان تيار ڪئي وئي هئي.]] [[مربوط سرڪٽ]] (IC) کان اڳ هڪ بنيادي تصور ننڍن سيرامڪ بنيادن (Ceramic Substrates) جي تياري هو، جن کي ''مائڪروماڊيول'' چيو ويندو هو.<ref name=micromodules/> هر مائڪروماڊيول ۾ هڪ ننڍڙو برقي جزو شامل هوندو هو.<ref name=micromodules/> انهن ماڊيولن کي پوءِ پاڻ ۾ ڳنڍي ٻه يا ٽي-رخي ٺوس جال (Grid) جي صورت ۾ ترتيب ڏئي سگهجي پئي. 1957ع ۾ هن خيال کي تمام گهڻو اميد افزا سمجهيو ويو ۽ [[جيڪ ڪلبي]] ان کي [[آمريڪي فوج]] آڏو پيش ڪيو،<ref name="micromodules" /> جنهن جي نتيجي ۾ مختصر عرصي لاءِ ''مائڪروماڊيول پروگرام'' شروع ڪيو ويو، جيڪو 1951ع جي ''پروجيڪٽ ٽِنڪر ٽاءِ'' سان گهڻي حد تائين مشابهت رکندو هو.<ref name=micromodules>{{Cite web|url=http://www.eetimes.com/special/special_issues/millennium/milestones/kilby.html|title=Micromodules: the ultimate package|last=Rostky|first=George|website=EE Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20100107111717/http://www.eetimes.com/special/special_issues/millennium/milestones/kilby.html|archive-date=2010-01-07|access-date=2018-04-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chipsetc.com/the-rca-micromodule.html|title=The RCA Micromodule|website=Vintage Computer Chip Collectibles, Memorabilia & Jewelry|access-date=2018-04-23}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tdCjBQAAQBAJ&q=micromodule&pg=PA392|title=American Microelectronics Data Annual 1964–65|last1=Dummer|first1=G. W. A.|last2=Robertson|first2=J. Mackenzie|date=2014-05-16|publisher=Elsevier|isbn=978-1-4831-8549-1|pages=392–397, 405–406}}</ref> تنهن هوندي به، جيئن جيئن اهو منصوبو اڳتي وڌيو، ڪلبي هڪ مڪمل طور نئون طريقو پيش ڪيو، جيڪو بعد ۾ خود '''مربوط سرڪٽ''' جي صورت اختيار ڪري ويو. نئين طور [[ٽيڪساس انسٽرومينٽس]] ۾ ملازمت اختيار ڪرڻ کان پوءِ، [[جيڪ ڪلبي]] جولاءِ 1958ع ۾ مربوط سرڪٽ بابت پنهنجا شروعاتي خيال قلمبند ڪيا ۽ 12 سيپٽمبر 1958ع تي مربوط سرڪٽ جو پهريون ڪامياب عملي نمونو پيش ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو.<ref name="TIJackBuilt">{{cite web | title=The Chip That Jack Built Changed the World | publisher=Texas Instruments | date=1997-09-09 | url=http://www.ti.com/corp/docs/kilbyctr/jackbuilt.shtml | archive-url=https://web.archive.org/web/20000418135808/http://www.ti.com/corp/docs/kilbyctr/jackbuilt.shtml | archive-date=2000-04-18 | url-status=unfit}}</ref> 6 فيبروري 1959ع تي داخل ڪيل پنهنجي پيٽنٽ درخواست ۾،<ref>{{cite patent |inventor-last=Kilby |inventor-first=Jack S. |title=Miniaturized Electronic Circuits |country=US |status=Patent|number=3138743 |fdate=6 February 1959 |pubdate=23 June 1964}}</ref> ڪلبي پنهنجي نئين ايجاد کي ''"سيميڪنڊڪٽر مادي جو اهڙو جسم، جنهن ۾ برقي سرڪٽ جا سڀئي جزا مڪمل طور تي پاڻ ۾ مربوط هجن"'' طور بيان ڪيو.<ref>{{cite book| last = Winston| first = Brian| title = Media Technology and Society: A History: From the Telegraph to the Internet| url = https://books.google.com/books?id=gfeCXlElJTwC&pg=PA221| year = 1998| publisher = Routledge| isbn = 978-0-415-14230-4| page = 221 }}</ref> هن نئين ايجاد جو پهريون گراهڪ [[آمريڪي هوائي فوج]] هئي.<ref>{{cite web|url=https://www.ti.com/corp/docs/company/history/timeline/defense/1960/docs/61-first_ic.htm |title=Texas Instruments – 1961 First IC-based computer |publisher=Texas Instruments |access-date=2012-08-13}}</ref> مربوط سرڪٽ جي ايجاد ۾ پنهنجي حصي جي اعتراف طور ڪلبي کي سال 2000ع جو [[طبعيات جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref>{{cite web | title=The Nobel Prize in Physics 2000 | website=Nobel Prize | date=2000-10-10 | url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2000/press-release/}}</ref> تنهن هوندي به، ڪلبي جي ايجاد حقيقي '''مونولٿڪ مربوط سرڪٽ''' نه هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ ٻاهرين سون جي تارن ذريعي ڳانڍاپا (انٽرڪنيڪشنز) استعمال ڪيا ويا هئا، جنهن سبب وڏي پيماني تي پيداوار عملي طور ممڪن نه هئي.<ref name="nasa">{{cite web |title=Integrated circuits |url=https://www.hq.nasa.gov/alsj/ic-pg3.html |website=[[NASA]] |access-date=13 August 2019}}</ref> تقريباً ڇهن مهينن کان پوءِ [[رابرٽ نوئس]]، جيڪو [[فيئرچائلڊ سيميڪنڊڪٽر]] سان لاڳاپيل هو، پهريون عملي '''مونولٿڪ مربوط سرڪٽ چِپ''' تيار ڪيو.<ref name="computerhistory1959">{{cite web |title=1959: Practical Monolithic Integrated Circuit Concept Patented |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/practical-monolithic-integrated-circuit-concept-patented/ |website=[[Computer History Museum]] |access-date=13 August 2019}}</ref><ref name="nasa"/> رابرٽ نوئس جي مونولٿڪ مربوط سرڪٽ چِپ جي تياري ڪيترين ئي اهم ايجادن جي نتيجي ۾ ممڪن ٿي. انهن ۾ [[جين هورني]] جو [[پلينر عمل]] ۽ [[ڪرٽ ليهوويڪ]] جو [[پي–اين جنڪشن آئسوليشن]] شامل هئا. هورني جي ايجاد پاڻ به [[ڪارل فروش]] ۽ [[لنڪن ڊيرڪ]] جي سلڪون ڊاءِ آڪسائيڊ ماسڪنگ، سطحي تحفظ ۽ پاسيويشن بابت تحقيق،<ref name="patents.google.com">{{Cite patent|number=US2802760A|title=Oxidation of semiconductive surfaces for controlled diffusion|gdate=1957-08-13|invent1=Lincoln|invent2=Frosch|inventor1-first=Derick|inventor2-first=Carl J.|url=https://patents.google.com/patent/US2802760A}}</ref><ref name="iopscience.iop.org">{{cite journal |last1=Frosch |first1=C. J. |last2=Derick |first2=L |title=Surface Protection and Selective Masking during Diffusion in Silicon |journal=Journal of the Electrochemical Society |date=1957 |volume=104 |issue=9 |pages=547 |doi=10.1149/1.2428650 }}</ref><ref name="Lojek1202">{{cite book |last1=Lojek |first1=Bo |title=History of Semiconductor Engineering |date=2007 |publisher=[[Springer Science & Business Media]] |isbn=9783540342588 |page=120}}</ref> ۽ [[چارلس ايس فلر]]، [[جي. اي. ڊٽزنبرگر]] ۽ ٻين محققن جي سلڪون ۾ نجاستن جي ڦهلاء بابت ڪيل ڪم تي ٻڌل هئي.<ref>{{cite journal |last1=Fuller |first1=C. S. |last2=Ditzenberger |first2=J. A. |title=Diffusion of Lithium into Germanium and Silicon |journal=Physical Review |date=July 1953 |volume=91 |issue=1 |pages=193 |doi=10.1103/PhysRev.91.193 |bibcode=1953PhRv...91..193F }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Fuller |first1=C. S. |last2=Struthers |first2=J. D. |last3=Ditzenberger |first3=J. A. |last4=Wolfstirn |first4=K. B. |title=Diffusivity and Solubility of Copper in Germanium |journal=Physical Review |date=15 March 1954 |volume=93 |issue=6 |pages=1182–1189 |doi=10.1103/PhysRev.93.1182 |bibcode=1954PhRv...93.1182F }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Fuller |first1=C. S. |last2=Ditzenberger |first2=J. A. |title=Diffusion of Donor and Acceptor Elements in Silicon |journal=Journal of Applied Physics |date=May 1956 |volume=27 |issue=5 |pages=544–553 |doi=10.1063/1.1722419 |bibcode=1956JAP....27..544F }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Fuller |first1=C.S. |last2=Whelan |first2=J.M. |title=Diffusion, solubility, and electrical behavior of copper in gallium arsenide |journal=Journal of Physics and Chemistry of Solids |date=August 1958 |volume=6 |issue=2–3 |pages=173–177 |doi=10.1016/0022-3697(58)90091-X |bibcode=1958JPCS....6..173F }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Miller |first1=R. C. |last2=Savage |first2=A. |title=Diffusion of Aluminum in Single Crystal Silicon |journal=Journal of Applied Physics |date=December 1956 |volume=27 |issue=12 |pages=1430–1432 |doi=10.1063/1.1722283 |bibcode=1956JAP....27.1430M }}</ref> ڪلبي جي جرمينيم تي ٻڌل ڊزائن جي ابتڙ، نوئس جو ڊزائن [[سلڪون]] تي ٻڌل هو ۽ ان ۾ جين هورني جي پلينر عمل کي استعمال ڪيو ويو، جنهن سان چِپ جي اندر قابلِ اعتماد ايلومينيم برقي ڳانڍاپا ٺاهڻ ممڪن بڻيا. اڄڪلهه جا جديد مربوط سرڪٽ بنيادي طور نوئس جي مونولٿڪ ڊزائن تي ٻڌل آهن،<ref name="computerhistory1959"/><ref name="nasa"/> نه ته ڪلبي جي شروعاتي نموني تي. 1961ع کان 1965ع تائين [[ناسا]] جو [[اپولو پروگرام]] مربوط سرڪٽن جو دنيا ۾ سڀ کان وڏو واحد صارف هو.<ref name="eldon">{{cite book | last=Hall | first=Eldon C. | title=Journey to the Moon: The History of the Apollo Guidance Computer | publisher=American Institute of Aeronautics and Astronautics | series=Library of Flight | year=1996 | isbn=978-1-56347-185-8 | url=https://books.google.com/books?id=G8Dml1x55r0C | access-date=2023-10-05 | pages=18–19}}</ref> === ٽي ٽي ايل مربوط سرڪٽ === {{Main|ٽرانزسٽر–ٽرانزسٽر لاجڪ}} [[ٽرانزسٽر–ٽرانزسٽر لاجڪ]] (TTL) 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[جيمس ايل. بيوئي]] پاران [[ٽي آر ڊبليو انڪارپوريٽيڊ]] (TRW Inc.) ۾ ترقي ڏني وئي. 1970ع واري ڏهاڪي کان وٺي 1980ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين، TTL [[ڊجيٽل اليڪٽرانڪس|ڊجيٽل]] مربوط سرڪٽن جي غالب ٽيڪنالاجي بڻجي وئي.<ref>{{cite web |title=Computer Pioneers – James L. Buie |url=https://history.computer.org/pioneers/buie.html |website=[[IEEE Computer Society]] |access-date=25 May 2020}}</ref> [[File:Dov Frohman.jpg|thumb|[[ڊوو فروهمن]]، اسرائيلي برقي انجنيئر، جنهن 1969ع کان 1971ع جي وچ ۾ [[اي پي روم]] (EPROM) تيار ڪئي.]] ننڍن ڪمپيوٽرن ([[مني ڪمپيوٽر]]ن) ۽ [[مين فريم ڪمپيوٽر]]ن جي [[مرڪزي پروسيسنگ يونٽ]] (CPU) جي تعمير لاءِ درجنين TTL مربوط سرڪٽ استعمال ڪرڻ معياري طريقو هو. [[ڪمپيوٽر]]، جهڙوڪ [[آئي بي ايم 360]] مين فريم، [[پي ڊي پي-11]] مني ڪمپيوٽر ۽ ڊيسڪ ٽاپ [[ڊيٽاپائنٽ 2200]]، [[بائي پولر جنڪشن ٽرانزسٽر|بائي پولر]] مربوط سرڪٽن مان تيار ڪيا ويندا هئا،<ref name="tmx_shirriff" /> جيڪي يا ته TTL تي ٻڌل هوندا هئا يا وڌيڪ تيز [[ايميٽر-ڪپلڊ لاجڪ]] (ECL) استعمال ڪندا هئا. === موس مربوط سرڪٽ === {{Further|موسفيٽ جا استعمال#موس مربوط سرڪٽ}} {{See also|سيميڪنڊڪٽر پيماني جي مثالن جي فهرست|مخلوط-سگنل مربوط سرڪٽ|مور جو قانون|ٽن-رخي مربوط سرڪٽ|ٽرانزسٽر ڳڻپ|تمام وڏي پيماني واري مربوطي}} جديد [[مربوط سرڪٽ]] (IC) [[موسفيٽ|ڌاتو–آڪسائيڊ–سيميڪنڊڪٽر فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر]] (MOSFET) تي ٻڌل هوندا آهن، جنهن سان [[موس مربوط سرڪٽ]] (MOS IC) ٺهندا آهن.<ref name="Kuo">{{cite journal |last1=Kuo |first1=Yue |title=Thin Film Transistor Technology—Past, Present, and Future |journal=The Electrochemical Society Interface |date=1 January 2013 |volume=22 |issue=1 |pages=55–61 |doi=10.1149/2.F06131if |bibcode=2013ECSIn..22a..55K |url=https://www.electrochem.org/dl/interface/spr/spr13/spr13_p055_061.pdf }}</ref> موسفيٽ 1955ع کان 1960ع جي وچ ۾ [[بيل ليبز]] ۾ ترقي ڏنو ويو،<ref name="patents.google.com"/><ref>{{cite journal |last1=Huff |first1=Howard |last2=Riordan |first2=Michael |title=Frosch and Derick: Fifty Years Later (Foreword) |journal=The Electrochemical Society Interface |date=September 2007 |volume=16 |issue=3 |pages=29 |doi=10.1149/2.F02073IF }}</ref><ref name="iopscience.iop.org"/><ref>{{cite book |last1=Kahng |first1=D. |title=Semiconductor Devices: Pioneering Papers |chapter=Silicon-Silicon Dioxide Surface Device |date=1991 |pages=583–596 |doi=10.1142/9789814503464_0076 |isbn=978-981-02-0209-5 }}</ref><ref>{{Cite book |last=Lojek |first=Bo |title=History of Semiconductor Engineering |date=2007 |publisher=Springer |isbn=978-3-540-34258-8 |location=Berlin, Heidelberg |page=321}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Ligenza |first1=J.R. |last2=Spitzer |first2=W.G. |title=The mechanisms for silicon oxidation in steam and oxygen |journal=Journal of Physics and Chemistry of Solids |date=July 1960 |volume=14 |pages=131–136 |doi=10.1016/0022-3697(60)90219-5 |bibcode=1960JPCS...14..131L }}</ref><ref name="Lojek1202"/> جنهن سان وڌيڪ [[تمام وڏي پيماني واري مربوطي|گهڻي ڪثافت]] وارا مربوط سرڪٽ ٺاهڻ ممڪن ٿيا.<ref name="computerhistory-transistor">{{cite web |title=Who Invented the Transistor? |last=Laws |first=David |url=https://www.computerhistory.org/atchm/who-invented-the-transistor/ |website=[[Computer History Museum]] |date=4 December 2013 }}</ref> [[بائي پولر جنڪشن ٽرانزسٽر|بائي پولر ٽرانزسٽر]]ن جي ابتڙ، جن ۾ [[پي–اين جنڪشن آئسوليشن]] لاءِ اضافي مرحلا گهربل هوندا هئا، موسفيٽس کي اهڙن اضافي قدمن کان سواءِ آساني سان هڪ ٻئي کان الڳ ڪري سگهجي پيو.<ref name="Bassett53">{{cite book |last1=Bassett |first1=Ross Knox |title=To the Digital Age: Research Labs, Start-up Companies, and the Rise of MOS Technology |date=2002 |publisher=[[Johns Hopkins University Press]] |isbn=978-0-8018-6809-2 |pages=53–4 |url=https://books.google.com/books?id=Qge1DUt7qDUC&pg=PA53}}</ref> مربوط سرڪٽن لاءِ هن فائدي کي 1961ع ۾ پهريون ڀيرو [[ڊاون ڪاهنگ]] اجاگر ڪيو.<ref name="Bassett22">{{cite book |last1=Bassett |first1=Ross Knox |title=To the Digital Age: Research Labs, Start-up Companies, and the Rise of MOS Technology |date=2007 |publisher=[[Johns Hopkins University Press]] |isbn=9780801886393 |pages=22–25 |url=https://books.google.com/books?id=UUbB3d2UnaAC&pg=PA22}}</ref> [[آئي اي اي اي سنگ ميلن جي فهرست]] ۾ 1958ع جو ڪلبي جو پهريون مربوط سرڪٽ،<ref>{{cite web |url=https://www.ieeeghn.org/wiki/index.php/Milestones:First_Semiconductor_Integrated_Circuit_%28IC%29,_1958 |title=Milestones:First Semiconductor Integrated Circuit (IC), 1958 |work=IEEE Global History Network |publisher=IEEE |access-date=3 August 2011}}</ref> 1959ع ۾ هورني جو [[پلينر عمل]] ۽ نوئس جو پلينر مربوط سرڪٽ شامل آهن.<ref>{{Cite web|url=https://ethw.org/Milestones:List_of_IEEE_Milestones|title=Milestones:List of IEEE Milestones |website=Engineering and Technology History Wiki|date=9 December 2020 }}</ref> تيار ڪيل سڀ کان پهريون تجرباتي موس مربوط سرڪٽ 16 ٽرانزسٽرن واري چِپ هئي، جيڪا 1962ع ۾ [[آر سي اي ڪارپوريشن|آر سي اي]] ۾ فريڊ هائيمَن ۽ اسٽيون هوفسٽين تيار ڪئي.<ref name="computerhistory-digital">{{cite web |title=Tortoise of Transistors Wins the Race – CHM Revolution |url=https://www.computerhistory.org/revolution/digital-logic/12/279 |website=[[Computer History Museum]] |access-date=22 July 2019}}</ref> بعد ۾ [[جنرل مائڪرو اليڪٽرانڪس]] 1964ع ۾ پهريون تجارتي موس مربوط سرڪٽ متعارف ڪرايو،<ref name="computerhistory1964">{{cite web|url=https://www.computerhistory.org/semiconductor/timeline/1964-Commecial.html|title=1964 – First Commercial MOS IC Introduced|website=[[Computer History Museum]]}}</ref> جيڪو 120 ٽرانزسٽرن تي ٻڌل [[شفٽ رجسٽر]] هو ۽ رابرٽ نارمن تيار ڪيو هو.<ref name="computerhistory-digital"/> 1964ع تائين موس چِپن ۾ [[ٽرانزسٽر ڪثافت]] وڌيڪ ۽ پيداوار جي قيمت [[بائي پولر جنڪشن ٽرانزسٽر|بائي پولر]] چِپن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ٿي چڪي هئي. [[مور جو قانون]] مطابق موس چِپن جي پيچيدگي وڌيڪ وڌندي رهي، جنهن جي نتيجي ۾ 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين هڪ ئي موس چِپ تي سوين [[ٽرانزسٽر]]ن سان [[وڏي پيماني واري مربوطي]] (LSI) ممڪن ٿي.<ref name="ieee">{{cite journal |last1=Shirriff |first1=Ken |title=The surprising story of the first microprocessors |journal=IEEE Spectrum |date=September 2016 |volume=53 |issue=9 |pages=48–54 |doi=10.1109/MSPEC.2016.7551353 }}</ref> {{anchor|The self-aligned gate}} 1967ع ۾ [[بيل ليبز]] ۾ رابرٽ ڪروِن، [[ڊونلڊ ايل. ڪلائن|ڊونلڊ ڪلائن]] ۽ جان ساريس طرفان [[سيلف-الائنڊ گيٽ]] (سلڪون-گيٽ) موسفيٽ جي ترقي کان پوءِ،<ref>{{cite web |title=1968: Silicon Gate Technology Developed for ICs |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/silicon-gate-technology-developed-for-ics/ |website=[[Computer History Museum]] |access-date=22 July 2019}}</ref> [[سيلف-الائنڊ گيٽ]]ن سان پهرين [[سلڪون-گيٽ]] موس مربوط سرڪٽ ٽيڪنالاجي 1968ع ۾ [[فيئرچائلڊ سيميڪنڊڪٽر]] ۾ [[فيڊريڪو فيگن]] تيار ڪئي، جيڪا سڀني جديد [[سي موس]] مربوط سرڪٽن جو بنياد بڻجي.<ref>{{cite web |title=1968: Silicon Gate Technology Developed for ICs |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/silicon-gate-technology-developed-for-ics/ |website=The Silicon Engine |publisher=[[Computer History Museum]] |access-date=13 October 2019}}</ref> [[ڪمپيوٽنگ]] ۾ موس LSI چِپن جو استعمال پهرين [[مائڪرو پروسيسر]]ن جو بنياد بڻيو، ڇاڪاڻ⁠تہ انجنيئرن محسوس ڪرڻ شروع ڪيو ته مڪمل [[ڪمپيوٽر پروسيسر]] کي هڪ ئي موس LSI چِپ تي رکي سگهجي ٿو. انهيءَ سان 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين مائڪرو پروسيسر ۽ [[مائڪرو ڪنٽرولر]] جي ايجادن جو رستو کليو.<ref name="ieee"/> 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ موس مربوط سرڪٽ ٽيڪنالاجي هڪ چِپ تي 10,000 کان وڌيڪ ٽرانزسٽرن واري [[تمام وڏي پيماني واري مربوطي]] (VLSI) کي ممڪن بڻايو.<ref>{{cite journal |last1=Hittinger |first1=William C. |title=Metal–Oxide–Semiconductor Technology |journal=Scientific American |date=1973 |volume=229 |issue=2 |pages=48–59 |jstor=24923169 |doi=10.1038/scientificamerican0873-48 |bibcode=1973SciAm.229b..48H }}</ref> شروعات ۾ موس تي ٻڌل ڪمپيوٽر صرف انهن حالتن ۾ مناسب سمجهيا ويندا هئا، جتي تمام گهڻي ڪثافت گهربل هجي، جهڙوڪ [[فضائي صنعت]] ۽ [[پاڪيٽ ڪيلڪيوليٽر]]. مڪمل طور تي TTL مان ٺهيل ڪمپيوٽر، جهڙوڪ 1970ع جو [[ڊيٽاپائنٽ 2200]]، 1980ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين هڪ-چِپ موس مائڪرو پروسيسرن، جهڙوڪ 1972ع جي [[انٽيل 8008]]، جي ڀيٽ ۾ تمام تيز ۽ وڌيڪ طاقتور هئا.<ref name="tmx_shirriff">{{cite web | title=The Texas Instruments TMX 1795: the (almost) first, forgotten microprocessor | website=Ken Shirriff's blog | date=1970-10-25 | url=https://www.righto.com/2015/05/the-texas-instruments-tmx-1795-first.html }}</ref> مربوط سرڪٽ ٽيڪنالاجي ۾ واڌ، خاص طور [[سيميڪنڊڪٽر ڊوائيس جي تياري|ننڍن نقشوي جزن]] ۽ وڏين چِپن، مربوط سرڪٽ ۾ [[موس ٽرانزسٽر]]ن جي [[ٽرانزسٽر ڳڻپ|تعداد]] کي هر ٻن سالن ۾ ٻيڻو ڪرڻ ممڪن بڻايو. هن رجحان کي [[مور جو قانون]] چيو ويندو آهي. مور شروع ۾ چيو هو ته اهو تعداد هر سال ٻيڻو ٿيندو، پر 1975ع ۾ هن پنهنجي دعويٰ کي هر ٻن سالن تائين تبديل ڪيو.<ref>{{Cite web|url=https://www.cnet.com/news/moores-law-to-roll-on-for-another-decade/|title=Moore's Law to roll on for another decade|last=Kanellos|first=Michael|website=CNET|date=February 11, 2003}}</ref> هن وڌندڙ گنجائش کي قيمت گهٽائڻ ۽ ڪارڪردگي وڌائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو. عام طور، جيئن جيئن نقشوي جزن جي ماپ گهٽجي ٿي، مربوط سرڪٽ جي لڳ ڀڳ هر ڪارڪردگي بهتر ٿيندي آهي. هر ٽرانزسٽر جي قيمت ۽ هر ٽرانزسٽر جي [[گهٽ-توانائي اليڪٽرانڪس|سوئچنگ توانائي جو استعمال]] گهٽجي ويندو آهي، جڏهن ته [[ڪمپيوٽر يادگيري|يادگيري جي گنجائش]] ۽ [[ڪلاڪ رفتار|رفتار]] وڌي ويندي آهي. اهي لاڳاپا [[ڊينارڊ اسڪيلنگ]]، يعني [[موسفيٽ اسڪيلنگ]]، ذريعي بيان ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite news |last1=Davari |first1=Bijan |first2=Robert H. |last2=Dennard |first3=Ghavam G. |last3=Shahidi |title=CMOS scaling for high performance and low power-the next ten years |journal=Proceedings of the IEEE |volume=83 |issue=4 |year=1995 |pages=595–606 |url=http://www.cisl.columbia.edu/courses/spring-2002/ee6930/papers/high_perform_scaling.pdf |archive-date=5 January 2017 |access-date=13 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170105235836/http://www.cisl.columbia.edu/courses/spring-2002/ee6930/papers/high_perform_scaling.pdf |url-status=dead }}</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ رفتار، گنجائش ۽ توانائي جي استعمال ۾ بهتري آخري استعمال ڪندڙ کي واضح طور محسوس ٿيندي آهي، تنهنڪري ٺاهيندڙ ڪمپنين ۾ وڌيڪ باريڪ هندسي جوڙجڪون استعمال ڪرڻ لاءِ سخت مقابلو رهيو آهي. سالن دوران ٽرانزسٽرن جي ماپ 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ڏهن کان وڌيڪ [[مائڪرون]]ن مان گهٽجي 2017ع ۾ 10 [[نينو ميٽر]] تائين پهتي،<ref>{{Cite web|url=https://news.samsung.com/global/qualcomm-and-samsung-collaborate-on-10nm-process-technology-for-the-latest-snapdragon-835-mobile-processor|title=Qualcomm and Samsung Collaborate on 10nm Process Technology for the Latest Snapdragon 835 Mobile Processor|website=Samsung Newsroom|access-date=2017-02-11}}</ref> جنهن سان في يونٽ ايراضيءَ ۾ ٽرانزسٽرن جي تعداد ۾ لڳ ڀڳ هڪ ملين ڀيرا واڌ آئي. 2016ع تائين عام چِپن جي ايراضي ڪجهه چورس [[ملي ميٽر]]ن کان لڳ ڀڳ 600&nbsp;mm² تائين هئي، ۽ هر چورس ملي ميٽر ۾ 25 ملين تائين [[ٽرانزسٽر]] شامل ٿي سگهندا هئا.<ref name=Pascal>{{cite web |url=https://devblogs.nvidia.com/parallelforall/inside-pascal/ |title=Inside Pascal: NVIDIA's Newest Computing Platform|date=2016-04-05|publisher=Nvidia}} 15,300,000,000 transistors in 610 mm².</ref> نقشوي جزن جي متوقع گهٽتائي ۽ لاڳاپيل شعبن ۾ گهربل ترقي بابت ڪيترن سالن تائين [[سيميڪنڊڪٽرن لاءِ بين الاقوامي ٽيڪنالاجي روڊ ميپ]] (ITRS) اڳڪٿي ڪندو رهيو. آخري ITRS 2016ع ۾ جاري ٿيو، ۽ هاڻي ان جي جاءِ [[ڊوائيسن ۽ نظامن لاءِ بين الاقوامي روڊ ميپ]] وٺي رهيو آهي.<ref>{{cite web |title=International Roadmap for Devices and Systems |publisher=IEEE |year=2016 |url=https://rebootingcomputing.ieee.org/images/files/pdf/rc_irds.pdf}}</ref> شروعات ۾ مربوط سرڪٽ صرف اليڪٽرانڪ ڊوائيس هئا. مربوط سرڪٽن جي ڪاميابي سبب ٻين ٽيڪنالاجين کي پڻ انهن سان گڏ مربوط ڪرڻ جون ڪوششون شروع ٿيون، ته جيئن ننڍي سائيز ۽ گهٽ قيمت جا ساڳيا فائدا حاصل ڪري سگهجن. انهن ٽيڪنالاجين ۾ ميڪانيڪي ڊوائيس، نظريات ۽ سينسر شامل آهن. * [[چارج-ڪپلڊ ڊوائيس]] ۽ ان سان ويجهڙائي رکندڙ [[فعال-پڪسل سينسر]] اهڙيون چِپون آهن جيڪي [[روشني]] لاءِ حساس هونديون آهن. انهن سائنسي، طبي ۽ صارفين جي استعمال ۾ [[فوٽوگرافي فلم]] جي جاءِ وڏي حد تائين والاري ورتي آهي. هر سال اهڙيون اربين ڊوائيسون موبائل فونن، ٽيبليٽن ۽ ڊجيٽل ڪيمرائن جهڙين شين ۾ استعمال لاءِ تيار ڪيون وڃن ٿيون. مربوط سرڪٽن جي هن ذيلي شعبي کي 2009ع ۾ [[طبيعات جو نوبل انعام]] مليو.<ref name=CcdNobel>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 2009 | url = https://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2009/index.html | publisher = Nobel Foundation | date = 2009-10-06 | access-date = 2009-10-06}}.</ref> * بجلي سان هلندڙ تمام ننڍا ميڪانيڪي اوزار پڻ چِپن تي مربوط ڪري سگهجن ٿا، جنهن کي [[خرد برقي-ميڪانيڪي نظام]] (MEMS) چيو وڃي ٿو. هي ڊوائيس 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ تيار ڪيا ويا<ref>{{cite conference |title=A decade of MEMS and its future |last=Fujita |first=H. |conference=Tenth Annual International Workshop on Micro Electro Mechanical Systems |year=1997 |doi=10.1109/MEMSYS.1997.581729 }}</ref> ۽ اڄ مختلف تجارتي ۽ فوجي استعمالن ۾ ڪم اچن ٿا. انهن جا مثال [[ڊي ايل پي پروجيڪٽر]]، [[انڪجيٽ پرنٽر]]، [[ايڪسيليروميٽر]] ۽ [[ميمز جائيروسڪوپ]] آهن، جيڪي گاڏين جي [[ايئر بيگ]] کي فعال ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. * 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان وٺي سلڪون چِپن ۾ نظرياتي ڪارڪردگي ([[نظرياتي ڪمپيوٽنگ]]) کي مربوط ڪرڻ تي علمي تحقيق ۽ صنعت ٻنهي ۾ سرگرمي سان ڪم ٿي رهيو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ سلڪون تي ٻڌل مربوط نظرياتي ٽرانسيور ڪاميابي سان تجارتي طور تيار ڪيا ويا آهن. اهي نظرياتي اوزارن (ماڊيوليٽر، ڊٽيڪٽر ۽ رُوٽنگ) کي CMOS تي ٻڌل اليڪٽرانڪس سان گڏ ڪن ٿا.<ref>{{cite journal|last = Narasimha |first=A. |title = A 40-Gb/s QSFP optoelectronic transceiver in a 0.13 µm CMOS silicon-on-insulator technology|year = 2008|journal = Proceedings of the Optical Fiber Communication Conference (OFC)|page = OMK7|url=http://www.opticsinfobase.org/abstract.cfm?URI=OFC-2008-OMK7|display-authors=etal}}</ref> [[فوٹونڪ مربوط سرڪٽ]] پڻ تيار ڪيا پيا وڃن، جهڙوڪ [[لائيٽيليجنس]] جو PACE (فوٽونڪ ارٿميٽڪ ڪمپيوٽنگ انجن)، جيڪو [[فوٹونڪس]] نالي اڀرندڙ شعبي تي ٻڌل آهي.<ref>{{cite web | url=https://physicsworld.com/a/optical-chipmaker-focuses-on-high-performance-computing/ | title=Optical chipmaker focuses on high-performance computing | date=7 April 2022 }}</ref> * مربوط سرڪٽ [[سينسر]]ن جي استعمال لاءِ [[طبي امپلانٽ]] ۽ ٻين [[حياتي-اليڪٽرانڪس|حياتي-اليڪٽرانڪ]] ڊوائيسن ۾ پڻ تيار ڪيا پيا وڃن.<ref name=Birkholz2015>{{cite journal | url = https://www.researchgate.net/publication/282052331 | title = Technology modules from micro- and nano-electronics for the life sciences | journal = WIREs Nanomedicine and Nanobiotechnology | volume = 8 |issue=3 | pages = 355–377 | year = 2016 | doi = 10.1002/wnan.1367 |pmid=26391194 | last1 = Birkholz | first1 = M. | last2 = Mai | first2 = A. | last3 = Wenger | first3 = C. | last4 = Meliani | first4 = C. | last5 = Scholz | first5 = R. }}</ref> اهڙن حياتياتي ماحولن ۾ ظاهر ٿيل سيميڪنڊڪٽر مواد کي [[زنگ لڳڻ]] يا [[حياتي تنزلي]] کان بچائڻ لاءِ خاص بندش واريون ٽيڪنالاجيون استعمال ڪرڻيون پونديون آهن.<ref name="Graham2011">{{cite journal | title = Commercialisation of CMOS Integrated Circuit Technology in Multi-Electrode Arrays for Neuroscience and Cell-Based Biosensors | journal = Sensors | volume = 11 |issue=5 | pages = 4943–4971 | year = 2011 | doi = 10.3390/s110504943 |pmid=22163884 |pmc=3231360 | last1 = Graham | first1 = Anthony H. D. | last2 = Robbins | first2 = Jon | last3 = Bowen | first3 = Chris R. | last4 = Taylor | first4 = John | bibcode = 2011Senso..11.4943G | doi-access = free }}</ref> 2018ع مطابق، تقريباً سڀئي [[ٽرانزسٽر]] [[موسفيٽ]] هوندا آهن، جيڪي سلڪون جي هڪ چِپ جي هڪ پاسي، هموار ٻه-رخي [[پلينر عمل]] ذريعي، هڪ ئي پرت ۾ تيار ڪيا ويندا آهن. محققن ڪيترن ئي اميدوار متبادل طريقن جا نمونا تيار ڪيا آهن، جهڙوڪ: * [[ٽن-رخي مربوط سرڪٽ]] (3DIC) ٺاهڻ لاءِ ٽرانزسٽرن جون گهڻيون پرتون هڪ ٻئي مٿان رکڻ جا مختلف طريقا، جهڙوڪ [[ٿرو-سلڪون وِيا]]، "مونولٿڪ 3D"، اسٽيڪ ٿيل وائر بانڊنگ ۽ ٻيا طريقا.<ref>{{cite web |last=Or-Bach |first=Zvi |date=December 23, 2013 |url=http://semimd.com/blog/2013/12/23/why-soi-is-the-future-technology-of-semiconductors/ |title=Why SOI is the Future Technology of Semiconductors |website=Semiconductor Manufacturing & Design Community |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129104851/http://semimd.com/blog/2013/12/23/why-soi-is-the-future-technology-of-semiconductors/ |archive-date=29 November 2014 |url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web | title=Samsung's Eight-Stack Flash Shows up in Apple's iPhone 4 | website=Siliconica | date=2010-09-13 | url=https://sst.semiconductor-digest.com/chipworks_real_chips_blog/2010/09/13/samsungs-eight-stack-flash-shows-up-in-apples-iphone-4/}}</ref> * ٻين موادن مان ٺهيل ٽرانزسٽر، جهڙوڪ [[گرافين ٽرانزسٽر]]، [[موليبڊينائيٽ ٽرانزسٽر]]، [[ڪاربان نينوٽيوب فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر]]، [[گيليم نائٽرائيڊ ٽرانزسٽر]]، [[نانووائر اليڪٽرانڪ ڊوائيس]] ۽ [[نامياتي فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر]] وغيره. * سلڪون جي ننڍڙي گولي جي پوري سطح تي ٽرانزسٽر تيار ڪرڻ.<ref>{{cite journal|url=http://www.natureinterface.com/e/ni07/P058-059/|title=Spherical semiconductor radio temperature sensor|journal=Nature Interface|year=2002|pages=58–59|volume=7|author=Yamatake Corporation|archive-url=https://web.archive.org/web/20090107144008/http://www.natureinterface.com/e/ni07/P058-059/|archive-date=7 January 2009}}</ref><ref>{{cite web|last=Takeda|first=Nobuo|title=MEMS applications of Ball Semiconductor Technology|url=http://asia.stanford.edu/events/spring01/slides/takedaslides.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20150101122744/http://asia.stanford.edu/events/spring01/slides/takedaslides.pdf|archive-date=2015-01-01}}</ref> * بنيادي سطح ۾ تبديليون، جيئن [[لچڪدار ٽرانزسٽر]] تيار ڪري [[لچڪدار ڊسپلي]] يا ٻين [[لچڪدار اليڪٽرانڪس]] لاءِ استعمال، جيڪو مستقبل ۾ [[رول-اوَي ڪمپيوٽر]] جو سبب بڻجي سگهي ٿو. ٽرانزسٽرن کي وڌيڪ ننڍو بڻائڻ جيئن جيئن ڏکيو ٿيندو پيو وڃي، تيئن ڪمپنيون ڪارڪردگي وڌائڻ ۽ سائيز گهٽائڻ لاءِ [[گهڻ-چِپ ماڊيول]]، [[چپليٽ]]، [[ٽن-رخي مربوط سرڪٽ]]، [[پيڪيج آن پيڪيج]]، [[وڏي بينڊوڊٿ يادگيري]] ۽ [[ٿرو-سلڪون وِيا]] سان گڏ چِپن کي هڪ ٻئي مٿان رکڻ واريون ٽيڪنالاجيون استعمال ڪري رهيون آهن، بغير ٽرانزسٽرن جي سائيز گهٽائڻ جي. گڏيل طور انهن ٽيڪنالاجين کي [[ترقي يافته پيڪيجنگ (سيميڪنڊڪٽر)|ترقي يافته پيڪيجنگ]] چيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web|url=https://semiengineering.com/knowledge_centers/packaging/advanced-packaging/|title=Advanced Packaging}}</ref> ترقي يافته پيڪيجنگ بنيادي طور 2.5D ۽ 3D پيڪيجنگ ۾ ورهايل آهي. 2.5D ۾ گهڻ-چِپ ماڊيول جهڙا طريقا شامل آهن، جڏهن ته 3D ۾ اهڙا طريقا شامل آهن، جن ۾ مختلف ڊائي هڪ ٻئي مٿان رکيا ويندا آهن، جهڙوڪ پيڪيج آن پيڪيج ۽ وڏي بينڊوڊٿ يادگيري. انهن سڀني طريقن ۾ هڪ ئي پيڪيج اندر ٻه يا وڌيڪ ڊائي شامل هوندا آهن.<ref>{{Cite web|url=https://semiengineering.com/knowledge_centers/packaging/advanced-packaging/2-5d-ic/|title=2.5D|work=Semiconductor Engineering}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://semiengineering.com/knowledge_centers/packaging/advanced-packaging/3d-ics/|title=3D ICs|work=Semiconductor Engineering}}</ref><ref>{{cite web | title=Chiplet | website=WikiChip | date=2021-02-28 | url=https://en.wikichip.org/wiki/chiplet }}</ref><ref>{{Cite magazine|url=https://www.wired.com/story/keep-pace-moores-law-chipmakers-turn-chiplets/|title=To Keep Pace With Moore's Law, Chipmakers Turn to 'Chiplets'|magazine=Wired|date=11 June 2018}}</ref><ref>{{cite web | last=Schodt | first=Christopher | title=This is the year of the CPU 'chiplet' | website=Engadget | date=2019-04-16 | url=https://www.engadget.com/2019-04-16-upscaled-cpu-chiplet.html }}</ref> ان کان علاوه، [[3D نند]] (3D NAND)، جهڙيون ٽيڪنالاجيون هڪ ئي ڊائي تي گهڻيون پرتون رکن ٿيون. مربوط سرڪٽن ۾ ٿڌڪ جي ڪارڪردگي بهتر ڪرڻ لاءِ مائڪرو فلوئڊڪ ٿڌڪ شامل ڪرڻ جون ٽيڪنالاجيون پڻ ڏيکاريون ويون آهن،<ref>{{cite web | url=https://spectrum.ieee.org/codesigning-electronics-and-microfluidics-for-a-cooling-boost | title=Building Power Electronics with Microscopic Plumbing Could Save Enormous Amounts of Money |website=IEEE Spectrum }}</ref> جڏهن ته پيلٽيئر حرارتي-برقي ٿڌڪار، سولڊر بمپن تي لڳل ٿڌڪار، ۽ صرف گرمي خارج ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ حرارتي سولڊر بمپ [[فلپ-چِپ]] ٽيڪنالاجي ۾ پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web | url=https://arstechnica.com/gadgets/2008/01/startup-shrinks-the-peltier-cooler-and-puts-it-inside-the-chip-package/ | title=Startup shrinks Peltier cooler, puts it in the chip package |website=Ars Technica | date=10 January 2008 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://sst.semiconductor-digest.com/2005/07/wire-bond-vs-flip-chip-packaging/ | title=Wire Bond Vs. Flip Chip Packaging |magazine=Semiconductor Digest | date=10 December 2016 }}</ref> == ڊزائن == {{main|اليڪٽرانڪ ڊزائن خودڪاري|هارڊويئر وضاحت ٻولي|مربوط سرڪٽ جي ڊزائن}} [[File:Siliconchip by shapeshifter.png|right|thumb|هموار ڪيل [[ٽامي جا باهمي ڳانڍاپا|ٽامي جي باهمي ڳانڍاپن]] جي چئن پرتَن مان گذرندڙ هڪ مربوط سرڪٽ جي مجازي تفصيل، جيڪا [[پولي سلڪون]] (گلابي)، ويلز (ڀورو) ۽ سبسٽريٽ (سائو) تائين ڏيکاريل آهي.]] پيچيده [[مربوط سرڪٽ جي ڊزائن|مربوط سرڪٽ جي ڊزائن]] ۽ ان جي ترقي جي قيمت تمام گهڻي هوندي آهي، جيڪا عام طور ڪروڙين آمريڪي ڊالرن تائين پهچي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |title=FinFET Rollout Slower Than Expected |url=https://semiengineering.com/finfet-rollout-slower-than-expected/ |publisher=Semiconductor Engineering |date=16 April 2015 |last=LaPedus |first=Mark }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Basu |first1=Joydeep |title=From Design to Tape-out in SCL 180 nm CMOS Integrated Circuit Fabrication Technology |journal=IETE Journal of Education |date=9 October 2019 |volume=60 |issue=2 |pages=51–64 |doi=10.1080/09747338.2019.1657787 |arxiv=1908.10674 }}</ref> تنهنڪري اقتصادي طور اهو صرف تڏهن فائديمند هوندو آهي، جڏهن مربوط سرڪٽ وڏي پيماني تي تيار ڪيا وڃن، جيئن [[غير ورجائندڙ انجنيئرنگ]] (NRE) جا خرچ لکين پيداوار وارن يونٽن تي ورهائي سگهجن. جديد سيميڪنڊڪٽر چِپن ۾ اربين جزا شامل هوندا آهن، تنهنڪري انهن کي هٿ سان ڊزائن ڪرڻ عملي طور ناممڪن آهي. ڊزائنرن جي مدد لاءِ سافٽويئر اوزار لازمي بڻجي ويا آهن. [[اليڪٽرانڪ ڊزائن خودڪاري]] (EDA)، جنهن کي [[اليڪٽرانڪ ڪمپيوٽر جي مدد سان ڊزائن]] (ECAD) پڻ چيو ويندو آهي،<ref>{{cite web|title=About the EDA Industry|url=http://www.edac.org/industry|publisher=[[Electronic Design Automation Consortium]]|access-date=29 July 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150802073506/http://www.edac.org/industry|archive-date=2 August 2015}}</ref> [[سافٽويئر اوزار]]ن جو اهڙو مجموعو آهي، جيڪو [[اليڪٽرانڪس|اليڪٽرانڪ نظامن]]، خاص طور مربوط سرڪٽن، جي ڊزائن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. اهي اوزار گڏجي [[ڊزائن جو وهڪرو (اي ڊي اي)|ڊزائن وهڪري]] ۾ ڪم ڪندا آهن، جنهن ذريعي انجنيئر مڪمل سيميڪنڊڪٽر چِپن جي ڊزائن، تصديق ۽ تجزيي جا مرحلا مڪمل ڪندا آهن. جديد EDA اوزارن مان ڪيترائي [[مصنوعي ذهانت]] (AI) پڻ استعمال ڪن ٿا، جنهن سان انجنيئرن جو وقت بچي ٿو ۽ چِپن جي ڪارڪردگي بهتر ٿئي ٿي. == قسم == [[File:AD570JD.jpg|thumb|[[اينالاگ کان ڊجيٽل ڪنورٽر|اينالاگ کان ڊجيٽل (A/D) ڪنورٽر]] آءِ سي، [[ڊيوئل اِن-لائين پيڪيج]] (DIP) ۾]] انٽيگريٽيڊ سرڪٽن کي عام طور تي [[اينالاگ سرڪٽ|اينالاگ]]،<ref>{{cite book |title=Analysis and Design of Analog Integrated Circuits |last1=Gray |first1=Paul R. |last2=Hurst |first2=Paul J. |last3=Lewis |first3=Stephen H. |last4=Meyer |first4=Robert G. |isbn=978-0-470-24599-6 |publisher=Wiley |year=2009 }}</ref> [[ڊجيٽل سرڪٽ|ڊجيٽل]]<ref>{{cite book |title=Digital Integrated Circuits |last1=Rabaey |first1=Jan M. |last2=Chandrakasan |first2=Anantha |last3=Nikolic |first3=Borivoje |isbn=978-0-13-090996-1 |publisher=Pearson |year=2003 |url=https://archive.org/details/agilesoftwaredev00robe |edition=2nd }}</ref> ۽ [[مليل-سگنل انٽيگريٽيڊ سرڪٽ|مليل-سگنل]] قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو،<ref>{{cite book |title=CMOS: Mixed-Signal Circuit Design |last=Baker |first=Jacob |publisher=Wiley |isbn=978-0-470-29026-2 |year=2008}}</ref> جن ۾ هڪ ئي آءِ سي تي اينالاگ ۽ ڊجيٽل سگنلن جو استعمال ٿيندو آهي. ڊجيٽل انٽيگريٽيڊ سرڪٽن ۾ اربين<ref name=Pascal/> [[لاجڪ گيٽ]]، [[فلپ-فلاپ (اليڪٽرانڪس)|فلپ-فلاپ]]، [[ملٽي پليڪسر]] ۽ ٻيا سرڪٽ صرف چند چورس ملي ميٽرن جي ايراضيءَ ۾ شامل ٿي سگهن ٿا. انهن سرڪٽن جي ننڍڙي جسامت سبب وڌيڪ رفتار، گهٽ بجلي جي ضايع ٿيڻ ۽ بورڊ-سطح واري انضمام جي ڀيٽ ۾ گهٽ [[پيداوار جي لاڳت]] حاصل ٿئي ٿي. اهڙا ڊجيٽل آءِ سي، جهڙوڪ [[مائڪرو پروسيسر]]، [[ڊجيٽل سگنل پروسيسر|ڊي ايس پي]] ۽ [[مائڪرو ڪنٽرولر]]، [[بولين الجبرا]] استعمال ڪندي [[ٻٽو عددي سرشتو|"هڪ" ۽ "صفر" وارن سگنلن]] تي عمل ڪندا آهن. [[File:Intel 8742 153056995.jpg|right|thumb|انٽيل [[Intel MCS-48|8742]] جي [[ڊاءِ (انٽيگريٽيڊ سرڪٽ)|ڊاءِ]]، هڪ 8-بِٽ [[NMOS لاجڪ|اين موس]] [[مائڪرو ڪنٽرولر]]، جنهن ۾ 12&nbsp;MHz تي هلندڙ [[سي پي يو]]، 128 بائيٽ [[رام]]، 2048 بائيٽ [[اي پي روم]] ۽ [[انپٽ/آئوٽ پٽ|I/O]] ساڳئي چپ تي شامل آهن]] سڀ کان وڌيڪ ترقي يافته انٽيگريٽيڊ سرڪٽن ۾ [[مائڪرو پروسيسر]] يا '''[[پروسيسر ڪور|ڪور]]''' شامل آهن، جيڪي ذاتي ڪمپيوٽرن، موبائل فونن ۽ ٻين اوزارن ۾ استعمال ٿيندا آهن. ڪيترائي ڪور هڪ ئي آءِ سي يا چپ تي گڏ ڪري سگهجن ٿا. ڊجيٽل [[ڪمپيوٽر ميموري|ميموري چپس]] ۽ [[ايپليڪيشن-مخصوص انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] (ASICs) انٽيگريٽيڊ سرڪٽن جي ٻين خاندانن جا مثال آهن. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ [[پروگراميبل لاجڪ ڊوائيس]] تيار ڪيا ويا. انهن ڊوائيسن ۾ اهڙا سرڪٽ هوندا آهن، جن جي منطقي ڪارڪردگي ۽ رابطن کي انٽيگريٽيڊ سرڪٽ ٺاهيندڙ جي بدران استعمال ڪندڙ پاڻ پروگرام ڪري سگهي ٿو. ان سان هڪ چپ کي مختلف LSI قسم جي ڪمن، جهڙوڪ [[لاجڪ گيٽ]]، [[ايڊر (اليڪٽرانڪس)|ايڊر]] ۽ [[پروسيسر رجسٽر|رجسٽر]]، لاءِ پروگرام ڪري سگهجي ٿو. پروگرام ڪرڻ جون مختلف صورتون آهن: اهڙا ڊوائيس جيڪي [[پروگراميبل ريڊ-اونلي ميموري|صرف هڪ ڀيرو پروگرام]] ٿي سگهن ٿا، اهڙا جيڪي [[اي پي روم|بالاءِ بنفشي روشني (UV)]] سان مٽائي ٻيهر پروگرام ڪري سگهجن ٿا، اهڙا جيڪي [[فليش ميموري]] ذريعي ٻيهر پروگرام ٿي سگهن ٿا، ۽ [[فيلڊ-پروگراميبل گيٽ ايري]] (FPGA)، جن کي ڪنهن به وقت، حتيٰ هلندڙ حالت دوران به، پروگرام ڪري سگهجي ٿو. 2016ع تائين جديد FPGA لکين گيٽن جي برابر عملدرآمد ڪري سگهن ٿا ۽ [[ڪلاڪ جي رفتار|فريڪوئنسين]] 1 [[گيگا هرٽز|GHz]] تائين حاصل ڪري سگهن ٿا.<ref name="Altera">{{cite news |url = https://www.altera.com/en_US/pdfs/literature/hb/stratix-10/s10-overview.pdf |title = Stratix 10 Device Overview |work = [[الٽيرا]] |date = 12 December 2015 }}</ref> tf65lhojxr0ix324bwgloa8141kxi7b 390407 390406 2026-07-01T20:29:19Z Intisar Ali 8681 390407 wikitext text/x-wiki {{Short description|سيميڪنڊڪٽر مادّي جي ننڍڙي، هموار ٽڪري تي تيار ڪيل اليڪٽرانڪ سرڪٽ}} [[File:NXP PCF8577C LCD driver with I²C (Colour Corrected).jpg|thumb|[[LCD]] کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[مربوط سرڪٽ]] جي [[ڊائي (مربوط سرڪٽ)|ڊائي]] جي خوردبيني تصوير. [[پن ترتيب]]ون مربوط سرڪٽ جي چوڌاري موجود اونداهن دائرن جي صورت ۾ نظر اچن ٿيون.]] '''مربوط سرڪٽ''' ('''IC''')، جيڪو '''مائڪروچپ''' يا رڳو '''چپ''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، [[اليڪٽرانڪ سرڪٽ]]ن جو هڪ ٺهڪندڙ مجموعو هوندو آهي، جيڪو مختلف [[اليڪٽرانڪ جزا|اليڪٽرانڪ جزن]]، جهڙوڪ [[ٽرانزسٽر]]، [[مزاحم]]، [[ڪيپيسيٽر]] ۽ انهن جي پاڻ ۾ ڳانڍاپن تي مشتمل هوندو آهي.<ref name="chipBasics">{{cite web |url=https://www.asml.com/en/technology/all-about-microchips/microchip-basics |title=The basics of microchips |publisher=[[ASML Holding|ASML]]}}</ref> اهي جزا [[سيميڪنڊڪٽر]] مادّي جي هڪ پتلي ۽ هموار ٽڪري (''چپ'') تي تيار ڪيا ويندا آهن، جيڪا گهڻو ڪري [[سلڪون]] مان ٺهيل هوندي آهي.<ref name="chipBasics"/> مربوط سرڪٽ ڪيترن ئي قسمن جي اليڪٽرانڪ اوزارن، جهڙوڪ [[ڪمپيوٽر]]، [[اسمارٽ فون]] ۽ [[ٽيليويزن]]، جو بنيادي حصو آهن، جتي اهي ڊيٽا جي پروسيسنگ، ڪنٽرول ۽ ذخيريداري جهڙا ڪم سرانجام ڏين ٿا. انهن اوزارن جي ننڍي سائيز، بهتر ڪارڪردگي ۽ گهٽ قيمت ممڪن بڻائي، مربوط سرڪٽن [[اليڪٽرانڪس]] جي شعبي ۾ بنيادي تبديلي آندي آهي. الڳ الڳ جزن مان تيار ڪيل سرڪٽن جي ڀيٽ ۾، مربوط سرڪٽ ڪيترائي ڀيرا ننڍا، وڌيڪ تيز، وڌيڪ توانائي بچائيندڙ ۽ گهٽ خرچ وارا هوندا آهن، جنهن جي نتيجي ۾ انهن تي تمام وڏي تعداد ۾ [[ٽرانزسٽر]] شامل ڪري سگهجن ٿا. وڏي پيماني تي پيداوار جي صلاحيت، اعليٰ ڀروسي جوڳائپ، ۽ [[مربوط سرڪٽ ڊزائن]] جي معياري ۽ ماڊيولر طريقي سبب، الڳ ٽرانزسٽرن تي ٻڌل ڊزائن تيزيءَ سان ختم ٿي ويا. اڄڪلهه تقريباً هر [[اليڪٽرانڪ اوزار]] ۾ مربوط سرڪٽ استعمال ٿين ٿا ۽ انهن جديد ٽيڪنالاجي ۾ انقلاب آندو آهي. [[ڪمپيوٽر پروسيسر]]، [[مائڪرو ڪنٽرولر]]، [[ڊجيٽل سگنل پروسيسر]] ۽ [[گهريلو اوزار]]ن ۾ استعمال ٿيندڙ ايمبيڊڊ پروسيسنگ چپون، پنهنجي ننڍي سائيز، گهٽ قيمت ۽ گهڻ مقصدي استعمال سبب جديد سماج لاءِ بنيادي اهميت رکن ٿيون. [[تمام وڏي پيماني واري مربوطي]] (VLSI)، [[سيميڪنڊڪٽر اوزارن جي تياري]] واري ٽيڪنالاجي ۾ ٿيندڙ ترقي سبب عملي صورت اختيار ڪري سگهي. 1960ع واري ڏهاڪي کان وٺي، چپن جي سائيز، رفتار ۽ گنجائش ۾ غيرمعمولي واڌ آئي آهي، جنهن جو بنيادي سبب اهي فني واڌارا آهن، جن ساڳئي ماپ جي چپ تي وڌيڪ ۽ وڌيڪ ٽرانزسٽر شامل ڪرڻ ممڪن بڻايو. اڄڪلهه هڪ جديد چپ، انسان جي آڱر جي ننهن جيتري ايراضيءَ ۾ اربين ٽرانزسٽر رکي سگهي ٿي. اهي ترقيون، جيڪي تقريباً [[مور جو قانون]] جي پيروي ڪن ٿيون، اڄ جي ڪمپيوٽر چپن کي 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعاتي چپن جي ڀيٽ ۾ لکين ڀيرا وڌيڪ گنجائش ۽ هزارين ڀيرا وڌيڪ رفتار فراهم ڪن ٿيون. مربوط سرڪٽن کي الڳ جزن مان ٺهيل سرڪٽن جي مقابلي ۾ ٽي بنيادي فائدا حاصل آهن: سائيز، قيمت ۽ ڪارڪردگي. انهن جي سائيز ۽ قيمت گهٽ هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سڀئي جزا گڏجي [[فوٽولٿوگرافي]] ذريعي هڪ ئي يونٽ طور تيار ڪيا ويندا آهن، نه ڪي هر [[ٽرانزسٽر]] کي الڳ الڳ جوڙي. ان کان علاوه، پيڪيج ٿيل مربوط سرڪٽ، الڳ سرڪٽن جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ مواد استعمال ڪندا آهن. انهن جي ڪارڪردگي وڌيڪ هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن جزا هڪ ٻئي جي ويجهو هجڻ سبب تمام تيزيءَ سان ڪم ڪن ٿا ۽ نسبتاً گهٽ بجلي استعمال ڪن ٿا. البت، انهن جو بنيادي نقصان اهو آهي ته انهن جي ڊزائن تيار ڪرڻ جي شروعاتي قيمت ۽ ڪارخاني جي تعمير تي ايندڙ سرمائيداري خرچ انتهائي وڌيڪ هوندو آهي. انهيءَ ڪري مربوط سرڪٽ صرف تڏهن تجارتي طور فائديمند ٿيندا آهن، جڏهن وڏي پيماني تي پيداوار جي توقع هجي. == اصطلاح == '''مربوط سرڪٽ''' (IC) جي رسمي تعريف هن ريت ڪئي وئي آهي:<ref>{{cite web |url=http://www.jedec.org/standards-documents/dictionary/terms/integrated-circuit-ic |title=Integrated circuit (IC) |publisher=[[JEDEC]]}}</ref> {{quote|اهڙو سرڪٽ، جنهن جا سڀ يا ڪي سرڪٽي جزا هڪ ٻئي سان اڻٽٽ نموني ڳنڍيل ۽ برقي طور پاڻ ۾ مربوط هجن، اهڙيءَ طرح جو تعمير ۽ واپار جي مقصدن لاءِ ان کي هڪ اڻورهائتو (ناقابلِ تقسيم) يونٽ سمجهيو وڃي.}} سخت فني مفهوم ۾، هي اصطلاح هڪ ئي ٽڪري تي تيار ڪيل سرڪٽ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن کي اصل ۾ '''[[مونولٿڪ مربوط سرڪٽ]]''' چيو ويندو هو. اهڙي سرڪٽ ۾ سڄو سرڪٽ [[سلڪون]] جي هڪ ئي ٽڪري تي تعمير ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite web |title=The first monolithic integrated circuits |url=http://homepages.nildram.co.uk/~wylie/ICs/monolith.htm |quote=Nowadays when people say 'integrated circuit' they usually mean a monolithic IC, where the entire circuit is constructed in a single piece of silicon. |last=Wylie |first=Andrew |year=2009 |access-date=14 March 2011 |archive-date=4 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180504074623/http://homepages.nildram.co.uk/~wylie/ICs/monolith.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite book| last1 = Horowitz| first1 = Paul| last2 = Hill| first2 = Winfield| title = The Art of Electronics| edition = 2nd| year = 1989| publisher = Cambridge University Press| isbn = 978-0-521-37095-0| page = [https://archive.org/details/artofelectronics00horo/page/61 61]| url = https://archive.org/details/artofelectronics00horo/page/61}}</ref> عام استعمال ۾، ''مربوط سرڪٽ'' جي اصطلاح ۾ اهي سرڪٽ پڻ شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي هن سخت تعريف تي پورو نٿا لهن ۽ مختلف ٽيڪنالاجين، جهڙوڪ [[3D مربوط سرڪٽ]]، [[2.5D مربوط سرڪٽ]]، [[گهڻ-چپ ماڊيول]] (MCM)، [[پتلي-فلم ٽرانزسٽر]]، [[ٿلهي-فلم ٽيڪنالاجي]] يا [[هائبرڊ مربوط سرڪٽ]] ذريعي تيار ڪيا ويندا آهن. اصطلاحن ۾ هي فرق خاص طور تي انهن بحثن ۾ اهميت رکي ٿو، جتي اهو جائزو ورتو وڃي ٿو ته [[مور جو قانون]] اڃا تائين لاڳو ٿئي ٿو يا نه. == تاريخ == === پهريان مربوط سرڪٽ === {{Main|مربوط سرڪٽ جي ايجاد}} {{See also|پلينر عمل|پي–اين جنڪشن آئسوليشن|سطحي پاسيويشن}} [[File:Robert Noyce with Motherboard 1959.png|thumb|[[رابرٽ نوئس]] 1959ع ۾ پهريون مونولٿڪ مربوط سرڪٽ ايجاد ڪيو. هي چِپ [[سلڪون]] مان تيار ڪئي وئي هئي.]] [[مربوط سرڪٽ]] (IC) کان اڳ هڪ بنيادي تصور ننڍن سيرامڪ بنيادن (Ceramic Substrates) جي تياري هو، جن کي ''مائڪروماڊيول'' چيو ويندو هو.<ref name=micromodules/> هر مائڪروماڊيول ۾ هڪ ننڍڙو برقي جزو شامل هوندو هو.<ref name=micromodules/> انهن ماڊيولن کي پوءِ پاڻ ۾ ڳنڍي ٻه يا ٽي-رخي ٺوس جال (Grid) جي صورت ۾ ترتيب ڏئي سگهجي پئي. 1957ع ۾ هن خيال کي تمام گهڻو اميد افزا سمجهيو ويو ۽ [[جيڪ ڪلبي]] ان کي [[آمريڪي فوج]] آڏو پيش ڪيو،<ref name="micromodules" /> جنهن جي نتيجي ۾ مختصر عرصي لاءِ ''مائڪروماڊيول پروگرام'' شروع ڪيو ويو، جيڪو 1951ع جي ''پروجيڪٽ ٽِنڪر ٽاءِ'' سان گهڻي حد تائين مشابهت رکندو هو.<ref name=micromodules>{{Cite web|url=http://www.eetimes.com/special/special_issues/millennium/milestones/kilby.html|title=Micromodules: the ultimate package|last=Rostky|first=George|website=EE Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20100107111717/http://www.eetimes.com/special/special_issues/millennium/milestones/kilby.html|archive-date=2010-01-07|access-date=2018-04-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chipsetc.com/the-rca-micromodule.html|title=The RCA Micromodule|website=Vintage Computer Chip Collectibles, Memorabilia & Jewelry|access-date=2018-04-23}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tdCjBQAAQBAJ&q=micromodule&pg=PA392|title=American Microelectronics Data Annual 1964–65|last1=Dummer|first1=G. W. A.|last2=Robertson|first2=J. Mackenzie|date=2014-05-16|publisher=Elsevier|isbn=978-1-4831-8549-1|pages=392–397, 405–406}}</ref> تنهن هوندي به، جيئن جيئن اهو منصوبو اڳتي وڌيو، ڪلبي هڪ مڪمل طور نئون طريقو پيش ڪيو، جيڪو بعد ۾ خود '''مربوط سرڪٽ''' جي صورت اختيار ڪري ويو. نئين طور [[ٽيڪساس انسٽرومينٽس]] ۾ ملازمت اختيار ڪرڻ کان پوءِ، [[جيڪ ڪلبي]] جولاءِ 1958ع ۾ مربوط سرڪٽ بابت پنهنجا شروعاتي خيال قلمبند ڪيا ۽ 12 سيپٽمبر 1958ع تي مربوط سرڪٽ جو پهريون ڪامياب عملي نمونو پيش ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو.<ref name="TIJackBuilt">{{cite web | title=The Chip That Jack Built Changed the World | publisher=Texas Instruments | date=1997-09-09 | url=http://www.ti.com/corp/docs/kilbyctr/jackbuilt.shtml | archive-url=https://web.archive.org/web/20000418135808/http://www.ti.com/corp/docs/kilbyctr/jackbuilt.shtml | archive-date=2000-04-18 | url-status=unfit}}</ref> 6 فيبروري 1959ع تي داخل ڪيل پنهنجي پيٽنٽ درخواست ۾،<ref>{{cite patent |inventor-last=Kilby |inventor-first=Jack S. |title=Miniaturized Electronic Circuits |country=US |status=Patent|number=3138743 |fdate=6 February 1959 |pubdate=23 June 1964}}</ref> ڪلبي پنهنجي نئين ايجاد کي ''"سيميڪنڊڪٽر مادي جو اهڙو جسم، جنهن ۾ برقي سرڪٽ جا سڀئي جزا مڪمل طور تي پاڻ ۾ مربوط هجن"'' طور بيان ڪيو.<ref>{{cite book| last = Winston| first = Brian| title = Media Technology and Society: A History: From the Telegraph to the Internet| url = https://books.google.com/books?id=gfeCXlElJTwC&pg=PA221| year = 1998| publisher = Routledge| isbn = 978-0-415-14230-4| page = 221 }}</ref> هن نئين ايجاد جو پهريون گراهڪ [[آمريڪي هوائي فوج]] هئي.<ref>{{cite web|url=https://www.ti.com/corp/docs/company/history/timeline/defense/1960/docs/61-first_ic.htm |title=Texas Instruments – 1961 First IC-based computer |publisher=Texas Instruments |access-date=2012-08-13}}</ref> مربوط سرڪٽ جي ايجاد ۾ پنهنجي حصي جي اعتراف طور ڪلبي کي سال 2000ع جو [[طبعيات جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref>{{cite web | title=The Nobel Prize in Physics 2000 | website=Nobel Prize | date=2000-10-10 | url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2000/press-release/}}</ref> تنهن هوندي به، ڪلبي جي ايجاد حقيقي '''مونولٿڪ مربوط سرڪٽ''' نه هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ ٻاهرين سون جي تارن ذريعي ڳانڍاپا (انٽرڪنيڪشنز) استعمال ڪيا ويا هئا، جنهن سبب وڏي پيماني تي پيداوار عملي طور ممڪن نه هئي.<ref name="nasa">{{cite web |title=Integrated circuits |url=https://www.hq.nasa.gov/alsj/ic-pg3.html |website=[[NASA]] |access-date=13 August 2019}}</ref> تقريباً ڇهن مهينن کان پوءِ [[رابرٽ نوئس]]، جيڪو [[فيئرچائلڊ سيميڪنڊڪٽر]] سان لاڳاپيل هو، پهريون عملي '''مونولٿڪ مربوط سرڪٽ چِپ''' تيار ڪيو.<ref name="computerhistory1959">{{cite web |title=1959: Practical Monolithic Integrated Circuit Concept Patented |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/practical-monolithic-integrated-circuit-concept-patented/ |website=[[Computer History Museum]] |access-date=13 August 2019}}</ref><ref name="nasa"/> رابرٽ نوئس جي مونولٿڪ مربوط سرڪٽ چِپ جي تياري ڪيترين ئي اهم ايجادن جي نتيجي ۾ ممڪن ٿي. انهن ۾ [[جين هورني]] جو [[پلينر عمل]] ۽ [[ڪرٽ ليهوويڪ]] جو [[پي–اين جنڪشن آئسوليشن]] شامل هئا. هورني جي ايجاد پاڻ به [[ڪارل فروش]] ۽ [[لنڪن ڊيرڪ]] جي سلڪون ڊاءِ آڪسائيڊ ماسڪنگ، سطحي تحفظ ۽ پاسيويشن بابت تحقيق،<ref name="patents.google.com">{{Cite patent|number=US2802760A|title=Oxidation of semiconductive surfaces for controlled diffusion|gdate=1957-08-13|invent1=Lincoln|invent2=Frosch|inventor1-first=Derick|inventor2-first=Carl J.|url=https://patents.google.com/patent/US2802760A}}</ref><ref name="iopscience.iop.org">{{cite journal |last1=Frosch |first1=C. J. |last2=Derick |first2=L |title=Surface Protection and Selective Masking during Diffusion in Silicon |journal=Journal of the Electrochemical Society |date=1957 |volume=104 |issue=9 |pages=547 |doi=10.1149/1.2428650 }}</ref><ref name="Lojek1202">{{cite book |last1=Lojek |first1=Bo |title=History of Semiconductor Engineering |date=2007 |publisher=[[Springer Science & Business Media]] |isbn=9783540342588 |page=120}}</ref> ۽ [[چارلس ايس فلر]]، [[جي. اي. ڊٽزنبرگر]] ۽ ٻين محققن جي سلڪون ۾ نجاستن جي ڦهلاء بابت ڪيل ڪم تي ٻڌل هئي.<ref>{{cite journal |last1=Fuller |first1=C. S. |last2=Ditzenberger |first2=J. A. |title=Diffusion of Lithium into Germanium and Silicon |journal=Physical Review |date=July 1953 |volume=91 |issue=1 |pages=193 |doi=10.1103/PhysRev.91.193 |bibcode=1953PhRv...91..193F }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Fuller |first1=C. S. |last2=Struthers |first2=J. D. |last3=Ditzenberger |first3=J. A. |last4=Wolfstirn |first4=K. B. |title=Diffusivity and Solubility of Copper in Germanium |journal=Physical Review |date=15 March 1954 |volume=93 |issue=6 |pages=1182–1189 |doi=10.1103/PhysRev.93.1182 |bibcode=1954PhRv...93.1182F }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Fuller |first1=C. S. |last2=Ditzenberger |first2=J. A. |title=Diffusion of Donor and Acceptor Elements in Silicon |journal=Journal of Applied Physics |date=May 1956 |volume=27 |issue=5 |pages=544–553 |doi=10.1063/1.1722419 |bibcode=1956JAP....27..544F }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Fuller |first1=C.S. |last2=Whelan |first2=J.M. |title=Diffusion, solubility, and electrical behavior of copper in gallium arsenide |journal=Journal of Physics and Chemistry of Solids |date=August 1958 |volume=6 |issue=2–3 |pages=173–177 |doi=10.1016/0022-3697(58)90091-X |bibcode=1958JPCS....6..173F }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Miller |first1=R. C. |last2=Savage |first2=A. |title=Diffusion of Aluminum in Single Crystal Silicon |journal=Journal of Applied Physics |date=December 1956 |volume=27 |issue=12 |pages=1430–1432 |doi=10.1063/1.1722283 |bibcode=1956JAP....27.1430M }}</ref> ڪلبي جي جرمينيم تي ٻڌل ڊزائن جي ابتڙ، نوئس جو ڊزائن [[سلڪون]] تي ٻڌل هو ۽ ان ۾ جين هورني جي پلينر عمل کي استعمال ڪيو ويو، جنهن سان چِپ جي اندر قابلِ اعتماد ايلومينيم برقي ڳانڍاپا ٺاهڻ ممڪن بڻيا. اڄڪلهه جا جديد مربوط سرڪٽ بنيادي طور نوئس جي مونولٿڪ ڊزائن تي ٻڌل آهن،<ref name="computerhistory1959"/><ref name="nasa"/> نه ته ڪلبي جي شروعاتي نموني تي. 1961ع کان 1965ع تائين [[ناسا]] جو [[اپولو پروگرام]] مربوط سرڪٽن جو دنيا ۾ سڀ کان وڏو واحد صارف هو.<ref name="eldon">{{cite book | last=Hall | first=Eldon C. | title=Journey to the Moon: The History of the Apollo Guidance Computer | publisher=American Institute of Aeronautics and Astronautics | series=Library of Flight | year=1996 | isbn=978-1-56347-185-8 | url=https://books.google.com/books?id=G8Dml1x55r0C | access-date=2023-10-05 | pages=18–19}}</ref> === ٽي ٽي ايل مربوط سرڪٽ === {{Main|ٽرانزسٽر–ٽرانزسٽر لاجڪ}} [[ٽرانزسٽر–ٽرانزسٽر لاجڪ]] (TTL) 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[جيمس ايل. بيوئي]] پاران [[ٽي آر ڊبليو انڪارپوريٽيڊ]] (TRW Inc.) ۾ ترقي ڏني وئي. 1970ع واري ڏهاڪي کان وٺي 1980ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين، TTL [[ڊجيٽل اليڪٽرانڪس|ڊجيٽل]] مربوط سرڪٽن جي غالب ٽيڪنالاجي بڻجي وئي.<ref>{{cite web |title=Computer Pioneers – James L. Buie |url=https://history.computer.org/pioneers/buie.html |website=[[IEEE Computer Society]] |access-date=25 May 2020}}</ref> [[File:Dov Frohman.jpg|thumb|[[ڊوو فروهمن]]، اسرائيلي برقي انجنيئر، جنهن 1969ع کان 1971ع جي وچ ۾ [[اي پي روم]] (EPROM) تيار ڪئي.]] ننڍن ڪمپيوٽرن ([[مني ڪمپيوٽر]]ن) ۽ [[مين فريم ڪمپيوٽر]]ن جي [[مرڪزي پروسيسنگ يونٽ]] (CPU) جي تعمير لاءِ درجنين TTL مربوط سرڪٽ استعمال ڪرڻ معياري طريقو هو. [[ڪمپيوٽر]]، جهڙوڪ [[آئي بي ايم 360]] مين فريم، [[پي ڊي پي-11]] مني ڪمپيوٽر ۽ ڊيسڪ ٽاپ [[ڊيٽاپائنٽ 2200]]، [[بائي پولر جنڪشن ٽرانزسٽر|بائي پولر]] مربوط سرڪٽن مان تيار ڪيا ويندا هئا،<ref name="tmx_shirriff" /> جيڪي يا ته TTL تي ٻڌل هوندا هئا يا وڌيڪ تيز [[ايميٽر-ڪپلڊ لاجڪ]] (ECL) استعمال ڪندا هئا. === موس مربوط سرڪٽ === {{Further|موسفيٽ جا استعمال#موس مربوط سرڪٽ}} {{See also|سيميڪنڊڪٽر پيماني جي مثالن جي فهرست|مخلوط-سگنل مربوط سرڪٽ|مور جو قانون|ٽن-رخي مربوط سرڪٽ|ٽرانزسٽر ڳڻپ|تمام وڏي پيماني واري مربوطي}} جديد [[مربوط سرڪٽ]] (IC) [[موسفيٽ|ڌاتو–آڪسائيڊ–سيميڪنڊڪٽر فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر]] (MOSFET) تي ٻڌل هوندا آهن، جنهن سان [[موس مربوط سرڪٽ]] (MOS IC) ٺهندا آهن.<ref name="Kuo">{{cite journal |last1=Kuo |first1=Yue |title=Thin Film Transistor Technology—Past, Present, and Future |journal=The Electrochemical Society Interface |date=1 January 2013 |volume=22 |issue=1 |pages=55–61 |doi=10.1149/2.F06131if |bibcode=2013ECSIn..22a..55K |url=https://www.electrochem.org/dl/interface/spr/spr13/spr13_p055_061.pdf }}</ref> موسفيٽ 1955ع کان 1960ع جي وچ ۾ [[بيل ليبز]] ۾ ترقي ڏنو ويو،<ref name="patents.google.com"/><ref>{{cite journal |last1=Huff |first1=Howard |last2=Riordan |first2=Michael |title=Frosch and Derick: Fifty Years Later (Foreword) |journal=The Electrochemical Society Interface |date=September 2007 |volume=16 |issue=3 |pages=29 |doi=10.1149/2.F02073IF }}</ref><ref name="iopscience.iop.org"/><ref>{{cite book |last1=Kahng |first1=D. |title=Semiconductor Devices: Pioneering Papers |chapter=Silicon-Silicon Dioxide Surface Device |date=1991 |pages=583–596 |doi=10.1142/9789814503464_0076 |isbn=978-981-02-0209-5 }}</ref><ref>{{Cite book |last=Lojek |first=Bo |title=History of Semiconductor Engineering |date=2007 |publisher=Springer |isbn=978-3-540-34258-8 |location=Berlin, Heidelberg |page=321}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Ligenza |first1=J.R. |last2=Spitzer |first2=W.G. |title=The mechanisms for silicon oxidation in steam and oxygen |journal=Journal of Physics and Chemistry of Solids |date=July 1960 |volume=14 |pages=131–136 |doi=10.1016/0022-3697(60)90219-5 |bibcode=1960JPCS...14..131L }}</ref><ref name="Lojek1202"/> جنهن سان وڌيڪ [[تمام وڏي پيماني واري مربوطي|گهڻي ڪثافت]] وارا مربوط سرڪٽ ٺاهڻ ممڪن ٿيا.<ref name="computerhistory-transistor">{{cite web |title=Who Invented the Transistor? |last=Laws |first=David |url=https://www.computerhistory.org/atchm/who-invented-the-transistor/ |website=[[Computer History Museum]] |date=4 December 2013 }}</ref> [[بائي پولر جنڪشن ٽرانزسٽر|بائي پولر ٽرانزسٽر]]ن جي ابتڙ، جن ۾ [[پي–اين جنڪشن آئسوليشن]] لاءِ اضافي مرحلا گهربل هوندا هئا، موسفيٽس کي اهڙن اضافي قدمن کان سواءِ آساني سان هڪ ٻئي کان الڳ ڪري سگهجي پيو.<ref name="Bassett53">{{cite book |last1=Bassett |first1=Ross Knox |title=To the Digital Age: Research Labs, Start-up Companies, and the Rise of MOS Technology |date=2002 |publisher=[[Johns Hopkins University Press]] |isbn=978-0-8018-6809-2 |pages=53–4 |url=https://books.google.com/books?id=Qge1DUt7qDUC&pg=PA53}}</ref> مربوط سرڪٽن لاءِ هن فائدي کي 1961ع ۾ پهريون ڀيرو [[ڊاون ڪاهنگ]] اجاگر ڪيو.<ref name="Bassett22">{{cite book |last1=Bassett |first1=Ross Knox |title=To the Digital Age: Research Labs, Start-up Companies, and the Rise of MOS Technology |date=2007 |publisher=[[Johns Hopkins University Press]] |isbn=9780801886393 |pages=22–25 |url=https://books.google.com/books?id=UUbB3d2UnaAC&pg=PA22}}</ref> [[آئي اي اي اي سنگ ميلن جي فهرست]] ۾ 1958ع جو ڪلبي جو پهريون مربوط سرڪٽ،<ref>{{cite web |url=https://www.ieeeghn.org/wiki/index.php/Milestones:First_Semiconductor_Integrated_Circuit_%28IC%29,_1958 |title=Milestones:First Semiconductor Integrated Circuit (IC), 1958 |work=IEEE Global History Network |publisher=IEEE |access-date=3 August 2011}}</ref> 1959ع ۾ هورني جو [[پلينر عمل]] ۽ نوئس جو پلينر مربوط سرڪٽ شامل آهن.<ref>{{Cite web|url=https://ethw.org/Milestones:List_of_IEEE_Milestones|title=Milestones:List of IEEE Milestones |website=Engineering and Technology History Wiki|date=9 December 2020 }}</ref> تيار ڪيل سڀ کان پهريون تجرباتي موس مربوط سرڪٽ 16 ٽرانزسٽرن واري چِپ هئي، جيڪا 1962ع ۾ [[آر سي اي ڪارپوريشن|آر سي اي]] ۾ فريڊ هائيمَن ۽ اسٽيون هوفسٽين تيار ڪئي.<ref name="computerhistory-digital">{{cite web |title=Tortoise of Transistors Wins the Race – CHM Revolution |url=https://www.computerhistory.org/revolution/digital-logic/12/279 |website=[[Computer History Museum]] |access-date=22 July 2019}}</ref> بعد ۾ [[جنرل مائڪرو اليڪٽرانڪس]] 1964ع ۾ پهريون تجارتي موس مربوط سرڪٽ متعارف ڪرايو،<ref name="computerhistory1964">{{cite web|url=https://www.computerhistory.org/semiconductor/timeline/1964-Commecial.html|title=1964 – First Commercial MOS IC Introduced|website=[[Computer History Museum]]}}</ref> جيڪو 120 ٽرانزسٽرن تي ٻڌل [[شفٽ رجسٽر]] هو ۽ رابرٽ نارمن تيار ڪيو هو.<ref name="computerhistory-digital"/> 1964ع تائين موس چِپن ۾ [[ٽرانزسٽر ڪثافت]] وڌيڪ ۽ پيداوار جي قيمت [[بائي پولر جنڪشن ٽرانزسٽر|بائي پولر]] چِپن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ٿي چڪي هئي. [[مور جو قانون]] مطابق موس چِپن جي پيچيدگي وڌيڪ وڌندي رهي، جنهن جي نتيجي ۾ 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين هڪ ئي موس چِپ تي سوين [[ٽرانزسٽر]]ن سان [[وڏي پيماني واري مربوطي]] (LSI) ممڪن ٿي.<ref name="ieee">{{cite journal |last1=Shirriff |first1=Ken |title=The surprising story of the first microprocessors |journal=IEEE Spectrum |date=September 2016 |volume=53 |issue=9 |pages=48–54 |doi=10.1109/MSPEC.2016.7551353 }}</ref> {{anchor|The self-aligned gate}} 1967ع ۾ [[بيل ليبز]] ۾ رابرٽ ڪروِن، [[ڊونلڊ ايل. ڪلائن|ڊونلڊ ڪلائن]] ۽ جان ساريس طرفان [[سيلف-الائنڊ گيٽ]] (سلڪون-گيٽ) موسفيٽ جي ترقي کان پوءِ،<ref>{{cite web |title=1968: Silicon Gate Technology Developed for ICs |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/silicon-gate-technology-developed-for-ics/ |website=[[Computer History Museum]] |access-date=22 July 2019}}</ref> [[سيلف-الائنڊ گيٽ]]ن سان پهرين [[سلڪون-گيٽ]] موس مربوط سرڪٽ ٽيڪنالاجي 1968ع ۾ [[فيئرچائلڊ سيميڪنڊڪٽر]] ۾ [[فيڊريڪو فيگن]] تيار ڪئي، جيڪا سڀني جديد [[سي موس]] مربوط سرڪٽن جو بنياد بڻجي.<ref>{{cite web |title=1968: Silicon Gate Technology Developed for ICs |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/silicon-gate-technology-developed-for-ics/ |website=The Silicon Engine |publisher=[[Computer History Museum]] |access-date=13 October 2019}}</ref> [[ڪمپيوٽنگ]] ۾ موس LSI چِپن جو استعمال پهرين [[مائڪرو پروسيسر]]ن جو بنياد بڻيو، ڇاڪاڻ⁠تہ انجنيئرن محسوس ڪرڻ شروع ڪيو ته مڪمل [[ڪمپيوٽر پروسيسر]] کي هڪ ئي موس LSI چِپ تي رکي سگهجي ٿو. انهيءَ سان 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين مائڪرو پروسيسر ۽ [[مائڪرو ڪنٽرولر]] جي ايجادن جو رستو کليو.<ref name="ieee"/> 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ موس مربوط سرڪٽ ٽيڪنالاجي هڪ چِپ تي 10,000 کان وڌيڪ ٽرانزسٽرن واري [[تمام وڏي پيماني واري مربوطي]] (VLSI) کي ممڪن بڻايو.<ref>{{cite journal |last1=Hittinger |first1=William C. |title=Metal–Oxide–Semiconductor Technology |journal=Scientific American |date=1973 |volume=229 |issue=2 |pages=48–59 |jstor=24923169 |doi=10.1038/scientificamerican0873-48 |bibcode=1973SciAm.229b..48H }}</ref> شروعات ۾ موس تي ٻڌل ڪمپيوٽر صرف انهن حالتن ۾ مناسب سمجهيا ويندا هئا، جتي تمام گهڻي ڪثافت گهربل هجي، جهڙوڪ [[فضائي صنعت]] ۽ [[پاڪيٽ ڪيلڪيوليٽر]]. مڪمل طور تي TTL مان ٺهيل ڪمپيوٽر، جهڙوڪ 1970ع جو [[ڊيٽاپائنٽ 2200]]، 1980ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين هڪ-چِپ موس مائڪرو پروسيسرن، جهڙوڪ 1972ع جي [[انٽيل 8008]]، جي ڀيٽ ۾ تمام تيز ۽ وڌيڪ طاقتور هئا.<ref name="tmx_shirriff">{{cite web | title=The Texas Instruments TMX 1795: the (almost) first, forgotten microprocessor | website=Ken Shirriff's blog | date=1970-10-25 | url=https://www.righto.com/2015/05/the-texas-instruments-tmx-1795-first.html }}</ref> مربوط سرڪٽ ٽيڪنالاجي ۾ واڌ، خاص طور [[سيميڪنڊڪٽر ڊوائيس جي تياري|ننڍن نقشوي جزن]] ۽ وڏين چِپن، مربوط سرڪٽ ۾ [[موس ٽرانزسٽر]]ن جي [[ٽرانزسٽر ڳڻپ|تعداد]] کي هر ٻن سالن ۾ ٻيڻو ڪرڻ ممڪن بڻايو. هن رجحان کي [[مور جو قانون]] چيو ويندو آهي. مور شروع ۾ چيو هو ته اهو تعداد هر سال ٻيڻو ٿيندو، پر 1975ع ۾ هن پنهنجي دعويٰ کي هر ٻن سالن تائين تبديل ڪيو.<ref>{{Cite web|url=https://www.cnet.com/news/moores-law-to-roll-on-for-another-decade/|title=Moore's Law to roll on for another decade|last=Kanellos|first=Michael|website=CNET|date=February 11, 2003}}</ref> هن وڌندڙ گنجائش کي قيمت گهٽائڻ ۽ ڪارڪردگي وڌائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو. عام طور، جيئن جيئن نقشوي جزن جي ماپ گهٽجي ٿي، مربوط سرڪٽ جي لڳ ڀڳ هر ڪارڪردگي بهتر ٿيندي آهي. هر ٽرانزسٽر جي قيمت ۽ هر ٽرانزسٽر جي [[گهٽ-توانائي اليڪٽرانڪس|سوئچنگ توانائي جو استعمال]] گهٽجي ويندو آهي، جڏهن ته [[ڪمپيوٽر يادگيري|يادگيري جي گنجائش]] ۽ [[ڪلاڪ رفتار|رفتار]] وڌي ويندي آهي. اهي لاڳاپا [[ڊينارڊ اسڪيلنگ]]، يعني [[موسفيٽ اسڪيلنگ]]، ذريعي بيان ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite news |last1=Davari |first1=Bijan |first2=Robert H. |last2=Dennard |first3=Ghavam G. |last3=Shahidi |title=CMOS scaling for high performance and low power-the next ten years |journal=Proceedings of the IEEE |volume=83 |issue=4 |year=1995 |pages=595–606 |url=http://www.cisl.columbia.edu/courses/spring-2002/ee6930/papers/high_perform_scaling.pdf |archive-date=5 January 2017 |access-date=13 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170105235836/http://www.cisl.columbia.edu/courses/spring-2002/ee6930/papers/high_perform_scaling.pdf |url-status=dead }}</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ رفتار، گنجائش ۽ توانائي جي استعمال ۾ بهتري آخري استعمال ڪندڙ کي واضح طور محسوس ٿيندي آهي، تنهنڪري ٺاهيندڙ ڪمپنين ۾ وڌيڪ باريڪ هندسي جوڙجڪون استعمال ڪرڻ لاءِ سخت مقابلو رهيو آهي. سالن دوران ٽرانزسٽرن جي ماپ 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ڏهن کان وڌيڪ [[مائڪرون]]ن مان گهٽجي 2017ع ۾ 10 [[نينو ميٽر]] تائين پهتي،<ref>{{Cite web|url=https://news.samsung.com/global/qualcomm-and-samsung-collaborate-on-10nm-process-technology-for-the-latest-snapdragon-835-mobile-processor|title=Qualcomm and Samsung Collaborate on 10nm Process Technology for the Latest Snapdragon 835 Mobile Processor|website=Samsung Newsroom|access-date=2017-02-11}}</ref> جنهن سان في يونٽ ايراضيءَ ۾ ٽرانزسٽرن جي تعداد ۾ لڳ ڀڳ هڪ ملين ڀيرا واڌ آئي. 2016ع تائين عام چِپن جي ايراضي ڪجهه چورس [[ملي ميٽر]]ن کان لڳ ڀڳ 600&nbsp;mm² تائين هئي، ۽ هر چورس ملي ميٽر ۾ 25 ملين تائين [[ٽرانزسٽر]] شامل ٿي سگهندا هئا.<ref name=Pascal>{{cite web |url=https://devblogs.nvidia.com/parallelforall/inside-pascal/ |title=Inside Pascal: NVIDIA's Newest Computing Platform|date=2016-04-05|publisher=Nvidia}} 15,300,000,000 transistors in 610 mm².</ref> نقشوي جزن جي متوقع گهٽتائي ۽ لاڳاپيل شعبن ۾ گهربل ترقي بابت ڪيترن سالن تائين [[سيميڪنڊڪٽرن لاءِ بين الاقوامي ٽيڪنالاجي روڊ ميپ]] (ITRS) اڳڪٿي ڪندو رهيو. آخري ITRS 2016ع ۾ جاري ٿيو، ۽ هاڻي ان جي جاءِ [[ڊوائيسن ۽ نظامن لاءِ بين الاقوامي روڊ ميپ]] وٺي رهيو آهي.<ref>{{cite web |title=International Roadmap for Devices and Systems |publisher=IEEE |year=2016 |url=https://rebootingcomputing.ieee.org/images/files/pdf/rc_irds.pdf}}</ref> شروعات ۾ مربوط سرڪٽ صرف اليڪٽرانڪ ڊوائيس هئا. مربوط سرڪٽن جي ڪاميابي سبب ٻين ٽيڪنالاجين کي پڻ انهن سان گڏ مربوط ڪرڻ جون ڪوششون شروع ٿيون، ته جيئن ننڍي سائيز ۽ گهٽ قيمت جا ساڳيا فائدا حاصل ڪري سگهجن. انهن ٽيڪنالاجين ۾ ميڪانيڪي ڊوائيس، نظريات ۽ سينسر شامل آهن. * [[چارج-ڪپلڊ ڊوائيس]] ۽ ان سان ويجهڙائي رکندڙ [[فعال-پڪسل سينسر]] اهڙيون چِپون آهن جيڪي [[روشني]] لاءِ حساس هونديون آهن. انهن سائنسي، طبي ۽ صارفين جي استعمال ۾ [[فوٽوگرافي فلم]] جي جاءِ وڏي حد تائين والاري ورتي آهي. هر سال اهڙيون اربين ڊوائيسون موبائل فونن، ٽيبليٽن ۽ ڊجيٽل ڪيمرائن جهڙين شين ۾ استعمال لاءِ تيار ڪيون وڃن ٿيون. مربوط سرڪٽن جي هن ذيلي شعبي کي 2009ع ۾ [[طبيعات جو نوبل انعام]] مليو.<ref name=CcdNobel>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 2009 | url = https://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2009/index.html | publisher = Nobel Foundation | date = 2009-10-06 | access-date = 2009-10-06}}.</ref> * بجلي سان هلندڙ تمام ننڍا ميڪانيڪي اوزار پڻ چِپن تي مربوط ڪري سگهجن ٿا، جنهن کي [[خرد برقي-ميڪانيڪي نظام]] (MEMS) چيو وڃي ٿو. هي ڊوائيس 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ تيار ڪيا ويا<ref>{{cite conference |title=A decade of MEMS and its future |last=Fujita |first=H. |conference=Tenth Annual International Workshop on Micro Electro Mechanical Systems |year=1997 |doi=10.1109/MEMSYS.1997.581729 }}</ref> ۽ اڄ مختلف تجارتي ۽ فوجي استعمالن ۾ ڪم اچن ٿا. انهن جا مثال [[ڊي ايل پي پروجيڪٽر]]، [[انڪجيٽ پرنٽر]]، [[ايڪسيليروميٽر]] ۽ [[ميمز جائيروسڪوپ]] آهن، جيڪي گاڏين جي [[ايئر بيگ]] کي فعال ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. * 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان وٺي سلڪون چِپن ۾ نظرياتي ڪارڪردگي ([[نظرياتي ڪمپيوٽنگ]]) کي مربوط ڪرڻ تي علمي تحقيق ۽ صنعت ٻنهي ۾ سرگرمي سان ڪم ٿي رهيو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ سلڪون تي ٻڌل مربوط نظرياتي ٽرانسيور ڪاميابي سان تجارتي طور تيار ڪيا ويا آهن. اهي نظرياتي اوزارن (ماڊيوليٽر، ڊٽيڪٽر ۽ رُوٽنگ) کي CMOS تي ٻڌل اليڪٽرانڪس سان گڏ ڪن ٿا.<ref>{{cite journal|last = Narasimha |first=A. |title = A 40-Gb/s QSFP optoelectronic transceiver in a 0.13 µm CMOS silicon-on-insulator technology|year = 2008|journal = Proceedings of the Optical Fiber Communication Conference (OFC)|page = OMK7|url=http://www.opticsinfobase.org/abstract.cfm?URI=OFC-2008-OMK7|display-authors=etal}}</ref> [[فوٹونڪ مربوط سرڪٽ]] پڻ تيار ڪيا پيا وڃن، جهڙوڪ [[لائيٽيليجنس]] جو PACE (فوٽونڪ ارٿميٽڪ ڪمپيوٽنگ انجن)، جيڪو [[فوٹونڪس]] نالي اڀرندڙ شعبي تي ٻڌل آهي.<ref>{{cite web | url=https://physicsworld.com/a/optical-chipmaker-focuses-on-high-performance-computing/ | title=Optical chipmaker focuses on high-performance computing | date=7 April 2022 }}</ref> * مربوط سرڪٽ [[سينسر]]ن جي استعمال لاءِ [[طبي امپلانٽ]] ۽ ٻين [[حياتي-اليڪٽرانڪس|حياتي-اليڪٽرانڪ]] ڊوائيسن ۾ پڻ تيار ڪيا پيا وڃن.<ref name=Birkholz2015>{{cite journal | url = https://www.researchgate.net/publication/282052331 | title = Technology modules from micro- and nano-electronics for the life sciences | journal = WIREs Nanomedicine and Nanobiotechnology | volume = 8 |issue=3 | pages = 355–377 | year = 2016 | doi = 10.1002/wnan.1367 |pmid=26391194 | last1 = Birkholz | first1 = M. | last2 = Mai | first2 = A. | last3 = Wenger | first3 = C. | last4 = Meliani | first4 = C. | last5 = Scholz | first5 = R. }}</ref> اهڙن حياتياتي ماحولن ۾ ظاهر ٿيل سيميڪنڊڪٽر مواد کي [[زنگ لڳڻ]] يا [[حياتي تنزلي]] کان بچائڻ لاءِ خاص بندش واريون ٽيڪنالاجيون استعمال ڪرڻيون پونديون آهن.<ref name="Graham2011">{{cite journal | title = Commercialisation of CMOS Integrated Circuit Technology in Multi-Electrode Arrays for Neuroscience and Cell-Based Biosensors | journal = Sensors | volume = 11 |issue=5 | pages = 4943–4971 | year = 2011 | doi = 10.3390/s110504943 |pmid=22163884 |pmc=3231360 | last1 = Graham | first1 = Anthony H. D. | last2 = Robbins | first2 = Jon | last3 = Bowen | first3 = Chris R. | last4 = Taylor | first4 = John | bibcode = 2011Senso..11.4943G | doi-access = free }}</ref> 2018ع مطابق، تقريباً سڀئي [[ٽرانزسٽر]] [[موسفيٽ]] هوندا آهن، جيڪي سلڪون جي هڪ چِپ جي هڪ پاسي، هموار ٻه-رخي [[پلينر عمل]] ذريعي، هڪ ئي پرت ۾ تيار ڪيا ويندا آهن. محققن ڪيترن ئي اميدوار متبادل طريقن جا نمونا تيار ڪيا آهن، جهڙوڪ: * [[ٽن-رخي مربوط سرڪٽ]] (3DIC) ٺاهڻ لاءِ ٽرانزسٽرن جون گهڻيون پرتون هڪ ٻئي مٿان رکڻ جا مختلف طريقا، جهڙوڪ [[ٿرو-سلڪون وِيا]]، "مونولٿڪ 3D"، اسٽيڪ ٿيل وائر بانڊنگ ۽ ٻيا طريقا.<ref>{{cite web |last=Or-Bach |first=Zvi |date=December 23, 2013 |url=http://semimd.com/blog/2013/12/23/why-soi-is-the-future-technology-of-semiconductors/ |title=Why SOI is the Future Technology of Semiconductors |website=Semiconductor Manufacturing & Design Community |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129104851/http://semimd.com/blog/2013/12/23/why-soi-is-the-future-technology-of-semiconductors/ |archive-date=29 November 2014 |url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web | title=Samsung's Eight-Stack Flash Shows up in Apple's iPhone 4 | website=Siliconica | date=2010-09-13 | url=https://sst.semiconductor-digest.com/chipworks_real_chips_blog/2010/09/13/samsungs-eight-stack-flash-shows-up-in-apples-iphone-4/}}</ref> * ٻين موادن مان ٺهيل ٽرانزسٽر، جهڙوڪ [[گرافين ٽرانزسٽر]]، [[موليبڊينائيٽ ٽرانزسٽر]]، [[ڪاربان نينوٽيوب فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر]]، [[گيليم نائٽرائيڊ ٽرانزسٽر]]، [[نانووائر اليڪٽرانڪ ڊوائيس]] ۽ [[نامياتي فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر]] وغيره. * سلڪون جي ننڍڙي گولي جي پوري سطح تي ٽرانزسٽر تيار ڪرڻ.<ref>{{cite journal|url=http://www.natureinterface.com/e/ni07/P058-059/|title=Spherical semiconductor radio temperature sensor|journal=Nature Interface|year=2002|pages=58–59|volume=7|author=Yamatake Corporation|archive-url=https://web.archive.org/web/20090107144008/http://www.natureinterface.com/e/ni07/P058-059/|archive-date=7 January 2009}}</ref><ref>{{cite web|last=Takeda|first=Nobuo|title=MEMS applications of Ball Semiconductor Technology|url=http://asia.stanford.edu/events/spring01/slides/takedaslides.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20150101122744/http://asia.stanford.edu/events/spring01/slides/takedaslides.pdf|archive-date=2015-01-01}}</ref> * بنيادي سطح ۾ تبديليون، جيئن [[لچڪدار ٽرانزسٽر]] تيار ڪري [[لچڪدار ڊسپلي]] يا ٻين [[لچڪدار اليڪٽرانڪس]] لاءِ استعمال، جيڪو مستقبل ۾ [[رول-اوَي ڪمپيوٽر]] جو سبب بڻجي سگهي ٿو. ٽرانزسٽرن کي وڌيڪ ننڍو بڻائڻ جيئن جيئن ڏکيو ٿيندو پيو وڃي، تيئن ڪمپنيون ڪارڪردگي وڌائڻ ۽ سائيز گهٽائڻ لاءِ [[گهڻ-چِپ ماڊيول]]، [[چپليٽ]]، [[ٽن-رخي مربوط سرڪٽ]]، [[پيڪيج آن پيڪيج]]، [[وڏي بينڊوڊٿ يادگيري]] ۽ [[ٿرو-سلڪون وِيا]] سان گڏ چِپن کي هڪ ٻئي مٿان رکڻ واريون ٽيڪنالاجيون استعمال ڪري رهيون آهن، بغير ٽرانزسٽرن جي سائيز گهٽائڻ جي. گڏيل طور انهن ٽيڪنالاجين کي [[ترقي يافته پيڪيجنگ (سيميڪنڊڪٽر)|ترقي يافته پيڪيجنگ]] چيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web|url=https://semiengineering.com/knowledge_centers/packaging/advanced-packaging/|title=Advanced Packaging}}</ref> ترقي يافته پيڪيجنگ بنيادي طور 2.5D ۽ 3D پيڪيجنگ ۾ ورهايل آهي. 2.5D ۾ گهڻ-چِپ ماڊيول جهڙا طريقا شامل آهن، جڏهن ته 3D ۾ اهڙا طريقا شامل آهن، جن ۾ مختلف ڊائي هڪ ٻئي مٿان رکيا ويندا آهن، جهڙوڪ پيڪيج آن پيڪيج ۽ وڏي بينڊوڊٿ يادگيري. انهن سڀني طريقن ۾ هڪ ئي پيڪيج اندر ٻه يا وڌيڪ ڊائي شامل هوندا آهن.<ref>{{Cite web|url=https://semiengineering.com/knowledge_centers/packaging/advanced-packaging/2-5d-ic/|title=2.5D|work=Semiconductor Engineering}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://semiengineering.com/knowledge_centers/packaging/advanced-packaging/3d-ics/|title=3D ICs|work=Semiconductor Engineering}}</ref><ref>{{cite web | title=Chiplet | website=WikiChip | date=2021-02-28 | url=https://en.wikichip.org/wiki/chiplet }}</ref><ref>{{Cite magazine|url=https://www.wired.com/story/keep-pace-moores-law-chipmakers-turn-chiplets/|title=To Keep Pace With Moore's Law, Chipmakers Turn to 'Chiplets'|magazine=Wired|date=11 June 2018}}</ref><ref>{{cite web | last=Schodt | first=Christopher | title=This is the year of the CPU 'chiplet' | website=Engadget | date=2019-04-16 | url=https://www.engadget.com/2019-04-16-upscaled-cpu-chiplet.html }}</ref> ان کان علاوه، [[3D نند]] (3D NAND)، جهڙيون ٽيڪنالاجيون هڪ ئي ڊائي تي گهڻيون پرتون رکن ٿيون. مربوط سرڪٽن ۾ ٿڌڪ جي ڪارڪردگي بهتر ڪرڻ لاءِ مائڪرو فلوئڊڪ ٿڌڪ شامل ڪرڻ جون ٽيڪنالاجيون پڻ ڏيکاريون ويون آهن،<ref>{{cite web | url=https://spectrum.ieee.org/codesigning-electronics-and-microfluidics-for-a-cooling-boost | title=Building Power Electronics with Microscopic Plumbing Could Save Enormous Amounts of Money |website=IEEE Spectrum }}</ref> جڏهن ته پيلٽيئر حرارتي-برقي ٿڌڪار، سولڊر بمپن تي لڳل ٿڌڪار، ۽ صرف گرمي خارج ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ حرارتي سولڊر بمپ [[فلپ-چِپ]] ٽيڪنالاجي ۾ پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web | url=https://arstechnica.com/gadgets/2008/01/startup-shrinks-the-peltier-cooler-and-puts-it-inside-the-chip-package/ | title=Startup shrinks Peltier cooler, puts it in the chip package |website=Ars Technica | date=10 January 2008 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://sst.semiconductor-digest.com/2005/07/wire-bond-vs-flip-chip-packaging/ | title=Wire Bond Vs. Flip Chip Packaging |magazine=Semiconductor Digest | date=10 December 2016 }}</ref> == ڊزائن == {{main|اليڪٽرانڪ ڊزائن خودڪاري|هارڊويئر وضاحت ٻولي|مربوط سرڪٽ جي ڊزائن}} [[File:Siliconchip by shapeshifter.png|right|thumb|هموار ڪيل [[ٽامي جا باهمي ڳانڍاپا|ٽامي جي باهمي ڳانڍاپن]] جي چئن پرتَن مان گذرندڙ هڪ مربوط سرڪٽ جي مجازي تفصيل، جيڪا [[پولي سلڪون]] (گلابي)، ويلز (ڀورو) ۽ سبسٽريٽ (سائو) تائين ڏيکاريل آهي.]] پيچيده [[مربوط سرڪٽ جي ڊزائن|مربوط سرڪٽ جي ڊزائن]] ۽ ان جي ترقي جي قيمت تمام گهڻي هوندي آهي، جيڪا عام طور ڪروڙين آمريڪي ڊالرن تائين پهچي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |title=FinFET Rollout Slower Than Expected |url=https://semiengineering.com/finfet-rollout-slower-than-expected/ |publisher=Semiconductor Engineering |date=16 April 2015 |last=LaPedus |first=Mark }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Basu |first1=Joydeep |title=From Design to Tape-out in SCL 180 nm CMOS Integrated Circuit Fabrication Technology |journal=IETE Journal of Education |date=9 October 2019 |volume=60 |issue=2 |pages=51–64 |doi=10.1080/09747338.2019.1657787 |arxiv=1908.10674 }}</ref> تنهنڪري اقتصادي طور اهو صرف تڏهن فائديمند هوندو آهي، جڏهن مربوط سرڪٽ وڏي پيماني تي تيار ڪيا وڃن، جيئن [[غير ورجائندڙ انجنيئرنگ]] (NRE) جا خرچ لکين پيداوار وارن يونٽن تي ورهائي سگهجن. جديد سيميڪنڊڪٽر چِپن ۾ اربين جزا شامل هوندا آهن، تنهنڪري انهن کي هٿ سان ڊزائن ڪرڻ عملي طور ناممڪن آهي. ڊزائنرن جي مدد لاءِ سافٽويئر اوزار لازمي بڻجي ويا آهن. [[اليڪٽرانڪ ڊزائن خودڪاري]] (EDA)، جنهن کي [[اليڪٽرانڪ ڪمپيوٽر جي مدد سان ڊزائن]] (ECAD) پڻ چيو ويندو آهي،<ref>{{cite web|title=About the EDA Industry|url=http://www.edac.org/industry|publisher=[[Electronic Design Automation Consortium]]|access-date=29 July 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150802073506/http://www.edac.org/industry|archive-date=2 August 2015}}</ref> [[سافٽويئر اوزار]]ن جو اهڙو مجموعو آهي، جيڪو [[اليڪٽرانڪس|اليڪٽرانڪ نظامن]]، خاص طور مربوط سرڪٽن، جي ڊزائن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. اهي اوزار گڏجي [[ڊزائن جو وهڪرو (اي ڊي اي)|ڊزائن وهڪري]] ۾ ڪم ڪندا آهن، جنهن ذريعي انجنيئر مڪمل سيميڪنڊڪٽر چِپن جي ڊزائن، تصديق ۽ تجزيي جا مرحلا مڪمل ڪندا آهن. جديد EDA اوزارن مان ڪيترائي [[مصنوعي ذهانت]] (AI) پڻ استعمال ڪن ٿا، جنهن سان انجنيئرن جو وقت بچي ٿو ۽ چِپن جي ڪارڪردگي بهتر ٿئي ٿي. == قسم == [[File:AD570JD.jpg|thumb|[[اينالاگ کان ڊجيٽل ڪنورٽر|اينالاگ کان ڊجيٽل (A/D) ڪنورٽر]] آءِ سي، [[ڊيوئل اِن-لائين پيڪيج]] (DIP) ۾]] انٽيگريٽيڊ سرڪٽن کي عام طور تي [[اينالاگ سرڪٽ|اينالاگ]]،<ref>{{cite book |title=Analysis and Design of Analog Integrated Circuits |last1=Gray |first1=Paul R. |last2=Hurst |first2=Paul J. |last3=Lewis |first3=Stephen H. |last4=Meyer |first4=Robert G. |isbn=978-0-470-24599-6 |publisher=Wiley |year=2009 }}</ref> [[ڊجيٽل سرڪٽ|ڊجيٽل]]<ref>{{cite book |title=Digital Integrated Circuits |last1=Rabaey |first1=Jan M. |last2=Chandrakasan |first2=Anantha |last3=Nikolic |first3=Borivoje |isbn=978-0-13-090996-1 |publisher=Pearson |year=2003 |url=https://archive.org/details/agilesoftwaredev00robe |edition=2nd }}</ref> ۽ [[مليل-سگنل انٽيگريٽيڊ سرڪٽ|مليل-سگنل]] قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو،<ref>{{cite book |title=CMOS: Mixed-Signal Circuit Design |last=Baker |first=Jacob |publisher=Wiley |isbn=978-0-470-29026-2 |year=2008}}</ref> جن ۾ هڪ ئي آءِ سي تي اينالاگ ۽ ڊجيٽل سگنلن جو استعمال ٿيندو آهي. ڊجيٽل انٽيگريٽيڊ سرڪٽن ۾ اربين<ref name=Pascal/> [[لاجڪ گيٽ]]، [[فلپ-فلاپ (اليڪٽرانڪس)|فلپ-فلاپ]]، [[ملٽي پليڪسر]] ۽ ٻيا سرڪٽ صرف چند چورس ملي ميٽرن جي ايراضيءَ ۾ شامل ٿي سگهن ٿا. انهن سرڪٽن جي ننڍڙي جسامت سبب وڌيڪ رفتار، گهٽ بجلي جي ضايع ٿيڻ ۽ بورڊ-سطح واري انضمام جي ڀيٽ ۾ گهٽ [[پيداوار جي لاڳت]] حاصل ٿئي ٿي. اهڙا ڊجيٽل آءِ سي، جهڙوڪ [[مائڪرو پروسيسر]]، [[ڊجيٽل سگنل پروسيسر|ڊي ايس پي]] ۽ [[مائڪرو ڪنٽرولر]]، [[بولين الجبرا]] استعمال ڪندي [[ٻٽو عددي سرشتو|"هڪ" ۽ "صفر" وارن سگنلن]] تي عمل ڪندا آهن. [[File:Intel 8742 153056995.jpg|right|thumb|انٽيل [[Intel MCS-48|8742]] جي [[ڊاءِ (انٽيگريٽيڊ سرڪٽ)|ڊاءِ]]، هڪ 8-بِٽ [[NMOS لاجڪ|اين موس]] [[مائڪرو ڪنٽرولر]]، جنهن ۾ 12&nbsp;MHz تي هلندڙ [[سي پي يو]]، 128 بائيٽ [[رام]]، 2048 بائيٽ [[اي پي روم]] ۽ [[انپٽ/آئوٽ پٽ|I/O]] ساڳئي چپ تي شامل آهن]] سڀ کان وڌيڪ ترقي يافته انٽيگريٽيڊ سرڪٽن ۾ [[مائڪرو پروسيسر]] يا '''[[پروسيسر ڪور|ڪور]]''' شامل آهن، جيڪي ذاتي ڪمپيوٽرن، موبائل فونن ۽ ٻين اوزارن ۾ استعمال ٿيندا آهن. ڪيترائي ڪور هڪ ئي آءِ سي يا چپ تي گڏ ڪري سگهجن ٿا. ڊجيٽل [[ڪمپيوٽر ميموري|ميموري چپس]] ۽ [[ايپليڪيشن-مخصوص انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] (ASICs) انٽيگريٽيڊ سرڪٽن جي ٻين خاندانن جا مثال آهن. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ [[پروگراميبل لاجڪ ڊوائيس]] تيار ڪيا ويا. انهن ڊوائيسن ۾ اهڙا سرڪٽ هوندا آهن، جن جي منطقي ڪارڪردگي ۽ رابطن کي انٽيگريٽيڊ سرڪٽ ٺاهيندڙ جي بدران استعمال ڪندڙ پاڻ پروگرام ڪري سگهي ٿو. ان سان هڪ چپ کي مختلف LSI قسم جي ڪمن، جهڙوڪ [[لاجڪ گيٽ]]، [[ايڊر (اليڪٽرانڪس)|ايڊر]] ۽ [[پروسيسر رجسٽر|رجسٽر]]، لاءِ پروگرام ڪري سگهجي ٿو. پروگرام ڪرڻ جون مختلف صورتون آهن: اهڙا ڊوائيس جيڪي [[پروگراميبل ريڊ-اونلي ميموري|صرف هڪ ڀيرو پروگرام]] ٿي سگهن ٿا، اهڙا جيڪي [[اي پي روم|بالاءِ بنفشي روشني (UV)]] سان مٽائي ٻيهر پروگرام ڪري سگهجن ٿا، اهڙا جيڪي [[فليش ميموري]] ذريعي ٻيهر پروگرام ٿي سگهن ٿا، ۽ [[فيلڊ-پروگراميبل گيٽ ايري]] (FPGA)، جن کي ڪنهن به وقت، حتيٰ هلندڙ حالت دوران به، پروگرام ڪري سگهجي ٿو. 2016ع تائين جديد FPGA لکين گيٽن جي برابر عملدرآمد ڪري سگهن ٿا ۽ [[ڪلاڪ جي رفتار|فريڪوئنسين]] 1 [[گيگا هرٽز|GHz]] تائين حاصل ڪري سگهن ٿا.<ref name="Altera">{{cite news |url = https://www.altera.com/en_US/pdfs/literature/hb/stratix-10/s10-overview.pdf |title = Stratix 10 Device Overview |work = [[الٽيرا]] |date = 12 December 2015 }}</ref> اينالاگ آءِ سي، جهڙوڪ [[سينسر]]، [[پاور نيٽورڪ ڊيزائن (آءِ سي)|پاور مينيجمينٽ سرڪٽ]] ۽ [[آپريشنل ايمپلي فائر]] (اوپ-ايمپ)، [[مسلسل سگنل]]ن تي عمل ڪندا آهن ۽ [[ايمپلي فائر|ايمپلي فڪيشن]]، [[فعال فلٽر|فعال فلٽرنگ]]، [[ڊي موڊوليشن]] ۽ [[فريڪوئنسي مڪسر|مڪسنگ]] جهڙا اينالاگ ڪم سرانجام ڏيندا آهن. آءِ سي هڪ ئي چپ تي اينالاگ ۽ ڊجيٽل سرڪٽ گڏ ڪري [[اينالاگ کان ڊجيٽل ڪنورٽر]] ۽ [[ڊجيٽل کان اينالاگ ڪنورٽر]] جهڙا ڪم انجام ڏئي سگهن ٿا. اهڙا مليل-سگنل سرڪٽ ننڍڙي جسامت ۽ گهٽ لاڳت مهيا ڪن ٿا، پر انهن ۾ سگنلن جي باهمي مداخلت کي به نظر ۾ رکڻو پوندو آهي. 1990ع واري ڏهاڪي جي آخر کان اڳ [[ريڊيو]]ن کي مائڪرو پروسيسرن وانگر گهٽ لاڳت وارن [[سي موس]] عملن ذريعي تيار نه ڪري سگهيو ويندو هو. پر 1998ع کان پوءِ [[آر ايف سي موس]] عملن ذريعي ريڊيو چپس تيار ڪيا ويا. انهن جا مثال انٽيل جا [[ڊجيٽل اينهانسڊ ڪارڊليس ٽيليڪميونيڪيشن]] (DECT) ڪارڊليس فون، يا [[802.11]] ([[وائي فائي]]) چپس آهن، جيڪي [[اٿيروس]] ۽ ٻين ڪمپنين تيار ڪيون.<ref name="IEEE-CMOS-dualband-n">{{cite web|last1=Nathawad|first1=L.|last2=Zargari|first2=M.|last3=Samavati|first3=H.|last4=Mehta|first4=S.|last5=Kheirkhaki|first5=A.|last6=Chen|first6=P.|last7=Gong|first7=K.|last8=Vakili-Amini|first8=B.|last9=Hwang|first9=J.|last10=Chen|first10=M.|last11=Terrovitis|first11=M.|last12=Kaczynski|first12=B.|last13=Limotyrakis|first13=S.|last14=Mack|first14=M.|last15=Gan|first15=H.|last16=Lee|first16=M.|last17=Abdollahi-Alibeik|first17=B.|last18=Baytekin|first18=B.|last19=Onodera|first19=K.|last20=Mendis|first20=S.|last21=Chang|first21=A.|last22=Jen|first22=S.|last23=Su|first23=D.|last24=Wooley|first24=B.|display-authors=6|title=20.2: A Dual-band CMOS MIMO Radio SoC for IEEE 802.11n Wireless LAN|url=http://www.ewh.ieee.org/r6/scv/ssc/May2008_WLAN.pdf|website=IEEE Entity Web Hosting|publisher=IEEE|access-date=22 October 2016|archive-date=23 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161023053607/http://www.ewh.ieee.org/r6/scv/ssc/May2008_WLAN.pdf|url-status=dead}}</ref> جديد [[:Category:electronic component distributors|اليڪٽرانڪ جزن جا ورهائيندڙ]] اڪثر انٽيگريٽيڊ سرڪٽن کي وڌيڪ ذيلي قسمن ۾ ورهائيندا آهن: * [[ڊجيٽل انٽيگريٽيڊ سرڪٽ|ڊجيٽل آءِ سي]] کي لاجڪ آءِ سي (جهڙوڪ [[مائڪرو پروسيسر]] ۽ [[مائڪرو ڪنٽرولر]])، [[ميموري چپ]] (جهڙوڪ [[موس ميموري]] ۽ [[فلوٽنگ-گيٽ ميموري]])، انٽرفيس آءِ سي ([[لاجڪ ليول|ليول شفٽر]]، [[سيريلائزر/ڊي سيريلائزر]] وغيره)، [[پاور مينيجمينٽ آءِ سي]] ۽ [[پروگراميبل لاجڪ ڊوائيس|پروگراميبل ڊوائيس]] ۾ ورهايو ويندو آهي. * [[اينالاگ انٽيگريٽيڊ سرڪٽ|اينالاگ آءِ سي]] کي [[لڪيري انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] ۽ [[آر ايف سرڪٽ]] ([[ريڊيو فريڪوئنسي]] سرڪٽ) ۾ ورهايو ويندو آهي. * [[مليل-سگنل انٽيگريٽيڊ سرڪٽ|مليل-سگنل آءِ سي]] کي [[ڊيٽا حاصل ڪرڻ|ڊيٽا ايڪويزيشن]] آءِ سي (جن ۾ [[اينالاگ کان ڊجيٽل ڪنورٽر|A/D ڪنورٽر]]، [[ڊجيٽل کان اينالاگ ڪنورٽر|D/A ڪنورٽر]] ۽ [[ڊجيٽل پوٽينشيوميٽر]] شامل آهن)، [[ڪلاڪ جنريٽر|ڪلاڪ/ٽائمنگ آءِ سي]]، [[سوئچڊ ڪيپيسيٽر]] (SC) سرڪٽ ۽ [[آر ايف سي موس]] سرڪٽ ۾ ورهايو ويندو آهي. * [[ٽي-رخي انٽيگريٽيڊ سرڪٽ|ٽي-رخي انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] (3D ICs) کي [[ٿرو-سلڪان وِيا]] (TSV) آءِ سي ۽ Cu-Cu رابطي وارن آءِ سين ۾ ورهايو ويندو آهي. h177thxb4lb25zzb5674zvj63uuuogn 390408 390407 2026-07-01T20:32:29Z Intisar Ali 8681 390408 wikitext text/x-wiki {{Short description|سيميڪنڊڪٽر مادّي جي ننڍڙي، هموار ٽڪري تي تيار ڪيل اليڪٽرانڪ سرڪٽ}} [[File:NXP PCF8577C LCD driver with I²C (Colour Corrected).jpg|thumb|[[LCD]] کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[مربوط سرڪٽ]] جي [[ڊائي (مربوط سرڪٽ)|ڊائي]] جي خوردبيني تصوير. [[پن ترتيب]]ون مربوط سرڪٽ جي چوڌاري موجود اونداهن دائرن جي صورت ۾ نظر اچن ٿيون.]] '''مربوط سرڪٽ''' ('''IC''')، جيڪو '''مائڪروچپ''' يا رڳو '''چپ''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، [[اليڪٽرانڪ سرڪٽ]]ن جو هڪ ٺهڪندڙ مجموعو هوندو آهي، جيڪو مختلف [[اليڪٽرانڪ جزا|اليڪٽرانڪ جزن]]، جهڙوڪ [[ٽرانزسٽر]]، [[مزاحم]]، [[ڪيپيسيٽر]] ۽ انهن جي پاڻ ۾ ڳانڍاپن تي مشتمل هوندو آهي.<ref name="chipBasics">{{cite web |url=https://www.asml.com/en/technology/all-about-microchips/microchip-basics |title=The basics of microchips |publisher=[[ASML Holding|ASML]]}}</ref> اهي جزا [[سيميڪنڊڪٽر]] مادّي جي هڪ پتلي ۽ هموار ٽڪري (''چپ'') تي تيار ڪيا ويندا آهن، جيڪا گهڻو ڪري [[سلڪون]] مان ٺهيل هوندي آهي.<ref name="chipBasics"/> مربوط سرڪٽ ڪيترن ئي قسمن جي اليڪٽرانڪ اوزارن، جهڙوڪ [[ڪمپيوٽر]]، [[اسمارٽ فون]] ۽ [[ٽيليويزن]]، جو بنيادي حصو آهن، جتي اهي ڊيٽا جي پروسيسنگ، ڪنٽرول ۽ ذخيريداري جهڙا ڪم سرانجام ڏين ٿا. انهن اوزارن جي ننڍي سائيز، بهتر ڪارڪردگي ۽ گهٽ قيمت ممڪن بڻائي، مربوط سرڪٽن [[اليڪٽرانڪس]] جي شعبي ۾ بنيادي تبديلي آندي آهي. الڳ الڳ جزن مان تيار ڪيل سرڪٽن جي ڀيٽ ۾، مربوط سرڪٽ ڪيترائي ڀيرا ننڍا، وڌيڪ تيز، وڌيڪ توانائي بچائيندڙ ۽ گهٽ خرچ وارا هوندا آهن، جنهن جي نتيجي ۾ انهن تي تمام وڏي تعداد ۾ [[ٽرانزسٽر]] شامل ڪري سگهجن ٿا. وڏي پيماني تي پيداوار جي صلاحيت، اعليٰ ڀروسي جوڳائپ، ۽ [[مربوط سرڪٽ ڊزائن]] جي معياري ۽ ماڊيولر طريقي سبب، الڳ ٽرانزسٽرن تي ٻڌل ڊزائن تيزيءَ سان ختم ٿي ويا. اڄڪلهه تقريباً هر [[اليڪٽرانڪ اوزار]] ۾ مربوط سرڪٽ استعمال ٿين ٿا ۽ انهن جديد ٽيڪنالاجي ۾ انقلاب آندو آهي. [[ڪمپيوٽر پروسيسر]]، [[مائڪرو ڪنٽرولر]]، [[ڊجيٽل سگنل پروسيسر]] ۽ [[گهريلو اوزار]]ن ۾ استعمال ٿيندڙ ايمبيڊڊ پروسيسنگ چپون، پنهنجي ننڍي سائيز، گهٽ قيمت ۽ گهڻ مقصدي استعمال سبب جديد سماج لاءِ بنيادي اهميت رکن ٿيون. [[تمام وڏي پيماني واري مربوطي]] (VLSI)، [[سيميڪنڊڪٽر اوزارن جي تياري]] واري ٽيڪنالاجي ۾ ٿيندڙ ترقي سبب عملي صورت اختيار ڪري سگهي. 1960ع واري ڏهاڪي کان وٺي، چپن جي سائيز، رفتار ۽ گنجائش ۾ غيرمعمولي واڌ آئي آهي، جنهن جو بنيادي سبب اهي فني واڌارا آهن، جن ساڳئي ماپ جي چپ تي وڌيڪ ۽ وڌيڪ ٽرانزسٽر شامل ڪرڻ ممڪن بڻايو. اڄڪلهه هڪ جديد چپ، انسان جي آڱر جي ننهن جيتري ايراضيءَ ۾ اربين ٽرانزسٽر رکي سگهي ٿي. اهي ترقيون، جيڪي تقريباً [[مور جو قانون]] جي پيروي ڪن ٿيون، اڄ جي ڪمپيوٽر چپن کي 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعاتي چپن جي ڀيٽ ۾ لکين ڀيرا وڌيڪ گنجائش ۽ هزارين ڀيرا وڌيڪ رفتار فراهم ڪن ٿيون. مربوط سرڪٽن کي الڳ جزن مان ٺهيل سرڪٽن جي مقابلي ۾ ٽي بنيادي فائدا حاصل آهن: سائيز، قيمت ۽ ڪارڪردگي. انهن جي سائيز ۽ قيمت گهٽ هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سڀئي جزا گڏجي [[فوٽولٿوگرافي]] ذريعي هڪ ئي يونٽ طور تيار ڪيا ويندا آهن، نه ڪي هر [[ٽرانزسٽر]] کي الڳ الڳ جوڙي. ان کان علاوه، پيڪيج ٿيل مربوط سرڪٽ، الڳ سرڪٽن جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ مواد استعمال ڪندا آهن. انهن جي ڪارڪردگي وڌيڪ هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن جزا هڪ ٻئي جي ويجهو هجڻ سبب تمام تيزيءَ سان ڪم ڪن ٿا ۽ نسبتاً گهٽ بجلي استعمال ڪن ٿا. البت، انهن جو بنيادي نقصان اهو آهي ته انهن جي ڊزائن تيار ڪرڻ جي شروعاتي قيمت ۽ ڪارخاني جي تعمير تي ايندڙ سرمائيداري خرچ انتهائي وڌيڪ هوندو آهي. انهيءَ ڪري مربوط سرڪٽ صرف تڏهن تجارتي طور فائديمند ٿيندا آهن، جڏهن وڏي پيماني تي پيداوار جي توقع هجي. == اصطلاح == '''مربوط سرڪٽ''' (IC) جي رسمي تعريف هن ريت ڪئي وئي آهي:<ref>{{cite web |url=http://www.jedec.org/standards-documents/dictionary/terms/integrated-circuit-ic |title=Integrated circuit (IC) |publisher=[[JEDEC]]}}</ref> {{quote|اهڙو سرڪٽ، جنهن جا سڀ يا ڪي سرڪٽي جزا هڪ ٻئي سان اڻٽٽ نموني ڳنڍيل ۽ برقي طور پاڻ ۾ مربوط هجن، اهڙيءَ طرح جو تعمير ۽ واپار جي مقصدن لاءِ ان کي هڪ اڻورهائتو (ناقابلِ تقسيم) يونٽ سمجهيو وڃي.}} سخت فني مفهوم ۾، هي اصطلاح هڪ ئي ٽڪري تي تيار ڪيل سرڪٽ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن کي اصل ۾ '''[[مونولٿڪ مربوط سرڪٽ]]''' چيو ويندو هو. اهڙي سرڪٽ ۾ سڄو سرڪٽ [[سلڪون]] جي هڪ ئي ٽڪري تي تعمير ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite web |title=The first monolithic integrated circuits |url=http://homepages.nildram.co.uk/~wylie/ICs/monolith.htm |quote=Nowadays when people say 'integrated circuit' they usually mean a monolithic IC, where the entire circuit is constructed in a single piece of silicon. |last=Wylie |first=Andrew |year=2009 |access-date=14 March 2011 |archive-date=4 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180504074623/http://homepages.nildram.co.uk/~wylie/ICs/monolith.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite book| last1 = Horowitz| first1 = Paul| last2 = Hill| first2 = Winfield| title = The Art of Electronics| edition = 2nd| year = 1989| publisher = Cambridge University Press| isbn = 978-0-521-37095-0| page = [https://archive.org/details/artofelectronics00horo/page/61 61]| url = https://archive.org/details/artofelectronics00horo/page/61}}</ref> عام استعمال ۾، ''مربوط سرڪٽ'' جي اصطلاح ۾ اهي سرڪٽ پڻ شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي هن سخت تعريف تي پورو نٿا لهن ۽ مختلف ٽيڪنالاجين، جهڙوڪ [[3D مربوط سرڪٽ]]، [[2.5D مربوط سرڪٽ]]، [[گهڻ-چپ ماڊيول]] (MCM)، [[پتلي-فلم ٽرانزسٽر]]، [[ٿلهي-فلم ٽيڪنالاجي]] يا [[هائبرڊ مربوط سرڪٽ]] ذريعي تيار ڪيا ويندا آهن. اصطلاحن ۾ هي فرق خاص طور تي انهن بحثن ۾ اهميت رکي ٿو، جتي اهو جائزو ورتو وڃي ٿو ته [[مور جو قانون]] اڃا تائين لاڳو ٿئي ٿو يا نه. == تاريخ == === پهريان مربوط سرڪٽ === {{Main|مربوط سرڪٽ جي ايجاد}} {{See also|پلينر عمل|پي–اين جنڪشن آئسوليشن|سطحي پاسيويشن}} [[File:Robert Noyce with Motherboard 1959.png|thumb|[[رابرٽ نوئس]] 1959ع ۾ پهريون مونولٿڪ مربوط سرڪٽ ايجاد ڪيو. هي چِپ [[سلڪون]] مان تيار ڪئي وئي هئي.]] [[مربوط سرڪٽ]] (IC) کان اڳ هڪ بنيادي تصور ننڍن سيرامڪ بنيادن (Ceramic Substrates) جي تياري هو، جن کي ''مائڪروماڊيول'' چيو ويندو هو.<ref name=micromodules/> هر مائڪروماڊيول ۾ هڪ ننڍڙو برقي جزو شامل هوندو هو.<ref name=micromodules/> انهن ماڊيولن کي پوءِ پاڻ ۾ ڳنڍي ٻه يا ٽي-رخي ٺوس جال (Grid) جي صورت ۾ ترتيب ڏئي سگهجي پئي. 1957ع ۾ هن خيال کي تمام گهڻو اميد افزا سمجهيو ويو ۽ [[جيڪ ڪلبي]] ان کي [[آمريڪي فوج]] آڏو پيش ڪيو،<ref name="micromodules" /> جنهن جي نتيجي ۾ مختصر عرصي لاءِ ''مائڪروماڊيول پروگرام'' شروع ڪيو ويو، جيڪو 1951ع جي ''پروجيڪٽ ٽِنڪر ٽاءِ'' سان گهڻي حد تائين مشابهت رکندو هو.<ref name=micromodules>{{Cite web|url=http://www.eetimes.com/special/special_issues/millennium/milestones/kilby.html|title=Micromodules: the ultimate package|last=Rostky|first=George|website=EE Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20100107111717/http://www.eetimes.com/special/special_issues/millennium/milestones/kilby.html|archive-date=2010-01-07|access-date=2018-04-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chipsetc.com/the-rca-micromodule.html|title=The RCA Micromodule|website=Vintage Computer Chip Collectibles, Memorabilia & Jewelry|access-date=2018-04-23}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tdCjBQAAQBAJ&q=micromodule&pg=PA392|title=American Microelectronics Data Annual 1964–65|last1=Dummer|first1=G. W. A.|last2=Robertson|first2=J. Mackenzie|date=2014-05-16|publisher=Elsevier|isbn=978-1-4831-8549-1|pages=392–397, 405–406}}</ref> تنهن هوندي به، جيئن جيئن اهو منصوبو اڳتي وڌيو، ڪلبي هڪ مڪمل طور نئون طريقو پيش ڪيو، جيڪو بعد ۾ خود '''مربوط سرڪٽ''' جي صورت اختيار ڪري ويو. نئين طور [[ٽيڪساس انسٽرومينٽس]] ۾ ملازمت اختيار ڪرڻ کان پوءِ، [[جيڪ ڪلبي]] جولاءِ 1958ع ۾ مربوط سرڪٽ بابت پنهنجا شروعاتي خيال قلمبند ڪيا ۽ 12 سيپٽمبر 1958ع تي مربوط سرڪٽ جو پهريون ڪامياب عملي نمونو پيش ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو.<ref name="TIJackBuilt">{{cite web | title=The Chip That Jack Built Changed the World | publisher=Texas Instruments | date=1997-09-09 | url=http://www.ti.com/corp/docs/kilbyctr/jackbuilt.shtml | archive-url=https://web.archive.org/web/20000418135808/http://www.ti.com/corp/docs/kilbyctr/jackbuilt.shtml | archive-date=2000-04-18 | url-status=unfit}}</ref> 6 فيبروري 1959ع تي داخل ڪيل پنهنجي پيٽنٽ درخواست ۾،<ref>{{cite patent |inventor-last=Kilby |inventor-first=Jack S. |title=Miniaturized Electronic Circuits |country=US |status=Patent|number=3138743 |fdate=6 February 1959 |pubdate=23 June 1964}}</ref> ڪلبي پنهنجي نئين ايجاد کي ''"سيميڪنڊڪٽر مادي جو اهڙو جسم، جنهن ۾ برقي سرڪٽ جا سڀئي جزا مڪمل طور تي پاڻ ۾ مربوط هجن"'' طور بيان ڪيو.<ref>{{cite book| last = Winston| first = Brian| title = Media Technology and Society: A History: From the Telegraph to the Internet| url = https://books.google.com/books?id=gfeCXlElJTwC&pg=PA221| year = 1998| publisher = Routledge| isbn = 978-0-415-14230-4| page = 221 }}</ref> هن نئين ايجاد جو پهريون گراهڪ [[آمريڪي هوائي فوج]] هئي.<ref>{{cite web|url=https://www.ti.com/corp/docs/company/history/timeline/defense/1960/docs/61-first_ic.htm |title=Texas Instruments – 1961 First IC-based computer |publisher=Texas Instruments |access-date=2012-08-13}}</ref> مربوط سرڪٽ جي ايجاد ۾ پنهنجي حصي جي اعتراف طور ڪلبي کي سال 2000ع جو [[طبعيات جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref>{{cite web | title=The Nobel Prize in Physics 2000 | website=Nobel Prize | date=2000-10-10 | url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2000/press-release/}}</ref> تنهن هوندي به، ڪلبي جي ايجاد حقيقي '''مونولٿڪ مربوط سرڪٽ''' نه هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ ٻاهرين سون جي تارن ذريعي ڳانڍاپا (انٽرڪنيڪشنز) استعمال ڪيا ويا هئا، جنهن سبب وڏي پيماني تي پيداوار عملي طور ممڪن نه هئي.<ref name="nasa">{{cite web |title=Integrated circuits |url=https://www.hq.nasa.gov/alsj/ic-pg3.html |website=[[NASA]] |access-date=13 August 2019}}</ref> تقريباً ڇهن مهينن کان پوءِ [[رابرٽ نوئس]]، جيڪو [[فيئرچائلڊ سيميڪنڊڪٽر]] سان لاڳاپيل هو، پهريون عملي '''مونولٿڪ مربوط سرڪٽ چِپ''' تيار ڪيو.<ref name="computerhistory1959">{{cite web |title=1959: Practical Monolithic Integrated Circuit Concept Patented |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/practical-monolithic-integrated-circuit-concept-patented/ |website=[[Computer History Museum]] |access-date=13 August 2019}}</ref><ref name="nasa"/> رابرٽ نوئس جي مونولٿڪ مربوط سرڪٽ چِپ جي تياري ڪيترين ئي اهم ايجادن جي نتيجي ۾ ممڪن ٿي. انهن ۾ [[جين هورني]] جو [[پلينر عمل]] ۽ [[ڪرٽ ليهوويڪ]] جو [[پي–اين جنڪشن آئسوليشن]] شامل هئا. هورني جي ايجاد پاڻ به [[ڪارل فروش]] ۽ [[لنڪن ڊيرڪ]] جي سلڪون ڊاءِ آڪسائيڊ ماسڪنگ، سطحي تحفظ ۽ پاسيويشن بابت تحقيق،<ref name="patents.google.com">{{Cite patent|number=US2802760A|title=Oxidation of semiconductive surfaces for controlled diffusion|gdate=1957-08-13|invent1=Lincoln|invent2=Frosch|inventor1-first=Derick|inventor2-first=Carl J.|url=https://patents.google.com/patent/US2802760A}}</ref><ref name="iopscience.iop.org">{{cite journal |last1=Frosch |first1=C. J. |last2=Derick |first2=L |title=Surface Protection and Selective Masking during Diffusion in Silicon |journal=Journal of the Electrochemical Society |date=1957 |volume=104 |issue=9 |pages=547 |doi=10.1149/1.2428650 }}</ref><ref name="Lojek1202">{{cite book |last1=Lojek |first1=Bo |title=History of Semiconductor Engineering |date=2007 |publisher=[[Springer Science & Business Media]] |isbn=9783540342588 |page=120}}</ref> ۽ [[چارلس ايس فلر]]، [[جي. اي. ڊٽزنبرگر]] ۽ ٻين محققن جي سلڪون ۾ نجاستن جي ڦهلاء بابت ڪيل ڪم تي ٻڌل هئي.<ref>{{cite journal |last1=Fuller |first1=C. S. |last2=Ditzenberger |first2=J. A. |title=Diffusion of Lithium into Germanium and Silicon |journal=Physical Review |date=July 1953 |volume=91 |issue=1 |pages=193 |doi=10.1103/PhysRev.91.193 |bibcode=1953PhRv...91..193F }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Fuller |first1=C. S. |last2=Struthers |first2=J. D. |last3=Ditzenberger |first3=J. A. |last4=Wolfstirn |first4=K. B. |title=Diffusivity and Solubility of Copper in Germanium |journal=Physical Review |date=15 March 1954 |volume=93 |issue=6 |pages=1182–1189 |doi=10.1103/PhysRev.93.1182 |bibcode=1954PhRv...93.1182F }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Fuller |first1=C. S. |last2=Ditzenberger |first2=J. A. |title=Diffusion of Donor and Acceptor Elements in Silicon |journal=Journal of Applied Physics |date=May 1956 |volume=27 |issue=5 |pages=544–553 |doi=10.1063/1.1722419 |bibcode=1956JAP....27..544F }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Fuller |first1=C.S. |last2=Whelan |first2=J.M. |title=Diffusion, solubility, and electrical behavior of copper in gallium arsenide |journal=Journal of Physics and Chemistry of Solids |date=August 1958 |volume=6 |issue=2–3 |pages=173–177 |doi=10.1016/0022-3697(58)90091-X |bibcode=1958JPCS....6..173F }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Miller |first1=R. C. |last2=Savage |first2=A. |title=Diffusion of Aluminum in Single Crystal Silicon |journal=Journal of Applied Physics |date=December 1956 |volume=27 |issue=12 |pages=1430–1432 |doi=10.1063/1.1722283 |bibcode=1956JAP....27.1430M }}</ref> ڪلبي جي جرمينيم تي ٻڌل ڊزائن جي ابتڙ، نوئس جو ڊزائن [[سلڪون]] تي ٻڌل هو ۽ ان ۾ جين هورني جي پلينر عمل کي استعمال ڪيو ويو، جنهن سان چِپ جي اندر قابلِ اعتماد ايلومينيم برقي ڳانڍاپا ٺاهڻ ممڪن بڻيا. اڄڪلهه جا جديد مربوط سرڪٽ بنيادي طور نوئس جي مونولٿڪ ڊزائن تي ٻڌل آهن،<ref name="computerhistory1959"/><ref name="nasa"/> نه ته ڪلبي جي شروعاتي نموني تي. 1961ع کان 1965ع تائين [[ناسا]] جو [[اپولو پروگرام]] مربوط سرڪٽن جو دنيا ۾ سڀ کان وڏو واحد صارف هو.<ref name="eldon">{{cite book | last=Hall | first=Eldon C. | title=Journey to the Moon: The History of the Apollo Guidance Computer | publisher=American Institute of Aeronautics and Astronautics | series=Library of Flight | year=1996 | isbn=978-1-56347-185-8 | url=https://books.google.com/books?id=G8Dml1x55r0C | access-date=2023-10-05 | pages=18–19}}</ref> === ٽي ٽي ايل مربوط سرڪٽ === {{Main|ٽرانزسٽر–ٽرانزسٽر لاجڪ}} [[ٽرانزسٽر–ٽرانزسٽر لاجڪ]] (TTL) 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[جيمس ايل. بيوئي]] پاران [[ٽي آر ڊبليو انڪارپوريٽيڊ]] (TRW Inc.) ۾ ترقي ڏني وئي. 1970ع واري ڏهاڪي کان وٺي 1980ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين، TTL [[ڊجيٽل اليڪٽرانڪس|ڊجيٽل]] مربوط سرڪٽن جي غالب ٽيڪنالاجي بڻجي وئي.<ref>{{cite web |title=Computer Pioneers – James L. Buie |url=https://history.computer.org/pioneers/buie.html |website=[[IEEE Computer Society]] |access-date=25 May 2020}}</ref> [[File:Dov Frohman.jpg|thumb|[[ڊوو فروهمن]]، اسرائيلي برقي انجنيئر، جنهن 1969ع کان 1971ع جي وچ ۾ [[اي پي روم]] (EPROM) تيار ڪئي.]] ننڍن ڪمپيوٽرن ([[مني ڪمپيوٽر]]ن) ۽ [[مين فريم ڪمپيوٽر]]ن جي [[مرڪزي پروسيسنگ يونٽ]] (CPU) جي تعمير لاءِ درجنين TTL مربوط سرڪٽ استعمال ڪرڻ معياري طريقو هو. [[ڪمپيوٽر]]، جهڙوڪ [[آئي بي ايم 360]] مين فريم، [[پي ڊي پي-11]] مني ڪمپيوٽر ۽ ڊيسڪ ٽاپ [[ڊيٽاپائنٽ 2200]]، [[بائي پولر جنڪشن ٽرانزسٽر|بائي پولر]] مربوط سرڪٽن مان تيار ڪيا ويندا هئا،<ref name="tmx_shirriff" /> جيڪي يا ته TTL تي ٻڌل هوندا هئا يا وڌيڪ تيز [[ايميٽر-ڪپلڊ لاجڪ]] (ECL) استعمال ڪندا هئا. === موس مربوط سرڪٽ === {{Further|موسفيٽ جا استعمال#موس مربوط سرڪٽ}} {{See also|سيميڪنڊڪٽر پيماني جي مثالن جي فهرست|مخلوط-سگنل مربوط سرڪٽ|مور جو قانون|ٽن-رخي مربوط سرڪٽ|ٽرانزسٽر ڳڻپ|تمام وڏي پيماني واري مربوطي}} جديد [[مربوط سرڪٽ]] (IC) [[موسفيٽ|ڌاتو–آڪسائيڊ–سيميڪنڊڪٽر فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر]] (MOSFET) تي ٻڌل هوندا آهن، جنهن سان [[موس مربوط سرڪٽ]] (MOS IC) ٺهندا آهن.<ref name="Kuo">{{cite journal |last1=Kuo |first1=Yue |title=Thin Film Transistor Technology—Past, Present, and Future |journal=The Electrochemical Society Interface |date=1 January 2013 |volume=22 |issue=1 |pages=55–61 |doi=10.1149/2.F06131if |bibcode=2013ECSIn..22a..55K |url=https://www.electrochem.org/dl/interface/spr/spr13/spr13_p055_061.pdf }}</ref> موسفيٽ 1955ع کان 1960ع جي وچ ۾ [[بيل ليبز]] ۾ ترقي ڏنو ويو،<ref name="patents.google.com"/><ref>{{cite journal |last1=Huff |first1=Howard |last2=Riordan |first2=Michael |title=Frosch and Derick: Fifty Years Later (Foreword) |journal=The Electrochemical Society Interface |date=September 2007 |volume=16 |issue=3 |pages=29 |doi=10.1149/2.F02073IF }}</ref><ref name="iopscience.iop.org"/><ref>{{cite book |last1=Kahng |first1=D. |title=Semiconductor Devices: Pioneering Papers |chapter=Silicon-Silicon Dioxide Surface Device |date=1991 |pages=583–596 |doi=10.1142/9789814503464_0076 |isbn=978-981-02-0209-5 }}</ref><ref>{{Cite book |last=Lojek |first=Bo |title=History of Semiconductor Engineering |date=2007 |publisher=Springer |isbn=978-3-540-34258-8 |location=Berlin, Heidelberg |page=321}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Ligenza |first1=J.R. |last2=Spitzer |first2=W.G. |title=The mechanisms for silicon oxidation in steam and oxygen |journal=Journal of Physics and Chemistry of Solids |date=July 1960 |volume=14 |pages=131–136 |doi=10.1016/0022-3697(60)90219-5 |bibcode=1960JPCS...14..131L }}</ref><ref name="Lojek1202"/> جنهن سان وڌيڪ [[تمام وڏي پيماني واري مربوطي|گهڻي ڪثافت]] وارا مربوط سرڪٽ ٺاهڻ ممڪن ٿيا.<ref name="computerhistory-transistor">{{cite web |title=Who Invented the Transistor? |last=Laws |first=David |url=https://www.computerhistory.org/atchm/who-invented-the-transistor/ |website=[[Computer History Museum]] |date=4 December 2013 }}</ref> [[بائي پولر جنڪشن ٽرانزسٽر|بائي پولر ٽرانزسٽر]]ن جي ابتڙ، جن ۾ [[پي–اين جنڪشن آئسوليشن]] لاءِ اضافي مرحلا گهربل هوندا هئا، موسفيٽس کي اهڙن اضافي قدمن کان سواءِ آساني سان هڪ ٻئي کان الڳ ڪري سگهجي پيو.<ref name="Bassett53">{{cite book |last1=Bassett |first1=Ross Knox |title=To the Digital Age: Research Labs, Start-up Companies, and the Rise of MOS Technology |date=2002 |publisher=[[Johns Hopkins University Press]] |isbn=978-0-8018-6809-2 |pages=53–4 |url=https://books.google.com/books?id=Qge1DUt7qDUC&pg=PA53}}</ref> مربوط سرڪٽن لاءِ هن فائدي کي 1961ع ۾ پهريون ڀيرو [[ڊاون ڪاهنگ]] اجاگر ڪيو.<ref name="Bassett22">{{cite book |last1=Bassett |first1=Ross Knox |title=To the Digital Age: Research Labs, Start-up Companies, and the Rise of MOS Technology |date=2007 |publisher=[[Johns Hopkins University Press]] |isbn=9780801886393 |pages=22–25 |url=https://books.google.com/books?id=UUbB3d2UnaAC&pg=PA22}}</ref> [[آئي اي اي اي سنگ ميلن جي فهرست]] ۾ 1958ع جو ڪلبي جو پهريون مربوط سرڪٽ،<ref>{{cite web |url=https://www.ieeeghn.org/wiki/index.php/Milestones:First_Semiconductor_Integrated_Circuit_%28IC%29,_1958 |title=Milestones:First Semiconductor Integrated Circuit (IC), 1958 |work=IEEE Global History Network |publisher=IEEE |access-date=3 August 2011}}</ref> 1959ع ۾ هورني جو [[پلينر عمل]] ۽ نوئس جو پلينر مربوط سرڪٽ شامل آهن.<ref>{{Cite web|url=https://ethw.org/Milestones:List_of_IEEE_Milestones|title=Milestones:List of IEEE Milestones |website=Engineering and Technology History Wiki|date=9 December 2020 }}</ref> تيار ڪيل سڀ کان پهريون تجرباتي موس مربوط سرڪٽ 16 ٽرانزسٽرن واري چِپ هئي، جيڪا 1962ع ۾ [[آر سي اي ڪارپوريشن|آر سي اي]] ۾ فريڊ هائيمَن ۽ اسٽيون هوفسٽين تيار ڪئي.<ref name="computerhistory-digital">{{cite web |title=Tortoise of Transistors Wins the Race – CHM Revolution |url=https://www.computerhistory.org/revolution/digital-logic/12/279 |website=[[Computer History Museum]] |access-date=22 July 2019}}</ref> بعد ۾ [[جنرل مائڪرو اليڪٽرانڪس]] 1964ع ۾ پهريون تجارتي موس مربوط سرڪٽ متعارف ڪرايو،<ref name="computerhistory1964">{{cite web|url=https://www.computerhistory.org/semiconductor/timeline/1964-Commecial.html|title=1964 – First Commercial MOS IC Introduced|website=[[Computer History Museum]]}}</ref> جيڪو 120 ٽرانزسٽرن تي ٻڌل [[شفٽ رجسٽر]] هو ۽ رابرٽ نارمن تيار ڪيو هو.<ref name="computerhistory-digital"/> 1964ع تائين موس چِپن ۾ [[ٽرانزسٽر ڪثافت]] وڌيڪ ۽ پيداوار جي قيمت [[بائي پولر جنڪشن ٽرانزسٽر|بائي پولر]] چِپن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ٿي چڪي هئي. [[مور جو قانون]] مطابق موس چِپن جي پيچيدگي وڌيڪ وڌندي رهي، جنهن جي نتيجي ۾ 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين هڪ ئي موس چِپ تي سوين [[ٽرانزسٽر]]ن سان [[وڏي پيماني واري مربوطي]] (LSI) ممڪن ٿي.<ref name="ieee">{{cite journal |last1=Shirriff |first1=Ken |title=The surprising story of the first microprocessors |journal=IEEE Spectrum |date=September 2016 |volume=53 |issue=9 |pages=48–54 |doi=10.1109/MSPEC.2016.7551353 }}</ref> {{anchor|The self-aligned gate}} 1967ع ۾ [[بيل ليبز]] ۾ رابرٽ ڪروِن، [[ڊونلڊ ايل. ڪلائن|ڊونلڊ ڪلائن]] ۽ جان ساريس طرفان [[سيلف-الائنڊ گيٽ]] (سلڪون-گيٽ) موسفيٽ جي ترقي کان پوءِ،<ref>{{cite web |title=1968: Silicon Gate Technology Developed for ICs |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/silicon-gate-technology-developed-for-ics/ |website=[[Computer History Museum]] |access-date=22 July 2019}}</ref> [[سيلف-الائنڊ گيٽ]]ن سان پهرين [[سلڪون-گيٽ]] موس مربوط سرڪٽ ٽيڪنالاجي 1968ع ۾ [[فيئرچائلڊ سيميڪنڊڪٽر]] ۾ [[فيڊريڪو فيگن]] تيار ڪئي، جيڪا سڀني جديد [[سي موس]] مربوط سرڪٽن جو بنياد بڻجي.<ref>{{cite web |title=1968: Silicon Gate Technology Developed for ICs |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/silicon-gate-technology-developed-for-ics/ |website=The Silicon Engine |publisher=[[Computer History Museum]] |access-date=13 October 2019}}</ref> [[ڪمپيوٽنگ]] ۾ موس LSI چِپن جو استعمال پهرين [[مائڪرو پروسيسر]]ن جو بنياد بڻيو، ڇاڪاڻ⁠تہ انجنيئرن محسوس ڪرڻ شروع ڪيو ته مڪمل [[ڪمپيوٽر پروسيسر]] کي هڪ ئي موس LSI چِپ تي رکي سگهجي ٿو. انهيءَ سان 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين مائڪرو پروسيسر ۽ [[مائڪرو ڪنٽرولر]] جي ايجادن جو رستو کليو.<ref name="ieee"/> 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ موس مربوط سرڪٽ ٽيڪنالاجي هڪ چِپ تي 10,000 کان وڌيڪ ٽرانزسٽرن واري [[تمام وڏي پيماني واري مربوطي]] (VLSI) کي ممڪن بڻايو.<ref>{{cite journal |last1=Hittinger |first1=William C. |title=Metal–Oxide–Semiconductor Technology |journal=Scientific American |date=1973 |volume=229 |issue=2 |pages=48–59 |jstor=24923169 |doi=10.1038/scientificamerican0873-48 |bibcode=1973SciAm.229b..48H }}</ref> شروعات ۾ موس تي ٻڌل ڪمپيوٽر صرف انهن حالتن ۾ مناسب سمجهيا ويندا هئا، جتي تمام گهڻي ڪثافت گهربل هجي، جهڙوڪ [[فضائي صنعت]] ۽ [[پاڪيٽ ڪيلڪيوليٽر]]. مڪمل طور تي TTL مان ٺهيل ڪمپيوٽر، جهڙوڪ 1970ع جو [[ڊيٽاپائنٽ 2200]]، 1980ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين هڪ-چِپ موس مائڪرو پروسيسرن، جهڙوڪ 1972ع جي [[انٽيل 8008]]، جي ڀيٽ ۾ تمام تيز ۽ وڌيڪ طاقتور هئا.<ref name="tmx_shirriff">{{cite web | title=The Texas Instruments TMX 1795: the (almost) first, forgotten microprocessor | website=Ken Shirriff's blog | date=1970-10-25 | url=https://www.righto.com/2015/05/the-texas-instruments-tmx-1795-first.html }}</ref> مربوط سرڪٽ ٽيڪنالاجي ۾ واڌ، خاص طور [[سيميڪنڊڪٽر ڊوائيس جي تياري|ننڍن نقشوي جزن]] ۽ وڏين چِپن، مربوط سرڪٽ ۾ [[موس ٽرانزسٽر]]ن جي [[ٽرانزسٽر ڳڻپ|تعداد]] کي هر ٻن سالن ۾ ٻيڻو ڪرڻ ممڪن بڻايو. هن رجحان کي [[مور جو قانون]] چيو ويندو آهي. مور شروع ۾ چيو هو ته اهو تعداد هر سال ٻيڻو ٿيندو، پر 1975ع ۾ هن پنهنجي دعويٰ کي هر ٻن سالن تائين تبديل ڪيو.<ref>{{Cite web|url=https://www.cnet.com/news/moores-law-to-roll-on-for-another-decade/|title=Moore's Law to roll on for another decade|last=Kanellos|first=Michael|website=CNET|date=February 11, 2003}}</ref> هن وڌندڙ گنجائش کي قيمت گهٽائڻ ۽ ڪارڪردگي وڌائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو. عام طور، جيئن جيئن نقشوي جزن جي ماپ گهٽجي ٿي، مربوط سرڪٽ جي لڳ ڀڳ هر ڪارڪردگي بهتر ٿيندي آهي. هر ٽرانزسٽر جي قيمت ۽ هر ٽرانزسٽر جي [[گهٽ-توانائي اليڪٽرانڪس|سوئچنگ توانائي جو استعمال]] گهٽجي ويندو آهي، جڏهن ته [[ڪمپيوٽر يادگيري|يادگيري جي گنجائش]] ۽ [[ڪلاڪ رفتار|رفتار]] وڌي ويندي آهي. اهي لاڳاپا [[ڊينارڊ اسڪيلنگ]]، يعني [[موسفيٽ اسڪيلنگ]]، ذريعي بيان ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite news |last1=Davari |first1=Bijan |first2=Robert H. |last2=Dennard |first3=Ghavam G. |last3=Shahidi |title=CMOS scaling for high performance and low power-the next ten years |journal=Proceedings of the IEEE |volume=83 |issue=4 |year=1995 |pages=595–606 |url=http://www.cisl.columbia.edu/courses/spring-2002/ee6930/papers/high_perform_scaling.pdf |archive-date=5 January 2017 |access-date=13 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170105235836/http://www.cisl.columbia.edu/courses/spring-2002/ee6930/papers/high_perform_scaling.pdf |url-status=dead }}</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ رفتار، گنجائش ۽ توانائي جي استعمال ۾ بهتري آخري استعمال ڪندڙ کي واضح طور محسوس ٿيندي آهي، تنهنڪري ٺاهيندڙ ڪمپنين ۾ وڌيڪ باريڪ هندسي جوڙجڪون استعمال ڪرڻ لاءِ سخت مقابلو رهيو آهي. سالن دوران ٽرانزسٽرن جي ماپ 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ڏهن کان وڌيڪ [[مائڪرون]]ن مان گهٽجي 2017ع ۾ 10 [[نينو ميٽر]] تائين پهتي،<ref>{{Cite web|url=https://news.samsung.com/global/qualcomm-and-samsung-collaborate-on-10nm-process-technology-for-the-latest-snapdragon-835-mobile-processor|title=Qualcomm and Samsung Collaborate on 10nm Process Technology for the Latest Snapdragon 835 Mobile Processor|website=Samsung Newsroom|access-date=2017-02-11}}</ref> جنهن سان في يونٽ ايراضيءَ ۾ ٽرانزسٽرن جي تعداد ۾ لڳ ڀڳ هڪ ملين ڀيرا واڌ آئي. 2016ع تائين عام چِپن جي ايراضي ڪجهه چورس [[ملي ميٽر]]ن کان لڳ ڀڳ 600&nbsp;mm² تائين هئي، ۽ هر چورس ملي ميٽر ۾ 25 ملين تائين [[ٽرانزسٽر]] شامل ٿي سگهندا هئا.<ref name=Pascal>{{cite web |url=https://devblogs.nvidia.com/parallelforall/inside-pascal/ |title=Inside Pascal: NVIDIA's Newest Computing Platform|date=2016-04-05|publisher=Nvidia}} 15,300,000,000 transistors in 610 mm².</ref> نقشوي جزن جي متوقع گهٽتائي ۽ لاڳاپيل شعبن ۾ گهربل ترقي بابت ڪيترن سالن تائين [[سيميڪنڊڪٽرن لاءِ بين الاقوامي ٽيڪنالاجي روڊ ميپ]] (ITRS) اڳڪٿي ڪندو رهيو. آخري ITRS 2016ع ۾ جاري ٿيو، ۽ هاڻي ان جي جاءِ [[ڊوائيسن ۽ نظامن لاءِ بين الاقوامي روڊ ميپ]] وٺي رهيو آهي.<ref>{{cite web |title=International Roadmap for Devices and Systems |publisher=IEEE |year=2016 |url=https://rebootingcomputing.ieee.org/images/files/pdf/rc_irds.pdf}}</ref> شروعات ۾ مربوط سرڪٽ صرف اليڪٽرانڪ ڊوائيس هئا. مربوط سرڪٽن جي ڪاميابي سبب ٻين ٽيڪنالاجين کي پڻ انهن سان گڏ مربوط ڪرڻ جون ڪوششون شروع ٿيون، ته جيئن ننڍي سائيز ۽ گهٽ قيمت جا ساڳيا فائدا حاصل ڪري سگهجن. انهن ٽيڪنالاجين ۾ ميڪانيڪي ڊوائيس، نظريات ۽ سينسر شامل آهن. * [[چارج-ڪپلڊ ڊوائيس]] ۽ ان سان ويجهڙائي رکندڙ [[فعال-پڪسل سينسر]] اهڙيون چِپون آهن جيڪي [[روشني]] لاءِ حساس هونديون آهن. انهن سائنسي، طبي ۽ صارفين جي استعمال ۾ [[فوٽوگرافي فلم]] جي جاءِ وڏي حد تائين والاري ورتي آهي. هر سال اهڙيون اربين ڊوائيسون موبائل فونن، ٽيبليٽن ۽ ڊجيٽل ڪيمرائن جهڙين شين ۾ استعمال لاءِ تيار ڪيون وڃن ٿيون. مربوط سرڪٽن جي هن ذيلي شعبي کي 2009ع ۾ [[طبيعات جو نوبل انعام]] مليو.<ref name=CcdNobel>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 2009 | url = https://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2009/index.html | publisher = Nobel Foundation | date = 2009-10-06 | access-date = 2009-10-06}}.</ref> * بجلي سان هلندڙ تمام ننڍا ميڪانيڪي اوزار پڻ چِپن تي مربوط ڪري سگهجن ٿا، جنهن کي [[خرد برقي-ميڪانيڪي نظام]] (MEMS) چيو وڃي ٿو. هي ڊوائيس 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ تيار ڪيا ويا<ref>{{cite conference |title=A decade of MEMS and its future |last=Fujita |first=H. |conference=Tenth Annual International Workshop on Micro Electro Mechanical Systems |year=1997 |doi=10.1109/MEMSYS.1997.581729 }}</ref> ۽ اڄ مختلف تجارتي ۽ فوجي استعمالن ۾ ڪم اچن ٿا. انهن جا مثال [[ڊي ايل پي پروجيڪٽر]]، [[انڪجيٽ پرنٽر]]، [[ايڪسيليروميٽر]] ۽ [[ميمز جائيروسڪوپ]] آهن، جيڪي گاڏين جي [[ايئر بيگ]] کي فعال ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. * 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان وٺي سلڪون چِپن ۾ نظرياتي ڪارڪردگي ([[نظرياتي ڪمپيوٽنگ]]) کي مربوط ڪرڻ تي علمي تحقيق ۽ صنعت ٻنهي ۾ سرگرمي سان ڪم ٿي رهيو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ سلڪون تي ٻڌل مربوط نظرياتي ٽرانسيور ڪاميابي سان تجارتي طور تيار ڪيا ويا آهن. اهي نظرياتي اوزارن (ماڊيوليٽر، ڊٽيڪٽر ۽ رُوٽنگ) کي CMOS تي ٻڌل اليڪٽرانڪس سان گڏ ڪن ٿا.<ref>{{cite journal|last = Narasimha |first=A. |title = A 40-Gb/s QSFP optoelectronic transceiver in a 0.13 µm CMOS silicon-on-insulator technology|year = 2008|journal = Proceedings of the Optical Fiber Communication Conference (OFC)|page = OMK7|url=http://www.opticsinfobase.org/abstract.cfm?URI=OFC-2008-OMK7|display-authors=etal}}</ref> [[فوٹونڪ مربوط سرڪٽ]] پڻ تيار ڪيا پيا وڃن، جهڙوڪ [[لائيٽيليجنس]] جو PACE (فوٽونڪ ارٿميٽڪ ڪمپيوٽنگ انجن)، جيڪو [[فوٹونڪس]] نالي اڀرندڙ شعبي تي ٻڌل آهي.<ref>{{cite web | url=https://physicsworld.com/a/optical-chipmaker-focuses-on-high-performance-computing/ | title=Optical chipmaker focuses on high-performance computing | date=7 April 2022 }}</ref> * مربوط سرڪٽ [[سينسر]]ن جي استعمال لاءِ [[طبي امپلانٽ]] ۽ ٻين [[حياتي-اليڪٽرانڪس|حياتي-اليڪٽرانڪ]] ڊوائيسن ۾ پڻ تيار ڪيا پيا وڃن.<ref name=Birkholz2015>{{cite journal | url = https://www.researchgate.net/publication/282052331 | title = Technology modules from micro- and nano-electronics for the life sciences | journal = WIREs Nanomedicine and Nanobiotechnology | volume = 8 |issue=3 | pages = 355–377 | year = 2016 | doi = 10.1002/wnan.1367 |pmid=26391194 | last1 = Birkholz | first1 = M. | last2 = Mai | first2 = A. | last3 = Wenger | first3 = C. | last4 = Meliani | first4 = C. | last5 = Scholz | first5 = R. }}</ref> اهڙن حياتياتي ماحولن ۾ ظاهر ٿيل سيميڪنڊڪٽر مواد کي [[زنگ لڳڻ]] يا [[حياتي تنزلي]] کان بچائڻ لاءِ خاص بندش واريون ٽيڪنالاجيون استعمال ڪرڻيون پونديون آهن.<ref name="Graham2011">{{cite journal | title = Commercialisation of CMOS Integrated Circuit Technology in Multi-Electrode Arrays for Neuroscience and Cell-Based Biosensors | journal = Sensors | volume = 11 |issue=5 | pages = 4943–4971 | year = 2011 | doi = 10.3390/s110504943 |pmid=22163884 |pmc=3231360 | last1 = Graham | first1 = Anthony H. D. | last2 = Robbins | first2 = Jon | last3 = Bowen | first3 = Chris R. | last4 = Taylor | first4 = John | bibcode = 2011Senso..11.4943G | doi-access = free }}</ref> 2018ع مطابق، تقريباً سڀئي [[ٽرانزسٽر]] [[موسفيٽ]] هوندا آهن، جيڪي سلڪون جي هڪ چِپ جي هڪ پاسي، هموار ٻه-رخي [[پلينر عمل]] ذريعي، هڪ ئي پرت ۾ تيار ڪيا ويندا آهن. محققن ڪيترن ئي اميدوار متبادل طريقن جا نمونا تيار ڪيا آهن، جهڙوڪ: * [[ٽن-رخي مربوط سرڪٽ]] (3DIC) ٺاهڻ لاءِ ٽرانزسٽرن جون گهڻيون پرتون هڪ ٻئي مٿان رکڻ جا مختلف طريقا، جهڙوڪ [[ٿرو-سلڪون وِيا]]، "مونولٿڪ 3D"، اسٽيڪ ٿيل وائر بانڊنگ ۽ ٻيا طريقا.<ref>{{cite web |last=Or-Bach |first=Zvi |date=December 23, 2013 |url=http://semimd.com/blog/2013/12/23/why-soi-is-the-future-technology-of-semiconductors/ |title=Why SOI is the Future Technology of Semiconductors |website=Semiconductor Manufacturing & Design Community |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129104851/http://semimd.com/blog/2013/12/23/why-soi-is-the-future-technology-of-semiconductors/ |archive-date=29 November 2014 |url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web | title=Samsung's Eight-Stack Flash Shows up in Apple's iPhone 4 | website=Siliconica | date=2010-09-13 | url=https://sst.semiconductor-digest.com/chipworks_real_chips_blog/2010/09/13/samsungs-eight-stack-flash-shows-up-in-apples-iphone-4/}}</ref> * ٻين موادن مان ٺهيل ٽرانزسٽر، جهڙوڪ [[گرافين ٽرانزسٽر]]، [[موليبڊينائيٽ ٽرانزسٽر]]، [[ڪاربان نينوٽيوب فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر]]، [[گيليم نائٽرائيڊ ٽرانزسٽر]]، [[نانووائر اليڪٽرانڪ ڊوائيس]] ۽ [[نامياتي فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر]] وغيره. * سلڪون جي ننڍڙي گولي جي پوري سطح تي ٽرانزسٽر تيار ڪرڻ.<ref>{{cite journal|url=http://www.natureinterface.com/e/ni07/P058-059/|title=Spherical semiconductor radio temperature sensor|journal=Nature Interface|year=2002|pages=58–59|volume=7|author=Yamatake Corporation|archive-url=https://web.archive.org/web/20090107144008/http://www.natureinterface.com/e/ni07/P058-059/|archive-date=7 January 2009}}</ref><ref>{{cite web|last=Takeda|first=Nobuo|title=MEMS applications of Ball Semiconductor Technology|url=http://asia.stanford.edu/events/spring01/slides/takedaslides.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20150101122744/http://asia.stanford.edu/events/spring01/slides/takedaslides.pdf|archive-date=2015-01-01}}</ref> * بنيادي سطح ۾ تبديليون، جيئن [[لچڪدار ٽرانزسٽر]] تيار ڪري [[لچڪدار ڊسپلي]] يا ٻين [[لچڪدار اليڪٽرانڪس]] لاءِ استعمال، جيڪو مستقبل ۾ [[رول-اوَي ڪمپيوٽر]] جو سبب بڻجي سگهي ٿو. ٽرانزسٽرن کي وڌيڪ ننڍو بڻائڻ جيئن جيئن ڏکيو ٿيندو پيو وڃي، تيئن ڪمپنيون ڪارڪردگي وڌائڻ ۽ سائيز گهٽائڻ لاءِ [[گهڻ-چِپ ماڊيول]]، [[چپليٽ]]، [[ٽن-رخي مربوط سرڪٽ]]، [[پيڪيج آن پيڪيج]]، [[وڏي بينڊوڊٿ يادگيري]] ۽ [[ٿرو-سلڪون وِيا]] سان گڏ چِپن کي هڪ ٻئي مٿان رکڻ واريون ٽيڪنالاجيون استعمال ڪري رهيون آهن، بغير ٽرانزسٽرن جي سائيز گهٽائڻ جي. گڏيل طور انهن ٽيڪنالاجين کي [[ترقي يافته پيڪيجنگ (سيميڪنڊڪٽر)|ترقي يافته پيڪيجنگ]] چيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web|url=https://semiengineering.com/knowledge_centers/packaging/advanced-packaging/|title=Advanced Packaging}}</ref> ترقي يافته پيڪيجنگ بنيادي طور 2.5D ۽ 3D پيڪيجنگ ۾ ورهايل آهي. 2.5D ۾ گهڻ-چِپ ماڊيول جهڙا طريقا شامل آهن، جڏهن ته 3D ۾ اهڙا طريقا شامل آهن، جن ۾ مختلف ڊائي هڪ ٻئي مٿان رکيا ويندا آهن، جهڙوڪ پيڪيج آن پيڪيج ۽ وڏي بينڊوڊٿ يادگيري. انهن سڀني طريقن ۾ هڪ ئي پيڪيج اندر ٻه يا وڌيڪ ڊائي شامل هوندا آهن.<ref>{{Cite web|url=https://semiengineering.com/knowledge_centers/packaging/advanced-packaging/2-5d-ic/|title=2.5D|work=Semiconductor Engineering}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://semiengineering.com/knowledge_centers/packaging/advanced-packaging/3d-ics/|title=3D ICs|work=Semiconductor Engineering}}</ref><ref>{{cite web | title=Chiplet | website=WikiChip | date=2021-02-28 | url=https://en.wikichip.org/wiki/chiplet }}</ref><ref>{{Cite magazine|url=https://www.wired.com/story/keep-pace-moores-law-chipmakers-turn-chiplets/|title=To Keep Pace With Moore's Law, Chipmakers Turn to 'Chiplets'|magazine=Wired|date=11 June 2018}}</ref><ref>{{cite web | last=Schodt | first=Christopher | title=This is the year of the CPU 'chiplet' | website=Engadget | date=2019-04-16 | url=https://www.engadget.com/2019-04-16-upscaled-cpu-chiplet.html }}</ref> ان کان علاوه، [[3D نند]] (3D NAND)، جهڙيون ٽيڪنالاجيون هڪ ئي ڊائي تي گهڻيون پرتون رکن ٿيون. مربوط سرڪٽن ۾ ٿڌڪ جي ڪارڪردگي بهتر ڪرڻ لاءِ مائڪرو فلوئڊڪ ٿڌڪ شامل ڪرڻ جون ٽيڪنالاجيون پڻ ڏيکاريون ويون آهن،<ref>{{cite web | url=https://spectrum.ieee.org/codesigning-electronics-and-microfluidics-for-a-cooling-boost | title=Building Power Electronics with Microscopic Plumbing Could Save Enormous Amounts of Money |website=IEEE Spectrum }}</ref> جڏهن ته پيلٽيئر حرارتي-برقي ٿڌڪار، سولڊر بمپن تي لڳل ٿڌڪار، ۽ صرف گرمي خارج ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ حرارتي سولڊر بمپ [[فلپ-چِپ]] ٽيڪنالاجي ۾ پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web | url=https://arstechnica.com/gadgets/2008/01/startup-shrinks-the-peltier-cooler-and-puts-it-inside-the-chip-package/ | title=Startup shrinks Peltier cooler, puts it in the chip package |website=Ars Technica | date=10 January 2008 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://sst.semiconductor-digest.com/2005/07/wire-bond-vs-flip-chip-packaging/ | title=Wire Bond Vs. Flip Chip Packaging |magazine=Semiconductor Digest | date=10 December 2016 }}</ref> == ڊزائن == {{main|اليڪٽرانڪ ڊزائن خودڪاري|هارڊويئر وضاحت ٻولي|مربوط سرڪٽ جي ڊزائن}} [[File:Siliconchip by shapeshifter.png|right|thumb|هموار ڪيل [[ٽامي جا باهمي ڳانڍاپا|ٽامي جي باهمي ڳانڍاپن]] جي چئن پرتَن مان گذرندڙ هڪ مربوط سرڪٽ جي مجازي تفصيل، جيڪا [[پولي سلڪون]] (گلابي)، ويلز (ڀورو) ۽ سبسٽريٽ (سائو) تائين ڏيکاريل آهي.]] پيچيده [[مربوط سرڪٽ جي ڊزائن|مربوط سرڪٽ جي ڊزائن]] ۽ ان جي ترقي جي قيمت تمام گهڻي هوندي آهي، جيڪا عام طور ڪروڙين آمريڪي ڊالرن تائين پهچي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |title=FinFET Rollout Slower Than Expected |url=https://semiengineering.com/finfet-rollout-slower-than-expected/ |publisher=Semiconductor Engineering |date=16 April 2015 |last=LaPedus |first=Mark }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Basu |first1=Joydeep |title=From Design to Tape-out in SCL 180 nm CMOS Integrated Circuit Fabrication Technology |journal=IETE Journal of Education |date=9 October 2019 |volume=60 |issue=2 |pages=51–64 |doi=10.1080/09747338.2019.1657787 |arxiv=1908.10674 }}</ref> تنهنڪري اقتصادي طور اهو صرف تڏهن فائديمند هوندو آهي، جڏهن مربوط سرڪٽ وڏي پيماني تي تيار ڪيا وڃن، جيئن [[غير ورجائندڙ انجنيئرنگ]] (NRE) جا خرچ لکين پيداوار وارن يونٽن تي ورهائي سگهجن. جديد سيميڪنڊڪٽر چِپن ۾ اربين جزا شامل هوندا آهن، تنهنڪري انهن کي هٿ سان ڊزائن ڪرڻ عملي طور ناممڪن آهي. ڊزائنرن جي مدد لاءِ سافٽويئر اوزار لازمي بڻجي ويا آهن. [[اليڪٽرانڪ ڊزائن خودڪاري]] (EDA)، جنهن کي [[اليڪٽرانڪ ڪمپيوٽر جي مدد سان ڊزائن]] (ECAD) پڻ چيو ويندو آهي،<ref>{{cite web|title=About the EDA Industry|url=http://www.edac.org/industry|publisher=[[Electronic Design Automation Consortium]]|access-date=29 July 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150802073506/http://www.edac.org/industry|archive-date=2 August 2015}}</ref> [[سافٽويئر اوزار]]ن جو اهڙو مجموعو آهي، جيڪو [[اليڪٽرانڪس|اليڪٽرانڪ نظامن]]، خاص طور مربوط سرڪٽن، جي ڊزائن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. اهي اوزار گڏجي [[ڊزائن جو وهڪرو (اي ڊي اي)|ڊزائن وهڪري]] ۾ ڪم ڪندا آهن، جنهن ذريعي انجنيئر مڪمل سيميڪنڊڪٽر چِپن جي ڊزائن، تصديق ۽ تجزيي جا مرحلا مڪمل ڪندا آهن. جديد EDA اوزارن مان ڪيترائي [[مصنوعي ذهانت]] (AI) پڻ استعمال ڪن ٿا، جنهن سان انجنيئرن جو وقت بچي ٿو ۽ چِپن جي ڪارڪردگي بهتر ٿئي ٿي. == قسم == [[File:AD570JD.jpg|thumb|[[اينالاگ کان ڊجيٽل ڪنورٽر|اينالاگ کان ڊجيٽل (A/D) ڪنورٽر]] آءِ سي، [[ڊيوئل اِن-لائين پيڪيج]] (DIP) ۾]] انٽيگريٽيڊ سرڪٽن کي عام طور تي [[اينالاگ سرڪٽ|اينالاگ]]،<ref>{{cite book |title=Analysis and Design of Analog Integrated Circuits |last1=Gray |first1=Paul R. |last2=Hurst |first2=Paul J. |last3=Lewis |first3=Stephen H. |last4=Meyer |first4=Robert G. |isbn=978-0-470-24599-6 |publisher=Wiley |year=2009 }}</ref> [[ڊجيٽل سرڪٽ|ڊجيٽل]]<ref>{{cite book |title=Digital Integrated Circuits |last1=Rabaey |first1=Jan M. |last2=Chandrakasan |first2=Anantha |last3=Nikolic |first3=Borivoje |isbn=978-0-13-090996-1 |publisher=Pearson |year=2003 |url=https://archive.org/details/agilesoftwaredev00robe |edition=2nd }}</ref> ۽ [[مليل-سگنل انٽيگريٽيڊ سرڪٽ|مليل-سگنل]] قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو،<ref>{{cite book |title=CMOS: Mixed-Signal Circuit Design |last=Baker |first=Jacob |publisher=Wiley |isbn=978-0-470-29026-2 |year=2008}}</ref> جن ۾ هڪ ئي آءِ سي تي اينالاگ ۽ ڊجيٽل سگنلن جو استعمال ٿيندو آهي. ڊجيٽل انٽيگريٽيڊ سرڪٽن ۾ اربين<ref name=Pascal/> [[لاجڪ گيٽ]]، [[فلپ-فلاپ (اليڪٽرانڪس)|فلپ-فلاپ]]، [[ملٽي پليڪسر]] ۽ ٻيا سرڪٽ صرف چند چورس ملي ميٽرن جي ايراضيءَ ۾ شامل ٿي سگهن ٿا. انهن سرڪٽن جي ننڍڙي جسامت سبب وڌيڪ رفتار، گهٽ بجلي جي ضايع ٿيڻ ۽ بورڊ-سطح واري انضمام جي ڀيٽ ۾ گهٽ [[پيداوار جي لاڳت]] حاصل ٿئي ٿي. اهڙا ڊجيٽل آءِ سي، جهڙوڪ [[مائڪرو پروسيسر]]، [[ڊجيٽل سگنل پروسيسر|ڊي ايس پي]] ۽ [[مائڪرو ڪنٽرولر]]، [[بولين الجبرا]] استعمال ڪندي [[ٻٽو عددي سرشتو|"هڪ" ۽ "صفر" وارن سگنلن]] تي عمل ڪندا آهن. [[File:Intel 8742 153056995.jpg|right|thumb|انٽيل [[Intel MCS-48|8742]] جي [[ڊاءِ (انٽيگريٽيڊ سرڪٽ)|ڊاءِ]]، هڪ 8-بِٽ [[NMOS لاجڪ|اين موس]] [[مائڪرو ڪنٽرولر]]، جنهن ۾ 12&nbsp;MHz تي هلندڙ [[سي پي يو]]، 128 بائيٽ [[رام]]، 2048 بائيٽ [[اي پي روم]] ۽ [[انپٽ/آئوٽ پٽ|I/O]] ساڳئي چپ تي شامل آهن]] سڀ کان وڌيڪ ترقي يافته انٽيگريٽيڊ سرڪٽن ۾ [[مائڪرو پروسيسر]] يا '''[[پروسيسر ڪور|ڪور]]''' شامل آهن، جيڪي ذاتي ڪمپيوٽرن، موبائل فونن ۽ ٻين اوزارن ۾ استعمال ٿيندا آهن. ڪيترائي ڪور هڪ ئي آءِ سي يا چپ تي گڏ ڪري سگهجن ٿا. ڊجيٽل [[ڪمپيوٽر ميموري|ميموري چپس]] ۽ [[ايپليڪيشن-مخصوص انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] (ASICs) انٽيگريٽيڊ سرڪٽن جي ٻين خاندانن جا مثال آهن. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ [[پروگراميبل لاجڪ ڊوائيس]] تيار ڪيا ويا. انهن ڊوائيسن ۾ اهڙا سرڪٽ هوندا آهن، جن جي منطقي ڪارڪردگي ۽ رابطن کي انٽيگريٽيڊ سرڪٽ ٺاهيندڙ جي بدران استعمال ڪندڙ پاڻ پروگرام ڪري سگهي ٿو. ان سان هڪ چپ کي مختلف LSI قسم جي ڪمن، جهڙوڪ [[لاجڪ گيٽ]]، [[ايڊر (اليڪٽرانڪس)|ايڊر]] ۽ [[پروسيسر رجسٽر|رجسٽر]]، لاءِ پروگرام ڪري سگهجي ٿو. پروگرام ڪرڻ جون مختلف صورتون آهن: اهڙا ڊوائيس جيڪي [[پروگراميبل ريڊ-اونلي ميموري|صرف هڪ ڀيرو پروگرام]] ٿي سگهن ٿا، اهڙا جيڪي [[اي پي روم|بالاءِ بنفشي روشني (UV)]] سان مٽائي ٻيهر پروگرام ڪري سگهجن ٿا، اهڙا جيڪي [[فليش ميموري]] ذريعي ٻيهر پروگرام ٿي سگهن ٿا، ۽ [[فيلڊ-پروگراميبل گيٽ ايري]] (FPGA)، جن کي ڪنهن به وقت، حتيٰ هلندڙ حالت دوران به، پروگرام ڪري سگهجي ٿو. 2016ع تائين جديد FPGA لکين گيٽن جي برابر عملدرآمد ڪري سگهن ٿا ۽ [[ڪلاڪ جي رفتار|فريڪوئنسين]] 1 [[گيگا هرٽز|GHz]] تائين حاصل ڪري سگهن ٿا.<ref name="Altera">{{cite news |url = https://www.altera.com/en_US/pdfs/literature/hb/stratix-10/s10-overview.pdf |title = Stratix 10 Device Overview |work = [[الٽيرا]] |date = 12 December 2015 }}</ref> اينالاگ آءِ سي، جهڙوڪ [[سينسر]]، [[پاور نيٽورڪ ڊيزائن (آءِ سي)|پاور مينيجمينٽ سرڪٽ]] ۽ [[آپريشنل ايمپلي فائر]] (اوپ-ايمپ)، [[مسلسل سگنل]]ن تي عمل ڪندا آهن ۽ [[ايمپلي فائر|ايمپلي فڪيشن]]، [[فعال فلٽر|فعال فلٽرنگ]]، [[ڊي موڊوليشن]] ۽ [[فريڪوئنسي مڪسر|مڪسنگ]] جهڙا اينالاگ ڪم سرانجام ڏيندا آهن. آءِ سي هڪ ئي چپ تي اينالاگ ۽ ڊجيٽل سرڪٽ گڏ ڪري [[اينالاگ کان ڊجيٽل ڪنورٽر]] ۽ [[ڊجيٽل کان اينالاگ ڪنورٽر]] جهڙا ڪم انجام ڏئي سگهن ٿا. اهڙا مليل-سگنل سرڪٽ ننڍڙي جسامت ۽ گهٽ لاڳت مهيا ڪن ٿا، پر انهن ۾ سگنلن جي باهمي مداخلت کي به نظر ۾ رکڻو پوندو آهي. 1990ع واري ڏهاڪي جي آخر کان اڳ [[ريڊيو]]ن کي مائڪرو پروسيسرن وانگر گهٽ لاڳت وارن [[سي موس]] عملن ذريعي تيار نه ڪري سگهيو ويندو هو. پر 1998ع کان پوءِ [[آر ايف سي موس]] عملن ذريعي ريڊيو چپس تيار ڪيا ويا. انهن جا مثال انٽيل جا [[ڊجيٽل اينهانسڊ ڪارڊليس ٽيليڪميونيڪيشن]] (DECT) ڪارڊليس فون، يا [[802.11]] ([[وائي فائي]]) چپس آهن، جيڪي [[اٿيروس]] ۽ ٻين ڪمپنين تيار ڪيون.<ref name="IEEE-CMOS-dualband-n">{{cite web|last1=Nathawad|first1=L.|last2=Zargari|first2=M.|last3=Samavati|first3=H.|last4=Mehta|first4=S.|last5=Kheirkhaki|first5=A.|last6=Chen|first6=P.|last7=Gong|first7=K.|last8=Vakili-Amini|first8=B.|last9=Hwang|first9=J.|last10=Chen|first10=M.|last11=Terrovitis|first11=M.|last12=Kaczynski|first12=B.|last13=Limotyrakis|first13=S.|last14=Mack|first14=M.|last15=Gan|first15=H.|last16=Lee|first16=M.|last17=Abdollahi-Alibeik|first17=B.|last18=Baytekin|first18=B.|last19=Onodera|first19=K.|last20=Mendis|first20=S.|last21=Chang|first21=A.|last22=Jen|first22=S.|last23=Su|first23=D.|last24=Wooley|first24=B.|display-authors=6|title=20.2: A Dual-band CMOS MIMO Radio SoC for IEEE 802.11n Wireless LAN|url=http://www.ewh.ieee.org/r6/scv/ssc/May2008_WLAN.pdf|website=IEEE Entity Web Hosting|publisher=IEEE|access-date=22 October 2016|archive-date=23 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161023053607/http://www.ewh.ieee.org/r6/scv/ssc/May2008_WLAN.pdf|url-status=dead}}</ref> جديد [[:Category:electronic component distributors|اليڪٽرانڪ جزن جا ورهائيندڙ]] اڪثر انٽيگريٽيڊ سرڪٽن کي وڌيڪ ذيلي قسمن ۾ ورهائيندا آهن: * [[ڊجيٽل انٽيگريٽيڊ سرڪٽ|ڊجيٽل آءِ سي]] کي لاجڪ آءِ سي (جهڙوڪ [[مائڪرو پروسيسر]] ۽ [[مائڪرو ڪنٽرولر]])، [[ميموري چپ]] (جهڙوڪ [[موس ميموري]] ۽ [[فلوٽنگ-گيٽ ميموري]])، انٽرفيس آءِ سي ([[لاجڪ ليول|ليول شفٽر]]، [[سيريلائزر/ڊي سيريلائزر]] وغيره)، [[پاور مينيجمينٽ آءِ سي]] ۽ [[پروگراميبل لاجڪ ڊوائيس|پروگراميبل ڊوائيس]] ۾ ورهايو ويندو آهي. * [[اينالاگ انٽيگريٽيڊ سرڪٽ|اينالاگ آءِ سي]] کي [[لڪيري انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] ۽ [[آر ايف سرڪٽ]] ([[ريڊيو فريڪوئنسي]] سرڪٽ) ۾ ورهايو ويندو آهي. * [[مليل-سگنل انٽيگريٽيڊ سرڪٽ|مليل-سگنل آءِ سي]] کي [[ڊيٽا حاصل ڪرڻ|ڊيٽا ايڪويزيشن]] آءِ سي (جن ۾ [[اينالاگ کان ڊجيٽل ڪنورٽر|A/D ڪنورٽر]]، [[ڊجيٽل کان اينالاگ ڪنورٽر|D/A ڪنورٽر]] ۽ [[ڊجيٽل پوٽينشيوميٽر]] شامل آهن)، [[ڪلاڪ جنريٽر|ڪلاڪ/ٽائمنگ آءِ سي]]، [[سوئچڊ ڪيپيسيٽر]] (SC) سرڪٽ ۽ [[آر ايف سي موس]] سرڪٽ ۾ ورهايو ويندو آهي. * [[ٽي-رخي انٽيگريٽيڊ سرڪٽ|ٽي-رخي انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] (3D ICs) کي [[ٿرو-سلڪان وِيا]] (TSV) آءِ سي ۽ Cu-Cu رابطي وارن آءِ سين ۾ ورهايو ويندو آهي. == تياري == === تياريءَ جو عمل === {{Main|سيمي ڪنڊڪٽر ڊوائيس جي تياري|l1=سيمي ڪنڊڪٽر جي تياري}} [[File:Silicon chip 3d.png|right|thumb|ٽن ڌاتي تہن واري هڪ ننڍڙي [[معياري سيل]] جي تصوير ({{ill|ڊاءِ اليڪٽرڪ|en|Dielectric}} کي هٽايو ويو آهي). ريتيءَ جي رنگ وارا حصا ڌاتي [[انٽرڪنڪٽ (انٽيگريٽيڊ سرڪٽ)|انٽرڪنڪٽ]] آهن، جڏهن ته عمودي ٿنڀا رابطا آهن، جيڪي عام طور [[ٽنگسٽن]] جي پلگن تي مشتمل هوندا آهن. ڳاڙها حصا پولي سليڪان گيٽ آهن، ۽ هيٺيون مضبوط حصو [[مونو ڪرسٽلائن سليڪان|بلوري سليڪان]] جو بنياد آهي.]] [[File:Cmos-chip structure in 2000s (en).svg|right|thumb|2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ تيار ڪيل [[سي موس]] چپ جي خاڪاوار بناوت. هن تصوير ۾ SOI بنياد تي LDD-MISFET، پنج ڌاتي تہون، ۽ فلپ-چپ بانڊنگ لاءِ سولڊر بمپ ڏيکاريل آهن. ان سان گڏ [[FEOL]] (فرنٽ-اينڊ آف لائين)، [[BEOL]] (بيڪ-اينڊ آف لائين) ۽ بيڪ-اينڊ عمل جا شروعاتي مرحلا پڻ ڏيکاريل آهن.]] [[ڪيميائي عنصر]]ن جي [[دوري جدول]] ۾ موجود [[سيمي ڪنڊڪٽر]]ن کي ''[[سالڊ-اسٽيٽ اليڪٽرانڪس|سالڊ-اسٽيٽ]] [[ويڪيوم ٽيوب]]'' لاءِ سڀ کان وڌيڪ موزون مواد سمجهيو ويو. [[ٽامي(I) آڪسائيڊ|ٽامي جي آڪسائيڊ]] کان شروع ڪري، پوءِ [[جرمينيم]] ۽ آخرڪار [[سليڪان]] تائين، انهن موادن تي 1940ع ۽ 1950ع واري ڏهاڪن ۾ منظم نموني تحقيق ڪئي وئي. اڄڪلهه [[مونو ڪرسٽلائن سليڪان]] آءِ سين لاءِ بنيادي [[سبسٽريٽ (ڇپائي)|سبسٽريٽ]] طور استعمال ٿئي ٿو، جيتوڻيڪ خاص مقصدن، جهڙوڪ [[روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ|ايل اي ڊي]]، [[ليزر]]، [[شمسي سيل]] ۽ انتهائي تيز رفتار انٽيگريٽيڊ سرڪٽن لاءِ III-V قسم جا [[مرڪب سيمي ڪنڊڪٽر]]، جهڙوڪ [[گيلئم آرسينائيڊ]]، پڻ استعمال ٿين ٿا. سيمي ڪنڊڪٽر موادن جي [[بلور]]ي بناوت ۾ گهٽ کان گهٽ [[بلوري نقص]] رکندڙ بلور تيار ڪرڻ جا طريقا مڪمل ڪرڻ ۾ ڏهاڪا لڳي ويا. [[سيمي ڪنڊڪٽر]] آءِ سي [[پلينر عمل]] ذريعي تيار ڪيا ويندا آهن، جنهن ۾ ٽي بنيادي مرحلا شامل هوندا آهن: [[فوٽو لٿوگرافي]]، تہه چاڙهڻ (مثلاً [[ڪيميائي ٻاڦي جمع|ڪيميائي ٻاڦي جمع]]) ۽ [[ايچنگ (مائڪرو فيبريڪيشن)|ايچنگ]]. انهن بنيادي مرحلن سان گڏ ڊوپنگ ۽ صفائيءَ جا مرحلا پڻ شامل هوندا آهن. وڌيڪ جديد يا اعليٰ ڪارڪردگي وارا آءِ سي پلينر ٽرانزسٽرن بدران [[ملٽي-گيٽ ڊوائيس|ملٽي-گيٽ]] [[فن فيٽ]] يا [[گيفيٽ]] ٽرانزسٽر استعمال ڪندا آهن، جيڪي انٽيل جي 22&nbsp;nm يا 16/14&nbsp;nm ٽيڪنالاجي نوڊن کان شروع ٿيا.<ref>{{cite web | title=16nm/14nm FinFETs: Enabling The New Electronics Frontier | website=Electronic Design| url=https://www.electronicdesign.com/technologies/embedded/digital-ics/article/21795644/16nm14nm-finfets-enabling-the-new-electronics-frontier | date=January 17, 2013}}</ref> اڪثر استعمالن ۾ [[مونو ڪرسٽلائن سليڪان|واحد-بلوري سليڪان]] جا [[ويفر (اليڪٽرانڪس)|ويفر]] استعمال ٿيندا آهن، جڏهن ته خاص استعمالن لاءِ [[گيلئم آرسينائيڊ]] جهڙا ٻيا سيمي ڪنڊڪٽر پڻ اختيار ڪيا ويندا آهن. ويفر جو مڪمل طور سليڪان هجڻ ضروري ناهي. [[فوٽو لٿوگرافي]] ذريعي سبسٽريٽ جي مختلف حصن کي نشان لڳايو ويندو آهي ته جيئن انهن کي [[ڊوپنگ (سيمي ڪنڊڪٽر)|ڊوپ]] ڪري سگهجي يا انهن تي پولي سليڪان، موصل يا ڌاتي (عام طور ايلومينيم يا ٽامو) جون ليڪون جمع ڪري سگهجن. [[ڊوپنٽ]] اهڙيون نجاستون آهن جيڪي ڄاڻي واڻي سيمي ڪنڊڪٽر ۾ شامل ڪيون وينديون آهن ته جيئن ان جون برقي خاصيتون تبديل ڪري سگهجن. ڊوپنگ اهو عمل آهي جنهن ذريعي ڊوپنٽ سيمي ڪنڊڪٽر مواد ۾ شامل ڪيا ويندا آهن. {{anchor|circuitLayers}} * انٽيگريٽيڊ سرڪٽ ڪيترين ئي هڪ ٻئي تي چڙهيل تہن مان ٺهيل هوندا آهن. هر تہه کي فوٽو لٿوگرافي ذريعي بيان ڪيو ويندو آهي ۽ عام طور مختلف رنگن سان ڏيکاريو ويندو آهي. ڪجهه تہون اهو ظاهر ڪن ٿيون ته ڪهڙن حصن ۾ ڊوپنٽ سبسٽريٽ ۾ ڦهلايا ويا آهن (ڊفيوزن تہون)، ڪجهه اهو ٻڌائين ٿيون ته ڪٿي اضافي آئن داخل ڪيا ويا آهن (امپلانٽ تہون)، ڪجهه موصل (ڊوپ ڪيل پولي سليڪان يا ڌاتي تہون) بيان ڪن ٿيون، ۽ ڪجهه موصل تہن جي وچ ۾ رابطن (وِيا يا رابطي واريون تہون) کي ظاهر ڪن ٿيون. سڀئي جزا انهن تہن جي مخصوص ميلاپ سان تيار ٿيندا آهن. * خود-هموار [[سي موس]] عمل ۾، جتي به گيٽ واري تہه (پولي سليڪان يا ڌات) [[CMOS#Example: NAND gate in physical layout|ڊفيوزن تہه کي ڪراس]] ڪري ٿي، اتي هڪ [[ٽرانزسٽر]] ٺهي ٿو؛ ان کي [[#The self-aligned gate|خود-هموار گيٽ]] چيو ويندو آهي.<ref name="selfAlignedCmos">{{cite book |last1=Mead |first1=Carver |last2=Conway |first2=Lynn |year=1991 |title=Introduction to VLSI systems |publisher=Addison Wesley |isbn=978-0-201-04358-7 |oclc=634332043 |url=https://archive.org/details/introductiontovl00mead |author-link1 = Carver Mead | author-link2 = Lynn Conway}}</ref>{{rp|p.1 (see Fig. 1.1)}} * [[ڪيپيسيٽر|گنجائشي بناوتون]]، جيڪي روايتي [[متوازي-پليٽ ڪيپيسيٽر]] جهڙيون هونديون آهن، "پليٽن" جي ايراضيءَ مطابق تيار ڪيون وينديون آهن ۽ انهن جي وچ ۾ موصلي مواد رکيو ويندو آهي. مختلف جسامت وارا ڪيپيسيٽر آءِ سين ۾ عام هوندا آهن. * مختلف ڊگھائيءَ جون وڪريل ليڪون آن-چپ [[مزاحمت (اليڪٽرانڪس)|مزاحمتون]] ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿينديون آهن، جيتوڻيڪ گهڻن [[لاجڪ سرڪٽ]]ن کي مزاحمتن جي ضرورت نه هوندي آهي. مزاحمتي بناوت جي ڊيگهه ۽ ويڪر جو تناسب، ان جي شيٽ مزاحمت سان گڏ، مجموعي مزاحمت طئي ڪندو آهي. * نسبتاً گهٽ موقعن تي [[انڊڪٽر|انڊڪٽو بناوتون]] ننڍڙين آن-چپ ڪوئلن جي صورت ۾ ٺاهي سگهجن ٿيون يا [[گائيريٽر]]ن ذريعي انهن جي نقل ڪري سگهجي ٿي. جيئن ته سي موس ڊوائيس صرف [[حالت جي تبديلي]] دوران [[بولين الجبرا|لاجڪ]] [[حالت (ڪمپيوٽر سائنس)|حالتن]] جي وچ ۾ ڪرنٽ وٺندا آهن، تنهن ڪري سي موس ڊوائيس [[ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر]] وارن ڊوائيسن جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ بجلي خرچ ڪندا آهن. [[بي ترتيب رسائي ميموري]] (RAM) انٽيگريٽيڊ سرڪٽن جو سڀ کان وڌيڪ باقاعده قسم آهي؛ تنهن ڪري سڀ کان وڌيڪ کثافت وارا آءِ سي ميموريون هونديون آهن، جيتوڻيڪ هڪ [[مائڪرو پروسيسر]] ۾ به عام طور چپ تي ميموري موجود هوندي آهي. (پهريئين تصوير جي هيٺئين حصي ۾ باقاعده قطارن واري بناوت ڏسو.{{Which|date=October 2018}}) جيتوڻيڪ ڊوائيسن جون بناوتون تمام پيچيده هونديون آهن ۽ انهن جون ويڪرون ڏهاڪن کان مسلسل گهٽ ٿينديون پيون وڃن، پر مواد جون تہون اڃا به ڊوائيسن جي افقي ماپن کان گهڻيون پتليون هونديون آهن. اهي تہون [[فوٽو لٿوگرافي]] جهڙي عمل سان تيار ٿينديون آهن، پر [[مرئي طيف]] جي روشني استعمال نٿي ڪري سگهجي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي موجي ڊيگهه تمام وڏي هوندي آهي. ان جي بدران ننڍي موجي ڊيگهه وارا [[بالاءِ بنفشي]] (UV) [[فوٽون]] هر تہه کي ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. خاصيتون ايتريون ننڍيون هونديون آهن جو [[اليڪٽران خوردبيني]] [[عملي انجنيئر]] لاءِ، جيڪو [[سيمي ڪنڊڪٽر جي تياري]] واري عمل ۾ خرابين جي جاچ ڪندو آهي، لازمي اوزار آهي. هر ڊوائيس کي پيڪيج ڪرڻ کان اڳ [[خودڪار جاچ سامان]] (ATE) ذريعي آزمائيو ويندو آهي، جنهن کي [[ويفر جاچ]] يا ويفر پروبنگ چيو ويندو آهي. ان کان پوءِ ويفر کي مستطيل ٽڪرن ۾ ڪٽيو ويندو آهي، جن مان هر هڪ کي ''[[ڊاءِ (انٽيگريٽيڊ سرڪٽ)|ڊاءِ]]'' چيو ويندو آهي. هر ڪارآمد ڊاءِ (جمع: ''dice''، ''dies'' يا ''die'') کي [[ايلومينيم]] (يا سون) جي [[وائر بانڊنگ|بانڊ وائرن]] ذريعي پيڪيج سان ڳنڍيو ويندو آهي، جيڪي [[ٿرموسونڪ بانڊنگ]] سان لڳايا ويندا آهن.<ref>{{cite conference |url=https://www.researchgate.net/publication/215462493 |first=Alexander |last=Coucoulas |title=Hot Work Ultrasonic Bonding – A Method Of Facilitating Metal Flow By Restoration Processes |conference=Proceedings of the 20th IEEE Electronic Components Conference |location=Washington, D.C. |date=May 1970 |pages=549–556}}</ref> [[ٿرموسونڪ بانڊنگ]]، جيڪا پهريون ڀيرو A. Coucoulas متعارف ڪرائي، ڊاءِ کي ٻاهرين دنيا سان برقي طور قابل اعتماد نموني ڳنڍڻ جو ذريعو فراهم ڪيو. پيڪيج ٿيڻ کان پوءِ ڊوائيسن جي آخري جاچ وري ساڳئي يا ان جهڙي ATE ذريعي ڪئي ويندي آهي، جيڪو ويفر پروبنگ ۾ استعمال ٿيو هو. معائني لاءِ [[صنعتي ڪمپيوٽيڊ ٽوموگرافي|صنعتي CT اسڪيننگ]] پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي. گهٽ قيمت وارن شين ۾ جاچ جي لاڳت ڪل تياريءَ جي خرچ جو 25 سيڪڙو کان به وڌيڪ ٿي سگهي ٿي، جڏهن ته وڏي قيمت يا گهٽ پيداوار وارن ڊوائيسن ۾ اها نسبتاً معمولي هوندي آهي. 5lyu9j2d9khzvmohwt7uz9m70r1bysz 390409 390408 2026-07-01T20:36:30Z Intisar Ali 8681 390409 wikitext text/x-wiki {{Short description|سيميڪنڊڪٽر مادّي جي ننڍڙي، هموار ٽڪري تي تيار ڪيل اليڪٽرانڪ سرڪٽ}} [[File:NXP PCF8577C LCD driver with I²C (Colour Corrected).jpg|thumb|[[LCD]] کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[مربوط سرڪٽ]] جي [[ڊائي (مربوط سرڪٽ)|ڊائي]] جي خوردبيني تصوير. [[پن ترتيب]]ون مربوط سرڪٽ جي چوڌاري موجود اونداهن دائرن جي صورت ۾ نظر اچن ٿيون.]] '''مربوط سرڪٽ''' ('''IC''')، جيڪو '''مائڪروچپ''' يا رڳو '''چپ''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، [[اليڪٽرانڪ سرڪٽ]]ن جو هڪ ٺهڪندڙ مجموعو هوندو آهي، جيڪو مختلف [[اليڪٽرانڪ جزا|اليڪٽرانڪ جزن]]، جهڙوڪ [[ٽرانزسٽر]]، [[مزاحم]]، [[ڪيپيسيٽر]] ۽ انهن جي پاڻ ۾ ڳانڍاپن تي مشتمل هوندو آهي.<ref name="chipBasics">{{cite web |url=https://www.asml.com/en/technology/all-about-microchips/microchip-basics |title=The basics of microchips |publisher=[[ASML Holding|ASML]]}}</ref> اهي جزا [[سيميڪنڊڪٽر]] مادّي جي هڪ پتلي ۽ هموار ٽڪري (''چپ'') تي تيار ڪيا ويندا آهن، جيڪا گهڻو ڪري [[سلڪون]] مان ٺهيل هوندي آهي.<ref name="chipBasics"/> مربوط سرڪٽ ڪيترن ئي قسمن جي اليڪٽرانڪ اوزارن، جهڙوڪ [[ڪمپيوٽر]]، [[اسمارٽ فون]] ۽ [[ٽيليويزن]]، جو بنيادي حصو آهن، جتي اهي ڊيٽا جي پروسيسنگ، ڪنٽرول ۽ ذخيريداري جهڙا ڪم سرانجام ڏين ٿا. انهن اوزارن جي ننڍي سائيز، بهتر ڪارڪردگي ۽ گهٽ قيمت ممڪن بڻائي، مربوط سرڪٽن [[اليڪٽرانڪس]] جي شعبي ۾ بنيادي تبديلي آندي آهي. الڳ الڳ جزن مان تيار ڪيل سرڪٽن جي ڀيٽ ۾، مربوط سرڪٽ ڪيترائي ڀيرا ننڍا، وڌيڪ تيز، وڌيڪ توانائي بچائيندڙ ۽ گهٽ خرچ وارا هوندا آهن، جنهن جي نتيجي ۾ انهن تي تمام وڏي تعداد ۾ [[ٽرانزسٽر]] شامل ڪري سگهجن ٿا. وڏي پيماني تي پيداوار جي صلاحيت، اعليٰ ڀروسي جوڳائپ، ۽ [[مربوط سرڪٽ ڊزائن]] جي معياري ۽ ماڊيولر طريقي سبب، الڳ ٽرانزسٽرن تي ٻڌل ڊزائن تيزيءَ سان ختم ٿي ويا. اڄڪلهه تقريباً هر [[اليڪٽرانڪ اوزار]] ۾ مربوط سرڪٽ استعمال ٿين ٿا ۽ انهن جديد ٽيڪنالاجي ۾ انقلاب آندو آهي. [[ڪمپيوٽر پروسيسر]]، [[مائڪرو ڪنٽرولر]]، [[ڊجيٽل سگنل پروسيسر]] ۽ [[گهريلو اوزار]]ن ۾ استعمال ٿيندڙ ايمبيڊڊ پروسيسنگ چپون، پنهنجي ننڍي سائيز، گهٽ قيمت ۽ گهڻ مقصدي استعمال سبب جديد سماج لاءِ بنيادي اهميت رکن ٿيون. [[تمام وڏي پيماني واري مربوطي]] (VLSI)، [[سيميڪنڊڪٽر اوزارن جي تياري]] واري ٽيڪنالاجي ۾ ٿيندڙ ترقي سبب عملي صورت اختيار ڪري سگهي. 1960ع واري ڏهاڪي کان وٺي، چپن جي سائيز، رفتار ۽ گنجائش ۾ غيرمعمولي واڌ آئي آهي، جنهن جو بنيادي سبب اهي فني واڌارا آهن، جن ساڳئي ماپ جي چپ تي وڌيڪ ۽ وڌيڪ ٽرانزسٽر شامل ڪرڻ ممڪن بڻايو. اڄڪلهه هڪ جديد چپ، انسان جي آڱر جي ننهن جيتري ايراضيءَ ۾ اربين ٽرانزسٽر رکي سگهي ٿي. اهي ترقيون، جيڪي تقريباً [[مور جو قانون]] جي پيروي ڪن ٿيون، اڄ جي ڪمپيوٽر چپن کي 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعاتي چپن جي ڀيٽ ۾ لکين ڀيرا وڌيڪ گنجائش ۽ هزارين ڀيرا وڌيڪ رفتار فراهم ڪن ٿيون. مربوط سرڪٽن کي الڳ جزن مان ٺهيل سرڪٽن جي مقابلي ۾ ٽي بنيادي فائدا حاصل آهن: سائيز، قيمت ۽ ڪارڪردگي. انهن جي سائيز ۽ قيمت گهٽ هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سڀئي جزا گڏجي [[فوٽولٿوگرافي]] ذريعي هڪ ئي يونٽ طور تيار ڪيا ويندا آهن، نه ڪي هر [[ٽرانزسٽر]] کي الڳ الڳ جوڙي. ان کان علاوه، پيڪيج ٿيل مربوط سرڪٽ، الڳ سرڪٽن جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ مواد استعمال ڪندا آهن. انهن جي ڪارڪردگي وڌيڪ هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن جزا هڪ ٻئي جي ويجهو هجڻ سبب تمام تيزيءَ سان ڪم ڪن ٿا ۽ نسبتاً گهٽ بجلي استعمال ڪن ٿا. البت، انهن جو بنيادي نقصان اهو آهي ته انهن جي ڊزائن تيار ڪرڻ جي شروعاتي قيمت ۽ ڪارخاني جي تعمير تي ايندڙ سرمائيداري خرچ انتهائي وڌيڪ هوندو آهي. انهيءَ ڪري مربوط سرڪٽ صرف تڏهن تجارتي طور فائديمند ٿيندا آهن، جڏهن وڏي پيماني تي پيداوار جي توقع هجي. == اصطلاح == '''مربوط سرڪٽ''' (IC) جي رسمي تعريف هن ريت ڪئي وئي آهي:<ref>{{cite web |url=http://www.jedec.org/standards-documents/dictionary/terms/integrated-circuit-ic |title=Integrated circuit (IC) |publisher=[[JEDEC]]}}</ref> {{quote|اهڙو سرڪٽ، جنهن جا سڀ يا ڪي سرڪٽي جزا هڪ ٻئي سان اڻٽٽ نموني ڳنڍيل ۽ برقي طور پاڻ ۾ مربوط هجن، اهڙيءَ طرح جو تعمير ۽ واپار جي مقصدن لاءِ ان کي هڪ اڻورهائتو (ناقابلِ تقسيم) يونٽ سمجهيو وڃي.}} سخت فني مفهوم ۾، هي اصطلاح هڪ ئي ٽڪري تي تيار ڪيل سرڪٽ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن کي اصل ۾ '''[[مونولٿڪ مربوط سرڪٽ]]''' چيو ويندو هو. اهڙي سرڪٽ ۾ سڄو سرڪٽ [[سلڪون]] جي هڪ ئي ٽڪري تي تعمير ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite web |title=The first monolithic integrated circuits |url=http://homepages.nildram.co.uk/~wylie/ICs/monolith.htm |quote=Nowadays when people say 'integrated circuit' they usually mean a monolithic IC, where the entire circuit is constructed in a single piece of silicon. |last=Wylie |first=Andrew |year=2009 |access-date=14 March 2011 |archive-date=4 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180504074623/http://homepages.nildram.co.uk/~wylie/ICs/monolith.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite book| last1 = Horowitz| first1 = Paul| last2 = Hill| first2 = Winfield| title = The Art of Electronics| edition = 2nd| year = 1989| publisher = Cambridge University Press| isbn = 978-0-521-37095-0| page = [https://archive.org/details/artofelectronics00horo/page/61 61]| url = https://archive.org/details/artofelectronics00horo/page/61}}</ref> عام استعمال ۾، ''مربوط سرڪٽ'' جي اصطلاح ۾ اهي سرڪٽ پڻ شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي هن سخت تعريف تي پورو نٿا لهن ۽ مختلف ٽيڪنالاجين، جهڙوڪ [[3D مربوط سرڪٽ]]، [[2.5D مربوط سرڪٽ]]، [[گهڻ-چپ ماڊيول]] (MCM)، [[پتلي-فلم ٽرانزسٽر]]، [[ٿلهي-فلم ٽيڪنالاجي]] يا [[هائبرڊ مربوط سرڪٽ]] ذريعي تيار ڪيا ويندا آهن. اصطلاحن ۾ هي فرق خاص طور تي انهن بحثن ۾ اهميت رکي ٿو، جتي اهو جائزو ورتو وڃي ٿو ته [[مور جو قانون]] اڃا تائين لاڳو ٿئي ٿو يا نه. == تاريخ == === پهريان مربوط سرڪٽ === {{Main|مربوط سرڪٽ جي ايجاد}} {{See also|پلينر عمل|پي–اين جنڪشن آئسوليشن|سطحي پاسيويشن}} [[File:Robert Noyce with Motherboard 1959.png|thumb|[[رابرٽ نوئس]] 1959ع ۾ پهريون مونولٿڪ مربوط سرڪٽ ايجاد ڪيو. هي چِپ [[سلڪون]] مان تيار ڪئي وئي هئي.]] [[مربوط سرڪٽ]] (IC) کان اڳ هڪ بنيادي تصور ننڍن سيرامڪ بنيادن (Ceramic Substrates) جي تياري هو، جن کي ''مائڪروماڊيول'' چيو ويندو هو.<ref name=micromodules/> هر مائڪروماڊيول ۾ هڪ ننڍڙو برقي جزو شامل هوندو هو.<ref name=micromodules/> انهن ماڊيولن کي پوءِ پاڻ ۾ ڳنڍي ٻه يا ٽي-رخي ٺوس جال (Grid) جي صورت ۾ ترتيب ڏئي سگهجي پئي. 1957ع ۾ هن خيال کي تمام گهڻو اميد افزا سمجهيو ويو ۽ [[جيڪ ڪلبي]] ان کي [[آمريڪي فوج]] آڏو پيش ڪيو،<ref name="micromodules" /> جنهن جي نتيجي ۾ مختصر عرصي لاءِ ''مائڪروماڊيول پروگرام'' شروع ڪيو ويو، جيڪو 1951ع جي ''پروجيڪٽ ٽِنڪر ٽاءِ'' سان گهڻي حد تائين مشابهت رکندو هو.<ref name=micromodules>{{Cite web|url=http://www.eetimes.com/special/special_issues/millennium/milestones/kilby.html|title=Micromodules: the ultimate package|last=Rostky|first=George|website=EE Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20100107111717/http://www.eetimes.com/special/special_issues/millennium/milestones/kilby.html|archive-date=2010-01-07|access-date=2018-04-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chipsetc.com/the-rca-micromodule.html|title=The RCA Micromodule|website=Vintage Computer Chip Collectibles, Memorabilia & Jewelry|access-date=2018-04-23}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tdCjBQAAQBAJ&q=micromodule&pg=PA392|title=American Microelectronics Data Annual 1964–65|last1=Dummer|first1=G. W. A.|last2=Robertson|first2=J. Mackenzie|date=2014-05-16|publisher=Elsevier|isbn=978-1-4831-8549-1|pages=392–397, 405–406}}</ref> تنهن هوندي به، جيئن جيئن اهو منصوبو اڳتي وڌيو، ڪلبي هڪ مڪمل طور نئون طريقو پيش ڪيو، جيڪو بعد ۾ خود '''مربوط سرڪٽ''' جي صورت اختيار ڪري ويو. نئين طور [[ٽيڪساس انسٽرومينٽس]] ۾ ملازمت اختيار ڪرڻ کان پوءِ، [[جيڪ ڪلبي]] جولاءِ 1958ع ۾ مربوط سرڪٽ بابت پنهنجا شروعاتي خيال قلمبند ڪيا ۽ 12 سيپٽمبر 1958ع تي مربوط سرڪٽ جو پهريون ڪامياب عملي نمونو پيش ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو.<ref name="TIJackBuilt">{{cite web | title=The Chip That Jack Built Changed the World | publisher=Texas Instruments | date=1997-09-09 | url=http://www.ti.com/corp/docs/kilbyctr/jackbuilt.shtml | archive-url=https://web.archive.org/web/20000418135808/http://www.ti.com/corp/docs/kilbyctr/jackbuilt.shtml | archive-date=2000-04-18 | url-status=unfit}}</ref> 6 فيبروري 1959ع تي داخل ڪيل پنهنجي پيٽنٽ درخواست ۾،<ref>{{cite patent |inventor-last=Kilby |inventor-first=Jack S. |title=Miniaturized Electronic Circuits |country=US |status=Patent|number=3138743 |fdate=6 February 1959 |pubdate=23 June 1964}}</ref> ڪلبي پنهنجي نئين ايجاد کي ''"سيميڪنڊڪٽر مادي جو اهڙو جسم، جنهن ۾ برقي سرڪٽ جا سڀئي جزا مڪمل طور تي پاڻ ۾ مربوط هجن"'' طور بيان ڪيو.<ref>{{cite book| last = Winston| first = Brian| title = Media Technology and Society: A History: From the Telegraph to the Internet| url = https://books.google.com/books?id=gfeCXlElJTwC&pg=PA221| year = 1998| publisher = Routledge| isbn = 978-0-415-14230-4| page = 221 }}</ref> هن نئين ايجاد جو پهريون گراهڪ [[آمريڪي هوائي فوج]] هئي.<ref>{{cite web|url=https://www.ti.com/corp/docs/company/history/timeline/defense/1960/docs/61-first_ic.htm |title=Texas Instruments – 1961 First IC-based computer |publisher=Texas Instruments |access-date=2012-08-13}}</ref> مربوط سرڪٽ جي ايجاد ۾ پنهنجي حصي جي اعتراف طور ڪلبي کي سال 2000ع جو [[طبعيات جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref>{{cite web | title=The Nobel Prize in Physics 2000 | website=Nobel Prize | date=2000-10-10 | url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2000/press-release/}}</ref> تنهن هوندي به، ڪلبي جي ايجاد حقيقي '''مونولٿڪ مربوط سرڪٽ''' نه هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ ٻاهرين سون جي تارن ذريعي ڳانڍاپا (انٽرڪنيڪشنز) استعمال ڪيا ويا هئا، جنهن سبب وڏي پيماني تي پيداوار عملي طور ممڪن نه هئي.<ref name="nasa">{{cite web |title=Integrated circuits |url=https://www.hq.nasa.gov/alsj/ic-pg3.html |website=[[NASA]] |access-date=13 August 2019}}</ref> تقريباً ڇهن مهينن کان پوءِ [[رابرٽ نوئس]]، جيڪو [[فيئرچائلڊ سيميڪنڊڪٽر]] سان لاڳاپيل هو، پهريون عملي '''مونولٿڪ مربوط سرڪٽ چِپ''' تيار ڪيو.<ref name="computerhistory1959">{{cite web |title=1959: Practical Monolithic Integrated Circuit Concept Patented |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/practical-monolithic-integrated-circuit-concept-patented/ |website=[[Computer History Museum]] |access-date=13 August 2019}}</ref><ref name="nasa"/> رابرٽ نوئس جي مونولٿڪ مربوط سرڪٽ چِپ جي تياري ڪيترين ئي اهم ايجادن جي نتيجي ۾ ممڪن ٿي. انهن ۾ [[جين هورني]] جو [[پلينر عمل]] ۽ [[ڪرٽ ليهوويڪ]] جو [[پي–اين جنڪشن آئسوليشن]] شامل هئا. هورني جي ايجاد پاڻ به [[ڪارل فروش]] ۽ [[لنڪن ڊيرڪ]] جي سلڪون ڊاءِ آڪسائيڊ ماسڪنگ، سطحي تحفظ ۽ پاسيويشن بابت تحقيق،<ref name="patents.google.com">{{Cite patent|number=US2802760A|title=Oxidation of semiconductive surfaces for controlled diffusion|gdate=1957-08-13|invent1=Lincoln|invent2=Frosch|inventor1-first=Derick|inventor2-first=Carl J.|url=https://patents.google.com/patent/US2802760A}}</ref><ref name="iopscience.iop.org">{{cite journal |last1=Frosch |first1=C. J. |last2=Derick |first2=L |title=Surface Protection and Selective Masking during Diffusion in Silicon |journal=Journal of the Electrochemical Society |date=1957 |volume=104 |issue=9 |pages=547 |doi=10.1149/1.2428650 }}</ref><ref name="Lojek1202">{{cite book |last1=Lojek |first1=Bo |title=History of Semiconductor Engineering |date=2007 |publisher=[[Springer Science & Business Media]] |isbn=9783540342588 |page=120}}</ref> ۽ [[چارلس ايس فلر]]، [[جي. اي. ڊٽزنبرگر]] ۽ ٻين محققن جي سلڪون ۾ نجاستن جي ڦهلاء بابت ڪيل ڪم تي ٻڌل هئي.<ref>{{cite journal |last1=Fuller |first1=C. S. |last2=Ditzenberger |first2=J. A. |title=Diffusion of Lithium into Germanium and Silicon |journal=Physical Review |date=July 1953 |volume=91 |issue=1 |pages=193 |doi=10.1103/PhysRev.91.193 |bibcode=1953PhRv...91..193F }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Fuller |first1=C. S. |last2=Struthers |first2=J. D. |last3=Ditzenberger |first3=J. A. |last4=Wolfstirn |first4=K. B. |title=Diffusivity and Solubility of Copper in Germanium |journal=Physical Review |date=15 March 1954 |volume=93 |issue=6 |pages=1182–1189 |doi=10.1103/PhysRev.93.1182 |bibcode=1954PhRv...93.1182F }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Fuller |first1=C. S. |last2=Ditzenberger |first2=J. A. |title=Diffusion of Donor and Acceptor Elements in Silicon |journal=Journal of Applied Physics |date=May 1956 |volume=27 |issue=5 |pages=544–553 |doi=10.1063/1.1722419 |bibcode=1956JAP....27..544F }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Fuller |first1=C.S. |last2=Whelan |first2=J.M. |title=Diffusion, solubility, and electrical behavior of copper in gallium arsenide |journal=Journal of Physics and Chemistry of Solids |date=August 1958 |volume=6 |issue=2–3 |pages=173–177 |doi=10.1016/0022-3697(58)90091-X |bibcode=1958JPCS....6..173F }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Miller |first1=R. C. |last2=Savage |first2=A. |title=Diffusion of Aluminum in Single Crystal Silicon |journal=Journal of Applied Physics |date=December 1956 |volume=27 |issue=12 |pages=1430–1432 |doi=10.1063/1.1722283 |bibcode=1956JAP....27.1430M }}</ref> ڪلبي جي جرمينيم تي ٻڌل ڊزائن جي ابتڙ، نوئس جو ڊزائن [[سلڪون]] تي ٻڌل هو ۽ ان ۾ جين هورني جي پلينر عمل کي استعمال ڪيو ويو، جنهن سان چِپ جي اندر قابلِ اعتماد ايلومينيم برقي ڳانڍاپا ٺاهڻ ممڪن بڻيا. اڄڪلهه جا جديد مربوط سرڪٽ بنيادي طور نوئس جي مونولٿڪ ڊزائن تي ٻڌل آهن،<ref name="computerhistory1959"/><ref name="nasa"/> نه ته ڪلبي جي شروعاتي نموني تي. 1961ع کان 1965ع تائين [[ناسا]] جو [[اپولو پروگرام]] مربوط سرڪٽن جو دنيا ۾ سڀ کان وڏو واحد صارف هو.<ref name="eldon">{{cite book | last=Hall | first=Eldon C. | title=Journey to the Moon: The History of the Apollo Guidance Computer | publisher=American Institute of Aeronautics and Astronautics | series=Library of Flight | year=1996 | isbn=978-1-56347-185-8 | url=https://books.google.com/books?id=G8Dml1x55r0C | access-date=2023-10-05 | pages=18–19}}</ref> === ٽي ٽي ايل مربوط سرڪٽ === {{Main|ٽرانزسٽر–ٽرانزسٽر لاجڪ}} [[ٽرانزسٽر–ٽرانزسٽر لاجڪ]] (TTL) 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[جيمس ايل. بيوئي]] پاران [[ٽي آر ڊبليو انڪارپوريٽيڊ]] (TRW Inc.) ۾ ترقي ڏني وئي. 1970ع واري ڏهاڪي کان وٺي 1980ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين، TTL [[ڊجيٽل اليڪٽرانڪس|ڊجيٽل]] مربوط سرڪٽن جي غالب ٽيڪنالاجي بڻجي وئي.<ref>{{cite web |title=Computer Pioneers – James L. Buie |url=https://history.computer.org/pioneers/buie.html |website=[[IEEE Computer Society]] |access-date=25 May 2020}}</ref> [[File:Dov Frohman.jpg|thumb|[[ڊوو فروهمن]]، اسرائيلي برقي انجنيئر، جنهن 1969ع کان 1971ع جي وچ ۾ [[اي پي روم]] (EPROM) تيار ڪئي.]] ننڍن ڪمپيوٽرن ([[مني ڪمپيوٽر]]ن) ۽ [[مين فريم ڪمپيوٽر]]ن جي [[مرڪزي پروسيسنگ يونٽ]] (CPU) جي تعمير لاءِ درجنين TTL مربوط سرڪٽ استعمال ڪرڻ معياري طريقو هو. [[ڪمپيوٽر]]، جهڙوڪ [[آئي بي ايم 360]] مين فريم، [[پي ڊي پي-11]] مني ڪمپيوٽر ۽ ڊيسڪ ٽاپ [[ڊيٽاپائنٽ 2200]]، [[بائي پولر جنڪشن ٽرانزسٽر|بائي پولر]] مربوط سرڪٽن مان تيار ڪيا ويندا هئا،<ref name="tmx_shirriff" /> جيڪي يا ته TTL تي ٻڌل هوندا هئا يا وڌيڪ تيز [[ايميٽر-ڪپلڊ لاجڪ]] (ECL) استعمال ڪندا هئا. === موس مربوط سرڪٽ === {{Further|موسفيٽ جا استعمال#موس مربوط سرڪٽ}} {{See also|سيميڪنڊڪٽر پيماني جي مثالن جي فهرست|مخلوط-سگنل مربوط سرڪٽ|مور جو قانون|ٽن-رخي مربوط سرڪٽ|ٽرانزسٽر ڳڻپ|تمام وڏي پيماني واري مربوطي}} جديد [[مربوط سرڪٽ]] (IC) [[موسفيٽ|ڌاتو–آڪسائيڊ–سيميڪنڊڪٽر فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر]] (MOSFET) تي ٻڌل هوندا آهن، جنهن سان [[موس مربوط سرڪٽ]] (MOS IC) ٺهندا آهن.<ref name="Kuo">{{cite journal |last1=Kuo |first1=Yue |title=Thin Film Transistor Technology—Past, Present, and Future |journal=The Electrochemical Society Interface |date=1 January 2013 |volume=22 |issue=1 |pages=55–61 |doi=10.1149/2.F06131if |bibcode=2013ECSIn..22a..55K |url=https://www.electrochem.org/dl/interface/spr/spr13/spr13_p055_061.pdf }}</ref> موسفيٽ 1955ع کان 1960ع جي وچ ۾ [[بيل ليبز]] ۾ ترقي ڏنو ويو،<ref name="patents.google.com"/><ref>{{cite journal |last1=Huff |first1=Howard |last2=Riordan |first2=Michael |title=Frosch and Derick: Fifty Years Later (Foreword) |journal=The Electrochemical Society Interface |date=September 2007 |volume=16 |issue=3 |pages=29 |doi=10.1149/2.F02073IF }}</ref><ref name="iopscience.iop.org"/><ref>{{cite book |last1=Kahng |first1=D. |title=Semiconductor Devices: Pioneering Papers |chapter=Silicon-Silicon Dioxide Surface Device |date=1991 |pages=583–596 |doi=10.1142/9789814503464_0076 |isbn=978-981-02-0209-5 }}</ref><ref>{{Cite book |last=Lojek |first=Bo |title=History of Semiconductor Engineering |date=2007 |publisher=Springer |isbn=978-3-540-34258-8 |location=Berlin, Heidelberg |page=321}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Ligenza |first1=J.R. |last2=Spitzer |first2=W.G. |title=The mechanisms for silicon oxidation in steam and oxygen |journal=Journal of Physics and Chemistry of Solids |date=July 1960 |volume=14 |pages=131–136 |doi=10.1016/0022-3697(60)90219-5 |bibcode=1960JPCS...14..131L }}</ref><ref name="Lojek1202"/> جنهن سان وڌيڪ [[تمام وڏي پيماني واري مربوطي|گهڻي ڪثافت]] وارا مربوط سرڪٽ ٺاهڻ ممڪن ٿيا.<ref name="computerhistory-transistor">{{cite web |title=Who Invented the Transistor? |last=Laws |first=David |url=https://www.computerhistory.org/atchm/who-invented-the-transistor/ |website=[[Computer History Museum]] |date=4 December 2013 }}</ref> [[بائي پولر جنڪشن ٽرانزسٽر|بائي پولر ٽرانزسٽر]]ن جي ابتڙ، جن ۾ [[پي–اين جنڪشن آئسوليشن]] لاءِ اضافي مرحلا گهربل هوندا هئا، موسفيٽس کي اهڙن اضافي قدمن کان سواءِ آساني سان هڪ ٻئي کان الڳ ڪري سگهجي پيو.<ref name="Bassett53">{{cite book |last1=Bassett |first1=Ross Knox |title=To the Digital Age: Research Labs, Start-up Companies, and the Rise of MOS Technology |date=2002 |publisher=[[Johns Hopkins University Press]] |isbn=978-0-8018-6809-2 |pages=53–4 |url=https://books.google.com/books?id=Qge1DUt7qDUC&pg=PA53}}</ref> مربوط سرڪٽن لاءِ هن فائدي کي 1961ع ۾ پهريون ڀيرو [[ڊاون ڪاهنگ]] اجاگر ڪيو.<ref name="Bassett22">{{cite book |last1=Bassett |first1=Ross Knox |title=To the Digital Age: Research Labs, Start-up Companies, and the Rise of MOS Technology |date=2007 |publisher=[[Johns Hopkins University Press]] |isbn=9780801886393 |pages=22–25 |url=https://books.google.com/books?id=UUbB3d2UnaAC&pg=PA22}}</ref> [[آئي اي اي اي سنگ ميلن جي فهرست]] ۾ 1958ع جو ڪلبي جو پهريون مربوط سرڪٽ،<ref>{{cite web |url=https://www.ieeeghn.org/wiki/index.php/Milestones:First_Semiconductor_Integrated_Circuit_%28IC%29,_1958 |title=Milestones:First Semiconductor Integrated Circuit (IC), 1958 |work=IEEE Global History Network |publisher=IEEE |access-date=3 August 2011}}</ref> 1959ع ۾ هورني جو [[پلينر عمل]] ۽ نوئس جو پلينر مربوط سرڪٽ شامل آهن.<ref>{{Cite web|url=https://ethw.org/Milestones:List_of_IEEE_Milestones|title=Milestones:List of IEEE Milestones |website=Engineering and Technology History Wiki|date=9 December 2020 }}</ref> تيار ڪيل سڀ کان پهريون تجرباتي موس مربوط سرڪٽ 16 ٽرانزسٽرن واري چِپ هئي، جيڪا 1962ع ۾ [[آر سي اي ڪارپوريشن|آر سي اي]] ۾ فريڊ هائيمَن ۽ اسٽيون هوفسٽين تيار ڪئي.<ref name="computerhistory-digital">{{cite web |title=Tortoise of Transistors Wins the Race – CHM Revolution |url=https://www.computerhistory.org/revolution/digital-logic/12/279 |website=[[Computer History Museum]] |access-date=22 July 2019}}</ref> بعد ۾ [[جنرل مائڪرو اليڪٽرانڪس]] 1964ع ۾ پهريون تجارتي موس مربوط سرڪٽ متعارف ڪرايو،<ref name="computerhistory1964">{{cite web|url=https://www.computerhistory.org/semiconductor/timeline/1964-Commecial.html|title=1964 – First Commercial MOS IC Introduced|website=[[Computer History Museum]]}}</ref> جيڪو 120 ٽرانزسٽرن تي ٻڌل [[شفٽ رجسٽر]] هو ۽ رابرٽ نارمن تيار ڪيو هو.<ref name="computerhistory-digital"/> 1964ع تائين موس چِپن ۾ [[ٽرانزسٽر ڪثافت]] وڌيڪ ۽ پيداوار جي قيمت [[بائي پولر جنڪشن ٽرانزسٽر|بائي پولر]] چِپن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ٿي چڪي هئي. [[مور جو قانون]] مطابق موس چِپن جي پيچيدگي وڌيڪ وڌندي رهي، جنهن جي نتيجي ۾ 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين هڪ ئي موس چِپ تي سوين [[ٽرانزسٽر]]ن سان [[وڏي پيماني واري مربوطي]] (LSI) ممڪن ٿي.<ref name="ieee">{{cite journal |last1=Shirriff |first1=Ken |title=The surprising story of the first microprocessors |journal=IEEE Spectrum |date=September 2016 |volume=53 |issue=9 |pages=48–54 |doi=10.1109/MSPEC.2016.7551353 }}</ref> {{anchor|The self-aligned gate}} 1967ع ۾ [[بيل ليبز]] ۾ رابرٽ ڪروِن، [[ڊونلڊ ايل. ڪلائن|ڊونلڊ ڪلائن]] ۽ جان ساريس طرفان [[سيلف-الائنڊ گيٽ]] (سلڪون-گيٽ) موسفيٽ جي ترقي کان پوءِ،<ref>{{cite web |title=1968: Silicon Gate Technology Developed for ICs |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/silicon-gate-technology-developed-for-ics/ |website=[[Computer History Museum]] |access-date=22 July 2019}}</ref> [[سيلف-الائنڊ گيٽ]]ن سان پهرين [[سلڪون-گيٽ]] موس مربوط سرڪٽ ٽيڪنالاجي 1968ع ۾ [[فيئرچائلڊ سيميڪنڊڪٽر]] ۾ [[فيڊريڪو فيگن]] تيار ڪئي، جيڪا سڀني جديد [[سي موس]] مربوط سرڪٽن جو بنياد بڻجي.<ref>{{cite web |title=1968: Silicon Gate Technology Developed for ICs |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/silicon-gate-technology-developed-for-ics/ |website=The Silicon Engine |publisher=[[Computer History Museum]] |access-date=13 October 2019}}</ref> [[ڪمپيوٽنگ]] ۾ موس LSI چِپن جو استعمال پهرين [[مائڪرو پروسيسر]]ن جو بنياد بڻيو، ڇاڪاڻ⁠تہ انجنيئرن محسوس ڪرڻ شروع ڪيو ته مڪمل [[ڪمپيوٽر پروسيسر]] کي هڪ ئي موس LSI چِپ تي رکي سگهجي ٿو. انهيءَ سان 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين مائڪرو پروسيسر ۽ [[مائڪرو ڪنٽرولر]] جي ايجادن جو رستو کليو.<ref name="ieee"/> 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ موس مربوط سرڪٽ ٽيڪنالاجي هڪ چِپ تي 10,000 کان وڌيڪ ٽرانزسٽرن واري [[تمام وڏي پيماني واري مربوطي]] (VLSI) کي ممڪن بڻايو.<ref>{{cite journal |last1=Hittinger |first1=William C. |title=Metal–Oxide–Semiconductor Technology |journal=Scientific American |date=1973 |volume=229 |issue=2 |pages=48–59 |jstor=24923169 |doi=10.1038/scientificamerican0873-48 |bibcode=1973SciAm.229b..48H }}</ref> شروعات ۾ موس تي ٻڌل ڪمپيوٽر صرف انهن حالتن ۾ مناسب سمجهيا ويندا هئا، جتي تمام گهڻي ڪثافت گهربل هجي، جهڙوڪ [[فضائي صنعت]] ۽ [[پاڪيٽ ڪيلڪيوليٽر]]. مڪمل طور تي TTL مان ٺهيل ڪمپيوٽر، جهڙوڪ 1970ع جو [[ڊيٽاپائنٽ 2200]]، 1980ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين هڪ-چِپ موس مائڪرو پروسيسرن، جهڙوڪ 1972ع جي [[انٽيل 8008]]، جي ڀيٽ ۾ تمام تيز ۽ وڌيڪ طاقتور هئا.<ref name="tmx_shirriff">{{cite web | title=The Texas Instruments TMX 1795: the (almost) first, forgotten microprocessor | website=Ken Shirriff's blog | date=1970-10-25 | url=https://www.righto.com/2015/05/the-texas-instruments-tmx-1795-first.html }}</ref> مربوط سرڪٽ ٽيڪنالاجي ۾ واڌ، خاص طور [[سيميڪنڊڪٽر ڊوائيس جي تياري|ننڍن نقشوي جزن]] ۽ وڏين چِپن، مربوط سرڪٽ ۾ [[موس ٽرانزسٽر]]ن جي [[ٽرانزسٽر ڳڻپ|تعداد]] کي هر ٻن سالن ۾ ٻيڻو ڪرڻ ممڪن بڻايو. هن رجحان کي [[مور جو قانون]] چيو ويندو آهي. مور شروع ۾ چيو هو ته اهو تعداد هر سال ٻيڻو ٿيندو، پر 1975ع ۾ هن پنهنجي دعويٰ کي هر ٻن سالن تائين تبديل ڪيو.<ref>{{Cite web|url=https://www.cnet.com/news/moores-law-to-roll-on-for-another-decade/|title=Moore's Law to roll on for another decade|last=Kanellos|first=Michael|website=CNET|date=February 11, 2003}}</ref> هن وڌندڙ گنجائش کي قيمت گهٽائڻ ۽ ڪارڪردگي وڌائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو. عام طور، جيئن جيئن نقشوي جزن جي ماپ گهٽجي ٿي، مربوط سرڪٽ جي لڳ ڀڳ هر ڪارڪردگي بهتر ٿيندي آهي. هر ٽرانزسٽر جي قيمت ۽ هر ٽرانزسٽر جي [[گهٽ-توانائي اليڪٽرانڪس|سوئچنگ توانائي جو استعمال]] گهٽجي ويندو آهي، جڏهن ته [[ڪمپيوٽر يادگيري|يادگيري جي گنجائش]] ۽ [[ڪلاڪ رفتار|رفتار]] وڌي ويندي آهي. اهي لاڳاپا [[ڊينارڊ اسڪيلنگ]]، يعني [[موسفيٽ اسڪيلنگ]]، ذريعي بيان ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite news |last1=Davari |first1=Bijan |first2=Robert H. |last2=Dennard |first3=Ghavam G. |last3=Shahidi |title=CMOS scaling for high performance and low power-the next ten years |journal=Proceedings of the IEEE |volume=83 |issue=4 |year=1995 |pages=595–606 |url=http://www.cisl.columbia.edu/courses/spring-2002/ee6930/papers/high_perform_scaling.pdf |archive-date=5 January 2017 |access-date=13 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170105235836/http://www.cisl.columbia.edu/courses/spring-2002/ee6930/papers/high_perform_scaling.pdf |url-status=dead }}</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ رفتار، گنجائش ۽ توانائي جي استعمال ۾ بهتري آخري استعمال ڪندڙ کي واضح طور محسوس ٿيندي آهي، تنهنڪري ٺاهيندڙ ڪمپنين ۾ وڌيڪ باريڪ هندسي جوڙجڪون استعمال ڪرڻ لاءِ سخت مقابلو رهيو آهي. سالن دوران ٽرانزسٽرن جي ماپ 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ڏهن کان وڌيڪ [[مائڪرون]]ن مان گهٽجي 2017ع ۾ 10 [[نينو ميٽر]] تائين پهتي،<ref>{{Cite web|url=https://news.samsung.com/global/qualcomm-and-samsung-collaborate-on-10nm-process-technology-for-the-latest-snapdragon-835-mobile-processor|title=Qualcomm and Samsung Collaborate on 10nm Process Technology for the Latest Snapdragon 835 Mobile Processor|website=Samsung Newsroom|access-date=2017-02-11}}</ref> جنهن سان في يونٽ ايراضيءَ ۾ ٽرانزسٽرن جي تعداد ۾ لڳ ڀڳ هڪ ملين ڀيرا واڌ آئي. 2016ع تائين عام چِپن جي ايراضي ڪجهه چورس [[ملي ميٽر]]ن کان لڳ ڀڳ 600&nbsp;mm² تائين هئي، ۽ هر چورس ملي ميٽر ۾ 25 ملين تائين [[ٽرانزسٽر]] شامل ٿي سگهندا هئا.<ref name=Pascal>{{cite web |url=https://devblogs.nvidia.com/parallelforall/inside-pascal/ |title=Inside Pascal: NVIDIA's Newest Computing Platform|date=2016-04-05|publisher=Nvidia}} 15,300,000,000 transistors in 610 mm².</ref> نقشوي جزن جي متوقع گهٽتائي ۽ لاڳاپيل شعبن ۾ گهربل ترقي بابت ڪيترن سالن تائين [[سيميڪنڊڪٽرن لاءِ بين الاقوامي ٽيڪنالاجي روڊ ميپ]] (ITRS) اڳڪٿي ڪندو رهيو. آخري ITRS 2016ع ۾ جاري ٿيو، ۽ هاڻي ان جي جاءِ [[ڊوائيسن ۽ نظامن لاءِ بين الاقوامي روڊ ميپ]] وٺي رهيو آهي.<ref>{{cite web |title=International Roadmap for Devices and Systems |publisher=IEEE |year=2016 |url=https://rebootingcomputing.ieee.org/images/files/pdf/rc_irds.pdf}}</ref> شروعات ۾ مربوط سرڪٽ صرف اليڪٽرانڪ ڊوائيس هئا. مربوط سرڪٽن جي ڪاميابي سبب ٻين ٽيڪنالاجين کي پڻ انهن سان گڏ مربوط ڪرڻ جون ڪوششون شروع ٿيون، ته جيئن ننڍي سائيز ۽ گهٽ قيمت جا ساڳيا فائدا حاصل ڪري سگهجن. انهن ٽيڪنالاجين ۾ ميڪانيڪي ڊوائيس، نظريات ۽ سينسر شامل آهن. * [[چارج-ڪپلڊ ڊوائيس]] ۽ ان سان ويجهڙائي رکندڙ [[فعال-پڪسل سينسر]] اهڙيون چِپون آهن جيڪي [[روشني]] لاءِ حساس هونديون آهن. انهن سائنسي، طبي ۽ صارفين جي استعمال ۾ [[فوٽوگرافي فلم]] جي جاءِ وڏي حد تائين والاري ورتي آهي. هر سال اهڙيون اربين ڊوائيسون موبائل فونن، ٽيبليٽن ۽ ڊجيٽل ڪيمرائن جهڙين شين ۾ استعمال لاءِ تيار ڪيون وڃن ٿيون. مربوط سرڪٽن جي هن ذيلي شعبي کي 2009ع ۾ [[طبيعات جو نوبل انعام]] مليو.<ref name=CcdNobel>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 2009 | url = https://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2009/index.html | publisher = Nobel Foundation | date = 2009-10-06 | access-date = 2009-10-06}}.</ref> * بجلي سان هلندڙ تمام ننڍا ميڪانيڪي اوزار پڻ چِپن تي مربوط ڪري سگهجن ٿا، جنهن کي [[خرد برقي-ميڪانيڪي نظام]] (MEMS) چيو وڃي ٿو. هي ڊوائيس 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ تيار ڪيا ويا<ref>{{cite conference |title=A decade of MEMS and its future |last=Fujita |first=H. |conference=Tenth Annual International Workshop on Micro Electro Mechanical Systems |year=1997 |doi=10.1109/MEMSYS.1997.581729 }}</ref> ۽ اڄ مختلف تجارتي ۽ فوجي استعمالن ۾ ڪم اچن ٿا. انهن جا مثال [[ڊي ايل پي پروجيڪٽر]]، [[انڪجيٽ پرنٽر]]، [[ايڪسيليروميٽر]] ۽ [[ميمز جائيروسڪوپ]] آهن، جيڪي گاڏين جي [[ايئر بيگ]] کي فعال ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. * 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان وٺي سلڪون چِپن ۾ نظرياتي ڪارڪردگي ([[نظرياتي ڪمپيوٽنگ]]) کي مربوط ڪرڻ تي علمي تحقيق ۽ صنعت ٻنهي ۾ سرگرمي سان ڪم ٿي رهيو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ سلڪون تي ٻڌل مربوط نظرياتي ٽرانسيور ڪاميابي سان تجارتي طور تيار ڪيا ويا آهن. اهي نظرياتي اوزارن (ماڊيوليٽر، ڊٽيڪٽر ۽ رُوٽنگ) کي CMOS تي ٻڌل اليڪٽرانڪس سان گڏ ڪن ٿا.<ref>{{cite journal|last = Narasimha |first=A. |title = A 40-Gb/s QSFP optoelectronic transceiver in a 0.13 µm CMOS silicon-on-insulator technology|year = 2008|journal = Proceedings of the Optical Fiber Communication Conference (OFC)|page = OMK7|url=http://www.opticsinfobase.org/abstract.cfm?URI=OFC-2008-OMK7|display-authors=etal}}</ref> [[فوٹونڪ مربوط سرڪٽ]] پڻ تيار ڪيا پيا وڃن، جهڙوڪ [[لائيٽيليجنس]] جو PACE (فوٽونڪ ارٿميٽڪ ڪمپيوٽنگ انجن)، جيڪو [[فوٹونڪس]] نالي اڀرندڙ شعبي تي ٻڌل آهي.<ref>{{cite web | url=https://physicsworld.com/a/optical-chipmaker-focuses-on-high-performance-computing/ | title=Optical chipmaker focuses on high-performance computing | date=7 April 2022 }}</ref> * مربوط سرڪٽ [[سينسر]]ن جي استعمال لاءِ [[طبي امپلانٽ]] ۽ ٻين [[حياتي-اليڪٽرانڪس|حياتي-اليڪٽرانڪ]] ڊوائيسن ۾ پڻ تيار ڪيا پيا وڃن.<ref name=Birkholz2015>{{cite journal | url = https://www.researchgate.net/publication/282052331 | title = Technology modules from micro- and nano-electronics for the life sciences | journal = WIREs Nanomedicine and Nanobiotechnology | volume = 8 |issue=3 | pages = 355–377 | year = 2016 | doi = 10.1002/wnan.1367 |pmid=26391194 | last1 = Birkholz | first1 = M. | last2 = Mai | first2 = A. | last3 = Wenger | first3 = C. | last4 = Meliani | first4 = C. | last5 = Scholz | first5 = R. }}</ref> اهڙن حياتياتي ماحولن ۾ ظاهر ٿيل سيميڪنڊڪٽر مواد کي [[زنگ لڳڻ]] يا [[حياتي تنزلي]] کان بچائڻ لاءِ خاص بندش واريون ٽيڪنالاجيون استعمال ڪرڻيون پونديون آهن.<ref name="Graham2011">{{cite journal | title = Commercialisation of CMOS Integrated Circuit Technology in Multi-Electrode Arrays for Neuroscience and Cell-Based Biosensors | journal = Sensors | volume = 11 |issue=5 | pages = 4943–4971 | year = 2011 | doi = 10.3390/s110504943 |pmid=22163884 |pmc=3231360 | last1 = Graham | first1 = Anthony H. D. | last2 = Robbins | first2 = Jon | last3 = Bowen | first3 = Chris R. | last4 = Taylor | first4 = John | bibcode = 2011Senso..11.4943G | doi-access = free }}</ref> 2018ع مطابق، تقريباً سڀئي [[ٽرانزسٽر]] [[موسفيٽ]] هوندا آهن، جيڪي سلڪون جي هڪ چِپ جي هڪ پاسي، هموار ٻه-رخي [[پلينر عمل]] ذريعي، هڪ ئي پرت ۾ تيار ڪيا ويندا آهن. محققن ڪيترن ئي اميدوار متبادل طريقن جا نمونا تيار ڪيا آهن، جهڙوڪ: * [[ٽن-رخي مربوط سرڪٽ]] (3DIC) ٺاهڻ لاءِ ٽرانزسٽرن جون گهڻيون پرتون هڪ ٻئي مٿان رکڻ جا مختلف طريقا، جهڙوڪ [[ٿرو-سلڪون وِيا]]، "مونولٿڪ 3D"، اسٽيڪ ٿيل وائر بانڊنگ ۽ ٻيا طريقا.<ref>{{cite web |last=Or-Bach |first=Zvi |date=December 23, 2013 |url=http://semimd.com/blog/2013/12/23/why-soi-is-the-future-technology-of-semiconductors/ |title=Why SOI is the Future Technology of Semiconductors |website=Semiconductor Manufacturing & Design Community |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129104851/http://semimd.com/blog/2013/12/23/why-soi-is-the-future-technology-of-semiconductors/ |archive-date=29 November 2014 |url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web | title=Samsung's Eight-Stack Flash Shows up in Apple's iPhone 4 | website=Siliconica | date=2010-09-13 | url=https://sst.semiconductor-digest.com/chipworks_real_chips_blog/2010/09/13/samsungs-eight-stack-flash-shows-up-in-apples-iphone-4/}}</ref> * ٻين موادن مان ٺهيل ٽرانزسٽر، جهڙوڪ [[گرافين ٽرانزسٽر]]، [[موليبڊينائيٽ ٽرانزسٽر]]، [[ڪاربان نينوٽيوب فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر]]، [[گيليم نائٽرائيڊ ٽرانزسٽر]]، [[نانووائر اليڪٽرانڪ ڊوائيس]] ۽ [[نامياتي فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر]] وغيره. * سلڪون جي ننڍڙي گولي جي پوري سطح تي ٽرانزسٽر تيار ڪرڻ.<ref>{{cite journal|url=http://www.natureinterface.com/e/ni07/P058-059/|title=Spherical semiconductor radio temperature sensor|journal=Nature Interface|year=2002|pages=58–59|volume=7|author=Yamatake Corporation|archive-url=https://web.archive.org/web/20090107144008/http://www.natureinterface.com/e/ni07/P058-059/|archive-date=7 January 2009}}</ref><ref>{{cite web|last=Takeda|first=Nobuo|title=MEMS applications of Ball Semiconductor Technology|url=http://asia.stanford.edu/events/spring01/slides/takedaslides.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20150101122744/http://asia.stanford.edu/events/spring01/slides/takedaslides.pdf|archive-date=2015-01-01}}</ref> * بنيادي سطح ۾ تبديليون، جيئن [[لچڪدار ٽرانزسٽر]] تيار ڪري [[لچڪدار ڊسپلي]] يا ٻين [[لچڪدار اليڪٽرانڪس]] لاءِ استعمال، جيڪو مستقبل ۾ [[رول-اوَي ڪمپيوٽر]] جو سبب بڻجي سگهي ٿو. ٽرانزسٽرن کي وڌيڪ ننڍو بڻائڻ جيئن جيئن ڏکيو ٿيندو پيو وڃي، تيئن ڪمپنيون ڪارڪردگي وڌائڻ ۽ سائيز گهٽائڻ لاءِ [[گهڻ-چِپ ماڊيول]]، [[چپليٽ]]، [[ٽن-رخي مربوط سرڪٽ]]، [[پيڪيج آن پيڪيج]]، [[وڏي بينڊوڊٿ يادگيري]] ۽ [[ٿرو-سلڪون وِيا]] سان گڏ چِپن کي هڪ ٻئي مٿان رکڻ واريون ٽيڪنالاجيون استعمال ڪري رهيون آهن، بغير ٽرانزسٽرن جي سائيز گهٽائڻ جي. گڏيل طور انهن ٽيڪنالاجين کي [[ترقي يافته پيڪيجنگ (سيميڪنڊڪٽر)|ترقي يافته پيڪيجنگ]] چيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web|url=https://semiengineering.com/knowledge_centers/packaging/advanced-packaging/|title=Advanced Packaging}}</ref> ترقي يافته پيڪيجنگ بنيادي طور 2.5D ۽ 3D پيڪيجنگ ۾ ورهايل آهي. 2.5D ۾ گهڻ-چِپ ماڊيول جهڙا طريقا شامل آهن، جڏهن ته 3D ۾ اهڙا طريقا شامل آهن، جن ۾ مختلف ڊائي هڪ ٻئي مٿان رکيا ويندا آهن، جهڙوڪ پيڪيج آن پيڪيج ۽ وڏي بينڊوڊٿ يادگيري. انهن سڀني طريقن ۾ هڪ ئي پيڪيج اندر ٻه يا وڌيڪ ڊائي شامل هوندا آهن.<ref>{{Cite web|url=https://semiengineering.com/knowledge_centers/packaging/advanced-packaging/2-5d-ic/|title=2.5D|work=Semiconductor Engineering}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://semiengineering.com/knowledge_centers/packaging/advanced-packaging/3d-ics/|title=3D ICs|work=Semiconductor Engineering}}</ref><ref>{{cite web | title=Chiplet | website=WikiChip | date=2021-02-28 | url=https://en.wikichip.org/wiki/chiplet }}</ref><ref>{{Cite magazine|url=https://www.wired.com/story/keep-pace-moores-law-chipmakers-turn-chiplets/|title=To Keep Pace With Moore's Law, Chipmakers Turn to 'Chiplets'|magazine=Wired|date=11 June 2018}}</ref><ref>{{cite web | last=Schodt | first=Christopher | title=This is the year of the CPU 'chiplet' | website=Engadget | date=2019-04-16 | url=https://www.engadget.com/2019-04-16-upscaled-cpu-chiplet.html }}</ref> ان کان علاوه، [[3D نند]] (3D NAND)، جهڙيون ٽيڪنالاجيون هڪ ئي ڊائي تي گهڻيون پرتون رکن ٿيون. مربوط سرڪٽن ۾ ٿڌڪ جي ڪارڪردگي بهتر ڪرڻ لاءِ مائڪرو فلوئڊڪ ٿڌڪ شامل ڪرڻ جون ٽيڪنالاجيون پڻ ڏيکاريون ويون آهن،<ref>{{cite web | url=https://spectrum.ieee.org/codesigning-electronics-and-microfluidics-for-a-cooling-boost | title=Building Power Electronics with Microscopic Plumbing Could Save Enormous Amounts of Money |website=IEEE Spectrum }}</ref> جڏهن ته پيلٽيئر حرارتي-برقي ٿڌڪار، سولڊر بمپن تي لڳل ٿڌڪار، ۽ صرف گرمي خارج ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ حرارتي سولڊر بمپ [[فلپ-چِپ]] ٽيڪنالاجي ۾ پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web | url=https://arstechnica.com/gadgets/2008/01/startup-shrinks-the-peltier-cooler-and-puts-it-inside-the-chip-package/ | title=Startup shrinks Peltier cooler, puts it in the chip package |website=Ars Technica | date=10 January 2008 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://sst.semiconductor-digest.com/2005/07/wire-bond-vs-flip-chip-packaging/ | title=Wire Bond Vs. Flip Chip Packaging |magazine=Semiconductor Digest | date=10 December 2016 }}</ref> == ڊزائن == {{main|اليڪٽرانڪ ڊزائن خودڪاري|هارڊويئر وضاحت ٻولي|مربوط سرڪٽ جي ڊزائن}} [[File:Siliconchip by shapeshifter.png|right|thumb|هموار ڪيل [[ٽامي جا باهمي ڳانڍاپا|ٽامي جي باهمي ڳانڍاپن]] جي چئن پرتَن مان گذرندڙ هڪ مربوط سرڪٽ جي مجازي تفصيل، جيڪا [[پولي سلڪون]] (گلابي)، ويلز (ڀورو) ۽ سبسٽريٽ (سائو) تائين ڏيکاريل آهي.]] پيچيده [[مربوط سرڪٽ جي ڊزائن|مربوط سرڪٽ جي ڊزائن]] ۽ ان جي ترقي جي قيمت تمام گهڻي هوندي آهي، جيڪا عام طور ڪروڙين آمريڪي ڊالرن تائين پهچي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |title=FinFET Rollout Slower Than Expected |url=https://semiengineering.com/finfet-rollout-slower-than-expected/ |publisher=Semiconductor Engineering |date=16 April 2015 |last=LaPedus |first=Mark }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Basu |first1=Joydeep |title=From Design to Tape-out in SCL 180 nm CMOS Integrated Circuit Fabrication Technology |journal=IETE Journal of Education |date=9 October 2019 |volume=60 |issue=2 |pages=51–64 |doi=10.1080/09747338.2019.1657787 |arxiv=1908.10674 }}</ref> تنهنڪري اقتصادي طور اهو صرف تڏهن فائديمند هوندو آهي، جڏهن مربوط سرڪٽ وڏي پيماني تي تيار ڪيا وڃن، جيئن [[غير ورجائندڙ انجنيئرنگ]] (NRE) جا خرچ لکين پيداوار وارن يونٽن تي ورهائي سگهجن. جديد سيميڪنڊڪٽر چِپن ۾ اربين جزا شامل هوندا آهن، تنهنڪري انهن کي هٿ سان ڊزائن ڪرڻ عملي طور ناممڪن آهي. ڊزائنرن جي مدد لاءِ سافٽويئر اوزار لازمي بڻجي ويا آهن. [[اليڪٽرانڪ ڊزائن خودڪاري]] (EDA)، جنهن کي [[اليڪٽرانڪ ڪمپيوٽر جي مدد سان ڊزائن]] (ECAD) پڻ چيو ويندو آهي،<ref>{{cite web|title=About the EDA Industry|url=http://www.edac.org/industry|publisher=[[Electronic Design Automation Consortium]]|access-date=29 July 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150802073506/http://www.edac.org/industry|archive-date=2 August 2015}}</ref> [[سافٽويئر اوزار]]ن جو اهڙو مجموعو آهي، جيڪو [[اليڪٽرانڪس|اليڪٽرانڪ نظامن]]، خاص طور مربوط سرڪٽن، جي ڊزائن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. اهي اوزار گڏجي [[ڊزائن جو وهڪرو (اي ڊي اي)|ڊزائن وهڪري]] ۾ ڪم ڪندا آهن، جنهن ذريعي انجنيئر مڪمل سيميڪنڊڪٽر چِپن جي ڊزائن، تصديق ۽ تجزيي جا مرحلا مڪمل ڪندا آهن. جديد EDA اوزارن مان ڪيترائي [[مصنوعي ذهانت]] (AI) پڻ استعمال ڪن ٿا، جنهن سان انجنيئرن جو وقت بچي ٿو ۽ چِپن جي ڪارڪردگي بهتر ٿئي ٿي. == قسم == [[File:AD570JD.jpg|thumb|[[اينالاگ کان ڊجيٽل ڪنورٽر|اينالاگ کان ڊجيٽل (A/D) ڪنورٽر]] آءِ سي، [[ڊيوئل اِن-لائين پيڪيج]] (DIP) ۾]] انٽيگريٽيڊ سرڪٽن کي عام طور تي [[اينالاگ سرڪٽ|اينالاگ]]،<ref>{{cite book |title=Analysis and Design of Analog Integrated Circuits |last1=Gray |first1=Paul R. |last2=Hurst |first2=Paul J. |last3=Lewis |first3=Stephen H. |last4=Meyer |first4=Robert G. |isbn=978-0-470-24599-6 |publisher=Wiley |year=2009 }}</ref> [[ڊجيٽل سرڪٽ|ڊجيٽل]]<ref>{{cite book |title=Digital Integrated Circuits |last1=Rabaey |first1=Jan M. |last2=Chandrakasan |first2=Anantha |last3=Nikolic |first3=Borivoje |isbn=978-0-13-090996-1 |publisher=Pearson |year=2003 |url=https://archive.org/details/agilesoftwaredev00robe |edition=2nd }}</ref> ۽ [[مليل-سگنل انٽيگريٽيڊ سرڪٽ|مليل-سگنل]] قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو،<ref>{{cite book |title=CMOS: Mixed-Signal Circuit Design |last=Baker |first=Jacob |publisher=Wiley |isbn=978-0-470-29026-2 |year=2008}}</ref> جن ۾ هڪ ئي آءِ سي تي اينالاگ ۽ ڊجيٽل سگنلن جو استعمال ٿيندو آهي. ڊجيٽل انٽيگريٽيڊ سرڪٽن ۾ اربين<ref name=Pascal/> [[لاجڪ گيٽ]]، [[فلپ-فلاپ (اليڪٽرانڪس)|فلپ-فلاپ]]، [[ملٽي پليڪسر]] ۽ ٻيا سرڪٽ صرف چند چورس ملي ميٽرن جي ايراضيءَ ۾ شامل ٿي سگهن ٿا. انهن سرڪٽن جي ننڍڙي جسامت سبب وڌيڪ رفتار، گهٽ بجلي جي ضايع ٿيڻ ۽ بورڊ-سطح واري انضمام جي ڀيٽ ۾ گهٽ [[پيداوار جي لاڳت]] حاصل ٿئي ٿي. اهڙا ڊجيٽل آءِ سي، جهڙوڪ [[مائڪرو پروسيسر]]، [[ڊجيٽل سگنل پروسيسر|ڊي ايس پي]] ۽ [[مائڪرو ڪنٽرولر]]، [[بولين الجبرا]] استعمال ڪندي [[ٻٽو عددي سرشتو|"هڪ" ۽ "صفر" وارن سگنلن]] تي عمل ڪندا آهن. [[File:Intel 8742 153056995.jpg|right|thumb|انٽيل [[Intel MCS-48|8742]] جي [[ڊاءِ (انٽيگريٽيڊ سرڪٽ)|ڊاءِ]]، هڪ 8-بِٽ [[NMOS لاجڪ|اين موس]] [[مائڪرو ڪنٽرولر]]، جنهن ۾ 12&nbsp;MHz تي هلندڙ [[سي پي يو]]، 128 بائيٽ [[رام]]، 2048 بائيٽ [[اي پي روم]] ۽ [[انپٽ/آئوٽ پٽ|I/O]] ساڳئي چپ تي شامل آهن]] سڀ کان وڌيڪ ترقي يافته انٽيگريٽيڊ سرڪٽن ۾ [[مائڪرو پروسيسر]] يا '''[[پروسيسر ڪور|ڪور]]''' شامل آهن، جيڪي ذاتي ڪمپيوٽرن، موبائل فونن ۽ ٻين اوزارن ۾ استعمال ٿيندا آهن. ڪيترائي ڪور هڪ ئي آءِ سي يا چپ تي گڏ ڪري سگهجن ٿا. ڊجيٽل [[ڪمپيوٽر ميموري|ميموري چپس]] ۽ [[ايپليڪيشن-مخصوص انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] (ASICs) انٽيگريٽيڊ سرڪٽن جي ٻين خاندانن جا مثال آهن. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ [[پروگراميبل لاجڪ ڊوائيس]] تيار ڪيا ويا. انهن ڊوائيسن ۾ اهڙا سرڪٽ هوندا آهن، جن جي منطقي ڪارڪردگي ۽ رابطن کي انٽيگريٽيڊ سرڪٽ ٺاهيندڙ جي بدران استعمال ڪندڙ پاڻ پروگرام ڪري سگهي ٿو. ان سان هڪ چپ کي مختلف LSI قسم جي ڪمن، جهڙوڪ [[لاجڪ گيٽ]]، [[ايڊر (اليڪٽرانڪس)|ايڊر]] ۽ [[پروسيسر رجسٽر|رجسٽر]]، لاءِ پروگرام ڪري سگهجي ٿو. پروگرام ڪرڻ جون مختلف صورتون آهن: اهڙا ڊوائيس جيڪي [[پروگراميبل ريڊ-اونلي ميموري|صرف هڪ ڀيرو پروگرام]] ٿي سگهن ٿا، اهڙا جيڪي [[اي پي روم|بالاءِ بنفشي روشني (UV)]] سان مٽائي ٻيهر پروگرام ڪري سگهجن ٿا، اهڙا جيڪي [[فليش ميموري]] ذريعي ٻيهر پروگرام ٿي سگهن ٿا، ۽ [[فيلڊ-پروگراميبل گيٽ ايري]] (FPGA)، جن کي ڪنهن به وقت، حتيٰ هلندڙ حالت دوران به، پروگرام ڪري سگهجي ٿو. 2016ع تائين جديد FPGA لکين گيٽن جي برابر عملدرآمد ڪري سگهن ٿا ۽ [[ڪلاڪ جي رفتار|فريڪوئنسين]] 1 [[گيگا هرٽز|GHz]] تائين حاصل ڪري سگهن ٿا.<ref name="Altera">{{cite news |url = https://www.altera.com/en_US/pdfs/literature/hb/stratix-10/s10-overview.pdf |title = Stratix 10 Device Overview |work = [[الٽيرا]] |date = 12 December 2015 }}</ref> اينالاگ آءِ سي، جهڙوڪ [[سينسر]]، [[پاور نيٽورڪ ڊيزائن (آءِ سي)|پاور مينيجمينٽ سرڪٽ]] ۽ [[آپريشنل ايمپلي فائر]] (اوپ-ايمپ)، [[مسلسل سگنل]]ن تي عمل ڪندا آهن ۽ [[ايمپلي فائر|ايمپلي فڪيشن]]، [[فعال فلٽر|فعال فلٽرنگ]]، [[ڊي موڊوليشن]] ۽ [[فريڪوئنسي مڪسر|مڪسنگ]] جهڙا اينالاگ ڪم سرانجام ڏيندا آهن. آءِ سي هڪ ئي چپ تي اينالاگ ۽ ڊجيٽل سرڪٽ گڏ ڪري [[اينالاگ کان ڊجيٽل ڪنورٽر]] ۽ [[ڊجيٽل کان اينالاگ ڪنورٽر]] جهڙا ڪم انجام ڏئي سگهن ٿا. اهڙا مليل-سگنل سرڪٽ ننڍڙي جسامت ۽ گهٽ لاڳت مهيا ڪن ٿا، پر انهن ۾ سگنلن جي باهمي مداخلت کي به نظر ۾ رکڻو پوندو آهي. 1990ع واري ڏهاڪي جي آخر کان اڳ [[ريڊيو]]ن کي مائڪرو پروسيسرن وانگر گهٽ لاڳت وارن [[سي موس]] عملن ذريعي تيار نه ڪري سگهيو ويندو هو. پر 1998ع کان پوءِ [[آر ايف سي موس]] عملن ذريعي ريڊيو چپس تيار ڪيا ويا. انهن جا مثال انٽيل جا [[ڊجيٽل اينهانسڊ ڪارڊليس ٽيليڪميونيڪيشن]] (DECT) ڪارڊليس فون، يا [[802.11]] ([[وائي فائي]]) چپس آهن، جيڪي [[اٿيروس]] ۽ ٻين ڪمپنين تيار ڪيون.<ref name="IEEE-CMOS-dualband-n">{{cite web|last1=Nathawad|first1=L.|last2=Zargari|first2=M.|last3=Samavati|first3=H.|last4=Mehta|first4=S.|last5=Kheirkhaki|first5=A.|last6=Chen|first6=P.|last7=Gong|first7=K.|last8=Vakili-Amini|first8=B.|last9=Hwang|first9=J.|last10=Chen|first10=M.|last11=Terrovitis|first11=M.|last12=Kaczynski|first12=B.|last13=Limotyrakis|first13=S.|last14=Mack|first14=M.|last15=Gan|first15=H.|last16=Lee|first16=M.|last17=Abdollahi-Alibeik|first17=B.|last18=Baytekin|first18=B.|last19=Onodera|first19=K.|last20=Mendis|first20=S.|last21=Chang|first21=A.|last22=Jen|first22=S.|last23=Su|first23=D.|last24=Wooley|first24=B.|display-authors=6|title=20.2: A Dual-band CMOS MIMO Radio SoC for IEEE 802.11n Wireless LAN|url=http://www.ewh.ieee.org/r6/scv/ssc/May2008_WLAN.pdf|website=IEEE Entity Web Hosting|publisher=IEEE|access-date=22 October 2016|archive-date=23 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161023053607/http://www.ewh.ieee.org/r6/scv/ssc/May2008_WLAN.pdf|url-status=dead}}</ref> جديد [[:Category:electronic component distributors|اليڪٽرانڪ جزن جا ورهائيندڙ]] اڪثر انٽيگريٽيڊ سرڪٽن کي وڌيڪ ذيلي قسمن ۾ ورهائيندا آهن: * [[ڊجيٽل انٽيگريٽيڊ سرڪٽ|ڊجيٽل آءِ سي]] کي لاجڪ آءِ سي (جهڙوڪ [[مائڪرو پروسيسر]] ۽ [[مائڪرو ڪنٽرولر]])، [[ميموري چپ]] (جهڙوڪ [[موس ميموري]] ۽ [[فلوٽنگ-گيٽ ميموري]])، انٽرفيس آءِ سي ([[لاجڪ ليول|ليول شفٽر]]، [[سيريلائزر/ڊي سيريلائزر]] وغيره)، [[پاور مينيجمينٽ آءِ سي]] ۽ [[پروگراميبل لاجڪ ڊوائيس|پروگراميبل ڊوائيس]] ۾ ورهايو ويندو آهي. * [[اينالاگ انٽيگريٽيڊ سرڪٽ|اينالاگ آءِ سي]] کي [[لڪيري انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] ۽ [[آر ايف سرڪٽ]] ([[ريڊيو فريڪوئنسي]] سرڪٽ) ۾ ورهايو ويندو آهي. * [[مليل-سگنل انٽيگريٽيڊ سرڪٽ|مليل-سگنل آءِ سي]] کي [[ڊيٽا حاصل ڪرڻ|ڊيٽا ايڪويزيشن]] آءِ سي (جن ۾ [[اينالاگ کان ڊجيٽل ڪنورٽر|A/D ڪنورٽر]]، [[ڊجيٽل کان اينالاگ ڪنورٽر|D/A ڪنورٽر]] ۽ [[ڊجيٽل پوٽينشيوميٽر]] شامل آهن)، [[ڪلاڪ جنريٽر|ڪلاڪ/ٽائمنگ آءِ سي]]، [[سوئچڊ ڪيپيسيٽر]] (SC) سرڪٽ ۽ [[آر ايف سي موس]] سرڪٽ ۾ ورهايو ويندو آهي. * [[ٽي-رخي انٽيگريٽيڊ سرڪٽ|ٽي-رخي انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] (3D ICs) کي [[ٿرو-سلڪان وِيا]] (TSV) آءِ سي ۽ Cu-Cu رابطي وارن آءِ سين ۾ ورهايو ويندو آهي. == تياري == === تياريءَ جو عمل === {{Main|سيمي ڪنڊڪٽر ڊوائيس جي تياري|l1=سيمي ڪنڊڪٽر جي تياري}} [[File:Silicon chip 3d.png|right|thumb|ٽن ڌاتي تہن واري هڪ ننڍڙي [[معياري سيل]] جي تصوير ({{ill|ڊاءِ اليڪٽرڪ|en|Dielectric}} کي هٽايو ويو آهي). ريتيءَ جي رنگ وارا حصا ڌاتي [[انٽرڪنڪٽ (انٽيگريٽيڊ سرڪٽ)|انٽرڪنڪٽ]] آهن، جڏهن ته عمودي ٿنڀا رابطا آهن، جيڪي عام طور [[ٽنگسٽن]] جي پلگن تي مشتمل هوندا آهن. ڳاڙها حصا پولي سليڪان گيٽ آهن، ۽ هيٺيون مضبوط حصو [[مونو ڪرسٽلائن سليڪان|بلوري سليڪان]] جو بنياد آهي.]] [[File:Cmos-chip structure in 2000s (en).svg|right|thumb|2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ تيار ڪيل [[سي موس]] چپ جي خاڪاوار بناوت. هن تصوير ۾ SOI بنياد تي LDD-MISFET، پنج ڌاتي تہون، ۽ فلپ-چپ بانڊنگ لاءِ سولڊر بمپ ڏيکاريل آهن. ان سان گڏ [[FEOL]] (فرنٽ-اينڊ آف لائين)، [[BEOL]] (بيڪ-اينڊ آف لائين) ۽ بيڪ-اينڊ عمل جا شروعاتي مرحلا پڻ ڏيکاريل آهن.]] [[ڪيميائي عنصر]]ن جي [[دوري جدول]] ۾ موجود [[سيمي ڪنڊڪٽر]]ن کي ''[[سالڊ-اسٽيٽ اليڪٽرانڪس|سالڊ-اسٽيٽ]] [[ويڪيوم ٽيوب]]'' لاءِ سڀ کان وڌيڪ موزون مواد سمجهيو ويو. [[ٽامي(I) آڪسائيڊ|ٽامي جي آڪسائيڊ]] کان شروع ڪري، پوءِ [[جرمينيم]] ۽ آخرڪار [[سليڪان]] تائين، انهن موادن تي 1940ع ۽ 1950ع واري ڏهاڪن ۾ منظم نموني تحقيق ڪئي وئي. اڄڪلهه [[مونو ڪرسٽلائن سليڪان]] آءِ سين لاءِ بنيادي [[سبسٽريٽ (ڇپائي)|سبسٽريٽ]] طور استعمال ٿئي ٿو، جيتوڻيڪ خاص مقصدن، جهڙوڪ [[روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ|ايل اي ڊي]]، [[ليزر]]، [[شمسي سيل]] ۽ انتهائي تيز رفتار انٽيگريٽيڊ سرڪٽن لاءِ III-V قسم جا [[مرڪب سيمي ڪنڊڪٽر]]، جهڙوڪ [[گيلئم آرسينائيڊ]]، پڻ استعمال ٿين ٿا. سيمي ڪنڊڪٽر موادن جي [[بلور]]ي بناوت ۾ گهٽ کان گهٽ [[بلوري نقص]] رکندڙ بلور تيار ڪرڻ جا طريقا مڪمل ڪرڻ ۾ ڏهاڪا لڳي ويا. [[سيمي ڪنڊڪٽر]] آءِ سي [[پلينر عمل]] ذريعي تيار ڪيا ويندا آهن، جنهن ۾ ٽي بنيادي مرحلا شامل هوندا آهن: [[فوٽو لٿوگرافي]]، تہه چاڙهڻ (مثلاً [[ڪيميائي ٻاڦي جمع|ڪيميائي ٻاڦي جمع]]) ۽ [[ايچنگ (مائڪرو فيبريڪيشن)|ايچنگ]]. انهن بنيادي مرحلن سان گڏ ڊوپنگ ۽ صفائيءَ جا مرحلا پڻ شامل هوندا آهن. وڌيڪ جديد يا اعليٰ ڪارڪردگي وارا آءِ سي پلينر ٽرانزسٽرن بدران [[ملٽي-گيٽ ڊوائيس|ملٽي-گيٽ]] [[فن فيٽ]] يا [[گيفيٽ]] ٽرانزسٽر استعمال ڪندا آهن، جيڪي انٽيل جي 22&nbsp;nm يا 16/14&nbsp;nm ٽيڪنالاجي نوڊن کان شروع ٿيا.<ref>{{cite web | title=16nm/14nm FinFETs: Enabling The New Electronics Frontier | website=Electronic Design| url=https://www.electronicdesign.com/technologies/embedded/digital-ics/article/21795644/16nm14nm-finfets-enabling-the-new-electronics-frontier | date=January 17, 2013}}</ref> اڪثر استعمالن ۾ [[مونو ڪرسٽلائن سليڪان|واحد-بلوري سليڪان]] جا [[ويفر (اليڪٽرانڪس)|ويفر]] استعمال ٿيندا آهن، جڏهن ته خاص استعمالن لاءِ [[گيلئم آرسينائيڊ]] جهڙا ٻيا سيمي ڪنڊڪٽر پڻ اختيار ڪيا ويندا آهن. ويفر جو مڪمل طور سليڪان هجڻ ضروري ناهي. [[فوٽو لٿوگرافي]] ذريعي سبسٽريٽ جي مختلف حصن کي نشان لڳايو ويندو آهي ته جيئن انهن کي [[ڊوپنگ (سيمي ڪنڊڪٽر)|ڊوپ]] ڪري سگهجي يا انهن تي پولي سليڪان، موصل يا ڌاتي (عام طور ايلومينيم يا ٽامو) جون ليڪون جمع ڪري سگهجن. [[ڊوپنٽ]] اهڙيون نجاستون آهن جيڪي ڄاڻي واڻي سيمي ڪنڊڪٽر ۾ شامل ڪيون وينديون آهن ته جيئن ان جون برقي خاصيتون تبديل ڪري سگهجن. ڊوپنگ اهو عمل آهي جنهن ذريعي ڊوپنٽ سيمي ڪنڊڪٽر مواد ۾ شامل ڪيا ويندا آهن. {{anchor|circuitLayers}} * انٽيگريٽيڊ سرڪٽ ڪيترين ئي هڪ ٻئي تي چڙهيل تہن مان ٺهيل هوندا آهن. هر تہه کي فوٽو لٿوگرافي ذريعي بيان ڪيو ويندو آهي ۽ عام طور مختلف رنگن سان ڏيکاريو ويندو آهي. ڪجهه تہون اهو ظاهر ڪن ٿيون ته ڪهڙن حصن ۾ ڊوپنٽ سبسٽريٽ ۾ ڦهلايا ويا آهن (ڊفيوزن تہون)، ڪجهه اهو ٻڌائين ٿيون ته ڪٿي اضافي آئن داخل ڪيا ويا آهن (امپلانٽ تہون)، ڪجهه موصل (ڊوپ ڪيل پولي سليڪان يا ڌاتي تہون) بيان ڪن ٿيون، ۽ ڪجهه موصل تہن جي وچ ۾ رابطن (وِيا يا رابطي واريون تہون) کي ظاهر ڪن ٿيون. سڀئي جزا انهن تہن جي مخصوص ميلاپ سان تيار ٿيندا آهن. * خود-هموار [[سي موس]] عمل ۾، جتي به گيٽ واري تہه (پولي سليڪان يا ڌات) [[CMOS#Example: NAND gate in physical layout|ڊفيوزن تہه کي ڪراس]] ڪري ٿي، اتي هڪ [[ٽرانزسٽر]] ٺهي ٿو؛ ان کي [[#The self-aligned gate|خود-هموار گيٽ]] چيو ويندو آهي.<ref name="selfAlignedCmos">{{cite book |last1=Mead |first1=Carver |last2=Conway |first2=Lynn |year=1991 |title=Introduction to VLSI systems |publisher=Addison Wesley |isbn=978-0-201-04358-7 |oclc=634332043 |url=https://archive.org/details/introductiontovl00mead |author-link1 = Carver Mead | author-link2 = Lynn Conway}}</ref>{{rp|p.1 (see Fig. 1.1)}} * [[ڪيپيسيٽر|گنجائشي بناوتون]]، جيڪي روايتي [[متوازي-پليٽ ڪيپيسيٽر]] جهڙيون هونديون آهن، "پليٽن" جي ايراضيءَ مطابق تيار ڪيون وينديون آهن ۽ انهن جي وچ ۾ موصلي مواد رکيو ويندو آهي. مختلف جسامت وارا ڪيپيسيٽر آءِ سين ۾ عام هوندا آهن. * مختلف ڊگھائيءَ جون وڪريل ليڪون آن-چپ [[مزاحمت (اليڪٽرانڪس)|مزاحمتون]] ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿينديون آهن، جيتوڻيڪ گهڻن [[لاجڪ سرڪٽ]]ن کي مزاحمتن جي ضرورت نه هوندي آهي. مزاحمتي بناوت جي ڊيگهه ۽ ويڪر جو تناسب، ان جي شيٽ مزاحمت سان گڏ، مجموعي مزاحمت طئي ڪندو آهي. * نسبتاً گهٽ موقعن تي [[انڊڪٽر|انڊڪٽو بناوتون]] ننڍڙين آن-چپ ڪوئلن جي صورت ۾ ٺاهي سگهجن ٿيون يا [[گائيريٽر]]ن ذريعي انهن جي نقل ڪري سگهجي ٿي. جيئن ته سي موس ڊوائيس صرف [[حالت جي تبديلي]] دوران [[بولين الجبرا|لاجڪ]] [[حالت (ڪمپيوٽر سائنس)|حالتن]] جي وچ ۾ ڪرنٽ وٺندا آهن، تنهن ڪري سي موس ڊوائيس [[ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر]] وارن ڊوائيسن جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ بجلي خرچ ڪندا آهن. [[بي ترتيب رسائي ميموري]] (RAM) انٽيگريٽيڊ سرڪٽن جو سڀ کان وڌيڪ باقاعده قسم آهي؛ تنهن ڪري سڀ کان وڌيڪ کثافت وارا آءِ سي ميموريون هونديون آهن، جيتوڻيڪ هڪ [[مائڪرو پروسيسر]] ۾ به عام طور چپ تي ميموري موجود هوندي آهي. (پهريئين تصوير جي هيٺئين حصي ۾ باقاعده قطارن واري بناوت ڏسو.{{Which|date=October 2018}}) جيتوڻيڪ ڊوائيسن جون بناوتون تمام پيچيده هونديون آهن ۽ انهن جون ويڪرون ڏهاڪن کان مسلسل گهٽ ٿينديون پيون وڃن، پر مواد جون تہون اڃا به ڊوائيسن جي افقي ماپن کان گهڻيون پتليون هونديون آهن. اهي تہون [[فوٽو لٿوگرافي]] جهڙي عمل سان تيار ٿينديون آهن، پر [[مرئي طيف]] جي روشني استعمال نٿي ڪري سگهجي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي موجي ڊيگهه تمام وڏي هوندي آهي. ان جي بدران ننڍي موجي ڊيگهه وارا [[بالاءِ بنفشي]] (UV) [[فوٽون]] هر تہه کي ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. خاصيتون ايتريون ننڍيون هونديون آهن جو [[اليڪٽران خوردبيني]] [[عملي انجنيئر]] لاءِ، جيڪو [[سيمي ڪنڊڪٽر جي تياري]] واري عمل ۾ خرابين جي جاچ ڪندو آهي، لازمي اوزار آهي. هر ڊوائيس کي پيڪيج ڪرڻ کان اڳ [[خودڪار جاچ سامان]] (ATE) ذريعي آزمائيو ويندو آهي، جنهن کي [[ويفر جاچ]] يا ويفر پروبنگ چيو ويندو آهي. ان کان پوءِ ويفر کي مستطيل ٽڪرن ۾ ڪٽيو ويندو آهي، جن مان هر هڪ کي ''[[ڊاءِ (انٽيگريٽيڊ سرڪٽ)|ڊاءِ]]'' چيو ويندو آهي. هر ڪارآمد ڊاءِ (جمع: ''dice''، ''dies'' يا ''die'') کي [[ايلومينيم]] (يا سون) جي [[وائر بانڊنگ|بانڊ وائرن]] ذريعي پيڪيج سان ڳنڍيو ويندو آهي، جيڪي [[ٿرموسونڪ بانڊنگ]] سان لڳايا ويندا آهن.<ref>{{cite conference |url=https://www.researchgate.net/publication/215462493 |first=Alexander |last=Coucoulas |title=Hot Work Ultrasonic Bonding – A Method Of Facilitating Metal Flow By Restoration Processes |conference=Proceedings of the 20th IEEE Electronic Components Conference |location=Washington, D.C. |date=May 1970 |pages=549–556}}</ref> [[ٿرموسونڪ بانڊنگ]]، جيڪا پهريون ڀيرو A. Coucoulas متعارف ڪرائي، ڊاءِ کي ٻاهرين دنيا سان برقي طور قابل اعتماد نموني ڳنڍڻ جو ذريعو فراهم ڪيو. پيڪيج ٿيڻ کان پوءِ ڊوائيسن جي آخري جاچ وري ساڳئي يا ان جهڙي ATE ذريعي ڪئي ويندي آهي، جيڪو ويفر پروبنگ ۾ استعمال ٿيو هو. معائني لاءِ [[صنعتي ڪمپيوٽيڊ ٽوموگرافي|صنعتي CT اسڪيننگ]] پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي. گهٽ قيمت وارن شين ۾ جاچ جي لاڳت ڪل تياريءَ جي خرچ جو 25 سيڪڙو کان به وڌيڪ ٿي سگهي ٿي، جڏهن ته وڏي قيمت يا گهٽ پيداوار وارن ڊوائيسن ۾ اها نسبتاً معمولي هوندي آهي. == دانشورانه ملڪيت == {{Main|انٽيگريٽيڊ سرڪٽ لي آئوٽ ڊيزائن جو تحفظ}} انٽيگريٽيڊ سرڪٽ جي هر تہه جي تصوير ڪڍي ۽ حاصل ڪيل تصويرن جي بنياد تي ان جي تياري لاءِ [[فوٽو ماسڪ]] تيار ڪري نقل ڪرڻ جي امڪان سبب، لي آئوٽ ڊيزائنن جي تحفظ لاءِ قانونسازي متعارف ڪرائي وئي. آمريڪا جي [[1984ع جو سيمي ڪنڊڪٽر چپ پروٽيڪشن ايڪٽ]] انٽيگريٽيڊ سرڪٽن جي تياري ۾ استعمال ٿيندڙ فوٽو ماسڪن لاءِ دانشورانه ملڪيت جو تحفظ قائم ڪيو.<ref name="USC-circ100">{{cite web|title=Federal Statutory Protection for Mask Works|url=https://copyright.gov/circs/circ100.pdf|publisher=United States Copyright Office|access-date=22 October 2016}}</ref> 1989ع ۾ [[واشنگٽن، ڊي سي]] ۾ ٿيل هڪ سفارتي ڪانفرنس دوران ''انٽيگريٽيڊ سرڪٽن بابت دانشورانه ملڪيت جو معاھدو'' اختيار ڪيو ويو،<ref>{{cite web|url=https://www.wipo.int/treaties/en/ip/washington/index.html|title=Washington Treaty on Intellectual Property in Respect of Integrated Circuits|website=World Intellectual Property Organization}}</ref> جنهن کي ''واشنگٽن معاھدو'' يا ''IPIC معاھدو'' پڻ چيو وڃي ٿو. هي معاھدو هن وقت نافذ نه آهي، پر ان جا ڪجهه حصا [[ٽرپس معاھدو|TRIPS]] معاھدي ۾ شامل ڪيا ويا آهن.<ref>On 1 January 1995, the ''[[Agreement on Trade-Related Aspects of Intellectual Property Rights]]'' (TRIPs) (Annex 1C to the World Trade Organization (WTO) Agreement), went into force. Part II, section 6 of TRIPs protects semiconductor chip products and was the basis for Presidential Proclamation No. 6780, 23 March 1995, under SCPA § 902(a)(2), extending protection to all present and future WTO members.</ref> آمريڪا ۾ انٽيگريٽيڊ سرڪٽ سان لاڳاپيل ڪيترائي پيٽنٽ موجود آهن، جن ۾ [[جيڪ ڪلبي|جي. ايس. ڪلبي]] جا پيٽنٽ ({{US patent|3138743|US3,138,743}}، {{US patent|3261081|US3,261,081}}، {{US patent|3434015|US3,434,015}}) ۽ آر. ايف. اسٽيورٽ جو پيٽنٽ ({{US patent|3138747|US3,138,747}}) شامل آهن. آءِ سي لي آئوٽ ڊيزائنن جي تحفظ بابت قومي قانون ڪيترن ئي ملڪن ۾ منظور ڪيا ويا آهن، جن ۾ جاپان،<ref>Japan was the first country to enact its own version of the SCPA, the Japanese "Act Concerning the Circuit Layout of a Semiconductor Integrated Circuit" of 1985.</ref> [[يورپي اقتصادي برادري]] (EC)،<ref>In 1986 the EC promulgated a directive requiring its members to adopt national legislation for the protection of semiconductor topographies. Council Directive 1987/54/EEC of 16 December 1986 on the ''Legal Protection of Topographies of Semiconductor Products'', art. 1(1)(b), 1987 O.J. (L 24) 36.</ref> برطانيا، آسٽريليا ۽ ڪوريا شامل آهن. برطانيا شروعات ۾ اهو موقف اختيار ڪيو هو ته سندس ڪاپي رائيٽ قانون چپ جي ٽوپوگرافين کي مڪمل تحفظ ڏئي ٿو، پر بعد ۾ هن [[ڪاپي رائيٽ، ڊيزائنز اينڊ پيٽنٽس ايڪٽ 1988ع]]، باب 48، شق 213 منظور ڪيو. ڏسو: ''[[برٽش ليلينڊ موٽر ڪارپوريشن بمقابله آرم اسٽرانگ پيٽنٽس ڪمپني]]''. آمريڪي [[سيمي ڪنڊڪٽر صنعت|چپ صنعت]] جي نظر ۾ برطانوي ڪاپي رائيٽ واري طريقي جي ناڪافي هجڻ بابت تنقيدن جو خلاصو چپ جي حقن بابت بعد جي قانوني ترقيات ۾ ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite journal|doi=10.1109/MM.1985.304489|title=MicroLaw|journal=IEEE Micro|volume=5|issue=4|pages=90–92|year=1985|last1=Stern|first1=Richard |bibcode=1985IMicr...5d..90S }}</ref> آسٽريليا 1989ع ۾ ''سرڪٽ لي آئوٽس ايڪٽ'' منظور ڪيو، جيڪو چپ جي تحفظ لاءِ هڪ ''sui generis'' قانوني نظام هو.<ref>{{cite journal |last1=Radomsky |first1=Leon |title=Sixteen Years after the Passage of the U.S. Semiconductor Chip Protection Act: Is International Protection Working |journal=Berkeley Technology Law Journal |date=2000 |volume=15 |page=1069 |url=https://heinonline.org/HOL/P?h=hein.journals/berktech15&i=1059 |access-date=13 September 2022}}</ref> ڪوريا 1992ع ۾ ''سيمي ڪنڊڪٽر انٽيگريٽيڊ سرڪٽن جي لي آئوٽ ڊيزائن بابت ايڪٽ'' منظور ڪيو.<ref>{{cite journal |last1=Kukkonen |first1=Carl A. III |title=The Need to Abolish Registration for Integrated Circuit Topographies under Trips |journal=IDEA: The Journal of Law and Technology |date=1997–1998 |volume=38 |page=126 |url=https://heinonline.org/HOL/P?h=hein.journals/idea38&i=115 |access-date=13 September 2022}}</ref> 4rzxzp84p5mhvgnj2zadkbn8qhh1t7z 390410 390409 2026-07-01T20:41:23Z Intisar Ali 8681 390410 wikitext text/x-wiki {{Short description|سيميڪنڊڪٽر مادّي جي ننڍڙي، هموار ٽڪري تي تيار ڪيل اليڪٽرانڪ سرڪٽ}} [[File:NXP PCF8577C LCD driver with I²C (Colour Corrected).jpg|thumb|[[LCD]] کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[مربوط سرڪٽ]] جي [[ڊائي (مربوط سرڪٽ)|ڊائي]] جي خوردبيني تصوير. [[پن ترتيب]]ون مربوط سرڪٽ جي چوڌاري موجود اونداهن دائرن جي صورت ۾ نظر اچن ٿيون.]] '''مربوط سرڪٽ''' ('''IC''')، جيڪو '''مائڪروچپ''' يا رڳو '''چپ''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، [[اليڪٽرانڪ سرڪٽ]]ن جو هڪ ٺهڪندڙ مجموعو هوندو آهي، جيڪو مختلف [[اليڪٽرانڪ جزا|اليڪٽرانڪ جزن]]، جهڙوڪ [[ٽرانزسٽر]]، [[مزاحم]]، [[ڪيپيسيٽر]] ۽ انهن جي پاڻ ۾ ڳانڍاپن تي مشتمل هوندو آهي.<ref name="chipBasics">{{cite web |url=https://www.asml.com/en/technology/all-about-microchips/microchip-basics |title=The basics of microchips |publisher=[[ASML Holding|ASML]]}}</ref> اهي جزا [[سيميڪنڊڪٽر]] مادّي جي هڪ پتلي ۽ هموار ٽڪري (''چپ'') تي تيار ڪيا ويندا آهن، جيڪا گهڻو ڪري [[سلڪون]] مان ٺهيل هوندي آهي.<ref name="chipBasics"/> مربوط سرڪٽ ڪيترن ئي قسمن جي اليڪٽرانڪ اوزارن، جهڙوڪ [[ڪمپيوٽر]]، [[اسمارٽ فون]] ۽ [[ٽيليويزن]]، جو بنيادي حصو آهن، جتي اهي ڊيٽا جي پروسيسنگ، ڪنٽرول ۽ ذخيريداري جهڙا ڪم سرانجام ڏين ٿا. انهن اوزارن جي ننڍي سائيز، بهتر ڪارڪردگي ۽ گهٽ قيمت ممڪن بڻائي، مربوط سرڪٽن [[اليڪٽرانڪس]] جي شعبي ۾ بنيادي تبديلي آندي آهي. الڳ الڳ جزن مان تيار ڪيل سرڪٽن جي ڀيٽ ۾، مربوط سرڪٽ ڪيترائي ڀيرا ننڍا، وڌيڪ تيز، وڌيڪ توانائي بچائيندڙ ۽ گهٽ خرچ وارا هوندا آهن، جنهن جي نتيجي ۾ انهن تي تمام وڏي تعداد ۾ [[ٽرانزسٽر]] شامل ڪري سگهجن ٿا. وڏي پيماني تي پيداوار جي صلاحيت، اعليٰ ڀروسي جوڳائپ، ۽ [[مربوط سرڪٽ ڊزائن]] جي معياري ۽ ماڊيولر طريقي سبب، الڳ ٽرانزسٽرن تي ٻڌل ڊزائن تيزيءَ سان ختم ٿي ويا. اڄڪلهه تقريباً هر [[اليڪٽرانڪ اوزار]] ۾ مربوط سرڪٽ استعمال ٿين ٿا ۽ انهن جديد ٽيڪنالاجي ۾ انقلاب آندو آهي. [[ڪمپيوٽر پروسيسر]]، [[مائڪرو ڪنٽرولر]]، [[ڊجيٽل سگنل پروسيسر]] ۽ [[گهريلو اوزار]]ن ۾ استعمال ٿيندڙ ايمبيڊڊ پروسيسنگ چپون، پنهنجي ننڍي سائيز، گهٽ قيمت ۽ گهڻ مقصدي استعمال سبب جديد سماج لاءِ بنيادي اهميت رکن ٿيون. [[تمام وڏي پيماني واري مربوطي]] (VLSI)، [[سيميڪنڊڪٽر اوزارن جي تياري]] واري ٽيڪنالاجي ۾ ٿيندڙ ترقي سبب عملي صورت اختيار ڪري سگهي. 1960ع واري ڏهاڪي کان وٺي، چپن جي سائيز، رفتار ۽ گنجائش ۾ غيرمعمولي واڌ آئي آهي، جنهن جو بنيادي سبب اهي فني واڌارا آهن، جن ساڳئي ماپ جي چپ تي وڌيڪ ۽ وڌيڪ ٽرانزسٽر شامل ڪرڻ ممڪن بڻايو. اڄڪلهه هڪ جديد چپ، انسان جي آڱر جي ننهن جيتري ايراضيءَ ۾ اربين ٽرانزسٽر رکي سگهي ٿي. اهي ترقيون، جيڪي تقريباً [[مور جو قانون]] جي پيروي ڪن ٿيون، اڄ جي ڪمپيوٽر چپن کي 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعاتي چپن جي ڀيٽ ۾ لکين ڀيرا وڌيڪ گنجائش ۽ هزارين ڀيرا وڌيڪ رفتار فراهم ڪن ٿيون. مربوط سرڪٽن کي الڳ جزن مان ٺهيل سرڪٽن جي مقابلي ۾ ٽي بنيادي فائدا حاصل آهن: سائيز، قيمت ۽ ڪارڪردگي. انهن جي سائيز ۽ قيمت گهٽ هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سڀئي جزا گڏجي [[فوٽولٿوگرافي]] ذريعي هڪ ئي يونٽ طور تيار ڪيا ويندا آهن، نه ڪي هر [[ٽرانزسٽر]] کي الڳ الڳ جوڙي. ان کان علاوه، پيڪيج ٿيل مربوط سرڪٽ، الڳ سرڪٽن جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ مواد استعمال ڪندا آهن. انهن جي ڪارڪردگي وڌيڪ هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن جزا هڪ ٻئي جي ويجهو هجڻ سبب تمام تيزيءَ سان ڪم ڪن ٿا ۽ نسبتاً گهٽ بجلي استعمال ڪن ٿا. البت، انهن جو بنيادي نقصان اهو آهي ته انهن جي ڊزائن تيار ڪرڻ جي شروعاتي قيمت ۽ ڪارخاني جي تعمير تي ايندڙ سرمائيداري خرچ انتهائي وڌيڪ هوندو آهي. انهيءَ ڪري مربوط سرڪٽ صرف تڏهن تجارتي طور فائديمند ٿيندا آهن، جڏهن وڏي پيماني تي پيداوار جي توقع هجي. == اصطلاح == '''مربوط سرڪٽ''' (IC) جي رسمي تعريف هن ريت ڪئي وئي آهي:<ref>{{cite web |url=http://www.jedec.org/standards-documents/dictionary/terms/integrated-circuit-ic |title=Integrated circuit (IC) |publisher=[[JEDEC]]}}</ref> {{quote|اهڙو سرڪٽ، جنهن جا سڀ يا ڪي سرڪٽي جزا هڪ ٻئي سان اڻٽٽ نموني ڳنڍيل ۽ برقي طور پاڻ ۾ مربوط هجن، اهڙيءَ طرح جو تعمير ۽ واپار جي مقصدن لاءِ ان کي هڪ اڻورهائتو (ناقابلِ تقسيم) يونٽ سمجهيو وڃي.}} سخت فني مفهوم ۾، هي اصطلاح هڪ ئي ٽڪري تي تيار ڪيل سرڪٽ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن کي اصل ۾ '''[[مونولٿڪ مربوط سرڪٽ]]''' چيو ويندو هو. اهڙي سرڪٽ ۾ سڄو سرڪٽ [[سلڪون]] جي هڪ ئي ٽڪري تي تعمير ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite web |title=The first monolithic integrated circuits |url=http://homepages.nildram.co.uk/~wylie/ICs/monolith.htm |quote=Nowadays when people say 'integrated circuit' they usually mean a monolithic IC, where the entire circuit is constructed in a single piece of silicon. |last=Wylie |first=Andrew |year=2009 |access-date=14 March 2011 |archive-date=4 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180504074623/http://homepages.nildram.co.uk/~wylie/ICs/monolith.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite book| last1 = Horowitz| first1 = Paul| last2 = Hill| first2 = Winfield| title = The Art of Electronics| edition = 2nd| year = 1989| publisher = Cambridge University Press| isbn = 978-0-521-37095-0| page = [https://archive.org/details/artofelectronics00horo/page/61 61]| url = https://archive.org/details/artofelectronics00horo/page/61}}</ref> عام استعمال ۾، ''مربوط سرڪٽ'' جي اصطلاح ۾ اهي سرڪٽ پڻ شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي هن سخت تعريف تي پورو نٿا لهن ۽ مختلف ٽيڪنالاجين، جهڙوڪ [[3D مربوط سرڪٽ]]، [[2.5D مربوط سرڪٽ]]، [[گهڻ-چپ ماڊيول]] (MCM)، [[پتلي-فلم ٽرانزسٽر]]، [[ٿلهي-فلم ٽيڪنالاجي]] يا [[هائبرڊ مربوط سرڪٽ]] ذريعي تيار ڪيا ويندا آهن. اصطلاحن ۾ هي فرق خاص طور تي انهن بحثن ۾ اهميت رکي ٿو، جتي اهو جائزو ورتو وڃي ٿو ته [[مور جو قانون]] اڃا تائين لاڳو ٿئي ٿو يا نه. == تاريخ == === پهريان مربوط سرڪٽ === {{Main|مربوط سرڪٽ جي ايجاد}} {{See also|پلينر عمل|پي–اين جنڪشن آئسوليشن|سطحي پاسيويشن}} [[File:Robert Noyce with Motherboard 1959.png|thumb|[[رابرٽ نوئس]] 1959ع ۾ پهريون مونولٿڪ مربوط سرڪٽ ايجاد ڪيو. هي چِپ [[سلڪون]] مان تيار ڪئي وئي هئي.]] [[مربوط سرڪٽ]] (IC) کان اڳ هڪ بنيادي تصور ننڍن سيرامڪ بنيادن (Ceramic Substrates) جي تياري هو، جن کي ''مائڪروماڊيول'' چيو ويندو هو.<ref name=micromodules/> هر مائڪروماڊيول ۾ هڪ ننڍڙو برقي جزو شامل هوندو هو.<ref name=micromodules/> انهن ماڊيولن کي پوءِ پاڻ ۾ ڳنڍي ٻه يا ٽي-رخي ٺوس جال (Grid) جي صورت ۾ ترتيب ڏئي سگهجي پئي. 1957ع ۾ هن خيال کي تمام گهڻو اميد افزا سمجهيو ويو ۽ [[جيڪ ڪلبي]] ان کي [[آمريڪي فوج]] آڏو پيش ڪيو،<ref name="micromodules" /> جنهن جي نتيجي ۾ مختصر عرصي لاءِ ''مائڪروماڊيول پروگرام'' شروع ڪيو ويو، جيڪو 1951ع جي ''پروجيڪٽ ٽِنڪر ٽاءِ'' سان گهڻي حد تائين مشابهت رکندو هو.<ref name=micromodules>{{Cite web|url=http://www.eetimes.com/special/special_issues/millennium/milestones/kilby.html|title=Micromodules: the ultimate package|last=Rostky|first=George|website=EE Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20100107111717/http://www.eetimes.com/special/special_issues/millennium/milestones/kilby.html|archive-date=2010-01-07|access-date=2018-04-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chipsetc.com/the-rca-micromodule.html|title=The RCA Micromodule|website=Vintage Computer Chip Collectibles, Memorabilia & Jewelry|access-date=2018-04-23}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tdCjBQAAQBAJ&q=micromodule&pg=PA392|title=American Microelectronics Data Annual 1964–65|last1=Dummer|first1=G. W. A.|last2=Robertson|first2=J. Mackenzie|date=2014-05-16|publisher=Elsevier|isbn=978-1-4831-8549-1|pages=392–397, 405–406}}</ref> تنهن هوندي به، جيئن جيئن اهو منصوبو اڳتي وڌيو، ڪلبي هڪ مڪمل طور نئون طريقو پيش ڪيو، جيڪو بعد ۾ خود '''مربوط سرڪٽ''' جي صورت اختيار ڪري ويو. نئين طور [[ٽيڪساس انسٽرومينٽس]] ۾ ملازمت اختيار ڪرڻ کان پوءِ، [[جيڪ ڪلبي]] جولاءِ 1958ع ۾ مربوط سرڪٽ بابت پنهنجا شروعاتي خيال قلمبند ڪيا ۽ 12 سيپٽمبر 1958ع تي مربوط سرڪٽ جو پهريون ڪامياب عملي نمونو پيش ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو.<ref name="TIJackBuilt">{{cite web | title=The Chip That Jack Built Changed the World | publisher=Texas Instruments | date=1997-09-09 | url=http://www.ti.com/corp/docs/kilbyctr/jackbuilt.shtml | archive-url=https://web.archive.org/web/20000418135808/http://www.ti.com/corp/docs/kilbyctr/jackbuilt.shtml | archive-date=2000-04-18 | url-status=unfit}}</ref> 6 فيبروري 1959ع تي داخل ڪيل پنهنجي پيٽنٽ درخواست ۾،<ref>{{cite patent |inventor-last=Kilby |inventor-first=Jack S. |title=Miniaturized Electronic Circuits |country=US |status=Patent|number=3138743 |fdate=6 February 1959 |pubdate=23 June 1964}}</ref> ڪلبي پنهنجي نئين ايجاد کي ''"سيميڪنڊڪٽر مادي جو اهڙو جسم، جنهن ۾ برقي سرڪٽ جا سڀئي جزا مڪمل طور تي پاڻ ۾ مربوط هجن"'' طور بيان ڪيو.<ref>{{cite book| last = Winston| first = Brian| title = Media Technology and Society: A History: From the Telegraph to the Internet| url = https://books.google.com/books?id=gfeCXlElJTwC&pg=PA221| year = 1998| publisher = Routledge| isbn = 978-0-415-14230-4| page = 221 }}</ref> هن نئين ايجاد جو پهريون گراهڪ [[آمريڪي هوائي فوج]] هئي.<ref>{{cite web|url=https://www.ti.com/corp/docs/company/history/timeline/defense/1960/docs/61-first_ic.htm |title=Texas Instruments – 1961 First IC-based computer |publisher=Texas Instruments |access-date=2012-08-13}}</ref> مربوط سرڪٽ جي ايجاد ۾ پنهنجي حصي جي اعتراف طور ڪلبي کي سال 2000ع جو [[طبعيات جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref>{{cite web | title=The Nobel Prize in Physics 2000 | website=Nobel Prize | date=2000-10-10 | url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2000/press-release/}}</ref> تنهن هوندي به، ڪلبي جي ايجاد حقيقي '''مونولٿڪ مربوط سرڪٽ''' نه هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ ٻاهرين سون جي تارن ذريعي ڳانڍاپا (انٽرڪنيڪشنز) استعمال ڪيا ويا هئا، جنهن سبب وڏي پيماني تي پيداوار عملي طور ممڪن نه هئي.<ref name="nasa">{{cite web |title=Integrated circuits |url=https://www.hq.nasa.gov/alsj/ic-pg3.html |website=[[NASA]] |access-date=13 August 2019}}</ref> تقريباً ڇهن مهينن کان پوءِ [[رابرٽ نوئس]]، جيڪو [[فيئرچائلڊ سيميڪنڊڪٽر]] سان لاڳاپيل هو، پهريون عملي '''مونولٿڪ مربوط سرڪٽ چِپ''' تيار ڪيو.<ref name="computerhistory1959">{{cite web |title=1959: Practical Monolithic Integrated Circuit Concept Patented |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/practical-monolithic-integrated-circuit-concept-patented/ |website=[[Computer History Museum]] |access-date=13 August 2019}}</ref><ref name="nasa"/> رابرٽ نوئس جي مونولٿڪ مربوط سرڪٽ چِپ جي تياري ڪيترين ئي اهم ايجادن جي نتيجي ۾ ممڪن ٿي. انهن ۾ [[جين هورني]] جو [[پلينر عمل]] ۽ [[ڪرٽ ليهوويڪ]] جو [[پي–اين جنڪشن آئسوليشن]] شامل هئا. هورني جي ايجاد پاڻ به [[ڪارل فروش]] ۽ [[لنڪن ڊيرڪ]] جي سلڪون ڊاءِ آڪسائيڊ ماسڪنگ، سطحي تحفظ ۽ پاسيويشن بابت تحقيق،<ref name="patents.google.com">{{Cite patent|number=US2802760A|title=Oxidation of semiconductive surfaces for controlled diffusion|gdate=1957-08-13|invent1=Lincoln|invent2=Frosch|inventor1-first=Derick|inventor2-first=Carl J.|url=https://patents.google.com/patent/US2802760A}}</ref><ref name="iopscience.iop.org">{{cite journal |last1=Frosch |first1=C. J. |last2=Derick |first2=L |title=Surface Protection and Selective Masking during Diffusion in Silicon |journal=Journal of the Electrochemical Society |date=1957 |volume=104 |issue=9 |pages=547 |doi=10.1149/1.2428650 }}</ref><ref name="Lojek1202">{{cite book |last1=Lojek |first1=Bo |title=History of Semiconductor Engineering |date=2007 |publisher=[[Springer Science & Business Media]] |isbn=9783540342588 |page=120}}</ref> ۽ [[چارلس ايس فلر]]، [[جي. اي. ڊٽزنبرگر]] ۽ ٻين محققن جي سلڪون ۾ نجاستن جي ڦهلاء بابت ڪيل ڪم تي ٻڌل هئي.<ref>{{cite journal |last1=Fuller |first1=C. S. |last2=Ditzenberger |first2=J. A. |title=Diffusion of Lithium into Germanium and Silicon |journal=Physical Review |date=July 1953 |volume=91 |issue=1 |pages=193 |doi=10.1103/PhysRev.91.193 |bibcode=1953PhRv...91..193F }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Fuller |first1=C. S. |last2=Struthers |first2=J. D. |last3=Ditzenberger |first3=J. A. |last4=Wolfstirn |first4=K. B. |title=Diffusivity and Solubility of Copper in Germanium |journal=Physical Review |date=15 March 1954 |volume=93 |issue=6 |pages=1182–1189 |doi=10.1103/PhysRev.93.1182 |bibcode=1954PhRv...93.1182F }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Fuller |first1=C. S. |last2=Ditzenberger |first2=J. A. |title=Diffusion of Donor and Acceptor Elements in Silicon |journal=Journal of Applied Physics |date=May 1956 |volume=27 |issue=5 |pages=544–553 |doi=10.1063/1.1722419 |bibcode=1956JAP....27..544F }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Fuller |first1=C.S. |last2=Whelan |first2=J.M. |title=Diffusion, solubility, and electrical behavior of copper in gallium arsenide |journal=Journal of Physics and Chemistry of Solids |date=August 1958 |volume=6 |issue=2–3 |pages=173–177 |doi=10.1016/0022-3697(58)90091-X |bibcode=1958JPCS....6..173F }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Miller |first1=R. C. |last2=Savage |first2=A. |title=Diffusion of Aluminum in Single Crystal Silicon |journal=Journal of Applied Physics |date=December 1956 |volume=27 |issue=12 |pages=1430–1432 |doi=10.1063/1.1722283 |bibcode=1956JAP....27.1430M }}</ref> ڪلبي جي جرمينيم تي ٻڌل ڊزائن جي ابتڙ، نوئس جو ڊزائن [[سلڪون]] تي ٻڌل هو ۽ ان ۾ جين هورني جي پلينر عمل کي استعمال ڪيو ويو، جنهن سان چِپ جي اندر قابلِ اعتماد ايلومينيم برقي ڳانڍاپا ٺاهڻ ممڪن بڻيا. اڄڪلهه جا جديد مربوط سرڪٽ بنيادي طور نوئس جي مونولٿڪ ڊزائن تي ٻڌل آهن،<ref name="computerhistory1959"/><ref name="nasa"/> نه ته ڪلبي جي شروعاتي نموني تي. 1961ع کان 1965ع تائين [[ناسا]] جو [[اپولو پروگرام]] مربوط سرڪٽن جو دنيا ۾ سڀ کان وڏو واحد صارف هو.<ref name="eldon">{{cite book | last=Hall | first=Eldon C. | title=Journey to the Moon: The History of the Apollo Guidance Computer | publisher=American Institute of Aeronautics and Astronautics | series=Library of Flight | year=1996 | isbn=978-1-56347-185-8 | url=https://books.google.com/books?id=G8Dml1x55r0C | access-date=2023-10-05 | pages=18–19}}</ref> === ٽي ٽي ايل مربوط سرڪٽ === {{Main|ٽرانزسٽر–ٽرانزسٽر لاجڪ}} [[ٽرانزسٽر–ٽرانزسٽر لاجڪ]] (TTL) 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[جيمس ايل. بيوئي]] پاران [[ٽي آر ڊبليو انڪارپوريٽيڊ]] (TRW Inc.) ۾ ترقي ڏني وئي. 1970ع واري ڏهاڪي کان وٺي 1980ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين، TTL [[ڊجيٽل اليڪٽرانڪس|ڊجيٽل]] مربوط سرڪٽن جي غالب ٽيڪنالاجي بڻجي وئي.<ref>{{cite web |title=Computer Pioneers – James L. Buie |url=https://history.computer.org/pioneers/buie.html |website=[[IEEE Computer Society]] |access-date=25 May 2020}}</ref> [[File:Dov Frohman.jpg|thumb|[[ڊوو فروهمن]]، اسرائيلي برقي انجنيئر، جنهن 1969ع کان 1971ع جي وچ ۾ [[اي پي روم]] (EPROM) تيار ڪئي.]] ننڍن ڪمپيوٽرن ([[مني ڪمپيوٽر]]ن) ۽ [[مين فريم ڪمپيوٽر]]ن جي [[مرڪزي پروسيسنگ يونٽ]] (CPU) جي تعمير لاءِ درجنين TTL مربوط سرڪٽ استعمال ڪرڻ معياري طريقو هو. [[ڪمپيوٽر]]، جهڙوڪ [[آئي بي ايم 360]] مين فريم، [[پي ڊي پي-11]] مني ڪمپيوٽر ۽ ڊيسڪ ٽاپ [[ڊيٽاپائنٽ 2200]]، [[بائي پولر جنڪشن ٽرانزسٽر|بائي پولر]] مربوط سرڪٽن مان تيار ڪيا ويندا هئا،<ref name="tmx_shirriff" /> جيڪي يا ته TTL تي ٻڌل هوندا هئا يا وڌيڪ تيز [[ايميٽر-ڪپلڊ لاجڪ]] (ECL) استعمال ڪندا هئا. === موس مربوط سرڪٽ === {{Further|موسفيٽ جا استعمال#موس مربوط سرڪٽ}} {{See also|سيميڪنڊڪٽر پيماني جي مثالن جي فهرست|مخلوط-سگنل مربوط سرڪٽ|مور جو قانون|ٽن-رخي مربوط سرڪٽ|ٽرانزسٽر ڳڻپ|تمام وڏي پيماني واري مربوطي}} جديد [[مربوط سرڪٽ]] (IC) [[موسفيٽ|ڌاتو–آڪسائيڊ–سيميڪنڊڪٽر فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر]] (MOSFET) تي ٻڌل هوندا آهن، جنهن سان [[موس مربوط سرڪٽ]] (MOS IC) ٺهندا آهن.<ref name="Kuo">{{cite journal |last1=Kuo |first1=Yue |title=Thin Film Transistor Technology—Past, Present, and Future |journal=The Electrochemical Society Interface |date=1 January 2013 |volume=22 |issue=1 |pages=55–61 |doi=10.1149/2.F06131if |bibcode=2013ECSIn..22a..55K |url=https://www.electrochem.org/dl/interface/spr/spr13/spr13_p055_061.pdf }}</ref> موسفيٽ 1955ع کان 1960ع جي وچ ۾ [[بيل ليبز]] ۾ ترقي ڏنو ويو،<ref name="patents.google.com"/><ref>{{cite journal |last1=Huff |first1=Howard |last2=Riordan |first2=Michael |title=Frosch and Derick: Fifty Years Later (Foreword) |journal=The Electrochemical Society Interface |date=September 2007 |volume=16 |issue=3 |pages=29 |doi=10.1149/2.F02073IF }}</ref><ref name="iopscience.iop.org"/><ref>{{cite book |last1=Kahng |first1=D. |title=Semiconductor Devices: Pioneering Papers |chapter=Silicon-Silicon Dioxide Surface Device |date=1991 |pages=583–596 |doi=10.1142/9789814503464_0076 |isbn=978-981-02-0209-5 }}</ref><ref>{{Cite book |last=Lojek |first=Bo |title=History of Semiconductor Engineering |date=2007 |publisher=Springer |isbn=978-3-540-34258-8 |location=Berlin, Heidelberg |page=321}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Ligenza |first1=J.R. |last2=Spitzer |first2=W.G. |title=The mechanisms for silicon oxidation in steam and oxygen |journal=Journal of Physics and Chemistry of Solids |date=July 1960 |volume=14 |pages=131–136 |doi=10.1016/0022-3697(60)90219-5 |bibcode=1960JPCS...14..131L }}</ref><ref name="Lojek1202"/> جنهن سان وڌيڪ [[تمام وڏي پيماني واري مربوطي|گهڻي ڪثافت]] وارا مربوط سرڪٽ ٺاهڻ ممڪن ٿيا.<ref name="computerhistory-transistor">{{cite web |title=Who Invented the Transistor? |last=Laws |first=David |url=https://www.computerhistory.org/atchm/who-invented-the-transistor/ |website=[[Computer History Museum]] |date=4 December 2013 }}</ref> [[بائي پولر جنڪشن ٽرانزسٽر|بائي پولر ٽرانزسٽر]]ن جي ابتڙ، جن ۾ [[پي–اين جنڪشن آئسوليشن]] لاءِ اضافي مرحلا گهربل هوندا هئا، موسفيٽس کي اهڙن اضافي قدمن کان سواءِ آساني سان هڪ ٻئي کان الڳ ڪري سگهجي پيو.<ref name="Bassett53">{{cite book |last1=Bassett |first1=Ross Knox |title=To the Digital Age: Research Labs, Start-up Companies, and the Rise of MOS Technology |date=2002 |publisher=[[Johns Hopkins University Press]] |isbn=978-0-8018-6809-2 |pages=53–4 |url=https://books.google.com/books?id=Qge1DUt7qDUC&pg=PA53}}</ref> مربوط سرڪٽن لاءِ هن فائدي کي 1961ع ۾ پهريون ڀيرو [[ڊاون ڪاهنگ]] اجاگر ڪيو.<ref name="Bassett22">{{cite book |last1=Bassett |first1=Ross Knox |title=To the Digital Age: Research Labs, Start-up Companies, and the Rise of MOS Technology |date=2007 |publisher=[[Johns Hopkins University Press]] |isbn=9780801886393 |pages=22–25 |url=https://books.google.com/books?id=UUbB3d2UnaAC&pg=PA22}}</ref> [[آئي اي اي اي سنگ ميلن جي فهرست]] ۾ 1958ع جو ڪلبي جو پهريون مربوط سرڪٽ،<ref>{{cite web |url=https://www.ieeeghn.org/wiki/index.php/Milestones:First_Semiconductor_Integrated_Circuit_%28IC%29,_1958 |title=Milestones:First Semiconductor Integrated Circuit (IC), 1958 |work=IEEE Global History Network |publisher=IEEE |access-date=3 August 2011}}</ref> 1959ع ۾ هورني جو [[پلينر عمل]] ۽ نوئس جو پلينر مربوط سرڪٽ شامل آهن.<ref>{{Cite web|url=https://ethw.org/Milestones:List_of_IEEE_Milestones|title=Milestones:List of IEEE Milestones |website=Engineering and Technology History Wiki|date=9 December 2020 }}</ref> تيار ڪيل سڀ کان پهريون تجرباتي موس مربوط سرڪٽ 16 ٽرانزسٽرن واري چِپ هئي، جيڪا 1962ع ۾ [[آر سي اي ڪارپوريشن|آر سي اي]] ۾ فريڊ هائيمَن ۽ اسٽيون هوفسٽين تيار ڪئي.<ref name="computerhistory-digital">{{cite web |title=Tortoise of Transistors Wins the Race – CHM Revolution |url=https://www.computerhistory.org/revolution/digital-logic/12/279 |website=[[Computer History Museum]] |access-date=22 July 2019}}</ref> بعد ۾ [[جنرل مائڪرو اليڪٽرانڪس]] 1964ع ۾ پهريون تجارتي موس مربوط سرڪٽ متعارف ڪرايو،<ref name="computerhistory1964">{{cite web|url=https://www.computerhistory.org/semiconductor/timeline/1964-Commecial.html|title=1964 – First Commercial MOS IC Introduced|website=[[Computer History Museum]]}}</ref> جيڪو 120 ٽرانزسٽرن تي ٻڌل [[شفٽ رجسٽر]] هو ۽ رابرٽ نارمن تيار ڪيو هو.<ref name="computerhistory-digital"/> 1964ع تائين موس چِپن ۾ [[ٽرانزسٽر ڪثافت]] وڌيڪ ۽ پيداوار جي قيمت [[بائي پولر جنڪشن ٽرانزسٽر|بائي پولر]] چِپن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ٿي چڪي هئي. [[مور جو قانون]] مطابق موس چِپن جي پيچيدگي وڌيڪ وڌندي رهي، جنهن جي نتيجي ۾ 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين هڪ ئي موس چِپ تي سوين [[ٽرانزسٽر]]ن سان [[وڏي پيماني واري مربوطي]] (LSI) ممڪن ٿي.<ref name="ieee">{{cite journal |last1=Shirriff |first1=Ken |title=The surprising story of the first microprocessors |journal=IEEE Spectrum |date=September 2016 |volume=53 |issue=9 |pages=48–54 |doi=10.1109/MSPEC.2016.7551353 }}</ref> {{anchor|The self-aligned gate}} 1967ع ۾ [[بيل ليبز]] ۾ رابرٽ ڪروِن، [[ڊونلڊ ايل. ڪلائن|ڊونلڊ ڪلائن]] ۽ جان ساريس طرفان [[سيلف-الائنڊ گيٽ]] (سلڪون-گيٽ) موسفيٽ جي ترقي کان پوءِ،<ref>{{cite web |title=1968: Silicon Gate Technology Developed for ICs |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/silicon-gate-technology-developed-for-ics/ |website=[[Computer History Museum]] |access-date=22 July 2019}}</ref> [[سيلف-الائنڊ گيٽ]]ن سان پهرين [[سلڪون-گيٽ]] موس مربوط سرڪٽ ٽيڪنالاجي 1968ع ۾ [[فيئرچائلڊ سيميڪنڊڪٽر]] ۾ [[فيڊريڪو فيگن]] تيار ڪئي، جيڪا سڀني جديد [[سي موس]] مربوط سرڪٽن جو بنياد بڻجي.<ref>{{cite web |title=1968: Silicon Gate Technology Developed for ICs |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/silicon-gate-technology-developed-for-ics/ |website=The Silicon Engine |publisher=[[Computer History Museum]] |access-date=13 October 2019}}</ref> [[ڪمپيوٽنگ]] ۾ موس LSI چِپن جو استعمال پهرين [[مائڪرو پروسيسر]]ن جو بنياد بڻيو، ڇاڪاڻ⁠تہ انجنيئرن محسوس ڪرڻ شروع ڪيو ته مڪمل [[ڪمپيوٽر پروسيسر]] کي هڪ ئي موس LSI چِپ تي رکي سگهجي ٿو. انهيءَ سان 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين مائڪرو پروسيسر ۽ [[مائڪرو ڪنٽرولر]] جي ايجادن جو رستو کليو.<ref name="ieee"/> 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ موس مربوط سرڪٽ ٽيڪنالاجي هڪ چِپ تي 10,000 کان وڌيڪ ٽرانزسٽرن واري [[تمام وڏي پيماني واري مربوطي]] (VLSI) کي ممڪن بڻايو.<ref>{{cite journal |last1=Hittinger |first1=William C. |title=Metal–Oxide–Semiconductor Technology |journal=Scientific American |date=1973 |volume=229 |issue=2 |pages=48–59 |jstor=24923169 |doi=10.1038/scientificamerican0873-48 |bibcode=1973SciAm.229b..48H }}</ref> شروعات ۾ موس تي ٻڌل ڪمپيوٽر صرف انهن حالتن ۾ مناسب سمجهيا ويندا هئا، جتي تمام گهڻي ڪثافت گهربل هجي، جهڙوڪ [[فضائي صنعت]] ۽ [[پاڪيٽ ڪيلڪيوليٽر]]. مڪمل طور تي TTL مان ٺهيل ڪمپيوٽر، جهڙوڪ 1970ع جو [[ڊيٽاپائنٽ 2200]]، 1980ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين هڪ-چِپ موس مائڪرو پروسيسرن، جهڙوڪ 1972ع جي [[انٽيل 8008]]، جي ڀيٽ ۾ تمام تيز ۽ وڌيڪ طاقتور هئا.<ref name="tmx_shirriff">{{cite web | title=The Texas Instruments TMX 1795: the (almost) first, forgotten microprocessor | website=Ken Shirriff's blog | date=1970-10-25 | url=https://www.righto.com/2015/05/the-texas-instruments-tmx-1795-first.html }}</ref> مربوط سرڪٽ ٽيڪنالاجي ۾ واڌ، خاص طور [[سيميڪنڊڪٽر ڊوائيس جي تياري|ننڍن نقشوي جزن]] ۽ وڏين چِپن، مربوط سرڪٽ ۾ [[موس ٽرانزسٽر]]ن جي [[ٽرانزسٽر ڳڻپ|تعداد]] کي هر ٻن سالن ۾ ٻيڻو ڪرڻ ممڪن بڻايو. هن رجحان کي [[مور جو قانون]] چيو ويندو آهي. مور شروع ۾ چيو هو ته اهو تعداد هر سال ٻيڻو ٿيندو، پر 1975ع ۾ هن پنهنجي دعويٰ کي هر ٻن سالن تائين تبديل ڪيو.<ref>{{Cite web|url=https://www.cnet.com/news/moores-law-to-roll-on-for-another-decade/|title=Moore's Law to roll on for another decade|last=Kanellos|first=Michael|website=CNET|date=February 11, 2003}}</ref> هن وڌندڙ گنجائش کي قيمت گهٽائڻ ۽ ڪارڪردگي وڌائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو. عام طور، جيئن جيئن نقشوي جزن جي ماپ گهٽجي ٿي، مربوط سرڪٽ جي لڳ ڀڳ هر ڪارڪردگي بهتر ٿيندي آهي. هر ٽرانزسٽر جي قيمت ۽ هر ٽرانزسٽر جي [[گهٽ-توانائي اليڪٽرانڪس|سوئچنگ توانائي جو استعمال]] گهٽجي ويندو آهي، جڏهن ته [[ڪمپيوٽر يادگيري|يادگيري جي گنجائش]] ۽ [[ڪلاڪ رفتار|رفتار]] وڌي ويندي آهي. اهي لاڳاپا [[ڊينارڊ اسڪيلنگ]]، يعني [[موسفيٽ اسڪيلنگ]]، ذريعي بيان ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite news |last1=Davari |first1=Bijan |first2=Robert H. |last2=Dennard |first3=Ghavam G. |last3=Shahidi |title=CMOS scaling for high performance and low power-the next ten years |journal=Proceedings of the IEEE |volume=83 |issue=4 |year=1995 |pages=595–606 |url=http://www.cisl.columbia.edu/courses/spring-2002/ee6930/papers/high_perform_scaling.pdf |archive-date=5 January 2017 |access-date=13 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170105235836/http://www.cisl.columbia.edu/courses/spring-2002/ee6930/papers/high_perform_scaling.pdf |url-status=dead }}</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ رفتار، گنجائش ۽ توانائي جي استعمال ۾ بهتري آخري استعمال ڪندڙ کي واضح طور محسوس ٿيندي آهي، تنهنڪري ٺاهيندڙ ڪمپنين ۾ وڌيڪ باريڪ هندسي جوڙجڪون استعمال ڪرڻ لاءِ سخت مقابلو رهيو آهي. سالن دوران ٽرانزسٽرن جي ماپ 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ڏهن کان وڌيڪ [[مائڪرون]]ن مان گهٽجي 2017ع ۾ 10 [[نينو ميٽر]] تائين پهتي،<ref>{{Cite web|url=https://news.samsung.com/global/qualcomm-and-samsung-collaborate-on-10nm-process-technology-for-the-latest-snapdragon-835-mobile-processor|title=Qualcomm and Samsung Collaborate on 10nm Process Technology for the Latest Snapdragon 835 Mobile Processor|website=Samsung Newsroom|access-date=2017-02-11}}</ref> جنهن سان في يونٽ ايراضيءَ ۾ ٽرانزسٽرن جي تعداد ۾ لڳ ڀڳ هڪ ملين ڀيرا واڌ آئي. 2016ع تائين عام چِپن جي ايراضي ڪجهه چورس [[ملي ميٽر]]ن کان لڳ ڀڳ 600&nbsp;mm² تائين هئي، ۽ هر چورس ملي ميٽر ۾ 25 ملين تائين [[ٽرانزسٽر]] شامل ٿي سگهندا هئا.<ref name=Pascal>{{cite web |url=https://devblogs.nvidia.com/parallelforall/inside-pascal/ |title=Inside Pascal: NVIDIA's Newest Computing Platform|date=2016-04-05|publisher=Nvidia}} 15,300,000,000 transistors in 610 mm².</ref> نقشوي جزن جي متوقع گهٽتائي ۽ لاڳاپيل شعبن ۾ گهربل ترقي بابت ڪيترن سالن تائين [[سيميڪنڊڪٽرن لاءِ بين الاقوامي ٽيڪنالاجي روڊ ميپ]] (ITRS) اڳڪٿي ڪندو رهيو. آخري ITRS 2016ع ۾ جاري ٿيو، ۽ هاڻي ان جي جاءِ [[ڊوائيسن ۽ نظامن لاءِ بين الاقوامي روڊ ميپ]] وٺي رهيو آهي.<ref>{{cite web |title=International Roadmap for Devices and Systems |publisher=IEEE |year=2016 |url=https://rebootingcomputing.ieee.org/images/files/pdf/rc_irds.pdf}}</ref> شروعات ۾ مربوط سرڪٽ صرف اليڪٽرانڪ ڊوائيس هئا. مربوط سرڪٽن جي ڪاميابي سبب ٻين ٽيڪنالاجين کي پڻ انهن سان گڏ مربوط ڪرڻ جون ڪوششون شروع ٿيون، ته جيئن ننڍي سائيز ۽ گهٽ قيمت جا ساڳيا فائدا حاصل ڪري سگهجن. انهن ٽيڪنالاجين ۾ ميڪانيڪي ڊوائيس، نظريات ۽ سينسر شامل آهن. * [[چارج-ڪپلڊ ڊوائيس]] ۽ ان سان ويجهڙائي رکندڙ [[فعال-پڪسل سينسر]] اهڙيون چِپون آهن جيڪي [[روشني]] لاءِ حساس هونديون آهن. انهن سائنسي، طبي ۽ صارفين جي استعمال ۾ [[فوٽوگرافي فلم]] جي جاءِ وڏي حد تائين والاري ورتي آهي. هر سال اهڙيون اربين ڊوائيسون موبائل فونن، ٽيبليٽن ۽ ڊجيٽل ڪيمرائن جهڙين شين ۾ استعمال لاءِ تيار ڪيون وڃن ٿيون. مربوط سرڪٽن جي هن ذيلي شعبي کي 2009ع ۾ [[طبيعات جو نوبل انعام]] مليو.<ref name=CcdNobel>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 2009 | url = https://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2009/index.html | publisher = Nobel Foundation | date = 2009-10-06 | access-date = 2009-10-06}}.</ref> * بجلي سان هلندڙ تمام ننڍا ميڪانيڪي اوزار پڻ چِپن تي مربوط ڪري سگهجن ٿا، جنهن کي [[خرد برقي-ميڪانيڪي نظام]] (MEMS) چيو وڃي ٿو. هي ڊوائيس 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ تيار ڪيا ويا<ref>{{cite conference |title=A decade of MEMS and its future |last=Fujita |first=H. |conference=Tenth Annual International Workshop on Micro Electro Mechanical Systems |year=1997 |doi=10.1109/MEMSYS.1997.581729 }}</ref> ۽ اڄ مختلف تجارتي ۽ فوجي استعمالن ۾ ڪم اچن ٿا. انهن جا مثال [[ڊي ايل پي پروجيڪٽر]]، [[انڪجيٽ پرنٽر]]، [[ايڪسيليروميٽر]] ۽ [[ميمز جائيروسڪوپ]] آهن، جيڪي گاڏين جي [[ايئر بيگ]] کي فعال ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. * 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان وٺي سلڪون چِپن ۾ نظرياتي ڪارڪردگي ([[نظرياتي ڪمپيوٽنگ]]) کي مربوط ڪرڻ تي علمي تحقيق ۽ صنعت ٻنهي ۾ سرگرمي سان ڪم ٿي رهيو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ سلڪون تي ٻڌل مربوط نظرياتي ٽرانسيور ڪاميابي سان تجارتي طور تيار ڪيا ويا آهن. اهي نظرياتي اوزارن (ماڊيوليٽر، ڊٽيڪٽر ۽ رُوٽنگ) کي CMOS تي ٻڌل اليڪٽرانڪس سان گڏ ڪن ٿا.<ref>{{cite journal|last = Narasimha |first=A. |title = A 40-Gb/s QSFP optoelectronic transceiver in a 0.13 µm CMOS silicon-on-insulator technology|year = 2008|journal = Proceedings of the Optical Fiber Communication Conference (OFC)|page = OMK7|url=http://www.opticsinfobase.org/abstract.cfm?URI=OFC-2008-OMK7|display-authors=etal}}</ref> [[فوٹونڪ مربوط سرڪٽ]] پڻ تيار ڪيا پيا وڃن، جهڙوڪ [[لائيٽيليجنس]] جو PACE (فوٽونڪ ارٿميٽڪ ڪمپيوٽنگ انجن)، جيڪو [[فوٹونڪس]] نالي اڀرندڙ شعبي تي ٻڌل آهي.<ref>{{cite web | url=https://physicsworld.com/a/optical-chipmaker-focuses-on-high-performance-computing/ | title=Optical chipmaker focuses on high-performance computing | date=7 April 2022 }}</ref> * مربوط سرڪٽ [[سينسر]]ن جي استعمال لاءِ [[طبي امپلانٽ]] ۽ ٻين [[حياتي-اليڪٽرانڪس|حياتي-اليڪٽرانڪ]] ڊوائيسن ۾ پڻ تيار ڪيا پيا وڃن.<ref name=Birkholz2015>{{cite journal | url = https://www.researchgate.net/publication/282052331 | title = Technology modules from micro- and nano-electronics for the life sciences | journal = WIREs Nanomedicine and Nanobiotechnology | volume = 8 |issue=3 | pages = 355–377 | year = 2016 | doi = 10.1002/wnan.1367 |pmid=26391194 | last1 = Birkholz | first1 = M. | last2 = Mai | first2 = A. | last3 = Wenger | first3 = C. | last4 = Meliani | first4 = C. | last5 = Scholz | first5 = R. }}</ref> اهڙن حياتياتي ماحولن ۾ ظاهر ٿيل سيميڪنڊڪٽر مواد کي [[زنگ لڳڻ]] يا [[حياتي تنزلي]] کان بچائڻ لاءِ خاص بندش واريون ٽيڪنالاجيون استعمال ڪرڻيون پونديون آهن.<ref name="Graham2011">{{cite journal | title = Commercialisation of CMOS Integrated Circuit Technology in Multi-Electrode Arrays for Neuroscience and Cell-Based Biosensors | journal = Sensors | volume = 11 |issue=5 | pages = 4943–4971 | year = 2011 | doi = 10.3390/s110504943 |pmid=22163884 |pmc=3231360 | last1 = Graham | first1 = Anthony H. D. | last2 = Robbins | first2 = Jon | last3 = Bowen | first3 = Chris R. | last4 = Taylor | first4 = John | bibcode = 2011Senso..11.4943G | doi-access = free }}</ref> 2018ع مطابق، تقريباً سڀئي [[ٽرانزسٽر]] [[موسفيٽ]] هوندا آهن، جيڪي سلڪون جي هڪ چِپ جي هڪ پاسي، هموار ٻه-رخي [[پلينر عمل]] ذريعي، هڪ ئي پرت ۾ تيار ڪيا ويندا آهن. محققن ڪيترن ئي اميدوار متبادل طريقن جا نمونا تيار ڪيا آهن، جهڙوڪ: * [[ٽن-رخي مربوط سرڪٽ]] (3DIC) ٺاهڻ لاءِ ٽرانزسٽرن جون گهڻيون پرتون هڪ ٻئي مٿان رکڻ جا مختلف طريقا، جهڙوڪ [[ٿرو-سلڪون وِيا]]، "مونولٿڪ 3D"، اسٽيڪ ٿيل وائر بانڊنگ ۽ ٻيا طريقا.<ref>{{cite web |last=Or-Bach |first=Zvi |date=December 23, 2013 |url=http://semimd.com/blog/2013/12/23/why-soi-is-the-future-technology-of-semiconductors/ |title=Why SOI is the Future Technology of Semiconductors |website=Semiconductor Manufacturing & Design Community |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129104851/http://semimd.com/blog/2013/12/23/why-soi-is-the-future-technology-of-semiconductors/ |archive-date=29 November 2014 |url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web | title=Samsung's Eight-Stack Flash Shows up in Apple's iPhone 4 | website=Siliconica | date=2010-09-13 | url=https://sst.semiconductor-digest.com/chipworks_real_chips_blog/2010/09/13/samsungs-eight-stack-flash-shows-up-in-apples-iphone-4/}}</ref> * ٻين موادن مان ٺهيل ٽرانزسٽر، جهڙوڪ [[گرافين ٽرانزسٽر]]، [[موليبڊينائيٽ ٽرانزسٽر]]، [[ڪاربان نينوٽيوب فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر]]، [[گيليم نائٽرائيڊ ٽرانزسٽر]]، [[نانووائر اليڪٽرانڪ ڊوائيس]] ۽ [[نامياتي فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر]] وغيره. * سلڪون جي ننڍڙي گولي جي پوري سطح تي ٽرانزسٽر تيار ڪرڻ.<ref>{{cite journal|url=http://www.natureinterface.com/e/ni07/P058-059/|title=Spherical semiconductor radio temperature sensor|journal=Nature Interface|year=2002|pages=58–59|volume=7|author=Yamatake Corporation|archive-url=https://web.archive.org/web/20090107144008/http://www.natureinterface.com/e/ni07/P058-059/|archive-date=7 January 2009}}</ref><ref>{{cite web|last=Takeda|first=Nobuo|title=MEMS applications of Ball Semiconductor Technology|url=http://asia.stanford.edu/events/spring01/slides/takedaslides.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20150101122744/http://asia.stanford.edu/events/spring01/slides/takedaslides.pdf|archive-date=2015-01-01}}</ref> * بنيادي سطح ۾ تبديليون، جيئن [[لچڪدار ٽرانزسٽر]] تيار ڪري [[لچڪدار ڊسپلي]] يا ٻين [[لچڪدار اليڪٽرانڪس]] لاءِ استعمال، جيڪو مستقبل ۾ [[رول-اوَي ڪمپيوٽر]] جو سبب بڻجي سگهي ٿو. ٽرانزسٽرن کي وڌيڪ ننڍو بڻائڻ جيئن جيئن ڏکيو ٿيندو پيو وڃي، تيئن ڪمپنيون ڪارڪردگي وڌائڻ ۽ سائيز گهٽائڻ لاءِ [[گهڻ-چِپ ماڊيول]]، [[چپليٽ]]، [[ٽن-رخي مربوط سرڪٽ]]، [[پيڪيج آن پيڪيج]]، [[وڏي بينڊوڊٿ يادگيري]] ۽ [[ٿرو-سلڪون وِيا]] سان گڏ چِپن کي هڪ ٻئي مٿان رکڻ واريون ٽيڪنالاجيون استعمال ڪري رهيون آهن، بغير ٽرانزسٽرن جي سائيز گهٽائڻ جي. گڏيل طور انهن ٽيڪنالاجين کي [[ترقي يافته پيڪيجنگ (سيميڪنڊڪٽر)|ترقي يافته پيڪيجنگ]] چيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web|url=https://semiengineering.com/knowledge_centers/packaging/advanced-packaging/|title=Advanced Packaging}}</ref> ترقي يافته پيڪيجنگ بنيادي طور 2.5D ۽ 3D پيڪيجنگ ۾ ورهايل آهي. 2.5D ۾ گهڻ-چِپ ماڊيول جهڙا طريقا شامل آهن، جڏهن ته 3D ۾ اهڙا طريقا شامل آهن، جن ۾ مختلف ڊائي هڪ ٻئي مٿان رکيا ويندا آهن، جهڙوڪ پيڪيج آن پيڪيج ۽ وڏي بينڊوڊٿ يادگيري. انهن سڀني طريقن ۾ هڪ ئي پيڪيج اندر ٻه يا وڌيڪ ڊائي شامل هوندا آهن.<ref>{{Cite web|url=https://semiengineering.com/knowledge_centers/packaging/advanced-packaging/2-5d-ic/|title=2.5D|work=Semiconductor Engineering}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://semiengineering.com/knowledge_centers/packaging/advanced-packaging/3d-ics/|title=3D ICs|work=Semiconductor Engineering}}</ref><ref>{{cite web | title=Chiplet | website=WikiChip | date=2021-02-28 | url=https://en.wikichip.org/wiki/chiplet }}</ref><ref>{{Cite magazine|url=https://www.wired.com/story/keep-pace-moores-law-chipmakers-turn-chiplets/|title=To Keep Pace With Moore's Law, Chipmakers Turn to 'Chiplets'|magazine=Wired|date=11 June 2018}}</ref><ref>{{cite web | last=Schodt | first=Christopher | title=This is the year of the CPU 'chiplet' | website=Engadget | date=2019-04-16 | url=https://www.engadget.com/2019-04-16-upscaled-cpu-chiplet.html }}</ref> ان کان علاوه، [[3D نند]] (3D NAND)، جهڙيون ٽيڪنالاجيون هڪ ئي ڊائي تي گهڻيون پرتون رکن ٿيون. مربوط سرڪٽن ۾ ٿڌڪ جي ڪارڪردگي بهتر ڪرڻ لاءِ مائڪرو فلوئڊڪ ٿڌڪ شامل ڪرڻ جون ٽيڪنالاجيون پڻ ڏيکاريون ويون آهن،<ref>{{cite web | url=https://spectrum.ieee.org/codesigning-electronics-and-microfluidics-for-a-cooling-boost | title=Building Power Electronics with Microscopic Plumbing Could Save Enormous Amounts of Money |website=IEEE Spectrum }}</ref> جڏهن ته پيلٽيئر حرارتي-برقي ٿڌڪار، سولڊر بمپن تي لڳل ٿڌڪار، ۽ صرف گرمي خارج ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ حرارتي سولڊر بمپ [[فلپ-چِپ]] ٽيڪنالاجي ۾ پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web | url=https://arstechnica.com/gadgets/2008/01/startup-shrinks-the-peltier-cooler-and-puts-it-inside-the-chip-package/ | title=Startup shrinks Peltier cooler, puts it in the chip package |website=Ars Technica | date=10 January 2008 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://sst.semiconductor-digest.com/2005/07/wire-bond-vs-flip-chip-packaging/ | title=Wire Bond Vs. Flip Chip Packaging |magazine=Semiconductor Digest | date=10 December 2016 }}</ref> == ڊزائن == {{main|اليڪٽرانڪ ڊزائن خودڪاري|هارڊويئر وضاحت ٻولي|مربوط سرڪٽ جي ڊزائن}} [[File:Siliconchip by shapeshifter.png|right|thumb|هموار ڪيل [[ٽامي جا باهمي ڳانڍاپا|ٽامي جي باهمي ڳانڍاپن]] جي چئن پرتَن مان گذرندڙ هڪ مربوط سرڪٽ جي مجازي تفصيل، جيڪا [[پولي سلڪون]] (گلابي)، ويلز (ڀورو) ۽ سبسٽريٽ (سائو) تائين ڏيکاريل آهي.]] پيچيده [[مربوط سرڪٽ جي ڊزائن|مربوط سرڪٽ جي ڊزائن]] ۽ ان جي ترقي جي قيمت تمام گهڻي هوندي آهي، جيڪا عام طور ڪروڙين آمريڪي ڊالرن تائين پهچي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |title=FinFET Rollout Slower Than Expected |url=https://semiengineering.com/finfet-rollout-slower-than-expected/ |publisher=Semiconductor Engineering |date=16 April 2015 |last=LaPedus |first=Mark }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Basu |first1=Joydeep |title=From Design to Tape-out in SCL 180 nm CMOS Integrated Circuit Fabrication Technology |journal=IETE Journal of Education |date=9 October 2019 |volume=60 |issue=2 |pages=51–64 |doi=10.1080/09747338.2019.1657787 |arxiv=1908.10674 }}</ref> تنهنڪري اقتصادي طور اهو صرف تڏهن فائديمند هوندو آهي، جڏهن مربوط سرڪٽ وڏي پيماني تي تيار ڪيا وڃن، جيئن [[غير ورجائندڙ انجنيئرنگ]] (NRE) جا خرچ لکين پيداوار وارن يونٽن تي ورهائي سگهجن. جديد سيميڪنڊڪٽر چِپن ۾ اربين جزا شامل هوندا آهن، تنهنڪري انهن کي هٿ سان ڊزائن ڪرڻ عملي طور ناممڪن آهي. ڊزائنرن جي مدد لاءِ سافٽويئر اوزار لازمي بڻجي ويا آهن. [[اليڪٽرانڪ ڊزائن خودڪاري]] (EDA)، جنهن کي [[اليڪٽرانڪ ڪمپيوٽر جي مدد سان ڊزائن]] (ECAD) پڻ چيو ويندو آهي،<ref>{{cite web|title=About the EDA Industry|url=http://www.edac.org/industry|publisher=[[Electronic Design Automation Consortium]]|access-date=29 July 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150802073506/http://www.edac.org/industry|archive-date=2 August 2015}}</ref> [[سافٽويئر اوزار]]ن جو اهڙو مجموعو آهي، جيڪو [[اليڪٽرانڪس|اليڪٽرانڪ نظامن]]، خاص طور مربوط سرڪٽن، جي ڊزائن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. اهي اوزار گڏجي [[ڊزائن جو وهڪرو (اي ڊي اي)|ڊزائن وهڪري]] ۾ ڪم ڪندا آهن، جنهن ذريعي انجنيئر مڪمل سيميڪنڊڪٽر چِپن جي ڊزائن، تصديق ۽ تجزيي جا مرحلا مڪمل ڪندا آهن. جديد EDA اوزارن مان ڪيترائي [[مصنوعي ذهانت]] (AI) پڻ استعمال ڪن ٿا، جنهن سان انجنيئرن جو وقت بچي ٿو ۽ چِپن جي ڪارڪردگي بهتر ٿئي ٿي. == قسم == [[File:AD570JD.jpg|thumb|[[اينالاگ کان ڊجيٽل ڪنورٽر|اينالاگ کان ڊجيٽل (A/D) ڪنورٽر]] آءِ سي، [[ڊيوئل اِن-لائين پيڪيج]] (DIP) ۾]] انٽيگريٽيڊ سرڪٽن کي عام طور تي [[اينالاگ سرڪٽ|اينالاگ]]،<ref>{{cite book |title=Analysis and Design of Analog Integrated Circuits |last1=Gray |first1=Paul R. |last2=Hurst |first2=Paul J. |last3=Lewis |first3=Stephen H. |last4=Meyer |first4=Robert G. |isbn=978-0-470-24599-6 |publisher=Wiley |year=2009 }}</ref> [[ڊجيٽل سرڪٽ|ڊجيٽل]]<ref>{{cite book |title=Digital Integrated Circuits |last1=Rabaey |first1=Jan M. |last2=Chandrakasan |first2=Anantha |last3=Nikolic |first3=Borivoje |isbn=978-0-13-090996-1 |publisher=Pearson |year=2003 |url=https://archive.org/details/agilesoftwaredev00robe |edition=2nd }}</ref> ۽ [[مليل-سگنل انٽيگريٽيڊ سرڪٽ|مليل-سگنل]] قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو،<ref>{{cite book |title=CMOS: Mixed-Signal Circuit Design |last=Baker |first=Jacob |publisher=Wiley |isbn=978-0-470-29026-2 |year=2008}}</ref> جن ۾ هڪ ئي آءِ سي تي اينالاگ ۽ ڊجيٽل سگنلن جو استعمال ٿيندو آهي. ڊجيٽل انٽيگريٽيڊ سرڪٽن ۾ اربين<ref name=Pascal/> [[لاجڪ گيٽ]]، [[فلپ-فلاپ (اليڪٽرانڪس)|فلپ-فلاپ]]، [[ملٽي پليڪسر]] ۽ ٻيا سرڪٽ صرف چند چورس ملي ميٽرن جي ايراضيءَ ۾ شامل ٿي سگهن ٿا. انهن سرڪٽن جي ننڍڙي جسامت سبب وڌيڪ رفتار، گهٽ بجلي جي ضايع ٿيڻ ۽ بورڊ-سطح واري انضمام جي ڀيٽ ۾ گهٽ [[پيداوار جي لاڳت]] حاصل ٿئي ٿي. اهڙا ڊجيٽل آءِ سي، جهڙوڪ [[مائڪرو پروسيسر]]، [[ڊجيٽل سگنل پروسيسر|ڊي ايس پي]] ۽ [[مائڪرو ڪنٽرولر]]، [[بولين الجبرا]] استعمال ڪندي [[ٻٽو عددي سرشتو|"هڪ" ۽ "صفر" وارن سگنلن]] تي عمل ڪندا آهن. [[File:Intel 8742 153056995.jpg|right|thumb|انٽيل [[Intel MCS-48|8742]] جي [[ڊاءِ (انٽيگريٽيڊ سرڪٽ)|ڊاءِ]]، هڪ 8-بِٽ [[NMOS لاجڪ|اين موس]] [[مائڪرو ڪنٽرولر]]، جنهن ۾ 12&nbsp;MHz تي هلندڙ [[سي پي يو]]، 128 بائيٽ [[رام]]، 2048 بائيٽ [[اي پي روم]] ۽ [[انپٽ/آئوٽ پٽ|I/O]] ساڳئي چپ تي شامل آهن]] سڀ کان وڌيڪ ترقي يافته انٽيگريٽيڊ سرڪٽن ۾ [[مائڪرو پروسيسر]] يا '''[[پروسيسر ڪور|ڪور]]''' شامل آهن، جيڪي ذاتي ڪمپيوٽرن، موبائل فونن ۽ ٻين اوزارن ۾ استعمال ٿيندا آهن. ڪيترائي ڪور هڪ ئي آءِ سي يا چپ تي گڏ ڪري سگهجن ٿا. ڊجيٽل [[ڪمپيوٽر ميموري|ميموري چپس]] ۽ [[ايپليڪيشن-مخصوص انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] (ASICs) انٽيگريٽيڊ سرڪٽن جي ٻين خاندانن جا مثال آهن. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ [[پروگراميبل لاجڪ ڊوائيس]] تيار ڪيا ويا. انهن ڊوائيسن ۾ اهڙا سرڪٽ هوندا آهن، جن جي منطقي ڪارڪردگي ۽ رابطن کي انٽيگريٽيڊ سرڪٽ ٺاهيندڙ جي بدران استعمال ڪندڙ پاڻ پروگرام ڪري سگهي ٿو. ان سان هڪ چپ کي مختلف LSI قسم جي ڪمن، جهڙوڪ [[لاجڪ گيٽ]]، [[ايڊر (اليڪٽرانڪس)|ايڊر]] ۽ [[پروسيسر رجسٽر|رجسٽر]]، لاءِ پروگرام ڪري سگهجي ٿو. پروگرام ڪرڻ جون مختلف صورتون آهن: اهڙا ڊوائيس جيڪي [[پروگراميبل ريڊ-اونلي ميموري|صرف هڪ ڀيرو پروگرام]] ٿي سگهن ٿا، اهڙا جيڪي [[اي پي روم|بالاءِ بنفشي روشني (UV)]] سان مٽائي ٻيهر پروگرام ڪري سگهجن ٿا، اهڙا جيڪي [[فليش ميموري]] ذريعي ٻيهر پروگرام ٿي سگهن ٿا، ۽ [[فيلڊ-پروگراميبل گيٽ ايري]] (FPGA)، جن کي ڪنهن به وقت، حتيٰ هلندڙ حالت دوران به، پروگرام ڪري سگهجي ٿو. 2016ع تائين جديد FPGA لکين گيٽن جي برابر عملدرآمد ڪري سگهن ٿا ۽ [[ڪلاڪ جي رفتار|فريڪوئنسين]] 1 [[گيگا هرٽز|GHz]] تائين حاصل ڪري سگهن ٿا.<ref name="Altera">{{cite news |url = https://www.altera.com/en_US/pdfs/literature/hb/stratix-10/s10-overview.pdf |title = Stratix 10 Device Overview |work = [[الٽيرا]] |date = 12 December 2015 }}</ref> اينالاگ آءِ سي، جهڙوڪ [[سينسر]]، [[پاور نيٽورڪ ڊيزائن (آءِ سي)|پاور مينيجمينٽ سرڪٽ]] ۽ [[آپريشنل ايمپلي فائر]] (اوپ-ايمپ)، [[مسلسل سگنل]]ن تي عمل ڪندا آهن ۽ [[ايمپلي فائر|ايمپلي فڪيشن]]، [[فعال فلٽر|فعال فلٽرنگ]]، [[ڊي موڊوليشن]] ۽ [[فريڪوئنسي مڪسر|مڪسنگ]] جهڙا اينالاگ ڪم سرانجام ڏيندا آهن. آءِ سي هڪ ئي چپ تي اينالاگ ۽ ڊجيٽل سرڪٽ گڏ ڪري [[اينالاگ کان ڊجيٽل ڪنورٽر]] ۽ [[ڊجيٽل کان اينالاگ ڪنورٽر]] جهڙا ڪم انجام ڏئي سگهن ٿا. اهڙا مليل-سگنل سرڪٽ ننڍڙي جسامت ۽ گهٽ لاڳت مهيا ڪن ٿا، پر انهن ۾ سگنلن جي باهمي مداخلت کي به نظر ۾ رکڻو پوندو آهي. 1990ع واري ڏهاڪي جي آخر کان اڳ [[ريڊيو]]ن کي مائڪرو پروسيسرن وانگر گهٽ لاڳت وارن [[سي موس]] عملن ذريعي تيار نه ڪري سگهيو ويندو هو. پر 1998ع کان پوءِ [[آر ايف سي موس]] عملن ذريعي ريڊيو چپس تيار ڪيا ويا. انهن جا مثال انٽيل جا [[ڊجيٽل اينهانسڊ ڪارڊليس ٽيليڪميونيڪيشن]] (DECT) ڪارڊليس فون، يا [[802.11]] ([[وائي فائي]]) چپس آهن، جيڪي [[اٿيروس]] ۽ ٻين ڪمپنين تيار ڪيون.<ref name="IEEE-CMOS-dualband-n">{{cite web|last1=Nathawad|first1=L.|last2=Zargari|first2=M.|last3=Samavati|first3=H.|last4=Mehta|first4=S.|last5=Kheirkhaki|first5=A.|last6=Chen|first6=P.|last7=Gong|first7=K.|last8=Vakili-Amini|first8=B.|last9=Hwang|first9=J.|last10=Chen|first10=M.|last11=Terrovitis|first11=M.|last12=Kaczynski|first12=B.|last13=Limotyrakis|first13=S.|last14=Mack|first14=M.|last15=Gan|first15=H.|last16=Lee|first16=M.|last17=Abdollahi-Alibeik|first17=B.|last18=Baytekin|first18=B.|last19=Onodera|first19=K.|last20=Mendis|first20=S.|last21=Chang|first21=A.|last22=Jen|first22=S.|last23=Su|first23=D.|last24=Wooley|first24=B.|display-authors=6|title=20.2: A Dual-band CMOS MIMO Radio SoC for IEEE 802.11n Wireless LAN|url=http://www.ewh.ieee.org/r6/scv/ssc/May2008_WLAN.pdf|website=IEEE Entity Web Hosting|publisher=IEEE|access-date=22 October 2016|archive-date=23 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161023053607/http://www.ewh.ieee.org/r6/scv/ssc/May2008_WLAN.pdf|url-status=dead}}</ref> جديد [[:Category:electronic component distributors|اليڪٽرانڪ جزن جا ورهائيندڙ]] اڪثر انٽيگريٽيڊ سرڪٽن کي وڌيڪ ذيلي قسمن ۾ ورهائيندا آهن: * [[ڊجيٽل انٽيگريٽيڊ سرڪٽ|ڊجيٽل آءِ سي]] کي لاجڪ آءِ سي (جهڙوڪ [[مائڪرو پروسيسر]] ۽ [[مائڪرو ڪنٽرولر]])، [[ميموري چپ]] (جهڙوڪ [[موس ميموري]] ۽ [[فلوٽنگ-گيٽ ميموري]])، انٽرفيس آءِ سي ([[لاجڪ ليول|ليول شفٽر]]، [[سيريلائزر/ڊي سيريلائزر]] وغيره)، [[پاور مينيجمينٽ آءِ سي]] ۽ [[پروگراميبل لاجڪ ڊوائيس|پروگراميبل ڊوائيس]] ۾ ورهايو ويندو آهي. * [[اينالاگ انٽيگريٽيڊ سرڪٽ|اينالاگ آءِ سي]] کي [[لڪيري انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] ۽ [[آر ايف سرڪٽ]] ([[ريڊيو فريڪوئنسي]] سرڪٽ) ۾ ورهايو ويندو آهي. * [[مليل-سگنل انٽيگريٽيڊ سرڪٽ|مليل-سگنل آءِ سي]] کي [[ڊيٽا حاصل ڪرڻ|ڊيٽا ايڪويزيشن]] آءِ سي (جن ۾ [[اينالاگ کان ڊجيٽل ڪنورٽر|A/D ڪنورٽر]]، [[ڊجيٽل کان اينالاگ ڪنورٽر|D/A ڪنورٽر]] ۽ [[ڊجيٽل پوٽينشيوميٽر]] شامل آهن)، [[ڪلاڪ جنريٽر|ڪلاڪ/ٽائمنگ آءِ سي]]، [[سوئچڊ ڪيپيسيٽر]] (SC) سرڪٽ ۽ [[آر ايف سي موس]] سرڪٽ ۾ ورهايو ويندو آهي. * [[ٽي-رخي انٽيگريٽيڊ سرڪٽ|ٽي-رخي انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] (3D ICs) کي [[ٿرو-سلڪان وِيا]] (TSV) آءِ سي ۽ Cu-Cu رابطي وارن آءِ سين ۾ ورهايو ويندو آهي. == تياري == === تياريءَ جو عمل === {{Main|سيمي ڪنڊڪٽر ڊوائيس جي تياري|l1=سيمي ڪنڊڪٽر جي تياري}} [[File:Silicon chip 3d.png|right|thumb|ٽن ڌاتي تہن واري هڪ ننڍڙي [[معياري سيل]] جي تصوير ({{ill|ڊاءِ اليڪٽرڪ|en|Dielectric}} کي هٽايو ويو آهي). ريتيءَ جي رنگ وارا حصا ڌاتي [[انٽرڪنڪٽ (انٽيگريٽيڊ سرڪٽ)|انٽرڪنڪٽ]] آهن، جڏهن ته عمودي ٿنڀا رابطا آهن، جيڪي عام طور [[ٽنگسٽن]] جي پلگن تي مشتمل هوندا آهن. ڳاڙها حصا پولي سليڪان گيٽ آهن، ۽ هيٺيون مضبوط حصو [[مونو ڪرسٽلائن سليڪان|بلوري سليڪان]] جو بنياد آهي.]] [[File:Cmos-chip structure in 2000s (en).svg|right|thumb|2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ تيار ڪيل [[سي موس]] چپ جي خاڪاوار بناوت. هن تصوير ۾ SOI بنياد تي LDD-MISFET، پنج ڌاتي تہون، ۽ فلپ-چپ بانڊنگ لاءِ سولڊر بمپ ڏيکاريل آهن. ان سان گڏ [[FEOL]] (فرنٽ-اينڊ آف لائين)، [[BEOL]] (بيڪ-اينڊ آف لائين) ۽ بيڪ-اينڊ عمل جا شروعاتي مرحلا پڻ ڏيکاريل آهن.]] [[ڪيميائي عنصر]]ن جي [[دوري جدول]] ۾ موجود [[سيمي ڪنڊڪٽر]]ن کي ''[[سالڊ-اسٽيٽ اليڪٽرانڪس|سالڊ-اسٽيٽ]] [[ويڪيوم ٽيوب]]'' لاءِ سڀ کان وڌيڪ موزون مواد سمجهيو ويو. [[ٽامي(I) آڪسائيڊ|ٽامي جي آڪسائيڊ]] کان شروع ڪري، پوءِ [[جرمينيم]] ۽ آخرڪار [[سليڪان]] تائين، انهن موادن تي 1940ع ۽ 1950ع واري ڏهاڪن ۾ منظم نموني تحقيق ڪئي وئي. اڄڪلهه [[مونو ڪرسٽلائن سليڪان]] آءِ سين لاءِ بنيادي [[سبسٽريٽ (ڇپائي)|سبسٽريٽ]] طور استعمال ٿئي ٿو، جيتوڻيڪ خاص مقصدن، جهڙوڪ [[روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ|ايل اي ڊي]]، [[ليزر]]، [[شمسي سيل]] ۽ انتهائي تيز رفتار انٽيگريٽيڊ سرڪٽن لاءِ III-V قسم جا [[مرڪب سيمي ڪنڊڪٽر]]، جهڙوڪ [[گيلئم آرسينائيڊ]]، پڻ استعمال ٿين ٿا. سيمي ڪنڊڪٽر موادن جي [[بلور]]ي بناوت ۾ گهٽ کان گهٽ [[بلوري نقص]] رکندڙ بلور تيار ڪرڻ جا طريقا مڪمل ڪرڻ ۾ ڏهاڪا لڳي ويا. [[سيمي ڪنڊڪٽر]] آءِ سي [[پلينر عمل]] ذريعي تيار ڪيا ويندا آهن، جنهن ۾ ٽي بنيادي مرحلا شامل هوندا آهن: [[فوٽو لٿوگرافي]]، تہه چاڙهڻ (مثلاً [[ڪيميائي ٻاڦي جمع|ڪيميائي ٻاڦي جمع]]) ۽ [[ايچنگ (مائڪرو فيبريڪيشن)|ايچنگ]]. انهن بنيادي مرحلن سان گڏ ڊوپنگ ۽ صفائيءَ جا مرحلا پڻ شامل هوندا آهن. وڌيڪ جديد يا اعليٰ ڪارڪردگي وارا آءِ سي پلينر ٽرانزسٽرن بدران [[ملٽي-گيٽ ڊوائيس|ملٽي-گيٽ]] [[فن فيٽ]] يا [[گيفيٽ]] ٽرانزسٽر استعمال ڪندا آهن، جيڪي انٽيل جي 22&nbsp;nm يا 16/14&nbsp;nm ٽيڪنالاجي نوڊن کان شروع ٿيا.<ref>{{cite web | title=16nm/14nm FinFETs: Enabling The New Electronics Frontier | website=Electronic Design| url=https://www.electronicdesign.com/technologies/embedded/digital-ics/article/21795644/16nm14nm-finfets-enabling-the-new-electronics-frontier | date=January 17, 2013}}</ref> اڪثر استعمالن ۾ [[مونو ڪرسٽلائن سليڪان|واحد-بلوري سليڪان]] جا [[ويفر (اليڪٽرانڪس)|ويفر]] استعمال ٿيندا آهن، جڏهن ته خاص استعمالن لاءِ [[گيلئم آرسينائيڊ]] جهڙا ٻيا سيمي ڪنڊڪٽر پڻ اختيار ڪيا ويندا آهن. ويفر جو مڪمل طور سليڪان هجڻ ضروري ناهي. [[فوٽو لٿوگرافي]] ذريعي سبسٽريٽ جي مختلف حصن کي نشان لڳايو ويندو آهي ته جيئن انهن کي [[ڊوپنگ (سيمي ڪنڊڪٽر)|ڊوپ]] ڪري سگهجي يا انهن تي پولي سليڪان، موصل يا ڌاتي (عام طور ايلومينيم يا ٽامو) جون ليڪون جمع ڪري سگهجن. [[ڊوپنٽ]] اهڙيون نجاستون آهن جيڪي ڄاڻي واڻي سيمي ڪنڊڪٽر ۾ شامل ڪيون وينديون آهن ته جيئن ان جون برقي خاصيتون تبديل ڪري سگهجن. ڊوپنگ اهو عمل آهي جنهن ذريعي ڊوپنٽ سيمي ڪنڊڪٽر مواد ۾ شامل ڪيا ويندا آهن. {{anchor|circuitLayers}} * انٽيگريٽيڊ سرڪٽ ڪيترين ئي هڪ ٻئي تي چڙهيل تہن مان ٺهيل هوندا آهن. هر تہه کي فوٽو لٿوگرافي ذريعي بيان ڪيو ويندو آهي ۽ عام طور مختلف رنگن سان ڏيکاريو ويندو آهي. ڪجهه تہون اهو ظاهر ڪن ٿيون ته ڪهڙن حصن ۾ ڊوپنٽ سبسٽريٽ ۾ ڦهلايا ويا آهن (ڊفيوزن تہون)، ڪجهه اهو ٻڌائين ٿيون ته ڪٿي اضافي آئن داخل ڪيا ويا آهن (امپلانٽ تہون)، ڪجهه موصل (ڊوپ ڪيل پولي سليڪان يا ڌاتي تہون) بيان ڪن ٿيون، ۽ ڪجهه موصل تہن جي وچ ۾ رابطن (وِيا يا رابطي واريون تہون) کي ظاهر ڪن ٿيون. سڀئي جزا انهن تہن جي مخصوص ميلاپ سان تيار ٿيندا آهن. * خود-هموار [[سي موس]] عمل ۾، جتي به گيٽ واري تہه (پولي سليڪان يا ڌات) [[CMOS#Example: NAND gate in physical layout|ڊفيوزن تہه کي ڪراس]] ڪري ٿي، اتي هڪ [[ٽرانزسٽر]] ٺهي ٿو؛ ان کي [[#The self-aligned gate|خود-هموار گيٽ]] چيو ويندو آهي.<ref name="selfAlignedCmos">{{cite book |last1=Mead |first1=Carver |last2=Conway |first2=Lynn |year=1991 |title=Introduction to VLSI systems |publisher=Addison Wesley |isbn=978-0-201-04358-7 |oclc=634332043 |url=https://archive.org/details/introductiontovl00mead |author-link1 = Carver Mead | author-link2 = Lynn Conway}}</ref>{{rp|p.1 (see Fig. 1.1)}} * [[ڪيپيسيٽر|گنجائشي بناوتون]]، جيڪي روايتي [[متوازي-پليٽ ڪيپيسيٽر]] جهڙيون هونديون آهن، "پليٽن" جي ايراضيءَ مطابق تيار ڪيون وينديون آهن ۽ انهن جي وچ ۾ موصلي مواد رکيو ويندو آهي. مختلف جسامت وارا ڪيپيسيٽر آءِ سين ۾ عام هوندا آهن. * مختلف ڊگھائيءَ جون وڪريل ليڪون آن-چپ [[مزاحمت (اليڪٽرانڪس)|مزاحمتون]] ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿينديون آهن، جيتوڻيڪ گهڻن [[لاجڪ سرڪٽ]]ن کي مزاحمتن جي ضرورت نه هوندي آهي. مزاحمتي بناوت جي ڊيگهه ۽ ويڪر جو تناسب، ان جي شيٽ مزاحمت سان گڏ، مجموعي مزاحمت طئي ڪندو آهي. * نسبتاً گهٽ موقعن تي [[انڊڪٽر|انڊڪٽو بناوتون]] ننڍڙين آن-چپ ڪوئلن جي صورت ۾ ٺاهي سگهجن ٿيون يا [[گائيريٽر]]ن ذريعي انهن جي نقل ڪري سگهجي ٿي. جيئن ته سي موس ڊوائيس صرف [[حالت جي تبديلي]] دوران [[بولين الجبرا|لاجڪ]] [[حالت (ڪمپيوٽر سائنس)|حالتن]] جي وچ ۾ ڪرنٽ وٺندا آهن، تنهن ڪري سي موس ڊوائيس [[ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر]] وارن ڊوائيسن جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ بجلي خرچ ڪندا آهن. [[بي ترتيب رسائي ميموري]] (RAM) انٽيگريٽيڊ سرڪٽن جو سڀ کان وڌيڪ باقاعده قسم آهي؛ تنهن ڪري سڀ کان وڌيڪ کثافت وارا آءِ سي ميموريون هونديون آهن، جيتوڻيڪ هڪ [[مائڪرو پروسيسر]] ۾ به عام طور چپ تي ميموري موجود هوندي آهي. (پهريئين تصوير جي هيٺئين حصي ۾ باقاعده قطارن واري بناوت ڏسو.{{Which|date=October 2018}}) جيتوڻيڪ ڊوائيسن جون بناوتون تمام پيچيده هونديون آهن ۽ انهن جون ويڪرون ڏهاڪن کان مسلسل گهٽ ٿينديون پيون وڃن، پر مواد جون تہون اڃا به ڊوائيسن جي افقي ماپن کان گهڻيون پتليون هونديون آهن. اهي تہون [[فوٽو لٿوگرافي]] جهڙي عمل سان تيار ٿينديون آهن، پر [[مرئي طيف]] جي روشني استعمال نٿي ڪري سگهجي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي موجي ڊيگهه تمام وڏي هوندي آهي. ان جي بدران ننڍي موجي ڊيگهه وارا [[بالاءِ بنفشي]] (UV) [[فوٽون]] هر تہه کي ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. خاصيتون ايتريون ننڍيون هونديون آهن جو [[اليڪٽران خوردبيني]] [[عملي انجنيئر]] لاءِ، جيڪو [[سيمي ڪنڊڪٽر جي تياري]] واري عمل ۾ خرابين جي جاچ ڪندو آهي، لازمي اوزار آهي. هر ڊوائيس کي پيڪيج ڪرڻ کان اڳ [[خودڪار جاچ سامان]] (ATE) ذريعي آزمائيو ويندو آهي، جنهن کي [[ويفر جاچ]] يا ويفر پروبنگ چيو ويندو آهي. ان کان پوءِ ويفر کي مستطيل ٽڪرن ۾ ڪٽيو ويندو آهي، جن مان هر هڪ کي ''[[ڊاءِ (انٽيگريٽيڊ سرڪٽ)|ڊاءِ]]'' چيو ويندو آهي. هر ڪارآمد ڊاءِ (جمع: ''dice''، ''dies'' يا ''die'') کي [[ايلومينيم]] (يا سون) جي [[وائر بانڊنگ|بانڊ وائرن]] ذريعي پيڪيج سان ڳنڍيو ويندو آهي، جيڪي [[ٿرموسونڪ بانڊنگ]] سان لڳايا ويندا آهن.<ref>{{cite conference |url=https://www.researchgate.net/publication/215462493 |first=Alexander |last=Coucoulas |title=Hot Work Ultrasonic Bonding – A Method Of Facilitating Metal Flow By Restoration Processes |conference=Proceedings of the 20th IEEE Electronic Components Conference |location=Washington, D.C. |date=May 1970 |pages=549–556}}</ref> [[ٿرموسونڪ بانڊنگ]]، جيڪا پهريون ڀيرو A. Coucoulas متعارف ڪرائي، ڊاءِ کي ٻاهرين دنيا سان برقي طور قابل اعتماد نموني ڳنڍڻ جو ذريعو فراهم ڪيو. پيڪيج ٿيڻ کان پوءِ ڊوائيسن جي آخري جاچ وري ساڳئي يا ان جهڙي ATE ذريعي ڪئي ويندي آهي، جيڪو ويفر پروبنگ ۾ استعمال ٿيو هو. معائني لاءِ [[صنعتي ڪمپيوٽيڊ ٽوموگرافي|صنعتي CT اسڪيننگ]] پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي. گهٽ قيمت وارن شين ۾ جاچ جي لاڳت ڪل تياريءَ جي خرچ جو 25 سيڪڙو کان به وڌيڪ ٿي سگهي ٿي، جڏهن ته وڏي قيمت يا گهٽ پيداوار وارن ڊوائيسن ۾ اها نسبتاً معمولي هوندي آهي. == دانشورانه ملڪيت == {{Main|انٽيگريٽيڊ سرڪٽ لي آئوٽ ڊيزائن جو تحفظ}} انٽيگريٽيڊ سرڪٽ جي هر تہه جي تصوير ڪڍي ۽ حاصل ڪيل تصويرن جي بنياد تي ان جي تياري لاءِ [[فوٽو ماسڪ]] تيار ڪري نقل ڪرڻ جي امڪان سبب، لي آئوٽ ڊيزائنن جي تحفظ لاءِ قانونسازي متعارف ڪرائي وئي. آمريڪا جي [[1984ع جو سيمي ڪنڊڪٽر چپ پروٽيڪشن ايڪٽ]] انٽيگريٽيڊ سرڪٽن جي تياري ۾ استعمال ٿيندڙ فوٽو ماسڪن لاءِ دانشورانه ملڪيت جو تحفظ قائم ڪيو.<ref name="USC-circ100">{{cite web|title=Federal Statutory Protection for Mask Works|url=https://copyright.gov/circs/circ100.pdf|publisher=United States Copyright Office|access-date=22 October 2016}}</ref> 1989ع ۾ [[واشنگٽن، ڊي سي]] ۾ ٿيل هڪ سفارتي ڪانفرنس دوران ''انٽيگريٽيڊ سرڪٽن بابت دانشورانه ملڪيت جو معاھدو'' اختيار ڪيو ويو،<ref>{{cite web|url=https://www.wipo.int/treaties/en/ip/washington/index.html|title=Washington Treaty on Intellectual Property in Respect of Integrated Circuits|website=World Intellectual Property Organization}}</ref> جنهن کي ''واشنگٽن معاھدو'' يا ''IPIC معاھدو'' پڻ چيو وڃي ٿو. هي معاھدو هن وقت نافذ نه آهي، پر ان جا ڪجهه حصا [[ٽرپس معاھدو|TRIPS]] معاھدي ۾ شامل ڪيا ويا آهن.<ref>On 1 January 1995, the ''[[Agreement on Trade-Related Aspects of Intellectual Property Rights]]'' (TRIPs) (Annex 1C to the World Trade Organization (WTO) Agreement), went into force. Part II, section 6 of TRIPs protects semiconductor chip products and was the basis for Presidential Proclamation No. 6780, 23 March 1995, under SCPA § 902(a)(2), extending protection to all present and future WTO members.</ref> آمريڪا ۾ انٽيگريٽيڊ سرڪٽ سان لاڳاپيل ڪيترائي پيٽنٽ موجود آهن، جن ۾ [[جيڪ ڪلبي|جي. ايس. ڪلبي]] جا پيٽنٽ ({{US patent|3138743|US3,138,743}}، {{US patent|3261081|US3,261,081}}، {{US patent|3434015|US3,434,015}}) ۽ آر. ايف. اسٽيورٽ جو پيٽنٽ ({{US patent|3138747|US3,138,747}}) شامل آهن. آءِ سي لي آئوٽ ڊيزائنن جي تحفظ بابت قومي قانون ڪيترن ئي ملڪن ۾ منظور ڪيا ويا آهن، جن ۾ جاپان،<ref>Japan was the first country to enact its own version of the SCPA, the Japanese "Act Concerning the Circuit Layout of a Semiconductor Integrated Circuit" of 1985.</ref> [[يورپي اقتصادي برادري]] (EC)،<ref>In 1986 the EC promulgated a directive requiring its members to adopt national legislation for the protection of semiconductor topographies. Council Directive 1987/54/EEC of 16 December 1986 on the ''Legal Protection of Topographies of Semiconductor Products'', art. 1(1)(b), 1987 O.J. (L 24) 36.</ref> برطانيا، آسٽريليا ۽ ڪوريا شامل آهن. برطانيا شروعات ۾ اهو موقف اختيار ڪيو هو ته سندس ڪاپي رائيٽ قانون چپ جي ٽوپوگرافين کي مڪمل تحفظ ڏئي ٿو، پر بعد ۾ هن [[ڪاپي رائيٽ، ڊيزائنز اينڊ پيٽنٽس ايڪٽ 1988ع]]، باب 48، شق 213 منظور ڪيو. ڏسو: ''[[برٽش ليلينڊ موٽر ڪارپوريشن بمقابله آرم اسٽرانگ پيٽنٽس ڪمپني]]''. آمريڪي [[سيمي ڪنڊڪٽر صنعت|چپ صنعت]] جي نظر ۾ برطانوي ڪاپي رائيٽ واري طريقي جي ناڪافي هجڻ بابت تنقيدن جو خلاصو چپ جي حقن بابت بعد جي قانوني ترقيات ۾ ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite journal|doi=10.1109/MM.1985.304489|title=MicroLaw|journal=IEEE Micro|volume=5|issue=4|pages=90–92|year=1985|last1=Stern|first1=Richard |bibcode=1985IMicr...5d..90S }}</ref> آسٽريليا 1989ع ۾ ''سرڪٽ لي آئوٽس ايڪٽ'' منظور ڪيو، جيڪو چپ جي تحفظ لاءِ هڪ ''sui generis'' قانوني نظام هو.<ref>{{cite journal |last1=Radomsky |first1=Leon |title=Sixteen Years after the Passage of the U.S. Semiconductor Chip Protection Act: Is International Protection Working |journal=Berkeley Technology Law Journal |date=2000 |volume=15 |page=1069 |url=https://heinonline.org/HOL/P?h=hein.journals/berktech15&i=1059 |access-date=13 September 2022}}</ref> ڪوريا 1992ع ۾ ''سيمي ڪنڊڪٽر انٽيگريٽيڊ سرڪٽن جي لي آئوٽ ڊيزائن بابت ايڪٽ'' منظور ڪيو.<ref>{{cite journal |last1=Kukkonen |first1=Carl A. III |title=The Need to Abolish Registration for Integrated Circuit Topographies under Trips |journal=IDEA: The Journal of Law and Technology |date=1997–1998 |volume=38 |page=126 |url=https://heinonline.org/HOL/P?h=hein.journals/idea38&i=115 |access-date=13 September 2022}}</ref> == نسلون == {{See also|سيمي ڪنڊڪٽر پيماني جي مثالن جي فهرست|موس انٽيگريٽيڊ سرڪٽ|ٽرانزسٽرن جو انگ}} سادن انٽيگريٽيڊ سرڪٽن جي شروعاتي ڏينهن ۾، ٽيڪنالاجيءَ جي وڏي پيماني سبب هر چپ صرف چند [[ٽرانزسٽر]]ن تائين محدود هوندي هئي، ۽ انضمام جي گهٽ درجي سبب ڊيزائن جو عمل نسبتاً سادو هوندو هو. [[فرسٽ پاس ييلڊ|تياريءَ جي پيداوار]] به اڄ جي معيارن موجب ڪافي گهٽ هئي. جيئن جيئن [[موس فيٽ|ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر]] (MOS) ٽيڪنالاجي ترقي ڪئي، انفرادي ٽرانزسٽرن جي جسامت تيزيءَ سان گهٽجڻ لڳي. 1980ع واري ڏهاڪي تائين، هڪ ئي چپ تي لکين [[موس ٽرانزسٽر]] رکي سگهجن پيا،<ref>{{cite web | last=Clarke | first=Peter | title=Intel enters billion-transistor processor era | website=EE Times | date=2005-10-14 | url=http://www.eetimes.com/electronics-products/processors/4079511/Intel-enters-billion-transistor-processor-era | archive-url=https://web.archive.org/web/20110608072423/http://www.eetimes.com/electronics-products/processors/4079511/Intel-enters-billion-transistor-processor-era | archive-date=2011-06-08 | url-status=live}}</ref> ۽ سٺين ڊيزائنن لاءِ تفصيلي منصوبابندي ضروري ٿي پئي، جنهن سان [[اليڪٽرانڪ ڊيزائن آٽوميشن]]، يا EDA، جو شعبو وجود ۾ آيو. ڪجهه SSI ۽ MSI چپس، [[ڌار ٽرانزسٽر]]ن وانگر، اڃا به وڏي پيماني تي تيار ڪيا وڃن ٿا، جيئن پراڻو سامان برقرار رکيو وڃي ۽ اهڙا نوان ڊوائيس ٺاهيا وڃن جن کي رڳو چند گيٽن جي ضرورت هجي. مثال طور، [[7400-سيريز انٽيگريٽيڊ سرڪٽ|7400 سيريز]] جا [[ٽرانزسٽر–ٽرانزسٽر لاجڪ|TTL]] چپس هڪ [[ڊي فيڪٽو معيار]] بڻجي چڪا آهن ۽ اڃا به پيداوار ۾ آهن. {|class="wikitable sortable" ! مخفف !! نالو !! سال !! [[ٽرانزسٽرن جو انگ]]<ref>{{cite web |last=Dalmau |first=M. |url=http://www.iutbayonne.univ-pau.fr/~dalmau/documents/cours/archi/MICROPancien.pdf |title=Les Microprocesseurs |website=IUT de Bayonne |access-date=7 June 2015 |archive-date=9 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170809093452/http://www.iutbayonne.univ-pau.fr/~dalmau/documents/cours/archi/MICROPancien.pdf |url-status=dead }}</ref> || [[لاجڪ گيٽ]]ن جو انگ<ref>{{cite book|language=fr|url=https://books.google.com/books?id=ZbcsAQAAIAAJ&q=ssi+msi+12+99+portes+lsi|title=Bulletin de la Société fribourgeoise des sciences naturelles |volume=62–63|year=1973}}</ref> |- | SSI || ''ننڍي پيماني جو انضمام'' || 1964 || 1 کان 10 || 1 کان 12 |- | MSI || ''وچولي پيماني جو انضمام'' || 1968 || 10 کان 500 || 13 کان 99 |- | LSI|| ''وڏي پيماني جو انضمام'' || 1971 || 500 کان 20,000 || 100 کان 9,999 |- | VLSI || ''[[تمام وڏي پيماني جو انضمام]]'' || 1980 || 20,000 کان 1,000,000 || 10,000 کان 99,999 |- | ULSI || ''الٽرا-وڏي پيماني جو انضمام'' || 1984 || 1,000,000 ۽ وڌيڪ || 100,000 ۽ وڌيڪ |} ===<span class="anchor" id="SSI, MSI and LSI"></span><span class="anchor" id="SSI"></span>ننڍي پيماني جو انضمام (SSI) === <!-- This section is linked from [[PDP-11]] and Computer fan--> پهرين انٽيگريٽيڊ سرڪٽن ۾ صرف چند ٽرانزسٽر هوندا هئا. شروعاتي ڊجيٽل سرڪٽ، جن ۾ ڏهاڪن جي انگ ۾ ٽرانزسٽر هوندا هئا، چند لاجڪ گيٽ مهيا ڪندا هئا، ۽ شروعاتي لڪيري آءِ سي، جهڙوڪ [[پليسي]] SL201 يا [[فلپس]] TAA320، ۾ فقط ٻه ٽرانزسٽر هوندا هئا. ان کان پوءِ انٽيگريٽيڊ سرڪٽ ۾ ٽرانزسٽرن جو انگ تمام گهڻو وڌي ويو. اصطلاح "وڏي پيماني جو انضمام" (LSI) پهريون ڀيرو [[آءِ بي ايم]] جي سائنسدان [[رالف لينڊاور]] نظرياتي تصور بيان ڪندي استعمال ڪيو؛<ref>{{Cite journal|last=Safir|first=Ruben|date=March 2015|title=System on Chip – Integrated Circuits|url=https://books.google.com/books?id=JsOmCQAAQBAJ&pg=PT39|journal=NYLXS Journal|isbn=9781312995512}}</ref> انهيءَ اصطلاح مان "ننڍي پيماني جو انضمام" (SSI)، "وچولي پيماني جو انضمام" (MSI)، "تمام وڏي پيماني جو انضمام" (VLSI)، ۽ "الٽرا-وڏي پيماني جو انضمام" (ULSI) جهڙا اصطلاح نڪتا. شروعاتي انٽيگريٽيڊ سرڪٽ SSI هئا. SSI سرڪٽ شروعاتي [[فضائي-خلائي]] منصوبن لاءِ انتهائي اهم هئا، ۽ فضائي-خلائي منصوبن هن ٽيڪنالاجيءَ جي ترقيءَ کي اتساهيو. [[ايل جي ايم-30 منٽ مين|منٽ مين ميزائل]] ۽ [[اپالو پروگرام]] ٻنهي کي پنهنجي اِنرشل گائيڊنس سرشتن لاءِ هلڪن ڊجيٽل ڪمپيوٽرن جي ضرورت هئي. جيتوڻيڪ [[اپالو گائيڊنس ڪمپيوٽر]] انٽيگريٽيڊ سرڪٽ ٽيڪنالاجيءَ جي اڳواڻي ۽ حوصلا افزائي ڪئي،<ref>{{cite book |last=Mindell |first=David A. |title=Digital Apollo: Human and Machine in Spaceflight |year=2008 |publisher=The MIT Press |isbn=978-0-262-13497-2}}</ref> پر منٽ مين ميزائل ئي اها قوت هو جنهن ان کي وڏي پيماني جي پيداوار ۾ آندو. منٽ مين ميزائل پروگرام ۽ [[گڏيل رياستن جي بحري فوج]] جي ٻين مختلف پروگرامن 1962ع ۾ ڪل 4 ملين ڊالرن واري انٽيگريٽيڊ سرڪٽ مارڪيٽ جو وڏو حصو سنڀاليو، ۽ 1968ع تائين [[ناسا جي بجيٽ|خلائي]] ۽ [[گڏيل رياستن جي فوجي بجيٽ|دفاعي]] شعبن تي آمريڪي حڪومت جو خرچ اڃا به 312 ملين ڊالرن جي ڪل پيداوار جو 37 سيڪڙو هو. آمريڪي حڪومت جي طلب نئين اڀرندڙ انٽيگريٽيڊ سرڪٽ مارڪيٽ کي سهارو ڏنو، جيستائين خرچ ايترا گهٽجي ويا جو آءِ سي ڪمپنيون [[صنعت (پيداوار)|صنعتي]] مارڪيٽ ۽ آخرڪار [[صارف]] مارڪيٽ ۾ داخل ٿي سگهيون. في انٽيگريٽيڊ سرڪٽ اوسط قيمت 1962ع ۾ 50 ڊالرن مان گهٽجي 1968ع ۾ 2.33 ڊالر ٿي وئي.<ref>{{cite book| last = Ginzberg| first = Eli| title = Economic impact of large public programs: the NASA Experience| year = 1976| publisher = Olympus | isbn = 978-0-913420-68-3| page = 57 }}</ref> 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين انٽيگريٽيڊ سرڪٽ [[صارف مصنوعات]] ۾ ظاهر ٿيڻ لڳا. هڪ عام استعمال ٽيليويزن رسيورن ۾ [[فريڪوئنسي موڊوليشن|ايف ايم]] اِنٽر-ڪيريئر آواز جي پروسيسنگ هو. پهرين استعمالي [[موس فيٽ|موس]] چپس ننڍي پيماني جي انضمام (SSI) چپس هيون.<ref name="forging"/> [[محمد ايم. عطالا]] طرفان 1960ع ۾ [[موس انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] چپ جي تجويز کان پوءِ،<ref name="Moskowitz">{{cite book|last1=Moskowitz|first1=Sanford L.|url=https://books.google.com/books?id=2STRDAAAQBAJ&pg=PA165|title=Advanced Materials Innovation: Managing Global Technology in the 21st century|date=2016|publisher=[[John Wiley & Sons]]|isbn=9780470508923|pages=165–167}}</ref> سڀ کان پهرين تجرباتي موس چپ، جيڪا تيار ڪئي وئي، 16-ٽرانزسٽر چپ هئي، جيڪا 1962ع ۾ [[آر سي اي ڪارپوريشن|آر سي اي]] ۾ فريڊ هيمن ۽ اسٽيون هوفسٽين ٺاهي.<ref name="computerhistory-digital"/> موس SSI چپس جو پهريون عملي استعمال [[ناسا]] جي [[سيٽلائيٽ]]ن لاءِ هو.<ref name="forging" /> ===<span class="anchor" id="MSI"></span>وچولي پيماني جو انضمام (MSI) === انٽيگريٽيڊ سرڪٽن جي ترقيءَ ۾ ايندڙ قدم اهڙا ڊوائيس متعارف ڪرايا، جن ۾ هر چپ تي سوين ٽرانزسٽر هوندا هئا؛ انهن کي "وچولي پيماني جو انضمام" (MSI) چيو ويو. [[موس فيٽ اسڪيلنگ]] ٽيڪنالاجي اعليٰ کثافت وارا چپس ٺاهڻ کي ممڪن بڻايو.<ref name="computerhistory-transistor"/> 1964ع تائين، موس چپس [[بائي پولر جنڪشن ٽرانزسٽر|بائي پولر]] چپس جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ [[ٽرانزسٽر کثافت]] ۽ گهٽ تياريءَ جي لاڳت تائين پهچي چڪا هئا.<ref name="ieee"/> 1964ع ۾ [[فرينڪ وانلاس]] پنهنجي ڊزائين ڪيل هڪ سنگل-چپ 16-بِٽ [[شفٽ رجسٽر]] ڏيکاريو، جنهن ۾ ان وقت جي لحاظ کان حيران ڪندڙ 120 [[موس ٽرانزسٽر]] هڪ ئي چپ تي موجود هئا.<ref name="forging">{{cite book | title = We were burning: Japanese entrepreneurs and the forging of the electronic age | author = Johnstone, Bob | publisher = Basic Books | year = 1999 | isbn = 978-0-465-09118-8 | pages = 47–48 | url = https://books.google.com/books?id=PE1bQS9VpWoC&pg=PA47 }}</ref><ref>{{cite web| url = http://www.eecs.umich.edu/eecs/about/articles/2007/Boysel.html| title = Making Your First Million (and other tips for aspiring entrepreneurs)| last = Boysel |first=Lee | date = 2007-10-12| work = University of Michigan EECS Presentation / ECE Recordings}}</ref> ساڳئي سال، [[جنرل مائڪرو اليڪٽرانڪس]] پهريون تجارتي [[موس انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] چپ متعارف ڪرايو، جنهن ۾ 120 [[پي موس لاجڪ|پي-چينل موس]] ٽرانزسٽر شامل هئا.<ref name="computerhistory1964"/> اهو 20-بِٽ [[شفٽ رجسٽر]] هو، جيڪو رابرٽ نارمن<ref name="computerhistory-digital"/> ۽ فرينڪ وانلاس تيار ڪيو هو.<ref>{{cite journal |last1=Kilby |first1=J. S. |title=Miniaturized electronic circuits [US Patent No. 3,138, 743] |journal=IEEE Solid-State Circuits Society Newsletter |date=2007 |volume=12 |issue=2 |pages=44–54 |doi=10.1109/N-SSC.2007.4785580 |url=https://www.researchgate.net/publication/245509003 }}</ref><ref>{{cite patent|country=US |status=Patent |number=3138743}}</ref> موس چپس [[مور جو قانون|مور جي قانون]] موجب اڳڪٿي ڪيل رفتار سان وڌيڪ پيچيده ٿيندا ويا، جنهن جي نتيجي ۾ 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين هڪ چپ تي سوين [[موس فيٽ]] رکندڙ چپس تيار ٿيڻ لڳا.<ref name="ieee"/> ===<span class="anchor" id="LSI"></span>وڏي پيماني جو انضمام (LSI) === ساڳي موس فيٽ اسڪيلنگ ٽيڪنالاجي ۽ معاشي عنصرن جي اثر هيٺ وڌيڪ ترقي 1970ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين "وڏي پيماني جو انضمام" (LSI) تائين پهتي، جنهن ۾ هر چپ تي ڏهه هزارن جي انگ ۾ ٽرانزسٽر هوندا هئا.<ref name="Hittinger">{{cite magazine |last1=Hittinger |first1=William C. |title=Metal-Oxide-Semiconductor Technology |magazine=Scientific American |date=1973 |volume=229 |issue=2 |pages=48–59 |jstor=24923169 |doi=10.1038/scientificamerican0873-48 |bibcode=1973SciAm.229b..48H }}</ref> SSI، MSI ۽ شروعاتي LSI ۽ VLSI ڊوائيسن، جهڙوڪ 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعاتي مائڪرو پروسيسرن، جي عمل ۽ پيداوار لاءِ استعمال ٿيندڙ ماسڪ اڪثر هٿ سان تيار ڪيا ويندا هئا، گهڻو ڪري [[روبي لٿ]] ٽيپ يا اهڙي ئي مواد سان.<ref>{{cite web |url=https://www.cnet.com/news/intels-accidental-revolution/ |title=Intel's Accidental Revolution |website=CNET|last=Kanellos |first=Michael |date=January 16, 2002}}</ref> وڏن يا پيچيده آءِ سين، جهڙوڪ [[ڪمپيوٽر ميموري|ميموريون]] يا [[پروسيسر (ڪمپيوٽنگ)|پروسيسر]]، لاءِ اهو ڪم اڪثر سرڪٽ لي آئوٽ جا خاص طور ڀرتي ڪيل ماهر ڪندا هئا، جيڪي انجنيئرن جي هڪ ٽيم جي نگراني هيٺ ڪم ڪندا هئا؛ اهي انجنيئر، سرڪٽ ڊيزائنرن سان گڏ، هر ماسڪ جي [[فنڪشنل تصديق|درستي ۽ مڪمل هجڻ جي جاچ ۽ تصديق]] پڻ ڪندا هئا. 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ وچولي مقدار ۾ تيار ٿيڻ شروع ٿيندڙ انٽيگريٽيڊ سرڪٽ، جهڙوڪ 1K-بِٽ RAM، ڪيلڪيوليٽر چپس ۽ پهريان مائڪرو پروسيسر، 4,000 کان گهٽ ٽرانزسٽرن تي مشتمل هئا. حقيقي LSI سرڪٽ، جيڪي 10,000 ٽرانزسٽرن جي ويجهو هئا، لڳ ڀڳ 1974ع ۾ ڪمپيوٽر جي مکيه ميمورين ۽ ٻئين نسل جي مائڪرو پروسيسرن لاءِ تيار ٿيڻ لڳا. === تمام وڏي پيماني جو انضمام (VLSI) === {{Main|تمام وڏي پيماني جو انضمام}} [[File:80486DX2 200x.png|right|thumb|[[انٽيل 80486DX2]] مائڪرو پروسيسر ڊاءِ تي مٿيون انٽرڪنڪٽ تہون]] "تمام وڏي پيماني جو انضمام" ([[تمام وڏي پيماني جو انضمام|VLSI]]) هڪ اهڙي ترقي آهي جيڪا 1980ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ لکين جي ڀيٽ ۾ سوين هزارن ٽرانزسٽرن سان شروع ٿي. 2023ع تائين وڌ ۾ وڌ [[ٽرانزسٽرن جو انگ]] في چپ 5.3 ٽريلين ٽرانزسٽرن کان به اڳتي وڌندو رهيو. هن وڌيل کثافت حاصل ڪرڻ لاءِ ڪيترين ئي ترقيات جي ضرورت پئي. ٺاهيندڙ ننڍن [[موس فيٽ]] ڊيزائن قاعدن ۽ وڌيڪ صاف [[صاف ڪمرو|تياري سهولتن]] ڏانهن منتقل ٿيا. عمل جي بهتريءَ جو رستو [[انٽرنيشنل ٽيڪنالاجي روڊميپ فار سيمي ڪنڊڪٽرز]] (ITRS) ۾ بيان ڪيو ويو، جنهن جي جاءِ پوءِ [[انٽرنيشنل روڊميپ فار ڊوائيسز اينڊ سسٽمز]] (IRDS) ورتي. [[اليڪٽرانڪ ڊيزائن آٽوميشن|اليڪٽرانڪ ڊيزائن اوزار]] بهتر ٿيا، جنهن سان مناسب وقت ۾ ڊيزائن مڪمل ڪرڻ عملي طور ممڪن ٿيو. وڌيڪ توانائي-ڪارائتي [[سي موس]]، [[اين موس لاجڪ|اين موس]] ۽ [[پي موس لاجڪ|پي موس]] جي جاءِ ورتي، جنهن سان [[توانائي واپرائڻ]] ۾ حد کان وڌيڪ واڌ کان بچاءُ ٿيو. جديد VLSI ڊوائيسن جي پيچيدگي ۽ کثافت اهڙي ٿي وئي جو ماسڪن جي هٿ سان جاچ يا اصل ڊيزائن هٿ سان ڪرڻ ممڪن نه رهيو. ان جي بدران انجنيئر {{Abbr|EDA|Electronic design automation}} اوزار استعمال ڪري گهڻو ڪري [[فنڪشنل تصديق]] جو ڪم ڪن ٿا.<ref>{{cite book |chapter=Engineering for Systems Using Large Scale Integration |title=International Workshop on Managing Requirements Knowledge |date=December 9–11, 1968 |location=San Francisco |page=867 |doi=10.1109/AFIPS.1968.93 |publisher=IEEE Computer Society }}</ref> 1986ع ۾ هڪ-ميگابِٽ [[بي ترتيب رسائي ميموري]] (RAM) چپس متعارف ڪرايا ويا، جن ۾ هڪ ملين کان وڌيڪ ٽرانزسٽر هئا. مائڪرو پروسيسر چپس 1989ع ۾ ملين-ٽرانزسٽر جي حد پار ڪئي، ۽ 2005ع ۾ بلين-ٽرانزسٽر جي حد تائين پهتا.<ref>{{cite web |last1=Clarke |first1=Peter |title=Intel enters billion-transistor processor era |url=https://www.eetimes.com/intel-enters-billion-transistor-processor-era/ |website=EE Times |access-date=May 23, 2022 |date=14 October 2005}}</ref> اهو رجحان گهڻو ڪري بنا رڪاوٽ جاري آهي؛ 2007ع ۾ متعارف ٿيل چپس ۾ ڏهن بلينن جي انگ ۾ ميموري ٽرانزسٽر شامل هئا.<ref>{{cite web |title=Samsung First to Mass Produce 16Gb NAND Flash Memory |url=https://phys.org/news/2007-04-samsung-mass-16gb-nand-memory.html |website=Phys.org |access-date=May 23, 2022 |date=April 30, 2007}}</ref> == ULSI، WSI، SoC ۽ 3D-IC === {{Further|ويفر-پيماني جو انضمام|سسٽم آن اي چپ|ٽي-رخي انٽيگريٽيڊ سرڪٽ}} پيچيدگيءَ ۾ جاري واڌ کي ظاهر ڪرڻ لاءِ اصطلاح ''ULSI'' ("الٽرا-وڏي پيماني جو انضمام") اهڙن چپس لاءِ متعارف ڪرايو ويو، جن ۾ هڪ ملين کان وڌيڪ ٽرانزسٽر هوندا هئا.<ref>{{cite journal |last1=Meindl |first1=J.D. |title=Ultra-large scale integration |journal=IEEE Transactions on Electron Devices |date=November 1984 |volume=31 |issue=11 |pages=1555–1561 |doi=10.1109/T-ED.1984.21752 |bibcode=1984ITED...31.1555M }}</ref> [[ويفر-پيماني جو انضمام]] (WSI) تمام وڏا انٽيگريٽيڊ سرڪٽ ٺاهڻ جي هڪ ٽيڪنڪ آهي، جنهن ۾ هڪ پوري سليڪان ويفر کي هڪ واحد "سپر-چپ" تيار ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. وڏي جسامت کي گهٽ پيڪيجنگ سان ملائي، WSI ڪجهه استعمالن ۾ تمام گهٽ خرچن جو امڪان مهيا ڪيو، خاص طور تي انتهائي متوازي سپر ڪمپيوٽرن ۾. هي اصطلاح پاڻ ''تمام وڏي پيماني جو انضمام'' (VLSI) مان نڪتل هو، جيڪو ان وقت جديد ترين حالت جي نمائندگي ڪندو هو جڏهن WSI ترقي هيٺ هو.<ref>{{cite patent|pubdate=1985|inventor-last1=Shanefield|inventor-first1=Daniel|title=Wafer scale integration|status=patent|country=US|number=4866501}}</ref><ref name=wsi2022>{{cite web | last=Edwards | first=Benj | title=Hungry for AI? New supercomputer contains 16 dinner-plate-size chips | website=Ars Technica | date=2022-11-14 | url=https://arstechnica.com/information-technology/2022/11/hungry-for-ai-new-supercomputer-contains-16-dinner-plate-size-chips/ }}</ref> [[سسٽم آن اي چپ]] (SoC يا SOC) اهڙو انٽيگريٽيڊ سرڪٽ آهي، جنهن ۾ ڪمپيوٽر يا ڪنهن ٻئي سرشتي لاءِ گهربل سڀ جزا هڪ ئي چپ تي شامل هوندا آهن. اهڙي ڊوائيس جي ڊيزائن پيچيده ۽ مهانگي ٿي سگهي ٿي، ۽ جيتوڻيڪ سڀ گهربل جزا هڪ ئي ڊاءِ تي گڏ ڪرڻ سان ڪارڪردگيءَ جا فائدا ملي سگهن ٿا، پر هڪ-ڊاءِ مشين جي لائسنسنگ ۽ ترقيءَ جو خرچ اڃا به الڳ ڊوائيسن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ٿي سگهي ٿو. مناسب لائسنسنگ سان اهي خاميون گهٽ تياري ۽ اسمبلي خرچن ۽ تمام گهٽ بجليءَ جي ضرورت سان متوازن ٿي وڃن ٿيون: ڇاڪاڻ⁠تہ جزن جي وچ وارا سگنل ڊاءِ تي ئي رهندا آهن، تنهن ڪري تمام گهٽ بجلي گهرجي ٿي (ڏسو {{section link|#Packaging}}).<ref>{{cite patent|inventor-last1=Klaas|inventor-first1=Jeff|title=System-on-a-chip|pubdate=2000|status=patent|country=US|number=6816750}}</ref> ان کان علاوه، سگنلن جا ذريعا ۽ منزلون ڊاءِ تي [[حوالو جي مقامي نوعيت|جسماني طور وڌيڪ ويجها]] هوندا آهن، جنهن سان وائرنگ جي ڊيگهه گهٽجي ٿي ۽ تنهن ڪري ساڳئي چپ تي ماڊيولن جي وچ ۾ رابطي مان پيدا ٿيندڙ [[ليٽنسي (انجنيئرنگ)|دير]]، [[ڊيٽا ٽرانسميشن|ٽرانسميشن]] جي بجليءَ جو خرچ ۽ [[فضول گرمي]] گهٽجي ٿي. ان سبب نام نهاد [[نيٽ ورڪ آن اي چپ]] (NoC) ڊوائيسن جي ڳولا شروع ٿي، جيڪي روايتي [[بس (ڪمپيوٽنگ)|بس آرڪيٽيڪچر]] جي بدران ڊجيٽل رابطي جي نيٽ ورڪن تي سسٽم-آن-چپ ڊيزائن جا طريقا لاڳو ڪن ٿا. [[ٽي-رخي انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] (3D-IC) ۾ فعال اليڪٽرانڪ جزن جون ٻه يا وڌيڪ تہون هونديون آهن، جيڪي عمودي ۽ افقي ٻنهي رخن ۾ هڪ واحد سرڪٽ ۾ ضم ڪيون وينديون آهن. تہن جي وچ ۾ رابطي لاءِ آن-ڊاءِ سگنلنگ استعمال ٿئي ٿي، تنهن ڪري بجليءَ جو استعمال برابر الڳ سرڪٽن جي ڀيٽ ۾ گهڻو گهٽ هوندو آهي. ننڍين عمودي تارن جو مناسب استعمال مجموعي وائر ڊيگهه کي نمايان طور گهٽائي سگهي ٿو، جنهن سان تيز عمل ممڪن ٿئي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Topol |first1=A. W. |last2=Tulipe |first2=D. C. La |last3=Shi |first3=L. |last4=Frank |first4=D. J. |last5=Bernstein |first5=K. |last6=Steen |first6=S. E. |last7=Kumar |first7=A. |last8=Singco |first8=G. U. |last9=Young |first9=A. M. |last10=Guarini |first10=K. W. |last11=Ieong |first11=M. |title=Three-dimensional integrated circuits |journal=IBM Journal of Research and Development |date=July 2006 |volume=50 |issue=4.5 |pages=491–506 |doi=10.1147/rd.504.0491 }}</ref> fxqa7jg0sf6lhhtlr6rrjygbwsk5beg 390411 390410 2026-07-01T20:43:41Z Intisar Ali 8681 /* ULSI، WSI، SoC ۽ 3D-IC */ 390411 wikitext text/x-wiki {{Short description|سيميڪنڊڪٽر مادّي جي ننڍڙي، هموار ٽڪري تي تيار ڪيل اليڪٽرانڪ سرڪٽ}} [[File:NXP PCF8577C LCD driver with I²C (Colour Corrected).jpg|thumb|[[LCD]] کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[مربوط سرڪٽ]] جي [[ڊائي (مربوط سرڪٽ)|ڊائي]] جي خوردبيني تصوير. [[پن ترتيب]]ون مربوط سرڪٽ جي چوڌاري موجود اونداهن دائرن جي صورت ۾ نظر اچن ٿيون.]] '''مربوط سرڪٽ''' ('''IC''')، جيڪو '''مائڪروچپ''' يا رڳو '''چپ''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، [[اليڪٽرانڪ سرڪٽ]]ن جو هڪ ٺهڪندڙ مجموعو هوندو آهي، جيڪو مختلف [[اليڪٽرانڪ جزا|اليڪٽرانڪ جزن]]، جهڙوڪ [[ٽرانزسٽر]]، [[مزاحم]]، [[ڪيپيسيٽر]] ۽ انهن جي پاڻ ۾ ڳانڍاپن تي مشتمل هوندو آهي.<ref name="chipBasics">{{cite web |url=https://www.asml.com/en/technology/all-about-microchips/microchip-basics |title=The basics of microchips |publisher=[[ASML Holding|ASML]]}}</ref> اهي جزا [[سيميڪنڊڪٽر]] مادّي جي هڪ پتلي ۽ هموار ٽڪري (''چپ'') تي تيار ڪيا ويندا آهن، جيڪا گهڻو ڪري [[سلڪون]] مان ٺهيل هوندي آهي.<ref name="chipBasics"/> مربوط سرڪٽ ڪيترن ئي قسمن جي اليڪٽرانڪ اوزارن، جهڙوڪ [[ڪمپيوٽر]]، [[اسمارٽ فون]] ۽ [[ٽيليويزن]]، جو بنيادي حصو آهن، جتي اهي ڊيٽا جي پروسيسنگ، ڪنٽرول ۽ ذخيريداري جهڙا ڪم سرانجام ڏين ٿا. انهن اوزارن جي ننڍي سائيز، بهتر ڪارڪردگي ۽ گهٽ قيمت ممڪن بڻائي، مربوط سرڪٽن [[اليڪٽرانڪس]] جي شعبي ۾ بنيادي تبديلي آندي آهي. الڳ الڳ جزن مان تيار ڪيل سرڪٽن جي ڀيٽ ۾، مربوط سرڪٽ ڪيترائي ڀيرا ننڍا، وڌيڪ تيز، وڌيڪ توانائي بچائيندڙ ۽ گهٽ خرچ وارا هوندا آهن، جنهن جي نتيجي ۾ انهن تي تمام وڏي تعداد ۾ [[ٽرانزسٽر]] شامل ڪري سگهجن ٿا. وڏي پيماني تي پيداوار جي صلاحيت، اعليٰ ڀروسي جوڳائپ، ۽ [[مربوط سرڪٽ ڊزائن]] جي معياري ۽ ماڊيولر طريقي سبب، الڳ ٽرانزسٽرن تي ٻڌل ڊزائن تيزيءَ سان ختم ٿي ويا. اڄڪلهه تقريباً هر [[اليڪٽرانڪ اوزار]] ۾ مربوط سرڪٽ استعمال ٿين ٿا ۽ انهن جديد ٽيڪنالاجي ۾ انقلاب آندو آهي. [[ڪمپيوٽر پروسيسر]]، [[مائڪرو ڪنٽرولر]]، [[ڊجيٽل سگنل پروسيسر]] ۽ [[گهريلو اوزار]]ن ۾ استعمال ٿيندڙ ايمبيڊڊ پروسيسنگ چپون، پنهنجي ننڍي سائيز، گهٽ قيمت ۽ گهڻ مقصدي استعمال سبب جديد سماج لاءِ بنيادي اهميت رکن ٿيون. [[تمام وڏي پيماني واري مربوطي]] (VLSI)، [[سيميڪنڊڪٽر اوزارن جي تياري]] واري ٽيڪنالاجي ۾ ٿيندڙ ترقي سبب عملي صورت اختيار ڪري سگهي. 1960ع واري ڏهاڪي کان وٺي، چپن جي سائيز، رفتار ۽ گنجائش ۾ غيرمعمولي واڌ آئي آهي، جنهن جو بنيادي سبب اهي فني واڌارا آهن، جن ساڳئي ماپ جي چپ تي وڌيڪ ۽ وڌيڪ ٽرانزسٽر شامل ڪرڻ ممڪن بڻايو. اڄڪلهه هڪ جديد چپ، انسان جي آڱر جي ننهن جيتري ايراضيءَ ۾ اربين ٽرانزسٽر رکي سگهي ٿي. اهي ترقيون، جيڪي تقريباً [[مور جو قانون]] جي پيروي ڪن ٿيون، اڄ جي ڪمپيوٽر چپن کي 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعاتي چپن جي ڀيٽ ۾ لکين ڀيرا وڌيڪ گنجائش ۽ هزارين ڀيرا وڌيڪ رفتار فراهم ڪن ٿيون. مربوط سرڪٽن کي الڳ جزن مان ٺهيل سرڪٽن جي مقابلي ۾ ٽي بنيادي فائدا حاصل آهن: سائيز، قيمت ۽ ڪارڪردگي. انهن جي سائيز ۽ قيمت گهٽ هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سڀئي جزا گڏجي [[فوٽولٿوگرافي]] ذريعي هڪ ئي يونٽ طور تيار ڪيا ويندا آهن، نه ڪي هر [[ٽرانزسٽر]] کي الڳ الڳ جوڙي. ان کان علاوه، پيڪيج ٿيل مربوط سرڪٽ، الڳ سرڪٽن جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ مواد استعمال ڪندا آهن. انهن جي ڪارڪردگي وڌيڪ هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن جزا هڪ ٻئي جي ويجهو هجڻ سبب تمام تيزيءَ سان ڪم ڪن ٿا ۽ نسبتاً گهٽ بجلي استعمال ڪن ٿا. البت، انهن جو بنيادي نقصان اهو آهي ته انهن جي ڊزائن تيار ڪرڻ جي شروعاتي قيمت ۽ ڪارخاني جي تعمير تي ايندڙ سرمائيداري خرچ انتهائي وڌيڪ هوندو آهي. انهيءَ ڪري مربوط سرڪٽ صرف تڏهن تجارتي طور فائديمند ٿيندا آهن، جڏهن وڏي پيماني تي پيداوار جي توقع هجي. == اصطلاح == '''مربوط سرڪٽ''' (IC) جي رسمي تعريف هن ريت ڪئي وئي آهي:<ref>{{cite web |url=http://www.jedec.org/standards-documents/dictionary/terms/integrated-circuit-ic |title=Integrated circuit (IC) |publisher=[[JEDEC]]}}</ref> {{quote|اهڙو سرڪٽ، جنهن جا سڀ يا ڪي سرڪٽي جزا هڪ ٻئي سان اڻٽٽ نموني ڳنڍيل ۽ برقي طور پاڻ ۾ مربوط هجن، اهڙيءَ طرح جو تعمير ۽ واپار جي مقصدن لاءِ ان کي هڪ اڻورهائتو (ناقابلِ تقسيم) يونٽ سمجهيو وڃي.}} سخت فني مفهوم ۾، هي اصطلاح هڪ ئي ٽڪري تي تيار ڪيل سرڪٽ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن کي اصل ۾ '''[[مونولٿڪ مربوط سرڪٽ]]''' چيو ويندو هو. اهڙي سرڪٽ ۾ سڄو سرڪٽ [[سلڪون]] جي هڪ ئي ٽڪري تي تعمير ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite web |title=The first monolithic integrated circuits |url=http://homepages.nildram.co.uk/~wylie/ICs/monolith.htm |quote=Nowadays when people say 'integrated circuit' they usually mean a monolithic IC, where the entire circuit is constructed in a single piece of silicon. |last=Wylie |first=Andrew |year=2009 |access-date=14 March 2011 |archive-date=4 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180504074623/http://homepages.nildram.co.uk/~wylie/ICs/monolith.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite book| last1 = Horowitz| first1 = Paul| last2 = Hill| first2 = Winfield| title = The Art of Electronics| edition = 2nd| year = 1989| publisher = Cambridge University Press| isbn = 978-0-521-37095-0| page = [https://archive.org/details/artofelectronics00horo/page/61 61]| url = https://archive.org/details/artofelectronics00horo/page/61}}</ref> عام استعمال ۾، ''مربوط سرڪٽ'' جي اصطلاح ۾ اهي سرڪٽ پڻ شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي هن سخت تعريف تي پورو نٿا لهن ۽ مختلف ٽيڪنالاجين، جهڙوڪ [[3D مربوط سرڪٽ]]، [[2.5D مربوط سرڪٽ]]، [[گهڻ-چپ ماڊيول]] (MCM)، [[پتلي-فلم ٽرانزسٽر]]، [[ٿلهي-فلم ٽيڪنالاجي]] يا [[هائبرڊ مربوط سرڪٽ]] ذريعي تيار ڪيا ويندا آهن. اصطلاحن ۾ هي فرق خاص طور تي انهن بحثن ۾ اهميت رکي ٿو، جتي اهو جائزو ورتو وڃي ٿو ته [[مور جو قانون]] اڃا تائين لاڳو ٿئي ٿو يا نه. == تاريخ == === پهريان مربوط سرڪٽ === {{Main|مربوط سرڪٽ جي ايجاد}} {{See also|پلينر عمل|پي–اين جنڪشن آئسوليشن|سطحي پاسيويشن}} [[File:Robert Noyce with Motherboard 1959.png|thumb|[[رابرٽ نوئس]] 1959ع ۾ پهريون مونولٿڪ مربوط سرڪٽ ايجاد ڪيو. هي چِپ [[سلڪون]] مان تيار ڪئي وئي هئي.]] [[مربوط سرڪٽ]] (IC) کان اڳ هڪ بنيادي تصور ننڍن سيرامڪ بنيادن (Ceramic Substrates) جي تياري هو، جن کي ''مائڪروماڊيول'' چيو ويندو هو.<ref name=micromodules/> هر مائڪروماڊيول ۾ هڪ ننڍڙو برقي جزو شامل هوندو هو.<ref name=micromodules/> انهن ماڊيولن کي پوءِ پاڻ ۾ ڳنڍي ٻه يا ٽي-رخي ٺوس جال (Grid) جي صورت ۾ ترتيب ڏئي سگهجي پئي. 1957ع ۾ هن خيال کي تمام گهڻو اميد افزا سمجهيو ويو ۽ [[جيڪ ڪلبي]] ان کي [[آمريڪي فوج]] آڏو پيش ڪيو،<ref name="micromodules" /> جنهن جي نتيجي ۾ مختصر عرصي لاءِ ''مائڪروماڊيول پروگرام'' شروع ڪيو ويو، جيڪو 1951ع جي ''پروجيڪٽ ٽِنڪر ٽاءِ'' سان گهڻي حد تائين مشابهت رکندو هو.<ref name=micromodules>{{Cite web|url=http://www.eetimes.com/special/special_issues/millennium/milestones/kilby.html|title=Micromodules: the ultimate package|last=Rostky|first=George|website=EE Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20100107111717/http://www.eetimes.com/special/special_issues/millennium/milestones/kilby.html|archive-date=2010-01-07|access-date=2018-04-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chipsetc.com/the-rca-micromodule.html|title=The RCA Micromodule|website=Vintage Computer Chip Collectibles, Memorabilia & Jewelry|access-date=2018-04-23}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tdCjBQAAQBAJ&q=micromodule&pg=PA392|title=American Microelectronics Data Annual 1964–65|last1=Dummer|first1=G. W. A.|last2=Robertson|first2=J. Mackenzie|date=2014-05-16|publisher=Elsevier|isbn=978-1-4831-8549-1|pages=392–397, 405–406}}</ref> تنهن هوندي به، جيئن جيئن اهو منصوبو اڳتي وڌيو، ڪلبي هڪ مڪمل طور نئون طريقو پيش ڪيو، جيڪو بعد ۾ خود '''مربوط سرڪٽ''' جي صورت اختيار ڪري ويو. نئين طور [[ٽيڪساس انسٽرومينٽس]] ۾ ملازمت اختيار ڪرڻ کان پوءِ، [[جيڪ ڪلبي]] جولاءِ 1958ع ۾ مربوط سرڪٽ بابت پنهنجا شروعاتي خيال قلمبند ڪيا ۽ 12 سيپٽمبر 1958ع تي مربوط سرڪٽ جو پهريون ڪامياب عملي نمونو پيش ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو.<ref name="TIJackBuilt">{{cite web | title=The Chip That Jack Built Changed the World | publisher=Texas Instruments | date=1997-09-09 | url=http://www.ti.com/corp/docs/kilbyctr/jackbuilt.shtml | archive-url=https://web.archive.org/web/20000418135808/http://www.ti.com/corp/docs/kilbyctr/jackbuilt.shtml | archive-date=2000-04-18 | url-status=unfit}}</ref> 6 فيبروري 1959ع تي داخل ڪيل پنهنجي پيٽنٽ درخواست ۾،<ref>{{cite patent |inventor-last=Kilby |inventor-first=Jack S. |title=Miniaturized Electronic Circuits |country=US |status=Patent|number=3138743 |fdate=6 February 1959 |pubdate=23 June 1964}}</ref> ڪلبي پنهنجي نئين ايجاد کي ''"سيميڪنڊڪٽر مادي جو اهڙو جسم، جنهن ۾ برقي سرڪٽ جا سڀئي جزا مڪمل طور تي پاڻ ۾ مربوط هجن"'' طور بيان ڪيو.<ref>{{cite book| last = Winston| first = Brian| title = Media Technology and Society: A History: From the Telegraph to the Internet| url = https://books.google.com/books?id=gfeCXlElJTwC&pg=PA221| year = 1998| publisher = Routledge| isbn = 978-0-415-14230-4| page = 221 }}</ref> هن نئين ايجاد جو پهريون گراهڪ [[آمريڪي هوائي فوج]] هئي.<ref>{{cite web|url=https://www.ti.com/corp/docs/company/history/timeline/defense/1960/docs/61-first_ic.htm |title=Texas Instruments – 1961 First IC-based computer |publisher=Texas Instruments |access-date=2012-08-13}}</ref> مربوط سرڪٽ جي ايجاد ۾ پنهنجي حصي جي اعتراف طور ڪلبي کي سال 2000ع جو [[طبعيات جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref>{{cite web | title=The Nobel Prize in Physics 2000 | website=Nobel Prize | date=2000-10-10 | url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2000/press-release/}}</ref> تنهن هوندي به، ڪلبي جي ايجاد حقيقي '''مونولٿڪ مربوط سرڪٽ''' نه هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ ٻاهرين سون جي تارن ذريعي ڳانڍاپا (انٽرڪنيڪشنز) استعمال ڪيا ويا هئا، جنهن سبب وڏي پيماني تي پيداوار عملي طور ممڪن نه هئي.<ref name="nasa">{{cite web |title=Integrated circuits |url=https://www.hq.nasa.gov/alsj/ic-pg3.html |website=[[NASA]] |access-date=13 August 2019}}</ref> تقريباً ڇهن مهينن کان پوءِ [[رابرٽ نوئس]]، جيڪو [[فيئرچائلڊ سيميڪنڊڪٽر]] سان لاڳاپيل هو، پهريون عملي '''مونولٿڪ مربوط سرڪٽ چِپ''' تيار ڪيو.<ref name="computerhistory1959">{{cite web |title=1959: Practical Monolithic Integrated Circuit Concept Patented |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/practical-monolithic-integrated-circuit-concept-patented/ |website=[[Computer History Museum]] |access-date=13 August 2019}}</ref><ref name="nasa"/> رابرٽ نوئس جي مونولٿڪ مربوط سرڪٽ چِپ جي تياري ڪيترين ئي اهم ايجادن جي نتيجي ۾ ممڪن ٿي. انهن ۾ [[جين هورني]] جو [[پلينر عمل]] ۽ [[ڪرٽ ليهوويڪ]] جو [[پي–اين جنڪشن آئسوليشن]] شامل هئا. هورني جي ايجاد پاڻ به [[ڪارل فروش]] ۽ [[لنڪن ڊيرڪ]] جي سلڪون ڊاءِ آڪسائيڊ ماسڪنگ، سطحي تحفظ ۽ پاسيويشن بابت تحقيق،<ref name="patents.google.com">{{Cite patent|number=US2802760A|title=Oxidation of semiconductive surfaces for controlled diffusion|gdate=1957-08-13|invent1=Lincoln|invent2=Frosch|inventor1-first=Derick|inventor2-first=Carl J.|url=https://patents.google.com/patent/US2802760A}}</ref><ref name="iopscience.iop.org">{{cite journal |last1=Frosch |first1=C. J. |last2=Derick |first2=L |title=Surface Protection and Selective Masking during Diffusion in Silicon |journal=Journal of the Electrochemical Society |date=1957 |volume=104 |issue=9 |pages=547 |doi=10.1149/1.2428650 }}</ref><ref name="Lojek1202">{{cite book |last1=Lojek |first1=Bo |title=History of Semiconductor Engineering |date=2007 |publisher=[[Springer Science & Business Media]] |isbn=9783540342588 |page=120}}</ref> ۽ [[چارلس ايس فلر]]، [[جي. اي. ڊٽزنبرگر]] ۽ ٻين محققن جي سلڪون ۾ نجاستن جي ڦهلاء بابت ڪيل ڪم تي ٻڌل هئي.<ref>{{cite journal |last1=Fuller |first1=C. S. |last2=Ditzenberger |first2=J. A. |title=Diffusion of Lithium into Germanium and Silicon |journal=Physical Review |date=July 1953 |volume=91 |issue=1 |pages=193 |doi=10.1103/PhysRev.91.193 |bibcode=1953PhRv...91..193F }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Fuller |first1=C. S. |last2=Struthers |first2=J. D. |last3=Ditzenberger |first3=J. A. |last4=Wolfstirn |first4=K. B. |title=Diffusivity and Solubility of Copper in Germanium |journal=Physical Review |date=15 March 1954 |volume=93 |issue=6 |pages=1182–1189 |doi=10.1103/PhysRev.93.1182 |bibcode=1954PhRv...93.1182F }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Fuller |first1=C. S. |last2=Ditzenberger |first2=J. A. |title=Diffusion of Donor and Acceptor Elements in Silicon |journal=Journal of Applied Physics |date=May 1956 |volume=27 |issue=5 |pages=544–553 |doi=10.1063/1.1722419 |bibcode=1956JAP....27..544F }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Fuller |first1=C.S. |last2=Whelan |first2=J.M. |title=Diffusion, solubility, and electrical behavior of copper in gallium arsenide |journal=Journal of Physics and Chemistry of Solids |date=August 1958 |volume=6 |issue=2–3 |pages=173–177 |doi=10.1016/0022-3697(58)90091-X |bibcode=1958JPCS....6..173F }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Miller |first1=R. C. |last2=Savage |first2=A. |title=Diffusion of Aluminum in Single Crystal Silicon |journal=Journal of Applied Physics |date=December 1956 |volume=27 |issue=12 |pages=1430–1432 |doi=10.1063/1.1722283 |bibcode=1956JAP....27.1430M }}</ref> ڪلبي جي جرمينيم تي ٻڌل ڊزائن جي ابتڙ، نوئس جو ڊزائن [[سلڪون]] تي ٻڌل هو ۽ ان ۾ جين هورني جي پلينر عمل کي استعمال ڪيو ويو، جنهن سان چِپ جي اندر قابلِ اعتماد ايلومينيم برقي ڳانڍاپا ٺاهڻ ممڪن بڻيا. اڄڪلهه جا جديد مربوط سرڪٽ بنيادي طور نوئس جي مونولٿڪ ڊزائن تي ٻڌل آهن،<ref name="computerhistory1959"/><ref name="nasa"/> نه ته ڪلبي جي شروعاتي نموني تي. 1961ع کان 1965ع تائين [[ناسا]] جو [[اپولو پروگرام]] مربوط سرڪٽن جو دنيا ۾ سڀ کان وڏو واحد صارف هو.<ref name="eldon">{{cite book | last=Hall | first=Eldon C. | title=Journey to the Moon: The History of the Apollo Guidance Computer | publisher=American Institute of Aeronautics and Astronautics | series=Library of Flight | year=1996 | isbn=978-1-56347-185-8 | url=https://books.google.com/books?id=G8Dml1x55r0C | access-date=2023-10-05 | pages=18–19}}</ref> === ٽي ٽي ايل مربوط سرڪٽ === {{Main|ٽرانزسٽر–ٽرانزسٽر لاجڪ}} [[ٽرانزسٽر–ٽرانزسٽر لاجڪ]] (TTL) 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[جيمس ايل. بيوئي]] پاران [[ٽي آر ڊبليو انڪارپوريٽيڊ]] (TRW Inc.) ۾ ترقي ڏني وئي. 1970ع واري ڏهاڪي کان وٺي 1980ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين، TTL [[ڊجيٽل اليڪٽرانڪس|ڊجيٽل]] مربوط سرڪٽن جي غالب ٽيڪنالاجي بڻجي وئي.<ref>{{cite web |title=Computer Pioneers – James L. Buie |url=https://history.computer.org/pioneers/buie.html |website=[[IEEE Computer Society]] |access-date=25 May 2020}}</ref> [[File:Dov Frohman.jpg|thumb|[[ڊوو فروهمن]]، اسرائيلي برقي انجنيئر، جنهن 1969ع کان 1971ع جي وچ ۾ [[اي پي روم]] (EPROM) تيار ڪئي.]] ننڍن ڪمپيوٽرن ([[مني ڪمپيوٽر]]ن) ۽ [[مين فريم ڪمپيوٽر]]ن جي [[مرڪزي پروسيسنگ يونٽ]] (CPU) جي تعمير لاءِ درجنين TTL مربوط سرڪٽ استعمال ڪرڻ معياري طريقو هو. [[ڪمپيوٽر]]، جهڙوڪ [[آئي بي ايم 360]] مين فريم، [[پي ڊي پي-11]] مني ڪمپيوٽر ۽ ڊيسڪ ٽاپ [[ڊيٽاپائنٽ 2200]]، [[بائي پولر جنڪشن ٽرانزسٽر|بائي پولر]] مربوط سرڪٽن مان تيار ڪيا ويندا هئا،<ref name="tmx_shirriff" /> جيڪي يا ته TTL تي ٻڌل هوندا هئا يا وڌيڪ تيز [[ايميٽر-ڪپلڊ لاجڪ]] (ECL) استعمال ڪندا هئا. === موس مربوط سرڪٽ === {{Further|موسفيٽ جا استعمال#موس مربوط سرڪٽ}} {{See also|سيميڪنڊڪٽر پيماني جي مثالن جي فهرست|مخلوط-سگنل مربوط سرڪٽ|مور جو قانون|ٽن-رخي مربوط سرڪٽ|ٽرانزسٽر ڳڻپ|تمام وڏي پيماني واري مربوطي}} جديد [[مربوط سرڪٽ]] (IC) [[موسفيٽ|ڌاتو–آڪسائيڊ–سيميڪنڊڪٽر فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر]] (MOSFET) تي ٻڌل هوندا آهن، جنهن سان [[موس مربوط سرڪٽ]] (MOS IC) ٺهندا آهن.<ref name="Kuo">{{cite journal |last1=Kuo |first1=Yue |title=Thin Film Transistor Technology—Past, Present, and Future |journal=The Electrochemical Society Interface |date=1 January 2013 |volume=22 |issue=1 |pages=55–61 |doi=10.1149/2.F06131if |bibcode=2013ECSIn..22a..55K |url=https://www.electrochem.org/dl/interface/spr/spr13/spr13_p055_061.pdf }}</ref> موسفيٽ 1955ع کان 1960ع جي وچ ۾ [[بيل ليبز]] ۾ ترقي ڏنو ويو،<ref name="patents.google.com"/><ref>{{cite journal |last1=Huff |first1=Howard |last2=Riordan |first2=Michael |title=Frosch and Derick: Fifty Years Later (Foreword) |journal=The Electrochemical Society Interface |date=September 2007 |volume=16 |issue=3 |pages=29 |doi=10.1149/2.F02073IF }}</ref><ref name="iopscience.iop.org"/><ref>{{cite book |last1=Kahng |first1=D. |title=Semiconductor Devices: Pioneering Papers |chapter=Silicon-Silicon Dioxide Surface Device |date=1991 |pages=583–596 |doi=10.1142/9789814503464_0076 |isbn=978-981-02-0209-5 }}</ref><ref>{{Cite book |last=Lojek |first=Bo |title=History of Semiconductor Engineering |date=2007 |publisher=Springer |isbn=978-3-540-34258-8 |location=Berlin, Heidelberg |page=321}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Ligenza |first1=J.R. |last2=Spitzer |first2=W.G. |title=The mechanisms for silicon oxidation in steam and oxygen |journal=Journal of Physics and Chemistry of Solids |date=July 1960 |volume=14 |pages=131–136 |doi=10.1016/0022-3697(60)90219-5 |bibcode=1960JPCS...14..131L }}</ref><ref name="Lojek1202"/> جنهن سان وڌيڪ [[تمام وڏي پيماني واري مربوطي|گهڻي ڪثافت]] وارا مربوط سرڪٽ ٺاهڻ ممڪن ٿيا.<ref name="computerhistory-transistor">{{cite web |title=Who Invented the Transistor? |last=Laws |first=David |url=https://www.computerhistory.org/atchm/who-invented-the-transistor/ |website=[[Computer History Museum]] |date=4 December 2013 }}</ref> [[بائي پولر جنڪشن ٽرانزسٽر|بائي پولر ٽرانزسٽر]]ن جي ابتڙ، جن ۾ [[پي–اين جنڪشن آئسوليشن]] لاءِ اضافي مرحلا گهربل هوندا هئا، موسفيٽس کي اهڙن اضافي قدمن کان سواءِ آساني سان هڪ ٻئي کان الڳ ڪري سگهجي پيو.<ref name="Bassett53">{{cite book |last1=Bassett |first1=Ross Knox |title=To the Digital Age: Research Labs, Start-up Companies, and the Rise of MOS Technology |date=2002 |publisher=[[Johns Hopkins University Press]] |isbn=978-0-8018-6809-2 |pages=53–4 |url=https://books.google.com/books?id=Qge1DUt7qDUC&pg=PA53}}</ref> مربوط سرڪٽن لاءِ هن فائدي کي 1961ع ۾ پهريون ڀيرو [[ڊاون ڪاهنگ]] اجاگر ڪيو.<ref name="Bassett22">{{cite book |last1=Bassett |first1=Ross Knox |title=To the Digital Age: Research Labs, Start-up Companies, and the Rise of MOS Technology |date=2007 |publisher=[[Johns Hopkins University Press]] |isbn=9780801886393 |pages=22–25 |url=https://books.google.com/books?id=UUbB3d2UnaAC&pg=PA22}}</ref> [[آئي اي اي اي سنگ ميلن جي فهرست]] ۾ 1958ع جو ڪلبي جو پهريون مربوط سرڪٽ،<ref>{{cite web |url=https://www.ieeeghn.org/wiki/index.php/Milestones:First_Semiconductor_Integrated_Circuit_%28IC%29,_1958 |title=Milestones:First Semiconductor Integrated Circuit (IC), 1958 |work=IEEE Global History Network |publisher=IEEE |access-date=3 August 2011}}</ref> 1959ع ۾ هورني جو [[پلينر عمل]] ۽ نوئس جو پلينر مربوط سرڪٽ شامل آهن.<ref>{{Cite web|url=https://ethw.org/Milestones:List_of_IEEE_Milestones|title=Milestones:List of IEEE Milestones |website=Engineering and Technology History Wiki|date=9 December 2020 }}</ref> تيار ڪيل سڀ کان پهريون تجرباتي موس مربوط سرڪٽ 16 ٽرانزسٽرن واري چِپ هئي، جيڪا 1962ع ۾ [[آر سي اي ڪارپوريشن|آر سي اي]] ۾ فريڊ هائيمَن ۽ اسٽيون هوفسٽين تيار ڪئي.<ref name="computerhistory-digital">{{cite web |title=Tortoise of Transistors Wins the Race – CHM Revolution |url=https://www.computerhistory.org/revolution/digital-logic/12/279 |website=[[Computer History Museum]] |access-date=22 July 2019}}</ref> بعد ۾ [[جنرل مائڪرو اليڪٽرانڪس]] 1964ع ۾ پهريون تجارتي موس مربوط سرڪٽ متعارف ڪرايو،<ref name="computerhistory1964">{{cite web|url=https://www.computerhistory.org/semiconductor/timeline/1964-Commecial.html|title=1964 – First Commercial MOS IC Introduced|website=[[Computer History Museum]]}}</ref> جيڪو 120 ٽرانزسٽرن تي ٻڌل [[شفٽ رجسٽر]] هو ۽ رابرٽ نارمن تيار ڪيو هو.<ref name="computerhistory-digital"/> 1964ع تائين موس چِپن ۾ [[ٽرانزسٽر ڪثافت]] وڌيڪ ۽ پيداوار جي قيمت [[بائي پولر جنڪشن ٽرانزسٽر|بائي پولر]] چِپن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ٿي چڪي هئي. [[مور جو قانون]] مطابق موس چِپن جي پيچيدگي وڌيڪ وڌندي رهي، جنهن جي نتيجي ۾ 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين هڪ ئي موس چِپ تي سوين [[ٽرانزسٽر]]ن سان [[وڏي پيماني واري مربوطي]] (LSI) ممڪن ٿي.<ref name="ieee">{{cite journal |last1=Shirriff |first1=Ken |title=The surprising story of the first microprocessors |journal=IEEE Spectrum |date=September 2016 |volume=53 |issue=9 |pages=48–54 |doi=10.1109/MSPEC.2016.7551353 }}</ref> {{anchor|The self-aligned gate}} 1967ع ۾ [[بيل ليبز]] ۾ رابرٽ ڪروِن، [[ڊونلڊ ايل. ڪلائن|ڊونلڊ ڪلائن]] ۽ جان ساريس طرفان [[سيلف-الائنڊ گيٽ]] (سلڪون-گيٽ) موسفيٽ جي ترقي کان پوءِ،<ref>{{cite web |title=1968: Silicon Gate Technology Developed for ICs |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/silicon-gate-technology-developed-for-ics/ |website=[[Computer History Museum]] |access-date=22 July 2019}}</ref> [[سيلف-الائنڊ گيٽ]]ن سان پهرين [[سلڪون-گيٽ]] موس مربوط سرڪٽ ٽيڪنالاجي 1968ع ۾ [[فيئرچائلڊ سيميڪنڊڪٽر]] ۾ [[فيڊريڪو فيگن]] تيار ڪئي، جيڪا سڀني جديد [[سي موس]] مربوط سرڪٽن جو بنياد بڻجي.<ref>{{cite web |title=1968: Silicon Gate Technology Developed for ICs |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/silicon-gate-technology-developed-for-ics/ |website=The Silicon Engine |publisher=[[Computer History Museum]] |access-date=13 October 2019}}</ref> [[ڪمپيوٽنگ]] ۾ موس LSI چِپن جو استعمال پهرين [[مائڪرو پروسيسر]]ن جو بنياد بڻيو، ڇاڪاڻ⁠تہ انجنيئرن محسوس ڪرڻ شروع ڪيو ته مڪمل [[ڪمپيوٽر پروسيسر]] کي هڪ ئي موس LSI چِپ تي رکي سگهجي ٿو. انهيءَ سان 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين مائڪرو پروسيسر ۽ [[مائڪرو ڪنٽرولر]] جي ايجادن جو رستو کليو.<ref name="ieee"/> 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ موس مربوط سرڪٽ ٽيڪنالاجي هڪ چِپ تي 10,000 کان وڌيڪ ٽرانزسٽرن واري [[تمام وڏي پيماني واري مربوطي]] (VLSI) کي ممڪن بڻايو.<ref>{{cite journal |last1=Hittinger |first1=William C. |title=Metal–Oxide–Semiconductor Technology |journal=Scientific American |date=1973 |volume=229 |issue=2 |pages=48–59 |jstor=24923169 |doi=10.1038/scientificamerican0873-48 |bibcode=1973SciAm.229b..48H }}</ref> شروعات ۾ موس تي ٻڌل ڪمپيوٽر صرف انهن حالتن ۾ مناسب سمجهيا ويندا هئا، جتي تمام گهڻي ڪثافت گهربل هجي، جهڙوڪ [[فضائي صنعت]] ۽ [[پاڪيٽ ڪيلڪيوليٽر]]. مڪمل طور تي TTL مان ٺهيل ڪمپيوٽر، جهڙوڪ 1970ع جو [[ڊيٽاپائنٽ 2200]]، 1980ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين هڪ-چِپ موس مائڪرو پروسيسرن، جهڙوڪ 1972ع جي [[انٽيل 8008]]، جي ڀيٽ ۾ تمام تيز ۽ وڌيڪ طاقتور هئا.<ref name="tmx_shirriff">{{cite web | title=The Texas Instruments TMX 1795: the (almost) first, forgotten microprocessor | website=Ken Shirriff's blog | date=1970-10-25 | url=https://www.righto.com/2015/05/the-texas-instruments-tmx-1795-first.html }}</ref> مربوط سرڪٽ ٽيڪنالاجي ۾ واڌ، خاص طور [[سيميڪنڊڪٽر ڊوائيس جي تياري|ننڍن نقشوي جزن]] ۽ وڏين چِپن، مربوط سرڪٽ ۾ [[موس ٽرانزسٽر]]ن جي [[ٽرانزسٽر ڳڻپ|تعداد]] کي هر ٻن سالن ۾ ٻيڻو ڪرڻ ممڪن بڻايو. هن رجحان کي [[مور جو قانون]] چيو ويندو آهي. مور شروع ۾ چيو هو ته اهو تعداد هر سال ٻيڻو ٿيندو، پر 1975ع ۾ هن پنهنجي دعويٰ کي هر ٻن سالن تائين تبديل ڪيو.<ref>{{Cite web|url=https://www.cnet.com/news/moores-law-to-roll-on-for-another-decade/|title=Moore's Law to roll on for another decade|last=Kanellos|first=Michael|website=CNET|date=February 11, 2003}}</ref> هن وڌندڙ گنجائش کي قيمت گهٽائڻ ۽ ڪارڪردگي وڌائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو. عام طور، جيئن جيئن نقشوي جزن جي ماپ گهٽجي ٿي، مربوط سرڪٽ جي لڳ ڀڳ هر ڪارڪردگي بهتر ٿيندي آهي. هر ٽرانزسٽر جي قيمت ۽ هر ٽرانزسٽر جي [[گهٽ-توانائي اليڪٽرانڪس|سوئچنگ توانائي جو استعمال]] گهٽجي ويندو آهي، جڏهن ته [[ڪمپيوٽر يادگيري|يادگيري جي گنجائش]] ۽ [[ڪلاڪ رفتار|رفتار]] وڌي ويندي آهي. اهي لاڳاپا [[ڊينارڊ اسڪيلنگ]]، يعني [[موسفيٽ اسڪيلنگ]]، ذريعي بيان ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite news |last1=Davari |first1=Bijan |first2=Robert H. |last2=Dennard |first3=Ghavam G. |last3=Shahidi |title=CMOS scaling for high performance and low power-the next ten years |journal=Proceedings of the IEEE |volume=83 |issue=4 |year=1995 |pages=595–606 |url=http://www.cisl.columbia.edu/courses/spring-2002/ee6930/papers/high_perform_scaling.pdf |archive-date=5 January 2017 |access-date=13 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170105235836/http://www.cisl.columbia.edu/courses/spring-2002/ee6930/papers/high_perform_scaling.pdf |url-status=dead }}</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ رفتار، گنجائش ۽ توانائي جي استعمال ۾ بهتري آخري استعمال ڪندڙ کي واضح طور محسوس ٿيندي آهي، تنهنڪري ٺاهيندڙ ڪمپنين ۾ وڌيڪ باريڪ هندسي جوڙجڪون استعمال ڪرڻ لاءِ سخت مقابلو رهيو آهي. سالن دوران ٽرانزسٽرن جي ماپ 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ڏهن کان وڌيڪ [[مائڪرون]]ن مان گهٽجي 2017ع ۾ 10 [[نينو ميٽر]] تائين پهتي،<ref>{{Cite web|url=https://news.samsung.com/global/qualcomm-and-samsung-collaborate-on-10nm-process-technology-for-the-latest-snapdragon-835-mobile-processor|title=Qualcomm and Samsung Collaborate on 10nm Process Technology for the Latest Snapdragon 835 Mobile Processor|website=Samsung Newsroom|access-date=2017-02-11}}</ref> جنهن سان في يونٽ ايراضيءَ ۾ ٽرانزسٽرن جي تعداد ۾ لڳ ڀڳ هڪ ملين ڀيرا واڌ آئي. 2016ع تائين عام چِپن جي ايراضي ڪجهه چورس [[ملي ميٽر]]ن کان لڳ ڀڳ 600&nbsp;mm² تائين هئي، ۽ هر چورس ملي ميٽر ۾ 25 ملين تائين [[ٽرانزسٽر]] شامل ٿي سگهندا هئا.<ref name=Pascal>{{cite web |url=https://devblogs.nvidia.com/parallelforall/inside-pascal/ |title=Inside Pascal: NVIDIA's Newest Computing Platform|date=2016-04-05|publisher=Nvidia}} 15,300,000,000 transistors in 610 mm².</ref> نقشوي جزن جي متوقع گهٽتائي ۽ لاڳاپيل شعبن ۾ گهربل ترقي بابت ڪيترن سالن تائين [[سيميڪنڊڪٽرن لاءِ بين الاقوامي ٽيڪنالاجي روڊ ميپ]] (ITRS) اڳڪٿي ڪندو رهيو. آخري ITRS 2016ع ۾ جاري ٿيو، ۽ هاڻي ان جي جاءِ [[ڊوائيسن ۽ نظامن لاءِ بين الاقوامي روڊ ميپ]] وٺي رهيو آهي.<ref>{{cite web |title=International Roadmap for Devices and Systems |publisher=IEEE |year=2016 |url=https://rebootingcomputing.ieee.org/images/files/pdf/rc_irds.pdf}}</ref> شروعات ۾ مربوط سرڪٽ صرف اليڪٽرانڪ ڊوائيس هئا. مربوط سرڪٽن جي ڪاميابي سبب ٻين ٽيڪنالاجين کي پڻ انهن سان گڏ مربوط ڪرڻ جون ڪوششون شروع ٿيون، ته جيئن ننڍي سائيز ۽ گهٽ قيمت جا ساڳيا فائدا حاصل ڪري سگهجن. انهن ٽيڪنالاجين ۾ ميڪانيڪي ڊوائيس، نظريات ۽ سينسر شامل آهن. * [[چارج-ڪپلڊ ڊوائيس]] ۽ ان سان ويجهڙائي رکندڙ [[فعال-پڪسل سينسر]] اهڙيون چِپون آهن جيڪي [[روشني]] لاءِ حساس هونديون آهن. انهن سائنسي، طبي ۽ صارفين جي استعمال ۾ [[فوٽوگرافي فلم]] جي جاءِ وڏي حد تائين والاري ورتي آهي. هر سال اهڙيون اربين ڊوائيسون موبائل فونن، ٽيبليٽن ۽ ڊجيٽل ڪيمرائن جهڙين شين ۾ استعمال لاءِ تيار ڪيون وڃن ٿيون. مربوط سرڪٽن جي هن ذيلي شعبي کي 2009ع ۾ [[طبيعات جو نوبل انعام]] مليو.<ref name=CcdNobel>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 2009 | url = https://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2009/index.html | publisher = Nobel Foundation | date = 2009-10-06 | access-date = 2009-10-06}}.</ref> * بجلي سان هلندڙ تمام ننڍا ميڪانيڪي اوزار پڻ چِپن تي مربوط ڪري سگهجن ٿا، جنهن کي [[خرد برقي-ميڪانيڪي نظام]] (MEMS) چيو وڃي ٿو. هي ڊوائيس 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ تيار ڪيا ويا<ref>{{cite conference |title=A decade of MEMS and its future |last=Fujita |first=H. |conference=Tenth Annual International Workshop on Micro Electro Mechanical Systems |year=1997 |doi=10.1109/MEMSYS.1997.581729 }}</ref> ۽ اڄ مختلف تجارتي ۽ فوجي استعمالن ۾ ڪم اچن ٿا. انهن جا مثال [[ڊي ايل پي پروجيڪٽر]]، [[انڪجيٽ پرنٽر]]، [[ايڪسيليروميٽر]] ۽ [[ميمز جائيروسڪوپ]] آهن، جيڪي گاڏين جي [[ايئر بيگ]] کي فعال ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. * 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان وٺي سلڪون چِپن ۾ نظرياتي ڪارڪردگي ([[نظرياتي ڪمپيوٽنگ]]) کي مربوط ڪرڻ تي علمي تحقيق ۽ صنعت ٻنهي ۾ سرگرمي سان ڪم ٿي رهيو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ سلڪون تي ٻڌل مربوط نظرياتي ٽرانسيور ڪاميابي سان تجارتي طور تيار ڪيا ويا آهن. اهي نظرياتي اوزارن (ماڊيوليٽر، ڊٽيڪٽر ۽ رُوٽنگ) کي CMOS تي ٻڌل اليڪٽرانڪس سان گڏ ڪن ٿا.<ref>{{cite journal|last = Narasimha |first=A. |title = A 40-Gb/s QSFP optoelectronic transceiver in a 0.13 µm CMOS silicon-on-insulator technology|year = 2008|journal = Proceedings of the Optical Fiber Communication Conference (OFC)|page = OMK7|url=http://www.opticsinfobase.org/abstract.cfm?URI=OFC-2008-OMK7|display-authors=etal}}</ref> [[فوٹونڪ مربوط سرڪٽ]] پڻ تيار ڪيا پيا وڃن، جهڙوڪ [[لائيٽيليجنس]] جو PACE (فوٽونڪ ارٿميٽڪ ڪمپيوٽنگ انجن)، جيڪو [[فوٹونڪس]] نالي اڀرندڙ شعبي تي ٻڌل آهي.<ref>{{cite web | url=https://physicsworld.com/a/optical-chipmaker-focuses-on-high-performance-computing/ | title=Optical chipmaker focuses on high-performance computing | date=7 April 2022 }}</ref> * مربوط سرڪٽ [[سينسر]]ن جي استعمال لاءِ [[طبي امپلانٽ]] ۽ ٻين [[حياتي-اليڪٽرانڪس|حياتي-اليڪٽرانڪ]] ڊوائيسن ۾ پڻ تيار ڪيا پيا وڃن.<ref name=Birkholz2015>{{cite journal | url = https://www.researchgate.net/publication/282052331 | title = Technology modules from micro- and nano-electronics for the life sciences | journal = WIREs Nanomedicine and Nanobiotechnology | volume = 8 |issue=3 | pages = 355–377 | year = 2016 | doi = 10.1002/wnan.1367 |pmid=26391194 | last1 = Birkholz | first1 = M. | last2 = Mai | first2 = A. | last3 = Wenger | first3 = C. | last4 = Meliani | first4 = C. | last5 = Scholz | first5 = R. }}</ref> اهڙن حياتياتي ماحولن ۾ ظاهر ٿيل سيميڪنڊڪٽر مواد کي [[زنگ لڳڻ]] يا [[حياتي تنزلي]] کان بچائڻ لاءِ خاص بندش واريون ٽيڪنالاجيون استعمال ڪرڻيون پونديون آهن.<ref name="Graham2011">{{cite journal | title = Commercialisation of CMOS Integrated Circuit Technology in Multi-Electrode Arrays for Neuroscience and Cell-Based Biosensors | journal = Sensors | volume = 11 |issue=5 | pages = 4943–4971 | year = 2011 | doi = 10.3390/s110504943 |pmid=22163884 |pmc=3231360 | last1 = Graham | first1 = Anthony H. D. | last2 = Robbins | first2 = Jon | last3 = Bowen | first3 = Chris R. | last4 = Taylor | first4 = John | bibcode = 2011Senso..11.4943G | doi-access = free }}</ref> 2018ع مطابق، تقريباً سڀئي [[ٽرانزسٽر]] [[موسفيٽ]] هوندا آهن، جيڪي سلڪون جي هڪ چِپ جي هڪ پاسي، هموار ٻه-رخي [[پلينر عمل]] ذريعي، هڪ ئي پرت ۾ تيار ڪيا ويندا آهن. محققن ڪيترن ئي اميدوار متبادل طريقن جا نمونا تيار ڪيا آهن، جهڙوڪ: * [[ٽن-رخي مربوط سرڪٽ]] (3DIC) ٺاهڻ لاءِ ٽرانزسٽرن جون گهڻيون پرتون هڪ ٻئي مٿان رکڻ جا مختلف طريقا، جهڙوڪ [[ٿرو-سلڪون وِيا]]، "مونولٿڪ 3D"، اسٽيڪ ٿيل وائر بانڊنگ ۽ ٻيا طريقا.<ref>{{cite web |last=Or-Bach |first=Zvi |date=December 23, 2013 |url=http://semimd.com/blog/2013/12/23/why-soi-is-the-future-technology-of-semiconductors/ |title=Why SOI is the Future Technology of Semiconductors |website=Semiconductor Manufacturing & Design Community |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129104851/http://semimd.com/blog/2013/12/23/why-soi-is-the-future-technology-of-semiconductors/ |archive-date=29 November 2014 |url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web | title=Samsung's Eight-Stack Flash Shows up in Apple's iPhone 4 | website=Siliconica | date=2010-09-13 | url=https://sst.semiconductor-digest.com/chipworks_real_chips_blog/2010/09/13/samsungs-eight-stack-flash-shows-up-in-apples-iphone-4/}}</ref> * ٻين موادن مان ٺهيل ٽرانزسٽر، جهڙوڪ [[گرافين ٽرانزسٽر]]، [[موليبڊينائيٽ ٽرانزسٽر]]، [[ڪاربان نينوٽيوب فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر]]، [[گيليم نائٽرائيڊ ٽرانزسٽر]]، [[نانووائر اليڪٽرانڪ ڊوائيس]] ۽ [[نامياتي فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر]] وغيره. * سلڪون جي ننڍڙي گولي جي پوري سطح تي ٽرانزسٽر تيار ڪرڻ.<ref>{{cite journal|url=http://www.natureinterface.com/e/ni07/P058-059/|title=Spherical semiconductor radio temperature sensor|journal=Nature Interface|year=2002|pages=58–59|volume=7|author=Yamatake Corporation|archive-url=https://web.archive.org/web/20090107144008/http://www.natureinterface.com/e/ni07/P058-059/|archive-date=7 January 2009}}</ref><ref>{{cite web|last=Takeda|first=Nobuo|title=MEMS applications of Ball Semiconductor Technology|url=http://asia.stanford.edu/events/spring01/slides/takedaslides.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20150101122744/http://asia.stanford.edu/events/spring01/slides/takedaslides.pdf|archive-date=2015-01-01}}</ref> * بنيادي سطح ۾ تبديليون، جيئن [[لچڪدار ٽرانزسٽر]] تيار ڪري [[لچڪدار ڊسپلي]] يا ٻين [[لچڪدار اليڪٽرانڪس]] لاءِ استعمال، جيڪو مستقبل ۾ [[رول-اوَي ڪمپيوٽر]] جو سبب بڻجي سگهي ٿو. ٽرانزسٽرن کي وڌيڪ ننڍو بڻائڻ جيئن جيئن ڏکيو ٿيندو پيو وڃي، تيئن ڪمپنيون ڪارڪردگي وڌائڻ ۽ سائيز گهٽائڻ لاءِ [[گهڻ-چِپ ماڊيول]]، [[چپليٽ]]، [[ٽن-رخي مربوط سرڪٽ]]، [[پيڪيج آن پيڪيج]]، [[وڏي بينڊوڊٿ يادگيري]] ۽ [[ٿرو-سلڪون وِيا]] سان گڏ چِپن کي هڪ ٻئي مٿان رکڻ واريون ٽيڪنالاجيون استعمال ڪري رهيون آهن، بغير ٽرانزسٽرن جي سائيز گهٽائڻ جي. گڏيل طور انهن ٽيڪنالاجين کي [[ترقي يافته پيڪيجنگ (سيميڪنڊڪٽر)|ترقي يافته پيڪيجنگ]] چيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web|url=https://semiengineering.com/knowledge_centers/packaging/advanced-packaging/|title=Advanced Packaging}}</ref> ترقي يافته پيڪيجنگ بنيادي طور 2.5D ۽ 3D پيڪيجنگ ۾ ورهايل آهي. 2.5D ۾ گهڻ-چِپ ماڊيول جهڙا طريقا شامل آهن، جڏهن ته 3D ۾ اهڙا طريقا شامل آهن، جن ۾ مختلف ڊائي هڪ ٻئي مٿان رکيا ويندا آهن، جهڙوڪ پيڪيج آن پيڪيج ۽ وڏي بينڊوڊٿ يادگيري. انهن سڀني طريقن ۾ هڪ ئي پيڪيج اندر ٻه يا وڌيڪ ڊائي شامل هوندا آهن.<ref>{{Cite web|url=https://semiengineering.com/knowledge_centers/packaging/advanced-packaging/2-5d-ic/|title=2.5D|work=Semiconductor Engineering}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://semiengineering.com/knowledge_centers/packaging/advanced-packaging/3d-ics/|title=3D ICs|work=Semiconductor Engineering}}</ref><ref>{{cite web | title=Chiplet | website=WikiChip | date=2021-02-28 | url=https://en.wikichip.org/wiki/chiplet }}</ref><ref>{{Cite magazine|url=https://www.wired.com/story/keep-pace-moores-law-chipmakers-turn-chiplets/|title=To Keep Pace With Moore's Law, Chipmakers Turn to 'Chiplets'|magazine=Wired|date=11 June 2018}}</ref><ref>{{cite web | last=Schodt | first=Christopher | title=This is the year of the CPU 'chiplet' | website=Engadget | date=2019-04-16 | url=https://www.engadget.com/2019-04-16-upscaled-cpu-chiplet.html }}</ref> ان کان علاوه، [[3D نند]] (3D NAND)، جهڙيون ٽيڪنالاجيون هڪ ئي ڊائي تي گهڻيون پرتون رکن ٿيون. مربوط سرڪٽن ۾ ٿڌڪ جي ڪارڪردگي بهتر ڪرڻ لاءِ مائڪرو فلوئڊڪ ٿڌڪ شامل ڪرڻ جون ٽيڪنالاجيون پڻ ڏيکاريون ويون آهن،<ref>{{cite web | url=https://spectrum.ieee.org/codesigning-electronics-and-microfluidics-for-a-cooling-boost | title=Building Power Electronics with Microscopic Plumbing Could Save Enormous Amounts of Money |website=IEEE Spectrum }}</ref> جڏهن ته پيلٽيئر حرارتي-برقي ٿڌڪار، سولڊر بمپن تي لڳل ٿڌڪار، ۽ صرف گرمي خارج ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ حرارتي سولڊر بمپ [[فلپ-چِپ]] ٽيڪنالاجي ۾ پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web | url=https://arstechnica.com/gadgets/2008/01/startup-shrinks-the-peltier-cooler-and-puts-it-inside-the-chip-package/ | title=Startup shrinks Peltier cooler, puts it in the chip package |website=Ars Technica | date=10 January 2008 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://sst.semiconductor-digest.com/2005/07/wire-bond-vs-flip-chip-packaging/ | title=Wire Bond Vs. Flip Chip Packaging |magazine=Semiconductor Digest | date=10 December 2016 }}</ref> == ڊزائن == {{main|اليڪٽرانڪ ڊزائن خودڪاري|هارڊويئر وضاحت ٻولي|مربوط سرڪٽ جي ڊزائن}} [[File:Siliconchip by shapeshifter.png|right|thumb|هموار ڪيل [[ٽامي جا باهمي ڳانڍاپا|ٽامي جي باهمي ڳانڍاپن]] جي چئن پرتَن مان گذرندڙ هڪ مربوط سرڪٽ جي مجازي تفصيل، جيڪا [[پولي سلڪون]] (گلابي)، ويلز (ڀورو) ۽ سبسٽريٽ (سائو) تائين ڏيکاريل آهي.]] پيچيده [[مربوط سرڪٽ جي ڊزائن|مربوط سرڪٽ جي ڊزائن]] ۽ ان جي ترقي جي قيمت تمام گهڻي هوندي آهي، جيڪا عام طور ڪروڙين آمريڪي ڊالرن تائين پهچي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |title=FinFET Rollout Slower Than Expected |url=https://semiengineering.com/finfet-rollout-slower-than-expected/ |publisher=Semiconductor Engineering |date=16 April 2015 |last=LaPedus |first=Mark }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Basu |first1=Joydeep |title=From Design to Tape-out in SCL 180 nm CMOS Integrated Circuit Fabrication Technology |journal=IETE Journal of Education |date=9 October 2019 |volume=60 |issue=2 |pages=51–64 |doi=10.1080/09747338.2019.1657787 |arxiv=1908.10674 }}</ref> تنهنڪري اقتصادي طور اهو صرف تڏهن فائديمند هوندو آهي، جڏهن مربوط سرڪٽ وڏي پيماني تي تيار ڪيا وڃن، جيئن [[غير ورجائندڙ انجنيئرنگ]] (NRE) جا خرچ لکين پيداوار وارن يونٽن تي ورهائي سگهجن. جديد سيميڪنڊڪٽر چِپن ۾ اربين جزا شامل هوندا آهن، تنهنڪري انهن کي هٿ سان ڊزائن ڪرڻ عملي طور ناممڪن آهي. ڊزائنرن جي مدد لاءِ سافٽويئر اوزار لازمي بڻجي ويا آهن. [[اليڪٽرانڪ ڊزائن خودڪاري]] (EDA)، جنهن کي [[اليڪٽرانڪ ڪمپيوٽر جي مدد سان ڊزائن]] (ECAD) پڻ چيو ويندو آهي،<ref>{{cite web|title=About the EDA Industry|url=http://www.edac.org/industry|publisher=[[Electronic Design Automation Consortium]]|access-date=29 July 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150802073506/http://www.edac.org/industry|archive-date=2 August 2015}}</ref> [[سافٽويئر اوزار]]ن جو اهڙو مجموعو آهي، جيڪو [[اليڪٽرانڪس|اليڪٽرانڪ نظامن]]، خاص طور مربوط سرڪٽن، جي ڊزائن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. اهي اوزار گڏجي [[ڊزائن جو وهڪرو (اي ڊي اي)|ڊزائن وهڪري]] ۾ ڪم ڪندا آهن، جنهن ذريعي انجنيئر مڪمل سيميڪنڊڪٽر چِپن جي ڊزائن، تصديق ۽ تجزيي جا مرحلا مڪمل ڪندا آهن. جديد EDA اوزارن مان ڪيترائي [[مصنوعي ذهانت]] (AI) پڻ استعمال ڪن ٿا، جنهن سان انجنيئرن جو وقت بچي ٿو ۽ چِپن جي ڪارڪردگي بهتر ٿئي ٿي. == قسم == [[File:AD570JD.jpg|thumb|[[اينالاگ کان ڊجيٽل ڪنورٽر|اينالاگ کان ڊجيٽل (A/D) ڪنورٽر]] آءِ سي، [[ڊيوئل اِن-لائين پيڪيج]] (DIP) ۾]] انٽيگريٽيڊ سرڪٽن کي عام طور تي [[اينالاگ سرڪٽ|اينالاگ]]،<ref>{{cite book |title=Analysis and Design of Analog Integrated Circuits |last1=Gray |first1=Paul R. |last2=Hurst |first2=Paul J. |last3=Lewis |first3=Stephen H. |last4=Meyer |first4=Robert G. |isbn=978-0-470-24599-6 |publisher=Wiley |year=2009 }}</ref> [[ڊجيٽل سرڪٽ|ڊجيٽل]]<ref>{{cite book |title=Digital Integrated Circuits |last1=Rabaey |first1=Jan M. |last2=Chandrakasan |first2=Anantha |last3=Nikolic |first3=Borivoje |isbn=978-0-13-090996-1 |publisher=Pearson |year=2003 |url=https://archive.org/details/agilesoftwaredev00robe |edition=2nd }}</ref> ۽ [[مليل-سگنل انٽيگريٽيڊ سرڪٽ|مليل-سگنل]] قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو،<ref>{{cite book |title=CMOS: Mixed-Signal Circuit Design |last=Baker |first=Jacob |publisher=Wiley |isbn=978-0-470-29026-2 |year=2008}}</ref> جن ۾ هڪ ئي آءِ سي تي اينالاگ ۽ ڊجيٽل سگنلن جو استعمال ٿيندو آهي. ڊجيٽل انٽيگريٽيڊ سرڪٽن ۾ اربين<ref name=Pascal/> [[لاجڪ گيٽ]]، [[فلپ-فلاپ (اليڪٽرانڪس)|فلپ-فلاپ]]، [[ملٽي پليڪسر]] ۽ ٻيا سرڪٽ صرف چند چورس ملي ميٽرن جي ايراضيءَ ۾ شامل ٿي سگهن ٿا. انهن سرڪٽن جي ننڍڙي جسامت سبب وڌيڪ رفتار، گهٽ بجلي جي ضايع ٿيڻ ۽ بورڊ-سطح واري انضمام جي ڀيٽ ۾ گهٽ [[پيداوار جي لاڳت]] حاصل ٿئي ٿي. اهڙا ڊجيٽل آءِ سي، جهڙوڪ [[مائڪرو پروسيسر]]، [[ڊجيٽل سگنل پروسيسر|ڊي ايس پي]] ۽ [[مائڪرو ڪنٽرولر]]، [[بولين الجبرا]] استعمال ڪندي [[ٻٽو عددي سرشتو|"هڪ" ۽ "صفر" وارن سگنلن]] تي عمل ڪندا آهن. [[File:Intel 8742 153056995.jpg|right|thumb|انٽيل [[Intel MCS-48|8742]] جي [[ڊاءِ (انٽيگريٽيڊ سرڪٽ)|ڊاءِ]]، هڪ 8-بِٽ [[NMOS لاجڪ|اين موس]] [[مائڪرو ڪنٽرولر]]، جنهن ۾ 12&nbsp;MHz تي هلندڙ [[سي پي يو]]، 128 بائيٽ [[رام]]، 2048 بائيٽ [[اي پي روم]] ۽ [[انپٽ/آئوٽ پٽ|I/O]] ساڳئي چپ تي شامل آهن]] سڀ کان وڌيڪ ترقي يافته انٽيگريٽيڊ سرڪٽن ۾ [[مائڪرو پروسيسر]] يا '''[[پروسيسر ڪور|ڪور]]''' شامل آهن، جيڪي ذاتي ڪمپيوٽرن، موبائل فونن ۽ ٻين اوزارن ۾ استعمال ٿيندا آهن. ڪيترائي ڪور هڪ ئي آءِ سي يا چپ تي گڏ ڪري سگهجن ٿا. ڊجيٽل [[ڪمپيوٽر ميموري|ميموري چپس]] ۽ [[ايپليڪيشن-مخصوص انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] (ASICs) انٽيگريٽيڊ سرڪٽن جي ٻين خاندانن جا مثال آهن. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ [[پروگراميبل لاجڪ ڊوائيس]] تيار ڪيا ويا. انهن ڊوائيسن ۾ اهڙا سرڪٽ هوندا آهن، جن جي منطقي ڪارڪردگي ۽ رابطن کي انٽيگريٽيڊ سرڪٽ ٺاهيندڙ جي بدران استعمال ڪندڙ پاڻ پروگرام ڪري سگهي ٿو. ان سان هڪ چپ کي مختلف LSI قسم جي ڪمن، جهڙوڪ [[لاجڪ گيٽ]]، [[ايڊر (اليڪٽرانڪس)|ايڊر]] ۽ [[پروسيسر رجسٽر|رجسٽر]]، لاءِ پروگرام ڪري سگهجي ٿو. پروگرام ڪرڻ جون مختلف صورتون آهن: اهڙا ڊوائيس جيڪي [[پروگراميبل ريڊ-اونلي ميموري|صرف هڪ ڀيرو پروگرام]] ٿي سگهن ٿا، اهڙا جيڪي [[اي پي روم|بالاءِ بنفشي روشني (UV)]] سان مٽائي ٻيهر پروگرام ڪري سگهجن ٿا، اهڙا جيڪي [[فليش ميموري]] ذريعي ٻيهر پروگرام ٿي سگهن ٿا، ۽ [[فيلڊ-پروگراميبل گيٽ ايري]] (FPGA)، جن کي ڪنهن به وقت، حتيٰ هلندڙ حالت دوران به، پروگرام ڪري سگهجي ٿو. 2016ع تائين جديد FPGA لکين گيٽن جي برابر عملدرآمد ڪري سگهن ٿا ۽ [[ڪلاڪ جي رفتار|فريڪوئنسين]] 1 [[گيگا هرٽز|GHz]] تائين حاصل ڪري سگهن ٿا.<ref name="Altera">{{cite news |url = https://www.altera.com/en_US/pdfs/literature/hb/stratix-10/s10-overview.pdf |title = Stratix 10 Device Overview |work = [[الٽيرا]] |date = 12 December 2015 }}</ref> اينالاگ آءِ سي، جهڙوڪ [[سينسر]]، [[پاور نيٽورڪ ڊيزائن (آءِ سي)|پاور مينيجمينٽ سرڪٽ]] ۽ [[آپريشنل ايمپلي فائر]] (اوپ-ايمپ)، [[مسلسل سگنل]]ن تي عمل ڪندا آهن ۽ [[ايمپلي فائر|ايمپلي فڪيشن]]، [[فعال فلٽر|فعال فلٽرنگ]]، [[ڊي موڊوليشن]] ۽ [[فريڪوئنسي مڪسر|مڪسنگ]] جهڙا اينالاگ ڪم سرانجام ڏيندا آهن. آءِ سي هڪ ئي چپ تي اينالاگ ۽ ڊجيٽل سرڪٽ گڏ ڪري [[اينالاگ کان ڊجيٽل ڪنورٽر]] ۽ [[ڊجيٽل کان اينالاگ ڪنورٽر]] جهڙا ڪم انجام ڏئي سگهن ٿا. اهڙا مليل-سگنل سرڪٽ ننڍڙي جسامت ۽ گهٽ لاڳت مهيا ڪن ٿا، پر انهن ۾ سگنلن جي باهمي مداخلت کي به نظر ۾ رکڻو پوندو آهي. 1990ع واري ڏهاڪي جي آخر کان اڳ [[ريڊيو]]ن کي مائڪرو پروسيسرن وانگر گهٽ لاڳت وارن [[سي موس]] عملن ذريعي تيار نه ڪري سگهيو ويندو هو. پر 1998ع کان پوءِ [[آر ايف سي موس]] عملن ذريعي ريڊيو چپس تيار ڪيا ويا. انهن جا مثال انٽيل جا [[ڊجيٽل اينهانسڊ ڪارڊليس ٽيليڪميونيڪيشن]] (DECT) ڪارڊليس فون، يا [[802.11]] ([[وائي فائي]]) چپس آهن، جيڪي [[اٿيروس]] ۽ ٻين ڪمپنين تيار ڪيون.<ref name="IEEE-CMOS-dualband-n">{{cite web|last1=Nathawad|first1=L.|last2=Zargari|first2=M.|last3=Samavati|first3=H.|last4=Mehta|first4=S.|last5=Kheirkhaki|first5=A.|last6=Chen|first6=P.|last7=Gong|first7=K.|last8=Vakili-Amini|first8=B.|last9=Hwang|first9=J.|last10=Chen|first10=M.|last11=Terrovitis|first11=M.|last12=Kaczynski|first12=B.|last13=Limotyrakis|first13=S.|last14=Mack|first14=M.|last15=Gan|first15=H.|last16=Lee|first16=M.|last17=Abdollahi-Alibeik|first17=B.|last18=Baytekin|first18=B.|last19=Onodera|first19=K.|last20=Mendis|first20=S.|last21=Chang|first21=A.|last22=Jen|first22=S.|last23=Su|first23=D.|last24=Wooley|first24=B.|display-authors=6|title=20.2: A Dual-band CMOS MIMO Radio SoC for IEEE 802.11n Wireless LAN|url=http://www.ewh.ieee.org/r6/scv/ssc/May2008_WLAN.pdf|website=IEEE Entity Web Hosting|publisher=IEEE|access-date=22 October 2016|archive-date=23 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161023053607/http://www.ewh.ieee.org/r6/scv/ssc/May2008_WLAN.pdf|url-status=dead}}</ref> جديد [[:Category:electronic component distributors|اليڪٽرانڪ جزن جا ورهائيندڙ]] اڪثر انٽيگريٽيڊ سرڪٽن کي وڌيڪ ذيلي قسمن ۾ ورهائيندا آهن: * [[ڊجيٽل انٽيگريٽيڊ سرڪٽ|ڊجيٽل آءِ سي]] کي لاجڪ آءِ سي (جهڙوڪ [[مائڪرو پروسيسر]] ۽ [[مائڪرو ڪنٽرولر]])، [[ميموري چپ]] (جهڙوڪ [[موس ميموري]] ۽ [[فلوٽنگ-گيٽ ميموري]])، انٽرفيس آءِ سي ([[لاجڪ ليول|ليول شفٽر]]، [[سيريلائزر/ڊي سيريلائزر]] وغيره)، [[پاور مينيجمينٽ آءِ سي]] ۽ [[پروگراميبل لاجڪ ڊوائيس|پروگراميبل ڊوائيس]] ۾ ورهايو ويندو آهي. * [[اينالاگ انٽيگريٽيڊ سرڪٽ|اينالاگ آءِ سي]] کي [[لڪيري انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] ۽ [[آر ايف سرڪٽ]] ([[ريڊيو فريڪوئنسي]] سرڪٽ) ۾ ورهايو ويندو آهي. * [[مليل-سگنل انٽيگريٽيڊ سرڪٽ|مليل-سگنل آءِ سي]] کي [[ڊيٽا حاصل ڪرڻ|ڊيٽا ايڪويزيشن]] آءِ سي (جن ۾ [[اينالاگ کان ڊجيٽل ڪنورٽر|A/D ڪنورٽر]]، [[ڊجيٽل کان اينالاگ ڪنورٽر|D/A ڪنورٽر]] ۽ [[ڊجيٽل پوٽينشيوميٽر]] شامل آهن)، [[ڪلاڪ جنريٽر|ڪلاڪ/ٽائمنگ آءِ سي]]، [[سوئچڊ ڪيپيسيٽر]] (SC) سرڪٽ ۽ [[آر ايف سي موس]] سرڪٽ ۾ ورهايو ويندو آهي. * [[ٽي-رخي انٽيگريٽيڊ سرڪٽ|ٽي-رخي انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] (3D ICs) کي [[ٿرو-سلڪان وِيا]] (TSV) آءِ سي ۽ Cu-Cu رابطي وارن آءِ سين ۾ ورهايو ويندو آهي. == تياري == === تياريءَ جو عمل === {{Main|سيمي ڪنڊڪٽر ڊوائيس جي تياري|l1=سيمي ڪنڊڪٽر جي تياري}} [[File:Silicon chip 3d.png|right|thumb|ٽن ڌاتي تہن واري هڪ ننڍڙي [[معياري سيل]] جي تصوير ({{ill|ڊاءِ اليڪٽرڪ|en|Dielectric}} کي هٽايو ويو آهي). ريتيءَ جي رنگ وارا حصا ڌاتي [[انٽرڪنڪٽ (انٽيگريٽيڊ سرڪٽ)|انٽرڪنڪٽ]] آهن، جڏهن ته عمودي ٿنڀا رابطا آهن، جيڪي عام طور [[ٽنگسٽن]] جي پلگن تي مشتمل هوندا آهن. ڳاڙها حصا پولي سليڪان گيٽ آهن، ۽ هيٺيون مضبوط حصو [[مونو ڪرسٽلائن سليڪان|بلوري سليڪان]] جو بنياد آهي.]] [[File:Cmos-chip structure in 2000s (en).svg|right|thumb|2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ تيار ڪيل [[سي موس]] چپ جي خاڪاوار بناوت. هن تصوير ۾ SOI بنياد تي LDD-MISFET، پنج ڌاتي تہون، ۽ فلپ-چپ بانڊنگ لاءِ سولڊر بمپ ڏيکاريل آهن. ان سان گڏ [[FEOL]] (فرنٽ-اينڊ آف لائين)، [[BEOL]] (بيڪ-اينڊ آف لائين) ۽ بيڪ-اينڊ عمل جا شروعاتي مرحلا پڻ ڏيکاريل آهن.]] [[ڪيميائي عنصر]]ن جي [[دوري جدول]] ۾ موجود [[سيمي ڪنڊڪٽر]]ن کي ''[[سالڊ-اسٽيٽ اليڪٽرانڪس|سالڊ-اسٽيٽ]] [[ويڪيوم ٽيوب]]'' لاءِ سڀ کان وڌيڪ موزون مواد سمجهيو ويو. [[ٽامي(I) آڪسائيڊ|ٽامي جي آڪسائيڊ]] کان شروع ڪري، پوءِ [[جرمينيم]] ۽ آخرڪار [[سليڪان]] تائين، انهن موادن تي 1940ع ۽ 1950ع واري ڏهاڪن ۾ منظم نموني تحقيق ڪئي وئي. اڄڪلهه [[مونو ڪرسٽلائن سليڪان]] آءِ سين لاءِ بنيادي [[سبسٽريٽ (ڇپائي)|سبسٽريٽ]] طور استعمال ٿئي ٿو، جيتوڻيڪ خاص مقصدن، جهڙوڪ [[روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ|ايل اي ڊي]]، [[ليزر]]، [[شمسي سيل]] ۽ انتهائي تيز رفتار انٽيگريٽيڊ سرڪٽن لاءِ III-V قسم جا [[مرڪب سيمي ڪنڊڪٽر]]، جهڙوڪ [[گيلئم آرسينائيڊ]]، پڻ استعمال ٿين ٿا. سيمي ڪنڊڪٽر موادن جي [[بلور]]ي بناوت ۾ گهٽ کان گهٽ [[بلوري نقص]] رکندڙ بلور تيار ڪرڻ جا طريقا مڪمل ڪرڻ ۾ ڏهاڪا لڳي ويا. [[سيمي ڪنڊڪٽر]] آءِ سي [[پلينر عمل]] ذريعي تيار ڪيا ويندا آهن، جنهن ۾ ٽي بنيادي مرحلا شامل هوندا آهن: [[فوٽو لٿوگرافي]]، تہه چاڙهڻ (مثلاً [[ڪيميائي ٻاڦي جمع|ڪيميائي ٻاڦي جمع]]) ۽ [[ايچنگ (مائڪرو فيبريڪيشن)|ايچنگ]]. انهن بنيادي مرحلن سان گڏ ڊوپنگ ۽ صفائيءَ جا مرحلا پڻ شامل هوندا آهن. وڌيڪ جديد يا اعليٰ ڪارڪردگي وارا آءِ سي پلينر ٽرانزسٽرن بدران [[ملٽي-گيٽ ڊوائيس|ملٽي-گيٽ]] [[فن فيٽ]] يا [[گيفيٽ]] ٽرانزسٽر استعمال ڪندا آهن، جيڪي انٽيل جي 22&nbsp;nm يا 16/14&nbsp;nm ٽيڪنالاجي نوڊن کان شروع ٿيا.<ref>{{cite web | title=16nm/14nm FinFETs: Enabling The New Electronics Frontier | website=Electronic Design| url=https://www.electronicdesign.com/technologies/embedded/digital-ics/article/21795644/16nm14nm-finfets-enabling-the-new-electronics-frontier | date=January 17, 2013}}</ref> اڪثر استعمالن ۾ [[مونو ڪرسٽلائن سليڪان|واحد-بلوري سليڪان]] جا [[ويفر (اليڪٽرانڪس)|ويفر]] استعمال ٿيندا آهن، جڏهن ته خاص استعمالن لاءِ [[گيلئم آرسينائيڊ]] جهڙا ٻيا سيمي ڪنڊڪٽر پڻ اختيار ڪيا ويندا آهن. ويفر جو مڪمل طور سليڪان هجڻ ضروري ناهي. [[فوٽو لٿوگرافي]] ذريعي سبسٽريٽ جي مختلف حصن کي نشان لڳايو ويندو آهي ته جيئن انهن کي [[ڊوپنگ (سيمي ڪنڊڪٽر)|ڊوپ]] ڪري سگهجي يا انهن تي پولي سليڪان، موصل يا ڌاتي (عام طور ايلومينيم يا ٽامو) جون ليڪون جمع ڪري سگهجن. [[ڊوپنٽ]] اهڙيون نجاستون آهن جيڪي ڄاڻي واڻي سيمي ڪنڊڪٽر ۾ شامل ڪيون وينديون آهن ته جيئن ان جون برقي خاصيتون تبديل ڪري سگهجن. ڊوپنگ اهو عمل آهي جنهن ذريعي ڊوپنٽ سيمي ڪنڊڪٽر مواد ۾ شامل ڪيا ويندا آهن. {{anchor|circuitLayers}} * انٽيگريٽيڊ سرڪٽ ڪيترين ئي هڪ ٻئي تي چڙهيل تہن مان ٺهيل هوندا آهن. هر تہه کي فوٽو لٿوگرافي ذريعي بيان ڪيو ويندو آهي ۽ عام طور مختلف رنگن سان ڏيکاريو ويندو آهي. ڪجهه تہون اهو ظاهر ڪن ٿيون ته ڪهڙن حصن ۾ ڊوپنٽ سبسٽريٽ ۾ ڦهلايا ويا آهن (ڊفيوزن تہون)، ڪجهه اهو ٻڌائين ٿيون ته ڪٿي اضافي آئن داخل ڪيا ويا آهن (امپلانٽ تہون)، ڪجهه موصل (ڊوپ ڪيل پولي سليڪان يا ڌاتي تہون) بيان ڪن ٿيون، ۽ ڪجهه موصل تہن جي وچ ۾ رابطن (وِيا يا رابطي واريون تہون) کي ظاهر ڪن ٿيون. سڀئي جزا انهن تہن جي مخصوص ميلاپ سان تيار ٿيندا آهن. * خود-هموار [[سي موس]] عمل ۾، جتي به گيٽ واري تہه (پولي سليڪان يا ڌات) [[CMOS#Example: NAND gate in physical layout|ڊفيوزن تہه کي ڪراس]] ڪري ٿي، اتي هڪ [[ٽرانزسٽر]] ٺهي ٿو؛ ان کي [[#The self-aligned gate|خود-هموار گيٽ]] چيو ويندو آهي.<ref name="selfAlignedCmos">{{cite book |last1=Mead |first1=Carver |last2=Conway |first2=Lynn |year=1991 |title=Introduction to VLSI systems |publisher=Addison Wesley |isbn=978-0-201-04358-7 |oclc=634332043 |url=https://archive.org/details/introductiontovl00mead |author-link1 = Carver Mead | author-link2 = Lynn Conway}}</ref>{{rp|p.1 (see Fig. 1.1)}} * [[ڪيپيسيٽر|گنجائشي بناوتون]]، جيڪي روايتي [[متوازي-پليٽ ڪيپيسيٽر]] جهڙيون هونديون آهن، "پليٽن" جي ايراضيءَ مطابق تيار ڪيون وينديون آهن ۽ انهن جي وچ ۾ موصلي مواد رکيو ويندو آهي. مختلف جسامت وارا ڪيپيسيٽر آءِ سين ۾ عام هوندا آهن. * مختلف ڊگھائيءَ جون وڪريل ليڪون آن-چپ [[مزاحمت (اليڪٽرانڪس)|مزاحمتون]] ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿينديون آهن، جيتوڻيڪ گهڻن [[لاجڪ سرڪٽ]]ن کي مزاحمتن جي ضرورت نه هوندي آهي. مزاحمتي بناوت جي ڊيگهه ۽ ويڪر جو تناسب، ان جي شيٽ مزاحمت سان گڏ، مجموعي مزاحمت طئي ڪندو آهي. * نسبتاً گهٽ موقعن تي [[انڊڪٽر|انڊڪٽو بناوتون]] ننڍڙين آن-چپ ڪوئلن جي صورت ۾ ٺاهي سگهجن ٿيون يا [[گائيريٽر]]ن ذريعي انهن جي نقل ڪري سگهجي ٿي. جيئن ته سي موس ڊوائيس صرف [[حالت جي تبديلي]] دوران [[بولين الجبرا|لاجڪ]] [[حالت (ڪمپيوٽر سائنس)|حالتن]] جي وچ ۾ ڪرنٽ وٺندا آهن، تنهن ڪري سي موس ڊوائيس [[ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر]] وارن ڊوائيسن جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ بجلي خرچ ڪندا آهن. [[بي ترتيب رسائي ميموري]] (RAM) انٽيگريٽيڊ سرڪٽن جو سڀ کان وڌيڪ باقاعده قسم آهي؛ تنهن ڪري سڀ کان وڌيڪ کثافت وارا آءِ سي ميموريون هونديون آهن، جيتوڻيڪ هڪ [[مائڪرو پروسيسر]] ۾ به عام طور چپ تي ميموري موجود هوندي آهي. (پهريئين تصوير جي هيٺئين حصي ۾ باقاعده قطارن واري بناوت ڏسو.{{Which|date=October 2018}}) جيتوڻيڪ ڊوائيسن جون بناوتون تمام پيچيده هونديون آهن ۽ انهن جون ويڪرون ڏهاڪن کان مسلسل گهٽ ٿينديون پيون وڃن، پر مواد جون تہون اڃا به ڊوائيسن جي افقي ماپن کان گهڻيون پتليون هونديون آهن. اهي تہون [[فوٽو لٿوگرافي]] جهڙي عمل سان تيار ٿينديون آهن، پر [[مرئي طيف]] جي روشني استعمال نٿي ڪري سگهجي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي موجي ڊيگهه تمام وڏي هوندي آهي. ان جي بدران ننڍي موجي ڊيگهه وارا [[بالاءِ بنفشي]] (UV) [[فوٽون]] هر تہه کي ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. خاصيتون ايتريون ننڍيون هونديون آهن جو [[اليڪٽران خوردبيني]] [[عملي انجنيئر]] لاءِ، جيڪو [[سيمي ڪنڊڪٽر جي تياري]] واري عمل ۾ خرابين جي جاچ ڪندو آهي، لازمي اوزار آهي. هر ڊوائيس کي پيڪيج ڪرڻ کان اڳ [[خودڪار جاچ سامان]] (ATE) ذريعي آزمائيو ويندو آهي، جنهن کي [[ويفر جاچ]] يا ويفر پروبنگ چيو ويندو آهي. ان کان پوءِ ويفر کي مستطيل ٽڪرن ۾ ڪٽيو ويندو آهي، جن مان هر هڪ کي ''[[ڊاءِ (انٽيگريٽيڊ سرڪٽ)|ڊاءِ]]'' چيو ويندو آهي. هر ڪارآمد ڊاءِ (جمع: ''dice''، ''dies'' يا ''die'') کي [[ايلومينيم]] (يا سون) جي [[وائر بانڊنگ|بانڊ وائرن]] ذريعي پيڪيج سان ڳنڍيو ويندو آهي، جيڪي [[ٿرموسونڪ بانڊنگ]] سان لڳايا ويندا آهن.<ref>{{cite conference |url=https://www.researchgate.net/publication/215462493 |first=Alexander |last=Coucoulas |title=Hot Work Ultrasonic Bonding – A Method Of Facilitating Metal Flow By Restoration Processes |conference=Proceedings of the 20th IEEE Electronic Components Conference |location=Washington, D.C. |date=May 1970 |pages=549–556}}</ref> [[ٿرموسونڪ بانڊنگ]]، جيڪا پهريون ڀيرو A. Coucoulas متعارف ڪرائي، ڊاءِ کي ٻاهرين دنيا سان برقي طور قابل اعتماد نموني ڳنڍڻ جو ذريعو فراهم ڪيو. پيڪيج ٿيڻ کان پوءِ ڊوائيسن جي آخري جاچ وري ساڳئي يا ان جهڙي ATE ذريعي ڪئي ويندي آهي، جيڪو ويفر پروبنگ ۾ استعمال ٿيو هو. معائني لاءِ [[صنعتي ڪمپيوٽيڊ ٽوموگرافي|صنعتي CT اسڪيننگ]] پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي. گهٽ قيمت وارن شين ۾ جاچ جي لاڳت ڪل تياريءَ جي خرچ جو 25 سيڪڙو کان به وڌيڪ ٿي سگهي ٿي، جڏهن ته وڏي قيمت يا گهٽ پيداوار وارن ڊوائيسن ۾ اها نسبتاً معمولي هوندي آهي. == دانشورانه ملڪيت == {{Main|انٽيگريٽيڊ سرڪٽ لي آئوٽ ڊيزائن جو تحفظ}} انٽيگريٽيڊ سرڪٽ جي هر تہه جي تصوير ڪڍي ۽ حاصل ڪيل تصويرن جي بنياد تي ان جي تياري لاءِ [[فوٽو ماسڪ]] تيار ڪري نقل ڪرڻ جي امڪان سبب، لي آئوٽ ڊيزائنن جي تحفظ لاءِ قانونسازي متعارف ڪرائي وئي. آمريڪا جي [[1984ع جو سيمي ڪنڊڪٽر چپ پروٽيڪشن ايڪٽ]] انٽيگريٽيڊ سرڪٽن جي تياري ۾ استعمال ٿيندڙ فوٽو ماسڪن لاءِ دانشورانه ملڪيت جو تحفظ قائم ڪيو.<ref name="USC-circ100">{{cite web|title=Federal Statutory Protection for Mask Works|url=https://copyright.gov/circs/circ100.pdf|publisher=United States Copyright Office|access-date=22 October 2016}}</ref> 1989ع ۾ [[واشنگٽن، ڊي سي]] ۾ ٿيل هڪ سفارتي ڪانفرنس دوران ''انٽيگريٽيڊ سرڪٽن بابت دانشورانه ملڪيت جو معاھدو'' اختيار ڪيو ويو،<ref>{{cite web|url=https://www.wipo.int/treaties/en/ip/washington/index.html|title=Washington Treaty on Intellectual Property in Respect of Integrated Circuits|website=World Intellectual Property Organization}}</ref> جنهن کي ''واشنگٽن معاھدو'' يا ''IPIC معاھدو'' پڻ چيو وڃي ٿو. هي معاھدو هن وقت نافذ نه آهي، پر ان جا ڪجهه حصا [[ٽرپس معاھدو|TRIPS]] معاھدي ۾ شامل ڪيا ويا آهن.<ref>On 1 January 1995, the ''[[Agreement on Trade-Related Aspects of Intellectual Property Rights]]'' (TRIPs) (Annex 1C to the World Trade Organization (WTO) Agreement), went into force. Part II, section 6 of TRIPs protects semiconductor chip products and was the basis for Presidential Proclamation No. 6780, 23 March 1995, under SCPA § 902(a)(2), extending protection to all present and future WTO members.</ref> آمريڪا ۾ انٽيگريٽيڊ سرڪٽ سان لاڳاپيل ڪيترائي پيٽنٽ موجود آهن، جن ۾ [[جيڪ ڪلبي|جي. ايس. ڪلبي]] جا پيٽنٽ ({{US patent|3138743|US3,138,743}}، {{US patent|3261081|US3,261,081}}، {{US patent|3434015|US3,434,015}}) ۽ آر. ايف. اسٽيورٽ جو پيٽنٽ ({{US patent|3138747|US3,138,747}}) شامل آهن. آءِ سي لي آئوٽ ڊيزائنن جي تحفظ بابت قومي قانون ڪيترن ئي ملڪن ۾ منظور ڪيا ويا آهن، جن ۾ جاپان،<ref>Japan was the first country to enact its own version of the SCPA, the Japanese "Act Concerning the Circuit Layout of a Semiconductor Integrated Circuit" of 1985.</ref> [[يورپي اقتصادي برادري]] (EC)،<ref>In 1986 the EC promulgated a directive requiring its members to adopt national legislation for the protection of semiconductor topographies. Council Directive 1987/54/EEC of 16 December 1986 on the ''Legal Protection of Topographies of Semiconductor Products'', art. 1(1)(b), 1987 O.J. (L 24) 36.</ref> برطانيا، آسٽريليا ۽ ڪوريا شامل آهن. برطانيا شروعات ۾ اهو موقف اختيار ڪيو هو ته سندس ڪاپي رائيٽ قانون چپ جي ٽوپوگرافين کي مڪمل تحفظ ڏئي ٿو، پر بعد ۾ هن [[ڪاپي رائيٽ، ڊيزائنز اينڊ پيٽنٽس ايڪٽ 1988ع]]، باب 48، شق 213 منظور ڪيو. ڏسو: ''[[برٽش ليلينڊ موٽر ڪارپوريشن بمقابله آرم اسٽرانگ پيٽنٽس ڪمپني]]''. آمريڪي [[سيمي ڪنڊڪٽر صنعت|چپ صنعت]] جي نظر ۾ برطانوي ڪاپي رائيٽ واري طريقي جي ناڪافي هجڻ بابت تنقيدن جو خلاصو چپ جي حقن بابت بعد جي قانوني ترقيات ۾ ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite journal|doi=10.1109/MM.1985.304489|title=MicroLaw|journal=IEEE Micro|volume=5|issue=4|pages=90–92|year=1985|last1=Stern|first1=Richard |bibcode=1985IMicr...5d..90S }}</ref> آسٽريليا 1989ع ۾ ''سرڪٽ لي آئوٽس ايڪٽ'' منظور ڪيو، جيڪو چپ جي تحفظ لاءِ هڪ ''sui generis'' قانوني نظام هو.<ref>{{cite journal |last1=Radomsky |first1=Leon |title=Sixteen Years after the Passage of the U.S. Semiconductor Chip Protection Act: Is International Protection Working |journal=Berkeley Technology Law Journal |date=2000 |volume=15 |page=1069 |url=https://heinonline.org/HOL/P?h=hein.journals/berktech15&i=1059 |access-date=13 September 2022}}</ref> ڪوريا 1992ع ۾ ''سيمي ڪنڊڪٽر انٽيگريٽيڊ سرڪٽن جي لي آئوٽ ڊيزائن بابت ايڪٽ'' منظور ڪيو.<ref>{{cite journal |last1=Kukkonen |first1=Carl A. III |title=The Need to Abolish Registration for Integrated Circuit Topographies under Trips |journal=IDEA: The Journal of Law and Technology |date=1997–1998 |volume=38 |page=126 |url=https://heinonline.org/HOL/P?h=hein.journals/idea38&i=115 |access-date=13 September 2022}}</ref> == نسلون == {{See also|سيمي ڪنڊڪٽر پيماني جي مثالن جي فهرست|موس انٽيگريٽيڊ سرڪٽ|ٽرانزسٽرن جو انگ}} سادن انٽيگريٽيڊ سرڪٽن جي شروعاتي ڏينهن ۾، ٽيڪنالاجيءَ جي وڏي پيماني سبب هر چپ صرف چند [[ٽرانزسٽر]]ن تائين محدود هوندي هئي، ۽ انضمام جي گهٽ درجي سبب ڊيزائن جو عمل نسبتاً سادو هوندو هو. [[فرسٽ پاس ييلڊ|تياريءَ جي پيداوار]] به اڄ جي معيارن موجب ڪافي گهٽ هئي. جيئن جيئن [[موس فيٽ|ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر]] (MOS) ٽيڪنالاجي ترقي ڪئي، انفرادي ٽرانزسٽرن جي جسامت تيزيءَ سان گهٽجڻ لڳي. 1980ع واري ڏهاڪي تائين، هڪ ئي چپ تي لکين [[موس ٽرانزسٽر]] رکي سگهجن پيا،<ref>{{cite web | last=Clarke | first=Peter | title=Intel enters billion-transistor processor era | website=EE Times | date=2005-10-14 | url=http://www.eetimes.com/electronics-products/processors/4079511/Intel-enters-billion-transistor-processor-era | archive-url=https://web.archive.org/web/20110608072423/http://www.eetimes.com/electronics-products/processors/4079511/Intel-enters-billion-transistor-processor-era | archive-date=2011-06-08 | url-status=live}}</ref> ۽ سٺين ڊيزائنن لاءِ تفصيلي منصوبابندي ضروري ٿي پئي، جنهن سان [[اليڪٽرانڪ ڊيزائن آٽوميشن]]، يا EDA، جو شعبو وجود ۾ آيو. ڪجهه SSI ۽ MSI چپس، [[ڌار ٽرانزسٽر]]ن وانگر، اڃا به وڏي پيماني تي تيار ڪيا وڃن ٿا، جيئن پراڻو سامان برقرار رکيو وڃي ۽ اهڙا نوان ڊوائيس ٺاهيا وڃن جن کي رڳو چند گيٽن جي ضرورت هجي. مثال طور، [[7400-سيريز انٽيگريٽيڊ سرڪٽ|7400 سيريز]] جا [[ٽرانزسٽر–ٽرانزسٽر لاجڪ|TTL]] چپس هڪ [[ڊي فيڪٽو معيار]] بڻجي چڪا آهن ۽ اڃا به پيداوار ۾ آهن. {|class="wikitable sortable" ! مخفف !! نالو !! سال !! [[ٽرانزسٽرن جو انگ]]<ref>{{cite web |last=Dalmau |first=M. |url=http://www.iutbayonne.univ-pau.fr/~dalmau/documents/cours/archi/MICROPancien.pdf |title=Les Microprocesseurs |website=IUT de Bayonne |access-date=7 June 2015 |archive-date=9 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170809093452/http://www.iutbayonne.univ-pau.fr/~dalmau/documents/cours/archi/MICROPancien.pdf |url-status=dead }}</ref> || [[لاجڪ گيٽ]]ن جو انگ<ref>{{cite book|language=fr|url=https://books.google.com/books?id=ZbcsAQAAIAAJ&q=ssi+msi+12+99+portes+lsi|title=Bulletin de la Société fribourgeoise des sciences naturelles |volume=62–63|year=1973}}</ref> |- | SSI || ''ننڍي پيماني جو انضمام'' || 1964 || 1 کان 10 || 1 کان 12 |- | MSI || ''وچولي پيماني جو انضمام'' || 1968 || 10 کان 500 || 13 کان 99 |- | LSI|| ''وڏي پيماني جو انضمام'' || 1971 || 500 کان 20,000 || 100 کان 9,999 |- | VLSI || ''[[تمام وڏي پيماني جو انضمام]]'' || 1980 || 20,000 کان 1,000,000 || 10,000 کان 99,999 |- | ULSI || ''الٽرا-وڏي پيماني جو انضمام'' || 1984 || 1,000,000 ۽ وڌيڪ || 100,000 ۽ وڌيڪ |} ===<span class="anchor" id="SSI, MSI and LSI"></span><span class="anchor" id="SSI"></span>ننڍي پيماني جو انضمام (SSI) === <!-- This section is linked from [[PDP-11]] and Computer fan--> پهرين انٽيگريٽيڊ سرڪٽن ۾ صرف چند ٽرانزسٽر هوندا هئا. شروعاتي ڊجيٽل سرڪٽ، جن ۾ ڏهاڪن جي انگ ۾ ٽرانزسٽر هوندا هئا، چند لاجڪ گيٽ مهيا ڪندا هئا، ۽ شروعاتي لڪيري آءِ سي، جهڙوڪ [[پليسي]] SL201 يا [[فلپس]] TAA320، ۾ فقط ٻه ٽرانزسٽر هوندا هئا. ان کان پوءِ انٽيگريٽيڊ سرڪٽ ۾ ٽرانزسٽرن جو انگ تمام گهڻو وڌي ويو. اصطلاح "وڏي پيماني جو انضمام" (LSI) پهريون ڀيرو [[آءِ بي ايم]] جي سائنسدان [[رالف لينڊاور]] نظرياتي تصور بيان ڪندي استعمال ڪيو؛<ref>{{Cite journal|last=Safir|first=Ruben|date=March 2015|title=System on Chip – Integrated Circuits|url=https://books.google.com/books?id=JsOmCQAAQBAJ&pg=PT39|journal=NYLXS Journal|isbn=9781312995512}}</ref> انهيءَ اصطلاح مان "ننڍي پيماني جو انضمام" (SSI)، "وچولي پيماني جو انضمام" (MSI)، "تمام وڏي پيماني جو انضمام" (VLSI)، ۽ "الٽرا-وڏي پيماني جو انضمام" (ULSI) جهڙا اصطلاح نڪتا. شروعاتي انٽيگريٽيڊ سرڪٽ SSI هئا. SSI سرڪٽ شروعاتي [[فضائي-خلائي]] منصوبن لاءِ انتهائي اهم هئا، ۽ فضائي-خلائي منصوبن هن ٽيڪنالاجيءَ جي ترقيءَ کي اتساهيو. [[ايل جي ايم-30 منٽ مين|منٽ مين ميزائل]] ۽ [[اپالو پروگرام]] ٻنهي کي پنهنجي اِنرشل گائيڊنس سرشتن لاءِ هلڪن ڊجيٽل ڪمپيوٽرن جي ضرورت هئي. جيتوڻيڪ [[اپالو گائيڊنس ڪمپيوٽر]] انٽيگريٽيڊ سرڪٽ ٽيڪنالاجيءَ جي اڳواڻي ۽ حوصلا افزائي ڪئي،<ref>{{cite book |last=Mindell |first=David A. |title=Digital Apollo: Human and Machine in Spaceflight |year=2008 |publisher=The MIT Press |isbn=978-0-262-13497-2}}</ref> پر منٽ مين ميزائل ئي اها قوت هو جنهن ان کي وڏي پيماني جي پيداوار ۾ آندو. منٽ مين ميزائل پروگرام ۽ [[گڏيل رياستن جي بحري فوج]] جي ٻين مختلف پروگرامن 1962ع ۾ ڪل 4 ملين ڊالرن واري انٽيگريٽيڊ سرڪٽ مارڪيٽ جو وڏو حصو سنڀاليو، ۽ 1968ع تائين [[ناسا جي بجيٽ|خلائي]] ۽ [[گڏيل رياستن جي فوجي بجيٽ|دفاعي]] شعبن تي آمريڪي حڪومت جو خرچ اڃا به 312 ملين ڊالرن جي ڪل پيداوار جو 37 سيڪڙو هو. آمريڪي حڪومت جي طلب نئين اڀرندڙ انٽيگريٽيڊ سرڪٽ مارڪيٽ کي سهارو ڏنو، جيستائين خرچ ايترا گهٽجي ويا جو آءِ سي ڪمپنيون [[صنعت (پيداوار)|صنعتي]] مارڪيٽ ۽ آخرڪار [[صارف]] مارڪيٽ ۾ داخل ٿي سگهيون. في انٽيگريٽيڊ سرڪٽ اوسط قيمت 1962ع ۾ 50 ڊالرن مان گهٽجي 1968ع ۾ 2.33 ڊالر ٿي وئي.<ref>{{cite book| last = Ginzberg| first = Eli| title = Economic impact of large public programs: the NASA Experience| year = 1976| publisher = Olympus | isbn = 978-0-913420-68-3| page = 57 }}</ref> 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين انٽيگريٽيڊ سرڪٽ [[صارف مصنوعات]] ۾ ظاهر ٿيڻ لڳا. هڪ عام استعمال ٽيليويزن رسيورن ۾ [[فريڪوئنسي موڊوليشن|ايف ايم]] اِنٽر-ڪيريئر آواز جي پروسيسنگ هو. پهرين استعمالي [[موس فيٽ|موس]] چپس ننڍي پيماني جي انضمام (SSI) چپس هيون.<ref name="forging"/> [[محمد ايم. عطالا]] طرفان 1960ع ۾ [[موس انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] چپ جي تجويز کان پوءِ،<ref name="Moskowitz">{{cite book|last1=Moskowitz|first1=Sanford L.|url=https://books.google.com/books?id=2STRDAAAQBAJ&pg=PA165|title=Advanced Materials Innovation: Managing Global Technology in the 21st century|date=2016|publisher=[[John Wiley & Sons]]|isbn=9780470508923|pages=165–167}}</ref> سڀ کان پهرين تجرباتي موس چپ، جيڪا تيار ڪئي وئي، 16-ٽرانزسٽر چپ هئي، جيڪا 1962ع ۾ [[آر سي اي ڪارپوريشن|آر سي اي]] ۾ فريڊ هيمن ۽ اسٽيون هوفسٽين ٺاهي.<ref name="computerhistory-digital"/> موس SSI چپس جو پهريون عملي استعمال [[ناسا]] جي [[سيٽلائيٽ]]ن لاءِ هو.<ref name="forging" /> ===<span class="anchor" id="MSI"></span>وچولي پيماني جو انضمام (MSI) === انٽيگريٽيڊ سرڪٽن جي ترقيءَ ۾ ايندڙ قدم اهڙا ڊوائيس متعارف ڪرايا، جن ۾ هر چپ تي سوين ٽرانزسٽر هوندا هئا؛ انهن کي "وچولي پيماني جو انضمام" (MSI) چيو ويو. [[موس فيٽ اسڪيلنگ]] ٽيڪنالاجي اعليٰ کثافت وارا چپس ٺاهڻ کي ممڪن بڻايو.<ref name="computerhistory-transistor"/> 1964ع تائين، موس چپس [[بائي پولر جنڪشن ٽرانزسٽر|بائي پولر]] چپس جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ [[ٽرانزسٽر کثافت]] ۽ گهٽ تياريءَ جي لاڳت تائين پهچي چڪا هئا.<ref name="ieee"/> 1964ع ۾ [[فرينڪ وانلاس]] پنهنجي ڊزائين ڪيل هڪ سنگل-چپ 16-بِٽ [[شفٽ رجسٽر]] ڏيکاريو، جنهن ۾ ان وقت جي لحاظ کان حيران ڪندڙ 120 [[موس ٽرانزسٽر]] هڪ ئي چپ تي موجود هئا.<ref name="forging">{{cite book | title = We were burning: Japanese entrepreneurs and the forging of the electronic age | author = Johnstone, Bob | publisher = Basic Books | year = 1999 | isbn = 978-0-465-09118-8 | pages = 47–48 | url = https://books.google.com/books?id=PE1bQS9VpWoC&pg=PA47 }}</ref><ref>{{cite web| url = http://www.eecs.umich.edu/eecs/about/articles/2007/Boysel.html| title = Making Your First Million (and other tips for aspiring entrepreneurs)| last = Boysel |first=Lee | date = 2007-10-12| work = University of Michigan EECS Presentation / ECE Recordings}}</ref> ساڳئي سال، [[جنرل مائڪرو اليڪٽرانڪس]] پهريون تجارتي [[موس انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] چپ متعارف ڪرايو، جنهن ۾ 120 [[پي موس لاجڪ|پي-چينل موس]] ٽرانزسٽر شامل هئا.<ref name="computerhistory1964"/> اهو 20-بِٽ [[شفٽ رجسٽر]] هو، جيڪو رابرٽ نارمن<ref name="computerhistory-digital"/> ۽ فرينڪ وانلاس تيار ڪيو هو.<ref>{{cite journal |last1=Kilby |first1=J. S. |title=Miniaturized electronic circuits [US Patent No. 3,138, 743] |journal=IEEE Solid-State Circuits Society Newsletter |date=2007 |volume=12 |issue=2 |pages=44–54 |doi=10.1109/N-SSC.2007.4785580 |url=https://www.researchgate.net/publication/245509003 }}</ref><ref>{{cite patent|country=US |status=Patent |number=3138743}}</ref> موس چپس [[مور جو قانون|مور جي قانون]] موجب اڳڪٿي ڪيل رفتار سان وڌيڪ پيچيده ٿيندا ويا، جنهن جي نتيجي ۾ 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين هڪ چپ تي سوين [[موس فيٽ]] رکندڙ چپس تيار ٿيڻ لڳا.<ref name="ieee"/> ===<span class="anchor" id="LSI"></span>وڏي پيماني جو انضمام (LSI) === ساڳي موس فيٽ اسڪيلنگ ٽيڪنالاجي ۽ معاشي عنصرن جي اثر هيٺ وڌيڪ ترقي 1970ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين "وڏي پيماني جو انضمام" (LSI) تائين پهتي، جنهن ۾ هر چپ تي ڏهه هزارن جي انگ ۾ ٽرانزسٽر هوندا هئا.<ref name="Hittinger">{{cite magazine |last1=Hittinger |first1=William C. |title=Metal-Oxide-Semiconductor Technology |magazine=Scientific American |date=1973 |volume=229 |issue=2 |pages=48–59 |jstor=24923169 |doi=10.1038/scientificamerican0873-48 |bibcode=1973SciAm.229b..48H }}</ref> SSI، MSI ۽ شروعاتي LSI ۽ VLSI ڊوائيسن، جهڙوڪ 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعاتي مائڪرو پروسيسرن، جي عمل ۽ پيداوار لاءِ استعمال ٿيندڙ ماسڪ اڪثر هٿ سان تيار ڪيا ويندا هئا، گهڻو ڪري [[روبي لٿ]] ٽيپ يا اهڙي ئي مواد سان.<ref>{{cite web |url=https://www.cnet.com/news/intels-accidental-revolution/ |title=Intel's Accidental Revolution |website=CNET|last=Kanellos |first=Michael |date=January 16, 2002}}</ref> وڏن يا پيچيده آءِ سين، جهڙوڪ [[ڪمپيوٽر ميموري|ميموريون]] يا [[پروسيسر (ڪمپيوٽنگ)|پروسيسر]]، لاءِ اهو ڪم اڪثر سرڪٽ لي آئوٽ جا خاص طور ڀرتي ڪيل ماهر ڪندا هئا، جيڪي انجنيئرن جي هڪ ٽيم جي نگراني هيٺ ڪم ڪندا هئا؛ اهي انجنيئر، سرڪٽ ڊيزائنرن سان گڏ، هر ماسڪ جي [[فنڪشنل تصديق|درستي ۽ مڪمل هجڻ جي جاچ ۽ تصديق]] پڻ ڪندا هئا. 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ وچولي مقدار ۾ تيار ٿيڻ شروع ٿيندڙ انٽيگريٽيڊ سرڪٽ، جهڙوڪ 1K-بِٽ RAM، ڪيلڪيوليٽر چپس ۽ پهريان مائڪرو پروسيسر، 4,000 کان گهٽ ٽرانزسٽرن تي مشتمل هئا. حقيقي LSI سرڪٽ، جيڪي 10,000 ٽرانزسٽرن جي ويجهو هئا، لڳ ڀڳ 1974ع ۾ ڪمپيوٽر جي مکيه ميمورين ۽ ٻئين نسل جي مائڪرو پروسيسرن لاءِ تيار ٿيڻ لڳا. === تمام وڏي پيماني جو انضمام (VLSI) === {{Main|تمام وڏي پيماني جو انضمام}} [[File:80486DX2 200x.png|right|thumb|[[انٽيل 80486DX2]] مائڪرو پروسيسر ڊاءِ تي مٿيون انٽرڪنڪٽ تہون]] "تمام وڏي پيماني جو انضمام" ([[تمام وڏي پيماني جو انضمام|VLSI]]) هڪ اهڙي ترقي آهي جيڪا 1980ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ لکين جي ڀيٽ ۾ سوين هزارن ٽرانزسٽرن سان شروع ٿي. 2023ع تائين وڌ ۾ وڌ [[ٽرانزسٽرن جو انگ]] في چپ 5.3 ٽريلين ٽرانزسٽرن کان به اڳتي وڌندو رهيو. هن وڌيل کثافت حاصل ڪرڻ لاءِ ڪيترين ئي ترقيات جي ضرورت پئي. ٺاهيندڙ ننڍن [[موس فيٽ]] ڊيزائن قاعدن ۽ وڌيڪ صاف [[صاف ڪمرو|تياري سهولتن]] ڏانهن منتقل ٿيا. عمل جي بهتريءَ جو رستو [[انٽرنيشنل ٽيڪنالاجي روڊميپ فار سيمي ڪنڊڪٽرز]] (ITRS) ۾ بيان ڪيو ويو، جنهن جي جاءِ پوءِ [[انٽرنيشنل روڊميپ فار ڊوائيسز اينڊ سسٽمز]] (IRDS) ورتي. [[اليڪٽرانڪ ڊيزائن آٽوميشن|اليڪٽرانڪ ڊيزائن اوزار]] بهتر ٿيا، جنهن سان مناسب وقت ۾ ڊيزائن مڪمل ڪرڻ عملي طور ممڪن ٿيو. وڌيڪ توانائي-ڪارائتي [[سي موس]]، [[اين موس لاجڪ|اين موس]] ۽ [[پي موس لاجڪ|پي موس]] جي جاءِ ورتي، جنهن سان [[توانائي واپرائڻ]] ۾ حد کان وڌيڪ واڌ کان بچاءُ ٿيو. جديد VLSI ڊوائيسن جي پيچيدگي ۽ کثافت اهڙي ٿي وئي جو ماسڪن جي هٿ سان جاچ يا اصل ڊيزائن هٿ سان ڪرڻ ممڪن نه رهيو. ان جي بدران انجنيئر {{Abbr|EDA|Electronic design automation}} اوزار استعمال ڪري گهڻو ڪري [[فنڪشنل تصديق]] جو ڪم ڪن ٿا.<ref>{{cite book |chapter=Engineering for Systems Using Large Scale Integration |title=International Workshop on Managing Requirements Knowledge |date=December 9–11, 1968 |location=San Francisco |page=867 |doi=10.1109/AFIPS.1968.93 |publisher=IEEE Computer Society }}</ref> 1986ع ۾ هڪ-ميگابِٽ [[بي ترتيب رسائي ميموري]] (RAM) چپس متعارف ڪرايا ويا، جن ۾ هڪ ملين کان وڌيڪ ٽرانزسٽر هئا. مائڪرو پروسيسر چپس 1989ع ۾ ملين-ٽرانزسٽر جي حد پار ڪئي، ۽ 2005ع ۾ بلين-ٽرانزسٽر جي حد تائين پهتا.<ref>{{cite web |last1=Clarke |first1=Peter |title=Intel enters billion-transistor processor era |url=https://www.eetimes.com/intel-enters-billion-transistor-processor-era/ |website=EE Times |access-date=May 23, 2022 |date=14 October 2005}}</ref> اهو رجحان گهڻو ڪري بنا رڪاوٽ جاري آهي؛ 2007ع ۾ متعارف ٿيل چپس ۾ ڏهن بلينن جي انگ ۾ ميموري ٽرانزسٽر شامل هئا.<ref>{{cite web |title=Samsung First to Mass Produce 16Gb NAND Flash Memory |url=https://phys.org/news/2007-04-samsung-mass-16gb-nand-memory.html |website=Phys.org |access-date=May 23, 2022 |date=April 30, 2007}}</ref> == ULSI، WSI، SoC ۽ 3D-IC == {{Further|ويفر-پيماني جو انضمام|سسٽم آن اي چپ|ٽي-رخي انٽيگريٽيڊ سرڪٽ}} پيچيدگيءَ ۾ جاري واڌ کي ظاهر ڪرڻ لاءِ اصطلاح ''ULSI'' ("الٽرا-وڏي پيماني جو انضمام") اهڙن چپس لاءِ متعارف ڪرايو ويو، جن ۾ هڪ ملين کان وڌيڪ ٽرانزسٽر هوندا هئا.<ref>{{cite journal |last1=Meindl |first1=J.D. |title=Ultra-large scale integration |journal=IEEE Transactions on Electron Devices |date=November 1984 |volume=31 |issue=11 |pages=1555–1561 |doi=10.1109/T-ED.1984.21752 |bibcode=1984ITED...31.1555M }}</ref> [[ويفر-پيماني جو انضمام]] (WSI) تمام وڏا انٽيگريٽيڊ سرڪٽ ٺاهڻ جي هڪ ٽيڪنڪ آهي، جنهن ۾ هڪ پوري سليڪان ويفر کي هڪ واحد "سپر-چپ" تيار ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. وڏي جسامت کي گهٽ پيڪيجنگ سان ملائي، WSI ڪجهه استعمالن ۾ تمام گهٽ خرچن جو امڪان مهيا ڪيو، خاص طور تي انتهائي متوازي سپر ڪمپيوٽرن ۾. هي اصطلاح پاڻ ''تمام وڏي پيماني جو انضمام'' (VLSI) مان نڪتل هو، جيڪو ان وقت جديد ترين حالت جي نمائندگي ڪندو هو جڏهن WSI ترقي هيٺ هو.<ref>{{cite patent|pubdate=1985|inventor-last1=Shanefield|inventor-first1=Daniel|title=Wafer scale integration|status=patent|country=US|number=4866501}}</ref><ref name=wsi2022>{{cite web | last=Edwards | first=Benj | title=Hungry for AI? New supercomputer contains 16 dinner-plate-size chips | website=Ars Technica | date=2022-11-14 | url=https://arstechnica.com/information-technology/2022/11/hungry-for-ai-new-supercomputer-contains-16-dinner-plate-size-chips/ }}</ref> [[سسٽم آن اي چپ]] (SoC يا SOC) اهڙو انٽيگريٽيڊ سرڪٽ آهي، جنهن ۾ ڪمپيوٽر يا ڪنهن ٻئي سرشتي لاءِ گهربل سڀ جزا هڪ ئي چپ تي شامل هوندا آهن. اهڙي ڊوائيس جي ڊيزائن پيچيده ۽ مهانگي ٿي سگهي ٿي، ۽ جيتوڻيڪ سڀ گهربل جزا هڪ ئي ڊاءِ تي گڏ ڪرڻ سان ڪارڪردگيءَ جا فائدا ملي سگهن ٿا، پر هڪ-ڊاءِ مشين جي لائسنسنگ ۽ ترقيءَ جو خرچ اڃا به الڳ ڊوائيسن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ٿي سگهي ٿو. مناسب لائسنسنگ سان اهي خاميون گهٽ تياري ۽ اسمبلي خرچن ۽ تمام گهٽ بجليءَ جي ضرورت سان متوازن ٿي وڃن ٿيون: ڇاڪاڻ⁠تہ جزن جي وچ وارا سگنل ڊاءِ تي ئي رهندا آهن، تنهن ڪري تمام گهٽ بجلي گهرجي ٿي (ڏسو {{section link|#Packaging}}).<ref>{{cite patent|inventor-last1=Klaas|inventor-first1=Jeff|title=System-on-a-chip|pubdate=2000|status=patent|country=US|number=6816750}}</ref> ان کان علاوه، سگنلن جا ذريعا ۽ منزلون ڊاءِ تي [[حوالو جي مقامي نوعيت|جسماني طور وڌيڪ ويجها]] هوندا آهن، جنهن سان وائرنگ جي ڊيگهه گهٽجي ٿي ۽ تنهن ڪري ساڳئي چپ تي ماڊيولن جي وچ ۾ رابطي مان پيدا ٿيندڙ [[ليٽنسي (انجنيئرنگ)|دير]]، [[ڊيٽا ٽرانسميشن|ٽرانسميشن]] جي بجليءَ جو خرچ ۽ [[فضول گرمي]] گهٽجي ٿي. ان سبب نام نهاد [[نيٽ ورڪ آن اي چپ]] (NoC) ڊوائيسن جي ڳولا شروع ٿي، جيڪي روايتي [[بس (ڪمپيوٽنگ)|بس آرڪيٽيڪچر]] جي بدران ڊجيٽل رابطي جي نيٽ ورڪن تي سسٽم-آن-چپ ڊيزائن جا طريقا لاڳو ڪن ٿا. [[ٽي-رخي انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] (3D-IC) ۾ فعال اليڪٽرانڪ جزن جون ٻه يا وڌيڪ تہون هونديون آهن، جيڪي عمودي ۽ افقي ٻنهي رخن ۾ هڪ واحد سرڪٽ ۾ ضم ڪيون وينديون آهن. تہن جي وچ ۾ رابطي لاءِ آن-ڊاءِ سگنلنگ استعمال ٿئي ٿي، تنهن ڪري بجليءَ جو استعمال برابر الڳ سرڪٽن جي ڀيٽ ۾ گهڻو گهٽ هوندو آهي. ننڍين عمودي تارن جو مناسب استعمال مجموعي وائر ڊيگهه کي نمايان طور گهٽائي سگهي ٿو، جنهن سان تيز عمل ممڪن ٿئي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Topol |first1=A. W. |last2=Tulipe |first2=D. C. La |last3=Shi |first3=L. |last4=Frank |first4=D. J. |last5=Bernstein |first5=K. |last6=Steen |first6=S. E. |last7=Kumar |first7=A. |last8=Singco |first8=G. U. |last9=Young |first9=A. M. |last10=Guarini |first10=K. W. |last11=Ieong |first11=M. |title=Three-dimensional integrated circuits |journal=IBM Journal of Research and Development |date=July 2006 |volume=50 |issue=4.5 |pages=491–506 |doi=10.1147/rd.504.0491 }}</ref> == سليڪان ليبلنگ ۽ گرافيٽي == پيداوار دوران سڃاڻپ کي ممڪن بڻائڻ لاءِ، گهڻن [[سليڪان چپ]]ن جي هڪ ڪنڊ ۾ سيريل نمبر هوندو آهي. ٺاهيندڙ جو لوگو شامل ڪرڻ به عام ڳالهه آهي. جڏهن کان آءِ سي تيار ٿيڻ شروع ٿيا آهن، ڪجهه چپ ڊيزائنرن سليڪان جي مٿاڇري واري ايراضيءَ کي ڳجهي، غير-فعلي تصويرن يا لفظن لاءِ استعمال ڪيو آهي. اهي فني اضافا، جيڪي اڪثر وڏي تفصيل سان ٺاهيا ويندا آهن، ڊيزائنرن جي تخليقيت ظاهر ڪن ٿا ۽ ٻي صورت ۾ خالص عملي جزن ۾ شخصيت جو رنگ شامل ڪن ٿا. انهن کي ڪڏهن ڪڏهن [[چپ آرٽ]]، سليڪان آرٽ، سليڪان گرافيٽي يا سليڪان ڊوڊلنگ چيو ويندو آهي.<ref name="IEEE">{{cite magazine |url=https://spectrum.ieee.org/the-secret-art-of-chip-graffiti |title=The Secret Art of Chip Graffiti |magazine=[[IEEE Spectrum]] |first=H. |last=Goldstein |volume=39 |issue=3 |date=March 2002 |pages=50–55}}</ref> eaktm9waxcm63ob4po9adzji13fr9gv 390412 390411 2026-07-01T20:44:42Z Intisar Ali 8681 /* سليڪان ليبلنگ ۽ گرافيٽي */ 390412 wikitext text/x-wiki {{Short description|سيميڪنڊڪٽر مادّي جي ننڍڙي، هموار ٽڪري تي تيار ڪيل اليڪٽرانڪ سرڪٽ}} [[File:NXP PCF8577C LCD driver with I²C (Colour Corrected).jpg|thumb|[[LCD]] کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[مربوط سرڪٽ]] جي [[ڊائي (مربوط سرڪٽ)|ڊائي]] جي خوردبيني تصوير. [[پن ترتيب]]ون مربوط سرڪٽ جي چوڌاري موجود اونداهن دائرن جي صورت ۾ نظر اچن ٿيون.]] '''مربوط سرڪٽ''' ('''IC''')، جيڪو '''مائڪروچپ''' يا رڳو '''چپ''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، [[اليڪٽرانڪ سرڪٽ]]ن جو هڪ ٺهڪندڙ مجموعو هوندو آهي، جيڪو مختلف [[اليڪٽرانڪ جزا|اليڪٽرانڪ جزن]]، جهڙوڪ [[ٽرانزسٽر]]، [[مزاحم]]، [[ڪيپيسيٽر]] ۽ انهن جي پاڻ ۾ ڳانڍاپن تي مشتمل هوندو آهي.<ref name="chipBasics">{{cite web |url=https://www.asml.com/en/technology/all-about-microchips/microchip-basics |title=The basics of microchips |publisher=[[ASML Holding|ASML]]}}</ref> اهي جزا [[سيميڪنڊڪٽر]] مادّي جي هڪ پتلي ۽ هموار ٽڪري (''چپ'') تي تيار ڪيا ويندا آهن، جيڪا گهڻو ڪري [[سلڪون]] مان ٺهيل هوندي آهي.<ref name="chipBasics"/> مربوط سرڪٽ ڪيترن ئي قسمن جي اليڪٽرانڪ اوزارن، جهڙوڪ [[ڪمپيوٽر]]، [[اسمارٽ فون]] ۽ [[ٽيليويزن]]، جو بنيادي حصو آهن، جتي اهي ڊيٽا جي پروسيسنگ، ڪنٽرول ۽ ذخيريداري جهڙا ڪم سرانجام ڏين ٿا. انهن اوزارن جي ننڍي سائيز، بهتر ڪارڪردگي ۽ گهٽ قيمت ممڪن بڻائي، مربوط سرڪٽن [[اليڪٽرانڪس]] جي شعبي ۾ بنيادي تبديلي آندي آهي. الڳ الڳ جزن مان تيار ڪيل سرڪٽن جي ڀيٽ ۾، مربوط سرڪٽ ڪيترائي ڀيرا ننڍا، وڌيڪ تيز، وڌيڪ توانائي بچائيندڙ ۽ گهٽ خرچ وارا هوندا آهن، جنهن جي نتيجي ۾ انهن تي تمام وڏي تعداد ۾ [[ٽرانزسٽر]] شامل ڪري سگهجن ٿا. وڏي پيماني تي پيداوار جي صلاحيت، اعليٰ ڀروسي جوڳائپ، ۽ [[مربوط سرڪٽ ڊزائن]] جي معياري ۽ ماڊيولر طريقي سبب، الڳ ٽرانزسٽرن تي ٻڌل ڊزائن تيزيءَ سان ختم ٿي ويا. اڄڪلهه تقريباً هر [[اليڪٽرانڪ اوزار]] ۾ مربوط سرڪٽ استعمال ٿين ٿا ۽ انهن جديد ٽيڪنالاجي ۾ انقلاب آندو آهي. [[ڪمپيوٽر پروسيسر]]، [[مائڪرو ڪنٽرولر]]، [[ڊجيٽل سگنل پروسيسر]] ۽ [[گهريلو اوزار]]ن ۾ استعمال ٿيندڙ ايمبيڊڊ پروسيسنگ چپون، پنهنجي ننڍي سائيز، گهٽ قيمت ۽ گهڻ مقصدي استعمال سبب جديد سماج لاءِ بنيادي اهميت رکن ٿيون. [[تمام وڏي پيماني واري مربوطي]] (VLSI)، [[سيميڪنڊڪٽر اوزارن جي تياري]] واري ٽيڪنالاجي ۾ ٿيندڙ ترقي سبب عملي صورت اختيار ڪري سگهي. 1960ع واري ڏهاڪي کان وٺي، چپن جي سائيز، رفتار ۽ گنجائش ۾ غيرمعمولي واڌ آئي آهي، جنهن جو بنيادي سبب اهي فني واڌارا آهن، جن ساڳئي ماپ جي چپ تي وڌيڪ ۽ وڌيڪ ٽرانزسٽر شامل ڪرڻ ممڪن بڻايو. اڄڪلهه هڪ جديد چپ، انسان جي آڱر جي ننهن جيتري ايراضيءَ ۾ اربين ٽرانزسٽر رکي سگهي ٿي. اهي ترقيون، جيڪي تقريباً [[مور جو قانون]] جي پيروي ڪن ٿيون، اڄ جي ڪمپيوٽر چپن کي 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعاتي چپن جي ڀيٽ ۾ لکين ڀيرا وڌيڪ گنجائش ۽ هزارين ڀيرا وڌيڪ رفتار فراهم ڪن ٿيون. مربوط سرڪٽن کي الڳ جزن مان ٺهيل سرڪٽن جي مقابلي ۾ ٽي بنيادي فائدا حاصل آهن: سائيز، قيمت ۽ ڪارڪردگي. انهن جي سائيز ۽ قيمت گهٽ هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سڀئي جزا گڏجي [[فوٽولٿوگرافي]] ذريعي هڪ ئي يونٽ طور تيار ڪيا ويندا آهن، نه ڪي هر [[ٽرانزسٽر]] کي الڳ الڳ جوڙي. ان کان علاوه، پيڪيج ٿيل مربوط سرڪٽ، الڳ سرڪٽن جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ مواد استعمال ڪندا آهن. انهن جي ڪارڪردگي وڌيڪ هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن جزا هڪ ٻئي جي ويجهو هجڻ سبب تمام تيزيءَ سان ڪم ڪن ٿا ۽ نسبتاً گهٽ بجلي استعمال ڪن ٿا. البت، انهن جو بنيادي نقصان اهو آهي ته انهن جي ڊزائن تيار ڪرڻ جي شروعاتي قيمت ۽ ڪارخاني جي تعمير تي ايندڙ سرمائيداري خرچ انتهائي وڌيڪ هوندو آهي. انهيءَ ڪري مربوط سرڪٽ صرف تڏهن تجارتي طور فائديمند ٿيندا آهن، جڏهن وڏي پيماني تي پيداوار جي توقع هجي. == اصطلاح == '''مربوط سرڪٽ''' (IC) جي رسمي تعريف هن ريت ڪئي وئي آهي:<ref>{{cite web |url=http://www.jedec.org/standards-documents/dictionary/terms/integrated-circuit-ic |title=Integrated circuit (IC) |publisher=[[JEDEC]]}}</ref> {{quote|اهڙو سرڪٽ، جنهن جا سڀ يا ڪي سرڪٽي جزا هڪ ٻئي سان اڻٽٽ نموني ڳنڍيل ۽ برقي طور پاڻ ۾ مربوط هجن، اهڙيءَ طرح جو تعمير ۽ واپار جي مقصدن لاءِ ان کي هڪ اڻورهائتو (ناقابلِ تقسيم) يونٽ سمجهيو وڃي.}} سخت فني مفهوم ۾، هي اصطلاح هڪ ئي ٽڪري تي تيار ڪيل سرڪٽ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن کي اصل ۾ '''[[مونولٿڪ مربوط سرڪٽ]]''' چيو ويندو هو. اهڙي سرڪٽ ۾ سڄو سرڪٽ [[سلڪون]] جي هڪ ئي ٽڪري تي تعمير ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite web |title=The first monolithic integrated circuits |url=http://homepages.nildram.co.uk/~wylie/ICs/monolith.htm |quote=Nowadays when people say 'integrated circuit' they usually mean a monolithic IC, where the entire circuit is constructed in a single piece of silicon. |last=Wylie |first=Andrew |year=2009 |access-date=14 March 2011 |archive-date=4 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180504074623/http://homepages.nildram.co.uk/~wylie/ICs/monolith.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite book| last1 = Horowitz| first1 = Paul| last2 = Hill| first2 = Winfield| title = The Art of Electronics| edition = 2nd| year = 1989| publisher = Cambridge University Press| isbn = 978-0-521-37095-0| page = [https://archive.org/details/artofelectronics00horo/page/61 61]| url = https://archive.org/details/artofelectronics00horo/page/61}}</ref> عام استعمال ۾، ''مربوط سرڪٽ'' جي اصطلاح ۾ اهي سرڪٽ پڻ شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي هن سخت تعريف تي پورو نٿا لهن ۽ مختلف ٽيڪنالاجين، جهڙوڪ [[3D مربوط سرڪٽ]]، [[2.5D مربوط سرڪٽ]]، [[گهڻ-چپ ماڊيول]] (MCM)، [[پتلي-فلم ٽرانزسٽر]]، [[ٿلهي-فلم ٽيڪنالاجي]] يا [[هائبرڊ مربوط سرڪٽ]] ذريعي تيار ڪيا ويندا آهن. اصطلاحن ۾ هي فرق خاص طور تي انهن بحثن ۾ اهميت رکي ٿو، جتي اهو جائزو ورتو وڃي ٿو ته [[مور جو قانون]] اڃا تائين لاڳو ٿئي ٿو يا نه. == تاريخ == === پهريان مربوط سرڪٽ === {{Main|مربوط سرڪٽ جي ايجاد}} {{See also|پلينر عمل|پي–اين جنڪشن آئسوليشن|سطحي پاسيويشن}} [[File:Robert Noyce with Motherboard 1959.png|thumb|[[رابرٽ نوئس]] 1959ع ۾ پهريون مونولٿڪ مربوط سرڪٽ ايجاد ڪيو. هي چِپ [[سلڪون]] مان تيار ڪئي وئي هئي.]] [[مربوط سرڪٽ]] (IC) کان اڳ هڪ بنيادي تصور ننڍن سيرامڪ بنيادن (Ceramic Substrates) جي تياري هو، جن کي ''مائڪروماڊيول'' چيو ويندو هو.<ref name=micromodules/> هر مائڪروماڊيول ۾ هڪ ننڍڙو برقي جزو شامل هوندو هو.<ref name=micromodules/> انهن ماڊيولن کي پوءِ پاڻ ۾ ڳنڍي ٻه يا ٽي-رخي ٺوس جال (Grid) جي صورت ۾ ترتيب ڏئي سگهجي پئي. 1957ع ۾ هن خيال کي تمام گهڻو اميد افزا سمجهيو ويو ۽ [[جيڪ ڪلبي]] ان کي [[آمريڪي فوج]] آڏو پيش ڪيو،<ref name="micromodules" /> جنهن جي نتيجي ۾ مختصر عرصي لاءِ ''مائڪروماڊيول پروگرام'' شروع ڪيو ويو، جيڪو 1951ع جي ''پروجيڪٽ ٽِنڪر ٽاءِ'' سان گهڻي حد تائين مشابهت رکندو هو.<ref name=micromodules>{{Cite web|url=http://www.eetimes.com/special/special_issues/millennium/milestones/kilby.html|title=Micromodules: the ultimate package|last=Rostky|first=George|website=EE Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20100107111717/http://www.eetimes.com/special/special_issues/millennium/milestones/kilby.html|archive-date=2010-01-07|access-date=2018-04-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chipsetc.com/the-rca-micromodule.html|title=The RCA Micromodule|website=Vintage Computer Chip Collectibles, Memorabilia & Jewelry|access-date=2018-04-23}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tdCjBQAAQBAJ&q=micromodule&pg=PA392|title=American Microelectronics Data Annual 1964–65|last1=Dummer|first1=G. W. A.|last2=Robertson|first2=J. Mackenzie|date=2014-05-16|publisher=Elsevier|isbn=978-1-4831-8549-1|pages=392–397, 405–406}}</ref> تنهن هوندي به، جيئن جيئن اهو منصوبو اڳتي وڌيو، ڪلبي هڪ مڪمل طور نئون طريقو پيش ڪيو، جيڪو بعد ۾ خود '''مربوط سرڪٽ''' جي صورت اختيار ڪري ويو. نئين طور [[ٽيڪساس انسٽرومينٽس]] ۾ ملازمت اختيار ڪرڻ کان پوءِ، [[جيڪ ڪلبي]] جولاءِ 1958ع ۾ مربوط سرڪٽ بابت پنهنجا شروعاتي خيال قلمبند ڪيا ۽ 12 سيپٽمبر 1958ع تي مربوط سرڪٽ جو پهريون ڪامياب عملي نمونو پيش ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو.<ref name="TIJackBuilt">{{cite web | title=The Chip That Jack Built Changed the World | publisher=Texas Instruments | date=1997-09-09 | url=http://www.ti.com/corp/docs/kilbyctr/jackbuilt.shtml | archive-url=https://web.archive.org/web/20000418135808/http://www.ti.com/corp/docs/kilbyctr/jackbuilt.shtml | archive-date=2000-04-18 | url-status=unfit}}</ref> 6 فيبروري 1959ع تي داخل ڪيل پنهنجي پيٽنٽ درخواست ۾،<ref>{{cite patent |inventor-last=Kilby |inventor-first=Jack S. |title=Miniaturized Electronic Circuits |country=US |status=Patent|number=3138743 |fdate=6 February 1959 |pubdate=23 June 1964}}</ref> ڪلبي پنهنجي نئين ايجاد کي ''"سيميڪنڊڪٽر مادي جو اهڙو جسم، جنهن ۾ برقي سرڪٽ جا سڀئي جزا مڪمل طور تي پاڻ ۾ مربوط هجن"'' طور بيان ڪيو.<ref>{{cite book| last = Winston| first = Brian| title = Media Technology and Society: A History: From the Telegraph to the Internet| url = https://books.google.com/books?id=gfeCXlElJTwC&pg=PA221| year = 1998| publisher = Routledge| isbn = 978-0-415-14230-4| page = 221 }}</ref> هن نئين ايجاد جو پهريون گراهڪ [[آمريڪي هوائي فوج]] هئي.<ref>{{cite web|url=https://www.ti.com/corp/docs/company/history/timeline/defense/1960/docs/61-first_ic.htm |title=Texas Instruments – 1961 First IC-based computer |publisher=Texas Instruments |access-date=2012-08-13}}</ref> مربوط سرڪٽ جي ايجاد ۾ پنهنجي حصي جي اعتراف طور ڪلبي کي سال 2000ع جو [[طبعيات جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref>{{cite web | title=The Nobel Prize in Physics 2000 | website=Nobel Prize | date=2000-10-10 | url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2000/press-release/}}</ref> تنهن هوندي به، ڪلبي جي ايجاد حقيقي '''مونولٿڪ مربوط سرڪٽ''' نه هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ ٻاهرين سون جي تارن ذريعي ڳانڍاپا (انٽرڪنيڪشنز) استعمال ڪيا ويا هئا، جنهن سبب وڏي پيماني تي پيداوار عملي طور ممڪن نه هئي.<ref name="nasa">{{cite web |title=Integrated circuits |url=https://www.hq.nasa.gov/alsj/ic-pg3.html |website=[[NASA]] |access-date=13 August 2019}}</ref> تقريباً ڇهن مهينن کان پوءِ [[رابرٽ نوئس]]، جيڪو [[فيئرچائلڊ سيميڪنڊڪٽر]] سان لاڳاپيل هو، پهريون عملي '''مونولٿڪ مربوط سرڪٽ چِپ''' تيار ڪيو.<ref name="computerhistory1959">{{cite web |title=1959: Practical Monolithic Integrated Circuit Concept Patented |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/practical-monolithic-integrated-circuit-concept-patented/ |website=[[Computer History Museum]] |access-date=13 August 2019}}</ref><ref name="nasa"/> رابرٽ نوئس جي مونولٿڪ مربوط سرڪٽ چِپ جي تياري ڪيترين ئي اهم ايجادن جي نتيجي ۾ ممڪن ٿي. انهن ۾ [[جين هورني]] جو [[پلينر عمل]] ۽ [[ڪرٽ ليهوويڪ]] جو [[پي–اين جنڪشن آئسوليشن]] شامل هئا. هورني جي ايجاد پاڻ به [[ڪارل فروش]] ۽ [[لنڪن ڊيرڪ]] جي سلڪون ڊاءِ آڪسائيڊ ماسڪنگ، سطحي تحفظ ۽ پاسيويشن بابت تحقيق،<ref name="patents.google.com">{{Cite patent|number=US2802760A|title=Oxidation of semiconductive surfaces for controlled diffusion|gdate=1957-08-13|invent1=Lincoln|invent2=Frosch|inventor1-first=Derick|inventor2-first=Carl J.|url=https://patents.google.com/patent/US2802760A}}</ref><ref name="iopscience.iop.org">{{cite journal |last1=Frosch |first1=C. J. |last2=Derick |first2=L |title=Surface Protection and Selective Masking during Diffusion in Silicon |journal=Journal of the Electrochemical Society |date=1957 |volume=104 |issue=9 |pages=547 |doi=10.1149/1.2428650 }}</ref><ref name="Lojek1202">{{cite book |last1=Lojek |first1=Bo |title=History of Semiconductor Engineering |date=2007 |publisher=[[Springer Science & Business Media]] |isbn=9783540342588 |page=120}}</ref> ۽ [[چارلس ايس فلر]]، [[جي. اي. ڊٽزنبرگر]] ۽ ٻين محققن جي سلڪون ۾ نجاستن جي ڦهلاء بابت ڪيل ڪم تي ٻڌل هئي.<ref>{{cite journal |last1=Fuller |first1=C. S. |last2=Ditzenberger |first2=J. A. |title=Diffusion of Lithium into Germanium and Silicon |journal=Physical Review |date=July 1953 |volume=91 |issue=1 |pages=193 |doi=10.1103/PhysRev.91.193 |bibcode=1953PhRv...91..193F }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Fuller |first1=C. S. |last2=Struthers |first2=J. D. |last3=Ditzenberger |first3=J. A. |last4=Wolfstirn |first4=K. B. |title=Diffusivity and Solubility of Copper in Germanium |journal=Physical Review |date=15 March 1954 |volume=93 |issue=6 |pages=1182–1189 |doi=10.1103/PhysRev.93.1182 |bibcode=1954PhRv...93.1182F }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Fuller |first1=C. S. |last2=Ditzenberger |first2=J. A. |title=Diffusion of Donor and Acceptor Elements in Silicon |journal=Journal of Applied Physics |date=May 1956 |volume=27 |issue=5 |pages=544–553 |doi=10.1063/1.1722419 |bibcode=1956JAP....27..544F }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Fuller |first1=C.S. |last2=Whelan |first2=J.M. |title=Diffusion, solubility, and electrical behavior of copper in gallium arsenide |journal=Journal of Physics and Chemistry of Solids |date=August 1958 |volume=6 |issue=2–3 |pages=173–177 |doi=10.1016/0022-3697(58)90091-X |bibcode=1958JPCS....6..173F }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Miller |first1=R. C. |last2=Savage |first2=A. |title=Diffusion of Aluminum in Single Crystal Silicon |journal=Journal of Applied Physics |date=December 1956 |volume=27 |issue=12 |pages=1430–1432 |doi=10.1063/1.1722283 |bibcode=1956JAP....27.1430M }}</ref> ڪلبي جي جرمينيم تي ٻڌل ڊزائن جي ابتڙ، نوئس جو ڊزائن [[سلڪون]] تي ٻڌل هو ۽ ان ۾ جين هورني جي پلينر عمل کي استعمال ڪيو ويو، جنهن سان چِپ جي اندر قابلِ اعتماد ايلومينيم برقي ڳانڍاپا ٺاهڻ ممڪن بڻيا. اڄڪلهه جا جديد مربوط سرڪٽ بنيادي طور نوئس جي مونولٿڪ ڊزائن تي ٻڌل آهن،<ref name="computerhistory1959"/><ref name="nasa"/> نه ته ڪلبي جي شروعاتي نموني تي. 1961ع کان 1965ع تائين [[ناسا]] جو [[اپولو پروگرام]] مربوط سرڪٽن جو دنيا ۾ سڀ کان وڏو واحد صارف هو.<ref name="eldon">{{cite book | last=Hall | first=Eldon C. | title=Journey to the Moon: The History of the Apollo Guidance Computer | publisher=American Institute of Aeronautics and Astronautics | series=Library of Flight | year=1996 | isbn=978-1-56347-185-8 | url=https://books.google.com/books?id=G8Dml1x55r0C | access-date=2023-10-05 | pages=18–19}}</ref> === ٽي ٽي ايل مربوط سرڪٽ === {{Main|ٽرانزسٽر–ٽرانزسٽر لاجڪ}} [[ٽرانزسٽر–ٽرانزسٽر لاجڪ]] (TTL) 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[جيمس ايل. بيوئي]] پاران [[ٽي آر ڊبليو انڪارپوريٽيڊ]] (TRW Inc.) ۾ ترقي ڏني وئي. 1970ع واري ڏهاڪي کان وٺي 1980ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين، TTL [[ڊجيٽل اليڪٽرانڪس|ڊجيٽل]] مربوط سرڪٽن جي غالب ٽيڪنالاجي بڻجي وئي.<ref>{{cite web |title=Computer Pioneers – James L. Buie |url=https://history.computer.org/pioneers/buie.html |website=[[IEEE Computer Society]] |access-date=25 May 2020}}</ref> [[File:Dov Frohman.jpg|thumb|[[ڊوو فروهمن]]، اسرائيلي برقي انجنيئر، جنهن 1969ع کان 1971ع جي وچ ۾ [[اي پي روم]] (EPROM) تيار ڪئي.]] ننڍن ڪمپيوٽرن ([[مني ڪمپيوٽر]]ن) ۽ [[مين فريم ڪمپيوٽر]]ن جي [[مرڪزي پروسيسنگ يونٽ]] (CPU) جي تعمير لاءِ درجنين TTL مربوط سرڪٽ استعمال ڪرڻ معياري طريقو هو. [[ڪمپيوٽر]]، جهڙوڪ [[آئي بي ايم 360]] مين فريم، [[پي ڊي پي-11]] مني ڪمپيوٽر ۽ ڊيسڪ ٽاپ [[ڊيٽاپائنٽ 2200]]، [[بائي پولر جنڪشن ٽرانزسٽر|بائي پولر]] مربوط سرڪٽن مان تيار ڪيا ويندا هئا،<ref name="tmx_shirriff" /> جيڪي يا ته TTL تي ٻڌل هوندا هئا يا وڌيڪ تيز [[ايميٽر-ڪپلڊ لاجڪ]] (ECL) استعمال ڪندا هئا. === موس مربوط سرڪٽ === {{Further|موسفيٽ جا استعمال#موس مربوط سرڪٽ}} {{See also|سيميڪنڊڪٽر پيماني جي مثالن جي فهرست|مخلوط-سگنل مربوط سرڪٽ|مور جو قانون|ٽن-رخي مربوط سرڪٽ|ٽرانزسٽر ڳڻپ|تمام وڏي پيماني واري مربوطي}} جديد [[مربوط سرڪٽ]] (IC) [[موسفيٽ|ڌاتو–آڪسائيڊ–سيميڪنڊڪٽر فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر]] (MOSFET) تي ٻڌل هوندا آهن، جنهن سان [[موس مربوط سرڪٽ]] (MOS IC) ٺهندا آهن.<ref name="Kuo">{{cite journal |last1=Kuo |first1=Yue |title=Thin Film Transistor Technology—Past, Present, and Future |journal=The Electrochemical Society Interface |date=1 January 2013 |volume=22 |issue=1 |pages=55–61 |doi=10.1149/2.F06131if |bibcode=2013ECSIn..22a..55K |url=https://www.electrochem.org/dl/interface/spr/spr13/spr13_p055_061.pdf }}</ref> موسفيٽ 1955ع کان 1960ع جي وچ ۾ [[بيل ليبز]] ۾ ترقي ڏنو ويو،<ref name="patents.google.com"/><ref>{{cite journal |last1=Huff |first1=Howard |last2=Riordan |first2=Michael |title=Frosch and Derick: Fifty Years Later (Foreword) |journal=The Electrochemical Society Interface |date=September 2007 |volume=16 |issue=3 |pages=29 |doi=10.1149/2.F02073IF }}</ref><ref name="iopscience.iop.org"/><ref>{{cite book |last1=Kahng |first1=D. |title=Semiconductor Devices: Pioneering Papers |chapter=Silicon-Silicon Dioxide Surface Device |date=1991 |pages=583–596 |doi=10.1142/9789814503464_0076 |isbn=978-981-02-0209-5 }}</ref><ref>{{Cite book |last=Lojek |first=Bo |title=History of Semiconductor Engineering |date=2007 |publisher=Springer |isbn=978-3-540-34258-8 |location=Berlin, Heidelberg |page=321}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Ligenza |first1=J.R. |last2=Spitzer |first2=W.G. |title=The mechanisms for silicon oxidation in steam and oxygen |journal=Journal of Physics and Chemistry of Solids |date=July 1960 |volume=14 |pages=131–136 |doi=10.1016/0022-3697(60)90219-5 |bibcode=1960JPCS...14..131L }}</ref><ref name="Lojek1202"/> جنهن سان وڌيڪ [[تمام وڏي پيماني واري مربوطي|گهڻي ڪثافت]] وارا مربوط سرڪٽ ٺاهڻ ممڪن ٿيا.<ref name="computerhistory-transistor">{{cite web |title=Who Invented the Transistor? |last=Laws |first=David |url=https://www.computerhistory.org/atchm/who-invented-the-transistor/ |website=[[Computer History Museum]] |date=4 December 2013 }}</ref> [[بائي پولر جنڪشن ٽرانزسٽر|بائي پولر ٽرانزسٽر]]ن جي ابتڙ، جن ۾ [[پي–اين جنڪشن آئسوليشن]] لاءِ اضافي مرحلا گهربل هوندا هئا، موسفيٽس کي اهڙن اضافي قدمن کان سواءِ آساني سان هڪ ٻئي کان الڳ ڪري سگهجي پيو.<ref name="Bassett53">{{cite book |last1=Bassett |first1=Ross Knox |title=To the Digital Age: Research Labs, Start-up Companies, and the Rise of MOS Technology |date=2002 |publisher=[[Johns Hopkins University Press]] |isbn=978-0-8018-6809-2 |pages=53–4 |url=https://books.google.com/books?id=Qge1DUt7qDUC&pg=PA53}}</ref> مربوط سرڪٽن لاءِ هن فائدي کي 1961ع ۾ پهريون ڀيرو [[ڊاون ڪاهنگ]] اجاگر ڪيو.<ref name="Bassett22">{{cite book |last1=Bassett |first1=Ross Knox |title=To the Digital Age: Research Labs, Start-up Companies, and the Rise of MOS Technology |date=2007 |publisher=[[Johns Hopkins University Press]] |isbn=9780801886393 |pages=22–25 |url=https://books.google.com/books?id=UUbB3d2UnaAC&pg=PA22}}</ref> [[آئي اي اي اي سنگ ميلن جي فهرست]] ۾ 1958ع جو ڪلبي جو پهريون مربوط سرڪٽ،<ref>{{cite web |url=https://www.ieeeghn.org/wiki/index.php/Milestones:First_Semiconductor_Integrated_Circuit_%28IC%29,_1958 |title=Milestones:First Semiconductor Integrated Circuit (IC), 1958 |work=IEEE Global History Network |publisher=IEEE |access-date=3 August 2011}}</ref> 1959ع ۾ هورني جو [[پلينر عمل]] ۽ نوئس جو پلينر مربوط سرڪٽ شامل آهن.<ref>{{Cite web|url=https://ethw.org/Milestones:List_of_IEEE_Milestones|title=Milestones:List of IEEE Milestones |website=Engineering and Technology History Wiki|date=9 December 2020 }}</ref> تيار ڪيل سڀ کان پهريون تجرباتي موس مربوط سرڪٽ 16 ٽرانزسٽرن واري چِپ هئي، جيڪا 1962ع ۾ [[آر سي اي ڪارپوريشن|آر سي اي]] ۾ فريڊ هائيمَن ۽ اسٽيون هوفسٽين تيار ڪئي.<ref name="computerhistory-digital">{{cite web |title=Tortoise of Transistors Wins the Race – CHM Revolution |url=https://www.computerhistory.org/revolution/digital-logic/12/279 |website=[[Computer History Museum]] |access-date=22 July 2019}}</ref> بعد ۾ [[جنرل مائڪرو اليڪٽرانڪس]] 1964ع ۾ پهريون تجارتي موس مربوط سرڪٽ متعارف ڪرايو،<ref name="computerhistory1964">{{cite web|url=https://www.computerhistory.org/semiconductor/timeline/1964-Commecial.html|title=1964 – First Commercial MOS IC Introduced|website=[[Computer History Museum]]}}</ref> جيڪو 120 ٽرانزسٽرن تي ٻڌل [[شفٽ رجسٽر]] هو ۽ رابرٽ نارمن تيار ڪيو هو.<ref name="computerhistory-digital"/> 1964ع تائين موس چِپن ۾ [[ٽرانزسٽر ڪثافت]] وڌيڪ ۽ پيداوار جي قيمت [[بائي پولر جنڪشن ٽرانزسٽر|بائي پولر]] چِپن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ٿي چڪي هئي. [[مور جو قانون]] مطابق موس چِپن جي پيچيدگي وڌيڪ وڌندي رهي، جنهن جي نتيجي ۾ 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين هڪ ئي موس چِپ تي سوين [[ٽرانزسٽر]]ن سان [[وڏي پيماني واري مربوطي]] (LSI) ممڪن ٿي.<ref name="ieee">{{cite journal |last1=Shirriff |first1=Ken |title=The surprising story of the first microprocessors |journal=IEEE Spectrum |date=September 2016 |volume=53 |issue=9 |pages=48–54 |doi=10.1109/MSPEC.2016.7551353 }}</ref> {{anchor|The self-aligned gate}} 1967ع ۾ [[بيل ليبز]] ۾ رابرٽ ڪروِن، [[ڊونلڊ ايل. ڪلائن|ڊونلڊ ڪلائن]] ۽ جان ساريس طرفان [[سيلف-الائنڊ گيٽ]] (سلڪون-گيٽ) موسفيٽ جي ترقي کان پوءِ،<ref>{{cite web |title=1968: Silicon Gate Technology Developed for ICs |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/silicon-gate-technology-developed-for-ics/ |website=[[Computer History Museum]] |access-date=22 July 2019}}</ref> [[سيلف-الائنڊ گيٽ]]ن سان پهرين [[سلڪون-گيٽ]] موس مربوط سرڪٽ ٽيڪنالاجي 1968ع ۾ [[فيئرچائلڊ سيميڪنڊڪٽر]] ۾ [[فيڊريڪو فيگن]] تيار ڪئي، جيڪا سڀني جديد [[سي موس]] مربوط سرڪٽن جو بنياد بڻجي.<ref>{{cite web |title=1968: Silicon Gate Technology Developed for ICs |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/silicon-gate-technology-developed-for-ics/ |website=The Silicon Engine |publisher=[[Computer History Museum]] |access-date=13 October 2019}}</ref> [[ڪمپيوٽنگ]] ۾ موس LSI چِپن جو استعمال پهرين [[مائڪرو پروسيسر]]ن جو بنياد بڻيو، ڇاڪاڻ⁠تہ انجنيئرن محسوس ڪرڻ شروع ڪيو ته مڪمل [[ڪمپيوٽر پروسيسر]] کي هڪ ئي موس LSI چِپ تي رکي سگهجي ٿو. انهيءَ سان 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين مائڪرو پروسيسر ۽ [[مائڪرو ڪنٽرولر]] جي ايجادن جو رستو کليو.<ref name="ieee"/> 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ موس مربوط سرڪٽ ٽيڪنالاجي هڪ چِپ تي 10,000 کان وڌيڪ ٽرانزسٽرن واري [[تمام وڏي پيماني واري مربوطي]] (VLSI) کي ممڪن بڻايو.<ref>{{cite journal |last1=Hittinger |first1=William C. |title=Metal–Oxide–Semiconductor Technology |journal=Scientific American |date=1973 |volume=229 |issue=2 |pages=48–59 |jstor=24923169 |doi=10.1038/scientificamerican0873-48 |bibcode=1973SciAm.229b..48H }}</ref> شروعات ۾ موس تي ٻڌل ڪمپيوٽر صرف انهن حالتن ۾ مناسب سمجهيا ويندا هئا، جتي تمام گهڻي ڪثافت گهربل هجي، جهڙوڪ [[فضائي صنعت]] ۽ [[پاڪيٽ ڪيلڪيوليٽر]]. مڪمل طور تي TTL مان ٺهيل ڪمپيوٽر، جهڙوڪ 1970ع جو [[ڊيٽاپائنٽ 2200]]، 1980ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين هڪ-چِپ موس مائڪرو پروسيسرن، جهڙوڪ 1972ع جي [[انٽيل 8008]]، جي ڀيٽ ۾ تمام تيز ۽ وڌيڪ طاقتور هئا.<ref name="tmx_shirriff">{{cite web | title=The Texas Instruments TMX 1795: the (almost) first, forgotten microprocessor | website=Ken Shirriff's blog | date=1970-10-25 | url=https://www.righto.com/2015/05/the-texas-instruments-tmx-1795-first.html }}</ref> مربوط سرڪٽ ٽيڪنالاجي ۾ واڌ، خاص طور [[سيميڪنڊڪٽر ڊوائيس جي تياري|ننڍن نقشوي جزن]] ۽ وڏين چِپن، مربوط سرڪٽ ۾ [[موس ٽرانزسٽر]]ن جي [[ٽرانزسٽر ڳڻپ|تعداد]] کي هر ٻن سالن ۾ ٻيڻو ڪرڻ ممڪن بڻايو. هن رجحان کي [[مور جو قانون]] چيو ويندو آهي. مور شروع ۾ چيو هو ته اهو تعداد هر سال ٻيڻو ٿيندو، پر 1975ع ۾ هن پنهنجي دعويٰ کي هر ٻن سالن تائين تبديل ڪيو.<ref>{{Cite web|url=https://www.cnet.com/news/moores-law-to-roll-on-for-another-decade/|title=Moore's Law to roll on for another decade|last=Kanellos|first=Michael|website=CNET|date=February 11, 2003}}</ref> هن وڌندڙ گنجائش کي قيمت گهٽائڻ ۽ ڪارڪردگي وڌائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو. عام طور، جيئن جيئن نقشوي جزن جي ماپ گهٽجي ٿي، مربوط سرڪٽ جي لڳ ڀڳ هر ڪارڪردگي بهتر ٿيندي آهي. هر ٽرانزسٽر جي قيمت ۽ هر ٽرانزسٽر جي [[گهٽ-توانائي اليڪٽرانڪس|سوئچنگ توانائي جو استعمال]] گهٽجي ويندو آهي، جڏهن ته [[ڪمپيوٽر يادگيري|يادگيري جي گنجائش]] ۽ [[ڪلاڪ رفتار|رفتار]] وڌي ويندي آهي. اهي لاڳاپا [[ڊينارڊ اسڪيلنگ]]، يعني [[موسفيٽ اسڪيلنگ]]، ذريعي بيان ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite news |last1=Davari |first1=Bijan |first2=Robert H. |last2=Dennard |first3=Ghavam G. |last3=Shahidi |title=CMOS scaling for high performance and low power-the next ten years |journal=Proceedings of the IEEE |volume=83 |issue=4 |year=1995 |pages=595–606 |url=http://www.cisl.columbia.edu/courses/spring-2002/ee6930/papers/high_perform_scaling.pdf |archive-date=5 January 2017 |access-date=13 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170105235836/http://www.cisl.columbia.edu/courses/spring-2002/ee6930/papers/high_perform_scaling.pdf |url-status=dead }}</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ رفتار، گنجائش ۽ توانائي جي استعمال ۾ بهتري آخري استعمال ڪندڙ کي واضح طور محسوس ٿيندي آهي، تنهنڪري ٺاهيندڙ ڪمپنين ۾ وڌيڪ باريڪ هندسي جوڙجڪون استعمال ڪرڻ لاءِ سخت مقابلو رهيو آهي. سالن دوران ٽرانزسٽرن جي ماپ 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ڏهن کان وڌيڪ [[مائڪرون]]ن مان گهٽجي 2017ع ۾ 10 [[نينو ميٽر]] تائين پهتي،<ref>{{Cite web|url=https://news.samsung.com/global/qualcomm-and-samsung-collaborate-on-10nm-process-technology-for-the-latest-snapdragon-835-mobile-processor|title=Qualcomm and Samsung Collaborate on 10nm Process Technology for the Latest Snapdragon 835 Mobile Processor|website=Samsung Newsroom|access-date=2017-02-11}}</ref> جنهن سان في يونٽ ايراضيءَ ۾ ٽرانزسٽرن جي تعداد ۾ لڳ ڀڳ هڪ ملين ڀيرا واڌ آئي. 2016ع تائين عام چِپن جي ايراضي ڪجهه چورس [[ملي ميٽر]]ن کان لڳ ڀڳ 600&nbsp;mm² تائين هئي، ۽ هر چورس ملي ميٽر ۾ 25 ملين تائين [[ٽرانزسٽر]] شامل ٿي سگهندا هئا.<ref name=Pascal>{{cite web |url=https://devblogs.nvidia.com/parallelforall/inside-pascal/ |title=Inside Pascal: NVIDIA's Newest Computing Platform|date=2016-04-05|publisher=Nvidia}} 15,300,000,000 transistors in 610 mm².</ref> نقشوي جزن جي متوقع گهٽتائي ۽ لاڳاپيل شعبن ۾ گهربل ترقي بابت ڪيترن سالن تائين [[سيميڪنڊڪٽرن لاءِ بين الاقوامي ٽيڪنالاجي روڊ ميپ]] (ITRS) اڳڪٿي ڪندو رهيو. آخري ITRS 2016ع ۾ جاري ٿيو، ۽ هاڻي ان جي جاءِ [[ڊوائيسن ۽ نظامن لاءِ بين الاقوامي روڊ ميپ]] وٺي رهيو آهي.<ref>{{cite web |title=International Roadmap for Devices and Systems |publisher=IEEE |year=2016 |url=https://rebootingcomputing.ieee.org/images/files/pdf/rc_irds.pdf}}</ref> شروعات ۾ مربوط سرڪٽ صرف اليڪٽرانڪ ڊوائيس هئا. مربوط سرڪٽن جي ڪاميابي سبب ٻين ٽيڪنالاجين کي پڻ انهن سان گڏ مربوط ڪرڻ جون ڪوششون شروع ٿيون، ته جيئن ننڍي سائيز ۽ گهٽ قيمت جا ساڳيا فائدا حاصل ڪري سگهجن. انهن ٽيڪنالاجين ۾ ميڪانيڪي ڊوائيس، نظريات ۽ سينسر شامل آهن. * [[چارج-ڪپلڊ ڊوائيس]] ۽ ان سان ويجهڙائي رکندڙ [[فعال-پڪسل سينسر]] اهڙيون چِپون آهن جيڪي [[روشني]] لاءِ حساس هونديون آهن. انهن سائنسي، طبي ۽ صارفين جي استعمال ۾ [[فوٽوگرافي فلم]] جي جاءِ وڏي حد تائين والاري ورتي آهي. هر سال اهڙيون اربين ڊوائيسون موبائل فونن، ٽيبليٽن ۽ ڊجيٽل ڪيمرائن جهڙين شين ۾ استعمال لاءِ تيار ڪيون وڃن ٿيون. مربوط سرڪٽن جي هن ذيلي شعبي کي 2009ع ۾ [[طبيعات جو نوبل انعام]] مليو.<ref name=CcdNobel>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 2009 | url = https://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2009/index.html | publisher = Nobel Foundation | date = 2009-10-06 | access-date = 2009-10-06}}.</ref> * بجلي سان هلندڙ تمام ننڍا ميڪانيڪي اوزار پڻ چِپن تي مربوط ڪري سگهجن ٿا، جنهن کي [[خرد برقي-ميڪانيڪي نظام]] (MEMS) چيو وڃي ٿو. هي ڊوائيس 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ تيار ڪيا ويا<ref>{{cite conference |title=A decade of MEMS and its future |last=Fujita |first=H. |conference=Tenth Annual International Workshop on Micro Electro Mechanical Systems |year=1997 |doi=10.1109/MEMSYS.1997.581729 }}</ref> ۽ اڄ مختلف تجارتي ۽ فوجي استعمالن ۾ ڪم اچن ٿا. انهن جا مثال [[ڊي ايل پي پروجيڪٽر]]، [[انڪجيٽ پرنٽر]]، [[ايڪسيليروميٽر]] ۽ [[ميمز جائيروسڪوپ]] آهن، جيڪي گاڏين جي [[ايئر بيگ]] کي فعال ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. * 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان وٺي سلڪون چِپن ۾ نظرياتي ڪارڪردگي ([[نظرياتي ڪمپيوٽنگ]]) کي مربوط ڪرڻ تي علمي تحقيق ۽ صنعت ٻنهي ۾ سرگرمي سان ڪم ٿي رهيو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ سلڪون تي ٻڌل مربوط نظرياتي ٽرانسيور ڪاميابي سان تجارتي طور تيار ڪيا ويا آهن. اهي نظرياتي اوزارن (ماڊيوليٽر، ڊٽيڪٽر ۽ رُوٽنگ) کي CMOS تي ٻڌل اليڪٽرانڪس سان گڏ ڪن ٿا.<ref>{{cite journal|last = Narasimha |first=A. |title = A 40-Gb/s QSFP optoelectronic transceiver in a 0.13 µm CMOS silicon-on-insulator technology|year = 2008|journal = Proceedings of the Optical Fiber Communication Conference (OFC)|page = OMK7|url=http://www.opticsinfobase.org/abstract.cfm?URI=OFC-2008-OMK7|display-authors=etal}}</ref> [[فوٹونڪ مربوط سرڪٽ]] پڻ تيار ڪيا پيا وڃن، جهڙوڪ [[لائيٽيليجنس]] جو PACE (فوٽونڪ ارٿميٽڪ ڪمپيوٽنگ انجن)، جيڪو [[فوٹونڪس]] نالي اڀرندڙ شعبي تي ٻڌل آهي.<ref>{{cite web | url=https://physicsworld.com/a/optical-chipmaker-focuses-on-high-performance-computing/ | title=Optical chipmaker focuses on high-performance computing | date=7 April 2022 }}</ref> * مربوط سرڪٽ [[سينسر]]ن جي استعمال لاءِ [[طبي امپلانٽ]] ۽ ٻين [[حياتي-اليڪٽرانڪس|حياتي-اليڪٽرانڪ]] ڊوائيسن ۾ پڻ تيار ڪيا پيا وڃن.<ref name=Birkholz2015>{{cite journal | url = https://www.researchgate.net/publication/282052331 | title = Technology modules from micro- and nano-electronics for the life sciences | journal = WIREs Nanomedicine and Nanobiotechnology | volume = 8 |issue=3 | pages = 355–377 | year = 2016 | doi = 10.1002/wnan.1367 |pmid=26391194 | last1 = Birkholz | first1 = M. | last2 = Mai | first2 = A. | last3 = Wenger | first3 = C. | last4 = Meliani | first4 = C. | last5 = Scholz | first5 = R. }}</ref> اهڙن حياتياتي ماحولن ۾ ظاهر ٿيل سيميڪنڊڪٽر مواد کي [[زنگ لڳڻ]] يا [[حياتي تنزلي]] کان بچائڻ لاءِ خاص بندش واريون ٽيڪنالاجيون استعمال ڪرڻيون پونديون آهن.<ref name="Graham2011">{{cite journal | title = Commercialisation of CMOS Integrated Circuit Technology in Multi-Electrode Arrays for Neuroscience and Cell-Based Biosensors | journal = Sensors | volume = 11 |issue=5 | pages = 4943–4971 | year = 2011 | doi = 10.3390/s110504943 |pmid=22163884 |pmc=3231360 | last1 = Graham | first1 = Anthony H. D. | last2 = Robbins | first2 = Jon | last3 = Bowen | first3 = Chris R. | last4 = Taylor | first4 = John | bibcode = 2011Senso..11.4943G | doi-access = free }}</ref> 2018ع مطابق، تقريباً سڀئي [[ٽرانزسٽر]] [[موسفيٽ]] هوندا آهن، جيڪي سلڪون جي هڪ چِپ جي هڪ پاسي، هموار ٻه-رخي [[پلينر عمل]] ذريعي، هڪ ئي پرت ۾ تيار ڪيا ويندا آهن. محققن ڪيترن ئي اميدوار متبادل طريقن جا نمونا تيار ڪيا آهن، جهڙوڪ: * [[ٽن-رخي مربوط سرڪٽ]] (3DIC) ٺاهڻ لاءِ ٽرانزسٽرن جون گهڻيون پرتون هڪ ٻئي مٿان رکڻ جا مختلف طريقا، جهڙوڪ [[ٿرو-سلڪون وِيا]]، "مونولٿڪ 3D"، اسٽيڪ ٿيل وائر بانڊنگ ۽ ٻيا طريقا.<ref>{{cite web |last=Or-Bach |first=Zvi |date=December 23, 2013 |url=http://semimd.com/blog/2013/12/23/why-soi-is-the-future-technology-of-semiconductors/ |title=Why SOI is the Future Technology of Semiconductors |website=Semiconductor Manufacturing & Design Community |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129104851/http://semimd.com/blog/2013/12/23/why-soi-is-the-future-technology-of-semiconductors/ |archive-date=29 November 2014 |url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web | title=Samsung's Eight-Stack Flash Shows up in Apple's iPhone 4 | website=Siliconica | date=2010-09-13 | url=https://sst.semiconductor-digest.com/chipworks_real_chips_blog/2010/09/13/samsungs-eight-stack-flash-shows-up-in-apples-iphone-4/}}</ref> * ٻين موادن مان ٺهيل ٽرانزسٽر، جهڙوڪ [[گرافين ٽرانزسٽر]]، [[موليبڊينائيٽ ٽرانزسٽر]]، [[ڪاربان نينوٽيوب فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر]]، [[گيليم نائٽرائيڊ ٽرانزسٽر]]، [[نانووائر اليڪٽرانڪ ڊوائيس]] ۽ [[نامياتي فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر]] وغيره. * سلڪون جي ننڍڙي گولي جي پوري سطح تي ٽرانزسٽر تيار ڪرڻ.<ref>{{cite journal|url=http://www.natureinterface.com/e/ni07/P058-059/|title=Spherical semiconductor radio temperature sensor|journal=Nature Interface|year=2002|pages=58–59|volume=7|author=Yamatake Corporation|archive-url=https://web.archive.org/web/20090107144008/http://www.natureinterface.com/e/ni07/P058-059/|archive-date=7 January 2009}}</ref><ref>{{cite web|last=Takeda|first=Nobuo|title=MEMS applications of Ball Semiconductor Technology|url=http://asia.stanford.edu/events/spring01/slides/takedaslides.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20150101122744/http://asia.stanford.edu/events/spring01/slides/takedaslides.pdf|archive-date=2015-01-01}}</ref> * بنيادي سطح ۾ تبديليون، جيئن [[لچڪدار ٽرانزسٽر]] تيار ڪري [[لچڪدار ڊسپلي]] يا ٻين [[لچڪدار اليڪٽرانڪس]] لاءِ استعمال، جيڪو مستقبل ۾ [[رول-اوَي ڪمپيوٽر]] جو سبب بڻجي سگهي ٿو. ٽرانزسٽرن کي وڌيڪ ننڍو بڻائڻ جيئن جيئن ڏکيو ٿيندو پيو وڃي، تيئن ڪمپنيون ڪارڪردگي وڌائڻ ۽ سائيز گهٽائڻ لاءِ [[گهڻ-چِپ ماڊيول]]، [[چپليٽ]]، [[ٽن-رخي مربوط سرڪٽ]]، [[پيڪيج آن پيڪيج]]، [[وڏي بينڊوڊٿ يادگيري]] ۽ [[ٿرو-سلڪون وِيا]] سان گڏ چِپن کي هڪ ٻئي مٿان رکڻ واريون ٽيڪنالاجيون استعمال ڪري رهيون آهن، بغير ٽرانزسٽرن جي سائيز گهٽائڻ جي. گڏيل طور انهن ٽيڪنالاجين کي [[ترقي يافته پيڪيجنگ (سيميڪنڊڪٽر)|ترقي يافته پيڪيجنگ]] چيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web|url=https://semiengineering.com/knowledge_centers/packaging/advanced-packaging/|title=Advanced Packaging}}</ref> ترقي يافته پيڪيجنگ بنيادي طور 2.5D ۽ 3D پيڪيجنگ ۾ ورهايل آهي. 2.5D ۾ گهڻ-چِپ ماڊيول جهڙا طريقا شامل آهن، جڏهن ته 3D ۾ اهڙا طريقا شامل آهن، جن ۾ مختلف ڊائي هڪ ٻئي مٿان رکيا ويندا آهن، جهڙوڪ پيڪيج آن پيڪيج ۽ وڏي بينڊوڊٿ يادگيري. انهن سڀني طريقن ۾ هڪ ئي پيڪيج اندر ٻه يا وڌيڪ ڊائي شامل هوندا آهن.<ref>{{Cite web|url=https://semiengineering.com/knowledge_centers/packaging/advanced-packaging/2-5d-ic/|title=2.5D|work=Semiconductor Engineering}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://semiengineering.com/knowledge_centers/packaging/advanced-packaging/3d-ics/|title=3D ICs|work=Semiconductor Engineering}}</ref><ref>{{cite web | title=Chiplet | website=WikiChip | date=2021-02-28 | url=https://en.wikichip.org/wiki/chiplet }}</ref><ref>{{Cite magazine|url=https://www.wired.com/story/keep-pace-moores-law-chipmakers-turn-chiplets/|title=To Keep Pace With Moore's Law, Chipmakers Turn to 'Chiplets'|magazine=Wired|date=11 June 2018}}</ref><ref>{{cite web | last=Schodt | first=Christopher | title=This is the year of the CPU 'chiplet' | website=Engadget | date=2019-04-16 | url=https://www.engadget.com/2019-04-16-upscaled-cpu-chiplet.html }}</ref> ان کان علاوه، [[3D نند]] (3D NAND)، جهڙيون ٽيڪنالاجيون هڪ ئي ڊائي تي گهڻيون پرتون رکن ٿيون. مربوط سرڪٽن ۾ ٿڌڪ جي ڪارڪردگي بهتر ڪرڻ لاءِ مائڪرو فلوئڊڪ ٿڌڪ شامل ڪرڻ جون ٽيڪنالاجيون پڻ ڏيکاريون ويون آهن،<ref>{{cite web | url=https://spectrum.ieee.org/codesigning-electronics-and-microfluidics-for-a-cooling-boost | title=Building Power Electronics with Microscopic Plumbing Could Save Enormous Amounts of Money |website=IEEE Spectrum }}</ref> جڏهن ته پيلٽيئر حرارتي-برقي ٿڌڪار، سولڊر بمپن تي لڳل ٿڌڪار، ۽ صرف گرمي خارج ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ حرارتي سولڊر بمپ [[فلپ-چِپ]] ٽيڪنالاجي ۾ پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web | url=https://arstechnica.com/gadgets/2008/01/startup-shrinks-the-peltier-cooler-and-puts-it-inside-the-chip-package/ | title=Startup shrinks Peltier cooler, puts it in the chip package |website=Ars Technica | date=10 January 2008 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://sst.semiconductor-digest.com/2005/07/wire-bond-vs-flip-chip-packaging/ | title=Wire Bond Vs. Flip Chip Packaging |magazine=Semiconductor Digest | date=10 December 2016 }}</ref> == ڊزائن == {{main|اليڪٽرانڪ ڊزائن خودڪاري|هارڊويئر وضاحت ٻولي|مربوط سرڪٽ جي ڊزائن}} [[File:Siliconchip by shapeshifter.png|right|thumb|هموار ڪيل [[ٽامي جا باهمي ڳانڍاپا|ٽامي جي باهمي ڳانڍاپن]] جي چئن پرتَن مان گذرندڙ هڪ مربوط سرڪٽ جي مجازي تفصيل، جيڪا [[پولي سلڪون]] (گلابي)، ويلز (ڀورو) ۽ سبسٽريٽ (سائو) تائين ڏيکاريل آهي.]] پيچيده [[مربوط سرڪٽ جي ڊزائن|مربوط سرڪٽ جي ڊزائن]] ۽ ان جي ترقي جي قيمت تمام گهڻي هوندي آهي، جيڪا عام طور ڪروڙين آمريڪي ڊالرن تائين پهچي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |title=FinFET Rollout Slower Than Expected |url=https://semiengineering.com/finfet-rollout-slower-than-expected/ |publisher=Semiconductor Engineering |date=16 April 2015 |last=LaPedus |first=Mark }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Basu |first1=Joydeep |title=From Design to Tape-out in SCL 180 nm CMOS Integrated Circuit Fabrication Technology |journal=IETE Journal of Education |date=9 October 2019 |volume=60 |issue=2 |pages=51–64 |doi=10.1080/09747338.2019.1657787 |arxiv=1908.10674 }}</ref> تنهنڪري اقتصادي طور اهو صرف تڏهن فائديمند هوندو آهي، جڏهن مربوط سرڪٽ وڏي پيماني تي تيار ڪيا وڃن، جيئن [[غير ورجائندڙ انجنيئرنگ]] (NRE) جا خرچ لکين پيداوار وارن يونٽن تي ورهائي سگهجن. جديد سيميڪنڊڪٽر چِپن ۾ اربين جزا شامل هوندا آهن، تنهنڪري انهن کي هٿ سان ڊزائن ڪرڻ عملي طور ناممڪن آهي. ڊزائنرن جي مدد لاءِ سافٽويئر اوزار لازمي بڻجي ويا آهن. [[اليڪٽرانڪ ڊزائن خودڪاري]] (EDA)، جنهن کي [[اليڪٽرانڪ ڪمپيوٽر جي مدد سان ڊزائن]] (ECAD) پڻ چيو ويندو آهي،<ref>{{cite web|title=About the EDA Industry|url=http://www.edac.org/industry|publisher=[[Electronic Design Automation Consortium]]|access-date=29 July 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150802073506/http://www.edac.org/industry|archive-date=2 August 2015}}</ref> [[سافٽويئر اوزار]]ن جو اهڙو مجموعو آهي، جيڪو [[اليڪٽرانڪس|اليڪٽرانڪ نظامن]]، خاص طور مربوط سرڪٽن، جي ڊزائن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. اهي اوزار گڏجي [[ڊزائن جو وهڪرو (اي ڊي اي)|ڊزائن وهڪري]] ۾ ڪم ڪندا آهن، جنهن ذريعي انجنيئر مڪمل سيميڪنڊڪٽر چِپن جي ڊزائن، تصديق ۽ تجزيي جا مرحلا مڪمل ڪندا آهن. جديد EDA اوزارن مان ڪيترائي [[مصنوعي ذهانت]] (AI) پڻ استعمال ڪن ٿا، جنهن سان انجنيئرن جو وقت بچي ٿو ۽ چِپن جي ڪارڪردگي بهتر ٿئي ٿي. == قسم == [[File:AD570JD.jpg|thumb|[[اينالاگ کان ڊجيٽل ڪنورٽر|اينالاگ کان ڊجيٽل (A/D) ڪنورٽر]] آءِ سي، [[ڊيوئل اِن-لائين پيڪيج]] (DIP) ۾]] انٽيگريٽيڊ سرڪٽن کي عام طور تي [[اينالاگ سرڪٽ|اينالاگ]]،<ref>{{cite book |title=Analysis and Design of Analog Integrated Circuits |last1=Gray |first1=Paul R. |last2=Hurst |first2=Paul J. |last3=Lewis |first3=Stephen H. |last4=Meyer |first4=Robert G. |isbn=978-0-470-24599-6 |publisher=Wiley |year=2009 }}</ref> [[ڊجيٽل سرڪٽ|ڊجيٽل]]<ref>{{cite book |title=Digital Integrated Circuits |last1=Rabaey |first1=Jan M. |last2=Chandrakasan |first2=Anantha |last3=Nikolic |first3=Borivoje |isbn=978-0-13-090996-1 |publisher=Pearson |year=2003 |url=https://archive.org/details/agilesoftwaredev00robe |edition=2nd }}</ref> ۽ [[مليل-سگنل انٽيگريٽيڊ سرڪٽ|مليل-سگنل]] قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو،<ref>{{cite book |title=CMOS: Mixed-Signal Circuit Design |last=Baker |first=Jacob |publisher=Wiley |isbn=978-0-470-29026-2 |year=2008}}</ref> جن ۾ هڪ ئي آءِ سي تي اينالاگ ۽ ڊجيٽل سگنلن جو استعمال ٿيندو آهي. ڊجيٽل انٽيگريٽيڊ سرڪٽن ۾ اربين<ref name=Pascal/> [[لاجڪ گيٽ]]، [[فلپ-فلاپ (اليڪٽرانڪس)|فلپ-فلاپ]]، [[ملٽي پليڪسر]] ۽ ٻيا سرڪٽ صرف چند چورس ملي ميٽرن جي ايراضيءَ ۾ شامل ٿي سگهن ٿا. انهن سرڪٽن جي ننڍڙي جسامت سبب وڌيڪ رفتار، گهٽ بجلي جي ضايع ٿيڻ ۽ بورڊ-سطح واري انضمام جي ڀيٽ ۾ گهٽ [[پيداوار جي لاڳت]] حاصل ٿئي ٿي. اهڙا ڊجيٽل آءِ سي، جهڙوڪ [[مائڪرو پروسيسر]]، [[ڊجيٽل سگنل پروسيسر|ڊي ايس پي]] ۽ [[مائڪرو ڪنٽرولر]]، [[بولين الجبرا]] استعمال ڪندي [[ٻٽو عددي سرشتو|"هڪ" ۽ "صفر" وارن سگنلن]] تي عمل ڪندا آهن. [[File:Intel 8742 153056995.jpg|right|thumb|انٽيل [[Intel MCS-48|8742]] جي [[ڊاءِ (انٽيگريٽيڊ سرڪٽ)|ڊاءِ]]، هڪ 8-بِٽ [[NMOS لاجڪ|اين موس]] [[مائڪرو ڪنٽرولر]]، جنهن ۾ 12&nbsp;MHz تي هلندڙ [[سي پي يو]]، 128 بائيٽ [[رام]]، 2048 بائيٽ [[اي پي روم]] ۽ [[انپٽ/آئوٽ پٽ|I/O]] ساڳئي چپ تي شامل آهن]] سڀ کان وڌيڪ ترقي يافته انٽيگريٽيڊ سرڪٽن ۾ [[مائڪرو پروسيسر]] يا '''[[پروسيسر ڪور|ڪور]]''' شامل آهن، جيڪي ذاتي ڪمپيوٽرن، موبائل فونن ۽ ٻين اوزارن ۾ استعمال ٿيندا آهن. ڪيترائي ڪور هڪ ئي آءِ سي يا چپ تي گڏ ڪري سگهجن ٿا. ڊجيٽل [[ڪمپيوٽر ميموري|ميموري چپس]] ۽ [[ايپليڪيشن-مخصوص انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] (ASICs) انٽيگريٽيڊ سرڪٽن جي ٻين خاندانن جا مثال آهن. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ [[پروگراميبل لاجڪ ڊوائيس]] تيار ڪيا ويا. انهن ڊوائيسن ۾ اهڙا سرڪٽ هوندا آهن، جن جي منطقي ڪارڪردگي ۽ رابطن کي انٽيگريٽيڊ سرڪٽ ٺاهيندڙ جي بدران استعمال ڪندڙ پاڻ پروگرام ڪري سگهي ٿو. ان سان هڪ چپ کي مختلف LSI قسم جي ڪمن، جهڙوڪ [[لاجڪ گيٽ]]، [[ايڊر (اليڪٽرانڪس)|ايڊر]] ۽ [[پروسيسر رجسٽر|رجسٽر]]، لاءِ پروگرام ڪري سگهجي ٿو. پروگرام ڪرڻ جون مختلف صورتون آهن: اهڙا ڊوائيس جيڪي [[پروگراميبل ريڊ-اونلي ميموري|صرف هڪ ڀيرو پروگرام]] ٿي سگهن ٿا، اهڙا جيڪي [[اي پي روم|بالاءِ بنفشي روشني (UV)]] سان مٽائي ٻيهر پروگرام ڪري سگهجن ٿا، اهڙا جيڪي [[فليش ميموري]] ذريعي ٻيهر پروگرام ٿي سگهن ٿا، ۽ [[فيلڊ-پروگراميبل گيٽ ايري]] (FPGA)، جن کي ڪنهن به وقت، حتيٰ هلندڙ حالت دوران به، پروگرام ڪري سگهجي ٿو. 2016ع تائين جديد FPGA لکين گيٽن جي برابر عملدرآمد ڪري سگهن ٿا ۽ [[ڪلاڪ جي رفتار|فريڪوئنسين]] 1 [[گيگا هرٽز|GHz]] تائين حاصل ڪري سگهن ٿا.<ref name="Altera">{{cite news |url = https://www.altera.com/en_US/pdfs/literature/hb/stratix-10/s10-overview.pdf |title = Stratix 10 Device Overview |work = [[الٽيرا]] |date = 12 December 2015 }}</ref> اينالاگ آءِ سي، جهڙوڪ [[سينسر]]، [[پاور نيٽورڪ ڊيزائن (آءِ سي)|پاور مينيجمينٽ سرڪٽ]] ۽ [[آپريشنل ايمپلي فائر]] (اوپ-ايمپ)، [[مسلسل سگنل]]ن تي عمل ڪندا آهن ۽ [[ايمپلي فائر|ايمپلي فڪيشن]]، [[فعال فلٽر|فعال فلٽرنگ]]، [[ڊي موڊوليشن]] ۽ [[فريڪوئنسي مڪسر|مڪسنگ]] جهڙا اينالاگ ڪم سرانجام ڏيندا آهن. آءِ سي هڪ ئي چپ تي اينالاگ ۽ ڊجيٽل سرڪٽ گڏ ڪري [[اينالاگ کان ڊجيٽل ڪنورٽر]] ۽ [[ڊجيٽل کان اينالاگ ڪنورٽر]] جهڙا ڪم انجام ڏئي سگهن ٿا. اهڙا مليل-سگنل سرڪٽ ننڍڙي جسامت ۽ گهٽ لاڳت مهيا ڪن ٿا، پر انهن ۾ سگنلن جي باهمي مداخلت کي به نظر ۾ رکڻو پوندو آهي. 1990ع واري ڏهاڪي جي آخر کان اڳ [[ريڊيو]]ن کي مائڪرو پروسيسرن وانگر گهٽ لاڳت وارن [[سي موس]] عملن ذريعي تيار نه ڪري سگهيو ويندو هو. پر 1998ع کان پوءِ [[آر ايف سي موس]] عملن ذريعي ريڊيو چپس تيار ڪيا ويا. انهن جا مثال انٽيل جا [[ڊجيٽل اينهانسڊ ڪارڊليس ٽيليڪميونيڪيشن]] (DECT) ڪارڊليس فون، يا [[802.11]] ([[وائي فائي]]) چپس آهن، جيڪي [[اٿيروس]] ۽ ٻين ڪمپنين تيار ڪيون.<ref name="IEEE-CMOS-dualband-n">{{cite web|last1=Nathawad|first1=L.|last2=Zargari|first2=M.|last3=Samavati|first3=H.|last4=Mehta|first4=S.|last5=Kheirkhaki|first5=A.|last6=Chen|first6=P.|last7=Gong|first7=K.|last8=Vakili-Amini|first8=B.|last9=Hwang|first9=J.|last10=Chen|first10=M.|last11=Terrovitis|first11=M.|last12=Kaczynski|first12=B.|last13=Limotyrakis|first13=S.|last14=Mack|first14=M.|last15=Gan|first15=H.|last16=Lee|first16=M.|last17=Abdollahi-Alibeik|first17=B.|last18=Baytekin|first18=B.|last19=Onodera|first19=K.|last20=Mendis|first20=S.|last21=Chang|first21=A.|last22=Jen|first22=S.|last23=Su|first23=D.|last24=Wooley|first24=B.|display-authors=6|title=20.2: A Dual-band CMOS MIMO Radio SoC for IEEE 802.11n Wireless LAN|url=http://www.ewh.ieee.org/r6/scv/ssc/May2008_WLAN.pdf|website=IEEE Entity Web Hosting|publisher=IEEE|access-date=22 October 2016|archive-date=23 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161023053607/http://www.ewh.ieee.org/r6/scv/ssc/May2008_WLAN.pdf|url-status=dead}}</ref> جديد [[:Category:electronic component distributors|اليڪٽرانڪ جزن جا ورهائيندڙ]] اڪثر انٽيگريٽيڊ سرڪٽن کي وڌيڪ ذيلي قسمن ۾ ورهائيندا آهن: * [[ڊجيٽل انٽيگريٽيڊ سرڪٽ|ڊجيٽل آءِ سي]] کي لاجڪ آءِ سي (جهڙوڪ [[مائڪرو پروسيسر]] ۽ [[مائڪرو ڪنٽرولر]])، [[ميموري چپ]] (جهڙوڪ [[موس ميموري]] ۽ [[فلوٽنگ-گيٽ ميموري]])، انٽرفيس آءِ سي ([[لاجڪ ليول|ليول شفٽر]]، [[سيريلائزر/ڊي سيريلائزر]] وغيره)، [[پاور مينيجمينٽ آءِ سي]] ۽ [[پروگراميبل لاجڪ ڊوائيس|پروگراميبل ڊوائيس]] ۾ ورهايو ويندو آهي. * [[اينالاگ انٽيگريٽيڊ سرڪٽ|اينالاگ آءِ سي]] کي [[لڪيري انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] ۽ [[آر ايف سرڪٽ]] ([[ريڊيو فريڪوئنسي]] سرڪٽ) ۾ ورهايو ويندو آهي. * [[مليل-سگنل انٽيگريٽيڊ سرڪٽ|مليل-سگنل آءِ سي]] کي [[ڊيٽا حاصل ڪرڻ|ڊيٽا ايڪويزيشن]] آءِ سي (جن ۾ [[اينالاگ کان ڊجيٽل ڪنورٽر|A/D ڪنورٽر]]، [[ڊجيٽل کان اينالاگ ڪنورٽر|D/A ڪنورٽر]] ۽ [[ڊجيٽل پوٽينشيوميٽر]] شامل آهن)، [[ڪلاڪ جنريٽر|ڪلاڪ/ٽائمنگ آءِ سي]]، [[سوئچڊ ڪيپيسيٽر]] (SC) سرڪٽ ۽ [[آر ايف سي موس]] سرڪٽ ۾ ورهايو ويندو آهي. * [[ٽي-رخي انٽيگريٽيڊ سرڪٽ|ٽي-رخي انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] (3D ICs) کي [[ٿرو-سلڪان وِيا]] (TSV) آءِ سي ۽ Cu-Cu رابطي وارن آءِ سين ۾ ورهايو ويندو آهي. == تياري == === تياريءَ جو عمل === {{Main|سيمي ڪنڊڪٽر ڊوائيس جي تياري|l1=سيمي ڪنڊڪٽر جي تياري}} [[File:Silicon chip 3d.png|right|thumb|ٽن ڌاتي تہن واري هڪ ننڍڙي [[معياري سيل]] جي تصوير ({{ill|ڊاءِ اليڪٽرڪ|en|Dielectric}} کي هٽايو ويو آهي). ريتيءَ جي رنگ وارا حصا ڌاتي [[انٽرڪنڪٽ (انٽيگريٽيڊ سرڪٽ)|انٽرڪنڪٽ]] آهن، جڏهن ته عمودي ٿنڀا رابطا آهن، جيڪي عام طور [[ٽنگسٽن]] جي پلگن تي مشتمل هوندا آهن. ڳاڙها حصا پولي سليڪان گيٽ آهن، ۽ هيٺيون مضبوط حصو [[مونو ڪرسٽلائن سليڪان|بلوري سليڪان]] جو بنياد آهي.]] [[File:Cmos-chip structure in 2000s (en).svg|right|thumb|2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ تيار ڪيل [[سي موس]] چپ جي خاڪاوار بناوت. هن تصوير ۾ SOI بنياد تي LDD-MISFET، پنج ڌاتي تہون، ۽ فلپ-چپ بانڊنگ لاءِ سولڊر بمپ ڏيکاريل آهن. ان سان گڏ [[FEOL]] (فرنٽ-اينڊ آف لائين)، [[BEOL]] (بيڪ-اينڊ آف لائين) ۽ بيڪ-اينڊ عمل جا شروعاتي مرحلا پڻ ڏيکاريل آهن.]] [[ڪيميائي عنصر]]ن جي [[دوري جدول]] ۾ موجود [[سيمي ڪنڊڪٽر]]ن کي ''[[سالڊ-اسٽيٽ اليڪٽرانڪس|سالڊ-اسٽيٽ]] [[ويڪيوم ٽيوب]]'' لاءِ سڀ کان وڌيڪ موزون مواد سمجهيو ويو. [[ٽامي(I) آڪسائيڊ|ٽامي جي آڪسائيڊ]] کان شروع ڪري، پوءِ [[جرمينيم]] ۽ آخرڪار [[سليڪان]] تائين، انهن موادن تي 1940ع ۽ 1950ع واري ڏهاڪن ۾ منظم نموني تحقيق ڪئي وئي. اڄڪلهه [[مونو ڪرسٽلائن سليڪان]] آءِ سين لاءِ بنيادي [[سبسٽريٽ (ڇپائي)|سبسٽريٽ]] طور استعمال ٿئي ٿو، جيتوڻيڪ خاص مقصدن، جهڙوڪ [[روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ|ايل اي ڊي]]، [[ليزر]]، [[شمسي سيل]] ۽ انتهائي تيز رفتار انٽيگريٽيڊ سرڪٽن لاءِ III-V قسم جا [[مرڪب سيمي ڪنڊڪٽر]]، جهڙوڪ [[گيلئم آرسينائيڊ]]، پڻ استعمال ٿين ٿا. سيمي ڪنڊڪٽر موادن جي [[بلور]]ي بناوت ۾ گهٽ کان گهٽ [[بلوري نقص]] رکندڙ بلور تيار ڪرڻ جا طريقا مڪمل ڪرڻ ۾ ڏهاڪا لڳي ويا. [[سيمي ڪنڊڪٽر]] آءِ سي [[پلينر عمل]] ذريعي تيار ڪيا ويندا آهن، جنهن ۾ ٽي بنيادي مرحلا شامل هوندا آهن: [[فوٽو لٿوگرافي]]، تہه چاڙهڻ (مثلاً [[ڪيميائي ٻاڦي جمع|ڪيميائي ٻاڦي جمع]]) ۽ [[ايچنگ (مائڪرو فيبريڪيشن)|ايچنگ]]. انهن بنيادي مرحلن سان گڏ ڊوپنگ ۽ صفائيءَ جا مرحلا پڻ شامل هوندا آهن. وڌيڪ جديد يا اعليٰ ڪارڪردگي وارا آءِ سي پلينر ٽرانزسٽرن بدران [[ملٽي-گيٽ ڊوائيس|ملٽي-گيٽ]] [[فن فيٽ]] يا [[گيفيٽ]] ٽرانزسٽر استعمال ڪندا آهن، جيڪي انٽيل جي 22&nbsp;nm يا 16/14&nbsp;nm ٽيڪنالاجي نوڊن کان شروع ٿيا.<ref>{{cite web | title=16nm/14nm FinFETs: Enabling The New Electronics Frontier | website=Electronic Design| url=https://www.electronicdesign.com/technologies/embedded/digital-ics/article/21795644/16nm14nm-finfets-enabling-the-new-electronics-frontier | date=January 17, 2013}}</ref> اڪثر استعمالن ۾ [[مونو ڪرسٽلائن سليڪان|واحد-بلوري سليڪان]] جا [[ويفر (اليڪٽرانڪس)|ويفر]] استعمال ٿيندا آهن، جڏهن ته خاص استعمالن لاءِ [[گيلئم آرسينائيڊ]] جهڙا ٻيا سيمي ڪنڊڪٽر پڻ اختيار ڪيا ويندا آهن. ويفر جو مڪمل طور سليڪان هجڻ ضروري ناهي. [[فوٽو لٿوگرافي]] ذريعي سبسٽريٽ جي مختلف حصن کي نشان لڳايو ويندو آهي ته جيئن انهن کي [[ڊوپنگ (سيمي ڪنڊڪٽر)|ڊوپ]] ڪري سگهجي يا انهن تي پولي سليڪان، موصل يا ڌاتي (عام طور ايلومينيم يا ٽامو) جون ليڪون جمع ڪري سگهجن. [[ڊوپنٽ]] اهڙيون نجاستون آهن جيڪي ڄاڻي واڻي سيمي ڪنڊڪٽر ۾ شامل ڪيون وينديون آهن ته جيئن ان جون برقي خاصيتون تبديل ڪري سگهجن. ڊوپنگ اهو عمل آهي جنهن ذريعي ڊوپنٽ سيمي ڪنڊڪٽر مواد ۾ شامل ڪيا ويندا آهن. {{anchor|circuitLayers}} * انٽيگريٽيڊ سرڪٽ ڪيترين ئي هڪ ٻئي تي چڙهيل تہن مان ٺهيل هوندا آهن. هر تہه کي فوٽو لٿوگرافي ذريعي بيان ڪيو ويندو آهي ۽ عام طور مختلف رنگن سان ڏيکاريو ويندو آهي. ڪجهه تہون اهو ظاهر ڪن ٿيون ته ڪهڙن حصن ۾ ڊوپنٽ سبسٽريٽ ۾ ڦهلايا ويا آهن (ڊفيوزن تہون)، ڪجهه اهو ٻڌائين ٿيون ته ڪٿي اضافي آئن داخل ڪيا ويا آهن (امپلانٽ تہون)، ڪجهه موصل (ڊوپ ڪيل پولي سليڪان يا ڌاتي تہون) بيان ڪن ٿيون، ۽ ڪجهه موصل تہن جي وچ ۾ رابطن (وِيا يا رابطي واريون تہون) کي ظاهر ڪن ٿيون. سڀئي جزا انهن تہن جي مخصوص ميلاپ سان تيار ٿيندا آهن. * خود-هموار [[سي موس]] عمل ۾، جتي به گيٽ واري تہه (پولي سليڪان يا ڌات) [[CMOS#Example: NAND gate in physical layout|ڊفيوزن تہه کي ڪراس]] ڪري ٿي، اتي هڪ [[ٽرانزسٽر]] ٺهي ٿو؛ ان کي [[#The self-aligned gate|خود-هموار گيٽ]] چيو ويندو آهي.<ref name="selfAlignedCmos">{{cite book |last1=Mead |first1=Carver |last2=Conway |first2=Lynn |year=1991 |title=Introduction to VLSI systems |publisher=Addison Wesley |isbn=978-0-201-04358-7 |oclc=634332043 |url=https://archive.org/details/introductiontovl00mead |author-link1 = Carver Mead | author-link2 = Lynn Conway}}</ref>{{rp|p.1 (see Fig. 1.1)}} * [[ڪيپيسيٽر|گنجائشي بناوتون]]، جيڪي روايتي [[متوازي-پليٽ ڪيپيسيٽر]] جهڙيون هونديون آهن، "پليٽن" جي ايراضيءَ مطابق تيار ڪيون وينديون آهن ۽ انهن جي وچ ۾ موصلي مواد رکيو ويندو آهي. مختلف جسامت وارا ڪيپيسيٽر آءِ سين ۾ عام هوندا آهن. * مختلف ڊگھائيءَ جون وڪريل ليڪون آن-چپ [[مزاحمت (اليڪٽرانڪس)|مزاحمتون]] ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿينديون آهن، جيتوڻيڪ گهڻن [[لاجڪ سرڪٽ]]ن کي مزاحمتن جي ضرورت نه هوندي آهي. مزاحمتي بناوت جي ڊيگهه ۽ ويڪر جو تناسب، ان جي شيٽ مزاحمت سان گڏ، مجموعي مزاحمت طئي ڪندو آهي. * نسبتاً گهٽ موقعن تي [[انڊڪٽر|انڊڪٽو بناوتون]] ننڍڙين آن-چپ ڪوئلن جي صورت ۾ ٺاهي سگهجن ٿيون يا [[گائيريٽر]]ن ذريعي انهن جي نقل ڪري سگهجي ٿي. جيئن ته سي موس ڊوائيس صرف [[حالت جي تبديلي]] دوران [[بولين الجبرا|لاجڪ]] [[حالت (ڪمپيوٽر سائنس)|حالتن]] جي وچ ۾ ڪرنٽ وٺندا آهن، تنهن ڪري سي موس ڊوائيس [[ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر]] وارن ڊوائيسن جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ بجلي خرچ ڪندا آهن. [[بي ترتيب رسائي ميموري]] (RAM) انٽيگريٽيڊ سرڪٽن جو سڀ کان وڌيڪ باقاعده قسم آهي؛ تنهن ڪري سڀ کان وڌيڪ کثافت وارا آءِ سي ميموريون هونديون آهن، جيتوڻيڪ هڪ [[مائڪرو پروسيسر]] ۾ به عام طور چپ تي ميموري موجود هوندي آهي. (پهريئين تصوير جي هيٺئين حصي ۾ باقاعده قطارن واري بناوت ڏسو.{{Which|date=October 2018}}) جيتوڻيڪ ڊوائيسن جون بناوتون تمام پيچيده هونديون آهن ۽ انهن جون ويڪرون ڏهاڪن کان مسلسل گهٽ ٿينديون پيون وڃن، پر مواد جون تہون اڃا به ڊوائيسن جي افقي ماپن کان گهڻيون پتليون هونديون آهن. اهي تہون [[فوٽو لٿوگرافي]] جهڙي عمل سان تيار ٿينديون آهن، پر [[مرئي طيف]] جي روشني استعمال نٿي ڪري سگهجي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي موجي ڊيگهه تمام وڏي هوندي آهي. ان جي بدران ننڍي موجي ڊيگهه وارا [[بالاءِ بنفشي]] (UV) [[فوٽون]] هر تہه کي ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. خاصيتون ايتريون ننڍيون هونديون آهن جو [[اليڪٽران خوردبيني]] [[عملي انجنيئر]] لاءِ، جيڪو [[سيمي ڪنڊڪٽر جي تياري]] واري عمل ۾ خرابين جي جاچ ڪندو آهي، لازمي اوزار آهي. هر ڊوائيس کي پيڪيج ڪرڻ کان اڳ [[خودڪار جاچ سامان]] (ATE) ذريعي آزمائيو ويندو آهي، جنهن کي [[ويفر جاچ]] يا ويفر پروبنگ چيو ويندو آهي. ان کان پوءِ ويفر کي مستطيل ٽڪرن ۾ ڪٽيو ويندو آهي، جن مان هر هڪ کي ''[[ڊاءِ (انٽيگريٽيڊ سرڪٽ)|ڊاءِ]]'' چيو ويندو آهي. هر ڪارآمد ڊاءِ (جمع: ''dice''، ''dies'' يا ''die'') کي [[ايلومينيم]] (يا سون) جي [[وائر بانڊنگ|بانڊ وائرن]] ذريعي پيڪيج سان ڳنڍيو ويندو آهي، جيڪي [[ٿرموسونڪ بانڊنگ]] سان لڳايا ويندا آهن.<ref>{{cite conference |url=https://www.researchgate.net/publication/215462493 |first=Alexander |last=Coucoulas |title=Hot Work Ultrasonic Bonding – A Method Of Facilitating Metal Flow By Restoration Processes |conference=Proceedings of the 20th IEEE Electronic Components Conference |location=Washington, D.C. |date=May 1970 |pages=549–556}}</ref> [[ٿرموسونڪ بانڊنگ]]، جيڪا پهريون ڀيرو A. Coucoulas متعارف ڪرائي، ڊاءِ کي ٻاهرين دنيا سان برقي طور قابل اعتماد نموني ڳنڍڻ جو ذريعو فراهم ڪيو. پيڪيج ٿيڻ کان پوءِ ڊوائيسن جي آخري جاچ وري ساڳئي يا ان جهڙي ATE ذريعي ڪئي ويندي آهي، جيڪو ويفر پروبنگ ۾ استعمال ٿيو هو. معائني لاءِ [[صنعتي ڪمپيوٽيڊ ٽوموگرافي|صنعتي CT اسڪيننگ]] پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي. گهٽ قيمت وارن شين ۾ جاچ جي لاڳت ڪل تياريءَ جي خرچ جو 25 سيڪڙو کان به وڌيڪ ٿي سگهي ٿي، جڏهن ته وڏي قيمت يا گهٽ پيداوار وارن ڊوائيسن ۾ اها نسبتاً معمولي هوندي آهي. == دانشورانه ملڪيت == {{Main|انٽيگريٽيڊ سرڪٽ لي آئوٽ ڊيزائن جو تحفظ}} انٽيگريٽيڊ سرڪٽ جي هر تہه جي تصوير ڪڍي ۽ حاصل ڪيل تصويرن جي بنياد تي ان جي تياري لاءِ [[فوٽو ماسڪ]] تيار ڪري نقل ڪرڻ جي امڪان سبب، لي آئوٽ ڊيزائنن جي تحفظ لاءِ قانونسازي متعارف ڪرائي وئي. آمريڪا جي [[1984ع جو سيمي ڪنڊڪٽر چپ پروٽيڪشن ايڪٽ]] انٽيگريٽيڊ سرڪٽن جي تياري ۾ استعمال ٿيندڙ فوٽو ماسڪن لاءِ دانشورانه ملڪيت جو تحفظ قائم ڪيو.<ref name="USC-circ100">{{cite web|title=Federal Statutory Protection for Mask Works|url=https://copyright.gov/circs/circ100.pdf|publisher=United States Copyright Office|access-date=22 October 2016}}</ref> 1989ع ۾ [[واشنگٽن، ڊي سي]] ۾ ٿيل هڪ سفارتي ڪانفرنس دوران ''انٽيگريٽيڊ سرڪٽن بابت دانشورانه ملڪيت جو معاھدو'' اختيار ڪيو ويو،<ref>{{cite web|url=https://www.wipo.int/treaties/en/ip/washington/index.html|title=Washington Treaty on Intellectual Property in Respect of Integrated Circuits|website=World Intellectual Property Organization}}</ref> جنهن کي ''واشنگٽن معاھدو'' يا ''IPIC معاھدو'' پڻ چيو وڃي ٿو. هي معاھدو هن وقت نافذ نه آهي، پر ان جا ڪجهه حصا [[ٽرپس معاھدو|TRIPS]] معاھدي ۾ شامل ڪيا ويا آهن.<ref>On 1 January 1995, the ''[[Agreement on Trade-Related Aspects of Intellectual Property Rights]]'' (TRIPs) (Annex 1C to the World Trade Organization (WTO) Agreement), went into force. Part II, section 6 of TRIPs protects semiconductor chip products and was the basis for Presidential Proclamation No. 6780, 23 March 1995, under SCPA § 902(a)(2), extending protection to all present and future WTO members.</ref> آمريڪا ۾ انٽيگريٽيڊ سرڪٽ سان لاڳاپيل ڪيترائي پيٽنٽ موجود آهن، جن ۾ [[جيڪ ڪلبي|جي. ايس. ڪلبي]] جا پيٽنٽ ({{US patent|3138743|US3,138,743}}، {{US patent|3261081|US3,261,081}}، {{US patent|3434015|US3,434,015}}) ۽ آر. ايف. اسٽيورٽ جو پيٽنٽ ({{US patent|3138747|US3,138,747}}) شامل آهن. آءِ سي لي آئوٽ ڊيزائنن جي تحفظ بابت قومي قانون ڪيترن ئي ملڪن ۾ منظور ڪيا ويا آهن، جن ۾ جاپان،<ref>Japan was the first country to enact its own version of the SCPA, the Japanese "Act Concerning the Circuit Layout of a Semiconductor Integrated Circuit" of 1985.</ref> [[يورپي اقتصادي برادري]] (EC)،<ref>In 1986 the EC promulgated a directive requiring its members to adopt national legislation for the protection of semiconductor topographies. Council Directive 1987/54/EEC of 16 December 1986 on the ''Legal Protection of Topographies of Semiconductor Products'', art. 1(1)(b), 1987 O.J. (L 24) 36.</ref> برطانيا، آسٽريليا ۽ ڪوريا شامل آهن. برطانيا شروعات ۾ اهو موقف اختيار ڪيو هو ته سندس ڪاپي رائيٽ قانون چپ جي ٽوپوگرافين کي مڪمل تحفظ ڏئي ٿو، پر بعد ۾ هن [[ڪاپي رائيٽ، ڊيزائنز اينڊ پيٽنٽس ايڪٽ 1988ع]]، باب 48، شق 213 منظور ڪيو. ڏسو: ''[[برٽش ليلينڊ موٽر ڪارپوريشن بمقابله آرم اسٽرانگ پيٽنٽس ڪمپني]]''. آمريڪي [[سيمي ڪنڊڪٽر صنعت|چپ صنعت]] جي نظر ۾ برطانوي ڪاپي رائيٽ واري طريقي جي ناڪافي هجڻ بابت تنقيدن جو خلاصو چپ جي حقن بابت بعد جي قانوني ترقيات ۾ ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite journal|doi=10.1109/MM.1985.304489|title=MicroLaw|journal=IEEE Micro|volume=5|issue=4|pages=90–92|year=1985|last1=Stern|first1=Richard |bibcode=1985IMicr...5d..90S }}</ref> آسٽريليا 1989ع ۾ ''سرڪٽ لي آئوٽس ايڪٽ'' منظور ڪيو، جيڪو چپ جي تحفظ لاءِ هڪ ''sui generis'' قانوني نظام هو.<ref>{{cite journal |last1=Radomsky |first1=Leon |title=Sixteen Years after the Passage of the U.S. Semiconductor Chip Protection Act: Is International Protection Working |journal=Berkeley Technology Law Journal |date=2000 |volume=15 |page=1069 |url=https://heinonline.org/HOL/P?h=hein.journals/berktech15&i=1059 |access-date=13 September 2022}}</ref> ڪوريا 1992ع ۾ ''سيمي ڪنڊڪٽر انٽيگريٽيڊ سرڪٽن جي لي آئوٽ ڊيزائن بابت ايڪٽ'' منظور ڪيو.<ref>{{cite journal |last1=Kukkonen |first1=Carl A. III |title=The Need to Abolish Registration for Integrated Circuit Topographies under Trips |journal=IDEA: The Journal of Law and Technology |date=1997–1998 |volume=38 |page=126 |url=https://heinonline.org/HOL/P?h=hein.journals/idea38&i=115 |access-date=13 September 2022}}</ref> == نسلون == {{See also|سيمي ڪنڊڪٽر پيماني جي مثالن جي فهرست|موس انٽيگريٽيڊ سرڪٽ|ٽرانزسٽرن جو انگ}} سادن انٽيگريٽيڊ سرڪٽن جي شروعاتي ڏينهن ۾، ٽيڪنالاجيءَ جي وڏي پيماني سبب هر چپ صرف چند [[ٽرانزسٽر]]ن تائين محدود هوندي هئي، ۽ انضمام جي گهٽ درجي سبب ڊيزائن جو عمل نسبتاً سادو هوندو هو. [[فرسٽ پاس ييلڊ|تياريءَ جي پيداوار]] به اڄ جي معيارن موجب ڪافي گهٽ هئي. جيئن جيئن [[موس فيٽ|ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر]] (MOS) ٽيڪنالاجي ترقي ڪئي، انفرادي ٽرانزسٽرن جي جسامت تيزيءَ سان گهٽجڻ لڳي. 1980ع واري ڏهاڪي تائين، هڪ ئي چپ تي لکين [[موس ٽرانزسٽر]] رکي سگهجن پيا،<ref>{{cite web | last=Clarke | first=Peter | title=Intel enters billion-transistor processor era | website=EE Times | date=2005-10-14 | url=http://www.eetimes.com/electronics-products/processors/4079511/Intel-enters-billion-transistor-processor-era | archive-url=https://web.archive.org/web/20110608072423/http://www.eetimes.com/electronics-products/processors/4079511/Intel-enters-billion-transistor-processor-era | archive-date=2011-06-08 | url-status=live}}</ref> ۽ سٺين ڊيزائنن لاءِ تفصيلي منصوبابندي ضروري ٿي پئي، جنهن سان [[اليڪٽرانڪ ڊيزائن آٽوميشن]]، يا EDA، جو شعبو وجود ۾ آيو. ڪجهه SSI ۽ MSI چپس، [[ڌار ٽرانزسٽر]]ن وانگر، اڃا به وڏي پيماني تي تيار ڪيا وڃن ٿا، جيئن پراڻو سامان برقرار رکيو وڃي ۽ اهڙا نوان ڊوائيس ٺاهيا وڃن جن کي رڳو چند گيٽن جي ضرورت هجي. مثال طور، [[7400-سيريز انٽيگريٽيڊ سرڪٽ|7400 سيريز]] جا [[ٽرانزسٽر–ٽرانزسٽر لاجڪ|TTL]] چپس هڪ [[ڊي فيڪٽو معيار]] بڻجي چڪا آهن ۽ اڃا به پيداوار ۾ آهن. {|class="wikitable sortable" ! مخفف !! نالو !! سال !! [[ٽرانزسٽرن جو انگ]]<ref>{{cite web |last=Dalmau |first=M. |url=http://www.iutbayonne.univ-pau.fr/~dalmau/documents/cours/archi/MICROPancien.pdf |title=Les Microprocesseurs |website=IUT de Bayonne |access-date=7 June 2015 |archive-date=9 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170809093452/http://www.iutbayonne.univ-pau.fr/~dalmau/documents/cours/archi/MICROPancien.pdf |url-status=dead }}</ref> || [[لاجڪ گيٽ]]ن جو انگ<ref>{{cite book|language=fr|url=https://books.google.com/books?id=ZbcsAQAAIAAJ&q=ssi+msi+12+99+portes+lsi|title=Bulletin de la Société fribourgeoise des sciences naturelles |volume=62–63|year=1973}}</ref> |- | SSI || ''ننڍي پيماني جو انضمام'' || 1964 || 1 کان 10 || 1 کان 12 |- | MSI || ''وچولي پيماني جو انضمام'' || 1968 || 10 کان 500 || 13 کان 99 |- | LSI|| ''وڏي پيماني جو انضمام'' || 1971 || 500 کان 20,000 || 100 کان 9,999 |- | VLSI || ''[[تمام وڏي پيماني جو انضمام]]'' || 1980 || 20,000 کان 1,000,000 || 10,000 کان 99,999 |- | ULSI || ''الٽرا-وڏي پيماني جو انضمام'' || 1984 || 1,000,000 ۽ وڌيڪ || 100,000 ۽ وڌيڪ |} ===<span class="anchor" id="SSI, MSI and LSI"></span><span class="anchor" id="SSI"></span>ننڍي پيماني جو انضمام (SSI) === <!-- This section is linked from [[PDP-11]] and Computer fan--> پهرين انٽيگريٽيڊ سرڪٽن ۾ صرف چند ٽرانزسٽر هوندا هئا. شروعاتي ڊجيٽل سرڪٽ، جن ۾ ڏهاڪن جي انگ ۾ ٽرانزسٽر هوندا هئا، چند لاجڪ گيٽ مهيا ڪندا هئا، ۽ شروعاتي لڪيري آءِ سي، جهڙوڪ [[پليسي]] SL201 يا [[فلپس]] TAA320، ۾ فقط ٻه ٽرانزسٽر هوندا هئا. ان کان پوءِ انٽيگريٽيڊ سرڪٽ ۾ ٽرانزسٽرن جو انگ تمام گهڻو وڌي ويو. اصطلاح "وڏي پيماني جو انضمام" (LSI) پهريون ڀيرو [[آءِ بي ايم]] جي سائنسدان [[رالف لينڊاور]] نظرياتي تصور بيان ڪندي استعمال ڪيو؛<ref>{{Cite journal|last=Safir|first=Ruben|date=March 2015|title=System on Chip – Integrated Circuits|url=https://books.google.com/books?id=JsOmCQAAQBAJ&pg=PT39|journal=NYLXS Journal|isbn=9781312995512}}</ref> انهيءَ اصطلاح مان "ننڍي پيماني جو انضمام" (SSI)، "وچولي پيماني جو انضمام" (MSI)، "تمام وڏي پيماني جو انضمام" (VLSI)، ۽ "الٽرا-وڏي پيماني جو انضمام" (ULSI) جهڙا اصطلاح نڪتا. شروعاتي انٽيگريٽيڊ سرڪٽ SSI هئا. SSI سرڪٽ شروعاتي [[فضائي-خلائي]] منصوبن لاءِ انتهائي اهم هئا، ۽ فضائي-خلائي منصوبن هن ٽيڪنالاجيءَ جي ترقيءَ کي اتساهيو. [[ايل جي ايم-30 منٽ مين|منٽ مين ميزائل]] ۽ [[اپالو پروگرام]] ٻنهي کي پنهنجي اِنرشل گائيڊنس سرشتن لاءِ هلڪن ڊجيٽل ڪمپيوٽرن جي ضرورت هئي. جيتوڻيڪ [[اپالو گائيڊنس ڪمپيوٽر]] انٽيگريٽيڊ سرڪٽ ٽيڪنالاجيءَ جي اڳواڻي ۽ حوصلا افزائي ڪئي،<ref>{{cite book |last=Mindell |first=David A. |title=Digital Apollo: Human and Machine in Spaceflight |year=2008 |publisher=The MIT Press |isbn=978-0-262-13497-2}}</ref> پر منٽ مين ميزائل ئي اها قوت هو جنهن ان کي وڏي پيماني جي پيداوار ۾ آندو. منٽ مين ميزائل پروگرام ۽ [[گڏيل رياستن جي بحري فوج]] جي ٻين مختلف پروگرامن 1962ع ۾ ڪل 4 ملين ڊالرن واري انٽيگريٽيڊ سرڪٽ مارڪيٽ جو وڏو حصو سنڀاليو، ۽ 1968ع تائين [[ناسا جي بجيٽ|خلائي]] ۽ [[گڏيل رياستن جي فوجي بجيٽ|دفاعي]] شعبن تي آمريڪي حڪومت جو خرچ اڃا به 312 ملين ڊالرن جي ڪل پيداوار جو 37 سيڪڙو هو. آمريڪي حڪومت جي طلب نئين اڀرندڙ انٽيگريٽيڊ سرڪٽ مارڪيٽ کي سهارو ڏنو، جيستائين خرچ ايترا گهٽجي ويا جو آءِ سي ڪمپنيون [[صنعت (پيداوار)|صنعتي]] مارڪيٽ ۽ آخرڪار [[صارف]] مارڪيٽ ۾ داخل ٿي سگهيون. في انٽيگريٽيڊ سرڪٽ اوسط قيمت 1962ع ۾ 50 ڊالرن مان گهٽجي 1968ع ۾ 2.33 ڊالر ٿي وئي.<ref>{{cite book| last = Ginzberg| first = Eli| title = Economic impact of large public programs: the NASA Experience| year = 1976| publisher = Olympus | isbn = 978-0-913420-68-3| page = 57 }}</ref> 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين انٽيگريٽيڊ سرڪٽ [[صارف مصنوعات]] ۾ ظاهر ٿيڻ لڳا. هڪ عام استعمال ٽيليويزن رسيورن ۾ [[فريڪوئنسي موڊوليشن|ايف ايم]] اِنٽر-ڪيريئر آواز جي پروسيسنگ هو. پهرين استعمالي [[موس فيٽ|موس]] چپس ننڍي پيماني جي انضمام (SSI) چپس هيون.<ref name="forging"/> [[محمد ايم. عطالا]] طرفان 1960ع ۾ [[موس انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] چپ جي تجويز کان پوءِ،<ref name="Moskowitz">{{cite book|last1=Moskowitz|first1=Sanford L.|url=https://books.google.com/books?id=2STRDAAAQBAJ&pg=PA165|title=Advanced Materials Innovation: Managing Global Technology in the 21st century|date=2016|publisher=[[John Wiley & Sons]]|isbn=9780470508923|pages=165–167}}</ref> سڀ کان پهرين تجرباتي موس چپ، جيڪا تيار ڪئي وئي، 16-ٽرانزسٽر چپ هئي، جيڪا 1962ع ۾ [[آر سي اي ڪارپوريشن|آر سي اي]] ۾ فريڊ هيمن ۽ اسٽيون هوفسٽين ٺاهي.<ref name="computerhistory-digital"/> موس SSI چپس جو پهريون عملي استعمال [[ناسا]] جي [[سيٽلائيٽ]]ن لاءِ هو.<ref name="forging" /> ===<span class="anchor" id="MSI"></span>وچولي پيماني جو انضمام (MSI) === انٽيگريٽيڊ سرڪٽن جي ترقيءَ ۾ ايندڙ قدم اهڙا ڊوائيس متعارف ڪرايا، جن ۾ هر چپ تي سوين ٽرانزسٽر هوندا هئا؛ انهن کي "وچولي پيماني جو انضمام" (MSI) چيو ويو. [[موس فيٽ اسڪيلنگ]] ٽيڪنالاجي اعليٰ کثافت وارا چپس ٺاهڻ کي ممڪن بڻايو.<ref name="computerhistory-transistor"/> 1964ع تائين، موس چپس [[بائي پولر جنڪشن ٽرانزسٽر|بائي پولر]] چپس جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ [[ٽرانزسٽر کثافت]] ۽ گهٽ تياريءَ جي لاڳت تائين پهچي چڪا هئا.<ref name="ieee"/> 1964ع ۾ [[فرينڪ وانلاس]] پنهنجي ڊزائين ڪيل هڪ سنگل-چپ 16-بِٽ [[شفٽ رجسٽر]] ڏيکاريو، جنهن ۾ ان وقت جي لحاظ کان حيران ڪندڙ 120 [[موس ٽرانزسٽر]] هڪ ئي چپ تي موجود هئا.<ref name="forging">{{cite book | title = We were burning: Japanese entrepreneurs and the forging of the electronic age | author = Johnstone, Bob | publisher = Basic Books | year = 1999 | isbn = 978-0-465-09118-8 | pages = 47–48 | url = https://books.google.com/books?id=PE1bQS9VpWoC&pg=PA47 }}</ref><ref>{{cite web| url = http://www.eecs.umich.edu/eecs/about/articles/2007/Boysel.html| title = Making Your First Million (and other tips for aspiring entrepreneurs)| last = Boysel |first=Lee | date = 2007-10-12| work = University of Michigan EECS Presentation / ECE Recordings}}</ref> ساڳئي سال، [[جنرل مائڪرو اليڪٽرانڪس]] پهريون تجارتي [[موس انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] چپ متعارف ڪرايو، جنهن ۾ 120 [[پي موس لاجڪ|پي-چينل موس]] ٽرانزسٽر شامل هئا.<ref name="computerhistory1964"/> اهو 20-بِٽ [[شفٽ رجسٽر]] هو، جيڪو رابرٽ نارمن<ref name="computerhistory-digital"/> ۽ فرينڪ وانلاس تيار ڪيو هو.<ref>{{cite journal |last1=Kilby |first1=J. S. |title=Miniaturized electronic circuits [US Patent No. 3,138, 743] |journal=IEEE Solid-State Circuits Society Newsletter |date=2007 |volume=12 |issue=2 |pages=44–54 |doi=10.1109/N-SSC.2007.4785580 |url=https://www.researchgate.net/publication/245509003 }}</ref><ref>{{cite patent|country=US |status=Patent |number=3138743}}</ref> موس چپس [[مور جو قانون|مور جي قانون]] موجب اڳڪٿي ڪيل رفتار سان وڌيڪ پيچيده ٿيندا ويا، جنهن جي نتيجي ۾ 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين هڪ چپ تي سوين [[موس فيٽ]] رکندڙ چپس تيار ٿيڻ لڳا.<ref name="ieee"/> ===<span class="anchor" id="LSI"></span>وڏي پيماني جو انضمام (LSI) === ساڳي موس فيٽ اسڪيلنگ ٽيڪنالاجي ۽ معاشي عنصرن جي اثر هيٺ وڌيڪ ترقي 1970ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين "وڏي پيماني جو انضمام" (LSI) تائين پهتي، جنهن ۾ هر چپ تي ڏهه هزارن جي انگ ۾ ٽرانزسٽر هوندا هئا.<ref name="Hittinger">{{cite magazine |last1=Hittinger |first1=William C. |title=Metal-Oxide-Semiconductor Technology |magazine=Scientific American |date=1973 |volume=229 |issue=2 |pages=48–59 |jstor=24923169 |doi=10.1038/scientificamerican0873-48 |bibcode=1973SciAm.229b..48H }}</ref> SSI، MSI ۽ شروعاتي LSI ۽ VLSI ڊوائيسن، جهڙوڪ 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعاتي مائڪرو پروسيسرن، جي عمل ۽ پيداوار لاءِ استعمال ٿيندڙ ماسڪ اڪثر هٿ سان تيار ڪيا ويندا هئا، گهڻو ڪري [[روبي لٿ]] ٽيپ يا اهڙي ئي مواد سان.<ref>{{cite web |url=https://www.cnet.com/news/intels-accidental-revolution/ |title=Intel's Accidental Revolution |website=CNET|last=Kanellos |first=Michael |date=January 16, 2002}}</ref> وڏن يا پيچيده آءِ سين، جهڙوڪ [[ڪمپيوٽر ميموري|ميموريون]] يا [[پروسيسر (ڪمپيوٽنگ)|پروسيسر]]، لاءِ اهو ڪم اڪثر سرڪٽ لي آئوٽ جا خاص طور ڀرتي ڪيل ماهر ڪندا هئا، جيڪي انجنيئرن جي هڪ ٽيم جي نگراني هيٺ ڪم ڪندا هئا؛ اهي انجنيئر، سرڪٽ ڊيزائنرن سان گڏ، هر ماسڪ جي [[فنڪشنل تصديق|درستي ۽ مڪمل هجڻ جي جاچ ۽ تصديق]] پڻ ڪندا هئا. 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ وچولي مقدار ۾ تيار ٿيڻ شروع ٿيندڙ انٽيگريٽيڊ سرڪٽ، جهڙوڪ 1K-بِٽ RAM، ڪيلڪيوليٽر چپس ۽ پهريان مائڪرو پروسيسر، 4,000 کان گهٽ ٽرانزسٽرن تي مشتمل هئا. حقيقي LSI سرڪٽ، جيڪي 10,000 ٽرانزسٽرن جي ويجهو هئا، لڳ ڀڳ 1974ع ۾ ڪمپيوٽر جي مکيه ميمورين ۽ ٻئين نسل جي مائڪرو پروسيسرن لاءِ تيار ٿيڻ لڳا. === تمام وڏي پيماني جو انضمام (VLSI) === {{Main|تمام وڏي پيماني جو انضمام}} [[File:80486DX2 200x.png|right|thumb|[[انٽيل 80486DX2]] مائڪرو پروسيسر ڊاءِ تي مٿيون انٽرڪنڪٽ تہون]] "تمام وڏي پيماني جو انضمام" ([[تمام وڏي پيماني جو انضمام|VLSI]]) هڪ اهڙي ترقي آهي جيڪا 1980ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ لکين جي ڀيٽ ۾ سوين هزارن ٽرانزسٽرن سان شروع ٿي. 2023ع تائين وڌ ۾ وڌ [[ٽرانزسٽرن جو انگ]] في چپ 5.3 ٽريلين ٽرانزسٽرن کان به اڳتي وڌندو رهيو. هن وڌيل کثافت حاصل ڪرڻ لاءِ ڪيترين ئي ترقيات جي ضرورت پئي. ٺاهيندڙ ننڍن [[موس فيٽ]] ڊيزائن قاعدن ۽ وڌيڪ صاف [[صاف ڪمرو|تياري سهولتن]] ڏانهن منتقل ٿيا. عمل جي بهتريءَ جو رستو [[انٽرنيشنل ٽيڪنالاجي روڊميپ فار سيمي ڪنڊڪٽرز]] (ITRS) ۾ بيان ڪيو ويو، جنهن جي جاءِ پوءِ [[انٽرنيشنل روڊميپ فار ڊوائيسز اينڊ سسٽمز]] (IRDS) ورتي. [[اليڪٽرانڪ ڊيزائن آٽوميشن|اليڪٽرانڪ ڊيزائن اوزار]] بهتر ٿيا، جنهن سان مناسب وقت ۾ ڊيزائن مڪمل ڪرڻ عملي طور ممڪن ٿيو. وڌيڪ توانائي-ڪارائتي [[سي موس]]، [[اين موس لاجڪ|اين موس]] ۽ [[پي موس لاجڪ|پي موس]] جي جاءِ ورتي، جنهن سان [[توانائي واپرائڻ]] ۾ حد کان وڌيڪ واڌ کان بچاءُ ٿيو. جديد VLSI ڊوائيسن جي پيچيدگي ۽ کثافت اهڙي ٿي وئي جو ماسڪن جي هٿ سان جاچ يا اصل ڊيزائن هٿ سان ڪرڻ ممڪن نه رهيو. ان جي بدران انجنيئر {{Abbr|EDA|Electronic design automation}} اوزار استعمال ڪري گهڻو ڪري [[فنڪشنل تصديق]] جو ڪم ڪن ٿا.<ref>{{cite book |chapter=Engineering for Systems Using Large Scale Integration |title=International Workshop on Managing Requirements Knowledge |date=December 9–11, 1968 |location=San Francisco |page=867 |doi=10.1109/AFIPS.1968.93 |publisher=IEEE Computer Society }}</ref> 1986ع ۾ هڪ-ميگابِٽ [[بي ترتيب رسائي ميموري]] (RAM) چپس متعارف ڪرايا ويا، جن ۾ هڪ ملين کان وڌيڪ ٽرانزسٽر هئا. مائڪرو پروسيسر چپس 1989ع ۾ ملين-ٽرانزسٽر جي حد پار ڪئي، ۽ 2005ع ۾ بلين-ٽرانزسٽر جي حد تائين پهتا.<ref>{{cite web |last1=Clarke |first1=Peter |title=Intel enters billion-transistor processor era |url=https://www.eetimes.com/intel-enters-billion-transistor-processor-era/ |website=EE Times |access-date=May 23, 2022 |date=14 October 2005}}</ref> اهو رجحان گهڻو ڪري بنا رڪاوٽ جاري آهي؛ 2007ع ۾ متعارف ٿيل چپس ۾ ڏهن بلينن جي انگ ۾ ميموري ٽرانزسٽر شامل هئا.<ref>{{cite web |title=Samsung First to Mass Produce 16Gb NAND Flash Memory |url=https://phys.org/news/2007-04-samsung-mass-16gb-nand-memory.html |website=Phys.org |access-date=May 23, 2022 |date=April 30, 2007}}</ref> == ULSI، WSI، SoC ۽ 3D-IC == {{Further|ويفر-پيماني جو انضمام|سسٽم آن اي چپ|ٽي-رخي انٽيگريٽيڊ سرڪٽ}} پيچيدگيءَ ۾ جاري واڌ کي ظاهر ڪرڻ لاءِ اصطلاح ''ULSI'' ("الٽرا-وڏي پيماني جو انضمام") اهڙن چپس لاءِ متعارف ڪرايو ويو، جن ۾ هڪ ملين کان وڌيڪ ٽرانزسٽر هوندا هئا.<ref>{{cite journal |last1=Meindl |first1=J.D. |title=Ultra-large scale integration |journal=IEEE Transactions on Electron Devices |date=November 1984 |volume=31 |issue=11 |pages=1555–1561 |doi=10.1109/T-ED.1984.21752 |bibcode=1984ITED...31.1555M }}</ref> [[ويفر-پيماني جو انضمام]] (WSI) تمام وڏا انٽيگريٽيڊ سرڪٽ ٺاهڻ جي هڪ ٽيڪنڪ آهي، جنهن ۾ هڪ پوري سليڪان ويفر کي هڪ واحد "سپر-چپ" تيار ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. وڏي جسامت کي گهٽ پيڪيجنگ سان ملائي، WSI ڪجهه استعمالن ۾ تمام گهٽ خرچن جو امڪان مهيا ڪيو، خاص طور تي انتهائي متوازي سپر ڪمپيوٽرن ۾. هي اصطلاح پاڻ ''تمام وڏي پيماني جو انضمام'' (VLSI) مان نڪتل هو، جيڪو ان وقت جديد ترين حالت جي نمائندگي ڪندو هو جڏهن WSI ترقي هيٺ هو.<ref>{{cite patent|pubdate=1985|inventor-last1=Shanefield|inventor-first1=Daniel|title=Wafer scale integration|status=patent|country=US|number=4866501}}</ref><ref name=wsi2022>{{cite web | last=Edwards | first=Benj | title=Hungry for AI? New supercomputer contains 16 dinner-plate-size chips | website=Ars Technica | date=2022-11-14 | url=https://arstechnica.com/information-technology/2022/11/hungry-for-ai-new-supercomputer-contains-16-dinner-plate-size-chips/ }}</ref> [[سسٽم آن اي چپ]] (SoC يا SOC) اهڙو انٽيگريٽيڊ سرڪٽ آهي، جنهن ۾ ڪمپيوٽر يا ڪنهن ٻئي سرشتي لاءِ گهربل سڀ جزا هڪ ئي چپ تي شامل هوندا آهن. اهڙي ڊوائيس جي ڊيزائن پيچيده ۽ مهانگي ٿي سگهي ٿي، ۽ جيتوڻيڪ سڀ گهربل جزا هڪ ئي ڊاءِ تي گڏ ڪرڻ سان ڪارڪردگيءَ جا فائدا ملي سگهن ٿا، پر هڪ-ڊاءِ مشين جي لائسنسنگ ۽ ترقيءَ جو خرچ اڃا به الڳ ڊوائيسن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ٿي سگهي ٿو. مناسب لائسنسنگ سان اهي خاميون گهٽ تياري ۽ اسمبلي خرچن ۽ تمام گهٽ بجليءَ جي ضرورت سان متوازن ٿي وڃن ٿيون: ڇاڪاڻ⁠تہ جزن جي وچ وارا سگنل ڊاءِ تي ئي رهندا آهن، تنهن ڪري تمام گهٽ بجلي گهرجي ٿي (ڏسو {{section link|#Packaging}}).<ref>{{cite patent|inventor-last1=Klaas|inventor-first1=Jeff|title=System-on-a-chip|pubdate=2000|status=patent|country=US|number=6816750}}</ref> ان کان علاوه، سگنلن جا ذريعا ۽ منزلون ڊاءِ تي [[حوالو جي مقامي نوعيت|جسماني طور وڌيڪ ويجها]] هوندا آهن، جنهن سان وائرنگ جي ڊيگهه گهٽجي ٿي ۽ تنهن ڪري ساڳئي چپ تي ماڊيولن جي وچ ۾ رابطي مان پيدا ٿيندڙ [[ليٽنسي (انجنيئرنگ)|دير]]، [[ڊيٽا ٽرانسميشن|ٽرانسميشن]] جي بجليءَ جو خرچ ۽ [[فضول گرمي]] گهٽجي ٿي. ان سبب نام نهاد [[نيٽ ورڪ آن اي چپ]] (NoC) ڊوائيسن جي ڳولا شروع ٿي، جيڪي روايتي [[بس (ڪمپيوٽنگ)|بس آرڪيٽيڪچر]] جي بدران ڊجيٽل رابطي جي نيٽ ورڪن تي سسٽم-آن-چپ ڊيزائن جا طريقا لاڳو ڪن ٿا. [[ٽي-رخي انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] (3D-IC) ۾ فعال اليڪٽرانڪ جزن جون ٻه يا وڌيڪ تہون هونديون آهن، جيڪي عمودي ۽ افقي ٻنهي رخن ۾ هڪ واحد سرڪٽ ۾ ضم ڪيون وينديون آهن. تہن جي وچ ۾ رابطي لاءِ آن-ڊاءِ سگنلنگ استعمال ٿئي ٿي، تنهن ڪري بجليءَ جو استعمال برابر الڳ سرڪٽن جي ڀيٽ ۾ گهڻو گهٽ هوندو آهي. ننڍين عمودي تارن جو مناسب استعمال مجموعي وائر ڊيگهه کي نمايان طور گهٽائي سگهي ٿو، جنهن سان تيز عمل ممڪن ٿئي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Topol |first1=A. W. |last2=Tulipe |first2=D. C. La |last3=Shi |first3=L. |last4=Frank |first4=D. J. |last5=Bernstein |first5=K. |last6=Steen |first6=S. E. |last7=Kumar |first7=A. |last8=Singco |first8=G. U. |last9=Young |first9=A. M. |last10=Guarini |first10=K. W. |last11=Ieong |first11=M. |title=Three-dimensional integrated circuits |journal=IBM Journal of Research and Development |date=July 2006 |volume=50 |issue=4.5 |pages=491–506 |doi=10.1147/rd.504.0491 }}</ref> == سليڪان ليبلنگ ۽ گرافيٽي == پيداوار دوران سڃاڻپ کي ممڪن بڻائڻ لاءِ، گهڻن [[سليڪان چپ]]ن جي هڪ ڪنڊ ۾ سيريل نمبر هوندو آهي. ٺاهيندڙ جو لوگو شامل ڪرڻ به عام ڳالهه آهي. جڏهن کان آءِ سي تيار ٿيڻ شروع ٿيا آهن، ڪجهه چپ ڊيزائنرن سليڪان جي مٿاڇري واري ايراضيءَ کي ڳجهي، غير-فعلي تصويرن يا لفظن لاءِ استعمال ڪيو آهي. اهي فني اضافا، جيڪي اڪثر وڏي تفصيل سان ٺاهيا ويندا آهن، ڊيزائنرن جي تخليقيت ظاهر ڪن ٿا ۽ ٻي صورت ۾ خالص عملي جزن ۾ شخصيت جو رنگ شامل ڪن ٿا. انهن کي ڪڏهن ڪڏهن [[چپ آرٽ]]، سليڪان آرٽ، سليڪان گرافيٽي يا سليڪان ڊوڊلنگ چيو ويندو آهي.<ref name="IEEE">{{cite magazine |url=https://spectrum.ieee.org/the-secret-art-of-chip-graffiti |title=The Secret Art of Chip Graffiti |magazine=[[IEEE Spectrum]] |first=H. |last=Goldstein |volume=39 |issue=3 |date=March 2002 |pages=50–55}}</ref> == آءِ سي ۽ آءِ سي خاندان == * [[555 ٽائمر آءِ سي]] * [[آپريشنل ايمپلي فائر]] * [[7400-سيريز انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] * [[4000-سيريز انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]]، جيڪا 7400 سيريز جو [[سي موس]] هم منصب آهي (پڻ ڏسو: [[74HC00 سيريز]]) * [[انٽيل 4004]]، جنهن کي عام طور پهريون تجارتي طور دستياب [[مائڪرو پروسيسر]] سمجهيو وڃي ٿو، جنهن مان 8008، مشهور [[انٽيل 8080|8080]] سي پي يو، 8086، [[انٽيل 8088|8088]] (اصل [[آءِ بي ايم پي سي]] ۾ استعمال ٿيل)، ۽ مڪمل طور 8088/8086 سان هم آهنگ [[80286]]، 80386/i386، [[انٽيل i486|i486]] وغيره وجود ۾ آيا. * [[موس ٽيڪنالاجي 6502]] ۽ [[زائلاگ Z80]] مائڪرو پروسيسر، جيڪي 1980ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ڪيترن ئي [[گهريلو ڪمپيوٽر]]ن ۾ استعمال ٿيا. * ڪمپيوٽر سان لاڳاپيل چپس جي [[موٽرولا 6800]] سيريز، جنهن مان [[68000]] ۽ [[88000]] سيريز وجود ۾ آيون. 68000 سيريز تمام گهڻي ڪامياب رهي ۽ [[ايپل ليزا]]، پاور پي سي کان اڳ وارن [[ميڪنٽوش]] ڪمپيوٽرن، [[اميگا|ڪموڊور اميگا]]، [[اٽاري ST]]/TT/Falcon030، [[نيڪسٽ]] ڪمپيوٽرن جي خاندانن، ۽ 1980ع واري ڏهاڪي ۾ ڪيترن ئي ٺاهيندڙن جي ورڪ اسٽيشنن، سرورن ۽ ٻين ڪيترن ئي نظامن ۽ ڊوائيسن ۾ استعمال ٿي. * اينالاگ انٽيگريٽيڊ سرڪٽن جي [[ايل ايم-سيريز انٽيگريٽيڊ سرڪٽن جي فهرست|LM سيريز]] ff07511ss6ud11ul26fcx2qq4hxfnu0 390413 390412 2026-07-01T20:46:09Z Intisar Ali 8681 390413 wikitext text/x-wiki {{Short description|سيميڪنڊڪٽر مادّي جي ننڍڙي، هموار ٽڪري تي تيار ڪيل اليڪٽرانڪ سرڪٽ}} [[File:NXP PCF8577C LCD driver with I²C (Colour Corrected).jpg|thumb|[[LCD]] کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[مربوط سرڪٽ]] جي [[ڊائي (مربوط سرڪٽ)|ڊائي]] جي خوردبيني تصوير. [[پن ترتيب]]ون مربوط سرڪٽ جي چوڌاري موجود اونداهن دائرن جي صورت ۾ نظر اچن ٿيون.]] '''مربوط سرڪٽ''' ('''IC''')، جيڪو '''مائڪروچپ''' يا رڳو '''چپ''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، [[اليڪٽرانڪ سرڪٽ]]ن جو هڪ ٺهڪندڙ مجموعو هوندو آهي، جيڪو مختلف [[اليڪٽرانڪ جزا|اليڪٽرانڪ جزن]]، جهڙوڪ [[ٽرانزسٽر]]، [[مزاحم]]، [[ڪيپيسيٽر]] ۽ انهن جي پاڻ ۾ ڳانڍاپن تي مشتمل هوندو آهي.<ref name="chipBasics">{{cite web |url=https://www.asml.com/en/technology/all-about-microchips/microchip-basics |title=The basics of microchips |publisher=[[ASML Holding|ASML]]}}</ref> اهي جزا [[سيميڪنڊڪٽر]] مادّي جي هڪ پتلي ۽ هموار ٽڪري (''چپ'') تي تيار ڪيا ويندا آهن، جيڪا گهڻو ڪري [[سلڪون]] مان ٺهيل هوندي آهي.<ref name="chipBasics"/> مربوط سرڪٽ ڪيترن ئي قسمن جي اليڪٽرانڪ اوزارن، جهڙوڪ [[ڪمپيوٽر]]، [[اسمارٽ فون]] ۽ [[ٽيليويزن]]، جو بنيادي حصو آهن، جتي اهي ڊيٽا جي پروسيسنگ، ڪنٽرول ۽ ذخيريداري جهڙا ڪم سرانجام ڏين ٿا. انهن اوزارن جي ننڍي سائيز، بهتر ڪارڪردگي ۽ گهٽ قيمت ممڪن بڻائي، مربوط سرڪٽن [[اليڪٽرانڪس]] جي شعبي ۾ بنيادي تبديلي آندي آهي. الڳ الڳ جزن مان تيار ڪيل سرڪٽن جي ڀيٽ ۾، مربوط سرڪٽ ڪيترائي ڀيرا ننڍا، وڌيڪ تيز، وڌيڪ توانائي بچائيندڙ ۽ گهٽ خرچ وارا هوندا آهن، جنهن جي نتيجي ۾ انهن تي تمام وڏي تعداد ۾ [[ٽرانزسٽر]] شامل ڪري سگهجن ٿا. وڏي پيماني تي پيداوار جي صلاحيت، اعليٰ ڀروسي جوڳائپ، ۽ [[مربوط سرڪٽ ڊزائن]] جي معياري ۽ ماڊيولر طريقي سبب، الڳ ٽرانزسٽرن تي ٻڌل ڊزائن تيزيءَ سان ختم ٿي ويا. اڄڪلهه تقريباً هر [[اليڪٽرانڪ اوزار]] ۾ مربوط سرڪٽ استعمال ٿين ٿا ۽ انهن جديد ٽيڪنالاجي ۾ انقلاب آندو آهي. [[ڪمپيوٽر پروسيسر]]، [[مائڪرو ڪنٽرولر]]، [[ڊجيٽل سگنل پروسيسر]] ۽ [[گهريلو اوزار]]ن ۾ استعمال ٿيندڙ ايمبيڊڊ پروسيسنگ چپون، پنهنجي ننڍي سائيز، گهٽ قيمت ۽ گهڻ مقصدي استعمال سبب جديد سماج لاءِ بنيادي اهميت رکن ٿيون. [[تمام وڏي پيماني واري مربوطي]] (VLSI)، [[سيميڪنڊڪٽر اوزارن جي تياري]] واري ٽيڪنالاجي ۾ ٿيندڙ ترقي سبب عملي صورت اختيار ڪري سگهي. 1960ع واري ڏهاڪي کان وٺي، چپن جي سائيز، رفتار ۽ گنجائش ۾ غيرمعمولي واڌ آئي آهي، جنهن جو بنيادي سبب اهي فني واڌارا آهن، جن ساڳئي ماپ جي چپ تي وڌيڪ ۽ وڌيڪ ٽرانزسٽر شامل ڪرڻ ممڪن بڻايو. اڄڪلهه هڪ جديد چپ، انسان جي آڱر جي ننهن جيتري ايراضيءَ ۾ اربين ٽرانزسٽر رکي سگهي ٿي. اهي ترقيون، جيڪي تقريباً [[مور جو قانون]] جي پيروي ڪن ٿيون، اڄ جي ڪمپيوٽر چپن کي 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعاتي چپن جي ڀيٽ ۾ لکين ڀيرا وڌيڪ گنجائش ۽ هزارين ڀيرا وڌيڪ رفتار فراهم ڪن ٿيون. مربوط سرڪٽن کي الڳ جزن مان ٺهيل سرڪٽن جي مقابلي ۾ ٽي بنيادي فائدا حاصل آهن: سائيز، قيمت ۽ ڪارڪردگي. انهن جي سائيز ۽ قيمت گهٽ هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سڀئي جزا گڏجي [[فوٽولٿوگرافي]] ذريعي هڪ ئي يونٽ طور تيار ڪيا ويندا آهن، نه ڪي هر [[ٽرانزسٽر]] کي الڳ الڳ جوڙي. ان کان علاوه، پيڪيج ٿيل مربوط سرڪٽ، الڳ سرڪٽن جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ مواد استعمال ڪندا آهن. انهن جي ڪارڪردگي وڌيڪ هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن جزا هڪ ٻئي جي ويجهو هجڻ سبب تمام تيزيءَ سان ڪم ڪن ٿا ۽ نسبتاً گهٽ بجلي استعمال ڪن ٿا. البت، انهن جو بنيادي نقصان اهو آهي ته انهن جي ڊزائن تيار ڪرڻ جي شروعاتي قيمت ۽ ڪارخاني جي تعمير تي ايندڙ سرمائيداري خرچ انتهائي وڌيڪ هوندو آهي. انهيءَ ڪري مربوط سرڪٽ صرف تڏهن تجارتي طور فائديمند ٿيندا آهن، جڏهن وڏي پيماني تي پيداوار جي توقع هجي. == اصطلاح == '''مربوط سرڪٽ''' (IC) جي رسمي تعريف هن ريت ڪئي وئي آهي:<ref>{{cite web |url=http://www.jedec.org/standards-documents/dictionary/terms/integrated-circuit-ic |title=Integrated circuit (IC) |publisher=[[JEDEC]]}}</ref> {{quote|اهڙو سرڪٽ، جنهن جا سڀ يا ڪي سرڪٽي جزا هڪ ٻئي سان اڻٽٽ نموني ڳنڍيل ۽ برقي طور پاڻ ۾ مربوط هجن، اهڙيءَ طرح جو تعمير ۽ واپار جي مقصدن لاءِ ان کي هڪ اڻورهائتو (ناقابلِ تقسيم) يونٽ سمجهيو وڃي.}} سخت فني مفهوم ۾، هي اصطلاح هڪ ئي ٽڪري تي تيار ڪيل سرڪٽ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن کي اصل ۾ '''[[مونولٿڪ مربوط سرڪٽ]]''' چيو ويندو هو. اهڙي سرڪٽ ۾ سڄو سرڪٽ [[سلڪون]] جي هڪ ئي ٽڪري تي تعمير ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite web |title=The first monolithic integrated circuits |url=http://homepages.nildram.co.uk/~wylie/ICs/monolith.htm |quote=Nowadays when people say 'integrated circuit' they usually mean a monolithic IC, where the entire circuit is constructed in a single piece of silicon. |last=Wylie |first=Andrew |year=2009 |access-date=14 March 2011 |archive-date=4 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180504074623/http://homepages.nildram.co.uk/~wylie/ICs/monolith.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite book| last1 = Horowitz| first1 = Paul| last2 = Hill| first2 = Winfield| title = The Art of Electronics| edition = 2nd| year = 1989| publisher = Cambridge University Press| isbn = 978-0-521-37095-0| page = [https://archive.org/details/artofelectronics00horo/page/61 61]| url = https://archive.org/details/artofelectronics00horo/page/61}}</ref> عام استعمال ۾، ''مربوط سرڪٽ'' جي اصطلاح ۾ اهي سرڪٽ پڻ شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي هن سخت تعريف تي پورو نٿا لهن ۽ مختلف ٽيڪنالاجين، جهڙوڪ [[3D مربوط سرڪٽ]]، [[2.5D مربوط سرڪٽ]]، [[گهڻ-چپ ماڊيول]] (MCM)، [[پتلي-فلم ٽرانزسٽر]]، [[ٿلهي-فلم ٽيڪنالاجي]] يا [[هائبرڊ مربوط سرڪٽ]] ذريعي تيار ڪيا ويندا آهن. اصطلاحن ۾ هي فرق خاص طور تي انهن بحثن ۾ اهميت رکي ٿو، جتي اهو جائزو ورتو وڃي ٿو ته [[مور جو قانون]] اڃا تائين لاڳو ٿئي ٿو يا نه. == تاريخ == === پهريان مربوط سرڪٽ === {{Main|مربوط سرڪٽ جي ايجاد}} {{See also|پلينر عمل|پي–اين جنڪشن آئسوليشن|سطحي پاسيويشن}} [[File:Robert Noyce with Motherboard 1959.png|thumb|[[رابرٽ نوئس]] 1959ع ۾ پهريون مونولٿڪ مربوط سرڪٽ ايجاد ڪيو. هي چِپ [[سلڪون]] مان تيار ڪئي وئي هئي.]] [[مربوط سرڪٽ]] (IC) کان اڳ هڪ بنيادي تصور ننڍن سيرامڪ بنيادن (Ceramic Substrates) جي تياري هو، جن کي ''مائڪروماڊيول'' چيو ويندو هو.<ref name=micromodules/> هر مائڪروماڊيول ۾ هڪ ننڍڙو برقي جزو شامل هوندو هو.<ref name=micromodules/> انهن ماڊيولن کي پوءِ پاڻ ۾ ڳنڍي ٻه يا ٽي-رخي ٺوس جال (Grid) جي صورت ۾ ترتيب ڏئي سگهجي پئي. 1957ع ۾ هن خيال کي تمام گهڻو اميد افزا سمجهيو ويو ۽ [[جيڪ ڪلبي]] ان کي [[آمريڪي فوج]] آڏو پيش ڪيو،<ref name="micromodules" /> جنهن جي نتيجي ۾ مختصر عرصي لاءِ ''مائڪروماڊيول پروگرام'' شروع ڪيو ويو، جيڪو 1951ع جي ''پروجيڪٽ ٽِنڪر ٽاءِ'' سان گهڻي حد تائين مشابهت رکندو هو.<ref name=micromodules>{{Cite web|url=http://www.eetimes.com/special/special_issues/millennium/milestones/kilby.html|title=Micromodules: the ultimate package|last=Rostky|first=George|website=EE Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20100107111717/http://www.eetimes.com/special/special_issues/millennium/milestones/kilby.html|archive-date=2010-01-07|access-date=2018-04-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chipsetc.com/the-rca-micromodule.html|title=The RCA Micromodule|website=Vintage Computer Chip Collectibles, Memorabilia & Jewelry|access-date=2018-04-23}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tdCjBQAAQBAJ&q=micromodule&pg=PA392|title=American Microelectronics Data Annual 1964–65|last1=Dummer|first1=G. W. A.|last2=Robertson|first2=J. Mackenzie|date=2014-05-16|publisher=Elsevier|isbn=978-1-4831-8549-1|pages=392–397, 405–406}}</ref> تنهن هوندي به، جيئن جيئن اهو منصوبو اڳتي وڌيو، ڪلبي هڪ مڪمل طور نئون طريقو پيش ڪيو، جيڪو بعد ۾ خود '''مربوط سرڪٽ''' جي صورت اختيار ڪري ويو. نئين طور [[ٽيڪساس انسٽرومينٽس]] ۾ ملازمت اختيار ڪرڻ کان پوءِ، [[جيڪ ڪلبي]] جولاءِ 1958ع ۾ مربوط سرڪٽ بابت پنهنجا شروعاتي خيال قلمبند ڪيا ۽ 12 سيپٽمبر 1958ع تي مربوط سرڪٽ جو پهريون ڪامياب عملي نمونو پيش ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو.<ref name="TIJackBuilt">{{cite web | title=The Chip That Jack Built Changed the World | publisher=Texas Instruments | date=1997-09-09 | url=http://www.ti.com/corp/docs/kilbyctr/jackbuilt.shtml | archive-url=https://web.archive.org/web/20000418135808/http://www.ti.com/corp/docs/kilbyctr/jackbuilt.shtml | archive-date=2000-04-18 | url-status=unfit}}</ref> 6 فيبروري 1959ع تي داخل ڪيل پنهنجي پيٽنٽ درخواست ۾،<ref>{{cite patent |inventor-last=Kilby |inventor-first=Jack S. |title=Miniaturized Electronic Circuits |country=US |status=Patent|number=3138743 |fdate=6 February 1959 |pubdate=23 June 1964}}</ref> ڪلبي پنهنجي نئين ايجاد کي ''"سيميڪنڊڪٽر مادي جو اهڙو جسم، جنهن ۾ برقي سرڪٽ جا سڀئي جزا مڪمل طور تي پاڻ ۾ مربوط هجن"'' طور بيان ڪيو.<ref>{{cite book| last = Winston| first = Brian| title = Media Technology and Society: A History: From the Telegraph to the Internet| url = https://books.google.com/books?id=gfeCXlElJTwC&pg=PA221| year = 1998| publisher = Routledge| isbn = 978-0-415-14230-4| page = 221 }}</ref> هن نئين ايجاد جو پهريون گراهڪ [[آمريڪي هوائي فوج]] هئي.<ref>{{cite web|url=https://www.ti.com/corp/docs/company/history/timeline/defense/1960/docs/61-first_ic.htm |title=Texas Instruments – 1961 First IC-based computer |publisher=Texas Instruments |access-date=2012-08-13}}</ref> مربوط سرڪٽ جي ايجاد ۾ پنهنجي حصي جي اعتراف طور ڪلبي کي سال 2000ع جو [[طبعيات جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref>{{cite web | title=The Nobel Prize in Physics 2000 | website=Nobel Prize | date=2000-10-10 | url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2000/press-release/}}</ref> تنهن هوندي به، ڪلبي جي ايجاد حقيقي '''مونولٿڪ مربوط سرڪٽ''' نه هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ ٻاهرين سون جي تارن ذريعي ڳانڍاپا (انٽرڪنيڪشنز) استعمال ڪيا ويا هئا، جنهن سبب وڏي پيماني تي پيداوار عملي طور ممڪن نه هئي.<ref name="nasa">{{cite web |title=Integrated circuits |url=https://www.hq.nasa.gov/alsj/ic-pg3.html |website=[[NASA]] |access-date=13 August 2019}}</ref> تقريباً ڇهن مهينن کان پوءِ [[رابرٽ نوئس]]، جيڪو [[فيئرچائلڊ سيميڪنڊڪٽر]] سان لاڳاپيل هو، پهريون عملي '''مونولٿڪ مربوط سرڪٽ چِپ''' تيار ڪيو.<ref name="computerhistory1959">{{cite web |title=1959: Practical Monolithic Integrated Circuit Concept Patented |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/practical-monolithic-integrated-circuit-concept-patented/ |website=[[Computer History Museum]] |access-date=13 August 2019}}</ref><ref name="nasa"/> رابرٽ نوئس جي مونولٿڪ مربوط سرڪٽ چِپ جي تياري ڪيترين ئي اهم ايجادن جي نتيجي ۾ ممڪن ٿي. انهن ۾ [[جين هورني]] جو [[پلينر عمل]] ۽ [[ڪرٽ ليهوويڪ]] جو [[پي–اين جنڪشن آئسوليشن]] شامل هئا. هورني جي ايجاد پاڻ به [[ڪارل فروش]] ۽ [[لنڪن ڊيرڪ]] جي سلڪون ڊاءِ آڪسائيڊ ماسڪنگ، سطحي تحفظ ۽ پاسيويشن بابت تحقيق،<ref name="patents.google.com">{{Cite patent|number=US2802760A|title=Oxidation of semiconductive surfaces for controlled diffusion|gdate=1957-08-13|invent1=Lincoln|invent2=Frosch|inventor1-first=Derick|inventor2-first=Carl J.|url=https://patents.google.com/patent/US2802760A}}</ref><ref name="iopscience.iop.org">{{cite journal |last1=Frosch |first1=C. J. |last2=Derick |first2=L |title=Surface Protection and Selective Masking during Diffusion in Silicon |journal=Journal of the Electrochemical Society |date=1957 |volume=104 |issue=9 |pages=547 |doi=10.1149/1.2428650 }}</ref><ref name="Lojek1202">{{cite book |last1=Lojek |first1=Bo |title=History of Semiconductor Engineering |date=2007 |publisher=[[Springer Science & Business Media]] |isbn=9783540342588 |page=120}}</ref> ۽ [[چارلس ايس فلر]]، [[جي. اي. ڊٽزنبرگر]] ۽ ٻين محققن جي سلڪون ۾ نجاستن جي ڦهلاء بابت ڪيل ڪم تي ٻڌل هئي.<ref>{{cite journal |last1=Fuller |first1=C. S. |last2=Ditzenberger |first2=J. A. |title=Diffusion of Lithium into Germanium and Silicon |journal=Physical Review |date=July 1953 |volume=91 |issue=1 |pages=193 |doi=10.1103/PhysRev.91.193 |bibcode=1953PhRv...91..193F }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Fuller |first1=C. S. |last2=Struthers |first2=J. D. |last3=Ditzenberger |first3=J. A. |last4=Wolfstirn |first4=K. B. |title=Diffusivity and Solubility of Copper in Germanium |journal=Physical Review |date=15 March 1954 |volume=93 |issue=6 |pages=1182–1189 |doi=10.1103/PhysRev.93.1182 |bibcode=1954PhRv...93.1182F }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Fuller |first1=C. S. |last2=Ditzenberger |first2=J. A. |title=Diffusion of Donor and Acceptor Elements in Silicon |journal=Journal of Applied Physics |date=May 1956 |volume=27 |issue=5 |pages=544–553 |doi=10.1063/1.1722419 |bibcode=1956JAP....27..544F }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Fuller |first1=C.S. |last2=Whelan |first2=J.M. |title=Diffusion, solubility, and electrical behavior of copper in gallium arsenide |journal=Journal of Physics and Chemistry of Solids |date=August 1958 |volume=6 |issue=2–3 |pages=173–177 |doi=10.1016/0022-3697(58)90091-X |bibcode=1958JPCS....6..173F }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Miller |first1=R. C. |last2=Savage |first2=A. |title=Diffusion of Aluminum in Single Crystal Silicon |journal=Journal of Applied Physics |date=December 1956 |volume=27 |issue=12 |pages=1430–1432 |doi=10.1063/1.1722283 |bibcode=1956JAP....27.1430M }}</ref> ڪلبي جي جرمينيم تي ٻڌل ڊزائن جي ابتڙ، نوئس جو ڊزائن [[سلڪون]] تي ٻڌل هو ۽ ان ۾ جين هورني جي پلينر عمل کي استعمال ڪيو ويو، جنهن سان چِپ جي اندر قابلِ اعتماد ايلومينيم برقي ڳانڍاپا ٺاهڻ ممڪن بڻيا. اڄڪلهه جا جديد مربوط سرڪٽ بنيادي طور نوئس جي مونولٿڪ ڊزائن تي ٻڌل آهن،<ref name="computerhistory1959"/><ref name="nasa"/> نه ته ڪلبي جي شروعاتي نموني تي. 1961ع کان 1965ع تائين [[ناسا]] جو [[اپولو پروگرام]] مربوط سرڪٽن جو دنيا ۾ سڀ کان وڏو واحد صارف هو.<ref name="eldon">{{cite book | last=Hall | first=Eldon C. | title=Journey to the Moon: The History of the Apollo Guidance Computer | publisher=American Institute of Aeronautics and Astronautics | series=Library of Flight | year=1996 | isbn=978-1-56347-185-8 | url=https://books.google.com/books?id=G8Dml1x55r0C | access-date=2023-10-05 | pages=18–19}}</ref> === ٽي ٽي ايل مربوط سرڪٽ === {{Main|ٽرانزسٽر–ٽرانزسٽر لاجڪ}} [[ٽرانزسٽر–ٽرانزسٽر لاجڪ]] (TTL) 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[جيمس ايل. بيوئي]] پاران [[ٽي آر ڊبليو انڪارپوريٽيڊ]] (TRW Inc.) ۾ ترقي ڏني وئي. 1970ع واري ڏهاڪي کان وٺي 1980ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين، TTL [[ڊجيٽل اليڪٽرانڪس|ڊجيٽل]] مربوط سرڪٽن جي غالب ٽيڪنالاجي بڻجي وئي.<ref>{{cite web |title=Computer Pioneers – James L. Buie |url=https://history.computer.org/pioneers/buie.html |website=[[IEEE Computer Society]] |access-date=25 May 2020}}</ref> [[File:Dov Frohman.jpg|thumb|[[ڊوو فروهمن]]، اسرائيلي برقي انجنيئر، جنهن 1969ع کان 1971ع جي وچ ۾ [[اي پي روم]] (EPROM) تيار ڪئي.]] ننڍن ڪمپيوٽرن ([[مني ڪمپيوٽر]]ن) ۽ [[مين فريم ڪمپيوٽر]]ن جي [[مرڪزي پروسيسنگ يونٽ]] (CPU) جي تعمير لاءِ درجنين TTL مربوط سرڪٽ استعمال ڪرڻ معياري طريقو هو. [[ڪمپيوٽر]]، جهڙوڪ [[آئي بي ايم 360]] مين فريم، [[پي ڊي پي-11]] مني ڪمپيوٽر ۽ ڊيسڪ ٽاپ [[ڊيٽاپائنٽ 2200]]، [[بائي پولر جنڪشن ٽرانزسٽر|بائي پولر]] مربوط سرڪٽن مان تيار ڪيا ويندا هئا،<ref name="tmx_shirriff" /> جيڪي يا ته TTL تي ٻڌل هوندا هئا يا وڌيڪ تيز [[ايميٽر-ڪپلڊ لاجڪ]] (ECL) استعمال ڪندا هئا. === موس مربوط سرڪٽ === {{Further|موسفيٽ جا استعمال#موس مربوط سرڪٽ}} {{See also|سيميڪنڊڪٽر پيماني جي مثالن جي فهرست|مخلوط-سگنل مربوط سرڪٽ|مور جو قانون|ٽن-رخي مربوط سرڪٽ|ٽرانزسٽر ڳڻپ|تمام وڏي پيماني واري مربوطي}} جديد [[مربوط سرڪٽ]] (IC) [[موسفيٽ|ڌاتو–آڪسائيڊ–سيميڪنڊڪٽر فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر]] (MOSFET) تي ٻڌل هوندا آهن، جنهن سان [[موس مربوط سرڪٽ]] (MOS IC) ٺهندا آهن.<ref name="Kuo">{{cite journal |last1=Kuo |first1=Yue |title=Thin Film Transistor Technology—Past, Present, and Future |journal=The Electrochemical Society Interface |date=1 January 2013 |volume=22 |issue=1 |pages=55–61 |doi=10.1149/2.F06131if |bibcode=2013ECSIn..22a..55K |url=https://www.electrochem.org/dl/interface/spr/spr13/spr13_p055_061.pdf }}</ref> موسفيٽ 1955ع کان 1960ع جي وچ ۾ [[بيل ليبز]] ۾ ترقي ڏنو ويو،<ref name="patents.google.com"/><ref>{{cite journal |last1=Huff |first1=Howard |last2=Riordan |first2=Michael |title=Frosch and Derick: Fifty Years Later (Foreword) |journal=The Electrochemical Society Interface |date=September 2007 |volume=16 |issue=3 |pages=29 |doi=10.1149/2.F02073IF }}</ref><ref name="iopscience.iop.org"/><ref>{{cite book |last1=Kahng |first1=D. |title=Semiconductor Devices: Pioneering Papers |chapter=Silicon-Silicon Dioxide Surface Device |date=1991 |pages=583–596 |doi=10.1142/9789814503464_0076 |isbn=978-981-02-0209-5 }}</ref><ref>{{Cite book |last=Lojek |first=Bo |title=History of Semiconductor Engineering |date=2007 |publisher=Springer |isbn=978-3-540-34258-8 |location=Berlin, Heidelberg |page=321}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Ligenza |first1=J.R. |last2=Spitzer |first2=W.G. |title=The mechanisms for silicon oxidation in steam and oxygen |journal=Journal of Physics and Chemistry of Solids |date=July 1960 |volume=14 |pages=131–136 |doi=10.1016/0022-3697(60)90219-5 |bibcode=1960JPCS...14..131L }}</ref><ref name="Lojek1202"/> جنهن سان وڌيڪ [[تمام وڏي پيماني واري مربوطي|گهڻي ڪثافت]] وارا مربوط سرڪٽ ٺاهڻ ممڪن ٿيا.<ref name="computerhistory-transistor">{{cite web |title=Who Invented the Transistor? |last=Laws |first=David |url=https://www.computerhistory.org/atchm/who-invented-the-transistor/ |website=[[Computer History Museum]] |date=4 December 2013 }}</ref> [[بائي پولر جنڪشن ٽرانزسٽر|بائي پولر ٽرانزسٽر]]ن جي ابتڙ، جن ۾ [[پي–اين جنڪشن آئسوليشن]] لاءِ اضافي مرحلا گهربل هوندا هئا، موسفيٽس کي اهڙن اضافي قدمن کان سواءِ آساني سان هڪ ٻئي کان الڳ ڪري سگهجي پيو.<ref name="Bassett53">{{cite book |last1=Bassett |first1=Ross Knox |title=To the Digital Age: Research Labs, Start-up Companies, and the Rise of MOS Technology |date=2002 |publisher=[[Johns Hopkins University Press]] |isbn=978-0-8018-6809-2 |pages=53–4 |url=https://books.google.com/books?id=Qge1DUt7qDUC&pg=PA53}}</ref> مربوط سرڪٽن لاءِ هن فائدي کي 1961ع ۾ پهريون ڀيرو [[ڊاون ڪاهنگ]] اجاگر ڪيو.<ref name="Bassett22">{{cite book |last1=Bassett |first1=Ross Knox |title=To the Digital Age: Research Labs, Start-up Companies, and the Rise of MOS Technology |date=2007 |publisher=[[Johns Hopkins University Press]] |isbn=9780801886393 |pages=22–25 |url=https://books.google.com/books?id=UUbB3d2UnaAC&pg=PA22}}</ref> [[آئي اي اي اي سنگ ميلن جي فهرست]] ۾ 1958ع جو ڪلبي جو پهريون مربوط سرڪٽ،<ref>{{cite web |url=https://www.ieeeghn.org/wiki/index.php/Milestones:First_Semiconductor_Integrated_Circuit_%28IC%29,_1958 |title=Milestones:First Semiconductor Integrated Circuit (IC), 1958 |work=IEEE Global History Network |publisher=IEEE |access-date=3 August 2011}}</ref> 1959ع ۾ هورني جو [[پلينر عمل]] ۽ نوئس جو پلينر مربوط سرڪٽ شامل آهن.<ref>{{Cite web|url=https://ethw.org/Milestones:List_of_IEEE_Milestones|title=Milestones:List of IEEE Milestones |website=Engineering and Technology History Wiki|date=9 December 2020 }}</ref> تيار ڪيل سڀ کان پهريون تجرباتي موس مربوط سرڪٽ 16 ٽرانزسٽرن واري چِپ هئي، جيڪا 1962ع ۾ [[آر سي اي ڪارپوريشن|آر سي اي]] ۾ فريڊ هائيمَن ۽ اسٽيون هوفسٽين تيار ڪئي.<ref name="computerhistory-digital">{{cite web |title=Tortoise of Transistors Wins the Race – CHM Revolution |url=https://www.computerhistory.org/revolution/digital-logic/12/279 |website=[[Computer History Museum]] |access-date=22 July 2019}}</ref> بعد ۾ [[جنرل مائڪرو اليڪٽرانڪس]] 1964ع ۾ پهريون تجارتي موس مربوط سرڪٽ متعارف ڪرايو،<ref name="computerhistory1964">{{cite web|url=https://www.computerhistory.org/semiconductor/timeline/1964-Commecial.html|title=1964 – First Commercial MOS IC Introduced|website=[[Computer History Museum]]}}</ref> جيڪو 120 ٽرانزسٽرن تي ٻڌل [[شفٽ رجسٽر]] هو ۽ رابرٽ نارمن تيار ڪيو هو.<ref name="computerhistory-digital"/> 1964ع تائين موس چِپن ۾ [[ٽرانزسٽر ڪثافت]] وڌيڪ ۽ پيداوار جي قيمت [[بائي پولر جنڪشن ٽرانزسٽر|بائي پولر]] چِپن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ٿي چڪي هئي. [[مور جو قانون]] مطابق موس چِپن جي پيچيدگي وڌيڪ وڌندي رهي، جنهن جي نتيجي ۾ 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين هڪ ئي موس چِپ تي سوين [[ٽرانزسٽر]]ن سان [[وڏي پيماني واري مربوطي]] (LSI) ممڪن ٿي.<ref name="ieee">{{cite journal |last1=Shirriff |first1=Ken |title=The surprising story of the first microprocessors |journal=IEEE Spectrum |date=September 2016 |volume=53 |issue=9 |pages=48–54 |doi=10.1109/MSPEC.2016.7551353 }}</ref> {{anchor|The self-aligned gate}} 1967ع ۾ [[بيل ليبز]] ۾ رابرٽ ڪروِن، [[ڊونلڊ ايل. ڪلائن|ڊونلڊ ڪلائن]] ۽ جان ساريس طرفان [[سيلف-الائنڊ گيٽ]] (سلڪون-گيٽ) موسفيٽ جي ترقي کان پوءِ،<ref>{{cite web |title=1968: Silicon Gate Technology Developed for ICs |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/silicon-gate-technology-developed-for-ics/ |website=[[Computer History Museum]] |access-date=22 July 2019}}</ref> [[سيلف-الائنڊ گيٽ]]ن سان پهرين [[سلڪون-گيٽ]] موس مربوط سرڪٽ ٽيڪنالاجي 1968ع ۾ [[فيئرچائلڊ سيميڪنڊڪٽر]] ۾ [[فيڊريڪو فيگن]] تيار ڪئي، جيڪا سڀني جديد [[سي موس]] مربوط سرڪٽن جو بنياد بڻجي.<ref>{{cite web |title=1968: Silicon Gate Technology Developed for ICs |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/silicon-gate-technology-developed-for-ics/ |website=The Silicon Engine |publisher=[[Computer History Museum]] |access-date=13 October 2019}}</ref> [[ڪمپيوٽنگ]] ۾ موس LSI چِپن جو استعمال پهرين [[مائڪرو پروسيسر]]ن جو بنياد بڻيو، ڇاڪاڻ⁠تہ انجنيئرن محسوس ڪرڻ شروع ڪيو ته مڪمل [[ڪمپيوٽر پروسيسر]] کي هڪ ئي موس LSI چِپ تي رکي سگهجي ٿو. انهيءَ سان 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين مائڪرو پروسيسر ۽ [[مائڪرو ڪنٽرولر]] جي ايجادن جو رستو کليو.<ref name="ieee"/> 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ موس مربوط سرڪٽ ٽيڪنالاجي هڪ چِپ تي 10,000 کان وڌيڪ ٽرانزسٽرن واري [[تمام وڏي پيماني واري مربوطي]] (VLSI) کي ممڪن بڻايو.<ref>{{cite journal |last1=Hittinger |first1=William C. |title=Metal–Oxide–Semiconductor Technology |journal=Scientific American |date=1973 |volume=229 |issue=2 |pages=48–59 |jstor=24923169 |doi=10.1038/scientificamerican0873-48 |bibcode=1973SciAm.229b..48H }}</ref> شروعات ۾ موس تي ٻڌل ڪمپيوٽر صرف انهن حالتن ۾ مناسب سمجهيا ويندا هئا، جتي تمام گهڻي ڪثافت گهربل هجي، جهڙوڪ [[فضائي صنعت]] ۽ [[پاڪيٽ ڪيلڪيوليٽر]]. مڪمل طور تي TTL مان ٺهيل ڪمپيوٽر، جهڙوڪ 1970ع جو [[ڊيٽاپائنٽ 2200]]، 1980ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين هڪ-چِپ موس مائڪرو پروسيسرن، جهڙوڪ 1972ع جي [[انٽيل 8008]]، جي ڀيٽ ۾ تمام تيز ۽ وڌيڪ طاقتور هئا.<ref name="tmx_shirriff">{{cite web | title=The Texas Instruments TMX 1795: the (almost) first, forgotten microprocessor | website=Ken Shirriff's blog | date=1970-10-25 | url=https://www.righto.com/2015/05/the-texas-instruments-tmx-1795-first.html }}</ref> مربوط سرڪٽ ٽيڪنالاجي ۾ واڌ، خاص طور [[سيميڪنڊڪٽر ڊوائيس جي تياري|ننڍن نقشوي جزن]] ۽ وڏين چِپن، مربوط سرڪٽ ۾ [[موس ٽرانزسٽر]]ن جي [[ٽرانزسٽر ڳڻپ|تعداد]] کي هر ٻن سالن ۾ ٻيڻو ڪرڻ ممڪن بڻايو. هن رجحان کي [[مور جو قانون]] چيو ويندو آهي. مور شروع ۾ چيو هو ته اهو تعداد هر سال ٻيڻو ٿيندو، پر 1975ع ۾ هن پنهنجي دعويٰ کي هر ٻن سالن تائين تبديل ڪيو.<ref>{{Cite web|url=https://www.cnet.com/news/moores-law-to-roll-on-for-another-decade/|title=Moore's Law to roll on for another decade|last=Kanellos|first=Michael|website=CNET|date=February 11, 2003}}</ref> هن وڌندڙ گنجائش کي قيمت گهٽائڻ ۽ ڪارڪردگي وڌائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو. عام طور، جيئن جيئن نقشوي جزن جي ماپ گهٽجي ٿي، مربوط سرڪٽ جي لڳ ڀڳ هر ڪارڪردگي بهتر ٿيندي آهي. هر ٽرانزسٽر جي قيمت ۽ هر ٽرانزسٽر جي [[گهٽ-توانائي اليڪٽرانڪس|سوئچنگ توانائي جو استعمال]] گهٽجي ويندو آهي، جڏهن ته [[ڪمپيوٽر يادگيري|يادگيري جي گنجائش]] ۽ [[ڪلاڪ رفتار|رفتار]] وڌي ويندي آهي. اهي لاڳاپا [[ڊينارڊ اسڪيلنگ]]، يعني [[موسفيٽ اسڪيلنگ]]، ذريعي بيان ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite news |last1=Davari |first1=Bijan |first2=Robert H. |last2=Dennard |first3=Ghavam G. |last3=Shahidi |title=CMOS scaling for high performance and low power-the next ten years |journal=Proceedings of the IEEE |volume=83 |issue=4 |year=1995 |pages=595–606 |url=http://www.cisl.columbia.edu/courses/spring-2002/ee6930/papers/high_perform_scaling.pdf |archive-date=5 January 2017 |access-date=13 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170105235836/http://www.cisl.columbia.edu/courses/spring-2002/ee6930/papers/high_perform_scaling.pdf |url-status=dead }}</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ رفتار، گنجائش ۽ توانائي جي استعمال ۾ بهتري آخري استعمال ڪندڙ کي واضح طور محسوس ٿيندي آهي، تنهنڪري ٺاهيندڙ ڪمپنين ۾ وڌيڪ باريڪ هندسي جوڙجڪون استعمال ڪرڻ لاءِ سخت مقابلو رهيو آهي. سالن دوران ٽرانزسٽرن جي ماپ 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ڏهن کان وڌيڪ [[مائڪرون]]ن مان گهٽجي 2017ع ۾ 10 [[نينو ميٽر]] تائين پهتي،<ref>{{Cite web|url=https://news.samsung.com/global/qualcomm-and-samsung-collaborate-on-10nm-process-technology-for-the-latest-snapdragon-835-mobile-processor|title=Qualcomm and Samsung Collaborate on 10nm Process Technology for the Latest Snapdragon 835 Mobile Processor|website=Samsung Newsroom|access-date=2017-02-11}}</ref> جنهن سان في يونٽ ايراضيءَ ۾ ٽرانزسٽرن جي تعداد ۾ لڳ ڀڳ هڪ ملين ڀيرا واڌ آئي. 2016ع تائين عام چِپن جي ايراضي ڪجهه چورس [[ملي ميٽر]]ن کان لڳ ڀڳ 600&nbsp;mm² تائين هئي، ۽ هر چورس ملي ميٽر ۾ 25 ملين تائين [[ٽرانزسٽر]] شامل ٿي سگهندا هئا.<ref name=Pascal>{{cite web |url=https://devblogs.nvidia.com/parallelforall/inside-pascal/ |title=Inside Pascal: NVIDIA's Newest Computing Platform|date=2016-04-05|publisher=Nvidia}} 15,300,000,000 transistors in 610 mm².</ref> نقشوي جزن جي متوقع گهٽتائي ۽ لاڳاپيل شعبن ۾ گهربل ترقي بابت ڪيترن سالن تائين [[سيميڪنڊڪٽرن لاءِ بين الاقوامي ٽيڪنالاجي روڊ ميپ]] (ITRS) اڳڪٿي ڪندو رهيو. آخري ITRS 2016ع ۾ جاري ٿيو، ۽ هاڻي ان جي جاءِ [[ڊوائيسن ۽ نظامن لاءِ بين الاقوامي روڊ ميپ]] وٺي رهيو آهي.<ref>{{cite web |title=International Roadmap for Devices and Systems |publisher=IEEE |year=2016 |url=https://rebootingcomputing.ieee.org/images/files/pdf/rc_irds.pdf}}</ref> شروعات ۾ مربوط سرڪٽ صرف اليڪٽرانڪ ڊوائيس هئا. مربوط سرڪٽن جي ڪاميابي سبب ٻين ٽيڪنالاجين کي پڻ انهن سان گڏ مربوط ڪرڻ جون ڪوششون شروع ٿيون، ته جيئن ننڍي سائيز ۽ گهٽ قيمت جا ساڳيا فائدا حاصل ڪري سگهجن. انهن ٽيڪنالاجين ۾ ميڪانيڪي ڊوائيس، نظريات ۽ سينسر شامل آهن. * [[چارج-ڪپلڊ ڊوائيس]] ۽ ان سان ويجهڙائي رکندڙ [[فعال-پڪسل سينسر]] اهڙيون چِپون آهن جيڪي [[روشني]] لاءِ حساس هونديون آهن. انهن سائنسي، طبي ۽ صارفين جي استعمال ۾ [[فوٽوگرافي فلم]] جي جاءِ وڏي حد تائين والاري ورتي آهي. هر سال اهڙيون اربين ڊوائيسون موبائل فونن، ٽيبليٽن ۽ ڊجيٽل ڪيمرائن جهڙين شين ۾ استعمال لاءِ تيار ڪيون وڃن ٿيون. مربوط سرڪٽن جي هن ذيلي شعبي کي 2009ع ۾ [[طبيعات جو نوبل انعام]] مليو.<ref name=CcdNobel>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 2009 | url = https://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2009/index.html | publisher = Nobel Foundation | date = 2009-10-06 | access-date = 2009-10-06}}.</ref> * بجلي سان هلندڙ تمام ننڍا ميڪانيڪي اوزار پڻ چِپن تي مربوط ڪري سگهجن ٿا، جنهن کي [[خرد برقي-ميڪانيڪي نظام]] (MEMS) چيو وڃي ٿو. هي ڊوائيس 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ تيار ڪيا ويا<ref>{{cite conference |title=A decade of MEMS and its future |last=Fujita |first=H. |conference=Tenth Annual International Workshop on Micro Electro Mechanical Systems |year=1997 |doi=10.1109/MEMSYS.1997.581729 }}</ref> ۽ اڄ مختلف تجارتي ۽ فوجي استعمالن ۾ ڪم اچن ٿا. انهن جا مثال [[ڊي ايل پي پروجيڪٽر]]، [[انڪجيٽ پرنٽر]]، [[ايڪسيليروميٽر]] ۽ [[ميمز جائيروسڪوپ]] آهن، جيڪي گاڏين جي [[ايئر بيگ]] کي فعال ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. * 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان وٺي سلڪون چِپن ۾ نظرياتي ڪارڪردگي ([[نظرياتي ڪمپيوٽنگ]]) کي مربوط ڪرڻ تي علمي تحقيق ۽ صنعت ٻنهي ۾ سرگرمي سان ڪم ٿي رهيو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ سلڪون تي ٻڌل مربوط نظرياتي ٽرانسيور ڪاميابي سان تجارتي طور تيار ڪيا ويا آهن. اهي نظرياتي اوزارن (ماڊيوليٽر، ڊٽيڪٽر ۽ رُوٽنگ) کي CMOS تي ٻڌل اليڪٽرانڪس سان گڏ ڪن ٿا.<ref>{{cite journal|last = Narasimha |first=A. |title = A 40-Gb/s QSFP optoelectronic transceiver in a 0.13 µm CMOS silicon-on-insulator technology|year = 2008|journal = Proceedings of the Optical Fiber Communication Conference (OFC)|page = OMK7|url=http://www.opticsinfobase.org/abstract.cfm?URI=OFC-2008-OMK7|display-authors=etal}}</ref> [[فوٹونڪ مربوط سرڪٽ]] پڻ تيار ڪيا پيا وڃن، جهڙوڪ [[لائيٽيليجنس]] جو PACE (فوٽونڪ ارٿميٽڪ ڪمپيوٽنگ انجن)، جيڪو [[فوٹونڪس]] نالي اڀرندڙ شعبي تي ٻڌل آهي.<ref>{{cite web | url=https://physicsworld.com/a/optical-chipmaker-focuses-on-high-performance-computing/ | title=Optical chipmaker focuses on high-performance computing | date=7 April 2022 }}</ref> * مربوط سرڪٽ [[سينسر]]ن جي استعمال لاءِ [[طبي امپلانٽ]] ۽ ٻين [[حياتي-اليڪٽرانڪس|حياتي-اليڪٽرانڪ]] ڊوائيسن ۾ پڻ تيار ڪيا پيا وڃن.<ref name=Birkholz2015>{{cite journal | url = https://www.researchgate.net/publication/282052331 | title = Technology modules from micro- and nano-electronics for the life sciences | journal = WIREs Nanomedicine and Nanobiotechnology | volume = 8 |issue=3 | pages = 355–377 | year = 2016 | doi = 10.1002/wnan.1367 |pmid=26391194 | last1 = Birkholz | first1 = M. | last2 = Mai | first2 = A. | last3 = Wenger | first3 = C. | last4 = Meliani | first4 = C. | last5 = Scholz | first5 = R. }}</ref> اهڙن حياتياتي ماحولن ۾ ظاهر ٿيل سيميڪنڊڪٽر مواد کي [[زنگ لڳڻ]] يا [[حياتي تنزلي]] کان بچائڻ لاءِ خاص بندش واريون ٽيڪنالاجيون استعمال ڪرڻيون پونديون آهن.<ref name="Graham2011">{{cite journal | title = Commercialisation of CMOS Integrated Circuit Technology in Multi-Electrode Arrays for Neuroscience and Cell-Based Biosensors | journal = Sensors | volume = 11 |issue=5 | pages = 4943–4971 | year = 2011 | doi = 10.3390/s110504943 |pmid=22163884 |pmc=3231360 | last1 = Graham | first1 = Anthony H. D. | last2 = Robbins | first2 = Jon | last3 = Bowen | first3 = Chris R. | last4 = Taylor | first4 = John | bibcode = 2011Senso..11.4943G | doi-access = free }}</ref> 2018ع مطابق، تقريباً سڀئي [[ٽرانزسٽر]] [[موسفيٽ]] هوندا آهن، جيڪي سلڪون جي هڪ چِپ جي هڪ پاسي، هموار ٻه-رخي [[پلينر عمل]] ذريعي، هڪ ئي پرت ۾ تيار ڪيا ويندا آهن. محققن ڪيترن ئي اميدوار متبادل طريقن جا نمونا تيار ڪيا آهن، جهڙوڪ: * [[ٽن-رخي مربوط سرڪٽ]] (3DIC) ٺاهڻ لاءِ ٽرانزسٽرن جون گهڻيون پرتون هڪ ٻئي مٿان رکڻ جا مختلف طريقا، جهڙوڪ [[ٿرو-سلڪون وِيا]]، "مونولٿڪ 3D"، اسٽيڪ ٿيل وائر بانڊنگ ۽ ٻيا طريقا.<ref>{{cite web |last=Or-Bach |first=Zvi |date=December 23, 2013 |url=http://semimd.com/blog/2013/12/23/why-soi-is-the-future-technology-of-semiconductors/ |title=Why SOI is the Future Technology of Semiconductors |website=Semiconductor Manufacturing & Design Community |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129104851/http://semimd.com/blog/2013/12/23/why-soi-is-the-future-technology-of-semiconductors/ |archive-date=29 November 2014 |url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web | title=Samsung's Eight-Stack Flash Shows up in Apple's iPhone 4 | website=Siliconica | date=2010-09-13 | url=https://sst.semiconductor-digest.com/chipworks_real_chips_blog/2010/09/13/samsungs-eight-stack-flash-shows-up-in-apples-iphone-4/}}</ref> * ٻين موادن مان ٺهيل ٽرانزسٽر، جهڙوڪ [[گرافين ٽرانزسٽر]]، [[موليبڊينائيٽ ٽرانزسٽر]]، [[ڪاربان نينوٽيوب فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر]]، [[گيليم نائٽرائيڊ ٽرانزسٽر]]، [[نانووائر اليڪٽرانڪ ڊوائيس]] ۽ [[نامياتي فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر]] وغيره. * سلڪون جي ننڍڙي گولي جي پوري سطح تي ٽرانزسٽر تيار ڪرڻ.<ref>{{cite journal|url=http://www.natureinterface.com/e/ni07/P058-059/|title=Spherical semiconductor radio temperature sensor|journal=Nature Interface|year=2002|pages=58–59|volume=7|author=Yamatake Corporation|archive-url=https://web.archive.org/web/20090107144008/http://www.natureinterface.com/e/ni07/P058-059/|archive-date=7 January 2009}}</ref><ref>{{cite web|last=Takeda|first=Nobuo|title=MEMS applications of Ball Semiconductor Technology|url=http://asia.stanford.edu/events/spring01/slides/takedaslides.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20150101122744/http://asia.stanford.edu/events/spring01/slides/takedaslides.pdf|archive-date=2015-01-01}}</ref> * بنيادي سطح ۾ تبديليون، جيئن [[لچڪدار ٽرانزسٽر]] تيار ڪري [[لچڪدار ڊسپلي]] يا ٻين [[لچڪدار اليڪٽرانڪس]] لاءِ استعمال، جيڪو مستقبل ۾ [[رول-اوَي ڪمپيوٽر]] جو سبب بڻجي سگهي ٿو. ٽرانزسٽرن کي وڌيڪ ننڍو بڻائڻ جيئن جيئن ڏکيو ٿيندو پيو وڃي، تيئن ڪمپنيون ڪارڪردگي وڌائڻ ۽ سائيز گهٽائڻ لاءِ [[گهڻ-چِپ ماڊيول]]، [[چپليٽ]]، [[ٽن-رخي مربوط سرڪٽ]]، [[پيڪيج آن پيڪيج]]، [[وڏي بينڊوڊٿ يادگيري]] ۽ [[ٿرو-سلڪون وِيا]] سان گڏ چِپن کي هڪ ٻئي مٿان رکڻ واريون ٽيڪنالاجيون استعمال ڪري رهيون آهن، بغير ٽرانزسٽرن جي سائيز گهٽائڻ جي. گڏيل طور انهن ٽيڪنالاجين کي [[ترقي يافته پيڪيجنگ (سيميڪنڊڪٽر)|ترقي يافته پيڪيجنگ]] چيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web|url=https://semiengineering.com/knowledge_centers/packaging/advanced-packaging/|title=Advanced Packaging}}</ref> ترقي يافته پيڪيجنگ بنيادي طور 2.5D ۽ 3D پيڪيجنگ ۾ ورهايل آهي. 2.5D ۾ گهڻ-چِپ ماڊيول جهڙا طريقا شامل آهن، جڏهن ته 3D ۾ اهڙا طريقا شامل آهن، جن ۾ مختلف ڊائي هڪ ٻئي مٿان رکيا ويندا آهن، جهڙوڪ پيڪيج آن پيڪيج ۽ وڏي بينڊوڊٿ يادگيري. انهن سڀني طريقن ۾ هڪ ئي پيڪيج اندر ٻه يا وڌيڪ ڊائي شامل هوندا آهن.<ref>{{Cite web|url=https://semiengineering.com/knowledge_centers/packaging/advanced-packaging/2-5d-ic/|title=2.5D|work=Semiconductor Engineering}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://semiengineering.com/knowledge_centers/packaging/advanced-packaging/3d-ics/|title=3D ICs|work=Semiconductor Engineering}}</ref><ref>{{cite web | title=Chiplet | website=WikiChip | date=2021-02-28 | url=https://en.wikichip.org/wiki/chiplet }}</ref><ref>{{Cite magazine|url=https://www.wired.com/story/keep-pace-moores-law-chipmakers-turn-chiplets/|title=To Keep Pace With Moore's Law, Chipmakers Turn to 'Chiplets'|magazine=Wired|date=11 June 2018}}</ref><ref>{{cite web | last=Schodt | first=Christopher | title=This is the year of the CPU 'chiplet' | website=Engadget | date=2019-04-16 | url=https://www.engadget.com/2019-04-16-upscaled-cpu-chiplet.html }}</ref> ان کان علاوه، [[3D نند]] (3D NAND)، جهڙيون ٽيڪنالاجيون هڪ ئي ڊائي تي گهڻيون پرتون رکن ٿيون. مربوط سرڪٽن ۾ ٿڌڪ جي ڪارڪردگي بهتر ڪرڻ لاءِ مائڪرو فلوئڊڪ ٿڌڪ شامل ڪرڻ جون ٽيڪنالاجيون پڻ ڏيکاريون ويون آهن،<ref>{{cite web | url=https://spectrum.ieee.org/codesigning-electronics-and-microfluidics-for-a-cooling-boost | title=Building Power Electronics with Microscopic Plumbing Could Save Enormous Amounts of Money |website=IEEE Spectrum }}</ref> جڏهن ته پيلٽيئر حرارتي-برقي ٿڌڪار، سولڊر بمپن تي لڳل ٿڌڪار، ۽ صرف گرمي خارج ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ حرارتي سولڊر بمپ [[فلپ-چِپ]] ٽيڪنالاجي ۾ پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web | url=https://arstechnica.com/gadgets/2008/01/startup-shrinks-the-peltier-cooler-and-puts-it-inside-the-chip-package/ | title=Startup shrinks Peltier cooler, puts it in the chip package |website=Ars Technica | date=10 January 2008 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://sst.semiconductor-digest.com/2005/07/wire-bond-vs-flip-chip-packaging/ | title=Wire Bond Vs. Flip Chip Packaging |magazine=Semiconductor Digest | date=10 December 2016 }}</ref> == ڊزائن == {{main|اليڪٽرانڪ ڊزائن خودڪاري|هارڊويئر وضاحت ٻولي|مربوط سرڪٽ جي ڊزائن}} [[File:Siliconchip by shapeshifter.png|right|thumb|هموار ڪيل [[ٽامي جا باهمي ڳانڍاپا|ٽامي جي باهمي ڳانڍاپن]] جي چئن پرتَن مان گذرندڙ هڪ مربوط سرڪٽ جي مجازي تفصيل، جيڪا [[پولي سلڪون]] (گلابي)، ويلز (ڀورو) ۽ سبسٽريٽ (سائو) تائين ڏيکاريل آهي.]] پيچيده [[مربوط سرڪٽ جي ڊزائن|مربوط سرڪٽ جي ڊزائن]] ۽ ان جي ترقي جي قيمت تمام گهڻي هوندي آهي، جيڪا عام طور ڪروڙين آمريڪي ڊالرن تائين پهچي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |title=FinFET Rollout Slower Than Expected |url=https://semiengineering.com/finfet-rollout-slower-than-expected/ |publisher=Semiconductor Engineering |date=16 April 2015 |last=LaPedus |first=Mark }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Basu |first1=Joydeep |title=From Design to Tape-out in SCL 180 nm CMOS Integrated Circuit Fabrication Technology |journal=IETE Journal of Education |date=9 October 2019 |volume=60 |issue=2 |pages=51–64 |doi=10.1080/09747338.2019.1657787 |arxiv=1908.10674 }}</ref> تنهنڪري اقتصادي طور اهو صرف تڏهن فائديمند هوندو آهي، جڏهن مربوط سرڪٽ وڏي پيماني تي تيار ڪيا وڃن، جيئن [[غير ورجائندڙ انجنيئرنگ]] (NRE) جا خرچ لکين پيداوار وارن يونٽن تي ورهائي سگهجن. جديد سيميڪنڊڪٽر چِپن ۾ اربين جزا شامل هوندا آهن، تنهنڪري انهن کي هٿ سان ڊزائن ڪرڻ عملي طور ناممڪن آهي. ڊزائنرن جي مدد لاءِ سافٽويئر اوزار لازمي بڻجي ويا آهن. [[اليڪٽرانڪ ڊزائن خودڪاري]] (EDA)، جنهن کي [[اليڪٽرانڪ ڪمپيوٽر جي مدد سان ڊزائن]] (ECAD) پڻ چيو ويندو آهي،<ref>{{cite web|title=About the EDA Industry|url=http://www.edac.org/industry|publisher=[[Electronic Design Automation Consortium]]|access-date=29 July 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150802073506/http://www.edac.org/industry|archive-date=2 August 2015}}</ref> [[سافٽويئر اوزار]]ن جو اهڙو مجموعو آهي، جيڪو [[اليڪٽرانڪس|اليڪٽرانڪ نظامن]]، خاص طور مربوط سرڪٽن، جي ڊزائن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. اهي اوزار گڏجي [[ڊزائن جو وهڪرو (اي ڊي اي)|ڊزائن وهڪري]] ۾ ڪم ڪندا آهن، جنهن ذريعي انجنيئر مڪمل سيميڪنڊڪٽر چِپن جي ڊزائن، تصديق ۽ تجزيي جا مرحلا مڪمل ڪندا آهن. جديد EDA اوزارن مان ڪيترائي [[مصنوعي ذهانت]] (AI) پڻ استعمال ڪن ٿا، جنهن سان انجنيئرن جو وقت بچي ٿو ۽ چِپن جي ڪارڪردگي بهتر ٿئي ٿي. == قسم == [[File:AD570JD.jpg|thumb|[[اينالاگ کان ڊجيٽل ڪنورٽر|اينالاگ کان ڊجيٽل (A/D) ڪنورٽر]] آءِ سي، [[ڊيوئل اِن-لائين پيڪيج]] (DIP) ۾]] انٽيگريٽيڊ سرڪٽن کي عام طور تي [[اينالاگ سرڪٽ|اينالاگ]]،<ref>{{cite book |title=Analysis and Design of Analog Integrated Circuits |last1=Gray |first1=Paul R. |last2=Hurst |first2=Paul J. |last3=Lewis |first3=Stephen H. |last4=Meyer |first4=Robert G. |isbn=978-0-470-24599-6 |publisher=Wiley |year=2009 }}</ref> [[ڊجيٽل سرڪٽ|ڊجيٽل]]<ref>{{cite book |title=Digital Integrated Circuits |last1=Rabaey |first1=Jan M. |last2=Chandrakasan |first2=Anantha |last3=Nikolic |first3=Borivoje |isbn=978-0-13-090996-1 |publisher=Pearson |year=2003 |url=https://archive.org/details/agilesoftwaredev00robe |edition=2nd }}</ref> ۽ [[مليل-سگنل انٽيگريٽيڊ سرڪٽ|مليل-سگنل]] قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو،<ref>{{cite book |title=CMOS: Mixed-Signal Circuit Design |last=Baker |first=Jacob |publisher=Wiley |isbn=978-0-470-29026-2 |year=2008}}</ref> جن ۾ هڪ ئي آءِ سي تي اينالاگ ۽ ڊجيٽل سگنلن جو استعمال ٿيندو آهي. ڊجيٽل انٽيگريٽيڊ سرڪٽن ۾ اربين<ref name=Pascal/> [[لاجڪ گيٽ]]، [[فلپ-فلاپ (اليڪٽرانڪس)|فلپ-فلاپ]]، [[ملٽي پليڪسر]] ۽ ٻيا سرڪٽ صرف چند چورس ملي ميٽرن جي ايراضيءَ ۾ شامل ٿي سگهن ٿا. انهن سرڪٽن جي ننڍڙي جسامت سبب وڌيڪ رفتار، گهٽ بجلي جي ضايع ٿيڻ ۽ بورڊ-سطح واري انضمام جي ڀيٽ ۾ گهٽ [[پيداوار جي لاڳت]] حاصل ٿئي ٿي. اهڙا ڊجيٽل آءِ سي، جهڙوڪ [[مائڪرو پروسيسر]]، [[ڊجيٽل سگنل پروسيسر|ڊي ايس پي]] ۽ [[مائڪرو ڪنٽرولر]]، [[بولين الجبرا]] استعمال ڪندي [[ٻٽو عددي سرشتو|"هڪ" ۽ "صفر" وارن سگنلن]] تي عمل ڪندا آهن. [[File:Intel 8742 153056995.jpg|right|thumb|انٽيل [[Intel MCS-48|8742]] جي [[ڊاءِ (انٽيگريٽيڊ سرڪٽ)|ڊاءِ]]، هڪ 8-بِٽ [[NMOS لاجڪ|اين موس]] [[مائڪرو ڪنٽرولر]]، جنهن ۾ 12&nbsp;MHz تي هلندڙ [[سي پي يو]]، 128 بائيٽ [[رام]]، 2048 بائيٽ [[اي پي روم]] ۽ [[انپٽ/آئوٽ پٽ|I/O]] ساڳئي چپ تي شامل آهن]] سڀ کان وڌيڪ ترقي يافته انٽيگريٽيڊ سرڪٽن ۾ [[مائڪرو پروسيسر]] يا '''[[پروسيسر ڪور|ڪور]]''' شامل آهن، جيڪي ذاتي ڪمپيوٽرن، موبائل فونن ۽ ٻين اوزارن ۾ استعمال ٿيندا آهن. ڪيترائي ڪور هڪ ئي آءِ سي يا چپ تي گڏ ڪري سگهجن ٿا. ڊجيٽل [[ڪمپيوٽر ميموري|ميموري چپس]] ۽ [[ايپليڪيشن-مخصوص انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] (ASICs) انٽيگريٽيڊ سرڪٽن جي ٻين خاندانن جا مثال آهن. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ [[پروگراميبل لاجڪ ڊوائيس]] تيار ڪيا ويا. انهن ڊوائيسن ۾ اهڙا سرڪٽ هوندا آهن، جن جي منطقي ڪارڪردگي ۽ رابطن کي انٽيگريٽيڊ سرڪٽ ٺاهيندڙ جي بدران استعمال ڪندڙ پاڻ پروگرام ڪري سگهي ٿو. ان سان هڪ چپ کي مختلف LSI قسم جي ڪمن، جهڙوڪ [[لاجڪ گيٽ]]، [[ايڊر (اليڪٽرانڪس)|ايڊر]] ۽ [[پروسيسر رجسٽر|رجسٽر]]، لاءِ پروگرام ڪري سگهجي ٿو. پروگرام ڪرڻ جون مختلف صورتون آهن: اهڙا ڊوائيس جيڪي [[پروگراميبل ريڊ-اونلي ميموري|صرف هڪ ڀيرو پروگرام]] ٿي سگهن ٿا، اهڙا جيڪي [[اي پي روم|بالاءِ بنفشي روشني (UV)]] سان مٽائي ٻيهر پروگرام ڪري سگهجن ٿا، اهڙا جيڪي [[فليش ميموري]] ذريعي ٻيهر پروگرام ٿي سگهن ٿا، ۽ [[فيلڊ-پروگراميبل گيٽ ايري]] (FPGA)، جن کي ڪنهن به وقت، حتيٰ هلندڙ حالت دوران به، پروگرام ڪري سگهجي ٿو. 2016ع تائين جديد FPGA لکين گيٽن جي برابر عملدرآمد ڪري سگهن ٿا ۽ [[ڪلاڪ جي رفتار|فريڪوئنسين]] 1 [[گيگا هرٽز|GHz]] تائين حاصل ڪري سگهن ٿا.<ref name="Altera">{{cite news |url = https://www.altera.com/en_US/pdfs/literature/hb/stratix-10/s10-overview.pdf |title = Stratix 10 Device Overview |work = [[الٽيرا]] |date = 12 December 2015 }}</ref> اينالاگ آءِ سي، جهڙوڪ [[سينسر]]، [[پاور نيٽورڪ ڊيزائن (آءِ سي)|پاور مينيجمينٽ سرڪٽ]] ۽ [[آپريشنل ايمپلي فائر]] (اوپ-ايمپ)، [[مسلسل سگنل]]ن تي عمل ڪندا آهن ۽ [[ايمپلي فائر|ايمپلي فڪيشن]]، [[فعال فلٽر|فعال فلٽرنگ]]، [[ڊي موڊوليشن]] ۽ [[فريڪوئنسي مڪسر|مڪسنگ]] جهڙا اينالاگ ڪم سرانجام ڏيندا آهن. آءِ سي هڪ ئي چپ تي اينالاگ ۽ ڊجيٽل سرڪٽ گڏ ڪري [[اينالاگ کان ڊجيٽل ڪنورٽر]] ۽ [[ڊجيٽل کان اينالاگ ڪنورٽر]] جهڙا ڪم انجام ڏئي سگهن ٿا. اهڙا مليل-سگنل سرڪٽ ننڍڙي جسامت ۽ گهٽ لاڳت مهيا ڪن ٿا، پر انهن ۾ سگنلن جي باهمي مداخلت کي به نظر ۾ رکڻو پوندو آهي. 1990ع واري ڏهاڪي جي آخر کان اڳ [[ريڊيو]]ن کي مائڪرو پروسيسرن وانگر گهٽ لاڳت وارن [[سي موس]] عملن ذريعي تيار نه ڪري سگهيو ويندو هو. پر 1998ع کان پوءِ [[آر ايف سي موس]] عملن ذريعي ريڊيو چپس تيار ڪيا ويا. انهن جا مثال انٽيل جا [[ڊجيٽل اينهانسڊ ڪارڊليس ٽيليڪميونيڪيشن]] (DECT) ڪارڊليس فون، يا [[802.11]] ([[وائي فائي]]) چپس آهن، جيڪي [[اٿيروس]] ۽ ٻين ڪمپنين تيار ڪيون.<ref name="IEEE-CMOS-dualband-n">{{cite web|last1=Nathawad|first1=L.|last2=Zargari|first2=M.|last3=Samavati|first3=H.|last4=Mehta|first4=S.|last5=Kheirkhaki|first5=A.|last6=Chen|first6=P.|last7=Gong|first7=K.|last8=Vakili-Amini|first8=B.|last9=Hwang|first9=J.|last10=Chen|first10=M.|last11=Terrovitis|first11=M.|last12=Kaczynski|first12=B.|last13=Limotyrakis|first13=S.|last14=Mack|first14=M.|last15=Gan|first15=H.|last16=Lee|first16=M.|last17=Abdollahi-Alibeik|first17=B.|last18=Baytekin|first18=B.|last19=Onodera|first19=K.|last20=Mendis|first20=S.|last21=Chang|first21=A.|last22=Jen|first22=S.|last23=Su|first23=D.|last24=Wooley|first24=B.|display-authors=6|title=20.2: A Dual-band CMOS MIMO Radio SoC for IEEE 802.11n Wireless LAN|url=http://www.ewh.ieee.org/r6/scv/ssc/May2008_WLAN.pdf|website=IEEE Entity Web Hosting|publisher=IEEE|access-date=22 October 2016|archive-date=23 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161023053607/http://www.ewh.ieee.org/r6/scv/ssc/May2008_WLAN.pdf|url-status=dead}}</ref> جديد [[:Category:electronic component distributors|اليڪٽرانڪ جزن جا ورهائيندڙ]] اڪثر انٽيگريٽيڊ سرڪٽن کي وڌيڪ ذيلي قسمن ۾ ورهائيندا آهن: * [[ڊجيٽل انٽيگريٽيڊ سرڪٽ|ڊجيٽل آءِ سي]] کي لاجڪ آءِ سي (جهڙوڪ [[مائڪرو پروسيسر]] ۽ [[مائڪرو ڪنٽرولر]])، [[ميموري چپ]] (جهڙوڪ [[موس ميموري]] ۽ [[فلوٽنگ-گيٽ ميموري]])، انٽرفيس آءِ سي ([[لاجڪ ليول|ليول شفٽر]]، [[سيريلائزر/ڊي سيريلائزر]] وغيره)، [[پاور مينيجمينٽ آءِ سي]] ۽ [[پروگراميبل لاجڪ ڊوائيس|پروگراميبل ڊوائيس]] ۾ ورهايو ويندو آهي. * [[اينالاگ انٽيگريٽيڊ سرڪٽ|اينالاگ آءِ سي]] کي [[لڪيري انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] ۽ [[آر ايف سرڪٽ]] ([[ريڊيو فريڪوئنسي]] سرڪٽ) ۾ ورهايو ويندو آهي. * [[مليل-سگنل انٽيگريٽيڊ سرڪٽ|مليل-سگنل آءِ سي]] کي [[ڊيٽا حاصل ڪرڻ|ڊيٽا ايڪويزيشن]] آءِ سي (جن ۾ [[اينالاگ کان ڊجيٽل ڪنورٽر|A/D ڪنورٽر]]، [[ڊجيٽل کان اينالاگ ڪنورٽر|D/A ڪنورٽر]] ۽ [[ڊجيٽل پوٽينشيوميٽر]] شامل آهن)، [[ڪلاڪ جنريٽر|ڪلاڪ/ٽائمنگ آءِ سي]]، [[سوئچڊ ڪيپيسيٽر]] (SC) سرڪٽ ۽ [[آر ايف سي موس]] سرڪٽ ۾ ورهايو ويندو آهي. * [[ٽي-رخي انٽيگريٽيڊ سرڪٽ|ٽي-رخي انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] (3D ICs) کي [[ٿرو-سلڪان وِيا]] (TSV) آءِ سي ۽ Cu-Cu رابطي وارن آءِ سين ۾ ورهايو ويندو آهي. == تياري == === تياريءَ جو عمل === {{Main|سيمي ڪنڊڪٽر ڊوائيس جي تياري|l1=سيمي ڪنڊڪٽر جي تياري}} [[File:Silicon chip 3d.png|right|thumb|ٽن ڌاتي تہن واري هڪ ننڍڙي [[معياري سيل]] جي تصوير ({{ill|ڊاءِ اليڪٽرڪ|en|Dielectric}} کي هٽايو ويو آهي). ريتيءَ جي رنگ وارا حصا ڌاتي [[انٽرڪنڪٽ (انٽيگريٽيڊ سرڪٽ)|انٽرڪنڪٽ]] آهن، جڏهن ته عمودي ٿنڀا رابطا آهن، جيڪي عام طور [[ٽنگسٽن]] جي پلگن تي مشتمل هوندا آهن. ڳاڙها حصا پولي سليڪان گيٽ آهن، ۽ هيٺيون مضبوط حصو [[مونو ڪرسٽلائن سليڪان|بلوري سليڪان]] جو بنياد آهي.]] [[File:Cmos-chip structure in 2000s (en).svg|right|thumb|2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ تيار ڪيل [[سي موس]] چپ جي خاڪاوار بناوت. هن تصوير ۾ SOI بنياد تي LDD-MISFET، پنج ڌاتي تہون، ۽ فلپ-چپ بانڊنگ لاءِ سولڊر بمپ ڏيکاريل آهن. ان سان گڏ [[FEOL]] (فرنٽ-اينڊ آف لائين)، [[BEOL]] (بيڪ-اينڊ آف لائين) ۽ بيڪ-اينڊ عمل جا شروعاتي مرحلا پڻ ڏيکاريل آهن.]] [[ڪيميائي عنصر]]ن جي [[دوري جدول]] ۾ موجود [[سيمي ڪنڊڪٽر]]ن کي ''[[سالڊ-اسٽيٽ اليڪٽرانڪس|سالڊ-اسٽيٽ]] [[ويڪيوم ٽيوب]]'' لاءِ سڀ کان وڌيڪ موزون مواد سمجهيو ويو. [[ٽامي(I) آڪسائيڊ|ٽامي جي آڪسائيڊ]] کان شروع ڪري، پوءِ [[جرمينيم]] ۽ آخرڪار [[سليڪان]] تائين، انهن موادن تي 1940ع ۽ 1950ع واري ڏهاڪن ۾ منظم نموني تحقيق ڪئي وئي. اڄڪلهه [[مونو ڪرسٽلائن سليڪان]] آءِ سين لاءِ بنيادي [[سبسٽريٽ (ڇپائي)|سبسٽريٽ]] طور استعمال ٿئي ٿو، جيتوڻيڪ خاص مقصدن، جهڙوڪ [[روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ|ايل اي ڊي]]، [[ليزر]]، [[شمسي سيل]] ۽ انتهائي تيز رفتار انٽيگريٽيڊ سرڪٽن لاءِ III-V قسم جا [[مرڪب سيمي ڪنڊڪٽر]]، جهڙوڪ [[گيلئم آرسينائيڊ]]، پڻ استعمال ٿين ٿا. سيمي ڪنڊڪٽر موادن جي [[بلور]]ي بناوت ۾ گهٽ کان گهٽ [[بلوري نقص]] رکندڙ بلور تيار ڪرڻ جا طريقا مڪمل ڪرڻ ۾ ڏهاڪا لڳي ويا. [[سيمي ڪنڊڪٽر]] آءِ سي [[پلينر عمل]] ذريعي تيار ڪيا ويندا آهن، جنهن ۾ ٽي بنيادي مرحلا شامل هوندا آهن: [[فوٽو لٿوگرافي]]، تہه چاڙهڻ (مثلاً [[ڪيميائي ٻاڦي جمع|ڪيميائي ٻاڦي جمع]]) ۽ [[ايچنگ (مائڪرو فيبريڪيشن)|ايچنگ]]. انهن بنيادي مرحلن سان گڏ ڊوپنگ ۽ صفائيءَ جا مرحلا پڻ شامل هوندا آهن. وڌيڪ جديد يا اعليٰ ڪارڪردگي وارا آءِ سي پلينر ٽرانزسٽرن بدران [[ملٽي-گيٽ ڊوائيس|ملٽي-گيٽ]] [[فن فيٽ]] يا [[گيفيٽ]] ٽرانزسٽر استعمال ڪندا آهن، جيڪي انٽيل جي 22&nbsp;nm يا 16/14&nbsp;nm ٽيڪنالاجي نوڊن کان شروع ٿيا.<ref>{{cite web | title=16nm/14nm FinFETs: Enabling The New Electronics Frontier | website=Electronic Design| url=https://www.electronicdesign.com/technologies/embedded/digital-ics/article/21795644/16nm14nm-finfets-enabling-the-new-electronics-frontier | date=January 17, 2013}}</ref> اڪثر استعمالن ۾ [[مونو ڪرسٽلائن سليڪان|واحد-بلوري سليڪان]] جا [[ويفر (اليڪٽرانڪس)|ويفر]] استعمال ٿيندا آهن، جڏهن ته خاص استعمالن لاءِ [[گيلئم آرسينائيڊ]] جهڙا ٻيا سيمي ڪنڊڪٽر پڻ اختيار ڪيا ويندا آهن. ويفر جو مڪمل طور سليڪان هجڻ ضروري ناهي. [[فوٽو لٿوگرافي]] ذريعي سبسٽريٽ جي مختلف حصن کي نشان لڳايو ويندو آهي ته جيئن انهن کي [[ڊوپنگ (سيمي ڪنڊڪٽر)|ڊوپ]] ڪري سگهجي يا انهن تي پولي سليڪان، موصل يا ڌاتي (عام طور ايلومينيم يا ٽامو) جون ليڪون جمع ڪري سگهجن. [[ڊوپنٽ]] اهڙيون نجاستون آهن جيڪي ڄاڻي واڻي سيمي ڪنڊڪٽر ۾ شامل ڪيون وينديون آهن ته جيئن ان جون برقي خاصيتون تبديل ڪري سگهجن. ڊوپنگ اهو عمل آهي جنهن ذريعي ڊوپنٽ سيمي ڪنڊڪٽر مواد ۾ شامل ڪيا ويندا آهن. {{anchor|circuitLayers}} * انٽيگريٽيڊ سرڪٽ ڪيترين ئي هڪ ٻئي تي چڙهيل تہن مان ٺهيل هوندا آهن. هر تہه کي فوٽو لٿوگرافي ذريعي بيان ڪيو ويندو آهي ۽ عام طور مختلف رنگن سان ڏيکاريو ويندو آهي. ڪجهه تہون اهو ظاهر ڪن ٿيون ته ڪهڙن حصن ۾ ڊوپنٽ سبسٽريٽ ۾ ڦهلايا ويا آهن (ڊفيوزن تہون)، ڪجهه اهو ٻڌائين ٿيون ته ڪٿي اضافي آئن داخل ڪيا ويا آهن (امپلانٽ تہون)، ڪجهه موصل (ڊوپ ڪيل پولي سليڪان يا ڌاتي تہون) بيان ڪن ٿيون، ۽ ڪجهه موصل تہن جي وچ ۾ رابطن (وِيا يا رابطي واريون تہون) کي ظاهر ڪن ٿيون. سڀئي جزا انهن تہن جي مخصوص ميلاپ سان تيار ٿيندا آهن. * خود-هموار [[سي موس]] عمل ۾، جتي به گيٽ واري تہه (پولي سليڪان يا ڌات) [[CMOS#Example: NAND gate in physical layout|ڊفيوزن تہه کي ڪراس]] ڪري ٿي، اتي هڪ [[ٽرانزسٽر]] ٺهي ٿو؛ ان کي [[#The self-aligned gate|خود-هموار گيٽ]] چيو ويندو آهي.<ref name="selfAlignedCmos">{{cite book |last1=Mead |first1=Carver |last2=Conway |first2=Lynn |year=1991 |title=Introduction to VLSI systems |publisher=Addison Wesley |isbn=978-0-201-04358-7 |oclc=634332043 |url=https://archive.org/details/introductiontovl00mead |author-link1 = Carver Mead | author-link2 = Lynn Conway}}</ref>{{rp|p.1 (see Fig. 1.1)}} * [[ڪيپيسيٽر|گنجائشي بناوتون]]، جيڪي روايتي [[متوازي-پليٽ ڪيپيسيٽر]] جهڙيون هونديون آهن، "پليٽن" جي ايراضيءَ مطابق تيار ڪيون وينديون آهن ۽ انهن جي وچ ۾ موصلي مواد رکيو ويندو آهي. مختلف جسامت وارا ڪيپيسيٽر آءِ سين ۾ عام هوندا آهن. * مختلف ڊگھائيءَ جون وڪريل ليڪون آن-چپ [[مزاحمت (اليڪٽرانڪس)|مزاحمتون]] ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿينديون آهن، جيتوڻيڪ گهڻن [[لاجڪ سرڪٽ]]ن کي مزاحمتن جي ضرورت نه هوندي آهي. مزاحمتي بناوت جي ڊيگهه ۽ ويڪر جو تناسب، ان جي شيٽ مزاحمت سان گڏ، مجموعي مزاحمت طئي ڪندو آهي. * نسبتاً گهٽ موقعن تي [[انڊڪٽر|انڊڪٽو بناوتون]] ننڍڙين آن-چپ ڪوئلن جي صورت ۾ ٺاهي سگهجن ٿيون يا [[گائيريٽر]]ن ذريعي انهن جي نقل ڪري سگهجي ٿي. جيئن ته سي موس ڊوائيس صرف [[حالت جي تبديلي]] دوران [[بولين الجبرا|لاجڪ]] [[حالت (ڪمپيوٽر سائنس)|حالتن]] جي وچ ۾ ڪرنٽ وٺندا آهن، تنهن ڪري سي موس ڊوائيس [[ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر]] وارن ڊوائيسن جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ بجلي خرچ ڪندا آهن. [[بي ترتيب رسائي ميموري]] (RAM) انٽيگريٽيڊ سرڪٽن جو سڀ کان وڌيڪ باقاعده قسم آهي؛ تنهن ڪري سڀ کان وڌيڪ کثافت وارا آءِ سي ميموريون هونديون آهن، جيتوڻيڪ هڪ [[مائڪرو پروسيسر]] ۾ به عام طور چپ تي ميموري موجود هوندي آهي. (پهريئين تصوير جي هيٺئين حصي ۾ باقاعده قطارن واري بناوت ڏسو.{{Which|date=October 2018}}) جيتوڻيڪ ڊوائيسن جون بناوتون تمام پيچيده هونديون آهن ۽ انهن جون ويڪرون ڏهاڪن کان مسلسل گهٽ ٿينديون پيون وڃن، پر مواد جون تہون اڃا به ڊوائيسن جي افقي ماپن کان گهڻيون پتليون هونديون آهن. اهي تہون [[فوٽو لٿوگرافي]] جهڙي عمل سان تيار ٿينديون آهن، پر [[مرئي طيف]] جي روشني استعمال نٿي ڪري سگهجي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي موجي ڊيگهه تمام وڏي هوندي آهي. ان جي بدران ننڍي موجي ڊيگهه وارا [[بالاءِ بنفشي]] (UV) [[فوٽون]] هر تہه کي ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. خاصيتون ايتريون ننڍيون هونديون آهن جو [[اليڪٽران خوردبيني]] [[عملي انجنيئر]] لاءِ، جيڪو [[سيمي ڪنڊڪٽر جي تياري]] واري عمل ۾ خرابين جي جاچ ڪندو آهي، لازمي اوزار آهي. هر ڊوائيس کي پيڪيج ڪرڻ کان اڳ [[خودڪار جاچ سامان]] (ATE) ذريعي آزمائيو ويندو آهي، جنهن کي [[ويفر جاچ]] يا ويفر پروبنگ چيو ويندو آهي. ان کان پوءِ ويفر کي مستطيل ٽڪرن ۾ ڪٽيو ويندو آهي، جن مان هر هڪ کي ''[[ڊاءِ (انٽيگريٽيڊ سرڪٽ)|ڊاءِ]]'' چيو ويندو آهي. هر ڪارآمد ڊاءِ (جمع: ''dice''، ''dies'' يا ''die'') کي [[ايلومينيم]] (يا سون) جي [[وائر بانڊنگ|بانڊ وائرن]] ذريعي پيڪيج سان ڳنڍيو ويندو آهي، جيڪي [[ٿرموسونڪ بانڊنگ]] سان لڳايا ويندا آهن.<ref>{{cite conference |url=https://www.researchgate.net/publication/215462493 |first=Alexander |last=Coucoulas |title=Hot Work Ultrasonic Bonding – A Method Of Facilitating Metal Flow By Restoration Processes |conference=Proceedings of the 20th IEEE Electronic Components Conference |location=Washington, D.C. |date=May 1970 |pages=549–556}}</ref> [[ٿرموسونڪ بانڊنگ]]، جيڪا پهريون ڀيرو A. Coucoulas متعارف ڪرائي، ڊاءِ کي ٻاهرين دنيا سان برقي طور قابل اعتماد نموني ڳنڍڻ جو ذريعو فراهم ڪيو. پيڪيج ٿيڻ کان پوءِ ڊوائيسن جي آخري جاچ وري ساڳئي يا ان جهڙي ATE ذريعي ڪئي ويندي آهي، جيڪو ويفر پروبنگ ۾ استعمال ٿيو هو. معائني لاءِ [[صنعتي ڪمپيوٽيڊ ٽوموگرافي|صنعتي CT اسڪيننگ]] پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي. گهٽ قيمت وارن شين ۾ جاچ جي لاڳت ڪل تياريءَ جي خرچ جو 25 سيڪڙو کان به وڌيڪ ٿي سگهي ٿي، جڏهن ته وڏي قيمت يا گهٽ پيداوار وارن ڊوائيسن ۾ اها نسبتاً معمولي هوندي آهي. == دانشورانه ملڪيت == {{Main|انٽيگريٽيڊ سرڪٽ لي آئوٽ ڊيزائن جو تحفظ}} انٽيگريٽيڊ سرڪٽ جي هر تہه جي تصوير ڪڍي ۽ حاصل ڪيل تصويرن جي بنياد تي ان جي تياري لاءِ [[فوٽو ماسڪ]] تيار ڪري نقل ڪرڻ جي امڪان سبب، لي آئوٽ ڊيزائنن جي تحفظ لاءِ قانونسازي متعارف ڪرائي وئي. آمريڪا جي [[1984ع جو سيمي ڪنڊڪٽر چپ پروٽيڪشن ايڪٽ]] انٽيگريٽيڊ سرڪٽن جي تياري ۾ استعمال ٿيندڙ فوٽو ماسڪن لاءِ دانشورانه ملڪيت جو تحفظ قائم ڪيو.<ref name="USC-circ100">{{cite web|title=Federal Statutory Protection for Mask Works|url=https://copyright.gov/circs/circ100.pdf|publisher=United States Copyright Office|access-date=22 October 2016}}</ref> 1989ع ۾ [[واشنگٽن، ڊي سي]] ۾ ٿيل هڪ سفارتي ڪانفرنس دوران ''انٽيگريٽيڊ سرڪٽن بابت دانشورانه ملڪيت جو معاھدو'' اختيار ڪيو ويو،<ref>{{cite web|url=https://www.wipo.int/treaties/en/ip/washington/index.html|title=Washington Treaty on Intellectual Property in Respect of Integrated Circuits|website=World Intellectual Property Organization}}</ref> جنهن کي ''واشنگٽن معاھدو'' يا ''IPIC معاھدو'' پڻ چيو وڃي ٿو. هي معاھدو هن وقت نافذ نه آهي، پر ان جا ڪجهه حصا [[ٽرپس معاھدو|TRIPS]] معاھدي ۾ شامل ڪيا ويا آهن.<ref>On 1 January 1995, the ''[[Agreement on Trade-Related Aspects of Intellectual Property Rights]]'' (TRIPs) (Annex 1C to the World Trade Organization (WTO) Agreement), went into force. Part II, section 6 of TRIPs protects semiconductor chip products and was the basis for Presidential Proclamation No. 6780, 23 March 1995, under SCPA § 902(a)(2), extending protection to all present and future WTO members.</ref> آمريڪا ۾ انٽيگريٽيڊ سرڪٽ سان لاڳاپيل ڪيترائي پيٽنٽ موجود آهن، جن ۾ [[جيڪ ڪلبي|جي. ايس. ڪلبي]] جا پيٽنٽ ({{US patent|3138743|US3,138,743}}، {{US patent|3261081|US3,261,081}}، {{US patent|3434015|US3,434,015}}) ۽ آر. ايف. اسٽيورٽ جو پيٽنٽ ({{US patent|3138747|US3,138,747}}) شامل آهن. آءِ سي لي آئوٽ ڊيزائنن جي تحفظ بابت قومي قانون ڪيترن ئي ملڪن ۾ منظور ڪيا ويا آهن، جن ۾ جاپان،<ref>Japan was the first country to enact its own version of the SCPA, the Japanese "Act Concerning the Circuit Layout of a Semiconductor Integrated Circuit" of 1985.</ref> [[يورپي اقتصادي برادري]] (EC)،<ref>In 1986 the EC promulgated a directive requiring its members to adopt national legislation for the protection of semiconductor topographies. Council Directive 1987/54/EEC of 16 December 1986 on the ''Legal Protection of Topographies of Semiconductor Products'', art. 1(1)(b), 1987 O.J. (L 24) 36.</ref> برطانيا، آسٽريليا ۽ ڪوريا شامل آهن. برطانيا شروعات ۾ اهو موقف اختيار ڪيو هو ته سندس ڪاپي رائيٽ قانون چپ جي ٽوپوگرافين کي مڪمل تحفظ ڏئي ٿو، پر بعد ۾ هن [[ڪاپي رائيٽ، ڊيزائنز اينڊ پيٽنٽس ايڪٽ 1988ع]]، باب 48، شق 213 منظور ڪيو. ڏسو: ''[[برٽش ليلينڊ موٽر ڪارپوريشن بمقابله آرم اسٽرانگ پيٽنٽس ڪمپني]]''. آمريڪي [[سيمي ڪنڊڪٽر صنعت|چپ صنعت]] جي نظر ۾ برطانوي ڪاپي رائيٽ واري طريقي جي ناڪافي هجڻ بابت تنقيدن جو خلاصو چپ جي حقن بابت بعد جي قانوني ترقيات ۾ ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite journal|doi=10.1109/MM.1985.304489|title=MicroLaw|journal=IEEE Micro|volume=5|issue=4|pages=90–92|year=1985|last1=Stern|first1=Richard |bibcode=1985IMicr...5d..90S }}</ref> آسٽريليا 1989ع ۾ ''سرڪٽ لي آئوٽس ايڪٽ'' منظور ڪيو، جيڪو چپ جي تحفظ لاءِ هڪ ''sui generis'' قانوني نظام هو.<ref>{{cite journal |last1=Radomsky |first1=Leon |title=Sixteen Years after the Passage of the U.S. Semiconductor Chip Protection Act: Is International Protection Working |journal=Berkeley Technology Law Journal |date=2000 |volume=15 |page=1069 |url=https://heinonline.org/HOL/P?h=hein.journals/berktech15&i=1059 |access-date=13 September 2022}}</ref> ڪوريا 1992ع ۾ ''سيمي ڪنڊڪٽر انٽيگريٽيڊ سرڪٽن جي لي آئوٽ ڊيزائن بابت ايڪٽ'' منظور ڪيو.<ref>{{cite journal |last1=Kukkonen |first1=Carl A. III |title=The Need to Abolish Registration for Integrated Circuit Topographies under Trips |journal=IDEA: The Journal of Law and Technology |date=1997–1998 |volume=38 |page=126 |url=https://heinonline.org/HOL/P?h=hein.journals/idea38&i=115 |access-date=13 September 2022}}</ref> == نسلون == {{See also|سيمي ڪنڊڪٽر پيماني جي مثالن جي فهرست|موس انٽيگريٽيڊ سرڪٽ|ٽرانزسٽرن جو انگ}} سادن انٽيگريٽيڊ سرڪٽن جي شروعاتي ڏينهن ۾، ٽيڪنالاجيءَ جي وڏي پيماني سبب هر چپ صرف چند [[ٽرانزسٽر]]ن تائين محدود هوندي هئي، ۽ انضمام جي گهٽ درجي سبب ڊيزائن جو عمل نسبتاً سادو هوندو هو. [[فرسٽ پاس ييلڊ|تياريءَ جي پيداوار]] به اڄ جي معيارن موجب ڪافي گهٽ هئي. جيئن جيئن [[موس فيٽ|ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر]] (MOS) ٽيڪنالاجي ترقي ڪئي، انفرادي ٽرانزسٽرن جي جسامت تيزيءَ سان گهٽجڻ لڳي. 1980ع واري ڏهاڪي تائين، هڪ ئي چپ تي لکين [[موس ٽرانزسٽر]] رکي سگهجن پيا،<ref>{{cite web | last=Clarke | first=Peter | title=Intel enters billion-transistor processor era | website=EE Times | date=2005-10-14 | url=http://www.eetimes.com/electronics-products/processors/4079511/Intel-enters-billion-transistor-processor-era | archive-url=https://web.archive.org/web/20110608072423/http://www.eetimes.com/electronics-products/processors/4079511/Intel-enters-billion-transistor-processor-era | archive-date=2011-06-08 | url-status=live}}</ref> ۽ سٺين ڊيزائنن لاءِ تفصيلي منصوبابندي ضروري ٿي پئي، جنهن سان [[اليڪٽرانڪ ڊيزائن آٽوميشن]]، يا EDA، جو شعبو وجود ۾ آيو. ڪجهه SSI ۽ MSI چپس، [[ڌار ٽرانزسٽر]]ن وانگر، اڃا به وڏي پيماني تي تيار ڪيا وڃن ٿا، جيئن پراڻو سامان برقرار رکيو وڃي ۽ اهڙا نوان ڊوائيس ٺاهيا وڃن جن کي رڳو چند گيٽن جي ضرورت هجي. مثال طور، [[7400-سيريز انٽيگريٽيڊ سرڪٽ|7400 سيريز]] جا [[ٽرانزسٽر–ٽرانزسٽر لاجڪ|TTL]] چپس هڪ [[ڊي فيڪٽو معيار]] بڻجي چڪا آهن ۽ اڃا به پيداوار ۾ آهن. {|class="wikitable sortable" ! مخفف !! نالو !! سال !! [[ٽرانزسٽرن جو انگ]]<ref>{{cite web |last=Dalmau |first=M. |url=http://www.iutbayonne.univ-pau.fr/~dalmau/documents/cours/archi/MICROPancien.pdf |title=Les Microprocesseurs |website=IUT de Bayonne |access-date=7 June 2015 |archive-date=9 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170809093452/http://www.iutbayonne.univ-pau.fr/~dalmau/documents/cours/archi/MICROPancien.pdf |url-status=dead }}</ref> || [[لاجڪ گيٽ]]ن جو انگ<ref>{{cite book|language=fr|url=https://books.google.com/books?id=ZbcsAQAAIAAJ&q=ssi+msi+12+99+portes+lsi|title=Bulletin de la Société fribourgeoise des sciences naturelles |volume=62–63|year=1973}}</ref> |- | SSI || ''ننڍي پيماني جو انضمام'' || 1964 || 1 کان 10 || 1 کان 12 |- | MSI || ''وچولي پيماني جو انضمام'' || 1968 || 10 کان 500 || 13 کان 99 |- | LSI|| ''وڏي پيماني جو انضمام'' || 1971 || 500 کان 20,000 || 100 کان 9,999 |- | VLSI || ''[[تمام وڏي پيماني جو انضمام]]'' || 1980 || 20,000 کان 1,000,000 || 10,000 کان 99,999 |- | ULSI || ''الٽرا-وڏي پيماني جو انضمام'' || 1984 || 1,000,000 ۽ وڌيڪ || 100,000 ۽ وڌيڪ |} ===<span class="anchor" id="SSI, MSI and LSI"></span><span class="anchor" id="SSI"></span>ننڍي پيماني جو انضمام (SSI) === <!-- This section is linked from [[PDP-11]] and Computer fan--> پهرين انٽيگريٽيڊ سرڪٽن ۾ صرف چند ٽرانزسٽر هوندا هئا. شروعاتي ڊجيٽل سرڪٽ، جن ۾ ڏهاڪن جي انگ ۾ ٽرانزسٽر هوندا هئا، چند لاجڪ گيٽ مهيا ڪندا هئا، ۽ شروعاتي لڪيري آءِ سي، جهڙوڪ [[پليسي]] SL201 يا [[فلپس]] TAA320، ۾ فقط ٻه ٽرانزسٽر هوندا هئا. ان کان پوءِ انٽيگريٽيڊ سرڪٽ ۾ ٽرانزسٽرن جو انگ تمام گهڻو وڌي ويو. اصطلاح "وڏي پيماني جو انضمام" (LSI) پهريون ڀيرو [[آءِ بي ايم]] جي سائنسدان [[رالف لينڊاور]] نظرياتي تصور بيان ڪندي استعمال ڪيو؛<ref>{{Cite journal|last=Safir|first=Ruben|date=March 2015|title=System on Chip – Integrated Circuits|url=https://books.google.com/books?id=JsOmCQAAQBAJ&pg=PT39|journal=NYLXS Journal|isbn=9781312995512}}</ref> انهيءَ اصطلاح مان "ننڍي پيماني جو انضمام" (SSI)، "وچولي پيماني جو انضمام" (MSI)، "تمام وڏي پيماني جو انضمام" (VLSI)، ۽ "الٽرا-وڏي پيماني جو انضمام" (ULSI) جهڙا اصطلاح نڪتا. شروعاتي انٽيگريٽيڊ سرڪٽ SSI هئا. SSI سرڪٽ شروعاتي [[فضائي-خلائي]] منصوبن لاءِ انتهائي اهم هئا، ۽ فضائي-خلائي منصوبن هن ٽيڪنالاجيءَ جي ترقيءَ کي اتساهيو. [[ايل جي ايم-30 منٽ مين|منٽ مين ميزائل]] ۽ [[اپالو پروگرام]] ٻنهي کي پنهنجي اِنرشل گائيڊنس سرشتن لاءِ هلڪن ڊجيٽل ڪمپيوٽرن جي ضرورت هئي. جيتوڻيڪ [[اپالو گائيڊنس ڪمپيوٽر]] انٽيگريٽيڊ سرڪٽ ٽيڪنالاجيءَ جي اڳواڻي ۽ حوصلا افزائي ڪئي،<ref>{{cite book |last=Mindell |first=David A. |title=Digital Apollo: Human and Machine in Spaceflight |year=2008 |publisher=The MIT Press |isbn=978-0-262-13497-2}}</ref> پر منٽ مين ميزائل ئي اها قوت هو جنهن ان کي وڏي پيماني جي پيداوار ۾ آندو. منٽ مين ميزائل پروگرام ۽ [[گڏيل رياستن جي بحري فوج]] جي ٻين مختلف پروگرامن 1962ع ۾ ڪل 4 ملين ڊالرن واري انٽيگريٽيڊ سرڪٽ مارڪيٽ جو وڏو حصو سنڀاليو، ۽ 1968ع تائين [[ناسا جي بجيٽ|خلائي]] ۽ [[گڏيل رياستن جي فوجي بجيٽ|دفاعي]] شعبن تي آمريڪي حڪومت جو خرچ اڃا به 312 ملين ڊالرن جي ڪل پيداوار جو 37 سيڪڙو هو. آمريڪي حڪومت جي طلب نئين اڀرندڙ انٽيگريٽيڊ سرڪٽ مارڪيٽ کي سهارو ڏنو، جيستائين خرچ ايترا گهٽجي ويا جو آءِ سي ڪمپنيون [[صنعت (پيداوار)|صنعتي]] مارڪيٽ ۽ آخرڪار [[صارف]] مارڪيٽ ۾ داخل ٿي سگهيون. في انٽيگريٽيڊ سرڪٽ اوسط قيمت 1962ع ۾ 50 ڊالرن مان گهٽجي 1968ع ۾ 2.33 ڊالر ٿي وئي.<ref>{{cite book| last = Ginzberg| first = Eli| title = Economic impact of large public programs: the NASA Experience| year = 1976| publisher = Olympus | isbn = 978-0-913420-68-3| page = 57 }}</ref> 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين انٽيگريٽيڊ سرڪٽ [[صارف مصنوعات]] ۾ ظاهر ٿيڻ لڳا. هڪ عام استعمال ٽيليويزن رسيورن ۾ [[فريڪوئنسي موڊوليشن|ايف ايم]] اِنٽر-ڪيريئر آواز جي پروسيسنگ هو. پهرين استعمالي [[موس فيٽ|موس]] چپس ننڍي پيماني جي انضمام (SSI) چپس هيون.<ref name="forging"/> [[محمد ايم. عطالا]] طرفان 1960ع ۾ [[موس انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] چپ جي تجويز کان پوءِ،<ref name="Moskowitz">{{cite book|last1=Moskowitz|first1=Sanford L.|url=https://books.google.com/books?id=2STRDAAAQBAJ&pg=PA165|title=Advanced Materials Innovation: Managing Global Technology in the 21st century|date=2016|publisher=[[John Wiley & Sons]]|isbn=9780470508923|pages=165–167}}</ref> سڀ کان پهرين تجرباتي موس چپ، جيڪا تيار ڪئي وئي، 16-ٽرانزسٽر چپ هئي، جيڪا 1962ع ۾ [[آر سي اي ڪارپوريشن|آر سي اي]] ۾ فريڊ هيمن ۽ اسٽيون هوفسٽين ٺاهي.<ref name="computerhistory-digital"/> موس SSI چپس جو پهريون عملي استعمال [[ناسا]] جي [[سيٽلائيٽ]]ن لاءِ هو.<ref name="forging" /> ===<span class="anchor" id="MSI"></span>وچولي پيماني جو انضمام (MSI) === انٽيگريٽيڊ سرڪٽن جي ترقيءَ ۾ ايندڙ قدم اهڙا ڊوائيس متعارف ڪرايا، جن ۾ هر چپ تي سوين ٽرانزسٽر هوندا هئا؛ انهن کي "وچولي پيماني جو انضمام" (MSI) چيو ويو. [[موس فيٽ اسڪيلنگ]] ٽيڪنالاجي اعليٰ کثافت وارا چپس ٺاهڻ کي ممڪن بڻايو.<ref name="computerhistory-transistor"/> 1964ع تائين، موس چپس [[بائي پولر جنڪشن ٽرانزسٽر|بائي پولر]] چپس جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ [[ٽرانزسٽر کثافت]] ۽ گهٽ تياريءَ جي لاڳت تائين پهچي چڪا هئا.<ref name="ieee"/> 1964ع ۾ [[فرينڪ وانلاس]] پنهنجي ڊزائين ڪيل هڪ سنگل-چپ 16-بِٽ [[شفٽ رجسٽر]] ڏيکاريو، جنهن ۾ ان وقت جي لحاظ کان حيران ڪندڙ 120 [[موس ٽرانزسٽر]] هڪ ئي چپ تي موجود هئا.<ref name="forging">{{cite book | title = We were burning: Japanese entrepreneurs and the forging of the electronic age | author = Johnstone, Bob | publisher = Basic Books | year = 1999 | isbn = 978-0-465-09118-8 | pages = 47–48 | url = https://books.google.com/books?id=PE1bQS9VpWoC&pg=PA47 }}</ref><ref>{{cite web| url = http://www.eecs.umich.edu/eecs/about/articles/2007/Boysel.html| title = Making Your First Million (and other tips for aspiring entrepreneurs)| last = Boysel |first=Lee | date = 2007-10-12| work = University of Michigan EECS Presentation / ECE Recordings}}</ref> ساڳئي سال، [[جنرل مائڪرو اليڪٽرانڪس]] پهريون تجارتي [[موس انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] چپ متعارف ڪرايو، جنهن ۾ 120 [[پي موس لاجڪ|پي-چينل موس]] ٽرانزسٽر شامل هئا.<ref name="computerhistory1964"/> اهو 20-بِٽ [[شفٽ رجسٽر]] هو، جيڪو رابرٽ نارمن<ref name="computerhistory-digital"/> ۽ فرينڪ وانلاس تيار ڪيو هو.<ref>{{cite journal |last1=Kilby |first1=J. S. |title=Miniaturized electronic circuits [US Patent No. 3,138, 743] |journal=IEEE Solid-State Circuits Society Newsletter |date=2007 |volume=12 |issue=2 |pages=44–54 |doi=10.1109/N-SSC.2007.4785580 |url=https://www.researchgate.net/publication/245509003 }}</ref><ref>{{cite patent|country=US |status=Patent |number=3138743}}</ref> موس چپس [[مور جو قانون|مور جي قانون]] موجب اڳڪٿي ڪيل رفتار سان وڌيڪ پيچيده ٿيندا ويا، جنهن جي نتيجي ۾ 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين هڪ چپ تي سوين [[موس فيٽ]] رکندڙ چپس تيار ٿيڻ لڳا.<ref name="ieee"/> ===<span class="anchor" id="LSI"></span>وڏي پيماني جو انضمام (LSI) === ساڳي موس فيٽ اسڪيلنگ ٽيڪنالاجي ۽ معاشي عنصرن جي اثر هيٺ وڌيڪ ترقي 1970ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين "وڏي پيماني جو انضمام" (LSI) تائين پهتي، جنهن ۾ هر چپ تي ڏهه هزارن جي انگ ۾ ٽرانزسٽر هوندا هئا.<ref name="Hittinger">{{cite magazine |last1=Hittinger |first1=William C. |title=Metal-Oxide-Semiconductor Technology |magazine=Scientific American |date=1973 |volume=229 |issue=2 |pages=48–59 |jstor=24923169 |doi=10.1038/scientificamerican0873-48 |bibcode=1973SciAm.229b..48H }}</ref> SSI، MSI ۽ شروعاتي LSI ۽ VLSI ڊوائيسن، جهڙوڪ 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعاتي مائڪرو پروسيسرن، جي عمل ۽ پيداوار لاءِ استعمال ٿيندڙ ماسڪ اڪثر هٿ سان تيار ڪيا ويندا هئا، گهڻو ڪري [[روبي لٿ]] ٽيپ يا اهڙي ئي مواد سان.<ref>{{cite web |url=https://www.cnet.com/news/intels-accidental-revolution/ |title=Intel's Accidental Revolution |website=CNET|last=Kanellos |first=Michael |date=January 16, 2002}}</ref> وڏن يا پيچيده آءِ سين، جهڙوڪ [[ڪمپيوٽر ميموري|ميموريون]] يا [[پروسيسر (ڪمپيوٽنگ)|پروسيسر]]، لاءِ اهو ڪم اڪثر سرڪٽ لي آئوٽ جا خاص طور ڀرتي ڪيل ماهر ڪندا هئا، جيڪي انجنيئرن جي هڪ ٽيم جي نگراني هيٺ ڪم ڪندا هئا؛ اهي انجنيئر، سرڪٽ ڊيزائنرن سان گڏ، هر ماسڪ جي [[فنڪشنل تصديق|درستي ۽ مڪمل هجڻ جي جاچ ۽ تصديق]] پڻ ڪندا هئا. 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ وچولي مقدار ۾ تيار ٿيڻ شروع ٿيندڙ انٽيگريٽيڊ سرڪٽ، جهڙوڪ 1K-بِٽ RAM، ڪيلڪيوليٽر چپس ۽ پهريان مائڪرو پروسيسر، 4,000 کان گهٽ ٽرانزسٽرن تي مشتمل هئا. حقيقي LSI سرڪٽ، جيڪي 10,000 ٽرانزسٽرن جي ويجهو هئا، لڳ ڀڳ 1974ع ۾ ڪمپيوٽر جي مکيه ميمورين ۽ ٻئين نسل جي مائڪرو پروسيسرن لاءِ تيار ٿيڻ لڳا. === تمام وڏي پيماني جو انضمام (VLSI) === {{Main|تمام وڏي پيماني جو انضمام}} [[File:80486DX2 200x.png|right|thumb|[[انٽيل 80486DX2]] مائڪرو پروسيسر ڊاءِ تي مٿيون انٽرڪنڪٽ تہون]] "تمام وڏي پيماني جو انضمام" ([[تمام وڏي پيماني جو انضمام|VLSI]]) هڪ اهڙي ترقي آهي جيڪا 1980ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ لکين جي ڀيٽ ۾ سوين هزارن ٽرانزسٽرن سان شروع ٿي. 2023ع تائين وڌ ۾ وڌ [[ٽرانزسٽرن جو انگ]] في چپ 5.3 ٽريلين ٽرانزسٽرن کان به اڳتي وڌندو رهيو. هن وڌيل کثافت حاصل ڪرڻ لاءِ ڪيترين ئي ترقيات جي ضرورت پئي. ٺاهيندڙ ننڍن [[موس فيٽ]] ڊيزائن قاعدن ۽ وڌيڪ صاف [[صاف ڪمرو|تياري سهولتن]] ڏانهن منتقل ٿيا. عمل جي بهتريءَ جو رستو [[انٽرنيشنل ٽيڪنالاجي روڊميپ فار سيمي ڪنڊڪٽرز]] (ITRS) ۾ بيان ڪيو ويو، جنهن جي جاءِ پوءِ [[انٽرنيشنل روڊميپ فار ڊوائيسز اينڊ سسٽمز]] (IRDS) ورتي. [[اليڪٽرانڪ ڊيزائن آٽوميشن|اليڪٽرانڪ ڊيزائن اوزار]] بهتر ٿيا، جنهن سان مناسب وقت ۾ ڊيزائن مڪمل ڪرڻ عملي طور ممڪن ٿيو. وڌيڪ توانائي-ڪارائتي [[سي موس]]، [[اين موس لاجڪ|اين موس]] ۽ [[پي موس لاجڪ|پي موس]] جي جاءِ ورتي، جنهن سان [[توانائي واپرائڻ]] ۾ حد کان وڌيڪ واڌ کان بچاءُ ٿيو. جديد VLSI ڊوائيسن جي پيچيدگي ۽ کثافت اهڙي ٿي وئي جو ماسڪن جي هٿ سان جاچ يا اصل ڊيزائن هٿ سان ڪرڻ ممڪن نه رهيو. ان جي بدران انجنيئر {{Abbr|EDA|Electronic design automation}} اوزار استعمال ڪري گهڻو ڪري [[فنڪشنل تصديق]] جو ڪم ڪن ٿا.<ref>{{cite book |chapter=Engineering for Systems Using Large Scale Integration |title=International Workshop on Managing Requirements Knowledge |date=December 9–11, 1968 |location=San Francisco |page=867 |doi=10.1109/AFIPS.1968.93 |publisher=IEEE Computer Society }}</ref> 1986ع ۾ هڪ-ميگابِٽ [[بي ترتيب رسائي ميموري]] (RAM) چپس متعارف ڪرايا ويا، جن ۾ هڪ ملين کان وڌيڪ ٽرانزسٽر هئا. مائڪرو پروسيسر چپس 1989ع ۾ ملين-ٽرانزسٽر جي حد پار ڪئي، ۽ 2005ع ۾ بلين-ٽرانزسٽر جي حد تائين پهتا.<ref>{{cite web |last1=Clarke |first1=Peter |title=Intel enters billion-transistor processor era |url=https://www.eetimes.com/intel-enters-billion-transistor-processor-era/ |website=EE Times |access-date=May 23, 2022 |date=14 October 2005}}</ref> اهو رجحان گهڻو ڪري بنا رڪاوٽ جاري آهي؛ 2007ع ۾ متعارف ٿيل چپس ۾ ڏهن بلينن جي انگ ۾ ميموري ٽرانزسٽر شامل هئا.<ref>{{cite web |title=Samsung First to Mass Produce 16Gb NAND Flash Memory |url=https://phys.org/news/2007-04-samsung-mass-16gb-nand-memory.html |website=Phys.org |access-date=May 23, 2022 |date=April 30, 2007}}</ref> == ULSI، WSI، SoC ۽ 3D-IC == {{Further|ويفر-پيماني جو انضمام|سسٽم آن اي چپ|ٽي-رخي انٽيگريٽيڊ سرڪٽ}} پيچيدگيءَ ۾ جاري واڌ کي ظاهر ڪرڻ لاءِ اصطلاح ''ULSI'' ("الٽرا-وڏي پيماني جو انضمام") اهڙن چپس لاءِ متعارف ڪرايو ويو، جن ۾ هڪ ملين کان وڌيڪ ٽرانزسٽر هوندا هئا.<ref>{{cite journal |last1=Meindl |first1=J.D. |title=Ultra-large scale integration |journal=IEEE Transactions on Electron Devices |date=November 1984 |volume=31 |issue=11 |pages=1555–1561 |doi=10.1109/T-ED.1984.21752 |bibcode=1984ITED...31.1555M }}</ref> [[ويفر-پيماني جو انضمام]] (WSI) تمام وڏا انٽيگريٽيڊ سرڪٽ ٺاهڻ جي هڪ ٽيڪنڪ آهي، جنهن ۾ هڪ پوري سليڪان ويفر کي هڪ واحد "سپر-چپ" تيار ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. وڏي جسامت کي گهٽ پيڪيجنگ سان ملائي، WSI ڪجهه استعمالن ۾ تمام گهٽ خرچن جو امڪان مهيا ڪيو، خاص طور تي انتهائي متوازي سپر ڪمپيوٽرن ۾. هي اصطلاح پاڻ ''تمام وڏي پيماني جو انضمام'' (VLSI) مان نڪتل هو، جيڪو ان وقت جديد ترين حالت جي نمائندگي ڪندو هو جڏهن WSI ترقي هيٺ هو.<ref>{{cite patent|pubdate=1985|inventor-last1=Shanefield|inventor-first1=Daniel|title=Wafer scale integration|status=patent|country=US|number=4866501}}</ref><ref name=wsi2022>{{cite web | last=Edwards | first=Benj | title=Hungry for AI? New supercomputer contains 16 dinner-plate-size chips | website=Ars Technica | date=2022-11-14 | url=https://arstechnica.com/information-technology/2022/11/hungry-for-ai-new-supercomputer-contains-16-dinner-plate-size-chips/ }}</ref> [[سسٽم آن اي چپ]] (SoC يا SOC) اهڙو انٽيگريٽيڊ سرڪٽ آهي، جنهن ۾ ڪمپيوٽر يا ڪنهن ٻئي سرشتي لاءِ گهربل سڀ جزا هڪ ئي چپ تي شامل هوندا آهن. اهڙي ڊوائيس جي ڊيزائن پيچيده ۽ مهانگي ٿي سگهي ٿي، ۽ جيتوڻيڪ سڀ گهربل جزا هڪ ئي ڊاءِ تي گڏ ڪرڻ سان ڪارڪردگيءَ جا فائدا ملي سگهن ٿا، پر هڪ-ڊاءِ مشين جي لائسنسنگ ۽ ترقيءَ جو خرچ اڃا به الڳ ڊوائيسن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ٿي سگهي ٿو. مناسب لائسنسنگ سان اهي خاميون گهٽ تياري ۽ اسمبلي خرچن ۽ تمام گهٽ بجليءَ جي ضرورت سان متوازن ٿي وڃن ٿيون: ڇاڪاڻ⁠تہ جزن جي وچ وارا سگنل ڊاءِ تي ئي رهندا آهن، تنهن ڪري تمام گهٽ بجلي گهرجي ٿي (ڏسو {{section link|#Packaging}}).<ref>{{cite patent|inventor-last1=Klaas|inventor-first1=Jeff|title=System-on-a-chip|pubdate=2000|status=patent|country=US|number=6816750}}</ref> ان کان علاوه، سگنلن جا ذريعا ۽ منزلون ڊاءِ تي [[حوالو جي مقامي نوعيت|جسماني طور وڌيڪ ويجها]] هوندا آهن، جنهن سان وائرنگ جي ڊيگهه گهٽجي ٿي ۽ تنهن ڪري ساڳئي چپ تي ماڊيولن جي وچ ۾ رابطي مان پيدا ٿيندڙ [[ليٽنسي (انجنيئرنگ)|دير]]، [[ڊيٽا ٽرانسميشن|ٽرانسميشن]] جي بجليءَ جو خرچ ۽ [[فضول گرمي]] گهٽجي ٿي. ان سبب نام نهاد [[نيٽ ورڪ آن اي چپ]] (NoC) ڊوائيسن جي ڳولا شروع ٿي، جيڪي روايتي [[بس (ڪمپيوٽنگ)|بس آرڪيٽيڪچر]] جي بدران ڊجيٽل رابطي جي نيٽ ورڪن تي سسٽم-آن-چپ ڊيزائن جا طريقا لاڳو ڪن ٿا. [[ٽي-رخي انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] (3D-IC) ۾ فعال اليڪٽرانڪ جزن جون ٻه يا وڌيڪ تہون هونديون آهن، جيڪي عمودي ۽ افقي ٻنهي رخن ۾ هڪ واحد سرڪٽ ۾ ضم ڪيون وينديون آهن. تہن جي وچ ۾ رابطي لاءِ آن-ڊاءِ سگنلنگ استعمال ٿئي ٿي، تنهن ڪري بجليءَ جو استعمال برابر الڳ سرڪٽن جي ڀيٽ ۾ گهڻو گهٽ هوندو آهي. ننڍين عمودي تارن جو مناسب استعمال مجموعي وائر ڊيگهه کي نمايان طور گهٽائي سگهي ٿو، جنهن سان تيز عمل ممڪن ٿئي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Topol |first1=A. W. |last2=Tulipe |first2=D. C. La |last3=Shi |first3=L. |last4=Frank |first4=D. J. |last5=Bernstein |first5=K. |last6=Steen |first6=S. E. |last7=Kumar |first7=A. |last8=Singco |first8=G. U. |last9=Young |first9=A. M. |last10=Guarini |first10=K. W. |last11=Ieong |first11=M. |title=Three-dimensional integrated circuits |journal=IBM Journal of Research and Development |date=July 2006 |volume=50 |issue=4.5 |pages=491–506 |doi=10.1147/rd.504.0491 }}</ref> == سليڪان ليبلنگ ۽ گرافيٽي == پيداوار دوران سڃاڻپ کي ممڪن بڻائڻ لاءِ، گهڻن [[سليڪان چپ]]ن جي هڪ ڪنڊ ۾ سيريل نمبر هوندو آهي. ٺاهيندڙ جو لوگو شامل ڪرڻ به عام ڳالهه آهي. جڏهن کان آءِ سي تيار ٿيڻ شروع ٿيا آهن، ڪجهه چپ ڊيزائنرن سليڪان جي مٿاڇري واري ايراضيءَ کي ڳجهي، غير-فعلي تصويرن يا لفظن لاءِ استعمال ڪيو آهي. اهي فني اضافا، جيڪي اڪثر وڏي تفصيل سان ٺاهيا ويندا آهن، ڊيزائنرن جي تخليقيت ظاهر ڪن ٿا ۽ ٻي صورت ۾ خالص عملي جزن ۾ شخصيت جو رنگ شامل ڪن ٿا. انهن کي ڪڏهن ڪڏهن [[چپ آرٽ]]، سليڪان آرٽ، سليڪان گرافيٽي يا سليڪان ڊوڊلنگ چيو ويندو آهي.<ref name="IEEE">{{cite magazine |url=https://spectrum.ieee.org/the-secret-art-of-chip-graffiti |title=The Secret Art of Chip Graffiti |magazine=[[IEEE Spectrum]] |first=H. |last=Goldstein |volume=39 |issue=3 |date=March 2002 |pages=50–55}}</ref> == آءِ سي ۽ آءِ سي خاندان == * [[555 ٽائمر آءِ سي]] * [[آپريشنل ايمپلي فائر]] * [[7400-سيريز انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] * [[4000-سيريز انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]]، جيڪا 7400 سيريز جو [[سي موس]] هم منصب آهي (پڻ ڏسو: [[74HC00 سيريز]]) * [[انٽيل 4004]]، جنهن کي عام طور پهريون تجارتي طور دستياب [[مائڪرو پروسيسر]] سمجهيو وڃي ٿو، جنهن مان 8008، مشهور [[انٽيل 8080|8080]] سي پي يو، 8086، [[انٽيل 8088|8088]] (اصل [[آءِ بي ايم پي سي]] ۾ استعمال ٿيل)، ۽ مڪمل طور 8088/8086 سان هم آهنگ [[80286]]، 80386/i386، [[انٽيل i486|i486]] وغيره وجود ۾ آيا. * [[موس ٽيڪنالاجي 6502]] ۽ [[زائلاگ Z80]] مائڪرو پروسيسر، جيڪي 1980ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ڪيترن ئي [[گهريلو ڪمپيوٽر]]ن ۾ استعمال ٿيا. * ڪمپيوٽر سان لاڳاپيل چپس جي [[موٽرولا 6800]] سيريز، جنهن مان [[68000]] ۽ [[88000]] سيريز وجود ۾ آيون. 68000 سيريز تمام گهڻي ڪامياب رهي ۽ [[ايپل ليزا]]، پاور پي سي کان اڳ وارن [[ميڪنٽوش]] ڪمپيوٽرن، [[اميگا|ڪموڊور اميگا]]، [[اٽاري ST]]/TT/Falcon030، [[نيڪسٽ]] ڪمپيوٽرن جي خاندانن، ۽ 1980ع واري ڏهاڪي ۾ ڪيترن ئي ٺاهيندڙن جي ورڪ اسٽيشنن، سرورن ۽ ٻين ڪيترن ئي نظامن ۽ ڊوائيسن ۾ استعمال ٿي. * اينالاگ انٽيگريٽيڊ سرڪٽن جي [[ايل ايم-سيريز انٽيگريٽيڊ سرڪٽن جي فهرست|LM سيريز]] == پڻ ڏسو == {{Portal|اليڪٽرانڪس|طبعيات|ٽيڪنالاجي|ٽيليڪميونيڪيشن|انجنيئرنگ|سائنس جي تاريخ|ڪمپنيون|ڪمپيوٽر پروگرامنگ|ٽيليفون}} * [[مرڪزي عمل ڪندڙ ايڪو]] * [[چپ ڪيريئر]] * [[چپس ۽ سائنس ايڪٽ]] * [[چپ سيٽ]] * [[چوخرالسڪي طريقو]] * [[ڊارڪ سليڪان]] * [[آئن امپلانٽيشن]] * [[انٽيگريٽيڊ انجيڪشن لاجڪ]] * [[انٽيگريٽيڊ پيسو ڊوائيس]] * [[انٽرڪنڪٽ بوتل نيڪ]] * [[انٽيگريٽيڊ سرڪٽن ۾ گرمي جي پيداوار]] * [[تيز گرمي پد تي آپريٽنگ عمر]] * [[مائڪرو اليڪٽرانڪس]] * [[مونوليٿڪ مائڪرو ويو انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] * [[گهڻ-حد سي موس]] * [[سليڪان–جرمينيم]] * [[سائونڊ چپ]] * [[SPICE]] * [[انٽيگريٽيڊ سرڪٽن لاءِ حرارتي نقليون]] * [[هائبراٽ]] == حوالا == {{Reflist}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=Veendrick |first=H. J. M. |year=2025 |title=Nanometer CMOS ICs, from Basics to ASICs |publisher=Springer |isbn=978-3-031-64248-7 |oclc=1463505655}} * {{cite book |last=Baker |first=R.bJ. |year=2010 |title=CMOS: Circuit Design, Layout, and Simulation |edition=3rd |publisher=Wiley-IEEE |isbn=978-0-470-88132-3 |oclc=699889340}} * {{cite book |last=Marsh |first=Stephen P. |year=2006 |title=Practical MMIC design |publisher=Artech House |isbn=978-1-59693-036-0 |oclc=1261968369}} * {{cite book |last1=Camenzind |first1=Hans |date=2005 |title=Designing Analog Chips |publisher=Virtual Bookworm |isbn=978-1-58939-718-7 |oclc=926613209 |url=http://www.designinganalogchips.com/_count/designinganalogchips.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170612055924/http://www.designinganalogchips.com/_count/designinganalogchips.pdf |archive-date=12 June 2017 |quote=[[هانس ڪامينزينڊ]] invented the 555 timer}} * {{cite book |last1=Hodges |first1=David |last2=Jackson |first2=Horace |last3=Saleh |first3=Resve |year=2003 |title=Analysis and Design of Digital Integrated Circuits |publisher=McGraw-Hill |isbn=978-0-07-228365-5 |oclc=840380650}} * {{cite book |last1=Rabaey |first1=J. M. |last2=Chandrakasan |first2=A. |last3=Nikolic |first3=B. |year=2003 |title=Digital Integrated Circuits |edition=2nd |publisher=Pearson |isbn=978-0-13-090996-1 |oclc=893541089 |url=https://archive.org/details/agilesoftwaredev00robe }} * {{cite book |last1=Mead |first1=Carver |last2=Conway |first2=Lynn |year=1991 |title=Introduction to VLSI systems |publisher=Addison Wesley |isbn=978-0-201-04358-7 |oclc=634332043 |url=https://archive.org/details/introductiontovl00mead }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category|Integrated circuits}} * [https://web.archive.org/web/20120319150151/http://homepages.nildram.co.uk/~wylie/ICs/monolith.htm The first monolithic integrated circuits] * [https://rtellason.com/ic-generic.html ICs جي عام نمبرن موجب وڏي فهرست]، جنهن ۾ گهڻن حصن جا ڊيٽا شيٽ پڻ موجود آهن. * [https://web.archive.org/web/20170702192457/http://www.nobelprize.org/educational/physics/integrated_circuit/history/ انٽيگريٽيڊ سرڪٽ جي تاريخ] {{Processor technologies}} {{Digital electronics}} {{Electronic systems}} {{Electronic components}} {{Semiconductor packages}} {{Technology topics}} {{Computer science}} {{Wafer bonding}} {{MOS Interface}} {{MOS Video/Sound}} {{Authority control}} [[Category:انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] [[Category:1949ع ۾ ڪمپيوٽنگ]] [[Category:ويهين صديءَ جون ايجادون]] [[Category:آمريڪي ايجادون]] [[Category:1949ع ۾ ڪمپيوٽر سان لاڳاپيل تعارف]] [[Category:ڊجيٽل اليڪٽرانڪس]] [[Category:دريافت ۽ ايجاد بابت تڪرار]] [[Category:جرمن ايجادون]] [[Category:سيمي ڪنڊڪٽر ڊوائيس]] r598q10qhud1z7jmlz2x707fhz75u2x 0 99724 390414 2026-07-01T20:55:12Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|اليڪٽرانڪس جو ذيلي شعبو}} [[File:80486dx2-large.jpg|thumb|مائڪرواليڪٽرانڪس جي شعبي ۾ استعمال ٿيندڙ [[انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] (IC) جو هڪ مثال. چپ جو حفاظتي ڍڪ کوليو ويو آهي ته جيئن اندر موجود اصل سرڪٽ ڏسي سگهجي. ٻنهي پاسن تي نظر ايندڙ سونهري ڳنڍيندڙ تارون، جيڪي آءِ سي کي ان جي... 390414 wikitext text/x-wiki {{Short description|اليڪٽرانڪس جو ذيلي شعبو}} [[File:80486dx2-large.jpg|thumb|مائڪرواليڪٽرانڪس جي شعبي ۾ استعمال ٿيندڙ [[انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] (IC) جو هڪ مثال. چپ جو حفاظتي ڍڪ کوليو ويو آهي ته جيئن اندر موجود اصل سرڪٽ ڏسي سگهجي. ٻنهي پاسن تي نظر ايندڙ سونهري ڳنڍيندڙ تارون، جيڪي آءِ سي کي ان جي حفاظتي ڍانچي جي رابطن سان برقي طور ڳنڍين ٿيون، پڻ ڏيکاريل آهن.]] '''مائڪرواليڪٽرانڪس''' [[اليڪٽرانڪس]] جو هڪ ذيلي شعبو آهي. جيئن نالي مان ظاهر آهي، مائڪرواليڪٽرانڪس تمام ننڍن اليڪٽرانڪ ڊيزائنن ۽ جزن جي مطالعي ۽ تياري (يا [[مائڪروفيبريڪيشن]]) سان لاڳاپيل آهي. عام طور، پر هميشه نه، ان مان مراد مائڪرو ميٽر جي ماپ يا ان کان به ننڍي جسامت وارا جزا هوندا آهن. اهي ڊوائيس عام طور [[سيمي ڪنڊڪٽر]] مواد مان تيار ڪيا ويندا آهن. عام اليڪٽرانڪ ڊيزائن جا ڪيترائي جزا مائڪرواليڪٽرانڪ صورت ۾ پڻ موجود هوندا آهن. انهن ۾ [[ٽرانزسٽر]]، [[ڪيپيسيٽر]]، [[انڊڪٽر]]، [[مزاحمت (اليڪٽرانڪس)|مزاحمت]]، [[ڊائيوڊ]]، ۽ يقيناً [[برقي موصليت|موصل]] ۽ [[برقي موصل|برقي موصل]] شامل آهن. جزن، ليڊن ۽ پيڊن جي انتهائي ننڍڙي جسامت سبب [[وائر بانڊنگ]] جهڙيون خاص وائرنگ ٽيڪنيڪون پڻ عام طور استعمال ٿينديون آهن. اهڙين ٽيڪنيڪن لاءِ خاص اوزار گهربل هوندا آهن ۽ انهن جي لاڳت به وڌيڪ هوندي آهي. ڊجيٽل [[انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] (ICs) اربين ٽرانزسٽرن، مزاحمتن، ڊائيوڊن ۽ ڪيپيسيٽرن تي مشتمل هوندا آهن.<ref>{{Cite book|title=Electronics for dummies.|last=Shamieh, Cathleen|isbn=9781119117971|edition=3rd|location=Hoboken, NJ|oclc=919482442|date=2015-07-27}}</ref> [[اينالاگ سرڪٽ]]ن ۾ عام طور مزاحمتون ۽ ڪيپيسيٽر شامل هوندا آهن. ڪجهه اعليٰ فريڪوئنسي وارن اينالاگ سرڪٽن ۾ انڊڪٽر به استعمال ٿيندا آهن، پر گهٽ فريڪوئنسيءَ تي انهن جي گهٽ ري ايڪٽنس سبب اهي چپ تي وڌيڪ ايراضي والاريندا آهن. ڪيترين ئي استعمالن ۾ انهن جي جاءِ تي [[گائريٽر]] استعمال ڪري سگهجن ٿا. جيئن جيئن تياريءَ جون ٽيڪنيڪون بهتر ٿينديون ويون، تيئن تيئن مائڪرواليڪٽرانڪ جزن جي جسامت به مسلسل گهٽ ٿيندي وئي آهي.<ref>{{Cite web |title=The State of the Transistor in 3 Charts - IEEE Spectrum |url=https://spectrum.ieee.org/transistor-density |access-date=2024-02-20 |website=[[IEEE]] |language=en}}</ref> وڌيڪ ننڍڙي پيماني تي سرڪٽ جي اندروني خاصيتن، جهڙوڪ جزن يا انهن جي حصن جي وچ ۾ اڻڄاتل رابطن، جو لاڳاپيل اثر وڌيڪ نمايان ٿي سگهي ٿو. انهن کي '''طفيلي اثر''' (Parasitic effects) چيو ويندو آهي. مائڪرواليڪٽرانڪس ڊيزائن انجنيئرن جو مقصد انهن اثرن کي گهٽائڻ يا انهن جي تلافي جا طريقا ڳولڻ هوندو آهي، ساڳئي وقت وڌيڪ ننڍا، تيز ۽ گهٽ قيمت وارا ڊوائيس تيار ڪرڻ به مقصد هوندو آهي. اڄڪلهه مائڪرواليڪٽرانڪس جي ڊيزائن گهڻو ڪري [[اليڪٽرانڪ ڊيزائن آٽوميشن]] (EDA) سافٽويئر جي مدد سان ڪئي ويندي آهي. == پڻ ڏسو == {{columns-list| * [[ڊجيٽل اليڪٽرانڪس]] * [[برقي انجنيئرنگ]] * [[ڪيلون پروب فورس خوردبين]] * [[آئي ايم اي سي]] — بين الجامعاتي مائڪرواليڪٽرانڪس مرڪز * [[ميڪرواليڪٽرانڪس]] * [[خردپيماني ڪيميا]] * [[نانواليڪٽرانڪس]] }} == حوالا == {{Refbegin|}} * {{cite book |author=Veendrick, H.J.M. |title=Bits on Chips |year=2019 |pages=284 |publisher=Springer |isbn=978-3-319-76095-7}} https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-319-76096-4/ {{Refend}} {{Reflist}} {{commons category}} {{wikibooks|Microtechnology}} {{Microtechnology}} {{Authority control}} [[Category:مائڪروٽيڪنالاجي]] [[Category:اليڪٽرانڪس]] der33nkmrls8uncj33kz192uc9nowea 0 99725 390415 2026-07-01T21:17:33Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|اليڪٽرانڪ جزن ۾ نينو ٽيڪنالاجي جو استعمال}} {{Nanoelec}} {{Nanotech}} '''نينواليڪٽرانڪس''' مان مراد [[اليڪٽرانڪس|اليڪٽرانڪ]] جزن ۾ [[نينو ٽيڪنالاجي]] جو استعمال آهي. هي اصطلاح مختلف قسمن جي ڊوائيسن ۽ موادن تي مشتمل آهي، جن جي گڏيل خاصيت اها آهي ته اهي ايترا ننڍا هوندا... 390415 wikitext text/x-wiki {{Short description|اليڪٽرانڪ جزن ۾ نينو ٽيڪنالاجي جو استعمال}} {{Nanoelec}} {{Nanotech}} '''نينواليڪٽرانڪس''' مان مراد [[اليڪٽرانڪس|اليڪٽرانڪ]] جزن ۾ [[نينو ٽيڪنالاجي]] جو استعمال آهي. هي اصطلاح مختلف قسمن جي ڊوائيسن ۽ موادن تي مشتمل آهي، جن جي گڏيل خاصيت اها آهي ته اهي ايترا ننڍا هوندا آهن جو انهن ۾ بين-جوھري رابطن ۽ [[ڪوانٽم ميڪانيات|ڪوانٽمي ميڪانياتي]] خاصيتن جو تفصيلي مطالعو ضروري هوندو آهي. اهڙن امڪاني شعبن ۾ مخلوط ماليڪيولي/[[سيمي ڪنڊڪٽر]] اليڪٽرانڪس، هڪ-رخا [[نينوٽيوب]]/[[نينووائر]] (جهڙوڪ [[ڪاربان نينوٽيوب]] يا [[سليڪان نينووائر]])، ۽ جديد [[ماليڪيولي اليڪٽرانڪس]] شامل آهن. نينواليڪٽرانڪ ڊوائيسن جا اهم طول و عرض [[1 نينو ميٽر]] کان [[100 نينو ميٽر]] جي وچ ۾ هوندا آهن.<ref>{{cite journal |last1=Beaumont |first1=Steven P. |title=III–V Nanoelectronics |journal=Microelectronic Engineering |date=September 1996 |volume=32 |issue=1 |pages=283–295 |doi=10.1016/0167-9317(95)00367-3 |issn=0167-9317}}</ref> جديد [[سليڪان]] [[موس فيٽ]] (ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر) ٽيڪنالاجي جون نسلون اڳ ئي هن حد اندر اچي چڪيون آهن، جن ۾ [[22 نينو ميٽر عمل|22 نينو ميٽر]] [[سي موس]] (مڪمل موس) [[سيمي ڪنڊڪٽر ڊوائيس جي تياري|ٽيڪنالاجي نوڊ]]، ۽ ان کان پوءِ [[14 نينو ميٽر]]، [[10 نينو ميٽر عمل|10 نينو ميٽر]] ۽ [[7 نينو ميٽر]] [[فن فيٽ]] (فن فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر) جون نسلون شامل آهن. نانواليڪٽرانڪس کي ڪڏهن ڪڏهن [[تبديلي آڻيندڙ ٽيڪنالاجي]] پڻ سمجهيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ موجوده اميدوار روايتي [[ٽرانزسٽر|ٽرانزسٽرن]] کان نمايان طور مختلف آهن. 5mmozj4kruwi71i998glvjy5f3lfvh9 390418 390415 2026-07-01T21:42:15Z Intisar Ali 8681 /* */ 390418 wikitext text/x-wiki {{Short description|اليڪٽرانڪ جزن ۾ نينو ٽيڪنالاجي جو استعمال}} {{Nanoelec}} {{Nanotech}} '''نينواليڪٽرانڪس''' مان مراد [[اليڪٽرانڪس|اليڪٽرانڪ]] جزن ۾ [[نينو ٽيڪنالاجي]] جو استعمال آهي. هي اصطلاح مختلف قسمن جي ڊوائيسن ۽ موادن تي مشتمل آهي، جن جي گڏيل خاصيت اها آهي ته اهي ايترا ننڍا هوندا آهن جو انهن ۾ بين-جوھري رابطن ۽ [[ڪوانٽم ميڪانيات|ڪوانٽمي ميڪانياتي]] خاصيتن جو تفصيلي مطالعو ضروري هوندو آهي. اهڙن امڪاني شعبن ۾ مخلوط ماليڪيولي/[[سيمي ڪنڊڪٽر]] اليڪٽرانڪس، هڪ-رخا [[نينوٽيوب]]/[[نينووائر]] (جهڙوڪ [[ڪاربان نينوٽيوب]] يا [[سليڪان نينووائر]])، ۽ جديد [[ماليڪيولي اليڪٽرانڪس]] شامل آهن. نينواليڪٽرانڪ ڊوائيسن جا اهم طول و عرض [[1 نينو ميٽر]] کان [[100 نينو ميٽر]] جي وچ ۾ هوندا آهن.<ref>{{cite journal |last1=Beaumont |first1=Steven P. |title=III–V Nanoelectronics |journal=Microelectronic Engineering |date=September 1996 |volume=32 |issue=1 |pages=283–295 |doi=10.1016/0167-9317(95)00367-3 |issn=0167-9317}}</ref> جديد [[سليڪان]] [[موس فيٽ]] (ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر) ٽيڪنالاجي جون نسلون اڳ ئي هن حد اندر اچي چڪيون آهن، جن ۾ [[22 نينو ميٽر عمل|22 نينو ميٽر]] [[سي موس]] (مڪمل موس) [[سيمي ڪنڊڪٽر ڊوائيس جي تياري|ٽيڪنالاجي نوڊ]]، ۽ ان کان پوءِ [[14 نينو ميٽر]]، [[10 نينو ميٽر عمل|10 نينو ميٽر]] ۽ [[7 نينو ميٽر]] [[فن فيٽ]] (فن فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر) جون نسلون شامل آهن. نانواليڪٽرانڪس کي ڪڏهن ڪڏهن [[تبديلي آڻيندڙ ٽيڪنالاجي]] پڻ سمجهيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ موجوده اميدوار روايتي [[ٽرانزسٽر|ٽرانزسٽرن]] کان نمايان طور مختلف آهن. == بنيادي تصور == 1965ع ۾ [[گورڊن مور]] مشاهدو ڪيو ته سليڪان ٽرانزسٽر مسلسل ننڍا ٿيندا پيا وڃن؛ هن مشاهدي کي بعد ۾ [[مور جو قانون]] جي صورت ۾ بيان ڪيو ويو. سندس مشاهدي کان پوءِ، ٽرانزسٽرن جي گهٽ ۾ گهٽ خاصيتن جي جسامت 10 مائڪرو ميٽر کان گهٽجي 2019ع تائين لڳ ڀڳ 10&nbsp;nm جي حد تائين پهچي وئي. ياد رهي ته [[ٽيڪنالاجي نوڊ]] سڌو سنئون گهٽ ۾ گهٽ خاصيتن جي جسامت جي نمائندگي نٿو ڪري. نانواليڪٽرانڪس جو مقصد نون طريقن ۽ موادن جي مدد سان اهڙا اليڪٽرانڪ ڊوائيس تيار ڪرڻ آهي، جن جون خاصيتون [[نينوپيمانو|نينوپيماني]] تي هجن، ته جيئن هن قانون جي عملداري جاري رهي. === مشيني مسئلا === {{POV section|date=August 2023}} ڪنهن به شئي جو [[حجم]] ان جي سڌين ماپن جي ٽئين طاقت جي حساب سان گهٽجي ٿو، جڏهن ته ان جي [[سطحي ايراضي]] صرف ٻي طاقت جي حساب سان گهٽجي ٿي. هي سادو پر لازمي اصول اهم نتيجا پيدا ڪري ٿو. مثال طور، ڪنهن [[طاقت (طبعيات)|ڊرل]] (يا ڪنهن ٻئي مشين) جي [[طاقت (طبعيات)|طاقت]] ان جي حجم جي تناسب سان هوندي آهي، جڏهن ته ڊرل جي [[بيئرنگ (مشيني)|بيئرنگن]] ۽ [[گيئر]]ن جي [[رگڙ]] انهن جي سطحي ايراضيءَ جي تناسب سان هوندي آهي. عام جسامت واري ڊرل ۾ پيدا ٿيندڙ طاقت رگڙ تي آساني سان غالب اچي ٿي. پر جيڪڏهن ان جي ڊيگهه کي 1000 ڀيرا گهٽايو وڃي، ته ان جي طاقت 1000³ (يعني هڪ ارب ڀيرا) گهٽجي ويندي، جڏهن ته رگڙ صرف 1000² (يعني ڏهه لک ڀيرا) گهٽ ٿيندي. نتيجي طور، هر رگڙ جي مقابلي ۾ ڊرل وٽ اصل ڊرل جي ڀيٽ ۾ 1000 ڀيرا گهٽ طاقت رهندي. جيڪڏهن اصل ڊرل ۾ رگڙ ۽ طاقت جو تناسب 1٪ هجي، ته ننڍڙي ڊرل ۾ رگڙ طاقت کان ڏهه ڀيرا وڌيڪ هوندي؛ اهڙي ڊرل عملي طور بيڪار هوندي. انهيءَ سبب، جيتوڻيڪ انتهائي ننڍڙا اليڪٽرانڪ [[انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] مڪمل طور ڪارائتا هوندا آهن، ساڳي ٽيڪنالاجي استعمال ڪري اهڙا مشيني ڊوائيس تيار نٿا ڪري سگهجن، جيڪي انهن پيمانن کان هيٺ ڪم ڪن، جتي رگڙ جون قوتون موجود طاقت کان وڌيڪ ٿي وڃن. تنهن ڪري، جيتوڻيڪ سليڪان مان وڏي نفاست سان ٺاهيل ننڍڙن گيئرن جون خوردبيني تصويرون ڏسي سگهجن ٿيون، اهڙا ڊوائيس هن وقت گهڻو ڪري صرف تجسس جو باعث آهن ۽ حقيقي دنيا ۾ انهن جا استعمال محدود آهن، مثال طور هلندڙ آئينن يا شٽرن ۾.<ref>{{cite web|url = http://mems.sandia.gov/tech-info/mems-overview.html| title = MEMS Overview| access-date=2009-06-06}}</ref> سطحي ڇڪتاڻ به ساڳئي نموني وڌندي آهي، جنهن سبب تمام ننڍين شين جي هڪ ٻئي سان چنبڙي وڃڻ جو رجحان وڌي وڃي ٿو. ان ڪري ڪنهن به قسم جي [[ماليڪيولي اسمبلر|خرد ڪارخاني]] (Micro factory) کي عملي بڻائڻ ڏکيو ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ جيڪڏهن روبوٽڪ هٿ ۽ ٻانهون به ننڍيون ڪيون وڃن، ته اهي جيڪا شيءِ کڻنديون، ان کي ڇڏڻ ڏکيو ٿيندو. تنهن هوندي به، [[ماليڪيولي ارتقا]] اهڙا ڪارائتا [[سيليا]]، [[فليجيليم|فليجيلا]]، عضلاتي فائبر ۽ گهمندڙ موٽر پيدا ڪيا آهن، جيڪي آبي ماحول ۾ نينوپيماني تي ڪم ڪن ٿا. اهي مشينون مائڪرو يا نينوپيماني تي موجود وڌيل رگڙ وارين قوتن مان فائدو وٺن ٿيون. چپو يا پروپيلر جي برعڪس، جيڪو اڳتي وڌڻ لاءِ عام رگڙ (يعني مٿاڇري تي عمودي قوتن) تي ڀاڙي ٿو، سيليا مائڪرو ۽ نينو جسامت تي موجود وڌيل ڇڪ يا ليمينر قوتن (يعني مٿاڇري سان متوازي رگڙ) ذريعي حرڪت پيدا ڪن ٿا. نينوپيماني تي ڪارائتيون "مشينون" ٺاهڻ لاءِ انهن لاڳاپيل قوتن کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. ان ڪري اسان کي وڏين مشينن جون رڳو ننڍيون نقلون ٺاهڻ بدران، اهڙيون مشينون ڊزائن ڪرڻيون پونديون جيڪي نينوپيماني جي خاص حالتن سان هم آهنگ هجن. تنهن ڪري، نينوٽيڪنالاجي جي عملي استعمالن جو جائزو وٺندي، جسامت جي تبديلي سان لاڳاپيل سڀني مسئلن جو تفصيلي جائزو وٺڻ لازمي آهي. k2z0n5yrp9gh7m5jeji3mgnufexv32a 390419 390418 2026-07-01T21:46:18Z Intisar Ali 8681 390419 wikitext text/x-wiki {{Short description|اليڪٽرانڪ جزن ۾ نينو ٽيڪنالاجي جو استعمال}} {{Nanoelec}} {{Nanotech}} '''نينواليڪٽرانڪس''' مان مراد [[اليڪٽرانڪس|اليڪٽرانڪ]] جزن ۾ [[نينو ٽيڪنالاجي]] جو استعمال آهي. هي اصطلاح مختلف قسمن جي ڊوائيسن ۽ موادن تي مشتمل آهي، جن جي گڏيل خاصيت اها آهي ته اهي ايترا ننڍا هوندا آهن جو انهن ۾ بين-جوھري رابطن ۽ [[ڪوانٽم ميڪانيات|ڪوانٽمي ميڪانياتي]] خاصيتن جو تفصيلي مطالعو ضروري هوندو آهي. اهڙن امڪاني شعبن ۾ مخلوط ماليڪيولي/[[سيمي ڪنڊڪٽر]] اليڪٽرانڪس، هڪ-رخا [[نينوٽيوب]]/[[نينووائر]] (جهڙوڪ [[ڪاربان نينوٽيوب]] يا [[سليڪان نينووائر]])، ۽ جديد [[ماليڪيولي اليڪٽرانڪس]] شامل آهن. نينواليڪٽرانڪ ڊوائيسن جا اهم طول و عرض [[1 نينو ميٽر]] کان [[100 نينو ميٽر]] جي وچ ۾ هوندا آهن.<ref>{{cite journal |last1=Beaumont |first1=Steven P. |title=III–V Nanoelectronics |journal=Microelectronic Engineering |date=September 1996 |volume=32 |issue=1 |pages=283–295 |doi=10.1016/0167-9317(95)00367-3 |issn=0167-9317}}</ref> جديد [[سليڪان]] [[موس فيٽ]] (ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر) ٽيڪنالاجي جون نسلون اڳ ئي هن حد اندر اچي چڪيون آهن، جن ۾ [[22 نينو ميٽر عمل|22 نينو ميٽر]] [[سي موس]] (مڪمل موس) [[سيمي ڪنڊڪٽر ڊوائيس جي تياري|ٽيڪنالاجي نوڊ]]، ۽ ان کان پوءِ [[14 نينو ميٽر]]، [[10 نينو ميٽر عمل|10 نينو ميٽر]] ۽ [[7 نينو ميٽر]] [[فن فيٽ]] (فن فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر) جون نسلون شامل آهن. نانواليڪٽرانڪس کي ڪڏهن ڪڏهن [[تبديلي آڻيندڙ ٽيڪنالاجي]] پڻ سمجهيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ موجوده اميدوار روايتي [[ٽرانزسٽر|ٽرانزسٽرن]] کان نمايان طور مختلف آهن. == بنيادي تصور == 1965ع ۾ [[گورڊن مور]] مشاهدو ڪيو ته سليڪان ٽرانزسٽر مسلسل ننڍا ٿيندا پيا وڃن؛ هن مشاهدي کي بعد ۾ [[مور جو قانون]] جي صورت ۾ بيان ڪيو ويو. سندس مشاهدي کان پوءِ، ٽرانزسٽرن جي گهٽ ۾ گهٽ خاصيتن جي جسامت 10 مائڪرو ميٽر کان گهٽجي 2019ع تائين لڳ ڀڳ 10&nbsp;nm جي حد تائين پهچي وئي. ياد رهي ته [[ٽيڪنالاجي نوڊ]] سڌو سنئون گهٽ ۾ گهٽ خاصيتن جي جسامت جي نمائندگي نٿو ڪري. نانواليڪٽرانڪس جو مقصد نون طريقن ۽ موادن جي مدد سان اهڙا اليڪٽرانڪ ڊوائيس تيار ڪرڻ آهي، جن جون خاصيتون [[نينوپيمانو|نينوپيماني]] تي هجن، ته جيئن هن قانون جي عملداري جاري رهي. === مشيني مسئلا === {{POV section|date=August 2023}} ڪنهن به شئي جو [[حجم]] ان جي سڌين ماپن جي ٽئين طاقت جي حساب سان گهٽجي ٿو، جڏهن ته ان جي [[سطحي ايراضي]] صرف ٻي طاقت جي حساب سان گهٽجي ٿي. هي سادو پر لازمي اصول اهم نتيجا پيدا ڪري ٿو. مثال طور، ڪنهن [[طاقت (طبعيات)|ڊرل]] (يا ڪنهن ٻئي مشين) جي [[طاقت (طبعيات)|طاقت]] ان جي حجم جي تناسب سان هوندي آهي، جڏهن ته ڊرل جي [[بيئرنگ (مشيني)|بيئرنگن]] ۽ [[گيئر]]ن جي [[رگڙ]] انهن جي سطحي ايراضيءَ جي تناسب سان هوندي آهي. عام جسامت واري ڊرل ۾ پيدا ٿيندڙ طاقت رگڙ تي آساني سان غالب اچي ٿي. پر جيڪڏهن ان جي ڊيگهه کي 1000 ڀيرا گهٽايو وڃي، ته ان جي طاقت 1000³ (يعني هڪ ارب ڀيرا) گهٽجي ويندي، جڏهن ته رگڙ صرف 1000² (يعني ڏهه لک ڀيرا) گهٽ ٿيندي. نتيجي طور، هر رگڙ جي مقابلي ۾ ڊرل وٽ اصل ڊرل جي ڀيٽ ۾ 1000 ڀيرا گهٽ طاقت رهندي. جيڪڏهن اصل ڊرل ۾ رگڙ ۽ طاقت جو تناسب 1٪ هجي، ته ننڍڙي ڊرل ۾ رگڙ طاقت کان ڏهه ڀيرا وڌيڪ هوندي؛ اهڙي ڊرل عملي طور بيڪار هوندي. انهيءَ سبب، جيتوڻيڪ انتهائي ننڍڙا اليڪٽرانڪ [[انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] مڪمل طور ڪارائتا هوندا آهن، ساڳي ٽيڪنالاجي استعمال ڪري اهڙا مشيني ڊوائيس تيار نٿا ڪري سگهجن، جيڪي انهن پيمانن کان هيٺ ڪم ڪن، جتي رگڙ جون قوتون موجود طاقت کان وڌيڪ ٿي وڃن. تنهن ڪري، جيتوڻيڪ سليڪان مان وڏي نفاست سان ٺاهيل ننڍڙن گيئرن جون خوردبيني تصويرون ڏسي سگهجن ٿيون، اهڙا ڊوائيس هن وقت گهڻو ڪري صرف تجسس جو باعث آهن ۽ حقيقي دنيا ۾ انهن جا استعمال محدود آهن، مثال طور هلندڙ آئينن يا شٽرن ۾.<ref>{{cite web|url = http://mems.sandia.gov/tech-info/mems-overview.html| title = MEMS Overview| access-date=2009-06-06}}</ref> سطحي ڇڪتاڻ به ساڳئي نموني وڌندي آهي، جنهن سبب تمام ننڍين شين جي هڪ ٻئي سان چنبڙي وڃڻ جو رجحان وڌي وڃي ٿو. ان ڪري ڪنهن به قسم جي [[ماليڪيولي اسمبلر|خرد ڪارخاني]] (مائڪرو فيڪٽري) کي عملي بڻائڻ ڏکيو ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ جيڪڏهن روبوٽڪ هٿ ۽ ٻانهون به ننڍيون ڪيون وڃن، ته اهي جيڪا شيءِ کڻنديون، ان کي ڇڏڻ ڏکيو ٿيندو. تنهن هوندي به، [[ماليڪيولي ارتقا]] اهڙا ڪارائتا [[سيليا]]، [[فليجيليم|فليجيلا]]، عضلاتي فائبر ۽ گهمندڙ موٽر پيدا ڪيا آهن، جيڪي آبي ماحول ۾ نينوپيماني تي ڪم ڪن ٿا. اهي مشينون مائڪرو يا نينوپيماني تي موجود وڌيل رگڙ وارين قوتن مان فائدو وٺن ٿيون. چپو يا پروپيلر جي برعڪس، جيڪو اڳتي وڌڻ لاءِ عام رگڙ (يعني مٿاڇري تي عمودي قوتن) تي ڀاڙي ٿو، سيليا مائڪرو ۽ نينو جسامت تي موجود وڌيل ڇڪ يا ليمينر قوتن (يعني مٿاڇري سان متوازي رگڙ) ذريعي حرڪت پيدا ڪن ٿا. نينوپيماني تي ڪارائتيون "مشينون" ٺاهڻ لاءِ انهن لاڳاپيل قوتن کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. ان ڪري اسان کي وڏين مشينن جون رڳو ننڍيون نقلون ٺاهڻ بدران، اهڙيون مشينون ڊزائن ڪرڻيون پونديون جيڪي نينوپيماني جي خاص حالتن سان هم آهنگ هجن. تنهن ڪري، نينوٽيڪنالاجي جي عملي استعمالن جو جائزو وٺندي، جسامت جي تبديلي سان لاڳاپيل سڀني مسئلن جو تفصيلي جائزو وٺڻ لازمي آهي. rnqfswgbldwf5sspe630638cos07xpa 390420 390419 2026-07-01T21:47:47Z Intisar Ali 8681 390420 wikitext text/x-wiki {{Short description|اليڪٽرانڪ جزن ۾ نينو ٽيڪنالاجي جو استعمال}} {{Nanoelec}} {{Nanotech}} '''نينواليڪٽرانڪس''' مان مراد [[اليڪٽرانڪس|اليڪٽرانڪ]] جزن ۾ [[نينو ٽيڪنالاجي]] جو استعمال آهي. هي اصطلاح مختلف قسمن جي ڊوائيسن ۽ موادن تي مشتمل آهي، جن جي گڏيل خاصيت اها آهي ته اهي ايترا ننڍا هوندا آهن جو انهن ۾ بين-جوھري رابطن ۽ [[ڪوانٽم ميڪانيات|ڪوانٽمي ميڪانياتي]] خاصيتن جو تفصيلي مطالعو ضروري هوندو آهي. اهڙن امڪاني شعبن ۾ مخلوط ماليڪيولي/[[سيمي ڪنڊڪٽر]] اليڪٽرانڪس، هڪ-رخا [[نينوٽيوب]]/[[نينووائر]] (جهڙوڪ [[ڪاربان نينوٽيوب]] يا [[سليڪان نينووائر]])، ۽ جديد [[ماليڪيولي اليڪٽرانڪس]] شامل آهن. نينواليڪٽرانڪ ڊوائيسن جا اهم طول و عرض [[1 نينو ميٽر]] کان [[100 نينو ميٽر]] جي وچ ۾ هوندا آهن.<ref>{{cite journal |last1=Beaumont |first1=Steven P. |title=III–V Nanoelectronics |journal=Microelectronic Engineering |date=September 1996 |volume=32 |issue=1 |pages=283–295 |doi=10.1016/0167-9317(95)00367-3 |issn=0167-9317}}</ref> جديد [[سليڪان]] [[موس فيٽ]] (ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر) ٽيڪنالاجي جون نسلون اڳ ئي هن حد اندر اچي چڪيون آهن، جن ۾ [[22 نينو ميٽر عمل|22 نينو ميٽر]] [[سي موس]] (مڪمل موس) [[سيمي ڪنڊڪٽر ڊوائيس جي تياري|ٽيڪنالاجي نوڊ]]، ۽ ان کان پوءِ [[14 نينو ميٽر]]، [[10 نينو ميٽر عمل|10 نينو ميٽر]] ۽ [[7 نينو ميٽر]] [[فن فيٽ]] (فن فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر) جون نسلون شامل آهن. نانواليڪٽرانڪس کي ڪڏهن ڪڏهن [[تبديلي آڻيندڙ ٽيڪنالاجي]] پڻ سمجهيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ موجوده اميدوار روايتي [[ٽرانزسٽر|ٽرانزسٽرن]] کان نمايان طور مختلف آهن. == بنيادي تصور == 1965ع ۾ [[گورڊن مور]] مشاهدو ڪيو ته سليڪان ٽرانزسٽر مسلسل ننڍا ٿيندا پيا وڃن؛ هن مشاهدي کي بعد ۾ [[مور جو قانون]] جي صورت ۾ بيان ڪيو ويو. سندس مشاهدي کان پوءِ، ٽرانزسٽرن جي گهٽ ۾ گهٽ خاصيتن جي جسامت 10 مائڪرو ميٽر کان گهٽجي 2019ع تائين لڳ ڀڳ 10&nbsp;nm جي حد تائين پهچي وئي. ياد رهي ته [[ٽيڪنالاجي نوڊ]] سڌو سنئون گهٽ ۾ گهٽ خاصيتن جي جسامت جي نمائندگي نٿو ڪري. نانواليڪٽرانڪس جو مقصد نون طريقن ۽ موادن جي مدد سان اهڙا اليڪٽرانڪ ڊوائيس تيار ڪرڻ آهي، جن جون خاصيتون [[نينوپيمانو|نينوپيماني]] تي هجن، ته جيئن هن قانون جي عملداري جاري رهي. === مشيني مسئلا === {{POV section|date=August 2023}} ڪنهن به شئي جو [[حجم]] ان جي سڌين ماپن جي ٽئين طاقت جي حساب سان گهٽجي ٿو، جڏهن ته ان جي [[سطحي ايراضي]] صرف ٻي طاقت جي حساب سان گهٽجي ٿي. هي سادو پر لازمي اصول اهم نتيجا پيدا ڪري ٿو. مثال طور، ڪنهن [[طاقت (طبعيات)|ڊرل]] (يا ڪنهن ٻئي مشين) جي [[طاقت (طبعيات)|طاقت]] ان جي حجم جي تناسب سان هوندي آهي، جڏهن ته ڊرل جي [[بيئرنگ (مشيني)|بيئرنگن]] ۽ [[گيئر]]ن جي [[رگڙ]] انهن جي سطحي ايراضيءَ جي تناسب سان هوندي آهي. عام جسامت واري ڊرل ۾ پيدا ٿيندڙ طاقت رگڙ تي آساني سان غالب اچي ٿي. پر جيڪڏهن ان جي ڊيگهه کي 1000 ڀيرا گهٽايو وڃي، ته ان جي طاقت 1000³ (يعني هڪ ارب ڀيرا) گهٽجي ويندي، جڏهن ته رگڙ صرف 1000² (يعني ڏهه لک ڀيرا) گهٽ ٿيندي. نتيجي طور، هر رگڙ جي مقابلي ۾ ڊرل وٽ اصل ڊرل جي ڀيٽ ۾ 1000 ڀيرا گهٽ طاقت رهندي. جيڪڏهن اصل ڊرل ۾ رگڙ ۽ طاقت جو تناسب 1٪ هجي، ته ننڍڙي ڊرل ۾ رگڙ طاقت کان ڏهه ڀيرا وڌيڪ هوندي؛ اهڙي ڊرل عملي طور بيڪار هوندي. انهيءَ سبب، جيتوڻيڪ انتهائي ننڍڙا اليڪٽرانڪ [[انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] مڪمل طور ڪارائتا هوندا آهن، ساڳي ٽيڪنالاجي استعمال ڪري اهڙا مشيني ڊوائيس تيار نٿا ڪري سگهجن، جيڪي انهن پيمانن کان هيٺ ڪم ڪن، جتي رگڙ جون قوتون موجود طاقت کان وڌيڪ ٿي وڃن. تنهن ڪري، جيتوڻيڪ سليڪان مان وڏي نفاست سان ٺاهيل ننڍڙن گيئرن جون خوردبيني تصويرون ڏسي سگهجن ٿيون، اهڙا ڊوائيس هن وقت گهڻو ڪري صرف تجسس جو باعث آهن ۽ حقيقي دنيا ۾ انهن جا استعمال محدود آهن، مثال طور هلندڙ آئينن يا شٽرن ۾.<ref>{{cite web|url = http://mems.sandia.gov/tech-info/mems-overview.html| title = MEMS Overview| access-date=2009-06-06}}</ref> سطحي ڇڪتاڻ به ساڳئي نموني وڌندي آهي، جنهن سبب تمام ننڍين شين جي هڪ ٻئي سان چنبڙي وڃڻ جو رجحان وڌي وڃي ٿو. ان ڪري ڪنهن به قسم جي [[ماليڪيولي اسمبلر|خرد ڪارخاني]] (مائڪرو فيڪٽري) کي عملي بڻائڻ ڏکيو ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ جيڪڏهن روبوٽڪ هٿ ۽ ٻانهون به ننڍيون ڪيون وڃن، ته اهي جيڪا شيءِ کڻنديون، ان کي ڇڏڻ ڏکيو ٿيندو. تنهن هوندي به، [[ماليڪيولي ارتقا]] اهڙا ڪارائتا [[سيليا]]، [[فليجيليم|فليجيلا]]، عضلاتي فائبر ۽ گهمندڙ موٽر پيدا ڪيا آهن، جيڪي آبي ماحول ۾ نينوپيماني تي ڪم ڪن ٿا. اهي مشينون مائڪرو يا نينوپيماني تي موجود وڌيل رگڙ وارين قوتن مان فائدو وٺن ٿيون. چپو يا پروپيلر جي برعڪس، جيڪو اڳتي وڌڻ لاءِ عام رگڙ (يعني مٿاڇري تي عمودي قوتن) تي ڀاڙي ٿو، سيليا مائڪرو ۽ نينو جسامت تي موجود وڌيل ڇڪ يا ليمينر قوتن (يعني مٿاڇري سان متوازي رگڙ) ذريعي حرڪت پيدا ڪن ٿا. نينوپيماني تي ڪارائتيون "مشينون" ٺاهڻ لاءِ انهن لاڳاپيل قوتن کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. ان ڪري اسان کي وڏين مشينن جون رڳو ننڍيون نقلون ٺاهڻ بدران، اهڙيون مشينون ڊزائن ڪرڻيون پونديون جيڪي نينوپيماني جي خاص حالتن سان هم آهنگ هجن. تنهن ڪري، نينوٽيڪنالاجي جي عملي استعمالن جو جائزو وٺندي، جسامت جي تبديلي سان لاڳاپيل سڀني مسئلن جو تفصيلي جائزو وٺڻ لازمي آهي. == طريقا == === نينوفيبريڪيشن === {{main|نينوسرڪٽري|نينولٿوگرافي}} مثال طور، هڪ-اليڪٽران ٽرانزسٽر، جيڪي هڪ ئي اليڪٽران جي بنياد تي ٽرانزسٽر جي عملداري تي ٻڌل هوندا آهن. [[نينواليڪٽروميڪانيڪي نظام]] پڻ هن درجي ۾ شامل آهن. [[نينوفيبريڪيشن]] جي مدد سان انتهائي گهڻ-کثافت وارا متوازي [[نانووائر]]ن جا سلسلا تيار ڪري سگهجن ٿا، جيڪي انفرادي طور نانووائر ٺاهڻ جي متبادل طور ڪم اچن ٿا.<ref>{{cite journal |first=N. |last=Melosh |author2=Boukai, Abram |author3=Diana, Frederic |author4=Gerardot, Brian |author5=Badolato, Antonio |author6=Petroff, Pierre |author7=Heath, James R. |title=Ultrahigh density nanowire lattices and circuits |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=300 |issue=5616 |pages=112–5 |year=2003 |pmid=12637672 |doi=10.1126/science.1081940|bibcode = 2003Sci...300..112M |s2cid=6434777 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |first=S. |last=Das |author2=Gates, A.J. |author3=Abdu, H.A. |author4=Rose, G.S. |author5=Picconatto, C.A. |author6=Ellenbogen, J.C. |title= Designs for Ultra-Tiny, Special-Purpose Nanoelectronic Circuits |journal=IEEE Transactions on Circuits and Systems I |volume=54 |page=11 |year=2007 |doi=10.1109/TCSI.2007.907864 |issue=11|s2cid=13575385 }}</ref> هن شعبي ۾ خاص طور [[سليڪان نانووائر]] تي وڏي پيماني تي تحقيق ٿي رهي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا نانواليڪٽرانڪس، توانائي جي تبديلي ۽ توانائي جي ذخيرن ۾ ڪيترائي استعمال آهن. اهڙا [[SiNW]] وڏي مقدار ۾ [[حرارتي آڪسائيڊيشن]] ذريعي تيار ڪري سگهجن ٿا، جنهن سان گهربل ٿولهه وارا نانووائر حاصل ٿين ٿا. === نينوموادن جي اليڪٽرانڪس === ننڍڙي جسامت سبب هڪ ئي چپ تي وڌيڪ ٽرانزسٽر لڳائڻ کان علاوه، [[نانووائر]]ن ۽/يا [[نانوٽيوب]]ن جي هڪجهڙي ۽ هموار بناوت وڌيڪ [[اليڪٽران حرڪت]] (يعني مواد اندر اليڪٽرانن جي تيز حرڪت)، وڌيڪ [[ڊائليڪٽرڪ]] مستقل (يعني وڌيڪ تيز فريڪوئنسيءَ تي ڪم ڪرڻ جي صلاحيت)، ۽ [[اليڪٽران]]/[[اليڪٽران سوراخ|هول]] جي وڌيڪ متوازن خاصيتون مهيا ڪري ٿي.<ref>{{cite journal |first=J. |last=Goicoechea |author2=Zamarreñoa, C.R. |author3=Matiasa, I.R. |author4=Arregui, F.J. |title= Minimizing the photobleaching of self-assembled multilayers for sensor applications |journal=Sensors and Actuators B: Chemical |volume=126 |issue=1 |pages=41–47 |year=2007 |doi=10.1016/j.snb.2006.10.037|bibcode=2007SeAcB.126...41G }}</ref> ان کان علاوه، [[نينوذرو]]ن کي [[ڪوانٽم ڊاٽ]] طور پڻ استعمال ڪري سگهجي ٿو. === ماليڪيولي اليڪٽرانڪس === {{main|ماليڪيولي-پيماني جي اليڪٽرانڪس}} واحد-ماليڪيول تي ٻڌل اليڪٽرانڪ ڊوائيسن تي وڏي پيماني تي تحقيق جاري آهي. انهن طريقن ۾ [[ماليڪيولي خود-اسمبلي]] جو وسيع استعمال شامل هوندو آهي، جنهن ۾ ڊوائيس جا جزا اهڙي نموني ترتيب ڏنا ويندا آهن جو اهي پاڻمرادو وڏي بناوت يا مڪمل سرشتو ٺاهي سگهن. اهو [[ٻيهر ترتيب ڏئي سگهندڙ ڪمپيوٽنگ]] لاءِ تمام ڪارائتو ٿي سگهي ٿو، ۽ مستقبل ۾ موجوده [[فيلڊ-پروگراميبل گيٽ ايري|FPGA]] ٽيڪنالاجيءَ جي جاءِ به وٺي سگهي ٿو. [[ماليڪيولي اليڪٽرانڪس]]<ref name="MEBook">{{cite book |last=Petty |first=M.C. |author2=Bryce, M.R. |author3=Bloor, D. |title=An Introduction to Molecular Electronics |publisher=Edward Arnold |location=London |year=1995 |isbn=978-0-19-521156-6}}</ref> هڪ ترقي هيٺ ٽيڪنالاجي آهي، جيڪا مستقبل ۾ ايٽمي پيماني تي اليڪٽرانڪ سرشتن جي اميد پيدا ڪري ٿي. ماليڪيولي اليڪٽرانڪس جو هڪ اميدوار استعمال 1974ع ۽ 1988ع ۾ آءِ بي ايم جي محقق آري آويرام ۽ نظرياتي ڪيميا دان [[مارڪ ريٽنر]] پنهنجي مقالن ''ماليڪيولز فار ميموري, لاجڪ اينڊ ايمپليفڪيشن'' ۾ پيش ڪيو (ڏسو [[يوني ماليڪيولي ريڪٽيفائر]]).<ref name="AviramRatner">{{cite journal |last=Aviram |first=A. |author2=Ratner, M. A. |title=Molecular Rectifier |journal=[[Chemical Physics Letters]] |volume=29 |pages=277–283 |year=1974 |doi=10.1016/0009-2614(74)85031-1|bibcode = 1974CPL....29..277A |issue=2 }}</ref><ref name="AviramJACS">{{cite journal |first=A. |last=Aviram |title=Molecules for memory, logic, and amplification |journal=[[Journal of the American Chemical Society]] |volume=110 |issue=17 |pages=5687–5692 |year=1988 |doi=10.1021/ja00225a017|bibcode=1988JAChS.110.5687A }}</ref> ڪيترين ئي [[نانووائر]] بناوتن جو مطالعو نانواليڪٽرانڪ ڊوائيسن جي پاڻ ۾ رابطن لاءِ اميدوار طور ڪيو ويو آهي، جن ۾ ڪاربان ۽ ٻين موادن جا [[نانوٽيوب]]، [[ڌاتي ايٽمن جون ڊگهيون زنجيرون]]، [[ڪيوميولين]] يا [[پوليائين]] ڪاربان ايٽمن جون زنجيرون،<ref name="Bryce 2021">{{cite journal | last=Bryce | first=Martin R. | title=A review of functional linear carbon chains (oligoynes, polyynes, cumulenes) and their applications as molecular wires in molecular electronics and optoelectronics | journal=J. Mater. Chem. C | volume=9 | issue=33 | year=2021 | issn=2050-7526 | doi=10.1039/d1tc01406d | pages=10524–10546| s2cid=235456429 | doi-access=free }}</ref> ۽ ڪيترائي پوليمر، جهڙوڪ [[پوليٿائيوفين]]، شامل آهن. === ٻيا طريقا === [[نينوآئونڪس]] نينوپيماني وارن سرشتن ۾ اليڪٽرانن بدران آئنن جي منتقليءَ جو مطالعو ڪري ٿي. [[نينوفوٽونڪس]] نينوپيماني تي روشنيءَ جي رويي جو مطالعو ڪري ٿي، ۽ ان جو مقصد اهڙا ڊوائيس تيار ڪرڻ آهي جيڪي انهن خاصيتن مان فائدو وٺي سگهن. 50qjssfg9y7yg8nausxboa5yr8tf4kk 390421 390420 2026-07-01T21:51:31Z Intisar Ali 8681 390421 wikitext text/x-wiki {{Short description|اليڪٽرانڪ جزن ۾ نينو ٽيڪنالاجي جو استعمال}} {{Nanoelec}} {{Nanotech}} '''نينواليڪٽرانڪس''' مان مراد [[اليڪٽرانڪس|اليڪٽرانڪ]] جزن ۾ [[نينو ٽيڪنالاجي]] جو استعمال آهي. هي اصطلاح مختلف قسمن جي ڊوائيسن ۽ موادن تي مشتمل آهي، جن جي گڏيل خاصيت اها آهي ته اهي ايترا ننڍا هوندا آهن جو انهن ۾ بين-جوھري رابطن ۽ [[ڪوانٽم ميڪانيات|ڪوانٽمي ميڪانياتي]] خاصيتن جو تفصيلي مطالعو ضروري هوندو آهي. اهڙن امڪاني شعبن ۾ مخلوط ماليڪيولي/[[سيمي ڪنڊڪٽر]] اليڪٽرانڪس، هڪ-رخا [[نينوٽيوب]]/[[نينووائر]] (جهڙوڪ [[ڪاربان نينوٽيوب]] يا [[سليڪان نينووائر]])، ۽ جديد [[ماليڪيولي اليڪٽرانڪس]] شامل آهن. نينواليڪٽرانڪ ڊوائيسن جا اهم طول و عرض [[1 نينو ميٽر]] کان [[100 نينو ميٽر]] جي وچ ۾ هوندا آهن.<ref>{{cite journal |last1=Beaumont |first1=Steven P. |title=III–V Nanoelectronics |journal=Microelectronic Engineering |date=September 1996 |volume=32 |issue=1 |pages=283–295 |doi=10.1016/0167-9317(95)00367-3 |issn=0167-9317}}</ref> جديد [[سليڪان]] [[موس فيٽ]] (ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر) ٽيڪنالاجي جون نسلون اڳ ئي هن حد اندر اچي چڪيون آهن، جن ۾ [[22 نينو ميٽر عمل|22 نينو ميٽر]] [[سي موس]] (مڪمل موس) [[سيمي ڪنڊڪٽر ڊوائيس جي تياري|ٽيڪنالاجي نوڊ]]، ۽ ان کان پوءِ [[14 نينو ميٽر]]، [[10 نينو ميٽر عمل|10 نينو ميٽر]] ۽ [[7 نينو ميٽر]] [[فن فيٽ]] (فن فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر) جون نسلون شامل آهن. نانواليڪٽرانڪس کي ڪڏهن ڪڏهن [[تبديلي آڻيندڙ ٽيڪنالاجي]] پڻ سمجهيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ موجوده اميدوار روايتي [[ٽرانزسٽر|ٽرانزسٽرن]] کان نمايان طور مختلف آهن. == بنيادي تصور == 1965ع ۾ [[گورڊن مور]] مشاهدو ڪيو ته سليڪان ٽرانزسٽر مسلسل ننڍا ٿيندا پيا وڃن؛ هن مشاهدي کي بعد ۾ [[مور جو قانون]] جي صورت ۾ بيان ڪيو ويو. سندس مشاهدي کان پوءِ، ٽرانزسٽرن جي گهٽ ۾ گهٽ خاصيتن جي جسامت 10 مائڪرو ميٽر کان گهٽجي 2019ع تائين لڳ ڀڳ 10&nbsp;nm جي حد تائين پهچي وئي. ياد رهي ته [[ٽيڪنالاجي نوڊ]] سڌو سنئون گهٽ ۾ گهٽ خاصيتن جي جسامت جي نمائندگي نٿو ڪري. نانواليڪٽرانڪس جو مقصد نون طريقن ۽ موادن جي مدد سان اهڙا اليڪٽرانڪ ڊوائيس تيار ڪرڻ آهي، جن جون خاصيتون [[نينوپيمانو|نينوپيماني]] تي هجن، ته جيئن هن قانون جي عملداري جاري رهي. === مشيني مسئلا === {{POV section|date=August 2023}} ڪنهن به شئي جو [[حجم]] ان جي سڌين ماپن جي ٽئين طاقت جي حساب سان گهٽجي ٿو، جڏهن ته ان جي [[سطحي ايراضي]] صرف ٻي طاقت جي حساب سان گهٽجي ٿي. هي سادو پر لازمي اصول اهم نتيجا پيدا ڪري ٿو. مثال طور، ڪنهن [[طاقت (طبعيات)|ڊرل]] (يا ڪنهن ٻئي مشين) جي [[طاقت (طبعيات)|طاقت]] ان جي حجم جي تناسب سان هوندي آهي، جڏهن ته ڊرل جي [[بيئرنگ (مشيني)|بيئرنگن]] ۽ [[گيئر]]ن جي [[رگڙ]] انهن جي سطحي ايراضيءَ جي تناسب سان هوندي آهي. عام جسامت واري ڊرل ۾ پيدا ٿيندڙ طاقت رگڙ تي آساني سان غالب اچي ٿي. پر جيڪڏهن ان جي ڊيگهه کي 1000 ڀيرا گهٽايو وڃي، ته ان جي طاقت 1000³ (يعني هڪ ارب ڀيرا) گهٽجي ويندي، جڏهن ته رگڙ صرف 1000² (يعني ڏهه لک ڀيرا) گهٽ ٿيندي. نتيجي طور، هر رگڙ جي مقابلي ۾ ڊرل وٽ اصل ڊرل جي ڀيٽ ۾ 1000 ڀيرا گهٽ طاقت رهندي. جيڪڏهن اصل ڊرل ۾ رگڙ ۽ طاقت جو تناسب 1٪ هجي، ته ننڍڙي ڊرل ۾ رگڙ طاقت کان ڏهه ڀيرا وڌيڪ هوندي؛ اهڙي ڊرل عملي طور بيڪار هوندي. انهيءَ سبب، جيتوڻيڪ انتهائي ننڍڙا اليڪٽرانڪ [[انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] مڪمل طور ڪارائتا هوندا آهن، ساڳي ٽيڪنالاجي استعمال ڪري اهڙا مشيني ڊوائيس تيار نٿا ڪري سگهجن، جيڪي انهن پيمانن کان هيٺ ڪم ڪن، جتي رگڙ جون قوتون موجود طاقت کان وڌيڪ ٿي وڃن. تنهن ڪري، جيتوڻيڪ سليڪان مان وڏي نفاست سان ٺاهيل ننڍڙن گيئرن جون خوردبيني تصويرون ڏسي سگهجن ٿيون، اهڙا ڊوائيس هن وقت گهڻو ڪري صرف تجسس جو باعث آهن ۽ حقيقي دنيا ۾ انهن جا استعمال محدود آهن، مثال طور هلندڙ آئينن يا شٽرن ۾.<ref>{{cite web|url = http://mems.sandia.gov/tech-info/mems-overview.html| title = MEMS Overview| access-date=2009-06-06}}</ref> سطحي ڇڪتاڻ به ساڳئي نموني وڌندي آهي، جنهن سبب تمام ننڍين شين جي هڪ ٻئي سان چنبڙي وڃڻ جو رجحان وڌي وڃي ٿو. ان ڪري ڪنهن به قسم جي [[ماليڪيولي اسمبلر|خرد ڪارخاني]] (مائڪرو فيڪٽري) کي عملي بڻائڻ ڏکيو ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ جيڪڏهن روبوٽڪ هٿ ۽ ٻانهون به ننڍيون ڪيون وڃن، ته اهي جيڪا شيءِ کڻنديون، ان کي ڇڏڻ ڏکيو ٿيندو. تنهن هوندي به، [[ماليڪيولي ارتقا]] اهڙا ڪارائتا [[سيليا]]، [[فليجيليم|فليجيلا]]، عضلاتي فائبر ۽ گهمندڙ موٽر پيدا ڪيا آهن، جيڪي آبي ماحول ۾ نينوپيماني تي ڪم ڪن ٿا. اهي مشينون مائڪرو يا نينوپيماني تي موجود وڌيل رگڙ وارين قوتن مان فائدو وٺن ٿيون. چپو يا پروپيلر جي برعڪس، جيڪو اڳتي وڌڻ لاءِ عام رگڙ (يعني مٿاڇري تي عمودي قوتن) تي ڀاڙي ٿو، سيليا مائڪرو ۽ نينو جسامت تي موجود وڌيل ڇڪ يا ليمينر قوتن (يعني مٿاڇري سان متوازي رگڙ) ذريعي حرڪت پيدا ڪن ٿا. نينوپيماني تي ڪارائتيون "مشينون" ٺاهڻ لاءِ انهن لاڳاپيل قوتن کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. ان ڪري اسان کي وڏين مشينن جون رڳو ننڍيون نقلون ٺاهڻ بدران، اهڙيون مشينون ڊزائن ڪرڻيون پونديون جيڪي نينوپيماني جي خاص حالتن سان هم آهنگ هجن. تنهن ڪري، نينوٽيڪنالاجي جي عملي استعمالن جو جائزو وٺندي، جسامت جي تبديلي سان لاڳاپيل سڀني مسئلن جو تفصيلي جائزو وٺڻ لازمي آهي. == طريقا == === نينوفيبريڪيشن === {{main|نينوسرڪٽري|نينولٿوگرافي}} مثال طور، هڪ-اليڪٽران ٽرانزسٽر، جيڪي هڪ ئي اليڪٽران جي بنياد تي ٽرانزسٽر جي عملداري تي ٻڌل هوندا آهن. [[نينواليڪٽروميڪانيڪي نظام]] پڻ هن درجي ۾ شامل آهن. [[نينوفيبريڪيشن]] جي مدد سان انتهائي گهڻ-کثافت وارا متوازي [[نانووائر]]ن جا سلسلا تيار ڪري سگهجن ٿا، جيڪي انفرادي طور نانووائر ٺاهڻ جي متبادل طور ڪم اچن ٿا.<ref>{{cite journal |first=N. |last=Melosh |author2=Boukai, Abram |author3=Diana, Frederic |author4=Gerardot, Brian |author5=Badolato, Antonio |author6=Petroff, Pierre |author7=Heath, James R. |title=Ultrahigh density nanowire lattices and circuits |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=300 |issue=5616 |pages=112–5 |year=2003 |pmid=12637672 |doi=10.1126/science.1081940|bibcode = 2003Sci...300..112M |s2cid=6434777 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |first=S. |last=Das |author2=Gates, A.J. |author3=Abdu, H.A. |author4=Rose, G.S. |author5=Picconatto, C.A. |author6=Ellenbogen, J.C. |title= Designs for Ultra-Tiny, Special-Purpose Nanoelectronic Circuits |journal=IEEE Transactions on Circuits and Systems I |volume=54 |page=11 |year=2007 |doi=10.1109/TCSI.2007.907864 |issue=11|s2cid=13575385 }}</ref> هن شعبي ۾ خاص طور [[سليڪان نانووائر]] تي وڏي پيماني تي تحقيق ٿي رهي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا نانواليڪٽرانڪس، توانائي جي تبديلي ۽ توانائي جي ذخيرن ۾ ڪيترائي استعمال آهن. اهڙا [[SiNW]] وڏي مقدار ۾ [[حرارتي آڪسائيڊيشن]] ذريعي تيار ڪري سگهجن ٿا، جنهن سان گهربل ٿولهه وارا نانووائر حاصل ٿين ٿا. === نينوموادن جي اليڪٽرانڪس === ننڍڙي جسامت سبب هڪ ئي چپ تي وڌيڪ ٽرانزسٽر لڳائڻ کان علاوه، [[نانووائر]]ن ۽/يا [[نانوٽيوب]]ن جي هڪجهڙي ۽ هموار بناوت وڌيڪ [[اليڪٽران حرڪت]] (يعني مواد اندر اليڪٽرانن جي تيز حرڪت)، وڌيڪ [[ڊائليڪٽرڪ]] مستقل (يعني وڌيڪ تيز فريڪوئنسيءَ تي ڪم ڪرڻ جي صلاحيت)، ۽ [[اليڪٽران]]/[[اليڪٽران سوراخ|هول]] جي وڌيڪ متوازن خاصيتون مهيا ڪري ٿي.<ref>{{cite journal |first=J. |last=Goicoechea |author2=Zamarreñoa, C.R. |author3=Matiasa, I.R. |author4=Arregui, F.J. |title= Minimizing the photobleaching of self-assembled multilayers for sensor applications |journal=Sensors and Actuators B: Chemical |volume=126 |issue=1 |pages=41–47 |year=2007 |doi=10.1016/j.snb.2006.10.037|bibcode=2007SeAcB.126...41G }}</ref> ان کان علاوه، [[نينوذرو]]ن کي [[ڪوانٽم ڊاٽ]] طور پڻ استعمال ڪري سگهجي ٿو. === ماليڪيولي اليڪٽرانڪس === {{main|ماليڪيولي-پيماني جي اليڪٽرانڪس}} واحد-ماليڪيول تي ٻڌل اليڪٽرانڪ ڊوائيسن تي وڏي پيماني تي تحقيق جاري آهي. انهن طريقن ۾ [[ماليڪيولي خود-اسمبلي]] جو وسيع استعمال شامل هوندو آهي، جنهن ۾ ڊوائيس جا جزا اهڙي نموني ترتيب ڏنا ويندا آهن جو اهي پاڻمرادو وڏي بناوت يا مڪمل سرشتو ٺاهي سگهن. اهو [[ٻيهر ترتيب ڏئي سگهندڙ ڪمپيوٽنگ]] لاءِ تمام ڪارائتو ٿي سگهي ٿو، ۽ مستقبل ۾ موجوده [[فيلڊ-پروگراميبل گيٽ ايري|FPGA]] ٽيڪنالاجيءَ جي جاءِ به وٺي سگهي ٿو. [[ماليڪيولي اليڪٽرانڪس]]<ref name="MEBook">{{cite book |last=Petty |first=M.C. |author2=Bryce, M.R. |author3=Bloor, D. |title=An Introduction to Molecular Electronics |publisher=Edward Arnold |location=London |year=1995 |isbn=978-0-19-521156-6}}</ref> هڪ ترقي هيٺ ٽيڪنالاجي آهي، جيڪا مستقبل ۾ ايٽمي پيماني تي اليڪٽرانڪ سرشتن جي اميد پيدا ڪري ٿي. ماليڪيولي اليڪٽرانڪس جو هڪ اميدوار استعمال 1974ع ۽ 1988ع ۾ آءِ بي ايم جي محقق آري آويرام ۽ نظرياتي ڪيميا دان [[مارڪ ريٽنر]] پنهنجي مقالن ''ماليڪيولز فار ميموري, لاجڪ اينڊ ايمپليفڪيشن'' ۾ پيش ڪيو (ڏسو [[يوني ماليڪيولي ريڪٽيفائر]]).<ref name="AviramRatner">{{cite journal |last=Aviram |first=A. |author2=Ratner, M. A. |title=Molecular Rectifier |journal=[[Chemical Physics Letters]] |volume=29 |pages=277–283 |year=1974 |doi=10.1016/0009-2614(74)85031-1|bibcode = 1974CPL....29..277A |issue=2 }}</ref><ref name="AviramJACS">{{cite journal |first=A. |last=Aviram |title=Molecules for memory, logic, and amplification |journal=[[Journal of the American Chemical Society]] |volume=110 |issue=17 |pages=5687–5692 |year=1988 |doi=10.1021/ja00225a017|bibcode=1988JAChS.110.5687A }}</ref> ڪيترين ئي [[نانووائر]] بناوتن جو مطالعو نانواليڪٽرانڪ ڊوائيسن جي پاڻ ۾ رابطن لاءِ اميدوار طور ڪيو ويو آهي، جن ۾ ڪاربان ۽ ٻين موادن جا [[نانوٽيوب]]، [[ڌاتي ايٽمن جون ڊگهيون زنجيرون]]، [[ڪيوميولين]] يا [[پوليائين]] ڪاربان ايٽمن جون زنجيرون،<ref name="Bryce 2021">{{cite journal | last=Bryce | first=Martin R. | title=A review of functional linear carbon chains (oligoynes, polyynes, cumulenes) and their applications as molecular wires in molecular electronics and optoelectronics | journal=J. Mater. Chem. C | volume=9 | issue=33 | year=2021 | issn=2050-7526 | doi=10.1039/d1tc01406d | pages=10524–10546| s2cid=235456429 | doi-access=free }}</ref> ۽ ڪيترائي پوليمر، جهڙوڪ [[پوليٿائيوفين]]، شامل آهن. === ٻيا طريقا === [[نينوآئونڪس]] نينوپيماني وارن سرشتن ۾ اليڪٽرانن بدران آئنن جي منتقليءَ جو مطالعو ڪري ٿي. [[نينوفوٽونڪس]] نينوپيماني تي روشنيءَ جي رويي جو مطالعو ڪري ٿي، ۽ ان جو مقصد اهڙا ڊوائيس تيار ڪرڻ آهي جيڪي انهن خاصيتن مان فائدو وٺي سگهن. == نينواليڪٽرانڪ ڊوائيس == موجوده اعليٰ ٽيڪنالاجيءَ وارا پيداواري عمل روايتي ''ٽاپ-ڊائون'' حڪمت عملين تي ٻڌل آهن، جن ۾ نينوٽيڪنالاجي اڳ ئي خاموشيءَ سان شامل ٿي چڪي آهي. [[انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]]ن ۾ ٽرانزسٽرن جي گيٽ جي ڊيگهه، جيئن [[سي پي يو]] ۽ [[ڊائنامڪ رينڊم-ايڪسيس ميموري|DRAM]] ڊوائيسن ۾، اڳ ئي نينوپيماني (50&nbsp;[[نينو ميٽر|nm]] يا ان کان گهٽ) تائين پهچي چڪي آهي. === ڪمپيوٽر === [[File:Threshold formation nowatermark.gif|thumb|right|500px|نانووائر MOSFET ۾ انورشن چينل (اليڪٽران جي کثافت) جي ٺهڻ ۽ حدي وولٽيج (IV) حاصل ٿيڻ جي نقلي نتيجن جي تصوير. هن ڊوائيس لاءِ حدي وولٽيج لڳ ڀڳ 0.45&nbsp;V آهي.]] نينواليڪٽرانڪس مان اها اميد رکي وڃي ٿي ته اها روايتي [[سيمي ڪنڊڪٽر ڊوائيس جي تياري]] جي طريقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ طاقتور [[ڪمپيوٽر پروسيسر]] تيار ڪرڻ ممڪن بڻائيندي. هن مقصد لاءِ ڪيترن ئي طريقن تي تحقيق جاري آهي، جن ۾ [[نينولٿوگرافي]] جون نيون صورتون ۽ روايتي [[سي موس]] جزن جي بدران [[نانووائر]] يا [[ماليڪيولي لاجڪ گيٽ|ننڍن ماليڪيولن]] جهڙن [[نينومواد]]ن جو استعمال شامل آهي. [[فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر]] نيم موصل [[ڪاربان نانوٽيوب]]ن<ref>{{Cite journal |last=Postma |first=Henk W. Ch. |author2=Teepen, Tijs |author3=Yao, Zhen |author4=Grifoni, Milena |author5=Dekker, Cees |title=Carbon nanotube single-electron transistors at room temperature |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=293 |issue=5527 |year=2001 |pmid=11441175 |pages=76–79 |doi=10.1126/science.1061797|bibcode = 2001Sci...293...76P |s2cid=10977413 |url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/293/5527/76|url-access=subscription }}</ref> ۽ هيٽروساخت وارن نيم موصل [[سليڪان نانووائر]]ن (SiNWs)<ref>{{cite journal |last=Xiang |first=Jie |author2=Lu, Wei |author3=Hu, Yongjie |author4=Wu, Yue |author5=Yan Hao |author6=Lieber, Charles M. |title=Ge/Si nanowire heterostructures as highperformance field-effect transistors |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=441 |issue=7092 |pages=489–493 |year=2006 |pmid=16724062 |doi=10.1038/nature04796|bibcode = 2006Natur.441..489X |s2cid=4408636 }}</ref> ٻنهي سان تيار ڪيا ويا آهن. === ميموري ذخيرو === ماضي ۾ اليڪٽرانڪ ميموريءَ جون ڊيزائنون گهڻو ڪري ٽرانزسٽرن تي ٻڌل هونديون هيون. بهرحال، [[ڪراس بار سوئچ]] تي ٻڌل اليڪٽرانڪس تي تحقيق هڪ متبادل پيش ڪيو آهي، جنهن ۾ عمودي ۽ افقي وائرنگ جي قطارن جي وچ ۾ ٻيهر ترتيب ڏئي سگهندڙ رابطن ذريعي انتهائي اعليٰ کثافت واري ميموري ٺاهي وڃي ٿي. هن شعبي ۾ اڳواڻن مان هڪ [[نينٽيرو]] آهي، جنهن ڪاربان نانوٽيوب تي ٻڌل [[نينو-ريم]] (Nano-RAM) تيار ڪئي آهي، جڏهن ته [[هيولٽ-پيڪارڊ]] مستقبل ۾ فليش ميموريءَ جي متبادل طور [[ميمرسٽر]] مواد استعمال ڪرڻ جي تجويز ڏني آهي.{{citation needed|date=January 2013}} اهڙن نون ڊوائيسن جو هڪ مثال [[اسپنٽرونڪس]] تي ٻڌل آهي. ڪنهن مادّي جي مزاحمت جو ٻاهرين ميدان جي اثر هيٺ (اليڪٽرانن جي اسپن سبب) تبديل ٿيڻ [[مقناطيسي مزاحمت]] سڏجي ٿو. هي اثر نينو جسامت وارن جزن ۾ گهڻو وڌي سگهي ٿو (GMR ــ وڏي مقناطيسي مزاحمت)، مثال طور جڏهن ٻه فيرو مقناطيسي تہون، جن جي وچ ۾ چند نينو ميٽر ٿلهي غير مقناطيسي تہه (مثلاً Co-Cu-Co) هجي، هڪ ٻئي کان جدا هجن. GMR اثر هارڊ ڊسڪن جي ڊيٽا ذخيرو ڪرڻ جي کثافت ۾ وڏي واڌ آندي ۽ گيگا بائيٽ جي گنجائش کي ممڪن بڻايو. نام نهاد ٽنلنگ مقناطيسي مزاحمت (TMR) پڻ GMR سان ملندڙ جلندڙ آهي ۽ پاڙيسري فيرو مقناطيسي تہن مان اليڪٽرانن جي اسپن-انحصاري ٽنلنگ تي ٻڌل آهي. GMR ۽ TMR ٻنهي اثرن کي ڪمپيوٽرن لاءِ غير-فراري بنيادي ميموري ٺاهڻ ۾ استعمال ڪري سگهجي ٿو، جهڙوڪ [[مقناطيسي مزاحمتي رينڊم-ايڪسيس ميموري|MRAM]].{{citation needed|date=January 2013}} === نوان نظري-اليڪٽرانڪ ڊوائيس === جديد مواصلاتي ٽيڪنالاجيءَ ۾ روايتي اينالاگ برقي ڊوائيسن جي جاءِ تي وڌندڙ طور نظري يا [[نظري-اليڪٽرانڪس|نظري-اليڪٽرانڪ]] ڊوائيس استعمال ڪيا پيا وڃن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن وٽ تمام وڏي بينڊوڊٿ ۽ گنجائش هوندي آهي. هن جا ٻه اميدوار مثال [[فوٽو نڪ بلور]] ۽ [[ڪوانٽم ڊاٽ]] آهن.{{citation needed|date=January 2013}} فوٽو نڪ بلور اهڙا مادا آهن، جن ۾ انعطافي اشاري ۾ دوري تبديلي هوندي آهي ۽ انهن جي جاليءَ جو مستقل استعمال ٿيندڙ روشنيءَ جي موجي ڊيگهه جي اڌ جي برابر هوندو آهي. اهي مخصوص موجي ڊيگهه جي روشنيءَ جي واڌ لاءِ چونڊيل بند خال مهيا ڪن ٿا، تنهن ڪري اهي نيم موصلن سان مشابهت رکن ٿا، پر [[اليڪٽران]]ن بدران روشني يا [[فوٽون]]ن لاءِ. ڪوانٽم ڊاٽ نينو جسامت وارا جزا آهن، جيڪي ٻين ڪيترن ئي استعمالن سان گڏ ليزر ٺاهڻ لاءِ به استعمال ٿي سگهن ٿا. ڪوانٽم ڊاٽ ليزر جو فائدو اهو آهي ته ان مان نڪرندڙ موجي ڊيگهه ڊاٽ جي قطر تي منحصر هوندي آهي. اهي ليزر روايتي نيم موصل ليزرن جي ڀيٽ ۾ سستا هوندا آهن ۽ بهتر شعاع معيار فراهم ڪندا آهن. [[File:Fullerene Nanogears - GPN-2000-001535.jpg|thumb|left]] === ڊسپلي === گهٽ توانائي استعمال ڪندڙ ڊسپلين جي تياري [[ڪاربان نانوٽيوب]]ن (CNT) ۽/يا [[سليڪان نانووائر]]ن جي مدد سان ممڪن ٿي سگهي ٿي. اهڙيون نينو بناوتون برقي طور موصل هونديون آهن ۽ صرف چند نينو ميٽر قطر هجڻ سبب [[فيلڊ-ايمشن ڊسپلي]] (FED) لاءِ انتهائي ڪارائتا فيلڊ ايميٽر طور استعمال ڪري سگهجن ٿيون. انهن جي ڪم ڪرڻ جو اصول [[ڪيٿوڊ-ري ٽيوب]] جهڙو آهي، پر تمام ننڍڙي پيماني تي.{{citation needed|date=January 2013}} === ڪوانٽم ڪمپيوٽر === {{main|ڪوانٽم ڪمپيوٽر}} ڪمپيوٽنگ لاءِ مڪمل طور نوان طريقا ڪوانٽمي ميڪانيات جي قانونن مان فائدو وٺندي ڪوانٽم ڪمپيوٽر تيار ڪن ٿا، جيڪي انتهائي تيز ڪوانٽمي الگورٿمن جي استعمال کي ممڪن بڻائين ٿا. ڪوانٽم ڪمپيوٽر وٽ ڪوانٽمي بِٽ (''Qubit'') نالي ياداشت هوندي آهي، جيڪا هڪ ئي وقت ڪيترين ئي حسابي عملن کي ممڪن بڻائي ٿي. نانواليڪٽرانڪ ڊوائيسن ۾ ڪيوبٽ کي هڪ يا وڌيڪ اليڪٽرانن جي اسپن جي ڪوانٽمي حالت ذريعي ظاهر ڪيو ويندو آهي. اهي اسپن يا ته نيم موصل ڪوانٽم ڊاٽ يا ڪنهن ڊوپنٽ ذريعي محدود ڪيا ويندا آهن.<ref name="achilli_position">{{cite journal |last1=Achilli |first1=Simona |last2=Le |first2=Nguyen H. |last3=Fratesi |first3=Guido |last4=Manini |first4=Nicola |last5=Onida |first5=Giovanni |last6=Turchetti |first6=Marco |last7=Ferrari |first7=Giorgio |last8=Shinada |first8=Takahiro |last9=Tanii |first9=Takashi |last10=Prati |first10=Enrico |title=Position-Controlled Functionalization of Vacancies in Silicon by Single-Ion Implanted Germanium Atoms |journal=Advanced Functional Materials|date=February 2021 |volume=31 |issue=21 |article-number=2011175 |doi=10.1002/adfm.202011175|arxiv=2102.01390v2|s2cid=231749540 }}</ref> === ريڊيو === [[نينوٽيوب]]ن تي ٻڌل [[نينوريڊيو]] تيار ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite journal |author=Jensen, K. |author2=Weldon, J. |author3=Garcia, H. |author4=Zettl A. |title=Nanotube Radio |journal=Nano Lett. |volume=7 |issue=11 |pages=3508–3511 |year=2007 |doi=10.1021/nl0721113 |pmid=17973438|bibcode = 2007NanoL...7.3508J }}</ref> === توانائي جي پيداوار === [[نينووائر]]ن ۽ ٻين نينو-بناوت وارن موادن جي استعمال بابت تحقيق جاري آهي، جنهن جو مقصد روايتي هموار سليڪان شمسي سيلن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ سستا ۽ وڌيڪ ڪارائتا [[شمسي سيل]] تيار ڪرڻ آهي.<ref>{{cite journal |first=Bozhi |last=Tian |author2=Zheng, Xiaolin |author3=Kempa, Thomas J. |author4=Fang, Ying |author5=Yu, Nanfang |author6=Yu, Guihua |author7=Huang, Jinlin |author8=Lieber, Charles M. |title=Coaxial silicon nanowires as solar cells and nanoelectronic power sources |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=449 |issue=7164 |pages=885–889 |year=2007 |pmid=17943126 |doi=10.1038/nature06181|bibcode = 2007Natur.449..885T |s2cid=2688078 }}</ref> اهو سمجهيو وڃي ٿو ته وڌيڪ ڪارائتي شمسي توانائي عالمي توانائيءَ جي ضرورتن کي پورو ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري سگهي ٿي. تحقيق اهڙن ڊوائيسن لاءِ توانائي پيدا ڪرڻ بابت پڻ جاري آهي، جيڪي ''[[جاندار جسم اندر]]'' (''in vivo'') ڪم ڪن، جن کي حياتياتي نينو جنريٽر چيو وڃي ٿو. حياتياتي نينو جنريٽر هڪ [[نينوٽيڪنالاجي|نينوپيماني]] وارو [[برق-ڪيميا|برق-ڪيميائي]] ڊوائيس هوندو آهي، جيڪو [[فيول سيل]] يا [[گيلوانڪ سيل]] وانگر ڪم ڪندو آهي، پر توانائي جيئري جسم ۾ موجود [[رت جي گلوڪوز]] مان حاصل ڪندو آهي، بلڪل اهڙيءَ طرح جيئن جسم [[کاڌي]] مان [[توانائي]] پيدا ڪري ٿو. ان مقصد لاءِ هڪ [[اينزائم]] استعمال ڪيو ويندو آهي، جيڪو گلوڪوز مان [[اليڪٽران]] الڳ ڪري برقي ڊوائيسن لاءِ دستياب بڻائي ٿو. نظرياتي طور، هڪ سراسري انسان جو جسم حياتياتي نينو جنريٽر ذريعي لڳ ڀڳ 100 [[واٽ]] بجلي پيدا ڪري سگهي ٿو (يعني روزانو تقريباً 2000 خوراڪي ڪيلوريون).<ref>{{cite news | title=Power from blood could lead to 'human batteries' | date=August 4, 2003 | url =http://www.smh.com.au/articles/2003/08/03/1059849278131.html | work =Sydney Morning Herald | access-date = 2008-10-08 }}</ref> پر اهو اندازو صرف تڏهن درست هوندو جڏهن سمورو کاڌو بجليءَ ۾ تبديل ٿئي، جڏهن ته انساني جسم کي پنهنجي لاءِ به مسلسل توانائي گهربل هوندي آهي، تنهن ڪري عملي طور پيدا ٿيندڙ طاقت گهڻي گهٽ هوندي. اهڙي ڊوائيس مان پيدا ٿيندڙ بجلي جسم اندر لڳايل اوزارن (جهڙوڪ [[مصنوعي پيس ميڪر|پيس ميڪر]]) يا کنڊ تي هلندڙ [[نينوروبوٽڪس|نينوروبوٽن]] کي هلائي سگهي ٿي. حياتياتي نينو جنريٽرن بابت گهڻي تحقيق اڃا تجرباتي مرحلي ۾ آهي، جنهن ۾ [[پيناسونڪ]] جي نينوٽيڪنالاجي ريسرچ ليبارٽري اڳواڻ ادارن مان هڪ آهي. === طبي تشخيص === اهڙن نينواليڪٽرانڪ ڊوائيسن جي تياريءَ ۾ وڏي دلچسپي موجود آهي،<ref>{{cite journal |author1=LaVan, D.A. |author2=McGuire, Terry |author3=Langer, Robert |name-list-style=amp |title=Small-scale systems for in vivo drug delivery |journal= Nat. Biotechnol. |volume=21 |issue=10 |pages=1184–1191 |year=2003 |pmid=14520404 |doi=10.1038/nbt876|s2cid=1490060 }}</ref><ref>{{cite journal|author=Grace, D.|title=Special Feature: Emerging Technologies|journal=Medical Product Manufacturing News.|volume=12|pages=22–23|year=2008|url=http://www.mpmn-digital.com/mpmn/200803/?pg=24|url-status=usurped|archive-url=https://web.archive.org/web/20080612173332/http://www.mpmn-digital.com/mpmn/200803/?pg=24|archive-date=2008-06-12}}</ref><ref>{{cite journal |first=S. |last=Saito |title=Carbon Nanotubes for Next-Generation Electronics Devices |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=278 |pages=77–78 |year=1997 |doi=10.1126/science.278.5335.77 |issue=5335|s2cid=137586409 }}</ref> جيڪي حقيقي وقت ۾ [[حياتياتي ماليڪيول]]ن جي مقدار معلوم ڪري طبي تشخيص لاءِ استعمال ٿي سگهن،<ref>{{cite journal |author1=Cavalcanti, A. |author2=Shirinzadeh, B. |author3=Freitas Jr, Robert A. |author4=Hogg, Tad |name-list-style=amp |title=Nanorobot architecture for medical target identification |journal= Nanotechnology |volume=19|issue=1|pages=015103(15pp)|year=2008 |doi=10.1088/0957-4484/19/01/015103|bibcode = 2008Nanot..19a5103C |s2cid=15557853 }}</ref> ۽ اهڙي طرح [[نينوطب]] جي شعبي ۾ اچن.<ref>{{cite journal |last=Cheng |first=Mark Ming-Cheng |author2=Cuda, Giovanni |author3=Bunimovich, Yuri L |author4=Gaspari, Marco |author5=Heath, James R |author6=Hill, Haley D |author7=Mirkin,Chad A |author8=Nijdam, A Jasper |author9=Terracciano, Rosa |author10=Thundat, Thomas |author11=Ferrari, Mauro |title=Nanotechnologies for biomolecular detection and medical diagnostics |journal=[[Current Opinion in Chemical Biology]] |volume=10 |issue=1 |pages=11–19 |year=2006 |pmid=16418011 |doi=10.1016/j.cbpa.2006.01.006}}</ref> ان سان گڏ هڪ ٻيو تحقيقي رخ اهڙن نانواليڪٽرانڪ ڊوائيسن جي تياري آهي، جيڪي بنيادي حياتياتي تحقيق لاءِ انفرادي [[خليو|خلين]] سان رابطو ڪري سگهن.<ref>{{cite journal |first=F. |last=Patolsky |author2=Timko, B.P. |author3=Yu, G. |author4=Fang, Y. |author5=Greytak, A.B. |author6=Zheng, G. |author7=Lieber, C.M. |title=Detection, stimulation, and inhibition of neuronal signals with high-density nanowire transistor arrays |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=313 |issue=5790 |pages=1100–1104 |year=2006 |pmid=16931757 |doi=10.1126/science.1128640|bibcode = 2006Sci...313.1100P |s2cid=3178344 }}</ref> اهڙن ڊوائيسن کي [[نينوحساسو]] چيو ويندو آهي. نانواليڪٽرانڪس جي اهڙي ننڍڙي جسامت، جيڪا جسم اندر پروٽيومڪ سينسنگ لاءِ استعمال ٿئي، مستقبل ۾ صحت جي نگراني، بيمارين جي سروي ۽ دفاعي ٽيڪنالاجيءَ لاءِ نوان طريقا مهيا ڪري سگهي ٿي.<ref>{{cite journal |author=Frist, W.H. |title=Health care in the 21st century |journal= N. Engl. J. Med. |volume=352 |issue=3 |pages=267–272 |year=2005 |doi=10.1056/NEJMsa045011 |pmid=15659726|doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |author1=Cavalcanti, A. |author2=Shirinzadeh, B. |author3=Zhang, M. |author4=Kretly, L.C. |name-list-style=amp |title=Nanorobot Hardware Architecture for Medical Defense |journal= Sensors |volume=8 |issue=5 |pages=2932–2958 |year=2008 |doi=10.3390/s8052932 |pmid=27879858 |pmc=3675524 |bibcode=2008Senso...8.2932C |url=http://www.mdpi.org/sensors/papers/s8052932.pdf|doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |author1=Couvreur, P. |author2=Vauthier, C. |name-list-style=amp |title=Nanotechnology: intelligent design to treat complex disease |journal= Pharm. Res. |volume=23 |issue=7 |pages=1417–1450 |year=2006 |pmid=16779701 |doi=10.1007/s11095-006-0284-8|s2cid=1520698 |doi-access=free }}</ref> b91s00bfuzla3egbzvka6v6r7dxobct 390422 390421 2026-07-01T21:53:29Z Intisar Ali 8681 390422 wikitext text/x-wiki {{Short description|اليڪٽرانڪ جزن ۾ نينو ٽيڪنالاجي جو استعمال}} {{Nanoelec}} {{Nanotech}} '''نينواليڪٽرانڪس''' مان مراد [[اليڪٽرانڪس|اليڪٽرانڪ]] جزن ۾ [[نينو ٽيڪنالاجي]] جو استعمال آهي. هي اصطلاح مختلف قسمن جي ڊوائيسن ۽ موادن تي مشتمل آهي، جن جي گڏيل خاصيت اها آهي ته اهي ايترا ننڍا هوندا آهن جو انهن ۾ بين-جوھري رابطن ۽ [[ڪوانٽم ميڪانيات|ڪوانٽمي ميڪانياتي]] خاصيتن جو تفصيلي مطالعو ضروري هوندو آهي. اهڙن امڪاني شعبن ۾ مخلوط ماليڪيولي/[[سيمي ڪنڊڪٽر]] اليڪٽرانڪس، هڪ-رخا [[نينوٽيوب]]/[[نينووائر]] (جهڙوڪ [[ڪاربان نينوٽيوب]] يا [[سليڪان نينووائر]])، ۽ جديد [[ماليڪيولي اليڪٽرانڪس]] شامل آهن. نينواليڪٽرانڪ ڊوائيسن جا اهم طول و عرض [[1 نينو ميٽر]] کان [[100 نينو ميٽر]] جي وچ ۾ هوندا آهن.<ref>{{cite journal |last1=Beaumont |first1=Steven P. |title=III–V Nanoelectronics |journal=Microelectronic Engineering |date=September 1996 |volume=32 |issue=1 |pages=283–295 |doi=10.1016/0167-9317(95)00367-3 |issn=0167-9317}}</ref> جديد [[سليڪان]] [[موس فيٽ]] (ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر) ٽيڪنالاجي جون نسلون اڳ ئي هن حد اندر اچي چڪيون آهن، جن ۾ [[22 نينو ميٽر عمل|22 نينو ميٽر]] [[سي موس]] (مڪمل موس) [[سيمي ڪنڊڪٽر ڊوائيس جي تياري|ٽيڪنالاجي نوڊ]]، ۽ ان کان پوءِ [[14 نينو ميٽر]]، [[10 نينو ميٽر عمل|10 نينو ميٽر]] ۽ [[7 نينو ميٽر]] [[فن فيٽ]] (فن فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر) جون نسلون شامل آهن. نانواليڪٽرانڪس کي ڪڏهن ڪڏهن [[تبديلي آڻيندڙ ٽيڪنالاجي]] پڻ سمجهيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ موجوده اميدوار روايتي [[ٽرانزسٽر|ٽرانزسٽرن]] کان نمايان طور مختلف آهن. == بنيادي تصور == 1965ع ۾ [[گورڊن مور]] مشاهدو ڪيو ته سليڪان ٽرانزسٽر مسلسل ننڍا ٿيندا پيا وڃن؛ هن مشاهدي کي بعد ۾ [[مور جو قانون]] جي صورت ۾ بيان ڪيو ويو. سندس مشاهدي کان پوءِ، ٽرانزسٽرن جي گهٽ ۾ گهٽ خاصيتن جي جسامت 10 مائڪرو ميٽر کان گهٽجي 2019ع تائين لڳ ڀڳ 10&nbsp;nm جي حد تائين پهچي وئي. ياد رهي ته [[ٽيڪنالاجي نوڊ]] سڌو سنئون گهٽ ۾ گهٽ خاصيتن جي جسامت جي نمائندگي نٿو ڪري. نانواليڪٽرانڪس جو مقصد نون طريقن ۽ موادن جي مدد سان اهڙا اليڪٽرانڪ ڊوائيس تيار ڪرڻ آهي، جن جون خاصيتون [[نينوپيمانو|نينوپيماني]] تي هجن، ته جيئن هن قانون جي عملداري جاري رهي. === مشيني مسئلا === {{POV section|date=August 2023}} ڪنهن به شئي جو [[حجم]] ان جي سڌين ماپن جي ٽئين طاقت جي حساب سان گهٽجي ٿو، جڏهن ته ان جي [[سطحي ايراضي]] صرف ٻي طاقت جي حساب سان گهٽجي ٿي. هي سادو پر لازمي اصول اهم نتيجا پيدا ڪري ٿو. مثال طور، ڪنهن [[طاقت (طبعيات)|ڊرل]] (يا ڪنهن ٻئي مشين) جي [[طاقت (طبعيات)|طاقت]] ان جي حجم جي تناسب سان هوندي آهي، جڏهن ته ڊرل جي [[بيئرنگ (مشيني)|بيئرنگن]] ۽ [[گيئر]]ن جي [[رگڙ]] انهن جي سطحي ايراضيءَ جي تناسب سان هوندي آهي. عام جسامت واري ڊرل ۾ پيدا ٿيندڙ طاقت رگڙ تي آساني سان غالب اچي ٿي. پر جيڪڏهن ان جي ڊيگهه کي 1000 ڀيرا گهٽايو وڃي، ته ان جي طاقت 1000³ (يعني هڪ ارب ڀيرا) گهٽجي ويندي، جڏهن ته رگڙ صرف 1000² (يعني ڏهه لک ڀيرا) گهٽ ٿيندي. نتيجي طور، هر رگڙ جي مقابلي ۾ ڊرل وٽ اصل ڊرل جي ڀيٽ ۾ 1000 ڀيرا گهٽ طاقت رهندي. جيڪڏهن اصل ڊرل ۾ رگڙ ۽ طاقت جو تناسب 1٪ هجي، ته ننڍڙي ڊرل ۾ رگڙ طاقت کان ڏهه ڀيرا وڌيڪ هوندي؛ اهڙي ڊرل عملي طور بيڪار هوندي. انهيءَ سبب، جيتوڻيڪ انتهائي ننڍڙا اليڪٽرانڪ [[انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] مڪمل طور ڪارائتا هوندا آهن، ساڳي ٽيڪنالاجي استعمال ڪري اهڙا مشيني ڊوائيس تيار نٿا ڪري سگهجن، جيڪي انهن پيمانن کان هيٺ ڪم ڪن، جتي رگڙ جون قوتون موجود طاقت کان وڌيڪ ٿي وڃن. تنهن ڪري، جيتوڻيڪ سليڪان مان وڏي نفاست سان ٺاهيل ننڍڙن گيئرن جون خوردبيني تصويرون ڏسي سگهجن ٿيون، اهڙا ڊوائيس هن وقت گهڻو ڪري صرف تجسس جو باعث آهن ۽ حقيقي دنيا ۾ انهن جا استعمال محدود آهن، مثال طور هلندڙ آئينن يا شٽرن ۾.<ref>{{cite web|url = http://mems.sandia.gov/tech-info/mems-overview.html| title = MEMS Overview| access-date=2009-06-06}}</ref> سطحي ڇڪتاڻ به ساڳئي نموني وڌندي آهي، جنهن سبب تمام ننڍين شين جي هڪ ٻئي سان چنبڙي وڃڻ جو رجحان وڌي وڃي ٿو. ان ڪري ڪنهن به قسم جي [[ماليڪيولي اسمبلر|خرد ڪارخاني]] (مائڪرو فيڪٽري) کي عملي بڻائڻ ڏکيو ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ جيڪڏهن روبوٽڪ هٿ ۽ ٻانهون به ننڍيون ڪيون وڃن، ته اهي جيڪا شيءِ کڻنديون، ان کي ڇڏڻ ڏکيو ٿيندو. تنهن هوندي به، [[ماليڪيولي ارتقا]] اهڙا ڪارائتا [[سيليا]]، [[فليجيليم|فليجيلا]]، عضلاتي فائبر ۽ گهمندڙ موٽر پيدا ڪيا آهن، جيڪي آبي ماحول ۾ نينوپيماني تي ڪم ڪن ٿا. اهي مشينون مائڪرو يا نينوپيماني تي موجود وڌيل رگڙ وارين قوتن مان فائدو وٺن ٿيون. چپو يا پروپيلر جي برعڪس، جيڪو اڳتي وڌڻ لاءِ عام رگڙ (يعني مٿاڇري تي عمودي قوتن) تي ڀاڙي ٿو، سيليا مائڪرو ۽ نينو جسامت تي موجود وڌيل ڇڪ يا ليمينر قوتن (يعني مٿاڇري سان متوازي رگڙ) ذريعي حرڪت پيدا ڪن ٿا. نينوپيماني تي ڪارائتيون "مشينون" ٺاهڻ لاءِ انهن لاڳاپيل قوتن کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. ان ڪري اسان کي وڏين مشينن جون رڳو ننڍيون نقلون ٺاهڻ بدران، اهڙيون مشينون ڊزائن ڪرڻيون پونديون جيڪي نينوپيماني جي خاص حالتن سان هم آهنگ هجن. تنهن ڪري، نينوٽيڪنالاجي جي عملي استعمالن جو جائزو وٺندي، جسامت جي تبديلي سان لاڳاپيل سڀني مسئلن جو تفصيلي جائزو وٺڻ لازمي آهي. == طريقا == === نينوفيبريڪيشن === {{main|نينوسرڪٽري|نينولٿوگرافي}} مثال طور، هڪ-اليڪٽران ٽرانزسٽر، جيڪي هڪ ئي اليڪٽران جي بنياد تي ٽرانزسٽر جي عملداري تي ٻڌل هوندا آهن. [[نينواليڪٽروميڪانيڪي نظام]] پڻ هن درجي ۾ شامل آهن. [[نينوفيبريڪيشن]] جي مدد سان انتهائي گهڻ-کثافت وارا متوازي [[نانووائر]]ن جا سلسلا تيار ڪري سگهجن ٿا، جيڪي انفرادي طور نانووائر ٺاهڻ جي متبادل طور ڪم اچن ٿا.<ref>{{cite journal |first=N. |last=Melosh |author2=Boukai, Abram |author3=Diana, Frederic |author4=Gerardot, Brian |author5=Badolato, Antonio |author6=Petroff, Pierre |author7=Heath, James R. |title=Ultrahigh density nanowire lattices and circuits |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=300 |issue=5616 |pages=112–5 |year=2003 |pmid=12637672 |doi=10.1126/science.1081940|bibcode = 2003Sci...300..112M |s2cid=6434777 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |first=S. |last=Das |author2=Gates, A.J. |author3=Abdu, H.A. |author4=Rose, G.S. |author5=Picconatto, C.A. |author6=Ellenbogen, J.C. |title= Designs for Ultra-Tiny, Special-Purpose Nanoelectronic Circuits |journal=IEEE Transactions on Circuits and Systems I |volume=54 |page=11 |year=2007 |doi=10.1109/TCSI.2007.907864 |issue=11|s2cid=13575385 }}</ref> هن شعبي ۾ خاص طور [[سليڪان نانووائر]] تي وڏي پيماني تي تحقيق ٿي رهي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا نانواليڪٽرانڪس، توانائي جي تبديلي ۽ توانائي جي ذخيرن ۾ ڪيترائي استعمال آهن. اهڙا [[SiNW]] وڏي مقدار ۾ [[حرارتي آڪسائيڊيشن]] ذريعي تيار ڪري سگهجن ٿا، جنهن سان گهربل ٿولهه وارا نانووائر حاصل ٿين ٿا. === نينوموادن جي اليڪٽرانڪس === ننڍڙي جسامت سبب هڪ ئي چپ تي وڌيڪ ٽرانزسٽر لڳائڻ کان علاوه، [[نانووائر]]ن ۽/يا [[نانوٽيوب]]ن جي هڪجهڙي ۽ هموار بناوت وڌيڪ [[اليڪٽران حرڪت]] (يعني مواد اندر اليڪٽرانن جي تيز حرڪت)، وڌيڪ [[ڊائليڪٽرڪ]] مستقل (يعني وڌيڪ تيز فريڪوئنسيءَ تي ڪم ڪرڻ جي صلاحيت)، ۽ [[اليڪٽران]]/[[اليڪٽران سوراخ|هول]] جي وڌيڪ متوازن خاصيتون مهيا ڪري ٿي.<ref>{{cite journal |first=J. |last=Goicoechea |author2=Zamarreñoa, C.R. |author3=Matiasa, I.R. |author4=Arregui, F.J. |title= Minimizing the photobleaching of self-assembled multilayers for sensor applications |journal=Sensors and Actuators B: Chemical |volume=126 |issue=1 |pages=41–47 |year=2007 |doi=10.1016/j.snb.2006.10.037|bibcode=2007SeAcB.126...41G }}</ref> ان کان علاوه، [[نينوذرو]]ن کي [[ڪوانٽم ڊاٽ]] طور پڻ استعمال ڪري سگهجي ٿو. === ماليڪيولي اليڪٽرانڪس === {{main|ماليڪيولي-پيماني جي اليڪٽرانڪس}} واحد-ماليڪيول تي ٻڌل اليڪٽرانڪ ڊوائيسن تي وڏي پيماني تي تحقيق جاري آهي. انهن طريقن ۾ [[ماليڪيولي خود-اسمبلي]] جو وسيع استعمال شامل هوندو آهي، جنهن ۾ ڊوائيس جا جزا اهڙي نموني ترتيب ڏنا ويندا آهن جو اهي پاڻمرادو وڏي بناوت يا مڪمل سرشتو ٺاهي سگهن. اهو [[ٻيهر ترتيب ڏئي سگهندڙ ڪمپيوٽنگ]] لاءِ تمام ڪارائتو ٿي سگهي ٿو، ۽ مستقبل ۾ موجوده [[فيلڊ-پروگراميبل گيٽ ايري|FPGA]] ٽيڪنالاجيءَ جي جاءِ به وٺي سگهي ٿو. [[ماليڪيولي اليڪٽرانڪس]]<ref name="MEBook">{{cite book |last=Petty |first=M.C. |author2=Bryce, M.R. |author3=Bloor, D. |title=An Introduction to Molecular Electronics |publisher=Edward Arnold |location=London |year=1995 |isbn=978-0-19-521156-6}}</ref> هڪ ترقي هيٺ ٽيڪنالاجي آهي، جيڪا مستقبل ۾ ايٽمي پيماني تي اليڪٽرانڪ سرشتن جي اميد پيدا ڪري ٿي. ماليڪيولي اليڪٽرانڪس جو هڪ اميدوار استعمال 1974ع ۽ 1988ع ۾ آءِ بي ايم جي محقق آري آويرام ۽ نظرياتي ڪيميا دان [[مارڪ ريٽنر]] پنهنجي مقالن ''ماليڪيولز فار ميموري, لاجڪ اينڊ ايمپليفڪيشن'' ۾ پيش ڪيو (ڏسو [[يوني ماليڪيولي ريڪٽيفائر]]).<ref name="AviramRatner">{{cite journal |last=Aviram |first=A. |author2=Ratner, M. A. |title=Molecular Rectifier |journal=[[Chemical Physics Letters]] |volume=29 |pages=277–283 |year=1974 |doi=10.1016/0009-2614(74)85031-1|bibcode = 1974CPL....29..277A |issue=2 }}</ref><ref name="AviramJACS">{{cite journal |first=A. |last=Aviram |title=Molecules for memory, logic, and amplification |journal=[[Journal of the American Chemical Society]] |volume=110 |issue=17 |pages=5687–5692 |year=1988 |doi=10.1021/ja00225a017|bibcode=1988JAChS.110.5687A }}</ref> ڪيترين ئي [[نانووائر]] بناوتن جو مطالعو نانواليڪٽرانڪ ڊوائيسن جي پاڻ ۾ رابطن لاءِ اميدوار طور ڪيو ويو آهي، جن ۾ ڪاربان ۽ ٻين موادن جا [[نانوٽيوب]]، [[ڌاتي ايٽمن جون ڊگهيون زنجيرون]]، [[ڪيوميولين]] يا [[پوليائين]] ڪاربان ايٽمن جون زنجيرون،<ref name="Bryce 2021">{{cite journal | last=Bryce | first=Martin R. | title=A review of functional linear carbon chains (oligoynes, polyynes, cumulenes) and their applications as molecular wires in molecular electronics and optoelectronics | journal=J. Mater. Chem. C | volume=9 | issue=33 | year=2021 | issn=2050-7526 | doi=10.1039/d1tc01406d | pages=10524–10546| s2cid=235456429 | doi-access=free }}</ref> ۽ ڪيترائي پوليمر، جهڙوڪ [[پوليٿائيوفين]]، شامل آهن. === ٻيا طريقا === [[نينوآئونڪس]] نينوپيماني وارن سرشتن ۾ اليڪٽرانن بدران آئنن جي منتقليءَ جو مطالعو ڪري ٿي. [[نينوفوٽونڪس]] نينوپيماني تي روشنيءَ جي رويي جو مطالعو ڪري ٿي، ۽ ان جو مقصد اهڙا ڊوائيس تيار ڪرڻ آهي جيڪي انهن خاصيتن مان فائدو وٺي سگهن. == نينواليڪٽرانڪ ڊوائيس == موجوده اعليٰ ٽيڪنالاجيءَ وارا پيداواري عمل روايتي ''ٽاپ-ڊائون'' حڪمت عملين تي ٻڌل آهن، جن ۾ نينوٽيڪنالاجي اڳ ئي خاموشيءَ سان شامل ٿي چڪي آهي. [[انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]]ن ۾ ٽرانزسٽرن جي گيٽ جي ڊيگهه، جيئن [[سي پي يو]] ۽ [[ڊائنامڪ رينڊم-ايڪسيس ميموري|DRAM]] ڊوائيسن ۾، اڳ ئي نينوپيماني (50&nbsp;[[نينو ميٽر|nm]] يا ان کان گهٽ) تائين پهچي چڪي آهي. === ڪمپيوٽر === [[File:Threshold formation nowatermark.gif|thumb|right|500px|نانووائر MOSFET ۾ انورشن چينل (اليڪٽران جي کثافت) جي ٺهڻ ۽ حدي وولٽيج (IV) حاصل ٿيڻ جي نقلي نتيجن جي تصوير. هن ڊوائيس لاءِ حدي وولٽيج لڳ ڀڳ 0.45&nbsp;V آهي.]] نينواليڪٽرانڪس مان اها اميد رکي وڃي ٿي ته اها روايتي [[سيمي ڪنڊڪٽر ڊوائيس جي تياري]] جي طريقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ طاقتور [[ڪمپيوٽر پروسيسر]] تيار ڪرڻ ممڪن بڻائيندي. هن مقصد لاءِ ڪيترن ئي طريقن تي تحقيق جاري آهي، جن ۾ [[نينولٿوگرافي]] جون نيون صورتون ۽ روايتي [[سي موس]] جزن جي بدران [[نانووائر]] يا [[ماليڪيولي لاجڪ گيٽ|ننڍن ماليڪيولن]] جهڙن [[نينومواد]]ن جو استعمال شامل آهي. [[فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر]] نيم موصل [[ڪاربان نانوٽيوب]]ن<ref>{{Cite journal |last=Postma |first=Henk W. Ch. |author2=Teepen, Tijs |author3=Yao, Zhen |author4=Grifoni, Milena |author5=Dekker, Cees |title=Carbon nanotube single-electron transistors at room temperature |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=293 |issue=5527 |year=2001 |pmid=11441175 |pages=76–79 |doi=10.1126/science.1061797|bibcode = 2001Sci...293...76P |s2cid=10977413 |url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/293/5527/76|url-access=subscription }}</ref> ۽ هيٽروساخت وارن نيم موصل [[سليڪان نانووائر]]ن (SiNWs)<ref>{{cite journal |last=Xiang |first=Jie |author2=Lu, Wei |author3=Hu, Yongjie |author4=Wu, Yue |author5=Yan Hao |author6=Lieber, Charles M. |title=Ge/Si nanowire heterostructures as highperformance field-effect transistors |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=441 |issue=7092 |pages=489–493 |year=2006 |pmid=16724062 |doi=10.1038/nature04796|bibcode = 2006Natur.441..489X |s2cid=4408636 }}</ref> ٻنهي سان تيار ڪيا ويا آهن. === ميموري ذخيرو === ماضي ۾ اليڪٽرانڪ ميموريءَ جون ڊيزائنون گهڻو ڪري ٽرانزسٽرن تي ٻڌل هونديون هيون. بهرحال، [[ڪراس بار سوئچ]] تي ٻڌل اليڪٽرانڪس تي تحقيق هڪ متبادل پيش ڪيو آهي، جنهن ۾ عمودي ۽ افقي وائرنگ جي قطارن جي وچ ۾ ٻيهر ترتيب ڏئي سگهندڙ رابطن ذريعي انتهائي اعليٰ کثافت واري ميموري ٺاهي وڃي ٿي. هن شعبي ۾ اڳواڻن مان هڪ [[نينٽيرو]] آهي، جنهن ڪاربان نانوٽيوب تي ٻڌل [[نينو-ريم]] (Nano-RAM) تيار ڪئي آهي، جڏهن ته [[هيولٽ-پيڪارڊ]] مستقبل ۾ فليش ميموريءَ جي متبادل طور [[ميمرسٽر]] مواد استعمال ڪرڻ جي تجويز ڏني آهي.{{citation needed|date=January 2013}} اهڙن نون ڊوائيسن جو هڪ مثال [[اسپنٽرونڪس]] تي ٻڌل آهي. ڪنهن مادّي جي مزاحمت جو ٻاهرين ميدان جي اثر هيٺ (اليڪٽرانن جي اسپن سبب) تبديل ٿيڻ [[مقناطيسي مزاحمت]] سڏجي ٿو. هي اثر نينو جسامت وارن جزن ۾ گهڻو وڌي سگهي ٿو (GMR ــ وڏي مقناطيسي مزاحمت)، مثال طور جڏهن ٻه فيرو مقناطيسي تہون، جن جي وچ ۾ چند نينو ميٽر ٿلهي غير مقناطيسي تہه (مثلاً Co-Cu-Co) هجي، هڪ ٻئي کان جدا هجن. GMR اثر هارڊ ڊسڪن جي ڊيٽا ذخيرو ڪرڻ جي کثافت ۾ وڏي واڌ آندي ۽ گيگا بائيٽ جي گنجائش کي ممڪن بڻايو. نام نهاد ٽنلنگ مقناطيسي مزاحمت (TMR) پڻ GMR سان ملندڙ جلندڙ آهي ۽ پاڙيسري فيرو مقناطيسي تہن مان اليڪٽرانن جي اسپن-انحصاري ٽنلنگ تي ٻڌل آهي. GMR ۽ TMR ٻنهي اثرن کي ڪمپيوٽرن لاءِ غير-فراري بنيادي ميموري ٺاهڻ ۾ استعمال ڪري سگهجي ٿو، جهڙوڪ [[مقناطيسي مزاحمتي رينڊم-ايڪسيس ميموري|MRAM]].{{citation needed|date=January 2013}} === نوان نظري-اليڪٽرانڪ ڊوائيس === جديد مواصلاتي ٽيڪنالاجيءَ ۾ روايتي اينالاگ برقي ڊوائيسن جي جاءِ تي وڌندڙ طور نظري يا [[نظري-اليڪٽرانڪس|نظري-اليڪٽرانڪ]] ڊوائيس استعمال ڪيا پيا وڃن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن وٽ تمام وڏي بينڊوڊٿ ۽ گنجائش هوندي آهي. هن جا ٻه اميدوار مثال [[فوٽو نڪ بلور]] ۽ [[ڪوانٽم ڊاٽ]] آهن.{{citation needed|date=January 2013}} فوٽو نڪ بلور اهڙا مادا آهن، جن ۾ انعطافي اشاري ۾ دوري تبديلي هوندي آهي ۽ انهن جي جاليءَ جو مستقل استعمال ٿيندڙ روشنيءَ جي موجي ڊيگهه جي اڌ جي برابر هوندو آهي. اهي مخصوص موجي ڊيگهه جي روشنيءَ جي واڌ لاءِ چونڊيل بند خال مهيا ڪن ٿا، تنهن ڪري اهي نيم موصلن سان مشابهت رکن ٿا، پر [[اليڪٽران]]ن بدران روشني يا [[فوٽون]]ن لاءِ. ڪوانٽم ڊاٽ نينو جسامت وارا جزا آهن، جيڪي ٻين ڪيترن ئي استعمالن سان گڏ ليزر ٺاهڻ لاءِ به استعمال ٿي سگهن ٿا. ڪوانٽم ڊاٽ ليزر جو فائدو اهو آهي ته ان مان نڪرندڙ موجي ڊيگهه ڊاٽ جي قطر تي منحصر هوندي آهي. اهي ليزر روايتي نيم موصل ليزرن جي ڀيٽ ۾ سستا هوندا آهن ۽ بهتر شعاع معيار فراهم ڪندا آهن. [[File:Fullerene Nanogears - GPN-2000-001535.jpg|thumb|left]] === ڊسپلي === گهٽ توانائي استعمال ڪندڙ ڊسپلين جي تياري [[ڪاربان نانوٽيوب]]ن (CNT) ۽/يا [[سليڪان نانووائر]]ن جي مدد سان ممڪن ٿي سگهي ٿي. اهڙيون نينو بناوتون برقي طور موصل هونديون آهن ۽ صرف چند نينو ميٽر قطر هجڻ سبب [[فيلڊ-ايمشن ڊسپلي]] (FED) لاءِ انتهائي ڪارائتا فيلڊ ايميٽر طور استعمال ڪري سگهجن ٿيون. انهن جي ڪم ڪرڻ جو اصول [[ڪيٿوڊ-ري ٽيوب]] جهڙو آهي، پر تمام ننڍڙي پيماني تي.{{citation needed|date=January 2013}} === ڪوانٽم ڪمپيوٽر === {{main|ڪوانٽم ڪمپيوٽر}} ڪمپيوٽنگ لاءِ مڪمل طور نوان طريقا ڪوانٽمي ميڪانيات جي قانونن مان فائدو وٺندي ڪوانٽم ڪمپيوٽر تيار ڪن ٿا، جيڪي انتهائي تيز ڪوانٽمي الگورٿمن جي استعمال کي ممڪن بڻائين ٿا. ڪوانٽم ڪمپيوٽر وٽ ڪوانٽمي بِٽ (''Qubit'') نالي ياداشت هوندي آهي، جيڪا هڪ ئي وقت ڪيترين ئي حسابي عملن کي ممڪن بڻائي ٿي. نانواليڪٽرانڪ ڊوائيسن ۾ ڪيوبٽ کي هڪ يا وڌيڪ اليڪٽرانن جي اسپن جي ڪوانٽمي حالت ذريعي ظاهر ڪيو ويندو آهي. اهي اسپن يا ته نيم موصل ڪوانٽم ڊاٽ يا ڪنهن ڊوپنٽ ذريعي محدود ڪيا ويندا آهن.<ref name="achilli_position">{{cite journal |last1=Achilli |first1=Simona |last2=Le |first2=Nguyen H. |last3=Fratesi |first3=Guido |last4=Manini |first4=Nicola |last5=Onida |first5=Giovanni |last6=Turchetti |first6=Marco |last7=Ferrari |first7=Giorgio |last8=Shinada |first8=Takahiro |last9=Tanii |first9=Takashi |last10=Prati |first10=Enrico |title=Position-Controlled Functionalization of Vacancies in Silicon by Single-Ion Implanted Germanium Atoms |journal=Advanced Functional Materials|date=February 2021 |volume=31 |issue=21 |article-number=2011175 |doi=10.1002/adfm.202011175|arxiv=2102.01390v2|s2cid=231749540 }}</ref> === ريڊيو === [[نينوٽيوب]]ن تي ٻڌل [[نينوريڊيو]] تيار ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite journal |author=Jensen, K. |author2=Weldon, J. |author3=Garcia, H. |author4=Zettl A. |title=Nanotube Radio |journal=Nano Lett. |volume=7 |issue=11 |pages=3508–3511 |year=2007 |doi=10.1021/nl0721113 |pmid=17973438|bibcode = 2007NanoL...7.3508J }}</ref> === توانائي جي پيداوار === [[نينووائر]]ن ۽ ٻين نينو-بناوت وارن موادن جي استعمال بابت تحقيق جاري آهي، جنهن جو مقصد روايتي هموار سليڪان شمسي سيلن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ سستا ۽ وڌيڪ ڪارائتا [[شمسي سيل]] تيار ڪرڻ آهي.<ref>{{cite journal |first=Bozhi |last=Tian |author2=Zheng, Xiaolin |author3=Kempa, Thomas J. |author4=Fang, Ying |author5=Yu, Nanfang |author6=Yu, Guihua |author7=Huang, Jinlin |author8=Lieber, Charles M. |title=Coaxial silicon nanowires as solar cells and nanoelectronic power sources |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=449 |issue=7164 |pages=885–889 |year=2007 |pmid=17943126 |doi=10.1038/nature06181|bibcode = 2007Natur.449..885T |s2cid=2688078 }}</ref> اهو سمجهيو وڃي ٿو ته وڌيڪ ڪارائتي شمسي توانائي عالمي توانائيءَ جي ضرورتن کي پورو ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري سگهي ٿي. تحقيق اهڙن ڊوائيسن لاءِ توانائي پيدا ڪرڻ بابت پڻ جاري آهي، جيڪي ''[[جاندار جسم اندر]]'' (''in vivo'') ڪم ڪن، جن کي حياتياتي نينو جنريٽر چيو وڃي ٿو. حياتياتي نينو جنريٽر هڪ [[نينوٽيڪنالاجي|نينوپيماني]] وارو [[برق-ڪيميا|برق-ڪيميائي]] ڊوائيس هوندو آهي، جيڪو [[فيول سيل]] يا [[گيلوانڪ سيل]] وانگر ڪم ڪندو آهي، پر توانائي جيئري جسم ۾ موجود [[رت جي گلوڪوز]] مان حاصل ڪندو آهي، بلڪل اهڙيءَ طرح جيئن جسم [[کاڌي]] مان [[توانائي]] پيدا ڪري ٿو. ان مقصد لاءِ هڪ [[اينزائم]] استعمال ڪيو ويندو آهي، جيڪو گلوڪوز مان [[اليڪٽران]] الڳ ڪري برقي ڊوائيسن لاءِ دستياب بڻائي ٿو. نظرياتي طور، هڪ سراسري انسان جو جسم حياتياتي نينو جنريٽر ذريعي لڳ ڀڳ 100 [[واٽ]] بجلي پيدا ڪري سگهي ٿو (يعني روزانو تقريباً 2000 خوراڪي ڪيلوريون).<ref>{{cite news | title=Power from blood could lead to 'human batteries' | date=August 4, 2003 | url =http://www.smh.com.au/articles/2003/08/03/1059849278131.html | work =Sydney Morning Herald | access-date = 2008-10-08 }}</ref> پر اهو اندازو صرف تڏهن درست هوندو جڏهن سمورو کاڌو بجليءَ ۾ تبديل ٿئي، جڏهن ته انساني جسم کي پنهنجي لاءِ به مسلسل توانائي گهربل هوندي آهي، تنهن ڪري عملي طور پيدا ٿيندڙ طاقت گهڻي گهٽ هوندي. اهڙي ڊوائيس مان پيدا ٿيندڙ بجلي جسم اندر لڳايل اوزارن (جهڙوڪ [[مصنوعي پيس ميڪر|پيس ميڪر]]) يا کنڊ تي هلندڙ [[نينوروبوٽڪس|نينوروبوٽن]] کي هلائي سگهي ٿي. حياتياتي نينو جنريٽرن بابت گهڻي تحقيق اڃا تجرباتي مرحلي ۾ آهي، جنهن ۾ [[پيناسونڪ]] جي نينوٽيڪنالاجي ريسرچ ليبارٽري اڳواڻ ادارن مان هڪ آهي. === طبي تشخيص === اهڙن نينواليڪٽرانڪ ڊوائيسن جي تياريءَ ۾ وڏي دلچسپي موجود آهي،<ref>{{cite journal |author1=LaVan, D.A. |author2=McGuire, Terry |author3=Langer, Robert |name-list-style=amp |title=Small-scale systems for in vivo drug delivery |journal= Nat. Biotechnol. |volume=21 |issue=10 |pages=1184–1191 |year=2003 |pmid=14520404 |doi=10.1038/nbt876|s2cid=1490060 }}</ref><ref>{{cite journal|author=Grace, D.|title=Special Feature: Emerging Technologies|journal=Medical Product Manufacturing News.|volume=12|pages=22–23|year=2008|url=http://www.mpmn-digital.com/mpmn/200803/?pg=24|url-status=usurped|archive-url=https://web.archive.org/web/20080612173332/http://www.mpmn-digital.com/mpmn/200803/?pg=24|archive-date=2008-06-12}}</ref><ref>{{cite journal |first=S. |last=Saito |title=Carbon Nanotubes for Next-Generation Electronics Devices |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=278 |pages=77–78 |year=1997 |doi=10.1126/science.278.5335.77 |issue=5335|s2cid=137586409 }}</ref> جيڪي حقيقي وقت ۾ [[حياتياتي ماليڪيول]]ن جي مقدار معلوم ڪري طبي تشخيص لاءِ استعمال ٿي سگهن،<ref>{{cite journal |author1=Cavalcanti, A. |author2=Shirinzadeh, B. |author3=Freitas Jr, Robert A. |author4=Hogg, Tad |name-list-style=amp |title=Nanorobot architecture for medical target identification |journal= Nanotechnology |volume=19|issue=1|pages=015103(15pp)|year=2008 |doi=10.1088/0957-4484/19/01/015103|bibcode = 2008Nanot..19a5103C |s2cid=15557853 }}</ref> ۽ اهڙي طرح [[نينوطب]] جي شعبي ۾ اچن.<ref>{{cite journal |last=Cheng |first=Mark Ming-Cheng |author2=Cuda, Giovanni |author3=Bunimovich, Yuri L |author4=Gaspari, Marco |author5=Heath, James R |author6=Hill, Haley D |author7=Mirkin,Chad A |author8=Nijdam, A Jasper |author9=Terracciano, Rosa |author10=Thundat, Thomas |author11=Ferrari, Mauro |title=Nanotechnologies for biomolecular detection and medical diagnostics |journal=[[Current Opinion in Chemical Biology]] |volume=10 |issue=1 |pages=11–19 |year=2006 |pmid=16418011 |doi=10.1016/j.cbpa.2006.01.006}}</ref> ان سان گڏ هڪ ٻيو تحقيقي رخ اهڙن نانواليڪٽرانڪ ڊوائيسن جي تياري آهي، جيڪي بنيادي حياتياتي تحقيق لاءِ انفرادي [[خليو|خلين]] سان رابطو ڪري سگهن.<ref>{{cite journal |first=F. |last=Patolsky |author2=Timko, B.P. |author3=Yu, G. |author4=Fang, Y. |author5=Greytak, A.B. |author6=Zheng, G. |author7=Lieber, C.M. |title=Detection, stimulation, and inhibition of neuronal signals with high-density nanowire transistor arrays |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=313 |issue=5790 |pages=1100–1104 |year=2006 |pmid=16931757 |doi=10.1126/science.1128640|bibcode = 2006Sci...313.1100P |s2cid=3178344 }}</ref> اهڙن ڊوائيسن کي [[نينوحساسو]] چيو ويندو آهي. نانواليڪٽرانڪس جي اهڙي ننڍڙي جسامت، جيڪا جسم اندر پروٽيومڪ سينسنگ لاءِ استعمال ٿئي، مستقبل ۾ صحت جي نگراني، بيمارين جي سروي ۽ دفاعي ٽيڪنالاجيءَ لاءِ نوان طريقا مهيا ڪري سگهي ٿي.<ref>{{cite journal |author=Frist, W.H. |title=Health care in the 21st century |journal= N. Engl. J. Med. |volume=352 |issue=3 |pages=267–272 |year=2005 |doi=10.1056/NEJMsa045011 |pmid=15659726|doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |author1=Cavalcanti, A. |author2=Shirinzadeh, B. |author3=Zhang, M. |author4=Kretly, L.C. |name-list-style=amp |title=Nanorobot Hardware Architecture for Medical Defense |journal= Sensors |volume=8 |issue=5 |pages=2932–2958 |year=2008 |doi=10.3390/s8052932 |pmid=27879858 |pmc=3675524 |bibcode=2008Senso...8.2932C |url=http://www.mdpi.org/sensors/papers/s8052932.pdf|doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |author1=Couvreur, P. |author2=Vauthier, C. |name-list-style=amp |title=Nanotechnology: intelligent design to treat complex disease |journal= Pharm. Res. |volume=23 |issue=7 |pages=1417–1450 |year=2006 |pmid=16779701 |doi=10.1007/s11095-006-0284-8|s2cid=1520698 |doi-access=free }}</ref> == حوالا == {{reflist|30em}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite journal |last = Bennett |first = Herbert S. |author2 = Andres, Howard |author3 = Pellegrino, Joan |author4 = Kwok, Winnie |author5 = Fabricius, Norbert |author6 = Chapin, J. Thomas |title = Priorities for Standards and Measurements to Accelerate Innovations in Nano-Electrotechnologies: Analysis of the NIST-Energetics-IEC TC 113 Survey |journal = Journal of Research of the National Institute of Standards and Technology |volume = 114 |issue = 2 |pages = 99–135 |date = March–April 2009 |url = http://nvl.nist.gov/pub/nistpubs/jres/114/2/V114.N02.A03.pdf |doi = 10.6028/jres.114.008 |pmid = 27504216 |pmc = 4648624 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100505095930/http://nvl.nist.gov/pub/nistpubs/jres/114/2/V114.N02.A03.pdf |archive-date = 2010-05-05 }} * {{cite journal | last = Despotuli | first = Alexander |author2=Andreeva, Alexandra | title = A Short Review on Deep-Sub-Voltage Nanoelectronics and Related Technologies | journal = International Journal of Nanoscience | volume = 8 | issue = 4–5 | pages = 389–402 | date = August–October 2009 | doi = 10.1142/S0219581X09006328 |bibcode = }} * {{cite book |title=Nanometer CMOS ICs |year=2025 |author= Veendrick, H.J.M. |page= 700|publisher=Springer |isbn=978-3-031-64248-7 }} https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-031-64249-4/ * [https://nanohub.org/resources/6583 ''اليڪٽرانڪس جا بنياد'' بابت آن لائن ڪورس]، سپريو دتا (2008) * [https://www.worldscientific.com/worldscibooks/10.1142/10440 ''Lessons from Nanoelectronics: A New Perspective on Transport''، ٻن حصن ۾، ٻيو ڇاپو]، سپريو دتا (2018) == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category}} *[https://snw2014.insight-outside.fr/minatec/ IEEE سليڪان نانواليڪٽرانڪس ورڪشاپ] *[https://web.archive.org/web/20120206014923/http://www.visel.net/goals/motivation-en اسپن اليڪٽرانڪس جو ورچوئل انسٽيٽيوٽ] *[https://web.archive.org/web/20070519185924/http://nanosatyadhar.webs.io/ نينوپيماني تي سنگل-والڊ ڪاربان نانوٽيوب جي اليڪٽرانڪس بابت ويب سائيٽ — نانواليڪٽرانڪس] *[https://engineering.purdue.edu/NRL/index.html نانواليڪٽرانڪس ۽ جديد VLSI تحقيق بابت ويب سائيٽ] *[https://cordis.europa.eu/fp7/ict/nanoelectronics/home_en.html يورپي ڪميشن، DG INFSO جي نانواليڪٽرانڪس يونٽ جي ويب سائيٽ] *[https://www.understandingnano.com/nanotechnology-electronics.html UnderstandingNano ويب سائيٽ تي نانواليڪٽرانڪس] *[http://www.physorg.com/search/nanoelectronics نانواليڪٽرانڪس — PhysOrg] {{Electronic systems}} {{Authority control}} [[Category:نانواليڪٽرانڪس]] 5mvplrfzid8qjiq957437cdcj3huxle 10 99726 390416 2026-07-01T21:20:22Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{ sidebar | name = نينواليڪٽرانڪس | pretitle = مضمونن جي هڪ سلسلي جو حصو | title = [[نينواليڪٽرانڪس]] | basestyle = | width = 20em | heading1 = واحد-ماليڪيول اليڪٽرانڪس | content1 = {{plainlist| * [[ماليڪيولي-پيماني جي اليڪٽرانڪس]] * [[ماليڪيولي لاجڪ گيٽ]] * [[ماليڪيولي تار]]ون }} | heading2 = سالڊ-ا... 390416 wikitext text/x-wiki {{ sidebar | name = نينواليڪٽرانڪس | pretitle = مضمونن جي هڪ سلسلي جو حصو | title = [[نينواليڪٽرانڪس]] | basestyle = | width = 20em | heading1 = واحد-ماليڪيول اليڪٽرانڪس | content1 = {{plainlist| * [[ماليڪيولي-پيماني جي اليڪٽرانڪس]] * [[ماليڪيولي لاجڪ گيٽ]] * [[ماليڪيولي تار]]ون }} | heading2 = سالڊ-اسٽيٽ نينواليڪٽرانڪس | content2 = {{plainlist| * [[نينوسرڪٽري]] * [[نانووائر]]ون * [[نينولٿوگرافي]] * [[نينواليڪٽروميڪانيڪي نظام|NEMS]] * [[نينوحساسو]] * [[مور جو قانون]] * [[گهڻ-گيٽ ڊوائيس]] * [[سيمي ڪنڊڪٽر ڊوائيس جي تياري]] * [[سيمي ڪنڊڪٽر پيماني جي مثالن جي فهرست]] }} | heading3 = لاڳاپيل طريقا | content3 = {{plainlist| * [[نينوآئونڪس]] * [[نينوفوٽونڪس]] * [[نينوميڪانيڪس]] }} | heading4 = پورٽل | content4 = {{portal-inline|size=tiny|اليڪٽرانڪس}} }}<noinclude> [[زمرو:نينوٽيڪنالاجي سائڊبار سانچا|اليڪٽرانڪس]] [[زمرو:ڪمپيوٽر هارڊويئر سائڊبار سانچا|نانو]] </noinclude> 88j1sr7uo6diuj8huqee79pq5i7eo5f 10 99727 390417 2026-07-01T21:40:24Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Sidebar | name = نينوٽيڪنالاجي | pretitle = [[:Category:نينوٽيڪنالاجي|مضمونن جي هڪ سلسلي]] جو حصو | title = [[نينوٽيڪنالاجي]] | class = hlist | basestyle = background-color: #edfdeb | width = 20em | content1 = * [[نينوٽيڪنالاجي جي تاريخ|تاريخ]] * [[نينوٽيڪنالاجي تنظيمن جي فهرست|تنظيمون]] * افسانن ۾ نينوٽيڪنالاجي|مقبول ثقاف... 390417 wikitext text/x-wiki {{Sidebar | name = نينوٽيڪنالاجي | pretitle = [[:Category:نينوٽيڪنالاجي|مضمونن جي هڪ سلسلي]] جو حصو | title = [[نينوٽيڪنالاجي]] | class = hlist | basestyle = background-color: #edfdeb | width = 20em | content1 = * [[نينوٽيڪنالاجي جي تاريخ|تاريخ]] * [[نينوٽيڪنالاجي تنظيمن جي فهرست|تنظيمون]] * [[افسانن ۾ نينوٽيڪنالاجي|مقبول ثقافت]] * [[نينوٽيڪنالاجي جو خاڪو|خاڪو]] | heading2 = [[نينوٽيڪنالاجي جا اثر|اثر]] ۽ [[نينوٽيڪنالاجي جا استعمال|استعمال]] | content2 = * [[نينوانجنيئرنگ]] * [[نينوطب]] * [[نينونيٽورڪ]] * [[نينوزهرشناسي]] * [[سائي نينوٽيڪنالاجي]] * [[نينوموادن جا صحت ۽ حفاظتي خطرا|خطرا]] * [[نينوٽيڪنالاجي جو ضابطو|ضابطابندي]] | heading3 = [[نينومواد]] | content3 = * [[فلرين]]ون * [[ڪاربان نانوٽيوب]]ون * [[نينوذرو]]ا | heading4 = [[ماليڪيولي خود-اسمبلي]] | content4 = * [[خود-اسمبل ٿيل مونو ليئر]] * [[سپراماليڪيولي اسمبلي]] * [[ڊي اين اي نينوٽيڪنالاجي]] | heading5 = [[نانواليڪٽرانڪس]] | content5 = * [[ماليڪيولي-پيماني جي اليڪٽرانڪس]] * [[ماليڪيولي لاجڪ گيٽ]] * [[نينولٿوگرافي]] * [[مور جو قانون]] * [[سيمي ڪنڊڪٽر ڊوائيس جي تياري]] * [[سيمي ڪنڊڪٽر پيماني جي مثالن|سيمي ڪنڊڪٽر پيماني جا مثال]] | heading6 = [[نينوماپيات]] | content6 = * [[ايٽمي قوت خوردبين]] * [[اسڪيننگ ٽنلنگ خوردبين]] * [[اليڪٽران خوردبين]] * [[سپر-ريزوليشن خوردبيني]] * [[نينوٽرائبيالاجي]] | heading7 = [[ماليڪيولي نينوٽيڪنالاجي]] | content7 = * [[ماليڪيولي اسمبلر]] * [[نينوروبوٽڪس]] * [[ميڪانوسنٿيسس]] * [[ماليڪيولي انجنيئرنگ]] | below = * {{portal-inline|size=tiny|سائنس}} * {{portal-inline|size=tiny|ٽيڪنالاجي}} }}<noinclude> [[Category:نينوٽيڪنالاجي سائڊبار سانچا| ]] </noinclude> m7kmnf4ndleomzqyvsmmky5n0rl8gyr 0 99728 390423 2026-07-01T21:57:32Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|روشنيءَ تي ٻڌل اليڪٽرانڪس جي شاخ}} {{Distinguish|electro-optics}} [[File:Light sensor.png|thumb|اليڪٽرانڪ روشني حساسو]] '''نظري-اليڪٽرانڪس''' ('''اوپٽرونڪس''' پڻ) [[اليڪٽرانڪس|اليڪٽرانڪ]] ڊوائيسن ۽ سرشتن جي مطالعي ۽ استعمال جي اها شاخ آهي، جيڪي [[روشني]] کي ڳولين، معلوم ڪن ۽ ڪنٽرول ڪن. ا... 390423 wikitext text/x-wiki {{Short description|روشنيءَ تي ٻڌل اليڪٽرانڪس جي شاخ}} {{Distinguish|electro-optics}} [[File:Light sensor.png|thumb|اليڪٽرانڪ روشني حساسو]] '''نظري-اليڪٽرانڪس''' ('''اوپٽرونڪس''' پڻ) [[اليڪٽرانڪس|اليڪٽرانڪ]] ڊوائيسن ۽ سرشتن جي مطالعي ۽ استعمال جي اها شاخ آهي، جيڪي [[روشني]] کي ڳولين، معلوم ڪن ۽ ڪنٽرول ڪن. ان کي عام طور [[فوٽونڪس]] جو هڪ ذيلي شعبو سمجهيو ويندو آهي. هن تناظر ۾ ''روشني'' ۾ نه رڳو ڏسڻ جهڙي روشني، پر [[گاما ڪرڻا]]، [[ايڪس ڪرڻا]]، [[بالابنفشي]] ۽ [[تحت الحمراء]] جهڙيون اڻڏسڻيون شعاعون پڻ شامل هونديون آهن. نظري-اليڪٽرانڪ ڊوائيس برقي توانائي کي نظري توانائي يا نظري توانائي کي برقي توانائي ۾ تبديل ڪندڙ [[ٽرانسڊيوسر]] هوندا آهن، يا اهڙا اوزار هوندا آهن جيڪي پنهنجي عمل ۾ اهڙن ڊوائيسن کي استعمال ڪندا آهن.<ref>{{Cite book|url=https://pubs.rsc.org/en/content/ebook/978-1-84973-826-2|title=Supramolecular Materials for Opto-Electronics|series=Smart Materials Series|date=November 20, 2014|doi=10.1039/9781782626947|isbn=978-1-84973-826-2|via=pubs.rsc.org |editor-last1=Koch |editor-first1=Norbert }}</ref> '''[[اليڪٽرونظريات]]''' (Electro-optics) کي اڪثر غلطيءَ سان نظري-اليڪٽرانڪس جو مترادف سمجهيو ويندو آهي، جڏهن ته حقيقت ۾ اهو [[طبعيات]] جي هڪ وڌيڪ وسيع شاخ آهي، جيڪا روشني ۽ [[برقي ميدان]]ن جي وچ ۾ ٿيندڙ سڀني لاڳاپن جو مطالعو ڪري ٿي، ڀلي اهي ڪنهن اليڪٽرانڪ ڊوائيس جو حصو هجن يا نه. نظري-اليڪٽرانڪس جو بنياد [[ڪوانٽم ميڪانيات|ڪوانٽمي ميڪانياتي]] اثرن تي آهي، جيڪي روشني [[اليڪٽرانڪ]] مواد، خاص طور [[سيمي ڪنڊڪٽر]]ن، تي پيدا ڪري ٿي، ۽ ڪڏهن ڪڏهن [[برقي ميدان]] جي موجودگيءَ ۾ به.<ref>{{Cite web|url=http://www.element-14.com/community/docs/DOC-22516/l/physics-and-technology--vishay-optoelectronics|archiveurl=http://arquivo.pt/wayback/20160516081725/http://www.element-14.com/community/docs/DOC-22516/l/physics-and-technology--vishay-optoelectronics|url-status=dead|title=Physics and Technology - Vishay Optoelectronics|archivedate=May 16, 2016}}</ref> * [[ڦوٽوبرقي اثر]] يا [[ڦوٽووولٽائي اثر]]، جنهن جو استعمال هنن ۾ ٿئي ٿو: ** [[فوٽوڊائيوڊ]] (جن ۾ [[شمسي سيل]] پڻ شامل آهن) ** [[فوٽوٽرانزسٽر]] ** [[فوٽوملٽيپلائر]] ** [[اوپٽوآئيسوليٽر]] ** [[انٽيگريٽيڊ نظري سرڪٽ]] (IOC) جا جزا * [[ڦوٽوچالڪيت]]، جنهن جو استعمال هنن ۾ ٿئي ٿو: ** [[فوٽو مزاحمت]] ** [[فوٽوچالڪيت ڪيمرا ٽيوب]] ** [[چارج-ڪپلڊ تصويري ڊوائيس]] * [[متحرڪ اخراج]]، جنهن جو استعمال هنن ۾ ٿئي ٿو: ** انجڪشن [[ليزر ڊائيوڊ]] ** [[ڪوانٽم ڪيسڪيڊ ليزر]] * لوسيوف اثر، يا [[تابڪاري ٻيهر-ميلاپ]]، جنهن جو استعمال هنن ۾ ٿئي ٿو: ** [[روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ]] (LED) ** [[او ايل اي ڊي]] * [[ڦوٽو اخراج]]، جنهن جو استعمال هن ۾ ٿئي ٿو: ** [[فوٽو اخراجي ڪيمرا ٽيوب]] نظري-اليڪٽرانڪس جا اهم استعمال<ref>{{Cite web|url=http://www.element-14.com/community/docs/DOC-22930/l/optocoupler-application-examples|title=''Optocoupler Application Examples''}}</ref> هي آهن: * [[اوپٽوڪوپلر]] * [[نظري فائبر مواصلات]] 4t1rs818i7l7qjdqg4ss237kmimcq5n 390424 390423 2026-07-01T21:58:14Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[آپٽو اليڪثرانڪس]] کي [[آپٽو اليڪٽرانڪس]] ڏانھن چوريو: غلط ھجي سان عنوان 390423 wikitext text/x-wiki {{Short description|روشنيءَ تي ٻڌل اليڪٽرانڪس جي شاخ}} {{Distinguish|electro-optics}} [[File:Light sensor.png|thumb|اليڪٽرانڪ روشني حساسو]] '''نظري-اليڪٽرانڪس''' ('''اوپٽرونڪس''' پڻ) [[اليڪٽرانڪس|اليڪٽرانڪ]] ڊوائيسن ۽ سرشتن جي مطالعي ۽ استعمال جي اها شاخ آهي، جيڪي [[روشني]] کي ڳولين، معلوم ڪن ۽ ڪنٽرول ڪن. ان کي عام طور [[فوٽونڪس]] جو هڪ ذيلي شعبو سمجهيو ويندو آهي. هن تناظر ۾ ''روشني'' ۾ نه رڳو ڏسڻ جهڙي روشني، پر [[گاما ڪرڻا]]، [[ايڪس ڪرڻا]]، [[بالابنفشي]] ۽ [[تحت الحمراء]] جهڙيون اڻڏسڻيون شعاعون پڻ شامل هونديون آهن. نظري-اليڪٽرانڪ ڊوائيس برقي توانائي کي نظري توانائي يا نظري توانائي کي برقي توانائي ۾ تبديل ڪندڙ [[ٽرانسڊيوسر]] هوندا آهن، يا اهڙا اوزار هوندا آهن جيڪي پنهنجي عمل ۾ اهڙن ڊوائيسن کي استعمال ڪندا آهن.<ref>{{Cite book|url=https://pubs.rsc.org/en/content/ebook/978-1-84973-826-2|title=Supramolecular Materials for Opto-Electronics|series=Smart Materials Series|date=November 20, 2014|doi=10.1039/9781782626947|isbn=978-1-84973-826-2|via=pubs.rsc.org |editor-last1=Koch |editor-first1=Norbert }}</ref> '''[[اليڪٽرونظريات]]''' (Electro-optics) کي اڪثر غلطيءَ سان نظري-اليڪٽرانڪس جو مترادف سمجهيو ويندو آهي، جڏهن ته حقيقت ۾ اهو [[طبعيات]] جي هڪ وڌيڪ وسيع شاخ آهي، جيڪا روشني ۽ [[برقي ميدان]]ن جي وچ ۾ ٿيندڙ سڀني لاڳاپن جو مطالعو ڪري ٿي، ڀلي اهي ڪنهن اليڪٽرانڪ ڊوائيس جو حصو هجن يا نه. نظري-اليڪٽرانڪس جو بنياد [[ڪوانٽم ميڪانيات|ڪوانٽمي ميڪانياتي]] اثرن تي آهي، جيڪي روشني [[اليڪٽرانڪ]] مواد، خاص طور [[سيمي ڪنڊڪٽر]]ن، تي پيدا ڪري ٿي، ۽ ڪڏهن ڪڏهن [[برقي ميدان]] جي موجودگيءَ ۾ به.<ref>{{Cite web|url=http://www.element-14.com/community/docs/DOC-22516/l/physics-and-technology--vishay-optoelectronics|archiveurl=http://arquivo.pt/wayback/20160516081725/http://www.element-14.com/community/docs/DOC-22516/l/physics-and-technology--vishay-optoelectronics|url-status=dead|title=Physics and Technology - Vishay Optoelectronics|archivedate=May 16, 2016}}</ref> * [[ڦوٽوبرقي اثر]] يا [[ڦوٽووولٽائي اثر]]، جنهن جو استعمال هنن ۾ ٿئي ٿو: ** [[فوٽوڊائيوڊ]] (جن ۾ [[شمسي سيل]] پڻ شامل آهن) ** [[فوٽوٽرانزسٽر]] ** [[فوٽوملٽيپلائر]] ** [[اوپٽوآئيسوليٽر]] ** [[انٽيگريٽيڊ نظري سرڪٽ]] (IOC) جا جزا * [[ڦوٽوچالڪيت]]، جنهن جو استعمال هنن ۾ ٿئي ٿو: ** [[فوٽو مزاحمت]] ** [[فوٽوچالڪيت ڪيمرا ٽيوب]] ** [[چارج-ڪپلڊ تصويري ڊوائيس]] * [[متحرڪ اخراج]]، جنهن جو استعمال هنن ۾ ٿئي ٿو: ** انجڪشن [[ليزر ڊائيوڊ]] ** [[ڪوانٽم ڪيسڪيڊ ليزر]] * لوسيوف اثر، يا [[تابڪاري ٻيهر-ميلاپ]]، جنهن جو استعمال هنن ۾ ٿئي ٿو: ** [[روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ]] (LED) ** [[او ايل اي ڊي]] * [[ڦوٽو اخراج]]، جنهن جو استعمال هن ۾ ٿئي ٿو: ** [[فوٽو اخراجي ڪيمرا ٽيوب]] نظري-اليڪٽرانڪس جا اهم استعمال<ref>{{Cite web|url=http://www.element-14.com/community/docs/DOC-22930/l/optocoupler-application-examples|title=''Optocoupler Application Examples''}}</ref> هي آهن: * [[اوپٽوڪوپلر]] * [[نظري فائبر مواصلات]] 4t1rs818i7l7qjdqg4ss237kmimcq5n 390427 390424 2026-07-01T22:01:14Z Intisar Ali 8681 /* */ 390427 wikitext text/x-wiki {{Short description|روشنيءَ تي ٻڌل اليڪٽرانڪس جي شاخ}} {{Distinguish|electro-optics}} [[File:Light sensor.png|thumb|اليڪٽرانڪ روشني حساسو]] '''نظري-اليڪٽرانڪس''' ('''اوپٽرونڪس''' پڻ) [[اليڪٽرانڪس|اليڪٽرانڪ]] ڊوائيسن ۽ سرشتن جي مطالعي ۽ استعمال جي اها شاخ آهي، جيڪي [[روشني]] کي ڳولين، معلوم ڪن ۽ ڪنٽرول ڪن. ان کي عام طور [[فوٽونڪس]] جو هڪ ذيلي شعبو سمجهيو ويندو آهي. هن تناظر ۾ ''روشني'' ۾ نه رڳو ڏسڻ جهڙي روشني، پر [[گاما ڪرڻا]]، [[ايڪس ڪرڻا]]، [[بالابنفشي]] ۽ [[تحت الحمراء]] جهڙيون اڻڏسڻيون شعاعون پڻ شامل هونديون آهن. نظري-اليڪٽرانڪ ڊوائيس برقي توانائي کي نظري توانائي يا نظري توانائي کي برقي توانائي ۾ تبديل ڪندڙ [[ٽرانسڊيوسر]] هوندا آهن، يا اهڙا اوزار هوندا آهن جيڪي پنهنجي عمل ۾ اهڙن ڊوائيسن کي استعمال ڪندا آهن.<ref>{{Cite book|url=https://pubs.rsc.org/en/content/ebook/978-1-84973-826-2|title=Supramolecular Materials for Opto-Electronics|series=Smart Materials Series|date=November 20, 2014|doi=10.1039/9781782626947|isbn=978-1-84973-826-2|via=pubs.rsc.org |editor-last1=Koch |editor-first1=Norbert }}</ref> '''[[اليڪٽرونظريات]]''' (Electro-optics) کي اڪثر غلطيءَ سان نظري-اليڪٽرانڪس جو مترادف سمجهيو ويندو آهي، جڏهن ته حقيقت ۾ اهو [[طبعيات]] جي هڪ وڌيڪ وسيع شاخ آهي، جيڪا روشني ۽ [[برقي ميدان]]ن جي وچ ۾ ٿيندڙ سڀني لاڳاپن جو مطالعو ڪري ٿي، ڀلي اهي ڪنهن اليڪٽرانڪ ڊوائيس جو حصو هجن يا نه. نظري-اليڪٽرانڪس جو بنياد [[ڪوانٽم ميڪانيات|ڪوانٽمي ميڪانياتي]] اثرن تي آهي، جيڪي روشني [[اليڪٽرانڪ]] مواد، خاص طور [[سيمي ڪنڊڪٽر]]ن، تي پيدا ڪري ٿي، ۽ ڪڏهن ڪڏهن [[برقي ميدان]] جي موجودگيءَ ۾ به.<ref>{{Cite web|url=http://www.element-14.com/community/docs/DOC-22516/l/physics-and-technology--vishay-optoelectronics|archiveurl=http://arquivo.pt/wayback/20160516081725/http://www.element-14.com/community/docs/DOC-22516/l/physics-and-technology--vishay-optoelectronics|url-status=dead|title=Physics and Technology - Vishay Optoelectronics|archivedate=May 16, 2016}}</ref> * [[ڦوٽوبرقي اثر]] يا [[ڦوٽووولٽائي اثر]]، جنهن جو استعمال هنن ۾ ٿئي ٿو: ** [[فوٽوڊائيوڊ]] (جن ۾ [[شمسي سيل]] پڻ شامل آهن) ** [[فوٽوٽرانزسٽر]] ** [[فوٽوملٽيپلائر]] ** [[اوپٽوآئيسوليٽر]] ** [[انٽيگريٽيڊ نظري سرڪٽ]] (IOC) جا جزا * [[ڦوٽوچالڪيت]]، جنهن جو استعمال هنن ۾ ٿئي ٿو: ** [[فوٽو مزاحمت]] ** [[فوٽوچالڪيت ڪيمرا ٽيوب]] ** [[چارج-ڪپلڊ تصويري ڊوائيس]] * [[متحرڪ اخراج]]، جنهن جو استعمال هنن ۾ ٿئي ٿو: ** انجڪشن [[ليزر ڊائيوڊ]] ** [[ڪوانٽم ڪيسڪيڊ ليزر]] * لوسيوف اثر، يا [[تابڪاري ٻيهر-ميلاپ]]، جنهن جو استعمال هنن ۾ ٿئي ٿو: ** [[روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ]] (LED) ** [[او ايل اي ڊي]] * [[ڦوٽو اخراج]]، جنهن جو استعمال هن ۾ ٿئي ٿو: ** [[فوٽو اخراجي ڪيمرا ٽيوب]] نظري-اليڪٽرانڪس جا اهم استعمال<ref>{{Cite web|url=http://www.element-14.com/community/docs/DOC-22930/l/optocoupler-application-examples|title=''Optocoupler Application Examples''}}</ref> هي آهن: * [[اوپٽوڪوپلر]] * [[نظري فائبر مواصلات]] == پڻ ڏسو == {{div col|colwidth=30em}} * [[اليڪٽرانڪس]] * [[انٽرڪنڪٽ رڪاوٽ]] * [[مائع-بلور ڊسپلي]] * [[غير تابڪاري حياتي]] * [[او اي سي سي]] (نظري-اليڪٽرانڪس ۽ مواصلات ڪانفرنس) * [[نظري ايمپلي فائر]] * [[نظري مواصلات]] * [[نظري فائبر]] * [[نظري انٽرڪنڪٽ]] * [[نظري-اليڪٽرانڪ آسيليٽر]] * [[متوازي نظري انٽرفيس]] * [[ڦوٽو اخراج]] * [[ڦوٽو اخراج اسپيڪٽروسڪوپي]] * [[ڦوٽووولٽائي اثر]] * [[متحرڪ اخراج]] {{div col end}} == حوالا == {{Reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{commons category-inline}} * [http://www.oida.org OIDA (نظري-اليڪٽرانڪس انڊسٽري ترقياتي انجمن)] {{Photonics}} {{Authority control}} [[زمرو:نظري-اليڪٽرانڪس| ]] l897ntzxttc82xeodd5zn1vzbujwttb 390428 390427 2026-07-01T22:04:13Z Intisar Ali 8681 /* */ 390428 wikitext text/x-wiki {{Short description|روشنيءَ تي ٻڌل اليڪٽرانڪس جي شاخ}} {{Distinguish|اليڪٽرو-آپٽڪس}} [[File:Light sensor.png|thumb|اليڪٽرانڪ روشني حساسو]] '''نظري-اليڪٽرانڪس''' ('''اوپٽرونڪس''' پڻ) [[اليڪٽرانڪس|اليڪٽرانڪ]] ڊوائيسن ۽ سرشتن جي مطالعي ۽ استعمال جي اها شاخ آهي، جيڪي [[روشني]] کي ڳولين، معلوم ڪن ۽ ڪنٽرول ڪن. ان کي عام طور [[فوٽونڪس]] جو هڪ ذيلي شعبو سمجهيو ويندو آهي. هن تناظر ۾ ''روشني'' ۾ نه رڳو ڏسڻ جهڙي روشني، پر [[گاما ڪرڻا]]، [[ايڪس ڪرڻا]]، [[بالابنفشي]] ۽ [[تحت الحمراء]] جهڙيون اڻڏسڻيون شعاعون پڻ شامل هونديون آهن. نظري-اليڪٽرانڪ ڊوائيس برقي توانائي کي نظري توانائي يا نظري توانائي کي برقي توانائي ۾ تبديل ڪندڙ [[ٽرانسڊيوسر]] هوندا آهن، يا اهڙا اوزار هوندا آهن جيڪي پنهنجي عمل ۾ اهڙن ڊوائيسن کي استعمال ڪندا آهن.<ref>{{Cite book|url=https://pubs.rsc.org/en/content/ebook/978-1-84973-826-2|title=Supramolecular Materials for Opto-Electronics|series=Smart Materials Series|date=November 20, 2014|doi=10.1039/9781782626947|isbn=978-1-84973-826-2|via=pubs.rsc.org |editor-last1=Koch |editor-first1=Norbert }}</ref> '''[[اليڪٽرونظريات]]''' (Electro-optics) کي اڪثر غلطيءَ سان نظري-اليڪٽرانڪس جو مترادف سمجهيو ويندو آهي، جڏهن ته حقيقت ۾ اهو [[طبعيات]] جي هڪ وڌيڪ وسيع شاخ آهي، جيڪا روشني ۽ [[برقي ميدان]]ن جي وچ ۾ ٿيندڙ سڀني لاڳاپن جو مطالعو ڪري ٿي، ڀلي اهي ڪنهن اليڪٽرانڪ ڊوائيس جو حصو هجن يا نه. نظري-اليڪٽرانڪس جو بنياد [[ڪوانٽم ميڪانيات|ڪوانٽمي ميڪانياتي]] اثرن تي آهي، جيڪي روشني [[اليڪٽرانڪ]] مواد، خاص طور [[سيمي ڪنڊڪٽر]]ن، تي پيدا ڪري ٿي، ۽ ڪڏهن ڪڏهن [[برقي ميدان]] جي موجودگيءَ ۾ به.<ref>{{Cite web|url=http://www.element-14.com/community/docs/DOC-22516/l/physics-and-technology--vishay-optoelectronics|archiveurl=http://arquivo.pt/wayback/20160516081725/http://www.element-14.com/community/docs/DOC-22516/l/physics-and-technology--vishay-optoelectronics|url-status=dead|title=Physics and Technology - Vishay Optoelectronics|archivedate=May 16, 2016}}</ref> * [[ڦوٽوبرقي اثر]] يا [[ڦوٽووولٽائي اثر]]، جنهن جو استعمال هنن ۾ ٿئي ٿو: ** [[فوٽوڊائيوڊ]] (جن ۾ [[شمسي سيل]] پڻ شامل آهن) ** [[فوٽوٽرانزسٽر]] ** [[فوٽوملٽيپلائر]] ** [[اوپٽوآئيسوليٽر]] ** [[انٽيگريٽيڊ نظري سرڪٽ]] (IOC) جا جزا * [[ڦوٽوچالڪيت]]، جنهن جو استعمال هنن ۾ ٿئي ٿو: ** [[فوٽو مزاحمت]] ** [[فوٽوچالڪيت ڪيمرا ٽيوب]] ** [[چارج-ڪپلڊ تصويري ڊوائيس]] * [[متحرڪ اخراج]]، جنهن جو استعمال هنن ۾ ٿئي ٿو: ** انجڪشن [[ليزر ڊائيوڊ]] ** [[ڪوانٽم ڪيسڪيڊ ليزر]] * لوسيوف اثر، يا [[تابڪاري ٻيهر-ميلاپ]]، جنهن جو استعمال هنن ۾ ٿئي ٿو: ** [[روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ]] (LED) ** [[او ايل اي ڊي]] * [[ڦوٽو اخراج]]، جنهن جو استعمال هن ۾ ٿئي ٿو: ** [[فوٽو اخراجي ڪيمرا ٽيوب]] نظري-اليڪٽرانڪس جا اهم استعمال<ref>{{Cite web|url=http://www.element-14.com/community/docs/DOC-22930/l/optocoupler-application-examples|title=''Optocoupler Application Examples''}}</ref> هي آهن: * [[اوپٽوڪوپلر]] * [[نظري فائبر مواصلات]] == پڻ ڏسو == {{div col|colwidth=30em}} * [[اليڪٽرانڪس]] * [[انٽرڪنڪٽ رڪاوٽ]] * [[مائع-بلور ڊسپلي]] * [[غير تابڪاري حياتي]] * [[او اي سي سي]] (نظري-اليڪٽرانڪس ۽ مواصلات ڪانفرنس) * [[نظري ايمپلي فائر]] * [[نظري مواصلات]] * [[نظري فائبر]] * [[نظري انٽرڪنڪٽ]] * [[نظري-اليڪٽرانڪ آسيليٽر]] * [[متوازي نظري انٽرفيس]] * [[ڦوٽو اخراج]] * [[ڦوٽو اخراج اسپيڪٽروسڪوپي]] * [[ڦوٽووولٽائي اثر]] * [[متحرڪ اخراج]] {{div col end}} == حوالا == {{Reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{commons category-inline}} * [http://www.oida.org OIDA (نظري-اليڪٽرانڪس انڊسٽري ترقياتي انجمن)] {{Photonics}} {{Authority control}} [[زمرو:نظري-اليڪٽرانڪس| ]] 8bezad4w6up3wlifg569k9vjp7w1n3y 0 99729 390425 2026-07-01T21:58:14Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[آپٽو اليڪثرانڪس]] کي [[آپٽو اليڪٽرانڪس]] ڏانھن چوريو: غلط ھجي سان عنوان 390425 wikitext text/x-wiki #چوريو [[آپٽو اليڪٽرانڪس]] df3pbb8y66gweoai1aaufxvjo9p7pwl 0 99730 390429 2026-07-01T22:11:48Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|طاقتي اليڪٽرانڪس جي ٽيڪنالاجي}} {{About|طاقتي اليڪٽرانڪس جي ٽيڪنالاجي|موسيقي جي صنف|پاور اليڪٽرانڪس (موسيقي)}} [[File:Baltic Cable Thyristorturm.jpg|thumb|سويڊن ۾ بالٽڪ ڪيبل اي بي جي هال ۾ 16.8 ميٽر اوچو [[ايڇ وي ڊي سي]] [[ٿائرسٽر]] والو ٽاور]] [[File:Absaar Batterie Ladegerät.jpg|thumb|[[بيٽري چارجر]]... 390429 wikitext text/x-wiki {{Short description|طاقتي اليڪٽرانڪس جي ٽيڪنالاجي}} {{About|طاقتي اليڪٽرانڪس جي ٽيڪنالاجي|موسيقي جي صنف|پاور اليڪٽرانڪس (موسيقي)}} [[File:Baltic Cable Thyristorturm.jpg|thumb|سويڊن ۾ بالٽڪ ڪيبل اي بي جي هال ۾ 16.8 ميٽر اوچو [[ايڇ وي ڊي سي]] [[ٿائرسٽر]] والو ٽاور]] [[File:Absaar Batterie Ladegerät.jpg|thumb|[[بيٽري چارجر]] طاقتي اليڪٽرانڪس جو هڪ مثال آهي.]] [[File:ATX power supply interior-1000px transparent.png|thumb|ذاتي ڪمپيوٽر جي پاور سپلاءِ، جيڪا ڪيبينيٽ جي اندر هجي يا ٻاهر، طاقتي اليڪٽرانڪس جو هڪ مثال آهي.]] '''طاقتي اليڪٽرانڪس''' (Power electronics) [[اليڪٽرانڪس]] جو اهو شعبو آهي، جيڪو [[برقي طاقت]] جي ڪنٽرول ۽ تبديلي سان لاڳاپيل آهي. پهريان اعليٰ طاقت وارا اليڪٽرانڪ ڊوائيس [[مرڪري-آرڪ والو]] استعمال ڪندي تيار ڪيا ويا. جديد نظامن ۾ برقي طاقت جي تبديلي [[سيمي ڪنڊڪٽر]] سوئچنگ ڊوائيسن، جهڙوڪ [[ڊائيوڊ]]، [[ٿائرسٽر]]، ۽ [[طاقتي ٽرانزسٽر]] (جهڙوڪ [[طاقتي موس فيٽ]] ۽ [[IGBT]]) ذريعي ڪئي ويندي آهي. سگنلن ۽ ڊيٽا جي منتقلي ۽ پروسيسنگ سان لاڳاپيل اليڪٽرانڪ نظامن جي ابتڙ، طاقتي اليڪٽرانڪس ۾ وڏي مقدار ۾ برقي توانائي کي سنڀاليو ۽ تبديل ڪيو ويندو آهي. AC/DC ڪنورٽر ([[ريڪٽيفائر]]) طاقتي اليڪٽرانڪس جي سڀ کان عام ڊوائيسن مان هڪ آهي، جيڪو ڪيترن ئي صارفين جي اليڪٽرانڪ شين، جهڙوڪ [[ٽيليويزن]]، ذاتي [[ڪمپيوٽر]]، [[بيٽري چارجر]] وغيره ۾ استعمال ٿيندو آهي. ان جي طاقت جي حد عام طور ڪجهه ڏهن [[واٽ]]ن کان وٺي ڪيترن ئي سؤ واٽن تائين هوندي آهي. صنعت ۾ ان جو هڪ عام استعمال [[متغير-رفتار ڊرائيو]] (VSD) آهي، جيڪو [[انڊڪشن موٽر]] جي رفتار کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. VSD جي طاقت جي حد ڪجهه سؤ واٽن کان شروع ٿي ڪيترن ئي [[ميگاواٽ]]ن تائين پهچي ٿي. طاقت جي تبديلي وارن نظامن کي ان پُٽ ۽ آئوٽ پُٽ طاقت جي قسم مطابق هن ريت ورهايو وڃي ٿو: * AC کان DC ([[ريڪٽيفائر]]) * DC کان AC ([[طاقتي انورٽر|انورٽر]]) * DC کان DC ([[ڊي سي کان ڊي سي ڪنورٽر]]) * AC کان AC ([[اي سي کان اي سي ڪنورٽر]]) dm9iwk86jgdc474xdjhtny9615wlm67 390430 390429 2026-07-01T22:16:50Z Intisar Ali 8681 /* */ 390430 wikitext text/x-wiki {{Short description|طاقتي اليڪٽرانڪس جي ٽيڪنالاجي}} {{About|طاقتي اليڪٽرانڪس جي ٽيڪنالاجي|موسيقي جي صنف|پاور اليڪٽرانڪس (موسيقي)}} [[File:Baltic Cable Thyristorturm.jpg|thumb|سويڊن ۾ بالٽڪ ڪيبل اي بي جي هال ۾ 16.8 ميٽر اوچو [[ايڇ وي ڊي سي]] [[ٿائرسٽر]] والو ٽاور]] [[File:Absaar Batterie Ladegerät.jpg|thumb|[[بيٽري چارجر]] طاقتي اليڪٽرانڪس جو هڪ مثال آهي.]] [[File:ATX power supply interior-1000px transparent.png|thumb|ذاتي ڪمپيوٽر جي پاور سپلاءِ، جيڪا ڪيبينيٽ جي اندر هجي يا ٻاهر، طاقتي اليڪٽرانڪس جو هڪ مثال آهي.]] '''طاقتي اليڪٽرانڪس''' (Power electronics) [[اليڪٽرانڪس]] جو اهو شعبو آهي، جيڪو [[برقي طاقت]] جي ڪنٽرول ۽ تبديلي سان لاڳاپيل آهي. پهريان اعليٰ طاقت وارا اليڪٽرانڪ ڊوائيس [[مرڪري-آرڪ والو]] استعمال ڪندي تيار ڪيا ويا. جديد نظامن ۾ برقي طاقت جي تبديلي [[سيمي ڪنڊڪٽر]] سوئچنگ ڊوائيسن، جهڙوڪ [[ڊائيوڊ]]، [[ٿائرسٽر]]، ۽ [[طاقتي ٽرانزسٽر]] (جهڙوڪ [[طاقتي موس فيٽ]] ۽ [[IGBT]]) ذريعي ڪئي ويندي آهي. سگنلن ۽ ڊيٽا جي منتقلي ۽ پروسيسنگ سان لاڳاپيل اليڪٽرانڪ نظامن جي ابتڙ، طاقتي اليڪٽرانڪس ۾ وڏي مقدار ۾ برقي توانائي کي سنڀاليو ۽ تبديل ڪيو ويندو آهي. AC/DC ڪنورٽر ([[ريڪٽيفائر]]) طاقتي اليڪٽرانڪس جي سڀ کان عام ڊوائيسن مان هڪ آهي، جيڪو ڪيترن ئي صارفين جي اليڪٽرانڪ شين، جهڙوڪ [[ٽيليويزن]]، ذاتي [[ڪمپيوٽر]]، [[بيٽري چارجر]] وغيره ۾ استعمال ٿيندو آهي. ان جي طاقت جي حد عام طور ڪجهه ڏهن [[واٽ]]ن کان وٺي ڪيترن ئي سؤ واٽن تائين هوندي آهي. صنعت ۾ ان جو هڪ عام استعمال [[متغير-رفتار ڊرائيو]] (VSD) آهي، جيڪو [[انڊڪشن موٽر]] جي رفتار کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. VSD جي طاقت جي حد ڪجهه سؤ واٽن کان شروع ٿي ڪيترن ئي [[ميگاواٽ]]ن تائين پهچي ٿي. طاقت جي تبديلي وارن نظامن کي ان پُٽ ۽ آئوٽ پُٽ طاقت جي قسم مطابق هن ريت ورهايو وڃي ٿو: * AC کان DC ([[ريڪٽيفائر]]) * DC کان AC ([[طاقتي انورٽر|انورٽر]]) * DC کان DC ([[ڊي سي کان ڊي سي ڪنورٽر]]) * AC کان AC ([[اي سي کان اي سي ڪنورٽر]]) == تاريخ == طاقتي اليڪٽرانڪس جي شروعات [[مرڪري-آرڪ ريڪٽيفائر]] جي ترقي سان ٿي. ان کي 1902ع ۾ [[پيٽر ڪوپر هيئٽ]] ايجاد ڪيو، ۽ اهو متبادل رو (AC) کي سڌي رو (DC) ۾ تبديل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو. 1920ع واري ڏهاڪي کان پوءِ، [[ٿائراٽرون]] ۽ گرڊ-ڪنٽرول ٿيل مرڪري-آرڪ والوز کي برقي طاقت جي منتقلي ۾ استعمال ڪرڻ بابت تحقيق جاري رهي. [[اونو لام]] گريڊنگ اليڪٽروڊن سان مرڪري والوز تيار ڪيا، جيڪي [[اعليٰ-وولٽيج سڌي رو]] (HVDC) جي منتقلي لاءِ موزون ثابت ٿيا. 1933ع ۾ [[سيلينيم ريڪٽيفائر]] ايجاد ڪيا ويا.<ref name=Thompson>{{cite web|last=Thompson|first=M.T.|title=Notes 01|url=http://www.thompsonrd.com/NOTES%2001%20INTRODUCTION%20TO%20POWER%20ELECTRONICS.pdf|work=Introduction to Power Electronics|publisher=Thompson Consulting, Inc.}}</ref> 1926ع ۾ [[جوليس ايڊگر ليلينفيلڊ]] [[فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر]] جو تصور پيش ڪيو، پر ان وقت اهڙو ڪارائتو ڊوائيس ٺاهڻ ممڪن نه هو.<ref>{{cite web |title=1926 – Field Effect Semiconductor Device Concepts Patented |website=Computer History Museum |url=http://www.computerhistory.org/siliconengine/field-effect-semiconductor-device-concepts-patented/ |access-date=March 25, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160322023120/http://www.computerhistory.org/siliconengine/field-effect-semiconductor-device-concepts-patented/ |archive-date=March 22, 2016 |df=mdy-all }}</ref> 1947ع ۾ [[والٽر ايڇ. بريٽن]] ۽ [[جان بارڊين]]، [[وليم شاڪلي]] جي نگرانيءَ ۾ [[بيل ليبز]] ۾، ٻه-قطبي [[پوائنٽ-ڪنٽيڪٽ ٽرانزسٽر]] ايجاد ڪيو. 1948ع ۾ شاڪلي جي [[ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر]] (BJT) واري ايجاد ٽرانزسٽرن جي استحڪام ۽ ڪارڪردگي بهتر ڪئي ۽ انهن جي قيمت گهٽائي. 1950ع واري ڏهاڪي تائين وڌيڪ طاقت وارا سيمي ڪنڊڪٽر [[ڊائيوڊ]] دستياب ٿي ويا، جن آهستي آهستي [[ويڪيوم ٽيوب]]ن جي جاءِ ورتي. 1956ع ۾ [[جنرل اليڪٽرڪ]] [[سليڪان ڪنٽرولڊ ريڪٽيفائر]] (SCR) متعارف ڪرايو، جنهن طاقتي اليڪٽرانڪس جي استعمالن کي تمام گهڻو وسيع ڪيو.<ref name=Kharagpur>{{cite web|last=Kharagpur|title=Power Semiconductor Devices|url=http://nptel.iitm.ac.in/courses/Webcourse-contents/IIT%20Kharagpur/Power%20Electronics/PDF/L-1(SSG)(PE)%20((EE)NPTEL).pdf|work=EE IIT|access-date=25 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20080920222959/http://nptel.iitm.ac.in/courses/Webcourse-contents/IIT%20Kharagpur/Power%20Electronics/PDF/L-1(SSG)(PE)%20((EE)NPTEL).pdf|archive-date=20 September 2008|url-status=dead}}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي تائين ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽرن جي تيز سوئچنگ رفتار اعليٰ فريڪوئنسي DC/DC ڪنورٽرن کي ممڪن بڻائي ڇڏيو. [[آر. ڊي. مڊلبروڪ]] طاقتي اليڪٽرانڪس جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1970ع ۾ هن [[ڪيلٽيڪ]] ۾ [[پاور اليڪٽرانڪس گروپ]] قائم ڪيو.<ref>{{cite web |title=Dr. R. David Middlebrook 1929 - 2010 |url=https://www.powerelectronics.com/content/dr-r-david-middlebrook-1929-2010 |website=Power Electronics |access-date=29 October 2019 |ref=May 1, 2010 |language=en |date=1 May 2010}}</ref> هن ''اسٽيٽ-اسپيس ايوريجنگ'' تجزياتي طريقو ۽ ٻيا ڪيترائي اوزار تيار ڪيا، جيڪي جديد طاقتي اليڪٽرانڪس جي ڊيزائن لاءِ بنيادي اهميت رکن ٿا.<ref>{{cite web| url = http://www.ieee-pels.org/pels-news/220-professor-r-d-middlebrook-passed-away |title = IEEE Transactions on Transportation Electrification - IEEE Power Electronics Society| date=October 2024 }}</ref> === طاقتي موس فيٽ === {{Main|طاقتي موس فيٽ}} {{See also|موس فيٽ|VMOS|LDMOS|موصل-گيٽ ٻه-قطبي ٽرانزسٽر}} 1957ع ۾ [[فروش]] ۽ [[ڊيرڪ]] [[بيل ليبز]] ۾ پهريون سليڪان ڊاءِ آڪسائيڊ فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر تيار ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيا، جيڪو اهڙو پهريون ٽرانزسٽر هو جنهن ۾ ڊرين ۽ سورس مٿاڇري تي هڪ ٻئي جي ويجهو هئا.<ref>{{Cite journal |last1=Frosch |first1=C. J. |last2=Derick |first2=L |date=1957 |title=Surface Protection and Selective Masking during Diffusion in Silicon |url=https://iopscience.iop.org/article/10.1149/1.2428650 |journal=Journal of the Electrochemical Society |language=en |volume=104 |issue=9 |pages=547 |doi=10.1149/1.2428650|url-access=subscription }}</ref> ان کان پوءِ 1960ع ۾ [[داوون ڪانگ]] پنهنجي بيل ليبز جي ٽيم سان گڏ ڪارائتو [[موس فيٽ]] پيش ڪيو. هن ٽيم ۾ E. E. LaBate ۽ E. I. Povilonis شامل هئا، جن ڊوائيس تيار ڪيو؛ M. O. Thurston، L. A. D’Asaro ۽ J. R. Ligenza جن ڊفيوزن جا عمل تيار ڪيا؛ ۽ H. K. Gummel ۽ R. Lindner جن ڊوائيس جون خاصيتون جانچيون.<ref>{{Cite journal |last=KAHNG |first=D. |date=1961 |title=Silicon-Silicon Dioxide Surface Device |url=https://doi.org/10.1142/9789814503464_0076 |journal=Technical Memorandum of Bell Laboratories |pages=583–596 |doi=10.1142/9789814503464_0076 |isbn=978-981-02-0209-5|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite book |last=Lojek |first=Bo |title=History of Semiconductor Engineering |date=2007 |publisher=Springer-Verlag Berlin Heidelberg |isbn=978-3-540-34258-8 |location=Berlin, Heidelberg |page=321}}</ref> 1969ع ۾ [[هٽاچي]] پهريون عمودي طاقتي موس فيٽ متعارف ڪرايو،<ref>{{cite book |last1=Oxner |first1=E. S. |title=Fet Technology and Application |date=1988 |publisher=[[CRC Press]] |isbn=9780824780500 |page=18 |url=https://books.google.com/books?id=0AE-0e-sAnsC&pg=PA18}}</ref> جيڪو بعد ۾ [[VMOS]] (V-groove MOSFET) جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="powerelectronics">{{cite journal |title=Advances in Discrete Semiconductors March On |url=https://www.powerelectronics.com/content/advances-discrete-semiconductors-march |journal=Power Electronics Technology |publisher=[[Informa]] |pages=52–6 |access-date=31 July 2019 |date=September 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060322222716/http://powerelectronics.com/mag/509PET26.pdf |archive-date=22 March 2006 |url-status=live }}</ref> 1974ع کان [[ياماها ڪارپوريشن|ياماها]]، [[JVC]]، [[پائنيئر ڪارپوريشن|پائنيئر]]، [[سوني]] ۽ [[توشيبا]] طاقتي موس فيٽ تي ٻڌل [[آڊيو ايمپلي فائر]] تيار ڪرڻ شروع ڪيا.<ref name="Duncan177">{{cite book |last1=Duncan |first1=Ben |title=High Performance Audio Power Amplifiers |date=1996 |publisher=[[Elsevier]] |isbn=9780080508047 |pages=[https://archive.org/details/highperfomanceau0000dunc/page/177 177-8, 406] |url=https://archive.org/details/highperfomanceau0000dunc/page/177 }}</ref> [[انٽرنيشنل ريڪٽيفائر]] 1978ع ۾ 25&nbsp;A، 400&nbsp;V طاقتي موس فيٽ متعارف ڪرايو.<ref name="DEP">Jacques Arnould, Pierre Merle ''Dispositifs de l'électronique de puissance'', Éditions Hermès, {{ISBN|2-86601-306-9}} (in French)</ref> هي ڊوائيس ٻه-قطبي ٽرانزسٽر جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ فريڪوئنسي تي ڪم ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿو، پر گهٽ وولٽيج وارن استعمالن تائين محدود آهي. طاقتي موس فيٽ پنهنجي گهٽ گيٽ ڊرائيو طاقت، تيز سوئچنگ رفتار،<ref name="aosmd">{{cite web |title=Power MOSFET Basics |url=http://www.aosmd.com/res/application_notes/mosfets/Power_MOSFET_Basics.pdf |website=Alpha & Omega Semiconductor |access-date=29 July 2019}}</ref> آساني سان متوازي ڳنڍجڻ جي صلاحيت،<ref name="aosmd"/><ref name="Duncan178">{{cite book |last1=Duncan |first1=Ben |title=High Performance Audio Power Amplifiers |date=1996 |publisher=[[Elsevier]] |isbn=9780080508047 |pages=[https://archive.org/details/highperfomanceau0000dunc/page/178 178-81] |url=https://archive.org/details/highperfomanceau0000dunc/page/178 }}</ref> وسيع [[بينڊوڊٿ (سگنل پروسيسنگ)|بينڊوڊٿ]]، مضبوط بناوت، آسان ڊرائيو، سادي باياسنگ، آسان استعمال ۽ مرمت جي سهولت سبب دنيا جو سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ [[طاقتي ڊوائيس]] بڻجي ويو آهي.<ref name="Duncan178"/> ان جا استعمال تمام وسيع آهن، جن ۾ پورٽيبل [[معلوماتي اوزار]]، طاقتي انٽيگريٽيڊ سرڪٽ، [[موبائل فون]]، [[نوٽ بڪ ڪمپيوٽر]]، ۽ [[مواصلاتي ڍانچو]] شامل آهن، جيڪو [[انٽرنيٽ]] کي ممڪن بڻائي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Whiteley |first1=Carol |last2=McLaughlin |first2=John Robert |title=Technology, Entrepreneurs, and Silicon Valley |date=2002 |publisher=Institute for the History of Technology |isbn=9780964921719 |url=https://books.google.com/books?id=x9koAQAAIAAJ |quote=[[سليڪانڪس]] جا هي فعال اليڪٽرانڪ جزا، يا طاقتي سيمي ڪنڊڪٽر مصنوعات، مختلف قسمن جي نظامن ۾ برقي طاقت جي سوئچنگ ۽ تبديلي لاءِ استعمال ٿين ٿا، جيڪي پورٽيبل [[معلوماتي اوزار]]ن کان وٺي ان [[مواصلاتي ڍانچو|مواصلاتي ڍانچي]] تائين پکڙيل آهن، جيڪو [[انٽرنيٽ]] کي ممڪن بڻائي ٿو. ڪمپني جا [[طاقتي موس فيٽ]] — ننڍڙا سالڊ-اسٽيٽ سوئچ، يا ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر — ۽ طاقتي انٽيگريٽيڊ سرڪٽ [[موبائل فون]]ن ۽ [[نوٽ بڪ ڪمپيوٽر]]ن ۾ بيٽري جي طاقت کي مؤثر نموني منظم ڪرڻ لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿا.}}</ref> 1982ع ۾ [[موصل-گيٽ ٻه-قطبي ٽرانزسٽر]] (IGBT) متعارف ڪرايو ويو، جيڪو 1990ع واري ڏهاڪي ۾ وڏي پيماني تي دستياب ٿيو. هي جزو ٻه-قطبي ٽرانزسٽر جي اعليٰ طاقت سنڀالڻ جي صلاحيت ۽ طاقتي موس فيٽ جي موصل گيٽ ڊرائيو جي فائدن کي گڏ ڪري ٿو. tp7pssu2y3rnwpaefts3tvzog0au9pc 390431 390430 2026-07-01T22:19:34Z Intisar Ali 8681 390431 wikitext text/x-wiki {{Short description|طاقتي اليڪٽرانڪس جي ٽيڪنالاجي}} {{About|طاقتي اليڪٽرانڪس جي ٽيڪنالاجي|موسيقي جي صنف|پاور اليڪٽرانڪس (موسيقي)}} [[File:Baltic Cable Thyristorturm.jpg|thumb|سويڊن ۾ بالٽڪ ڪيبل اي بي جي هال ۾ 16.8 ميٽر اوچو [[ايڇ وي ڊي سي]] [[ٿائرسٽر]] والو ٽاور]] [[File:Absaar Batterie Ladegerät.jpg|thumb|[[بيٽري چارجر]] طاقتي اليڪٽرانڪس جو هڪ مثال آهي.]] [[File:ATX power supply interior-1000px transparent.png|thumb|ذاتي ڪمپيوٽر جي پاور سپلاءِ، جيڪا ڪيبينيٽ جي اندر هجي يا ٻاهر، طاقتي اليڪٽرانڪس جو هڪ مثال آهي.]] '''طاقتي اليڪٽرانڪس''' (Power electronics) [[اليڪٽرانڪس]] جو اهو شعبو آهي، جيڪو [[برقي طاقت]] جي ڪنٽرول ۽ تبديلي سان لاڳاپيل آهي. پهريان اعليٰ طاقت وارا اليڪٽرانڪ ڊوائيس [[مرڪري-آرڪ والو]] استعمال ڪندي تيار ڪيا ويا. جديد نظامن ۾ برقي طاقت جي تبديلي [[سيمي ڪنڊڪٽر]] سوئچنگ ڊوائيسن، جهڙوڪ [[ڊائيوڊ]]، [[ٿائرسٽر]]، ۽ [[طاقتي ٽرانزسٽر]] (جهڙوڪ [[طاقتي موس فيٽ]] ۽ [[IGBT]]) ذريعي ڪئي ويندي آهي. سگنلن ۽ ڊيٽا جي منتقلي ۽ پروسيسنگ سان لاڳاپيل اليڪٽرانڪ نظامن جي ابتڙ، طاقتي اليڪٽرانڪس ۾ وڏي مقدار ۾ برقي توانائي کي سنڀاليو ۽ تبديل ڪيو ويندو آهي. AC/DC ڪنورٽر ([[ريڪٽيفائر]]) طاقتي اليڪٽرانڪس جي سڀ کان عام ڊوائيسن مان هڪ آهي، جيڪو ڪيترن ئي صارفين جي اليڪٽرانڪ شين، جهڙوڪ [[ٽيليويزن]]، ذاتي [[ڪمپيوٽر]]، [[بيٽري چارجر]] وغيره ۾ استعمال ٿيندو آهي. ان جي طاقت جي حد عام طور ڪجهه ڏهن [[واٽ]]ن کان وٺي ڪيترن ئي سؤ واٽن تائين هوندي آهي. صنعت ۾ ان جو هڪ عام استعمال [[متغير-رفتار ڊرائيو]] (VSD) آهي، جيڪو [[انڊڪشن موٽر]] جي رفتار کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. VSD جي طاقت جي حد ڪجهه سؤ واٽن کان شروع ٿي ڪيترن ئي [[ميگاواٽ]]ن تائين پهچي ٿي. طاقت جي تبديلي وارن نظامن کي ان پُٽ ۽ آئوٽ پُٽ طاقت جي قسم مطابق هن ريت ورهايو وڃي ٿو: * AC کان DC ([[ريڪٽيفائر]]) * DC کان AC ([[طاقتي انورٽر|انورٽر]]) * DC کان DC ([[ڊي سي کان ڊي سي ڪنورٽر]]) * AC کان AC ([[اي سي کان اي سي ڪنورٽر]]) == تاريخ == طاقتي اليڪٽرانڪس جي شروعات [[مرڪري-آرڪ ريڪٽيفائر]] جي ترقي سان ٿي. ان کي 1902ع ۾ [[پيٽر ڪوپر هيئٽ]] ايجاد ڪيو، ۽ اهو متبادل رو (AC) کي سڌي رو (DC) ۾ تبديل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو. 1920ع واري ڏهاڪي کان پوءِ، [[ٿائراٽرون]] ۽ گرڊ-ڪنٽرول ٿيل مرڪري-آرڪ والوز کي برقي طاقت جي منتقلي ۾ استعمال ڪرڻ بابت تحقيق جاري رهي. [[اونو لام]] گريڊنگ اليڪٽروڊن سان مرڪري والوز تيار ڪيا، جيڪي [[اعليٰ-وولٽيج سڌي رو]] (HVDC) جي منتقلي لاءِ موزون ثابت ٿيا. 1933ع ۾ [[سيلينيم ريڪٽيفائر]] ايجاد ڪيا ويا.<ref name=Thompson>{{cite web|last=Thompson|first=M.T.|title=Notes 01|url=http://www.thompsonrd.com/NOTES%2001%20INTRODUCTION%20TO%20POWER%20ELECTRONICS.pdf|work=Introduction to Power Electronics|publisher=Thompson Consulting, Inc.}}</ref> 1926ع ۾ [[جوليس ايڊگر ليلينفيلڊ]] [[فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر]] جو تصور پيش ڪيو، پر ان وقت اهڙو ڪارائتو ڊوائيس ٺاهڻ ممڪن نه هو.<ref>{{cite web |title=1926 – Field Effect Semiconductor Device Concepts Patented |website=Computer History Museum |url=http://www.computerhistory.org/siliconengine/field-effect-semiconductor-device-concepts-patented/ |access-date=March 25, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160322023120/http://www.computerhistory.org/siliconengine/field-effect-semiconductor-device-concepts-patented/ |archive-date=March 22, 2016 |df=mdy-all }}</ref> 1947ع ۾ [[والٽر ايڇ. بريٽن]] ۽ [[جان بارڊين]]، [[وليم شاڪلي]] جي نگرانيءَ ۾ [[بيل ليبز]] ۾، ٻه-قطبي [[پوائنٽ-ڪنٽيڪٽ ٽرانزسٽر]] ايجاد ڪيو. 1948ع ۾ شاڪلي جي [[ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر]] (BJT) واري ايجاد ٽرانزسٽرن جي استحڪام ۽ ڪارڪردگي بهتر ڪئي ۽ انهن جي قيمت گهٽائي. 1950ع واري ڏهاڪي تائين وڌيڪ طاقت وارا سيمي ڪنڊڪٽر [[ڊائيوڊ]] دستياب ٿي ويا، جن آهستي آهستي [[ويڪيوم ٽيوب]]ن جي جاءِ ورتي. 1956ع ۾ [[جنرل اليڪٽرڪ]] [[سليڪان ڪنٽرولڊ ريڪٽيفائر]] (SCR) متعارف ڪرايو، جنهن طاقتي اليڪٽرانڪس جي استعمالن کي تمام گهڻو وسيع ڪيو.<ref name=Kharagpur>{{cite web|last=Kharagpur|title=Power Semiconductor Devices|url=http://nptel.iitm.ac.in/courses/Webcourse-contents/IIT%20Kharagpur/Power%20Electronics/PDF/L-1(SSG)(PE)%20((EE)NPTEL).pdf|work=EE IIT|access-date=25 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20080920222959/http://nptel.iitm.ac.in/courses/Webcourse-contents/IIT%20Kharagpur/Power%20Electronics/PDF/L-1(SSG)(PE)%20((EE)NPTEL).pdf|archive-date=20 September 2008|url-status=dead}}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي تائين ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽرن جي تيز سوئچنگ رفتار اعليٰ فريڪوئنسي DC/DC ڪنورٽرن کي ممڪن بڻائي ڇڏيو. [[آر. ڊي. مڊلبروڪ]] طاقتي اليڪٽرانڪس جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1970ع ۾ هن [[ڪيلٽيڪ]] ۾ [[پاور اليڪٽرانڪس گروپ]] قائم ڪيو.<ref>{{cite web |title=Dr. R. David Middlebrook 1929 - 2010 |url=https://www.powerelectronics.com/content/dr-r-david-middlebrook-1929-2010 |website=Power Electronics |access-date=29 October 2019 |ref=May 1, 2010 |language=en |date=1 May 2010}}</ref> هن ''اسٽيٽ-اسپيس ايوريجنگ'' تجزياتي طريقو ۽ ٻيا ڪيترائي اوزار تيار ڪيا، جيڪي جديد طاقتي اليڪٽرانڪس جي ڊيزائن لاءِ بنيادي اهميت رکن ٿا.<ref>{{cite web| url = http://www.ieee-pels.org/pels-news/220-professor-r-d-middlebrook-passed-away |title = IEEE Transactions on Transportation Electrification - IEEE Power Electronics Society| date=October 2024 }}</ref> === طاقتي موس فيٽ === {{Main|طاقتي موس فيٽ}} {{See also|موس فيٽ|VMOS|LDMOS|موصل-گيٽ ٻه-قطبي ٽرانزسٽر}} 1957ع ۾ [[فروش]] ۽ [[ڊيرڪ]] [[بيل ليبز]] ۾ پهريون سليڪان ڊاءِ آڪسائيڊ فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر تيار ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيا، جيڪو اهڙو پهريون ٽرانزسٽر هو جنهن ۾ ڊرين ۽ سورس مٿاڇري تي هڪ ٻئي جي ويجهو هئا.<ref>{{Cite journal |last1=Frosch |first1=C. J. |last2=Derick |first2=L |date=1957 |title=Surface Protection and Selective Masking during Diffusion in Silicon |url=https://iopscience.iop.org/article/10.1149/1.2428650 |journal=Journal of the Electrochemical Society |language=en |volume=104 |issue=9 |pages=547 |doi=10.1149/1.2428650|url-access=subscription }}</ref> ان کان پوءِ 1960ع ۾ [[داوون ڪانگ]] پنهنجي بيل ليبز جي ٽيم سان گڏ ڪارائتو [[موس فيٽ]] پيش ڪيو. هن ٽيم ۾ E. E. LaBate ۽ E. I. Povilonis شامل هئا، جن ڊوائيس تيار ڪيو؛ M. O. Thurston، L. A. D’Asaro ۽ J. R. Ligenza جن ڊفيوزن جا عمل تيار ڪيا؛ ۽ H. K. Gummel ۽ R. Lindner جن ڊوائيس جون خاصيتون جانچيون.<ref>{{Cite journal |last=KAHNG |first=D. |date=1961 |title=Silicon-Silicon Dioxide Surface Device |url=https://doi.org/10.1142/9789814503464_0076 |journal=Technical Memorandum of Bell Laboratories |pages=583–596 |doi=10.1142/9789814503464_0076 |isbn=978-981-02-0209-5|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite book |last=Lojek |first=Bo |title=History of Semiconductor Engineering |date=2007 |publisher=Springer-Verlag Berlin Heidelberg |isbn=978-3-540-34258-8 |location=Berlin, Heidelberg |page=321}}</ref> 1969ع ۾ [[هٽاچي]] پهريون عمودي طاقتي موس فيٽ متعارف ڪرايو،<ref>{{cite book |last1=Oxner |first1=E. S. |title=Fet Technology and Application |date=1988 |publisher=[[CRC Press]] |isbn=9780824780500 |page=18 |url=https://books.google.com/books?id=0AE-0e-sAnsC&pg=PA18}}</ref> جيڪو بعد ۾ [[VMOS]] (V-groove MOSFET) جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="powerelectronics">{{cite journal |title=Advances in Discrete Semiconductors March On |url=https://www.powerelectronics.com/content/advances-discrete-semiconductors-march |journal=Power Electronics Technology |publisher=[[Informa]] |pages=52–6 |access-date=31 July 2019 |date=September 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060322222716/http://powerelectronics.com/mag/509PET26.pdf |archive-date=22 March 2006 |url-status=live }}</ref> 1974ع کان [[ياماها ڪارپوريشن|ياماها]]، [[JVC]]، [[پائنيئر ڪارپوريشن|پائنيئر]]، [[سوني]] ۽ [[توشيبا]] طاقتي موس فيٽ تي ٻڌل [[آڊيو ايمپلي فائر]] تيار ڪرڻ شروع ڪيا.<ref name="Duncan177">{{cite book |last1=Duncan |first1=Ben |title=High Performance Audio Power Amplifiers |date=1996 |publisher=[[Elsevier]] |isbn=9780080508047 |pages=[https://archive.org/details/highperfomanceau0000dunc/page/177 177-8, 406] |url=https://archive.org/details/highperfomanceau0000dunc/page/177 }}</ref> [[انٽرنيشنل ريڪٽيفائر]] 1978ع ۾ 25&nbsp;A، 400&nbsp;V طاقتي موس فيٽ متعارف ڪرايو.<ref name="DEP">Jacques Arnould, Pierre Merle ''Dispositifs de l'électronique de puissance'', Éditions Hermès, {{ISBN|2-86601-306-9}} (in French)</ref> هي ڊوائيس ٻه-قطبي ٽرانزسٽر جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ فريڪوئنسي تي ڪم ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿو، پر گهٽ وولٽيج وارن استعمالن تائين محدود آهي. طاقتي موس فيٽ پنهنجي گهٽ گيٽ ڊرائيو طاقت، تيز سوئچنگ رفتار،<ref name="aosmd">{{cite web |title=Power MOSFET Basics |url=http://www.aosmd.com/res/application_notes/mosfets/Power_MOSFET_Basics.pdf |website=Alpha & Omega Semiconductor |access-date=29 July 2019}}</ref> آساني سان متوازي ڳنڍجڻ جي صلاحيت،<ref name="aosmd"/><ref name="Duncan178">{{cite book |last1=Duncan |first1=Ben |title=High Performance Audio Power Amplifiers |date=1996 |publisher=[[Elsevier]] |isbn=9780080508047 |pages=[https://archive.org/details/highperfomanceau0000dunc/page/178 178-81] |url=https://archive.org/details/highperfomanceau0000dunc/page/178 }}</ref> وسيع [[بينڊوڊٿ (سگنل پروسيسنگ)|بينڊوڊٿ]]، مضبوط بناوت، آسان ڊرائيو، سادي باياسنگ، آسان استعمال ۽ مرمت جي سهولت سبب دنيا جو سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ [[طاقتي ڊوائيس]] بڻجي ويو آهي.<ref name="Duncan178"/> ان جا استعمال تمام وسيع آهن، جن ۾ پورٽيبل [[معلوماتي اوزار]]، طاقتي انٽيگريٽيڊ سرڪٽ، [[موبائل فون]]، [[نوٽ بڪ ڪمپيوٽر]]، ۽ [[مواصلاتي ڍانچو]] شامل آهن، جيڪو [[انٽرنيٽ]] کي ممڪن بڻائي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Whiteley |first1=Carol |last2=McLaughlin |first2=John Robert |title=Technology, Entrepreneurs, and Silicon Valley |date=2002 |publisher=Institute for the History of Technology |isbn=9780964921719 |url=https://books.google.com/books?id=x9koAQAAIAAJ |quote=[[سليڪانڪس]] جا هي فعال اليڪٽرانڪ جزا، يا طاقتي سيمي ڪنڊڪٽر مصنوعات، مختلف قسمن جي نظامن ۾ برقي طاقت جي سوئچنگ ۽ تبديلي لاءِ استعمال ٿين ٿا، جيڪي پورٽيبل [[معلوماتي اوزار]]ن کان وٺي ان [[مواصلاتي ڍانچو|مواصلاتي ڍانچي]] تائين پکڙيل آهن، جيڪو [[انٽرنيٽ]] کي ممڪن بڻائي ٿو. ڪمپني جا [[طاقتي موس فيٽ]] — ننڍڙا سالڊ-اسٽيٽ سوئچ، يا ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر — ۽ طاقتي انٽيگريٽيڊ سرڪٽ [[موبائل فون]]ن ۽ [[نوٽ بڪ ڪمپيوٽر]]ن ۾ بيٽري جي طاقت کي مؤثر نموني منظم ڪرڻ لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿا.}}</ref> 1982ع ۾ [[موصل-گيٽ ٻه-قطبي ٽرانزسٽر]] (IGBT) متعارف ڪرايو ويو، جيڪو 1990ع واري ڏهاڪي ۾ وڏي پيماني تي دستياب ٿيو. هي جزو ٻه-قطبي ٽرانزسٽر جي اعليٰ طاقت سنڀالڻ جي صلاحيت ۽ طاقتي موس فيٽ جي موصل گيٽ ڊرائيو جي فائدن کي گڏ ڪري ٿو. == ڊوائيس == {{See also|طاقتي سيمي ڪنڊڪٽر ڊوائيس}} طاقتي اليڪٽرانڪس جي ڪنهن به نظام جي صلاحيت ۽ اقتصادي ڪارڪردگي ان ۾ موجود فعال ڊوائيسن تي دارومدار رکي ٿي. انهن جون خاصيتون ۽ حدون طاقتي اليڪٽرانڪس جي نظامن جي ڊيزائن ۾ بنيادي عنصر آهن. ماضي ۾ [[مرڪري-آرڪ والو]]، اعليٰ خال وارا ۽ گئس سان ڀريل ڊائيوڊ ٿرميونڪ ريڪٽيفائر، ۽ [[ٿائراٽرون]] ۽ [[اگنائيٽرون]] جهڙا ٽرگر ٿيل ڊوائيس وڏي پيماني تي استعمال ٿيندا هئا. جيئن جيئن سالڊ-اسٽيٽ ڊوائيسن جي وولٽيج ۽ رو سنڀالڻ جي صلاحيت وڌندي وئي، ويڪيوم ڊوائيس تقريباً مڪمل طور سالڊ-اسٽيٽ ڊوائيسن سان تبديل ٿي ويا. طاقتي اليڪٽرانڪ ڊوائيسن کي سوئچ يا ايمپلي فائر طور استعمال ڪري سگهجي ٿو.<ref name=Rashid07>Muhammad H. Rashid, ''Power Electronics Handbook Devices, Circuits, and Applications'' – Third Edition. The structure introduced in this work is a multilevel inverter, which uses Separate DC Sources. The multilevel inverter using a cascaded inverter with SDCS synthesizes the desired voltage from several independent sources of DC voltages, which may be obtained from batteries, fuel cells, or solar cells. This configuration has recently become very popular in AC power supply and adjustable-speed drive applications. This new inverter can avoid extra clamping diodes or voltage balancing capacitors. Butterworth-Heinemann, 2007 {{ISBN|978-0-12-382036-5}}</ref> هڪ [[مثالي سوئچ]] يا ته مڪمل طور کليل هوندو آهي يا مڪمل طور بند، تنهن ڪري ان ۾ طاقت ضايع نه ٿيندي آهي؛ اهو لاڳو ٿيل وولٽيج برداشت ڪندو آهي ۽ يا ته ڪا به رو نه وهڻ ڏيندو آهي يا بنا وولٽيج ڊراپ جي ڪنهن به مقدار جي رو گذرڻ ڏيندو آهي. سوئچ طور استعمال ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر ڊوائيس هن مثالي خاصيت جي ويجهو هوندا آهن، تنهن ڪري طاقتي اليڪٽرانڪس جون گهڻيون ايپليڪيشنون ڊوائيسن کي بار بار آن ۽ آف ڪرڻ تي ٻڌل هونديون آهن، جنهن سان نظام انتهائي ڪارائتو بڻجي ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سوئچ ۾ تمام ٿوري طاقت ضايع ٿيندي آهي. ان جي ابتڙ، ايمپلي فائر جي صورت ۾ ڊوائيس مان گذرندڙ رو ڪنٽرول ٿيل ان پُٽ جي مطابق مسلسل تبديل ٿيندي رهندي آهي. ڊوائيس جي ٽرمينلن تي وولٽيج ۽ رو [[لوڊ لائين]] جي پيروي ڪندا آهن، ۽ ڊوائيس جي اندر طاقت جو نقصان لوڊ ڏانهن منتقل ٿيندڙ طاقت جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ هوندو آهي. ڊوائيسن جي استعمال جو طريقو ڪيترين ئي خاصيتن تي منحصر هوندو آهي. [[ڊائيوڊ]] جهڙا ڊوائيس اڳتي واري وولٽيج لاڳو ٿيڻ تي پاڻمرادو رو وهڻ ڏيندا آهن ۽ انهن ۾ وهڪري جي شروعات تي ٻاهرين ڪنٽرول موجود نه هوندو آهي. [[سليڪان ڪنٽرولڊ ريڪٽيفائر]] ۽ [[ٿائرسٽر]] (ان سان گڏ مرڪري والو ۽ [[ٿائراٽرون]]) جهڙا طاقتي ڊوائيس وهڪري جي شروعات کي ڪنٽرول ڪرڻ جي سهولت ڏين ٿا، پر بند ٿيڻ لاءِ انهن کي رو جي وقت بوقت رخ بدلجڻ جي ضرورت هوندي آهي. جڏهن ته [[گيٽ-ٽرن-آف ٿائرسٽر]]، [[ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر|BJT]] ۽ [[موس فيٽ]] مڪمل سوئچنگ ڪنٽرول مهيا ڪن ٿا، ۽ انهن کي رو جي رخ کان سواءِ ڪنهن به وقت آن يا آف ڪري سگهجي ٿو. ٽرانزسٽر تناسبي ايمپليفيڪيشن جي صلاحيت به رکن ٿا، پر اها خاصيت ڪجهه سؤ واٽن کان وڌيڪ طاقت وارن نظامن ۾ گهٽ استعمال ٿيندي آهي. ڊوائيس جي ڪنٽرول ان پُٽ جون خاصيتون پڻ ڊيزائن تي اهم اثر وجهنديون آهن؛ ڪڏهن ڪنٽرول ان پُٽ زمين جي نسبت تمام اعليٰ وولٽيج تي هوندو آهي، جنهن کي الڳ برقي ذريعو استعمال ڪري هلائڻو پوندو آهي. bpgo51gfeo55j1p1jkqykpfe7x65r6a 390432 390431 2026-07-01T22:23:13Z Intisar Ali 8681 390432 wikitext text/x-wiki {{Short description|طاقتي اليڪٽرانڪس جي ٽيڪنالاجي}} {{About|طاقتي اليڪٽرانڪس جي ٽيڪنالاجي|موسيقي جي صنف|پاور اليڪٽرانڪس (موسيقي)}} [[File:Baltic Cable Thyristorturm.jpg|thumb|سويڊن ۾ بالٽڪ ڪيبل اي بي جي هال ۾ 16.8 ميٽر اوچو [[ايڇ وي ڊي سي]] [[ٿائرسٽر]] والو ٽاور]] [[File:Absaar Batterie Ladegerät.jpg|thumb|[[بيٽري چارجر]] طاقتي اليڪٽرانڪس جو هڪ مثال آهي.]] [[File:ATX power supply interior-1000px transparent.png|thumb|ذاتي ڪمپيوٽر جي پاور سپلاءِ، جيڪا ڪيبينيٽ جي اندر هجي يا ٻاهر، طاقتي اليڪٽرانڪس جو هڪ مثال آهي.]] '''طاقتي اليڪٽرانڪس''' (Power electronics) [[اليڪٽرانڪس]] جو اهو شعبو آهي، جيڪو [[برقي طاقت]] جي ڪنٽرول ۽ تبديلي سان لاڳاپيل آهي. پهريان اعليٰ طاقت وارا اليڪٽرانڪ ڊوائيس [[مرڪري-آرڪ والو]] استعمال ڪندي تيار ڪيا ويا. جديد نظامن ۾ برقي طاقت جي تبديلي [[سيمي ڪنڊڪٽر]] سوئچنگ ڊوائيسن، جهڙوڪ [[ڊائيوڊ]]، [[ٿائرسٽر]]، ۽ [[طاقتي ٽرانزسٽر]] (جهڙوڪ [[طاقتي موس فيٽ]] ۽ [[IGBT]]) ذريعي ڪئي ويندي آهي. سگنلن ۽ ڊيٽا جي منتقلي ۽ پروسيسنگ سان لاڳاپيل اليڪٽرانڪ نظامن جي ابتڙ، طاقتي اليڪٽرانڪس ۾ وڏي مقدار ۾ برقي توانائي کي سنڀاليو ۽ تبديل ڪيو ويندو آهي. AC/DC ڪنورٽر ([[ريڪٽيفائر]]) طاقتي اليڪٽرانڪس جي سڀ کان عام ڊوائيسن مان هڪ آهي، جيڪو ڪيترن ئي صارفين جي اليڪٽرانڪ شين، جهڙوڪ [[ٽيليويزن]]، ذاتي [[ڪمپيوٽر]]، [[بيٽري چارجر]] وغيره ۾ استعمال ٿيندو آهي. ان جي طاقت جي حد عام طور ڪجهه ڏهن [[واٽ]]ن کان وٺي ڪيترن ئي سؤ واٽن تائين هوندي آهي. صنعت ۾ ان جو هڪ عام استعمال [[متغير-رفتار ڊرائيو]] (VSD) آهي، جيڪو [[انڊڪشن موٽر]] جي رفتار کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. VSD جي طاقت جي حد ڪجهه سؤ واٽن کان شروع ٿي ڪيترن ئي [[ميگاواٽ]]ن تائين پهچي ٿي. طاقت جي تبديلي وارن نظامن کي ان پُٽ ۽ آئوٽ پُٽ طاقت جي قسم مطابق هن ريت ورهايو وڃي ٿو: * AC کان DC ([[ريڪٽيفائر]]) * DC کان AC ([[طاقتي انورٽر|انورٽر]]) * DC کان DC ([[ڊي سي کان ڊي سي ڪنورٽر]]) * AC کان AC ([[اي سي کان اي سي ڪنورٽر]]) == تاريخ == طاقتي اليڪٽرانڪس جي شروعات [[مرڪري-آرڪ ريڪٽيفائر]] جي ترقي سان ٿي. ان کي 1902ع ۾ [[پيٽر ڪوپر هيئٽ]] ايجاد ڪيو، ۽ اهو متبادل رو (AC) کي سڌي رو (DC) ۾ تبديل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو. 1920ع واري ڏهاڪي کان پوءِ، [[ٿائراٽرون]] ۽ گرڊ-ڪنٽرول ٿيل مرڪري-آرڪ والوز کي برقي طاقت جي منتقلي ۾ استعمال ڪرڻ بابت تحقيق جاري رهي. [[اونو لام]] گريڊنگ اليڪٽروڊن سان مرڪري والوز تيار ڪيا، جيڪي [[اعليٰ-وولٽيج سڌي رو]] (HVDC) جي منتقلي لاءِ موزون ثابت ٿيا. 1933ع ۾ [[سيلينيم ريڪٽيفائر]] ايجاد ڪيا ويا.<ref name=Thompson>{{cite web|last=Thompson|first=M.T.|title=Notes 01|url=http://www.thompsonrd.com/NOTES%2001%20INTRODUCTION%20TO%20POWER%20ELECTRONICS.pdf|work=Introduction to Power Electronics|publisher=Thompson Consulting, Inc.}}</ref> 1926ع ۾ [[جوليس ايڊگر ليلينفيلڊ]] [[فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر]] جو تصور پيش ڪيو، پر ان وقت اهڙو ڪارائتو ڊوائيس ٺاهڻ ممڪن نه هو.<ref>{{cite web |title=1926 – Field Effect Semiconductor Device Concepts Patented |website=Computer History Museum |url=http://www.computerhistory.org/siliconengine/field-effect-semiconductor-device-concepts-patented/ |access-date=March 25, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160322023120/http://www.computerhistory.org/siliconengine/field-effect-semiconductor-device-concepts-patented/ |archive-date=March 22, 2016 |df=mdy-all }}</ref> 1947ع ۾ [[والٽر ايڇ. بريٽن]] ۽ [[جان بارڊين]]، [[وليم شاڪلي]] جي نگرانيءَ ۾ [[بيل ليبز]] ۾، ٻه-قطبي [[پوائنٽ-ڪنٽيڪٽ ٽرانزسٽر]] ايجاد ڪيو. 1948ع ۾ شاڪلي جي [[ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر]] (BJT) واري ايجاد ٽرانزسٽرن جي استحڪام ۽ ڪارڪردگي بهتر ڪئي ۽ انهن جي قيمت گهٽائي. 1950ع واري ڏهاڪي تائين وڌيڪ طاقت وارا سيمي ڪنڊڪٽر [[ڊائيوڊ]] دستياب ٿي ويا، جن آهستي آهستي [[ويڪيوم ٽيوب]]ن جي جاءِ ورتي. 1956ع ۾ [[جنرل اليڪٽرڪ]] [[سليڪان ڪنٽرولڊ ريڪٽيفائر]] (SCR) متعارف ڪرايو، جنهن طاقتي اليڪٽرانڪس جي استعمالن کي تمام گهڻو وسيع ڪيو.<ref name=Kharagpur>{{cite web|last=Kharagpur|title=Power Semiconductor Devices|url=http://nptel.iitm.ac.in/courses/Webcourse-contents/IIT%20Kharagpur/Power%20Electronics/PDF/L-1(SSG)(PE)%20((EE)NPTEL).pdf|work=EE IIT|access-date=25 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20080920222959/http://nptel.iitm.ac.in/courses/Webcourse-contents/IIT%20Kharagpur/Power%20Electronics/PDF/L-1(SSG)(PE)%20((EE)NPTEL).pdf|archive-date=20 September 2008|url-status=dead}}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي تائين ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽرن جي تيز سوئچنگ رفتار اعليٰ فريڪوئنسي DC/DC ڪنورٽرن کي ممڪن بڻائي ڇڏيو. [[آر. ڊي. مڊلبروڪ]] طاقتي اليڪٽرانڪس جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1970ع ۾ هن [[ڪيلٽيڪ]] ۾ [[پاور اليڪٽرانڪس گروپ]] قائم ڪيو.<ref>{{cite web |title=Dr. R. David Middlebrook 1929 - 2010 |url=https://www.powerelectronics.com/content/dr-r-david-middlebrook-1929-2010 |website=Power Electronics |access-date=29 October 2019 |ref=May 1, 2010 |language=en |date=1 May 2010}}</ref> هن ''اسٽيٽ-اسپيس ايوريجنگ'' تجزياتي طريقو ۽ ٻيا ڪيترائي اوزار تيار ڪيا، جيڪي جديد طاقتي اليڪٽرانڪس جي ڊيزائن لاءِ بنيادي اهميت رکن ٿا.<ref>{{cite web| url = http://www.ieee-pels.org/pels-news/220-professor-r-d-middlebrook-passed-away |title = IEEE Transactions on Transportation Electrification - IEEE Power Electronics Society| date=October 2024 }}</ref> === طاقتي موس فيٽ === {{Main|طاقتي موس فيٽ}} {{See also|موس فيٽ|VMOS|LDMOS|موصل-گيٽ ٻه-قطبي ٽرانزسٽر}} 1957ع ۾ [[فروش]] ۽ [[ڊيرڪ]] [[بيل ليبز]] ۾ پهريون سليڪان ڊاءِ آڪسائيڊ فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر تيار ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيا، جيڪو اهڙو پهريون ٽرانزسٽر هو جنهن ۾ ڊرين ۽ سورس مٿاڇري تي هڪ ٻئي جي ويجهو هئا.<ref>{{Cite journal |last1=Frosch |first1=C. J. |last2=Derick |first2=L |date=1957 |title=Surface Protection and Selective Masking during Diffusion in Silicon |url=https://iopscience.iop.org/article/10.1149/1.2428650 |journal=Journal of the Electrochemical Society |language=en |volume=104 |issue=9 |pages=547 |doi=10.1149/1.2428650|url-access=subscription }}</ref> ان کان پوءِ 1960ع ۾ [[داوون ڪانگ]] پنهنجي بيل ليبز جي ٽيم سان گڏ ڪارائتو [[موس فيٽ]] پيش ڪيو. هن ٽيم ۾ E. E. LaBate ۽ E. I. Povilonis شامل هئا، جن ڊوائيس تيار ڪيو؛ M. O. Thurston، L. A. D’Asaro ۽ J. R. Ligenza جن ڊفيوزن جا عمل تيار ڪيا؛ ۽ H. K. Gummel ۽ R. Lindner جن ڊوائيس جون خاصيتون جانچيون.<ref>{{Cite journal |last=KAHNG |first=D. |date=1961 |title=Silicon-Silicon Dioxide Surface Device |url=https://doi.org/10.1142/9789814503464_0076 |journal=Technical Memorandum of Bell Laboratories |pages=583–596 |doi=10.1142/9789814503464_0076 |isbn=978-981-02-0209-5|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite book |last=Lojek |first=Bo |title=History of Semiconductor Engineering |date=2007 |publisher=Springer-Verlag Berlin Heidelberg |isbn=978-3-540-34258-8 |location=Berlin, Heidelberg |page=321}}</ref> 1969ع ۾ [[هٽاچي]] پهريون عمودي طاقتي موس فيٽ متعارف ڪرايو،<ref>{{cite book |last1=Oxner |first1=E. S. |title=Fet Technology and Application |date=1988 |publisher=[[CRC Press]] |isbn=9780824780500 |page=18 |url=https://books.google.com/books?id=0AE-0e-sAnsC&pg=PA18}}</ref> جيڪو بعد ۾ [[VMOS]] (V-groove MOSFET) جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="powerelectronics">{{cite journal |title=Advances in Discrete Semiconductors March On |url=https://www.powerelectronics.com/content/advances-discrete-semiconductors-march |journal=Power Electronics Technology |publisher=[[Informa]] |pages=52–6 |access-date=31 July 2019 |date=September 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060322222716/http://powerelectronics.com/mag/509PET26.pdf |archive-date=22 March 2006 |url-status=live }}</ref> 1974ع کان [[ياماها ڪارپوريشن|ياماها]]، [[JVC]]، [[پائنيئر ڪارپوريشن|پائنيئر]]، [[سوني]] ۽ [[توشيبا]] طاقتي موس فيٽ تي ٻڌل [[آڊيو ايمپلي فائر]] تيار ڪرڻ شروع ڪيا.<ref name="Duncan177">{{cite book |last1=Duncan |first1=Ben |title=High Performance Audio Power Amplifiers |date=1996 |publisher=[[Elsevier]] |isbn=9780080508047 |pages=[https://archive.org/details/highperfomanceau0000dunc/page/177 177-8, 406] |url=https://archive.org/details/highperfomanceau0000dunc/page/177 }}</ref> [[انٽرنيشنل ريڪٽيفائر]] 1978ع ۾ 25&nbsp;A، 400&nbsp;V طاقتي موس فيٽ متعارف ڪرايو.<ref name="DEP">Jacques Arnould, Pierre Merle ''Dispositifs de l'électronique de puissance'', Éditions Hermès, {{ISBN|2-86601-306-9}} (in French)</ref> هي ڊوائيس ٻه-قطبي ٽرانزسٽر جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ فريڪوئنسي تي ڪم ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿو، پر گهٽ وولٽيج وارن استعمالن تائين محدود آهي. طاقتي موس فيٽ پنهنجي گهٽ گيٽ ڊرائيو طاقت، تيز سوئچنگ رفتار،<ref name="aosmd">{{cite web |title=Power MOSFET Basics |url=http://www.aosmd.com/res/application_notes/mosfets/Power_MOSFET_Basics.pdf |website=Alpha & Omega Semiconductor |access-date=29 July 2019}}</ref> آساني سان متوازي ڳنڍجڻ جي صلاحيت،<ref name="aosmd"/><ref name="Duncan178">{{cite book |last1=Duncan |first1=Ben |title=High Performance Audio Power Amplifiers |date=1996 |publisher=[[Elsevier]] |isbn=9780080508047 |pages=[https://archive.org/details/highperfomanceau0000dunc/page/178 178-81] |url=https://archive.org/details/highperfomanceau0000dunc/page/178 }}</ref> وسيع [[بينڊوڊٿ (سگنل پروسيسنگ)|بينڊوڊٿ]]، مضبوط بناوت، آسان ڊرائيو، سادي باياسنگ، آسان استعمال ۽ مرمت جي سهولت سبب دنيا جو سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ [[طاقتي ڊوائيس]] بڻجي ويو آهي.<ref name="Duncan178"/> ان جا استعمال تمام وسيع آهن، جن ۾ پورٽيبل [[معلوماتي اوزار]]، طاقتي انٽيگريٽيڊ سرڪٽ، [[موبائل فون]]، [[نوٽ بڪ ڪمپيوٽر]]، ۽ [[مواصلاتي ڍانچو]] شامل آهن، جيڪو [[انٽرنيٽ]] کي ممڪن بڻائي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Whiteley |first1=Carol |last2=McLaughlin |first2=John Robert |title=Technology, Entrepreneurs, and Silicon Valley |date=2002 |publisher=Institute for the History of Technology |isbn=9780964921719 |url=https://books.google.com/books?id=x9koAQAAIAAJ |quote=[[سليڪانڪس]] جا هي فعال اليڪٽرانڪ جزا، يا طاقتي سيمي ڪنڊڪٽر مصنوعات، مختلف قسمن جي نظامن ۾ برقي طاقت جي سوئچنگ ۽ تبديلي لاءِ استعمال ٿين ٿا، جيڪي پورٽيبل [[معلوماتي اوزار]]ن کان وٺي ان [[مواصلاتي ڍانچو|مواصلاتي ڍانچي]] تائين پکڙيل آهن، جيڪو [[انٽرنيٽ]] کي ممڪن بڻائي ٿو. ڪمپني جا [[طاقتي موس فيٽ]] — ننڍڙا سالڊ-اسٽيٽ سوئچ، يا ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر — ۽ طاقتي انٽيگريٽيڊ سرڪٽ [[موبائل فون]]ن ۽ [[نوٽ بڪ ڪمپيوٽر]]ن ۾ بيٽري جي طاقت کي مؤثر نموني منظم ڪرڻ لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿا.}}</ref> 1982ع ۾ [[موصل-گيٽ ٻه-قطبي ٽرانزسٽر]] (IGBT) متعارف ڪرايو ويو، جيڪو 1990ع واري ڏهاڪي ۾ وڏي پيماني تي دستياب ٿيو. هي جزو ٻه-قطبي ٽرانزسٽر جي اعليٰ طاقت سنڀالڻ جي صلاحيت ۽ طاقتي موس فيٽ جي موصل گيٽ ڊرائيو جي فائدن کي گڏ ڪري ٿو. == ڊوائيس == {{See also|طاقتي سيمي ڪنڊڪٽر ڊوائيس}} طاقتي اليڪٽرانڪس جي ڪنهن به نظام جي صلاحيت ۽ اقتصادي ڪارڪردگي ان ۾ موجود فعال ڊوائيسن تي دارومدار رکي ٿي. انهن جون خاصيتون ۽ حدون طاقتي اليڪٽرانڪس جي نظامن جي ڊيزائن ۾ بنيادي عنصر آهن. ماضي ۾ [[مرڪري-آرڪ والو]]، اعليٰ خال وارا ۽ گئس سان ڀريل ڊائيوڊ ٿرميونڪ ريڪٽيفائر، ۽ [[ٿائراٽرون]] ۽ [[اگنائيٽرون]] جهڙا ٽرگر ٿيل ڊوائيس وڏي پيماني تي استعمال ٿيندا هئا. جيئن جيئن سالڊ-اسٽيٽ ڊوائيسن جي وولٽيج ۽ رو سنڀالڻ جي صلاحيت وڌندي وئي، ويڪيوم ڊوائيس تقريباً مڪمل طور سالڊ-اسٽيٽ ڊوائيسن سان تبديل ٿي ويا. طاقتي اليڪٽرانڪ ڊوائيسن کي سوئچ يا ايمپلي فائر طور استعمال ڪري سگهجي ٿو.<ref name=Rashid07>Muhammad H. Rashid, ''محمد ايڇ. رشيد، ''Power Electronics Handbook: Devices, Circuits, and Applications''، ٽيون ڇاپو. هن ڪتاب ۾ متعارف ڪرايل بناوت هڪ گهڻ-سطحي انورٽر آهي، جيڪو الڳ الڳ DC ذريعا استعمال ڪري ٿو. هي گهڻ-سطحي انورٽر، SDCS سان گڏ ڪيسڪيڊ انورٽر استعمال ڪندي، ڪيترن ئي آزاد DC وولٽيج ذريعن مان گهربل وولٽيج تيار ڪري ٿو. اهي DC ذريعا بيٽرين، فيول سيلن يا شمسي سيلن مان حاصل ٿي سگهن ٿا. هي بناوت تازو ئي AC برقي فراهمي ۽ [[متغير-رفتار ڊرائيو]] جي استعمالن ۾ تمام گهڻي مقبول ٿي آهي. هي نئون انورٽر اضافي ڪليمپنگ ڊائيوڊن يا وولٽيج توازن برقرار رکڻ وارن ڪيپيسيٽرن جي ضرورت کي ختم ڪري سگهي ٿو. Butterworth-Heinemann، 2007. Butterworth-Heinemann, 2007 {{ISBN|978-0-12-382036-5}}</ref> هڪ [[مثالي سوئچ]] يا ته مڪمل طور کليل هوندو آهي يا مڪمل طور بند، تنهن ڪري ان ۾ طاقت ضايع نه ٿيندي آهي؛ اهو لاڳو ٿيل وولٽيج برداشت ڪندو آهي ۽ يا ته ڪا به رو نه وهڻ ڏيندو آهي يا بنا وولٽيج ڊراپ جي ڪنهن به مقدار جي رو گذرڻ ڏيندو آهي. سوئچ طور استعمال ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر ڊوائيس هن مثالي خاصيت جي ويجهو هوندا آهن، تنهن ڪري طاقتي اليڪٽرانڪس جون گهڻيون ايپليڪيشنون ڊوائيسن کي بار بار آن ۽ آف ڪرڻ تي ٻڌل هونديون آهن، جنهن سان نظام انتهائي ڪارائتو بڻجي ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سوئچ ۾ تمام ٿوري طاقت ضايع ٿيندي آهي. ان جي ابتڙ، ايمپلي فائر جي صورت ۾ ڊوائيس مان گذرندڙ رو ڪنٽرول ٿيل ان پُٽ جي مطابق مسلسل تبديل ٿيندي رهندي آهي. ڊوائيس جي ٽرمينلن تي وولٽيج ۽ رو [[لوڊ لائين]] جي پيروي ڪندا آهن، ۽ ڊوائيس جي اندر طاقت جو نقصان لوڊ ڏانهن منتقل ٿيندڙ طاقت جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ هوندو آهي. ڊوائيسن جي استعمال جو طريقو ڪيترين ئي خاصيتن تي منحصر هوندو آهي. [[ڊائيوڊ]] جهڙا ڊوائيس اڳتي واري وولٽيج لاڳو ٿيڻ تي پاڻمرادو رو وهڻ ڏيندا آهن ۽ انهن ۾ وهڪري جي شروعات تي ٻاهرين ڪنٽرول موجود نه هوندو آهي. [[سليڪان ڪنٽرولڊ ريڪٽيفائر]] ۽ [[ٿائرسٽر]] (ان سان گڏ مرڪري والو ۽ [[ٿائراٽرون]]) جهڙا طاقتي ڊوائيس وهڪري جي شروعات کي ڪنٽرول ڪرڻ جي سهولت ڏين ٿا، پر بند ٿيڻ لاءِ انهن کي رو جي وقت بوقت رخ بدلجڻ جي ضرورت هوندي آهي. جڏهن ته [[گيٽ-ٽرن-آف ٿائرسٽر]]، [[ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر|به جي ٽي]] ۽ [[موس فيٽ]] مڪمل سوئچنگ ڪنٽرول مهيا ڪن ٿا، ۽ انهن کي رو جي رخ کان سواءِ ڪنهن به وقت آن يا آف ڪري سگهجي ٿو. ٽرانزسٽر تناسبي ايمپليفيڪيشن جي صلاحيت به رکن ٿا، پر اها خاصيت ڪجهه سؤ واٽن کان وڌيڪ طاقت وارن نظامن ۾ گهٽ استعمال ٿيندي آهي. ڊوائيس جي ڪنٽرول ان پُٽ جون خاصيتون پڻ ڊيزائن تي اهم اثر وجهنديون آهن؛ ڪڏهن ڪنٽرول ان پُٽ زمين جي نسبت تمام اعليٰ وولٽيج تي هوندو آهي، جنهن کي الڳ برقي ذريعو استعمال ڪري هلائڻو پوندو آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ طاقتي اليڪٽرانڪس ڪنورٽر ۾ اعليٰ ڪارڪردگي تمام اهم هوندي آهي، تنهن ڪري طاقتي اليڪٽرانڪ ڊوائيسن مان ٿيندڙ طاقت جو نقصان جيترو ٿي سگهي اوترو گهٽ هجڻ گهرجي. ڊوائيسن جي سوئچنگ رفتار هڪ ٻئي کان مختلف هوندي آهي. ڪجهه ڊائيوڊ ۽ ٿائرسٽر نسبتاً گهٽ رفتار وارن استعمالن لاءِ مناسب هوندا آهن ۽ [[برقي فراهمي جي فريڪوئنسي]] تي سوئچنگ ۽ ڪنٽرول لاءِ فائديمند هوندا آهن؛ جڏهن ته ڪجهه ٿائرسٽر چند ڪلوهرٽز تائين ڪم ڪري سگهن ٿا. [[موس فيٽ]] ۽ [[بي جي ٽي]] جهڙا ڊوائيس طاقتي استعمالن ۾ ڏهن ڪلوهرٽز کان وٺي ڪيترن ميگاهرٽز تائين سوئچ ڪري سگهن ٿا، پر جيئن فريڪوئنسي وڌندي آهي، تيئن طاقت جي سطح گهٽجندي ويندي آهي. ويڪيوم ٽيوب ڊوائيس انتهائي اعليٰ فريڪوئنسي (سوين يا هزارين ميگاهرٽز) تي وڏي طاقت (سوين ڪلوواٽ) وارن استعمالن ۾ اڃا به اهم حيثيت رکن ٿا. وڌيڪ تيز سوئچنگ ڪندڙ ڊوائيس آن کان آف ۽ وري آف کان آن ٿيڻ دوران ضايع ٿيندڙ توانائي کي گهٽائين ٿا، پر اهي شعاعن ذريعي پيدا ٿيندڙ برقي-مقناطيسي مداخلت جا مسئلا پيدا ڪري سگهن ٿا. گيٽ ڊرائيو (يا ان جهڙا) سرڪٽ اهڙي طرح ڊزائن ڪيا ويندا آهن جو ڊوائيس کي مڪمل سوئچنگ رفتار حاصل ڪرڻ لاءِ ڪافي ڊرائيو رو ملي. جيڪڏهن تيز سوئچنگ لاءِ مناسب ڊرائيو فراهم نه ڪئي وڃي، ته وڌيڪ گرم ٿيڻ سبب ڊوائيس تباهه ٿي سگهي ٿو. عملي ڊوائيسن ۾ آن حالت دوران ڪجهه وولٽيج ڊراپ موجود هوندو آهي، جنهن سبب طاقت ضايع ٿيندي آهي، ۽ آن يا آف حالت تائين پهچڻ لاءِ انهن کي ڪجهه وقت سرگرم علائقي مان گذرڻو پوندو آهي. اهي نقصان ڪنورٽر جي ڪل طاقت جي نقصان جو اهم حصو هوندا آهن. ڊوائيسن جي طاقت سنڀالڻ ۽ گرمي خارج ڪرڻ جي صلاحيت پڻ ڊيزائن ۾ انتهائي اهم هوندي آهي. طاقتي اليڪٽرانڪ ڊوائيس، جيتوڻيڪ تمام ڪارائتي سوئچنگ ڪن، تڏهن به انهن کي ڏهن يا سوين واٽن جي فضول گرمي خارج ڪرڻي پئجي سگهي ٿي. سوئچنگ موڊ ۾ ڪنٽرول ٿيندڙ طاقت، سوئچ ۾ ضايع ٿيندڙ طاقت کان گهڻي وڌيڪ هوندي آهي. وهڪري واري حالت ۾ اڳتي وارو وولٽيج ڊراپ گرمي پيدا ڪندو آهي، جنهن کي خارج ڪرڻ لازمي هوندو آهي. اعليٰ طاقت وارن سيمي ڪنڊڪٽرن لاءِ خاص [[هيٽ سنڪ]] يا فعال ٿڌي ڪرڻ وارا نظام استعمال ڪيا ويندا آهن ته جيئن جنڪشن جو [[گرمي پد]] مناسب حد اندر رهي. هن لحاظ کان [[سيليڪان ڪاربائڊ]] جهڙا جديد سيمي ڪنڊڪٽر عام سليڪان جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ فائديمند آهن، جڏهن ته جرمينيم، جيڪو هڪ وقت سالڊ-اسٽيٽ اليڪٽرانڪس جو بنيادي مواد هو، اعليٰ گرمي پد تي ڪمزور ڪارڪردگي سبب هاڻي گهٽ استعمال ٿيندو آهي. سيمي ڪنڊڪٽر ڊوائيس هڪ ئي جزي ۾ ڪجهه ڪلو وولٽ تائين وولٽيج برداشت ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا. جڏهن تمام اعليٰ وولٽيج کي ڪنٽرول ڪرڻو هجي، تڏهن ڪيترائي ڊوائيس سلسليوار ڳنڍيا ويندا آهن، ۽ سڀني ڊوائيسن تي وولٽيج برابر ورهائڻ لاءِ خاص نيٽورڪ استعمال ڪيا ويندا آهن. هتي به سوئچنگ رفتار انتهائي اهم هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سڀ کان آهستي سوئچ ٿيندڙ ڊوائيس کي مجموعي وولٽيج جو غير متناسب حصو برداشت ڪرڻو پوندو. ماضي ۾ مرڪري والوز هڪ ئي يونٽ ۾ 100&nbsp;kV تائين وولٽيج سنڀالي سگهندا هئا، جنهن سبب انهن جو [[اعليٰ-وولٽيج سڌي رو]] (HVDC) نظامن ۾ استعمال وڌيڪ آسان هوندو هو. ڪنهن سيمي ڪنڊڪٽر ڊوائيس جي رو سنڀالڻ جي حد، چپ جي اندر پيدا ٿيندڙ گرمي ۽ رابطي واري ليڊن ۾ پيدا ٿيندڙ مزاحمتي گرمي تي منحصر هوندي آهي. اهڙن ڊوائيسن کي اهڙي نموني ڊزائن ڪرڻ ضروري هوندو آهي، جو رو سندن اندروني جنڪشنن يا چينلن ۾ هڪجهڙي نموني ورهائجي. جيڪڏهن ڪنهن هنڌ "گرم نقطو" (ھاٽ اسپاٽ) پيدا ٿي وڃي، ته بريڪ ڊائون جا اثر ڊوائيس کي تمام تيزي سان تباهه ڪري سگهن ٿا. ڪجهه [[ايس سي آر]] هڪ ئي يونٽ ۾ 3000 ايمپيئر تائين رو سنڀالڻ جي صلاحيت رکن ٿا. 23oj3ypyacwdy1nzx0a8a2ckk8nlshw 390433 390432 2026-07-01T22:25:46Z Intisar Ali 8681 390433 wikitext text/x-wiki {{Short description|طاقتي اليڪٽرانڪس جي ٽيڪنالاجي}} {{About|طاقتي اليڪٽرانڪس جي ٽيڪنالاجي|موسيقي جي صنف|پاور اليڪٽرانڪس (موسيقي)}} [[File:Baltic Cable Thyristorturm.jpg|thumb|سويڊن ۾ بالٽڪ ڪيبل اي بي جي هال ۾ 16.8 ميٽر اوچو [[ايڇ وي ڊي سي]] [[ٿائرسٽر]] والو ٽاور]] [[File:Absaar Batterie Ladegerät.jpg|thumb|[[بيٽري چارجر]] طاقتي اليڪٽرانڪس جو هڪ مثال آهي.]] [[File:ATX power supply interior-1000px transparent.png|thumb|ذاتي ڪمپيوٽر جي پاور سپلاءِ، جيڪا ڪيبينيٽ جي اندر هجي يا ٻاهر، طاقتي اليڪٽرانڪس جو هڪ مثال آهي.]] '''طاقتي اليڪٽرانڪس''' (Power electronics) [[اليڪٽرانڪس]] جو اهو شعبو آهي، جيڪو [[برقي طاقت]] جي ڪنٽرول ۽ تبديلي سان لاڳاپيل آهي. پهريان اعليٰ طاقت وارا اليڪٽرانڪ ڊوائيس [[مرڪري-آرڪ والو]] استعمال ڪندي تيار ڪيا ويا. جديد نظامن ۾ برقي طاقت جي تبديلي [[سيمي ڪنڊڪٽر]] سوئچنگ ڊوائيسن، جهڙوڪ [[ڊائيوڊ]]، [[ٿائرسٽر]]، ۽ [[طاقتي ٽرانزسٽر]] (جهڙوڪ [[طاقتي موس فيٽ]] ۽ [[IGBT]]) ذريعي ڪئي ويندي آهي. سگنلن ۽ ڊيٽا جي منتقلي ۽ پروسيسنگ سان لاڳاپيل اليڪٽرانڪ نظامن جي ابتڙ، طاقتي اليڪٽرانڪس ۾ وڏي مقدار ۾ برقي توانائي کي سنڀاليو ۽ تبديل ڪيو ويندو آهي. AC/DC ڪنورٽر ([[ريڪٽيفائر]]) طاقتي اليڪٽرانڪس جي سڀ کان عام ڊوائيسن مان هڪ آهي، جيڪو ڪيترن ئي صارفين جي اليڪٽرانڪ شين، جهڙوڪ [[ٽيليويزن]]، ذاتي [[ڪمپيوٽر]]، [[بيٽري چارجر]] وغيره ۾ استعمال ٿيندو آهي. ان جي طاقت جي حد عام طور ڪجهه ڏهن [[واٽ]]ن کان وٺي ڪيترن ئي سؤ واٽن تائين هوندي آهي. صنعت ۾ ان جو هڪ عام استعمال [[متغير-رفتار ڊرائيو]] (VSD) آهي، جيڪو [[انڊڪشن موٽر]] جي رفتار کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. VSD جي طاقت جي حد ڪجهه سؤ واٽن کان شروع ٿي ڪيترن ئي [[ميگاواٽ]]ن تائين پهچي ٿي. طاقت جي تبديلي وارن نظامن کي ان پُٽ ۽ آئوٽ پُٽ طاقت جي قسم مطابق هن ريت ورهايو وڃي ٿو: * AC کان DC ([[ريڪٽيفائر]]) * DC کان AC ([[طاقتي انورٽر|انورٽر]]) * DC کان DC ([[ڊي سي کان ڊي سي ڪنورٽر]]) * AC کان AC ([[اي سي کان اي سي ڪنورٽر]]) == تاريخ == طاقتي اليڪٽرانڪس جي شروعات [[مرڪري-آرڪ ريڪٽيفائر]] جي ترقي سان ٿي. ان کي 1902ع ۾ [[پيٽر ڪوپر هيئٽ]] ايجاد ڪيو، ۽ اهو متبادل رو (AC) کي سڌي رو (DC) ۾ تبديل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو. 1920ع واري ڏهاڪي کان پوءِ، [[ٿائراٽرون]] ۽ گرڊ-ڪنٽرول ٿيل مرڪري-آرڪ والوز کي برقي طاقت جي منتقلي ۾ استعمال ڪرڻ بابت تحقيق جاري رهي. [[اونو لام]] گريڊنگ اليڪٽروڊن سان مرڪري والوز تيار ڪيا، جيڪي [[اعليٰ-وولٽيج سڌي رو]] (HVDC) جي منتقلي لاءِ موزون ثابت ٿيا. 1933ع ۾ [[سيلينيم ريڪٽيفائر]] ايجاد ڪيا ويا.<ref name=Thompson>{{cite web|last=Thompson|first=M.T.|title=Notes 01|url=http://www.thompsonrd.com/NOTES%2001%20INTRODUCTION%20TO%20POWER%20ELECTRONICS.pdf|work=Introduction to Power Electronics|publisher=Thompson Consulting, Inc.}}</ref> 1926ع ۾ [[جوليس ايڊگر ليلينفيلڊ]] [[فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر]] جو تصور پيش ڪيو، پر ان وقت اهڙو ڪارائتو ڊوائيس ٺاهڻ ممڪن نه هو.<ref>{{cite web |title=1926 – Field Effect Semiconductor Device Concepts Patented |website=Computer History Museum |url=http://www.computerhistory.org/siliconengine/field-effect-semiconductor-device-concepts-patented/ |access-date=March 25, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160322023120/http://www.computerhistory.org/siliconengine/field-effect-semiconductor-device-concepts-patented/ |archive-date=March 22, 2016 |df=mdy-all }}</ref> 1947ع ۾ [[والٽر ايڇ. بريٽن]] ۽ [[جان بارڊين]]، [[وليم شاڪلي]] جي نگرانيءَ ۾ [[بيل ليبز]] ۾، ٻه-قطبي [[پوائنٽ-ڪنٽيڪٽ ٽرانزسٽر]] ايجاد ڪيو. 1948ع ۾ شاڪلي جي [[ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر]] (BJT) واري ايجاد ٽرانزسٽرن جي استحڪام ۽ ڪارڪردگي بهتر ڪئي ۽ انهن جي قيمت گهٽائي. 1950ع واري ڏهاڪي تائين وڌيڪ طاقت وارا سيمي ڪنڊڪٽر [[ڊائيوڊ]] دستياب ٿي ويا، جن آهستي آهستي [[ويڪيوم ٽيوب]]ن جي جاءِ ورتي. 1956ع ۾ [[جنرل اليڪٽرڪ]] [[سليڪان ڪنٽرولڊ ريڪٽيفائر]] (SCR) متعارف ڪرايو، جنهن طاقتي اليڪٽرانڪس جي استعمالن کي تمام گهڻو وسيع ڪيو.<ref name=Kharagpur>{{cite web|last=Kharagpur|title=Power Semiconductor Devices|url=http://nptel.iitm.ac.in/courses/Webcourse-contents/IIT%20Kharagpur/Power%20Electronics/PDF/L-1(SSG)(PE)%20((EE)NPTEL).pdf|work=EE IIT|access-date=25 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20080920222959/http://nptel.iitm.ac.in/courses/Webcourse-contents/IIT%20Kharagpur/Power%20Electronics/PDF/L-1(SSG)(PE)%20((EE)NPTEL).pdf|archive-date=20 September 2008|url-status=dead}}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي تائين ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽرن جي تيز سوئچنگ رفتار اعليٰ فريڪوئنسي DC/DC ڪنورٽرن کي ممڪن بڻائي ڇڏيو. [[آر. ڊي. مڊلبروڪ]] طاقتي اليڪٽرانڪس جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1970ع ۾ هن [[ڪيلٽيڪ]] ۾ [[پاور اليڪٽرانڪس گروپ]] قائم ڪيو.<ref>{{cite web |title=Dr. R. David Middlebrook 1929 - 2010 |url=https://www.powerelectronics.com/content/dr-r-david-middlebrook-1929-2010 |website=Power Electronics |access-date=29 October 2019 |ref=May 1, 2010 |language=en |date=1 May 2010}}</ref> هن ''اسٽيٽ-اسپيس ايوريجنگ'' تجزياتي طريقو ۽ ٻيا ڪيترائي اوزار تيار ڪيا، جيڪي جديد طاقتي اليڪٽرانڪس جي ڊيزائن لاءِ بنيادي اهميت رکن ٿا.<ref>{{cite web| url = http://www.ieee-pels.org/pels-news/220-professor-r-d-middlebrook-passed-away |title = IEEE Transactions on Transportation Electrification - IEEE Power Electronics Society| date=October 2024 }}</ref> === طاقتي موس فيٽ === {{Main|طاقتي موس فيٽ}} {{See also|موس فيٽ|VMOS|LDMOS|موصل-گيٽ ٻه-قطبي ٽرانزسٽر}} 1957ع ۾ [[فروش]] ۽ [[ڊيرڪ]] [[بيل ليبز]] ۾ پهريون سليڪان ڊاءِ آڪسائيڊ فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر تيار ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيا، جيڪو اهڙو پهريون ٽرانزسٽر هو جنهن ۾ ڊرين ۽ سورس مٿاڇري تي هڪ ٻئي جي ويجهو هئا.<ref>{{Cite journal |last1=Frosch |first1=C. J. |last2=Derick |first2=L |date=1957 |title=Surface Protection and Selective Masking during Diffusion in Silicon |url=https://iopscience.iop.org/article/10.1149/1.2428650 |journal=Journal of the Electrochemical Society |language=en |volume=104 |issue=9 |pages=547 |doi=10.1149/1.2428650|url-access=subscription }}</ref> ان کان پوءِ 1960ع ۾ [[داوون ڪانگ]] پنهنجي بيل ليبز جي ٽيم سان گڏ ڪارائتو [[موس فيٽ]] پيش ڪيو. هن ٽيم ۾ E. E. LaBate ۽ E. I. Povilonis شامل هئا، جن ڊوائيس تيار ڪيو؛ M. O. Thurston، L. A. D’Asaro ۽ J. R. Ligenza جن ڊفيوزن جا عمل تيار ڪيا؛ ۽ H. K. Gummel ۽ R. Lindner جن ڊوائيس جون خاصيتون جانچيون.<ref>{{Cite journal |last=KAHNG |first=D. |date=1961 |title=Silicon-Silicon Dioxide Surface Device |url=https://doi.org/10.1142/9789814503464_0076 |journal=Technical Memorandum of Bell Laboratories |pages=583–596 |doi=10.1142/9789814503464_0076 |isbn=978-981-02-0209-5|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite book |last=Lojek |first=Bo |title=History of Semiconductor Engineering |date=2007 |publisher=Springer-Verlag Berlin Heidelberg |isbn=978-3-540-34258-8 |location=Berlin, Heidelberg |page=321}}</ref> 1969ع ۾ [[هٽاچي]] پهريون عمودي طاقتي موس فيٽ متعارف ڪرايو،<ref>{{cite book |last1=Oxner |first1=E. S. |title=Fet Technology and Application |date=1988 |publisher=[[CRC Press]] |isbn=9780824780500 |page=18 |url=https://books.google.com/books?id=0AE-0e-sAnsC&pg=PA18}}</ref> جيڪو بعد ۾ [[VMOS]] (V-groove MOSFET) جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="powerelectronics">{{cite journal |title=Advances in Discrete Semiconductors March On |url=https://www.powerelectronics.com/content/advances-discrete-semiconductors-march |journal=Power Electronics Technology |publisher=[[Informa]] |pages=52–6 |access-date=31 July 2019 |date=September 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060322222716/http://powerelectronics.com/mag/509PET26.pdf |archive-date=22 March 2006 |url-status=live }}</ref> 1974ع کان [[ياماها ڪارپوريشن|ياماها]]، [[JVC]]، [[پائنيئر ڪارپوريشن|پائنيئر]]، [[سوني]] ۽ [[توشيبا]] طاقتي موس فيٽ تي ٻڌل [[آڊيو ايمپلي فائر]] تيار ڪرڻ شروع ڪيا.<ref name="Duncan177">{{cite book |last1=Duncan |first1=Ben |title=High Performance Audio Power Amplifiers |date=1996 |publisher=[[Elsevier]] |isbn=9780080508047 |pages=[https://archive.org/details/highperfomanceau0000dunc/page/177 177-8, 406] |url=https://archive.org/details/highperfomanceau0000dunc/page/177 }}</ref> [[انٽرنيشنل ريڪٽيفائر]] 1978ع ۾ 25&nbsp;A، 400&nbsp;V طاقتي موس فيٽ متعارف ڪرايو.<ref name="DEP">Jacques Arnould, Pierre Merle ''Dispositifs de l'électronique de puissance'', Éditions Hermès, {{ISBN|2-86601-306-9}} (in French)</ref> هي ڊوائيس ٻه-قطبي ٽرانزسٽر جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ فريڪوئنسي تي ڪم ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿو، پر گهٽ وولٽيج وارن استعمالن تائين محدود آهي. طاقتي موس فيٽ پنهنجي گهٽ گيٽ ڊرائيو طاقت، تيز سوئچنگ رفتار،<ref name="aosmd">{{cite web |title=Power MOSFET Basics |url=http://www.aosmd.com/res/application_notes/mosfets/Power_MOSFET_Basics.pdf |website=Alpha & Omega Semiconductor |access-date=29 July 2019}}</ref> آساني سان متوازي ڳنڍجڻ جي صلاحيت،<ref name="aosmd"/><ref name="Duncan178">{{cite book |last1=Duncan |first1=Ben |title=High Performance Audio Power Amplifiers |date=1996 |publisher=[[Elsevier]] |isbn=9780080508047 |pages=[https://archive.org/details/highperfomanceau0000dunc/page/178 178-81] |url=https://archive.org/details/highperfomanceau0000dunc/page/178 }}</ref> وسيع [[بينڊوڊٿ (سگنل پروسيسنگ)|بينڊوڊٿ]]، مضبوط بناوت، آسان ڊرائيو، سادي باياسنگ، آسان استعمال ۽ مرمت جي سهولت سبب دنيا جو سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ [[طاقتي ڊوائيس]] بڻجي ويو آهي.<ref name="Duncan178"/> ان جا استعمال تمام وسيع آهن، جن ۾ پورٽيبل [[معلوماتي اوزار]]، طاقتي انٽيگريٽيڊ سرڪٽ، [[موبائل فون]]، [[نوٽ بڪ ڪمپيوٽر]]، ۽ [[مواصلاتي ڍانچو]] شامل آهن، جيڪو [[انٽرنيٽ]] کي ممڪن بڻائي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Whiteley |first1=Carol |last2=McLaughlin |first2=John Robert |title=Technology, Entrepreneurs, and Silicon Valley |date=2002 |publisher=Institute for the History of Technology |isbn=9780964921719 |url=https://books.google.com/books?id=x9koAQAAIAAJ |quote=[[سليڪانڪس]] جا هي فعال اليڪٽرانڪ جزا، يا طاقتي سيمي ڪنڊڪٽر مصنوعات، مختلف قسمن جي نظامن ۾ برقي طاقت جي سوئچنگ ۽ تبديلي لاءِ استعمال ٿين ٿا، جيڪي پورٽيبل [[معلوماتي اوزار]]ن کان وٺي ان [[مواصلاتي ڍانچو|مواصلاتي ڍانچي]] تائين پکڙيل آهن، جيڪو [[انٽرنيٽ]] کي ممڪن بڻائي ٿو. ڪمپني جا [[طاقتي موس فيٽ]] — ننڍڙا سالڊ-اسٽيٽ سوئچ، يا ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر — ۽ طاقتي انٽيگريٽيڊ سرڪٽ [[موبائل فون]]ن ۽ [[نوٽ بڪ ڪمپيوٽر]]ن ۾ بيٽري جي طاقت کي مؤثر نموني منظم ڪرڻ لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿا.}}</ref> 1982ع ۾ [[موصل-گيٽ ٻه-قطبي ٽرانزسٽر]] (IGBT) متعارف ڪرايو ويو، جيڪو 1990ع واري ڏهاڪي ۾ وڏي پيماني تي دستياب ٿيو. هي جزو ٻه-قطبي ٽرانزسٽر جي اعليٰ طاقت سنڀالڻ جي صلاحيت ۽ طاقتي موس فيٽ جي موصل گيٽ ڊرائيو جي فائدن کي گڏ ڪري ٿو. == ڊوائيس == {{See also|طاقتي سيمي ڪنڊڪٽر ڊوائيس}} طاقتي اليڪٽرانڪس جي ڪنهن به نظام جي صلاحيت ۽ اقتصادي ڪارڪردگي ان ۾ موجود فعال ڊوائيسن تي دارومدار رکي ٿي. انهن جون خاصيتون ۽ حدون طاقتي اليڪٽرانڪس جي نظامن جي ڊيزائن ۾ بنيادي عنصر آهن. ماضي ۾ [[مرڪري-آرڪ والو]]، اعليٰ خال وارا ۽ گئس سان ڀريل ڊائيوڊ ٿرميونڪ ريڪٽيفائر، ۽ [[ٿائراٽرون]] ۽ [[اگنائيٽرون]] جهڙا ٽرگر ٿيل ڊوائيس وڏي پيماني تي استعمال ٿيندا هئا. جيئن جيئن سالڊ-اسٽيٽ ڊوائيسن جي وولٽيج ۽ رو سنڀالڻ جي صلاحيت وڌندي وئي، ويڪيوم ڊوائيس تقريباً مڪمل طور سالڊ-اسٽيٽ ڊوائيسن سان تبديل ٿي ويا. طاقتي اليڪٽرانڪ ڊوائيسن کي سوئچ يا ايمپلي فائر طور استعمال ڪري سگهجي ٿو.<ref name=Rashid07>Muhammad H. Rashid, ''محمد ايڇ. رشيد، ''Power Electronics Handbook: Devices, Circuits, and Applications''، ٽيون ڇاپو. هن ڪتاب ۾ متعارف ڪرايل بناوت هڪ گهڻ-سطحي انورٽر آهي، جيڪو الڳ الڳ DC ذريعا استعمال ڪري ٿو. هي گهڻ-سطحي انورٽر، SDCS سان گڏ ڪيسڪيڊ انورٽر استعمال ڪندي، ڪيترن ئي آزاد DC وولٽيج ذريعن مان گهربل وولٽيج تيار ڪري ٿو. اهي DC ذريعا بيٽرين، فيول سيلن يا شمسي سيلن مان حاصل ٿي سگهن ٿا. هي بناوت تازو ئي AC برقي فراهمي ۽ [[متغير-رفتار ڊرائيو]] جي استعمالن ۾ تمام گهڻي مقبول ٿي آهي. هي نئون انورٽر اضافي ڪليمپنگ ڊائيوڊن يا وولٽيج توازن برقرار رکڻ وارن ڪيپيسيٽرن جي ضرورت کي ختم ڪري سگهي ٿو. Butterworth-Heinemann، 2007. Butterworth-Heinemann, 2007 {{ISBN|978-0-12-382036-5}}</ref> هڪ [[مثالي سوئچ]] يا ته مڪمل طور کليل هوندو آهي يا مڪمل طور بند، تنهن ڪري ان ۾ طاقت ضايع نه ٿيندي آهي؛ اهو لاڳو ٿيل وولٽيج برداشت ڪندو آهي ۽ يا ته ڪا به رو نه وهڻ ڏيندو آهي يا بنا وولٽيج ڊراپ جي ڪنهن به مقدار جي رو گذرڻ ڏيندو آهي. سوئچ طور استعمال ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر ڊوائيس هن مثالي خاصيت جي ويجهو هوندا آهن، تنهن ڪري طاقتي اليڪٽرانڪس جون گهڻيون ايپليڪيشنون ڊوائيسن کي بار بار آن ۽ آف ڪرڻ تي ٻڌل هونديون آهن، جنهن سان نظام انتهائي ڪارائتو بڻجي ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سوئچ ۾ تمام ٿوري طاقت ضايع ٿيندي آهي. ان جي ابتڙ، ايمپلي فائر جي صورت ۾ ڊوائيس مان گذرندڙ رو ڪنٽرول ٿيل ان پُٽ جي مطابق مسلسل تبديل ٿيندي رهندي آهي. ڊوائيس جي ٽرمينلن تي وولٽيج ۽ رو [[لوڊ لائين]] جي پيروي ڪندا آهن، ۽ ڊوائيس جي اندر طاقت جو نقصان لوڊ ڏانهن منتقل ٿيندڙ طاقت جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ هوندو آهي. ڊوائيسن جي استعمال جو طريقو ڪيترين ئي خاصيتن تي منحصر هوندو آهي. [[ڊائيوڊ]] جهڙا ڊوائيس اڳتي واري وولٽيج لاڳو ٿيڻ تي پاڻمرادو رو وهڻ ڏيندا آهن ۽ انهن ۾ وهڪري جي شروعات تي ٻاهرين ڪنٽرول موجود نه هوندو آهي. [[سليڪان ڪنٽرولڊ ريڪٽيفائر]] ۽ [[ٿائرسٽر]] (ان سان گڏ مرڪري والو ۽ [[ٿائراٽرون]]) جهڙا طاقتي ڊوائيس وهڪري جي شروعات کي ڪنٽرول ڪرڻ جي سهولت ڏين ٿا، پر بند ٿيڻ لاءِ انهن کي رو جي وقت بوقت رخ بدلجڻ جي ضرورت هوندي آهي. جڏهن ته [[گيٽ-ٽرن-آف ٿائرسٽر]]، [[ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر|به جي ٽي]] ۽ [[موس فيٽ]] مڪمل سوئچنگ ڪنٽرول مهيا ڪن ٿا، ۽ انهن کي رو جي رخ کان سواءِ ڪنهن به وقت آن يا آف ڪري سگهجي ٿو. ٽرانزسٽر تناسبي ايمپليفيڪيشن جي صلاحيت به رکن ٿا، پر اها خاصيت ڪجهه سؤ واٽن کان وڌيڪ طاقت وارن نظامن ۾ گهٽ استعمال ٿيندي آهي. ڊوائيس جي ڪنٽرول ان پُٽ جون خاصيتون پڻ ڊيزائن تي اهم اثر وجهنديون آهن؛ ڪڏهن ڪنٽرول ان پُٽ زمين جي نسبت تمام اعليٰ وولٽيج تي هوندو آهي، جنهن کي الڳ برقي ذريعو استعمال ڪري هلائڻو پوندو آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ طاقتي اليڪٽرانڪس ڪنورٽر ۾ اعليٰ ڪارڪردگي تمام اهم هوندي آهي، تنهن ڪري طاقتي اليڪٽرانڪ ڊوائيسن مان ٿيندڙ طاقت جو نقصان جيترو ٿي سگهي اوترو گهٽ هجڻ گهرجي. ڊوائيسن جي سوئچنگ رفتار هڪ ٻئي کان مختلف هوندي آهي. ڪجهه ڊائيوڊ ۽ ٿائرسٽر نسبتاً گهٽ رفتار وارن استعمالن لاءِ مناسب هوندا آهن ۽ [[برقي فراهمي جي فريڪوئنسي]] تي سوئچنگ ۽ ڪنٽرول لاءِ فائديمند هوندا آهن؛ جڏهن ته ڪجهه ٿائرسٽر چند ڪلوهرٽز تائين ڪم ڪري سگهن ٿا. [[موس فيٽ]] ۽ [[بي جي ٽي]] جهڙا ڊوائيس طاقتي استعمالن ۾ ڏهن ڪلوهرٽز کان وٺي ڪيترن ميگاهرٽز تائين سوئچ ڪري سگهن ٿا، پر جيئن فريڪوئنسي وڌندي آهي، تيئن طاقت جي سطح گهٽجندي ويندي آهي. ويڪيوم ٽيوب ڊوائيس انتهائي اعليٰ فريڪوئنسي (سوين يا هزارين ميگاهرٽز) تي وڏي طاقت (سوين ڪلوواٽ) وارن استعمالن ۾ اڃا به اهم حيثيت رکن ٿا. وڌيڪ تيز سوئچنگ ڪندڙ ڊوائيس آن کان آف ۽ وري آف کان آن ٿيڻ دوران ضايع ٿيندڙ توانائي کي گهٽائين ٿا، پر اهي شعاعن ذريعي پيدا ٿيندڙ برقي-مقناطيسي مداخلت جا مسئلا پيدا ڪري سگهن ٿا. گيٽ ڊرائيو (يا ان جهڙا) سرڪٽ اهڙي طرح ڊزائن ڪيا ويندا آهن جو ڊوائيس کي مڪمل سوئچنگ رفتار حاصل ڪرڻ لاءِ ڪافي ڊرائيو رو ملي. جيڪڏهن تيز سوئچنگ لاءِ مناسب ڊرائيو فراهم نه ڪئي وڃي، ته وڌيڪ گرم ٿيڻ سبب ڊوائيس تباهه ٿي سگهي ٿو. عملي ڊوائيسن ۾ آن حالت دوران ڪجهه وولٽيج ڊراپ موجود هوندو آهي، جنهن سبب طاقت ضايع ٿيندي آهي، ۽ آن يا آف حالت تائين پهچڻ لاءِ انهن کي ڪجهه وقت سرگرم علائقي مان گذرڻو پوندو آهي. اهي نقصان ڪنورٽر جي ڪل طاقت جي نقصان جو اهم حصو هوندا آهن. ڊوائيسن جي طاقت سنڀالڻ ۽ گرمي خارج ڪرڻ جي صلاحيت پڻ ڊيزائن ۾ انتهائي اهم هوندي آهي. طاقتي اليڪٽرانڪ ڊوائيس، جيتوڻيڪ تمام ڪارائتي سوئچنگ ڪن، تڏهن به انهن کي ڏهن يا سوين واٽن جي فضول گرمي خارج ڪرڻي پئجي سگهي ٿي. سوئچنگ موڊ ۾ ڪنٽرول ٿيندڙ طاقت، سوئچ ۾ ضايع ٿيندڙ طاقت کان گهڻي وڌيڪ هوندي آهي. وهڪري واري حالت ۾ اڳتي وارو وولٽيج ڊراپ گرمي پيدا ڪندو آهي، جنهن کي خارج ڪرڻ لازمي هوندو آهي. اعليٰ طاقت وارن سيمي ڪنڊڪٽرن لاءِ خاص [[هيٽ سنڪ]] يا فعال ٿڌي ڪرڻ وارا نظام استعمال ڪيا ويندا آهن ته جيئن جنڪشن جو [[گرمي پد]] مناسب حد اندر رهي. هن لحاظ کان [[سيليڪان ڪاربائڊ]] جهڙا جديد سيمي ڪنڊڪٽر عام سليڪان جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ فائديمند آهن، جڏهن ته جرمينيم، جيڪو هڪ وقت سالڊ-اسٽيٽ اليڪٽرانڪس جو بنيادي مواد هو، اعليٰ گرمي پد تي ڪمزور ڪارڪردگي سبب هاڻي گهٽ استعمال ٿيندو آهي. سيمي ڪنڊڪٽر ڊوائيس هڪ ئي جزي ۾ ڪجهه ڪلو وولٽ تائين وولٽيج برداشت ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا. جڏهن تمام اعليٰ وولٽيج کي ڪنٽرول ڪرڻو هجي، تڏهن ڪيترائي ڊوائيس سلسليوار ڳنڍيا ويندا آهن، ۽ سڀني ڊوائيسن تي وولٽيج برابر ورهائڻ لاءِ خاص نيٽورڪ استعمال ڪيا ويندا آهن. هتي به سوئچنگ رفتار انتهائي اهم هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سڀ کان آهستي سوئچ ٿيندڙ ڊوائيس کي مجموعي وولٽيج جو غير متناسب حصو برداشت ڪرڻو پوندو. ماضي ۾ مرڪري والوز هڪ ئي يونٽ ۾ 100&nbsp;kV تائين وولٽيج سنڀالي سگهندا هئا، جنهن سبب انهن جو [[اعليٰ-وولٽيج سڌي رو]] (HVDC) نظامن ۾ استعمال وڌيڪ آسان هوندو هو. ڪنهن سيمي ڪنڊڪٽر ڊوائيس جي رو سنڀالڻ جي حد، چپ جي اندر پيدا ٿيندڙ گرمي ۽ رابطي واري ليڊن ۾ پيدا ٿيندڙ مزاحمتي گرمي تي منحصر هوندي آهي. اهڙن ڊوائيسن کي اهڙي نموني ڊزائن ڪرڻ ضروري هوندو آهي، جو رو سندن اندروني جنڪشنن يا چينلن ۾ هڪجهڙي نموني ورهائجي. جيڪڏهن ڪنهن هنڌ "گرم نقطو" (ھاٽ اسپاٽ) پيدا ٿي وڃي، ته بريڪ ڊائون جا اثر ڊوائيس کي تمام تيزي سان تباهه ڪري سگهن ٿا. ڪجهه [[ايس سي آر]] هڪ ئي يونٽ ۾ 3000 ايمپيئر تائين رو سنڀالڻ جي صلاحيت رکن ٿا. == DC/AC ڪنورٽر (انورٽر) == {{Main|پاور انورٽر}} DC کان AC ڪنورٽر، DC ذريعو مان AC آئوٽ پُٽ موج (waveform) پيدا ڪندا آهن. انهن جا استعمال [[متغير-رفتار ڊرائيو]] (ASD)، [[بي رڪاوٽ بجلي فراهمي]] (UPS)، [[لچڪدار AC ٽرانسميشن سسٽم]] (FACTS)، وولٽيج ڪمپنسيٽرن ۽ [[فوٽووولٽائڪس|فوٽووولٽائيڪ]] [[پاور انورٽر]]ن ۾ ٿيندا آهن. انهن ڪنورٽرن جون بناوتون ٻن مکيه قسمن ۾ ورهايل آهن: وولٽيج سورس انورٽر (VSI) ۽ ڪرنٽ سورس انورٽر (CSI). وولٽيج سورس انورٽرن (VSI) کي اهو نالو ان ڪري ڏنو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جو آزاديءَ سان ڪنٽرول ٿيندڙ آئوٽ پُٽ هڪ وولٽيج موج هوندي آهي. ساڳيءَ طرح، ڪرنٽ سورس انورٽرن (CSI) ۾ ڪنٽرول ٿيندڙ AC آئوٽ پُٽ هڪ ڪرنٽ موج هوندي آهي. DC کان AC طاقت جي تبديلي پاور سوئچنگ ڊوائيسن جي ذريعي ڪئي ويندي آهي، جيڪي عام طور مڪمل طور تي ڪنٽرول لائق سيمي ڪنڊڪٽر پاور سوئچ هوندا آهن. ان ڪري آئوٽ پُٽ موجون لڳاتار نه پر جدا جدا قدرن تي ٻڌل هونديون آهن، جنهن سبب تيز تبديليون پيدا ٿينديون آهن. ڪجهه استعمالن لاءِ AC جي سائنوسي موج جي صرف هڪ سادي ويجهڙائي ئي ڪافي هوندي آهي. جڏهن تقريباً مڪمل سائنوسي موج گهربل هجي ته سوئچنگ ڊوائيسن کي گهربل آئوٽ پُٽ فريڪوئنسي کان گهڻو وڌيڪ رفتار سان هلائبو آهي، ۽ هر حالت ۾ رهڻ جو وقت اهڙي طرح سنڀاليو ويندو آهي جو سراسري آئوٽ پُٽ تقريباً سائنوسي بڻجي وڃي. عام ماڊوليشن طريقن ۾ ڪيريئر-بنياد [[نبض-ويڪر ماڊوليشن]] (PWM)، [[خلائي سمتي ماڊوليشن]] (Space Vector Modulation) ۽ سليڪٽو هارمونڪ ايلمنيشن شامل آهن.<ref name=Rashid3>{{cite book|last=Rashid|first=M.H.|title=Power Electronics Handbook|year=2001|publisher=Academic Press|pages=225–250}}</ref> وولٽيج سورس انورٽر عملي طور هڪ-مرحلي ۽ ٽن-مرحلي ٻنهي قسمن جي نظامن ۾ استعمال ٿيندا آهن. هڪ-مرحلي VSI، هاف-برج ۽ فل-برج بناوتون استعمال ڪندا آهن ۽ پاور سپلاءِ، هڪ-مرحلي UPS ۽ گهڻ-سيل وارين اعليٰ طاقت واري بناوتن ۾ عام آهن. ٽن-مرحلي VSI انهن استعمالن ۾ ڪم ايندا آهن، جتي سائنوسي وولٽيج موجون گهربل هجن، جهڙوڪ ASD، UPS ۽ FACTS جا ڪجهه قسم، مثال طور [[STATCOM]]. اهي فعال پاور فلٽرن ۽ وولٽيج ڪمپنسيٽرن ۾ به استعمال ٿيندا آهن، جتي مرضيءَ مطابق وولٽيج پيدا ڪرڻ جي ضرورت هوندي آهي.<ref name="Rashid3" /> ڪرَنٽ سورس انورٽر، DC ڪرنٽ سپلاءِ مان AC ڪرنٽ موج پيدا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. اهڙي قسم جو انورٽر خاص طور ٽن-مرحلي نظامن لاءِ موزون هوندو آهي، جتي اعليٰ معيار جون وولٽيج موجون گهربل هجن. انورٽرن جي هڪ نسبتاً نئين درجي، جنهن کي گهڻ-سطحي انورٽر (ملٽي ليول انورٽر) چيو وڃي ٿو، وڏي دلچسپي حاصل ڪئي آهي. عام VSI ۽ CSI کي ٻن-سطحي انورٽر سمجهيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا پاور سوئچ يا ته مثبت DC بس سان يا منفي DC بس سان ڳنڍيل هوندا آهن. جيڪڏهن انورٽر جي آئوٽ پُٽ تي ٻن کان وڌيڪ وولٽيج سطحون موجود هجن ته AC آئوٽ پُٽ سائنوسي موج جي وڌيڪ ويجهو ٿي سگهي ٿي. انهيءَ سبب، جيتوڻيڪ گهڻ-سطحي انورٽر وڌيڪ پيچيده ۽ مهانگا آهن، پر انهن جي ڪارڪردگي وڌيڪ بهتر هوندي آهي.<ref name=Trzynadlowski>{{cite book|last=Trzynadlowski|first=A.M.|title=Introduction to Modern Power Electronics|year=2010|publisher=Wiley|pages=269–341}}</ref> هر قسم جو انورٽر استعمال ٿيندڙ DC لنڪن ۽ [[فري وِيلنگ ڊائيوڊ]]ن جي ضرورت جي لحاظ کان هڪ ٻئي کان مختلف هوندو آهي. هر قسم کي، ان جي استعمال مطابق، چورس-موج يا [[نبض-ويڪر ماڊوليشن]] (PWM) موڊ ۾ هلائي سگهجي ٿو. چورس-موج موڊ سادو هوندو آهي، جڏهن ته PWM ڪيترن ئي طريقن سان لاڳو ڪري سگهجي ٿو ۽ وڌيڪ اعليٰ معيار جون آئوٽ پُٽ موجون مهيا ڪندو آهي.<ref name="Rashid3" /> وولٽيج سورس انورٽر (VSI) پنهنجي آئوٽ پُٽ انورٽر واري حصي کي تقريباً مستقل وولٽيج واري ذريعي سان هلائيندا آهن.<ref name=Rashid3 /> ڪرَنٽ آئوٽ پُٽ موج جي گهربل معيار موجب مناسب ماڊوليشن طريقو چونڊيو ويندو آهي. VSI جو آئوٽ پُٽ جدا جدا قدرن تي ٻڌل هوندو آهي. هموار ڪرنٽ موج حاصل ڪرڻ لاءِ لوڊ ۾ چونڊيل هارمونڪ فريڪوئنسيز تي انڊڪٽو خاصيت هجڻ ضروري آهي. جيڪڏهن ذريعو ۽ لوڊ جي وچ ۾ ڪو انڊڪٽو فلٽر موجود نه هجي ته ڪيپيسٽو لوڊ کي وڏن ۽ بار بار پيدا ٿيندڙ ڪرنٽ اسپائڪن سان ٽٽل ڦٽل ڪرنٽ حاصل ٿيندو.<ref name=Rashid3 /> VSI جا ٽي بنيادي قسم آهن: # هڪ-مرحلي هاف-برج انورٽر # هڪ-مرحلي فل-برج انورٽر # ٽن-مرحلي وولٽيج سورس انورٽر d1f2zx3nk6cu86c68uu45y6ang0e63b 390434 390433 2026-07-01T22:27:12Z Intisar Ali 8681 390434 wikitext text/x-wiki {{Short description|طاقتي اليڪٽرانڪس جي ٽيڪنالاجي}} {{About|طاقتي اليڪٽرانڪس جي ٽيڪنالاجي|موسيقي جي صنف|پاور اليڪٽرانڪس (موسيقي)}} [[File:Baltic Cable Thyristorturm.jpg|thumb|سويڊن ۾ بالٽڪ ڪيبل اي بي جي هال ۾ 16.8 ميٽر اوچو [[ايڇ وي ڊي سي]] [[ٿائرسٽر]] والو ٽاور]] [[File:Absaar Batterie Ladegerät.jpg|thumb|[[بيٽري چارجر]] طاقتي اليڪٽرانڪس جو هڪ مثال آهي.]] [[File:ATX power supply interior-1000px transparent.png|thumb|ذاتي ڪمپيوٽر جي پاور سپلاءِ، جيڪا ڪيبينيٽ جي اندر هجي يا ٻاهر، طاقتي اليڪٽرانڪس جو هڪ مثال آهي.]] '''طاقتي اليڪٽرانڪس''' (Power electronics) [[اليڪٽرانڪس]] جو اهو شعبو آهي، جيڪو [[برقي طاقت]] جي ڪنٽرول ۽ تبديلي سان لاڳاپيل آهي. پهريان اعليٰ طاقت وارا اليڪٽرانڪ ڊوائيس [[مرڪري-آرڪ والو]] استعمال ڪندي تيار ڪيا ويا. جديد نظامن ۾ برقي طاقت جي تبديلي [[سيمي ڪنڊڪٽر]] سوئچنگ ڊوائيسن، جهڙوڪ [[ڊائيوڊ]]، [[ٿائرسٽر]]، ۽ [[طاقتي ٽرانزسٽر]] (جهڙوڪ [[طاقتي موس فيٽ]] ۽ [[IGBT]]) ذريعي ڪئي ويندي آهي. سگنلن ۽ ڊيٽا جي منتقلي ۽ پروسيسنگ سان لاڳاپيل اليڪٽرانڪ نظامن جي ابتڙ، طاقتي اليڪٽرانڪس ۾ وڏي مقدار ۾ برقي توانائي کي سنڀاليو ۽ تبديل ڪيو ويندو آهي. AC/DC ڪنورٽر ([[ريڪٽيفائر]]) طاقتي اليڪٽرانڪس جي سڀ کان عام ڊوائيسن مان هڪ آهي، جيڪو ڪيترن ئي صارفين جي اليڪٽرانڪ شين، جهڙوڪ [[ٽيليويزن]]، ذاتي [[ڪمپيوٽر]]، [[بيٽري چارجر]] وغيره ۾ استعمال ٿيندو آهي. ان جي طاقت جي حد عام طور ڪجهه ڏهن [[واٽ]]ن کان وٺي ڪيترن ئي سؤ واٽن تائين هوندي آهي. صنعت ۾ ان جو هڪ عام استعمال [[متغير-رفتار ڊرائيو]] (VSD) آهي، جيڪو [[انڊڪشن موٽر]] جي رفتار کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. VSD جي طاقت جي حد ڪجهه سؤ واٽن کان شروع ٿي ڪيترن ئي [[ميگاواٽ]]ن تائين پهچي ٿي. طاقت جي تبديلي وارن نظامن کي ان پُٽ ۽ آئوٽ پُٽ طاقت جي قسم مطابق هن ريت ورهايو وڃي ٿو: * AC کان DC ([[ريڪٽيفائر]]) * DC کان AC ([[طاقتي انورٽر|انورٽر]]) * DC کان DC ([[ڊي سي کان ڊي سي ڪنورٽر]]) * AC کان AC ([[اي سي کان اي سي ڪنورٽر]]) == تاريخ == طاقتي اليڪٽرانڪس جي شروعات [[مرڪري-آرڪ ريڪٽيفائر]] جي ترقي سان ٿي. ان کي 1902ع ۾ [[پيٽر ڪوپر هيئٽ]] ايجاد ڪيو، ۽ اهو متبادل رو (AC) کي سڌي رو (DC) ۾ تبديل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو. 1920ع واري ڏهاڪي کان پوءِ، [[ٿائراٽرون]] ۽ گرڊ-ڪنٽرول ٿيل مرڪري-آرڪ والوز کي برقي طاقت جي منتقلي ۾ استعمال ڪرڻ بابت تحقيق جاري رهي. [[اونو لام]] گريڊنگ اليڪٽروڊن سان مرڪري والوز تيار ڪيا، جيڪي [[اعليٰ-وولٽيج سڌي رو]] (HVDC) جي منتقلي لاءِ موزون ثابت ٿيا. 1933ع ۾ [[سيلينيم ريڪٽيفائر]] ايجاد ڪيا ويا.<ref name=Thompson>{{cite web|last=Thompson|first=M.T.|title=Notes 01|url=http://www.thompsonrd.com/NOTES%2001%20INTRODUCTION%20TO%20POWER%20ELECTRONICS.pdf|work=Introduction to Power Electronics|publisher=Thompson Consulting, Inc.}}</ref> 1926ع ۾ [[جوليس ايڊگر ليلينفيلڊ]] [[فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر]] جو تصور پيش ڪيو، پر ان وقت اهڙو ڪارائتو ڊوائيس ٺاهڻ ممڪن نه هو.<ref>{{cite web |title=1926 – Field Effect Semiconductor Device Concepts Patented |website=Computer History Museum |url=http://www.computerhistory.org/siliconengine/field-effect-semiconductor-device-concepts-patented/ |access-date=March 25, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160322023120/http://www.computerhistory.org/siliconengine/field-effect-semiconductor-device-concepts-patented/ |archive-date=March 22, 2016 |df=mdy-all }}</ref> 1947ع ۾ [[والٽر ايڇ. بريٽن]] ۽ [[جان بارڊين]]، [[وليم شاڪلي]] جي نگرانيءَ ۾ [[بيل ليبز]] ۾، ٻه-قطبي [[پوائنٽ-ڪنٽيڪٽ ٽرانزسٽر]] ايجاد ڪيو. 1948ع ۾ شاڪلي جي [[ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر]] (BJT) واري ايجاد ٽرانزسٽرن جي استحڪام ۽ ڪارڪردگي بهتر ڪئي ۽ انهن جي قيمت گهٽائي. 1950ع واري ڏهاڪي تائين وڌيڪ طاقت وارا سيمي ڪنڊڪٽر [[ڊائيوڊ]] دستياب ٿي ويا، جن آهستي آهستي [[ويڪيوم ٽيوب]]ن جي جاءِ ورتي. 1956ع ۾ [[جنرل اليڪٽرڪ]] [[سليڪان ڪنٽرولڊ ريڪٽيفائر]] (SCR) متعارف ڪرايو، جنهن طاقتي اليڪٽرانڪس جي استعمالن کي تمام گهڻو وسيع ڪيو.<ref name=Kharagpur>{{cite web|last=Kharagpur|title=Power Semiconductor Devices|url=http://nptel.iitm.ac.in/courses/Webcourse-contents/IIT%20Kharagpur/Power%20Electronics/PDF/L-1(SSG)(PE)%20((EE)NPTEL).pdf|work=EE IIT|access-date=25 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20080920222959/http://nptel.iitm.ac.in/courses/Webcourse-contents/IIT%20Kharagpur/Power%20Electronics/PDF/L-1(SSG)(PE)%20((EE)NPTEL).pdf|archive-date=20 September 2008|url-status=dead}}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي تائين ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽرن جي تيز سوئچنگ رفتار اعليٰ فريڪوئنسي DC/DC ڪنورٽرن کي ممڪن بڻائي ڇڏيو. [[آر. ڊي. مڊلبروڪ]] طاقتي اليڪٽرانڪس جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1970ع ۾ هن [[ڪيلٽيڪ]] ۾ [[پاور اليڪٽرانڪس گروپ]] قائم ڪيو.<ref>{{cite web |title=Dr. R. David Middlebrook 1929 - 2010 |url=https://www.powerelectronics.com/content/dr-r-david-middlebrook-1929-2010 |website=Power Electronics |access-date=29 October 2019 |ref=May 1, 2010 |language=en |date=1 May 2010}}</ref> هن ''اسٽيٽ-اسپيس ايوريجنگ'' تجزياتي طريقو ۽ ٻيا ڪيترائي اوزار تيار ڪيا، جيڪي جديد طاقتي اليڪٽرانڪس جي ڊيزائن لاءِ بنيادي اهميت رکن ٿا.<ref>{{cite web| url = http://www.ieee-pels.org/pels-news/220-professor-r-d-middlebrook-passed-away |title = IEEE Transactions on Transportation Electrification - IEEE Power Electronics Society| date=October 2024 }}</ref> === طاقتي موس فيٽ === {{Main|طاقتي موس فيٽ}} {{See also|موس فيٽ|VMOS|LDMOS|موصل-گيٽ ٻه-قطبي ٽرانزسٽر}} 1957ع ۾ [[فروش]] ۽ [[ڊيرڪ]] [[بيل ليبز]] ۾ پهريون سليڪان ڊاءِ آڪسائيڊ فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر تيار ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيا، جيڪو اهڙو پهريون ٽرانزسٽر هو جنهن ۾ ڊرين ۽ سورس مٿاڇري تي هڪ ٻئي جي ويجهو هئا.<ref>{{Cite journal |last1=Frosch |first1=C. J. |last2=Derick |first2=L |date=1957 |title=Surface Protection and Selective Masking during Diffusion in Silicon |url=https://iopscience.iop.org/article/10.1149/1.2428650 |journal=Journal of the Electrochemical Society |language=en |volume=104 |issue=9 |pages=547 |doi=10.1149/1.2428650|url-access=subscription }}</ref> ان کان پوءِ 1960ع ۾ [[داوون ڪانگ]] پنهنجي بيل ليبز جي ٽيم سان گڏ ڪارائتو [[موس فيٽ]] پيش ڪيو. هن ٽيم ۾ E. E. LaBate ۽ E. I. Povilonis شامل هئا، جن ڊوائيس تيار ڪيو؛ M. O. Thurston، L. A. D’Asaro ۽ J. R. Ligenza جن ڊفيوزن جا عمل تيار ڪيا؛ ۽ H. K. Gummel ۽ R. Lindner جن ڊوائيس جون خاصيتون جانچيون.<ref>{{Cite journal |last=KAHNG |first=D. |date=1961 |title=Silicon-Silicon Dioxide Surface Device |url=https://doi.org/10.1142/9789814503464_0076 |journal=Technical Memorandum of Bell Laboratories |pages=583–596 |doi=10.1142/9789814503464_0076 |isbn=978-981-02-0209-5|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite book |last=Lojek |first=Bo |title=History of Semiconductor Engineering |date=2007 |publisher=Springer-Verlag Berlin Heidelberg |isbn=978-3-540-34258-8 |location=Berlin, Heidelberg |page=321}}</ref> 1969ع ۾ [[هٽاچي]] پهريون عمودي طاقتي موس فيٽ متعارف ڪرايو،<ref>{{cite book |last1=Oxner |first1=E. S. |title=Fet Technology and Application |date=1988 |publisher=[[CRC Press]] |isbn=9780824780500 |page=18 |url=https://books.google.com/books?id=0AE-0e-sAnsC&pg=PA18}}</ref> جيڪو بعد ۾ [[VMOS]] (V-groove MOSFET) جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="powerelectronics">{{cite journal |title=Advances in Discrete Semiconductors March On |url=https://www.powerelectronics.com/content/advances-discrete-semiconductors-march |journal=Power Electronics Technology |publisher=[[Informa]] |pages=52–6 |access-date=31 July 2019 |date=September 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060322222716/http://powerelectronics.com/mag/509PET26.pdf |archive-date=22 March 2006 |url-status=live }}</ref> 1974ع کان [[ياماها ڪارپوريشن|ياماها]]، [[JVC]]، [[پائنيئر ڪارپوريشن|پائنيئر]]، [[سوني]] ۽ [[توشيبا]] طاقتي موس فيٽ تي ٻڌل [[آڊيو ايمپلي فائر]] تيار ڪرڻ شروع ڪيا.<ref name="Duncan177">{{cite book |last1=Duncan |first1=Ben |title=High Performance Audio Power Amplifiers |date=1996 |publisher=[[Elsevier]] |isbn=9780080508047 |pages=[https://archive.org/details/highperfomanceau0000dunc/page/177 177-8, 406] |url=https://archive.org/details/highperfomanceau0000dunc/page/177 }}</ref> [[انٽرنيشنل ريڪٽيفائر]] 1978ع ۾ 25&nbsp;A، 400&nbsp;V طاقتي موس فيٽ متعارف ڪرايو.<ref name="DEP">Jacques Arnould, Pierre Merle ''Dispositifs de l'électronique de puissance'', Éditions Hermès, {{ISBN|2-86601-306-9}} (in French)</ref> هي ڊوائيس ٻه-قطبي ٽرانزسٽر جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ فريڪوئنسي تي ڪم ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿو، پر گهٽ وولٽيج وارن استعمالن تائين محدود آهي. طاقتي موس فيٽ پنهنجي گهٽ گيٽ ڊرائيو طاقت، تيز سوئچنگ رفتار،<ref name="aosmd">{{cite web |title=Power MOSFET Basics |url=http://www.aosmd.com/res/application_notes/mosfets/Power_MOSFET_Basics.pdf |website=Alpha & Omega Semiconductor |access-date=29 July 2019}}</ref> آساني سان متوازي ڳنڍجڻ جي صلاحيت،<ref name="aosmd"/><ref name="Duncan178">{{cite book |last1=Duncan |first1=Ben |title=High Performance Audio Power Amplifiers |date=1996 |publisher=[[Elsevier]] |isbn=9780080508047 |pages=[https://archive.org/details/highperfomanceau0000dunc/page/178 178-81] |url=https://archive.org/details/highperfomanceau0000dunc/page/178 }}</ref> وسيع [[بينڊوڊٿ (سگنل پروسيسنگ)|بينڊوڊٿ]]، مضبوط بناوت، آسان ڊرائيو، سادي باياسنگ، آسان استعمال ۽ مرمت جي سهولت سبب دنيا جو سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ [[طاقتي ڊوائيس]] بڻجي ويو آهي.<ref name="Duncan178"/> ان جا استعمال تمام وسيع آهن، جن ۾ پورٽيبل [[معلوماتي اوزار]]، طاقتي انٽيگريٽيڊ سرڪٽ، [[موبائل فون]]، [[نوٽ بڪ ڪمپيوٽر]]، ۽ [[مواصلاتي ڍانچو]] شامل آهن، جيڪو [[انٽرنيٽ]] کي ممڪن بڻائي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Whiteley |first1=Carol |last2=McLaughlin |first2=John Robert |title=Technology, Entrepreneurs, and Silicon Valley |date=2002 |publisher=Institute for the History of Technology |isbn=9780964921719 |url=https://books.google.com/books?id=x9koAQAAIAAJ |quote=[[سليڪانڪس]] جا هي فعال اليڪٽرانڪ جزا، يا طاقتي سيمي ڪنڊڪٽر مصنوعات، مختلف قسمن جي نظامن ۾ برقي طاقت جي سوئچنگ ۽ تبديلي لاءِ استعمال ٿين ٿا، جيڪي پورٽيبل [[معلوماتي اوزار]]ن کان وٺي ان [[مواصلاتي ڍانچو|مواصلاتي ڍانچي]] تائين پکڙيل آهن، جيڪو [[انٽرنيٽ]] کي ممڪن بڻائي ٿو. ڪمپني جا [[طاقتي موس فيٽ]] — ننڍڙا سالڊ-اسٽيٽ سوئچ، يا ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر — ۽ طاقتي انٽيگريٽيڊ سرڪٽ [[موبائل فون]]ن ۽ [[نوٽ بڪ ڪمپيوٽر]]ن ۾ بيٽري جي طاقت کي مؤثر نموني منظم ڪرڻ لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿا.}}</ref> 1982ع ۾ [[موصل-گيٽ ٻه-قطبي ٽرانزسٽر]] (IGBT) متعارف ڪرايو ويو، جيڪو 1990ع واري ڏهاڪي ۾ وڏي پيماني تي دستياب ٿيو. هي جزو ٻه-قطبي ٽرانزسٽر جي اعليٰ طاقت سنڀالڻ جي صلاحيت ۽ طاقتي موس فيٽ جي موصل گيٽ ڊرائيو جي فائدن کي گڏ ڪري ٿو. == ڊوائيس == {{See also|طاقتي سيمي ڪنڊڪٽر ڊوائيس}} طاقتي اليڪٽرانڪس جي ڪنهن به نظام جي صلاحيت ۽ اقتصادي ڪارڪردگي ان ۾ موجود فعال ڊوائيسن تي دارومدار رکي ٿي. انهن جون خاصيتون ۽ حدون طاقتي اليڪٽرانڪس جي نظامن جي ڊيزائن ۾ بنيادي عنصر آهن. ماضي ۾ [[مرڪري-آرڪ والو]]، اعليٰ خال وارا ۽ گئس سان ڀريل ڊائيوڊ ٿرميونڪ ريڪٽيفائر، ۽ [[ٿائراٽرون]] ۽ [[اگنائيٽرون]] جهڙا ٽرگر ٿيل ڊوائيس وڏي پيماني تي استعمال ٿيندا هئا. جيئن جيئن سالڊ-اسٽيٽ ڊوائيسن جي وولٽيج ۽ رو سنڀالڻ جي صلاحيت وڌندي وئي، ويڪيوم ڊوائيس تقريباً مڪمل طور سالڊ-اسٽيٽ ڊوائيسن سان تبديل ٿي ويا. طاقتي اليڪٽرانڪ ڊوائيسن کي سوئچ يا ايمپلي فائر طور استعمال ڪري سگهجي ٿو.<ref name=Rashid07>Muhammad H. Rashid, ''محمد ايڇ. رشيد، ''Power Electronics Handbook: Devices, Circuits, and Applications''، ٽيون ڇاپو. هن ڪتاب ۾ متعارف ڪرايل بناوت هڪ گهڻ-سطحي انورٽر آهي، جيڪو الڳ الڳ DC ذريعا استعمال ڪري ٿو. هي گهڻ-سطحي انورٽر، SDCS سان گڏ ڪيسڪيڊ انورٽر استعمال ڪندي، ڪيترن ئي آزاد DC وولٽيج ذريعن مان گهربل وولٽيج تيار ڪري ٿو. اهي DC ذريعا بيٽرين، فيول سيلن يا شمسي سيلن مان حاصل ٿي سگهن ٿا. هي بناوت تازو ئي AC برقي فراهمي ۽ [[متغير-رفتار ڊرائيو]] جي استعمالن ۾ تمام گهڻي مقبول ٿي آهي. هي نئون انورٽر اضافي ڪليمپنگ ڊائيوڊن يا وولٽيج توازن برقرار رکڻ وارن ڪيپيسيٽرن جي ضرورت کي ختم ڪري سگهي ٿو. Butterworth-Heinemann، 2007. Butterworth-Heinemann, 2007 {{ISBN|978-0-12-382036-5}}</ref> هڪ [[مثالي سوئچ]] يا ته مڪمل طور کليل هوندو آهي يا مڪمل طور بند، تنهن ڪري ان ۾ طاقت ضايع نه ٿيندي آهي؛ اهو لاڳو ٿيل وولٽيج برداشت ڪندو آهي ۽ يا ته ڪا به رو نه وهڻ ڏيندو آهي يا بنا وولٽيج ڊراپ جي ڪنهن به مقدار جي رو گذرڻ ڏيندو آهي. سوئچ طور استعمال ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر ڊوائيس هن مثالي خاصيت جي ويجهو هوندا آهن، تنهن ڪري طاقتي اليڪٽرانڪس جون گهڻيون ايپليڪيشنون ڊوائيسن کي بار بار آن ۽ آف ڪرڻ تي ٻڌل هونديون آهن، جنهن سان نظام انتهائي ڪارائتو بڻجي ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سوئچ ۾ تمام ٿوري طاقت ضايع ٿيندي آهي. ان جي ابتڙ، ايمپلي فائر جي صورت ۾ ڊوائيس مان گذرندڙ رو ڪنٽرول ٿيل ان پُٽ جي مطابق مسلسل تبديل ٿيندي رهندي آهي. ڊوائيس جي ٽرمينلن تي وولٽيج ۽ رو [[لوڊ لائين]] جي پيروي ڪندا آهن، ۽ ڊوائيس جي اندر طاقت جو نقصان لوڊ ڏانهن منتقل ٿيندڙ طاقت جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ هوندو آهي. ڊوائيسن جي استعمال جو طريقو ڪيترين ئي خاصيتن تي منحصر هوندو آهي. [[ڊائيوڊ]] جهڙا ڊوائيس اڳتي واري وولٽيج لاڳو ٿيڻ تي پاڻمرادو رو وهڻ ڏيندا آهن ۽ انهن ۾ وهڪري جي شروعات تي ٻاهرين ڪنٽرول موجود نه هوندو آهي. [[سليڪان ڪنٽرولڊ ريڪٽيفائر]] ۽ [[ٿائرسٽر]] (ان سان گڏ مرڪري والو ۽ [[ٿائراٽرون]]) جهڙا طاقتي ڊوائيس وهڪري جي شروعات کي ڪنٽرول ڪرڻ جي سهولت ڏين ٿا، پر بند ٿيڻ لاءِ انهن کي رو جي وقت بوقت رخ بدلجڻ جي ضرورت هوندي آهي. جڏهن ته [[گيٽ-ٽرن-آف ٿائرسٽر]]، [[ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر|به جي ٽي]] ۽ [[موس فيٽ]] مڪمل سوئچنگ ڪنٽرول مهيا ڪن ٿا، ۽ انهن کي رو جي رخ کان سواءِ ڪنهن به وقت آن يا آف ڪري سگهجي ٿو. ٽرانزسٽر تناسبي ايمپليفيڪيشن جي صلاحيت به رکن ٿا، پر اها خاصيت ڪجهه سؤ واٽن کان وڌيڪ طاقت وارن نظامن ۾ گهٽ استعمال ٿيندي آهي. ڊوائيس جي ڪنٽرول ان پُٽ جون خاصيتون پڻ ڊيزائن تي اهم اثر وجهنديون آهن؛ ڪڏهن ڪنٽرول ان پُٽ زمين جي نسبت تمام اعليٰ وولٽيج تي هوندو آهي، جنهن کي الڳ برقي ذريعو استعمال ڪري هلائڻو پوندو آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ طاقتي اليڪٽرانڪس ڪنورٽر ۾ اعليٰ ڪارڪردگي تمام اهم هوندي آهي، تنهن ڪري طاقتي اليڪٽرانڪ ڊوائيسن مان ٿيندڙ طاقت جو نقصان جيترو ٿي سگهي اوترو گهٽ هجڻ گهرجي. ڊوائيسن جي سوئچنگ رفتار هڪ ٻئي کان مختلف هوندي آهي. ڪجهه ڊائيوڊ ۽ ٿائرسٽر نسبتاً گهٽ رفتار وارن استعمالن لاءِ مناسب هوندا آهن ۽ [[برقي فراهمي جي فريڪوئنسي]] تي سوئچنگ ۽ ڪنٽرول لاءِ فائديمند هوندا آهن؛ جڏهن ته ڪجهه ٿائرسٽر چند ڪلوهرٽز تائين ڪم ڪري سگهن ٿا. [[موس فيٽ]] ۽ [[بي جي ٽي]] جهڙا ڊوائيس طاقتي استعمالن ۾ ڏهن ڪلوهرٽز کان وٺي ڪيترن ميگاهرٽز تائين سوئچ ڪري سگهن ٿا، پر جيئن فريڪوئنسي وڌندي آهي، تيئن طاقت جي سطح گهٽجندي ويندي آهي. ويڪيوم ٽيوب ڊوائيس انتهائي اعليٰ فريڪوئنسي (سوين يا هزارين ميگاهرٽز) تي وڏي طاقت (سوين ڪلوواٽ) وارن استعمالن ۾ اڃا به اهم حيثيت رکن ٿا. وڌيڪ تيز سوئچنگ ڪندڙ ڊوائيس آن کان آف ۽ وري آف کان آن ٿيڻ دوران ضايع ٿيندڙ توانائي کي گهٽائين ٿا، پر اهي شعاعن ذريعي پيدا ٿيندڙ برقي-مقناطيسي مداخلت جا مسئلا پيدا ڪري سگهن ٿا. گيٽ ڊرائيو (يا ان جهڙا) سرڪٽ اهڙي طرح ڊزائن ڪيا ويندا آهن جو ڊوائيس کي مڪمل سوئچنگ رفتار حاصل ڪرڻ لاءِ ڪافي ڊرائيو رو ملي. جيڪڏهن تيز سوئچنگ لاءِ مناسب ڊرائيو فراهم نه ڪئي وڃي، ته وڌيڪ گرم ٿيڻ سبب ڊوائيس تباهه ٿي سگهي ٿو. عملي ڊوائيسن ۾ آن حالت دوران ڪجهه وولٽيج ڊراپ موجود هوندو آهي، جنهن سبب طاقت ضايع ٿيندي آهي، ۽ آن يا آف حالت تائين پهچڻ لاءِ انهن کي ڪجهه وقت سرگرم علائقي مان گذرڻو پوندو آهي. اهي نقصان ڪنورٽر جي ڪل طاقت جي نقصان جو اهم حصو هوندا آهن. ڊوائيسن جي طاقت سنڀالڻ ۽ گرمي خارج ڪرڻ جي صلاحيت پڻ ڊيزائن ۾ انتهائي اهم هوندي آهي. طاقتي اليڪٽرانڪ ڊوائيس، جيتوڻيڪ تمام ڪارائتي سوئچنگ ڪن، تڏهن به انهن کي ڏهن يا سوين واٽن جي فضول گرمي خارج ڪرڻي پئجي سگهي ٿي. سوئچنگ موڊ ۾ ڪنٽرول ٿيندڙ طاقت، سوئچ ۾ ضايع ٿيندڙ طاقت کان گهڻي وڌيڪ هوندي آهي. وهڪري واري حالت ۾ اڳتي وارو وولٽيج ڊراپ گرمي پيدا ڪندو آهي، جنهن کي خارج ڪرڻ لازمي هوندو آهي. اعليٰ طاقت وارن سيمي ڪنڊڪٽرن لاءِ خاص [[هيٽ سنڪ]] يا فعال ٿڌي ڪرڻ وارا نظام استعمال ڪيا ويندا آهن ته جيئن جنڪشن جو [[گرمي پد]] مناسب حد اندر رهي. هن لحاظ کان [[سيليڪان ڪاربائڊ]] جهڙا جديد سيمي ڪنڊڪٽر عام سليڪان جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ فائديمند آهن، جڏهن ته جرمينيم، جيڪو هڪ وقت سالڊ-اسٽيٽ اليڪٽرانڪس جو بنيادي مواد هو، اعليٰ گرمي پد تي ڪمزور ڪارڪردگي سبب هاڻي گهٽ استعمال ٿيندو آهي. سيمي ڪنڊڪٽر ڊوائيس هڪ ئي جزي ۾ ڪجهه ڪلو وولٽ تائين وولٽيج برداشت ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا. جڏهن تمام اعليٰ وولٽيج کي ڪنٽرول ڪرڻو هجي، تڏهن ڪيترائي ڊوائيس سلسليوار ڳنڍيا ويندا آهن، ۽ سڀني ڊوائيسن تي وولٽيج برابر ورهائڻ لاءِ خاص نيٽورڪ استعمال ڪيا ويندا آهن. هتي به سوئچنگ رفتار انتهائي اهم هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سڀ کان آهستي سوئچ ٿيندڙ ڊوائيس کي مجموعي وولٽيج جو غير متناسب حصو برداشت ڪرڻو پوندو. ماضي ۾ مرڪري والوز هڪ ئي يونٽ ۾ 100&nbsp;kV تائين وولٽيج سنڀالي سگهندا هئا، جنهن سبب انهن جو [[اعليٰ-وولٽيج سڌي رو]] (HVDC) نظامن ۾ استعمال وڌيڪ آسان هوندو هو. ڪنهن سيمي ڪنڊڪٽر ڊوائيس جي رو سنڀالڻ جي حد، چپ جي اندر پيدا ٿيندڙ گرمي ۽ رابطي واري ليڊن ۾ پيدا ٿيندڙ مزاحمتي گرمي تي منحصر هوندي آهي. اهڙن ڊوائيسن کي اهڙي نموني ڊزائن ڪرڻ ضروري هوندو آهي، جو رو سندن اندروني جنڪشنن يا چينلن ۾ هڪجهڙي نموني ورهائجي. جيڪڏهن ڪنهن هنڌ "گرم نقطو" (ھاٽ اسپاٽ) پيدا ٿي وڃي، ته بريڪ ڊائون جا اثر ڊوائيس کي تمام تيزي سان تباهه ڪري سگهن ٿا. ڪجهه [[ايس سي آر]] هڪ ئي يونٽ ۾ 3000 ايمپيئر تائين رو سنڀالڻ جي صلاحيت رکن ٿا. == DC/AC ڪنورٽر (انورٽر) == {{Main|پاور انورٽر}} DC کان AC ڪنورٽر، DC ذريعو مان AC آئوٽ پُٽ موج (waveform) پيدا ڪندا آهن. انهن جا استعمال [[متغير-رفتار ڊرائيو]] (ASD)، [[بي رڪاوٽ بجلي فراهمي]] (UPS)، [[لچڪدار AC ٽرانسميشن سسٽم]] (FACTS)، وولٽيج ڪمپنسيٽرن ۽ [[فوٽووولٽائڪس|فوٽووولٽائيڪ]] [[پاور انورٽر]]ن ۾ ٿيندا آهن. انهن ڪنورٽرن جون بناوتون ٻن مکيه قسمن ۾ ورهايل آهن: وولٽيج سورس انورٽر (VSI) ۽ ڪرنٽ سورس انورٽر (CSI). وولٽيج سورس انورٽرن (VSI) کي اهو نالو ان ڪري ڏنو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جو آزاديءَ سان ڪنٽرول ٿيندڙ آئوٽ پُٽ هڪ وولٽيج موج هوندي آهي. ساڳيءَ طرح، ڪرنٽ سورس انورٽرن (CSI) ۾ ڪنٽرول ٿيندڙ AC آئوٽ پُٽ هڪ ڪرنٽ موج هوندي آهي. DC کان AC طاقت جي تبديلي پاور سوئچنگ ڊوائيسن جي ذريعي ڪئي ويندي آهي، جيڪي عام طور مڪمل طور تي ڪنٽرول لائق سيمي ڪنڊڪٽر پاور سوئچ هوندا آهن. ان ڪري آئوٽ پُٽ موجون لڳاتار نه پر جدا جدا قدرن تي ٻڌل هونديون آهن، جنهن سبب تيز تبديليون پيدا ٿينديون آهن. ڪجهه استعمالن لاءِ AC جي سائنوسي موج جي صرف هڪ سادي ويجهڙائي ئي ڪافي هوندي آهي. جڏهن تقريباً مڪمل سائنوسي موج گهربل هجي ته سوئچنگ ڊوائيسن کي گهربل آئوٽ پُٽ فريڪوئنسي کان گهڻو وڌيڪ رفتار سان هلائبو آهي، ۽ هر حالت ۾ رهڻ جو وقت اهڙي طرح سنڀاليو ويندو آهي جو سراسري آئوٽ پُٽ تقريباً سائنوسي بڻجي وڃي. عام ماڊوليشن طريقن ۾ ڪيريئر-بنياد [[نبض-ويڪر ماڊوليشن]] (PWM)، [[خلائي سمتي ماڊوليشن]] (Space Vector Modulation) ۽ سليڪٽو هارمونڪ ايلمنيشن شامل آهن.<ref name=Rashid3>{{cite book|last=Rashid|first=M.H.|title=Power Electronics Handbook|year=2001|publisher=Academic Press|pages=225–250}}</ref> وولٽيج سورس انورٽر عملي طور هڪ-مرحلي ۽ ٽن-مرحلي ٻنهي قسمن جي نظامن ۾ استعمال ٿيندا آهن. هڪ-مرحلي VSI، هاف-برج ۽ فل-برج بناوتون استعمال ڪندا آهن ۽ پاور سپلاءِ، هڪ-مرحلي UPS ۽ گهڻ-سيل وارين اعليٰ طاقت واري بناوتن ۾ عام آهن. ٽن-مرحلي VSI انهن استعمالن ۾ ڪم ايندا آهن، جتي سائنوسي وولٽيج موجون گهربل هجن، جهڙوڪ ASD، UPS ۽ FACTS جا ڪجهه قسم، مثال طور [[STATCOM]]. اهي فعال پاور فلٽرن ۽ وولٽيج ڪمپنسيٽرن ۾ به استعمال ٿيندا آهن، جتي مرضيءَ مطابق وولٽيج پيدا ڪرڻ جي ضرورت هوندي آهي.<ref name="Rashid3" /> ڪرَنٽ سورس انورٽر، DC ڪرنٽ سپلاءِ مان AC ڪرنٽ موج پيدا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. اهڙي قسم جو انورٽر خاص طور ٽن-مرحلي نظامن لاءِ موزون هوندو آهي، جتي اعليٰ معيار جون وولٽيج موجون گهربل هجن. انورٽرن جي هڪ نسبتاً نئين درجي، جنهن کي گهڻ-سطحي انورٽر (ملٽي ليول انورٽر) چيو وڃي ٿو، وڏي دلچسپي حاصل ڪئي آهي. عام VSI ۽ CSI کي ٻن-سطحي انورٽر سمجهيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا پاور سوئچ يا ته مثبت DC بس سان يا منفي DC بس سان ڳنڍيل هوندا آهن. جيڪڏهن انورٽر جي آئوٽ پُٽ تي ٻن کان وڌيڪ وولٽيج سطحون موجود هجن ته AC آئوٽ پُٽ سائنوسي موج جي وڌيڪ ويجهو ٿي سگهي ٿي. انهيءَ سبب، جيتوڻيڪ گهڻ-سطحي انورٽر وڌيڪ پيچيده ۽ مهانگا آهن، پر انهن جي ڪارڪردگي وڌيڪ بهتر هوندي آهي.<ref name=Trzynadlowski>{{cite book|last=Trzynadlowski|first=A.M.|title=Introduction to Modern Power Electronics|year=2010|publisher=Wiley|pages=269–341}}</ref> هر قسم جو انورٽر استعمال ٿيندڙ DC لنڪن ۽ [[فري وِيلنگ ڊائيوڊ]]ن جي ضرورت جي لحاظ کان هڪ ٻئي کان مختلف هوندو آهي. هر قسم کي، ان جي استعمال مطابق، چورس-موج يا [[نبض-ويڪر ماڊوليشن]] (PWM) موڊ ۾ هلائي سگهجي ٿو. چورس-موج موڊ سادو هوندو آهي، جڏهن ته PWM ڪيترن ئي طريقن سان لاڳو ڪري سگهجي ٿو ۽ وڌيڪ اعليٰ معيار جون آئوٽ پُٽ موجون مهيا ڪندو آهي.<ref name="Rashid3" /> وولٽيج سورس انورٽر (VSI) پنهنجي آئوٽ پُٽ انورٽر واري حصي کي تقريباً مستقل وولٽيج واري ذريعي سان هلائيندا آهن.<ref name=Rashid3 /> ڪرَنٽ آئوٽ پُٽ موج جي گهربل معيار موجب مناسب ماڊوليشن طريقو چونڊيو ويندو آهي. VSI جو آئوٽ پُٽ جدا جدا قدرن تي ٻڌل هوندو آهي. هموار ڪرنٽ موج حاصل ڪرڻ لاءِ لوڊ ۾ چونڊيل هارمونڪ فريڪوئنسيز تي انڊڪٽو خاصيت هجڻ ضروري آهي. جيڪڏهن ذريعو ۽ لوڊ جي وچ ۾ ڪو انڊڪٽو فلٽر موجود نه هجي ته ڪيپيسٽو لوڊ کي وڏن ۽ بار بار پيدا ٿيندڙ ڪرنٽ اسپائڪن سان ٽٽل ڦٽل ڪرنٽ حاصل ٿيندو.<ref name=Rashid3 /> VSI جا ٽي بنيادي قسم آهن: # هڪ-مرحلي هاف-برج انورٽر # هڪ-مرحلي فل-برج انورٽر # ٽن-مرحلي وولٽيج سورس انورٽر === هڪ-مرحلي هاف-برج انورٽر === [[File:The AC Input for a Standard Adjustable Speed Drive.jpg|thumb|left|'''شڪل 8:''' متغير-رفتار ڊرائيو (ASD) لاءِ معياري AC ان پُٽ]] [[File:Single-Phase Half-Bridge Voltage Source Inverter.jpg|thumb|left|'''شڪل 9:''' هڪ-مرحلي هاف-برج وولٽيج سورس انورٽر]] هڪ-مرحلي وولٽيج سورس هاف-برج انورٽر گهٽ وولٽيج وارن استعمالن لاءِ ٺاهيا ويندا آهن ۽ عام طور تي پاور سپلاءِ ۾ استعمال ٿيندا آهن.<ref name=Rashid3 /> شڪل 9 هن انورٽر جي سرڪٽ جو خاڪو ڏيکاري ٿي. انورٽر جي عمل دوران هيٺين درجي جا ڪرنٽ هارمونڪس ٻيهر ذريعو وولٽيج ڏانهن موٽايا ويندا آهن، تنهن ڪري هن بناوت ۾ فلٽرنگ لاءِ ٻه وڏا ڪيپيسيٽر گهربل هوندا آهن.<ref name=Rashid3 /> جيئن شڪل 9 ۾ ڏيکاريل آهي، انورٽر جي هر ٽنگ (leg) ۾ هڪ ئي وقت صرف هڪ سوئچ هلندڙ حالت ۾ ٿي سگهي ٿو. جيڪڏهن ساڳئي ٽنگ جا ٻئي سوئچ هڪ ئي وقت آن ٿي وڃن ته DC ذريعو شارٽ سرڪٽ ٿي ويندو. سوئچنگ کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ انورٽر ڪيترائي ماڊوليشن طريقا استعمال ڪري سگهي ٿو. ڪيريئر-بنياد PWM ۾ AC آئوٽ پُٽ موج v_c کي ڪيريئر وولٽيج سگنل v_Δ سان ڀيٽيو ويندو آهي. جڏهن v_c، v_Δ کان وڌيڪ هوندو آهي ته S+ آن ٿيندو آهي، ۽ جڏهن v_c، v_Δ کان گهٽ هوندو آهي ته S− آن ٿيندو آهي. جيڪڏهن AC آئوٽ پُٽ جي فريڪوئنسي f_c ۽ ان جو ايمپليٽيوڊ v_c هجي، جڏهن⁠تہ ٽڪنڊي ڪيريئر سگنل جي فريڪوئنسي f_Δ ۽ ايمپليٽيوڊ v_Δ هجي، ته PWM، ڪيريئر-بنياد PWM جي خاص سائنوسي صورت بڻجي ويندو آهي.<ref name=Rashid3 /> هن حالت کي سائنوسي نبض-ويڪر ماڊوليشن (SPWM) چيو ويندو آهي. ان لاءِ ايمپليٽيوڊ يا ماڊوليشن انڊيڪس هيئن بيان ڪيو ويندو آهي: '''{{math|m_a {{=}} v_c/v_∆ }}''' جڏهن⁠تہ نارملائيزڊ ڪيريئر فريڪوئنسي يا فريڪوئنسي-ماڊوليشن نسبت هيٺين مساوات سان حاصل ڪئي ويندي آهي: '''{{math|m_f {{=}} f_∆/f_c }}'''.<ref>{{Cite book|last=Kiruthiga|first=Murugeshan R. & Sivaprasath|url=https://books.google.com/books?id=KDRlDwAAQBAJ&q=mf+%3D+f%E2%88%86%2Ffc&pg=PA918|title=Modern Physics, 18th Edition|date=2017|publisher=S. Chand Publishing|isbn=978-93-5253-310-7|language=en}}</ref> جيڪڏهن اوور-ماڊوليشن واري علائقي ۾ m_a هڪ کان وڌي وڃي ته بنيادي AC آئوٽ پُٽ وولٽيج وڌي ويندو، پر ان سان گڏ سيچوريشن پڻ پيدا ٿيندي. SPWM ۾ آئوٽ پُٽ موج جا هارمونڪس واضح فريڪوئنسي ۽ ايمپليٽيوڊ تي موجود هوندا آهن، جنهن سان فلٽرن جي ڊزائن آسان ٿي ويندي آهي. هن موڊ ۾ وڌ ۾ وڌ آئوٽ پُٽ ايمپليٽيوڊ ذريعو وولٽيج جي اڌ جي برابر هوندي آهي. جيڪڏهن وڌ ۾ وڌ آئوٽ پُٽ ايمپليٽيوڊ، يعني m_a، 3.24 کان وڌي وڃي ته انورٽر جي آئوٽ پُٽ موج چورس موج (Square Wave) بڻجي ويندي.<ref name=Rashid3 /> جيئن PWM ۾، تيئن چورس-موج ماڊوليشن دوران به ساڳئي ٽنگ جا ٻئي سوئچ هڪ ئي وقت آن نٿا ڪري سگهجن، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان وولٽيج ذريعو شارٽ سرڪٽ ٿي ويندو. هن سوئچنگ طريقي ۾ AC آئوٽ پُٽ جي هر اڌ چڪر دوران S+ ۽ S− مان هڪ سوئچ آن رهندو آهي.<ref name=Rashid3 /> بنيادي AC آئوٽ پُٽ ايمپليٽيوڊ هن مساوات سان ڏني ويندي آهي: '''{{math|v_o1 {{=}} v_aN {{=}} 2v_i/π }}''' ۽ ان جا هارمونڪس هيٺين ايمپليٽيوڊ رکندا آهن: '''{{math|v_oh {{=}} v_o1/h}}''' تنهن ڪري AC آئوٽ پُٽ وولٽيج جو ڪنٽرول انورٽر نه، پر انورٽر جي DC ان پُٽ وولٽيج جي مقدار ڪندي آهي.<ref name=Rashid3 /> جيڪڏهن سليڪٽو هارمونڪ ايلمنيشن (SHE) کي ماڊوليشن طور استعمال ڪيو وڃي ته انورٽر جي سوئچنگ اهڙي نموني ترتيب ڏئي سگهجي ٿي جو مخصوص فطري هارمونڪس ختم ٿي وڃن. هن طريقي سان بنيادي AC آئوٽ پُٽ وولٽيج کي به گهربل حد اندر ترتيب ڏئي سگهجي ٿو. ڇاڪاڻ⁠تہ هن ماڊوليشن مان حاصل ٿيندڙ AC آئوٽ پُٽ موج ۾ اڻ برابري واري اڌ-موج ۽ چوٿين-موج هم آهنگي موجود هوندي آهي، تنهن ڪري زوجي (Even) هارمونڪس پيدا ناهن ٿيندا.<ref name=Rashid3 /> ان سان گڏ آئوٽ پُٽ موج مان گهربل فردي (Odd) فطري هارمونڪس کي به ختم ڪري سگهجي ٿو. === هڪ-مرحلي فل-برج انورٽر === [[File:Phase Voltage Source Full-Bridge Inverter.jpg|thumb|left|'''شڪل 3:''' هڪ-مرحلي فل-برج وولٽيج سورس انورٽر]] [[File:Carrier and Modulating Signals for the Bipolar Pulsewidth Modulation Technique.jpg|thumb|left|'''شڪل 4:''' بائي پولر PWM لاءِ ڪيريئر ۽ ماڊوليٽنگ سگنل]] فل-برج انورٽر هاف-برج انورٽر سان ملندڙ جلندڙ هوندو آهي، پر ان ۾ هڪ اضافي ٽنگ هوندي آهي جيڪا نيوٽرل پوائنٽ کي لوڊ سان ڳنڍيندي آهي.<ref name=Rashid3 /> شڪل 3 هڪ-مرحلي فل-برج وولٽيج سورس انورٽر جو سرڪٽ ڏيکاري ٿي. وولٽيج ذريعو شارٽ سرڪٽ ٿيڻ کان بچائڻ لاءِ S1+ ۽ S1− هڪ ئي وقت آن نٿا ٿي سگهن، ساڳيءَ طرح S2+ ۽ S2− پڻ هڪ ئي وقت آن نٿا ٿي سگهن. فل-برج ۾ استعمال ٿيندڙ هر ماڊوليشن طريقي ۾ هر ٽنگ جو يا ته مٿيون يا هيٺيون سوئچ ڪنهن به وقت آن هجڻ لازمي آهي. اضافي ٽنگ سبب آئوٽ پُٽ موج جي وڌ ۾ وڌ ايمپليٽيوڊ Vi جي برابر هوندي آهي، جيڪا هاف-برج جي ڀيٽ ۾ ٻيڻي هوندي آهي.<ref name=Rashid3 /> kp131n19owdh4nkpa8udfx7lzkbyhhs 390435 390434 2026-07-01T22:27:52Z Intisar Ali 8681 /* هڪ-مرحلي فل-برج انورٽر */ 390435 wikitext text/x-wiki {{Short description|طاقتي اليڪٽرانڪس جي ٽيڪنالاجي}} {{About|طاقتي اليڪٽرانڪس جي ٽيڪنالاجي|موسيقي جي صنف|پاور اليڪٽرانڪس (موسيقي)}} [[File:Baltic Cable Thyristorturm.jpg|thumb|سويڊن ۾ بالٽڪ ڪيبل اي بي جي هال ۾ 16.8 ميٽر اوچو [[ايڇ وي ڊي سي]] [[ٿائرسٽر]] والو ٽاور]] [[File:Absaar Batterie Ladegerät.jpg|thumb|[[بيٽري چارجر]] طاقتي اليڪٽرانڪس جو هڪ مثال آهي.]] [[File:ATX power supply interior-1000px transparent.png|thumb|ذاتي ڪمپيوٽر جي پاور سپلاءِ، جيڪا ڪيبينيٽ جي اندر هجي يا ٻاهر، طاقتي اليڪٽرانڪس جو هڪ مثال آهي.]] '''طاقتي اليڪٽرانڪس''' (Power electronics) [[اليڪٽرانڪس]] جو اهو شعبو آهي، جيڪو [[برقي طاقت]] جي ڪنٽرول ۽ تبديلي سان لاڳاپيل آهي. پهريان اعليٰ طاقت وارا اليڪٽرانڪ ڊوائيس [[مرڪري-آرڪ والو]] استعمال ڪندي تيار ڪيا ويا. جديد نظامن ۾ برقي طاقت جي تبديلي [[سيمي ڪنڊڪٽر]] سوئچنگ ڊوائيسن، جهڙوڪ [[ڊائيوڊ]]، [[ٿائرسٽر]]، ۽ [[طاقتي ٽرانزسٽر]] (جهڙوڪ [[طاقتي موس فيٽ]] ۽ [[IGBT]]) ذريعي ڪئي ويندي آهي. سگنلن ۽ ڊيٽا جي منتقلي ۽ پروسيسنگ سان لاڳاپيل اليڪٽرانڪ نظامن جي ابتڙ، طاقتي اليڪٽرانڪس ۾ وڏي مقدار ۾ برقي توانائي کي سنڀاليو ۽ تبديل ڪيو ويندو آهي. AC/DC ڪنورٽر ([[ريڪٽيفائر]]) طاقتي اليڪٽرانڪس جي سڀ کان عام ڊوائيسن مان هڪ آهي، جيڪو ڪيترن ئي صارفين جي اليڪٽرانڪ شين، جهڙوڪ [[ٽيليويزن]]، ذاتي [[ڪمپيوٽر]]، [[بيٽري چارجر]] وغيره ۾ استعمال ٿيندو آهي. ان جي طاقت جي حد عام طور ڪجهه ڏهن [[واٽ]]ن کان وٺي ڪيترن ئي سؤ واٽن تائين هوندي آهي. صنعت ۾ ان جو هڪ عام استعمال [[متغير-رفتار ڊرائيو]] (VSD) آهي، جيڪو [[انڊڪشن موٽر]] جي رفتار کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. VSD جي طاقت جي حد ڪجهه سؤ واٽن کان شروع ٿي ڪيترن ئي [[ميگاواٽ]]ن تائين پهچي ٿي. طاقت جي تبديلي وارن نظامن کي ان پُٽ ۽ آئوٽ پُٽ طاقت جي قسم مطابق هن ريت ورهايو وڃي ٿو: * AC کان DC ([[ريڪٽيفائر]]) * DC کان AC ([[طاقتي انورٽر|انورٽر]]) * DC کان DC ([[ڊي سي کان ڊي سي ڪنورٽر]]) * AC کان AC ([[اي سي کان اي سي ڪنورٽر]]) == تاريخ == طاقتي اليڪٽرانڪس جي شروعات [[مرڪري-آرڪ ريڪٽيفائر]] جي ترقي سان ٿي. ان کي 1902ع ۾ [[پيٽر ڪوپر هيئٽ]] ايجاد ڪيو، ۽ اهو متبادل رو (AC) کي سڌي رو (DC) ۾ تبديل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو. 1920ع واري ڏهاڪي کان پوءِ، [[ٿائراٽرون]] ۽ گرڊ-ڪنٽرول ٿيل مرڪري-آرڪ والوز کي برقي طاقت جي منتقلي ۾ استعمال ڪرڻ بابت تحقيق جاري رهي. [[اونو لام]] گريڊنگ اليڪٽروڊن سان مرڪري والوز تيار ڪيا، جيڪي [[اعليٰ-وولٽيج سڌي رو]] (HVDC) جي منتقلي لاءِ موزون ثابت ٿيا. 1933ع ۾ [[سيلينيم ريڪٽيفائر]] ايجاد ڪيا ويا.<ref name=Thompson>{{cite web|last=Thompson|first=M.T.|title=Notes 01|url=http://www.thompsonrd.com/NOTES%2001%20INTRODUCTION%20TO%20POWER%20ELECTRONICS.pdf|work=Introduction to Power Electronics|publisher=Thompson Consulting, Inc.}}</ref> 1926ع ۾ [[جوليس ايڊگر ليلينفيلڊ]] [[فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر]] جو تصور پيش ڪيو، پر ان وقت اهڙو ڪارائتو ڊوائيس ٺاهڻ ممڪن نه هو.<ref>{{cite web |title=1926 – Field Effect Semiconductor Device Concepts Patented |website=Computer History Museum |url=http://www.computerhistory.org/siliconengine/field-effect-semiconductor-device-concepts-patented/ |access-date=March 25, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160322023120/http://www.computerhistory.org/siliconengine/field-effect-semiconductor-device-concepts-patented/ |archive-date=March 22, 2016 |df=mdy-all }}</ref> 1947ع ۾ [[والٽر ايڇ. بريٽن]] ۽ [[جان بارڊين]]، [[وليم شاڪلي]] جي نگرانيءَ ۾ [[بيل ليبز]] ۾، ٻه-قطبي [[پوائنٽ-ڪنٽيڪٽ ٽرانزسٽر]] ايجاد ڪيو. 1948ع ۾ شاڪلي جي [[ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر]] (BJT) واري ايجاد ٽرانزسٽرن جي استحڪام ۽ ڪارڪردگي بهتر ڪئي ۽ انهن جي قيمت گهٽائي. 1950ع واري ڏهاڪي تائين وڌيڪ طاقت وارا سيمي ڪنڊڪٽر [[ڊائيوڊ]] دستياب ٿي ويا، جن آهستي آهستي [[ويڪيوم ٽيوب]]ن جي جاءِ ورتي. 1956ع ۾ [[جنرل اليڪٽرڪ]] [[سليڪان ڪنٽرولڊ ريڪٽيفائر]] (SCR) متعارف ڪرايو، جنهن طاقتي اليڪٽرانڪس جي استعمالن کي تمام گهڻو وسيع ڪيو.<ref name=Kharagpur>{{cite web|last=Kharagpur|title=Power Semiconductor Devices|url=http://nptel.iitm.ac.in/courses/Webcourse-contents/IIT%20Kharagpur/Power%20Electronics/PDF/L-1(SSG)(PE)%20((EE)NPTEL).pdf|work=EE IIT|access-date=25 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20080920222959/http://nptel.iitm.ac.in/courses/Webcourse-contents/IIT%20Kharagpur/Power%20Electronics/PDF/L-1(SSG)(PE)%20((EE)NPTEL).pdf|archive-date=20 September 2008|url-status=dead}}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي تائين ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽرن جي تيز سوئچنگ رفتار اعليٰ فريڪوئنسي DC/DC ڪنورٽرن کي ممڪن بڻائي ڇڏيو. [[آر. ڊي. مڊلبروڪ]] طاقتي اليڪٽرانڪس جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1970ع ۾ هن [[ڪيلٽيڪ]] ۾ [[پاور اليڪٽرانڪس گروپ]] قائم ڪيو.<ref>{{cite web |title=Dr. R. David Middlebrook 1929 - 2010 |url=https://www.powerelectronics.com/content/dr-r-david-middlebrook-1929-2010 |website=Power Electronics |access-date=29 October 2019 |ref=May 1, 2010 |language=en |date=1 May 2010}}</ref> هن ''اسٽيٽ-اسپيس ايوريجنگ'' تجزياتي طريقو ۽ ٻيا ڪيترائي اوزار تيار ڪيا، جيڪي جديد طاقتي اليڪٽرانڪس جي ڊيزائن لاءِ بنيادي اهميت رکن ٿا.<ref>{{cite web| url = http://www.ieee-pels.org/pels-news/220-professor-r-d-middlebrook-passed-away |title = IEEE Transactions on Transportation Electrification - IEEE Power Electronics Society| date=October 2024 }}</ref> === طاقتي موس فيٽ === {{Main|طاقتي موس فيٽ}} {{See also|موس فيٽ|VMOS|LDMOS|موصل-گيٽ ٻه-قطبي ٽرانزسٽر}} 1957ع ۾ [[فروش]] ۽ [[ڊيرڪ]] [[بيل ليبز]] ۾ پهريون سليڪان ڊاءِ آڪسائيڊ فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر تيار ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيا، جيڪو اهڙو پهريون ٽرانزسٽر هو جنهن ۾ ڊرين ۽ سورس مٿاڇري تي هڪ ٻئي جي ويجهو هئا.<ref>{{Cite journal |last1=Frosch |first1=C. J. |last2=Derick |first2=L |date=1957 |title=Surface Protection and Selective Masking during Diffusion in Silicon |url=https://iopscience.iop.org/article/10.1149/1.2428650 |journal=Journal of the Electrochemical Society |language=en |volume=104 |issue=9 |pages=547 |doi=10.1149/1.2428650|url-access=subscription }}</ref> ان کان پوءِ 1960ع ۾ [[داوون ڪانگ]] پنهنجي بيل ليبز جي ٽيم سان گڏ ڪارائتو [[موس فيٽ]] پيش ڪيو. هن ٽيم ۾ E. E. LaBate ۽ E. I. Povilonis شامل هئا، جن ڊوائيس تيار ڪيو؛ M. O. Thurston، L. A. D’Asaro ۽ J. R. Ligenza جن ڊفيوزن جا عمل تيار ڪيا؛ ۽ H. K. Gummel ۽ R. Lindner جن ڊوائيس جون خاصيتون جانچيون.<ref>{{Cite journal |last=KAHNG |first=D. |date=1961 |title=Silicon-Silicon Dioxide Surface Device |url=https://doi.org/10.1142/9789814503464_0076 |journal=Technical Memorandum of Bell Laboratories |pages=583–596 |doi=10.1142/9789814503464_0076 |isbn=978-981-02-0209-5|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite book |last=Lojek |first=Bo |title=History of Semiconductor Engineering |date=2007 |publisher=Springer-Verlag Berlin Heidelberg |isbn=978-3-540-34258-8 |location=Berlin, Heidelberg |page=321}}</ref> 1969ع ۾ [[هٽاچي]] پهريون عمودي طاقتي موس فيٽ متعارف ڪرايو،<ref>{{cite book |last1=Oxner |first1=E. S. |title=Fet Technology and Application |date=1988 |publisher=[[CRC Press]] |isbn=9780824780500 |page=18 |url=https://books.google.com/books?id=0AE-0e-sAnsC&pg=PA18}}</ref> جيڪو بعد ۾ [[VMOS]] (V-groove MOSFET) جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="powerelectronics">{{cite journal |title=Advances in Discrete Semiconductors March On |url=https://www.powerelectronics.com/content/advances-discrete-semiconductors-march |journal=Power Electronics Technology |publisher=[[Informa]] |pages=52–6 |access-date=31 July 2019 |date=September 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060322222716/http://powerelectronics.com/mag/509PET26.pdf |archive-date=22 March 2006 |url-status=live }}</ref> 1974ع کان [[ياماها ڪارپوريشن|ياماها]]، [[JVC]]، [[پائنيئر ڪارپوريشن|پائنيئر]]، [[سوني]] ۽ [[توشيبا]] طاقتي موس فيٽ تي ٻڌل [[آڊيو ايمپلي فائر]] تيار ڪرڻ شروع ڪيا.<ref name="Duncan177">{{cite book |last1=Duncan |first1=Ben |title=High Performance Audio Power Amplifiers |date=1996 |publisher=[[Elsevier]] |isbn=9780080508047 |pages=[https://archive.org/details/highperfomanceau0000dunc/page/177 177-8, 406] |url=https://archive.org/details/highperfomanceau0000dunc/page/177 }}</ref> [[انٽرنيشنل ريڪٽيفائر]] 1978ع ۾ 25&nbsp;A، 400&nbsp;V طاقتي موس فيٽ متعارف ڪرايو.<ref name="DEP">Jacques Arnould, Pierre Merle ''Dispositifs de l'électronique de puissance'', Éditions Hermès, {{ISBN|2-86601-306-9}} (in French)</ref> هي ڊوائيس ٻه-قطبي ٽرانزسٽر جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ فريڪوئنسي تي ڪم ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿو، پر گهٽ وولٽيج وارن استعمالن تائين محدود آهي. طاقتي موس فيٽ پنهنجي گهٽ گيٽ ڊرائيو طاقت، تيز سوئچنگ رفتار،<ref name="aosmd">{{cite web |title=Power MOSFET Basics |url=http://www.aosmd.com/res/application_notes/mosfets/Power_MOSFET_Basics.pdf |website=Alpha & Omega Semiconductor |access-date=29 July 2019}}</ref> آساني سان متوازي ڳنڍجڻ جي صلاحيت،<ref name="aosmd"/><ref name="Duncan178">{{cite book |last1=Duncan |first1=Ben |title=High Performance Audio Power Amplifiers |date=1996 |publisher=[[Elsevier]] |isbn=9780080508047 |pages=[https://archive.org/details/highperfomanceau0000dunc/page/178 178-81] |url=https://archive.org/details/highperfomanceau0000dunc/page/178 }}</ref> وسيع [[بينڊوڊٿ (سگنل پروسيسنگ)|بينڊوڊٿ]]، مضبوط بناوت، آسان ڊرائيو، سادي باياسنگ، آسان استعمال ۽ مرمت جي سهولت سبب دنيا جو سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ [[طاقتي ڊوائيس]] بڻجي ويو آهي.<ref name="Duncan178"/> ان جا استعمال تمام وسيع آهن، جن ۾ پورٽيبل [[معلوماتي اوزار]]، طاقتي انٽيگريٽيڊ سرڪٽ، [[موبائل فون]]، [[نوٽ بڪ ڪمپيوٽر]]، ۽ [[مواصلاتي ڍانچو]] شامل آهن، جيڪو [[انٽرنيٽ]] کي ممڪن بڻائي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Whiteley |first1=Carol |last2=McLaughlin |first2=John Robert |title=Technology, Entrepreneurs, and Silicon Valley |date=2002 |publisher=Institute for the History of Technology |isbn=9780964921719 |url=https://books.google.com/books?id=x9koAQAAIAAJ |quote=[[سليڪانڪس]] جا هي فعال اليڪٽرانڪ جزا، يا طاقتي سيمي ڪنڊڪٽر مصنوعات، مختلف قسمن جي نظامن ۾ برقي طاقت جي سوئچنگ ۽ تبديلي لاءِ استعمال ٿين ٿا، جيڪي پورٽيبل [[معلوماتي اوزار]]ن کان وٺي ان [[مواصلاتي ڍانچو|مواصلاتي ڍانچي]] تائين پکڙيل آهن، جيڪو [[انٽرنيٽ]] کي ممڪن بڻائي ٿو. ڪمپني جا [[طاقتي موس فيٽ]] — ننڍڙا سالڊ-اسٽيٽ سوئچ، يا ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر — ۽ طاقتي انٽيگريٽيڊ سرڪٽ [[موبائل فون]]ن ۽ [[نوٽ بڪ ڪمپيوٽر]]ن ۾ بيٽري جي طاقت کي مؤثر نموني منظم ڪرڻ لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿا.}}</ref> 1982ع ۾ [[موصل-گيٽ ٻه-قطبي ٽرانزسٽر]] (IGBT) متعارف ڪرايو ويو، جيڪو 1990ع واري ڏهاڪي ۾ وڏي پيماني تي دستياب ٿيو. هي جزو ٻه-قطبي ٽرانزسٽر جي اعليٰ طاقت سنڀالڻ جي صلاحيت ۽ طاقتي موس فيٽ جي موصل گيٽ ڊرائيو جي فائدن کي گڏ ڪري ٿو. == ڊوائيس == {{See also|طاقتي سيمي ڪنڊڪٽر ڊوائيس}} طاقتي اليڪٽرانڪس جي ڪنهن به نظام جي صلاحيت ۽ اقتصادي ڪارڪردگي ان ۾ موجود فعال ڊوائيسن تي دارومدار رکي ٿي. انهن جون خاصيتون ۽ حدون طاقتي اليڪٽرانڪس جي نظامن جي ڊيزائن ۾ بنيادي عنصر آهن. ماضي ۾ [[مرڪري-آرڪ والو]]، اعليٰ خال وارا ۽ گئس سان ڀريل ڊائيوڊ ٿرميونڪ ريڪٽيفائر، ۽ [[ٿائراٽرون]] ۽ [[اگنائيٽرون]] جهڙا ٽرگر ٿيل ڊوائيس وڏي پيماني تي استعمال ٿيندا هئا. جيئن جيئن سالڊ-اسٽيٽ ڊوائيسن جي وولٽيج ۽ رو سنڀالڻ جي صلاحيت وڌندي وئي، ويڪيوم ڊوائيس تقريباً مڪمل طور سالڊ-اسٽيٽ ڊوائيسن سان تبديل ٿي ويا. طاقتي اليڪٽرانڪ ڊوائيسن کي سوئچ يا ايمپلي فائر طور استعمال ڪري سگهجي ٿو.<ref name=Rashid07>Muhammad H. Rashid, ''محمد ايڇ. رشيد، ''Power Electronics Handbook: Devices, Circuits, and Applications''، ٽيون ڇاپو. هن ڪتاب ۾ متعارف ڪرايل بناوت هڪ گهڻ-سطحي انورٽر آهي، جيڪو الڳ الڳ DC ذريعا استعمال ڪري ٿو. هي گهڻ-سطحي انورٽر، SDCS سان گڏ ڪيسڪيڊ انورٽر استعمال ڪندي، ڪيترن ئي آزاد DC وولٽيج ذريعن مان گهربل وولٽيج تيار ڪري ٿو. اهي DC ذريعا بيٽرين، فيول سيلن يا شمسي سيلن مان حاصل ٿي سگهن ٿا. هي بناوت تازو ئي AC برقي فراهمي ۽ [[متغير-رفتار ڊرائيو]] جي استعمالن ۾ تمام گهڻي مقبول ٿي آهي. هي نئون انورٽر اضافي ڪليمپنگ ڊائيوڊن يا وولٽيج توازن برقرار رکڻ وارن ڪيپيسيٽرن جي ضرورت کي ختم ڪري سگهي ٿو. Butterworth-Heinemann، 2007. Butterworth-Heinemann, 2007 {{ISBN|978-0-12-382036-5}}</ref> هڪ [[مثالي سوئچ]] يا ته مڪمل طور کليل هوندو آهي يا مڪمل طور بند، تنهن ڪري ان ۾ طاقت ضايع نه ٿيندي آهي؛ اهو لاڳو ٿيل وولٽيج برداشت ڪندو آهي ۽ يا ته ڪا به رو نه وهڻ ڏيندو آهي يا بنا وولٽيج ڊراپ جي ڪنهن به مقدار جي رو گذرڻ ڏيندو آهي. سوئچ طور استعمال ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر ڊوائيس هن مثالي خاصيت جي ويجهو هوندا آهن، تنهن ڪري طاقتي اليڪٽرانڪس جون گهڻيون ايپليڪيشنون ڊوائيسن کي بار بار آن ۽ آف ڪرڻ تي ٻڌل هونديون آهن، جنهن سان نظام انتهائي ڪارائتو بڻجي ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سوئچ ۾ تمام ٿوري طاقت ضايع ٿيندي آهي. ان جي ابتڙ، ايمپلي فائر جي صورت ۾ ڊوائيس مان گذرندڙ رو ڪنٽرول ٿيل ان پُٽ جي مطابق مسلسل تبديل ٿيندي رهندي آهي. ڊوائيس جي ٽرمينلن تي وولٽيج ۽ رو [[لوڊ لائين]] جي پيروي ڪندا آهن، ۽ ڊوائيس جي اندر طاقت جو نقصان لوڊ ڏانهن منتقل ٿيندڙ طاقت جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ هوندو آهي. ڊوائيسن جي استعمال جو طريقو ڪيترين ئي خاصيتن تي منحصر هوندو آهي. [[ڊائيوڊ]] جهڙا ڊوائيس اڳتي واري وولٽيج لاڳو ٿيڻ تي پاڻمرادو رو وهڻ ڏيندا آهن ۽ انهن ۾ وهڪري جي شروعات تي ٻاهرين ڪنٽرول موجود نه هوندو آهي. [[سليڪان ڪنٽرولڊ ريڪٽيفائر]] ۽ [[ٿائرسٽر]] (ان سان گڏ مرڪري والو ۽ [[ٿائراٽرون]]) جهڙا طاقتي ڊوائيس وهڪري جي شروعات کي ڪنٽرول ڪرڻ جي سهولت ڏين ٿا، پر بند ٿيڻ لاءِ انهن کي رو جي وقت بوقت رخ بدلجڻ جي ضرورت هوندي آهي. جڏهن ته [[گيٽ-ٽرن-آف ٿائرسٽر]]، [[ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر|به جي ٽي]] ۽ [[موس فيٽ]] مڪمل سوئچنگ ڪنٽرول مهيا ڪن ٿا، ۽ انهن کي رو جي رخ کان سواءِ ڪنهن به وقت آن يا آف ڪري سگهجي ٿو. ٽرانزسٽر تناسبي ايمپليفيڪيشن جي صلاحيت به رکن ٿا، پر اها خاصيت ڪجهه سؤ واٽن کان وڌيڪ طاقت وارن نظامن ۾ گهٽ استعمال ٿيندي آهي. ڊوائيس جي ڪنٽرول ان پُٽ جون خاصيتون پڻ ڊيزائن تي اهم اثر وجهنديون آهن؛ ڪڏهن ڪنٽرول ان پُٽ زمين جي نسبت تمام اعليٰ وولٽيج تي هوندو آهي، جنهن کي الڳ برقي ذريعو استعمال ڪري هلائڻو پوندو آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ طاقتي اليڪٽرانڪس ڪنورٽر ۾ اعليٰ ڪارڪردگي تمام اهم هوندي آهي، تنهن ڪري طاقتي اليڪٽرانڪ ڊوائيسن مان ٿيندڙ طاقت جو نقصان جيترو ٿي سگهي اوترو گهٽ هجڻ گهرجي. ڊوائيسن جي سوئچنگ رفتار هڪ ٻئي کان مختلف هوندي آهي. ڪجهه ڊائيوڊ ۽ ٿائرسٽر نسبتاً گهٽ رفتار وارن استعمالن لاءِ مناسب هوندا آهن ۽ [[برقي فراهمي جي فريڪوئنسي]] تي سوئچنگ ۽ ڪنٽرول لاءِ فائديمند هوندا آهن؛ جڏهن ته ڪجهه ٿائرسٽر چند ڪلوهرٽز تائين ڪم ڪري سگهن ٿا. [[موس فيٽ]] ۽ [[بي جي ٽي]] جهڙا ڊوائيس طاقتي استعمالن ۾ ڏهن ڪلوهرٽز کان وٺي ڪيترن ميگاهرٽز تائين سوئچ ڪري سگهن ٿا، پر جيئن فريڪوئنسي وڌندي آهي، تيئن طاقت جي سطح گهٽجندي ويندي آهي. ويڪيوم ٽيوب ڊوائيس انتهائي اعليٰ فريڪوئنسي (سوين يا هزارين ميگاهرٽز) تي وڏي طاقت (سوين ڪلوواٽ) وارن استعمالن ۾ اڃا به اهم حيثيت رکن ٿا. وڌيڪ تيز سوئچنگ ڪندڙ ڊوائيس آن کان آف ۽ وري آف کان آن ٿيڻ دوران ضايع ٿيندڙ توانائي کي گهٽائين ٿا، پر اهي شعاعن ذريعي پيدا ٿيندڙ برقي-مقناطيسي مداخلت جا مسئلا پيدا ڪري سگهن ٿا. گيٽ ڊرائيو (يا ان جهڙا) سرڪٽ اهڙي طرح ڊزائن ڪيا ويندا آهن جو ڊوائيس کي مڪمل سوئچنگ رفتار حاصل ڪرڻ لاءِ ڪافي ڊرائيو رو ملي. جيڪڏهن تيز سوئچنگ لاءِ مناسب ڊرائيو فراهم نه ڪئي وڃي، ته وڌيڪ گرم ٿيڻ سبب ڊوائيس تباهه ٿي سگهي ٿو. عملي ڊوائيسن ۾ آن حالت دوران ڪجهه وولٽيج ڊراپ موجود هوندو آهي، جنهن سبب طاقت ضايع ٿيندي آهي، ۽ آن يا آف حالت تائين پهچڻ لاءِ انهن کي ڪجهه وقت سرگرم علائقي مان گذرڻو پوندو آهي. اهي نقصان ڪنورٽر جي ڪل طاقت جي نقصان جو اهم حصو هوندا آهن. ڊوائيسن جي طاقت سنڀالڻ ۽ گرمي خارج ڪرڻ جي صلاحيت پڻ ڊيزائن ۾ انتهائي اهم هوندي آهي. طاقتي اليڪٽرانڪ ڊوائيس، جيتوڻيڪ تمام ڪارائتي سوئچنگ ڪن، تڏهن به انهن کي ڏهن يا سوين واٽن جي فضول گرمي خارج ڪرڻي پئجي سگهي ٿي. سوئچنگ موڊ ۾ ڪنٽرول ٿيندڙ طاقت، سوئچ ۾ ضايع ٿيندڙ طاقت کان گهڻي وڌيڪ هوندي آهي. وهڪري واري حالت ۾ اڳتي وارو وولٽيج ڊراپ گرمي پيدا ڪندو آهي، جنهن کي خارج ڪرڻ لازمي هوندو آهي. اعليٰ طاقت وارن سيمي ڪنڊڪٽرن لاءِ خاص [[هيٽ سنڪ]] يا فعال ٿڌي ڪرڻ وارا نظام استعمال ڪيا ويندا آهن ته جيئن جنڪشن جو [[گرمي پد]] مناسب حد اندر رهي. هن لحاظ کان [[سيليڪان ڪاربائڊ]] جهڙا جديد سيمي ڪنڊڪٽر عام سليڪان جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ فائديمند آهن، جڏهن ته جرمينيم، جيڪو هڪ وقت سالڊ-اسٽيٽ اليڪٽرانڪس جو بنيادي مواد هو، اعليٰ گرمي پد تي ڪمزور ڪارڪردگي سبب هاڻي گهٽ استعمال ٿيندو آهي. سيمي ڪنڊڪٽر ڊوائيس هڪ ئي جزي ۾ ڪجهه ڪلو وولٽ تائين وولٽيج برداشت ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا. جڏهن تمام اعليٰ وولٽيج کي ڪنٽرول ڪرڻو هجي، تڏهن ڪيترائي ڊوائيس سلسليوار ڳنڍيا ويندا آهن، ۽ سڀني ڊوائيسن تي وولٽيج برابر ورهائڻ لاءِ خاص نيٽورڪ استعمال ڪيا ويندا آهن. هتي به سوئچنگ رفتار انتهائي اهم هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سڀ کان آهستي سوئچ ٿيندڙ ڊوائيس کي مجموعي وولٽيج جو غير متناسب حصو برداشت ڪرڻو پوندو. ماضي ۾ مرڪري والوز هڪ ئي يونٽ ۾ 100&nbsp;kV تائين وولٽيج سنڀالي سگهندا هئا، جنهن سبب انهن جو [[اعليٰ-وولٽيج سڌي رو]] (HVDC) نظامن ۾ استعمال وڌيڪ آسان هوندو هو. ڪنهن سيمي ڪنڊڪٽر ڊوائيس جي رو سنڀالڻ جي حد، چپ جي اندر پيدا ٿيندڙ گرمي ۽ رابطي واري ليڊن ۾ پيدا ٿيندڙ مزاحمتي گرمي تي منحصر هوندي آهي. اهڙن ڊوائيسن کي اهڙي نموني ڊزائن ڪرڻ ضروري هوندو آهي، جو رو سندن اندروني جنڪشنن يا چينلن ۾ هڪجهڙي نموني ورهائجي. جيڪڏهن ڪنهن هنڌ "گرم نقطو" (ھاٽ اسپاٽ) پيدا ٿي وڃي، ته بريڪ ڊائون جا اثر ڊوائيس کي تمام تيزي سان تباهه ڪري سگهن ٿا. ڪجهه [[ايس سي آر]] هڪ ئي يونٽ ۾ 3000 ايمپيئر تائين رو سنڀالڻ جي صلاحيت رکن ٿا. == DC/AC ڪنورٽر (انورٽر) == {{Main|پاور انورٽر}} DC کان AC ڪنورٽر، DC ذريعو مان AC آئوٽ پُٽ موج (waveform) پيدا ڪندا آهن. انهن جا استعمال [[متغير-رفتار ڊرائيو]] (ASD)، [[بي رڪاوٽ بجلي فراهمي]] (UPS)، [[لچڪدار AC ٽرانسميشن سسٽم]] (FACTS)، وولٽيج ڪمپنسيٽرن ۽ [[فوٽووولٽائڪس|فوٽووولٽائيڪ]] [[پاور انورٽر]]ن ۾ ٿيندا آهن. انهن ڪنورٽرن جون بناوتون ٻن مکيه قسمن ۾ ورهايل آهن: وولٽيج سورس انورٽر (VSI) ۽ ڪرنٽ سورس انورٽر (CSI). وولٽيج سورس انورٽرن (VSI) کي اهو نالو ان ڪري ڏنو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جو آزاديءَ سان ڪنٽرول ٿيندڙ آئوٽ پُٽ هڪ وولٽيج موج هوندي آهي. ساڳيءَ طرح، ڪرنٽ سورس انورٽرن (CSI) ۾ ڪنٽرول ٿيندڙ AC آئوٽ پُٽ هڪ ڪرنٽ موج هوندي آهي. DC کان AC طاقت جي تبديلي پاور سوئچنگ ڊوائيسن جي ذريعي ڪئي ويندي آهي، جيڪي عام طور مڪمل طور تي ڪنٽرول لائق سيمي ڪنڊڪٽر پاور سوئچ هوندا آهن. ان ڪري آئوٽ پُٽ موجون لڳاتار نه پر جدا جدا قدرن تي ٻڌل هونديون آهن، جنهن سبب تيز تبديليون پيدا ٿينديون آهن. ڪجهه استعمالن لاءِ AC جي سائنوسي موج جي صرف هڪ سادي ويجهڙائي ئي ڪافي هوندي آهي. جڏهن تقريباً مڪمل سائنوسي موج گهربل هجي ته سوئچنگ ڊوائيسن کي گهربل آئوٽ پُٽ فريڪوئنسي کان گهڻو وڌيڪ رفتار سان هلائبو آهي، ۽ هر حالت ۾ رهڻ جو وقت اهڙي طرح سنڀاليو ويندو آهي جو سراسري آئوٽ پُٽ تقريباً سائنوسي بڻجي وڃي. عام ماڊوليشن طريقن ۾ ڪيريئر-بنياد [[نبض-ويڪر ماڊوليشن]] (PWM)، [[خلائي سمتي ماڊوليشن]] (Space Vector Modulation) ۽ سليڪٽو هارمونڪ ايلمنيشن شامل آهن.<ref name=Rashid3>{{cite book|last=Rashid|first=M.H.|title=Power Electronics Handbook|year=2001|publisher=Academic Press|pages=225–250}}</ref> وولٽيج سورس انورٽر عملي طور هڪ-مرحلي ۽ ٽن-مرحلي ٻنهي قسمن جي نظامن ۾ استعمال ٿيندا آهن. هڪ-مرحلي VSI، هاف-برج ۽ فل-برج بناوتون استعمال ڪندا آهن ۽ پاور سپلاءِ، هڪ-مرحلي UPS ۽ گهڻ-سيل وارين اعليٰ طاقت واري بناوتن ۾ عام آهن. ٽن-مرحلي VSI انهن استعمالن ۾ ڪم ايندا آهن، جتي سائنوسي وولٽيج موجون گهربل هجن، جهڙوڪ ASD، UPS ۽ FACTS جا ڪجهه قسم، مثال طور [[STATCOM]]. اهي فعال پاور فلٽرن ۽ وولٽيج ڪمپنسيٽرن ۾ به استعمال ٿيندا آهن، جتي مرضيءَ مطابق وولٽيج پيدا ڪرڻ جي ضرورت هوندي آهي.<ref name="Rashid3" /> ڪرَنٽ سورس انورٽر، DC ڪرنٽ سپلاءِ مان AC ڪرنٽ موج پيدا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. اهڙي قسم جو انورٽر خاص طور ٽن-مرحلي نظامن لاءِ موزون هوندو آهي، جتي اعليٰ معيار جون وولٽيج موجون گهربل هجن. انورٽرن جي هڪ نسبتاً نئين درجي، جنهن کي گهڻ-سطحي انورٽر (ملٽي ليول انورٽر) چيو وڃي ٿو، وڏي دلچسپي حاصل ڪئي آهي. عام VSI ۽ CSI کي ٻن-سطحي انورٽر سمجهيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا پاور سوئچ يا ته مثبت DC بس سان يا منفي DC بس سان ڳنڍيل هوندا آهن. جيڪڏهن انورٽر جي آئوٽ پُٽ تي ٻن کان وڌيڪ وولٽيج سطحون موجود هجن ته AC آئوٽ پُٽ سائنوسي موج جي وڌيڪ ويجهو ٿي سگهي ٿي. انهيءَ سبب، جيتوڻيڪ گهڻ-سطحي انورٽر وڌيڪ پيچيده ۽ مهانگا آهن، پر انهن جي ڪارڪردگي وڌيڪ بهتر هوندي آهي.<ref name=Trzynadlowski>{{cite book|last=Trzynadlowski|first=A.M.|title=Introduction to Modern Power Electronics|year=2010|publisher=Wiley|pages=269–341}}</ref> هر قسم جو انورٽر استعمال ٿيندڙ DC لنڪن ۽ [[فري وِيلنگ ڊائيوڊ]]ن جي ضرورت جي لحاظ کان هڪ ٻئي کان مختلف هوندو آهي. هر قسم کي، ان جي استعمال مطابق، چورس-موج يا [[نبض-ويڪر ماڊوليشن]] (PWM) موڊ ۾ هلائي سگهجي ٿو. چورس-موج موڊ سادو هوندو آهي، جڏهن ته PWM ڪيترن ئي طريقن سان لاڳو ڪري سگهجي ٿو ۽ وڌيڪ اعليٰ معيار جون آئوٽ پُٽ موجون مهيا ڪندو آهي.<ref name="Rashid3" /> وولٽيج سورس انورٽر (VSI) پنهنجي آئوٽ پُٽ انورٽر واري حصي کي تقريباً مستقل وولٽيج واري ذريعي سان هلائيندا آهن.<ref name=Rashid3 /> ڪرَنٽ آئوٽ پُٽ موج جي گهربل معيار موجب مناسب ماڊوليشن طريقو چونڊيو ويندو آهي. VSI جو آئوٽ پُٽ جدا جدا قدرن تي ٻڌل هوندو آهي. هموار ڪرنٽ موج حاصل ڪرڻ لاءِ لوڊ ۾ چونڊيل هارمونڪ فريڪوئنسيز تي انڊڪٽو خاصيت هجڻ ضروري آهي. جيڪڏهن ذريعو ۽ لوڊ جي وچ ۾ ڪو انڊڪٽو فلٽر موجود نه هجي ته ڪيپيسٽو لوڊ کي وڏن ۽ بار بار پيدا ٿيندڙ ڪرنٽ اسپائڪن سان ٽٽل ڦٽل ڪرنٽ حاصل ٿيندو.<ref name=Rashid3 /> VSI جا ٽي بنيادي قسم آهن: # هڪ-مرحلي هاف-برج انورٽر # هڪ-مرحلي فل-برج انورٽر # ٽن-مرحلي وولٽيج سورس انورٽر === هڪ-مرحلي هاف-برج انورٽر === [[File:The AC Input for a Standard Adjustable Speed Drive.jpg|thumb|left|'''شڪل 8:''' متغير-رفتار ڊرائيو (ASD) لاءِ معياري AC ان پُٽ]] [[File:Single-Phase Half-Bridge Voltage Source Inverter.jpg|thumb|left|'''شڪل 9:''' هڪ-مرحلي هاف-برج وولٽيج سورس انورٽر]] هڪ-مرحلي وولٽيج سورس هاف-برج انورٽر گهٽ وولٽيج وارن استعمالن لاءِ ٺاهيا ويندا آهن ۽ عام طور تي پاور سپلاءِ ۾ استعمال ٿيندا آهن.<ref name=Rashid3 /> شڪل 9 هن انورٽر جي سرڪٽ جو خاڪو ڏيکاري ٿي. انورٽر جي عمل دوران هيٺين درجي جا ڪرنٽ هارمونڪس ٻيهر ذريعو وولٽيج ڏانهن موٽايا ويندا آهن، تنهن ڪري هن بناوت ۾ فلٽرنگ لاءِ ٻه وڏا ڪيپيسيٽر گهربل هوندا آهن.<ref name=Rashid3 /> جيئن شڪل 9 ۾ ڏيکاريل آهي، انورٽر جي هر ٽنگ (leg) ۾ هڪ ئي وقت صرف هڪ سوئچ هلندڙ حالت ۾ ٿي سگهي ٿو. جيڪڏهن ساڳئي ٽنگ جا ٻئي سوئچ هڪ ئي وقت آن ٿي وڃن ته DC ذريعو شارٽ سرڪٽ ٿي ويندو. سوئچنگ کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ انورٽر ڪيترائي ماڊوليشن طريقا استعمال ڪري سگهي ٿو. ڪيريئر-بنياد PWM ۾ AC آئوٽ پُٽ موج v_c کي ڪيريئر وولٽيج سگنل v_Δ سان ڀيٽيو ويندو آهي. جڏهن v_c، v_Δ کان وڌيڪ هوندو آهي ته S+ آن ٿيندو آهي، ۽ جڏهن v_c، v_Δ کان گهٽ هوندو آهي ته S− آن ٿيندو آهي. جيڪڏهن AC آئوٽ پُٽ جي فريڪوئنسي f_c ۽ ان جو ايمپليٽيوڊ v_c هجي، جڏهن⁠تہ ٽڪنڊي ڪيريئر سگنل جي فريڪوئنسي f_Δ ۽ ايمپليٽيوڊ v_Δ هجي، ته PWM، ڪيريئر-بنياد PWM جي خاص سائنوسي صورت بڻجي ويندو آهي.<ref name=Rashid3 /> هن حالت کي سائنوسي نبض-ويڪر ماڊوليشن (SPWM) چيو ويندو آهي. ان لاءِ ايمپليٽيوڊ يا ماڊوليشن انڊيڪس هيئن بيان ڪيو ويندو آهي: '''{{math|m_a {{=}} v_c/v_∆ }}''' جڏهن⁠تہ نارملائيزڊ ڪيريئر فريڪوئنسي يا فريڪوئنسي-ماڊوليشن نسبت هيٺين مساوات سان حاصل ڪئي ويندي آهي: '''{{math|m_f {{=}} f_∆/f_c }}'''.<ref>{{Cite book|last=Kiruthiga|first=Murugeshan R. & Sivaprasath|url=https://books.google.com/books?id=KDRlDwAAQBAJ&q=mf+%3D+f%E2%88%86%2Ffc&pg=PA918|title=Modern Physics, 18th Edition|date=2017|publisher=S. Chand Publishing|isbn=978-93-5253-310-7|language=en}}</ref> جيڪڏهن اوور-ماڊوليشن واري علائقي ۾ m_a هڪ کان وڌي وڃي ته بنيادي AC آئوٽ پُٽ وولٽيج وڌي ويندو، پر ان سان گڏ سيچوريشن پڻ پيدا ٿيندي. SPWM ۾ آئوٽ پُٽ موج جا هارمونڪس واضح فريڪوئنسي ۽ ايمپليٽيوڊ تي موجود هوندا آهن، جنهن سان فلٽرن جي ڊزائن آسان ٿي ويندي آهي. هن موڊ ۾ وڌ ۾ وڌ آئوٽ پُٽ ايمپليٽيوڊ ذريعو وولٽيج جي اڌ جي برابر هوندي آهي. جيڪڏهن وڌ ۾ وڌ آئوٽ پُٽ ايمپليٽيوڊ، يعني m_a، 3.24 کان وڌي وڃي ته انورٽر جي آئوٽ پُٽ موج چورس موج (Square Wave) بڻجي ويندي.<ref name=Rashid3 /> جيئن PWM ۾، تيئن چورس-موج ماڊوليشن دوران به ساڳئي ٽنگ جا ٻئي سوئچ هڪ ئي وقت آن نٿا ڪري سگهجن، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان وولٽيج ذريعو شارٽ سرڪٽ ٿي ويندو. هن سوئچنگ طريقي ۾ AC آئوٽ پُٽ جي هر اڌ چڪر دوران S+ ۽ S− مان هڪ سوئچ آن رهندو آهي.<ref name=Rashid3 /> بنيادي AC آئوٽ پُٽ ايمپليٽيوڊ هن مساوات سان ڏني ويندي آهي: '''{{math|v_o1 {{=}} v_aN {{=}} 2v_i/π }}''' ۽ ان جا هارمونڪس هيٺين ايمپليٽيوڊ رکندا آهن: '''{{math|v_oh {{=}} v_o1/h}}''' تنهن ڪري AC آئوٽ پُٽ وولٽيج جو ڪنٽرول انورٽر نه، پر انورٽر جي DC ان پُٽ وولٽيج جي مقدار ڪندي آهي.<ref name=Rashid3 /> جيڪڏهن سليڪٽو هارمونڪ ايلمنيشن (SHE) کي ماڊوليشن طور استعمال ڪيو وڃي ته انورٽر جي سوئچنگ اهڙي نموني ترتيب ڏئي سگهجي ٿي جو مخصوص فطري هارمونڪس ختم ٿي وڃن. هن طريقي سان بنيادي AC آئوٽ پُٽ وولٽيج کي به گهربل حد اندر ترتيب ڏئي سگهجي ٿو. ڇاڪاڻ⁠تہ هن ماڊوليشن مان حاصل ٿيندڙ AC آئوٽ پُٽ موج ۾ اڻ برابري واري اڌ-موج ۽ چوٿين-موج هم آهنگي موجود هوندي آهي، تنهن ڪري زوجي (Even) هارمونڪس پيدا ناهن ٿيندا.<ref name=Rashid3 /> ان سان گڏ آئوٽ پُٽ موج مان گهربل فردي (Odd) فطري هارمونڪس کي به ختم ڪري سگهجي ٿو. === هڪ-مرحلي فل-برج انورٽر === فل-برج انورٽر هاف-برج انورٽر سان ملندڙ جلندڙ هوندو آهي، پر ان ۾ هڪ اضافي ٽنگ هوندي آهي جيڪا نيوٽرل پوائنٽ کي لوڊ سان ڳنڍيندي آهي.<ref name=Rashid3 /> شڪل 3 هڪ-مرحلي فل-برج وولٽيج سورس انورٽر جو سرڪٽ ڏيکاري ٿي. وولٽيج ذريعو شارٽ سرڪٽ ٿيڻ کان بچائڻ لاءِ S1+ ۽ S1− هڪ ئي وقت آن نٿا ٿي سگهن، ساڳيءَ طرح S2+ ۽ S2− پڻ هڪ ئي وقت آن نٿا ٿي سگهن. فل-برج ۾ استعمال ٿيندڙ هر ماڊوليشن طريقي ۾ هر ٽنگ جو يا ته مٿيون يا هيٺيون سوئچ ڪنهن به وقت آن هجڻ لازمي آهي. اضافي ٽنگ سبب آئوٽ پُٽ موج جي وڌ ۾ وڌ ايمپليٽيوڊ Vi جي برابر هوندي آهي، جيڪا هاف-برج جي ڀيٽ ۾ ٻيڻي هوندي آهي.<ref name=Rashid3 /> 9snjx8egxmtb7fqtg0bparcuc3yuyyh 390436 390435 2026-07-01T22:31:28Z Intisar Ali 8681 390436 wikitext text/x-wiki {{Short description|طاقتي اليڪٽرانڪس جي ٽيڪنالاجي}} {{About|طاقتي اليڪٽرانڪس جي ٽيڪنالاجي|موسيقي جي صنف|پاور اليڪٽرانڪس (موسيقي)}} [[File:Baltic Cable Thyristorturm.jpg|thumb|سويڊن ۾ بالٽڪ ڪيبل اي بي جي هال ۾ 16.8 ميٽر اوچو [[ايڇ وي ڊي سي]] [[ٿائرسٽر]] والو ٽاور]] [[File:Absaar Batterie Ladegerät.jpg|thumb|[[بيٽري چارجر]] طاقتي اليڪٽرانڪس جو هڪ مثال آهي.]] [[File:ATX power supply interior-1000px transparent.png|thumb|ذاتي ڪمپيوٽر جي پاور سپلاءِ، جيڪا ڪيبينيٽ جي اندر هجي يا ٻاهر، طاقتي اليڪٽرانڪس جو هڪ مثال آهي.]] '''طاقتي اليڪٽرانڪس''' (Power electronics) [[اليڪٽرانڪس]] جو اهو شعبو آهي، جيڪو [[برقي طاقت]] جي ڪنٽرول ۽ تبديلي سان لاڳاپيل آهي. پهريان اعليٰ طاقت وارا اليڪٽرانڪ ڊوائيس [[مرڪري-آرڪ والو]] استعمال ڪندي تيار ڪيا ويا. جديد نظامن ۾ برقي طاقت جي تبديلي [[سيمي ڪنڊڪٽر]] سوئچنگ ڊوائيسن، جهڙوڪ [[ڊائيوڊ]]، [[ٿائرسٽر]]، ۽ [[طاقتي ٽرانزسٽر]] (جهڙوڪ [[طاقتي موس فيٽ]] ۽ [[IGBT]]) ذريعي ڪئي ويندي آهي. سگنلن ۽ ڊيٽا جي منتقلي ۽ پروسيسنگ سان لاڳاپيل اليڪٽرانڪ نظامن جي ابتڙ، طاقتي اليڪٽرانڪس ۾ وڏي مقدار ۾ برقي توانائي کي سنڀاليو ۽ تبديل ڪيو ويندو آهي. AC/DC ڪنورٽر ([[ريڪٽيفائر]]) طاقتي اليڪٽرانڪس جي سڀ کان عام ڊوائيسن مان هڪ آهي، جيڪو ڪيترن ئي صارفين جي اليڪٽرانڪ شين، جهڙوڪ [[ٽيليويزن]]، ذاتي [[ڪمپيوٽر]]، [[بيٽري چارجر]] وغيره ۾ استعمال ٿيندو آهي. ان جي طاقت جي حد عام طور ڪجهه ڏهن [[واٽ]]ن کان وٺي ڪيترن ئي سؤ واٽن تائين هوندي آهي. صنعت ۾ ان جو هڪ عام استعمال [[متغير-رفتار ڊرائيو]] (VSD) آهي، جيڪو [[انڊڪشن موٽر]] جي رفتار کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. VSD جي طاقت جي حد ڪجهه سؤ واٽن کان شروع ٿي ڪيترن ئي [[ميگاواٽ]]ن تائين پهچي ٿي. طاقت جي تبديلي وارن نظامن کي ان پُٽ ۽ آئوٽ پُٽ طاقت جي قسم مطابق هن ريت ورهايو وڃي ٿو: * AC کان DC ([[ريڪٽيفائر]]) * DC کان AC ([[طاقتي انورٽر|انورٽر]]) * DC کان DC ([[ڊي سي کان ڊي سي ڪنورٽر]]) * AC کان AC ([[اي سي کان اي سي ڪنورٽر]]) == تاريخ == طاقتي اليڪٽرانڪس جي شروعات [[مرڪري-آرڪ ريڪٽيفائر]] جي ترقي سان ٿي. ان کي 1902ع ۾ [[پيٽر ڪوپر هيئٽ]] ايجاد ڪيو، ۽ اهو متبادل رو (AC) کي سڌي رو (DC) ۾ تبديل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو. 1920ع واري ڏهاڪي کان پوءِ، [[ٿائراٽرون]] ۽ گرڊ-ڪنٽرول ٿيل مرڪري-آرڪ والوز کي برقي طاقت جي منتقلي ۾ استعمال ڪرڻ بابت تحقيق جاري رهي. [[اونو لام]] گريڊنگ اليڪٽروڊن سان مرڪري والوز تيار ڪيا، جيڪي [[اعليٰ-وولٽيج سڌي رو]] (HVDC) جي منتقلي لاءِ موزون ثابت ٿيا. 1933ع ۾ [[سيلينيم ريڪٽيفائر]] ايجاد ڪيا ويا.<ref name=Thompson>{{cite web|last=Thompson|first=M.T.|title=Notes 01|url=http://www.thompsonrd.com/NOTES%2001%20INTRODUCTION%20TO%20POWER%20ELECTRONICS.pdf|work=Introduction to Power Electronics|publisher=Thompson Consulting, Inc.}}</ref> 1926ع ۾ [[جوليس ايڊگر ليلينفيلڊ]] [[فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر]] جو تصور پيش ڪيو، پر ان وقت اهڙو ڪارائتو ڊوائيس ٺاهڻ ممڪن نه هو.<ref>{{cite web |title=1926 – Field Effect Semiconductor Device Concepts Patented |website=Computer History Museum |url=http://www.computerhistory.org/siliconengine/field-effect-semiconductor-device-concepts-patented/ |access-date=March 25, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160322023120/http://www.computerhistory.org/siliconengine/field-effect-semiconductor-device-concepts-patented/ |archive-date=March 22, 2016 |df=mdy-all }}</ref> 1947ع ۾ [[والٽر ايڇ. بريٽن]] ۽ [[جان بارڊين]]، [[وليم شاڪلي]] جي نگرانيءَ ۾ [[بيل ليبز]] ۾، ٻه-قطبي [[پوائنٽ-ڪنٽيڪٽ ٽرانزسٽر]] ايجاد ڪيو. 1948ع ۾ شاڪلي جي [[ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر]] (BJT) واري ايجاد ٽرانزسٽرن جي استحڪام ۽ ڪارڪردگي بهتر ڪئي ۽ انهن جي قيمت گهٽائي. 1950ع واري ڏهاڪي تائين وڌيڪ طاقت وارا سيمي ڪنڊڪٽر [[ڊائيوڊ]] دستياب ٿي ويا، جن آهستي آهستي [[ويڪيوم ٽيوب]]ن جي جاءِ ورتي. 1956ع ۾ [[جنرل اليڪٽرڪ]] [[سليڪان ڪنٽرولڊ ريڪٽيفائر]] (SCR) متعارف ڪرايو، جنهن طاقتي اليڪٽرانڪس جي استعمالن کي تمام گهڻو وسيع ڪيو.<ref name=Kharagpur>{{cite web|last=Kharagpur|title=Power Semiconductor Devices|url=http://nptel.iitm.ac.in/courses/Webcourse-contents/IIT%20Kharagpur/Power%20Electronics/PDF/L-1(SSG)(PE)%20((EE)NPTEL).pdf|work=EE IIT|access-date=25 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20080920222959/http://nptel.iitm.ac.in/courses/Webcourse-contents/IIT%20Kharagpur/Power%20Electronics/PDF/L-1(SSG)(PE)%20((EE)NPTEL).pdf|archive-date=20 September 2008|url-status=dead}}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي تائين ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽرن جي تيز سوئچنگ رفتار اعليٰ فريڪوئنسي DC/DC ڪنورٽرن کي ممڪن بڻائي ڇڏيو. [[آر. ڊي. مڊلبروڪ]] طاقتي اليڪٽرانڪس جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1970ع ۾ هن [[ڪيلٽيڪ]] ۾ [[پاور اليڪٽرانڪس گروپ]] قائم ڪيو.<ref>{{cite web |title=Dr. R. David Middlebrook 1929 - 2010 |url=https://www.powerelectronics.com/content/dr-r-david-middlebrook-1929-2010 |website=Power Electronics |access-date=29 October 2019 |ref=May 1, 2010 |language=en |date=1 May 2010}}</ref> هن ''اسٽيٽ-اسپيس ايوريجنگ'' تجزياتي طريقو ۽ ٻيا ڪيترائي اوزار تيار ڪيا، جيڪي جديد طاقتي اليڪٽرانڪس جي ڊيزائن لاءِ بنيادي اهميت رکن ٿا.<ref>{{cite web| url = http://www.ieee-pels.org/pels-news/220-professor-r-d-middlebrook-passed-away |title = IEEE Transactions on Transportation Electrification - IEEE Power Electronics Society| date=October 2024 }}</ref> === طاقتي موس فيٽ === {{Main|طاقتي موس فيٽ}} {{See also|موس فيٽ|VMOS|LDMOS|موصل-گيٽ ٻه-قطبي ٽرانزسٽر}} 1957ع ۾ [[فروش]] ۽ [[ڊيرڪ]] [[بيل ليبز]] ۾ پهريون سليڪان ڊاءِ آڪسائيڊ فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر تيار ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيا، جيڪو اهڙو پهريون ٽرانزسٽر هو جنهن ۾ ڊرين ۽ سورس مٿاڇري تي هڪ ٻئي جي ويجهو هئا.<ref>{{Cite journal |last1=Frosch |first1=C. J. |last2=Derick |first2=L |date=1957 |title=Surface Protection and Selective Masking during Diffusion in Silicon |url=https://iopscience.iop.org/article/10.1149/1.2428650 |journal=Journal of the Electrochemical Society |language=en |volume=104 |issue=9 |pages=547 |doi=10.1149/1.2428650|url-access=subscription }}</ref> ان کان پوءِ 1960ع ۾ [[داوون ڪانگ]] پنهنجي بيل ليبز جي ٽيم سان گڏ ڪارائتو [[موس فيٽ]] پيش ڪيو. هن ٽيم ۾ E. E. LaBate ۽ E. I. Povilonis شامل هئا، جن ڊوائيس تيار ڪيو؛ M. O. Thurston، L. A. D’Asaro ۽ J. R. Ligenza جن ڊفيوزن جا عمل تيار ڪيا؛ ۽ H. K. Gummel ۽ R. Lindner جن ڊوائيس جون خاصيتون جانچيون.<ref>{{Cite journal |last=KAHNG |first=D. |date=1961 |title=Silicon-Silicon Dioxide Surface Device |url=https://doi.org/10.1142/9789814503464_0076 |journal=Technical Memorandum of Bell Laboratories |pages=583–596 |doi=10.1142/9789814503464_0076 |isbn=978-981-02-0209-5|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite book |last=Lojek |first=Bo |title=History of Semiconductor Engineering |date=2007 |publisher=Springer-Verlag Berlin Heidelberg |isbn=978-3-540-34258-8 |location=Berlin, Heidelberg |page=321}}</ref> 1969ع ۾ [[هٽاچي]] پهريون عمودي طاقتي موس فيٽ متعارف ڪرايو،<ref>{{cite book |last1=Oxner |first1=E. S. |title=Fet Technology and Application |date=1988 |publisher=[[CRC Press]] |isbn=9780824780500 |page=18 |url=https://books.google.com/books?id=0AE-0e-sAnsC&pg=PA18}}</ref> جيڪو بعد ۾ [[VMOS]] (V-groove MOSFET) جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="powerelectronics">{{cite journal |title=Advances in Discrete Semiconductors March On |url=https://www.powerelectronics.com/content/advances-discrete-semiconductors-march |journal=Power Electronics Technology |publisher=[[Informa]] |pages=52–6 |access-date=31 July 2019 |date=September 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060322222716/http://powerelectronics.com/mag/509PET26.pdf |archive-date=22 March 2006 |url-status=live }}</ref> 1974ع کان [[ياماها ڪارپوريشن|ياماها]]، [[JVC]]، [[پائنيئر ڪارپوريشن|پائنيئر]]، [[سوني]] ۽ [[توشيبا]] طاقتي موس فيٽ تي ٻڌل [[آڊيو ايمپلي فائر]] تيار ڪرڻ شروع ڪيا.<ref name="Duncan177">{{cite book |last1=Duncan |first1=Ben |title=High Performance Audio Power Amplifiers |date=1996 |publisher=[[Elsevier]] |isbn=9780080508047 |pages=[https://archive.org/details/highperfomanceau0000dunc/page/177 177-8, 406] |url=https://archive.org/details/highperfomanceau0000dunc/page/177 }}</ref> [[انٽرنيشنل ريڪٽيفائر]] 1978ع ۾ 25&nbsp;A، 400&nbsp;V طاقتي موس فيٽ متعارف ڪرايو.<ref name="DEP">Jacques Arnould, Pierre Merle ''Dispositifs de l'électronique de puissance'', Éditions Hermès, {{ISBN|2-86601-306-9}} (in French)</ref> هي ڊوائيس ٻه-قطبي ٽرانزسٽر جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ فريڪوئنسي تي ڪم ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿو، پر گهٽ وولٽيج وارن استعمالن تائين محدود آهي. طاقتي موس فيٽ پنهنجي گهٽ گيٽ ڊرائيو طاقت، تيز سوئچنگ رفتار،<ref name="aosmd">{{cite web |title=Power MOSFET Basics |url=http://www.aosmd.com/res/application_notes/mosfets/Power_MOSFET_Basics.pdf |website=Alpha & Omega Semiconductor |access-date=29 July 2019}}</ref> آساني سان متوازي ڳنڍجڻ جي صلاحيت،<ref name="aosmd"/><ref name="Duncan178">{{cite book |last1=Duncan |first1=Ben |title=High Performance Audio Power Amplifiers |date=1996 |publisher=[[Elsevier]] |isbn=9780080508047 |pages=[https://archive.org/details/highperfomanceau0000dunc/page/178 178-81] |url=https://archive.org/details/highperfomanceau0000dunc/page/178 }}</ref> وسيع [[بينڊوڊٿ (سگنل پروسيسنگ)|بينڊوڊٿ]]، مضبوط بناوت، آسان ڊرائيو، سادي باياسنگ، آسان استعمال ۽ مرمت جي سهولت سبب دنيا جو سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ [[طاقتي ڊوائيس]] بڻجي ويو آهي.<ref name="Duncan178"/> ان جا استعمال تمام وسيع آهن، جن ۾ پورٽيبل [[معلوماتي اوزار]]، طاقتي انٽيگريٽيڊ سرڪٽ، [[موبائل فون]]، [[نوٽ بڪ ڪمپيوٽر]]، ۽ [[مواصلاتي ڍانچو]] شامل آهن، جيڪو [[انٽرنيٽ]] کي ممڪن بڻائي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Whiteley |first1=Carol |last2=McLaughlin |first2=John Robert |title=Technology, Entrepreneurs, and Silicon Valley |date=2002 |publisher=Institute for the History of Technology |isbn=9780964921719 |url=https://books.google.com/books?id=x9koAQAAIAAJ |quote=[[سليڪانڪس]] جا هي فعال اليڪٽرانڪ جزا، يا طاقتي سيمي ڪنڊڪٽر مصنوعات، مختلف قسمن جي نظامن ۾ برقي طاقت جي سوئچنگ ۽ تبديلي لاءِ استعمال ٿين ٿا، جيڪي پورٽيبل [[معلوماتي اوزار]]ن کان وٺي ان [[مواصلاتي ڍانچو|مواصلاتي ڍانچي]] تائين پکڙيل آهن، جيڪو [[انٽرنيٽ]] کي ممڪن بڻائي ٿو. ڪمپني جا [[طاقتي موس فيٽ]] — ننڍڙا سالڊ-اسٽيٽ سوئچ، يا ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر — ۽ طاقتي انٽيگريٽيڊ سرڪٽ [[موبائل فون]]ن ۽ [[نوٽ بڪ ڪمپيوٽر]]ن ۾ بيٽري جي طاقت کي مؤثر نموني منظم ڪرڻ لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿا.}}</ref> 1982ع ۾ [[موصل-گيٽ ٻه-قطبي ٽرانزسٽر]] (IGBT) متعارف ڪرايو ويو، جيڪو 1990ع واري ڏهاڪي ۾ وڏي پيماني تي دستياب ٿيو. هي جزو ٻه-قطبي ٽرانزسٽر جي اعليٰ طاقت سنڀالڻ جي صلاحيت ۽ طاقتي موس فيٽ جي موصل گيٽ ڊرائيو جي فائدن کي گڏ ڪري ٿو. == ڊوائيس == {{See also|طاقتي سيمي ڪنڊڪٽر ڊوائيس}} طاقتي اليڪٽرانڪس جي ڪنهن به نظام جي صلاحيت ۽ اقتصادي ڪارڪردگي ان ۾ موجود فعال ڊوائيسن تي دارومدار رکي ٿي. انهن جون خاصيتون ۽ حدون طاقتي اليڪٽرانڪس جي نظامن جي ڊيزائن ۾ بنيادي عنصر آهن. ماضي ۾ [[مرڪري-آرڪ والو]]، اعليٰ خال وارا ۽ گئس سان ڀريل ڊائيوڊ ٿرميونڪ ريڪٽيفائر، ۽ [[ٿائراٽرون]] ۽ [[اگنائيٽرون]] جهڙا ٽرگر ٿيل ڊوائيس وڏي پيماني تي استعمال ٿيندا هئا. جيئن جيئن سالڊ-اسٽيٽ ڊوائيسن جي وولٽيج ۽ رو سنڀالڻ جي صلاحيت وڌندي وئي، ويڪيوم ڊوائيس تقريباً مڪمل طور سالڊ-اسٽيٽ ڊوائيسن سان تبديل ٿي ويا. طاقتي اليڪٽرانڪ ڊوائيسن کي سوئچ يا ايمپلي فائر طور استعمال ڪري سگهجي ٿو.<ref name=Rashid07>Muhammad H. Rashid, ''محمد ايڇ. رشيد، ''Power Electronics Handbook: Devices, Circuits, and Applications''، ٽيون ڇاپو. هن ڪتاب ۾ متعارف ڪرايل بناوت هڪ گهڻ-سطحي انورٽر آهي، جيڪو الڳ الڳ DC ذريعا استعمال ڪري ٿو. هي گهڻ-سطحي انورٽر، SDCS سان گڏ ڪيسڪيڊ انورٽر استعمال ڪندي، ڪيترن ئي آزاد DC وولٽيج ذريعن مان گهربل وولٽيج تيار ڪري ٿو. اهي DC ذريعا بيٽرين، فيول سيلن يا شمسي سيلن مان حاصل ٿي سگهن ٿا. هي بناوت تازو ئي AC برقي فراهمي ۽ [[متغير-رفتار ڊرائيو]] جي استعمالن ۾ تمام گهڻي مقبول ٿي آهي. هي نئون انورٽر اضافي ڪليمپنگ ڊائيوڊن يا وولٽيج توازن برقرار رکڻ وارن ڪيپيسيٽرن جي ضرورت کي ختم ڪري سگهي ٿو. Butterworth-Heinemann، 2007. Butterworth-Heinemann, 2007 {{ISBN|978-0-12-382036-5}}</ref> هڪ [[مثالي سوئچ]] يا ته مڪمل طور کليل هوندو آهي يا مڪمل طور بند، تنهن ڪري ان ۾ طاقت ضايع نه ٿيندي آهي؛ اهو لاڳو ٿيل وولٽيج برداشت ڪندو آهي ۽ يا ته ڪا به رو نه وهڻ ڏيندو آهي يا بنا وولٽيج ڊراپ جي ڪنهن به مقدار جي رو گذرڻ ڏيندو آهي. سوئچ طور استعمال ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر ڊوائيس هن مثالي خاصيت جي ويجهو هوندا آهن، تنهن ڪري طاقتي اليڪٽرانڪس جون گهڻيون ايپليڪيشنون ڊوائيسن کي بار بار آن ۽ آف ڪرڻ تي ٻڌل هونديون آهن، جنهن سان نظام انتهائي ڪارائتو بڻجي ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سوئچ ۾ تمام ٿوري طاقت ضايع ٿيندي آهي. ان جي ابتڙ، ايمپلي فائر جي صورت ۾ ڊوائيس مان گذرندڙ رو ڪنٽرول ٿيل ان پُٽ جي مطابق مسلسل تبديل ٿيندي رهندي آهي. ڊوائيس جي ٽرمينلن تي وولٽيج ۽ رو [[لوڊ لائين]] جي پيروي ڪندا آهن، ۽ ڊوائيس جي اندر طاقت جو نقصان لوڊ ڏانهن منتقل ٿيندڙ طاقت جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ هوندو آهي. ڊوائيسن جي استعمال جو طريقو ڪيترين ئي خاصيتن تي منحصر هوندو آهي. [[ڊائيوڊ]] جهڙا ڊوائيس اڳتي واري وولٽيج لاڳو ٿيڻ تي پاڻمرادو رو وهڻ ڏيندا آهن ۽ انهن ۾ وهڪري جي شروعات تي ٻاهرين ڪنٽرول موجود نه هوندو آهي. [[سليڪان ڪنٽرولڊ ريڪٽيفائر]] ۽ [[ٿائرسٽر]] (ان سان گڏ مرڪري والو ۽ [[ٿائراٽرون]]) جهڙا طاقتي ڊوائيس وهڪري جي شروعات کي ڪنٽرول ڪرڻ جي سهولت ڏين ٿا، پر بند ٿيڻ لاءِ انهن کي رو جي وقت بوقت رخ بدلجڻ جي ضرورت هوندي آهي. جڏهن ته [[گيٽ-ٽرن-آف ٿائرسٽر]]، [[ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر|به جي ٽي]] ۽ [[موس فيٽ]] مڪمل سوئچنگ ڪنٽرول مهيا ڪن ٿا، ۽ انهن کي رو جي رخ کان سواءِ ڪنهن به وقت آن يا آف ڪري سگهجي ٿو. ٽرانزسٽر تناسبي ايمپليفيڪيشن جي صلاحيت به رکن ٿا، پر اها خاصيت ڪجهه سؤ واٽن کان وڌيڪ طاقت وارن نظامن ۾ گهٽ استعمال ٿيندي آهي. ڊوائيس جي ڪنٽرول ان پُٽ جون خاصيتون پڻ ڊيزائن تي اهم اثر وجهنديون آهن؛ ڪڏهن ڪنٽرول ان پُٽ زمين جي نسبت تمام اعليٰ وولٽيج تي هوندو آهي، جنهن کي الڳ برقي ذريعو استعمال ڪري هلائڻو پوندو آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ طاقتي اليڪٽرانڪس ڪنورٽر ۾ اعليٰ ڪارڪردگي تمام اهم هوندي آهي، تنهن ڪري طاقتي اليڪٽرانڪ ڊوائيسن مان ٿيندڙ طاقت جو نقصان جيترو ٿي سگهي اوترو گهٽ هجڻ گهرجي. ڊوائيسن جي سوئچنگ رفتار هڪ ٻئي کان مختلف هوندي آهي. ڪجهه ڊائيوڊ ۽ ٿائرسٽر نسبتاً گهٽ رفتار وارن استعمالن لاءِ مناسب هوندا آهن ۽ [[برقي فراهمي جي فريڪوئنسي]] تي سوئچنگ ۽ ڪنٽرول لاءِ فائديمند هوندا آهن؛ جڏهن ته ڪجهه ٿائرسٽر چند ڪلوهرٽز تائين ڪم ڪري سگهن ٿا. [[موس فيٽ]] ۽ [[بي جي ٽي]] جهڙا ڊوائيس طاقتي استعمالن ۾ ڏهن ڪلوهرٽز کان وٺي ڪيترن ميگاهرٽز تائين سوئچ ڪري سگهن ٿا، پر جيئن فريڪوئنسي وڌندي آهي، تيئن طاقت جي سطح گهٽجندي ويندي آهي. ويڪيوم ٽيوب ڊوائيس انتهائي اعليٰ فريڪوئنسي (سوين يا هزارين ميگاهرٽز) تي وڏي طاقت (سوين ڪلوواٽ) وارن استعمالن ۾ اڃا به اهم حيثيت رکن ٿا. وڌيڪ تيز سوئچنگ ڪندڙ ڊوائيس آن کان آف ۽ وري آف کان آن ٿيڻ دوران ضايع ٿيندڙ توانائي کي گهٽائين ٿا، پر اهي شعاعن ذريعي پيدا ٿيندڙ برقي-مقناطيسي مداخلت جا مسئلا پيدا ڪري سگهن ٿا. گيٽ ڊرائيو (يا ان جهڙا) سرڪٽ اهڙي طرح ڊزائن ڪيا ويندا آهن جو ڊوائيس کي مڪمل سوئچنگ رفتار حاصل ڪرڻ لاءِ ڪافي ڊرائيو رو ملي. جيڪڏهن تيز سوئچنگ لاءِ مناسب ڊرائيو فراهم نه ڪئي وڃي، ته وڌيڪ گرم ٿيڻ سبب ڊوائيس تباهه ٿي سگهي ٿو. عملي ڊوائيسن ۾ آن حالت دوران ڪجهه وولٽيج ڊراپ موجود هوندو آهي، جنهن سبب طاقت ضايع ٿيندي آهي، ۽ آن يا آف حالت تائين پهچڻ لاءِ انهن کي ڪجهه وقت سرگرم علائقي مان گذرڻو پوندو آهي. اهي نقصان ڪنورٽر جي ڪل طاقت جي نقصان جو اهم حصو هوندا آهن. ڊوائيسن جي طاقت سنڀالڻ ۽ گرمي خارج ڪرڻ جي صلاحيت پڻ ڊيزائن ۾ انتهائي اهم هوندي آهي. طاقتي اليڪٽرانڪ ڊوائيس، جيتوڻيڪ تمام ڪارائتي سوئچنگ ڪن، تڏهن به انهن کي ڏهن يا سوين واٽن جي فضول گرمي خارج ڪرڻي پئجي سگهي ٿي. سوئچنگ موڊ ۾ ڪنٽرول ٿيندڙ طاقت، سوئچ ۾ ضايع ٿيندڙ طاقت کان گهڻي وڌيڪ هوندي آهي. وهڪري واري حالت ۾ اڳتي وارو وولٽيج ڊراپ گرمي پيدا ڪندو آهي، جنهن کي خارج ڪرڻ لازمي هوندو آهي. اعليٰ طاقت وارن سيمي ڪنڊڪٽرن لاءِ خاص [[هيٽ سنڪ]] يا فعال ٿڌي ڪرڻ وارا نظام استعمال ڪيا ويندا آهن ته جيئن جنڪشن جو [[گرمي پد]] مناسب حد اندر رهي. هن لحاظ کان [[سيليڪان ڪاربائڊ]] جهڙا جديد سيمي ڪنڊڪٽر عام سليڪان جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ فائديمند آهن، جڏهن ته جرمينيم، جيڪو هڪ وقت سالڊ-اسٽيٽ اليڪٽرانڪس جو بنيادي مواد هو، اعليٰ گرمي پد تي ڪمزور ڪارڪردگي سبب هاڻي گهٽ استعمال ٿيندو آهي. سيمي ڪنڊڪٽر ڊوائيس هڪ ئي جزي ۾ ڪجهه ڪلو وولٽ تائين وولٽيج برداشت ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا. جڏهن تمام اعليٰ وولٽيج کي ڪنٽرول ڪرڻو هجي، تڏهن ڪيترائي ڊوائيس سلسليوار ڳنڍيا ويندا آهن، ۽ سڀني ڊوائيسن تي وولٽيج برابر ورهائڻ لاءِ خاص نيٽورڪ استعمال ڪيا ويندا آهن. هتي به سوئچنگ رفتار انتهائي اهم هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سڀ کان آهستي سوئچ ٿيندڙ ڊوائيس کي مجموعي وولٽيج جو غير متناسب حصو برداشت ڪرڻو پوندو. ماضي ۾ مرڪري والوز هڪ ئي يونٽ ۾ 100&nbsp;kV تائين وولٽيج سنڀالي سگهندا هئا، جنهن سبب انهن جو [[اعليٰ-وولٽيج سڌي رو]] (HVDC) نظامن ۾ استعمال وڌيڪ آسان هوندو هو. ڪنهن سيمي ڪنڊڪٽر ڊوائيس جي رو سنڀالڻ جي حد، چپ جي اندر پيدا ٿيندڙ گرمي ۽ رابطي واري ليڊن ۾ پيدا ٿيندڙ مزاحمتي گرمي تي منحصر هوندي آهي. اهڙن ڊوائيسن کي اهڙي نموني ڊزائن ڪرڻ ضروري هوندو آهي، جو رو سندن اندروني جنڪشنن يا چينلن ۾ هڪجهڙي نموني ورهائجي. جيڪڏهن ڪنهن هنڌ "گرم نقطو" (ھاٽ اسپاٽ) پيدا ٿي وڃي، ته بريڪ ڊائون جا اثر ڊوائيس کي تمام تيزي سان تباهه ڪري سگهن ٿا. ڪجهه [[ايس سي آر]] هڪ ئي يونٽ ۾ 3000 ايمپيئر تائين رو سنڀالڻ جي صلاحيت رکن ٿا. == DC/AC ڪنورٽر (انورٽر) == {{Main|پاور انورٽر}} DC کان AC ڪنورٽر، DC ذريعو مان AC آئوٽ پُٽ موج (waveform) پيدا ڪندا آهن. انهن جا استعمال [[متغير-رفتار ڊرائيو]] (ASD)، [[بي رڪاوٽ بجلي فراهمي]] (UPS)، [[لچڪدار AC ٽرانسميشن سسٽم]] (FACTS)، وولٽيج ڪمپنسيٽرن ۽ [[فوٽووولٽائڪس|فوٽووولٽائيڪ]] [[پاور انورٽر]]ن ۾ ٿيندا آهن. انهن ڪنورٽرن جون بناوتون ٻن مکيه قسمن ۾ ورهايل آهن: وولٽيج سورس انورٽر (VSI) ۽ ڪرنٽ سورس انورٽر (CSI). وولٽيج سورس انورٽرن (VSI) کي اهو نالو ان ڪري ڏنو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جو آزاديءَ سان ڪنٽرول ٿيندڙ آئوٽ پُٽ هڪ وولٽيج موج هوندي آهي. ساڳيءَ طرح، ڪرنٽ سورس انورٽرن (CSI) ۾ ڪنٽرول ٿيندڙ AC آئوٽ پُٽ هڪ ڪرنٽ موج هوندي آهي. DC کان AC طاقت جي تبديلي پاور سوئچنگ ڊوائيسن جي ذريعي ڪئي ويندي آهي، جيڪي عام طور مڪمل طور تي ڪنٽرول لائق سيمي ڪنڊڪٽر پاور سوئچ هوندا آهن. ان ڪري آئوٽ پُٽ موجون لڳاتار نه پر جدا جدا قدرن تي ٻڌل هونديون آهن، جنهن سبب تيز تبديليون پيدا ٿينديون آهن. ڪجهه استعمالن لاءِ AC جي سائنوسي موج جي صرف هڪ سادي ويجهڙائي ئي ڪافي هوندي آهي. جڏهن تقريباً مڪمل سائنوسي موج گهربل هجي ته سوئچنگ ڊوائيسن کي گهربل آئوٽ پُٽ فريڪوئنسي کان گهڻو وڌيڪ رفتار سان هلائبو آهي، ۽ هر حالت ۾ رهڻ جو وقت اهڙي طرح سنڀاليو ويندو آهي جو سراسري آئوٽ پُٽ تقريباً سائنوسي بڻجي وڃي. عام ماڊوليشن طريقن ۾ ڪيريئر-بنياد [[نبض-ويڪر ماڊوليشن]] (PWM)، [[خلائي سمتي ماڊوليشن]] (Space Vector Modulation) ۽ سليڪٽو هارمونڪ ايلمنيشن شامل آهن.<ref name=Rashid3>{{cite book|last=Rashid|first=M.H.|title=Power Electronics Handbook|year=2001|publisher=Academic Press|pages=225–250}}</ref> وولٽيج سورس انورٽر عملي طور هڪ-مرحلي ۽ ٽن-مرحلي ٻنهي قسمن جي نظامن ۾ استعمال ٿيندا آهن. هڪ-مرحلي VSI، هاف-برج ۽ فل-برج بناوتون استعمال ڪندا آهن ۽ پاور سپلاءِ، هڪ-مرحلي UPS ۽ گهڻ-سيل وارين اعليٰ طاقت واري بناوتن ۾ عام آهن. ٽن-مرحلي VSI انهن استعمالن ۾ ڪم ايندا آهن، جتي سائنوسي وولٽيج موجون گهربل هجن، جهڙوڪ ASD، UPS ۽ FACTS جا ڪجهه قسم، مثال طور [[STATCOM]]. اهي فعال پاور فلٽرن ۽ وولٽيج ڪمپنسيٽرن ۾ به استعمال ٿيندا آهن، جتي مرضيءَ مطابق وولٽيج پيدا ڪرڻ جي ضرورت هوندي آهي.<ref name="Rashid3" /> ڪرَنٽ سورس انورٽر، DC ڪرنٽ سپلاءِ مان AC ڪرنٽ موج پيدا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. اهڙي قسم جو انورٽر خاص طور ٽن-مرحلي نظامن لاءِ موزون هوندو آهي، جتي اعليٰ معيار جون وولٽيج موجون گهربل هجن. انورٽرن جي هڪ نسبتاً نئين درجي، جنهن کي گهڻ-سطحي انورٽر (ملٽي ليول انورٽر) چيو وڃي ٿو، وڏي دلچسپي حاصل ڪئي آهي. عام VSI ۽ CSI کي ٻن-سطحي انورٽر سمجهيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا پاور سوئچ يا ته مثبت DC بس سان يا منفي DC بس سان ڳنڍيل هوندا آهن. جيڪڏهن انورٽر جي آئوٽ پُٽ تي ٻن کان وڌيڪ وولٽيج سطحون موجود هجن ته AC آئوٽ پُٽ سائنوسي موج جي وڌيڪ ويجهو ٿي سگهي ٿي. انهيءَ سبب، جيتوڻيڪ گهڻ-سطحي انورٽر وڌيڪ پيچيده ۽ مهانگا آهن، پر انهن جي ڪارڪردگي وڌيڪ بهتر هوندي آهي.<ref name=Trzynadlowski>{{cite book|last=Trzynadlowski|first=A.M.|title=Introduction to Modern Power Electronics|year=2010|publisher=Wiley|pages=269–341}}</ref> هر قسم جو انورٽر استعمال ٿيندڙ DC لنڪن ۽ [[فري وِيلنگ ڊائيوڊ]]ن جي ضرورت جي لحاظ کان هڪ ٻئي کان مختلف هوندو آهي. هر قسم کي، ان جي استعمال مطابق، چورس-موج يا [[نبض-ويڪر ماڊوليشن]] (PWM) موڊ ۾ هلائي سگهجي ٿو. چورس-موج موڊ سادو هوندو آهي، جڏهن ته PWM ڪيترن ئي طريقن سان لاڳو ڪري سگهجي ٿو ۽ وڌيڪ اعليٰ معيار جون آئوٽ پُٽ موجون مهيا ڪندو آهي.<ref name="Rashid3" /> وولٽيج سورس انورٽر (VSI) پنهنجي آئوٽ پُٽ انورٽر واري حصي کي تقريباً مستقل وولٽيج واري ذريعي سان هلائيندا آهن.<ref name=Rashid3 /> ڪرَنٽ آئوٽ پُٽ موج جي گهربل معيار موجب مناسب ماڊوليشن طريقو چونڊيو ويندو آهي. VSI جو آئوٽ پُٽ جدا جدا قدرن تي ٻڌل هوندو آهي. هموار ڪرنٽ موج حاصل ڪرڻ لاءِ لوڊ ۾ چونڊيل هارمونڪ فريڪوئنسيز تي انڊڪٽو خاصيت هجڻ ضروري آهي. جيڪڏهن ذريعو ۽ لوڊ جي وچ ۾ ڪو انڊڪٽو فلٽر موجود نه هجي ته ڪيپيسٽو لوڊ کي وڏن ۽ بار بار پيدا ٿيندڙ ڪرنٽ اسپائڪن سان ٽٽل ڦٽل ڪرنٽ حاصل ٿيندو.<ref name=Rashid3 /> VSI جا ٽي بنيادي قسم آهن: # هڪ-مرحلي هاف-برج انورٽر # هڪ-مرحلي فل-برج انورٽر # ٽن-مرحلي وولٽيج سورس انورٽر === هڪ-مرحلي هاف-برج انورٽر === [[File:The AC Input for a Standard Adjustable Speed Drive.jpg|thumb|left|'''شڪل 8:''' متغير-رفتار ڊرائيو (ASD) لاءِ معياري AC ان پُٽ]] [[File:Single-Phase Half-Bridge Voltage Source Inverter.jpg|thumb|left|'''شڪل 9:''' هڪ-مرحلي هاف-برج وولٽيج سورس انورٽر]] هڪ-مرحلي وولٽيج سورس هاف-برج انورٽر گهٽ وولٽيج وارن استعمالن لاءِ ٺاهيا ويندا آهن ۽ عام طور تي پاور سپلاءِ ۾ استعمال ٿيندا آهن.<ref name=Rashid3 /> شڪل 9 هن انورٽر جي سرڪٽ جو خاڪو ڏيکاري ٿي. انورٽر جي عمل دوران هيٺين درجي جا ڪرنٽ هارمونڪس ٻيهر ذريعو وولٽيج ڏانهن موٽايا ويندا آهن، تنهن ڪري هن بناوت ۾ فلٽرنگ لاءِ ٻه وڏا ڪيپيسيٽر گهربل هوندا آهن.<ref name=Rashid3 /> جيئن شڪل 9 ۾ ڏيکاريل آهي، انورٽر جي هر ٽنگ (leg) ۾ هڪ ئي وقت صرف هڪ سوئچ هلندڙ حالت ۾ ٿي سگهي ٿو. جيڪڏهن ساڳئي ٽنگ جا ٻئي سوئچ هڪ ئي وقت آن ٿي وڃن ته DC ذريعو شارٽ سرڪٽ ٿي ويندو. سوئچنگ کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ انورٽر ڪيترائي ماڊوليشن طريقا استعمال ڪري سگهي ٿو. ڪيريئر-بنياد PWM ۾ AC آئوٽ پُٽ موج v_c کي ڪيريئر وولٽيج سگنل v_Δ سان ڀيٽيو ويندو آهي. جڏهن v_c، v_Δ کان وڌيڪ هوندو آهي ته S+ آن ٿيندو آهي، ۽ جڏهن v_c، v_Δ کان گهٽ هوندو آهي ته S− آن ٿيندو آهي. جيڪڏهن AC آئوٽ پُٽ جي فريڪوئنسي f_c ۽ ان جو ايمپليٽيوڊ v_c هجي، جڏهن⁠تہ ٽڪنڊي ڪيريئر سگنل جي فريڪوئنسي f_Δ ۽ ايمپليٽيوڊ v_Δ هجي، ته PWM، ڪيريئر-بنياد PWM جي خاص سائنوسي صورت بڻجي ويندو آهي.<ref name=Rashid3 /> هن حالت کي سائنوسي نبض-ويڪر ماڊوليشن (SPWM) چيو ويندو آهي. ان لاءِ ايمپليٽيوڊ يا ماڊوليشن انڊيڪس هيئن بيان ڪيو ويندو آهي: '''{{math|m_a {{=}} v_c/v_∆ }}''' جڏهن⁠تہ نارملائيزڊ ڪيريئر فريڪوئنسي يا فريڪوئنسي-ماڊوليشن نسبت هيٺين مساوات سان حاصل ڪئي ويندي آهي: '''{{math|m_f {{=}} f_∆/f_c }}'''.<ref>{{Cite book|last=Kiruthiga|first=Murugeshan R. & Sivaprasath|url=https://books.google.com/books?id=KDRlDwAAQBAJ&q=mf+%3D+f%E2%88%86%2Ffc&pg=PA918|title=Modern Physics, 18th Edition|date=2017|publisher=S. Chand Publishing|isbn=978-93-5253-310-7|language=en}}</ref> جيڪڏهن اوور-ماڊوليشن واري علائقي ۾ m_a هڪ کان وڌي وڃي ته بنيادي AC آئوٽ پُٽ وولٽيج وڌي ويندو، پر ان سان گڏ سيچوريشن پڻ پيدا ٿيندي. SPWM ۾ آئوٽ پُٽ موج جا هارمونڪس واضح فريڪوئنسي ۽ ايمپليٽيوڊ تي موجود هوندا آهن، جنهن سان فلٽرن جي ڊزائن آسان ٿي ويندي آهي. هن موڊ ۾ وڌ ۾ وڌ آئوٽ پُٽ ايمپليٽيوڊ ذريعو وولٽيج جي اڌ جي برابر هوندي آهي. جيڪڏهن وڌ ۾ وڌ آئوٽ پُٽ ايمپليٽيوڊ، يعني m_a، 3.24 کان وڌي وڃي ته انورٽر جي آئوٽ پُٽ موج چورس موج (Square Wave) بڻجي ويندي.<ref name=Rashid3 /> جيئن PWM ۾، تيئن چورس-موج ماڊوليشن دوران به ساڳئي ٽنگ جا ٻئي سوئچ هڪ ئي وقت آن نٿا ڪري سگهجن، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان وولٽيج ذريعو شارٽ سرڪٽ ٿي ويندو. هن سوئچنگ طريقي ۾ AC آئوٽ پُٽ جي هر اڌ چڪر دوران S+ ۽ S− مان هڪ سوئچ آن رهندو آهي.<ref name=Rashid3 /> بنيادي AC آئوٽ پُٽ ايمپليٽيوڊ هن مساوات سان ڏني ويندي آهي: '''{{math|v_o1 {{=}} v_aN {{=}} 2v_i/π }}''' ۽ ان جا هارمونڪس هيٺين ايمپليٽيوڊ رکندا آهن: '''{{math|v_oh {{=}} v_o1/h}}''' تنهن ڪري AC آئوٽ پُٽ وولٽيج جو ڪنٽرول انورٽر نه، پر انورٽر جي DC ان پُٽ وولٽيج جي مقدار ڪندي آهي.<ref name=Rashid3 /> جيڪڏهن سليڪٽو هارمونڪ ايلمنيشن (SHE) کي ماڊوليشن طور استعمال ڪيو وڃي ته انورٽر جي سوئچنگ اهڙي نموني ترتيب ڏئي سگهجي ٿي جو مخصوص فطري هارمونڪس ختم ٿي وڃن. هن طريقي سان بنيادي AC آئوٽ پُٽ وولٽيج کي به گهربل حد اندر ترتيب ڏئي سگهجي ٿو. ڇاڪاڻ⁠تہ هن ماڊوليشن مان حاصل ٿيندڙ AC آئوٽ پُٽ موج ۾ اڻ برابري واري اڌ-موج ۽ چوٿين-موج هم آهنگي موجود هوندي آهي، تنهن ڪري زوجي (Even) هارمونڪس پيدا ناهن ٿيندا.<ref name=Rashid3 /> ان سان گڏ آئوٽ پُٽ موج مان گهربل فردي (Odd) فطري هارمونڪس کي به ختم ڪري سگهجي ٿو. === هڪ-مرحلي فل-برج انورٽر === فل-برج انورٽر هاف-برج انورٽر سان ملندڙ جلندڙ هوندو آهي، پر ان ۾ هڪ اضافي ٽنگ هوندي آهي جيڪا نيوٽرل پوائنٽ کي لوڊ سان ڳنڍيندي آهي.<ref name=Rashid3 /> شڪل 3 هڪ-مرحلي فل-برج وولٽيج سورس انورٽر جو سرڪٽ ڏيکاري ٿي. وولٽيج ذريعو شارٽ سرڪٽ ٿيڻ کان بچائڻ لاءِ S1+ ۽ S1− هڪ ئي وقت آن نٿا ٿي سگهن، ساڳيءَ طرح S2+ ۽ S2− پڻ هڪ ئي وقت آن نٿا ٿي سگهن. فل-برج ۾ استعمال ٿيندڙ هر ماڊوليشن طريقي ۾ هر ٽنگ جو يا ته مٿيون يا هيٺيون سوئچ ڪنهن به وقت آن هجڻ لازمي آهي. اضافي ٽنگ سبب آئوٽ پُٽ موج جي وڌ ۾ وڌ ايمپليٽيوڊ Vi جي برابر هوندي آهي، جيڪا هاف-برج جي ڀيٽ ۾ ٻيڻي هوندي آهي.<ref name=Rashid3 /> == AC/AC ڪنورٽر == {{Main|اي سي-کان-اي سي تائين ڪنورٽر}} AC طاقت کي AC طاقت ۾ تبديل ڪرڻ سان فراهم ڪيل AC نظام مان لوڊ تي لاڳو ٿيندڙ موج جي وولٽيج، فريڪوئنسي ۽ فيز کي ڪنٽرول ڪري سگهجي ٿو.<ref name=Rashid>{{cite book|last=Rahsid|first=M.H.|title=Power Electronics Handbook: Devices, Circuits, and Applications|year=2010|publisher=Elsevier|isbn= 978-0-12-382036-5|pages=147–564}}</ref> ڪنورٽرن جي قسمن کي ورهائڻ لاءِ ٻه مکيه درجا استعمال ٿين ٿا: ڇا موج جي فريڪوئنسي تبديل ٿئي ٿي يا نه.<ref name=Skvarenina>{{cite book|last=Skvarenina|first=T.L.|title=The power electronics handbook Industrial electronics series|year=2002|publisher=CRC Press|isbn= 978-0-8493-7336-7|pages=94–140}}</ref> اهڙا [[AC-to-AC converter|AC/AC ڪنورٽر]]، جيڪي استعمال ڪندڙ کي فريڪوئنسي تبديل ڪرڻ جي اجازت نٿا ڏين، AC وولٽيج ڪنٽرولر يا AC ريگيوليٽر سڏبا آهن. اهڙا AC ڪنورٽر، جيڪي استعمال ڪندڙ کي فريڪوئنسي تبديل ڪرڻ جي اجازت ڏين ٿا، عام طور AC-to-AC تبديلي لاءِ فريڪوئنسي ڪنورٽر سڏبا آهن. فريڪوئنسي ڪنورٽرن هيٺ عام طور ٽي قسم جا ڪنورٽر استعمال ٿين ٿا: سائيڪلوڪنورٽر، ميٽرڪس ڪنورٽر ۽ DC-لنڪ ڪنورٽر ({{a.k.a.}} AC/DC/AC ڪنورٽر). '''AC وولٽيج ڪنٽرولر:''' AC وولٽيج ڪنٽرولر يا AC ريگيوليٽر جو مقصد، مستقل فريڪوئنسي تي لوڊ تي لڳندڙ RMS وولٽيج کي تبديل ڪرڻ آهي.<ref name=Rashid /> عام طور قبول ڪيل ٽي ڪنٽرول طريقا هي آهن: ON/OFF ڪنٽرول، فيز-اينگل ڪنٽرول، ۽ نبض-ويڪر ماڊوليشن AC چاپر ڪنٽرول (PWM AC چاپر ڪنٽرول).<ref name=Rashid2>{{cite book|last=Rashid|first=M.H.|title=Digital power electronics and applications Electronics & Electrical|year=2005|publisher=Academic Press|isbn= 978-0-12-088757-6}}</ref> اهي ٽيئي طريقا نه رڳو هڪ-مرحلي سرڪٽن ۾، پر ٽن-مرحلي سرڪٽن ۾ به لاڳو ڪري سگهجن ٿا. * ON/OFF ڪنٽرول: هي ڪنٽرول طريقو عام طور حرارتي لوڊن يا موٽرن جي رفتار ڪنٽرول لاءِ استعمال ٿيندو آهي. هن ۾ سوئچ کي n مڪمل چڪرن لاءِ آن ۽ m مڪمل چڪرن لاءِ آف ڪيو ويندو آهي. سوئچن کي آن ۽ آف ڪرڻ سان اڻ وڻندڙ هارمونڪس پيدا ٿين ٿا، تنهن ڪري سوئچن کي صفر-وولٽيج ۽ صفر-ڪرنٽ حالتن ۾، يعني زيرو-ڪراسنگ تي، آن ۽ آف ڪيو ويندو آهي، جنهن سان ڊسٽارشن گهٽجي ٿي.<ref name=Rashid2 /> * فيز-اينگل ڪنٽرول: مختلف موجن، جهڙوڪ هاف-ويو يا فل-ويو وولٽيج ڪنٽرول، تي فيز-اينگل ڪنٽرول لاڳو ڪرڻ لاءِ مختلف سرڪٽ موجود آهن. عام طور استعمال ٿيندڙ طاقتي اليڪٽرانڪ جزا [[ڊائيوڊ]]، [[ايس سي آر]] ۽ ٽرائيڪ آهن. انهن جزن جي مدد سان استعمال ڪندڙ موج ۾ فائرنگ زاويي کي دير سان شروع ڪري سگهي ٿو، جنهن سبب موج جو صرف هڪ حصو آئوٽ پُٽ طور ملي ٿو.<ref name=Rashid /> * PWM AC چاپر ڪنٽرول: ٻيا ٻه ڪنٽرول طريقا اڪثر هارمونڪس، آئوٽ پُٽ ڪرنٽ جي معيار ۽ ان پُٽ پاور فيڪٽر جي لحاظ کان ڪمزور هوندا آهن. انهن قدرن کي بهتر ڪرڻ لاءِ انهن طريقن بدران PWM استعمال ڪري سگهجي ٿو. PWM AC چاپر ۾ سوئچ ان پُٽ وولٽيج جي متبادل اڌ-چڪرن اندر ڪيترائي ڀيرا آن ۽ آف ٿيندا آهن.<ref name=Rashid2 /> '''ميٽرڪس ڪنورٽر ۽ سائيڪلوڪنورٽر:''' [[سائيڪلوڪنورٽر]] AC کان AC تبديليءَ لاءِ صنعت ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اعليٰ طاقت وارن استعمالن لاءِ مناسب هوندا آهن. اهي سپلاءِ لائين سان هم وقت ٿيل سڌا فريڪوئنسي ڪنورٽر آهن. سائيڪلوڪنورٽر جي آئوٽ پُٽ وولٽيج موجن ۾ پيچيده هارمونڪس هوندا آهن، جن مان اعليٰ درجي جا هارمونڪس مشين جي انڊڪٽنس ذريعي فلٽر ٿي ويندا آهن. ان سان مشين جي ڪرنٽ ۾ گهٽ هارمونڪس رهندا آهن، جڏهن ته بچيل هارمونڪس نقصان ۽ ٽارڪ جي ڌڙڪن پيدا ڪندا آهن. ياد رهي ته سائيڪلوڪنورٽر ۾ ٻين ڪنورٽرن جي ابتڙ، نه انڊڪٽر هوندا آهن نه ڪيپيسيٽر، يعني ڪو به توانائي ذخيرو ڪندڙ ڊوائيس موجود نه هوندو آهي. انهيءَ ڪري تڪڙي ان پُٽ طاقت ۽ آئوٽ پُٽ طاقت برابر هونديون آهن.<ref name=Tolbert>{{cite web|last=Tolbert|first=L.M.|title=Cycloconverters|url=https://www.scribd.com/sagar%20jaiswal/d/18197288-Cycloconverters|publisher=University of Tennessee|access-date=23 March 2012}}</ref> * هڪ-مرحلي کان هڪ-مرحلي [[سائيڪلوڪنورٽر]]: هڪ-مرحلي کان هڪ-مرحلي سائيڪلوڪنورٽرن ۾ تازو وڌيڪ دلچسپي پيدا ٿي آهي{{when|date=March 2012}}، ڇاڪاڻ⁠تہ طاقتي اليڪٽرانڪ سوئچن جي جسامت ۽ قيمت ٻنهي ۾ گهٽتائي آئي آهي. هڪ-مرحلي اعليٰ فريڪوئنسي AC وولٽيج يا ته سائنوسي ٿي سگهي ٿو يا ٽريپيزوئڊل. ڪنٽرول يا زيرو-وولٽيج ڪميٽيشن لاءِ انهن ۾ صفر وولٽيج وارا وقفا به ٿي سگهن ٿا. * ٽن-مرحلي کان هڪ-مرحلي [[سائيڪلوڪنورٽر]]: ٽن-مرحلي کان هڪ-مرحلي سائيڪلوڪنورٽرن جا ٻه قسم آهن: 3φ کان 1φ هاف-ويو سائيڪلوڪنورٽر ۽ 3φ کان 1φ برج سائيڪلوڪنورٽر. مثبت ۽ منفي ٻئي ڪنورٽر ڪنهن به پوليريٽي تي وولٽيج پيدا ڪري سگهن ٿا؛ نتيجي ۾ مثبت ڪنورٽر صرف مثبت ڪرنٽ فراهم ڪري ٿو، ۽ منفي ڪنورٽر صرف منفي ڪرنٽ فراهم ڪري ٿو. ڊوائيسن ۾ تازين ترقيات سان سائيڪلوڪنورٽرن جون نيون صورتون، جهڙوڪ ميٽرڪس ڪنورٽر، تيار ٿي رهيون آهن. پهرين نمايان تبديلي اها آهي ته ميٽرڪس ڪنورٽر ٻه-رخا، ٻه-قطبي سوئچ استعمال ڪن ٿا. هڪ-مرحلي کان هڪ-مرحلي ميٽرڪس ڪنورٽر 9 سوئچن جي هڪ ميٽرڪس تي مشتمل هوندو آهي، جيڪا ٽن ان پُٽ مرحلن کي ٽن آئوٽ پُٽ مرحلن سان ڳنڍي ٿي. ڪنهن به ان پُٽ مرحلي ۽ آئوٽ پُٽ مرحلي کي ڪنهن به وقت پاڻ ۾ ڳنڍي سگهجي ٿو، پر ساڳئي مرحلي جا ٻه سوئچ هڪ ئي وقت ڳنڍڻ نه گهرجن؛ ٻي صورت ۾ ان پُٽ مرحلن ۾ شارٽ سرڪٽ پيدا ٿيندو. ميٽرڪس ڪنورٽر ٻين ڪنورٽر حلن جي ڀيٽ ۾ هلڪا، وڌيڪ ٺهڪندڙ ۽ وڌيڪ ورسٽائل هوندا آهن. نتيجي طور، اهي وڌيڪ انضمام، وڌيڪ گرمي پد تي ڪم ڪرڻ، وسيع آئوٽ پُٽ فريڪوئنسي ۽ قدرتي ٻه-رخو طاقت وهڪرو مهيا ڪن ٿا، جيڪو توانائي کي واپس يوٽلٽي ڏانهن موٽائڻ لاءِ مناسب آهي. j540ml78omtfeotm2a8a4z6orxduxnz 390437 390436 2026-07-01T22:34:52Z Intisar Ali 8681 390437 wikitext text/x-wiki {{Short description|طاقتي اليڪٽرانڪس جي ٽيڪنالاجي}} {{About|طاقتي اليڪٽرانڪس جي ٽيڪنالاجي|موسيقي جي صنف|پاور اليڪٽرانڪس (موسيقي)}} [[File:Baltic Cable Thyristorturm.jpg|thumb|سويڊن ۾ بالٽڪ ڪيبل اي بي جي هال ۾ 16.8 ميٽر اوچو [[ايڇ وي ڊي سي]] [[ٿائرسٽر]] والو ٽاور]] [[File:Absaar Batterie Ladegerät.jpg|thumb|[[بيٽري چارجر]] طاقتي اليڪٽرانڪس جو هڪ مثال آهي.]] [[File:ATX power supply interior-1000px transparent.png|thumb|ذاتي ڪمپيوٽر جي پاور سپلاءِ، جيڪا ڪيبينيٽ جي اندر هجي يا ٻاهر، طاقتي اليڪٽرانڪس جو هڪ مثال آهي.]] '''طاقتي اليڪٽرانڪس''' (Power electronics) [[اليڪٽرانڪس]] جو اهو شعبو آهي، جيڪو [[برقي طاقت]] جي ڪنٽرول ۽ تبديلي سان لاڳاپيل آهي. پهريان اعليٰ طاقت وارا اليڪٽرانڪ ڊوائيس [[مرڪري-آرڪ والو]] استعمال ڪندي تيار ڪيا ويا. جديد نظامن ۾ برقي طاقت جي تبديلي [[سيمي ڪنڊڪٽر]] سوئچنگ ڊوائيسن، جهڙوڪ [[ڊائيوڊ]]، [[ٿائرسٽر]]، ۽ [[طاقتي ٽرانزسٽر]] (جهڙوڪ [[طاقتي موس فيٽ]] ۽ [[IGBT]]) ذريعي ڪئي ويندي آهي. سگنلن ۽ ڊيٽا جي منتقلي ۽ پروسيسنگ سان لاڳاپيل اليڪٽرانڪ نظامن جي ابتڙ، طاقتي اليڪٽرانڪس ۾ وڏي مقدار ۾ برقي توانائي کي سنڀاليو ۽ تبديل ڪيو ويندو آهي. AC/DC ڪنورٽر ([[ريڪٽيفائر]]) طاقتي اليڪٽرانڪس جي سڀ کان عام ڊوائيسن مان هڪ آهي، جيڪو ڪيترن ئي صارفين جي اليڪٽرانڪ شين، جهڙوڪ [[ٽيليويزن]]، ذاتي [[ڪمپيوٽر]]، [[بيٽري چارجر]] وغيره ۾ استعمال ٿيندو آهي. ان جي طاقت جي حد عام طور ڪجهه ڏهن [[واٽ]]ن کان وٺي ڪيترن ئي سؤ واٽن تائين هوندي آهي. صنعت ۾ ان جو هڪ عام استعمال [[متغير-رفتار ڊرائيو]] (VSD) آهي، جيڪو [[انڊڪشن موٽر]] جي رفتار کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. VSD جي طاقت جي حد ڪجهه سؤ واٽن کان شروع ٿي ڪيترن ئي [[ميگاواٽ]]ن تائين پهچي ٿي. طاقت جي تبديلي وارن نظامن کي ان پُٽ ۽ آئوٽ پُٽ طاقت جي قسم مطابق هن ريت ورهايو وڃي ٿو: * AC کان DC ([[ريڪٽيفائر]]) * DC کان AC ([[طاقتي انورٽر|انورٽر]]) * DC کان DC ([[ڊي سي کان ڊي سي ڪنورٽر]]) * AC کان AC ([[اي سي کان اي سي ڪنورٽر]]) == تاريخ == طاقتي اليڪٽرانڪس جي شروعات [[مرڪري-آرڪ ريڪٽيفائر]] جي ترقي سان ٿي. ان کي 1902ع ۾ [[پيٽر ڪوپر هيئٽ]] ايجاد ڪيو، ۽ اهو متبادل رو (AC) کي سڌي رو (DC) ۾ تبديل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو. 1920ع واري ڏهاڪي کان پوءِ، [[ٿائراٽرون]] ۽ گرڊ-ڪنٽرول ٿيل مرڪري-آرڪ والوز کي برقي طاقت جي منتقلي ۾ استعمال ڪرڻ بابت تحقيق جاري رهي. [[اونو لام]] گريڊنگ اليڪٽروڊن سان مرڪري والوز تيار ڪيا، جيڪي [[اعليٰ-وولٽيج سڌي رو]] (HVDC) جي منتقلي لاءِ موزون ثابت ٿيا. 1933ع ۾ [[سيلينيم ريڪٽيفائر]] ايجاد ڪيا ويا.<ref name=Thompson>{{cite web|last=Thompson|first=M.T.|title=Notes 01|url=http://www.thompsonrd.com/NOTES%2001%20INTRODUCTION%20TO%20POWER%20ELECTRONICS.pdf|work=Introduction to Power Electronics|publisher=Thompson Consulting, Inc.}}</ref> 1926ع ۾ [[جوليس ايڊگر ليلينفيلڊ]] [[فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر]] جو تصور پيش ڪيو، پر ان وقت اهڙو ڪارائتو ڊوائيس ٺاهڻ ممڪن نه هو.<ref>{{cite web |title=1926 – Field Effect Semiconductor Device Concepts Patented |website=Computer History Museum |url=http://www.computerhistory.org/siliconengine/field-effect-semiconductor-device-concepts-patented/ |access-date=March 25, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160322023120/http://www.computerhistory.org/siliconengine/field-effect-semiconductor-device-concepts-patented/ |archive-date=March 22, 2016 |df=mdy-all }}</ref> 1947ع ۾ [[والٽر ايڇ. بريٽن]] ۽ [[جان بارڊين]]، [[وليم شاڪلي]] جي نگرانيءَ ۾ [[بيل ليبز]] ۾، ٻه-قطبي [[پوائنٽ-ڪنٽيڪٽ ٽرانزسٽر]] ايجاد ڪيو. 1948ع ۾ شاڪلي جي [[ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر]] (BJT) واري ايجاد ٽرانزسٽرن جي استحڪام ۽ ڪارڪردگي بهتر ڪئي ۽ انهن جي قيمت گهٽائي. 1950ع واري ڏهاڪي تائين وڌيڪ طاقت وارا سيمي ڪنڊڪٽر [[ڊائيوڊ]] دستياب ٿي ويا، جن آهستي آهستي [[ويڪيوم ٽيوب]]ن جي جاءِ ورتي. 1956ع ۾ [[جنرل اليڪٽرڪ]] [[سليڪان ڪنٽرولڊ ريڪٽيفائر]] (SCR) متعارف ڪرايو، جنهن طاقتي اليڪٽرانڪس جي استعمالن کي تمام گهڻو وسيع ڪيو.<ref name=Kharagpur>{{cite web|last=Kharagpur|title=Power Semiconductor Devices|url=http://nptel.iitm.ac.in/courses/Webcourse-contents/IIT%20Kharagpur/Power%20Electronics/PDF/L-1(SSG)(PE)%20((EE)NPTEL).pdf|work=EE IIT|access-date=25 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20080920222959/http://nptel.iitm.ac.in/courses/Webcourse-contents/IIT%20Kharagpur/Power%20Electronics/PDF/L-1(SSG)(PE)%20((EE)NPTEL).pdf|archive-date=20 September 2008|url-status=dead}}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي تائين ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽرن جي تيز سوئچنگ رفتار اعليٰ فريڪوئنسي DC/DC ڪنورٽرن کي ممڪن بڻائي ڇڏيو. [[آر. ڊي. مڊلبروڪ]] طاقتي اليڪٽرانڪس جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1970ع ۾ هن [[ڪيلٽيڪ]] ۾ [[پاور اليڪٽرانڪس گروپ]] قائم ڪيو.<ref>{{cite web |title=Dr. R. David Middlebrook 1929 - 2010 |url=https://www.powerelectronics.com/content/dr-r-david-middlebrook-1929-2010 |website=Power Electronics |access-date=29 October 2019 |ref=May 1, 2010 |language=en |date=1 May 2010}}</ref> هن ''اسٽيٽ-اسپيس ايوريجنگ'' تجزياتي طريقو ۽ ٻيا ڪيترائي اوزار تيار ڪيا، جيڪي جديد طاقتي اليڪٽرانڪس جي ڊيزائن لاءِ بنيادي اهميت رکن ٿا.<ref>{{cite web| url = http://www.ieee-pels.org/pels-news/220-professor-r-d-middlebrook-passed-away |title = IEEE Transactions on Transportation Electrification - IEEE Power Electronics Society| date=October 2024 }}</ref> === طاقتي موس فيٽ === {{Main|طاقتي موس فيٽ}} {{See also|موس فيٽ|VMOS|LDMOS|موصل-گيٽ ٻه-قطبي ٽرانزسٽر}} 1957ع ۾ [[فروش]] ۽ [[ڊيرڪ]] [[بيل ليبز]] ۾ پهريون سليڪان ڊاءِ آڪسائيڊ فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر تيار ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيا، جيڪو اهڙو پهريون ٽرانزسٽر هو جنهن ۾ ڊرين ۽ سورس مٿاڇري تي هڪ ٻئي جي ويجهو هئا.<ref>{{Cite journal |last1=Frosch |first1=C. J. |last2=Derick |first2=L |date=1957 |title=Surface Protection and Selective Masking during Diffusion in Silicon |url=https://iopscience.iop.org/article/10.1149/1.2428650 |journal=Journal of the Electrochemical Society |language=en |volume=104 |issue=9 |pages=547 |doi=10.1149/1.2428650|url-access=subscription }}</ref> ان کان پوءِ 1960ع ۾ [[داوون ڪانگ]] پنهنجي بيل ليبز جي ٽيم سان گڏ ڪارائتو [[موس فيٽ]] پيش ڪيو. هن ٽيم ۾ E. E. LaBate ۽ E. I. Povilonis شامل هئا، جن ڊوائيس تيار ڪيو؛ M. O. Thurston، L. A. D’Asaro ۽ J. R. Ligenza جن ڊفيوزن جا عمل تيار ڪيا؛ ۽ H. K. Gummel ۽ R. Lindner جن ڊوائيس جون خاصيتون جانچيون.<ref>{{Cite journal |last=KAHNG |first=D. |date=1961 |title=Silicon-Silicon Dioxide Surface Device |url=https://doi.org/10.1142/9789814503464_0076 |journal=Technical Memorandum of Bell Laboratories |pages=583–596 |doi=10.1142/9789814503464_0076 |isbn=978-981-02-0209-5|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite book |last=Lojek |first=Bo |title=History of Semiconductor Engineering |date=2007 |publisher=Springer-Verlag Berlin Heidelberg |isbn=978-3-540-34258-8 |location=Berlin, Heidelberg |page=321}}</ref> 1969ع ۾ [[هٽاچي]] پهريون عمودي طاقتي موس فيٽ متعارف ڪرايو،<ref>{{cite book |last1=Oxner |first1=E. S. |title=Fet Technology and Application |date=1988 |publisher=[[CRC Press]] |isbn=9780824780500 |page=18 |url=https://books.google.com/books?id=0AE-0e-sAnsC&pg=PA18}}</ref> جيڪو بعد ۾ [[VMOS]] (V-groove MOSFET) جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="powerelectronics">{{cite journal |title=Advances in Discrete Semiconductors March On |url=https://www.powerelectronics.com/content/advances-discrete-semiconductors-march |journal=Power Electronics Technology |publisher=[[Informa]] |pages=52–6 |access-date=31 July 2019 |date=September 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060322222716/http://powerelectronics.com/mag/509PET26.pdf |archive-date=22 March 2006 |url-status=live }}</ref> 1974ع کان [[ياماها ڪارپوريشن|ياماها]]، [[JVC]]، [[پائنيئر ڪارپوريشن|پائنيئر]]، [[سوني]] ۽ [[توشيبا]] طاقتي موس فيٽ تي ٻڌل [[آڊيو ايمپلي فائر]] تيار ڪرڻ شروع ڪيا.<ref name="Duncan177">{{cite book |last1=Duncan |first1=Ben |title=High Performance Audio Power Amplifiers |date=1996 |publisher=[[Elsevier]] |isbn=9780080508047 |pages=[https://archive.org/details/highperfomanceau0000dunc/page/177 177-8, 406] |url=https://archive.org/details/highperfomanceau0000dunc/page/177 }}</ref> [[انٽرنيشنل ريڪٽيفائر]] 1978ع ۾ 25&nbsp;A، 400&nbsp;V طاقتي موس فيٽ متعارف ڪرايو.<ref name="DEP">Jacques Arnould, Pierre Merle ''Dispositifs de l'électronique de puissance'', Éditions Hermès, {{ISBN|2-86601-306-9}} (in French)</ref> هي ڊوائيس ٻه-قطبي ٽرانزسٽر جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ فريڪوئنسي تي ڪم ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿو، پر گهٽ وولٽيج وارن استعمالن تائين محدود آهي. طاقتي موس فيٽ پنهنجي گهٽ گيٽ ڊرائيو طاقت، تيز سوئچنگ رفتار،<ref name="aosmd">{{cite web |title=Power MOSFET Basics |url=http://www.aosmd.com/res/application_notes/mosfets/Power_MOSFET_Basics.pdf |website=Alpha & Omega Semiconductor |access-date=29 July 2019}}</ref> آساني سان متوازي ڳنڍجڻ جي صلاحيت،<ref name="aosmd"/><ref name="Duncan178">{{cite book |last1=Duncan |first1=Ben |title=High Performance Audio Power Amplifiers |date=1996 |publisher=[[Elsevier]] |isbn=9780080508047 |pages=[https://archive.org/details/highperfomanceau0000dunc/page/178 178-81] |url=https://archive.org/details/highperfomanceau0000dunc/page/178 }}</ref> وسيع [[بينڊوڊٿ (سگنل پروسيسنگ)|بينڊوڊٿ]]، مضبوط بناوت، آسان ڊرائيو، سادي باياسنگ، آسان استعمال ۽ مرمت جي سهولت سبب دنيا جو سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ [[طاقتي ڊوائيس]] بڻجي ويو آهي.<ref name="Duncan178"/> ان جا استعمال تمام وسيع آهن، جن ۾ پورٽيبل [[معلوماتي اوزار]]، طاقتي انٽيگريٽيڊ سرڪٽ، [[موبائل فون]]، [[نوٽ بڪ ڪمپيوٽر]]، ۽ [[مواصلاتي ڍانچو]] شامل آهن، جيڪو [[انٽرنيٽ]] کي ممڪن بڻائي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Whiteley |first1=Carol |last2=McLaughlin |first2=John Robert |title=Technology, Entrepreneurs, and Silicon Valley |date=2002 |publisher=Institute for the History of Technology |isbn=9780964921719 |url=https://books.google.com/books?id=x9koAQAAIAAJ |quote=[[سليڪانڪس]] جا هي فعال اليڪٽرانڪ جزا، يا طاقتي سيمي ڪنڊڪٽر مصنوعات، مختلف قسمن جي نظامن ۾ برقي طاقت جي سوئچنگ ۽ تبديلي لاءِ استعمال ٿين ٿا، جيڪي پورٽيبل [[معلوماتي اوزار]]ن کان وٺي ان [[مواصلاتي ڍانچو|مواصلاتي ڍانچي]] تائين پکڙيل آهن، جيڪو [[انٽرنيٽ]] کي ممڪن بڻائي ٿو. ڪمپني جا [[طاقتي موس فيٽ]] — ننڍڙا سالڊ-اسٽيٽ سوئچ، يا ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر — ۽ طاقتي انٽيگريٽيڊ سرڪٽ [[موبائل فون]]ن ۽ [[نوٽ بڪ ڪمپيوٽر]]ن ۾ بيٽري جي طاقت کي مؤثر نموني منظم ڪرڻ لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿا.}}</ref> 1982ع ۾ [[موصل-گيٽ ٻه-قطبي ٽرانزسٽر]] (IGBT) متعارف ڪرايو ويو، جيڪو 1990ع واري ڏهاڪي ۾ وڏي پيماني تي دستياب ٿيو. هي جزو ٻه-قطبي ٽرانزسٽر جي اعليٰ طاقت سنڀالڻ جي صلاحيت ۽ طاقتي موس فيٽ جي موصل گيٽ ڊرائيو جي فائدن کي گڏ ڪري ٿو. == ڊوائيس == {{See also|طاقتي سيمي ڪنڊڪٽر ڊوائيس}} طاقتي اليڪٽرانڪس جي ڪنهن به نظام جي صلاحيت ۽ اقتصادي ڪارڪردگي ان ۾ موجود فعال ڊوائيسن تي دارومدار رکي ٿي. انهن جون خاصيتون ۽ حدون طاقتي اليڪٽرانڪس جي نظامن جي ڊيزائن ۾ بنيادي عنصر آهن. ماضي ۾ [[مرڪري-آرڪ والو]]، اعليٰ خال وارا ۽ گئس سان ڀريل ڊائيوڊ ٿرميونڪ ريڪٽيفائر، ۽ [[ٿائراٽرون]] ۽ [[اگنائيٽرون]] جهڙا ٽرگر ٿيل ڊوائيس وڏي پيماني تي استعمال ٿيندا هئا. جيئن جيئن سالڊ-اسٽيٽ ڊوائيسن جي وولٽيج ۽ رو سنڀالڻ جي صلاحيت وڌندي وئي، ويڪيوم ڊوائيس تقريباً مڪمل طور سالڊ-اسٽيٽ ڊوائيسن سان تبديل ٿي ويا. طاقتي اليڪٽرانڪ ڊوائيسن کي سوئچ يا ايمپلي فائر طور استعمال ڪري سگهجي ٿو.<ref name=Rashid07>Muhammad H. Rashid, ''محمد ايڇ. رشيد، ''Power Electronics Handbook: Devices, Circuits, and Applications''، ٽيون ڇاپو. هن ڪتاب ۾ متعارف ڪرايل بناوت هڪ گهڻ-سطحي انورٽر آهي، جيڪو الڳ الڳ DC ذريعا استعمال ڪري ٿو. هي گهڻ-سطحي انورٽر، SDCS سان گڏ ڪيسڪيڊ انورٽر استعمال ڪندي، ڪيترن ئي آزاد DC وولٽيج ذريعن مان گهربل وولٽيج تيار ڪري ٿو. اهي DC ذريعا بيٽرين، فيول سيلن يا شمسي سيلن مان حاصل ٿي سگهن ٿا. هي بناوت تازو ئي AC برقي فراهمي ۽ [[متغير-رفتار ڊرائيو]] جي استعمالن ۾ تمام گهڻي مقبول ٿي آهي. هي نئون انورٽر اضافي ڪليمپنگ ڊائيوڊن يا وولٽيج توازن برقرار رکڻ وارن ڪيپيسيٽرن جي ضرورت کي ختم ڪري سگهي ٿو. Butterworth-Heinemann، 2007. Butterworth-Heinemann, 2007 {{ISBN|978-0-12-382036-5}}</ref> هڪ [[مثالي سوئچ]] يا ته مڪمل طور کليل هوندو آهي يا مڪمل طور بند، تنهن ڪري ان ۾ طاقت ضايع نه ٿيندي آهي؛ اهو لاڳو ٿيل وولٽيج برداشت ڪندو آهي ۽ يا ته ڪا به رو نه وهڻ ڏيندو آهي يا بنا وولٽيج ڊراپ جي ڪنهن به مقدار جي رو گذرڻ ڏيندو آهي. سوئچ طور استعمال ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر ڊوائيس هن مثالي خاصيت جي ويجهو هوندا آهن، تنهن ڪري طاقتي اليڪٽرانڪس جون گهڻيون ايپليڪيشنون ڊوائيسن کي بار بار آن ۽ آف ڪرڻ تي ٻڌل هونديون آهن، جنهن سان نظام انتهائي ڪارائتو بڻجي ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سوئچ ۾ تمام ٿوري طاقت ضايع ٿيندي آهي. ان جي ابتڙ، ايمپلي فائر جي صورت ۾ ڊوائيس مان گذرندڙ رو ڪنٽرول ٿيل ان پُٽ جي مطابق مسلسل تبديل ٿيندي رهندي آهي. ڊوائيس جي ٽرمينلن تي وولٽيج ۽ رو [[لوڊ لائين]] جي پيروي ڪندا آهن، ۽ ڊوائيس جي اندر طاقت جو نقصان لوڊ ڏانهن منتقل ٿيندڙ طاقت جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ هوندو آهي. ڊوائيسن جي استعمال جو طريقو ڪيترين ئي خاصيتن تي منحصر هوندو آهي. [[ڊائيوڊ]] جهڙا ڊوائيس اڳتي واري وولٽيج لاڳو ٿيڻ تي پاڻمرادو رو وهڻ ڏيندا آهن ۽ انهن ۾ وهڪري جي شروعات تي ٻاهرين ڪنٽرول موجود نه هوندو آهي. [[سليڪان ڪنٽرولڊ ريڪٽيفائر]] ۽ [[ٿائرسٽر]] (ان سان گڏ مرڪري والو ۽ [[ٿائراٽرون]]) جهڙا طاقتي ڊوائيس وهڪري جي شروعات کي ڪنٽرول ڪرڻ جي سهولت ڏين ٿا، پر بند ٿيڻ لاءِ انهن کي رو جي وقت بوقت رخ بدلجڻ جي ضرورت هوندي آهي. جڏهن ته [[گيٽ-ٽرن-آف ٿائرسٽر]]، [[ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر|به جي ٽي]] ۽ [[موس فيٽ]] مڪمل سوئچنگ ڪنٽرول مهيا ڪن ٿا، ۽ انهن کي رو جي رخ کان سواءِ ڪنهن به وقت آن يا آف ڪري سگهجي ٿو. ٽرانزسٽر تناسبي ايمپليفيڪيشن جي صلاحيت به رکن ٿا، پر اها خاصيت ڪجهه سؤ واٽن کان وڌيڪ طاقت وارن نظامن ۾ گهٽ استعمال ٿيندي آهي. ڊوائيس جي ڪنٽرول ان پُٽ جون خاصيتون پڻ ڊيزائن تي اهم اثر وجهنديون آهن؛ ڪڏهن ڪنٽرول ان پُٽ زمين جي نسبت تمام اعليٰ وولٽيج تي هوندو آهي، جنهن کي الڳ برقي ذريعو استعمال ڪري هلائڻو پوندو آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ طاقتي اليڪٽرانڪس ڪنورٽر ۾ اعليٰ ڪارڪردگي تمام اهم هوندي آهي، تنهن ڪري طاقتي اليڪٽرانڪ ڊوائيسن مان ٿيندڙ طاقت جو نقصان جيترو ٿي سگهي اوترو گهٽ هجڻ گهرجي. ڊوائيسن جي سوئچنگ رفتار هڪ ٻئي کان مختلف هوندي آهي. ڪجهه ڊائيوڊ ۽ ٿائرسٽر نسبتاً گهٽ رفتار وارن استعمالن لاءِ مناسب هوندا آهن ۽ [[برقي فراهمي جي فريڪوئنسي]] تي سوئچنگ ۽ ڪنٽرول لاءِ فائديمند هوندا آهن؛ جڏهن ته ڪجهه ٿائرسٽر چند ڪلوهرٽز تائين ڪم ڪري سگهن ٿا. [[موس فيٽ]] ۽ [[بي جي ٽي]] جهڙا ڊوائيس طاقتي استعمالن ۾ ڏهن ڪلوهرٽز کان وٺي ڪيترن ميگاهرٽز تائين سوئچ ڪري سگهن ٿا، پر جيئن فريڪوئنسي وڌندي آهي، تيئن طاقت جي سطح گهٽجندي ويندي آهي. ويڪيوم ٽيوب ڊوائيس انتهائي اعليٰ فريڪوئنسي (سوين يا هزارين ميگاهرٽز) تي وڏي طاقت (سوين ڪلوواٽ) وارن استعمالن ۾ اڃا به اهم حيثيت رکن ٿا. وڌيڪ تيز سوئچنگ ڪندڙ ڊوائيس آن کان آف ۽ وري آف کان آن ٿيڻ دوران ضايع ٿيندڙ توانائي کي گهٽائين ٿا، پر اهي شعاعن ذريعي پيدا ٿيندڙ برقي-مقناطيسي مداخلت جا مسئلا پيدا ڪري سگهن ٿا. گيٽ ڊرائيو (يا ان جهڙا) سرڪٽ اهڙي طرح ڊزائن ڪيا ويندا آهن جو ڊوائيس کي مڪمل سوئچنگ رفتار حاصل ڪرڻ لاءِ ڪافي ڊرائيو رو ملي. جيڪڏهن تيز سوئچنگ لاءِ مناسب ڊرائيو فراهم نه ڪئي وڃي، ته وڌيڪ گرم ٿيڻ سبب ڊوائيس تباهه ٿي سگهي ٿو. عملي ڊوائيسن ۾ آن حالت دوران ڪجهه وولٽيج ڊراپ موجود هوندو آهي، جنهن سبب طاقت ضايع ٿيندي آهي، ۽ آن يا آف حالت تائين پهچڻ لاءِ انهن کي ڪجهه وقت سرگرم علائقي مان گذرڻو پوندو آهي. اهي نقصان ڪنورٽر جي ڪل طاقت جي نقصان جو اهم حصو هوندا آهن. ڊوائيسن جي طاقت سنڀالڻ ۽ گرمي خارج ڪرڻ جي صلاحيت پڻ ڊيزائن ۾ انتهائي اهم هوندي آهي. طاقتي اليڪٽرانڪ ڊوائيس، جيتوڻيڪ تمام ڪارائتي سوئچنگ ڪن، تڏهن به انهن کي ڏهن يا سوين واٽن جي فضول گرمي خارج ڪرڻي پئجي سگهي ٿي. سوئچنگ موڊ ۾ ڪنٽرول ٿيندڙ طاقت، سوئچ ۾ ضايع ٿيندڙ طاقت کان گهڻي وڌيڪ هوندي آهي. وهڪري واري حالت ۾ اڳتي وارو وولٽيج ڊراپ گرمي پيدا ڪندو آهي، جنهن کي خارج ڪرڻ لازمي هوندو آهي. اعليٰ طاقت وارن سيمي ڪنڊڪٽرن لاءِ خاص [[هيٽ سنڪ]] يا فعال ٿڌي ڪرڻ وارا نظام استعمال ڪيا ويندا آهن ته جيئن جنڪشن جو [[گرمي پد]] مناسب حد اندر رهي. هن لحاظ کان [[سيليڪان ڪاربائڊ]] جهڙا جديد سيمي ڪنڊڪٽر عام سليڪان جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ فائديمند آهن، جڏهن ته جرمينيم، جيڪو هڪ وقت سالڊ-اسٽيٽ اليڪٽرانڪس جو بنيادي مواد هو، اعليٰ گرمي پد تي ڪمزور ڪارڪردگي سبب هاڻي گهٽ استعمال ٿيندو آهي. سيمي ڪنڊڪٽر ڊوائيس هڪ ئي جزي ۾ ڪجهه ڪلو وولٽ تائين وولٽيج برداشت ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا. جڏهن تمام اعليٰ وولٽيج کي ڪنٽرول ڪرڻو هجي، تڏهن ڪيترائي ڊوائيس سلسليوار ڳنڍيا ويندا آهن، ۽ سڀني ڊوائيسن تي وولٽيج برابر ورهائڻ لاءِ خاص نيٽورڪ استعمال ڪيا ويندا آهن. هتي به سوئچنگ رفتار انتهائي اهم هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سڀ کان آهستي سوئچ ٿيندڙ ڊوائيس کي مجموعي وولٽيج جو غير متناسب حصو برداشت ڪرڻو پوندو. ماضي ۾ مرڪري والوز هڪ ئي يونٽ ۾ 100&nbsp;kV تائين وولٽيج سنڀالي سگهندا هئا، جنهن سبب انهن جو [[اعليٰ-وولٽيج سڌي رو]] (HVDC) نظامن ۾ استعمال وڌيڪ آسان هوندو هو. ڪنهن سيمي ڪنڊڪٽر ڊوائيس جي رو سنڀالڻ جي حد، چپ جي اندر پيدا ٿيندڙ گرمي ۽ رابطي واري ليڊن ۾ پيدا ٿيندڙ مزاحمتي گرمي تي منحصر هوندي آهي. اهڙن ڊوائيسن کي اهڙي نموني ڊزائن ڪرڻ ضروري هوندو آهي، جو رو سندن اندروني جنڪشنن يا چينلن ۾ هڪجهڙي نموني ورهائجي. جيڪڏهن ڪنهن هنڌ "گرم نقطو" (ھاٽ اسپاٽ) پيدا ٿي وڃي، ته بريڪ ڊائون جا اثر ڊوائيس کي تمام تيزي سان تباهه ڪري سگهن ٿا. ڪجهه [[ايس سي آر]] هڪ ئي يونٽ ۾ 3000 ايمپيئر تائين رو سنڀالڻ جي صلاحيت رکن ٿا. == DC/AC ڪنورٽر (انورٽر) == {{Main|پاور انورٽر}} DC کان AC ڪنورٽر، DC ذريعو مان AC آئوٽ پُٽ موج (waveform) پيدا ڪندا آهن. انهن جا استعمال [[متغير-رفتار ڊرائيو]] (ASD)، [[بي رڪاوٽ بجلي فراهمي]] (UPS)، [[لچڪدار AC ٽرانسميشن سسٽم]] (FACTS)، وولٽيج ڪمپنسيٽرن ۽ [[فوٽووولٽائڪس|فوٽووولٽائيڪ]] [[پاور انورٽر]]ن ۾ ٿيندا آهن. انهن ڪنورٽرن جون بناوتون ٻن مکيه قسمن ۾ ورهايل آهن: وولٽيج سورس انورٽر (VSI) ۽ ڪرنٽ سورس انورٽر (CSI). وولٽيج سورس انورٽرن (VSI) کي اهو نالو ان ڪري ڏنو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جو آزاديءَ سان ڪنٽرول ٿيندڙ آئوٽ پُٽ هڪ وولٽيج موج هوندي آهي. ساڳيءَ طرح، ڪرنٽ سورس انورٽرن (CSI) ۾ ڪنٽرول ٿيندڙ AC آئوٽ پُٽ هڪ ڪرنٽ موج هوندي آهي. DC کان AC طاقت جي تبديلي پاور سوئچنگ ڊوائيسن جي ذريعي ڪئي ويندي آهي، جيڪي عام طور مڪمل طور تي ڪنٽرول لائق سيمي ڪنڊڪٽر پاور سوئچ هوندا آهن. ان ڪري آئوٽ پُٽ موجون لڳاتار نه پر جدا جدا قدرن تي ٻڌل هونديون آهن، جنهن سبب تيز تبديليون پيدا ٿينديون آهن. ڪجهه استعمالن لاءِ AC جي سائنوسي موج جي صرف هڪ سادي ويجهڙائي ئي ڪافي هوندي آهي. جڏهن تقريباً مڪمل سائنوسي موج گهربل هجي ته سوئچنگ ڊوائيسن کي گهربل آئوٽ پُٽ فريڪوئنسي کان گهڻو وڌيڪ رفتار سان هلائبو آهي، ۽ هر حالت ۾ رهڻ جو وقت اهڙي طرح سنڀاليو ويندو آهي جو سراسري آئوٽ پُٽ تقريباً سائنوسي بڻجي وڃي. عام ماڊوليشن طريقن ۾ ڪيريئر-بنياد [[نبض-ويڪر ماڊوليشن]] (PWM)، [[خلائي سمتي ماڊوليشن]] (Space Vector Modulation) ۽ سليڪٽو هارمونڪ ايلمنيشن شامل آهن.<ref name=Rashid3>{{cite book|last=Rashid|first=M.H.|title=Power Electronics Handbook|year=2001|publisher=Academic Press|pages=225–250}}</ref> وولٽيج سورس انورٽر عملي طور هڪ-مرحلي ۽ ٽن-مرحلي ٻنهي قسمن جي نظامن ۾ استعمال ٿيندا آهن. هڪ-مرحلي VSI، هاف-برج ۽ فل-برج بناوتون استعمال ڪندا آهن ۽ پاور سپلاءِ، هڪ-مرحلي UPS ۽ گهڻ-سيل وارين اعليٰ طاقت واري بناوتن ۾ عام آهن. ٽن-مرحلي VSI انهن استعمالن ۾ ڪم ايندا آهن، جتي سائنوسي وولٽيج موجون گهربل هجن، جهڙوڪ ASD، UPS ۽ FACTS جا ڪجهه قسم، مثال طور [[STATCOM]]. اهي فعال پاور فلٽرن ۽ وولٽيج ڪمپنسيٽرن ۾ به استعمال ٿيندا آهن، جتي مرضيءَ مطابق وولٽيج پيدا ڪرڻ جي ضرورت هوندي آهي.<ref name="Rashid3" /> ڪرَنٽ سورس انورٽر، DC ڪرنٽ سپلاءِ مان AC ڪرنٽ موج پيدا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. اهڙي قسم جو انورٽر خاص طور ٽن-مرحلي نظامن لاءِ موزون هوندو آهي، جتي اعليٰ معيار جون وولٽيج موجون گهربل هجن. انورٽرن جي هڪ نسبتاً نئين درجي، جنهن کي گهڻ-سطحي انورٽر (ملٽي ليول انورٽر) چيو وڃي ٿو، وڏي دلچسپي حاصل ڪئي آهي. عام VSI ۽ CSI کي ٻن-سطحي انورٽر سمجهيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا پاور سوئچ يا ته مثبت DC بس سان يا منفي DC بس سان ڳنڍيل هوندا آهن. جيڪڏهن انورٽر جي آئوٽ پُٽ تي ٻن کان وڌيڪ وولٽيج سطحون موجود هجن ته AC آئوٽ پُٽ سائنوسي موج جي وڌيڪ ويجهو ٿي سگهي ٿي. انهيءَ سبب، جيتوڻيڪ گهڻ-سطحي انورٽر وڌيڪ پيچيده ۽ مهانگا آهن، پر انهن جي ڪارڪردگي وڌيڪ بهتر هوندي آهي.<ref name=Trzynadlowski>{{cite book|last=Trzynadlowski|first=A.M.|title=Introduction to Modern Power Electronics|year=2010|publisher=Wiley|pages=269–341}}</ref> هر قسم جو انورٽر استعمال ٿيندڙ DC لنڪن ۽ [[فري وِيلنگ ڊائيوڊ]]ن جي ضرورت جي لحاظ کان هڪ ٻئي کان مختلف هوندو آهي. هر قسم کي، ان جي استعمال مطابق، چورس-موج يا [[نبض-ويڪر ماڊوليشن]] (PWM) موڊ ۾ هلائي سگهجي ٿو. چورس-موج موڊ سادو هوندو آهي، جڏهن ته PWM ڪيترن ئي طريقن سان لاڳو ڪري سگهجي ٿو ۽ وڌيڪ اعليٰ معيار جون آئوٽ پُٽ موجون مهيا ڪندو آهي.<ref name="Rashid3" /> وولٽيج سورس انورٽر (VSI) پنهنجي آئوٽ پُٽ انورٽر واري حصي کي تقريباً مستقل وولٽيج واري ذريعي سان هلائيندا آهن.<ref name=Rashid3 /> ڪرَنٽ آئوٽ پُٽ موج جي گهربل معيار موجب مناسب ماڊوليشن طريقو چونڊيو ويندو آهي. VSI جو آئوٽ پُٽ جدا جدا قدرن تي ٻڌل هوندو آهي. هموار ڪرنٽ موج حاصل ڪرڻ لاءِ لوڊ ۾ چونڊيل هارمونڪ فريڪوئنسيز تي انڊڪٽو خاصيت هجڻ ضروري آهي. جيڪڏهن ذريعو ۽ لوڊ جي وچ ۾ ڪو انڊڪٽو فلٽر موجود نه هجي ته ڪيپيسٽو لوڊ کي وڏن ۽ بار بار پيدا ٿيندڙ ڪرنٽ اسپائڪن سان ٽٽل ڦٽل ڪرنٽ حاصل ٿيندو.<ref name=Rashid3 /> VSI جا ٽي بنيادي قسم آهن: # هڪ-مرحلي هاف-برج انورٽر # هڪ-مرحلي فل-برج انورٽر # ٽن-مرحلي وولٽيج سورس انورٽر === هڪ-مرحلي هاف-برج انورٽر === [[File:The AC Input for a Standard Adjustable Speed Drive.jpg|thumb|left|'''شڪل 8:''' متغير-رفتار ڊرائيو (ASD) لاءِ معياري AC ان پُٽ]] [[File:Single-Phase Half-Bridge Voltage Source Inverter.jpg|thumb|left|'''شڪل 9:''' هڪ-مرحلي هاف-برج وولٽيج سورس انورٽر]] هڪ-مرحلي وولٽيج سورس هاف-برج انورٽر گهٽ وولٽيج وارن استعمالن لاءِ ٺاهيا ويندا آهن ۽ عام طور تي پاور سپلاءِ ۾ استعمال ٿيندا آهن.<ref name=Rashid3 /> شڪل 9 هن انورٽر جي سرڪٽ جو خاڪو ڏيکاري ٿي. انورٽر جي عمل دوران هيٺين درجي جا ڪرنٽ هارمونڪس ٻيهر ذريعو وولٽيج ڏانهن موٽايا ويندا آهن، تنهن ڪري هن بناوت ۾ فلٽرنگ لاءِ ٻه وڏا ڪيپيسيٽر گهربل هوندا آهن.<ref name=Rashid3 /> جيئن شڪل 9 ۾ ڏيکاريل آهي، انورٽر جي هر ٽنگ (leg) ۾ هڪ ئي وقت صرف هڪ سوئچ هلندڙ حالت ۾ ٿي سگهي ٿو. جيڪڏهن ساڳئي ٽنگ جا ٻئي سوئچ هڪ ئي وقت آن ٿي وڃن ته DC ذريعو شارٽ سرڪٽ ٿي ويندو. سوئچنگ کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ انورٽر ڪيترائي ماڊوليشن طريقا استعمال ڪري سگهي ٿو. ڪيريئر-بنياد PWM ۾ AC آئوٽ پُٽ موج v_c کي ڪيريئر وولٽيج سگنل v_Δ سان ڀيٽيو ويندو آهي. جڏهن v_c، v_Δ کان وڌيڪ هوندو آهي ته S+ آن ٿيندو آهي، ۽ جڏهن v_c، v_Δ کان گهٽ هوندو آهي ته S− آن ٿيندو آهي. جيڪڏهن AC آئوٽ پُٽ جي فريڪوئنسي f_c ۽ ان جو ايمپليٽيوڊ v_c هجي، جڏهن⁠تہ ٽڪنڊي ڪيريئر سگنل جي فريڪوئنسي f_Δ ۽ ايمپليٽيوڊ v_Δ هجي، ته PWM، ڪيريئر-بنياد PWM جي خاص سائنوسي صورت بڻجي ويندو آهي.<ref name=Rashid3 /> هن حالت کي سائنوسي نبض-ويڪر ماڊوليشن (SPWM) چيو ويندو آهي. ان لاءِ ايمپليٽيوڊ يا ماڊوليشن انڊيڪس هيئن بيان ڪيو ويندو آهي: '''{{math|m_a {{=}} v_c/v_∆ }}''' جڏهن⁠تہ نارملائيزڊ ڪيريئر فريڪوئنسي يا فريڪوئنسي-ماڊوليشن نسبت هيٺين مساوات سان حاصل ڪئي ويندي آهي: '''{{math|m_f {{=}} f_∆/f_c }}'''.<ref>{{Cite book|last=Kiruthiga|first=Murugeshan R. & Sivaprasath|url=https://books.google.com/books?id=KDRlDwAAQBAJ&q=mf+%3D+f%E2%88%86%2Ffc&pg=PA918|title=Modern Physics, 18th Edition|date=2017|publisher=S. Chand Publishing|isbn=978-93-5253-310-7|language=en}}</ref> جيڪڏهن اوور-ماڊوليشن واري علائقي ۾ m_a هڪ کان وڌي وڃي ته بنيادي AC آئوٽ پُٽ وولٽيج وڌي ويندو، پر ان سان گڏ سيچوريشن پڻ پيدا ٿيندي. SPWM ۾ آئوٽ پُٽ موج جا هارمونڪس واضح فريڪوئنسي ۽ ايمپليٽيوڊ تي موجود هوندا آهن، جنهن سان فلٽرن جي ڊزائن آسان ٿي ويندي آهي. هن موڊ ۾ وڌ ۾ وڌ آئوٽ پُٽ ايمپليٽيوڊ ذريعو وولٽيج جي اڌ جي برابر هوندي آهي. جيڪڏهن وڌ ۾ وڌ آئوٽ پُٽ ايمپليٽيوڊ، يعني m_a، 3.24 کان وڌي وڃي ته انورٽر جي آئوٽ پُٽ موج چورس موج (Square Wave) بڻجي ويندي.<ref name=Rashid3 /> جيئن PWM ۾، تيئن چورس-موج ماڊوليشن دوران به ساڳئي ٽنگ جا ٻئي سوئچ هڪ ئي وقت آن نٿا ڪري سگهجن، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان وولٽيج ذريعو شارٽ سرڪٽ ٿي ويندو. هن سوئچنگ طريقي ۾ AC آئوٽ پُٽ جي هر اڌ چڪر دوران S+ ۽ S− مان هڪ سوئچ آن رهندو آهي.<ref name=Rashid3 /> بنيادي AC آئوٽ پُٽ ايمپليٽيوڊ هن مساوات سان ڏني ويندي آهي: '''{{math|v_o1 {{=}} v_aN {{=}} 2v_i/π }}''' ۽ ان جا هارمونڪس هيٺين ايمپليٽيوڊ رکندا آهن: '''{{math|v_oh {{=}} v_o1/h}}''' تنهن ڪري AC آئوٽ پُٽ وولٽيج جو ڪنٽرول انورٽر نه، پر انورٽر جي DC ان پُٽ وولٽيج جي مقدار ڪندي آهي.<ref name=Rashid3 /> جيڪڏهن سليڪٽو هارمونڪ ايلمنيشن (SHE) کي ماڊوليشن طور استعمال ڪيو وڃي ته انورٽر جي سوئچنگ اهڙي نموني ترتيب ڏئي سگهجي ٿي جو مخصوص فطري هارمونڪس ختم ٿي وڃن. هن طريقي سان بنيادي AC آئوٽ پُٽ وولٽيج کي به گهربل حد اندر ترتيب ڏئي سگهجي ٿو. ڇاڪاڻ⁠تہ هن ماڊوليشن مان حاصل ٿيندڙ AC آئوٽ پُٽ موج ۾ اڻ برابري واري اڌ-موج ۽ چوٿين-موج هم آهنگي موجود هوندي آهي، تنهن ڪري زوجي (Even) هارمونڪس پيدا ناهن ٿيندا.<ref name=Rashid3 /> ان سان گڏ آئوٽ پُٽ موج مان گهربل فردي (Odd) فطري هارمونڪس کي به ختم ڪري سگهجي ٿو. === هڪ-مرحلي فل-برج انورٽر === فل-برج انورٽر هاف-برج انورٽر سان ملندڙ جلندڙ هوندو آهي، پر ان ۾ هڪ اضافي ٽنگ هوندي آهي جيڪا نيوٽرل پوائنٽ کي لوڊ سان ڳنڍيندي آهي.<ref name=Rashid3 /> شڪل 3 هڪ-مرحلي فل-برج وولٽيج سورس انورٽر جو سرڪٽ ڏيکاري ٿي. وولٽيج ذريعو شارٽ سرڪٽ ٿيڻ کان بچائڻ لاءِ S1+ ۽ S1− هڪ ئي وقت آن نٿا ٿي سگهن، ساڳيءَ طرح S2+ ۽ S2− پڻ هڪ ئي وقت آن نٿا ٿي سگهن. فل-برج ۾ استعمال ٿيندڙ هر ماڊوليشن طريقي ۾ هر ٽنگ جو يا ته مٿيون يا هيٺيون سوئچ ڪنهن به وقت آن هجڻ لازمي آهي. اضافي ٽنگ سبب آئوٽ پُٽ موج جي وڌ ۾ وڌ ايمپليٽيوڊ Vi جي برابر هوندي آهي، جيڪا هاف-برج جي ڀيٽ ۾ ٻيڻي هوندي آهي.<ref name=Rashid3 /> == AC/AC ڪنورٽر == {{Main|اي سي-کان-اي سي تائين ڪنورٽر}} AC طاقت کي AC طاقت ۾ تبديل ڪرڻ سان فراهم ڪيل AC نظام مان لوڊ تي لاڳو ٿيندڙ موج جي وولٽيج، فريڪوئنسي ۽ فيز کي ڪنٽرول ڪري سگهجي ٿو.<ref name=Rashid>{{cite book|last=Rahsid|first=M.H.|title=Power Electronics Handbook: Devices, Circuits, and Applications|year=2010|publisher=Elsevier|isbn= 978-0-12-382036-5|pages=147–564}}</ref> ڪنورٽرن جي قسمن کي ورهائڻ لاءِ ٻه مکيه درجا استعمال ٿين ٿا: ڇا موج جي فريڪوئنسي تبديل ٿئي ٿي يا نه.<ref name=Skvarenina>{{cite book|last=Skvarenina|first=T.L.|title=The power electronics handbook Industrial electronics series|year=2002|publisher=CRC Press|isbn= 978-0-8493-7336-7|pages=94–140}}</ref> اهڙا [[AC-to-AC converter|AC/AC ڪنورٽر]]، جيڪي استعمال ڪندڙ کي فريڪوئنسي تبديل ڪرڻ جي اجازت نٿا ڏين، AC وولٽيج ڪنٽرولر يا AC ريگيوليٽر سڏبا آهن. اهڙا AC ڪنورٽر، جيڪي استعمال ڪندڙ کي فريڪوئنسي تبديل ڪرڻ جي اجازت ڏين ٿا، عام طور AC-to-AC تبديلي لاءِ فريڪوئنسي ڪنورٽر سڏبا آهن. فريڪوئنسي ڪنورٽرن هيٺ عام طور ٽي قسم جا ڪنورٽر استعمال ٿين ٿا: سائيڪلوڪنورٽر، ميٽرڪس ڪنورٽر ۽ DC-لنڪ ڪنورٽر ({{a.k.a.}} AC/DC/AC ڪنورٽر). '''AC وولٽيج ڪنٽرولر:''' AC وولٽيج ڪنٽرولر يا AC ريگيوليٽر جو مقصد، مستقل فريڪوئنسي تي لوڊ تي لڳندڙ RMS وولٽيج کي تبديل ڪرڻ آهي.<ref name=Rashid /> عام طور قبول ڪيل ٽي ڪنٽرول طريقا هي آهن: ON/OFF ڪنٽرول، فيز-اينگل ڪنٽرول، ۽ نبض-ويڪر ماڊوليشن AC چاپر ڪنٽرول (PWM AC چاپر ڪنٽرول).<ref name=Rashid2>{{cite book|last=Rashid|first=M.H.|title=Digital power electronics and applications Electronics & Electrical|year=2005|publisher=Academic Press|isbn= 978-0-12-088757-6}}</ref> اهي ٽيئي طريقا نه رڳو هڪ-مرحلي سرڪٽن ۾، پر ٽن-مرحلي سرڪٽن ۾ به لاڳو ڪري سگهجن ٿا. * ON/OFF ڪنٽرول: هي ڪنٽرول طريقو عام طور حرارتي لوڊن يا موٽرن جي رفتار ڪنٽرول لاءِ استعمال ٿيندو آهي. هن ۾ سوئچ کي n مڪمل چڪرن لاءِ آن ۽ m مڪمل چڪرن لاءِ آف ڪيو ويندو آهي. سوئچن کي آن ۽ آف ڪرڻ سان اڻ وڻندڙ هارمونڪس پيدا ٿين ٿا، تنهن ڪري سوئچن کي صفر-وولٽيج ۽ صفر-ڪرنٽ حالتن ۾، يعني زيرو-ڪراسنگ تي، آن ۽ آف ڪيو ويندو آهي، جنهن سان ڊسٽارشن گهٽجي ٿي.<ref name=Rashid2 /> * فيز-اينگل ڪنٽرول: مختلف موجن، جهڙوڪ هاف-ويو يا فل-ويو وولٽيج ڪنٽرول، تي فيز-اينگل ڪنٽرول لاڳو ڪرڻ لاءِ مختلف سرڪٽ موجود آهن. عام طور استعمال ٿيندڙ طاقتي اليڪٽرانڪ جزا [[ڊائيوڊ]]، [[ايس سي آر]] ۽ ٽرائيڪ آهن. انهن جزن جي مدد سان استعمال ڪندڙ موج ۾ فائرنگ زاويي کي دير سان شروع ڪري سگهي ٿو، جنهن سبب موج جو صرف هڪ حصو آئوٽ پُٽ طور ملي ٿو.<ref name=Rashid /> * PWM AC چاپر ڪنٽرول: ٻيا ٻه ڪنٽرول طريقا اڪثر هارمونڪس، آئوٽ پُٽ ڪرنٽ جي معيار ۽ ان پُٽ پاور فيڪٽر جي لحاظ کان ڪمزور هوندا آهن. انهن قدرن کي بهتر ڪرڻ لاءِ انهن طريقن بدران PWM استعمال ڪري سگهجي ٿو. PWM AC چاپر ۾ سوئچ ان پُٽ وولٽيج جي متبادل اڌ-چڪرن اندر ڪيترائي ڀيرا آن ۽ آف ٿيندا آهن.<ref name=Rashid2 /> '''ميٽرڪس ڪنورٽر ۽ سائيڪلوڪنورٽر:''' [[سائيڪلوڪنورٽر]] AC کان AC تبديليءَ لاءِ صنعت ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اعليٰ طاقت وارن استعمالن لاءِ مناسب هوندا آهن. اهي سپلاءِ لائين سان هم وقت ٿيل سڌا فريڪوئنسي ڪنورٽر آهن. سائيڪلوڪنورٽر جي آئوٽ پُٽ وولٽيج موجن ۾ پيچيده هارمونڪس هوندا آهن، جن مان اعليٰ درجي جا هارمونڪس مشين جي انڊڪٽنس ذريعي فلٽر ٿي ويندا آهن. ان سان مشين جي ڪرنٽ ۾ گهٽ هارمونڪس رهندا آهن، جڏهن ته بچيل هارمونڪس نقصان ۽ ٽارڪ جي ڌڙڪن پيدا ڪندا آهن. ياد رهي ته سائيڪلوڪنورٽر ۾ ٻين ڪنورٽرن جي ابتڙ، نه انڊڪٽر هوندا آهن نه ڪيپيسيٽر، يعني ڪو به توانائي ذخيرو ڪندڙ ڊوائيس موجود نه هوندو آهي. انهيءَ ڪري تڪڙي ان پُٽ طاقت ۽ آئوٽ پُٽ طاقت برابر هونديون آهن.<ref name=Tolbert>{{cite web|last=Tolbert|first=L.M.|title=Cycloconverters|url=https://www.scribd.com/sagar%20jaiswal/d/18197288-Cycloconverters|publisher=University of Tennessee|access-date=23 March 2012}}</ref> * هڪ-مرحلي کان هڪ-مرحلي [[سائيڪلوڪنورٽر]]: هڪ-مرحلي کان هڪ-مرحلي سائيڪلوڪنورٽرن ۾ تازو وڌيڪ دلچسپي پيدا ٿي آهي{{when|date=March 2012}}، ڇاڪاڻ⁠تہ طاقتي اليڪٽرانڪ سوئچن جي جسامت ۽ قيمت ٻنهي ۾ گهٽتائي آئي آهي. هڪ-مرحلي اعليٰ فريڪوئنسي AC وولٽيج يا ته سائنوسي ٿي سگهي ٿو يا ٽريپيزوئڊل. ڪنٽرول يا زيرو-وولٽيج ڪميٽيشن لاءِ انهن ۾ صفر وولٽيج وارا وقفا به ٿي سگهن ٿا. * ٽن-مرحلي کان هڪ-مرحلي [[سائيڪلوڪنورٽر]]: ٽن-مرحلي کان هڪ-مرحلي سائيڪلوڪنورٽرن جا ٻه قسم آهن: 3φ کان 1φ هاف-ويو سائيڪلوڪنورٽر ۽ 3φ کان 1φ برج سائيڪلوڪنورٽر. مثبت ۽ منفي ٻئي ڪنورٽر ڪنهن به پوليريٽي تي وولٽيج پيدا ڪري سگهن ٿا؛ نتيجي ۾ مثبت ڪنورٽر صرف مثبت ڪرنٽ فراهم ڪري ٿو، ۽ منفي ڪنورٽر صرف منفي ڪرنٽ فراهم ڪري ٿو. ڊوائيسن ۾ تازين ترقيات سان سائيڪلوڪنورٽرن جون نيون صورتون، جهڙوڪ ميٽرڪس ڪنورٽر، تيار ٿي رهيون آهن. پهرين نمايان تبديلي اها آهي ته ميٽرڪس ڪنورٽر ٻه-رخا، ٻه-قطبي سوئچ استعمال ڪن ٿا. هڪ-مرحلي کان هڪ-مرحلي ميٽرڪس ڪنورٽر 9 سوئچن جي هڪ ميٽرڪس تي مشتمل هوندو آهي، جيڪا ٽن ان پُٽ مرحلن کي ٽن آئوٽ پُٽ مرحلن سان ڳنڍي ٿي. ڪنهن به ان پُٽ مرحلي ۽ آئوٽ پُٽ مرحلي کي ڪنهن به وقت پاڻ ۾ ڳنڍي سگهجي ٿو، پر ساڳئي مرحلي جا ٻه سوئچ هڪ ئي وقت ڳنڍڻ نه گهرجن؛ ٻي صورت ۾ ان پُٽ مرحلن ۾ شارٽ سرڪٽ پيدا ٿيندو. ميٽرڪس ڪنورٽر ٻين ڪنورٽر حلن جي ڀيٽ ۾ هلڪا، وڌيڪ ٺهڪندڙ ۽ وڌيڪ ورسٽائل هوندا آهن. نتيجي طور، اهي وڌيڪ انضمام، وڌيڪ گرمي پد تي ڪم ڪرڻ، وسيع آئوٽ پُٽ فريڪوئنسي ۽ قدرتي ٻه-رخو طاقت وهڪرو مهيا ڪن ٿا، جيڪو توانائي کي واپس يوٽلٽي ڏانهن موٽائڻ لاءِ مناسب آهي. ميٽرڪس ڪنورٽر ٻن قسمن ۾ ورهايل آهن: سڌا ۽ اڻ سڌا ڪنورٽر. ٽن-مرحلي ان پُٽ ۽ ٽن-مرحلي آئوٽ پُٽ واري سڌي ميٽرڪس ڪنورٽر ۾، سوئچ ٻه-رخا هجڻ گهرجن، يعني اهي ٻنهي پوليريٽين جي وولٽيج کي روڪي سگهن ۽ ٻنهي رخن ۾ ڪرنٽ وهائي سگهن. هي سوئچنگ حڪمت عملي سڀ کان وڌيڪ ممڪن آئوٽ پُٽ وولٽيج مهيا ڪري ٿي ۽ لائين پاسي واري ري ايڪٽو ڪرنٽ کي گهٽائي ٿي. تنهن ڪري ڪنورٽر مان طاقت جو وهڪرو الٽجي به سگهي ٿو. پر ڪميٽيشن جي مسئلن ۽ پيچيده ڪنٽرول سبب، اهو صنعت ۾ وڏي پيماني تي استعمال نٿو ٿئي. سڌي ميٽرڪس ڪنورٽرن جي ابتڙ، اڻ سڌا ميٽرڪس ڪنورٽر ساڳيو ڪم ڪن ٿا، پر اهي الڳ ان پُٽ ۽ آئوٽ پُٽ حصا استعمال ڪن ٿا، جيڪي ذخيري جزن کان سواءِ DC لنڪ ذريعي ڳنڍيل هوندا آهن. هن ڊيزائن ۾ چار-ڪواڊرنٽ ڪرنٽ سورس ريڪٽيفائر ۽ وولٽيج سورس انورٽر شامل هوندو آهي. ان پُٽ حصو ٻه-رخن، ٻه-قطبي سوئچن تي مشتمل هوندو آهي. ڪميٽيشن حڪمت عملي ان پُٽ حصي جي سوئچنگ حالت بدلائي لاڳو ڪري سگهجي ٿي، جڏهن ته آئوٽ پُٽ حصو فري وِيلنگ موڊ ۾ هوندو آهي. هي ڪميٽيشن الگورٿم روايتي سڌي ميٽرڪس ڪنورٽر جي ڀيٽ ۾ نمايان طور گهٽ پيچيده ۽ وڌيڪ قابل اعتماد آهي.<ref name=Klumpner>{{cite web|last=Klumpner|first=C.|title=Power Electronics 2|url=http://hermes.eee.nott.ac.uk/teaching/h5cpe2/|access-date=23 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140927105049/http://hermes.eee.nott.ac.uk/teaching/h5cpe2/|archive-date=27 September 2014|url-status=dead}}</ref> '''DC لنڪ ڪنورٽر:''' DC لنڪ ڪنورٽر، جن کي AC/DC/AC ڪنورٽر به چيو ويندو آهي، وچ ۾ DC لنڪ استعمال ڪندي AC ان پُٽ کي AC آئوٽ پُٽ ۾ تبديل ڪن ٿا. مطلب ته ڪنورٽر ۾ طاقت پهريان ريڪٽيفائر ذريعي AC مان DC ۾ تبديل ٿئي ٿي، ۽ پوءِ انورٽر ذريعي DC مان ٻيهر AC ۾ تبديل ٿئي ٿي. آخري نتيجو اهڙو آئوٽ پُٽ هوندو آهي جنهن جو وولٽيج گهٽ ۽ فريڪوئنسي تبديل ٿيندڙ، يعني وڌيڪ يا گهٽ، هوندي آهي.<ref name=Rashid2 /> وسيع استعمالن سبب AC/DC/AC ڪنورٽر اڄڪلهه سڀ کان عام حل آهن. انهن جو ٻيو فائدو اهو آهي ته اهي اوورلوڊ ۽ نو-لوڊ حالتن ۾ مستحڪم رهندا آهن ۽ نقصان کان سواءِ لوڊ کان ڌار ڪري سگهجن ٿا.<ref name=Vodovozov>{{cite book|last=Vodovozov|first=V|title=Electronic engineering|year=2006|isbn= 978-9985-69-039-0}}</ref> '''هائبرڊ ميٽرڪس ڪنورٽر:''' هائبرڊ ميٽرڪس ڪنورٽر AC/AC ڪنورٽرن لاءِ نسبتاً نوان آهن. اهي ڪنورٽر AC/DC/AC ڊيزائن کي ميٽرڪس ڪنورٽر ڊيزائن سان گڏ ڪن ٿا. هن نئين درجي ۾ هائبرڊ ڪنورٽرن جا ڪيترائي قسم تيار ڪيا ويا آهن، مثال طور اهڙو ڪنورٽر جيڪو هڪ-رخا سوئچ ۽ DC لنڪ کان سواءِ ٻه ڪنورٽر مرحلا استعمال ڪري ٿو؛ DC لنڪ لاءِ گهربل ڪيپيسيٽرن يا انڊڪٽرن جي غير موجودگي سبب ڪنورٽر جو وزن ۽ جسامت گهٽجي وڃن ٿا. هائبرڊ ڪنورٽرن جا ٻه ذيلي قسم آهن: هائبرڊ ڊائريڪٽ ميٽرڪس ڪنورٽر (HDMC) ۽ هائبرڊ اِنڊائريڪٽ ميٽرڪس ڪنورٽر (HIMC). HDMC وولٽيج ۽ ڪرنٽ کي هڪ ئي مرحلي ۾ تبديل ڪري ٿو، جڏهن ته HIMC، AC/DC/AC ڪنورٽر وانگر، الڳ مرحلا استعمال ڪري ٿو، پر وچ ۾ ذخيري جزو استعمال نٿو ڪري.<ref name=Lipo>{{cite journal|last=Lipo|author2=Kim, Sul|title=AC/AC Power Conversion Based on Matric Converter Topology with Unidirectional Switches|journal=IEEE Transactions on Industry Applications|volume=36|issue=1|pages=139–145|doi=10.1109/28.821808|year=2000|doi-access=free}}</ref><ref name=Wheeler>{{cite journal|last=Wheeler|author2=Wijekoon, Klumpner|title=Implementation of a Hybrid AC/AC Direct Power Converter with Unity Voltage Transfer Ratio|journal=[[IEEE Transactions on Power Electronics]]|date=July 2008|volume=23|issue=4|pages=1918–1986|doi=10.1109/tpel.2008.924601|s2cid=25517304|url=http://eprints.nottingham.ac.uk/34835/1/TPEL-_Thiwanka_hybrid%20acac%20unity.pdf}}</ref> '''استعمال:''' هيٺ عام استعمالن جي فهرست ڏني وئي آهي، جن ۾ هر ڪنورٽر استعمال ٿئي ٿو. * AC وولٽيج ڪنٽرولر: روشنيءَ جو ڪنٽرول؛ گهريلو ۽ صنعتي حرارت؛ فين، پمپ يا هوئسٽ ڊرائيوز جي رفتار ڪنٽرول؛ انڊڪشن موٽرن جي سافٽ اسٽارٽنگ؛ جامد AC سوئچ<ref name=Rashid />، جهڙوڪ گرمي پد ڪنٽرول، ٽرانسفارمر ٽيپ تبديل ڪرڻ وغيره. * سائيڪلوڪنورٽر: اعليٰ طاقت، گهٽ رفتار وارا الٽجندڙ AC موٽر ڊرائيوز؛ تبديل ٿيندڙ ان پُٽ فريڪوئنسي سان مستقل فريڪوئنسي پاور سپلاءِ؛ پاور فيڪٽر درستگي لاءِ ڪنٽرول لائق VAR جنريٽر؛ ٻن آزاد پاور نظامن کي ڳنڍيندڙ AC سسٽم انٽرٽائيز.<ref name=Rashid /> * ميٽرڪس ڪنورٽر: هن وقت ميٽرڪس ڪنورٽرن جا استعمال محدود آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ اعليٰ فريڪوئنسي تي ڪم ڪندڙ ٻه-رخا مونو ليٿڪ سوئچ دستياب نه آهن، ڪنٽرول قانون لاڳو ڪرڻ پيچيده آهي، ڪميٽيشن جا مسئلا آهن، ۽ ٻيا سبب موجود آهن. انهن ترقيات سان ميٽرڪس ڪنورٽر ڪيترن ئي شعبن ۾ سائيڪلوڪنورٽرن جي جاءِ وٺي سگهن ٿا.<ref name=Rashid /> * DC لنڪ: مشين بلڊنگ ۽ تعميراتي شعبن ۾ هڪ يا گهڻن لوڊ وارن استعمالن لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Vodovozov" /> soj4ns6b79ck6pdeegee7jldqi3s49h 390438 390437 2026-07-01T22:37:18Z Intisar Ali 8681 390438 wikitext text/x-wiki {{Short description|طاقتي اليڪٽرانڪس جي ٽيڪنالاجي}} {{About|طاقتي اليڪٽرانڪس جي ٽيڪنالاجي|موسيقي جي صنف|پاور اليڪٽرانڪس (موسيقي)}} [[File:Baltic Cable Thyristorturm.jpg|thumb|سويڊن ۾ بالٽڪ ڪيبل اي بي جي هال ۾ 16.8 ميٽر اوچو [[ايڇ وي ڊي سي]] [[ٿائرسٽر]] والو ٽاور]] [[File:Absaar Batterie Ladegerät.jpg|thumb|[[بيٽري چارجر]] طاقتي اليڪٽرانڪس جو هڪ مثال آهي.]] [[File:ATX power supply interior-1000px transparent.png|thumb|ذاتي ڪمپيوٽر جي پاور سپلاءِ، جيڪا ڪيبينيٽ جي اندر هجي يا ٻاهر، طاقتي اليڪٽرانڪس جو هڪ مثال آهي.]] '''طاقتي اليڪٽرانڪس''' (Power electronics) [[اليڪٽرانڪس]] جو اهو شعبو آهي، جيڪو [[برقي طاقت]] جي ڪنٽرول ۽ تبديلي سان لاڳاپيل آهي. پهريان اعليٰ طاقت وارا اليڪٽرانڪ ڊوائيس [[مرڪري-آرڪ والو]] استعمال ڪندي تيار ڪيا ويا. جديد نظامن ۾ برقي طاقت جي تبديلي [[سيمي ڪنڊڪٽر]] سوئچنگ ڊوائيسن، جهڙوڪ [[ڊائيوڊ]]، [[ٿائرسٽر]]، ۽ [[طاقتي ٽرانزسٽر]] (جهڙوڪ [[طاقتي موس فيٽ]] ۽ [[IGBT]]) ذريعي ڪئي ويندي آهي. سگنلن ۽ ڊيٽا جي منتقلي ۽ پروسيسنگ سان لاڳاپيل اليڪٽرانڪ نظامن جي ابتڙ، طاقتي اليڪٽرانڪس ۾ وڏي مقدار ۾ برقي توانائي کي سنڀاليو ۽ تبديل ڪيو ويندو آهي. AC/DC ڪنورٽر ([[ريڪٽيفائر]]) طاقتي اليڪٽرانڪس جي سڀ کان عام ڊوائيسن مان هڪ آهي، جيڪو ڪيترن ئي صارفين جي اليڪٽرانڪ شين، جهڙوڪ [[ٽيليويزن]]، ذاتي [[ڪمپيوٽر]]، [[بيٽري چارجر]] وغيره ۾ استعمال ٿيندو آهي. ان جي طاقت جي حد عام طور ڪجهه ڏهن [[واٽ]]ن کان وٺي ڪيترن ئي سؤ واٽن تائين هوندي آهي. صنعت ۾ ان جو هڪ عام استعمال [[متغير-رفتار ڊرائيو]] (VSD) آهي، جيڪو [[انڊڪشن موٽر]] جي رفتار کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. VSD جي طاقت جي حد ڪجهه سؤ واٽن کان شروع ٿي ڪيترن ئي [[ميگاواٽ]]ن تائين پهچي ٿي. طاقت جي تبديلي وارن نظامن کي ان پُٽ ۽ آئوٽ پُٽ طاقت جي قسم مطابق هن ريت ورهايو وڃي ٿو: * AC کان DC ([[ريڪٽيفائر]]) * DC کان AC ([[طاقتي انورٽر|انورٽر]]) * DC کان DC ([[ڊي سي کان ڊي سي ڪنورٽر]]) * AC کان AC ([[اي سي کان اي سي ڪنورٽر]]) == تاريخ == طاقتي اليڪٽرانڪس جي شروعات [[مرڪري-آرڪ ريڪٽيفائر]] جي ترقي سان ٿي. ان کي 1902ع ۾ [[پيٽر ڪوپر هيئٽ]] ايجاد ڪيو، ۽ اهو متبادل رو (AC) کي سڌي رو (DC) ۾ تبديل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو. 1920ع واري ڏهاڪي کان پوءِ، [[ٿائراٽرون]] ۽ گرڊ-ڪنٽرول ٿيل مرڪري-آرڪ والوز کي برقي طاقت جي منتقلي ۾ استعمال ڪرڻ بابت تحقيق جاري رهي. [[اونو لام]] گريڊنگ اليڪٽروڊن سان مرڪري والوز تيار ڪيا، جيڪي [[اعليٰ-وولٽيج سڌي رو]] (HVDC) جي منتقلي لاءِ موزون ثابت ٿيا. 1933ع ۾ [[سيلينيم ريڪٽيفائر]] ايجاد ڪيا ويا.<ref name=Thompson>{{cite web|last=Thompson|first=M.T.|title=Notes 01|url=http://www.thompsonrd.com/NOTES%2001%20INTRODUCTION%20TO%20POWER%20ELECTRONICS.pdf|work=Introduction to Power Electronics|publisher=Thompson Consulting, Inc.}}</ref> 1926ع ۾ [[جوليس ايڊگر ليلينفيلڊ]] [[فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر]] جو تصور پيش ڪيو، پر ان وقت اهڙو ڪارائتو ڊوائيس ٺاهڻ ممڪن نه هو.<ref>{{cite web |title=1926 – Field Effect Semiconductor Device Concepts Patented |website=Computer History Museum |url=http://www.computerhistory.org/siliconengine/field-effect-semiconductor-device-concepts-patented/ |access-date=March 25, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160322023120/http://www.computerhistory.org/siliconengine/field-effect-semiconductor-device-concepts-patented/ |archive-date=March 22, 2016 |df=mdy-all }}</ref> 1947ع ۾ [[والٽر ايڇ. بريٽن]] ۽ [[جان بارڊين]]، [[وليم شاڪلي]] جي نگرانيءَ ۾ [[بيل ليبز]] ۾، ٻه-قطبي [[پوائنٽ-ڪنٽيڪٽ ٽرانزسٽر]] ايجاد ڪيو. 1948ع ۾ شاڪلي جي [[ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر]] (BJT) واري ايجاد ٽرانزسٽرن جي استحڪام ۽ ڪارڪردگي بهتر ڪئي ۽ انهن جي قيمت گهٽائي. 1950ع واري ڏهاڪي تائين وڌيڪ طاقت وارا سيمي ڪنڊڪٽر [[ڊائيوڊ]] دستياب ٿي ويا، جن آهستي آهستي [[ويڪيوم ٽيوب]]ن جي جاءِ ورتي. 1956ع ۾ [[جنرل اليڪٽرڪ]] [[سليڪان ڪنٽرولڊ ريڪٽيفائر]] (SCR) متعارف ڪرايو، جنهن طاقتي اليڪٽرانڪس جي استعمالن کي تمام گهڻو وسيع ڪيو.<ref name=Kharagpur>{{cite web|last=Kharagpur|title=Power Semiconductor Devices|url=http://nptel.iitm.ac.in/courses/Webcourse-contents/IIT%20Kharagpur/Power%20Electronics/PDF/L-1(SSG)(PE)%20((EE)NPTEL).pdf|work=EE IIT|access-date=25 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20080920222959/http://nptel.iitm.ac.in/courses/Webcourse-contents/IIT%20Kharagpur/Power%20Electronics/PDF/L-1(SSG)(PE)%20((EE)NPTEL).pdf|archive-date=20 September 2008|url-status=dead}}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي تائين ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽرن جي تيز سوئچنگ رفتار اعليٰ فريڪوئنسي DC/DC ڪنورٽرن کي ممڪن بڻائي ڇڏيو. [[آر. ڊي. مڊلبروڪ]] طاقتي اليڪٽرانڪس جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1970ع ۾ هن [[ڪيلٽيڪ]] ۾ [[پاور اليڪٽرانڪس گروپ]] قائم ڪيو.<ref>{{cite web |title=Dr. R. David Middlebrook 1929 - 2010 |url=https://www.powerelectronics.com/content/dr-r-david-middlebrook-1929-2010 |website=Power Electronics |access-date=29 October 2019 |ref=May 1, 2010 |language=en |date=1 May 2010}}</ref> هن ''اسٽيٽ-اسپيس ايوريجنگ'' تجزياتي طريقو ۽ ٻيا ڪيترائي اوزار تيار ڪيا، جيڪي جديد طاقتي اليڪٽرانڪس جي ڊيزائن لاءِ بنيادي اهميت رکن ٿا.<ref>{{cite web| url = http://www.ieee-pels.org/pels-news/220-professor-r-d-middlebrook-passed-away |title = IEEE Transactions on Transportation Electrification - IEEE Power Electronics Society| date=October 2024 }}</ref> === طاقتي موس فيٽ === {{Main|طاقتي موس فيٽ}} {{See also|موس فيٽ|VMOS|LDMOS|موصل-گيٽ ٻه-قطبي ٽرانزسٽر}} 1957ع ۾ [[فروش]] ۽ [[ڊيرڪ]] [[بيل ليبز]] ۾ پهريون سليڪان ڊاءِ آڪسائيڊ فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر تيار ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيا، جيڪو اهڙو پهريون ٽرانزسٽر هو جنهن ۾ ڊرين ۽ سورس مٿاڇري تي هڪ ٻئي جي ويجهو هئا.<ref>{{Cite journal |last1=Frosch |first1=C. J. |last2=Derick |first2=L |date=1957 |title=Surface Protection and Selective Masking during Diffusion in Silicon |url=https://iopscience.iop.org/article/10.1149/1.2428650 |journal=Journal of the Electrochemical Society |language=en |volume=104 |issue=9 |pages=547 |doi=10.1149/1.2428650|url-access=subscription }}</ref> ان کان پوءِ 1960ع ۾ [[داوون ڪانگ]] پنهنجي بيل ليبز جي ٽيم سان گڏ ڪارائتو [[موس فيٽ]] پيش ڪيو. هن ٽيم ۾ E. E. LaBate ۽ E. I. Povilonis شامل هئا، جن ڊوائيس تيار ڪيو؛ M. O. Thurston، L. A. D’Asaro ۽ J. R. Ligenza جن ڊفيوزن جا عمل تيار ڪيا؛ ۽ H. K. Gummel ۽ R. Lindner جن ڊوائيس جون خاصيتون جانچيون.<ref>{{Cite journal |last=KAHNG |first=D. |date=1961 |title=Silicon-Silicon Dioxide Surface Device |url=https://doi.org/10.1142/9789814503464_0076 |journal=Technical Memorandum of Bell Laboratories |pages=583–596 |doi=10.1142/9789814503464_0076 |isbn=978-981-02-0209-5|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite book |last=Lojek |first=Bo |title=History of Semiconductor Engineering |date=2007 |publisher=Springer-Verlag Berlin Heidelberg |isbn=978-3-540-34258-8 |location=Berlin, Heidelberg |page=321}}</ref> 1969ع ۾ [[هٽاچي]] پهريون عمودي طاقتي موس فيٽ متعارف ڪرايو،<ref>{{cite book |last1=Oxner |first1=E. S. |title=Fet Technology and Application |date=1988 |publisher=[[CRC Press]] |isbn=9780824780500 |page=18 |url=https://books.google.com/books?id=0AE-0e-sAnsC&pg=PA18}}</ref> جيڪو بعد ۾ [[VMOS]] (V-groove MOSFET) جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="powerelectronics">{{cite journal |title=Advances in Discrete Semiconductors March On |url=https://www.powerelectronics.com/content/advances-discrete-semiconductors-march |journal=Power Electronics Technology |publisher=[[Informa]] |pages=52–6 |access-date=31 July 2019 |date=September 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060322222716/http://powerelectronics.com/mag/509PET26.pdf |archive-date=22 March 2006 |url-status=live }}</ref> 1974ع کان [[ياماها ڪارپوريشن|ياماها]]، [[JVC]]، [[پائنيئر ڪارپوريشن|پائنيئر]]، [[سوني]] ۽ [[توشيبا]] طاقتي موس فيٽ تي ٻڌل [[آڊيو ايمپلي فائر]] تيار ڪرڻ شروع ڪيا.<ref name="Duncan177">{{cite book |last1=Duncan |first1=Ben |title=High Performance Audio Power Amplifiers |date=1996 |publisher=[[Elsevier]] |isbn=9780080508047 |pages=[https://archive.org/details/highperfomanceau0000dunc/page/177 177-8, 406] |url=https://archive.org/details/highperfomanceau0000dunc/page/177 }}</ref> [[انٽرنيشنل ريڪٽيفائر]] 1978ع ۾ 25&nbsp;A، 400&nbsp;V طاقتي موس فيٽ متعارف ڪرايو.<ref name="DEP">Jacques Arnould, Pierre Merle ''Dispositifs de l'électronique de puissance'', Éditions Hermès, {{ISBN|2-86601-306-9}} (in French)</ref> هي ڊوائيس ٻه-قطبي ٽرانزسٽر جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ فريڪوئنسي تي ڪم ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿو، پر گهٽ وولٽيج وارن استعمالن تائين محدود آهي. طاقتي موس فيٽ پنهنجي گهٽ گيٽ ڊرائيو طاقت، تيز سوئچنگ رفتار،<ref name="aosmd">{{cite web |title=Power MOSFET Basics |url=http://www.aosmd.com/res/application_notes/mosfets/Power_MOSFET_Basics.pdf |website=Alpha & Omega Semiconductor |access-date=29 July 2019}}</ref> آساني سان متوازي ڳنڍجڻ جي صلاحيت،<ref name="aosmd"/><ref name="Duncan178">{{cite book |last1=Duncan |first1=Ben |title=High Performance Audio Power Amplifiers |date=1996 |publisher=[[Elsevier]] |isbn=9780080508047 |pages=[https://archive.org/details/highperfomanceau0000dunc/page/178 178-81] |url=https://archive.org/details/highperfomanceau0000dunc/page/178 }}</ref> وسيع [[بينڊوڊٿ (سگنل پروسيسنگ)|بينڊوڊٿ]]، مضبوط بناوت، آسان ڊرائيو، سادي باياسنگ، آسان استعمال ۽ مرمت جي سهولت سبب دنيا جو سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ [[طاقتي ڊوائيس]] بڻجي ويو آهي.<ref name="Duncan178"/> ان جا استعمال تمام وسيع آهن، جن ۾ پورٽيبل [[معلوماتي اوزار]]، طاقتي انٽيگريٽيڊ سرڪٽ، [[موبائل فون]]، [[نوٽ بڪ ڪمپيوٽر]]، ۽ [[مواصلاتي ڍانچو]] شامل آهن، جيڪو [[انٽرنيٽ]] کي ممڪن بڻائي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Whiteley |first1=Carol |last2=McLaughlin |first2=John Robert |title=Technology, Entrepreneurs, and Silicon Valley |date=2002 |publisher=Institute for the History of Technology |isbn=9780964921719 |url=https://books.google.com/books?id=x9koAQAAIAAJ |quote=[[سليڪانڪس]] جا هي فعال اليڪٽرانڪ جزا، يا طاقتي سيمي ڪنڊڪٽر مصنوعات، مختلف قسمن جي نظامن ۾ برقي طاقت جي سوئچنگ ۽ تبديلي لاءِ استعمال ٿين ٿا، جيڪي پورٽيبل [[معلوماتي اوزار]]ن کان وٺي ان [[مواصلاتي ڍانچو|مواصلاتي ڍانچي]] تائين پکڙيل آهن، جيڪو [[انٽرنيٽ]] کي ممڪن بڻائي ٿو. ڪمپني جا [[طاقتي موس فيٽ]] — ننڍڙا سالڊ-اسٽيٽ سوئچ، يا ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر — ۽ طاقتي انٽيگريٽيڊ سرڪٽ [[موبائل فون]]ن ۽ [[نوٽ بڪ ڪمپيوٽر]]ن ۾ بيٽري جي طاقت کي مؤثر نموني منظم ڪرڻ لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿا.}}</ref> 1982ع ۾ [[موصل-گيٽ ٻه-قطبي ٽرانزسٽر]] (IGBT) متعارف ڪرايو ويو، جيڪو 1990ع واري ڏهاڪي ۾ وڏي پيماني تي دستياب ٿيو. هي جزو ٻه-قطبي ٽرانزسٽر جي اعليٰ طاقت سنڀالڻ جي صلاحيت ۽ طاقتي موس فيٽ جي موصل گيٽ ڊرائيو جي فائدن کي گڏ ڪري ٿو. == ڊوائيس == {{See also|طاقتي سيمي ڪنڊڪٽر ڊوائيس}} طاقتي اليڪٽرانڪس جي ڪنهن به نظام جي صلاحيت ۽ اقتصادي ڪارڪردگي ان ۾ موجود فعال ڊوائيسن تي دارومدار رکي ٿي. انهن جون خاصيتون ۽ حدون طاقتي اليڪٽرانڪس جي نظامن جي ڊيزائن ۾ بنيادي عنصر آهن. ماضي ۾ [[مرڪري-آرڪ والو]]، اعليٰ خال وارا ۽ گئس سان ڀريل ڊائيوڊ ٿرميونڪ ريڪٽيفائر، ۽ [[ٿائراٽرون]] ۽ [[اگنائيٽرون]] جهڙا ٽرگر ٿيل ڊوائيس وڏي پيماني تي استعمال ٿيندا هئا. جيئن جيئن سالڊ-اسٽيٽ ڊوائيسن جي وولٽيج ۽ رو سنڀالڻ جي صلاحيت وڌندي وئي، ويڪيوم ڊوائيس تقريباً مڪمل طور سالڊ-اسٽيٽ ڊوائيسن سان تبديل ٿي ويا. طاقتي اليڪٽرانڪ ڊوائيسن کي سوئچ يا ايمپلي فائر طور استعمال ڪري سگهجي ٿو.<ref name=Rashid07>Muhammad H. Rashid, ''محمد ايڇ. رشيد، ''Power Electronics Handbook: Devices, Circuits, and Applications''، ٽيون ڇاپو. هن ڪتاب ۾ متعارف ڪرايل بناوت هڪ گهڻ-سطحي انورٽر آهي، جيڪو الڳ الڳ DC ذريعا استعمال ڪري ٿو. هي گهڻ-سطحي انورٽر، SDCS سان گڏ ڪيسڪيڊ انورٽر استعمال ڪندي، ڪيترن ئي آزاد DC وولٽيج ذريعن مان گهربل وولٽيج تيار ڪري ٿو. اهي DC ذريعا بيٽرين، فيول سيلن يا شمسي سيلن مان حاصل ٿي سگهن ٿا. هي بناوت تازو ئي AC برقي فراهمي ۽ [[متغير-رفتار ڊرائيو]] جي استعمالن ۾ تمام گهڻي مقبول ٿي آهي. هي نئون انورٽر اضافي ڪليمپنگ ڊائيوڊن يا وولٽيج توازن برقرار رکڻ وارن ڪيپيسيٽرن جي ضرورت کي ختم ڪري سگهي ٿو. Butterworth-Heinemann، 2007. Butterworth-Heinemann, 2007 {{ISBN|978-0-12-382036-5}}</ref> هڪ [[مثالي سوئچ]] يا ته مڪمل طور کليل هوندو آهي يا مڪمل طور بند، تنهن ڪري ان ۾ طاقت ضايع نه ٿيندي آهي؛ اهو لاڳو ٿيل وولٽيج برداشت ڪندو آهي ۽ يا ته ڪا به رو نه وهڻ ڏيندو آهي يا بنا وولٽيج ڊراپ جي ڪنهن به مقدار جي رو گذرڻ ڏيندو آهي. سوئچ طور استعمال ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر ڊوائيس هن مثالي خاصيت جي ويجهو هوندا آهن، تنهن ڪري طاقتي اليڪٽرانڪس جون گهڻيون ايپليڪيشنون ڊوائيسن کي بار بار آن ۽ آف ڪرڻ تي ٻڌل هونديون آهن، جنهن سان نظام انتهائي ڪارائتو بڻجي ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سوئچ ۾ تمام ٿوري طاقت ضايع ٿيندي آهي. ان جي ابتڙ، ايمپلي فائر جي صورت ۾ ڊوائيس مان گذرندڙ رو ڪنٽرول ٿيل ان پُٽ جي مطابق مسلسل تبديل ٿيندي رهندي آهي. ڊوائيس جي ٽرمينلن تي وولٽيج ۽ رو [[لوڊ لائين]] جي پيروي ڪندا آهن، ۽ ڊوائيس جي اندر طاقت جو نقصان لوڊ ڏانهن منتقل ٿيندڙ طاقت جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ هوندو آهي. ڊوائيسن جي استعمال جو طريقو ڪيترين ئي خاصيتن تي منحصر هوندو آهي. [[ڊائيوڊ]] جهڙا ڊوائيس اڳتي واري وولٽيج لاڳو ٿيڻ تي پاڻمرادو رو وهڻ ڏيندا آهن ۽ انهن ۾ وهڪري جي شروعات تي ٻاهرين ڪنٽرول موجود نه هوندو آهي. [[سليڪان ڪنٽرولڊ ريڪٽيفائر]] ۽ [[ٿائرسٽر]] (ان سان گڏ مرڪري والو ۽ [[ٿائراٽرون]]) جهڙا طاقتي ڊوائيس وهڪري جي شروعات کي ڪنٽرول ڪرڻ جي سهولت ڏين ٿا، پر بند ٿيڻ لاءِ انهن کي رو جي وقت بوقت رخ بدلجڻ جي ضرورت هوندي آهي. جڏهن ته [[گيٽ-ٽرن-آف ٿائرسٽر]]، [[ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر|به جي ٽي]] ۽ [[موس فيٽ]] مڪمل سوئچنگ ڪنٽرول مهيا ڪن ٿا، ۽ انهن کي رو جي رخ کان سواءِ ڪنهن به وقت آن يا آف ڪري سگهجي ٿو. ٽرانزسٽر تناسبي ايمپليفيڪيشن جي صلاحيت به رکن ٿا، پر اها خاصيت ڪجهه سؤ واٽن کان وڌيڪ طاقت وارن نظامن ۾ گهٽ استعمال ٿيندي آهي. ڊوائيس جي ڪنٽرول ان پُٽ جون خاصيتون پڻ ڊيزائن تي اهم اثر وجهنديون آهن؛ ڪڏهن ڪنٽرول ان پُٽ زمين جي نسبت تمام اعليٰ وولٽيج تي هوندو آهي، جنهن کي الڳ برقي ذريعو استعمال ڪري هلائڻو پوندو آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ طاقتي اليڪٽرانڪس ڪنورٽر ۾ اعليٰ ڪارڪردگي تمام اهم هوندي آهي، تنهن ڪري طاقتي اليڪٽرانڪ ڊوائيسن مان ٿيندڙ طاقت جو نقصان جيترو ٿي سگهي اوترو گهٽ هجڻ گهرجي. ڊوائيسن جي سوئچنگ رفتار هڪ ٻئي کان مختلف هوندي آهي. ڪجهه ڊائيوڊ ۽ ٿائرسٽر نسبتاً گهٽ رفتار وارن استعمالن لاءِ مناسب هوندا آهن ۽ [[برقي فراهمي جي فريڪوئنسي]] تي سوئچنگ ۽ ڪنٽرول لاءِ فائديمند هوندا آهن؛ جڏهن ته ڪجهه ٿائرسٽر چند ڪلوهرٽز تائين ڪم ڪري سگهن ٿا. [[موس فيٽ]] ۽ [[بي جي ٽي]] جهڙا ڊوائيس طاقتي استعمالن ۾ ڏهن ڪلوهرٽز کان وٺي ڪيترن ميگاهرٽز تائين سوئچ ڪري سگهن ٿا، پر جيئن فريڪوئنسي وڌندي آهي، تيئن طاقت جي سطح گهٽجندي ويندي آهي. ويڪيوم ٽيوب ڊوائيس انتهائي اعليٰ فريڪوئنسي (سوين يا هزارين ميگاهرٽز) تي وڏي طاقت (سوين ڪلوواٽ) وارن استعمالن ۾ اڃا به اهم حيثيت رکن ٿا. وڌيڪ تيز سوئچنگ ڪندڙ ڊوائيس آن کان آف ۽ وري آف کان آن ٿيڻ دوران ضايع ٿيندڙ توانائي کي گهٽائين ٿا، پر اهي شعاعن ذريعي پيدا ٿيندڙ برقي-مقناطيسي مداخلت جا مسئلا پيدا ڪري سگهن ٿا. گيٽ ڊرائيو (يا ان جهڙا) سرڪٽ اهڙي طرح ڊزائن ڪيا ويندا آهن جو ڊوائيس کي مڪمل سوئچنگ رفتار حاصل ڪرڻ لاءِ ڪافي ڊرائيو رو ملي. جيڪڏهن تيز سوئچنگ لاءِ مناسب ڊرائيو فراهم نه ڪئي وڃي، ته وڌيڪ گرم ٿيڻ سبب ڊوائيس تباهه ٿي سگهي ٿو. عملي ڊوائيسن ۾ آن حالت دوران ڪجهه وولٽيج ڊراپ موجود هوندو آهي، جنهن سبب طاقت ضايع ٿيندي آهي، ۽ آن يا آف حالت تائين پهچڻ لاءِ انهن کي ڪجهه وقت سرگرم علائقي مان گذرڻو پوندو آهي. اهي نقصان ڪنورٽر جي ڪل طاقت جي نقصان جو اهم حصو هوندا آهن. ڊوائيسن جي طاقت سنڀالڻ ۽ گرمي خارج ڪرڻ جي صلاحيت پڻ ڊيزائن ۾ انتهائي اهم هوندي آهي. طاقتي اليڪٽرانڪ ڊوائيس، جيتوڻيڪ تمام ڪارائتي سوئچنگ ڪن، تڏهن به انهن کي ڏهن يا سوين واٽن جي فضول گرمي خارج ڪرڻي پئجي سگهي ٿي. سوئچنگ موڊ ۾ ڪنٽرول ٿيندڙ طاقت، سوئچ ۾ ضايع ٿيندڙ طاقت کان گهڻي وڌيڪ هوندي آهي. وهڪري واري حالت ۾ اڳتي وارو وولٽيج ڊراپ گرمي پيدا ڪندو آهي، جنهن کي خارج ڪرڻ لازمي هوندو آهي. اعليٰ طاقت وارن سيمي ڪنڊڪٽرن لاءِ خاص [[هيٽ سنڪ]] يا فعال ٿڌي ڪرڻ وارا نظام استعمال ڪيا ويندا آهن ته جيئن جنڪشن جو [[گرمي پد]] مناسب حد اندر رهي. هن لحاظ کان [[سيليڪان ڪاربائڊ]] جهڙا جديد سيمي ڪنڊڪٽر عام سليڪان جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ فائديمند آهن، جڏهن ته جرمينيم، جيڪو هڪ وقت سالڊ-اسٽيٽ اليڪٽرانڪس جو بنيادي مواد هو، اعليٰ گرمي پد تي ڪمزور ڪارڪردگي سبب هاڻي گهٽ استعمال ٿيندو آهي. سيمي ڪنڊڪٽر ڊوائيس هڪ ئي جزي ۾ ڪجهه ڪلو وولٽ تائين وولٽيج برداشت ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا. جڏهن تمام اعليٰ وولٽيج کي ڪنٽرول ڪرڻو هجي، تڏهن ڪيترائي ڊوائيس سلسليوار ڳنڍيا ويندا آهن، ۽ سڀني ڊوائيسن تي وولٽيج برابر ورهائڻ لاءِ خاص نيٽورڪ استعمال ڪيا ويندا آهن. هتي به سوئچنگ رفتار انتهائي اهم هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سڀ کان آهستي سوئچ ٿيندڙ ڊوائيس کي مجموعي وولٽيج جو غير متناسب حصو برداشت ڪرڻو پوندو. ماضي ۾ مرڪري والوز هڪ ئي يونٽ ۾ 100&nbsp;kV تائين وولٽيج سنڀالي سگهندا هئا، جنهن سبب انهن جو [[اعليٰ-وولٽيج سڌي رو]] (HVDC) نظامن ۾ استعمال وڌيڪ آسان هوندو هو. ڪنهن سيمي ڪنڊڪٽر ڊوائيس جي رو سنڀالڻ جي حد، چپ جي اندر پيدا ٿيندڙ گرمي ۽ رابطي واري ليڊن ۾ پيدا ٿيندڙ مزاحمتي گرمي تي منحصر هوندي آهي. اهڙن ڊوائيسن کي اهڙي نموني ڊزائن ڪرڻ ضروري هوندو آهي، جو رو سندن اندروني جنڪشنن يا چينلن ۾ هڪجهڙي نموني ورهائجي. جيڪڏهن ڪنهن هنڌ "گرم نقطو" (ھاٽ اسپاٽ) پيدا ٿي وڃي، ته بريڪ ڊائون جا اثر ڊوائيس کي تمام تيزي سان تباهه ڪري سگهن ٿا. ڪجهه [[ايس سي آر]] هڪ ئي يونٽ ۾ 3000 ايمپيئر تائين رو سنڀالڻ جي صلاحيت رکن ٿا. == DC/AC ڪنورٽر (انورٽر) == {{Main|پاور انورٽر}} DC کان AC ڪنورٽر، DC ذريعو مان AC آئوٽ پُٽ موج (waveform) پيدا ڪندا آهن. انهن جا استعمال [[متغير-رفتار ڊرائيو]] (ASD)، [[بي رڪاوٽ بجلي فراهمي]] (UPS)، [[لچڪدار AC ٽرانسميشن سسٽم]] (FACTS)، وولٽيج ڪمپنسيٽرن ۽ [[فوٽووولٽائڪس|فوٽووولٽائيڪ]] [[پاور انورٽر]]ن ۾ ٿيندا آهن. انهن ڪنورٽرن جون بناوتون ٻن مکيه قسمن ۾ ورهايل آهن: وولٽيج سورس انورٽر (VSI) ۽ ڪرنٽ سورس انورٽر (CSI). وولٽيج سورس انورٽرن (VSI) کي اهو نالو ان ڪري ڏنو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جو آزاديءَ سان ڪنٽرول ٿيندڙ آئوٽ پُٽ هڪ وولٽيج موج هوندي آهي. ساڳيءَ طرح، ڪرنٽ سورس انورٽرن (CSI) ۾ ڪنٽرول ٿيندڙ AC آئوٽ پُٽ هڪ ڪرنٽ موج هوندي آهي. DC کان AC طاقت جي تبديلي پاور سوئچنگ ڊوائيسن جي ذريعي ڪئي ويندي آهي، جيڪي عام طور مڪمل طور تي ڪنٽرول لائق سيمي ڪنڊڪٽر پاور سوئچ هوندا آهن. ان ڪري آئوٽ پُٽ موجون لڳاتار نه پر جدا جدا قدرن تي ٻڌل هونديون آهن، جنهن سبب تيز تبديليون پيدا ٿينديون آهن. ڪجهه استعمالن لاءِ AC جي سائنوسي موج جي صرف هڪ سادي ويجهڙائي ئي ڪافي هوندي آهي. جڏهن تقريباً مڪمل سائنوسي موج گهربل هجي ته سوئچنگ ڊوائيسن کي گهربل آئوٽ پُٽ فريڪوئنسي کان گهڻو وڌيڪ رفتار سان هلائبو آهي، ۽ هر حالت ۾ رهڻ جو وقت اهڙي طرح سنڀاليو ويندو آهي جو سراسري آئوٽ پُٽ تقريباً سائنوسي بڻجي وڃي. عام ماڊوليشن طريقن ۾ ڪيريئر-بنياد [[نبض-ويڪر ماڊوليشن]] (PWM)، [[خلائي سمتي ماڊوليشن]] (Space Vector Modulation) ۽ سليڪٽو هارمونڪ ايلمنيشن شامل آهن.<ref name=Rashid3>{{cite book|last=Rashid|first=M.H.|title=Power Electronics Handbook|year=2001|publisher=Academic Press|pages=225–250}}</ref> وولٽيج سورس انورٽر عملي طور هڪ-مرحلي ۽ ٽن-مرحلي ٻنهي قسمن جي نظامن ۾ استعمال ٿيندا آهن. هڪ-مرحلي VSI، هاف-برج ۽ فل-برج بناوتون استعمال ڪندا آهن ۽ پاور سپلاءِ، هڪ-مرحلي UPS ۽ گهڻ-سيل وارين اعليٰ طاقت واري بناوتن ۾ عام آهن. ٽن-مرحلي VSI انهن استعمالن ۾ ڪم ايندا آهن، جتي سائنوسي وولٽيج موجون گهربل هجن، جهڙوڪ ASD، UPS ۽ FACTS جا ڪجهه قسم، مثال طور [[STATCOM]]. اهي فعال پاور فلٽرن ۽ وولٽيج ڪمپنسيٽرن ۾ به استعمال ٿيندا آهن، جتي مرضيءَ مطابق وولٽيج پيدا ڪرڻ جي ضرورت هوندي آهي.<ref name="Rashid3" /> ڪرَنٽ سورس انورٽر، DC ڪرنٽ سپلاءِ مان AC ڪرنٽ موج پيدا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. اهڙي قسم جو انورٽر خاص طور ٽن-مرحلي نظامن لاءِ موزون هوندو آهي، جتي اعليٰ معيار جون وولٽيج موجون گهربل هجن. انورٽرن جي هڪ نسبتاً نئين درجي، جنهن کي گهڻ-سطحي انورٽر (ملٽي ليول انورٽر) چيو وڃي ٿو، وڏي دلچسپي حاصل ڪئي آهي. عام VSI ۽ CSI کي ٻن-سطحي انورٽر سمجهيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا پاور سوئچ يا ته مثبت DC بس سان يا منفي DC بس سان ڳنڍيل هوندا آهن. جيڪڏهن انورٽر جي آئوٽ پُٽ تي ٻن کان وڌيڪ وولٽيج سطحون موجود هجن ته AC آئوٽ پُٽ سائنوسي موج جي وڌيڪ ويجهو ٿي سگهي ٿي. انهيءَ سبب، جيتوڻيڪ گهڻ-سطحي انورٽر وڌيڪ پيچيده ۽ مهانگا آهن، پر انهن جي ڪارڪردگي وڌيڪ بهتر هوندي آهي.<ref name=Trzynadlowski>{{cite book|last=Trzynadlowski|first=A.M.|title=Introduction to Modern Power Electronics|year=2010|publisher=Wiley|pages=269–341}}</ref> هر قسم جو انورٽر استعمال ٿيندڙ DC لنڪن ۽ [[فري وِيلنگ ڊائيوڊ]]ن جي ضرورت جي لحاظ کان هڪ ٻئي کان مختلف هوندو آهي. هر قسم کي، ان جي استعمال مطابق، چورس-موج يا [[نبض-ويڪر ماڊوليشن]] (PWM) موڊ ۾ هلائي سگهجي ٿو. چورس-موج موڊ سادو هوندو آهي، جڏهن ته PWM ڪيترن ئي طريقن سان لاڳو ڪري سگهجي ٿو ۽ وڌيڪ اعليٰ معيار جون آئوٽ پُٽ موجون مهيا ڪندو آهي.<ref name="Rashid3" /> وولٽيج سورس انورٽر (VSI) پنهنجي آئوٽ پُٽ انورٽر واري حصي کي تقريباً مستقل وولٽيج واري ذريعي سان هلائيندا آهن.<ref name=Rashid3 /> ڪرَنٽ آئوٽ پُٽ موج جي گهربل معيار موجب مناسب ماڊوليشن طريقو چونڊيو ويندو آهي. VSI جو آئوٽ پُٽ جدا جدا قدرن تي ٻڌل هوندو آهي. هموار ڪرنٽ موج حاصل ڪرڻ لاءِ لوڊ ۾ چونڊيل هارمونڪ فريڪوئنسيز تي انڊڪٽو خاصيت هجڻ ضروري آهي. جيڪڏهن ذريعو ۽ لوڊ جي وچ ۾ ڪو انڊڪٽو فلٽر موجود نه هجي ته ڪيپيسٽو لوڊ کي وڏن ۽ بار بار پيدا ٿيندڙ ڪرنٽ اسپائڪن سان ٽٽل ڦٽل ڪرنٽ حاصل ٿيندو.<ref name=Rashid3 /> VSI جا ٽي بنيادي قسم آهن: # هڪ-مرحلي هاف-برج انورٽر # هڪ-مرحلي فل-برج انورٽر # ٽن-مرحلي وولٽيج سورس انورٽر === هڪ-مرحلي هاف-برج انورٽر === [[File:The AC Input for a Standard Adjustable Speed Drive.jpg|thumb|left|'''شڪل 8:''' متغير-رفتار ڊرائيو (ASD) لاءِ معياري AC ان پُٽ]] [[File:Single-Phase Half-Bridge Voltage Source Inverter.jpg|thumb|left|'''شڪل 9:''' هڪ-مرحلي هاف-برج وولٽيج سورس انورٽر]] هڪ-مرحلي وولٽيج سورس هاف-برج انورٽر گهٽ وولٽيج وارن استعمالن لاءِ ٺاهيا ويندا آهن ۽ عام طور تي پاور سپلاءِ ۾ استعمال ٿيندا آهن.<ref name=Rashid3 /> شڪل 9 هن انورٽر جي سرڪٽ جو خاڪو ڏيکاري ٿي. انورٽر جي عمل دوران هيٺين درجي جا ڪرنٽ هارمونڪس ٻيهر ذريعو وولٽيج ڏانهن موٽايا ويندا آهن، تنهن ڪري هن بناوت ۾ فلٽرنگ لاءِ ٻه وڏا ڪيپيسيٽر گهربل هوندا آهن.<ref name=Rashid3 /> جيئن شڪل 9 ۾ ڏيکاريل آهي، انورٽر جي هر ٽنگ (leg) ۾ هڪ ئي وقت صرف هڪ سوئچ هلندڙ حالت ۾ ٿي سگهي ٿو. جيڪڏهن ساڳئي ٽنگ جا ٻئي سوئچ هڪ ئي وقت آن ٿي وڃن ته DC ذريعو شارٽ سرڪٽ ٿي ويندو. سوئچنگ کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ انورٽر ڪيترائي ماڊوليشن طريقا استعمال ڪري سگهي ٿو. ڪيريئر-بنياد PWM ۾ AC آئوٽ پُٽ موج v_c کي ڪيريئر وولٽيج سگنل v_Δ سان ڀيٽيو ويندو آهي. جڏهن v_c، v_Δ کان وڌيڪ هوندو آهي ته S+ آن ٿيندو آهي، ۽ جڏهن v_c، v_Δ کان گهٽ هوندو آهي ته S− آن ٿيندو آهي. جيڪڏهن AC آئوٽ پُٽ جي فريڪوئنسي f_c ۽ ان جو ايمپليٽيوڊ v_c هجي، جڏهن⁠تہ ٽڪنڊي ڪيريئر سگنل جي فريڪوئنسي f_Δ ۽ ايمپليٽيوڊ v_Δ هجي، ته PWM، ڪيريئر-بنياد PWM جي خاص سائنوسي صورت بڻجي ويندو آهي.<ref name=Rashid3 /> هن حالت کي سائنوسي نبض-ويڪر ماڊوليشن (SPWM) چيو ويندو آهي. ان لاءِ ايمپليٽيوڊ يا ماڊوليشن انڊيڪس هيئن بيان ڪيو ويندو آهي: '''{{math|m_a {{=}} v_c/v_∆ }}''' جڏهن⁠تہ نارملائيزڊ ڪيريئر فريڪوئنسي يا فريڪوئنسي-ماڊوليشن نسبت هيٺين مساوات سان حاصل ڪئي ويندي آهي: '''{{math|m_f {{=}} f_∆/f_c }}'''.<ref>{{Cite book|last=Kiruthiga|first=Murugeshan R. & Sivaprasath|url=https://books.google.com/books?id=KDRlDwAAQBAJ&q=mf+%3D+f%E2%88%86%2Ffc&pg=PA918|title=Modern Physics, 18th Edition|date=2017|publisher=S. Chand Publishing|isbn=978-93-5253-310-7|language=en}}</ref> جيڪڏهن اوور-ماڊوليشن واري علائقي ۾ m_a هڪ کان وڌي وڃي ته بنيادي AC آئوٽ پُٽ وولٽيج وڌي ويندو، پر ان سان گڏ سيچوريشن پڻ پيدا ٿيندي. SPWM ۾ آئوٽ پُٽ موج جا هارمونڪس واضح فريڪوئنسي ۽ ايمپليٽيوڊ تي موجود هوندا آهن، جنهن سان فلٽرن جي ڊزائن آسان ٿي ويندي آهي. هن موڊ ۾ وڌ ۾ وڌ آئوٽ پُٽ ايمپليٽيوڊ ذريعو وولٽيج جي اڌ جي برابر هوندي آهي. جيڪڏهن وڌ ۾ وڌ آئوٽ پُٽ ايمپليٽيوڊ، يعني m_a، 3.24 کان وڌي وڃي ته انورٽر جي آئوٽ پُٽ موج چورس موج (Square Wave) بڻجي ويندي.<ref name=Rashid3 /> جيئن PWM ۾، تيئن چورس-موج ماڊوليشن دوران به ساڳئي ٽنگ جا ٻئي سوئچ هڪ ئي وقت آن نٿا ڪري سگهجن، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان وولٽيج ذريعو شارٽ سرڪٽ ٿي ويندو. هن سوئچنگ طريقي ۾ AC آئوٽ پُٽ جي هر اڌ چڪر دوران S+ ۽ S− مان هڪ سوئچ آن رهندو آهي.<ref name=Rashid3 /> بنيادي AC آئوٽ پُٽ ايمپليٽيوڊ هن مساوات سان ڏني ويندي آهي: '''{{math|v_o1 {{=}} v_aN {{=}} 2v_i/π }}''' ۽ ان جا هارمونڪس هيٺين ايمپليٽيوڊ رکندا آهن: '''{{math|v_oh {{=}} v_o1/h}}''' تنهن ڪري AC آئوٽ پُٽ وولٽيج جو ڪنٽرول انورٽر نه، پر انورٽر جي DC ان پُٽ وولٽيج جي مقدار ڪندي آهي.<ref name=Rashid3 /> جيڪڏهن سليڪٽو هارمونڪ ايلمنيشن (SHE) کي ماڊوليشن طور استعمال ڪيو وڃي ته انورٽر جي سوئچنگ اهڙي نموني ترتيب ڏئي سگهجي ٿي جو مخصوص فطري هارمونڪس ختم ٿي وڃن. هن طريقي سان بنيادي AC آئوٽ پُٽ وولٽيج کي به گهربل حد اندر ترتيب ڏئي سگهجي ٿو. ڇاڪاڻ⁠تہ هن ماڊوليشن مان حاصل ٿيندڙ AC آئوٽ پُٽ موج ۾ اڻ برابري واري اڌ-موج ۽ چوٿين-موج هم آهنگي موجود هوندي آهي، تنهن ڪري زوجي (Even) هارمونڪس پيدا ناهن ٿيندا.<ref name=Rashid3 /> ان سان گڏ آئوٽ پُٽ موج مان گهربل فردي (Odd) فطري هارمونڪس کي به ختم ڪري سگهجي ٿو. === هڪ-مرحلي فل-برج انورٽر === فل-برج انورٽر هاف-برج انورٽر سان ملندڙ جلندڙ هوندو آهي، پر ان ۾ هڪ اضافي ٽنگ هوندي آهي جيڪا نيوٽرل پوائنٽ کي لوڊ سان ڳنڍيندي آهي.<ref name=Rashid3 /> شڪل 3 هڪ-مرحلي فل-برج وولٽيج سورس انورٽر جو سرڪٽ ڏيکاري ٿي. وولٽيج ذريعو شارٽ سرڪٽ ٿيڻ کان بچائڻ لاءِ S1+ ۽ S1− هڪ ئي وقت آن نٿا ٿي سگهن، ساڳيءَ طرح S2+ ۽ S2− پڻ هڪ ئي وقت آن نٿا ٿي سگهن. فل-برج ۾ استعمال ٿيندڙ هر ماڊوليشن طريقي ۾ هر ٽنگ جو يا ته مٿيون يا هيٺيون سوئچ ڪنهن به وقت آن هجڻ لازمي آهي. اضافي ٽنگ سبب آئوٽ پُٽ موج جي وڌ ۾ وڌ ايمپليٽيوڊ Vi جي برابر هوندي آهي، جيڪا هاف-برج جي ڀيٽ ۾ ٻيڻي هوندي آهي.<ref name=Rashid3 /> == AC/AC ڪنورٽر == {{Main|اي سي-کان-اي سي تائين ڪنورٽر}} AC طاقت کي AC طاقت ۾ تبديل ڪرڻ سان فراهم ڪيل AC نظام مان لوڊ تي لاڳو ٿيندڙ موج جي وولٽيج، فريڪوئنسي ۽ فيز کي ڪنٽرول ڪري سگهجي ٿو.<ref name=Rashid>{{cite book|last=Rahsid|first=M.H.|title=Power Electronics Handbook: Devices, Circuits, and Applications|year=2010|publisher=Elsevier|isbn= 978-0-12-382036-5|pages=147–564}}</ref> ڪنورٽرن جي قسمن کي ورهائڻ لاءِ ٻه مکيه درجا استعمال ٿين ٿا: ڇا موج جي فريڪوئنسي تبديل ٿئي ٿي يا نه.<ref name=Skvarenina>{{cite book|last=Skvarenina|first=T.L.|title=The power electronics handbook Industrial electronics series|year=2002|publisher=CRC Press|isbn= 978-0-8493-7336-7|pages=94–140}}</ref> اهڙا [[AC-to-AC converter|AC/AC ڪنورٽر]]، جيڪي استعمال ڪندڙ کي فريڪوئنسي تبديل ڪرڻ جي اجازت نٿا ڏين، AC وولٽيج ڪنٽرولر يا AC ريگيوليٽر سڏبا آهن. اهڙا AC ڪنورٽر، جيڪي استعمال ڪندڙ کي فريڪوئنسي تبديل ڪرڻ جي اجازت ڏين ٿا، عام طور AC-to-AC تبديلي لاءِ فريڪوئنسي ڪنورٽر سڏبا آهن. فريڪوئنسي ڪنورٽرن هيٺ عام طور ٽي قسم جا ڪنورٽر استعمال ٿين ٿا: سائيڪلوڪنورٽر، ميٽرڪس ڪنورٽر ۽ DC-لنڪ ڪنورٽر ({{a.k.a.}} AC/DC/AC ڪنورٽر). '''AC وولٽيج ڪنٽرولر:''' AC وولٽيج ڪنٽرولر يا AC ريگيوليٽر جو مقصد، مستقل فريڪوئنسي تي لوڊ تي لڳندڙ RMS وولٽيج کي تبديل ڪرڻ آهي.<ref name=Rashid /> عام طور قبول ڪيل ٽي ڪنٽرول طريقا هي آهن: ON/OFF ڪنٽرول، فيز-اينگل ڪنٽرول، ۽ نبض-ويڪر ماڊوليشن AC چاپر ڪنٽرول (PWM AC چاپر ڪنٽرول).<ref name=Rashid2>{{cite book|last=Rashid|first=M.H.|title=Digital power electronics and applications Electronics & Electrical|year=2005|publisher=Academic Press|isbn= 978-0-12-088757-6}}</ref> اهي ٽيئي طريقا نه رڳو هڪ-مرحلي سرڪٽن ۾، پر ٽن-مرحلي سرڪٽن ۾ به لاڳو ڪري سگهجن ٿا. * ON/OFF ڪنٽرول: هي ڪنٽرول طريقو عام طور حرارتي لوڊن يا موٽرن جي رفتار ڪنٽرول لاءِ استعمال ٿيندو آهي. هن ۾ سوئچ کي n مڪمل چڪرن لاءِ آن ۽ m مڪمل چڪرن لاءِ آف ڪيو ويندو آهي. سوئچن کي آن ۽ آف ڪرڻ سان اڻ وڻندڙ هارمونڪس پيدا ٿين ٿا، تنهن ڪري سوئچن کي صفر-وولٽيج ۽ صفر-ڪرنٽ حالتن ۾، يعني زيرو-ڪراسنگ تي، آن ۽ آف ڪيو ويندو آهي، جنهن سان ڊسٽارشن گهٽجي ٿي.<ref name=Rashid2 /> * فيز-اينگل ڪنٽرول: مختلف موجن، جهڙوڪ هاف-ويو يا فل-ويو وولٽيج ڪنٽرول، تي فيز-اينگل ڪنٽرول لاڳو ڪرڻ لاءِ مختلف سرڪٽ موجود آهن. عام طور استعمال ٿيندڙ طاقتي اليڪٽرانڪ جزا [[ڊائيوڊ]]، [[ايس سي آر]] ۽ ٽرائيڪ آهن. انهن جزن جي مدد سان استعمال ڪندڙ موج ۾ فائرنگ زاويي کي دير سان شروع ڪري سگهي ٿو، جنهن سبب موج جو صرف هڪ حصو آئوٽ پُٽ طور ملي ٿو.<ref name=Rashid /> * PWM AC چاپر ڪنٽرول: ٻيا ٻه ڪنٽرول طريقا اڪثر هارمونڪس، آئوٽ پُٽ ڪرنٽ جي معيار ۽ ان پُٽ پاور فيڪٽر جي لحاظ کان ڪمزور هوندا آهن. انهن قدرن کي بهتر ڪرڻ لاءِ انهن طريقن بدران PWM استعمال ڪري سگهجي ٿو. PWM AC چاپر ۾ سوئچ ان پُٽ وولٽيج جي متبادل اڌ-چڪرن اندر ڪيترائي ڀيرا آن ۽ آف ٿيندا آهن.<ref name=Rashid2 /> '''ميٽرڪس ڪنورٽر ۽ سائيڪلوڪنورٽر:''' [[سائيڪلوڪنورٽر]] AC کان AC تبديليءَ لاءِ صنعت ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اعليٰ طاقت وارن استعمالن لاءِ مناسب هوندا آهن. اهي سپلاءِ لائين سان هم وقت ٿيل سڌا فريڪوئنسي ڪنورٽر آهن. سائيڪلوڪنورٽر جي آئوٽ پُٽ وولٽيج موجن ۾ پيچيده هارمونڪس هوندا آهن، جن مان اعليٰ درجي جا هارمونڪس مشين جي انڊڪٽنس ذريعي فلٽر ٿي ويندا آهن. ان سان مشين جي ڪرنٽ ۾ گهٽ هارمونڪس رهندا آهن، جڏهن ته بچيل هارمونڪس نقصان ۽ ٽارڪ جي ڌڙڪن پيدا ڪندا آهن. ياد رهي ته سائيڪلوڪنورٽر ۾ ٻين ڪنورٽرن جي ابتڙ، نه انڊڪٽر هوندا آهن نه ڪيپيسيٽر، يعني ڪو به توانائي ذخيرو ڪندڙ ڊوائيس موجود نه هوندو آهي. انهيءَ ڪري تڪڙي ان پُٽ طاقت ۽ آئوٽ پُٽ طاقت برابر هونديون آهن.<ref name=Tolbert>{{cite web|last=Tolbert|first=L.M.|title=Cycloconverters|url=https://www.scribd.com/sagar%20jaiswal/d/18197288-Cycloconverters|publisher=University of Tennessee|access-date=23 March 2012}}</ref> * هڪ-مرحلي کان هڪ-مرحلي [[سائيڪلوڪنورٽر]]: هڪ-مرحلي کان هڪ-مرحلي سائيڪلوڪنورٽرن ۾ تازو وڌيڪ دلچسپي پيدا ٿي آهي{{when|date=March 2012}}، ڇاڪاڻ⁠تہ طاقتي اليڪٽرانڪ سوئچن جي جسامت ۽ قيمت ٻنهي ۾ گهٽتائي آئي آهي. هڪ-مرحلي اعليٰ فريڪوئنسي AC وولٽيج يا ته سائنوسي ٿي سگهي ٿو يا ٽريپيزوئڊل. ڪنٽرول يا زيرو-وولٽيج ڪميٽيشن لاءِ انهن ۾ صفر وولٽيج وارا وقفا به ٿي سگهن ٿا. * ٽن-مرحلي کان هڪ-مرحلي [[سائيڪلوڪنورٽر]]: ٽن-مرحلي کان هڪ-مرحلي سائيڪلوڪنورٽرن جا ٻه قسم آهن: 3φ کان 1φ هاف-ويو سائيڪلوڪنورٽر ۽ 3φ کان 1φ برج سائيڪلوڪنورٽر. مثبت ۽ منفي ٻئي ڪنورٽر ڪنهن به پوليريٽي تي وولٽيج پيدا ڪري سگهن ٿا؛ نتيجي ۾ مثبت ڪنورٽر صرف مثبت ڪرنٽ فراهم ڪري ٿو، ۽ منفي ڪنورٽر صرف منفي ڪرنٽ فراهم ڪري ٿو. ڊوائيسن ۾ تازين ترقيات سان سائيڪلوڪنورٽرن جون نيون صورتون، جهڙوڪ ميٽرڪس ڪنورٽر، تيار ٿي رهيون آهن. پهرين نمايان تبديلي اها آهي ته ميٽرڪس ڪنورٽر ٻه-رخا، ٻه-قطبي سوئچ استعمال ڪن ٿا. هڪ-مرحلي کان هڪ-مرحلي ميٽرڪس ڪنورٽر 9 سوئچن جي هڪ ميٽرڪس تي مشتمل هوندو آهي، جيڪا ٽن ان پُٽ مرحلن کي ٽن آئوٽ پُٽ مرحلن سان ڳنڍي ٿي. ڪنهن به ان پُٽ مرحلي ۽ آئوٽ پُٽ مرحلي کي ڪنهن به وقت پاڻ ۾ ڳنڍي سگهجي ٿو، پر ساڳئي مرحلي جا ٻه سوئچ هڪ ئي وقت ڳنڍڻ نه گهرجن؛ ٻي صورت ۾ ان پُٽ مرحلن ۾ شارٽ سرڪٽ پيدا ٿيندو. ميٽرڪس ڪنورٽر ٻين ڪنورٽر حلن جي ڀيٽ ۾ هلڪا، وڌيڪ ٺهڪندڙ ۽ وڌيڪ ورسٽائل هوندا آهن. نتيجي طور، اهي وڌيڪ انضمام، وڌيڪ گرمي پد تي ڪم ڪرڻ، وسيع آئوٽ پُٽ فريڪوئنسي ۽ قدرتي ٻه-رخو طاقت وهڪرو مهيا ڪن ٿا، جيڪو توانائي کي واپس يوٽلٽي ڏانهن موٽائڻ لاءِ مناسب آهي. ميٽرڪس ڪنورٽر ٻن قسمن ۾ ورهايل آهن: سڌا ۽ اڻ سڌا ڪنورٽر. ٽن-مرحلي ان پُٽ ۽ ٽن-مرحلي آئوٽ پُٽ واري سڌي ميٽرڪس ڪنورٽر ۾، سوئچ ٻه-رخا هجڻ گهرجن، يعني اهي ٻنهي پوليريٽين جي وولٽيج کي روڪي سگهن ۽ ٻنهي رخن ۾ ڪرنٽ وهائي سگهن. هي سوئچنگ حڪمت عملي سڀ کان وڌيڪ ممڪن آئوٽ پُٽ وولٽيج مهيا ڪري ٿي ۽ لائين پاسي واري ري ايڪٽو ڪرنٽ کي گهٽائي ٿي. تنهن ڪري ڪنورٽر مان طاقت جو وهڪرو الٽجي به سگهي ٿو. پر ڪميٽيشن جي مسئلن ۽ پيچيده ڪنٽرول سبب، اهو صنعت ۾ وڏي پيماني تي استعمال نٿو ٿئي. سڌي ميٽرڪس ڪنورٽرن جي ابتڙ، اڻ سڌا ميٽرڪس ڪنورٽر ساڳيو ڪم ڪن ٿا، پر اهي الڳ ان پُٽ ۽ آئوٽ پُٽ حصا استعمال ڪن ٿا، جيڪي ذخيري جزن کان سواءِ DC لنڪ ذريعي ڳنڍيل هوندا آهن. هن ڊيزائن ۾ چار-ڪواڊرنٽ ڪرنٽ سورس ريڪٽيفائر ۽ وولٽيج سورس انورٽر شامل هوندو آهي. ان پُٽ حصو ٻه-رخن، ٻه-قطبي سوئچن تي مشتمل هوندو آهي. ڪميٽيشن حڪمت عملي ان پُٽ حصي جي سوئچنگ حالت بدلائي لاڳو ڪري سگهجي ٿي، جڏهن ته آئوٽ پُٽ حصو فري وِيلنگ موڊ ۾ هوندو آهي. هي ڪميٽيشن الگورٿم روايتي سڌي ميٽرڪس ڪنورٽر جي ڀيٽ ۾ نمايان طور گهٽ پيچيده ۽ وڌيڪ قابل اعتماد آهي.<ref name=Klumpner>{{cite web|last=Klumpner|first=C.|title=Power Electronics 2|url=http://hermes.eee.nott.ac.uk/teaching/h5cpe2/|access-date=23 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140927105049/http://hermes.eee.nott.ac.uk/teaching/h5cpe2/|archive-date=27 September 2014|url-status=dead}}</ref> '''DC لنڪ ڪنورٽر:''' DC لنڪ ڪنورٽر، جن کي AC/DC/AC ڪنورٽر به چيو ويندو آهي، وچ ۾ DC لنڪ استعمال ڪندي AC ان پُٽ کي AC آئوٽ پُٽ ۾ تبديل ڪن ٿا. مطلب ته ڪنورٽر ۾ طاقت پهريان ريڪٽيفائر ذريعي AC مان DC ۾ تبديل ٿئي ٿي، ۽ پوءِ انورٽر ذريعي DC مان ٻيهر AC ۾ تبديل ٿئي ٿي. آخري نتيجو اهڙو آئوٽ پُٽ هوندو آهي جنهن جو وولٽيج گهٽ ۽ فريڪوئنسي تبديل ٿيندڙ، يعني وڌيڪ يا گهٽ، هوندي آهي.<ref name=Rashid2 /> وسيع استعمالن سبب AC/DC/AC ڪنورٽر اڄڪلهه سڀ کان عام حل آهن. انهن جو ٻيو فائدو اهو آهي ته اهي اوورلوڊ ۽ نو-لوڊ حالتن ۾ مستحڪم رهندا آهن ۽ نقصان کان سواءِ لوڊ کان ڌار ڪري سگهجن ٿا.<ref name=Vodovozov>{{cite book|last=Vodovozov|first=V|title=Electronic engineering|year=2006|isbn= 978-9985-69-039-0}}</ref> '''هائبرڊ ميٽرڪس ڪنورٽر:''' هائبرڊ ميٽرڪس ڪنورٽر AC/AC ڪنورٽرن لاءِ نسبتاً نوان آهن. اهي ڪنورٽر AC/DC/AC ڊيزائن کي ميٽرڪس ڪنورٽر ڊيزائن سان گڏ ڪن ٿا. هن نئين درجي ۾ هائبرڊ ڪنورٽرن جا ڪيترائي قسم تيار ڪيا ويا آهن، مثال طور اهڙو ڪنورٽر جيڪو هڪ-رخا سوئچ ۽ DC لنڪ کان سواءِ ٻه ڪنورٽر مرحلا استعمال ڪري ٿو؛ DC لنڪ لاءِ گهربل ڪيپيسيٽرن يا انڊڪٽرن جي غير موجودگي سبب ڪنورٽر جو وزن ۽ جسامت گهٽجي وڃن ٿا. هائبرڊ ڪنورٽرن جا ٻه ذيلي قسم آهن: هائبرڊ ڊائريڪٽ ميٽرڪس ڪنورٽر (HDMC) ۽ هائبرڊ اِنڊائريڪٽ ميٽرڪس ڪنورٽر (HIMC). HDMC وولٽيج ۽ ڪرنٽ کي هڪ ئي مرحلي ۾ تبديل ڪري ٿو، جڏهن ته HIMC، AC/DC/AC ڪنورٽر وانگر، الڳ مرحلا استعمال ڪري ٿو، پر وچ ۾ ذخيري جزو استعمال نٿو ڪري.<ref name=Lipo>{{cite journal|last=Lipo|author2=Kim, Sul|title=AC/AC Power Conversion Based on Matric Converter Topology with Unidirectional Switches|journal=IEEE Transactions on Industry Applications|volume=36|issue=1|pages=139–145|doi=10.1109/28.821808|year=2000|doi-access=free}}</ref><ref name=Wheeler>{{cite journal|last=Wheeler|author2=Wijekoon, Klumpner|title=Implementation of a Hybrid AC/AC Direct Power Converter with Unity Voltage Transfer Ratio|journal=[[IEEE Transactions on Power Electronics]]|date=July 2008|volume=23|issue=4|pages=1918–1986|doi=10.1109/tpel.2008.924601|s2cid=25517304|url=http://eprints.nottingham.ac.uk/34835/1/TPEL-_Thiwanka_hybrid%20acac%20unity.pdf}}</ref> '''استعمال:''' هيٺ عام استعمالن جي فهرست ڏني وئي آهي، جن ۾ هر ڪنورٽر استعمال ٿئي ٿو. * AC وولٽيج ڪنٽرولر: روشنيءَ جو ڪنٽرول؛ گهريلو ۽ صنعتي حرارت؛ فين، پمپ يا هوئسٽ ڊرائيوز جي رفتار ڪنٽرول؛ انڊڪشن موٽرن جي سافٽ اسٽارٽنگ؛ جامد AC سوئچ<ref name=Rashid />، جهڙوڪ گرمي پد ڪنٽرول، ٽرانسفارمر ٽيپ تبديل ڪرڻ وغيره. * سائيڪلوڪنورٽر: اعليٰ طاقت، گهٽ رفتار وارا الٽجندڙ AC موٽر ڊرائيوز؛ تبديل ٿيندڙ ان پُٽ فريڪوئنسي سان مستقل فريڪوئنسي پاور سپلاءِ؛ پاور فيڪٽر درستگي لاءِ ڪنٽرول لائق VAR جنريٽر؛ ٻن آزاد پاور نظامن کي ڳنڍيندڙ AC سسٽم انٽرٽائيز.<ref name=Rashid /> * ميٽرڪس ڪنورٽر: هن وقت ميٽرڪس ڪنورٽرن جا استعمال محدود آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ اعليٰ فريڪوئنسي تي ڪم ڪندڙ ٻه-رخا مونو ليٿڪ سوئچ دستياب نه آهن، ڪنٽرول قانون لاڳو ڪرڻ پيچيده آهي، ڪميٽيشن جا مسئلا آهن، ۽ ٻيا سبب موجود آهن. انهن ترقيات سان ميٽرڪس ڪنورٽر ڪيترن ئي شعبن ۾ سائيڪلوڪنورٽرن جي جاءِ وٺي سگهن ٿا.<ref name=Rashid /> * DC لنڪ: مشين بلڊنگ ۽ تعميراتي شعبن ۾ هڪ يا گهڻن لوڊ وارن استعمالن لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Vodovozov" /> == پاور اليڪٽرانڪ نظامن جون نقليون == [[File:Regulated rectifier.gif|thumb|right|ڪنٽرول ٿيل ٿائرسٽرن سان فل-ويو ريڪٽيفائر جو آئوٽ پُٽ وولٽيج]] پاور اليڪٽرانڪ سرڪٽن جون نقليون ڪمپيوٽر سموليشن پروگرامن، جهڙوڪ SIMBA، [[PLECS]]، [[PSIM Software|PSIM]]، [[SPICE]]، [[MATLAB]]/سميولنڪ ۽ [[OpenModelica]]، جي مدد سان تيار ڪيون وينديون آهن. سرڪٽن کي پيداوار کان اڳ سموليٽ ڪيو ويندو آهي ته جيئن ڏسي سگهجي ته مخصوص حالتن هيٺ اهي ڪيئن جواب ڏين ٿا. ان کان علاوه، سموليشن ٺاهڻ جاچ لاءِ پروٽوٽائپ ٺاهڻ جي ڀيٽ ۾ سستو ۽ تيز هوندو آهي.<ref name=Khader>{{cite web|last=Khader|first=S|title=The Application of PSIM & Matlab/ Simulink in Power Electronics Courses|url=http://www.psut.edu.jo/sites/educon/program/contribution1139_b.pdf|access-date=25 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120324022210/http://www.psut.edu.jo/sites/educon/program/contribution1139_b.pdf|archive-date=24 March 2012|url-status=dead}}</ref> icrgaf70ed4ojz8rf9y0pdwuj6tgjpp 390439 390438 2026-07-01T22:45:17Z Intisar Ali 8681 390439 wikitext text/x-wiki {{Short description|طاقتي اليڪٽرانڪس جي ٽيڪنالاجي}} {{About|طاقتي اليڪٽرانڪس جي ٽيڪنالاجي|موسيقي جي صنف|پاور اليڪٽرانڪس (موسيقي)}} [[File:Baltic Cable Thyristorturm.jpg|thumb|سويڊن ۾ بالٽڪ ڪيبل اي بي جي هال ۾ 16.8 ميٽر اوچو [[ايڇ وي ڊي سي]] [[ٿائرسٽر]] والو ٽاور]] [[File:Absaar Batterie Ladegerät.jpg|thumb|[[بيٽري چارجر]] طاقتي اليڪٽرانڪس جو هڪ مثال آهي.]] [[File:ATX power supply interior-1000px transparent.png|thumb|ذاتي ڪمپيوٽر جي پاور سپلاءِ، جيڪا ڪيبينيٽ جي اندر هجي يا ٻاهر، طاقتي اليڪٽرانڪس جو هڪ مثال آهي.]] '''طاقتي اليڪٽرانڪس''' (Power electronics) [[اليڪٽرانڪس]] جو اهو شعبو آهي، جيڪو [[برقي طاقت]] جي ڪنٽرول ۽ تبديلي سان لاڳاپيل آهي. پهريان اعليٰ طاقت وارا اليڪٽرانڪ ڊوائيس [[مرڪري-آرڪ والو]] استعمال ڪندي تيار ڪيا ويا. جديد نظامن ۾ برقي طاقت جي تبديلي [[سيمي ڪنڊڪٽر]] سوئچنگ ڊوائيسن، جهڙوڪ [[ڊائيوڊ]]، [[ٿائرسٽر]]، ۽ [[طاقتي ٽرانزسٽر]] (جهڙوڪ [[طاقتي موس فيٽ]] ۽ [[IGBT]]) ذريعي ڪئي ويندي آهي. سگنلن ۽ ڊيٽا جي منتقلي ۽ پروسيسنگ سان لاڳاپيل اليڪٽرانڪ نظامن جي ابتڙ، طاقتي اليڪٽرانڪس ۾ وڏي مقدار ۾ برقي توانائي کي سنڀاليو ۽ تبديل ڪيو ويندو آهي. AC/DC ڪنورٽر ([[ريڪٽيفائر]]) طاقتي اليڪٽرانڪس جي سڀ کان عام ڊوائيسن مان هڪ آهي، جيڪو ڪيترن ئي صارفين جي اليڪٽرانڪ شين، جهڙوڪ [[ٽيليويزن]]، ذاتي [[ڪمپيوٽر]]، [[بيٽري چارجر]] وغيره ۾ استعمال ٿيندو آهي. ان جي طاقت جي حد عام طور ڪجهه ڏهن [[واٽ]]ن کان وٺي ڪيترن ئي سؤ واٽن تائين هوندي آهي. صنعت ۾ ان جو هڪ عام استعمال [[متغير-رفتار ڊرائيو]] (VSD) آهي، جيڪو [[انڊڪشن موٽر]] جي رفتار کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. VSD جي طاقت جي حد ڪجهه سؤ واٽن کان شروع ٿي ڪيترن ئي [[ميگاواٽ]]ن تائين پهچي ٿي. طاقت جي تبديلي وارن نظامن کي ان پُٽ ۽ آئوٽ پُٽ طاقت جي قسم مطابق هن ريت ورهايو وڃي ٿو: * AC کان DC ([[ريڪٽيفائر]]) * DC کان AC ([[طاقتي انورٽر|انورٽر]]) * DC کان DC ([[ڊي سي کان ڊي سي ڪنورٽر]]) * AC کان AC ([[اي سي کان اي سي ڪنورٽر]]) == تاريخ == طاقتي اليڪٽرانڪس جي شروعات [[مرڪري-آرڪ ريڪٽيفائر]] جي ترقي سان ٿي. ان کي 1902ع ۾ [[پيٽر ڪوپر هيئٽ]] ايجاد ڪيو، ۽ اهو متبادل رو (AC) کي سڌي رو (DC) ۾ تبديل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو. 1920ع واري ڏهاڪي کان پوءِ، [[ٿائراٽرون]] ۽ گرڊ-ڪنٽرول ٿيل مرڪري-آرڪ والوز کي برقي طاقت جي منتقلي ۾ استعمال ڪرڻ بابت تحقيق جاري رهي. [[اونو لام]] گريڊنگ اليڪٽروڊن سان مرڪري والوز تيار ڪيا، جيڪي [[اعليٰ-وولٽيج سڌي رو]] (HVDC) جي منتقلي لاءِ موزون ثابت ٿيا. 1933ع ۾ [[سيلينيم ريڪٽيفائر]] ايجاد ڪيا ويا.<ref name=Thompson>{{cite web|last=Thompson|first=M.T.|title=Notes 01|url=http://www.thompsonrd.com/NOTES%2001%20INTRODUCTION%20TO%20POWER%20ELECTRONICS.pdf|work=Introduction to Power Electronics|publisher=Thompson Consulting, Inc.}}</ref> 1926ع ۾ [[جوليس ايڊگر ليلينفيلڊ]] [[فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر]] جو تصور پيش ڪيو، پر ان وقت اهڙو ڪارائتو ڊوائيس ٺاهڻ ممڪن نه هو.<ref>{{cite web |title=1926 – Field Effect Semiconductor Device Concepts Patented |website=Computer History Museum |url=http://www.computerhistory.org/siliconengine/field-effect-semiconductor-device-concepts-patented/ |access-date=March 25, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160322023120/http://www.computerhistory.org/siliconengine/field-effect-semiconductor-device-concepts-patented/ |archive-date=March 22, 2016 |df=mdy-all }}</ref> 1947ع ۾ [[والٽر ايڇ. بريٽن]] ۽ [[جان بارڊين]]، [[وليم شاڪلي]] جي نگرانيءَ ۾ [[بيل ليبز]] ۾، ٻه-قطبي [[پوائنٽ-ڪنٽيڪٽ ٽرانزسٽر]] ايجاد ڪيو. 1948ع ۾ شاڪلي جي [[ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر]] (BJT) واري ايجاد ٽرانزسٽرن جي استحڪام ۽ ڪارڪردگي بهتر ڪئي ۽ انهن جي قيمت گهٽائي. 1950ع واري ڏهاڪي تائين وڌيڪ طاقت وارا سيمي ڪنڊڪٽر [[ڊائيوڊ]] دستياب ٿي ويا، جن آهستي آهستي [[ويڪيوم ٽيوب]]ن جي جاءِ ورتي. 1956ع ۾ [[جنرل اليڪٽرڪ]] [[سليڪان ڪنٽرولڊ ريڪٽيفائر]] (SCR) متعارف ڪرايو، جنهن طاقتي اليڪٽرانڪس جي استعمالن کي تمام گهڻو وسيع ڪيو.<ref name=Kharagpur>{{cite web|last=Kharagpur|title=Power Semiconductor Devices|url=http://nptel.iitm.ac.in/courses/Webcourse-contents/IIT%20Kharagpur/Power%20Electronics/PDF/L-1(SSG)(PE)%20((EE)NPTEL).pdf|work=EE IIT|access-date=25 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20080920222959/http://nptel.iitm.ac.in/courses/Webcourse-contents/IIT%20Kharagpur/Power%20Electronics/PDF/L-1(SSG)(PE)%20((EE)NPTEL).pdf|archive-date=20 September 2008|url-status=dead}}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي تائين ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽرن جي تيز سوئچنگ رفتار اعليٰ فريڪوئنسي DC/DC ڪنورٽرن کي ممڪن بڻائي ڇڏيو. [[آر. ڊي. مڊلبروڪ]] طاقتي اليڪٽرانڪس جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1970ع ۾ هن [[ڪيلٽيڪ]] ۾ [[پاور اليڪٽرانڪس گروپ]] قائم ڪيو.<ref>{{cite web |title=Dr. R. David Middlebrook 1929 - 2010 |url=https://www.powerelectronics.com/content/dr-r-david-middlebrook-1929-2010 |website=Power Electronics |access-date=29 October 2019 |ref=May 1, 2010 |language=en |date=1 May 2010}}</ref> هن ''اسٽيٽ-اسپيس ايوريجنگ'' تجزياتي طريقو ۽ ٻيا ڪيترائي اوزار تيار ڪيا، جيڪي جديد طاقتي اليڪٽرانڪس جي ڊيزائن لاءِ بنيادي اهميت رکن ٿا.<ref>{{cite web| url = http://www.ieee-pels.org/pels-news/220-professor-r-d-middlebrook-passed-away |title = IEEE Transactions on Transportation Electrification - IEEE Power Electronics Society| date=October 2024 }}</ref> === طاقتي موس فيٽ === {{Main|طاقتي موس فيٽ}} {{See also|موس فيٽ|VMOS|LDMOS|موصل-گيٽ ٻه-قطبي ٽرانزسٽر}} 1957ع ۾ [[فروش]] ۽ [[ڊيرڪ]] [[بيل ليبز]] ۾ پهريون سليڪان ڊاءِ آڪسائيڊ فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر تيار ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيا، جيڪو اهڙو پهريون ٽرانزسٽر هو جنهن ۾ ڊرين ۽ سورس مٿاڇري تي هڪ ٻئي جي ويجهو هئا.<ref>{{Cite journal |last1=Frosch |first1=C. J. |last2=Derick |first2=L |date=1957 |title=Surface Protection and Selective Masking during Diffusion in Silicon |url=https://iopscience.iop.org/article/10.1149/1.2428650 |journal=Journal of the Electrochemical Society |language=en |volume=104 |issue=9 |pages=547 |doi=10.1149/1.2428650|url-access=subscription }}</ref> ان کان پوءِ 1960ع ۾ [[داوون ڪانگ]] پنهنجي بيل ليبز جي ٽيم سان گڏ ڪارائتو [[موس فيٽ]] پيش ڪيو. هن ٽيم ۾ E. E. LaBate ۽ E. I. Povilonis شامل هئا، جن ڊوائيس تيار ڪيو؛ M. O. Thurston، L. A. D’Asaro ۽ J. R. Ligenza جن ڊفيوزن جا عمل تيار ڪيا؛ ۽ H. K. Gummel ۽ R. Lindner جن ڊوائيس جون خاصيتون جانچيون.<ref>{{Cite journal |last=KAHNG |first=D. |date=1961 |title=Silicon-Silicon Dioxide Surface Device |url=https://doi.org/10.1142/9789814503464_0076 |journal=Technical Memorandum of Bell Laboratories |pages=583–596 |doi=10.1142/9789814503464_0076 |isbn=978-981-02-0209-5|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite book |last=Lojek |first=Bo |title=History of Semiconductor Engineering |date=2007 |publisher=Springer-Verlag Berlin Heidelberg |isbn=978-3-540-34258-8 |location=Berlin, Heidelberg |page=321}}</ref> 1969ع ۾ [[هٽاچي]] پهريون عمودي طاقتي موس فيٽ متعارف ڪرايو،<ref>{{cite book |last1=Oxner |first1=E. S. |title=Fet Technology and Application |date=1988 |publisher=[[CRC Press]] |isbn=9780824780500 |page=18 |url=https://books.google.com/books?id=0AE-0e-sAnsC&pg=PA18}}</ref> جيڪو بعد ۾ [[VMOS]] (V-groove MOSFET) جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="powerelectronics">{{cite journal |title=Advances in Discrete Semiconductors March On |url=https://www.powerelectronics.com/content/advances-discrete-semiconductors-march |journal=Power Electronics Technology |publisher=[[Informa]] |pages=52–6 |access-date=31 July 2019 |date=September 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060322222716/http://powerelectronics.com/mag/509PET26.pdf |archive-date=22 March 2006 |url-status=live }}</ref> 1974ع کان [[ياماها ڪارپوريشن|ياماها]]، [[JVC]]، [[پائنيئر ڪارپوريشن|پائنيئر]]، [[سوني]] ۽ [[توشيبا]] طاقتي موس فيٽ تي ٻڌل [[آڊيو ايمپلي فائر]] تيار ڪرڻ شروع ڪيا.<ref name="Duncan177">{{cite book |last1=Duncan |first1=Ben |title=High Performance Audio Power Amplifiers |date=1996 |publisher=[[Elsevier]] |isbn=9780080508047 |pages=[https://archive.org/details/highperfomanceau0000dunc/page/177 177-8, 406] |url=https://archive.org/details/highperfomanceau0000dunc/page/177 }}</ref> [[انٽرنيشنل ريڪٽيفائر]] 1978ع ۾ 25&nbsp;A، 400&nbsp;V طاقتي موس فيٽ متعارف ڪرايو.<ref name="DEP">Jacques Arnould, Pierre Merle ''Dispositifs de l'électronique de puissance'', Éditions Hermès, {{ISBN|2-86601-306-9}} (in French)</ref> هي ڊوائيس ٻه-قطبي ٽرانزسٽر جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ فريڪوئنسي تي ڪم ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿو، پر گهٽ وولٽيج وارن استعمالن تائين محدود آهي. طاقتي موس فيٽ پنهنجي گهٽ گيٽ ڊرائيو طاقت، تيز سوئچنگ رفتار،<ref name="aosmd">{{cite web |title=Power MOSFET Basics |url=http://www.aosmd.com/res/application_notes/mosfets/Power_MOSFET_Basics.pdf |website=Alpha & Omega Semiconductor |access-date=29 July 2019}}</ref> آساني سان متوازي ڳنڍجڻ جي صلاحيت،<ref name="aosmd"/><ref name="Duncan178">{{cite book |last1=Duncan |first1=Ben |title=High Performance Audio Power Amplifiers |date=1996 |publisher=[[Elsevier]] |isbn=9780080508047 |pages=[https://archive.org/details/highperfomanceau0000dunc/page/178 178-81] |url=https://archive.org/details/highperfomanceau0000dunc/page/178 }}</ref> وسيع [[بينڊوڊٿ (سگنل پروسيسنگ)|بينڊوڊٿ]]، مضبوط بناوت، آسان ڊرائيو، سادي باياسنگ، آسان استعمال ۽ مرمت جي سهولت سبب دنيا جو سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ [[طاقتي ڊوائيس]] بڻجي ويو آهي.<ref name="Duncan178"/> ان جا استعمال تمام وسيع آهن، جن ۾ پورٽيبل [[معلوماتي اوزار]]، طاقتي انٽيگريٽيڊ سرڪٽ، [[موبائل فون]]، [[نوٽ بڪ ڪمپيوٽر]]، ۽ [[مواصلاتي ڍانچو]] شامل آهن، جيڪو [[انٽرنيٽ]] کي ممڪن بڻائي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Whiteley |first1=Carol |last2=McLaughlin |first2=John Robert |title=Technology, Entrepreneurs, and Silicon Valley |date=2002 |publisher=Institute for the History of Technology |isbn=9780964921719 |url=https://books.google.com/books?id=x9koAQAAIAAJ |quote=[[سليڪانڪس]] جا هي فعال اليڪٽرانڪ جزا، يا طاقتي سيمي ڪنڊڪٽر مصنوعات، مختلف قسمن جي نظامن ۾ برقي طاقت جي سوئچنگ ۽ تبديلي لاءِ استعمال ٿين ٿا، جيڪي پورٽيبل [[معلوماتي اوزار]]ن کان وٺي ان [[مواصلاتي ڍانچو|مواصلاتي ڍانچي]] تائين پکڙيل آهن، جيڪو [[انٽرنيٽ]] کي ممڪن بڻائي ٿو. ڪمپني جا [[طاقتي موس فيٽ]] — ننڍڙا سالڊ-اسٽيٽ سوئچ، يا ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر — ۽ طاقتي انٽيگريٽيڊ سرڪٽ [[موبائل فون]]ن ۽ [[نوٽ بڪ ڪمپيوٽر]]ن ۾ بيٽري جي طاقت کي مؤثر نموني منظم ڪرڻ لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿا.}}</ref> 1982ع ۾ [[موصل-گيٽ ٻه-قطبي ٽرانزسٽر]] (IGBT) متعارف ڪرايو ويو، جيڪو 1990ع واري ڏهاڪي ۾ وڏي پيماني تي دستياب ٿيو. هي جزو ٻه-قطبي ٽرانزسٽر جي اعليٰ طاقت سنڀالڻ جي صلاحيت ۽ طاقتي موس فيٽ جي موصل گيٽ ڊرائيو جي فائدن کي گڏ ڪري ٿو. == ڊوائيس == {{See also|طاقتي سيمي ڪنڊڪٽر ڊوائيس}} طاقتي اليڪٽرانڪس جي ڪنهن به نظام جي صلاحيت ۽ اقتصادي ڪارڪردگي ان ۾ موجود فعال ڊوائيسن تي دارومدار رکي ٿي. انهن جون خاصيتون ۽ حدون طاقتي اليڪٽرانڪس جي نظامن جي ڊيزائن ۾ بنيادي عنصر آهن. ماضي ۾ [[مرڪري-آرڪ والو]]، اعليٰ خال وارا ۽ گئس سان ڀريل ڊائيوڊ ٿرميونڪ ريڪٽيفائر، ۽ [[ٿائراٽرون]] ۽ [[اگنائيٽرون]] جهڙا ٽرگر ٿيل ڊوائيس وڏي پيماني تي استعمال ٿيندا هئا. جيئن جيئن سالڊ-اسٽيٽ ڊوائيسن جي وولٽيج ۽ رو سنڀالڻ جي صلاحيت وڌندي وئي، ويڪيوم ڊوائيس تقريباً مڪمل طور سالڊ-اسٽيٽ ڊوائيسن سان تبديل ٿي ويا. طاقتي اليڪٽرانڪ ڊوائيسن کي سوئچ يا ايمپلي فائر طور استعمال ڪري سگهجي ٿو.<ref name=Rashid07>Muhammad H. Rashid, ''محمد ايڇ. رشيد، ''Power Electronics Handbook: Devices, Circuits, and Applications''، ٽيون ڇاپو. هن ڪتاب ۾ متعارف ڪرايل بناوت هڪ گهڻ-سطحي انورٽر آهي، جيڪو الڳ الڳ DC ذريعا استعمال ڪري ٿو. هي گهڻ-سطحي انورٽر، SDCS سان گڏ ڪيسڪيڊ انورٽر استعمال ڪندي، ڪيترن ئي آزاد DC وولٽيج ذريعن مان گهربل وولٽيج تيار ڪري ٿو. اهي DC ذريعا بيٽرين، فيول سيلن يا شمسي سيلن مان حاصل ٿي سگهن ٿا. هي بناوت تازو ئي AC برقي فراهمي ۽ [[متغير-رفتار ڊرائيو]] جي استعمالن ۾ تمام گهڻي مقبول ٿي آهي. هي نئون انورٽر اضافي ڪليمپنگ ڊائيوڊن يا وولٽيج توازن برقرار رکڻ وارن ڪيپيسيٽرن جي ضرورت کي ختم ڪري سگهي ٿو. Butterworth-Heinemann، 2007. Butterworth-Heinemann, 2007 {{ISBN|978-0-12-382036-5}}</ref> هڪ [[مثالي سوئچ]] يا ته مڪمل طور کليل هوندو آهي يا مڪمل طور بند، تنهن ڪري ان ۾ طاقت ضايع نه ٿيندي آهي؛ اهو لاڳو ٿيل وولٽيج برداشت ڪندو آهي ۽ يا ته ڪا به رو نه وهڻ ڏيندو آهي يا بنا وولٽيج ڊراپ جي ڪنهن به مقدار جي رو گذرڻ ڏيندو آهي. سوئچ طور استعمال ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر ڊوائيس هن مثالي خاصيت جي ويجهو هوندا آهن، تنهن ڪري طاقتي اليڪٽرانڪس جون گهڻيون ايپليڪيشنون ڊوائيسن کي بار بار آن ۽ آف ڪرڻ تي ٻڌل هونديون آهن، جنهن سان نظام انتهائي ڪارائتو بڻجي ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سوئچ ۾ تمام ٿوري طاقت ضايع ٿيندي آهي. ان جي ابتڙ، ايمپلي فائر جي صورت ۾ ڊوائيس مان گذرندڙ رو ڪنٽرول ٿيل ان پُٽ جي مطابق مسلسل تبديل ٿيندي رهندي آهي. ڊوائيس جي ٽرمينلن تي وولٽيج ۽ رو [[لوڊ لائين]] جي پيروي ڪندا آهن، ۽ ڊوائيس جي اندر طاقت جو نقصان لوڊ ڏانهن منتقل ٿيندڙ طاقت جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ هوندو آهي. ڊوائيسن جي استعمال جو طريقو ڪيترين ئي خاصيتن تي منحصر هوندو آهي. [[ڊائيوڊ]] جهڙا ڊوائيس اڳتي واري وولٽيج لاڳو ٿيڻ تي پاڻمرادو رو وهڻ ڏيندا آهن ۽ انهن ۾ وهڪري جي شروعات تي ٻاهرين ڪنٽرول موجود نه هوندو آهي. [[سليڪان ڪنٽرولڊ ريڪٽيفائر]] ۽ [[ٿائرسٽر]] (ان سان گڏ مرڪري والو ۽ [[ٿائراٽرون]]) جهڙا طاقتي ڊوائيس وهڪري جي شروعات کي ڪنٽرول ڪرڻ جي سهولت ڏين ٿا، پر بند ٿيڻ لاءِ انهن کي رو جي وقت بوقت رخ بدلجڻ جي ضرورت هوندي آهي. جڏهن ته [[گيٽ-ٽرن-آف ٿائرسٽر]]، [[ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر|به جي ٽي]] ۽ [[موس فيٽ]] مڪمل سوئچنگ ڪنٽرول مهيا ڪن ٿا، ۽ انهن کي رو جي رخ کان سواءِ ڪنهن به وقت آن يا آف ڪري سگهجي ٿو. ٽرانزسٽر تناسبي ايمپليفيڪيشن جي صلاحيت به رکن ٿا، پر اها خاصيت ڪجهه سؤ واٽن کان وڌيڪ طاقت وارن نظامن ۾ گهٽ استعمال ٿيندي آهي. ڊوائيس جي ڪنٽرول ان پُٽ جون خاصيتون پڻ ڊيزائن تي اهم اثر وجهنديون آهن؛ ڪڏهن ڪنٽرول ان پُٽ زمين جي نسبت تمام اعليٰ وولٽيج تي هوندو آهي، جنهن کي الڳ برقي ذريعو استعمال ڪري هلائڻو پوندو آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ طاقتي اليڪٽرانڪس ڪنورٽر ۾ اعليٰ ڪارڪردگي تمام اهم هوندي آهي، تنهن ڪري طاقتي اليڪٽرانڪ ڊوائيسن مان ٿيندڙ طاقت جو نقصان جيترو ٿي سگهي اوترو گهٽ هجڻ گهرجي. ڊوائيسن جي سوئچنگ رفتار هڪ ٻئي کان مختلف هوندي آهي. ڪجهه ڊائيوڊ ۽ ٿائرسٽر نسبتاً گهٽ رفتار وارن استعمالن لاءِ مناسب هوندا آهن ۽ [[برقي فراهمي جي فريڪوئنسي]] تي سوئچنگ ۽ ڪنٽرول لاءِ فائديمند هوندا آهن؛ جڏهن ته ڪجهه ٿائرسٽر چند ڪلوهرٽز تائين ڪم ڪري سگهن ٿا. [[موس فيٽ]] ۽ [[بي جي ٽي]] جهڙا ڊوائيس طاقتي استعمالن ۾ ڏهن ڪلوهرٽز کان وٺي ڪيترن ميگاهرٽز تائين سوئچ ڪري سگهن ٿا، پر جيئن فريڪوئنسي وڌندي آهي، تيئن طاقت جي سطح گهٽجندي ويندي آهي. ويڪيوم ٽيوب ڊوائيس انتهائي اعليٰ فريڪوئنسي (سوين يا هزارين ميگاهرٽز) تي وڏي طاقت (سوين ڪلوواٽ) وارن استعمالن ۾ اڃا به اهم حيثيت رکن ٿا. وڌيڪ تيز سوئچنگ ڪندڙ ڊوائيس آن کان آف ۽ وري آف کان آن ٿيڻ دوران ضايع ٿيندڙ توانائي کي گهٽائين ٿا، پر اهي شعاعن ذريعي پيدا ٿيندڙ برقي-مقناطيسي مداخلت جا مسئلا پيدا ڪري سگهن ٿا. گيٽ ڊرائيو (يا ان جهڙا) سرڪٽ اهڙي طرح ڊزائن ڪيا ويندا آهن جو ڊوائيس کي مڪمل سوئچنگ رفتار حاصل ڪرڻ لاءِ ڪافي ڊرائيو رو ملي. جيڪڏهن تيز سوئچنگ لاءِ مناسب ڊرائيو فراهم نه ڪئي وڃي، ته وڌيڪ گرم ٿيڻ سبب ڊوائيس تباهه ٿي سگهي ٿو. عملي ڊوائيسن ۾ آن حالت دوران ڪجهه وولٽيج ڊراپ موجود هوندو آهي، جنهن سبب طاقت ضايع ٿيندي آهي، ۽ آن يا آف حالت تائين پهچڻ لاءِ انهن کي ڪجهه وقت سرگرم علائقي مان گذرڻو پوندو آهي. اهي نقصان ڪنورٽر جي ڪل طاقت جي نقصان جو اهم حصو هوندا آهن. ڊوائيسن جي طاقت سنڀالڻ ۽ گرمي خارج ڪرڻ جي صلاحيت پڻ ڊيزائن ۾ انتهائي اهم هوندي آهي. طاقتي اليڪٽرانڪ ڊوائيس، جيتوڻيڪ تمام ڪارائتي سوئچنگ ڪن، تڏهن به انهن کي ڏهن يا سوين واٽن جي فضول گرمي خارج ڪرڻي پئجي سگهي ٿي. سوئچنگ موڊ ۾ ڪنٽرول ٿيندڙ طاقت، سوئچ ۾ ضايع ٿيندڙ طاقت کان گهڻي وڌيڪ هوندي آهي. وهڪري واري حالت ۾ اڳتي وارو وولٽيج ڊراپ گرمي پيدا ڪندو آهي، جنهن کي خارج ڪرڻ لازمي هوندو آهي. اعليٰ طاقت وارن سيمي ڪنڊڪٽرن لاءِ خاص [[هيٽ سنڪ]] يا فعال ٿڌي ڪرڻ وارا نظام استعمال ڪيا ويندا آهن ته جيئن جنڪشن جو [[گرمي پد]] مناسب حد اندر رهي. هن لحاظ کان [[سيليڪان ڪاربائڊ]] جهڙا جديد سيمي ڪنڊڪٽر عام سليڪان جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ فائديمند آهن، جڏهن ته جرمينيم، جيڪو هڪ وقت سالڊ-اسٽيٽ اليڪٽرانڪس جو بنيادي مواد هو، اعليٰ گرمي پد تي ڪمزور ڪارڪردگي سبب هاڻي گهٽ استعمال ٿيندو آهي. سيمي ڪنڊڪٽر ڊوائيس هڪ ئي جزي ۾ ڪجهه ڪلو وولٽ تائين وولٽيج برداشت ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا. جڏهن تمام اعليٰ وولٽيج کي ڪنٽرول ڪرڻو هجي، تڏهن ڪيترائي ڊوائيس سلسليوار ڳنڍيا ويندا آهن، ۽ سڀني ڊوائيسن تي وولٽيج برابر ورهائڻ لاءِ خاص نيٽورڪ استعمال ڪيا ويندا آهن. هتي به سوئچنگ رفتار انتهائي اهم هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سڀ کان آهستي سوئچ ٿيندڙ ڊوائيس کي مجموعي وولٽيج جو غير متناسب حصو برداشت ڪرڻو پوندو. ماضي ۾ مرڪري والوز هڪ ئي يونٽ ۾ 100&nbsp;kV تائين وولٽيج سنڀالي سگهندا هئا، جنهن سبب انهن جو [[اعليٰ-وولٽيج سڌي رو]] (HVDC) نظامن ۾ استعمال وڌيڪ آسان هوندو هو. ڪنهن سيمي ڪنڊڪٽر ڊوائيس جي رو سنڀالڻ جي حد، چپ جي اندر پيدا ٿيندڙ گرمي ۽ رابطي واري ليڊن ۾ پيدا ٿيندڙ مزاحمتي گرمي تي منحصر هوندي آهي. اهڙن ڊوائيسن کي اهڙي نموني ڊزائن ڪرڻ ضروري هوندو آهي، جو رو سندن اندروني جنڪشنن يا چينلن ۾ هڪجهڙي نموني ورهائجي. جيڪڏهن ڪنهن هنڌ "گرم نقطو" (ھاٽ اسپاٽ) پيدا ٿي وڃي، ته بريڪ ڊائون جا اثر ڊوائيس کي تمام تيزي سان تباهه ڪري سگهن ٿا. ڪجهه [[ايس سي آر]] هڪ ئي يونٽ ۾ 3000 ايمپيئر تائين رو سنڀالڻ جي صلاحيت رکن ٿا. == DC/AC ڪنورٽر (انورٽر) == {{Main|پاور انورٽر}} DC کان AC ڪنورٽر، DC ذريعو مان AC آئوٽ پُٽ موج (waveform) پيدا ڪندا آهن. انهن جا استعمال [[متغير-رفتار ڊرائيو]] (ASD)، [[بي رڪاوٽ بجلي فراهمي]] (UPS)، [[لچڪدار AC ٽرانسميشن سسٽم]] (FACTS)، وولٽيج ڪمپنسيٽرن ۽ [[فوٽووولٽائڪس|فوٽووولٽائيڪ]] [[پاور انورٽر]]ن ۾ ٿيندا آهن. انهن ڪنورٽرن جون بناوتون ٻن مکيه قسمن ۾ ورهايل آهن: وولٽيج سورس انورٽر (VSI) ۽ ڪرنٽ سورس انورٽر (CSI). وولٽيج سورس انورٽرن (VSI) کي اهو نالو ان ڪري ڏنو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جو آزاديءَ سان ڪنٽرول ٿيندڙ آئوٽ پُٽ هڪ وولٽيج موج هوندي آهي. ساڳيءَ طرح، ڪرنٽ سورس انورٽرن (CSI) ۾ ڪنٽرول ٿيندڙ AC آئوٽ پُٽ هڪ ڪرنٽ موج هوندي آهي. DC کان AC طاقت جي تبديلي پاور سوئچنگ ڊوائيسن جي ذريعي ڪئي ويندي آهي، جيڪي عام طور مڪمل طور تي ڪنٽرول لائق سيمي ڪنڊڪٽر پاور سوئچ هوندا آهن. ان ڪري آئوٽ پُٽ موجون لڳاتار نه پر جدا جدا قدرن تي ٻڌل هونديون آهن، جنهن سبب تيز تبديليون پيدا ٿينديون آهن. ڪجهه استعمالن لاءِ AC جي سائنوسي موج جي صرف هڪ سادي ويجهڙائي ئي ڪافي هوندي آهي. جڏهن تقريباً مڪمل سائنوسي موج گهربل هجي ته سوئچنگ ڊوائيسن کي گهربل آئوٽ پُٽ فريڪوئنسي کان گهڻو وڌيڪ رفتار سان هلائبو آهي، ۽ هر حالت ۾ رهڻ جو وقت اهڙي طرح سنڀاليو ويندو آهي جو سراسري آئوٽ پُٽ تقريباً سائنوسي بڻجي وڃي. عام ماڊوليشن طريقن ۾ ڪيريئر-بنياد [[نبض-ويڪر ماڊوليشن]] (PWM)، [[خلائي سمتي ماڊوليشن]] (Space Vector Modulation) ۽ سليڪٽو هارمونڪ ايلمنيشن شامل آهن.<ref name=Rashid3>{{cite book|last=Rashid|first=M.H.|title=Power Electronics Handbook|year=2001|publisher=Academic Press|pages=225–250}}</ref> وولٽيج سورس انورٽر عملي طور هڪ-مرحلي ۽ ٽن-مرحلي ٻنهي قسمن جي نظامن ۾ استعمال ٿيندا آهن. هڪ-مرحلي VSI، هاف-برج ۽ فل-برج بناوتون استعمال ڪندا آهن ۽ پاور سپلاءِ، هڪ-مرحلي UPS ۽ گهڻ-سيل وارين اعليٰ طاقت واري بناوتن ۾ عام آهن. ٽن-مرحلي VSI انهن استعمالن ۾ ڪم ايندا آهن، جتي سائنوسي وولٽيج موجون گهربل هجن، جهڙوڪ ASD، UPS ۽ FACTS جا ڪجهه قسم، مثال طور [[STATCOM]]. اهي فعال پاور فلٽرن ۽ وولٽيج ڪمپنسيٽرن ۾ به استعمال ٿيندا آهن، جتي مرضيءَ مطابق وولٽيج پيدا ڪرڻ جي ضرورت هوندي آهي.<ref name="Rashid3" /> ڪرَنٽ سورس انورٽر، DC ڪرنٽ سپلاءِ مان AC ڪرنٽ موج پيدا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. اهڙي قسم جو انورٽر خاص طور ٽن-مرحلي نظامن لاءِ موزون هوندو آهي، جتي اعليٰ معيار جون وولٽيج موجون گهربل هجن. انورٽرن جي هڪ نسبتاً نئين درجي، جنهن کي گهڻ-سطحي انورٽر (ملٽي ليول انورٽر) چيو وڃي ٿو، وڏي دلچسپي حاصل ڪئي آهي. عام VSI ۽ CSI کي ٻن-سطحي انورٽر سمجهيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا پاور سوئچ يا ته مثبت DC بس سان يا منفي DC بس سان ڳنڍيل هوندا آهن. جيڪڏهن انورٽر جي آئوٽ پُٽ تي ٻن کان وڌيڪ وولٽيج سطحون موجود هجن ته AC آئوٽ پُٽ سائنوسي موج جي وڌيڪ ويجهو ٿي سگهي ٿي. انهيءَ سبب، جيتوڻيڪ گهڻ-سطحي انورٽر وڌيڪ پيچيده ۽ مهانگا آهن، پر انهن جي ڪارڪردگي وڌيڪ بهتر هوندي آهي.<ref name=Trzynadlowski>{{cite book|last=Trzynadlowski|first=A.M.|title=Introduction to Modern Power Electronics|year=2010|publisher=Wiley|pages=269–341}}</ref> هر قسم جو انورٽر استعمال ٿيندڙ DC لنڪن ۽ [[فري وِيلنگ ڊائيوڊ]]ن جي ضرورت جي لحاظ کان هڪ ٻئي کان مختلف هوندو آهي. هر قسم کي، ان جي استعمال مطابق، چورس-موج يا [[نبض-ويڪر ماڊوليشن]] (PWM) موڊ ۾ هلائي سگهجي ٿو. چورس-موج موڊ سادو هوندو آهي، جڏهن ته PWM ڪيترن ئي طريقن سان لاڳو ڪري سگهجي ٿو ۽ وڌيڪ اعليٰ معيار جون آئوٽ پُٽ موجون مهيا ڪندو آهي.<ref name="Rashid3" /> وولٽيج سورس انورٽر (VSI) پنهنجي آئوٽ پُٽ انورٽر واري حصي کي تقريباً مستقل وولٽيج واري ذريعي سان هلائيندا آهن.<ref name=Rashid3 /> ڪرَنٽ آئوٽ پُٽ موج جي گهربل معيار موجب مناسب ماڊوليشن طريقو چونڊيو ويندو آهي. VSI جو آئوٽ پُٽ جدا جدا قدرن تي ٻڌل هوندو آهي. هموار ڪرنٽ موج حاصل ڪرڻ لاءِ لوڊ ۾ چونڊيل هارمونڪ فريڪوئنسيز تي انڊڪٽو خاصيت هجڻ ضروري آهي. جيڪڏهن ذريعو ۽ لوڊ جي وچ ۾ ڪو انڊڪٽو فلٽر موجود نه هجي ته ڪيپيسٽو لوڊ کي وڏن ۽ بار بار پيدا ٿيندڙ ڪرنٽ اسپائڪن سان ٽٽل ڦٽل ڪرنٽ حاصل ٿيندو.<ref name=Rashid3 /> VSI جا ٽي بنيادي قسم آهن: # هڪ-مرحلي هاف-برج انورٽر # هڪ-مرحلي فل-برج انورٽر # ٽن-مرحلي وولٽيج سورس انورٽر === هڪ-مرحلي هاف-برج انورٽر === [[File:The AC Input for a Standard Adjustable Speed Drive.jpg|thumb|left|'''شڪل 8:''' متغير-رفتار ڊرائيو (ASD) لاءِ معياري AC ان پُٽ]] [[File:Single-Phase Half-Bridge Voltage Source Inverter.jpg|thumb|left|'''شڪل 9:''' هڪ-مرحلي هاف-برج وولٽيج سورس انورٽر]] هڪ-مرحلي وولٽيج سورس هاف-برج انورٽر گهٽ وولٽيج وارن استعمالن لاءِ ٺاهيا ويندا آهن ۽ عام طور تي پاور سپلاءِ ۾ استعمال ٿيندا آهن.<ref name=Rashid3 /> شڪل 9 هن انورٽر جي سرڪٽ جو خاڪو ڏيکاري ٿي. انورٽر جي عمل دوران هيٺين درجي جا ڪرنٽ هارمونڪس ٻيهر ذريعو وولٽيج ڏانهن موٽايا ويندا آهن، تنهن ڪري هن بناوت ۾ فلٽرنگ لاءِ ٻه وڏا ڪيپيسيٽر گهربل هوندا آهن.<ref name=Rashid3 /> جيئن شڪل 9 ۾ ڏيکاريل آهي، انورٽر جي هر ٽنگ (leg) ۾ هڪ ئي وقت صرف هڪ سوئچ هلندڙ حالت ۾ ٿي سگهي ٿو. جيڪڏهن ساڳئي ٽنگ جا ٻئي سوئچ هڪ ئي وقت آن ٿي وڃن ته DC ذريعو شارٽ سرڪٽ ٿي ويندو. سوئچنگ کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ انورٽر ڪيترائي ماڊوليشن طريقا استعمال ڪري سگهي ٿو. ڪيريئر-بنياد PWM ۾ AC آئوٽ پُٽ موج v_c کي ڪيريئر وولٽيج سگنل v_Δ سان ڀيٽيو ويندو آهي. جڏهن v_c، v_Δ کان وڌيڪ هوندو آهي ته S+ آن ٿيندو آهي، ۽ جڏهن v_c، v_Δ کان گهٽ هوندو آهي ته S− آن ٿيندو آهي. جيڪڏهن AC آئوٽ پُٽ جي فريڪوئنسي f_c ۽ ان جو ايمپليٽيوڊ v_c هجي، جڏهن⁠تہ ٽڪنڊي ڪيريئر سگنل جي فريڪوئنسي f_Δ ۽ ايمپليٽيوڊ v_Δ هجي، ته PWM، ڪيريئر-بنياد PWM جي خاص سائنوسي صورت بڻجي ويندو آهي.<ref name=Rashid3 /> هن حالت کي سائنوسي نبض-ويڪر ماڊوليشن (SPWM) چيو ويندو آهي. ان لاءِ ايمپليٽيوڊ يا ماڊوليشن انڊيڪس هيئن بيان ڪيو ويندو آهي: '''{{math|m_a {{=}} v_c/v_∆ }}''' جڏهن⁠تہ نارملائيزڊ ڪيريئر فريڪوئنسي يا فريڪوئنسي-ماڊوليشن نسبت هيٺين مساوات سان حاصل ڪئي ويندي آهي: '''{{math|m_f {{=}} f_∆/f_c }}'''.<ref>{{Cite book|last=Kiruthiga|first=Murugeshan R. & Sivaprasath|url=https://books.google.com/books?id=KDRlDwAAQBAJ&q=mf+%3D+f%E2%88%86%2Ffc&pg=PA918|title=Modern Physics, 18th Edition|date=2017|publisher=S. Chand Publishing|isbn=978-93-5253-310-7|language=en}}</ref> جيڪڏهن اوور-ماڊوليشن واري علائقي ۾ m_a هڪ کان وڌي وڃي ته بنيادي AC آئوٽ پُٽ وولٽيج وڌي ويندو، پر ان سان گڏ سيچوريشن پڻ پيدا ٿيندي. SPWM ۾ آئوٽ پُٽ موج جا هارمونڪس واضح فريڪوئنسي ۽ ايمپليٽيوڊ تي موجود هوندا آهن، جنهن سان فلٽرن جي ڊزائن آسان ٿي ويندي آهي. هن موڊ ۾ وڌ ۾ وڌ آئوٽ پُٽ ايمپليٽيوڊ ذريعو وولٽيج جي اڌ جي برابر هوندي آهي. جيڪڏهن وڌ ۾ وڌ آئوٽ پُٽ ايمپليٽيوڊ، يعني m_a، 3.24 کان وڌي وڃي ته انورٽر جي آئوٽ پُٽ موج چورس موج (Square Wave) بڻجي ويندي.<ref name=Rashid3 /> جيئن PWM ۾، تيئن چورس-موج ماڊوليشن دوران به ساڳئي ٽنگ جا ٻئي سوئچ هڪ ئي وقت آن نٿا ڪري سگهجن، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان وولٽيج ذريعو شارٽ سرڪٽ ٿي ويندو. هن سوئچنگ طريقي ۾ AC آئوٽ پُٽ جي هر اڌ چڪر دوران S+ ۽ S− مان هڪ سوئچ آن رهندو آهي.<ref name=Rashid3 /> بنيادي AC آئوٽ پُٽ ايمپليٽيوڊ هن مساوات سان ڏني ويندي آهي: '''{{math|v_o1 {{=}} v_aN {{=}} 2v_i/π }}''' ۽ ان جا هارمونڪس هيٺين ايمپليٽيوڊ رکندا آهن: '''{{math|v_oh {{=}} v_o1/h}}''' تنهن ڪري AC آئوٽ پُٽ وولٽيج جو ڪنٽرول انورٽر نه، پر انورٽر جي DC ان پُٽ وولٽيج جي مقدار ڪندي آهي.<ref name=Rashid3 /> جيڪڏهن سليڪٽو هارمونڪ ايلمنيشن (SHE) کي ماڊوليشن طور استعمال ڪيو وڃي ته انورٽر جي سوئچنگ اهڙي نموني ترتيب ڏئي سگهجي ٿي جو مخصوص فطري هارمونڪس ختم ٿي وڃن. هن طريقي سان بنيادي AC آئوٽ پُٽ وولٽيج کي به گهربل حد اندر ترتيب ڏئي سگهجي ٿو. ڇاڪاڻ⁠تہ هن ماڊوليشن مان حاصل ٿيندڙ AC آئوٽ پُٽ موج ۾ اڻ برابري واري اڌ-موج ۽ چوٿين-موج هم آهنگي موجود هوندي آهي، تنهن ڪري زوجي (Even) هارمونڪس پيدا ناهن ٿيندا.<ref name=Rashid3 /> ان سان گڏ آئوٽ پُٽ موج مان گهربل فردي (Odd) فطري هارمونڪس کي به ختم ڪري سگهجي ٿو. === هڪ-مرحلي فل-برج انورٽر === فل-برج انورٽر هاف-برج انورٽر سان ملندڙ جلندڙ هوندو آهي، پر ان ۾ هڪ اضافي ٽنگ هوندي آهي جيڪا نيوٽرل پوائنٽ کي لوڊ سان ڳنڍيندي آهي.<ref name=Rashid3 /> شڪل 3 هڪ-مرحلي فل-برج وولٽيج سورس انورٽر جو سرڪٽ ڏيکاري ٿي. وولٽيج ذريعو شارٽ سرڪٽ ٿيڻ کان بچائڻ لاءِ S1+ ۽ S1− هڪ ئي وقت آن نٿا ٿي سگهن، ساڳيءَ طرح S2+ ۽ S2− پڻ هڪ ئي وقت آن نٿا ٿي سگهن. فل-برج ۾ استعمال ٿيندڙ هر ماڊوليشن طريقي ۾ هر ٽنگ جو يا ته مٿيون يا هيٺيون سوئچ ڪنهن به وقت آن هجڻ لازمي آهي. اضافي ٽنگ سبب آئوٽ پُٽ موج جي وڌ ۾ وڌ ايمپليٽيوڊ Vi جي برابر هوندي آهي، جيڪا هاف-برج جي ڀيٽ ۾ ٻيڻي هوندي آهي.<ref name=Rashid3 /> == AC/AC ڪنورٽر == {{Main|اي سي-کان-اي سي تائين ڪنورٽر}} AC طاقت کي AC طاقت ۾ تبديل ڪرڻ سان فراهم ڪيل AC نظام مان لوڊ تي لاڳو ٿيندڙ موج جي وولٽيج، فريڪوئنسي ۽ فيز کي ڪنٽرول ڪري سگهجي ٿو.<ref name=Rashid>{{cite book|last=Rahsid|first=M.H.|title=Power Electronics Handbook: Devices, Circuits, and Applications|year=2010|publisher=Elsevier|isbn= 978-0-12-382036-5|pages=147–564}}</ref> ڪنورٽرن جي قسمن کي ورهائڻ لاءِ ٻه مکيه درجا استعمال ٿين ٿا: ڇا موج جي فريڪوئنسي تبديل ٿئي ٿي يا نه.<ref name=Skvarenina>{{cite book|last=Skvarenina|first=T.L.|title=The power electronics handbook Industrial electronics series|year=2002|publisher=CRC Press|isbn= 978-0-8493-7336-7|pages=94–140}}</ref> اهڙا [[AC-to-AC converter|AC/AC ڪنورٽر]]، جيڪي استعمال ڪندڙ کي فريڪوئنسي تبديل ڪرڻ جي اجازت نٿا ڏين، AC وولٽيج ڪنٽرولر يا AC ريگيوليٽر سڏبا آهن. اهڙا AC ڪنورٽر، جيڪي استعمال ڪندڙ کي فريڪوئنسي تبديل ڪرڻ جي اجازت ڏين ٿا، عام طور AC-to-AC تبديلي لاءِ فريڪوئنسي ڪنورٽر سڏبا آهن. فريڪوئنسي ڪنورٽرن هيٺ عام طور ٽي قسم جا ڪنورٽر استعمال ٿين ٿا: سائيڪلوڪنورٽر، ميٽرڪس ڪنورٽر ۽ DC-لنڪ ڪنورٽر ({{a.k.a.}} AC/DC/AC ڪنورٽر). '''AC وولٽيج ڪنٽرولر:''' AC وولٽيج ڪنٽرولر يا AC ريگيوليٽر جو مقصد، مستقل فريڪوئنسي تي لوڊ تي لڳندڙ RMS وولٽيج کي تبديل ڪرڻ آهي.<ref name=Rashid /> عام طور قبول ڪيل ٽي ڪنٽرول طريقا هي آهن: ON/OFF ڪنٽرول، فيز-اينگل ڪنٽرول، ۽ نبض-ويڪر ماڊوليشن AC چاپر ڪنٽرول (PWM AC چاپر ڪنٽرول).<ref name=Rashid2>{{cite book|last=Rashid|first=M.H.|title=Digital power electronics and applications Electronics & Electrical|year=2005|publisher=Academic Press|isbn= 978-0-12-088757-6}}</ref> اهي ٽيئي طريقا نه رڳو هڪ-مرحلي سرڪٽن ۾، پر ٽن-مرحلي سرڪٽن ۾ به لاڳو ڪري سگهجن ٿا. * ON/OFF ڪنٽرول: هي ڪنٽرول طريقو عام طور حرارتي لوڊن يا موٽرن جي رفتار ڪنٽرول لاءِ استعمال ٿيندو آهي. هن ۾ سوئچ کي n مڪمل چڪرن لاءِ آن ۽ m مڪمل چڪرن لاءِ آف ڪيو ويندو آهي. سوئچن کي آن ۽ آف ڪرڻ سان اڻ وڻندڙ هارمونڪس پيدا ٿين ٿا، تنهن ڪري سوئچن کي صفر-وولٽيج ۽ صفر-ڪرنٽ حالتن ۾، يعني زيرو-ڪراسنگ تي، آن ۽ آف ڪيو ويندو آهي، جنهن سان ڊسٽارشن گهٽجي ٿي.<ref name=Rashid2 /> * فيز-اينگل ڪنٽرول: مختلف موجن، جهڙوڪ هاف-ويو يا فل-ويو وولٽيج ڪنٽرول، تي فيز-اينگل ڪنٽرول لاڳو ڪرڻ لاءِ مختلف سرڪٽ موجود آهن. عام طور استعمال ٿيندڙ طاقتي اليڪٽرانڪ جزا [[ڊائيوڊ]]، [[ايس سي آر]] ۽ ٽرائيڪ آهن. انهن جزن جي مدد سان استعمال ڪندڙ موج ۾ فائرنگ زاويي کي دير سان شروع ڪري سگهي ٿو، جنهن سبب موج جو صرف هڪ حصو آئوٽ پُٽ طور ملي ٿو.<ref name=Rashid /> * PWM AC چاپر ڪنٽرول: ٻيا ٻه ڪنٽرول طريقا اڪثر هارمونڪس، آئوٽ پُٽ ڪرنٽ جي معيار ۽ ان پُٽ پاور فيڪٽر جي لحاظ کان ڪمزور هوندا آهن. انهن قدرن کي بهتر ڪرڻ لاءِ انهن طريقن بدران PWM استعمال ڪري سگهجي ٿو. PWM AC چاپر ۾ سوئچ ان پُٽ وولٽيج جي متبادل اڌ-چڪرن اندر ڪيترائي ڀيرا آن ۽ آف ٿيندا آهن.<ref name=Rashid2 /> '''ميٽرڪس ڪنورٽر ۽ سائيڪلوڪنورٽر:''' [[سائيڪلوڪنورٽر]] AC کان AC تبديليءَ لاءِ صنعت ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اعليٰ طاقت وارن استعمالن لاءِ مناسب هوندا آهن. اهي سپلاءِ لائين سان هم وقت ٿيل سڌا فريڪوئنسي ڪنورٽر آهن. سائيڪلوڪنورٽر جي آئوٽ پُٽ وولٽيج موجن ۾ پيچيده هارمونڪس هوندا آهن، جن مان اعليٰ درجي جا هارمونڪس مشين جي انڊڪٽنس ذريعي فلٽر ٿي ويندا آهن. ان سان مشين جي ڪرنٽ ۾ گهٽ هارمونڪس رهندا آهن، جڏهن ته بچيل هارمونڪس نقصان ۽ ٽارڪ جي ڌڙڪن پيدا ڪندا آهن. ياد رهي ته سائيڪلوڪنورٽر ۾ ٻين ڪنورٽرن جي ابتڙ، نه انڊڪٽر هوندا آهن نه ڪيپيسيٽر، يعني ڪو به توانائي ذخيرو ڪندڙ ڊوائيس موجود نه هوندو آهي. انهيءَ ڪري تڪڙي ان پُٽ طاقت ۽ آئوٽ پُٽ طاقت برابر هونديون آهن.<ref name=Tolbert>{{cite web|last=Tolbert|first=L.M.|title=Cycloconverters|url=https://www.scribd.com/sagar%20jaiswal/d/18197288-Cycloconverters|publisher=University of Tennessee|access-date=23 March 2012}}</ref> * هڪ-مرحلي کان هڪ-مرحلي [[سائيڪلوڪنورٽر]]: هڪ-مرحلي کان هڪ-مرحلي سائيڪلوڪنورٽرن ۾ تازو وڌيڪ دلچسپي پيدا ٿي آهي{{when|date=March 2012}}، ڇاڪاڻ⁠تہ طاقتي اليڪٽرانڪ سوئچن جي جسامت ۽ قيمت ٻنهي ۾ گهٽتائي آئي آهي. هڪ-مرحلي اعليٰ فريڪوئنسي AC وولٽيج يا ته سائنوسي ٿي سگهي ٿو يا ٽريپيزوئڊل. ڪنٽرول يا زيرو-وولٽيج ڪميٽيشن لاءِ انهن ۾ صفر وولٽيج وارا وقفا به ٿي سگهن ٿا. * ٽن-مرحلي کان هڪ-مرحلي [[سائيڪلوڪنورٽر]]: ٽن-مرحلي کان هڪ-مرحلي سائيڪلوڪنورٽرن جا ٻه قسم آهن: 3φ کان 1φ هاف-ويو سائيڪلوڪنورٽر ۽ 3φ کان 1φ برج سائيڪلوڪنورٽر. مثبت ۽ منفي ٻئي ڪنورٽر ڪنهن به پوليريٽي تي وولٽيج پيدا ڪري سگهن ٿا؛ نتيجي ۾ مثبت ڪنورٽر صرف مثبت ڪرنٽ فراهم ڪري ٿو، ۽ منفي ڪنورٽر صرف منفي ڪرنٽ فراهم ڪري ٿو. ڊوائيسن ۾ تازين ترقيات سان سائيڪلوڪنورٽرن جون نيون صورتون، جهڙوڪ ميٽرڪس ڪنورٽر، تيار ٿي رهيون آهن. پهرين نمايان تبديلي اها آهي ته ميٽرڪس ڪنورٽر ٻه-رخا، ٻه-قطبي سوئچ استعمال ڪن ٿا. هڪ-مرحلي کان هڪ-مرحلي ميٽرڪس ڪنورٽر 9 سوئچن جي هڪ ميٽرڪس تي مشتمل هوندو آهي، جيڪا ٽن ان پُٽ مرحلن کي ٽن آئوٽ پُٽ مرحلن سان ڳنڍي ٿي. ڪنهن به ان پُٽ مرحلي ۽ آئوٽ پُٽ مرحلي کي ڪنهن به وقت پاڻ ۾ ڳنڍي سگهجي ٿو، پر ساڳئي مرحلي جا ٻه سوئچ هڪ ئي وقت ڳنڍڻ نه گهرجن؛ ٻي صورت ۾ ان پُٽ مرحلن ۾ شارٽ سرڪٽ پيدا ٿيندو. ميٽرڪس ڪنورٽر ٻين ڪنورٽر حلن جي ڀيٽ ۾ هلڪا، وڌيڪ ٺهڪندڙ ۽ وڌيڪ ورسٽائل هوندا آهن. نتيجي طور، اهي وڌيڪ انضمام، وڌيڪ گرمي پد تي ڪم ڪرڻ، وسيع آئوٽ پُٽ فريڪوئنسي ۽ قدرتي ٻه-رخو طاقت وهڪرو مهيا ڪن ٿا، جيڪو توانائي کي واپس يوٽلٽي ڏانهن موٽائڻ لاءِ مناسب آهي. ميٽرڪس ڪنورٽر ٻن قسمن ۾ ورهايل آهن: سڌا ۽ اڻ سڌا ڪنورٽر. ٽن-مرحلي ان پُٽ ۽ ٽن-مرحلي آئوٽ پُٽ واري سڌي ميٽرڪس ڪنورٽر ۾، سوئچ ٻه-رخا هجڻ گهرجن، يعني اهي ٻنهي پوليريٽين جي وولٽيج کي روڪي سگهن ۽ ٻنهي رخن ۾ ڪرنٽ وهائي سگهن. هي سوئچنگ حڪمت عملي سڀ کان وڌيڪ ممڪن آئوٽ پُٽ وولٽيج مهيا ڪري ٿي ۽ لائين پاسي واري ري ايڪٽو ڪرنٽ کي گهٽائي ٿي. تنهن ڪري ڪنورٽر مان طاقت جو وهڪرو الٽجي به سگهي ٿو. پر ڪميٽيشن جي مسئلن ۽ پيچيده ڪنٽرول سبب، اهو صنعت ۾ وڏي پيماني تي استعمال نٿو ٿئي. سڌي ميٽرڪس ڪنورٽرن جي ابتڙ، اڻ سڌا ميٽرڪس ڪنورٽر ساڳيو ڪم ڪن ٿا، پر اهي الڳ ان پُٽ ۽ آئوٽ پُٽ حصا استعمال ڪن ٿا، جيڪي ذخيري جزن کان سواءِ DC لنڪ ذريعي ڳنڍيل هوندا آهن. هن ڊيزائن ۾ چار-ڪواڊرنٽ ڪرنٽ سورس ريڪٽيفائر ۽ وولٽيج سورس انورٽر شامل هوندو آهي. ان پُٽ حصو ٻه-رخن، ٻه-قطبي سوئچن تي مشتمل هوندو آهي. ڪميٽيشن حڪمت عملي ان پُٽ حصي جي سوئچنگ حالت بدلائي لاڳو ڪري سگهجي ٿي، جڏهن ته آئوٽ پُٽ حصو فري وِيلنگ موڊ ۾ هوندو آهي. هي ڪميٽيشن الگورٿم روايتي سڌي ميٽرڪس ڪنورٽر جي ڀيٽ ۾ نمايان طور گهٽ پيچيده ۽ وڌيڪ قابل اعتماد آهي.<ref name=Klumpner>{{cite web|last=Klumpner|first=C.|title=Power Electronics 2|url=http://hermes.eee.nott.ac.uk/teaching/h5cpe2/|access-date=23 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140927105049/http://hermes.eee.nott.ac.uk/teaching/h5cpe2/|archive-date=27 September 2014|url-status=dead}}</ref> '''DC لنڪ ڪنورٽر:''' DC لنڪ ڪنورٽر، جن کي AC/DC/AC ڪنورٽر به چيو ويندو آهي، وچ ۾ DC لنڪ استعمال ڪندي AC ان پُٽ کي AC آئوٽ پُٽ ۾ تبديل ڪن ٿا. مطلب ته ڪنورٽر ۾ طاقت پهريان ريڪٽيفائر ذريعي AC مان DC ۾ تبديل ٿئي ٿي، ۽ پوءِ انورٽر ذريعي DC مان ٻيهر AC ۾ تبديل ٿئي ٿي. آخري نتيجو اهڙو آئوٽ پُٽ هوندو آهي جنهن جو وولٽيج گهٽ ۽ فريڪوئنسي تبديل ٿيندڙ، يعني وڌيڪ يا گهٽ، هوندي آهي.<ref name=Rashid2 /> وسيع استعمالن سبب AC/DC/AC ڪنورٽر اڄڪلهه سڀ کان عام حل آهن. انهن جو ٻيو فائدو اهو آهي ته اهي اوورلوڊ ۽ نو-لوڊ حالتن ۾ مستحڪم رهندا آهن ۽ نقصان کان سواءِ لوڊ کان ڌار ڪري سگهجن ٿا.<ref name=Vodovozov>{{cite book|last=Vodovozov|first=V|title=Electronic engineering|year=2006|isbn= 978-9985-69-039-0}}</ref> '''هائبرڊ ميٽرڪس ڪنورٽر:''' هائبرڊ ميٽرڪس ڪنورٽر AC/AC ڪنورٽرن لاءِ نسبتاً نوان آهن. اهي ڪنورٽر AC/DC/AC ڊيزائن کي ميٽرڪس ڪنورٽر ڊيزائن سان گڏ ڪن ٿا. هن نئين درجي ۾ هائبرڊ ڪنورٽرن جا ڪيترائي قسم تيار ڪيا ويا آهن، مثال طور اهڙو ڪنورٽر جيڪو هڪ-رخا سوئچ ۽ DC لنڪ کان سواءِ ٻه ڪنورٽر مرحلا استعمال ڪري ٿو؛ DC لنڪ لاءِ گهربل ڪيپيسيٽرن يا انڊڪٽرن جي غير موجودگي سبب ڪنورٽر جو وزن ۽ جسامت گهٽجي وڃن ٿا. هائبرڊ ڪنورٽرن جا ٻه ذيلي قسم آهن: هائبرڊ ڊائريڪٽ ميٽرڪس ڪنورٽر (HDMC) ۽ هائبرڊ اِنڊائريڪٽ ميٽرڪس ڪنورٽر (HIMC). HDMC وولٽيج ۽ ڪرنٽ کي هڪ ئي مرحلي ۾ تبديل ڪري ٿو، جڏهن ته HIMC، AC/DC/AC ڪنورٽر وانگر، الڳ مرحلا استعمال ڪري ٿو، پر وچ ۾ ذخيري جزو استعمال نٿو ڪري.<ref name=Lipo>{{cite journal|last=Lipo|author2=Kim, Sul|title=AC/AC Power Conversion Based on Matric Converter Topology with Unidirectional Switches|journal=IEEE Transactions on Industry Applications|volume=36|issue=1|pages=139–145|doi=10.1109/28.821808|year=2000|doi-access=free}}</ref><ref name=Wheeler>{{cite journal|last=Wheeler|author2=Wijekoon, Klumpner|title=Implementation of a Hybrid AC/AC Direct Power Converter with Unity Voltage Transfer Ratio|journal=[[IEEE Transactions on Power Electronics]]|date=July 2008|volume=23|issue=4|pages=1918–1986|doi=10.1109/tpel.2008.924601|s2cid=25517304|url=http://eprints.nottingham.ac.uk/34835/1/TPEL-_Thiwanka_hybrid%20acac%20unity.pdf}}</ref> '''استعمال:''' هيٺ عام استعمالن جي فهرست ڏني وئي آهي، جن ۾ هر ڪنورٽر استعمال ٿئي ٿو. * AC وولٽيج ڪنٽرولر: روشنيءَ جو ڪنٽرول؛ گهريلو ۽ صنعتي حرارت؛ فين، پمپ يا هوئسٽ ڊرائيوز جي رفتار ڪنٽرول؛ انڊڪشن موٽرن جي سافٽ اسٽارٽنگ؛ جامد AC سوئچ<ref name=Rashid />، جهڙوڪ گرمي پد ڪنٽرول، ٽرانسفارمر ٽيپ تبديل ڪرڻ وغيره. * سائيڪلوڪنورٽر: اعليٰ طاقت، گهٽ رفتار وارا الٽجندڙ AC موٽر ڊرائيوز؛ تبديل ٿيندڙ ان پُٽ فريڪوئنسي سان مستقل فريڪوئنسي پاور سپلاءِ؛ پاور فيڪٽر درستگي لاءِ ڪنٽرول لائق VAR جنريٽر؛ ٻن آزاد پاور نظامن کي ڳنڍيندڙ AC سسٽم انٽرٽائيز.<ref name=Rashid /> * ميٽرڪس ڪنورٽر: هن وقت ميٽرڪس ڪنورٽرن جا استعمال محدود آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ اعليٰ فريڪوئنسي تي ڪم ڪندڙ ٻه-رخا مونو ليٿڪ سوئچ دستياب نه آهن، ڪنٽرول قانون لاڳو ڪرڻ پيچيده آهي، ڪميٽيشن جا مسئلا آهن، ۽ ٻيا سبب موجود آهن. انهن ترقيات سان ميٽرڪس ڪنورٽر ڪيترن ئي شعبن ۾ سائيڪلوڪنورٽرن جي جاءِ وٺي سگهن ٿا.<ref name=Rashid /> * DC لنڪ: مشين بلڊنگ ۽ تعميراتي شعبن ۾ هڪ يا گهڻن لوڊ وارن استعمالن لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Vodovozov" /> == پاور اليڪٽرانڪ نظامن جون نقليون == [[File:Regulated rectifier.gif|thumb|right|ڪنٽرول ٿيل ٿائرسٽرن سان فل-ويو ريڪٽيفائر جو آئوٽ پُٽ وولٽيج]] پاور اليڪٽرانڪ سرڪٽن جون نقليون ڪمپيوٽر سموليشن پروگرامن، جهڙوڪ SIMBA، [[پليڪس|PLECS]]، [[پي سم سافٽويئر|PSIM]]، [[اسپائس (اليڪٽرانڪس)|SPICE]]، [[ميٽ ليب]]/سميولنڪ ۽ [[اوپن ماڊليڪا]]، جي مدد سان تيار ڪيون وينديون آهن. سرڪٽن کي پيداوار کان اڳ سموليٽ ڪيو ويندو آهي ته جيئن ڏسي سگهجي ته مخصوص حالتن هيٺ اهي ڪيئن جواب ڏين ٿا. ان کان علاوه، سموليشن ٺاهڻ جاچ لاءِ پروٽوٽائپ ٺاهڻ جي ڀيٽ ۾ سستو ۽ تيز هوندو آهي.<ref name=Khader>{{cite web|last=Khader|first=S|title=The Application of PSIM & Matlab/ Simulink in Power Electronics Courses|url=http://www.psut.edu.jo/sites/educon/program/contribution1139_b.pdf|access-date=25 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120324022210/http://www.psut.edu.jo/sites/educon/program/contribution1139_b.pdf|archive-date=24 March 2012|url-status=dead}}</ref> == استعمال == طاقتي اليڪٽرانڪس جا استعمال ننڍن [[سوئچڊ موڊ پاور سپلاءِ]]ن، [[AC اڊاپٽر]]ن، بيٽري چارجرن، آڊيو ايمپليفائرن، [[فلوريسنٽ ليمپ]] بيلسٽن، [[ويريئيبل فريڪوئنسي ڊرائيو]]ن ۽ ڊي سي موٽر ڊرائيوز (جيڪي پمپن، پنکڙين ۽ صنعتي مشينري کي هلائڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا) کان وٺي گيگاواٽ سطح جي [[هاءِ وولٽيج ڊائريڪٽ ڪرنٽ]] (HVDC) برقي توانائي جي منتقلي وارن نظامن تائين پکڙيل آهن، جيڪي مختلف برقي گرڊن کي پاڻ ۾ ڳنڍين ٿا.<ref>{{Cite web |title=Reliance Electric 57C494 {{!}} Automation Industrial |url=https://57c494.com/blog |access-date=2024-01-10 |website=57c494.com |language=en}}</ref> طاقتي اليڪٽرانڪ نظام تقريباً هر اليڪٽرانڪ اوزار ۾ موجود هوندا آهن. مثال طور: * [[ڊي سي کان ڊي سي وارو ڪنورٽر]] اڪثر موبائل اوزارن (جهڙوڪ موبائل فون، PDA وغيره) ۾ استعمال ٿيندا آهن ته جيئن بيٽري جي وولٽيج ۾ تبديلي باوجود آئوٽ پُٽ وولٽيج مقرر قدر تي برقرار رهي. اهي ڪنورٽر برقي الڳائپ (اليڪٽريڪل آئسوليشن) ۽ [[پاور فيڪٽر]] جي درستگي لاءِ پڻ استعمال ٿيندا آهن. [[پاور آپٽيمائزر]] به ڊي سي/ڊي سي ڪنورٽر جو هڪ قسم آهي، جيڪو [[شمسي فوٽووولٽائيڪ نظام]] يا [[هوائي ٽربائن]] مان توانائي جي حاصلات وڌائڻ لاءِ تيار ڪيو ويو آهي. * اي سي/ڊي سي ڪنورٽر ([[ريڪٽيفائر]]) هر اُن اوزار ۾ استعمال ٿيندا آهن جيڪو مکيه بجليءَ جي فراهمي سان ڳنڍيل هجي (جهڙوڪ ڪمپيوٽر، ٽيليويزن وغيره). اهي رڳو AC کي DC ۾ تبديل نٿا ڪن، پر ضرورت مطابق وولٽيج جي سطح پڻ تبديل ڪري سگهن ٿا. * [[اي سي کان اي سي ڪنورٽر]] وولٽيج يا فريڪوئنسي تبديل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن (مثال طور بين الاقوامي پاور اڊاپٽر يا لائيٽ ڊمر). بجليءَ جي ورڇ وارن نيٽ ورڪن ۾ اهي [[يوٽيلٽي فريڪوئنسي]] 50 هرٽز ۽ 60 هرٽز وارن گرڊن جي وچ ۾ توانائي جي منتقلي لاءِ پڻ استعمال ٿيندا آهن. * [[پاور انورٽر|ڊي سي/اي سي ڪنورٽر (انورٽر)]] بنيادي طور [[بي رڪاوٽ بجلي فراهمي]] (UPS)، قابل تجديد توانائي وارن نظامن ۽ [[هنگامي روشني]] جي نظامن ۾ استعمال ٿيندا آهن. عام حالت ۾ مکيه بجلي ڊي سي بيٽري کي چارج ڪندي آهي، ۽ جيڪڏهن مکيه فراهمي بند ٿي وڃي ته انورٽر بيٽري جي ڊي سي توانائي کي مکيه وولٽيج واري اي سي بجلي ۾ تبديل ڪري ڇڏيندو آهي. [[شمسي انورٽر]]، جن ۾ اسٽرنگ انورٽر، سينٽرل انورٽر ۽ [[شمسي مائڪرو انورٽر]] شامل آهن، [[فوٽووولٽائيڪ نظام]] جو اهم حصو آهن. موٽر ڊرائيو پمپن، بلورن، ۽ ڪپڙي، ڪاغذ، سيمينٽ سميت ٻين صنعتن جي ملن ۾ استعمال ٿيندا آهن. اهي توانائي جي تبديلي سان گڏ حرڪت جي ڪنٽرول لاءِ به استعمال ٿيندا آهن.<ref name=Bose_Motion_Control>{{cite journal|last=Bose|first=Bimal K.|title=Power Electronics and Motion Control – Technology Status and Recent Trends|date=September–October 1993}}</ref> اي سي موٽرن لاءِ انهن ۾ [[ويريئيبل فريڪوئنسي ڊرائيو]]، [[موٽر سافٽ اسٽارٽر]] ۽ ايڪسائيٽيشن نظام شامل آهن.<ref name=Bose_Motor_Drives>{{cite journal|last=Bose|first=Bimal K.|title=Power Electronics and Motor Drives Recent Progress and Perspective|date=February 2009}}</ref> [[هائبرڊ برقي گاڏي]]ن (HEVs) ۾ طاقتي اليڪٽرانڪس ٻن قسمن سان استعمال ٿيندي آهي: سيريز هائبرڊ ۽ پيرالل هائبرڊ. ٻنهي جي وچ ۾ فرق برقي موٽر ۽ [[اندروني احتراقي انجڻ]] (ICE) جي لاڳاپي ۾ هوندو آهي. برقي گاڏين ۾ گهڻو ڪري بيٽري چارج ڪرڻ لاءِ ڊي سي/ڊي سي ڪنورٽر ۽ گاڏي هلائڻ واري موٽر لاءِ ڊي سي/اي سي ڪنورٽر استعمال ٿيندا آهن. [[برقي گهڻ-يونٽ ريل گاڏي]]ون (EMU) توانائي حاصل ڪرڻ ۽ [[پلس-ويڊٿ ماڊيوليشن]] (PWM) ريڪٽيفائرن ذريعي ویکٽر ڪنٽرول لاءِ طاقتي اليڪٽرانڪ اوزار استعمال ڪن ٿيون. اهي ريل گاڏيون بجلي پاور لائينن مان حاصل ڪن ٿيون. لفٽ نظامن ۾ پڻ طاقتي اليڪٽرانڪس جو استعمال وڌي رهيو آهي، جتي [[ٿائرسٽر]]، انورٽر، [[مستقل مقناطيسي موٽر]] يا PWM ۽ روايتي موٽرن تي ٻڌل گڏيل نظام استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref name=Yano_Power_Electronics_Japan>{{cite journal|last=Yano|first=Masao|author2=Shigery Abe |author3=Eiichi Ohno |title=History of Power Electronics for Motor Drives in Japan|year=2004}}</ref> === انورٽر === عام طور تي انورٽر انهن استعمالن لاءِ ڪم ايندا آهن جتي برقي توانائي کي سڌي طرح ڊي سي مان اي سي يا اڻ سڌي طرح اي سي مان اي سي ۾ تبديل ڪرڻ ضروري هجي. ڊي سي کان اي سي ۾ تبديلي پاور ڪنڊيشننگ، هارمونڪ معاوضي، موٽر ڊرائيو، قابل تجديد توانائي کي گرڊ سان ڳنڍڻ ۽ [[خلائي جهازن تي شمسي پينل]]ن جي نظامن ۾ اهم آهي. برقي توانائي جي نظامن ۾ لائين ڪرنٽن ۾ موجود هارمونڪن کي ختم ڪرڻ گهڻو ڪري گهربل هوندو آهي. ان مقصد لاءِ VSI کي فعال پاور فلٽر طور استعمال ڪري هارمونڪ معاوضو مهيا ڪيو ويندو آهي. ماپيل لائين ڪرنٽن ۽ وولٽيجن جي بنياد تي ڪنٽرول نظام هر فيز لاءِ حوالياتي ڪرنٽ سگنل تيار ڪندو آهي، جيڪي فيڊ بيڪ ذريعي حقيقي ڪرنٽ سان ڀيٽيا ويندا آهن ۽ پوءِ انورٽر اهڙا آئوٽ پُٽ ڪرنٽ پيدا ڪندو آهي، جيڪي هارمونڪن جو ازالو ڪن. هن ترتيب ۾ حقيقي توانائي خرچ نٿي ٿئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڊي سي لنڪ صرف هڪ ڪيپيسيٽر هوندو آهي، جنهن جو وولٽيج ڪنٽرول نظام مقرر سطح تي برقرار رکندو آهي.<ref name=Rashid3 /> ساڳئي ترتيب ۾ VAR معاوضو به ممڪن آهي، جنهن ۾ آئوٽ پُٽ ڪرنٽ لائين وولٽيج کان اڳ هوندو آهي، جنهن سان مجموعي [[پاور فيڪٽر]] بهتر ٿيندو آهي.<ref name=Trzynadlowski /> اسپتالن، هوائي اڏن ۽ ٻين اهڙين جڳهن تي، جتي بجليءَ جي فراهمي هر وقت ضروري هجي، [[بي رڪاوٽ بجلي فراهمي]] (UPS) استعمال ڪئي ويندي آهي. اسٽينڊ بائي UPS ۾، مکيه گرڊ بند ٿيندي ئي انورٽر فوري طور ڪم شروع ڪندو آهي، بيٽرين مان توانائي وٺي ان کي استعمال لائق AC ۾ تبديل ڪندو آهي، جيستائين گرڊ بحال نه ٿئي يا بيڪ اپ جنريٽر آن نه ٿين. آن لائين UPS ۾ ريڪٽيفائر–ڊي سي لنڪ–انورٽر ترتيب استعمال ڪئي ويندي آهي، جيڪا لوڊ کي ٽرانزينٽن ۽ هارمونڪن کان بچائيندي آهي. ڊي سي لنڪ سان متوازي بيٽري هميشه چارج ٿيل رهندي آهي، ۽ انورٽر جو آئوٽ پُٽ لو-پاس فلٽر ذريعي لوڊ تائين پهچندو آهي، جنهن سان اعليٰ معيار جي بجلي ۽ خللن کان آزادي حاصل ٿيندي آهي.<ref name=Rashid3 /> اي سي موٽرن جي رفتار، ٽارڪ ۽ پوزيشن تي ڪنٽرول لاءِ مختلف قسم جا اي سي موٽر ڊرائيو تيار ڪيا ويا آهن. اهي يا ته [[اسڪيلر ڪنٽرول]] يا [[ويڪٽر ڪنٽرول]] تي ٻڌل هوندا آهن. اسڪيلر ڪنٽرول ڊرائيو ۾ صرف اسٽيٽر ڪرنٽ يا وولٽيج جي فريڪوئنسي ۽ ايمپليٽيُوڊ تي ڪنٽرول هوندو آهي، تنهنڪري اهي پنکڙين ۽ ڪمپريسرن جهڙن استعمالن لاءِ مناسب آهن. ان جي ابتڙ، ويڪٽر ڪنٽرول ڊرائيو ۾ ڪرنٽ ۽ وولٽيج جي تڪڙي قدرن تي مسلسل ڪنٽرول ممڪن هوندو آهي، جيڪو لفٽن ۽ برقي گاڏين جهڙن اعليٰ ڪارڪردگي وارن استعمالن لاءِ ضروري آهي.<ref name=Rashid3 /> انورٽر ڪيترن ئي قابل تجديد توانائي وارن نظامن ۾ پڻ بنيادي حيثيت رکن ٿا. فوٽووولٽائيڪ نظامن ۾ PWM بنياد وارو VSI، فوٽووولٽائيڪ ماڊيول يا ايري مان پيدا ٿيندڙ ڊي سي توانائي حاصل ڪري ان کي اي سي وولٽيج ۾ تبديل ڪندو آهي، جيڪا لوڊ يا گرڊ سان ڳنڍي سگهجي ٿي. هوائي ٽربائنن ۾ به انورٽر استعمال ٿيندا آهن، جتي ٽربائن جي رفتار بدلجڻ سبب وولٽيج جي فريڪوئنسي ۽ ڪڏهن ان جي مقدار به تبديل ٿيندي آهي. اهڙي حالت ۾ پيدا ٿيل وولٽيج کي پهرين ريڪٽيفاءِ ۽ پوءِ ٻيهر انورٽ ڪري مستحڪم فريڪوئنسي ۽ وولٽيج حاصل ڪئي ويندي آهي.<ref name=Rashid3 /> === سمارٽ گرڊ === [[سمارٽ گرڊ]] جديد [[برقي گرڊ]] آهي، جيڪو [[معلومات ۽ مواصلاتي ٽيڪنالاجي]] جي مدد سان فراهم ڪندڙن ۽ استعمال ڪندڙن بابت معلومات پاڻمرادو گڏ ڪري ۽ ان تي عمل ڪري بجليءَ جي پيداوار ۽ ورڇ جي ڪارڪردگي، اعتبار، معاشي افاديت ۽ پائيداري کي بهتر بڻائيندو آهي.<ref>{{cite web | url =http://www.pnl.gov/main/publications/external/technical_reports/PNNL-17167.pdf | title = Pacific Northwest GridWise™ Testbed Demonstration Projects, Part I. Olympic Peninsula Project | access-date = 2014-01-15 | author = D. J. Hammerstrom|display-authors=etal}}</ref><ref>{{cite web | url = http://energy.gov/oe/technology-development/smart-grid | title = Smart Grid / Department of Energy | access-date = 2012-06-18 | author = U.S. Department of Energy}}</ref> [[هوائي ٽربائن]]ن ۽ آبي ٽربائنن ۾ [[انڊڪشن جنريٽر]]ن ذريعي پيدا ٿيندڙ بجليءَ جي فريڪوئنسي ۾ تبديليون اچي سگهن ٿيون. اهڙين حالتن ۾ طاقتي اليڪٽرانڪ اوزار پيدا ٿيل AC کي [[هاءِ وولٽيج ڊائريڪٽ ڪرنٽ]] (HVDC) ۾ تبديل ڪندا آهن، جنهن کي پوءِ آساني سان ٽن-مرحلي واري اهڙي بجليءَ ۾ تبديل ڪري سگهجي ٿو، جيڪا موجوده گرڊ سان هم آهنگ هجي. اهڙي طريقي سان گرڊ کي صاف بجلي ۽ وڌيڪ بهتر پاور فيڪٽر حاصل ٿيندو آهي. هوائي توانائي جي نظامن ۾ بهترين ٽارڪ گيئر باڪس يا سڌي ڊرائيو ٽيڪنالاجي سان حاصل ڪئي ويندي آهي، جيڪا طاقتي اليڪٽرانڪ اوزارن جي سائيز به گهٽائي سگهي ٿي.<ref name=Carrasco_Smart_Grid>{{cite journal|last=Carrasco|first=Juan Manuel|author2=Leopoldo Garcia Franquelo |author3=Jan T. Bialasiewecz |author4=Eduardo Galvan |author5=Ramon C. Portillo Guisado |author6=Ma. Angeles Martin Prats |author7=Jose Ignacio Leon |author8=Narciso Moreno-Alfonso |title=Power-Electronic Systems for the Grid Integration of Renewable Sources: A Survey |journal=IEEE Transactions on Industrial Electronics|date=August 2006|volume=53|issue=4|page=1002|doi=10.1109/tie.2006.878356|citeseerx=10.1.1.116.5024|s2cid=12083425}}</ref> [[فوٽووولٽائيڪ سيل]]ن مان پيدا ٿيندڙ برقي توانائي به طاقتي اليڪٽرانڪ اوزارن جي مدد سان استعمال لائق بڻائي ويندي آهي. اها توانائي عام طور [[شمسي انورٽر]] ذريعي تبديل ڪئي ويندي آهي. شمسي انورٽر ٽن قسمن جا هوندا آهن: مرڪزي، ماڊيول-ضم ٿيل (ماڊيول-انٽيگريٽيڊ) ۽ اسٽرنگ انورٽر. مرڪزي انورٽر سڄي فوٽووولٽائيڪ فارم لاءِ هڪ ئي هنڌ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته ماڊيول-ضم ٿيل ۽ اسٽرنگ انورٽر مختلف ترتيبن ۾ استعمال ٿيندا آهن، خاص طور جڏهن شمسي پينل مختلف رخن ڏانهن لڳل هجن.<ref name=Carrasco_Smart_Grid /> طاقتي اليڪٽرانڪس بجلي فراهم ڪندڙ ادارن کي رهائشي ۽ تجارتي [[شمسي توانائي]] جي تيزي سان وڌندڙ پيداوار سان مطابقت پيدا ڪرڻ ۾ به مدد ڏيندي آهي. جرمني، هوائي، ڪيليفورنيا ۽ نيو جرسي جهڙن علائقن ۾ نون شمسي نظامن جي منظوري کان اڳ تفصيلي مطالعي جي ضرورت پوي ٿي. ننڍي پيماني تي لڳايل ذهين ڪنٽرول وارا اوزار بجليءَ جي وهڪري جي نگراني ۽ ڪنٽرول لاءِ ورهايل ڍانچو مهيا ڪن ٿا. روايتي برقي-ميخانياتي اوزار، جهڙوڪ [[ڪيپيسيٽر بئنڪ]] يا [[وولٽيج ريگيوليٽر]]، سب اسٽيشنن تي وولٽيج کي ترتيب ڏيڻ لاءِ گهڻو وقت وٺندا آهن، جڏهن ته سمارٽ گرڊ تي ٻڌل ريگيوليٽر وڌيڪ تيز ۽ اثرائتا هوندا آهن.<ref name=tr1401>{{cite web|first=Martin |last=LaMonica |url=https://www.technologyreview.com/2014/01/21/174504/power-electronics-smooth-solar-transition/ |title=Power Electronics Could Help Grid and Solar Power Get Along &#124; MIT Technology Review |publisher=Technologyreview.com |date= 2014-01-21|access-date=2014-01-22}}</ref> هڪ ٻي طريقي ۾، اولهه آمريڪا جي 16 بجلي فراهم ڪندڙ ادارن جي گروهه ''ويسٽرن اليڪٽرڪ انڊسٽري ليڊرز'' گهرن ۾ "سمارٽ انورٽر" جي لازمي استعمال جي سفارش ڪئي. اهي اوزار ڊي سي کي گهريلو اي سي ۾ تبديل ڪرڻ سان گڏ بجليءَ جي معيار کي به بهتر بڻائين ٿا، ۽ گهڻي قيمت وارن يوٽيلٽي اپگريڊن جي ضرورت کي گهٽ خرچ تي ختم ڪري سگهن ٿا.<ref name=tr1401 /> 6mi4zhgz5bgd7jqiqf010q4bo0n7mmv 390440 390439 2026-07-01T22:48:01Z Intisar Ali 8681 390440 wikitext text/x-wiki {{Short description|طاقتي اليڪٽرانڪس جي ٽيڪنالاجي}} {{About|طاقتي اليڪٽرانڪس جي ٽيڪنالاجي|موسيقي جي صنف|پاور اليڪٽرانڪس (موسيقي)}} [[File:Baltic Cable Thyristorturm.jpg|thumb|سويڊن ۾ بالٽڪ ڪيبل اي بي جي هال ۾ 16.8 ميٽر اوچو [[ايڇ وي ڊي سي]] [[ٿائرسٽر]] والو ٽاور]] [[File:Absaar Batterie Ladegerät.jpg|thumb|[[بيٽري چارجر]] طاقتي اليڪٽرانڪس جو هڪ مثال آهي.]] [[File:ATX power supply interior-1000px transparent.png|thumb|ذاتي ڪمپيوٽر جي پاور سپلاءِ، جيڪا ڪيبينيٽ جي اندر هجي يا ٻاهر، طاقتي اليڪٽرانڪس جو هڪ مثال آهي.]] '''طاقتي اليڪٽرانڪس''' (Power electronics) [[اليڪٽرانڪس]] جو اهو شعبو آهي، جيڪو [[برقي طاقت]] جي ڪنٽرول ۽ تبديلي سان لاڳاپيل آهي. پهريان اعليٰ طاقت وارا اليڪٽرانڪ ڊوائيس [[مرڪري-آرڪ والو]] استعمال ڪندي تيار ڪيا ويا. جديد نظامن ۾ برقي طاقت جي تبديلي [[سيمي ڪنڊڪٽر]] سوئچنگ ڊوائيسن، جهڙوڪ [[ڊائيوڊ]]، [[ٿائرسٽر]]، ۽ [[طاقتي ٽرانزسٽر]] (جهڙوڪ [[طاقتي موس فيٽ]] ۽ [[IGBT]]) ذريعي ڪئي ويندي آهي. سگنلن ۽ ڊيٽا جي منتقلي ۽ پروسيسنگ سان لاڳاپيل اليڪٽرانڪ نظامن جي ابتڙ، طاقتي اليڪٽرانڪس ۾ وڏي مقدار ۾ برقي توانائي کي سنڀاليو ۽ تبديل ڪيو ويندو آهي. AC/DC ڪنورٽر ([[ريڪٽيفائر]]) طاقتي اليڪٽرانڪس جي سڀ کان عام ڊوائيسن مان هڪ آهي، جيڪو ڪيترن ئي صارفين جي اليڪٽرانڪ شين، جهڙوڪ [[ٽيليويزن]]، ذاتي [[ڪمپيوٽر]]، [[بيٽري چارجر]] وغيره ۾ استعمال ٿيندو آهي. ان جي طاقت جي حد عام طور ڪجهه ڏهن [[واٽ]]ن کان وٺي ڪيترن ئي سؤ واٽن تائين هوندي آهي. صنعت ۾ ان جو هڪ عام استعمال [[متغير-رفتار ڊرائيو]] (VSD) آهي، جيڪو [[انڊڪشن موٽر]] جي رفتار کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. VSD جي طاقت جي حد ڪجهه سؤ واٽن کان شروع ٿي ڪيترن ئي [[ميگاواٽ]]ن تائين پهچي ٿي. طاقت جي تبديلي وارن نظامن کي ان پُٽ ۽ آئوٽ پُٽ طاقت جي قسم مطابق هن ريت ورهايو وڃي ٿو: * AC کان DC ([[ريڪٽيفائر]]) * DC کان AC ([[طاقتي انورٽر|انورٽر]]) * DC کان DC ([[ڊي سي کان ڊي سي ڪنورٽر]]) * AC کان AC ([[اي سي کان اي سي ڪنورٽر]]) == تاريخ == طاقتي اليڪٽرانڪس جي شروعات [[مرڪري-آرڪ ريڪٽيفائر]] جي ترقي سان ٿي. ان کي 1902ع ۾ [[پيٽر ڪوپر هيئٽ]] ايجاد ڪيو، ۽ اهو متبادل رو (AC) کي سڌي رو (DC) ۾ تبديل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو. 1920ع واري ڏهاڪي کان پوءِ، [[ٿائراٽرون]] ۽ گرڊ-ڪنٽرول ٿيل مرڪري-آرڪ والوز کي برقي طاقت جي منتقلي ۾ استعمال ڪرڻ بابت تحقيق جاري رهي. [[اونو لام]] گريڊنگ اليڪٽروڊن سان مرڪري والوز تيار ڪيا، جيڪي [[اعليٰ-وولٽيج سڌي رو]] (HVDC) جي منتقلي لاءِ موزون ثابت ٿيا. 1933ع ۾ [[سيلينيم ريڪٽيفائر]] ايجاد ڪيا ويا.<ref name=Thompson>{{cite web|last=Thompson|first=M.T.|title=Notes 01|url=http://www.thompsonrd.com/NOTES%2001%20INTRODUCTION%20TO%20POWER%20ELECTRONICS.pdf|work=Introduction to Power Electronics|publisher=Thompson Consulting, Inc.}}</ref> 1926ع ۾ [[جوليس ايڊگر ليلينفيلڊ]] [[فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر]] جو تصور پيش ڪيو، پر ان وقت اهڙو ڪارائتو ڊوائيس ٺاهڻ ممڪن نه هو.<ref>{{cite web |title=1926 – Field Effect Semiconductor Device Concepts Patented |website=Computer History Museum |url=http://www.computerhistory.org/siliconengine/field-effect-semiconductor-device-concepts-patented/ |access-date=March 25, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160322023120/http://www.computerhistory.org/siliconengine/field-effect-semiconductor-device-concepts-patented/ |archive-date=March 22, 2016 |df=mdy-all }}</ref> 1947ع ۾ [[والٽر ايڇ. بريٽن]] ۽ [[جان بارڊين]]، [[وليم شاڪلي]] جي نگرانيءَ ۾ [[بيل ليبز]] ۾، ٻه-قطبي [[پوائنٽ-ڪنٽيڪٽ ٽرانزسٽر]] ايجاد ڪيو. 1948ع ۾ شاڪلي جي [[ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر]] (BJT) واري ايجاد ٽرانزسٽرن جي استحڪام ۽ ڪارڪردگي بهتر ڪئي ۽ انهن جي قيمت گهٽائي. 1950ع واري ڏهاڪي تائين وڌيڪ طاقت وارا سيمي ڪنڊڪٽر [[ڊائيوڊ]] دستياب ٿي ويا، جن آهستي آهستي [[ويڪيوم ٽيوب]]ن جي جاءِ ورتي. 1956ع ۾ [[جنرل اليڪٽرڪ]] [[سليڪان ڪنٽرولڊ ريڪٽيفائر]] (SCR) متعارف ڪرايو، جنهن طاقتي اليڪٽرانڪس جي استعمالن کي تمام گهڻو وسيع ڪيو.<ref name=Kharagpur>{{cite web|last=Kharagpur|title=Power Semiconductor Devices|url=http://nptel.iitm.ac.in/courses/Webcourse-contents/IIT%20Kharagpur/Power%20Electronics/PDF/L-1(SSG)(PE)%20((EE)NPTEL).pdf|work=EE IIT|access-date=25 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20080920222959/http://nptel.iitm.ac.in/courses/Webcourse-contents/IIT%20Kharagpur/Power%20Electronics/PDF/L-1(SSG)(PE)%20((EE)NPTEL).pdf|archive-date=20 September 2008|url-status=dead}}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي تائين ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽرن جي تيز سوئچنگ رفتار اعليٰ فريڪوئنسي DC/DC ڪنورٽرن کي ممڪن بڻائي ڇڏيو. [[آر. ڊي. مڊلبروڪ]] طاقتي اليڪٽرانڪس جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1970ع ۾ هن [[ڪيلٽيڪ]] ۾ [[پاور اليڪٽرانڪس گروپ]] قائم ڪيو.<ref>{{cite web |title=Dr. R. David Middlebrook 1929 - 2010 |url=https://www.powerelectronics.com/content/dr-r-david-middlebrook-1929-2010 |website=Power Electronics |access-date=29 October 2019 |ref=May 1, 2010 |language=en |date=1 May 2010}}</ref> هن ''اسٽيٽ-اسپيس ايوريجنگ'' تجزياتي طريقو ۽ ٻيا ڪيترائي اوزار تيار ڪيا، جيڪي جديد طاقتي اليڪٽرانڪس جي ڊيزائن لاءِ بنيادي اهميت رکن ٿا.<ref>{{cite web| url = http://www.ieee-pels.org/pels-news/220-professor-r-d-middlebrook-passed-away |title = IEEE Transactions on Transportation Electrification - IEEE Power Electronics Society| date=October 2024 }}</ref> === طاقتي موس فيٽ === {{Main|طاقتي موس فيٽ}} {{See also|موس فيٽ|VMOS|LDMOS|موصل-گيٽ ٻه-قطبي ٽرانزسٽر}} 1957ع ۾ [[فروش]] ۽ [[ڊيرڪ]] [[بيل ليبز]] ۾ پهريون سليڪان ڊاءِ آڪسائيڊ فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر تيار ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيا، جيڪو اهڙو پهريون ٽرانزسٽر هو جنهن ۾ ڊرين ۽ سورس مٿاڇري تي هڪ ٻئي جي ويجهو هئا.<ref>{{Cite journal |last1=Frosch |first1=C. J. |last2=Derick |first2=L |date=1957 |title=Surface Protection and Selective Masking during Diffusion in Silicon |url=https://iopscience.iop.org/article/10.1149/1.2428650 |journal=Journal of the Electrochemical Society |language=en |volume=104 |issue=9 |pages=547 |doi=10.1149/1.2428650|url-access=subscription }}</ref> ان کان پوءِ 1960ع ۾ [[داوون ڪانگ]] پنهنجي بيل ليبز جي ٽيم سان گڏ ڪارائتو [[موس فيٽ]] پيش ڪيو. هن ٽيم ۾ E. E. LaBate ۽ E. I. Povilonis شامل هئا، جن ڊوائيس تيار ڪيو؛ M. O. Thurston، L. A. D’Asaro ۽ J. R. Ligenza جن ڊفيوزن جا عمل تيار ڪيا؛ ۽ H. K. Gummel ۽ R. Lindner جن ڊوائيس جون خاصيتون جانچيون.<ref>{{Cite journal |last=KAHNG |first=D. |date=1961 |title=Silicon-Silicon Dioxide Surface Device |url=https://doi.org/10.1142/9789814503464_0076 |journal=Technical Memorandum of Bell Laboratories |pages=583–596 |doi=10.1142/9789814503464_0076 |isbn=978-981-02-0209-5|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite book |last=Lojek |first=Bo |title=History of Semiconductor Engineering |date=2007 |publisher=Springer-Verlag Berlin Heidelberg |isbn=978-3-540-34258-8 |location=Berlin, Heidelberg |page=321}}</ref> 1969ع ۾ [[هٽاچي]] پهريون عمودي طاقتي موس فيٽ متعارف ڪرايو،<ref>{{cite book |last1=Oxner |first1=E. S. |title=Fet Technology and Application |date=1988 |publisher=[[CRC Press]] |isbn=9780824780500 |page=18 |url=https://books.google.com/books?id=0AE-0e-sAnsC&pg=PA18}}</ref> جيڪو بعد ۾ [[VMOS]] (V-groove MOSFET) جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="powerelectronics">{{cite journal |title=Advances in Discrete Semiconductors March On |url=https://www.powerelectronics.com/content/advances-discrete-semiconductors-march |journal=Power Electronics Technology |publisher=[[Informa]] |pages=52–6 |access-date=31 July 2019 |date=September 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060322222716/http://powerelectronics.com/mag/509PET26.pdf |archive-date=22 March 2006 |url-status=live }}</ref> 1974ع کان [[ياماها ڪارپوريشن|ياماها]]، [[JVC]]، [[پائنيئر ڪارپوريشن|پائنيئر]]، [[سوني]] ۽ [[توشيبا]] طاقتي موس فيٽ تي ٻڌل [[آڊيو ايمپلي فائر]] تيار ڪرڻ شروع ڪيا.<ref name="Duncan177">{{cite book |last1=Duncan |first1=Ben |title=High Performance Audio Power Amplifiers |date=1996 |publisher=[[Elsevier]] |isbn=9780080508047 |pages=[https://archive.org/details/highperfomanceau0000dunc/page/177 177-8, 406] |url=https://archive.org/details/highperfomanceau0000dunc/page/177 }}</ref> [[انٽرنيشنل ريڪٽيفائر]] 1978ع ۾ 25&nbsp;A، 400&nbsp;V طاقتي موس فيٽ متعارف ڪرايو.<ref name="DEP">Jacques Arnould, Pierre Merle ''Dispositifs de l'électronique de puissance'', Éditions Hermès, {{ISBN|2-86601-306-9}} (in French)</ref> هي ڊوائيس ٻه-قطبي ٽرانزسٽر جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ فريڪوئنسي تي ڪم ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿو، پر گهٽ وولٽيج وارن استعمالن تائين محدود آهي. طاقتي موس فيٽ پنهنجي گهٽ گيٽ ڊرائيو طاقت، تيز سوئچنگ رفتار،<ref name="aosmd">{{cite web |title=Power MOSFET Basics |url=http://www.aosmd.com/res/application_notes/mosfets/Power_MOSFET_Basics.pdf |website=Alpha & Omega Semiconductor |access-date=29 July 2019}}</ref> آساني سان متوازي ڳنڍجڻ جي صلاحيت،<ref name="aosmd"/><ref name="Duncan178">{{cite book |last1=Duncan |first1=Ben |title=High Performance Audio Power Amplifiers |date=1996 |publisher=[[Elsevier]] |isbn=9780080508047 |pages=[https://archive.org/details/highperfomanceau0000dunc/page/178 178-81] |url=https://archive.org/details/highperfomanceau0000dunc/page/178 }}</ref> وسيع [[بينڊوڊٿ (سگنل پروسيسنگ)|بينڊوڊٿ]]، مضبوط بناوت، آسان ڊرائيو، سادي باياسنگ، آسان استعمال ۽ مرمت جي سهولت سبب دنيا جو سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ [[طاقتي ڊوائيس]] بڻجي ويو آهي.<ref name="Duncan178"/> ان جا استعمال تمام وسيع آهن، جن ۾ پورٽيبل [[معلوماتي اوزار]]، طاقتي انٽيگريٽيڊ سرڪٽ، [[موبائل فون]]، [[نوٽ بڪ ڪمپيوٽر]]، ۽ [[مواصلاتي ڍانچو]] شامل آهن، جيڪو [[انٽرنيٽ]] کي ممڪن بڻائي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Whiteley |first1=Carol |last2=McLaughlin |first2=John Robert |title=Technology, Entrepreneurs, and Silicon Valley |date=2002 |publisher=Institute for the History of Technology |isbn=9780964921719 |url=https://books.google.com/books?id=x9koAQAAIAAJ |quote=[[سليڪانڪس]] جا هي فعال اليڪٽرانڪ جزا، يا طاقتي سيمي ڪنڊڪٽر مصنوعات، مختلف قسمن جي نظامن ۾ برقي طاقت جي سوئچنگ ۽ تبديلي لاءِ استعمال ٿين ٿا، جيڪي پورٽيبل [[معلوماتي اوزار]]ن کان وٺي ان [[مواصلاتي ڍانچو|مواصلاتي ڍانچي]] تائين پکڙيل آهن، جيڪو [[انٽرنيٽ]] کي ممڪن بڻائي ٿو. ڪمپني جا [[طاقتي موس فيٽ]] — ننڍڙا سالڊ-اسٽيٽ سوئچ، يا ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر — ۽ طاقتي انٽيگريٽيڊ سرڪٽ [[موبائل فون]]ن ۽ [[نوٽ بڪ ڪمپيوٽر]]ن ۾ بيٽري جي طاقت کي مؤثر نموني منظم ڪرڻ لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿا.}}</ref> 1982ع ۾ [[موصل-گيٽ ٻه-قطبي ٽرانزسٽر]] (IGBT) متعارف ڪرايو ويو، جيڪو 1990ع واري ڏهاڪي ۾ وڏي پيماني تي دستياب ٿيو. هي جزو ٻه-قطبي ٽرانزسٽر جي اعليٰ طاقت سنڀالڻ جي صلاحيت ۽ طاقتي موس فيٽ جي موصل گيٽ ڊرائيو جي فائدن کي گڏ ڪري ٿو. == ڊوائيس == {{See also|طاقتي سيمي ڪنڊڪٽر ڊوائيس}} طاقتي اليڪٽرانڪس جي ڪنهن به نظام جي صلاحيت ۽ اقتصادي ڪارڪردگي ان ۾ موجود فعال ڊوائيسن تي دارومدار رکي ٿي. انهن جون خاصيتون ۽ حدون طاقتي اليڪٽرانڪس جي نظامن جي ڊيزائن ۾ بنيادي عنصر آهن. ماضي ۾ [[مرڪري-آرڪ والو]]، اعليٰ خال وارا ۽ گئس سان ڀريل ڊائيوڊ ٿرميونڪ ريڪٽيفائر، ۽ [[ٿائراٽرون]] ۽ [[اگنائيٽرون]] جهڙا ٽرگر ٿيل ڊوائيس وڏي پيماني تي استعمال ٿيندا هئا. جيئن جيئن سالڊ-اسٽيٽ ڊوائيسن جي وولٽيج ۽ رو سنڀالڻ جي صلاحيت وڌندي وئي، ويڪيوم ڊوائيس تقريباً مڪمل طور سالڊ-اسٽيٽ ڊوائيسن سان تبديل ٿي ويا. طاقتي اليڪٽرانڪ ڊوائيسن کي سوئچ يا ايمپلي فائر طور استعمال ڪري سگهجي ٿو.<ref name=Rashid07>Muhammad H. Rashid, ''محمد ايڇ. رشيد، ''Power Electronics Handbook: Devices, Circuits, and Applications''، ٽيون ڇاپو. هن ڪتاب ۾ متعارف ڪرايل بناوت هڪ گهڻ-سطحي انورٽر آهي، جيڪو الڳ الڳ DC ذريعا استعمال ڪري ٿو. هي گهڻ-سطحي انورٽر، SDCS سان گڏ ڪيسڪيڊ انورٽر استعمال ڪندي، ڪيترن ئي آزاد DC وولٽيج ذريعن مان گهربل وولٽيج تيار ڪري ٿو. اهي DC ذريعا بيٽرين، فيول سيلن يا شمسي سيلن مان حاصل ٿي سگهن ٿا. هي بناوت تازو ئي AC برقي فراهمي ۽ [[متغير-رفتار ڊرائيو]] جي استعمالن ۾ تمام گهڻي مقبول ٿي آهي. هي نئون انورٽر اضافي ڪليمپنگ ڊائيوڊن يا وولٽيج توازن برقرار رکڻ وارن ڪيپيسيٽرن جي ضرورت کي ختم ڪري سگهي ٿو. Butterworth-Heinemann، 2007. Butterworth-Heinemann, 2007 {{ISBN|978-0-12-382036-5}}</ref> هڪ [[مثالي سوئچ]] يا ته مڪمل طور کليل هوندو آهي يا مڪمل طور بند، تنهن ڪري ان ۾ طاقت ضايع نه ٿيندي آهي؛ اهو لاڳو ٿيل وولٽيج برداشت ڪندو آهي ۽ يا ته ڪا به رو نه وهڻ ڏيندو آهي يا بنا وولٽيج ڊراپ جي ڪنهن به مقدار جي رو گذرڻ ڏيندو آهي. سوئچ طور استعمال ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر ڊوائيس هن مثالي خاصيت جي ويجهو هوندا آهن، تنهن ڪري طاقتي اليڪٽرانڪس جون گهڻيون ايپليڪيشنون ڊوائيسن کي بار بار آن ۽ آف ڪرڻ تي ٻڌل هونديون آهن، جنهن سان نظام انتهائي ڪارائتو بڻجي ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سوئچ ۾ تمام ٿوري طاقت ضايع ٿيندي آهي. ان جي ابتڙ، ايمپلي فائر جي صورت ۾ ڊوائيس مان گذرندڙ رو ڪنٽرول ٿيل ان پُٽ جي مطابق مسلسل تبديل ٿيندي رهندي آهي. ڊوائيس جي ٽرمينلن تي وولٽيج ۽ رو [[لوڊ لائين]] جي پيروي ڪندا آهن، ۽ ڊوائيس جي اندر طاقت جو نقصان لوڊ ڏانهن منتقل ٿيندڙ طاقت جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ هوندو آهي. ڊوائيسن جي استعمال جو طريقو ڪيترين ئي خاصيتن تي منحصر هوندو آهي. [[ڊائيوڊ]] جهڙا ڊوائيس اڳتي واري وولٽيج لاڳو ٿيڻ تي پاڻمرادو رو وهڻ ڏيندا آهن ۽ انهن ۾ وهڪري جي شروعات تي ٻاهرين ڪنٽرول موجود نه هوندو آهي. [[سليڪان ڪنٽرولڊ ريڪٽيفائر]] ۽ [[ٿائرسٽر]] (ان سان گڏ مرڪري والو ۽ [[ٿائراٽرون]]) جهڙا طاقتي ڊوائيس وهڪري جي شروعات کي ڪنٽرول ڪرڻ جي سهولت ڏين ٿا، پر بند ٿيڻ لاءِ انهن کي رو جي وقت بوقت رخ بدلجڻ جي ضرورت هوندي آهي. جڏهن ته [[گيٽ-ٽرن-آف ٿائرسٽر]]، [[ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر|به جي ٽي]] ۽ [[موس فيٽ]] مڪمل سوئچنگ ڪنٽرول مهيا ڪن ٿا، ۽ انهن کي رو جي رخ کان سواءِ ڪنهن به وقت آن يا آف ڪري سگهجي ٿو. ٽرانزسٽر تناسبي ايمپليفيڪيشن جي صلاحيت به رکن ٿا، پر اها خاصيت ڪجهه سؤ واٽن کان وڌيڪ طاقت وارن نظامن ۾ گهٽ استعمال ٿيندي آهي. ڊوائيس جي ڪنٽرول ان پُٽ جون خاصيتون پڻ ڊيزائن تي اهم اثر وجهنديون آهن؛ ڪڏهن ڪنٽرول ان پُٽ زمين جي نسبت تمام اعليٰ وولٽيج تي هوندو آهي، جنهن کي الڳ برقي ذريعو استعمال ڪري هلائڻو پوندو آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ طاقتي اليڪٽرانڪس ڪنورٽر ۾ اعليٰ ڪارڪردگي تمام اهم هوندي آهي، تنهن ڪري طاقتي اليڪٽرانڪ ڊوائيسن مان ٿيندڙ طاقت جو نقصان جيترو ٿي سگهي اوترو گهٽ هجڻ گهرجي. ڊوائيسن جي سوئچنگ رفتار هڪ ٻئي کان مختلف هوندي آهي. ڪجهه ڊائيوڊ ۽ ٿائرسٽر نسبتاً گهٽ رفتار وارن استعمالن لاءِ مناسب هوندا آهن ۽ [[برقي فراهمي جي فريڪوئنسي]] تي سوئچنگ ۽ ڪنٽرول لاءِ فائديمند هوندا آهن؛ جڏهن ته ڪجهه ٿائرسٽر چند ڪلوهرٽز تائين ڪم ڪري سگهن ٿا. [[موس فيٽ]] ۽ [[بي جي ٽي]] جهڙا ڊوائيس طاقتي استعمالن ۾ ڏهن ڪلوهرٽز کان وٺي ڪيترن ميگاهرٽز تائين سوئچ ڪري سگهن ٿا، پر جيئن فريڪوئنسي وڌندي آهي، تيئن طاقت جي سطح گهٽجندي ويندي آهي. ويڪيوم ٽيوب ڊوائيس انتهائي اعليٰ فريڪوئنسي (سوين يا هزارين ميگاهرٽز) تي وڏي طاقت (سوين ڪلوواٽ) وارن استعمالن ۾ اڃا به اهم حيثيت رکن ٿا. وڌيڪ تيز سوئچنگ ڪندڙ ڊوائيس آن کان آف ۽ وري آف کان آن ٿيڻ دوران ضايع ٿيندڙ توانائي کي گهٽائين ٿا، پر اهي شعاعن ذريعي پيدا ٿيندڙ برقي-مقناطيسي مداخلت جا مسئلا پيدا ڪري سگهن ٿا. گيٽ ڊرائيو (يا ان جهڙا) سرڪٽ اهڙي طرح ڊزائن ڪيا ويندا آهن جو ڊوائيس کي مڪمل سوئچنگ رفتار حاصل ڪرڻ لاءِ ڪافي ڊرائيو رو ملي. جيڪڏهن تيز سوئچنگ لاءِ مناسب ڊرائيو فراهم نه ڪئي وڃي، ته وڌيڪ گرم ٿيڻ سبب ڊوائيس تباهه ٿي سگهي ٿو. عملي ڊوائيسن ۾ آن حالت دوران ڪجهه وولٽيج ڊراپ موجود هوندو آهي، جنهن سبب طاقت ضايع ٿيندي آهي، ۽ آن يا آف حالت تائين پهچڻ لاءِ انهن کي ڪجهه وقت سرگرم علائقي مان گذرڻو پوندو آهي. اهي نقصان ڪنورٽر جي ڪل طاقت جي نقصان جو اهم حصو هوندا آهن. ڊوائيسن جي طاقت سنڀالڻ ۽ گرمي خارج ڪرڻ جي صلاحيت پڻ ڊيزائن ۾ انتهائي اهم هوندي آهي. طاقتي اليڪٽرانڪ ڊوائيس، جيتوڻيڪ تمام ڪارائتي سوئچنگ ڪن، تڏهن به انهن کي ڏهن يا سوين واٽن جي فضول گرمي خارج ڪرڻي پئجي سگهي ٿي. سوئچنگ موڊ ۾ ڪنٽرول ٿيندڙ طاقت، سوئچ ۾ ضايع ٿيندڙ طاقت کان گهڻي وڌيڪ هوندي آهي. وهڪري واري حالت ۾ اڳتي وارو وولٽيج ڊراپ گرمي پيدا ڪندو آهي، جنهن کي خارج ڪرڻ لازمي هوندو آهي. اعليٰ طاقت وارن سيمي ڪنڊڪٽرن لاءِ خاص [[هيٽ سنڪ]] يا فعال ٿڌي ڪرڻ وارا نظام استعمال ڪيا ويندا آهن ته جيئن جنڪشن جو [[گرمي پد]] مناسب حد اندر رهي. هن لحاظ کان [[سيليڪان ڪاربائڊ]] جهڙا جديد سيمي ڪنڊڪٽر عام سليڪان جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ فائديمند آهن، جڏهن ته جرمينيم، جيڪو هڪ وقت سالڊ-اسٽيٽ اليڪٽرانڪس جو بنيادي مواد هو، اعليٰ گرمي پد تي ڪمزور ڪارڪردگي سبب هاڻي گهٽ استعمال ٿيندو آهي. سيمي ڪنڊڪٽر ڊوائيس هڪ ئي جزي ۾ ڪجهه ڪلو وولٽ تائين وولٽيج برداشت ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا. جڏهن تمام اعليٰ وولٽيج کي ڪنٽرول ڪرڻو هجي، تڏهن ڪيترائي ڊوائيس سلسليوار ڳنڍيا ويندا آهن، ۽ سڀني ڊوائيسن تي وولٽيج برابر ورهائڻ لاءِ خاص نيٽورڪ استعمال ڪيا ويندا آهن. هتي به سوئچنگ رفتار انتهائي اهم هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سڀ کان آهستي سوئچ ٿيندڙ ڊوائيس کي مجموعي وولٽيج جو غير متناسب حصو برداشت ڪرڻو پوندو. ماضي ۾ مرڪري والوز هڪ ئي يونٽ ۾ 100&nbsp;kV تائين وولٽيج سنڀالي سگهندا هئا، جنهن سبب انهن جو [[اعليٰ-وولٽيج سڌي رو]] (HVDC) نظامن ۾ استعمال وڌيڪ آسان هوندو هو. ڪنهن سيمي ڪنڊڪٽر ڊوائيس جي رو سنڀالڻ جي حد، چپ جي اندر پيدا ٿيندڙ گرمي ۽ رابطي واري ليڊن ۾ پيدا ٿيندڙ مزاحمتي گرمي تي منحصر هوندي آهي. اهڙن ڊوائيسن کي اهڙي نموني ڊزائن ڪرڻ ضروري هوندو آهي، جو رو سندن اندروني جنڪشنن يا چينلن ۾ هڪجهڙي نموني ورهائجي. جيڪڏهن ڪنهن هنڌ "گرم نقطو" (ھاٽ اسپاٽ) پيدا ٿي وڃي، ته بريڪ ڊائون جا اثر ڊوائيس کي تمام تيزي سان تباهه ڪري سگهن ٿا. ڪجهه [[ايس سي آر]] هڪ ئي يونٽ ۾ 3000 ايمپيئر تائين رو سنڀالڻ جي صلاحيت رکن ٿا. == DC/AC ڪنورٽر (انورٽر) == {{Main|پاور انورٽر}} DC کان AC ڪنورٽر، DC ذريعو مان AC آئوٽ پُٽ موج (waveform) پيدا ڪندا آهن. انهن جا استعمال [[متغير-رفتار ڊرائيو]] (ASD)، [[بي رڪاوٽ بجلي فراهمي]] (UPS)، [[لچڪدار AC ٽرانسميشن سسٽم]] (FACTS)، وولٽيج ڪمپنسيٽرن ۽ [[فوٽووولٽائڪس|فوٽووولٽائيڪ]] [[پاور انورٽر]]ن ۾ ٿيندا آهن. انهن ڪنورٽرن جون بناوتون ٻن مکيه قسمن ۾ ورهايل آهن: وولٽيج سورس انورٽر (VSI) ۽ ڪرنٽ سورس انورٽر (CSI). وولٽيج سورس انورٽرن (VSI) کي اهو نالو ان ڪري ڏنو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جو آزاديءَ سان ڪنٽرول ٿيندڙ آئوٽ پُٽ هڪ وولٽيج موج هوندي آهي. ساڳيءَ طرح، ڪرنٽ سورس انورٽرن (CSI) ۾ ڪنٽرول ٿيندڙ AC آئوٽ پُٽ هڪ ڪرنٽ موج هوندي آهي. DC کان AC طاقت جي تبديلي پاور سوئچنگ ڊوائيسن جي ذريعي ڪئي ويندي آهي، جيڪي عام طور مڪمل طور تي ڪنٽرول لائق سيمي ڪنڊڪٽر پاور سوئچ هوندا آهن. ان ڪري آئوٽ پُٽ موجون لڳاتار نه پر جدا جدا قدرن تي ٻڌل هونديون آهن، جنهن سبب تيز تبديليون پيدا ٿينديون آهن. ڪجهه استعمالن لاءِ AC جي سائنوسي موج جي صرف هڪ سادي ويجهڙائي ئي ڪافي هوندي آهي. جڏهن تقريباً مڪمل سائنوسي موج گهربل هجي ته سوئچنگ ڊوائيسن کي گهربل آئوٽ پُٽ فريڪوئنسي کان گهڻو وڌيڪ رفتار سان هلائبو آهي، ۽ هر حالت ۾ رهڻ جو وقت اهڙي طرح سنڀاليو ويندو آهي جو سراسري آئوٽ پُٽ تقريباً سائنوسي بڻجي وڃي. عام ماڊوليشن طريقن ۾ ڪيريئر-بنياد [[نبض-ويڪر ماڊوليشن]] (PWM)، [[خلائي سمتي ماڊوليشن]] (Space Vector Modulation) ۽ سليڪٽو هارمونڪ ايلمنيشن شامل آهن.<ref name=Rashid3>{{cite book|last=Rashid|first=M.H.|title=Power Electronics Handbook|year=2001|publisher=Academic Press|pages=225–250}}</ref> وولٽيج سورس انورٽر عملي طور هڪ-مرحلي ۽ ٽن-مرحلي ٻنهي قسمن جي نظامن ۾ استعمال ٿيندا آهن. هڪ-مرحلي VSI، هاف-برج ۽ فل-برج بناوتون استعمال ڪندا آهن ۽ پاور سپلاءِ، هڪ-مرحلي UPS ۽ گهڻ-سيل وارين اعليٰ طاقت واري بناوتن ۾ عام آهن. ٽن-مرحلي VSI انهن استعمالن ۾ ڪم ايندا آهن، جتي سائنوسي وولٽيج موجون گهربل هجن، جهڙوڪ ASD، UPS ۽ FACTS جا ڪجهه قسم، مثال طور [[STATCOM]]. اهي فعال پاور فلٽرن ۽ وولٽيج ڪمپنسيٽرن ۾ به استعمال ٿيندا آهن، جتي مرضيءَ مطابق وولٽيج پيدا ڪرڻ جي ضرورت هوندي آهي.<ref name="Rashid3" /> ڪرَنٽ سورس انورٽر، DC ڪرنٽ سپلاءِ مان AC ڪرنٽ موج پيدا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. اهڙي قسم جو انورٽر خاص طور ٽن-مرحلي نظامن لاءِ موزون هوندو آهي، جتي اعليٰ معيار جون وولٽيج موجون گهربل هجن. انورٽرن جي هڪ نسبتاً نئين درجي، جنهن کي گهڻ-سطحي انورٽر (ملٽي ليول انورٽر) چيو وڃي ٿو، وڏي دلچسپي حاصل ڪئي آهي. عام VSI ۽ CSI کي ٻن-سطحي انورٽر سمجهيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا پاور سوئچ يا ته مثبت DC بس سان يا منفي DC بس سان ڳنڍيل هوندا آهن. جيڪڏهن انورٽر جي آئوٽ پُٽ تي ٻن کان وڌيڪ وولٽيج سطحون موجود هجن ته AC آئوٽ پُٽ سائنوسي موج جي وڌيڪ ويجهو ٿي سگهي ٿي. انهيءَ سبب، جيتوڻيڪ گهڻ-سطحي انورٽر وڌيڪ پيچيده ۽ مهانگا آهن، پر انهن جي ڪارڪردگي وڌيڪ بهتر هوندي آهي.<ref name=Trzynadlowski>{{cite book|last=Trzynadlowski|first=A.M.|title=Introduction to Modern Power Electronics|year=2010|publisher=Wiley|pages=269–341}}</ref> هر قسم جو انورٽر استعمال ٿيندڙ DC لنڪن ۽ [[فري وِيلنگ ڊائيوڊ]]ن جي ضرورت جي لحاظ کان هڪ ٻئي کان مختلف هوندو آهي. هر قسم کي، ان جي استعمال مطابق، چورس-موج يا [[نبض-ويڪر ماڊوليشن]] (PWM) موڊ ۾ هلائي سگهجي ٿو. چورس-موج موڊ سادو هوندو آهي، جڏهن ته PWM ڪيترن ئي طريقن سان لاڳو ڪري سگهجي ٿو ۽ وڌيڪ اعليٰ معيار جون آئوٽ پُٽ موجون مهيا ڪندو آهي.<ref name="Rashid3" /> وولٽيج سورس انورٽر (VSI) پنهنجي آئوٽ پُٽ انورٽر واري حصي کي تقريباً مستقل وولٽيج واري ذريعي سان هلائيندا آهن.<ref name=Rashid3 /> ڪرَنٽ آئوٽ پُٽ موج جي گهربل معيار موجب مناسب ماڊوليشن طريقو چونڊيو ويندو آهي. VSI جو آئوٽ پُٽ جدا جدا قدرن تي ٻڌل هوندو آهي. هموار ڪرنٽ موج حاصل ڪرڻ لاءِ لوڊ ۾ چونڊيل هارمونڪ فريڪوئنسيز تي انڊڪٽو خاصيت هجڻ ضروري آهي. جيڪڏهن ذريعو ۽ لوڊ جي وچ ۾ ڪو انڊڪٽو فلٽر موجود نه هجي ته ڪيپيسٽو لوڊ کي وڏن ۽ بار بار پيدا ٿيندڙ ڪرنٽ اسپائڪن سان ٽٽل ڦٽل ڪرنٽ حاصل ٿيندو.<ref name=Rashid3 /> VSI جا ٽي بنيادي قسم آهن: # هڪ-مرحلي هاف-برج انورٽر # هڪ-مرحلي فل-برج انورٽر # ٽن-مرحلي وولٽيج سورس انورٽر === هڪ-مرحلي هاف-برج انورٽر === [[File:The AC Input for a Standard Adjustable Speed Drive.jpg|thumb|left|'''شڪل 8:''' متغير-رفتار ڊرائيو (ASD) لاءِ معياري AC ان پُٽ]] [[File:Single-Phase Half-Bridge Voltage Source Inverter.jpg|thumb|left|'''شڪل 9:''' هڪ-مرحلي هاف-برج وولٽيج سورس انورٽر]] هڪ-مرحلي وولٽيج سورس هاف-برج انورٽر گهٽ وولٽيج وارن استعمالن لاءِ ٺاهيا ويندا آهن ۽ عام طور تي پاور سپلاءِ ۾ استعمال ٿيندا آهن.<ref name=Rashid3 /> شڪل 9 هن انورٽر جي سرڪٽ جو خاڪو ڏيکاري ٿي. انورٽر جي عمل دوران هيٺين درجي جا ڪرنٽ هارمونڪس ٻيهر ذريعو وولٽيج ڏانهن موٽايا ويندا آهن، تنهن ڪري هن بناوت ۾ فلٽرنگ لاءِ ٻه وڏا ڪيپيسيٽر گهربل هوندا آهن.<ref name=Rashid3 /> جيئن شڪل 9 ۾ ڏيکاريل آهي، انورٽر جي هر ٽنگ (leg) ۾ هڪ ئي وقت صرف هڪ سوئچ هلندڙ حالت ۾ ٿي سگهي ٿو. جيڪڏهن ساڳئي ٽنگ جا ٻئي سوئچ هڪ ئي وقت آن ٿي وڃن ته DC ذريعو شارٽ سرڪٽ ٿي ويندو. سوئچنگ کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ انورٽر ڪيترائي ماڊوليشن طريقا استعمال ڪري سگهي ٿو. ڪيريئر-بنياد PWM ۾ AC آئوٽ پُٽ موج v_c کي ڪيريئر وولٽيج سگنل v_Δ سان ڀيٽيو ويندو آهي. جڏهن v_c، v_Δ کان وڌيڪ هوندو آهي ته S+ آن ٿيندو آهي، ۽ جڏهن v_c، v_Δ کان گهٽ هوندو آهي ته S− آن ٿيندو آهي. جيڪڏهن AC آئوٽ پُٽ جي فريڪوئنسي f_c ۽ ان جو ايمپليٽيوڊ v_c هجي، جڏهن⁠تہ ٽڪنڊي ڪيريئر سگنل جي فريڪوئنسي f_Δ ۽ ايمپليٽيوڊ v_Δ هجي، ته PWM، ڪيريئر-بنياد PWM جي خاص سائنوسي صورت بڻجي ويندو آهي.<ref name=Rashid3 /> هن حالت کي سائنوسي نبض-ويڪر ماڊوليشن (SPWM) چيو ويندو آهي. ان لاءِ ايمپليٽيوڊ يا ماڊوليشن انڊيڪس هيئن بيان ڪيو ويندو آهي: '''{{math|m_a {{=}} v_c/v_∆ }}''' جڏهن⁠تہ نارملائيزڊ ڪيريئر فريڪوئنسي يا فريڪوئنسي-ماڊوليشن نسبت هيٺين مساوات سان حاصل ڪئي ويندي آهي: '''{{math|m_f {{=}} f_∆/f_c }}'''.<ref>{{Cite book|last=Kiruthiga|first=Murugeshan R. & Sivaprasath|url=https://books.google.com/books?id=KDRlDwAAQBAJ&q=mf+%3D+f%E2%88%86%2Ffc&pg=PA918|title=Modern Physics, 18th Edition|date=2017|publisher=S. Chand Publishing|isbn=978-93-5253-310-7|language=en}}</ref> جيڪڏهن اوور-ماڊوليشن واري علائقي ۾ m_a هڪ کان وڌي وڃي ته بنيادي AC آئوٽ پُٽ وولٽيج وڌي ويندو، پر ان سان گڏ سيچوريشن پڻ پيدا ٿيندي. SPWM ۾ آئوٽ پُٽ موج جا هارمونڪس واضح فريڪوئنسي ۽ ايمپليٽيوڊ تي موجود هوندا آهن، جنهن سان فلٽرن جي ڊزائن آسان ٿي ويندي آهي. هن موڊ ۾ وڌ ۾ وڌ آئوٽ پُٽ ايمپليٽيوڊ ذريعو وولٽيج جي اڌ جي برابر هوندي آهي. جيڪڏهن وڌ ۾ وڌ آئوٽ پُٽ ايمپليٽيوڊ، يعني m_a، 3.24 کان وڌي وڃي ته انورٽر جي آئوٽ پُٽ موج چورس موج (Square Wave) بڻجي ويندي.<ref name=Rashid3 /> جيئن PWM ۾، تيئن چورس-موج ماڊوليشن دوران به ساڳئي ٽنگ جا ٻئي سوئچ هڪ ئي وقت آن نٿا ڪري سگهجن، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان وولٽيج ذريعو شارٽ سرڪٽ ٿي ويندو. هن سوئچنگ طريقي ۾ AC آئوٽ پُٽ جي هر اڌ چڪر دوران S+ ۽ S− مان هڪ سوئچ آن رهندو آهي.<ref name=Rashid3 /> بنيادي AC آئوٽ پُٽ ايمپليٽيوڊ هن مساوات سان ڏني ويندي آهي: '''{{math|v_o1 {{=}} v_aN {{=}} 2v_i/π }}''' ۽ ان جا هارمونڪس هيٺين ايمپليٽيوڊ رکندا آهن: '''{{math|v_oh {{=}} v_o1/h}}''' تنهن ڪري AC آئوٽ پُٽ وولٽيج جو ڪنٽرول انورٽر نه، پر انورٽر جي DC ان پُٽ وولٽيج جي مقدار ڪندي آهي.<ref name=Rashid3 /> جيڪڏهن سليڪٽو هارمونڪ ايلمنيشن (SHE) کي ماڊوليشن طور استعمال ڪيو وڃي ته انورٽر جي سوئچنگ اهڙي نموني ترتيب ڏئي سگهجي ٿي جو مخصوص فطري هارمونڪس ختم ٿي وڃن. هن طريقي سان بنيادي AC آئوٽ پُٽ وولٽيج کي به گهربل حد اندر ترتيب ڏئي سگهجي ٿو. ڇاڪاڻ⁠تہ هن ماڊوليشن مان حاصل ٿيندڙ AC آئوٽ پُٽ موج ۾ اڻ برابري واري اڌ-موج ۽ چوٿين-موج هم آهنگي موجود هوندي آهي، تنهن ڪري زوجي (Even) هارمونڪس پيدا ناهن ٿيندا.<ref name=Rashid3 /> ان سان گڏ آئوٽ پُٽ موج مان گهربل فردي (Odd) فطري هارمونڪس کي به ختم ڪري سگهجي ٿو. === هڪ-مرحلي فل-برج انورٽر === فل-برج انورٽر هاف-برج انورٽر سان ملندڙ جلندڙ هوندو آهي، پر ان ۾ هڪ اضافي ٽنگ هوندي آهي جيڪا نيوٽرل پوائنٽ کي لوڊ سان ڳنڍيندي آهي.<ref name=Rashid3 /> شڪل 3 هڪ-مرحلي فل-برج وولٽيج سورس انورٽر جو سرڪٽ ڏيکاري ٿي. وولٽيج ذريعو شارٽ سرڪٽ ٿيڻ کان بچائڻ لاءِ S1+ ۽ S1− هڪ ئي وقت آن نٿا ٿي سگهن، ساڳيءَ طرح S2+ ۽ S2− پڻ هڪ ئي وقت آن نٿا ٿي سگهن. فل-برج ۾ استعمال ٿيندڙ هر ماڊوليشن طريقي ۾ هر ٽنگ جو يا ته مٿيون يا هيٺيون سوئچ ڪنهن به وقت آن هجڻ لازمي آهي. اضافي ٽنگ سبب آئوٽ پُٽ موج جي وڌ ۾ وڌ ايمپليٽيوڊ Vi جي برابر هوندي آهي، جيڪا هاف-برج جي ڀيٽ ۾ ٻيڻي هوندي آهي.<ref name=Rashid3 /> == AC/AC ڪنورٽر == {{Main|اي سي-کان-اي سي تائين ڪنورٽر}} AC طاقت کي AC طاقت ۾ تبديل ڪرڻ سان فراهم ڪيل AC نظام مان لوڊ تي لاڳو ٿيندڙ موج جي وولٽيج، فريڪوئنسي ۽ فيز کي ڪنٽرول ڪري سگهجي ٿو.<ref name=Rashid>{{cite book|last=Rahsid|first=M.H.|title=Power Electronics Handbook: Devices, Circuits, and Applications|year=2010|publisher=Elsevier|isbn= 978-0-12-382036-5|pages=147–564}}</ref> ڪنورٽرن جي قسمن کي ورهائڻ لاءِ ٻه مکيه درجا استعمال ٿين ٿا: ڇا موج جي فريڪوئنسي تبديل ٿئي ٿي يا نه.<ref name=Skvarenina>{{cite book|last=Skvarenina|first=T.L.|title=The power electronics handbook Industrial electronics series|year=2002|publisher=CRC Press|isbn= 978-0-8493-7336-7|pages=94–140}}</ref> اهڙا [[AC-to-AC converter|AC/AC ڪنورٽر]]، جيڪي استعمال ڪندڙ کي فريڪوئنسي تبديل ڪرڻ جي اجازت نٿا ڏين، AC وولٽيج ڪنٽرولر يا AC ريگيوليٽر سڏبا آهن. اهڙا AC ڪنورٽر، جيڪي استعمال ڪندڙ کي فريڪوئنسي تبديل ڪرڻ جي اجازت ڏين ٿا، عام طور AC-to-AC تبديلي لاءِ فريڪوئنسي ڪنورٽر سڏبا آهن. فريڪوئنسي ڪنورٽرن هيٺ عام طور ٽي قسم جا ڪنورٽر استعمال ٿين ٿا: سائيڪلوڪنورٽر، ميٽرڪس ڪنورٽر ۽ DC-لنڪ ڪنورٽر ({{a.k.a.}} AC/DC/AC ڪنورٽر). '''AC وولٽيج ڪنٽرولر:''' AC وولٽيج ڪنٽرولر يا AC ريگيوليٽر جو مقصد، مستقل فريڪوئنسي تي لوڊ تي لڳندڙ RMS وولٽيج کي تبديل ڪرڻ آهي.<ref name=Rashid /> عام طور قبول ڪيل ٽي ڪنٽرول طريقا هي آهن: ON/OFF ڪنٽرول، فيز-اينگل ڪنٽرول، ۽ نبض-ويڪر ماڊوليشن AC چاپر ڪنٽرول (PWM AC چاپر ڪنٽرول).<ref name=Rashid2>{{cite book|last=Rashid|first=M.H.|title=Digital power electronics and applications Electronics & Electrical|year=2005|publisher=Academic Press|isbn= 978-0-12-088757-6}}</ref> اهي ٽيئي طريقا نه رڳو هڪ-مرحلي سرڪٽن ۾، پر ٽن-مرحلي سرڪٽن ۾ به لاڳو ڪري سگهجن ٿا. * ON/OFF ڪنٽرول: هي ڪنٽرول طريقو عام طور حرارتي لوڊن يا موٽرن جي رفتار ڪنٽرول لاءِ استعمال ٿيندو آهي. هن ۾ سوئچ کي n مڪمل چڪرن لاءِ آن ۽ m مڪمل چڪرن لاءِ آف ڪيو ويندو آهي. سوئچن کي آن ۽ آف ڪرڻ سان اڻ وڻندڙ هارمونڪس پيدا ٿين ٿا، تنهن ڪري سوئچن کي صفر-وولٽيج ۽ صفر-ڪرنٽ حالتن ۾، يعني زيرو-ڪراسنگ تي، آن ۽ آف ڪيو ويندو آهي، جنهن سان ڊسٽارشن گهٽجي ٿي.<ref name=Rashid2 /> * فيز-اينگل ڪنٽرول: مختلف موجن، جهڙوڪ هاف-ويو يا فل-ويو وولٽيج ڪنٽرول، تي فيز-اينگل ڪنٽرول لاڳو ڪرڻ لاءِ مختلف سرڪٽ موجود آهن. عام طور استعمال ٿيندڙ طاقتي اليڪٽرانڪ جزا [[ڊائيوڊ]]، [[ايس سي آر]] ۽ ٽرائيڪ آهن. انهن جزن جي مدد سان استعمال ڪندڙ موج ۾ فائرنگ زاويي کي دير سان شروع ڪري سگهي ٿو، جنهن سبب موج جو صرف هڪ حصو آئوٽ پُٽ طور ملي ٿو.<ref name=Rashid /> * PWM AC چاپر ڪنٽرول: ٻيا ٻه ڪنٽرول طريقا اڪثر هارمونڪس، آئوٽ پُٽ ڪرنٽ جي معيار ۽ ان پُٽ پاور فيڪٽر جي لحاظ کان ڪمزور هوندا آهن. انهن قدرن کي بهتر ڪرڻ لاءِ انهن طريقن بدران PWM استعمال ڪري سگهجي ٿو. PWM AC چاپر ۾ سوئچ ان پُٽ وولٽيج جي متبادل اڌ-چڪرن اندر ڪيترائي ڀيرا آن ۽ آف ٿيندا آهن.<ref name=Rashid2 /> '''ميٽرڪس ڪنورٽر ۽ سائيڪلوڪنورٽر:''' [[سائيڪلوڪنورٽر]] AC کان AC تبديليءَ لاءِ صنعت ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اعليٰ طاقت وارن استعمالن لاءِ مناسب هوندا آهن. اهي سپلاءِ لائين سان هم وقت ٿيل سڌا فريڪوئنسي ڪنورٽر آهن. سائيڪلوڪنورٽر جي آئوٽ پُٽ وولٽيج موجن ۾ پيچيده هارمونڪس هوندا آهن، جن مان اعليٰ درجي جا هارمونڪس مشين جي انڊڪٽنس ذريعي فلٽر ٿي ويندا آهن. ان سان مشين جي ڪرنٽ ۾ گهٽ هارمونڪس رهندا آهن، جڏهن ته بچيل هارمونڪس نقصان ۽ ٽارڪ جي ڌڙڪن پيدا ڪندا آهن. ياد رهي ته سائيڪلوڪنورٽر ۾ ٻين ڪنورٽرن جي ابتڙ، نه انڊڪٽر هوندا آهن نه ڪيپيسيٽر، يعني ڪو به توانائي ذخيرو ڪندڙ ڊوائيس موجود نه هوندو آهي. انهيءَ ڪري تڪڙي ان پُٽ طاقت ۽ آئوٽ پُٽ طاقت برابر هونديون آهن.<ref name=Tolbert>{{cite web|last=Tolbert|first=L.M.|title=Cycloconverters|url=https://www.scribd.com/sagar%20jaiswal/d/18197288-Cycloconverters|publisher=University of Tennessee|access-date=23 March 2012}}</ref> * هڪ-مرحلي کان هڪ-مرحلي [[سائيڪلوڪنورٽر]]: هڪ-مرحلي کان هڪ-مرحلي سائيڪلوڪنورٽرن ۾ تازو وڌيڪ دلچسپي پيدا ٿي آهي{{when|date=March 2012}}، ڇاڪاڻ⁠تہ طاقتي اليڪٽرانڪ سوئچن جي جسامت ۽ قيمت ٻنهي ۾ گهٽتائي آئي آهي. هڪ-مرحلي اعليٰ فريڪوئنسي AC وولٽيج يا ته سائنوسي ٿي سگهي ٿو يا ٽريپيزوئڊل. ڪنٽرول يا زيرو-وولٽيج ڪميٽيشن لاءِ انهن ۾ صفر وولٽيج وارا وقفا به ٿي سگهن ٿا. * ٽن-مرحلي کان هڪ-مرحلي [[سائيڪلوڪنورٽر]]: ٽن-مرحلي کان هڪ-مرحلي سائيڪلوڪنورٽرن جا ٻه قسم آهن: 3φ کان 1φ هاف-ويو سائيڪلوڪنورٽر ۽ 3φ کان 1φ برج سائيڪلوڪنورٽر. مثبت ۽ منفي ٻئي ڪنورٽر ڪنهن به پوليريٽي تي وولٽيج پيدا ڪري سگهن ٿا؛ نتيجي ۾ مثبت ڪنورٽر صرف مثبت ڪرنٽ فراهم ڪري ٿو، ۽ منفي ڪنورٽر صرف منفي ڪرنٽ فراهم ڪري ٿو. ڊوائيسن ۾ تازين ترقيات سان سائيڪلوڪنورٽرن جون نيون صورتون، جهڙوڪ ميٽرڪس ڪنورٽر، تيار ٿي رهيون آهن. پهرين نمايان تبديلي اها آهي ته ميٽرڪس ڪنورٽر ٻه-رخا، ٻه-قطبي سوئچ استعمال ڪن ٿا. هڪ-مرحلي کان هڪ-مرحلي ميٽرڪس ڪنورٽر 9 سوئچن جي هڪ ميٽرڪس تي مشتمل هوندو آهي، جيڪا ٽن ان پُٽ مرحلن کي ٽن آئوٽ پُٽ مرحلن سان ڳنڍي ٿي. ڪنهن به ان پُٽ مرحلي ۽ آئوٽ پُٽ مرحلي کي ڪنهن به وقت پاڻ ۾ ڳنڍي سگهجي ٿو، پر ساڳئي مرحلي جا ٻه سوئچ هڪ ئي وقت ڳنڍڻ نه گهرجن؛ ٻي صورت ۾ ان پُٽ مرحلن ۾ شارٽ سرڪٽ پيدا ٿيندو. ميٽرڪس ڪنورٽر ٻين ڪنورٽر حلن جي ڀيٽ ۾ هلڪا، وڌيڪ ٺهڪندڙ ۽ وڌيڪ ورسٽائل هوندا آهن. نتيجي طور، اهي وڌيڪ انضمام، وڌيڪ گرمي پد تي ڪم ڪرڻ، وسيع آئوٽ پُٽ فريڪوئنسي ۽ قدرتي ٻه-رخو طاقت وهڪرو مهيا ڪن ٿا، جيڪو توانائي کي واپس يوٽلٽي ڏانهن موٽائڻ لاءِ مناسب آهي. ميٽرڪس ڪنورٽر ٻن قسمن ۾ ورهايل آهن: سڌا ۽ اڻ سڌا ڪنورٽر. ٽن-مرحلي ان پُٽ ۽ ٽن-مرحلي آئوٽ پُٽ واري سڌي ميٽرڪس ڪنورٽر ۾، سوئچ ٻه-رخا هجڻ گهرجن، يعني اهي ٻنهي پوليريٽين جي وولٽيج کي روڪي سگهن ۽ ٻنهي رخن ۾ ڪرنٽ وهائي سگهن. هي سوئچنگ حڪمت عملي سڀ کان وڌيڪ ممڪن آئوٽ پُٽ وولٽيج مهيا ڪري ٿي ۽ لائين پاسي واري ري ايڪٽو ڪرنٽ کي گهٽائي ٿي. تنهن ڪري ڪنورٽر مان طاقت جو وهڪرو الٽجي به سگهي ٿو. پر ڪميٽيشن جي مسئلن ۽ پيچيده ڪنٽرول سبب، اهو صنعت ۾ وڏي پيماني تي استعمال نٿو ٿئي. سڌي ميٽرڪس ڪنورٽرن جي ابتڙ، اڻ سڌا ميٽرڪس ڪنورٽر ساڳيو ڪم ڪن ٿا، پر اهي الڳ ان پُٽ ۽ آئوٽ پُٽ حصا استعمال ڪن ٿا، جيڪي ذخيري جزن کان سواءِ DC لنڪ ذريعي ڳنڍيل هوندا آهن. هن ڊيزائن ۾ چار-ڪواڊرنٽ ڪرنٽ سورس ريڪٽيفائر ۽ وولٽيج سورس انورٽر شامل هوندو آهي. ان پُٽ حصو ٻه-رخن، ٻه-قطبي سوئچن تي مشتمل هوندو آهي. ڪميٽيشن حڪمت عملي ان پُٽ حصي جي سوئچنگ حالت بدلائي لاڳو ڪري سگهجي ٿي، جڏهن ته آئوٽ پُٽ حصو فري وِيلنگ موڊ ۾ هوندو آهي. هي ڪميٽيشن الگورٿم روايتي سڌي ميٽرڪس ڪنورٽر جي ڀيٽ ۾ نمايان طور گهٽ پيچيده ۽ وڌيڪ قابل اعتماد آهي.<ref name=Klumpner>{{cite web|last=Klumpner|first=C.|title=Power Electronics 2|url=http://hermes.eee.nott.ac.uk/teaching/h5cpe2/|access-date=23 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140927105049/http://hermes.eee.nott.ac.uk/teaching/h5cpe2/|archive-date=27 September 2014|url-status=dead}}</ref> '''DC لنڪ ڪنورٽر:''' DC لنڪ ڪنورٽر، جن کي AC/DC/AC ڪنورٽر به چيو ويندو آهي، وچ ۾ DC لنڪ استعمال ڪندي AC ان پُٽ کي AC آئوٽ پُٽ ۾ تبديل ڪن ٿا. مطلب ته ڪنورٽر ۾ طاقت پهريان ريڪٽيفائر ذريعي AC مان DC ۾ تبديل ٿئي ٿي، ۽ پوءِ انورٽر ذريعي DC مان ٻيهر AC ۾ تبديل ٿئي ٿي. آخري نتيجو اهڙو آئوٽ پُٽ هوندو آهي جنهن جو وولٽيج گهٽ ۽ فريڪوئنسي تبديل ٿيندڙ، يعني وڌيڪ يا گهٽ، هوندي آهي.<ref name=Rashid2 /> وسيع استعمالن سبب AC/DC/AC ڪنورٽر اڄڪلهه سڀ کان عام حل آهن. انهن جو ٻيو فائدو اهو آهي ته اهي اوورلوڊ ۽ نو-لوڊ حالتن ۾ مستحڪم رهندا آهن ۽ نقصان کان سواءِ لوڊ کان ڌار ڪري سگهجن ٿا.<ref name=Vodovozov>{{cite book|last=Vodovozov|first=V|title=Electronic engineering|year=2006|isbn= 978-9985-69-039-0}}</ref> '''هائبرڊ ميٽرڪس ڪنورٽر:''' هائبرڊ ميٽرڪس ڪنورٽر AC/AC ڪنورٽرن لاءِ نسبتاً نوان آهن. اهي ڪنورٽر AC/DC/AC ڊيزائن کي ميٽرڪس ڪنورٽر ڊيزائن سان گڏ ڪن ٿا. هن نئين درجي ۾ هائبرڊ ڪنورٽرن جا ڪيترائي قسم تيار ڪيا ويا آهن، مثال طور اهڙو ڪنورٽر جيڪو هڪ-رخا سوئچ ۽ DC لنڪ کان سواءِ ٻه ڪنورٽر مرحلا استعمال ڪري ٿو؛ DC لنڪ لاءِ گهربل ڪيپيسيٽرن يا انڊڪٽرن جي غير موجودگي سبب ڪنورٽر جو وزن ۽ جسامت گهٽجي وڃن ٿا. هائبرڊ ڪنورٽرن جا ٻه ذيلي قسم آهن: هائبرڊ ڊائريڪٽ ميٽرڪس ڪنورٽر (HDMC) ۽ هائبرڊ اِنڊائريڪٽ ميٽرڪس ڪنورٽر (HIMC). HDMC وولٽيج ۽ ڪرنٽ کي هڪ ئي مرحلي ۾ تبديل ڪري ٿو، جڏهن ته HIMC، AC/DC/AC ڪنورٽر وانگر، الڳ مرحلا استعمال ڪري ٿو، پر وچ ۾ ذخيري جزو استعمال نٿو ڪري.<ref name=Lipo>{{cite journal|last=Lipo|author2=Kim, Sul|title=AC/AC Power Conversion Based on Matric Converter Topology with Unidirectional Switches|journal=IEEE Transactions on Industry Applications|volume=36|issue=1|pages=139–145|doi=10.1109/28.821808|year=2000|doi-access=free}}</ref><ref name=Wheeler>{{cite journal|last=Wheeler|author2=Wijekoon, Klumpner|title=Implementation of a Hybrid AC/AC Direct Power Converter with Unity Voltage Transfer Ratio|journal=[[IEEE Transactions on Power Electronics]]|date=July 2008|volume=23|issue=4|pages=1918–1986|doi=10.1109/tpel.2008.924601|s2cid=25517304|url=http://eprints.nottingham.ac.uk/34835/1/TPEL-_Thiwanka_hybrid%20acac%20unity.pdf}}</ref> '''استعمال:''' هيٺ عام استعمالن جي فهرست ڏني وئي آهي، جن ۾ هر ڪنورٽر استعمال ٿئي ٿو. * AC وولٽيج ڪنٽرولر: روشنيءَ جو ڪنٽرول؛ گهريلو ۽ صنعتي حرارت؛ فين، پمپ يا هوئسٽ ڊرائيوز جي رفتار ڪنٽرول؛ انڊڪشن موٽرن جي سافٽ اسٽارٽنگ؛ جامد AC سوئچ<ref name=Rashid />، جهڙوڪ گرمي پد ڪنٽرول، ٽرانسفارمر ٽيپ تبديل ڪرڻ وغيره. * سائيڪلوڪنورٽر: اعليٰ طاقت، گهٽ رفتار وارا الٽجندڙ AC موٽر ڊرائيوز؛ تبديل ٿيندڙ ان پُٽ فريڪوئنسي سان مستقل فريڪوئنسي پاور سپلاءِ؛ پاور فيڪٽر درستگي لاءِ ڪنٽرول لائق VAR جنريٽر؛ ٻن آزاد پاور نظامن کي ڳنڍيندڙ AC سسٽم انٽرٽائيز.<ref name=Rashid /> * ميٽرڪس ڪنورٽر: هن وقت ميٽرڪس ڪنورٽرن جا استعمال محدود آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ اعليٰ فريڪوئنسي تي ڪم ڪندڙ ٻه-رخا مونو ليٿڪ سوئچ دستياب نه آهن، ڪنٽرول قانون لاڳو ڪرڻ پيچيده آهي، ڪميٽيشن جا مسئلا آهن، ۽ ٻيا سبب موجود آهن. انهن ترقيات سان ميٽرڪس ڪنورٽر ڪيترن ئي شعبن ۾ سائيڪلوڪنورٽرن جي جاءِ وٺي سگهن ٿا.<ref name=Rashid /> * DC لنڪ: مشين بلڊنگ ۽ تعميراتي شعبن ۾ هڪ يا گهڻن لوڊ وارن استعمالن لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Vodovozov" /> == پاور اليڪٽرانڪ نظامن جون نقليون == [[File:Regulated rectifier.gif|thumb|right|ڪنٽرول ٿيل ٿائرسٽرن سان فل-ويو ريڪٽيفائر جو آئوٽ پُٽ وولٽيج]] پاور اليڪٽرانڪ سرڪٽن جون نقليون ڪمپيوٽر سموليشن پروگرامن، جهڙوڪ SIMBA، [[پليڪس|PLECS]]، [[پي سم سافٽويئر|PSIM]]، [[اسپائس (اليڪٽرانڪس)|SPICE]]، [[ميٽ ليب]]/سميولنڪ ۽ [[اوپن ماڊليڪا]]، جي مدد سان تيار ڪيون وينديون آهن. سرڪٽن کي پيداوار کان اڳ سموليٽ ڪيو ويندو آهي ته جيئن ڏسي سگهجي ته مخصوص حالتن هيٺ اهي ڪيئن جواب ڏين ٿا. ان کان علاوه، سموليشن ٺاهڻ جاچ لاءِ پروٽوٽائپ ٺاهڻ جي ڀيٽ ۾ سستو ۽ تيز هوندو آهي.<ref name=Khader>{{cite web|last=Khader|first=S|title=The Application of PSIM & Matlab/ Simulink in Power Electronics Courses|url=http://www.psut.edu.jo/sites/educon/program/contribution1139_b.pdf|access-date=25 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120324022210/http://www.psut.edu.jo/sites/educon/program/contribution1139_b.pdf|archive-date=24 March 2012|url-status=dead}}</ref> == استعمال == طاقتي اليڪٽرانڪس جا استعمال ننڍن [[سوئچڊ موڊ پاور سپلاءِ]]ن، [[AC اڊاپٽر]]ن، بيٽري چارجرن، آڊيو ايمپليفائرن، [[فلوريسنٽ ليمپ]] بيلسٽن، [[ويريئيبل فريڪوئنسي ڊرائيو]]ن ۽ ڊي سي موٽر ڊرائيوز (جيڪي پمپن، پنکڙين ۽ صنعتي مشينري کي هلائڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا) کان وٺي گيگاواٽ سطح جي [[هاءِ وولٽيج ڊائريڪٽ ڪرنٽ]] (HVDC) برقي توانائي جي منتقلي وارن نظامن تائين پکڙيل آهن، جيڪي مختلف برقي گرڊن کي پاڻ ۾ ڳنڍين ٿا.<ref>{{Cite web |title=Reliance Electric 57C494 {{!}} Automation Industrial |url=https://57c494.com/blog |access-date=2024-01-10 |website=57c494.com |language=en}}</ref> طاقتي اليڪٽرانڪ نظام تقريباً هر اليڪٽرانڪ اوزار ۾ موجود هوندا آهن. مثال طور: * [[ڊي سي کان ڊي سي وارو ڪنورٽر]] اڪثر موبائل اوزارن (جهڙوڪ موبائل فون، PDA وغيره) ۾ استعمال ٿيندا آهن ته جيئن بيٽري جي وولٽيج ۾ تبديلي باوجود آئوٽ پُٽ وولٽيج مقرر قدر تي برقرار رهي. اهي ڪنورٽر برقي الڳائپ (اليڪٽريڪل آئسوليشن) ۽ [[پاور فيڪٽر]] جي درستگي لاءِ پڻ استعمال ٿيندا آهن. [[پاور آپٽيمائزر]] به ڊي سي/ڊي سي ڪنورٽر جو هڪ قسم آهي، جيڪو [[شمسي فوٽووولٽائيڪ نظام]] يا [[هوائي ٽربائن]] مان توانائي جي حاصلات وڌائڻ لاءِ تيار ڪيو ويو آهي. * اي سي/ڊي سي ڪنورٽر ([[ريڪٽيفائر]]) هر اُن اوزار ۾ استعمال ٿيندا آهن جيڪو مکيه بجليءَ جي فراهمي سان ڳنڍيل هجي (جهڙوڪ ڪمپيوٽر، ٽيليويزن وغيره). اهي رڳو AC کي DC ۾ تبديل نٿا ڪن، پر ضرورت مطابق وولٽيج جي سطح پڻ تبديل ڪري سگهن ٿا. * [[اي سي کان اي سي ڪنورٽر]] وولٽيج يا فريڪوئنسي تبديل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن (مثال طور بين الاقوامي پاور اڊاپٽر يا لائيٽ ڊمر). بجليءَ جي ورڇ وارن نيٽ ورڪن ۾ اهي [[يوٽيلٽي فريڪوئنسي]] 50 هرٽز ۽ 60 هرٽز وارن گرڊن جي وچ ۾ توانائي جي منتقلي لاءِ پڻ استعمال ٿيندا آهن. * [[پاور انورٽر|ڊي سي/اي سي ڪنورٽر (انورٽر)]] بنيادي طور [[بي رڪاوٽ بجلي فراهمي]] (UPS)، قابل تجديد توانائي وارن نظامن ۽ [[هنگامي روشني]] جي نظامن ۾ استعمال ٿيندا آهن. عام حالت ۾ مکيه بجلي ڊي سي بيٽري کي چارج ڪندي آهي، ۽ جيڪڏهن مکيه فراهمي بند ٿي وڃي ته انورٽر بيٽري جي ڊي سي توانائي کي مکيه وولٽيج واري اي سي بجلي ۾ تبديل ڪري ڇڏيندو آهي. [[شمسي انورٽر]]، جن ۾ اسٽرنگ انورٽر، سينٽرل انورٽر ۽ [[شمسي مائڪرو انورٽر]] شامل آهن، [[فوٽووولٽائيڪ نظام]] جو اهم حصو آهن. موٽر ڊرائيو پمپن، بلورن، ۽ ڪپڙي، ڪاغذ، سيمينٽ سميت ٻين صنعتن جي ملن ۾ استعمال ٿيندا آهن. اهي توانائي جي تبديلي سان گڏ حرڪت جي ڪنٽرول لاءِ به استعمال ٿيندا آهن.<ref name=Bose_Motion_Control>{{cite journal|last=Bose|first=Bimal K.|title=Power Electronics and Motion Control – Technology Status and Recent Trends|date=September–October 1993}}</ref> اي سي موٽرن لاءِ انهن ۾ [[ويريئيبل فريڪوئنسي ڊرائيو]]، [[موٽر سافٽ اسٽارٽر]] ۽ ايڪسائيٽيشن نظام شامل آهن.<ref name=Bose_Motor_Drives>{{cite journal|last=Bose|first=Bimal K.|title=Power Electronics and Motor Drives Recent Progress and Perspective|date=February 2009}}</ref> [[هائبرڊ برقي گاڏي]]ن (HEVs) ۾ طاقتي اليڪٽرانڪس ٻن قسمن سان استعمال ٿيندي آهي: سيريز هائبرڊ ۽ پيرالل هائبرڊ. ٻنهي جي وچ ۾ فرق برقي موٽر ۽ [[اندروني احتراقي انجڻ]] (ICE) جي لاڳاپي ۾ هوندو آهي. برقي گاڏين ۾ گهڻو ڪري بيٽري چارج ڪرڻ لاءِ ڊي سي/ڊي سي ڪنورٽر ۽ گاڏي هلائڻ واري موٽر لاءِ ڊي سي/اي سي ڪنورٽر استعمال ٿيندا آهن. [[برقي گهڻ-يونٽ ريل گاڏي]]ون (EMU) توانائي حاصل ڪرڻ ۽ [[پلس-ويڊٿ ماڊيوليشن]] (PWM) ريڪٽيفائرن ذريعي ویکٽر ڪنٽرول لاءِ طاقتي اليڪٽرانڪ اوزار استعمال ڪن ٿيون. اهي ريل گاڏيون بجلي پاور لائينن مان حاصل ڪن ٿيون. لفٽ نظامن ۾ پڻ طاقتي اليڪٽرانڪس جو استعمال وڌي رهيو آهي، جتي [[ٿائرسٽر]]، انورٽر، [[مستقل مقناطيسي موٽر]] يا PWM ۽ روايتي موٽرن تي ٻڌل گڏيل نظام استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref name=Yano_Power_Electronics_Japan>{{cite journal|last=Yano|first=Masao|author2=Shigery Abe |author3=Eiichi Ohno |title=History of Power Electronics for Motor Drives in Japan|year=2004}}</ref> === انورٽر === عام طور تي انورٽر انهن استعمالن لاءِ ڪم ايندا آهن جتي برقي توانائي کي سڌي طرح ڊي سي مان اي سي يا اڻ سڌي طرح اي سي مان اي سي ۾ تبديل ڪرڻ ضروري هجي. ڊي سي کان اي سي ۾ تبديلي پاور ڪنڊيشننگ، هارمونڪ معاوضي، موٽر ڊرائيو، قابل تجديد توانائي کي گرڊ سان ڳنڍڻ ۽ [[خلائي جهازن تي شمسي پينل]]ن جي نظامن ۾ اهم آهي. برقي توانائي جي نظامن ۾ لائين ڪرنٽن ۾ موجود هارمونڪن کي ختم ڪرڻ گهڻو ڪري گهربل هوندو آهي. ان مقصد لاءِ VSI کي فعال پاور فلٽر طور استعمال ڪري هارمونڪ معاوضو مهيا ڪيو ويندو آهي. ماپيل لائين ڪرنٽن ۽ وولٽيجن جي بنياد تي ڪنٽرول نظام هر فيز لاءِ حوالياتي ڪرنٽ سگنل تيار ڪندو آهي، جيڪي فيڊ بيڪ ذريعي حقيقي ڪرنٽ سان ڀيٽيا ويندا آهن ۽ پوءِ انورٽر اهڙا آئوٽ پُٽ ڪرنٽ پيدا ڪندو آهي، جيڪي هارمونڪن جو ازالو ڪن. هن ترتيب ۾ حقيقي توانائي خرچ نٿي ٿئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڊي سي لنڪ صرف هڪ ڪيپيسيٽر هوندو آهي، جنهن جو وولٽيج ڪنٽرول نظام مقرر سطح تي برقرار رکندو آهي.<ref name=Rashid3 /> ساڳئي ترتيب ۾ VAR معاوضو به ممڪن آهي، جنهن ۾ آئوٽ پُٽ ڪرنٽ لائين وولٽيج کان اڳ هوندو آهي، جنهن سان مجموعي [[پاور فيڪٽر]] بهتر ٿيندو آهي.<ref name=Trzynadlowski /> اسپتالن، هوائي اڏن ۽ ٻين اهڙين جڳهن تي، جتي بجليءَ جي فراهمي هر وقت ضروري هجي، [[بي رڪاوٽ بجلي فراهمي]] (UPS) استعمال ڪئي ويندي آهي. اسٽينڊ بائي UPS ۾، مکيه گرڊ بند ٿيندي ئي انورٽر فوري طور ڪم شروع ڪندو آهي، بيٽرين مان توانائي وٺي ان کي استعمال لائق AC ۾ تبديل ڪندو آهي، جيستائين گرڊ بحال نه ٿئي يا بيڪ اپ جنريٽر آن نه ٿين. آن لائين UPS ۾ ريڪٽيفائر–ڊي سي لنڪ–انورٽر ترتيب استعمال ڪئي ويندي آهي، جيڪا لوڊ کي ٽرانزينٽن ۽ هارمونڪن کان بچائيندي آهي. ڊي سي لنڪ سان متوازي بيٽري هميشه چارج ٿيل رهندي آهي، ۽ انورٽر جو آئوٽ پُٽ لو-پاس فلٽر ذريعي لوڊ تائين پهچندو آهي، جنهن سان اعليٰ معيار جي بجلي ۽ خللن کان آزادي حاصل ٿيندي آهي.<ref name=Rashid3 /> اي سي موٽرن جي رفتار، ٽارڪ ۽ پوزيشن تي ڪنٽرول لاءِ مختلف قسم جا اي سي موٽر ڊرائيو تيار ڪيا ويا آهن. اهي يا ته [[اسڪيلر ڪنٽرول]] يا [[ويڪٽر ڪنٽرول]] تي ٻڌل هوندا آهن. اسڪيلر ڪنٽرول ڊرائيو ۾ صرف اسٽيٽر ڪرنٽ يا وولٽيج جي فريڪوئنسي ۽ ايمپليٽيُوڊ تي ڪنٽرول هوندو آهي، تنهنڪري اهي پنکڙين ۽ ڪمپريسرن جهڙن استعمالن لاءِ مناسب آهن. ان جي ابتڙ، ويڪٽر ڪنٽرول ڊرائيو ۾ ڪرنٽ ۽ وولٽيج جي تڪڙي قدرن تي مسلسل ڪنٽرول ممڪن هوندو آهي، جيڪو لفٽن ۽ برقي گاڏين جهڙن اعليٰ ڪارڪردگي وارن استعمالن لاءِ ضروري آهي.<ref name=Rashid3 /> انورٽر ڪيترن ئي قابل تجديد توانائي وارن نظامن ۾ پڻ بنيادي حيثيت رکن ٿا. فوٽووولٽائيڪ نظامن ۾ PWM بنياد وارو VSI، فوٽووولٽائيڪ ماڊيول يا ايري مان پيدا ٿيندڙ ڊي سي توانائي حاصل ڪري ان کي اي سي وولٽيج ۾ تبديل ڪندو آهي، جيڪا لوڊ يا گرڊ سان ڳنڍي سگهجي ٿي. هوائي ٽربائنن ۾ به انورٽر استعمال ٿيندا آهن، جتي ٽربائن جي رفتار بدلجڻ سبب وولٽيج جي فريڪوئنسي ۽ ڪڏهن ان جي مقدار به تبديل ٿيندي آهي. اهڙي حالت ۾ پيدا ٿيل وولٽيج کي پهرين ريڪٽيفاءِ ۽ پوءِ ٻيهر انورٽ ڪري مستحڪم فريڪوئنسي ۽ وولٽيج حاصل ڪئي ويندي آهي.<ref name=Rashid3 /> === سمارٽ گرڊ === [[سمارٽ گرڊ]] جديد [[برقي گرڊ]] آهي، جيڪو [[معلومات ۽ مواصلاتي ٽيڪنالاجي]] جي مدد سان فراهم ڪندڙن ۽ استعمال ڪندڙن بابت معلومات پاڻمرادو گڏ ڪري ۽ ان تي عمل ڪري بجليءَ جي پيداوار ۽ ورڇ جي ڪارڪردگي، اعتبار، معاشي افاديت ۽ پائيداري کي بهتر بڻائيندو آهي.<ref>{{cite web | url =http://www.pnl.gov/main/publications/external/technical_reports/PNNL-17167.pdf | title = Pacific Northwest GridWise™ Testbed Demonstration Projects, Part I. Olympic Peninsula Project | access-date = 2014-01-15 | author = D. J. Hammerstrom|display-authors=etal}}</ref><ref>{{cite web | url = http://energy.gov/oe/technology-development/smart-grid | title = Smart Grid / Department of Energy | access-date = 2012-06-18 | author = U.S. Department of Energy}}</ref> [[هوائي ٽربائن]]ن ۽ آبي ٽربائنن ۾ [[انڊڪشن جنريٽر]]ن ذريعي پيدا ٿيندڙ بجليءَ جي فريڪوئنسي ۾ تبديليون اچي سگهن ٿيون. اهڙين حالتن ۾ طاقتي اليڪٽرانڪ اوزار پيدا ٿيل AC کي [[هاءِ وولٽيج ڊائريڪٽ ڪرنٽ]] (HVDC) ۾ تبديل ڪندا آهن، جنهن کي پوءِ آساني سان ٽن-مرحلي واري اهڙي بجليءَ ۾ تبديل ڪري سگهجي ٿو، جيڪا موجوده گرڊ سان هم آهنگ هجي. اهڙي طريقي سان گرڊ کي صاف بجلي ۽ وڌيڪ بهتر پاور فيڪٽر حاصل ٿيندو آهي. هوائي توانائي جي نظامن ۾ بهترين ٽارڪ گيئر باڪس يا سڌي ڊرائيو ٽيڪنالاجي سان حاصل ڪئي ويندي آهي، جيڪا طاقتي اليڪٽرانڪ اوزارن جي سائيز به گهٽائي سگهي ٿي.<ref name=Carrasco_Smart_Grid>{{cite journal|last=Carrasco|first=Juan Manuel|author2=Leopoldo Garcia Franquelo |author3=Jan T. Bialasiewecz |author4=Eduardo Galvan |author5=Ramon C. Portillo Guisado |author6=Ma. Angeles Martin Prats |author7=Jose Ignacio Leon |author8=Narciso Moreno-Alfonso |title=Power-Electronic Systems for the Grid Integration of Renewable Sources: A Survey |journal=IEEE Transactions on Industrial Electronics|date=August 2006|volume=53|issue=4|page=1002|doi=10.1109/tie.2006.878356|citeseerx=10.1.1.116.5024|s2cid=12083425}}</ref> [[فوٽووولٽائيڪ سيل]]ن مان پيدا ٿيندڙ برقي توانائي به طاقتي اليڪٽرانڪ اوزارن جي مدد سان استعمال لائق بڻائي ويندي آهي. اها توانائي عام طور [[شمسي انورٽر]] ذريعي تبديل ڪئي ويندي آهي. شمسي انورٽر ٽن قسمن جا هوندا آهن: مرڪزي، ماڊيول-ضم ٿيل (ماڊيول-انٽيگريٽيڊ) ۽ اسٽرنگ انورٽر. مرڪزي انورٽر سڄي فوٽووولٽائيڪ فارم لاءِ هڪ ئي هنڌ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته ماڊيول-ضم ٿيل ۽ اسٽرنگ انورٽر مختلف ترتيبن ۾ استعمال ٿيندا آهن، خاص طور جڏهن شمسي پينل مختلف رخن ڏانهن لڳل هجن.<ref name=Carrasco_Smart_Grid /> طاقتي اليڪٽرانڪس بجلي فراهم ڪندڙ ادارن کي رهائشي ۽ تجارتي [[شمسي توانائي]] جي تيزي سان وڌندڙ پيداوار سان مطابقت پيدا ڪرڻ ۾ به مدد ڏيندي آهي. جرمني، هوائي، ڪيليفورنيا ۽ نيو جرسي جهڙن علائقن ۾ نون شمسي نظامن جي منظوري کان اڳ تفصيلي مطالعي جي ضرورت پوي ٿي. ننڍي پيماني تي لڳايل ذهين ڪنٽرول وارا اوزار بجليءَ جي وهڪري جي نگراني ۽ ڪنٽرول لاءِ ورهايل ڍانچو مهيا ڪن ٿا. روايتي برقي-ميخانياتي اوزار، جهڙوڪ [[ڪيپيسيٽر بئنڪ]] يا [[وولٽيج ريگيوليٽر]]، سب اسٽيشنن تي وولٽيج کي ترتيب ڏيڻ لاءِ گهڻو وقت وٺندا آهن، جڏهن ته سمارٽ گرڊ تي ٻڌل ريگيوليٽر وڌيڪ تيز ۽ اثرائتا هوندا آهن.<ref name=tr1401>{{cite web|first=Martin |last=LaMonica |url=https://www.technologyreview.com/2014/01/21/174504/power-electronics-smooth-solar-transition/ |title=Power Electronics Could Help Grid and Solar Power Get Along &#124; MIT Technology Review |publisher=Technologyreview.com |date= 2014-01-21|access-date=2014-01-22}}</ref> هڪ ٻي طريقي ۾، اولهه آمريڪا جي 16 بجلي فراهم ڪندڙ ادارن جي گروهه ''ويسٽرن اليڪٽرڪ انڊسٽري ليڊرز'' گهرن ۾ "سمارٽ انورٽر" جي لازمي استعمال جي سفارش ڪئي. اهي اوزار ڊي سي کي گهريلو اي سي ۾ تبديل ڪرڻ سان گڏ بجليءَ جي معيار کي به بهتر بڻائين ٿا، ۽ گهڻي قيمت وارن يوٽيلٽي اپگريڊن جي ضرورت کي گهٽ خرچ تي ختم ڪري سگهن ٿا.<ref name=tr1401 /> == پڻ ڏسو == * [[گهڻ-پورٽ طاقتي اليڪٽرانڪ انٽرفيس]] * [[FET ايمپليفائر]] * [[طاقت انتظام گڏيل سرڪٽ]] * [[آر ايف طاقتي ايمپليفائر]] == نوٽس == {{reflist|33em}} == حوالا == * {{Cite book |last=Batarseh |first=Issa |url={{google books|plainurl=y|id=TZZ9QgAACAAJ}}|title=Power Electronic Circuits |date=2004 |publisher=John Wiley |isbn=978-0-471-45228-7 |language=en|authorlink=Issa Batarseh}} * {{cite book|url= https://mazumder.lab.uic.edu/wp-content/uploads/sites/504/2021/03/Ch29.pdf|access-date=2024-09-09 |publisher=Elsevier |isbn=978-0-323-99216-9|first=S.K. |last=Mazumder|title=High-Frequency Inverters: From Photovoltaic, Wind, and Fuel-Cell based Renewable- and Alternative-Energy DER/DG Systems to Battery based Energy-Storage Applications|date=21 December 2023 }} * {{Cite book |last=Gurevich |first=Vladimir |url=http://dx.doi.org/10.1201/9781315218809 |title=Electronic Devices on Discrete Components for Industrial and Power Engineering |date=2018-10-08 |publisher=CRC Press |doi=10.1201/9781315218809 |isbn=978-1-315-21880-9}} * {{Cite book |date=2009-09-27 |title=Application Manual IGBT- and MOSFET-power modules|url=http://www.sindopower.com/Application-Manual-oxid |access-date=2024-09-09 |editor= Semikron|first1= Ulrich |last1=Nicolai |first2=Tobias |last2=Reimann |first3=Jürgen |last3=Petzoldt |first4=Josef |last4=Lutz |edition=1 |publisher=ISLE Verlag|isbn=978-3-932633-24-9|archive-url=https://web.archive.org/web/20090927060227/http://www.sindopower.com/Application-Manual-oxid |archive-date=2009-09-27 }} * {{cite book|first1=R. W. |last1=Erickson |first2=D. |last2=Maksimovic|title=Fundamentals of Power Electronics|edition=2 |publisher=Springer |year=2001 |isbn=0-7923-7270-0|url=http://ecee.colorado.edu/copec/book/SecEd.html}} * {{citation|surname1=Arendt Wintrich|surname2= Ulrich Nicolai|surname3= Werner Tursky|surname4= Tobias Reimann|title=Applikationshandbuch 2010 |edition=2.|publisher=ISLE Verlag|year=2010|isbn=978-3-938843-56-7|language=de|url=http://www.powerguru.org/wordpress/wp-content/uploads/2012/12/SEMIKRON_Applikationshandbuch_Leistungshalbleiter.pdf|format= PDF-Version}} * {{citation|surname1=Arendt Wintrich|surname2=Ulrich Nicolai|surname3=Werner Tursky|surname4=Tobias Reimann|title=Application Manual 2011|edition=2.|publisher=ISLE Verlag|year=2011|isbn=978-3-938843-66-6|language=de|url=http://www.powerguru.org/wordpress/wp-content/uploads/2012/12/SEMIKRON_application_manual_power_semiconductors.pdf|format=PDF-Version|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130903030232/http://www.powerguru.org/wordpress/wp-content/uploads/2012/12/SEMIKRON_application_manual_power_semiconductors.pdf|archive-date=2013-09-03}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{portal bar|اليڪٽرانڪس|ٽيڪنالاجي}} {{Commons category|طاقتي اليڪٽرانڪس}} {{Authority control}} {{Electronic systems}} [[زمرو:طاقتي اليڪٽرانڪس| ]] [[زمرو:اليڪٽرانڪس صنعت]] k94tfqdu38lzp0setzsvv01048sfb5z 390441 390440 2026-07-01T22:53:57Z Intisar Ali 8681 /* هڪ-مرحلي هاف-برج انورٽر */ 390441 wikitext text/x-wiki {{Short description|طاقتي اليڪٽرانڪس جي ٽيڪنالاجي}} {{About|طاقتي اليڪٽرانڪس جي ٽيڪنالاجي|موسيقي جي صنف|پاور اليڪٽرانڪس (موسيقي)}} [[File:Baltic Cable Thyristorturm.jpg|thumb|سويڊن ۾ بالٽڪ ڪيبل اي بي جي هال ۾ 16.8 ميٽر اوچو [[ايڇ وي ڊي سي]] [[ٿائرسٽر]] والو ٽاور]] [[File:Absaar Batterie Ladegerät.jpg|thumb|[[بيٽري چارجر]] طاقتي اليڪٽرانڪس جو هڪ مثال آهي.]] [[File:ATX power supply interior-1000px transparent.png|thumb|ذاتي ڪمپيوٽر جي پاور سپلاءِ، جيڪا ڪيبينيٽ جي اندر هجي يا ٻاهر، طاقتي اليڪٽرانڪس جو هڪ مثال آهي.]] '''طاقتي اليڪٽرانڪس''' (Power electronics) [[اليڪٽرانڪس]] جو اهو شعبو آهي، جيڪو [[برقي طاقت]] جي ڪنٽرول ۽ تبديلي سان لاڳاپيل آهي. پهريان اعليٰ طاقت وارا اليڪٽرانڪ ڊوائيس [[مرڪري-آرڪ والو]] استعمال ڪندي تيار ڪيا ويا. جديد نظامن ۾ برقي طاقت جي تبديلي [[سيمي ڪنڊڪٽر]] سوئچنگ ڊوائيسن، جهڙوڪ [[ڊائيوڊ]]، [[ٿائرسٽر]]، ۽ [[طاقتي ٽرانزسٽر]] (جهڙوڪ [[طاقتي موس فيٽ]] ۽ [[IGBT]]) ذريعي ڪئي ويندي آهي. سگنلن ۽ ڊيٽا جي منتقلي ۽ پروسيسنگ سان لاڳاپيل اليڪٽرانڪ نظامن جي ابتڙ، طاقتي اليڪٽرانڪس ۾ وڏي مقدار ۾ برقي توانائي کي سنڀاليو ۽ تبديل ڪيو ويندو آهي. AC/DC ڪنورٽر ([[ريڪٽيفائر]]) طاقتي اليڪٽرانڪس جي سڀ کان عام ڊوائيسن مان هڪ آهي، جيڪو ڪيترن ئي صارفين جي اليڪٽرانڪ شين، جهڙوڪ [[ٽيليويزن]]، ذاتي [[ڪمپيوٽر]]، [[بيٽري چارجر]] وغيره ۾ استعمال ٿيندو آهي. ان جي طاقت جي حد عام طور ڪجهه ڏهن [[واٽ]]ن کان وٺي ڪيترن ئي سؤ واٽن تائين هوندي آهي. صنعت ۾ ان جو هڪ عام استعمال [[متغير-رفتار ڊرائيو]] (VSD) آهي، جيڪو [[انڊڪشن موٽر]] جي رفتار کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. VSD جي طاقت جي حد ڪجهه سؤ واٽن کان شروع ٿي ڪيترن ئي [[ميگاواٽ]]ن تائين پهچي ٿي. طاقت جي تبديلي وارن نظامن کي ان پُٽ ۽ آئوٽ پُٽ طاقت جي قسم مطابق هن ريت ورهايو وڃي ٿو: * AC کان DC ([[ريڪٽيفائر]]) * DC کان AC ([[طاقتي انورٽر|انورٽر]]) * DC کان DC ([[ڊي سي کان ڊي سي ڪنورٽر]]) * AC کان AC ([[اي سي کان اي سي ڪنورٽر]]) == تاريخ == طاقتي اليڪٽرانڪس جي شروعات [[مرڪري-آرڪ ريڪٽيفائر]] جي ترقي سان ٿي. ان کي 1902ع ۾ [[پيٽر ڪوپر هيئٽ]] ايجاد ڪيو، ۽ اهو متبادل رو (AC) کي سڌي رو (DC) ۾ تبديل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو. 1920ع واري ڏهاڪي کان پوءِ، [[ٿائراٽرون]] ۽ گرڊ-ڪنٽرول ٿيل مرڪري-آرڪ والوز کي برقي طاقت جي منتقلي ۾ استعمال ڪرڻ بابت تحقيق جاري رهي. [[اونو لام]] گريڊنگ اليڪٽروڊن سان مرڪري والوز تيار ڪيا، جيڪي [[اعليٰ-وولٽيج سڌي رو]] (HVDC) جي منتقلي لاءِ موزون ثابت ٿيا. 1933ع ۾ [[سيلينيم ريڪٽيفائر]] ايجاد ڪيا ويا.<ref name=Thompson>{{cite web|last=Thompson|first=M.T.|title=Notes 01|url=http://www.thompsonrd.com/NOTES%2001%20INTRODUCTION%20TO%20POWER%20ELECTRONICS.pdf|work=Introduction to Power Electronics|publisher=Thompson Consulting, Inc.}}</ref> 1926ع ۾ [[جوليس ايڊگر ليلينفيلڊ]] [[فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر]] جو تصور پيش ڪيو، پر ان وقت اهڙو ڪارائتو ڊوائيس ٺاهڻ ممڪن نه هو.<ref>{{cite web |title=1926 – Field Effect Semiconductor Device Concepts Patented |website=Computer History Museum |url=http://www.computerhistory.org/siliconengine/field-effect-semiconductor-device-concepts-patented/ |access-date=March 25, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160322023120/http://www.computerhistory.org/siliconengine/field-effect-semiconductor-device-concepts-patented/ |archive-date=March 22, 2016 |df=mdy-all }}</ref> 1947ع ۾ [[والٽر ايڇ. بريٽن]] ۽ [[جان بارڊين]]، [[وليم شاڪلي]] جي نگرانيءَ ۾ [[بيل ليبز]] ۾، ٻه-قطبي [[پوائنٽ-ڪنٽيڪٽ ٽرانزسٽر]] ايجاد ڪيو. 1948ع ۾ شاڪلي جي [[ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر]] (BJT) واري ايجاد ٽرانزسٽرن جي استحڪام ۽ ڪارڪردگي بهتر ڪئي ۽ انهن جي قيمت گهٽائي. 1950ع واري ڏهاڪي تائين وڌيڪ طاقت وارا سيمي ڪنڊڪٽر [[ڊائيوڊ]] دستياب ٿي ويا، جن آهستي آهستي [[ويڪيوم ٽيوب]]ن جي جاءِ ورتي. 1956ع ۾ [[جنرل اليڪٽرڪ]] [[سليڪان ڪنٽرولڊ ريڪٽيفائر]] (SCR) متعارف ڪرايو، جنهن طاقتي اليڪٽرانڪس جي استعمالن کي تمام گهڻو وسيع ڪيو.<ref name=Kharagpur>{{cite web|last=Kharagpur|title=Power Semiconductor Devices|url=http://nptel.iitm.ac.in/courses/Webcourse-contents/IIT%20Kharagpur/Power%20Electronics/PDF/L-1(SSG)(PE)%20((EE)NPTEL).pdf|work=EE IIT|access-date=25 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20080920222959/http://nptel.iitm.ac.in/courses/Webcourse-contents/IIT%20Kharagpur/Power%20Electronics/PDF/L-1(SSG)(PE)%20((EE)NPTEL).pdf|archive-date=20 September 2008|url-status=dead}}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي تائين ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽرن جي تيز سوئچنگ رفتار اعليٰ فريڪوئنسي DC/DC ڪنورٽرن کي ممڪن بڻائي ڇڏيو. [[آر. ڊي. مڊلبروڪ]] طاقتي اليڪٽرانڪس جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1970ع ۾ هن [[ڪيلٽيڪ]] ۾ [[پاور اليڪٽرانڪس گروپ]] قائم ڪيو.<ref>{{cite web |title=Dr. R. David Middlebrook 1929 - 2010 |url=https://www.powerelectronics.com/content/dr-r-david-middlebrook-1929-2010 |website=Power Electronics |access-date=29 October 2019 |ref=May 1, 2010 |language=en |date=1 May 2010}}</ref> هن ''اسٽيٽ-اسپيس ايوريجنگ'' تجزياتي طريقو ۽ ٻيا ڪيترائي اوزار تيار ڪيا، جيڪي جديد طاقتي اليڪٽرانڪس جي ڊيزائن لاءِ بنيادي اهميت رکن ٿا.<ref>{{cite web| url = http://www.ieee-pels.org/pels-news/220-professor-r-d-middlebrook-passed-away |title = IEEE Transactions on Transportation Electrification - IEEE Power Electronics Society| date=October 2024 }}</ref> === طاقتي موس فيٽ === {{Main|طاقتي موس فيٽ}} {{See also|موس فيٽ|VMOS|LDMOS|موصل-گيٽ ٻه-قطبي ٽرانزسٽر}} 1957ع ۾ [[فروش]] ۽ [[ڊيرڪ]] [[بيل ليبز]] ۾ پهريون سليڪان ڊاءِ آڪسائيڊ فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر تيار ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيا، جيڪو اهڙو پهريون ٽرانزسٽر هو جنهن ۾ ڊرين ۽ سورس مٿاڇري تي هڪ ٻئي جي ويجهو هئا.<ref>{{Cite journal |last1=Frosch |first1=C. J. |last2=Derick |first2=L |date=1957 |title=Surface Protection and Selective Masking during Diffusion in Silicon |url=https://iopscience.iop.org/article/10.1149/1.2428650 |journal=Journal of the Electrochemical Society |language=en |volume=104 |issue=9 |pages=547 |doi=10.1149/1.2428650|url-access=subscription }}</ref> ان کان پوءِ 1960ع ۾ [[داوون ڪانگ]] پنهنجي بيل ليبز جي ٽيم سان گڏ ڪارائتو [[موس فيٽ]] پيش ڪيو. هن ٽيم ۾ E. E. LaBate ۽ E. I. Povilonis شامل هئا، جن ڊوائيس تيار ڪيو؛ M. O. Thurston، L. A. D’Asaro ۽ J. R. Ligenza جن ڊفيوزن جا عمل تيار ڪيا؛ ۽ H. K. Gummel ۽ R. Lindner جن ڊوائيس جون خاصيتون جانچيون.<ref>{{Cite journal |last=KAHNG |first=D. |date=1961 |title=Silicon-Silicon Dioxide Surface Device |url=https://doi.org/10.1142/9789814503464_0076 |journal=Technical Memorandum of Bell Laboratories |pages=583–596 |doi=10.1142/9789814503464_0076 |isbn=978-981-02-0209-5|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite book |last=Lojek |first=Bo |title=History of Semiconductor Engineering |date=2007 |publisher=Springer-Verlag Berlin Heidelberg |isbn=978-3-540-34258-8 |location=Berlin, Heidelberg |page=321}}</ref> 1969ع ۾ [[هٽاچي]] پهريون عمودي طاقتي موس فيٽ متعارف ڪرايو،<ref>{{cite book |last1=Oxner |first1=E. S. |title=Fet Technology and Application |date=1988 |publisher=[[CRC Press]] |isbn=9780824780500 |page=18 |url=https://books.google.com/books?id=0AE-0e-sAnsC&pg=PA18}}</ref> جيڪو بعد ۾ [[VMOS]] (V-groove MOSFET) جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="powerelectronics">{{cite journal |title=Advances in Discrete Semiconductors March On |url=https://www.powerelectronics.com/content/advances-discrete-semiconductors-march |journal=Power Electronics Technology |publisher=[[Informa]] |pages=52–6 |access-date=31 July 2019 |date=September 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060322222716/http://powerelectronics.com/mag/509PET26.pdf |archive-date=22 March 2006 |url-status=live }}</ref> 1974ع کان [[ياماها ڪارپوريشن|ياماها]]، [[JVC]]، [[پائنيئر ڪارپوريشن|پائنيئر]]، [[سوني]] ۽ [[توشيبا]] طاقتي موس فيٽ تي ٻڌل [[آڊيو ايمپلي فائر]] تيار ڪرڻ شروع ڪيا.<ref name="Duncan177">{{cite book |last1=Duncan |first1=Ben |title=High Performance Audio Power Amplifiers |date=1996 |publisher=[[Elsevier]] |isbn=9780080508047 |pages=[https://archive.org/details/highperfomanceau0000dunc/page/177 177-8, 406] |url=https://archive.org/details/highperfomanceau0000dunc/page/177 }}</ref> [[انٽرنيشنل ريڪٽيفائر]] 1978ع ۾ 25&nbsp;A، 400&nbsp;V طاقتي موس فيٽ متعارف ڪرايو.<ref name="DEP">Jacques Arnould, Pierre Merle ''Dispositifs de l'électronique de puissance'', Éditions Hermès, {{ISBN|2-86601-306-9}} (in French)</ref> هي ڊوائيس ٻه-قطبي ٽرانزسٽر جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ فريڪوئنسي تي ڪم ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿو، پر گهٽ وولٽيج وارن استعمالن تائين محدود آهي. طاقتي موس فيٽ پنهنجي گهٽ گيٽ ڊرائيو طاقت، تيز سوئچنگ رفتار،<ref name="aosmd">{{cite web |title=Power MOSFET Basics |url=http://www.aosmd.com/res/application_notes/mosfets/Power_MOSFET_Basics.pdf |website=Alpha & Omega Semiconductor |access-date=29 July 2019}}</ref> آساني سان متوازي ڳنڍجڻ جي صلاحيت،<ref name="aosmd"/><ref name="Duncan178">{{cite book |last1=Duncan |first1=Ben |title=High Performance Audio Power Amplifiers |date=1996 |publisher=[[Elsevier]] |isbn=9780080508047 |pages=[https://archive.org/details/highperfomanceau0000dunc/page/178 178-81] |url=https://archive.org/details/highperfomanceau0000dunc/page/178 }}</ref> وسيع [[بينڊوڊٿ (سگنل پروسيسنگ)|بينڊوڊٿ]]، مضبوط بناوت، آسان ڊرائيو، سادي باياسنگ، آسان استعمال ۽ مرمت جي سهولت سبب دنيا جو سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ [[طاقتي ڊوائيس]] بڻجي ويو آهي.<ref name="Duncan178"/> ان جا استعمال تمام وسيع آهن، جن ۾ پورٽيبل [[معلوماتي اوزار]]، طاقتي انٽيگريٽيڊ سرڪٽ، [[موبائل فون]]، [[نوٽ بڪ ڪمپيوٽر]]، ۽ [[مواصلاتي ڍانچو]] شامل آهن، جيڪو [[انٽرنيٽ]] کي ممڪن بڻائي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Whiteley |first1=Carol |last2=McLaughlin |first2=John Robert |title=Technology, Entrepreneurs, and Silicon Valley |date=2002 |publisher=Institute for the History of Technology |isbn=9780964921719 |url=https://books.google.com/books?id=x9koAQAAIAAJ |quote=[[سليڪانڪس]] جا هي فعال اليڪٽرانڪ جزا، يا طاقتي سيمي ڪنڊڪٽر مصنوعات، مختلف قسمن جي نظامن ۾ برقي طاقت جي سوئچنگ ۽ تبديلي لاءِ استعمال ٿين ٿا، جيڪي پورٽيبل [[معلوماتي اوزار]]ن کان وٺي ان [[مواصلاتي ڍانچو|مواصلاتي ڍانچي]] تائين پکڙيل آهن، جيڪو [[انٽرنيٽ]] کي ممڪن بڻائي ٿو. ڪمپني جا [[طاقتي موس فيٽ]] — ننڍڙا سالڊ-اسٽيٽ سوئچ، يا ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر — ۽ طاقتي انٽيگريٽيڊ سرڪٽ [[موبائل فون]]ن ۽ [[نوٽ بڪ ڪمپيوٽر]]ن ۾ بيٽري جي طاقت کي مؤثر نموني منظم ڪرڻ لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿا.}}</ref> 1982ع ۾ [[موصل-گيٽ ٻه-قطبي ٽرانزسٽر]] (IGBT) متعارف ڪرايو ويو، جيڪو 1990ع واري ڏهاڪي ۾ وڏي پيماني تي دستياب ٿيو. هي جزو ٻه-قطبي ٽرانزسٽر جي اعليٰ طاقت سنڀالڻ جي صلاحيت ۽ طاقتي موس فيٽ جي موصل گيٽ ڊرائيو جي فائدن کي گڏ ڪري ٿو. == ڊوائيس == {{See also|طاقتي سيمي ڪنڊڪٽر ڊوائيس}} طاقتي اليڪٽرانڪس جي ڪنهن به نظام جي صلاحيت ۽ اقتصادي ڪارڪردگي ان ۾ موجود فعال ڊوائيسن تي دارومدار رکي ٿي. انهن جون خاصيتون ۽ حدون طاقتي اليڪٽرانڪس جي نظامن جي ڊيزائن ۾ بنيادي عنصر آهن. ماضي ۾ [[مرڪري-آرڪ والو]]، اعليٰ خال وارا ۽ گئس سان ڀريل ڊائيوڊ ٿرميونڪ ريڪٽيفائر، ۽ [[ٿائراٽرون]] ۽ [[اگنائيٽرون]] جهڙا ٽرگر ٿيل ڊوائيس وڏي پيماني تي استعمال ٿيندا هئا. جيئن جيئن سالڊ-اسٽيٽ ڊوائيسن جي وولٽيج ۽ رو سنڀالڻ جي صلاحيت وڌندي وئي، ويڪيوم ڊوائيس تقريباً مڪمل طور سالڊ-اسٽيٽ ڊوائيسن سان تبديل ٿي ويا. طاقتي اليڪٽرانڪ ڊوائيسن کي سوئچ يا ايمپلي فائر طور استعمال ڪري سگهجي ٿو.<ref name=Rashid07>Muhammad H. Rashid, ''محمد ايڇ. رشيد، ''Power Electronics Handbook: Devices, Circuits, and Applications''، ٽيون ڇاپو. هن ڪتاب ۾ متعارف ڪرايل بناوت هڪ گهڻ-سطحي انورٽر آهي، جيڪو الڳ الڳ DC ذريعا استعمال ڪري ٿو. هي گهڻ-سطحي انورٽر، SDCS سان گڏ ڪيسڪيڊ انورٽر استعمال ڪندي، ڪيترن ئي آزاد DC وولٽيج ذريعن مان گهربل وولٽيج تيار ڪري ٿو. اهي DC ذريعا بيٽرين، فيول سيلن يا شمسي سيلن مان حاصل ٿي سگهن ٿا. هي بناوت تازو ئي AC برقي فراهمي ۽ [[متغير-رفتار ڊرائيو]] جي استعمالن ۾ تمام گهڻي مقبول ٿي آهي. هي نئون انورٽر اضافي ڪليمپنگ ڊائيوڊن يا وولٽيج توازن برقرار رکڻ وارن ڪيپيسيٽرن جي ضرورت کي ختم ڪري سگهي ٿو. Butterworth-Heinemann، 2007. Butterworth-Heinemann, 2007 {{ISBN|978-0-12-382036-5}}</ref> هڪ [[مثالي سوئچ]] يا ته مڪمل طور کليل هوندو آهي يا مڪمل طور بند، تنهن ڪري ان ۾ طاقت ضايع نه ٿيندي آهي؛ اهو لاڳو ٿيل وولٽيج برداشت ڪندو آهي ۽ يا ته ڪا به رو نه وهڻ ڏيندو آهي يا بنا وولٽيج ڊراپ جي ڪنهن به مقدار جي رو گذرڻ ڏيندو آهي. سوئچ طور استعمال ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر ڊوائيس هن مثالي خاصيت جي ويجهو هوندا آهن، تنهن ڪري طاقتي اليڪٽرانڪس جون گهڻيون ايپليڪيشنون ڊوائيسن کي بار بار آن ۽ آف ڪرڻ تي ٻڌل هونديون آهن، جنهن سان نظام انتهائي ڪارائتو بڻجي ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سوئچ ۾ تمام ٿوري طاقت ضايع ٿيندي آهي. ان جي ابتڙ، ايمپلي فائر جي صورت ۾ ڊوائيس مان گذرندڙ رو ڪنٽرول ٿيل ان پُٽ جي مطابق مسلسل تبديل ٿيندي رهندي آهي. ڊوائيس جي ٽرمينلن تي وولٽيج ۽ رو [[لوڊ لائين]] جي پيروي ڪندا آهن، ۽ ڊوائيس جي اندر طاقت جو نقصان لوڊ ڏانهن منتقل ٿيندڙ طاقت جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ هوندو آهي. ڊوائيسن جي استعمال جو طريقو ڪيترين ئي خاصيتن تي منحصر هوندو آهي. [[ڊائيوڊ]] جهڙا ڊوائيس اڳتي واري وولٽيج لاڳو ٿيڻ تي پاڻمرادو رو وهڻ ڏيندا آهن ۽ انهن ۾ وهڪري جي شروعات تي ٻاهرين ڪنٽرول موجود نه هوندو آهي. [[سليڪان ڪنٽرولڊ ريڪٽيفائر]] ۽ [[ٿائرسٽر]] (ان سان گڏ مرڪري والو ۽ [[ٿائراٽرون]]) جهڙا طاقتي ڊوائيس وهڪري جي شروعات کي ڪنٽرول ڪرڻ جي سهولت ڏين ٿا، پر بند ٿيڻ لاءِ انهن کي رو جي وقت بوقت رخ بدلجڻ جي ضرورت هوندي آهي. جڏهن ته [[گيٽ-ٽرن-آف ٿائرسٽر]]، [[ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر|به جي ٽي]] ۽ [[موس فيٽ]] مڪمل سوئچنگ ڪنٽرول مهيا ڪن ٿا، ۽ انهن کي رو جي رخ کان سواءِ ڪنهن به وقت آن يا آف ڪري سگهجي ٿو. ٽرانزسٽر تناسبي ايمپليفيڪيشن جي صلاحيت به رکن ٿا، پر اها خاصيت ڪجهه سؤ واٽن کان وڌيڪ طاقت وارن نظامن ۾ گهٽ استعمال ٿيندي آهي. ڊوائيس جي ڪنٽرول ان پُٽ جون خاصيتون پڻ ڊيزائن تي اهم اثر وجهنديون آهن؛ ڪڏهن ڪنٽرول ان پُٽ زمين جي نسبت تمام اعليٰ وولٽيج تي هوندو آهي، جنهن کي الڳ برقي ذريعو استعمال ڪري هلائڻو پوندو آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ طاقتي اليڪٽرانڪس ڪنورٽر ۾ اعليٰ ڪارڪردگي تمام اهم هوندي آهي، تنهن ڪري طاقتي اليڪٽرانڪ ڊوائيسن مان ٿيندڙ طاقت جو نقصان جيترو ٿي سگهي اوترو گهٽ هجڻ گهرجي. ڊوائيسن جي سوئچنگ رفتار هڪ ٻئي کان مختلف هوندي آهي. ڪجهه ڊائيوڊ ۽ ٿائرسٽر نسبتاً گهٽ رفتار وارن استعمالن لاءِ مناسب هوندا آهن ۽ [[برقي فراهمي جي فريڪوئنسي]] تي سوئچنگ ۽ ڪنٽرول لاءِ فائديمند هوندا آهن؛ جڏهن ته ڪجهه ٿائرسٽر چند ڪلوهرٽز تائين ڪم ڪري سگهن ٿا. [[موس فيٽ]] ۽ [[بي جي ٽي]] جهڙا ڊوائيس طاقتي استعمالن ۾ ڏهن ڪلوهرٽز کان وٺي ڪيترن ميگاهرٽز تائين سوئچ ڪري سگهن ٿا، پر جيئن فريڪوئنسي وڌندي آهي، تيئن طاقت جي سطح گهٽجندي ويندي آهي. ويڪيوم ٽيوب ڊوائيس انتهائي اعليٰ فريڪوئنسي (سوين يا هزارين ميگاهرٽز) تي وڏي طاقت (سوين ڪلوواٽ) وارن استعمالن ۾ اڃا به اهم حيثيت رکن ٿا. وڌيڪ تيز سوئچنگ ڪندڙ ڊوائيس آن کان آف ۽ وري آف کان آن ٿيڻ دوران ضايع ٿيندڙ توانائي کي گهٽائين ٿا، پر اهي شعاعن ذريعي پيدا ٿيندڙ برقي-مقناطيسي مداخلت جا مسئلا پيدا ڪري سگهن ٿا. گيٽ ڊرائيو (يا ان جهڙا) سرڪٽ اهڙي طرح ڊزائن ڪيا ويندا آهن جو ڊوائيس کي مڪمل سوئچنگ رفتار حاصل ڪرڻ لاءِ ڪافي ڊرائيو رو ملي. جيڪڏهن تيز سوئچنگ لاءِ مناسب ڊرائيو فراهم نه ڪئي وڃي، ته وڌيڪ گرم ٿيڻ سبب ڊوائيس تباهه ٿي سگهي ٿو. عملي ڊوائيسن ۾ آن حالت دوران ڪجهه وولٽيج ڊراپ موجود هوندو آهي، جنهن سبب طاقت ضايع ٿيندي آهي، ۽ آن يا آف حالت تائين پهچڻ لاءِ انهن کي ڪجهه وقت سرگرم علائقي مان گذرڻو پوندو آهي. اهي نقصان ڪنورٽر جي ڪل طاقت جي نقصان جو اهم حصو هوندا آهن. ڊوائيسن جي طاقت سنڀالڻ ۽ گرمي خارج ڪرڻ جي صلاحيت پڻ ڊيزائن ۾ انتهائي اهم هوندي آهي. طاقتي اليڪٽرانڪ ڊوائيس، جيتوڻيڪ تمام ڪارائتي سوئچنگ ڪن، تڏهن به انهن کي ڏهن يا سوين واٽن جي فضول گرمي خارج ڪرڻي پئجي سگهي ٿي. سوئچنگ موڊ ۾ ڪنٽرول ٿيندڙ طاقت، سوئچ ۾ ضايع ٿيندڙ طاقت کان گهڻي وڌيڪ هوندي آهي. وهڪري واري حالت ۾ اڳتي وارو وولٽيج ڊراپ گرمي پيدا ڪندو آهي، جنهن کي خارج ڪرڻ لازمي هوندو آهي. اعليٰ طاقت وارن سيمي ڪنڊڪٽرن لاءِ خاص [[هيٽ سنڪ]] يا فعال ٿڌي ڪرڻ وارا نظام استعمال ڪيا ويندا آهن ته جيئن جنڪشن جو [[گرمي پد]] مناسب حد اندر رهي. هن لحاظ کان [[سيليڪان ڪاربائڊ]] جهڙا جديد سيمي ڪنڊڪٽر عام سليڪان جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ فائديمند آهن، جڏهن ته جرمينيم، جيڪو هڪ وقت سالڊ-اسٽيٽ اليڪٽرانڪس جو بنيادي مواد هو، اعليٰ گرمي پد تي ڪمزور ڪارڪردگي سبب هاڻي گهٽ استعمال ٿيندو آهي. سيمي ڪنڊڪٽر ڊوائيس هڪ ئي جزي ۾ ڪجهه ڪلو وولٽ تائين وولٽيج برداشت ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا. جڏهن تمام اعليٰ وولٽيج کي ڪنٽرول ڪرڻو هجي، تڏهن ڪيترائي ڊوائيس سلسليوار ڳنڍيا ويندا آهن، ۽ سڀني ڊوائيسن تي وولٽيج برابر ورهائڻ لاءِ خاص نيٽورڪ استعمال ڪيا ويندا آهن. هتي به سوئچنگ رفتار انتهائي اهم هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سڀ کان آهستي سوئچ ٿيندڙ ڊوائيس کي مجموعي وولٽيج جو غير متناسب حصو برداشت ڪرڻو پوندو. ماضي ۾ مرڪري والوز هڪ ئي يونٽ ۾ 100&nbsp;kV تائين وولٽيج سنڀالي سگهندا هئا، جنهن سبب انهن جو [[اعليٰ-وولٽيج سڌي رو]] (HVDC) نظامن ۾ استعمال وڌيڪ آسان هوندو هو. ڪنهن سيمي ڪنڊڪٽر ڊوائيس جي رو سنڀالڻ جي حد، چپ جي اندر پيدا ٿيندڙ گرمي ۽ رابطي واري ليڊن ۾ پيدا ٿيندڙ مزاحمتي گرمي تي منحصر هوندي آهي. اهڙن ڊوائيسن کي اهڙي نموني ڊزائن ڪرڻ ضروري هوندو آهي، جو رو سندن اندروني جنڪشنن يا چينلن ۾ هڪجهڙي نموني ورهائجي. جيڪڏهن ڪنهن هنڌ "گرم نقطو" (ھاٽ اسپاٽ) پيدا ٿي وڃي، ته بريڪ ڊائون جا اثر ڊوائيس کي تمام تيزي سان تباهه ڪري سگهن ٿا. ڪجهه [[ايس سي آر]] هڪ ئي يونٽ ۾ 3000 ايمپيئر تائين رو سنڀالڻ جي صلاحيت رکن ٿا. == DC/AC ڪنورٽر (انورٽر) == {{Main|پاور انورٽر}} DC کان AC ڪنورٽر، DC ذريعو مان AC آئوٽ پُٽ موج (waveform) پيدا ڪندا آهن. انهن جا استعمال [[متغير-رفتار ڊرائيو]] (ASD)، [[بي رڪاوٽ بجلي فراهمي]] (UPS)، [[لچڪدار AC ٽرانسميشن سسٽم]] (FACTS)، وولٽيج ڪمپنسيٽرن ۽ [[فوٽووولٽائڪس|فوٽووولٽائيڪ]] [[پاور انورٽر]]ن ۾ ٿيندا آهن. انهن ڪنورٽرن جون بناوتون ٻن مکيه قسمن ۾ ورهايل آهن: وولٽيج سورس انورٽر (VSI) ۽ ڪرنٽ سورس انورٽر (CSI). وولٽيج سورس انورٽرن (VSI) کي اهو نالو ان ڪري ڏنو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جو آزاديءَ سان ڪنٽرول ٿيندڙ آئوٽ پُٽ هڪ وولٽيج موج هوندي آهي. ساڳيءَ طرح، ڪرنٽ سورس انورٽرن (CSI) ۾ ڪنٽرول ٿيندڙ AC آئوٽ پُٽ هڪ ڪرنٽ موج هوندي آهي. DC کان AC طاقت جي تبديلي پاور سوئچنگ ڊوائيسن جي ذريعي ڪئي ويندي آهي، جيڪي عام طور مڪمل طور تي ڪنٽرول لائق سيمي ڪنڊڪٽر پاور سوئچ هوندا آهن. ان ڪري آئوٽ پُٽ موجون لڳاتار نه پر جدا جدا قدرن تي ٻڌل هونديون آهن، جنهن سبب تيز تبديليون پيدا ٿينديون آهن. ڪجهه استعمالن لاءِ AC جي سائنوسي موج جي صرف هڪ سادي ويجهڙائي ئي ڪافي هوندي آهي. جڏهن تقريباً مڪمل سائنوسي موج گهربل هجي ته سوئچنگ ڊوائيسن کي گهربل آئوٽ پُٽ فريڪوئنسي کان گهڻو وڌيڪ رفتار سان هلائبو آهي، ۽ هر حالت ۾ رهڻ جو وقت اهڙي طرح سنڀاليو ويندو آهي جو سراسري آئوٽ پُٽ تقريباً سائنوسي بڻجي وڃي. عام ماڊوليشن طريقن ۾ ڪيريئر-بنياد [[نبض-ويڪر ماڊوليشن]] (PWM)، [[خلائي سمتي ماڊوليشن]] (Space Vector Modulation) ۽ سليڪٽو هارمونڪ ايلمنيشن شامل آهن.<ref name=Rashid3>{{cite book|last=Rashid|first=M.H.|title=Power Electronics Handbook|year=2001|publisher=Academic Press|pages=225–250}}</ref> وولٽيج سورس انورٽر عملي طور هڪ-مرحلي ۽ ٽن-مرحلي ٻنهي قسمن جي نظامن ۾ استعمال ٿيندا آهن. هڪ-مرحلي VSI، هاف-برج ۽ فل-برج بناوتون استعمال ڪندا آهن ۽ پاور سپلاءِ، هڪ-مرحلي UPS ۽ گهڻ-سيل وارين اعليٰ طاقت واري بناوتن ۾ عام آهن. ٽن-مرحلي VSI انهن استعمالن ۾ ڪم ايندا آهن، جتي سائنوسي وولٽيج موجون گهربل هجن، جهڙوڪ ASD، UPS ۽ FACTS جا ڪجهه قسم، مثال طور [[STATCOM]]. اهي فعال پاور فلٽرن ۽ وولٽيج ڪمپنسيٽرن ۾ به استعمال ٿيندا آهن، جتي مرضيءَ مطابق وولٽيج پيدا ڪرڻ جي ضرورت هوندي آهي.<ref name="Rashid3" /> ڪرَنٽ سورس انورٽر، DC ڪرنٽ سپلاءِ مان AC ڪرنٽ موج پيدا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. اهڙي قسم جو انورٽر خاص طور ٽن-مرحلي نظامن لاءِ موزون هوندو آهي، جتي اعليٰ معيار جون وولٽيج موجون گهربل هجن. انورٽرن جي هڪ نسبتاً نئين درجي، جنهن کي گهڻ-سطحي انورٽر (ملٽي ليول انورٽر) چيو وڃي ٿو، وڏي دلچسپي حاصل ڪئي آهي. عام VSI ۽ CSI کي ٻن-سطحي انورٽر سمجهيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا پاور سوئچ يا ته مثبت DC بس سان يا منفي DC بس سان ڳنڍيل هوندا آهن. جيڪڏهن انورٽر جي آئوٽ پُٽ تي ٻن کان وڌيڪ وولٽيج سطحون موجود هجن ته AC آئوٽ پُٽ سائنوسي موج جي وڌيڪ ويجهو ٿي سگهي ٿي. انهيءَ سبب، جيتوڻيڪ گهڻ-سطحي انورٽر وڌيڪ پيچيده ۽ مهانگا آهن، پر انهن جي ڪارڪردگي وڌيڪ بهتر هوندي آهي.<ref name=Trzynadlowski>{{cite book|last=Trzynadlowski|first=A.M.|title=Introduction to Modern Power Electronics|year=2010|publisher=Wiley|pages=269–341}}</ref> هر قسم جو انورٽر استعمال ٿيندڙ DC لنڪن ۽ [[فري وِيلنگ ڊائيوڊ]]ن جي ضرورت جي لحاظ کان هڪ ٻئي کان مختلف هوندو آهي. هر قسم کي، ان جي استعمال مطابق، چورس-موج يا [[نبض-ويڪر ماڊوليشن]] (PWM) موڊ ۾ هلائي سگهجي ٿو. چورس-موج موڊ سادو هوندو آهي، جڏهن ته PWM ڪيترن ئي طريقن سان لاڳو ڪري سگهجي ٿو ۽ وڌيڪ اعليٰ معيار جون آئوٽ پُٽ موجون مهيا ڪندو آهي.<ref name="Rashid3" /> وولٽيج سورس انورٽر (VSI) پنهنجي آئوٽ پُٽ انورٽر واري حصي کي تقريباً مستقل وولٽيج واري ذريعي سان هلائيندا آهن.<ref name=Rashid3 /> ڪرَنٽ آئوٽ پُٽ موج جي گهربل معيار موجب مناسب ماڊوليشن طريقو چونڊيو ويندو آهي. VSI جو آئوٽ پُٽ جدا جدا قدرن تي ٻڌل هوندو آهي. هموار ڪرنٽ موج حاصل ڪرڻ لاءِ لوڊ ۾ چونڊيل هارمونڪ فريڪوئنسيز تي انڊڪٽو خاصيت هجڻ ضروري آهي. جيڪڏهن ذريعو ۽ لوڊ جي وچ ۾ ڪو انڊڪٽو فلٽر موجود نه هجي ته ڪيپيسٽو لوڊ کي وڏن ۽ بار بار پيدا ٿيندڙ ڪرنٽ اسپائڪن سان ٽٽل ڦٽل ڪرنٽ حاصل ٿيندو.<ref name=Rashid3 /> VSI جا ٽي بنيادي قسم آهن: # هڪ-مرحلي هاف-برج انورٽر # هڪ-مرحلي فل-برج انورٽر # ٽن-مرحلي وولٽيج سورس انورٽر === هڪ-مرحلي هاف-برج انورٽر === هڪ-مرحلي وولٽيج سورس هاف-برج انورٽر گهٽ وولٽيج وارن استعمالن لاءِ ٺاهيا ويندا آهن ۽ عام طور تي پاور سپلاءِ ۾ استعمال ٿيندا آهن.<ref name=Rashid3 /> شڪل 9 هن انورٽر جي سرڪٽ جو خاڪو ڏيکاري ٿي. انورٽر جي عمل دوران هيٺين درجي جا ڪرنٽ هارمونڪس ٻيهر ذريعو وولٽيج ڏانهن موٽايا ويندا آهن، تنهن ڪري هن بناوت ۾ فلٽرنگ لاءِ ٻه وڏا ڪيپيسيٽر گهربل هوندا آهن.<ref name=Rashid3 /> جيئن شڪل 9 ۾ ڏيکاريل آهي، انورٽر جي هر ٽنگ (leg) ۾ هڪ ئي وقت صرف هڪ سوئچ هلندڙ حالت ۾ ٿي سگهي ٿو. جيڪڏهن ساڳئي ٽنگ جا ٻئي سوئچ هڪ ئي وقت آن ٿي وڃن ته DC ذريعو شارٽ سرڪٽ ٿي ويندو. سوئچنگ کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ انورٽر ڪيترائي ماڊوليشن طريقا استعمال ڪري سگهي ٿو. ڪيريئر-بنياد PWM ۾ AC آئوٽ پُٽ موج v_c کي ڪيريئر وولٽيج سگنل v_Δ سان ڀيٽيو ويندو آهي. جڏهن v_c، v_Δ کان وڌيڪ هوندو آهي ته S+ آن ٿيندو آهي، ۽ جڏهن v_c، v_Δ کان گهٽ هوندو آهي ته S− آن ٿيندو آهي. جيڪڏهن AC آئوٽ پُٽ جي فريڪوئنسي f_c ۽ ان جو ايمپليٽيوڊ v_c هجي، جڏهن⁠تہ ٽڪنڊي ڪيريئر سگنل جي فريڪوئنسي f_Δ ۽ ايمپليٽيوڊ v_Δ هجي، ته PWM، ڪيريئر-بنياد PWM جي خاص سائنوسي صورت بڻجي ويندو آهي.<ref name=Rashid3 /> هن حالت کي سائنوسي نبض-ويڪر ماڊوليشن (SPWM) چيو ويندو آهي. ان لاءِ ايمپليٽيوڊ يا ماڊوليشن انڊيڪس هيئن بيان ڪيو ويندو آهي: '''{{math|m_a {{=}} v_c/v_∆ }}''' جڏهن⁠تہ نارملائيزڊ ڪيريئر فريڪوئنسي يا فريڪوئنسي-ماڊوليشن نسبت هيٺين مساوات سان حاصل ڪئي ويندي آهي: '''{{math|m_f {{=}} f_∆/f_c }}'''.<ref>{{Cite book|last=Kiruthiga|first=Murugeshan R. & Sivaprasath|url=https://books.google.com/books?id=KDRlDwAAQBAJ&q=mf+%3D+f%E2%88%86%2Ffc&pg=PA918|title=Modern Physics, 18th Edition|date=2017|publisher=S. Chand Publishing|isbn=978-93-5253-310-7|language=en}}</ref> جيڪڏهن اوور-ماڊوليشن واري علائقي ۾ m_a هڪ کان وڌي وڃي ته بنيادي AC آئوٽ پُٽ وولٽيج وڌي ويندو، پر ان سان گڏ سيچوريشن پڻ پيدا ٿيندي. SPWM ۾ آئوٽ پُٽ موج جا هارمونڪس واضح فريڪوئنسي ۽ ايمپليٽيوڊ تي موجود هوندا آهن، جنهن سان فلٽرن جي ڊزائن آسان ٿي ويندي آهي. هن موڊ ۾ وڌ ۾ وڌ آئوٽ پُٽ ايمپليٽيوڊ ذريعو وولٽيج جي اڌ جي برابر هوندي آهي. جيڪڏهن وڌ ۾ وڌ آئوٽ پُٽ ايمپليٽيوڊ، يعني m_a، 3.24 کان وڌي وڃي ته انورٽر جي آئوٽ پُٽ موج چورس موج (Square Wave) بڻجي ويندي.<ref name=Rashid3 /> جيئن PWM ۾، تيئن چورس-موج ماڊوليشن دوران به ساڳئي ٽنگ جا ٻئي سوئچ هڪ ئي وقت آن نٿا ڪري سگهجن، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان وولٽيج ذريعو شارٽ سرڪٽ ٿي ويندو. هن سوئچنگ طريقي ۾ AC آئوٽ پُٽ جي هر اڌ چڪر دوران S+ ۽ S− مان هڪ سوئچ آن رهندو آهي.<ref name=Rashid3 /> بنيادي AC آئوٽ پُٽ ايمپليٽيوڊ هن مساوات سان ڏني ويندي آهي: '''{{math|v_o1 {{=}} v_aN {{=}} 2v_i/π }}''' ۽ ان جا هارمونڪس هيٺين ايمپليٽيوڊ رکندا آهن: '''{{math|v_oh {{=}} v_o1/h}}''' تنهن ڪري AC آئوٽ پُٽ وولٽيج جو ڪنٽرول انورٽر نه، پر انورٽر جي DC ان پُٽ وولٽيج جي مقدار ڪندي آهي.<ref name=Rashid3 /> جيڪڏهن سليڪٽو هارمونڪ ايلمنيشن (SHE) کي ماڊوليشن طور استعمال ڪيو وڃي ته انورٽر جي سوئچنگ اهڙي نموني ترتيب ڏئي سگهجي ٿي جو مخصوص فطري هارمونڪس ختم ٿي وڃن. هن طريقي سان بنيادي AC آئوٽ پُٽ وولٽيج کي به گهربل حد اندر ترتيب ڏئي سگهجي ٿو. ڇاڪاڻ⁠تہ هن ماڊوليشن مان حاصل ٿيندڙ AC آئوٽ پُٽ موج ۾ اڻ برابري واري اڌ-موج ۽ چوٿين-موج هم آهنگي موجود هوندي آهي، تنهن ڪري زوجي (Even) هارمونڪس پيدا ناهن ٿيندا.<ref name=Rashid3 /> ان سان گڏ آئوٽ پُٽ موج مان گهربل فردي (Odd) فطري هارمونڪس کي به ختم ڪري سگهجي ٿو. === هڪ-مرحلي فل-برج انورٽر === فل-برج انورٽر هاف-برج انورٽر سان ملندڙ جلندڙ هوندو آهي، پر ان ۾ هڪ اضافي ٽنگ هوندي آهي جيڪا نيوٽرل پوائنٽ کي لوڊ سان ڳنڍيندي آهي.<ref name=Rashid3 /> شڪل 3 هڪ-مرحلي فل-برج وولٽيج سورس انورٽر جو سرڪٽ ڏيکاري ٿي. وولٽيج ذريعو شارٽ سرڪٽ ٿيڻ کان بچائڻ لاءِ S1+ ۽ S1− هڪ ئي وقت آن نٿا ٿي سگهن، ساڳيءَ طرح S2+ ۽ S2− پڻ هڪ ئي وقت آن نٿا ٿي سگهن. فل-برج ۾ استعمال ٿيندڙ هر ماڊوليشن طريقي ۾ هر ٽنگ جو يا ته مٿيون يا هيٺيون سوئچ ڪنهن به وقت آن هجڻ لازمي آهي. اضافي ٽنگ سبب آئوٽ پُٽ موج جي وڌ ۾ وڌ ايمپليٽيوڊ Vi جي برابر هوندي آهي، جيڪا هاف-برج جي ڀيٽ ۾ ٻيڻي هوندي آهي.<ref name=Rashid3 /> == AC/AC ڪنورٽر == {{Main|اي سي-کان-اي سي تائين ڪنورٽر}} AC طاقت کي AC طاقت ۾ تبديل ڪرڻ سان فراهم ڪيل AC نظام مان لوڊ تي لاڳو ٿيندڙ موج جي وولٽيج، فريڪوئنسي ۽ فيز کي ڪنٽرول ڪري سگهجي ٿو.<ref name=Rashid>{{cite book|last=Rahsid|first=M.H.|title=Power Electronics Handbook: Devices, Circuits, and Applications|year=2010|publisher=Elsevier|isbn= 978-0-12-382036-5|pages=147–564}}</ref> ڪنورٽرن جي قسمن کي ورهائڻ لاءِ ٻه مکيه درجا استعمال ٿين ٿا: ڇا موج جي فريڪوئنسي تبديل ٿئي ٿي يا نه.<ref name=Skvarenina>{{cite book|last=Skvarenina|first=T.L.|title=The power electronics handbook Industrial electronics series|year=2002|publisher=CRC Press|isbn= 978-0-8493-7336-7|pages=94–140}}</ref> اهڙا [[AC-to-AC converter|AC/AC ڪنورٽر]]، جيڪي استعمال ڪندڙ کي فريڪوئنسي تبديل ڪرڻ جي اجازت نٿا ڏين، AC وولٽيج ڪنٽرولر يا AC ريگيوليٽر سڏبا آهن. اهڙا AC ڪنورٽر، جيڪي استعمال ڪندڙ کي فريڪوئنسي تبديل ڪرڻ جي اجازت ڏين ٿا، عام طور AC-to-AC تبديلي لاءِ فريڪوئنسي ڪنورٽر سڏبا آهن. فريڪوئنسي ڪنورٽرن هيٺ عام طور ٽي قسم جا ڪنورٽر استعمال ٿين ٿا: سائيڪلوڪنورٽر، ميٽرڪس ڪنورٽر ۽ DC-لنڪ ڪنورٽر ({{a.k.a.}} AC/DC/AC ڪنورٽر). '''AC وولٽيج ڪنٽرولر:''' AC وولٽيج ڪنٽرولر يا AC ريگيوليٽر جو مقصد، مستقل فريڪوئنسي تي لوڊ تي لڳندڙ RMS وولٽيج کي تبديل ڪرڻ آهي.<ref name=Rashid /> عام طور قبول ڪيل ٽي ڪنٽرول طريقا هي آهن: ON/OFF ڪنٽرول، فيز-اينگل ڪنٽرول، ۽ نبض-ويڪر ماڊوليشن AC چاپر ڪنٽرول (PWM AC چاپر ڪنٽرول).<ref name=Rashid2>{{cite book|last=Rashid|first=M.H.|title=Digital power electronics and applications Electronics & Electrical|year=2005|publisher=Academic Press|isbn= 978-0-12-088757-6}}</ref> اهي ٽيئي طريقا نه رڳو هڪ-مرحلي سرڪٽن ۾، پر ٽن-مرحلي سرڪٽن ۾ به لاڳو ڪري سگهجن ٿا. * ON/OFF ڪنٽرول: هي ڪنٽرول طريقو عام طور حرارتي لوڊن يا موٽرن جي رفتار ڪنٽرول لاءِ استعمال ٿيندو آهي. هن ۾ سوئچ کي n مڪمل چڪرن لاءِ آن ۽ m مڪمل چڪرن لاءِ آف ڪيو ويندو آهي. سوئچن کي آن ۽ آف ڪرڻ سان اڻ وڻندڙ هارمونڪس پيدا ٿين ٿا، تنهن ڪري سوئچن کي صفر-وولٽيج ۽ صفر-ڪرنٽ حالتن ۾، يعني زيرو-ڪراسنگ تي، آن ۽ آف ڪيو ويندو آهي، جنهن سان ڊسٽارشن گهٽجي ٿي.<ref name=Rashid2 /> * فيز-اينگل ڪنٽرول: مختلف موجن، جهڙوڪ هاف-ويو يا فل-ويو وولٽيج ڪنٽرول، تي فيز-اينگل ڪنٽرول لاڳو ڪرڻ لاءِ مختلف سرڪٽ موجود آهن. عام طور استعمال ٿيندڙ طاقتي اليڪٽرانڪ جزا [[ڊائيوڊ]]، [[ايس سي آر]] ۽ ٽرائيڪ آهن. انهن جزن جي مدد سان استعمال ڪندڙ موج ۾ فائرنگ زاويي کي دير سان شروع ڪري سگهي ٿو، جنهن سبب موج جو صرف هڪ حصو آئوٽ پُٽ طور ملي ٿو.<ref name=Rashid /> * PWM AC چاپر ڪنٽرول: ٻيا ٻه ڪنٽرول طريقا اڪثر هارمونڪس، آئوٽ پُٽ ڪرنٽ جي معيار ۽ ان پُٽ پاور فيڪٽر جي لحاظ کان ڪمزور هوندا آهن. انهن قدرن کي بهتر ڪرڻ لاءِ انهن طريقن بدران PWM استعمال ڪري سگهجي ٿو. PWM AC چاپر ۾ سوئچ ان پُٽ وولٽيج جي متبادل اڌ-چڪرن اندر ڪيترائي ڀيرا آن ۽ آف ٿيندا آهن.<ref name=Rashid2 /> '''ميٽرڪس ڪنورٽر ۽ سائيڪلوڪنورٽر:''' [[سائيڪلوڪنورٽر]] AC کان AC تبديليءَ لاءِ صنعت ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اعليٰ طاقت وارن استعمالن لاءِ مناسب هوندا آهن. اهي سپلاءِ لائين سان هم وقت ٿيل سڌا فريڪوئنسي ڪنورٽر آهن. سائيڪلوڪنورٽر جي آئوٽ پُٽ وولٽيج موجن ۾ پيچيده هارمونڪس هوندا آهن، جن مان اعليٰ درجي جا هارمونڪس مشين جي انڊڪٽنس ذريعي فلٽر ٿي ويندا آهن. ان سان مشين جي ڪرنٽ ۾ گهٽ هارمونڪس رهندا آهن، جڏهن ته بچيل هارمونڪس نقصان ۽ ٽارڪ جي ڌڙڪن پيدا ڪندا آهن. ياد رهي ته سائيڪلوڪنورٽر ۾ ٻين ڪنورٽرن جي ابتڙ، نه انڊڪٽر هوندا آهن نه ڪيپيسيٽر، يعني ڪو به توانائي ذخيرو ڪندڙ ڊوائيس موجود نه هوندو آهي. انهيءَ ڪري تڪڙي ان پُٽ طاقت ۽ آئوٽ پُٽ طاقت برابر هونديون آهن.<ref name=Tolbert>{{cite web|last=Tolbert|first=L.M.|title=Cycloconverters|url=https://www.scribd.com/sagar%20jaiswal/d/18197288-Cycloconverters|publisher=University of Tennessee|access-date=23 March 2012}}</ref> * هڪ-مرحلي کان هڪ-مرحلي [[سائيڪلوڪنورٽر]]: هڪ-مرحلي کان هڪ-مرحلي سائيڪلوڪنورٽرن ۾ تازو وڌيڪ دلچسپي پيدا ٿي آهي{{when|date=March 2012}}، ڇاڪاڻ⁠تہ طاقتي اليڪٽرانڪ سوئچن جي جسامت ۽ قيمت ٻنهي ۾ گهٽتائي آئي آهي. هڪ-مرحلي اعليٰ فريڪوئنسي AC وولٽيج يا ته سائنوسي ٿي سگهي ٿو يا ٽريپيزوئڊل. ڪنٽرول يا زيرو-وولٽيج ڪميٽيشن لاءِ انهن ۾ صفر وولٽيج وارا وقفا به ٿي سگهن ٿا. * ٽن-مرحلي کان هڪ-مرحلي [[سائيڪلوڪنورٽر]]: ٽن-مرحلي کان هڪ-مرحلي سائيڪلوڪنورٽرن جا ٻه قسم آهن: 3φ کان 1φ هاف-ويو سائيڪلوڪنورٽر ۽ 3φ کان 1φ برج سائيڪلوڪنورٽر. مثبت ۽ منفي ٻئي ڪنورٽر ڪنهن به پوليريٽي تي وولٽيج پيدا ڪري سگهن ٿا؛ نتيجي ۾ مثبت ڪنورٽر صرف مثبت ڪرنٽ فراهم ڪري ٿو، ۽ منفي ڪنورٽر صرف منفي ڪرنٽ فراهم ڪري ٿو. ڊوائيسن ۾ تازين ترقيات سان سائيڪلوڪنورٽرن جون نيون صورتون، جهڙوڪ ميٽرڪس ڪنورٽر، تيار ٿي رهيون آهن. پهرين نمايان تبديلي اها آهي ته ميٽرڪس ڪنورٽر ٻه-رخا، ٻه-قطبي سوئچ استعمال ڪن ٿا. هڪ-مرحلي کان هڪ-مرحلي ميٽرڪس ڪنورٽر 9 سوئچن جي هڪ ميٽرڪس تي مشتمل هوندو آهي، جيڪا ٽن ان پُٽ مرحلن کي ٽن آئوٽ پُٽ مرحلن سان ڳنڍي ٿي. ڪنهن به ان پُٽ مرحلي ۽ آئوٽ پُٽ مرحلي کي ڪنهن به وقت پاڻ ۾ ڳنڍي سگهجي ٿو، پر ساڳئي مرحلي جا ٻه سوئچ هڪ ئي وقت ڳنڍڻ نه گهرجن؛ ٻي صورت ۾ ان پُٽ مرحلن ۾ شارٽ سرڪٽ پيدا ٿيندو. ميٽرڪس ڪنورٽر ٻين ڪنورٽر حلن جي ڀيٽ ۾ هلڪا، وڌيڪ ٺهڪندڙ ۽ وڌيڪ ورسٽائل هوندا آهن. نتيجي طور، اهي وڌيڪ انضمام، وڌيڪ گرمي پد تي ڪم ڪرڻ، وسيع آئوٽ پُٽ فريڪوئنسي ۽ قدرتي ٻه-رخو طاقت وهڪرو مهيا ڪن ٿا، جيڪو توانائي کي واپس يوٽلٽي ڏانهن موٽائڻ لاءِ مناسب آهي. ميٽرڪس ڪنورٽر ٻن قسمن ۾ ورهايل آهن: سڌا ۽ اڻ سڌا ڪنورٽر. ٽن-مرحلي ان پُٽ ۽ ٽن-مرحلي آئوٽ پُٽ واري سڌي ميٽرڪس ڪنورٽر ۾، سوئچ ٻه-رخا هجڻ گهرجن، يعني اهي ٻنهي پوليريٽين جي وولٽيج کي روڪي سگهن ۽ ٻنهي رخن ۾ ڪرنٽ وهائي سگهن. هي سوئچنگ حڪمت عملي سڀ کان وڌيڪ ممڪن آئوٽ پُٽ وولٽيج مهيا ڪري ٿي ۽ لائين پاسي واري ري ايڪٽو ڪرنٽ کي گهٽائي ٿي. تنهن ڪري ڪنورٽر مان طاقت جو وهڪرو الٽجي به سگهي ٿو. پر ڪميٽيشن جي مسئلن ۽ پيچيده ڪنٽرول سبب، اهو صنعت ۾ وڏي پيماني تي استعمال نٿو ٿئي. سڌي ميٽرڪس ڪنورٽرن جي ابتڙ، اڻ سڌا ميٽرڪس ڪنورٽر ساڳيو ڪم ڪن ٿا، پر اهي الڳ ان پُٽ ۽ آئوٽ پُٽ حصا استعمال ڪن ٿا، جيڪي ذخيري جزن کان سواءِ DC لنڪ ذريعي ڳنڍيل هوندا آهن. هن ڊيزائن ۾ چار-ڪواڊرنٽ ڪرنٽ سورس ريڪٽيفائر ۽ وولٽيج سورس انورٽر شامل هوندو آهي. ان پُٽ حصو ٻه-رخن، ٻه-قطبي سوئچن تي مشتمل هوندو آهي. ڪميٽيشن حڪمت عملي ان پُٽ حصي جي سوئچنگ حالت بدلائي لاڳو ڪري سگهجي ٿي، جڏهن ته آئوٽ پُٽ حصو فري وِيلنگ موڊ ۾ هوندو آهي. هي ڪميٽيشن الگورٿم روايتي سڌي ميٽرڪس ڪنورٽر جي ڀيٽ ۾ نمايان طور گهٽ پيچيده ۽ وڌيڪ قابل اعتماد آهي.<ref name=Klumpner>{{cite web|last=Klumpner|first=C.|title=Power Electronics 2|url=http://hermes.eee.nott.ac.uk/teaching/h5cpe2/|access-date=23 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140927105049/http://hermes.eee.nott.ac.uk/teaching/h5cpe2/|archive-date=27 September 2014|url-status=dead}}</ref> '''DC لنڪ ڪنورٽر:''' DC لنڪ ڪنورٽر، جن کي AC/DC/AC ڪنورٽر به چيو ويندو آهي، وچ ۾ DC لنڪ استعمال ڪندي AC ان پُٽ کي AC آئوٽ پُٽ ۾ تبديل ڪن ٿا. مطلب ته ڪنورٽر ۾ طاقت پهريان ريڪٽيفائر ذريعي AC مان DC ۾ تبديل ٿئي ٿي، ۽ پوءِ انورٽر ذريعي DC مان ٻيهر AC ۾ تبديل ٿئي ٿي. آخري نتيجو اهڙو آئوٽ پُٽ هوندو آهي جنهن جو وولٽيج گهٽ ۽ فريڪوئنسي تبديل ٿيندڙ، يعني وڌيڪ يا گهٽ، هوندي آهي.<ref name=Rashid2 /> وسيع استعمالن سبب AC/DC/AC ڪنورٽر اڄڪلهه سڀ کان عام حل آهن. انهن جو ٻيو فائدو اهو آهي ته اهي اوورلوڊ ۽ نو-لوڊ حالتن ۾ مستحڪم رهندا آهن ۽ نقصان کان سواءِ لوڊ کان ڌار ڪري سگهجن ٿا.<ref name=Vodovozov>{{cite book|last=Vodovozov|first=V|title=Electronic engineering|year=2006|isbn= 978-9985-69-039-0}}</ref> '''هائبرڊ ميٽرڪس ڪنورٽر:''' هائبرڊ ميٽرڪس ڪنورٽر AC/AC ڪنورٽرن لاءِ نسبتاً نوان آهن. اهي ڪنورٽر AC/DC/AC ڊيزائن کي ميٽرڪس ڪنورٽر ڊيزائن سان گڏ ڪن ٿا. هن نئين درجي ۾ هائبرڊ ڪنورٽرن جا ڪيترائي قسم تيار ڪيا ويا آهن، مثال طور اهڙو ڪنورٽر جيڪو هڪ-رخا سوئچ ۽ DC لنڪ کان سواءِ ٻه ڪنورٽر مرحلا استعمال ڪري ٿو؛ DC لنڪ لاءِ گهربل ڪيپيسيٽرن يا انڊڪٽرن جي غير موجودگي سبب ڪنورٽر جو وزن ۽ جسامت گهٽجي وڃن ٿا. هائبرڊ ڪنورٽرن جا ٻه ذيلي قسم آهن: هائبرڊ ڊائريڪٽ ميٽرڪس ڪنورٽر (HDMC) ۽ هائبرڊ اِنڊائريڪٽ ميٽرڪس ڪنورٽر (HIMC). HDMC وولٽيج ۽ ڪرنٽ کي هڪ ئي مرحلي ۾ تبديل ڪري ٿو، جڏهن ته HIMC، AC/DC/AC ڪنورٽر وانگر، الڳ مرحلا استعمال ڪري ٿو، پر وچ ۾ ذخيري جزو استعمال نٿو ڪري.<ref name=Lipo>{{cite journal|last=Lipo|author2=Kim, Sul|title=AC/AC Power Conversion Based on Matric Converter Topology with Unidirectional Switches|journal=IEEE Transactions on Industry Applications|volume=36|issue=1|pages=139–145|doi=10.1109/28.821808|year=2000|doi-access=free}}</ref><ref name=Wheeler>{{cite journal|last=Wheeler|author2=Wijekoon, Klumpner|title=Implementation of a Hybrid AC/AC Direct Power Converter with Unity Voltage Transfer Ratio|journal=[[IEEE Transactions on Power Electronics]]|date=July 2008|volume=23|issue=4|pages=1918–1986|doi=10.1109/tpel.2008.924601|s2cid=25517304|url=http://eprints.nottingham.ac.uk/34835/1/TPEL-_Thiwanka_hybrid%20acac%20unity.pdf}}</ref> '''استعمال:''' هيٺ عام استعمالن جي فهرست ڏني وئي آهي، جن ۾ هر ڪنورٽر استعمال ٿئي ٿو. * AC وولٽيج ڪنٽرولر: روشنيءَ جو ڪنٽرول؛ گهريلو ۽ صنعتي حرارت؛ فين، پمپ يا هوئسٽ ڊرائيوز جي رفتار ڪنٽرول؛ انڊڪشن موٽرن جي سافٽ اسٽارٽنگ؛ جامد AC سوئچ<ref name=Rashid />، جهڙوڪ گرمي پد ڪنٽرول، ٽرانسفارمر ٽيپ تبديل ڪرڻ وغيره. * سائيڪلوڪنورٽر: اعليٰ طاقت، گهٽ رفتار وارا الٽجندڙ AC موٽر ڊرائيوز؛ تبديل ٿيندڙ ان پُٽ فريڪوئنسي سان مستقل فريڪوئنسي پاور سپلاءِ؛ پاور فيڪٽر درستگي لاءِ ڪنٽرول لائق VAR جنريٽر؛ ٻن آزاد پاور نظامن کي ڳنڍيندڙ AC سسٽم انٽرٽائيز.<ref name=Rashid /> * ميٽرڪس ڪنورٽر: هن وقت ميٽرڪس ڪنورٽرن جا استعمال محدود آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ اعليٰ فريڪوئنسي تي ڪم ڪندڙ ٻه-رخا مونو ليٿڪ سوئچ دستياب نه آهن، ڪنٽرول قانون لاڳو ڪرڻ پيچيده آهي، ڪميٽيشن جا مسئلا آهن، ۽ ٻيا سبب موجود آهن. انهن ترقيات سان ميٽرڪس ڪنورٽر ڪيترن ئي شعبن ۾ سائيڪلوڪنورٽرن جي جاءِ وٺي سگهن ٿا.<ref name=Rashid /> * DC لنڪ: مشين بلڊنگ ۽ تعميراتي شعبن ۾ هڪ يا گهڻن لوڊ وارن استعمالن لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Vodovozov" /> == پاور اليڪٽرانڪ نظامن جون نقليون == [[File:Regulated rectifier.gif|thumb|right|ڪنٽرول ٿيل ٿائرسٽرن سان فل-ويو ريڪٽيفائر جو آئوٽ پُٽ وولٽيج]] پاور اليڪٽرانڪ سرڪٽن جون نقليون ڪمپيوٽر سموليشن پروگرامن، جهڙوڪ SIMBA، [[پليڪس|PLECS]]، [[پي سم سافٽويئر|PSIM]]، [[اسپائس (اليڪٽرانڪس)|SPICE]]، [[ميٽ ليب]]/سميولنڪ ۽ [[اوپن ماڊليڪا]]، جي مدد سان تيار ڪيون وينديون آهن. سرڪٽن کي پيداوار کان اڳ سموليٽ ڪيو ويندو آهي ته جيئن ڏسي سگهجي ته مخصوص حالتن هيٺ اهي ڪيئن جواب ڏين ٿا. ان کان علاوه، سموليشن ٺاهڻ جاچ لاءِ پروٽوٽائپ ٺاهڻ جي ڀيٽ ۾ سستو ۽ تيز هوندو آهي.<ref name=Khader>{{cite web|last=Khader|first=S|title=The Application of PSIM & Matlab/ Simulink in Power Electronics Courses|url=http://www.psut.edu.jo/sites/educon/program/contribution1139_b.pdf|access-date=25 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120324022210/http://www.psut.edu.jo/sites/educon/program/contribution1139_b.pdf|archive-date=24 March 2012|url-status=dead}}</ref> == استعمال == طاقتي اليڪٽرانڪس جا استعمال ننڍن [[سوئچڊ موڊ پاور سپلاءِ]]ن، [[AC اڊاپٽر]]ن، بيٽري چارجرن، آڊيو ايمپليفائرن، [[فلوريسنٽ ليمپ]] بيلسٽن، [[ويريئيبل فريڪوئنسي ڊرائيو]]ن ۽ ڊي سي موٽر ڊرائيوز (جيڪي پمپن، پنکڙين ۽ صنعتي مشينري کي هلائڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا) کان وٺي گيگاواٽ سطح جي [[هاءِ وولٽيج ڊائريڪٽ ڪرنٽ]] (HVDC) برقي توانائي جي منتقلي وارن نظامن تائين پکڙيل آهن، جيڪي مختلف برقي گرڊن کي پاڻ ۾ ڳنڍين ٿا.<ref>{{Cite web |title=Reliance Electric 57C494 {{!}} Automation Industrial |url=https://57c494.com/blog |access-date=2024-01-10 |website=57c494.com |language=en}}</ref> طاقتي اليڪٽرانڪ نظام تقريباً هر اليڪٽرانڪ اوزار ۾ موجود هوندا آهن. مثال طور: * [[ڊي سي کان ڊي سي وارو ڪنورٽر]] اڪثر موبائل اوزارن (جهڙوڪ موبائل فون، PDA وغيره) ۾ استعمال ٿيندا آهن ته جيئن بيٽري جي وولٽيج ۾ تبديلي باوجود آئوٽ پُٽ وولٽيج مقرر قدر تي برقرار رهي. اهي ڪنورٽر برقي الڳائپ (اليڪٽريڪل آئسوليشن) ۽ [[پاور فيڪٽر]] جي درستگي لاءِ پڻ استعمال ٿيندا آهن. [[پاور آپٽيمائزر]] به ڊي سي/ڊي سي ڪنورٽر جو هڪ قسم آهي، جيڪو [[شمسي فوٽووولٽائيڪ نظام]] يا [[هوائي ٽربائن]] مان توانائي جي حاصلات وڌائڻ لاءِ تيار ڪيو ويو آهي. * اي سي/ڊي سي ڪنورٽر ([[ريڪٽيفائر]]) هر اُن اوزار ۾ استعمال ٿيندا آهن جيڪو مکيه بجليءَ جي فراهمي سان ڳنڍيل هجي (جهڙوڪ ڪمپيوٽر، ٽيليويزن وغيره). اهي رڳو AC کي DC ۾ تبديل نٿا ڪن، پر ضرورت مطابق وولٽيج جي سطح پڻ تبديل ڪري سگهن ٿا. * [[اي سي کان اي سي ڪنورٽر]] وولٽيج يا فريڪوئنسي تبديل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن (مثال طور بين الاقوامي پاور اڊاپٽر يا لائيٽ ڊمر). بجليءَ جي ورڇ وارن نيٽ ورڪن ۾ اهي [[يوٽيلٽي فريڪوئنسي]] 50 هرٽز ۽ 60 هرٽز وارن گرڊن جي وچ ۾ توانائي جي منتقلي لاءِ پڻ استعمال ٿيندا آهن. * [[پاور انورٽر|ڊي سي/اي سي ڪنورٽر (انورٽر)]] بنيادي طور [[بي رڪاوٽ بجلي فراهمي]] (UPS)، قابل تجديد توانائي وارن نظامن ۽ [[هنگامي روشني]] جي نظامن ۾ استعمال ٿيندا آهن. عام حالت ۾ مکيه بجلي ڊي سي بيٽري کي چارج ڪندي آهي، ۽ جيڪڏهن مکيه فراهمي بند ٿي وڃي ته انورٽر بيٽري جي ڊي سي توانائي کي مکيه وولٽيج واري اي سي بجلي ۾ تبديل ڪري ڇڏيندو آهي. [[شمسي انورٽر]]، جن ۾ اسٽرنگ انورٽر، سينٽرل انورٽر ۽ [[شمسي مائڪرو انورٽر]] شامل آهن، [[فوٽووولٽائيڪ نظام]] جو اهم حصو آهن. موٽر ڊرائيو پمپن، بلورن، ۽ ڪپڙي، ڪاغذ، سيمينٽ سميت ٻين صنعتن جي ملن ۾ استعمال ٿيندا آهن. اهي توانائي جي تبديلي سان گڏ حرڪت جي ڪنٽرول لاءِ به استعمال ٿيندا آهن.<ref name=Bose_Motion_Control>{{cite journal|last=Bose|first=Bimal K.|title=Power Electronics and Motion Control – Technology Status and Recent Trends|date=September–October 1993}}</ref> اي سي موٽرن لاءِ انهن ۾ [[ويريئيبل فريڪوئنسي ڊرائيو]]، [[موٽر سافٽ اسٽارٽر]] ۽ ايڪسائيٽيشن نظام شامل آهن.<ref name=Bose_Motor_Drives>{{cite journal|last=Bose|first=Bimal K.|title=Power Electronics and Motor Drives Recent Progress and Perspective|date=February 2009}}</ref> [[هائبرڊ برقي گاڏي]]ن (HEVs) ۾ طاقتي اليڪٽرانڪس ٻن قسمن سان استعمال ٿيندي آهي: سيريز هائبرڊ ۽ پيرالل هائبرڊ. ٻنهي جي وچ ۾ فرق برقي موٽر ۽ [[اندروني احتراقي انجڻ]] (ICE) جي لاڳاپي ۾ هوندو آهي. برقي گاڏين ۾ گهڻو ڪري بيٽري چارج ڪرڻ لاءِ ڊي سي/ڊي سي ڪنورٽر ۽ گاڏي هلائڻ واري موٽر لاءِ ڊي سي/اي سي ڪنورٽر استعمال ٿيندا آهن. [[برقي گهڻ-يونٽ ريل گاڏي]]ون (EMU) توانائي حاصل ڪرڻ ۽ [[پلس-ويڊٿ ماڊيوليشن]] (PWM) ريڪٽيفائرن ذريعي ویکٽر ڪنٽرول لاءِ طاقتي اليڪٽرانڪ اوزار استعمال ڪن ٿيون. اهي ريل گاڏيون بجلي پاور لائينن مان حاصل ڪن ٿيون. لفٽ نظامن ۾ پڻ طاقتي اليڪٽرانڪس جو استعمال وڌي رهيو آهي، جتي [[ٿائرسٽر]]، انورٽر، [[مستقل مقناطيسي موٽر]] يا PWM ۽ روايتي موٽرن تي ٻڌل گڏيل نظام استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref name=Yano_Power_Electronics_Japan>{{cite journal|last=Yano|first=Masao|author2=Shigery Abe |author3=Eiichi Ohno |title=History of Power Electronics for Motor Drives in Japan|year=2004}}</ref> === انورٽر === عام طور تي انورٽر انهن استعمالن لاءِ ڪم ايندا آهن جتي برقي توانائي کي سڌي طرح ڊي سي مان اي سي يا اڻ سڌي طرح اي سي مان اي سي ۾ تبديل ڪرڻ ضروري هجي. ڊي سي کان اي سي ۾ تبديلي پاور ڪنڊيشننگ، هارمونڪ معاوضي، موٽر ڊرائيو، قابل تجديد توانائي کي گرڊ سان ڳنڍڻ ۽ [[خلائي جهازن تي شمسي پينل]]ن جي نظامن ۾ اهم آهي. برقي توانائي جي نظامن ۾ لائين ڪرنٽن ۾ موجود هارمونڪن کي ختم ڪرڻ گهڻو ڪري گهربل هوندو آهي. ان مقصد لاءِ VSI کي فعال پاور فلٽر طور استعمال ڪري هارمونڪ معاوضو مهيا ڪيو ويندو آهي. ماپيل لائين ڪرنٽن ۽ وولٽيجن جي بنياد تي ڪنٽرول نظام هر فيز لاءِ حوالياتي ڪرنٽ سگنل تيار ڪندو آهي، جيڪي فيڊ بيڪ ذريعي حقيقي ڪرنٽ سان ڀيٽيا ويندا آهن ۽ پوءِ انورٽر اهڙا آئوٽ پُٽ ڪرنٽ پيدا ڪندو آهي، جيڪي هارمونڪن جو ازالو ڪن. هن ترتيب ۾ حقيقي توانائي خرچ نٿي ٿئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڊي سي لنڪ صرف هڪ ڪيپيسيٽر هوندو آهي، جنهن جو وولٽيج ڪنٽرول نظام مقرر سطح تي برقرار رکندو آهي.<ref name=Rashid3 /> ساڳئي ترتيب ۾ VAR معاوضو به ممڪن آهي، جنهن ۾ آئوٽ پُٽ ڪرنٽ لائين وولٽيج کان اڳ هوندو آهي، جنهن سان مجموعي [[پاور فيڪٽر]] بهتر ٿيندو آهي.<ref name=Trzynadlowski /> اسپتالن، هوائي اڏن ۽ ٻين اهڙين جڳهن تي، جتي بجليءَ جي فراهمي هر وقت ضروري هجي، [[بي رڪاوٽ بجلي فراهمي]] (UPS) استعمال ڪئي ويندي آهي. اسٽينڊ بائي UPS ۾، مکيه گرڊ بند ٿيندي ئي انورٽر فوري طور ڪم شروع ڪندو آهي، بيٽرين مان توانائي وٺي ان کي استعمال لائق AC ۾ تبديل ڪندو آهي، جيستائين گرڊ بحال نه ٿئي يا بيڪ اپ جنريٽر آن نه ٿين. آن لائين UPS ۾ ريڪٽيفائر–ڊي سي لنڪ–انورٽر ترتيب استعمال ڪئي ويندي آهي، جيڪا لوڊ کي ٽرانزينٽن ۽ هارمونڪن کان بچائيندي آهي. ڊي سي لنڪ سان متوازي بيٽري هميشه چارج ٿيل رهندي آهي، ۽ انورٽر جو آئوٽ پُٽ لو-پاس فلٽر ذريعي لوڊ تائين پهچندو آهي، جنهن سان اعليٰ معيار جي بجلي ۽ خللن کان آزادي حاصل ٿيندي آهي.<ref name=Rashid3 /> اي سي موٽرن جي رفتار، ٽارڪ ۽ پوزيشن تي ڪنٽرول لاءِ مختلف قسم جا اي سي موٽر ڊرائيو تيار ڪيا ويا آهن. اهي يا ته [[اسڪيلر ڪنٽرول]] يا [[ويڪٽر ڪنٽرول]] تي ٻڌل هوندا آهن. اسڪيلر ڪنٽرول ڊرائيو ۾ صرف اسٽيٽر ڪرنٽ يا وولٽيج جي فريڪوئنسي ۽ ايمپليٽيُوڊ تي ڪنٽرول هوندو آهي، تنهنڪري اهي پنکڙين ۽ ڪمپريسرن جهڙن استعمالن لاءِ مناسب آهن. ان جي ابتڙ، ويڪٽر ڪنٽرول ڊرائيو ۾ ڪرنٽ ۽ وولٽيج جي تڪڙي قدرن تي مسلسل ڪنٽرول ممڪن هوندو آهي، جيڪو لفٽن ۽ برقي گاڏين جهڙن اعليٰ ڪارڪردگي وارن استعمالن لاءِ ضروري آهي.<ref name=Rashid3 /> انورٽر ڪيترن ئي قابل تجديد توانائي وارن نظامن ۾ پڻ بنيادي حيثيت رکن ٿا. فوٽووولٽائيڪ نظامن ۾ PWM بنياد وارو VSI، فوٽووولٽائيڪ ماڊيول يا ايري مان پيدا ٿيندڙ ڊي سي توانائي حاصل ڪري ان کي اي سي وولٽيج ۾ تبديل ڪندو آهي، جيڪا لوڊ يا گرڊ سان ڳنڍي سگهجي ٿي. هوائي ٽربائنن ۾ به انورٽر استعمال ٿيندا آهن، جتي ٽربائن جي رفتار بدلجڻ سبب وولٽيج جي فريڪوئنسي ۽ ڪڏهن ان جي مقدار به تبديل ٿيندي آهي. اهڙي حالت ۾ پيدا ٿيل وولٽيج کي پهرين ريڪٽيفاءِ ۽ پوءِ ٻيهر انورٽ ڪري مستحڪم فريڪوئنسي ۽ وولٽيج حاصل ڪئي ويندي آهي.<ref name=Rashid3 /> === سمارٽ گرڊ === [[سمارٽ گرڊ]] جديد [[برقي گرڊ]] آهي، جيڪو [[معلومات ۽ مواصلاتي ٽيڪنالاجي]] جي مدد سان فراهم ڪندڙن ۽ استعمال ڪندڙن بابت معلومات پاڻمرادو گڏ ڪري ۽ ان تي عمل ڪري بجليءَ جي پيداوار ۽ ورڇ جي ڪارڪردگي، اعتبار، معاشي افاديت ۽ پائيداري کي بهتر بڻائيندو آهي.<ref>{{cite web | url =http://www.pnl.gov/main/publications/external/technical_reports/PNNL-17167.pdf | title = Pacific Northwest GridWise™ Testbed Demonstration Projects, Part I. Olympic Peninsula Project | access-date = 2014-01-15 | author = D. J. Hammerstrom|display-authors=etal}}</ref><ref>{{cite web | url = http://energy.gov/oe/technology-development/smart-grid | title = Smart Grid / Department of Energy | access-date = 2012-06-18 | author = U.S. Department of Energy}}</ref> [[هوائي ٽربائن]]ن ۽ آبي ٽربائنن ۾ [[انڊڪشن جنريٽر]]ن ذريعي پيدا ٿيندڙ بجليءَ جي فريڪوئنسي ۾ تبديليون اچي سگهن ٿيون. اهڙين حالتن ۾ طاقتي اليڪٽرانڪ اوزار پيدا ٿيل AC کي [[هاءِ وولٽيج ڊائريڪٽ ڪرنٽ]] (HVDC) ۾ تبديل ڪندا آهن، جنهن کي پوءِ آساني سان ٽن-مرحلي واري اهڙي بجليءَ ۾ تبديل ڪري سگهجي ٿو، جيڪا موجوده گرڊ سان هم آهنگ هجي. اهڙي طريقي سان گرڊ کي صاف بجلي ۽ وڌيڪ بهتر پاور فيڪٽر حاصل ٿيندو آهي. هوائي توانائي جي نظامن ۾ بهترين ٽارڪ گيئر باڪس يا سڌي ڊرائيو ٽيڪنالاجي سان حاصل ڪئي ويندي آهي، جيڪا طاقتي اليڪٽرانڪ اوزارن جي سائيز به گهٽائي سگهي ٿي.<ref name=Carrasco_Smart_Grid>{{cite journal|last=Carrasco|first=Juan Manuel|author2=Leopoldo Garcia Franquelo |author3=Jan T. Bialasiewecz |author4=Eduardo Galvan |author5=Ramon C. Portillo Guisado |author6=Ma. Angeles Martin Prats |author7=Jose Ignacio Leon |author8=Narciso Moreno-Alfonso |title=Power-Electronic Systems for the Grid Integration of Renewable Sources: A Survey |journal=IEEE Transactions on Industrial Electronics|date=August 2006|volume=53|issue=4|page=1002|doi=10.1109/tie.2006.878356|citeseerx=10.1.1.116.5024|s2cid=12083425}}</ref> [[فوٽووولٽائيڪ سيل]]ن مان پيدا ٿيندڙ برقي توانائي به طاقتي اليڪٽرانڪ اوزارن جي مدد سان استعمال لائق بڻائي ويندي آهي. اها توانائي عام طور [[شمسي انورٽر]] ذريعي تبديل ڪئي ويندي آهي. شمسي انورٽر ٽن قسمن جا هوندا آهن: مرڪزي، ماڊيول-ضم ٿيل (ماڊيول-انٽيگريٽيڊ) ۽ اسٽرنگ انورٽر. مرڪزي انورٽر سڄي فوٽووولٽائيڪ فارم لاءِ هڪ ئي هنڌ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته ماڊيول-ضم ٿيل ۽ اسٽرنگ انورٽر مختلف ترتيبن ۾ استعمال ٿيندا آهن، خاص طور جڏهن شمسي پينل مختلف رخن ڏانهن لڳل هجن.<ref name=Carrasco_Smart_Grid /> طاقتي اليڪٽرانڪس بجلي فراهم ڪندڙ ادارن کي رهائشي ۽ تجارتي [[شمسي توانائي]] جي تيزي سان وڌندڙ پيداوار سان مطابقت پيدا ڪرڻ ۾ به مدد ڏيندي آهي. جرمني، هوائي، ڪيليفورنيا ۽ نيو جرسي جهڙن علائقن ۾ نون شمسي نظامن جي منظوري کان اڳ تفصيلي مطالعي جي ضرورت پوي ٿي. ننڍي پيماني تي لڳايل ذهين ڪنٽرول وارا اوزار بجليءَ جي وهڪري جي نگراني ۽ ڪنٽرول لاءِ ورهايل ڍانچو مهيا ڪن ٿا. روايتي برقي-ميخانياتي اوزار، جهڙوڪ [[ڪيپيسيٽر بئنڪ]] يا [[وولٽيج ريگيوليٽر]]، سب اسٽيشنن تي وولٽيج کي ترتيب ڏيڻ لاءِ گهڻو وقت وٺندا آهن، جڏهن ته سمارٽ گرڊ تي ٻڌل ريگيوليٽر وڌيڪ تيز ۽ اثرائتا هوندا آهن.<ref name=tr1401>{{cite web|first=Martin |last=LaMonica |url=https://www.technologyreview.com/2014/01/21/174504/power-electronics-smooth-solar-transition/ |title=Power Electronics Could Help Grid and Solar Power Get Along &#124; MIT Technology Review |publisher=Technologyreview.com |date= 2014-01-21|access-date=2014-01-22}}</ref> هڪ ٻي طريقي ۾، اولهه آمريڪا جي 16 بجلي فراهم ڪندڙ ادارن جي گروهه ''ويسٽرن اليڪٽرڪ انڊسٽري ليڊرز'' گهرن ۾ "سمارٽ انورٽر" جي لازمي استعمال جي سفارش ڪئي. اهي اوزار ڊي سي کي گهريلو اي سي ۾ تبديل ڪرڻ سان گڏ بجليءَ جي معيار کي به بهتر بڻائين ٿا، ۽ گهڻي قيمت وارن يوٽيلٽي اپگريڊن جي ضرورت کي گهٽ خرچ تي ختم ڪري سگهن ٿا.<ref name=tr1401 /> == پڻ ڏسو == * [[گهڻ-پورٽ طاقتي اليڪٽرانڪ انٽرفيس]] * [[FET ايمپليفائر]] * [[طاقت انتظام گڏيل سرڪٽ]] * [[آر ايف طاقتي ايمپليفائر]] == نوٽس == {{reflist|33em}} == حوالا == * {{Cite book |last=Batarseh |first=Issa |url={{google books|plainurl=y|id=TZZ9QgAACAAJ}}|title=Power Electronic Circuits |date=2004 |publisher=John Wiley |isbn=978-0-471-45228-7 |language=en|authorlink=Issa Batarseh}} * {{cite book|url= https://mazumder.lab.uic.edu/wp-content/uploads/sites/504/2021/03/Ch29.pdf|access-date=2024-09-09 |publisher=Elsevier |isbn=978-0-323-99216-9|first=S.K. |last=Mazumder|title=High-Frequency Inverters: From Photovoltaic, Wind, and Fuel-Cell based Renewable- and Alternative-Energy DER/DG Systems to Battery based Energy-Storage Applications|date=21 December 2023 }} * {{Cite book |last=Gurevich |first=Vladimir |url=http://dx.doi.org/10.1201/9781315218809 |title=Electronic Devices on Discrete Components for Industrial and Power Engineering |date=2018-10-08 |publisher=CRC Press |doi=10.1201/9781315218809 |isbn=978-1-315-21880-9}} * {{Cite book |date=2009-09-27 |title=Application Manual IGBT- and MOSFET-power modules|url=http://www.sindopower.com/Application-Manual-oxid |access-date=2024-09-09 |editor= Semikron|first1= Ulrich |last1=Nicolai |first2=Tobias |last2=Reimann |first3=Jürgen |last3=Petzoldt |first4=Josef |last4=Lutz |edition=1 |publisher=ISLE Verlag|isbn=978-3-932633-24-9|archive-url=https://web.archive.org/web/20090927060227/http://www.sindopower.com/Application-Manual-oxid |archive-date=2009-09-27 }} * {{cite book|first1=R. W. |last1=Erickson |first2=D. |last2=Maksimovic|title=Fundamentals of Power Electronics|edition=2 |publisher=Springer |year=2001 |isbn=0-7923-7270-0|url=http://ecee.colorado.edu/copec/book/SecEd.html}} * {{citation|surname1=Arendt Wintrich|surname2= Ulrich Nicolai|surname3= Werner Tursky|surname4= Tobias Reimann|title=Applikationshandbuch 2010 |edition=2.|publisher=ISLE Verlag|year=2010|isbn=978-3-938843-56-7|language=de|url=http://www.powerguru.org/wordpress/wp-content/uploads/2012/12/SEMIKRON_Applikationshandbuch_Leistungshalbleiter.pdf|format= PDF-Version}} * {{citation|surname1=Arendt Wintrich|surname2=Ulrich Nicolai|surname3=Werner Tursky|surname4=Tobias Reimann|title=Application Manual 2011|edition=2.|publisher=ISLE Verlag|year=2011|isbn=978-3-938843-66-6|language=de|url=http://www.powerguru.org/wordpress/wp-content/uploads/2012/12/SEMIKRON_application_manual_power_semiconductors.pdf|format=PDF-Version|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130903030232/http://www.powerguru.org/wordpress/wp-content/uploads/2012/12/SEMIKRON_application_manual_power_semiconductors.pdf|archive-date=2013-09-03}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{portal bar|اليڪٽرانڪس|ٽيڪنالاجي}} {{Commons category|طاقتي اليڪٽرانڪس}} {{Authority control}} {{Electronic systems}} [[زمرو:طاقتي اليڪٽرانڪس| ]] [[زمرو:اليڪٽرانڪس صنعت]] kwao6um9yv3hwuqnfgumpyquqju9rw4 0 99731 390442 2026-07-02T04:28:37Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1360088280|Space exploration]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 390442 wikitext text/x-wiki [[File:AS11-40-5964_(21037459754).jpg|thumb|اپولو 11 مشن دوران بز آلڊرين [[چنڊ]] جو هڪ بنيادي نمونو وٺي رهيو آهي.]] [[File:PIA16239_High-Resolution_Self-Portrait_by_Curiosity_Rover_Arm_Camera_square.jpg|thumb|[[مريخ]] جي مٿاڇري تي ''ڪيوريوسٽي'' روور جي پاڻ وٺل تصوير]] '''خلائي ڳولا،''' (Space Exploration) غير انساني روبوٽڪ خلائي جاچ ۽ انساني خلائي پرواز ذريعي [[ٻاهرين خلاء|ٻاهرين خلا]] جي جسماني تحقيق آهي. <ref> {{حوالو ويب|archivedate=2009-07-02}}</ref> جڏهن ته خلا ۾ شين جو مشاهدو، جنهن کي [[علمِ فلڪيات|فلڪيات]] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، قابل اعتماد رڪارڊ ٿيل تاريخ کان اڳ جو آهي، اهو ويهين صديءَ جي وچ ڌاري وڏن ۽ نسبتاً ڪارآمد [[راڪيٽ|راڪيٽن]] جي ترقي هئي جنهن طبعي خلائي ڳولا کي ممڪن ڪيو. خلا جي ڳولا لاءِ عام ڪارڻ ۾ سائنسي تحقيق کي اڳتي وڌائڻ، قومي وقار، مختلف قومن کي متحد ڪرڻ، انسانيت جي مستقبل جي بقا کي يقيني بڻائڻ ۽ ٻين ملڪن جي خلاف فوجي ۽ اسٽريٽجڪ فائدن کي ترقي ڏيڻ شامل آهن. <ref name="NYT-20150828">{{Cite news |last=Roston |first=Michael |date=28 August 2015 |title=NASA's Next Horizon in Space |url=https://www.nytimes.com/interactive/2015/08/25/science/space/nasa-next-mission.html |access-date=28 August 2015 |work=[[The New York Times]]}}</ref> خلائي ڳولا جو شروعاتي دور هڪ "خلائي ڊوڙ" جي ذريعي وڌايو ويو شروع ٿيو جن ۾ [[سوويت يونين]] ۽ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] پنهنجي ٽيڪنالاجي برتري جو مظاهرو ڪرڻ لاءِ مقابلو ڪيو. هن دور جي نشانين ۾ 4 آڪٽوبر 1957ع تي [[ڌرتي|زمين]] جي مدار ۾ پهرين انساني ٺاهيل شئي، سوويت يونين جي اسپوتنڪ 1 جي لانچنگ ۽ 20 جولاءِ 1969ع تي آمريڪي اپولو 11 مشن پاران پهرين چنڊ تي لينڊنگ شامل آهن. سوويت خلائي پروگرام ڪيترائي پهرين سنگ ميل حاصل ڪيا، جن ۾ سال <small>1957</small>ع ۾ مدار ۾ پهريون جاندار، <small>1961</small>ع ۾ پهرين انساني خلائي پرواز (''ووسٽوڪ 1'' تي [[يوري گاگارين]] پاران)، <small>18</small> مارچ <small>1965</small>ع تي پهرين [[خلائي پنڌ|خلائي واڪ]] (اليڪسي ليونوف پاران)، <small>1966</small>ع ۾ ٻئي آسماني جسم تي پهريون خودڪار لينڊنگ ۽ سال <small>1971</small>ع ۾ پهريون خلائي اسٽيشن (''ساليوٽ 1'') جي لانچنگ شامل آهن. <small>1970</small>ع جي ڏهاڪي ۾، ڌيان هڪ ڀيرا ٿيندڙ پرواز کان قابل تجديد هارڊويئر ڏانهن منتقل ٿيو، جهڙوڪ خلائي شٽل پروگرام ۽ مقابلي کان تعاون ڏانهن، جنهن جو سڀ کان وڏو مثال سال <small>1998</small>ع ۽ <small>2011</small>ع جي وچ ۾ ٺهيل انٽرنيشنل اسپيس اسٽيشن (<small>ISS</small>) هو. <ref name="space-11078">{{Cite news |last=Chow |first=Denise |date=9 March 2011 |title=After 13 Years, International Space Station Has All Its NASA Rooms |url=http://www.space.com/11078-space-station-complete.html |work=Space.com}}</ref> 2000ع واري ڏهاڪي چين، [[يورپي اتحاد|يورپي يونين]]، [[جاپان]] ۽ هندستان جي قومي خلائي ڳولا جي پروگرامن ۾ ترقي آندي. <small>2010</small>ع واري ڏهاڪي ۾ خانگي خلائي صنعت جو عروج ڏٺو ويو، جن ۾ خانگي لانچ گاڏين، خلائي ڪيپسول ۽ سيٽلائيٽ جي پيداوار جي ترقي شامل هئي. <small>2020</small>ع جي ڏهاڪي ۾ ٻه بنيادي عالمي پروگرام ڪشش حاصل ڪري رهيا آهن، اها چنڊ تي مرکوز آهن: چين جي اڳواڻي ۾ بين الاقوامي قمري ريسرچ اسٽيشن ۽ آمريڪا جي اڳواڻي ۾ آرٽيمس پروگرام، جنهن جو منصوبو چنڊ تي، هر هڪ بين الاقوامي ڀائيوارن جي هڪ سيٽ سان، آرٽيمس بيس ڪيمپ ٺاهڻ جو آهي. <ref name="nasa-163092">{{حوالو ويب|date=October 2006|archivedate=10 July 2007|quote=6 July 2009}}</ref> <ref name="sm-200910">{{حوالو ويب|date=22 October 2009|archivedate=13 May 2013}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=2024-03-26|quote=2024-05-09}}</ref> a3qnbxhy4tm3hiv5m50yr0l0z1hxtdi 390443 390442 2026-07-02T04:29:26Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ٻاهرين خلا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 390443 wikitext text/x-wiki [[File:AS11-40-5964_(21037459754).jpg|thumb|اپولو 11 مشن دوران بز آلڊرين [[چنڊ]] جو هڪ بنيادي نمونو وٺي رهيو آهي.]] [[File:PIA16239_High-Resolution_Self-Portrait_by_Curiosity_Rover_Arm_Camera_square.jpg|thumb|[[مريخ]] جي مٿاڇري تي ''ڪيوريوسٽي'' روور جي پاڻ وٺل تصوير]] '''خلائي ڳولا،''' (Space Exploration) غير انساني روبوٽڪ خلائي جاچ ۽ انساني خلائي پرواز ذريعي [[ٻاهرين خلاء|ٻاهرين خلا]] جي جسماني تحقيق آهي. <ref> {{حوالو ويب|archivedate=2009-07-02}}</ref> جڏهن ته خلا ۾ شين جو مشاهدو، جنهن کي [[علمِ فلڪيات|فلڪيات]] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، قابل اعتماد رڪارڊ ٿيل تاريخ کان اڳ جو آهي، اهو ويهين صديءَ جي وچ ڌاري وڏن ۽ نسبتاً ڪارآمد [[راڪيٽ|راڪيٽن]] جي ترقي هئي جنهن طبعي خلائي ڳولا کي ممڪن ڪيو. خلا جي ڳولا لاءِ عام ڪارڻ ۾ سائنسي تحقيق کي اڳتي وڌائڻ، قومي وقار، مختلف قومن کي متحد ڪرڻ، انسانيت جي مستقبل جي بقا کي يقيني بڻائڻ ۽ ٻين ملڪن جي خلاف فوجي ۽ اسٽريٽجڪ فائدن کي ترقي ڏيڻ شامل آهن. <ref name="NYT-20150828">{{Cite news |last=Roston |first=Michael |date=28 August 2015 |title=NASA's Next Horizon in Space |url=https://www.nytimes.com/interactive/2015/08/25/science/space/nasa-next-mission.html |access-date=28 August 2015 |work=[[The New York Times]]}}</ref> خلائي ڳولا جو شروعاتي دور هڪ "خلائي ڊوڙ" جي ذريعي وڌايو ويو شروع ٿيو جن ۾ [[سوويت يونين]] ۽ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] پنهنجي ٽيڪنالاجي برتري جو مظاهرو ڪرڻ لاءِ مقابلو ڪيو. هن دور جي نشانين ۾ 4 آڪٽوبر 1957ع تي [[ڌرتي|زمين]] جي مدار ۾ پهرين انساني ٺاهيل شئي، سوويت يونين جي اسپوتنڪ 1 جي لانچنگ ۽ 20 جولاءِ 1969ع تي آمريڪي اپولو 11 مشن پاران پهرين چنڊ تي لينڊنگ شامل آهن. سوويت خلائي پروگرام ڪيترائي پهرين سنگ ميل حاصل ڪيا، جن ۾ سال <small>1957</small>ع ۾ مدار ۾ پهريون جاندار، <small>1961</small>ع ۾ پهرين انساني خلائي پرواز (''ووسٽوڪ 1'' تي [[يوري گاگارين]] پاران)، <small>18</small> مارچ <small>1965</small>ع تي پهرين [[خلائي پنڌ|خلائي واڪ]] (اليڪسي ليونوف پاران)، <small>1966</small>ع ۾ ٻئي آسماني جسم تي پهريون خودڪار لينڊنگ ۽ سال <small>1971</small>ع ۾ پهريون خلائي اسٽيشن (''ساليوٽ 1'') جي لانچنگ شامل آهن. <small>1970</small>ع جي ڏهاڪي ۾، ڌيان هڪ ڀيرا ٿيندڙ پرواز کان قابل تجديد هارڊويئر ڏانهن منتقل ٿيو، جهڙوڪ خلائي شٽل پروگرام ۽ مقابلي کان تعاون ڏانهن، جنهن جو سڀ کان وڏو مثال سال <small>1998</small>ع ۽ <small>2011</small>ع جي وچ ۾ ٺهيل انٽرنيشنل اسپيس اسٽيشن (<small>ISS</small>) هو. <ref name="space-11078">{{Cite news |last=Chow |first=Denise |date=9 March 2011 |title=After 13 Years, International Space Station Has All Its NASA Rooms |url=http://www.space.com/11078-space-station-complete.html |work=Space.com}}</ref> 2000ع واري ڏهاڪي چين، [[يورپي اتحاد|يورپي يونين]]، [[جاپان]] ۽ هندستان جي قومي خلائي ڳولا جي پروگرامن ۾ ترقي آندي. <small>2010</small>ع واري ڏهاڪي ۾ خانگي خلائي صنعت جو عروج ڏٺو ويو، جن ۾ خانگي لانچ گاڏين، خلائي ڪيپسول ۽ سيٽلائيٽ جي پيداوار جي ترقي شامل هئي. <small>2020</small>ع جي ڏهاڪي ۾ ٻه بنيادي عالمي پروگرام ڪشش حاصل ڪري رهيا آهن، اها چنڊ تي مرکوز آهن: چين جي اڳواڻي ۾ بين الاقوامي قمري ريسرچ اسٽيشن ۽ آمريڪا جي اڳواڻي ۾ آرٽيمس پروگرام، جنهن جو منصوبو چنڊ تي، هر هڪ بين الاقوامي ڀائيوارن جي هڪ سيٽ سان، آرٽيمس بيس ڪيمپ ٺاهڻ جو آهي. <ref name="nasa-163092">{{حوالو ويب|date=October 2006|archivedate=10 July 2007|quote=6 July 2009}}</ref> <ref name="sm-200910">{{حوالو ويب|date=22 October 2009|archivedate=13 May 2013}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=2024-03-26|quote=2024-05-09}}</ref> [[زمرو:ٻاهرين خلا]] m4cbmo3gd022fjd584q1ithk5mr2t0t 390444 390443 2026-07-02T04:30:01Z Ibne maryam 17680 added [[Category:اطلاقي سائنس]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 390444 wikitext text/x-wiki [[File:AS11-40-5964_(21037459754).jpg|thumb|اپولو 11 مشن دوران بز آلڊرين [[چنڊ]] جو هڪ بنيادي نمونو وٺي رهيو آهي.]] [[File:PIA16239_High-Resolution_Self-Portrait_by_Curiosity_Rover_Arm_Camera_square.jpg|thumb|[[مريخ]] جي مٿاڇري تي ''ڪيوريوسٽي'' روور جي پاڻ وٺل تصوير]] '''خلائي ڳولا،''' (Space Exploration) غير انساني روبوٽڪ خلائي جاچ ۽ انساني خلائي پرواز ذريعي [[ٻاهرين خلاء|ٻاهرين خلا]] جي جسماني تحقيق آهي. <ref> {{حوالو ويب|archivedate=2009-07-02}}</ref> جڏهن ته خلا ۾ شين جو مشاهدو، جنهن کي [[علمِ فلڪيات|فلڪيات]] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، قابل اعتماد رڪارڊ ٿيل تاريخ کان اڳ جو آهي، اهو ويهين صديءَ جي وچ ڌاري وڏن ۽ نسبتاً ڪارآمد [[راڪيٽ|راڪيٽن]] جي ترقي هئي جنهن طبعي خلائي ڳولا کي ممڪن ڪيو. خلا جي ڳولا لاءِ عام ڪارڻ ۾ سائنسي تحقيق کي اڳتي وڌائڻ، قومي وقار، مختلف قومن کي متحد ڪرڻ، انسانيت جي مستقبل جي بقا کي يقيني بڻائڻ ۽ ٻين ملڪن جي خلاف فوجي ۽ اسٽريٽجڪ فائدن کي ترقي ڏيڻ شامل آهن. <ref name="NYT-20150828">{{Cite news |last=Roston |first=Michael |date=28 August 2015 |title=NASA's Next Horizon in Space |url=https://www.nytimes.com/interactive/2015/08/25/science/space/nasa-next-mission.html |access-date=28 August 2015 |work=[[The New York Times]]}}</ref> خلائي ڳولا جو شروعاتي دور هڪ "خلائي ڊوڙ" جي ذريعي وڌايو ويو شروع ٿيو جن ۾ [[سوويت يونين]] ۽ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] پنهنجي ٽيڪنالاجي برتري جو مظاهرو ڪرڻ لاءِ مقابلو ڪيو. هن دور جي نشانين ۾ 4 آڪٽوبر 1957ع تي [[ڌرتي|زمين]] جي مدار ۾ پهرين انساني ٺاهيل شئي، سوويت يونين جي اسپوتنڪ 1 جي لانچنگ ۽ 20 جولاءِ 1969ع تي آمريڪي اپولو 11 مشن پاران پهرين چنڊ تي لينڊنگ شامل آهن. سوويت خلائي پروگرام ڪيترائي پهرين سنگ ميل حاصل ڪيا، جن ۾ سال <small>1957</small>ع ۾ مدار ۾ پهريون جاندار، <small>1961</small>ع ۾ پهرين انساني خلائي پرواز (''ووسٽوڪ 1'' تي [[يوري گاگارين]] پاران)، <small>18</small> مارچ <small>1965</small>ع تي پهرين [[خلائي پنڌ|خلائي واڪ]] (اليڪسي ليونوف پاران)، <small>1966</small>ع ۾ ٻئي آسماني جسم تي پهريون خودڪار لينڊنگ ۽ سال <small>1971</small>ع ۾ پهريون خلائي اسٽيشن (''ساليوٽ 1'') جي لانچنگ شامل آهن. <small>1970</small>ع جي ڏهاڪي ۾، ڌيان هڪ ڀيرا ٿيندڙ پرواز کان قابل تجديد هارڊويئر ڏانهن منتقل ٿيو، جهڙوڪ خلائي شٽل پروگرام ۽ مقابلي کان تعاون ڏانهن، جنهن جو سڀ کان وڏو مثال سال <small>1998</small>ع ۽ <small>2011</small>ع جي وچ ۾ ٺهيل انٽرنيشنل اسپيس اسٽيشن (<small>ISS</small>) هو. <ref name="space-11078">{{Cite news |last=Chow |first=Denise |date=9 March 2011 |title=After 13 Years, International Space Station Has All Its NASA Rooms |url=http://www.space.com/11078-space-station-complete.html |work=Space.com}}</ref> 2000ع واري ڏهاڪي چين، [[يورپي اتحاد|يورپي يونين]]، [[جاپان]] ۽ هندستان جي قومي خلائي ڳولا جي پروگرامن ۾ ترقي آندي. <small>2010</small>ع واري ڏهاڪي ۾ خانگي خلائي صنعت جو عروج ڏٺو ويو، جن ۾ خانگي لانچ گاڏين، خلائي ڪيپسول ۽ سيٽلائيٽ جي پيداوار جي ترقي شامل هئي. <small>2020</small>ع جي ڏهاڪي ۾ ٻه بنيادي عالمي پروگرام ڪشش حاصل ڪري رهيا آهن، اها چنڊ تي مرکوز آهن: چين جي اڳواڻي ۾ بين الاقوامي قمري ريسرچ اسٽيشن ۽ آمريڪا جي اڳواڻي ۾ آرٽيمس پروگرام، جنهن جو منصوبو چنڊ تي، هر هڪ بين الاقوامي ڀائيوارن جي هڪ سيٽ سان، آرٽيمس بيس ڪيمپ ٺاهڻ جو آهي. <ref name="nasa-163092">{{حوالو ويب|date=October 2006|archivedate=10 July 2007|quote=6 July 2009}}</ref> <ref name="sm-200910">{{حوالو ويب|date=22 October 2009|archivedate=13 May 2013}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=2024-03-26|quote=2024-05-09}}</ref> [[زمرو:ٻاهرين خلا]] [[زمرو:اطلاقي سائنس]] qsrdums7zjfs2s12zpn30zgc0ghu4vb 390445 390444 2026-07-02T04:35:23Z Ibne maryam 17680 /* */ 390445 wikitext text/x-wiki [[File:AS11-40-5964_(21037459754).jpg|thumb|اپولو 11 مشن دوران بز آلڊرين [[چنڊ]] جو هڪ بنيادي نمونو وٺي رهيو آهي.]] [[File:PIA16239_High-Resolution_Self-Portrait_by_Curiosity_Rover_Arm_Camera_square.jpg|thumb|[[مريخ]] جي مٿاڇري تي ''ڪيوريوسٽي'' روور جي پاڻ وٺل تصوير]] '''خلائي ڳولا''' (Space Exploration) غير انساني روبوٽڪ خلائي جاچ ۽ انساني خلائي پرواز ذريعي [[ٻاهرين خلاء]] جي جسماني تحقيق آهي.<ref> {{حوالو ويب|archivedate=2009-07-02}}</ref> جڏهن ته خلا ۾ شين جو مشاهدو، جنهن کي [علمِ فلڪيات|فلڪيات]] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، قابل اعتماد رڪارڊ ٿيل تاريخ کان اڳ جو آهي، اهو ويهين صديءَ جي وچ ڌاري وڏن ۽ نسبتاً ڪارآمد [[راڪيٽ|راڪيٽن]] جي ترقي هئي جنهن طبعي خلائي ڳولا کي ممڪن ڪيو. خلا جي ڳولا لاءِ عام ڪارڻ ۾ سائنسي تحقيق کي اڳتي وڌائڻ، قومي وقار، مختلف قومن کي متحد ڪرڻ، انسانيت جي مستقبل جي بقا کي يقيني بڻائڻ ۽ ٻين ملڪن جي خلاف فوجي ۽ اسٽريٽجڪ فائدن کي ترقي ڏيڻ شامل آهن. <ref name="NYT-20150828">{{Cite news |last=Roston |first=Michael |date=28 August 2015 |title=NASA's Next Horizon in Space |url=https://www.nytimes.com/interactive/2015/08/25/science/space/nasa-next-mission.html |access-date=28 August 2015 |work=[[The New York Times]]}}</ref> خلائي ڳولا جو شروعاتي دور هڪ "خلائي ڊوڙ" جي ذريعي وڌايو ويو شروع ٿيو جن ۾ [[سوويت يونين]] ۽ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] پنهنجي ٽيڪنالاجي برتري جو مظاهرو ڪرڻ لاءِ مقابلو ڪيو. هن دور جي نشانين ۾ 4 آڪٽوبر 1957ع تي [[ڌرتي]] جي مدار ۾ پهرين انساني ٺاهيل شئي، سوويت يونين جي اسپوتنڪ-1 جي لانچنگ ۽ 20 جولاءِ 1969ع تي آمريڪي اپولو-11 مشن پاران چنڊ تي پهرين لينڊنگ شامل آهن. سوويت خلائي پروگرام ڪيترائي پهرين سنگ ميل حاصل ڪيا، جن ۾ سال <small>1957</small>ع ۾ مدار ۾ پهريون جاندار، <small>1961</small>ع ۾ پهرين انساني خلائي پرواز (ووسٽوڪ-1 تي [[يوري گاگارين]] پاران)، <small>18</small> مارچ <small>1965</small>ع تي پهرين [[خلائي پنڌ|خلائي واڪ]] (اليڪسي ليونوف پاران)، <small>1966</small>ع ۾ ٻئي آسماني جسم تي پهرين خودڪار لينڊنگ ۽ سال <small>1971</small>ع ۾ پهريون خلائي اسٽيشن (ساليوٽ-1) جي لانچنگ شامل آهن. <small>1970</small>ع جي ڏهاڪي ۾، ڌيان هڪ ڀيرا ٿيندڙ پرواز کان قابل تجديد هارڊويئر ڏانهن منتقل ٿيو، جهڙوڪ خلائي شٽل پروگرام ۽ مقابلي کان تعاون ڏانهن، جنهن جو سڀ کان وڏو مثال سال <small>1998</small>ع ۽ <small>2011</small>ع جي وچ ۾ ٺهيل انٽرنيشنل اسپيس اسٽيشن (<small>ISS</small>) هو.<ref name="space-11078">{{Cite news |last=Chow |first=Denise |date=9 March 2011 |title=After 13 Years, International Space Station Has All Its NASA Rooms |url=http://www.space.com/11078-space-station-complete.html |work=Space.com}}</ref> 2000ع وارو ڏهاڪو چين، [[يورپي اتحاد|يورپي يونين]]، [[جاپان]] ۽ هندستان جي قومي خلائي ڳولا جي پروگرامن ۾ ترقي آندي. <small>2010</small>ع واري ڏهاڪي ۾ خانگي خلائي صنعت جو عروج ڏٺو ويو، جن ۾ خانگي لانچ گاڏين، خلائي ڪيپسول ۽ سيٽلائيٽ جي پيداوار جي ترقي شامل هئي. <small>2020</small>ع جي ڏهاڪي ۾ ٻه بنيادي عالمي پروگرام ڪشش حاصل ڪري رهيا آهن، جيڪا چنڊ تي مرکوز آهن: چين جي اڳواڻي ۾ بين الاقوامي قمري ريسرچ اسٽيشن ۽ آمريڪا جي اڳواڻي ۾ آرٽيمس پروگرام، جنهن جو منصوبو چنڊ تي، هر هڪ بين الاقوامي ڀائيوارن جي هڪ سيٽ سان، آرٽيمس بيس ڪيمپ ٺاهڻ جو آهي. <ref name="nasa-163092">{{حوالو ويب|date=October 2006|archivedate=10 July 2007|quote=6 July 2009}}</ref> <ref name="sm-200910">{{حوالو ويب|date=22 October 2009|archivedate=13 May 2013}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=2024-03-26|quote=2024-05-09}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:خلائي ڳولا]] [[زمرو:ٻاهرين خلا]] [[زمرو:اطلاقي سائنس]] j6n2opjyo8p6fa08el585y2s7iq26an 0 99732 390450 2026-07-02T05:23:25Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: ايران جي تاريخ (جنهن کي فارس پڻ چيو ويندو آهي) وڏي ايران سان جڙيل آهي (هڪ اهڙو علائقو جنهن ۾ اهي سڀئي علائقا شامل آهن جن ۾ ايراني ماڻهن ۽ ايراني ٻولين جي اهم آبادڪاري يا اثر ڏٺو آهي. خاص طور تي فارسي ۽ فارسي ٻولي). هن علائقي جو مرڪز ايراني سطح مرتفع آهي. هاڻي جديد ايرا... 390450 wikitext text/x-wiki ايران جي تاريخ (جنهن کي فارس پڻ چيو ويندو آهي) وڏي ايران سان جڙيل آهي (هڪ اهڙو علائقو جنهن ۾ اهي سڀئي علائقا شامل آهن جن ۾ ايراني ماڻهن ۽ ايراني ٻولين جي اهم آبادڪاري يا اثر ڏٺو آهي. خاص طور تي فارسي ۽ فارسي ٻولي). هن علائقي جو مرڪز ايراني سطح مرتفع آهي. هاڻي جديد ايران سان ڍڪيل آهي. ايراني تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ واضح اثر اولهه ۾ اناطوليا کان اوڀر ۾ سنڌو ماٿري تائين پکڙيل ڏسي سگهجي ٿو، جنهن ۾ ليونٽ، ميسوپوٽيميا، قفقاز ۽ وچ ايشيا جي اڪثريت شامل آهي. اهو ٻين وڏين تهذيبن جي تاريخن سان پڻ ڳنڍيل آهي، جهڙوڪ هندستان، چين، يونان، روم ۽ مصر. * ايران دنيا جي قديم ترين مسلسل تهذيبن مان هڪ جو گهر آهي، جنهن ۾ تاريخي ۽ شهري آباديون 5 صدي قبل مسيح جون آهن. ايراني سطح مرتفع جا اولهه وارا علائقا ڪردستان ۾ ايلامائيٽس، ڪاسائٽس، گوتين، يورارٽين ۽ منين جا گهر هئا. ايراني سلطنت لوھ جي دور ۾ ميدي سلطنت جي عروج سان شروع ٿي، جڏھن ايران 7 صدي قبل مسيح ۾ ميدي سلطنت جي تحت ھڪ قوم جي طور تي متحد ٿي ويو. 550 قبل مسيح تائين، ميدي سائرس عظيم جي فتحن کان پاسيرو ٿي ويا. جنھن ھخامنشي سلطنت جي قيام سان فارسين کي اقتدار ۾ آندو. سائرس جي ايندڙ مهمن فارس جي گھڻي ڀاڱي مغربي ايشيا ۽ گھڻي ڀاڱي وچ ايشيا ۾ واڌ کي ممڪن بڻايو، ۽ سندس جانشين ڏکڻ اوڀر يورپ ۽ اتر آفريڪا جي ڪجھ حصن کي فتح ڪري سڀ کان وڏي سلطنت جي صدارت ڪندا. چوٿين صدي قبل مسيح ۾، ھخامنشي سلطنت کي سڪندر اعظم جي مقدوني سلطنت فتح ڪيو، جنھن جي موت اڳوڻي ھخامنشي علائقي جي وڏي حصي تي سليوسي سلطنت جي قيام جو سبب بڻيو. ايندڙ صدي ۾، ايراني سطح مرتفع تي يوناني حڪمراني پارٿين سلطنت جي عروج سان ختم ٿي وئي، جنھن سليوسي جي اناطولي، ميسوپوٽيميا ۽ وچ ايشيائي قبضي جي وڏي حصي کي فتح ڪيو. جڏهن ته پارٿين جي جاءِ تي ٻي صدي ۾ ساساني سلطنت آئي، ايران ايندڙ هزار سال تائين هڪ اڳواڻي ڪندڙ طاقت رهيو، جيتوڻيڪ هن دور جو گهڻو حصو رومن-فارسي جنگين جي ڪري نشان لڳل هو. * ستين صدي ۾. فارس تي مسلمانن جي فتح جي نتيجي ۾ ساساني سلطنت جو راشدين خلافت سان الحاق ٿيو ۽ ايران جي اسلامائيزيشن جي شروعات ٿي. غير ملڪي طاقتن، جهڙوڪ يوناني، عرب، ترڪ ۽ منگول، جي حملي جي باوجود، ايراني قومي سڃاڻپ محفوظ رهي، ان کي هڪ الڳ سياسي ۽ ثقافتي وجود جي طور تي ترقي ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي، ان جي حملي آورن کي متاثر ڪيو. جڏهن ته ابتدائي مسلمان فتحن زرتشتي مذهب جي زوال جو سبب بڻيا، جيڪو ايران جو اڪثريتي مذهب هو، ايراني تهذيبن جون ڪاميابيون نئين اسلامي سلطنتن ۾ جذب ​​ٿي ويون ۽ اسلامي سونهري دور دوران ان کي وڌايو ويو. 3ei1qihnw9cjvv464mlkuscb9wgknyz 390451 390450 2026-07-02T05:24:04Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ايران جي تاريخ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 390451 wikitext text/x-wiki ايران جي تاريخ (جنهن کي فارس پڻ چيو ويندو آهي) وڏي ايران سان جڙيل آهي (هڪ اهڙو علائقو جنهن ۾ اهي سڀئي علائقا شامل آهن جن ۾ ايراني ماڻهن ۽ ايراني ٻولين جي اهم آبادڪاري يا اثر ڏٺو آهي. خاص طور تي فارسي ۽ فارسي ٻولي). هن علائقي جو مرڪز ايراني سطح مرتفع آهي. هاڻي جديد ايران سان ڍڪيل آهي. ايراني تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ واضح اثر اولهه ۾ اناطوليا کان اوڀر ۾ سنڌو ماٿري تائين پکڙيل ڏسي سگهجي ٿو، جنهن ۾ ليونٽ، ميسوپوٽيميا، قفقاز ۽ وچ ايشيا جي اڪثريت شامل آهي. اهو ٻين وڏين تهذيبن جي تاريخن سان پڻ ڳنڍيل آهي، جهڙوڪ هندستان، چين، يونان، روم ۽ مصر. * ايران دنيا جي قديم ترين مسلسل تهذيبن مان هڪ جو گهر آهي، جنهن ۾ تاريخي ۽ شهري آباديون 5 صدي قبل مسيح جون آهن. ايراني سطح مرتفع جا اولهه وارا علائقا ڪردستان ۾ ايلامائيٽس، ڪاسائٽس، گوتين، يورارٽين ۽ منين جا گهر هئا. ايراني سلطنت لوھ جي دور ۾ ميدي سلطنت جي عروج سان شروع ٿي، جڏھن ايران 7 صدي قبل مسيح ۾ ميدي سلطنت جي تحت ھڪ قوم جي طور تي متحد ٿي ويو. 550 قبل مسيح تائين، ميدي سائرس عظيم جي فتحن کان پاسيرو ٿي ويا. جنھن ھخامنشي سلطنت جي قيام سان فارسين کي اقتدار ۾ آندو. سائرس جي ايندڙ مهمن فارس جي گھڻي ڀاڱي مغربي ايشيا ۽ گھڻي ڀاڱي وچ ايشيا ۾ واڌ کي ممڪن بڻايو، ۽ سندس جانشين ڏکڻ اوڀر يورپ ۽ اتر آفريڪا جي ڪجھ حصن کي فتح ڪري سڀ کان وڏي سلطنت جي صدارت ڪندا. چوٿين صدي قبل مسيح ۾، ھخامنشي سلطنت کي سڪندر اعظم جي مقدوني سلطنت فتح ڪيو، جنھن جي موت اڳوڻي ھخامنشي علائقي جي وڏي حصي تي سليوسي سلطنت جي قيام جو سبب بڻيو. ايندڙ صدي ۾، ايراني سطح مرتفع تي يوناني حڪمراني پارٿين سلطنت جي عروج سان ختم ٿي وئي، جنھن سليوسي جي اناطولي، ميسوپوٽيميا ۽ وچ ايشيائي قبضي جي وڏي حصي کي فتح ڪيو. جڏهن ته پارٿين جي جاءِ تي ٻي صدي ۾ ساساني سلطنت آئي، ايران ايندڙ هزار سال تائين هڪ اڳواڻي ڪندڙ طاقت رهيو، جيتوڻيڪ هن دور جو گهڻو حصو رومن-فارسي جنگين جي ڪري نشان لڳل هو. * ستين صدي ۾. فارس تي مسلمانن جي فتح جي نتيجي ۾ ساساني سلطنت جو راشدين خلافت سان الحاق ٿيو ۽ ايران جي اسلامائيزيشن جي شروعات ٿي. غير ملڪي طاقتن، جهڙوڪ يوناني، عرب، ترڪ ۽ منگول، جي حملي جي باوجود، ايراني قومي سڃاڻپ محفوظ رهي، ان کي هڪ الڳ سياسي ۽ ثقافتي وجود جي طور تي ترقي ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي، ان جي حملي آورن کي متاثر ڪيو. جڏهن ته ابتدائي مسلمان فتحن زرتشتي مذهب جي زوال جو سبب بڻيا، جيڪو ايران جو اڪثريتي مذهب هو، ايراني تهذيبن جون ڪاميابيون نئين اسلامي سلطنتن ۾ جذب ​​ٿي ويون ۽ اسلامي سونهري دور دوران ان کي وڌايو ويو. [[زمرو:ايران جي تاريخ]] ltdrk995it1wceldk13bmmg2ict80z0 390452 390451 2026-07-02T05:44:07Z Ibne maryam 17680 /* */ 390452 wikitext text/x-wiki '''ايران جي تاريخ''' وڏي ايران (Greater Iran)،هڪ اهڙو علائقو جنهن ۾ اها سڀئي علائقا شامل آهن جن ۾ ايراني ماڻهن ۽ ايراني ٻولين، خاص طور تي فارسي ۽ [[فارسي ٻولي]] جي اهم آبادڪاري يا اثر ڏٺو آهي، سان جڙيل آهي. هن علائقي جو مرڪز [[ايراني پليٽيو|ايراني سطح مرتفع]] آهي، جيڪا هاڻي جديد ايران سان ڍڪيل آهي. ايراني تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ واضح اثر اولهه ۾ [[اناطوليا]] کان اوڀر ۾ [[سنڌو ماٿري]] تائين پکڙيل ڏسي سگهجي ٿو، جنهن ۾ [[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]]، [[ميسوپوٽيميا]]، [[قفقاز]] ۽ [[وچ ايشيا]] جي اڪثريت شامل آهي. اهو ٻين وڏين تهذيبن، جهڙوڪ [[ننڍو آنڊو|هندستان]]، [[چين]]، [[قديم يونان|يونان]]، [[رومي سلطنت|روم]] ۽ [[قديم مصر|مصر]] جي تاريخن سان پڻ ڳنڍيل آهي. ايران دنيا جي قديم ترين مسلسل تهذيبن مان هڪ جو گهر آهي، جنهن ۾ تاريخي ۽ شهري آباديون 5هين صدي قبل مسيح جون آهن. ايراني سطح مرتفع جا اولهه وارا علائقي ڪردستان ۾ ايلامائيٽائي، ڪاسائي، گوتيائي، يوريشيائي ۽ منيئن جا گهر هئا. ايراني سلطنت [[لوهه جو دور|لوھه جي دور]] ۾ ميد سلطنت جي عروج سان شروع ٿي، جڏھن ايران 7هين صدي قبل مسيح ۾ ميدي سلطنت جي تحت ھڪ قوم جي طور تي متحد ٿي ويو. 550 قبل مسيح تائين، ميد [[سائرس اعظم]] جي فتحن کان پاسيرو ٿي ويا. جنھن [[هخامنشي سلطنت|ھخامنشي سلطنت]] جي قيام سان فارسين کي اقتدار ۾ آندو. سائرس جي ايندڙ مهمن فارس جي گھڻي ڀاڱي [[اولھ ايشيا|اولهائين ايشيا]] ۽ گھڻي ڀاڱي [[وچ ايشيا]] ۾ واڌ کي ممڪن بڻايو ۽ سندس جانشين [[ڏاکڻي يورپ|ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۽ [[اتر آفريڪا]] جي ڪجھ حصن کي فتح ڪري سڀ کان وڏي سلطنت جي صدارت ڪيا. چوٿين صدي قبل مسيح ۾، ھخامنشي سلطنت کي [[سڪندر اعظم]] جي [[قديم يونان|مقدوني سلطنت]] فتح ڪيو، جنھن جي موت اڳوڻي ھخامنشي علائقي جي وڏي حصي تي سليوسي سلطنت جي قيام جو سبب بني. ايندڙ صدين ۾، ايراني پليٽيو تي يوناني حڪمراني پارٿيئن سلطنت جي عروج سان ختم ٿي وئي، جنھن سليوسي جي اناطوليا، ميسوپوٽيميا ۽ وچ ايشيائي قبضي جي وڏي حصي کي فتح ڪيو. جڏهن ته پارٿين جي جاءِ تي ٻي صدي ۾ [[ساساني سلطنت]] آئي، ايران ايندڙ هزار سال تائين هڪ اڳواڻي ڪندڙ طاقت رهيو، جيتوڻيڪ هن دور جو گهڻو حصو رومن-فارسي جنگين جي ڪري نشان لڳل هو. ستين صدي ۾، فارس تي مسلمانن جي فتح جي نتيجي ۾ ساساني سلطنت جو [[خلافت راشده|راشدين خلافت]] سان الحاق ٿيو ۽ ايران جي اسلام جي شروعات ٿي. غير ملڪي طاقتن، جهڙوڪ يوناني، عرب، ترڪ ۽ منگولن جي حملي جي باوجود، ايراني قومي سڃاڻپ محفوظ رهي، جيڪا ان کي هڪ الڳ سياسي ۽ ثقافتي وجود جي طور تي ترقي ڪرڻ جي اجازت ڏني ۽ ان جي حملي آورن کي متاثر ڪيو. جڏهن ته ابتدائي اسلامي فتحون [[زرتشتي مذھب|زرتشتي مذهب]]، جيڪو ايران جو اڪثريتي مذهب هو، جي زوال جو سبب بڻيون. ايراني تهذيبن جون ڪاميابيون نئين اسلامي سلطنتن ۾ جذب ​​ٿي ويون ۽ [[اسلامي سونهري دور]] دوران ان کي وڌايو ويو. [[زمرو:ايران جي تاريخ]] 07fm24sftg40ptzte778f4fkjfcawc5 390453 390452 2026-07-02T05:49:25Z Ibne maryam 17680 390453 wikitext text/x-wiki [[File:Naqsh i Rustam. Shapour.jpg|thumb|Rock-face relief at [[Naqsh-e Rustam]] of Iranian emperor [[Shapur I]] (on horseback) capturing Roman emperor [[Valerian (emperor)|Valerian]] (kneeing) and [[Philip the Arab]] (standing).]] [[File:ChosroesHuntingScene.JPG|thumb|Hunting scene on a [[gilded silver]] bowl showing king [[Khosrau I]].]] '''ايران جي تاريخ''' وڏي ايران (Greater Iran)، هڪ اهڙو علائقو جنهن ۾ اها سڀئي علائقا شامل آهن جن ۾ ايراني ماڻهن ۽ ايراني ٻولين، خاص طور تي فارسي ۽ [[فارسي ٻولي]] جي اهم آبادڪاري يا اثر ڏٺو آهي، سان جڙيل آهي. هن علائقي جو مرڪز [[ايراني پليٽيو|ايراني سطح مرتفع]] آهي، جيڪا هاڻي جديد ايران سان ڍڪيل آهي. ايراني تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ واضح اثر اولهه ۾ [[اناطوليا]] کان اوڀر ۾ [[سنڌو ماٿري]] تائين پکڙيل ڏسي سگهجي ٿو، جنهن ۾ [[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]]، [[ميسوپوٽيميا]]، [[قفقاز]] ۽ [[وچ ايشيا]] جي اڪثريت شامل آهي. اهو ٻين وڏين تهذيبن، جهڙوڪ [[ننڍو آنڊو|هندستان]]، [[چين]]، [[قديم يونان|يونان]]، [[رومي سلطنت|روم]] ۽ [[قديم مصر|مصر]] جي تاريخن سان پڻ ڳنڍيل آهي. ايران دنيا جي قديم ترين مسلسل تهذيبن مان هڪ جو گهر آهي، جنهن ۾ تاريخي ۽ شهري آباديون 5هين صدي قبل مسيح جون آهن. ايراني سطح مرتفع جا اولهه وارا علائقي ڪردستان ۾ ايلامائيٽائي، ڪاسائي، گوتيائي، يوريشيائي ۽ منيئن جا گهر هئا. ايراني سلطنت [[لوهه جو دور|لوھه جي دور]] ۾ ميد سلطنت جي عروج سان شروع ٿي، جڏھن ايران 7هين صدي قبل مسيح ۾ ميدي سلطنت جي تحت ھڪ قوم جي طور تي متحد ٿي ويو. 550 قبل مسيح تائين، ميد [[سائرس اعظم]] جي فتحن کان پاسيرو ٿي ويا. جنھن [[هخامنشي سلطنت|ھخامنشي سلطنت]] جي قيام سان فارسين کي اقتدار ۾ آندو. سائرس جي ايندڙ مهمن فارس جي گھڻي ڀاڱي [[اولھ ايشيا|اولهائين ايشيا]] ۽ گھڻي ڀاڱي [[وچ ايشيا]] ۾ واڌ کي ممڪن بڻايو ۽ سندس جانشين [[ڏاکڻي يورپ|ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۽ [[اتر آفريڪا]] جي ڪجھ حصن کي فتح ڪري سڀ کان وڏي سلطنت جي صدارت ڪيا. چوٿين صدي قبل مسيح ۾، ھخامنشي سلطنت کي [[سڪندر اعظم]] جي [[قديم يونان|مقدوني سلطنت]] فتح ڪيو، جنھن جي موت اڳوڻي ھخامنشي علائقي جي وڏي حصي تي سليوسي سلطنت جي قيام جو سبب بني. ايندڙ صدين ۾، ايراني پليٽيو تي يوناني حڪمراني پارٿيئن سلطنت جي عروج سان ختم ٿي وئي، جنھن سليوسي جي اناطوليا، ميسوپوٽيميا ۽ وچ ايشيائي قبضي جي وڏي حصي کي فتح ڪيو. جڏهن ته پارٿين جي جاءِ تي ٻي صدي ۾ [[ساساني سلطنت]] آئي، ايران ايندڙ هزار سال تائين هڪ اڳواڻي ڪندڙ طاقت رهيو، جيتوڻيڪ هن دور جو گهڻو حصو رومن-فارسي جنگين جي ڪري نشان لڳل هو. ستين صدي ۾، فارس تي مسلمانن جي فتح جي نتيجي ۾ ساساني سلطنت جو [[خلافت راشده|راشدين خلافت]] سان الحاق ٿيو ۽ ايران جي اسلام جي شروعات ٿي. غير ملڪي طاقتن، جهڙوڪ يوناني، عرب، ترڪ ۽ منگولن جي حملي جي باوجود، ايراني قومي سڃاڻپ محفوظ رهي، جيڪا ان کي هڪ الڳ سياسي ۽ ثقافتي وجود جي طور تي ترقي ڪرڻ جي اجازت ڏني ۽ ان جي حملي آورن کي متاثر ڪيو. جڏهن ته ابتدائي اسلامي فتحون [[زرتشتي مذھب|زرتشتي مذهب]]، جيڪو ايران جو اڪثريتي مذهب هو، جي زوال جو سبب بڻيون. ايراني تهذيبن جون ڪاميابيون نئين اسلامي سلطنتن ۾ جذب ​​ٿي ويون ۽ [[اسلامي سونهري دور]] دوران ان کي وڌايو ويو. [[زمرو:ايران جي تاريخ]] h006rom1r60ekmx22dlgdwr123pi8wm 390454 390453 2026-07-02T05:57:13Z Ibne maryam 17680 /* */ 390454 wikitext text/x-wiki [[File:Naqsh i Rustam. Shapour.jpg|thumb|چٽان تي نقش ٿيل "نقش رستم" جي رليف. ايراني شهنشاهه شاپور اول (گهوڙي تي) رومي شهنشاهه ويلريئن (گوڏن ڀر) ۽ فلپ عرب (بيٺل) کي قيد ڪندي.]] [[File:ChosroesHuntingScene.JPG|thumb|چانديءَ جي پيالي تي شڪار جو منظر، خسرو اول کي ڏيکاريندي. ]] '''ايران جي تاريخ''' وڏي ايران (Greater Iran)، هڪ اهڙو علائقو جنهن ۾ اها سڀئي علائقا شامل آهن جن ۾ ايراني ماڻهن ۽ ايراني ٻولين، خاص طور تي فارسي ۽ [[فارسي ٻولي]] جي اهم آبادڪاري يا اثر ڏٺو آهي، سان جڙيل آهي. هن علائقي جو مرڪز [[ايراني پليٽيو|ايراني سطح مرتفع]] آهي، جيڪا هاڻي جديد ايران سان ڍڪيل آهي. ايراني تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ واضح اثر اولهه ۾ [[اناطوليا]] کان اوڀر ۾ [[سنڌو ماٿري]] تائين پکڙيل ڏسي سگهجي ٿو، جنهن ۾ [[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]]، [[ميسوپوٽيميا]]، [[قفقاز]] ۽ [[وچ ايشيا]] جي اڪثريت شامل آهي. اهو ٻين وڏين تهذيبن، جهڙوڪ [[ننڍو آنڊو|هندستان]]، [[چين]]، [[قديم يونان|يونان]]، [[رومي سلطنت|روم]] ۽ [[قديم مصر|مصر]] جي تاريخن سان پڻ ڳنڍيل آهي. ايران دنيا جي قديم ترين مسلسل تهذيبن مان هڪ جو گهر آهي، جنهن ۾ تاريخي ۽ شهري آباديون 5هين صدي قبل مسيح جون آهن. ايراني سطح مرتفع جا اولهه وارا علائقي ڪردستان ۾ ايلامائيٽائي، ڪاسائي، گوتيائي، يوريشيائي ۽ منيئن جا گهر هئا. ايراني سلطنت [[لوهه جو دور|لوھه جي دور]] ۾ ميد سلطنت جي عروج سان شروع ٿي، جڏھن ايران 7هين صدي قبل مسيح ۾ ميدي سلطنت جي تحت ھڪ قوم جي طور تي متحد ٿي ويو. 550 قبل مسيح تائين، ميد [[سائرس اعظم]] جي فتحن کان پاسيرو ٿي ويا. جنھن [[هخامنشي سلطنت|ھخامنشي سلطنت]] جي قيام سان فارسين کي اقتدار ۾ آندو. سائرس جي ايندڙ مهمن فارس جي گھڻي ڀاڱي [[اولھ ايشيا|اولهائين ايشيا]] ۽ گھڻي ڀاڱي [[وچ ايشيا]] ۾ واڌ کي ممڪن بڻايو ۽ سندس جانشين [[ڏاکڻي يورپ|ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۽ [[اتر آفريڪا]] جي ڪجھ حصن کي فتح ڪري سڀ کان وڏي سلطنت جي صدارت ڪيا. چوٿين صدي قبل مسيح ۾، ھخامنشي سلطنت کي [[سڪندر اعظم]] جي [[قديم يونان|مقدوني سلطنت]] فتح ڪيو، جنھن جي موت اڳوڻي ھخامنشي علائقي جي وڏي حصي تي سليوسي سلطنت جي قيام جو سبب بني. ايندڙ صدين ۾، ايراني پليٽيو تي يوناني حڪمراني پارٿيئن سلطنت جي عروج سان ختم ٿي وئي، جنھن سليوسي جي اناطوليا، ميسوپوٽيميا ۽ وچ ايشيائي قبضي جي وڏي حصي کي فتح ڪيو. جڏهن ته پارٿين جي جاءِ تي ٻي صدي ۾ [[ساساني سلطنت]] آئي، ايران ايندڙ هزار سال تائين هڪ اڳواڻي ڪندڙ طاقت رهيو، جيتوڻيڪ هن دور جو گهڻو حصو رومن-فارسي جنگين جي ڪري نشان لڳل هو. ستين صدي ۾، فارس تي مسلمانن جي فتح جي نتيجي ۾ ساساني سلطنت جو [[خلافت راشده|راشدين خلافت]] سان الحاق ٿيو ۽ ايران جي اسلام جي شروعات ٿي. غير ملڪي طاقتن، جهڙوڪ يوناني، عرب، ترڪ ۽ منگولن جي حملي جي باوجود، ايراني قومي سڃاڻپ محفوظ رهي، جيڪا ان کي هڪ الڳ سياسي ۽ ثقافتي وجود جي طور تي ترقي ڪرڻ جي اجازت ڏني ۽ ان جي حملي آورن کي متاثر ڪيو. جڏهن ته ابتدائي اسلامي فتحون [[زرتشتي مذھب|زرتشتي مذهب]]، جيڪو ايران جو اڪثريتي مذهب هو، جي زوال جو سبب بڻيون. ايراني تهذيبن جون ڪاميابيون نئين اسلامي سلطنتن ۾ جذب ​​ٿي ويون ۽ [[اسلامي سونهري دور]] دوران ان کي وڌايو ويو. [[زمرو:ايران جي تاريخ]] 48eihtyn5o9m7vh1ahs6672gi4jolps 390455 390454 2026-07-02T05:58:23Z Ibne maryam 17680 /* */ 390455 wikitext text/x-wiki [[File:Naqsh i Rustam. Shapour.jpg|thumb|چٽان تي نقش ٿيل "نقش رستم" جي رليف. ايراني شهنشاهه شاپور اول (گهوڙي تي) رومي شهنشاهه ويلريئن (گوڏن ڀر) ۽ فلپ عرب (بيٺل) کي قيد ڪندي.]] [[File:ChosroesHuntingScene.JPG|thumb|چانديءَ جي پيالي تي شڪار جو منظر، خسرو اول کي ڏيکاريندي. ]] '''ايران جي تاريخ''' وڏي ايران (<small>Greater</small> <small>Iran</small>)، هڪ اهڙو علائقو جنهن ۾ اها سڀئي علائقا شامل هئا جن ۾ ايراني ماڻهن ۽ ايراني ٻولين، خاص طور تي فارسي ۽ [[فارسي ٻولي]] جي اهم آبادڪاري يا اثر ڏٺو آهي، سان جڙيل آهي. هن علائقي جو مرڪز [[ايراني پليٽيو|ايراني سطح مرتفع]] آهي، جيڪا هاڻي جديد ايران سان ڍڪيل آهي. ايراني تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ واضح اثر اولهه ۾ [[اناطوليا]] کان اوڀر ۾ [[سنڌو ماٿري]] تائين پکڙيل ڏسي سگهجي ٿو، جنهن ۾ [[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]]، [[ميسوپوٽيميا]]، [[قفقاز]] ۽ [[وچ ايشيا]] جي اڪثريت شامل آهي. اهو ٻين وڏين تهذيبن، جهڙوڪ [[ننڍو آنڊو|هندستان]]، [[چين]]، [[قديم يونان|يونان]]، [[رومي سلطنت|روم]] ۽ [[قديم مصر|مصر]] جي تاريخن سان پڻ ڳنڍيل آهي. ايران دنيا جي قديم ترين مسلسل تهذيبن مان هڪ جو گهر آهي، جنهن ۾ تاريخي ۽ شهري آباديون 5هين صدي قبل مسيح جون آهن. ايراني سطح مرتفع جا اولهه وارا علائقي ڪردستان ۾ ايلامائيٽائي، ڪاسائي، گوتيائي، يوريشيائي ۽ منيئن جا گهر هئا. ايراني سلطنت [[لوهه جو دور|لوھه جي دور]] ۾ ميد سلطنت جي عروج سان شروع ٿي، جڏھن ايران 7هين صدي قبل مسيح ۾ ميدي سلطنت جي تحت ھڪ قوم جي طور تي متحد ٿي ويو. 550 قبل مسيح تائين، ميد [[سائرس اعظم]] جي فتحن کان پاسيرو ٿي ويا. جنھن [[هخامنشي سلطنت|ھخامنشي سلطنت]] جي قيام سان فارسين کي اقتدار ۾ آندو. سائرس جي ايندڙ مهمن فارس جي گھڻي ڀاڱي [[اولھ ايشيا|اولهائين ايشيا]] ۽ گھڻي ڀاڱي [[وچ ايشيا]] ۾ واڌ کي ممڪن بڻايو ۽ سندس جانشين [[ڏاکڻي يورپ|ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۽ [[اتر آفريڪا]] جي ڪجھ حصن کي فتح ڪري سڀ کان وڏي سلطنت جي صدارت ڪيا. چوٿين صدي قبل مسيح ۾، ھخامنشي سلطنت کي [[سڪندر اعظم]] جي [[قديم يونان|مقدوني سلطنت]] فتح ڪيو، جنھن جي موت اڳوڻي ھخامنشي علائقي جي وڏي حصي تي سليوسي سلطنت جي قيام جو سبب بني. ايندڙ صدين ۾، ايراني پليٽيو تي يوناني حڪمراني پارٿيئن سلطنت جي عروج سان ختم ٿي وئي، جنھن سليوسي جي اناطوليا، ميسوپوٽيميا ۽ وچ ايشيائي قبضي جي وڏي حصي کي فتح ڪيو. جڏهن ته پارٿين جي جاءِ تي ٻي صدي ۾ [[ساساني سلطنت]] آئي، ايران ايندڙ هزار سال تائين هڪ اڳواڻي ڪندڙ طاقت رهيو، جيتوڻيڪ هن دور جو گهڻو حصو رومن-فارسي جنگين جي ڪري نشان لڳل هو. ستين صدي ۾، فارس تي مسلمانن جي فتح جي نتيجي ۾ ساساني سلطنت جو [[خلافت راشده|راشدين خلافت]] سان الحاق ٿيو ۽ ايران جي اسلام جي شروعات ٿي. غير ملڪي طاقتن، جهڙوڪ يوناني، عرب، ترڪ ۽ منگولن جي حملي جي باوجود، ايراني قومي سڃاڻپ محفوظ رهي، جيڪا ان کي هڪ الڳ سياسي ۽ ثقافتي وجود جي طور تي ترقي ڪرڻ جي اجازت ڏني ۽ ان جي حملي آورن کي متاثر ڪيو. جڏهن ته ابتدائي اسلامي فتحون [[زرتشتي مذھب|زرتشتي مذهب]]، جيڪو ايران جو اڪثريتي مذهب هو، جي زوال جو سبب بڻيون. ايراني تهذيبن جون ڪاميابيون نئين اسلامي سلطنتن ۾ جذب ​​ٿي ويون ۽ [[اسلامي سونهري دور]] دوران ان کي وڌايو ويو. [[زمرو:ايران جي تاريخ]] 8k93mh6r441peylquvimwkywomhfzmk 390456 390455 2026-07-02T06:01:29Z Ibne maryam 17680 /* */ 390456 wikitext text/x-wiki [[File:Naqsh i Rustam. Shapour.jpg|thumb|چٽان تي نقش ٿيل "نقش رستم" جي رليف. ايراني شهنشاهه شاپور اول (گهوڙي تي) رومي شهنشاهه ويلريئن (گوڏن ڀر) ۽ فلپ عرب (بيٺل) کي قيد ڪندي.]] [[File:ChosroesHuntingScene.JPG|thumb|چانديءَ جي پيالي تي شڪار جو منظر، خسرو اول کي ڏيکاريندي. ]] '''ايران جي تاريخ''' وڏي ايران (<small>Greater</small> <small>Iran</small>)، هڪ اهڙو علائقو جنهن ۾ اها سڀئي علائقا شامل هئا جن ۾ ايراني ماڻهن ۽ ايراني ٻولين، خاص طور تي فارسي ۽ [[فارسي ٻولي]] جي اهم آبادڪاري يا اثر ڏٺو آهي، سان جڙيل آهي. هن علائقي جو مرڪز [[ايراني پليٽيو|ايراني سطح مرتفع]] آهي، جيڪا هاڻي جديد ايران سان ڍڪيل آهي. ايراني تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ واضح اثر اولهه ۾ [[اناطوليا]] کان اوڀر ۾ [[سنڌو ماٿري]] تائين پکڙيل ڏسي سگهجي ٿو، جنهن ۾ [[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]]، [[ميسوپوٽيميا]]، [[قفقاز]] ۽ [[وچ ايشيا]] جي اڪثريت شامل آهي. اهو ٻين وڏين تهذيبن، جهڙوڪ [[ننڍو آنڊو|هندستان]]، [[چين]]، [[قديم يونان|يونان]]، [[رومي سلطنت|روم]] ۽ [[قديم مصر|مصر]] جي تاريخن سان پڻ ڳنڍيل آهي. ايران دنيا جي قديم ترين مسلسل تهذيبن مان هڪ جو گهر آهي، جنهن ۾ تاريخي ۽ شهري آباديون 5هين صدي قبل مسيح جون آهن. ايراني سطح مرتفع جا اولهه وارا علائقي ڪردستان ۾ ايلامائيٽائي، ڪاسائي، گوتيائي، يوريشيائي ۽ منيئن جا گهر هئا. ايراني سلطنت [[لوهه جو دور|لوھه جي دور]] ۾ ميد سلطنت جي عروج سان شروع ٿي، جڏھن ايران 7هين صدي قبل مسيح ۾ ميدي سلطنت جي تحت ھڪ قوم جي طور تي متحد ٿي ويو. 550 قبل مسيح تائين، ميد [[سائرس اعظم]] جي فتحن کان پاسيرو ٿي ويا. جنھن [[هخامنشي سلطنت|ھخامنشي سلطنت]] جي قيام سان فارسين کي اقتدار ۾ آندو. سائرس جي ايندڙ مهمن فارس جي گھڻي ڀاڱي [[اولھ ايشيا|اولهائين ايشيا]] ۽ گھڻي ڀاڱي [[وچ ايشيا]] ۾ واڌ کي ممڪن بڻايو ۽ سندس جانشين [[ڏاکڻي يورپ|ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۽ [[اتر آفريڪا]] جي ڪجھ حصن کي فتح ڪري سڀ کان وڏي سلطنت جي صدارت ڪيا. چوٿين صدي قبل مسيح ۾، ھخامنشي سلطنت کي [[سڪندر اعظم]] جي [[قديم يونان|مقدوني سلطنت]] فتح ڪيو، جنھن جي موت اڳوڻي ھخامنشي علائقي جي وڏي حصي تي سليوسي سلطنت جي قيام جو سبب بني. ايندڙ صدين ۾، ايراني پليٽيو تي يوناني حڪمراني پارٿيئن سلطنت جي عروج سان ختم ٿي وئي، جنھن سليوسي جي اناطوليا، ميسوپوٽيميا ۽ وچ ايشيائي قبضي جي وڏي حصي کي فتح ڪيو. جڏهن ته پارٿين جي جاءِ تي ٻي صدي ۾ [[ساساني سلطنت]] آئي، ايران ايندڙ هزار سال تائين هڪ اڳواڻي ڪندڙ طاقت رهيو، جيتوڻيڪ هن دور جو گهڻو حصو رومن-فارسي جنگين جي ڪري نشان لڳل هو. ستين صدي ۾، فارس تي مسلمانن جي فتح جي نتيجي ۾ ساساني سلطنت جو [[خلافت راشده|راشدين خلافت]] سان الحاق ٿيو ۽ ايران جي اسلام جي شروعات ٿي. غير ملڪي طاقتن، جهڙوڪ يوناني، عرب، ترڪ ۽ منگولن جي حملي جي باوجود، ايراني قومي سڃاڻپ محفوظ رهي، جيڪا ان کي هڪ الڳ سياسي ۽ ثقافتي وجود جي طور تي ترقي ڪرڻ جي اجازت ڏني ۽ ان جي حملي آورن کي متاثر ڪيو. جڏهن ته ابتدائي اسلامي فتحون [[زرتشتي مذھب|زرتشتي مذهب]]، جيڪو ايران جو اڪثريتي مذهب هو، جي زوال جو سبب بڻيون. ايراني تهذيبن جون ڪاميابيون نئين اسلامي سلطنتن ۾ جذب ​​ٿي ويون ۽ [[اسلامي سونهري دور]] دوران ان کي وڌايو ويو. {{Short description|None}} {{Use dmy dates|date=January 2026}} {{Use Oxford spelling|date=January 2024}} {{History of Iran}} The '''history of Iran''' (also known as [[Name of Iran|Persia]]) is intertwined with [[Greater Iran]], a region encompassing all areas that have witnessed significant settlement or influence by the [[Iranian peoples]] and [[Iranian languages]] – chiefly the [[Persians]] and the [[Persian language]]. Central to this region is the [[Iranian plateau]], now covered by modern [[Iran]]. The most pronounced impact of Iranian history can be seen stretching from [[Anatolia]] in the west to the [[Indus Valley]] in the east, including the [[Levant]], [[Mesopotamia]], the [[Caucasus]], and majority of [[Central Asia]]. It also stands in connection with the histories of other major civilizations, such as [[History of India|India]], [[History of China|China]], [[Ancient Greece|Greece]], [[Ancient Rome|Rome]], and [[Ancient Egypt|Egypt]]. Iran is home to one of the world's oldest continuous civilizations, with historical and urban settlements dating back to the 5th millennium BC.{{r|n=Brit_AncientIran|r={{cite web |last1=Young |first1=T. Cuyler |last2=Bivar |first2=Adrian David H. |author-link2=David Bivar |date=2024 |title=Ancient Iran |website=[[Britannica.com]] |url=https://www.britannica.com/place/ancient-Iran }}}} The Iranian plateau's western regions were home to the [[Elam]]ites, [[Kassites]], [[Gutians]], [[Urartu|Urartians]],<ref>{{cite web |last=Pizzorno |first=Gabriel H. |date=2014 |title=Dinkha Tepe Revisited |website=[[Harvard University]] Department of History |url=https://scholar.harvard.edu/pizzorno/presentations/dinkha-tepe-revisited }}</ref>{{sfnp|Iranica Online - Denḵa Tepe}}<ref>{{cite web |date=4 September 2005 |title=Capital of Musasir government in northwest Iran, experts believe |website=[[Mehr News Agency]] |url=https://en.mehrnews.com/news/12769/Capital-of-Musasir-government-in-northwest-Iran-experts-believe }}</ref> and the [[Mannaeans]] in [[Iranian Kurdistan|Kurdistan]].{{r|n=EIO_ziwiye|r={{harvp|Iranica Online - Ziwiye}}.}}<ref>{{cite web |title=Qalaichi's ancient necropolis excavated for the first time |website=[[The Tehran Times]] |date=23 June 2024 |url=https://www.tehrantimes.com/news/500219/Qalaichi-s-ancient-necropolis-excavated-for-the-first-time }}</ref><ref>{{cite web |last1=Chauhan |first1=Yamini |date=2012 |title=Mannai |website=[[Britannica.com]] |url=https://www.britannica.com/place/Mannai }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Cifarelli | first1=Megan | last2=Mollazadeh | first2=Kazem | last3=Binandeh | first3=Ali |date=2019 |title=A Decorated Bronze Belt from Gargul, Iran |journal=[[Iran: Journal of the British Institute of Persian Studies|Iran]] |volume=57 |issue=2 |pages=175–184 | doi=10.1080/05786967.2018.1505441 |url-access=subscription |url=https://doi.org/10.1080/05786967.2018.1505441 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Khanmohammadi |first1=Behrouz |last2=Bonfanti |first2=Annarita S. |last3=Dan |first3=Roberto |date=6 June 2022 |title=A New Decorated Bronze Belt from Orumiyeh Region, North-Western Iran |journal=[[Iran: Journal of the British Institute of Persian Studies|Iran]] |volume=63 |issue=1 |pages=46–56 |doi=10.1080/05786967.2022.2082314 |url-access=subscription |url=https://doi.org/10.1080/05786967.2022.2082314 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Khanmohammadi |first1=Behrouz |last2=Bonfanti |first2=Annarita S. |last3=Abbaszadeh |first3=Maryam |last4=Dan |first4=Roberto |date=2021 |title=A metal belt in the Orumiyeh museum, Iran |journal=Aramazd - Armenian Journal of Near Eastern Studies |volume=15 |issue=1–2 |pages=163–170 |doi=10.32028/ajnes.v15i1-2.1304 |url-access=subscription |url=https://doi.org/10.32028/ajnes.v15i1-2.1304 }}</ref><ref>{{cite web |author=Amanolahi Sekandar |date=17 February 2010 |title=The Lurs of Iran |website=Cultural Survival |url=https://www.culturalsurvival.org/publications/cultural-survival-quarterly/lurs-iran }}</ref> The [[List of monarchs of Iran|Iranian empire]] began with the rise of the [[Medes]] during the [[Iron Age]], when Iran was unified as a nation under the [[Median kingdom]] in the 7th century BC.<ref>{{cite web |last1=Lotha |first1=Gloria |last2=Gupta |first2=Kanchan |date=2024 |title=Media |website=[[Britannica.com]] |url=https://www.britannica.com/place/Media-ancient-region-Iran |display-authors=1 }}</ref> By 550 BC, the Medes were sidelined by the conquests of [[Cyrus the Great]], who brought the Persians to power with the establishment of the [[Achaemenid Empire]]. Cyrus' ensuing campaigns enabled the Persia's expansion across most of [[West Asia]] and much of Central Asia, and his successors would conquer parts of [[Southeast Europe]] and [[North Africa]] to preside over the [[List of largest empires#Timeline of largest empires at the time|largest empire yet seen]]. In the 4th century BC, the Achaemenid Empire was conquered by the [[Macedonia (ancient kingdom)|Macedonian Empire]] of [[Alexander the Great]], whose death led to the establishment of the [[Seleucid Empire]] over the bulk of former Achaemenid territory. In the following century, Greek rule of the Iranian plateau came to an end with the rise of the [[Parthian Empire]], which conquered large parts of the Seleucids' Anatolian, Mesopotamian, and [[Central Asia]]n holdings. While the Parthians were succeeded by the [[Sasanian Empire]] in the 2nd century, Iran remained a leading power for the next millennium, although most of this period was marked by the [[Roman–Persian wars|Roman–Persian Wars]]. In the 7th century, the [[Muslim conquest of Persia]] resulted in the Sasanian Empire's annexation by the [[Rashidun Caliphate]] and the beginning of the [[Islamization of Iran]]. In spite of invasions by foreign powers, such as the [[Greeks]], [[Arabs]], [[Turkic peoples|Turks]], and [[Mongol conquests|Mongols]], Iranian national identity was preserved, allowing it to develop as a distinct political and cultural entity, influencing its invaders. While the [[early Muslim conquests]] had caused the decline of [[Zoroastrianism]], which had been Iran's majority religion, the achievements of Iranian civilizations were absorbed into the nascent [[Caliphate|Islamic empires]] and expanded upon during the [[Islamic Golden Age]]. Nomadic Turkic tribes overran parts of the Iranian plateau during the [[Late Middle Ages]] and [[early modern period]], negatively impacting the region.<ref>{{cite book |last=Baten |first=Jörg |date=2016 |title=A History of the Global Economy. From 1500 to the Present |publisher=[[Cambridge University Press]] |page=214 |isbn=9781107507180 }}</ref> By 1501, however, the nation was reunified by the [[Safavid dynasty]], which initiated Iranian history's most momentous religious change since the original Muslim conquest, by [[Safavid conversion of Iran to Shia Islam|converting Iran to Shia Islam]].{{r|n=EncIslamica_1993_VII54|r={{cite encyclopedia |editor-last1=Houtsma |editor-first1=M.Th. |editor-last2=Wensinck |editor-first2=A.J. |editor-last3=Gibb |editor-first3=H.A.R. |date=1993 |orig-date=1913-1936 |title=Ṣafawids |encyclopedia=[[Encyclopedia of Islam|E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam]] |volume=VII - S-Ṭaiba |edition=reprint |pages=[https://books.google.ca/books?id=sP_hVmik-QYC&pg=PA54 54-5] |isbn=9789004097933 |display-editors=1 }}}}<ref>{{cite web |title=The Islamic World to 1600 - The Safavid Empire |website=Applied History Research Group, [[University of Calgary]] |date=1998 |url=https://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/empires/safavid/abbas.html |access-date=10 February 2026 |archive-date=12 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080612134542/http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/empires/safavid/abbas.html }}</ref> Iran again emerged as a world power, especially in rivalry with the [[Ottoman Empire]]. In the 19th century, Iran came into conflict with the [[Russian Empire]], which annexed the [[South Caucasus]] by the end of the [[Russo-Persian Wars]].<ref name="books.google.nl1">{{Cite book |last=Dowling |first=Timothy C. |title=Russia at War: From the Mongol Conquest to Afghanistan, Chechnya, and Beyond |series= 2 volumes |date=2 December 2014 |publisher=ABC-CLIO |pages=728–9 |isbn=9781598849479 |url=https://books.google.com/books?id=KTq2BQAAQBAJ }}</ref> In the 1940s, there were hopes Iran could become a constitutional monarchy, but a [[1953 Iranian coup d'état|1953 coup]] aided by the US and UK removed the elected prime minister, and Iran was ruled as an autocracy under the Shah with American support. The monarchy lasted until the [[Iranian Revolution]] in 1979, when the country was declared an [[Islamic republic]].{{r|n=Brit_Iran|r={{cite EBO |short=yes |last1=Avery |first1=Peter W. |last2=Mostofi |first2=Khosrow |last3=Afary |first3=Janet |title=Islamic Republic of Iran |url=https://www.britannica.com/place/Iran |display-authors=1 }}}}{{r|n=EB_Afary_2026|r={{cite web |last=Afary |first=Janet |date=2026 |title=Iranian Revolution (1978–1979) |website=[[Britannica.com]] |url=https://www.britannica.com/event/Iranian-Revolution }}}} Since then, it has experienced significant political, social, and economic changes. The establishment of an Islamic republic led to a restructuring of the country's political system. Iran's foreign relations have been shaped by regional conflicts, beginning with the [[Iran–Iraq War]] and persisting through many [[Arab countries]]; ongoing tensions with [[Iran–Israel proxy conflict|Israel]], the [[Iran–United States relations|US]], and the [[Western world]]; and the [[Nuclear program of Iran|Iranian nuclear program]], which has been contentious in international diplomacy. Despite [[International sanctions against Iran|international sanctions]] and [[Human rights in Iran|internal challenges]], Iran remains a key player in regional and global geopolitics. ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:ايران جي تاريخ]] 3nljzojozynq0onrrlam9bi2vn75w8y 390457 390456 2026-07-02T06:03:00Z Ibne maryam 17680 /* */ 390457 wikitext text/x-wiki {{Short description|ايران جي تاريخ}} [[File:Naqsh i Rustam. Shapour.jpg|thumb|چٽان تي نقش ٿيل "نقش رستم" جي رليف. ايراني شهنشاهه شاپور اول (گهوڙي تي) رومي شهنشاهه ويلريئن (گوڏن ڀر) ۽ فلپ عرب (بيٺل) کي قيد ڪندي.]] [[File:ChosroesHuntingScene.JPG|thumb|چانديءَ جي پيالي تي شڪار جو منظر، خسرو اول کي ڏيکاريندي. ]] '''ايران جي تاريخ''' وڏي ايران (<small>Greater</small> <small>Iran</small>)، هڪ اهڙو علائقو جنهن ۾ اها سڀئي علائقا شامل هئا جن ۾ ايراني ماڻهن ۽ ايراني ٻولين، خاص طور تي فارسي ۽ [[فارسي ٻولي]] جي اهم آبادڪاري يا اثر ڏٺو آهي، سان جڙيل آهي. هن علائقي جو مرڪز [[ايراني پليٽيو|ايراني سطح مرتفع]] آهي، جيڪا هاڻي جديد ايران سان ڍڪيل آهي. ايراني تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ واضح اثر اولهه ۾ [[اناطوليا]] کان اوڀر ۾ [[سنڌو ماٿري]] تائين پکڙيل ڏسي سگهجي ٿو، جنهن ۾ [[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]]، [[ميسوپوٽيميا]]، [[قفقاز]] ۽ [[وچ ايشيا]] جي اڪثريت شامل آهي. اهو ٻين وڏين تهذيبن، جهڙوڪ [[ننڍو آنڊو|هندستان]]، [[چين]]، [[قديم يونان|يونان]]، [[رومي سلطنت|روم]] ۽ [[قديم مصر|مصر]] جي تاريخن سان پڻ ڳنڍيل آهي. ايران دنيا جي قديم ترين مسلسل تهذيبن مان هڪ جو گهر آهي، جنهن ۾ تاريخي ۽ شهري آباديون 5هين صدي قبل مسيح جون آهن. ايراني سطح مرتفع جا اولهه وارا علائقي ڪردستان ۾ ايلامائيٽائي، ڪاسائي، گوتيائي، يوريشيائي ۽ منيئن جا گهر هئا. ايراني سلطنت [[لوهه جو دور|لوھه جي دور]] ۾ ميد سلطنت جي عروج سان شروع ٿي، جڏھن ايران 7هين صدي قبل مسيح ۾ ميدي سلطنت جي تحت ھڪ قوم جي طور تي متحد ٿي ويو. 550 قبل مسيح تائين، ميد [[سائرس اعظم]] جي فتحن کان پاسيرو ٿي ويا. جنھن [[هخامنشي سلطنت|ھخامنشي سلطنت]] جي قيام سان فارسين کي اقتدار ۾ آندو. سائرس جي ايندڙ مهمن فارس جي گھڻي ڀاڱي [[اولھ ايشيا|اولهائين ايشيا]] ۽ گھڻي ڀاڱي [[وچ ايشيا]] ۾ واڌ کي ممڪن بڻايو ۽ سندس جانشين [[ڏاکڻي يورپ|ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۽ [[اتر آفريڪا]] جي ڪجھ حصن کي فتح ڪري سڀ کان وڏي سلطنت جي صدارت ڪيا. چوٿين صدي قبل مسيح ۾، ھخامنشي سلطنت کي [[سڪندر اعظم]] جي [[قديم يونان|مقدوني سلطنت]] فتح ڪيو، جنھن جي موت اڳوڻي ھخامنشي علائقي جي وڏي حصي تي سليوسي سلطنت جي قيام جو سبب بني. ايندڙ صدين ۾، ايراني پليٽيو تي يوناني حڪمراني پارٿيئن سلطنت جي عروج سان ختم ٿي وئي، جنھن سليوسي جي اناطوليا، ميسوپوٽيميا ۽ وچ ايشيائي قبضي جي وڏي حصي کي فتح ڪيو. جڏهن ته پارٿين جي جاءِ تي ٻي صدي ۾ [[ساساني سلطنت]] آئي، ايران ايندڙ هزار سال تائين هڪ اڳواڻي ڪندڙ طاقت رهيو، جيتوڻيڪ هن دور جو گهڻو حصو رومن-فارسي جنگين جي ڪري نشان لڳل هو. ستين صدي ۾، فارس تي مسلمانن جي فتح جي نتيجي ۾ ساساني سلطنت جو [[خلافت راشده|راشدين خلافت]] سان الحاق ٿيو ۽ ايران جي اسلام جي شروعات ٿي. غير ملڪي طاقتن، جهڙوڪ يوناني، عرب، ترڪ ۽ منگولن جي حملي جي باوجود، ايراني قومي سڃاڻپ محفوظ رهي، جيڪا ان کي هڪ الڳ سياسي ۽ ثقافتي وجود جي طور تي ترقي ڪرڻ جي اجازت ڏني ۽ ان جي حملي آورن کي متاثر ڪيو. جڏهن ته ابتدائي اسلامي فتحون [[زرتشتي مذھب|زرتشتي مذهب]]، جيڪو ايران جو اڪثريتي مذهب هو، جي زوال جو سبب بڻيون. ايراني تهذيبن جون ڪاميابيون نئين اسلامي سلطنتن ۾ جذب ​​ٿي ويون ۽ [[اسلامي سونهري دور]] دوران ان کي وڌايو ويو. The '''history of Iran''' (also known as [[Name of Iran|Persia]]) is intertwined with [[Greater Iran]], a region encompassing all areas that have witnessed significant settlement or influence by the [[Iranian peoples]] and [[Iranian languages]] – chiefly the [[Persians]] and the [[Persian language]]. Central to this region is the [[Iranian plateau]], now covered by modern [[Iran]]. The most pronounced impact of Iranian history can be seen stretching from [[Anatolia]] in the west to the [[Indus Valley]] in the east, including the [[Levant]], [[Mesopotamia]], the [[Caucasus]], and majority of [[Central Asia]]. It also stands in connection with the histories of other major civilizations, such as [[History of India|India]], [[History of China|China]], [[Ancient Greece|Greece]], [[Ancient Rome|Rome]], and [[Ancient Egypt|Egypt]]. Iran is home to one of the world's oldest continuous civilizations, with historical and urban settlements dating back to the 5th millennium BC.{{r|n=Brit_AncientIran|r={{cite web |last1=Young |first1=T. Cuyler |last2=Bivar |first2=Adrian David H. |author-link2=David Bivar |date=2024 |title=Ancient Iran |website=[[Britannica.com]] |url=https://www.britannica.com/place/ancient-Iran }}}} The Iranian plateau's western regions were home to the [[Elam]]ites, [[Kassites]], [[Gutians]], [[Urartu|Urartians]],<ref>{{cite web |last=Pizzorno |first=Gabriel H. |date=2014 |title=Dinkha Tepe Revisited |website=[[Harvard University]] Department of History |url=https://scholar.harvard.edu/pizzorno/presentations/dinkha-tepe-revisited }}</ref>{{sfnp|Iranica Online - Denḵa Tepe}}<ref>{{cite web |date=4 September 2005 |title=Capital of Musasir government in northwest Iran, experts believe |website=[[Mehr News Agency]] |url=https://en.mehrnews.com/news/12769/Capital-of-Musasir-government-in-northwest-Iran-experts-believe }}</ref> and the [[Mannaeans]] in [[Iranian Kurdistan|Kurdistan]].{{r|n=EIO_ziwiye|r={{harvp|Iranica Online - Ziwiye}}.}}<ref>{{cite web |title=Qalaichi's ancient necropolis excavated for the first time |website=[[The Tehran Times]] |date=23 June 2024 |url=https://www.tehrantimes.com/news/500219/Qalaichi-s-ancient-necropolis-excavated-for-the-first-time }}</ref><ref>{{cite web |last1=Chauhan |first1=Yamini |date=2012 |title=Mannai |website=[[Britannica.com]] |url=https://www.britannica.com/place/Mannai }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Cifarelli | first1=Megan | last2=Mollazadeh | first2=Kazem | last3=Binandeh | first3=Ali |date=2019 |title=A Decorated Bronze Belt from Gargul, Iran |journal=[[Iran: Journal of the British Institute of Persian Studies|Iran]] |volume=57 |issue=2 |pages=175–184 | doi=10.1080/05786967.2018.1505441 |url-access=subscription |url=https://doi.org/10.1080/05786967.2018.1505441 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Khanmohammadi |first1=Behrouz |last2=Bonfanti |first2=Annarita S. |last3=Dan |first3=Roberto |date=6 June 2022 |title=A New Decorated Bronze Belt from Orumiyeh Region, North-Western Iran |journal=[[Iran: Journal of the British Institute of Persian Studies|Iran]] |volume=63 |issue=1 |pages=46–56 |doi=10.1080/05786967.2022.2082314 |url-access=subscription |url=https://doi.org/10.1080/05786967.2022.2082314 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Khanmohammadi |first1=Behrouz |last2=Bonfanti |first2=Annarita S. |last3=Abbaszadeh |first3=Maryam |last4=Dan |first4=Roberto |date=2021 |title=A metal belt in the Orumiyeh museum, Iran |journal=Aramazd - Armenian Journal of Near Eastern Studies |volume=15 |issue=1–2 |pages=163–170 |doi=10.32028/ajnes.v15i1-2.1304 |url-access=subscription |url=https://doi.org/10.32028/ajnes.v15i1-2.1304 }}</ref><ref>{{cite web |author=Amanolahi Sekandar |date=17 February 2010 |title=The Lurs of Iran |website=Cultural Survival |url=https://www.culturalsurvival.org/publications/cultural-survival-quarterly/lurs-iran }}</ref> The [[List of monarchs of Iran|Iranian empire]] began with the rise of the [[Medes]] during the [[Iron Age]], when Iran was unified as a nation under the [[Median kingdom]] in the 7th century BC.<ref>{{cite web |last1=Lotha |first1=Gloria |last2=Gupta |first2=Kanchan |date=2024 |title=Media |website=[[Britannica.com]] |url=https://www.britannica.com/place/Media-ancient-region-Iran |display-authors=1 }}</ref> By 550 BC, the Medes were sidelined by the conquests of [[Cyrus the Great]], who brought the Persians to power with the establishment of the [[Achaemenid Empire]]. Cyrus' ensuing campaigns enabled the Persia's expansion across most of [[West Asia]] and much of Central Asia, and his successors would conquer parts of [[Southeast Europe]] and [[North Africa]] to preside over the [[List of largest empires#Timeline of largest empires at the time|largest empire yet seen]]. In the 4th century BC, the Achaemenid Empire was conquered by the [[Macedonia (ancient kingdom)|Macedonian Empire]] of [[Alexander the Great]], whose death led to the establishment of the [[Seleucid Empire]] over the bulk of former Achaemenid territory. In the following century, Greek rule of the Iranian plateau came to an end with the rise of the [[Parthian Empire]], which conquered large parts of the Seleucids' Anatolian, Mesopotamian, and [[Central Asia]]n holdings. While the Parthians were succeeded by the [[Sasanian Empire]] in the 2nd century, Iran remained a leading power for the next millennium, although most of this period was marked by the [[Roman–Persian wars|Roman–Persian Wars]]. In the 7th century, the [[Muslim conquest of Persia]] resulted in the Sasanian Empire's annexation by the [[Rashidun Caliphate]] and the beginning of the [[Islamization of Iran]]. In spite of invasions by foreign powers, such as the [[Greeks]], [[Arabs]], [[Turkic peoples|Turks]], and [[Mongol conquests|Mongols]], Iranian national identity was preserved, allowing it to develop as a distinct political and cultural entity, influencing its invaders. While the [[early Muslim conquests]] had caused the decline of [[Zoroastrianism]], which had been Iran's majority religion, the achievements of Iranian civilizations were absorbed into the nascent [[Caliphate|Islamic empires]] and expanded upon during the [[Islamic Golden Age]]. Nomadic Turkic tribes overran parts of the Iranian plateau during the [[Late Middle Ages]] and [[early modern period]], negatively impacting the region.<ref>{{cite book |last=Baten |first=Jörg |date=2016 |title=A History of the Global Economy. From 1500 to the Present |publisher=[[Cambridge University Press]] |page=214 |isbn=9781107507180 }}</ref> By 1501, however, the nation was reunified by the [[Safavid dynasty]], which initiated Iranian history's most momentous religious change since the original Muslim conquest, by [[Safavid conversion of Iran to Shia Islam|converting Iran to Shia Islam]].{{r|n=EncIslamica_1993_VII54|r={{cite encyclopedia |editor-last1=Houtsma |editor-first1=M.Th. |editor-last2=Wensinck |editor-first2=A.J. |editor-last3=Gibb |editor-first3=H.A.R. |date=1993 |orig-date=1913-1936 |title=Ṣafawids |encyclopedia=[[Encyclopedia of Islam|E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam]] |volume=VII - S-Ṭaiba |edition=reprint |pages=[https://books.google.ca/books?id=sP_hVmik-QYC&pg=PA54 54-5] |isbn=9789004097933 |display-editors=1 }}}}<ref>{{cite web |title=The Islamic World to 1600 - The Safavid Empire |website=Applied History Research Group, [[University of Calgary]] |date=1998 |url=https://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/empires/safavid/abbas.html |access-date=10 February 2026 |archive-date=12 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080612134542/http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/empires/safavid/abbas.html }}</ref> Iran again emerged as a world power, especially in rivalry with the [[Ottoman Empire]]. In the 19th century, Iran came into conflict with the [[Russian Empire]], which annexed the [[South Caucasus]] by the end of the [[Russo-Persian Wars]].<ref name="books.google.nl1">{{Cite book |last=Dowling |first=Timothy C. |title=Russia at War: From the Mongol Conquest to Afghanistan, Chechnya, and Beyond |series= 2 volumes |date=2 December 2014 |publisher=ABC-CLIO |pages=728–9 |isbn=9781598849479 |url=https://books.google.com/books?id=KTq2BQAAQBAJ }}</ref> In the 1940s, there were hopes Iran could become a constitutional monarchy, but a [[1953 Iranian coup d'état|1953 coup]] aided by the US and UK removed the elected prime minister, and Iran was ruled as an autocracy under the Shah with American support. The monarchy lasted until the [[Iranian Revolution]] in 1979, when the country was declared an [[Islamic republic]].{{r|n=Brit_Iran|r={{cite EBO |short=yes |last1=Avery |first1=Peter W. |last2=Mostofi |first2=Khosrow |last3=Afary |first3=Janet |title=Islamic Republic of Iran |url=https://www.britannica.com/place/Iran |display-authors=1 }}}}{{r|n=EB_Afary_2026|r={{cite web |last=Afary |first=Janet |date=2026 |title=Iranian Revolution (1978–1979) |website=[[Britannica.com]] |url=https://www.britannica.com/event/Iranian-Revolution }}}} Since then, it has experienced significant political, social, and economic changes. The establishment of an Islamic republic led to a restructuring of the country's political system. Iran's foreign relations have been shaped by regional conflicts, beginning with the [[Iran–Iraq War]] and persisting through many [[Arab countries]]; ongoing tensions with [[Iran–Israel proxy conflict|Israel]], the [[Iran–United States relations|US]], and the [[Western world]]; and the [[Nuclear program of Iran|Iranian nuclear program]], which has been contentious in international diplomacy. Despite [[International sanctions against Iran|international sanctions]] and [[Human rights in Iran|internal challenges]], Iran remains a key player in regional and global geopolitics. ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:ايران جي تاريخ]] 0s6or9w1hdieonmjgrne2p612alhh3f 390458 390457 2026-07-02T06:14:13Z Ibne maryam 17680 /* */ 390458 wikitext text/x-wiki {{Short description|ايران جي تاريخ}} [[File:Naqsh i Rustam. Shapour.jpg|thumb|<small>چٽان تي نقش ٿيل "'''نقش رستم'''" جي رليف. ايراني شهنشاه شاپور اول (گهوڙي تي) رومي شهنشاه ويلرن (گوڏن ڀر) ۽ فلپ عرب (بيٺل) کي قيد ڪندي.</small>]] [[File:ChosroesHuntingScene.JPG|thumb|<small>چانديءَ جي پيالي تي شڪار جو منظر، خسرو اول کي ڏيکاريندي.</small> ]] '''ايران جي تاريخ''' وڏي ايران (<small>Greater</small> <small>Iran</small>)، هڪ اهڙو علائقو جنهن ۾ اها سڀئي علائقا شامل هئا جن ۾ ايراني ماڻهن ۽ ايراني ٻولين، خاص طور تي فارسي ۽ [[فارسي ٻولي]] جي اهم آبادڪاري يا اثر ڏٺو آهي، سان جڙيل آهي. هن علائقي جو مرڪز [[ايراني پليٽيو|ايراني سطح مرتفع]] آهي، جيڪا هاڻي جديد ايران سان ڍڪيل آهي. ايراني تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ واضح اثر اولهه ۾ [[اناطوليا]] کان اوڀر ۾ [[سنڌو ماٿري]] تائين پکڙيل ڏسي سگهجي ٿو، جنهن ۾ [[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]]، [[ميسوپوٽيميا]]، [[قفقاز]] ۽ [[وچ ايشيا]] جي اڪثريت شامل آهي. اهو ٻين وڏين تهذيبن، جهڙوڪ [[ننڍو آنڊو|هندستان]]، [[چين]]، [[قديم يونان|يونان]]، [[رومي سلطنت|روم]] ۽ [[قديم مصر|مصر]] جي تاريخن سان پڻ ڳنڍيل آهي. ايران دنيا جي قديم ترين مسلسل تهذيبن مان هڪ جو گهر آهي، جنهن ۾ تاريخي ۽ شهري آباديون 5هين صدي قبل مسيح جون آهن. [[ايراني پليٽيو]] جا اولهه وارا علائقن ۾ ايلامائيٽائي، ڪاسائي، گوتيائي، يوريشيائي<ref>{{cite web |last=Pizzorno |first=Gabriel H. |date=2014 |title=Dinkha Tepe Revisited |website=[[Harvard University]] Department of History |url=https://scholar.harvard.edu/pizzorno/presentations/dinkha-tepe-revisited }}</ref> <ref>{{cite web |date=4 September 2005 |title=Capital of Musasir government in northwest Iran, experts believe |website=[[Mehr News Agency]] |url=https://en.mehrnews.com/news/12769/Capital-of-Musasir-government-in-northwest-Iran-experts-believe }}</ref>۽ ڪردستان ۾ منيئن جا گهر هئا.{{r|n=EIO_ziwiye|r={{harvp|Iranica Online - Ziwiye}}.}}<ref>{{cite web |title=Qalaichi's ancient necropolis excavated for the first time |website=[[The Tehran Times]] |date=23 June 2024 |url=https://www.tehrantimes.com/news/500219/Qalaichi-s-ancient-necropolis-excavated-for-the-first-time }}</ref><ref>{{cite web |last1=Chauhan |first1=Yamini |date=2012 |title=Mannai |website=[[Britannica.com]] |url=https://www.britannica.com/place/Mannai }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Cifarelli | first1=Megan | last2=Mollazadeh | first2=Kazem | last3=Binandeh | first3=Ali |date=2019 |title=A Decorated Bronze Belt from Gargul, Iran |journal=[[Iran: Journal of the British Institute of Persian Studies|Iran]] |volume=57 |issue=2 |pages=175–184 | doi=10.1080/05786967.2018.1505441 |url-access=subscription |url=https://doi.org/10.1080/05786967.2018.1505441 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Khanmohammadi |first1=Behrouz |last2=Bonfanti |first2=Annarita S. |last3=Dan |first3=Roberto |date=6 June 2022 |title=A New Decorated Bronze Belt from Orumiyeh Region, North-Western Iran |journal=[[Iran: Journal of the British Institute of Persian Studies|Iran]] |volume=63 |issue=1 |pages=46–56 |doi=10.1080/05786967.2022.2082314 |url-access=subscription |url=https://doi.org/10.1080/05786967.2022.2082314 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Khanmohammadi |first1=Behrouz |last2=Bonfanti |first2=Annarita S. |last3=Abbaszadeh |first3=Maryam |last4=Dan |first4=Roberto |date=2021 |title=A metal belt in the Orumiyeh museum, Iran |journal=Aramazd - Armenian Journal of Near Eastern Studies |volume=15 |issue=1–2 |pages=163–170 |doi=10.32028/ajnes.v15i1-2.1304 |url-access=subscription |url=https://doi.org/10.32028/ajnes.v15i1-2.1304 }}</ref><ref>{{cite web |author=Amanolahi Sekandar |date=17 February 2010 |title=The Lurs of Iran |website=Cultural Survival |url=https://www.culturalsurvival.org/publications/cultural-survival-quarterly/lurs-iran }}</ref> ايراني سلطنت [[لوهه جو دور|لوھه جي دور]] ۾ ميد سلطنت جي عروج سان شروع ٿي، جڏھن ايران 7هين صدي قبل مسيح ۾ ميدي سلطنت جي تحت ھڪ قوم جي طور تي متحد ٿي ويو.<ref>{{cite web |last1=Lotha |first1=Gloria |last2=Gupta |first2=Kanchan |date=2024 |title=Media |website=[[Britannica.com]] |url=https://www.britannica.com/place/Media-ancient-region-Iran |display-authors=1 }}</ref> <small>550</small> قبل مسيح تائين، ميد [[سائرس اعظم]] جي فتحن کان پاسيرو ٿي ويا. جنھن [[هخامنشي سلطنت|ھخامنشي سلطنت]] جي قيام سان فارسين کي اقتدار ۾ آندو. سائرس جي ايندڙ مهمن فارس جي گھڻي ڀاڱي [[اولھ ايشيا|اولهائين ايشيا]] ۽ گھڻي ڀاڱي [[وچ ايشيا]] ۾ واڌ کي ممڪن بڻايو ۽ سندس جانشين [[ڏاکڻي يورپ|ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۽ [[اتر آفريڪا]] جي ڪجھ حصن کي فتح ڪري سڀ کان وڏي سلطنت جي صدارت ڪيا. چوٿين صدي قبل مسيح ۾، ھخامنشي سلطنت کي [[سڪندر اعظم]] جي [[قديم يونان|مقدوني سلطنت]] فتح ڪيو، جنھن جي موت اڳوڻي ھخامنشي علائقي جي وڏي حصي تي سليوسي سلطنت جي قيام جو سبب بني. ايندڙ صدين ۾، ايراني پليٽيو تي يوناني حڪمراني پارٿيئن سلطنت جي عروج سان ختم ٿي وئي، جنھن سليوسي جي اناطوليا، ميسوپوٽيميا ۽ وچ ايشيائي قبضي جي وڏي حصي کي فتح ڪيو. جڏهن ته پارٿين جي جاءِ تي ٻي صدي ۾ [[ساساني سلطنت]] آئي، ايران ايندڙ هزار سال تائين هڪ اڳواڻي ڪندڙ طاقت رهيو، جيتوڻيڪ هن دور جو گهڻو حصو رومن-فارسي جنگين جي ڪري نشان لڳل هو. ستين صدي ۾، فارس تي مسلمانن جي فتح جي نتيجي ۾ ساساني سلطنت جو [[خلافت راشده|راشدين خلافت]] سان الحاق ٿيو ۽ ايران جي اسلام جي شروعات ٿي. غير ملڪي طاقتن، جهڙوڪ يوناني، عرب، ترڪ ۽ منگولن جي حملي جي باوجود، ايراني قومي سڃاڻپ محفوظ رهي، جيڪا ان کي هڪ الڳ سياسي ۽ ثقافتي وجود جي طور تي ترقي ڪرڻ جي اجازت ڏني ۽ ان جي حملي آورن کي متاثر ڪيو. جڏهن ته ابتدائي اسلامي فتحون [[زرتشتي مذھب|زرتشتي مذهب]]، جيڪو ايران جو اڪثريتي مذهب هو، جي زوال جو سبب بڻيون. ايراني تهذيبن جون ڪاميابيون نئين اسلامي سلطنتن ۾ جذب ​​ٿي ويون ۽ [[اسلامي سونهري دور]] دوران ان کي وڌايو ويو. Nomadic Turkic tribes overran parts of the Iranian plateau during the [[Late Middle Ages]] and [[early modern period]], negatively impacting the region.<ref>{{cite book |last=Baten |first=Jörg |date=2016 |title=A History of the Global Economy. From 1500 to the Present |publisher=[[Cambridge University Press]] |page=214 |isbn=9781107507180 }}</ref> By 1501, however, the nation was reunified by the [[Safavid dynasty]], which initiated Iranian history's most momentous religious change since the original Muslim conquest, by [[Safavid conversion of Iran to Shia Islam|converting Iran to Shia Islam]].{{r|n=EncIslamica_1993_VII54|r={{cite encyclopedia |editor-last1=Houtsma |editor-first1=M.Th. |editor-last2=Wensinck |editor-first2=A.J. |editor-last3=Gibb |editor-first3=H.A.R. |date=1993 |orig-date=1913-1936 |title=Ṣafawids |encyclopedia=[[Encyclopedia of Islam|E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam]] |volume=VII - S-Ṭaiba |edition=reprint |pages=[https://books.google.ca/books?id=sP_hVmik-QYC&pg=PA54 54-5] |isbn=9789004097933 |display-editors=1 }}}}<ref>{{cite web |title=The Islamic World to 1600 - The Safavid Empire |website=Applied History Research Group, [[University of Calgary]] |date=1998 |url=https://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/empires/safavid/abbas.html |access-date=10 February 2026 |archive-date=12 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080612134542/http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/empires/safavid/abbas.html }}</ref> Iran again emerged as a world power, especially in rivalry with the [[Ottoman Empire]]. In the 19th century, Iran came into conflict with the [[Russian Empire]], which annexed the [[South Caucasus]] by the end of the [[Russo-Persian Wars]].<ref name="books.google.nl1">{{Cite book |last=Dowling |first=Timothy C. |title=Russia at War: From the Mongol Conquest to Afghanistan, Chechnya, and Beyond |series= 2 volumes |date=2 December 2014 |publisher=ABC-CLIO |pages=728–9 |isbn=9781598849479 |url=https://books.google.com/books?id=KTq2BQAAQBAJ }}</ref> In the 1940s, there were hopes Iran could become a constitutional monarchy, but a [[1953 Iranian coup d'état|1953 coup]] aided by the US and UK removed the elected prime minister, and Iran was ruled as an autocracy under the Shah with American support. The monarchy lasted until the [[Iranian Revolution]] in 1979, when the country was declared an [[Islamic republic]].{{r|n=Brit_Iran|r={{cite EBO |short=yes |last1=Avery |first1=Peter W. |last2=Mostofi |first2=Khosrow |last3=Afary |first3=Janet |title=Islamic Republic of Iran |url=https://www.britannica.com/place/Iran |display-authors=1 }}}}{{r|n=EB_Afary_2026|r={{cite web |last=Afary |first=Janet |date=2026 |title=Iranian Revolution (1978–1979) |website=[[Britannica.com]] |url=https://www.britannica.com/event/Iranian-Revolution }}}} Since then, it has experienced significant political, social, and economic changes. The establishment of an Islamic republic led to a restructuring of the country's political system. Iran's foreign relations have been shaped by regional conflicts, beginning with the [[Iran–Iraq War]] and persisting through many [[Arab countries]]; ongoing tensions with [[Iran–Israel proxy conflict|Israel]], the [[Iran–United States relations|US]], and the [[Western world]]; and the [[Nuclear program of Iran|Iranian nuclear program]], which has been contentious in international diplomacy. Despite [[International sanctions against Iran|international sanctions]] and [[Human rights in Iran|internal challenges]], Iran remains a key player in regional and global geopolitics. ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:ايران جي تاريخ]] nqjia04c00s3q7uuvaizg6pdvrm9rfq 390459 390458 2026-07-02T06:16:18Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 390459 wikitext text/x-wiki {{Short description|ايران جي تاريخ}} [[File:Naqsh i Rustam. Shapour.jpg|thumb|<small>چٽان تي نقش ٿيل "'''نقش رستم'''" جي رليف. ايراني شهنشاه شاپور اول (گهوڙي تي) رومي شهنشاه ويلرن (گوڏن ڀر) ۽ فلپ عرب (بيٺل) کي قيد ڪندي.</small>]] [[File:ChosroesHuntingScene.JPG|thumb|<small>چانديءَ جي پيالي تي شڪار جو منظر، خسرو اول کي ڏيکاريندي.</small> ]] '''ايران جي تاريخ''' وڏي ايران (<small>Greater</small> <small>Iran</small>)، هڪ اهڙو علائقو جنهن ۾ اها سڀئي علائقا شامل هئا جن ۾ ايراني ماڻهن ۽ ايراني ٻولين، خاص طور تي فارسي ۽ [[فارسي ٻولي]] جي اهم آبادڪاري يا اثر ڏٺو آهي، سان جڙيل آهي. هن علائقي جو مرڪز [[ايراني پليٽيو|ايراني سطح مرتفع]] آهي، جيڪا هاڻي جديد ايران سان ڍڪيل آهي. ايراني تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ واضح اثر اولهه ۾ [[اناطوليا]] کان اوڀر ۾ [[سنڌو ماٿري]] تائين پکڙيل ڏسي سگهجي ٿو، جنهن ۾ [[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]]، [[ميسوپوٽيميا]]، [[قفقاز]] ۽ [[وچ ايشيا]] جي اڪثريت شامل آهي. اهو ٻين وڏين تهذيبن، جهڙوڪ [[ننڍو آنڊو|هندستان]]، [[چين]]، [[قديم يونان|يونان]]، [[رومي سلطنت|روم]] ۽ [[قديم مصر|مصر]] جي تاريخن سان پڻ ڳنڍيل آهي. ايران دنيا جي قديم ترين مسلسل تهذيبن مان هڪ جو گهر آهي، جنهن ۾ تاريخي ۽ شهري آباديون 5هين صدي قبل مسيح جون آهن. [[ايراني پليٽيو]] جا اولهه وارا علائقن ۾ ايلامائيٽائي، ڪاسائي، گوتيائي، يوريشيائي<ref>{{cite web |last=Pizzorno |first=Gabriel H. |date=2014 |title=Dinkha Tepe Revisited |website=[[Harvard University]] Department of History |url=https://scholar.harvard.edu/pizzorno/presentations/dinkha-tepe-revisited }}</ref> <ref>{{cite web |date=4 September 2005 |title=Capital of Musasir government in northwest Iran, experts believe |website=[[Mehr News Agency]] |url=https://en.mehrnews.com/news/12769/Capital-of-Musasir-government-in-northwest-Iran-experts-believe }}</ref>۽ ڪردستان ۾ منيئن جا گهر هئا.{{r|n=EIO_ziwiye|r={{harvp|Iranica Online - Ziwiye}}.}}<ref>{{cite web |title=Qalaichi's ancient necropolis excavated for the first time |website=[[The Tehran Times]] |date=23 June 2024 |url=https://www.tehrantimes.com/news/500219/Qalaichi-s-ancient-necropolis-excavated-for-the-first-time }}</ref><ref>{{cite web |last1=Chauhan |first1=Yamini |date=2012 |title=Mannai |website=[[Britannica.com]] |url=https://www.britannica.com/place/Mannai }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Cifarelli | first1=Megan | last2=Mollazadeh | first2=Kazem | last3=Binandeh | first3=Ali |date=2019 |title=A Decorated Bronze Belt from Gargul, Iran |journal=[[Iran: Journal of the British Institute of Persian Studies|Iran]] |volume=57 |issue=2 |pages=175–184 | doi=10.1080/05786967.2018.1505441 |url-access=subscription |url=https://doi.org/10.1080/05786967.2018.1505441 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Khanmohammadi |first1=Behrouz |last2=Bonfanti |first2=Annarita S. |last3=Dan |first3=Roberto |date=6 June 2022 |title=A New Decorated Bronze Belt from Orumiyeh Region, North-Western Iran |journal=[[Iran: Journal of the British Institute of Persian Studies|Iran]] |volume=63 |issue=1 |pages=46–56 |doi=10.1080/05786967.2022.2082314 |url-access=subscription |url=https://doi.org/10.1080/05786967.2022.2082314 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Khanmohammadi |first1=Behrouz |last2=Bonfanti |first2=Annarita S. |last3=Abbaszadeh |first3=Maryam |last4=Dan |first4=Roberto |date=2021 |title=A metal belt in the Orumiyeh museum, Iran |journal=Aramazd - Armenian Journal of Near Eastern Studies |volume=15 |issue=1–2 |pages=163–170 |doi=10.32028/ajnes.v15i1-2.1304 |url-access=subscription |url=https://doi.org/10.32028/ajnes.v15i1-2.1304 }}</ref><ref>{{cite web |author=Amanolahi Sekandar |date=17 February 2010 |title=The Lurs of Iran |website=Cultural Survival |url=https://www.culturalsurvival.org/publications/cultural-survival-quarterly/lurs-iran }}</ref> ايراني سلطنت [[لوهه جو دور|لوھه جي دور]] ۾ ميد سلطنت جي عروج سان شروع ٿي، جڏھن ايران 7هين صدي قبل مسيح ۾ ميدي سلطنت جي تحت ھڪ قوم جي طور تي متحد ٿي ويو.<ref>{{cite web |last1=Lotha |first1=Gloria |last2=Gupta |first2=Kanchan |date=2024 |title=Media |website=[[Britannica.com]] |url=https://www.britannica.com/place/Media-ancient-region-Iran |display-authors=1 }}</ref> <small>550</small> قبل مسيح تائين، ميد [[سائرس اعظم]] جي فتحن کان پاسيرو ٿي ويا. جنھن [[هخامنشي سلطنت|ھخامنشي سلطنت]] جي قيام سان فارسين کي اقتدار ۾ آندو. سائرس جي ايندڙ مهمن فارس جي گھڻي ڀاڱي [[اولھ ايشيا|اولهائين ايشيا]] ۽ گھڻي ڀاڱي [[وچ ايشيا]] ۾ واڌ کي ممڪن بڻايو ۽ سندس جانشين [[ڏاکڻي يورپ|ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۽ [[اتر آفريڪا]] جي ڪجھ حصن کي فتح ڪري سڀ کان وڏي سلطنت جي صدارت ڪيا. چوٿين صدي قبل مسيح ۾، ھخامنشي سلطنت کي [[سڪندر اعظم]] جي [[قديم يونان|مقدوني سلطنت]] فتح ڪيو، جنھن جي موت اڳوڻي ھخامنشي علائقي جي وڏي حصي تي سليوسي سلطنت جي قيام جو سبب بني. ايندڙ صدين ۾، ايراني پليٽيو تي يوناني حڪمراني پارٿيئن سلطنت جي عروج سان ختم ٿي وئي، جنھن سليوسي جي اناطوليا، ميسوپوٽيميا ۽ وچ ايشيائي قبضي جي وڏي حصي کي فتح ڪيو. جڏهن ته پارٿين جي جاءِ تي ٻي صدي ۾ [[ساساني سلطنت]] آئي، ايران ايندڙ هزار سال تائين هڪ اڳواڻي ڪندڙ طاقت رهيو، جيتوڻيڪ هن دور جو گهڻو حصو رومن-فارسي جنگين جي ڪري نشان لڳل هو. ستين صدي ۾، فارس تي مسلمانن جي فتح جي نتيجي ۾ ساساني سلطنت جو [[خلافت راشده|راشدين خلافت]] سان الحاق ٿيو ۽ ايران جي اسلام جي شروعات ٿي. غير ملڪي طاقتن، جهڙوڪ يوناني، عرب، ترڪ ۽ منگولن جي حملي جي باوجود، ايراني قومي سڃاڻپ محفوظ رهي، جيڪا ان کي هڪ الڳ سياسي ۽ ثقافتي وجود جي طور تي ترقي ڪرڻ جي اجازت ڏني ۽ ان جي حملي آورن کي متاثر ڪيو. جڏهن ته ابتدائي اسلامي فتحون [[زرتشتي مذھب|زرتشتي مذهب]]، جيڪو ايران جو اڪثريتي مذهب هو، جي زوال جو سبب بڻيون. ايراني تهذيبن جون ڪاميابيون نئين اسلامي سلطنتن ۾ جذب ​​ٿي ويون ۽ [[اسلامي سونهري دور]] دوران ان کي وڌايو ويو. Nomadic Turkic tribes overran parts of the Iranian plateau during the [[Late Middle Ages]] and [[early modern period]], negatively impacting the region.<ref>{{cite book |last=Baten |first=Jörg |date=2016 |title=A History of the Global Economy. From 1500 to the Present |publisher=[[Cambridge University Press]] |page=214 |isbn=9781107507180 }}</ref> By 1501, however, the nation was reunified by the [[Safavid dynasty]], which initiated Iranian history's most momentous religious change since the original Muslim conquest, by [[Safavid conversion of Iran to Shia Islam|converting Iran to Shia Islam]].{{r|n=EncIslamica_1993_VII54|r={{cite encyclopedia |editor-last1=Houtsma |editor-first1=M.Th. |editor-last2=Wensinck |editor-first2=A.J. |editor-last3=Gibb |editor-first3=H.A.R. |date=1993 |orig-date=1913-1936 |title=Ṣafawids |encyclopedia=[[Encyclopedia of Islam|E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam]] |volume=VII - S-Ṭaiba |edition=reprint |pages=[https://books.google.ca/books?id=sP_hVmik-QYC&pg=PA54 54-5] |isbn=9789004097933 |display-editors=1 }}}}<ref>{{cite web |title=The Islamic World to 1600 - The Safavid Empire |website=Applied History Research Group, [[University of Calgary]] |date=1998 |url=https://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/empires/safavid/abbas.html |access-date=10 February 2026 |archive-date=12 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080612134542/http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/empires/safavid/abbas.html }}</ref> Iran again emerged as a world power, especially in rivalry with the [[Ottoman Empire]]. In the 19th century, Iran came into conflict with the [[Russian Empire]], which annexed the [[South Caucasus]] by the end of the [[Russo-Persian Wars]].<ref name="books.google.nl1">{{Cite book |last=Dowling |first=Timothy C. |title=Russia at War: From the Mongol Conquest to Afghanistan, Chechnya, and Beyond |series= 2 volumes |date=2 December 2014 |publisher=ABC-CLIO |pages=728–9 |isbn=9781598849479 |url=https://books.google.com/books?id=KTq2BQAAQBAJ }}</ref> In the 1940s, there were hopes Iran could become a constitutional monarchy, but a [[1953 Iranian coup d'état|1953 coup]] aided by the US and UK removed the elected prime minister, and Iran was ruled as an autocracy under the Shah with American support. The monarchy lasted until the [[Iranian Revolution]] in 1979, when the country was declared an [[Islamic republic]].{{r|n=Brit_Iran|r={{cite EBO |short=yes |last1=Avery |first1=Peter W. |last2=Mostofi |first2=Khosrow |last3=Afary |first3=Janet |title=Islamic Republic of Iran |url=https://www.britannica.com/place/Iran |display-authors=1 }}}}{{r|n=EB_Afary_2026|r={{cite web |last=Afary |first=Janet |date=2026 |title=Iranian Revolution (1978–1979) |website=[[Britannica.com]] |url=https://www.britannica.com/event/Iranian-Revolution }}}} Since then, it has experienced significant political, social, and economic changes. The establishment of an Islamic republic led to a restructuring of the country's political system. Iran's foreign relations have been shaped by regional conflicts, beginning with the [[Iran–Iraq War]] and persisting through many [[Arab countries]]; ongoing tensions with [[Iran–Israel proxy conflict|Israel]], the [[Iran–United States relations|US]], and the [[Western world]]; and the [[Nuclear program of Iran|Iranian nuclear program]], which has been contentious in international diplomacy. Despite [[International sanctions against Iran|international sanctions]] and [[Human rights in Iran|internal challenges]], Iran remains a key player in regional and global geopolitics. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [http://www.persiansarenotarabs.com/persian-history Persian History] Persian History <!--* [http://www.iranicaonline.org/articles/iran Iran] an article by ''[[Encyclopædia Iranica]]''--> * [http://www.parstimes.com/history/ Iran History] * [http://www.iranchamber.com/history/historic_periods.php Iran chamber] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061110131804/http://www.iranchamber.com/history/historic_periods.php |date=10 November 2006 }} * [http://www.parstimes.com/history/VL/middle_east/iran.html WWW-VL History Index: Iran] * [http://www.wdl.org/en/item/2399 The History of Persia] from 1715 * [http://www.iranicaonline.org/articles/russia-i-relations RUSSIA i. Russo-Iranian Relations up to the Bolshevik Revolution] {{Iran topics}} {{History of Asia}} {{History of Ottoman}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:History Of Iran}} [[زمرو:ايران جي تاريخ]] j7dvcbki7cqheclnpdy8rja9yzcvz96 390460 390459 2026-07-02T06:20:07Z Ibne maryam 17680 390460 wikitext text/x-wiki {{Short description|ايران جي تاريخ}} [[File:Naqsh i Rustam. Shapour.jpg|thumb|<small>چٽان تي نقش ٿيل "'''نقش رستم'''" جي رليف. ايراني شهنشاه شاپور اول (گهوڙي تي) رومي شهنشاه ويلرن (گوڏن ڀر) ۽ فلپ عرب (بيٺل) کي قيد ڪندي.</small>]] [[File:ChosroesHuntingScene.JPG|thumb|<small>چانديءَ جي پيالي تي شڪار جو منظر، خسرو اول کي ڏيکاريندي.</small> ]] '''ايران جي تاريخ''' وڏي ايران (<small>Greater</small> <small>Iran</small>)، هڪ اهڙو علائقو جنهن ۾ اها سڀئي علائقا شامل هئا جن ۾ ايراني ماڻهن ۽ ايراني ٻولين، خاص طور تي فارسي ۽ [[فارسي ٻولي]] جي اهم آبادڪاري يا اثر ڏٺو آهي، سان جڙيل آهي. هن علائقي جو مرڪز [[ايراني پليٽيو|ايراني سطح مرتفع]] آهي، جيڪا هاڻي جديد ايران سان ڍڪيل آهي. ايراني تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ واضح اثر اولهه ۾ [[اناطوليا]] کان اوڀر ۾ [[سنڌو ماٿري]] تائين پکڙيل ڏسي سگهجي ٿو، جنهن ۾ [[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]]، [[ميسوپوٽيميا]]، [[قفقاز]] ۽ [[وچ ايشيا]] جي اڪثريت شامل آهي. اهو ٻين وڏين تهذيبن، جهڙوڪ [[ننڍو آنڊو|هندستان]]، [[چين]]، [[قديم يونان|يونان]]، [[رومي سلطنت|روم]] ۽ [[قديم مصر|مصر]] جي تاريخن سان پڻ ڳنڍيل آهي. ايران دنيا جي قديم ترين مسلسل تهذيبن مان هڪ جو گهر آهي، جنهن ۾ تاريخي ۽ شهري آباديون 5هين صدي قبل مسيح جون آهن. [[ايراني پليٽيو]] جا اولهه وارا علائقن ۾ ايلامائيٽائي، ڪاسائي، گوتيائي، يوريشيائي<ref>{{cite web |last=Pizzorno |first=Gabriel H. |date=2014 |title=Dinkha Tepe Revisited |website=[[Harvard University]] Department of History |url=https://scholar.harvard.edu/pizzorno/presentations/dinkha-tepe-revisited }}</ref> <ref>{{cite web |date=4 September 2005 |title=Capital of Musasir government in northwest Iran, experts believe |website=[[Mehr News Agency]] |url=https://en.mehrnews.com/news/12769/Capital-of-Musasir-government-in-northwest-Iran-experts-believe }}</ref>۽ ڪردستان ۾ منيئن جا گهر هئا.{{r|n=EIO_ziwiye|r={{harvp|Iranica Online - Ziwiye}}.}}<ref>{{cite web |title=Qalaichi's ancient necropolis excavated for the first time |website=[[The Tehran Times]] |date=23 June 2024 |url=https://www.tehrantimes.com/news/500219/Qalaichi-s-ancient-necropolis-excavated-for-the-first-time }}</ref><ref>{{cite web |last1=Chauhan |first1=Yamini |date=2012 |title=Mannai |website=[[Britannica.com]] |url=https://www.britannica.com/place/Mannai }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Cifarelli | first1=Megan | last2=Mollazadeh | first2=Kazem | last3=Binandeh | first3=Ali |date=2019 |title=A Decorated Bronze Belt from Gargul, Iran |journal=[[Iran: Journal of the British Institute of Persian Studies|Iran]] |volume=57 |issue=2 |pages=175–184 | doi=10.1080/05786967.2018.1505441 |url-access=subscription |url=https://doi.org/10.1080/05786967.2018.1505441 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Khanmohammadi |first1=Behrouz |last2=Bonfanti |first2=Annarita S. |last3=Dan |first3=Roberto |date=6 June 2022 |title=A New Decorated Bronze Belt from Orumiyeh Region, North-Western Iran |journal=[[Iran: Journal of the British Institute of Persian Studies|Iran]] |volume=63 |issue=1 |pages=46–56 |doi=10.1080/05786967.2022.2082314 |url-access=subscription |url=https://doi.org/10.1080/05786967.2022.2082314 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Khanmohammadi |first1=Behrouz |last2=Bonfanti |first2=Annarita S. |last3=Abbaszadeh |first3=Maryam |last4=Dan |first4=Roberto |date=2021 |title=A metal belt in the Orumiyeh museum, Iran |journal=Aramazd - Armenian Journal of Near Eastern Studies |volume=15 |issue=1–2 |pages=163–170 |doi=10.32028/ajnes.v15i1-2.1304 |url-access=subscription |url=https://doi.org/10.32028/ajnes.v15i1-2.1304 }}</ref><ref>{{cite web |author=Amanolahi Sekandar |date=17 February 2010 |title=The Lurs of Iran |website=Cultural Survival |url=https://www.culturalsurvival.org/publications/cultural-survival-quarterly/lurs-iran }}</ref> ايراني سلطنت [[لوهه جو دور|لوھه جي دور]] ۾ ميد سلطنت جي عروج سان شروع ٿي، جڏھن ايران 7هين صدي قبل مسيح ۾ ميدي سلطنت جي تحت ھڪ قوم جي طور تي متحد ٿي ويو.<ref>{{cite web |last1=Lotha |first1=Gloria |last2=Gupta |first2=Kanchan |date=2024 |title=Media |website=[[Britannica.com]] |url=https://www.britannica.com/place/Media-ancient-region-Iran |display-authors=1 }}</ref> <small>550</small> قبل مسيح تائين، ميد [[سائرس اعظم]] جي فتحن کان پاسيرو ٿي ويا. جنھن [[هخامنشي سلطنت|ھخامنشي سلطنت]] جي قيام سان فارسين کي اقتدار ۾ آندو. سائرس جي ايندڙ مهمن فارس جي گھڻي ڀاڱي [[اولھ ايشيا|اولهائين ايشيا]] ۽ گھڻي ڀاڱي [[وچ ايشيا]] ۾ واڌ کي ممڪن بڻايو ۽ سندس جانشين [[ڏاکڻي يورپ|ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۽ [[اتر آفريڪا]] جي ڪجھ حصن کي فتح ڪري سڀ کان وڏي سلطنت جي صدارت ڪيا. چوٿين صدي قبل مسيح ۾، ھخامنشي سلطنت کي [[سڪندر اعظم]] جي [[قديم يونان|مقدوني سلطنت]] فتح ڪيو، جنھن جي موت اڳوڻي ھخامنشي علائقي جي وڏي حصي تي سليوسي سلطنت جي قيام جو سبب بني. ايندڙ صدين ۾، ايراني پليٽيو تي يوناني حڪمراني پارٿيئن سلطنت جي عروج سان ختم ٿي وئي، جنھن سليوسي جي اناطوليا، ميسوپوٽيميا ۽ وچ ايشيائي قبضي جي وڏي حصي کي فتح ڪيو. جڏهن ته پارٿين جي جاءِ تي ٻي صدي ۾ [[ساساني سلطنت]] آئي، ايران ايندڙ هزار سال تائين هڪ اڳواڻي ڪندڙ طاقت رهيو، جيتوڻيڪ هن دور جو گهڻو حصو رومن-فارسي جنگين جي ڪري نشان لڳل هو. ستين صدي ۾، فارس تي مسلمانن جي فتح جي نتيجي ۾ ساساني سلطنت جو [[خلافت راشده|راشدين خلافت]] سان الحاق ٿيو ۽ ايران جي اسلام جي شروعات ٿي. غير ملڪي طاقتن، جهڙوڪ يوناني، عرب، ترڪ ۽ منگولن جي حملي جي باوجود، ايراني قومي سڃاڻپ محفوظ رهي، جيڪا ان کي هڪ الڳ سياسي ۽ ثقافتي وجود جي طور تي ترقي ڪرڻ جي اجازت ڏني ۽ ان جي حملي آورن کي متاثر ڪيو. جڏهن ته ابتدائي اسلامي فتحون [[زرتشتي مذھب|زرتشتي مذهب]]، جيڪو ايران جو اڪثريتي مذهب هو، جي زوال جو سبب بڻيون. ايراني تهذيبن جون ڪاميابيون نئين اسلامي سلطنتن ۾ جذب ​​ٿي ويون ۽ [[اسلامي سونهري دور]] دوران ان کي وڌايو ويو. Nomadic Turkic tribes overran parts of the Iranian plateau during the [[Late Middle Ages]] and [[early modern period]], negatively impacting the region.<ref>{{cite book |last=Baten |first=Jörg |date=2016 |title=A History of the Global Economy. From 1500 to the Present |publisher=[[Cambridge University Press]] |page=214 |isbn=9781107507180 }}</ref> By 1501, however, the nation was reunified by the [[Safavid dynasty]], which initiated Iranian history's most momentous religious change since the original Muslim conquest, by [[Safavid conversion of Iran to Shia Islam|converting Iran to Shia Islam]].{{r|n=EncIslamica_1993_VII54|r={{cite encyclopedia |editor-last1=Houtsma |editor-first1=M.Th. |editor-last2=Wensinck |editor-first2=A.J. |editor-last3=Gibb |editor-first3=H.A.R. |date=1993 |orig-date=1913-1936 |title=Ṣafawids |encyclopedia=[[Encyclopedia of Islam|E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam]] |volume=VII - S-Ṭaiba |edition=reprint |pages=[https://books.google.ca/books?id=sP_hVmik-QYC&pg=PA54 54-5] |isbn=9789004097933 |display-editors=1 }}}}<ref>{{cite web |title=The Islamic World to 1600 - The Safavid Empire |website=Applied History Research Group, [[University of Calgary]] |date=1998 |url=https://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/empires/safavid/abbas.html |access-date=10 February 2026 |archive-date=12 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080612134542/http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/empires/safavid/abbas.html }}</ref> Iran again emerged as a world power, especially in rivalry with the [[Ottoman Empire]]. In the 19th century, Iran came into conflict with the [[Russian Empire]], which annexed the [[South Caucasus]] by the end of the [[Russo-Persian Wars]].<ref name="books.google.nl1">{{Cite book |last=Dowling |first=Timothy C. |title=Russia at War: From the Mongol Conquest to Afghanistan, Chechnya, and Beyond |series= 2 volumes |date=2 December 2014 |publisher=ABC-CLIO |pages=728–9 |isbn=9781598849479 |url=https://books.google.com/books?id=KTq2BQAAQBAJ }}</ref> In the 1940s, there were hopes Iran could become a constitutional monarchy, but a [[1953 Iranian coup d'état|1953 coup]] aided by the US and UK removed the elected prime minister, and Iran was ruled as an autocracy under the Shah with American support. The monarchy lasted until the [[Iranian Revolution]] in 1979, when the country was declared an [[Islamic republic]].{{r|n=Brit_Iran|r={{cite EBO |short=yes |last1=Avery |first1=Peter W. |last2=Mostofi |first2=Khosrow |last3=Afary |first3=Janet |title=Islamic Republic of Iran |url=https://www.britannica.com/place/Iran |display-authors=1 }}}}{{r|n=EB_Afary_2026|r={{cite web |last=Afary |first=Janet |date=2026 |title=Iranian Revolution (1978–1979) |website=[[Britannica.com]] |url=https://www.britannica.com/event/Iranian-Revolution }}}} Since then, it has experienced significant political, social, and economic changes. The establishment of an Islamic republic led to a restructuring of the country's political system. Iran's foreign relations have been shaped by regional conflicts, beginning with the [[Iran–Iraq War]] and persisting through many [[Arab countries]]; ongoing tensions with [[Iran–Israel proxy conflict|Israel]], the [[Iran–United States relations|US]], and the [[Western world]]; and the [[Nuclear program of Iran|Iranian nuclear program]], which has been contentious in international diplomacy. Despite [[International sanctions against Iran|international sanctions]] and [[Human rights in Iran|internal challenges]], Iran remains a key player in regional and global geopolitics. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [http://www.persiansarenotarabs.com/persian-history Persian History] Persian History <!--* [http://www.iranicaonline.org/articles/iran Iran] an article by ''[[Encyclopædia Iranica]]''--> * [http://www.parstimes.com/history/ Iran History] * [http://www.iranchamber.com/history/historic_periods.php Iran chamber] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061110131804/http://www.iranchamber.com/history/historic_periods.php |date=10 November 2006 }} * [http://www.parstimes.com/history/VL/middle_east/iran.html WWW-VL History Index: Iran] * [http://www.wdl.org/en/item/2399 The History of Persia] from 1715 * [http://www.iranicaonline.org/articles/russia-i-relations RUSSIA i. Russo-Iranian Relations up to the Bolshevik Revolution] {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:History Of Iran}} [[زمرو:ايران جي تاريخ]] [[زمرو:ايران جي تاريخ| ]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:اولهه ايشيا جي تاريخ]] [[زمرو:اولهه ايشيا جي تاريخ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] [[زمرو:ايران]] 2fi0od7j60xsnh5hc65a0iwwitqqoh4 390461 390460 2026-07-02T06:21:20Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:اولهه ايشيا جي تاريخ]]; added [[Category:اولھ ايشيا جي تاريخ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 390461 wikitext text/x-wiki {{Short description|ايران جي تاريخ}} [[File:Naqsh i Rustam. Shapour.jpg|thumb|<small>چٽان تي نقش ٿيل "'''نقش رستم'''" جي رليف. ايراني شهنشاه شاپور اول (گهوڙي تي) رومي شهنشاه ويلرن (گوڏن ڀر) ۽ فلپ عرب (بيٺل) کي قيد ڪندي.</small>]] [[File:ChosroesHuntingScene.JPG|thumb|<small>چانديءَ جي پيالي تي شڪار جو منظر، خسرو اول کي ڏيکاريندي.</small> ]] '''ايران جي تاريخ''' وڏي ايران (<small>Greater</small> <small>Iran</small>)، هڪ اهڙو علائقو جنهن ۾ اها سڀئي علائقا شامل هئا جن ۾ ايراني ماڻهن ۽ ايراني ٻولين، خاص طور تي فارسي ۽ [[فارسي ٻولي]] جي اهم آبادڪاري يا اثر ڏٺو آهي، سان جڙيل آهي. هن علائقي جو مرڪز [[ايراني پليٽيو|ايراني سطح مرتفع]] آهي، جيڪا هاڻي جديد ايران سان ڍڪيل آهي. ايراني تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ واضح اثر اولهه ۾ [[اناطوليا]] کان اوڀر ۾ [[سنڌو ماٿري]] تائين پکڙيل ڏسي سگهجي ٿو، جنهن ۾ [[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]]، [[ميسوپوٽيميا]]، [[قفقاز]] ۽ [[وچ ايشيا]] جي اڪثريت شامل آهي. اهو ٻين وڏين تهذيبن، جهڙوڪ [[ننڍو آنڊو|هندستان]]، [[چين]]، [[قديم يونان|يونان]]، [[رومي سلطنت|روم]] ۽ [[قديم مصر|مصر]] جي تاريخن سان پڻ ڳنڍيل آهي. ايران دنيا جي قديم ترين مسلسل تهذيبن مان هڪ جو گهر آهي، جنهن ۾ تاريخي ۽ شهري آباديون 5هين صدي قبل مسيح جون آهن. [[ايراني پليٽيو]] جا اولهه وارا علائقن ۾ ايلامائيٽائي، ڪاسائي، گوتيائي، يوريشيائي<ref>{{cite web |last=Pizzorno |first=Gabriel H. |date=2014 |title=Dinkha Tepe Revisited |website=[[Harvard University]] Department of History |url=https://scholar.harvard.edu/pizzorno/presentations/dinkha-tepe-revisited }}</ref> <ref>{{cite web |date=4 September 2005 |title=Capital of Musasir government in northwest Iran, experts believe |website=[[Mehr News Agency]] |url=https://en.mehrnews.com/news/12769/Capital-of-Musasir-government-in-northwest-Iran-experts-believe }}</ref>۽ ڪردستان ۾ منيئن جا گهر هئا.{{r|n=EIO_ziwiye|r={{harvp|Iranica Online - Ziwiye}}.}}<ref>{{cite web |title=Qalaichi's ancient necropolis excavated for the first time |website=[[The Tehran Times]] |date=23 June 2024 |url=https://www.tehrantimes.com/news/500219/Qalaichi-s-ancient-necropolis-excavated-for-the-first-time }}</ref><ref>{{cite web |last1=Chauhan |first1=Yamini |date=2012 |title=Mannai |website=[[Britannica.com]] |url=https://www.britannica.com/place/Mannai }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Cifarelli | first1=Megan | last2=Mollazadeh | first2=Kazem | last3=Binandeh | first3=Ali |date=2019 |title=A Decorated Bronze Belt from Gargul, Iran |journal=[[Iran: Journal of the British Institute of Persian Studies|Iran]] |volume=57 |issue=2 |pages=175–184 | doi=10.1080/05786967.2018.1505441 |url-access=subscription |url=https://doi.org/10.1080/05786967.2018.1505441 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Khanmohammadi |first1=Behrouz |last2=Bonfanti |first2=Annarita S. |last3=Dan |first3=Roberto |date=6 June 2022 |title=A New Decorated Bronze Belt from Orumiyeh Region, North-Western Iran |journal=[[Iran: Journal of the British Institute of Persian Studies|Iran]] |volume=63 |issue=1 |pages=46–56 |doi=10.1080/05786967.2022.2082314 |url-access=subscription |url=https://doi.org/10.1080/05786967.2022.2082314 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Khanmohammadi |first1=Behrouz |last2=Bonfanti |first2=Annarita S. |last3=Abbaszadeh |first3=Maryam |last4=Dan |first4=Roberto |date=2021 |title=A metal belt in the Orumiyeh museum, Iran |journal=Aramazd - Armenian Journal of Near Eastern Studies |volume=15 |issue=1–2 |pages=163–170 |doi=10.32028/ajnes.v15i1-2.1304 |url-access=subscription |url=https://doi.org/10.32028/ajnes.v15i1-2.1304 }}</ref><ref>{{cite web |author=Amanolahi Sekandar |date=17 February 2010 |title=The Lurs of Iran |website=Cultural Survival |url=https://www.culturalsurvival.org/publications/cultural-survival-quarterly/lurs-iran }}</ref> ايراني سلطنت [[لوهه جو دور|لوھه جي دور]] ۾ ميد سلطنت جي عروج سان شروع ٿي، جڏھن ايران 7هين صدي قبل مسيح ۾ ميدي سلطنت جي تحت ھڪ قوم جي طور تي متحد ٿي ويو.<ref>{{cite web |last1=Lotha |first1=Gloria |last2=Gupta |first2=Kanchan |date=2024 |title=Media |website=[[Britannica.com]] |url=https://www.britannica.com/place/Media-ancient-region-Iran |display-authors=1 }}</ref> <small>550</small> قبل مسيح تائين، ميد [[سائرس اعظم]] جي فتحن کان پاسيرو ٿي ويا. جنھن [[هخامنشي سلطنت|ھخامنشي سلطنت]] جي قيام سان فارسين کي اقتدار ۾ آندو. سائرس جي ايندڙ مهمن فارس جي گھڻي ڀاڱي [[اولھ ايشيا|اولهائين ايشيا]] ۽ گھڻي ڀاڱي [[وچ ايشيا]] ۾ واڌ کي ممڪن بڻايو ۽ سندس جانشين [[ڏاکڻي يورپ|ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۽ [[اتر آفريڪا]] جي ڪجھ حصن کي فتح ڪري سڀ کان وڏي سلطنت جي صدارت ڪيا. چوٿين صدي قبل مسيح ۾، ھخامنشي سلطنت کي [[سڪندر اعظم]] جي [[قديم يونان|مقدوني سلطنت]] فتح ڪيو، جنھن جي موت اڳوڻي ھخامنشي علائقي جي وڏي حصي تي سليوسي سلطنت جي قيام جو سبب بني. ايندڙ صدين ۾، ايراني پليٽيو تي يوناني حڪمراني پارٿيئن سلطنت جي عروج سان ختم ٿي وئي، جنھن سليوسي جي اناطوليا، ميسوپوٽيميا ۽ وچ ايشيائي قبضي جي وڏي حصي کي فتح ڪيو. جڏهن ته پارٿين جي جاءِ تي ٻي صدي ۾ [[ساساني سلطنت]] آئي، ايران ايندڙ هزار سال تائين هڪ اڳواڻي ڪندڙ طاقت رهيو، جيتوڻيڪ هن دور جو گهڻو حصو رومن-فارسي جنگين جي ڪري نشان لڳل هو. ستين صدي ۾، فارس تي مسلمانن جي فتح جي نتيجي ۾ ساساني سلطنت جو [[خلافت راشده|راشدين خلافت]] سان الحاق ٿيو ۽ ايران جي اسلام جي شروعات ٿي. غير ملڪي طاقتن، جهڙوڪ يوناني، عرب، ترڪ ۽ منگولن جي حملي جي باوجود، ايراني قومي سڃاڻپ محفوظ رهي، جيڪا ان کي هڪ الڳ سياسي ۽ ثقافتي وجود جي طور تي ترقي ڪرڻ جي اجازت ڏني ۽ ان جي حملي آورن کي متاثر ڪيو. جڏهن ته ابتدائي اسلامي فتحون [[زرتشتي مذھب|زرتشتي مذهب]]، جيڪو ايران جو اڪثريتي مذهب هو، جي زوال جو سبب بڻيون. ايراني تهذيبن جون ڪاميابيون نئين اسلامي سلطنتن ۾ جذب ​​ٿي ويون ۽ [[اسلامي سونهري دور]] دوران ان کي وڌايو ويو. Nomadic Turkic tribes overran parts of the Iranian plateau during the [[Late Middle Ages]] and [[early modern period]], negatively impacting the region.<ref>{{cite book |last=Baten |first=Jörg |date=2016 |title=A History of the Global Economy. From 1500 to the Present |publisher=[[Cambridge University Press]] |page=214 |isbn=9781107507180 }}</ref> By 1501, however, the nation was reunified by the [[Safavid dynasty]], which initiated Iranian history's most momentous religious change since the original Muslim conquest, by [[Safavid conversion of Iran to Shia Islam|converting Iran to Shia Islam]].{{r|n=EncIslamica_1993_VII54|r={{cite encyclopedia |editor-last1=Houtsma |editor-first1=M.Th. |editor-last2=Wensinck |editor-first2=A.J. |editor-last3=Gibb |editor-first3=H.A.R. |date=1993 |orig-date=1913-1936 |title=Ṣafawids |encyclopedia=[[Encyclopedia of Islam|E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam]] |volume=VII - S-Ṭaiba |edition=reprint |pages=[https://books.google.ca/books?id=sP_hVmik-QYC&pg=PA54 54-5] |isbn=9789004097933 |display-editors=1 }}}}<ref>{{cite web |title=The Islamic World to 1600 - The Safavid Empire |website=Applied History Research Group, [[University of Calgary]] |date=1998 |url=https://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/empires/safavid/abbas.html |access-date=10 February 2026 |archive-date=12 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080612134542/http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/empires/safavid/abbas.html }}</ref> Iran again emerged as a world power, especially in rivalry with the [[Ottoman Empire]]. In the 19th century, Iran came into conflict with the [[Russian Empire]], which annexed the [[South Caucasus]] by the end of the [[Russo-Persian Wars]].<ref name="books.google.nl1">{{Cite book |last=Dowling |first=Timothy C. |title=Russia at War: From the Mongol Conquest to Afghanistan, Chechnya, and Beyond |series= 2 volumes |date=2 December 2014 |publisher=ABC-CLIO |pages=728–9 |isbn=9781598849479 |url=https://books.google.com/books?id=KTq2BQAAQBAJ }}</ref> In the 1940s, there were hopes Iran could become a constitutional monarchy, but a [[1953 Iranian coup d'état|1953 coup]] aided by the US and UK removed the elected prime minister, and Iran was ruled as an autocracy under the Shah with American support. The monarchy lasted until the [[Iranian Revolution]] in 1979, when the country was declared an [[Islamic republic]].{{r|n=Brit_Iran|r={{cite EBO |short=yes |last1=Avery |first1=Peter W. |last2=Mostofi |first2=Khosrow |last3=Afary |first3=Janet |title=Islamic Republic of Iran |url=https://www.britannica.com/place/Iran |display-authors=1 }}}}{{r|n=EB_Afary_2026|r={{cite web |last=Afary |first=Janet |date=2026 |title=Iranian Revolution (1978–1979) |website=[[Britannica.com]] |url=https://www.britannica.com/event/Iranian-Revolution }}}} Since then, it has experienced significant political, social, and economic changes. The establishment of an Islamic republic led to a restructuring of the country's political system. Iran's foreign relations have been shaped by regional conflicts, beginning with the [[Iran–Iraq War]] and persisting through many [[Arab countries]]; ongoing tensions with [[Iran–Israel proxy conflict|Israel]], the [[Iran–United States relations|US]], and the [[Western world]]; and the [[Nuclear program of Iran|Iranian nuclear program]], which has been contentious in international diplomacy. Despite [[International sanctions against Iran|international sanctions]] and [[Human rights in Iran|internal challenges]], Iran remains a key player in regional and global geopolitics. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [http://www.persiansarenotarabs.com/persian-history Persian History] Persian History <!--* [http://www.iranicaonline.org/articles/iran Iran] an article by ''[[Encyclopædia Iranica]]''--> * [http://www.parstimes.com/history/ Iran History] * [http://www.iranchamber.com/history/historic_periods.php Iran chamber] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061110131804/http://www.iranchamber.com/history/historic_periods.php |date=10 November 2006 }} * [http://www.parstimes.com/history/VL/middle_east/iran.html WWW-VL History Index: Iran] * [http://www.wdl.org/en/item/2399 The History of Persia] from 1715 * [http://www.iranicaonline.org/articles/russia-i-relations RUSSIA i. Russo-Iranian Relations up to the Bolshevik Revolution] {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:History Of Iran}} [[زمرو:ايران جي تاريخ]] [[زمرو:ايران جي تاريخ| ]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:اولھ ايشيا جي تاريخ]] [[زمرو:اولهه ايشيا جي تاريخ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] [[زمرو:ايران]] 36nyemuyzdjd2cavz6n7lq333ky3beg 390462 390461 2026-07-02T06:22:09Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 390462 wikitext text/x-wiki {{Short description|ايران جي تاريخ}} [[File:Naqsh i Rustam. Shapour.jpg|thumb|<small>چٽان تي نقش ٿيل "'''نقش رستم'''" جي رليف. ايراني شهنشاه شاپور اول (گهوڙي تي) رومي شهنشاه ويلرن (گوڏن ڀر) ۽ فلپ عرب (بيٺل) کي قيد ڪندي.</small>]] [[File:ChosroesHuntingScene.JPG|thumb|<small>چانديءَ جي پيالي تي شڪار جو منظر، خسرو اول کي ڏيکاريندي.</small> ]] '''ايران جي تاريخ''' وڏي ايران (<small>Greater</small> <small>Iran</small>)، هڪ اهڙو علائقو جنهن ۾ اها سڀئي علائقا شامل هئا جن ۾ ايراني ماڻهن ۽ ايراني ٻولين، خاص طور تي فارسي ۽ [[فارسي ٻولي]] جي اهم آبادڪاري يا اثر ڏٺو آهي، سان جڙيل آهي. هن علائقي جو مرڪز [[ايراني پليٽيو|ايراني سطح مرتفع]] آهي، جيڪا هاڻي جديد ايران سان ڍڪيل آهي. ايراني تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ واضح اثر اولهه ۾ [[اناطوليا]] کان اوڀر ۾ [[سنڌو ماٿري]] تائين پکڙيل ڏسي سگهجي ٿو، جنهن ۾ [[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]]، [[ميسوپوٽيميا]]، [[قفقاز]] ۽ [[وچ ايشيا]] جي اڪثريت شامل آهي. اهو ٻين وڏين تهذيبن، جهڙوڪ [[ننڍو آنڊو|هندستان]]، [[چين]]، [[قديم يونان|يونان]]، [[رومي سلطنت|روم]] ۽ [[قديم مصر|مصر]] جي تاريخن سان پڻ ڳنڍيل آهي. ايران دنيا جي قديم ترين مسلسل تهذيبن مان هڪ جو گهر آهي، جنهن ۾ تاريخي ۽ شهري آباديون 5هين صدي قبل مسيح جون آهن. [[ايراني پليٽيو]] جا اولهه وارا علائقن ۾ ايلامائيٽائي، ڪاسائي، گوتيائي، يوريشيائي<ref>{{cite web |last=Pizzorno |first=Gabriel H. |date=2014 |title=Dinkha Tepe Revisited |website=[[Harvard University]] Department of History |url=https://scholar.harvard.edu/pizzorno/presentations/dinkha-tepe-revisited }}</ref> <ref>{{cite web |date=4 September 2005 |title=Capital of Musasir government in northwest Iran, experts believe |website=[[Mehr News Agency]] |url=https://en.mehrnews.com/news/12769/Capital-of-Musasir-government-in-northwest-Iran-experts-believe }}</ref>۽ ڪردستان ۾ منيئن جا گهر هئا.{{r|n=EIO_ziwiye|r={{harvp|Iranica Online - Ziwiye}}.}}<ref>{{cite web |title=Qalaichi's ancient necropolis excavated for the first time |website=[[The Tehran Times]] |date=23 June 2024 |url=https://www.tehrantimes.com/news/500219/Qalaichi-s-ancient-necropolis-excavated-for-the-first-time }}</ref><ref>{{cite web |last1=Chauhan |first1=Yamini |date=2012 |title=Mannai |website=[[Britannica.com]] |url=https://www.britannica.com/place/Mannai }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Cifarelli | first1=Megan | last2=Mollazadeh | first2=Kazem | last3=Binandeh | first3=Ali |date=2019 |title=A Decorated Bronze Belt from Gargul, Iran |journal=[[Iran: Journal of the British Institute of Persian Studies|Iran]] |volume=57 |issue=2 |pages=175–184 | doi=10.1080/05786967.2018.1505441 |url-access=subscription |url=https://doi.org/10.1080/05786967.2018.1505441 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Khanmohammadi |first1=Behrouz |last2=Bonfanti |first2=Annarita S. |last3=Dan |first3=Roberto |date=6 June 2022 |title=A New Decorated Bronze Belt from Orumiyeh Region, North-Western Iran |journal=[[Iran: Journal of the British Institute of Persian Studies|Iran]] |volume=63 |issue=1 |pages=46–56 |doi=10.1080/05786967.2022.2082314 |url-access=subscription |url=https://doi.org/10.1080/05786967.2022.2082314 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Khanmohammadi |first1=Behrouz |last2=Bonfanti |first2=Annarita S. |last3=Abbaszadeh |first3=Maryam |last4=Dan |first4=Roberto |date=2021 |title=A metal belt in the Orumiyeh museum, Iran |journal=Aramazd - Armenian Journal of Near Eastern Studies |volume=15 |issue=1–2 |pages=163–170 |doi=10.32028/ajnes.v15i1-2.1304 |url-access=subscription |url=https://doi.org/10.32028/ajnes.v15i1-2.1304 }}</ref><ref>{{cite web |author=Amanolahi Sekandar |date=17 February 2010 |title=The Lurs of Iran |website=Cultural Survival |url=https://www.culturalsurvival.org/publications/cultural-survival-quarterly/lurs-iran }}</ref> ايراني سلطنت [[لوهه جو دور|لوھه جي دور]] ۾ ميد سلطنت جي عروج سان شروع ٿي، جڏھن ايران 7هين صدي قبل مسيح ۾ ميدي سلطنت جي تحت ھڪ قوم جي طور تي متحد ٿي ويو.<ref>{{cite web |last1=Lotha |first1=Gloria |last2=Gupta |first2=Kanchan |date=2024 |title=Media |website=[[Britannica.com]] |url=https://www.britannica.com/place/Media-ancient-region-Iran |display-authors=1 }}</ref> <small>550</small> قبل مسيح تائين، ميد [[سائرس اعظم]] جي فتحن کان پاسيرو ٿي ويا. جنھن [[هخامنشي سلطنت|ھخامنشي سلطنت]] جي قيام سان فارسين کي اقتدار ۾ آندو. سائرس جي ايندڙ مهمن فارس جي گھڻي ڀاڱي [[اولھ ايشيا|اولهائين ايشيا]] ۽ گھڻي ڀاڱي [[وچ ايشيا]] ۾ واڌ کي ممڪن بڻايو ۽ سندس جانشين [[ڏاکڻي يورپ|ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۽ [[اتر آفريڪا]] جي ڪجھ حصن کي فتح ڪري سڀ کان وڏي سلطنت جي صدارت ڪيا. چوٿين صدي قبل مسيح ۾، ھخامنشي سلطنت کي [[سڪندر اعظم]] جي [[قديم يونان|مقدوني سلطنت]] فتح ڪيو، جنھن جي موت اڳوڻي ھخامنشي علائقي جي وڏي حصي تي سليوسي سلطنت جي قيام جو سبب بني. ايندڙ صدين ۾، ايراني پليٽيو تي يوناني حڪمراني پارٿيئن سلطنت جي عروج سان ختم ٿي وئي، جنھن سليوسي جي اناطوليا، ميسوپوٽيميا ۽ وچ ايشيائي قبضي جي وڏي حصي کي فتح ڪيو. جڏهن ته پارٿين جي جاءِ تي ٻي صدي ۾ [[ساساني سلطنت]] آئي، ايران ايندڙ هزار سال تائين هڪ اڳواڻي ڪندڙ طاقت رهيو، جيتوڻيڪ هن دور جو گهڻو حصو رومن-فارسي جنگين جي ڪري نشان لڳل هو. ستين صدي ۾، فارس تي مسلمانن جي فتح جي نتيجي ۾ ساساني سلطنت جو [[خلافت راشده|راشدين خلافت]] سان الحاق ٿيو ۽ ايران جي اسلام جي شروعات ٿي. غير ملڪي طاقتن، جهڙوڪ يوناني، عرب، ترڪ ۽ منگولن جي حملي جي باوجود، ايراني قومي سڃاڻپ محفوظ رهي، جيڪا ان کي هڪ الڳ سياسي ۽ ثقافتي وجود جي طور تي ترقي ڪرڻ جي اجازت ڏني ۽ ان جي حملي آورن کي متاثر ڪيو. جڏهن ته ابتدائي اسلامي فتحون [[زرتشتي مذھب|زرتشتي مذهب]]، جيڪو ايران جو اڪثريتي مذهب هو، جي زوال جو سبب بڻيون. ايراني تهذيبن جون ڪاميابيون نئين اسلامي سلطنتن ۾ جذب ​​ٿي ويون ۽ [[اسلامي سونهري دور]] دوران ان کي وڌايو ويو. Nomadic Turkic tribes overran parts of the Iranian plateau during the [[Late Middle Ages]] and [[early modern period]], negatively impacting the region.<ref>{{cite book |last=Baten |first=Jörg |date=2016 |title=A History of the Global Economy. From 1500 to the Present |publisher=[[Cambridge University Press]] |page=214 |isbn=9781107507180 }}</ref> By 1501, however, the nation was reunified by the [[Safavid dynasty]], which initiated Iranian history's most momentous religious change since the original Muslim conquest, by [[Safavid conversion of Iran to Shia Islam|converting Iran to Shia Islam]].{{r|n=EncIslamica_1993_VII54|r={{cite encyclopedia |editor-last1=Houtsma |editor-first1=M.Th. |editor-last2=Wensinck |editor-first2=A.J. |editor-last3=Gibb |editor-first3=H.A.R. |date=1993 |orig-date=1913-1936 |title=Ṣafawids |encyclopedia=[[Encyclopedia of Islam|E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam]] |volume=VII - S-Ṭaiba |edition=reprint |pages=[https://books.google.ca/books?id=sP_hVmik-QYC&pg=PA54 54-5] |isbn=9789004097933 |display-editors=1 }}}}<ref>{{cite web |title=The Islamic World to 1600 - The Safavid Empire |website=Applied History Research Group, [[University of Calgary]] |date=1998 |url=https://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/empires/safavid/abbas.html |access-date=10 February 2026 |archive-date=12 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080612134542/http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/empires/safavid/abbas.html }}</ref> Iran again emerged as a world power, especially in rivalry with the [[Ottoman Empire]]. In the 19th century, Iran came into conflict with the [[Russian Empire]], which annexed the [[South Caucasus]] by the end of the [[Russo-Persian Wars]].<ref name="books.google.nl1">{{Cite book |last=Dowling |first=Timothy C. |title=Russia at War: From the Mongol Conquest to Afghanistan, Chechnya, and Beyond |series= 2 volumes |date=2 December 2014 |publisher=ABC-CLIO |pages=728–9 |isbn=9781598849479 |url=https://books.google.com/books?id=KTq2BQAAQBAJ }}</ref> In the 1940s, there were hopes Iran could become a constitutional monarchy, but a [[1953 Iranian coup d'état|1953 coup]] aided by the US and UK removed the elected prime minister, and Iran was ruled as an autocracy under the Shah with American support. The monarchy lasted until the [[Iranian Revolution]] in 1979, when the country was declared an [[Islamic republic]].{{r|n=Brit_Iran|r={{cite EBO |short=yes |last1=Avery |first1=Peter W. |last2=Mostofi |first2=Khosrow |last3=Afary |first3=Janet |title=Islamic Republic of Iran |url=https://www.britannica.com/place/Iran |display-authors=1 }}}}{{r|n=EB_Afary_2026|r={{cite web |last=Afary |first=Janet |date=2026 |title=Iranian Revolution (1978–1979) |website=[[Britannica.com]] |url=https://www.britannica.com/event/Iranian-Revolution }}}} Since then, it has experienced significant political, social, and economic changes. The establishment of an Islamic republic led to a restructuring of the country's political system. Iran's foreign relations have been shaped by regional conflicts, beginning with the [[Iran–Iraq War]] and persisting through many [[Arab countries]]; ongoing tensions with [[Iran–Israel proxy conflict|Israel]], the [[Iran–United States relations|US]], and the [[Western world]]; and the [[Nuclear program of Iran|Iranian nuclear program]], which has been contentious in international diplomacy. Despite [[International sanctions against Iran|international sanctions]] and [[Human rights in Iran|internal challenges]], Iran remains a key player in regional and global geopolitics. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [http://www.persiansarenotarabs.com/persian-history Persian History] Persian History <!--* [http://www.iranicaonline.org/articles/iran Iran] an article by ''[[Encyclopædia Iranica]]''--> * [http://www.parstimes.com/history/ Iran History] * [http://www.iranchamber.com/history/historic_periods.php Iran chamber] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061110131804/http://www.iranchamber.com/history/historic_periods.php |date=10 November 2006 }} * [http://www.parstimes.com/history/VL/middle_east/iran.html WWW-VL History Index: Iran] * [http://www.wdl.org/en/item/2399 The History of Persia] from 1715 * [http://www.iranicaonline.org/articles/russia-i-relations RUSSIA i. Russo-Iranian Relations up to the Bolshevik Revolution] {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:History Of Iran}} [[زمرو:ايران جي تاريخ]] [[زمرو:ايران جي تاريخ| ]] [[زمرو:اولھ ايشيا جي تاريخ]] [[زمرو:اولهه ايشيا جي تاريخ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] [[زمرو:ايران]] 1kj44lvbpi43apq73tt094tki5d0uz3 14 99733 390463 2026-07-02T06:22:39Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:اولھ ايشيا جي تاريخ]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ ملڪ]] 390463 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اولھ ايشيا جي تاريخ]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ ملڪ]] rypb5p1ypqjmkd8294iqpfvrmqlwm7v 14 99734 390480 2026-07-02T08:00:09Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:تاريخ نويسي]] [[زمرو:ڀارت جي تاريخ]] 390480 wikitext text/x-wiki [[زمرو:تاريخ نويسي]] [[زمرو:ڀارت جي تاريخ]] cvei1a4q4ix0xgxhve83ohbnk5f68je 0 99735 390484 2026-07-02T08:06:45Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[سنڌ جي تاريخ نويسي]] کي [[ڀارت جي تاريخ نگاري]] ڏانھن چوريو 390484 wikitext text/x-wiki #چوريو [[ڀارت جي تاريخ نگاري]] s8zeu6q991cj31z66kyf26t1bikpxba 0 99736 390522 2026-07-02T09:38:43Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|اليڪٽرانڪ جزن کي سهارو ڏيڻ ۽ پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ تختو}} {{Use American English|date=November 2024}} {{Distinguish|ڇپيل اليڪٽرانڪس}} {{Redirect|PC board|ذاتي ڪمپيوٽرن جي مکيه بورڊ لاءِ|Motherboard}} {{Redirect|Panelization|صفحي جي ترتيب واري حڪمت عملي لاءِ|N-up}} {{Use mdy dates|date=November 2024}} File:SEG DVD 430 - Printed circuit board-4276.jpg|t... 390522 wikitext text/x-wiki {{Short description|اليڪٽرانڪ جزن کي سهارو ڏيڻ ۽ پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ تختو}} {{Use American English|date=November 2024}} {{Distinguish|ڇپيل اليڪٽرانڪس}} {{Redirect|PC board|ذاتي ڪمپيوٽرن جي مکيه بورڊ لاءِ|Motherboard}} {{Redirect|Panelization|صفحي جي ترتيب واري حڪمت عملي لاءِ|N-up}} {{Use mdy dates|date=November 2024}} [[File:SEG DVD 430 - Printed circuit board-4276.jpg|thumb|ڊي وي ڊي پليئر جو ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] [[File:PCB Spectrum.jpg|thumb|1984ع جي سنڪليئر [[ZX Spectrum]] ڪمپيوٽر جي بورڊ جو حصو، جيڪو هڪ ڇپيل سرڪٽ بورڊ ڏيکاري ٿو. هن ۾ برقي موصل رستا (Traces)، ٻئي پاسي تائين ويندڙ [[Via (electronics)|ٿرو-هول رستا]]، ٻنهي پاسن جي رستن کي ڳنڍيندڙ [[Via (electronics)|ويا]]، ۽ ٿرو-هول مائونٽنگ ذريعي لڳايل ڪي اليڪٽرانڪ جزا ڏيکاريل آهن.]] '''ڇپيل سرڪٽ بورڊ''' ('''PCB''')، جنهن کي '''ڇپيل وائرنگ بورڊ''' ('''PWB''') پڻ چيو ويندو آهي، [[لامينيشن|لامينيٽ ٿيل]] اهڙي سينڊوچ نما جوڙجڪ آهي، جيڪا [[برقي موصليت|موصل]] ۽ [[Insulator (electricity)|غير موصل]] تہن تي مشتمل هوندي آهي. هر تهه تي ٽريس، پلين ۽ ٻيون خاصيتون (جيڪي هموار سطح تي تارن وانگر ڪم ڪن ٿيون) هڪ يا وڌيڪ ٽامي جي چادرن مان [[Chemical milling|ڪيميائي نقاشي]] ذريعي ٺاهيون وينديون آهن، جيڪي غير موصل سبسٽريٽ جي چادرن جي مٿان يا وچ ۾ لامينيٽ ڪيل هونديون آهن.<ref>{{cite news |title=What Is a Printed Circuit Board (PCB)? - Technical Articles |url=https://www.allaboutcircuits.com/technical-articles/what-is-a-printed-circuit-board-pcb/ |website=AllAboutCircuits.com |access-date=June 24, 2021 }}</ref> PCB جو استعمال [[اليڪٽرانڪ جزو|اليڪٽرانڪ جزن]] کي هڪ ٻئي سان [[برقي وائرنگ|برقي طور ڳنڍڻ]] يا "وائرنگ" ڪرڻ لاءِ ڪيو ويندو آهي. برقي جزا عام طور ٻاهرين تہن تي موجود موصل پيڊن سان [[سولڊرنگ]] ذريعي لڳايا ويندا آهن، جنهن سان اهي برقي طور ڳنڍجڻ سان گڏ ميخانياتي طور به بورڊ سان مضبوط ٿي ويندا آهن. هڪ ٻيو ٺاهڻ وارو عمل [[Via (electronics)|ويا]] (ڌاتوءَ سان استر ٿيل سوراخ) شامل ڪري ٿو، جيڪي هڪ کان وڌيڪ موصل تہن جي وچ ۾ برقي رابطي کي ممڪن بڻائين ٿا. اڄڪلهه تقريباً سڀني اليڪٽرانڪ شين ۾ ڇپيل سرڪٽ بورڊ استعمال ٿيندا آهن. PCB جا متبادل طريقا [[wire wrap]] ۽ [[point-to-point construction]] هئا، جيڪي اڳي عام هئا پر هاڻي تمام گهٽ استعمال ٿين ٿا. PCB لاءِ سرڪٽ جي ترتيب (لي آئوٽ) ۾ وڌيڪ ڊزائن جي ضرورت هوندي آهي، پر انهن جي تياري ۽ اسمبلي خودڪار طريقي سان ڪري سگهجي ٿي. [[Electronic design automation|اليڪٽرانڪ ڊزائن آٽوميشن]] سافٽويئر ترتيب جو گهڻو ڪم پاڻمرادو انجام ڏين ٿا. PCB ذريعي وڏي پيماني تي سرڪٽن جي تياري ٻين وائرنگ طريقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تيز ۽ گهٽ خرچائتي هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ جزا هڪ ئي عمل دوران لڳايا ۽ ڳنڍيا ويندا آهن. هڪ ئي وقت وڏي تعداد ۾ PCB تيار ڪري سگهجن ٿا، جڏهن ته لي آئوٽ رڳو هڪ ڀيرو ٺاهڻو پوندو آهي. ٿوري مقدار ۾ PCB هٿ سان پڻ تيار ڪري سگهجن ٿا، پر اهڙي صورت ۾ انهن جا فائدا محدود هوندا آهن.<ref>{{cite book | last1=Bhunia | first1=Swarup | last2=Tehranipoor | first2=Mark | title=Hardware Security | chapter=Chapter 2, section 2.6, A Quick Overview of Electronic Hardware| date=2019 | isbn=978-0-12-812477-2 | doi=10.1016/b978-0-12-812477-2.00007-1 | page=36}}</ref> PCB هڪ-طرفي (ٽامي جي هڪ تهه)، ٻه-طرفي (سبسٽريٽ جي ٻنهي پاسن تي ٽامي جون ٻه تہون)، يا گهڻ-تہي (ڪيترين ئي سبسٽريٽ تہن جي وچ ۾ ۽ ٻاهرين پاسن تي ٽامي جي تہن سان) ٿي سگهن ٿا. گهڻ-تہي PCB جزن جي وڌيڪ گنجائش فراهم ڪندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ اندرين تہن ۾ سرڪٽ رستا ٺاهڻ سان مٿاڇري تي وڌيڪ جڳهه بچندي آهي. ٻن کان وڌيڪ، خاص طور چار کان وڌيڪ ٽامي وارين تہن وارن گهڻ-تہي PCB جي مقبوليت [[surface-mount technology|سرفيس-مائونٽ ٽيڪنالاجي]] جي استعمال سان گڏ وڌي. بهرحال، اهڙا PCB مرمت، تجزئي ۽ موقعي تي ترميم کي گهڻو مشڪل، ۽ اڪثر غير عملي، بڻائي ڇڏين ٿا. 2014ع ۾ خالي (Bare) PCB جي عالمي منڊي جو قدر [[US$]]60.2 ارب کان وڌيڪ هو،<ref>{{cite web |url=http://www.iconnect007.com/index.php/article/92973/world-pcb-production-in-2014-estimated-at-602b/92976/?skin=pcb |title=World PCB Production in 2014 Estimated at $60.2B |website=iconnect007 |date=September 28, 2015 |access-date=April 12, 2016 }}</ref> جڏهن ته 2024ع ۾ ان جو اندازو 80.33 ارب آمريڪي ڊالر لڳايو ويو، ۽ 2029ع تائين ان جي 96.57 ارب آمريڪي ڊالر تائين پهچڻ جي اڳڪٿي ڪئي وئي آهي، جيڪا سالياني 4.87٪ واڌ جي شرح ظاهر ڪري ٿي.<ref>{{cite web | title=PCB Market Size | website=PCB Market Size, Share, Trends | url=https://www.mordorintelligence.com/industry-reports/printed-circuit-board-market | access-date=22 December 2024}}</ref> 1lzu0ktj9by48gu5cy1shmyw8xxd75i 390523 390522 2026-07-02T09:39:29Z Intisar Ali 8681 /* */ 390523 wikitext text/x-wiki {{Short description|اليڪٽرانڪ جزن کي سهارو ڏيڻ ۽ پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ تختو}} [[File:SEG DVD 430 - Printed circuit board-4276.jpg|thumb|ڊي وي ڊي پليئر جو ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] [[File:PCB Spectrum.jpg|thumb|1984ع جي سنڪليئر [[ZX Spectrum]] ڪمپيوٽر جي بورڊ جو حصو، جيڪو هڪ ڇپيل سرڪٽ بورڊ ڏيکاري ٿو. هن ۾ برقي موصل رستا (Traces)، ٻئي پاسي تائين ويندڙ [[Via (electronics)|ٿرو-هول رستا]]، ٻنهي پاسن جي رستن کي ڳنڍيندڙ [[Via (electronics)|ويا]]، ۽ ٿرو-هول مائونٽنگ ذريعي لڳايل ڪي اليڪٽرانڪ جزا ڏيکاريل آهن.]] '''ڇپيل سرڪٽ بورڊ''' ('''PCB''')، جنهن کي '''ڇپيل وائرنگ بورڊ''' ('''PWB''') پڻ چيو ويندو آهي، [[لامينيشن|لامينيٽ ٿيل]] اهڙي سينڊوچ نما جوڙجڪ آهي، جيڪا [[برقي موصليت|موصل]] ۽ [[Insulator (electricity)|غير موصل]] تہن تي مشتمل هوندي آهي. هر تهه تي ٽريس، پلين ۽ ٻيون خاصيتون (جيڪي هموار سطح تي تارن وانگر ڪم ڪن ٿيون) هڪ يا وڌيڪ ٽامي جي چادرن مان [[Chemical milling|ڪيميائي نقاشي]] ذريعي ٺاهيون وينديون آهن، جيڪي غير موصل سبسٽريٽ جي چادرن جي مٿان يا وچ ۾ لامينيٽ ڪيل هونديون آهن.<ref>{{cite news |title=What Is a Printed Circuit Board (PCB)? - Technical Articles |url=https://www.allaboutcircuits.com/technical-articles/what-is-a-printed-circuit-board-pcb/ |website=AllAboutCircuits.com |access-date=June 24, 2021 }}</ref> PCB جو استعمال [[اليڪٽرانڪ جزو|اليڪٽرانڪ جزن]] کي هڪ ٻئي سان [[برقي وائرنگ|برقي طور ڳنڍڻ]] يا "وائرنگ" ڪرڻ لاءِ ڪيو ويندو آهي. برقي جزا عام طور ٻاهرين تہن تي موجود موصل پيڊن سان [[سولڊرنگ]] ذريعي لڳايا ويندا آهن، جنهن سان اهي برقي طور ڳنڍجڻ سان گڏ ميخانياتي طور به بورڊ سان مضبوط ٿي ويندا آهن. هڪ ٻيو ٺاهڻ وارو عمل [[Via (electronics)|ويا]] (ڌاتوءَ سان استر ٿيل سوراخ) شامل ڪري ٿو، جيڪي هڪ کان وڌيڪ موصل تہن جي وچ ۾ برقي رابطي کي ممڪن بڻائين ٿا. اڄڪلهه تقريباً سڀني اليڪٽرانڪ شين ۾ ڇپيل سرڪٽ بورڊ استعمال ٿيندا آهن. PCB جا متبادل طريقا [[wire wrap]] ۽ [[point-to-point construction]] هئا، جيڪي اڳي عام هئا پر هاڻي تمام گهٽ استعمال ٿين ٿا. PCB لاءِ سرڪٽ جي ترتيب (لي آئوٽ) ۾ وڌيڪ ڊزائن جي ضرورت هوندي آهي، پر انهن جي تياري ۽ اسمبلي خودڪار طريقي سان ڪري سگهجي ٿي. [[Electronic design automation|اليڪٽرانڪ ڊزائن آٽوميشن]] سافٽويئر ترتيب جو گهڻو ڪم پاڻمرادو انجام ڏين ٿا. PCB ذريعي وڏي پيماني تي سرڪٽن جي تياري ٻين وائرنگ طريقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تيز ۽ گهٽ خرچائتي هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ جزا هڪ ئي عمل دوران لڳايا ۽ ڳنڍيا ويندا آهن. هڪ ئي وقت وڏي تعداد ۾ PCB تيار ڪري سگهجن ٿا، جڏهن ته لي آئوٽ رڳو هڪ ڀيرو ٺاهڻو پوندو آهي. ٿوري مقدار ۾ PCB هٿ سان پڻ تيار ڪري سگهجن ٿا، پر اهڙي صورت ۾ انهن جا فائدا محدود هوندا آهن.<ref>{{cite book | last1=Bhunia | first1=Swarup | last2=Tehranipoor | first2=Mark | title=Hardware Security | chapter=Chapter 2, section 2.6, A Quick Overview of Electronic Hardware| date=2019 | isbn=978-0-12-812477-2 | doi=10.1016/b978-0-12-812477-2.00007-1 | page=36}}</ref> PCB هڪ-طرفي (ٽامي جي هڪ تهه)، ٻه-طرفي (سبسٽريٽ جي ٻنهي پاسن تي ٽامي جون ٻه تہون)، يا گهڻ-تہي (ڪيترين ئي سبسٽريٽ تہن جي وچ ۾ ۽ ٻاهرين پاسن تي ٽامي جي تہن سان) ٿي سگهن ٿا. گهڻ-تہي PCB جزن جي وڌيڪ گنجائش فراهم ڪندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ اندرين تہن ۾ سرڪٽ رستا ٺاهڻ سان مٿاڇري تي وڌيڪ جڳهه بچندي آهي. ٻن کان وڌيڪ، خاص طور چار کان وڌيڪ ٽامي وارين تہن وارن گهڻ-تہي PCB جي مقبوليت [[surface-mount technology|سرفيس-مائونٽ ٽيڪنالاجي]] جي استعمال سان گڏ وڌي. بهرحال، اهڙا PCB مرمت، تجزئي ۽ موقعي تي ترميم کي گهڻو مشڪل، ۽ اڪثر غير عملي، بڻائي ڇڏين ٿا. 2014ع ۾ خالي (Bare) PCB جي عالمي منڊي جو قدر [[US$]]60.2 ارب کان وڌيڪ هو،<ref>{{cite web |url=http://www.iconnect007.com/index.php/article/92973/world-pcb-production-in-2014-estimated-at-602b/92976/?skin=pcb |title=World PCB Production in 2014 Estimated at $60.2B |website=iconnect007 |date=September 28, 2015 |access-date=April 12, 2016 }}</ref> جڏهن ته 2024ع ۾ ان جو اندازو 80.33 ارب آمريڪي ڊالر لڳايو ويو، ۽ 2029ع تائين ان جي 96.57 ارب آمريڪي ڊالر تائين پهچڻ جي اڳڪٿي ڪئي وئي آهي، جيڪا سالياني 4.87٪ واڌ جي شرح ظاهر ڪري ٿي.<ref>{{cite web | title=PCB Market Size | website=PCB Market Size, Share, Trends | url=https://www.mordorintelligence.com/industry-reports/printed-circuit-board-market | access-date=22 December 2024}}</ref> 3b5qe5fhzq97r3dx33u0s5zl6csbkvs 390524 390523 2026-07-02T09:49:36Z Intisar Ali 8681 /* */ 390524 wikitext text/x-wiki {{Short description|اليڪٽرانڪ جزن کي سهارو ڏيڻ ۽ پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ تختو}} [[File:SEG DVD 430 - Printed circuit board-4276.jpg|thumb|ڊي وي ڊي پليئر جو ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] [[File:PCB Spectrum.jpg|thumb|1984ع جي سنڪليئر [[ZX Spectrum]] ڪمپيوٽر جي بورڊ جو حصو، جيڪو هڪ ڇپيل سرڪٽ بورڊ ڏيکاري ٿو. هن ۾ برقي موصل رستا (Traces)، ٻئي پاسي تائين ويندڙ [[Via (electronics)|ٿرو-هول رستا]]، ٻنهي پاسن جي رستن کي ڳنڍيندڙ [[Via (electronics)|ويا]]، ۽ ٿرو-هول مائونٽنگ ذريعي لڳايل ڪي اليڪٽرانڪ جزا ڏيکاريل آهن.]] '''ڇپيل سرڪٽ بورڊ''' ('''PCB''')، جنهن کي '''ڇپيل وائرنگ بورڊ''' ('''PWB''') پڻ چيو ويندو آهي، [[لامينيشن|لامينيٽ ٿيل]] اهڙي سينڊوچ نما جوڙجڪ آهي، جيڪا [[برقي موصليت|موصل]] ۽ [[Insulator (electricity)|غير موصل]] تہن تي مشتمل هوندي آهي. هر تهه تي ٽريس، پلين ۽ ٻيون خاصيتون (جيڪي هموار سطح تي تارن وانگر ڪم ڪن ٿيون) هڪ يا وڌيڪ ٽامي جي چادرن مان [[Chemical milling|ڪيميائي نقاشي]] ذريعي ٺاهيون وينديون آهن، جيڪي غير موصل سبسٽريٽ جي چادرن جي مٿان يا وچ ۾ لامينيٽ ڪيل هونديون آهن.<ref>{{cite news |title=What Is a Printed Circuit Board (PCB)? - Technical Articles |url=https://www.allaboutcircuits.com/technical-articles/what-is-a-printed-circuit-board-pcb/ |website=AllAboutCircuits.com |access-date=June 24, 2021 }}</ref> PCB جو استعمال [[اليڪٽرانڪ جزو|اليڪٽرانڪ جزن]] کي هڪ ٻئي سان [[برقي وائرنگ|برقي طور ڳنڍڻ]] يا "وائرنگ" ڪرڻ لاءِ ڪيو ويندو آهي. برقي جزا عام طور ٻاهرين تہن تي موجود موصل پيڊن سان [[سولڊرنگ]] ذريعي لڳايا ويندا آهن، جنهن سان اهي برقي طور ڳنڍجڻ سان گڏ ميخانياتي طور به بورڊ سان مضبوط ٿي ويندا آهن. هڪ ٻيو ٺاهڻ وارو عمل [[Via (electronics)|ويا]] (ڌاتوءَ سان استر ٿيل سوراخ) شامل ڪري ٿو، جيڪي هڪ کان وڌيڪ موصل تہن جي وچ ۾ برقي رابطي کي ممڪن بڻائين ٿا. اڄڪلهه تقريباً سڀني اليڪٽرانڪ شين ۾ ڇپيل سرڪٽ بورڊ استعمال ٿيندا آهن. PCB جا متبادل طريقا [[wire wrap]] ۽ [[point-to-point construction]] هئا، جيڪي اڳي عام هئا پر هاڻي تمام گهٽ استعمال ٿين ٿا. PCB لاءِ سرڪٽ جي ترتيب (لي آئوٽ) ۾ وڌيڪ ڊزائن جي ضرورت هوندي آهي، پر انهن جي تياري ۽ اسمبلي خودڪار طريقي سان ڪري سگهجي ٿي. [[Electronic design automation|اليڪٽرانڪ ڊزائن آٽوميشن]] سافٽويئر ترتيب جو گهڻو ڪم پاڻمرادو انجام ڏين ٿا. PCB ذريعي وڏي پيماني تي سرڪٽن جي تياري ٻين وائرنگ طريقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تيز ۽ گهٽ خرچائتي هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ جزا هڪ ئي عمل دوران لڳايا ۽ ڳنڍيا ويندا آهن. هڪ ئي وقت وڏي تعداد ۾ PCB تيار ڪري سگهجن ٿا، جڏهن ته لي آئوٽ رڳو هڪ ڀيرو ٺاهڻو پوندو آهي. ٿوري مقدار ۾ PCB هٿ سان پڻ تيار ڪري سگهجن ٿا، پر اهڙي صورت ۾ انهن جا فائدا محدود هوندا آهن.<ref>{{cite book | last1=Bhunia | first1=Swarup | last2=Tehranipoor | first2=Mark | title=Hardware Security | chapter=Chapter 2, section 2.6, A Quick Overview of Electronic Hardware| date=2019 | isbn=978-0-12-812477-2 | doi=10.1016/b978-0-12-812477-2.00007-1 | page=36}}</ref> PCB هڪ-طرفي (ٽامي جي هڪ تهه)، ٻه-طرفي (سبسٽريٽ جي ٻنهي پاسن تي ٽامي جون ٻه تہون)، يا گهڻ-تہي (ڪيترين ئي سبسٽريٽ تہن جي وچ ۾ ۽ ٻاهرين پاسن تي ٽامي جي تہن سان) ٿي سگهن ٿا. گهڻ-تہي PCB جزن جي وڌيڪ گنجائش فراهم ڪندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ اندرين تہن ۾ سرڪٽ رستا ٺاهڻ سان مٿاڇري تي وڌيڪ جڳهه بچندي آهي. ٻن کان وڌيڪ، خاص طور چار کان وڌيڪ ٽامي وارين تہن وارن گهڻ-تہي PCB جي مقبوليت [[surface-mount technology|سرفيس-مائونٽ ٽيڪنالاجي]] جي استعمال سان گڏ وڌي. بهرحال، اهڙا PCB مرمت، تجزئي ۽ موقعي تي ترميم کي گهڻو مشڪل، ۽ اڪثر غير عملي، بڻائي ڇڏين ٿا. 2014ع ۾ خالي (Bare) PCB جي عالمي منڊي جو قدر [[US$]]60.2 ارب کان وڌيڪ هو،<ref>{{cite web |url=http://www.iconnect007.com/index.php/article/92973/world-pcb-production-in-2014-estimated-at-602b/92976/?skin=pcb |title=World PCB Production in 2014 Estimated at $60.2B |website=iconnect007 |date=September 28, 2015 |access-date=April 12, 2016 }}</ref> جڏهن ته 2024ع ۾ ان جو اندازو 80.33 ارب آمريڪي ڊالر لڳايو ويو، ۽ 2029ع تائين ان جي 96.57 ارب آمريڪي ڊالر تائين پهچڻ جي اڳڪٿي ڪئي وئي آهي، جيڪا سالياني 4.87٪ واڌ جي شرح ظاهر ڪري ٿي.<ref>{{cite web | title=PCB Market Size | website=PCB Market Size, Share, Trends | url=https://www.mordorintelligence.com/industry-reports/printed-circuit-board-market | access-date=22 December 2024}}</ref> == تاريخ == === شروعاتي اڳواڻ === ڇپيل سرڪٽ بورڊن جي ايجاد کان اڳ، برقي ۽ اليڪٽرانڪ سرڪٽ [[پوائنٽ-ٽو-پوائنٽ جوڙجڪ|پوائنٽ-ٽو-پوائنٽ]] طريقي سان هڪ چيسس تي وائر ڪيا ويندا هئا. عام طور چيسس ڌاتوءَ جي چادر يا ٽري هوندي هئي، جنهن جي هيٺان ڪڏهن ڪاٺ جو بنياد به هوندو هو. جزا چيسس سان لڳايا ويندا هئا، ۽ جيڪڏهن ڳنڍڻ وارو هنڌ ڌاتوءَ جو هجي ته انهن کي موصلن (انسوليٽرس) وسيلي الڳ رکيو ويندو هو. پوءِ انهن جا ليڊ سڌو سنئون يا [[جمپ وائر|جمپر وائرن]] ذريعي [[سولڊرنگ]] سان، يا ڪڏهن [[ڪرمپ (اليڪٽريڪل)|ڪرِمپ]] ڪنيڪٽر، اسڪرو ٽرمينلن تي وائر لگ، يا ٻين طريقن سان ڳنڍيا ويندا هئا. اهڙا سرڪٽ وڏا، ڳرا، جابلو ۽ نسبتاً نازڪ هوندا هئا (خاص طور ويڪيوم ٽيوبن جي شيشي وارن لفافن سبب)، ۽ انهن جي تياري گهڻي محنت طلب هوندي هئي، تنهنڪري اهڙيون شيون مهانگيون هونديون هيون. جديد ڇپيل سرڪٽ بورڊن ۾ استعمال ٿيندڙ طريقن جي ترقي ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ٿي. 1903ع ۾ جرمن موجد البرٽ هينسن ڪيترن ئي تہن ۾ هڪ موصل تختي تي چپڪيل چپٽيل ڌاتو جون پٽن (فلجٽ فوائل ڪنڊڪٽرس) جو تصور پيش ڪيو. 1904ع ۾ [[ٿامس ايڊيسن]] لينن جي ڪاغذ تي ڪيميائي طريقي سان موصل تہون چڙهائڻ جا تجربا ڪيا. 1913ع ۾ آرٿر بيري برطانيا ۾ ڇپائي ۽ [[ايچنگ]] (Etching) واري طريقي جو پيٽنٽ حاصل ڪيو، جڏهن ته آمريڪا ۾ [[ميڪس اسڪوپ]] (Schoop) هڪ نمونيدار ماسڪ ذريعي بورڊ تي شعلي جي مدد سان ڌاتو اسپري ڪرڻ جو پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref>{{Cite patent |country=US |number=1256599 |pubdate=1918-02-19 |title=Process and mechanism for the production of electric heaters |inventor1-last=Schoop |inventor1-first=Max Ulrich }}</ref> 1925ع ۾ چارلس ڊيوڪاس سرڪٽ جي نمونن کي اليڪٽروپليٽنگ ذريعي ٺاهڻ واري طريقي جو پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref name="Harper03">{{cite book |last=Harper |first=Charles A. |date=2003 |title=Electronic materials and processes handbook |publisher=McGraw-Hill |isbn=0071402144 |pages=7.3, 7.4 }}</ref> ڇپيل سرڪٽ جي ايجاد کان اڳ، ۽ ساڳئي تصور سان ملندڙ جلندڙ، [[جان سارگرو]] (Sargrove) 1936ع کان 1947ع جي وچ ۾ ''اليڪٽرانڪ سرڪٽ ميڪنگ اڪئئپمينٽ (ECME)'' تيار ڪئي، جيڪا [[بيڪيلائيٽ]] پلاسٽڪ جي بورڊ تي ڌاتو اسپري ڪندي هئي. ECME هر منٽ ۾ ٽي ريڊيو بورڊ تيار ڪرڻ جي صلاحيت رکندي هئي. === ابتدائي PCB === [[File:Mark-53-proximity-fuze-1943.jpg|thumb|upright=1.1|1944ع ۾ مارڪ 53 پروڪسيميٽي فيوز جي پيداوار واري لائين]] آسٽريا جي انجنيئر [[پال آئسلر]] تقريباً 1936ع ڌاري برطانيا ۾ ڪم ڪندي هڪ ريڊيو سيٽ جي حصي طور ڇپيل سرڪٽ ايجاد ڪيو. 1941ع ۾ جرمن [[مقناطيسي بحري بارودي سرنگ|مقناطيسي بحري بارودي سرنگن]] ۾ گهڻ-تھي ڇپيل سرڪٽ استعمال ڪيو ويو. 1943ع جي لڳ ڀڳ آمريڪا [[ٻي عالمي جنگ]] دوران [[روڪسيميٽي فيوز]] وڏي پيماني تي تيار ڪرڻ لاءِ هن ٽيڪنالاجي کي اختيار ڪيو.<ref name="Harper03" /> اهڙن فيوزن لاءِ اهڙو اليڪٽرانڪ سرڪٽ گهربل هو، جيڪو توپ مان فائر ٿيڻ جو جهٽڪو برداشت ڪري سگهي ۽ وڏي مقدار ۾ تيار ٿي سگهي. گلوب يونينظ جي سينٽراليب ڊويزن [[ٿڪ-فلم ٽيڪنالاجي]] تي ٻڌل تجويز پيش ڪئي، جيڪا انهن گهرجن تي پوري لهندي هئي. سيرامڪ پليٽ تي موصلن لاءِ ڌاتي رنگ ۽ [[مزاحمو|مزاحمن]] (resistors) لاءِ ڪاربان مواد [[اسڪرين پرنٽنگ]] ذريعي ڇاپيو ويندو هو، جنهن کان پوءِ سيرامڪ ڊسڪ ڪيپيسيٽر ۽ ننڍيون ويڪيوم ٽيوبون سولڊر ڪيون وينديون هيون.<ref>{{Cite book |last=Brunetti |first=Cledo |date=November 22, 1948 |title=New Advances in Printed Circuits |publisher=National Bureau of Standards |location=Washington, DC |url=https://archive.org/details/newadvancesinpri192brun }}</ref> اهو طريقو ڪامياب ثابت ٿيو، ۽ ان بابت حاصل ٿيل پيٽنٽ، جيڪو آمريڪي فوج طرفان خفيه قرار ڏنو ويو هو، Globe Union جي نالي ڪيو ويو. 1984ع تائين [[انسٽيٽيوٽ آف اليڪٽريڪل اينڊ اليڪٽرانڪس انجنيئرز|IEEE]] هيري ڊبليو روبنسٽن کي ڇپيل جزن ۽ هڪ گڏيل موصل بنياد تي موصل رستن جي ترقيءَ ۾ سندس بنيادي خدمتن تي [[ڪليڊو برونيٽي ايوارڊ]] سان نوازيو.<ref>Engineers' Day, [https://www.engr.wisc.edu/engage/alumni-relations/our-distinguished-alumni/ 1984 Award Recipients], College of Engineering, [[University of Wisconsin–Madison|University of Wisconsin-Madison]]</ref><ref>{{cite web |title=IEEE Cledo Brunetti Award Recipients |url=https://www.ieee.org/content/dam/ieee-org/ieee/web/org/about/awards/recipients/brunetti_rl.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180804200901/https://www.ieee.org/content/dam/ieee-org/ieee/web/org/about/awards/recipients/brunetti_rl.pdf |archive-date=August 4, 2018 |publisher=[[IEEE]] }}</ref> 1984ع ۾ [[وسڪانسن-ميڊيسن يونيورسٽي]] پڻ کيس ڇپيل اليڪٽرانڪ سرڪٽن ۽ ڪيپيسيٽرن جي تياري واري ٽيڪنالاجي ۾ جدتن تي اعزاز ڏنو.<ref>Engineers' Day, [https://www.engr.wisc.edu/engage/alumni-relations/our-distinguished-alumni/ 1984 Award Recipients], College of Engineering, [[University of Wisconsin–Madison|University of Wisconsin-Madison]]</ref> هي ايجاد [[انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] ٽيڪنالاجي جي ترقيءَ ۾ به اهم قدم هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ صرف وائرنگ ئي نه، پر غيرفعال جزا پڻ سيرامڪ بنياد تي تيار ڪيا ويا. 8fb4m08gq4s2wvmqt8hjm3t08bnxmws 390525 390524 2026-07-02T09:50:26Z Intisar Ali 8681 390525 wikitext text/x-wiki {{Short description|اليڪٽرانڪ جزن کي سهارو ڏيڻ ۽ پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ تختو}} [[File:SEG DVD 430 - Printed circuit board-4276.jpg|thumb|ڊي وي ڊي پليئر جو ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] [[File:PCB Spectrum.jpg|thumb|1984ع جي سنڪليئر [[ZX Spectrum]] ڪمپيوٽر جي بورڊ جو حصو، جيڪو هڪ ڇپيل سرڪٽ بورڊ ڏيکاري ٿو. هن ۾ برقي موصل رستا (Traces)، ٻئي پاسي تائين ويندڙ [[Via (electronics)|ٿرو-هول رستا]]، ٻنهي پاسن جي رستن کي ڳنڍيندڙ [[Via (electronics)|ويا]]، ۽ ٿرو-هول مائونٽنگ ذريعي لڳايل ڪي اليڪٽرانڪ جزا ڏيکاريل آهن.]] '''ڇپيل سرڪٽ بورڊ''' ('''PCB''')، جنهن کي '''ڇپيل وائرنگ بورڊ''' ('''PWB''') پڻ چيو ويندو آهي، [[لامينيشن|لامينيٽ ٿيل]] اهڙي سينڊوچ نما جوڙجڪ آهي، جيڪا [[برقي موصليت|موصل]] ۽ [[Insulator (electricity)|غير موصل]] تہن تي مشتمل هوندي آهي. هر تهه تي ٽريس، پلين ۽ ٻيون خاصيتون (جيڪي هموار سطح تي تارن وانگر ڪم ڪن ٿيون) هڪ يا وڌيڪ ٽامي جي چادرن مان [[Chemical milling|ڪيميائي نقاشي]] ذريعي ٺاهيون وينديون آهن، جيڪي غير موصل سبسٽريٽ جي چادرن جي مٿان يا وچ ۾ لامينيٽ ڪيل هونديون آهن.<ref>{{cite news |title=What Is a Printed Circuit Board (PCB)? - Technical Articles |url=https://www.allaboutcircuits.com/technical-articles/what-is-a-printed-circuit-board-pcb/ |website=AllAboutCircuits.com |access-date=June 24, 2021 }}</ref> PCB جو استعمال [[اليڪٽرانڪ جزو|اليڪٽرانڪ جزن]] کي هڪ ٻئي سان [[برقي وائرنگ|برقي طور ڳنڍڻ]] يا "وائرنگ" ڪرڻ لاءِ ڪيو ويندو آهي. برقي جزا عام طور ٻاهرين تہن تي موجود موصل پيڊن سان [[سولڊرنگ]] ذريعي لڳايا ويندا آهن، جنهن سان اهي برقي طور ڳنڍجڻ سان گڏ ميخانياتي طور به بورڊ سان مضبوط ٿي ويندا آهن. هڪ ٻيو ٺاهڻ وارو عمل [[Via (electronics)|ويا]] (ڌاتوءَ سان استر ٿيل سوراخ) شامل ڪري ٿو، جيڪي هڪ کان وڌيڪ موصل تہن جي وچ ۾ برقي رابطي کي ممڪن بڻائين ٿا. اڄڪلهه تقريباً سڀني اليڪٽرانڪ شين ۾ ڇپيل سرڪٽ بورڊ استعمال ٿيندا آهن. PCB جا متبادل طريقا [[wire wrap]] ۽ [[point-to-point construction]] هئا، جيڪي اڳي عام هئا پر هاڻي تمام گهٽ استعمال ٿين ٿا. PCB لاءِ سرڪٽ جي ترتيب (لي آئوٽ) ۾ وڌيڪ ڊزائن جي ضرورت هوندي آهي، پر انهن جي تياري ۽ اسمبلي خودڪار طريقي سان ڪري سگهجي ٿي. [[Electronic design automation|اليڪٽرانڪ ڊزائن آٽوميشن]] سافٽويئر ترتيب جو گهڻو ڪم پاڻمرادو انجام ڏين ٿا. PCB ذريعي وڏي پيماني تي سرڪٽن جي تياري ٻين وائرنگ طريقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تيز ۽ گهٽ خرچائتي هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ جزا هڪ ئي عمل دوران لڳايا ۽ ڳنڍيا ويندا آهن. هڪ ئي وقت وڏي تعداد ۾ PCB تيار ڪري سگهجن ٿا، جڏهن ته لي آئوٽ رڳو هڪ ڀيرو ٺاهڻو پوندو آهي. ٿوري مقدار ۾ PCB هٿ سان پڻ تيار ڪري سگهجن ٿا، پر اهڙي صورت ۾ انهن جا فائدا محدود هوندا آهن.<ref>{{cite book | last1=Bhunia | first1=Swarup | last2=Tehranipoor | first2=Mark | title=Hardware Security | chapter=Chapter 2, section 2.6, A Quick Overview of Electronic Hardware| date=2019 | isbn=978-0-12-812477-2 | doi=10.1016/b978-0-12-812477-2.00007-1 | page=36}}</ref> PCB هڪ-طرفي (ٽامي جي هڪ تهه)، ٻه-طرفي (سبسٽريٽ جي ٻنهي پاسن تي ٽامي جون ٻه تہون)، يا گهڻ-تہي (ڪيترين ئي سبسٽريٽ تہن جي وچ ۾ ۽ ٻاهرين پاسن تي ٽامي جي تہن سان) ٿي سگهن ٿا. گهڻ-تہي PCB جزن جي وڌيڪ گنجائش فراهم ڪندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ اندرين تہن ۾ سرڪٽ رستا ٺاهڻ سان مٿاڇري تي وڌيڪ جڳهه بچندي آهي. ٻن کان وڌيڪ، خاص طور چار کان وڌيڪ ٽامي وارين تہن وارن گهڻ-تہي PCB جي مقبوليت [[surface-mount technology|سرفيس-مائونٽ ٽيڪنالاجي]] جي استعمال سان گڏ وڌي. بهرحال، اهڙا PCB مرمت، تجزئي ۽ موقعي تي ترميم کي گهڻو مشڪل، ۽ اڪثر غير عملي، بڻائي ڇڏين ٿا. 2014ع ۾ خالي (Bare) PCB جي عالمي منڊي جو قدر [[US$]]60.2 ارب کان وڌيڪ هو،<ref>{{cite web |url=http://www.iconnect007.com/index.php/article/92973/world-pcb-production-in-2014-estimated-at-602b/92976/?skin=pcb |title=World PCB Production in 2014 Estimated at $60.2B |website=iconnect007 |date=September 28, 2015 |access-date=April 12, 2016 }}</ref> جڏهن ته 2024ع ۾ ان جو اندازو 80.33 ارب آمريڪي ڊالر لڳايو ويو، ۽ 2029ع تائين ان جي 96.57 ارب آمريڪي ڊالر تائين پهچڻ جي اڳڪٿي ڪئي وئي آهي، جيڪا سالياني 4.87٪ واڌ جي شرح ظاهر ڪري ٿي.<ref>{{cite web | title=PCB Market Size | website=PCB Market Size, Share, Trends | url=https://www.mordorintelligence.com/industry-reports/printed-circuit-board-market | access-date=22 December 2024}}</ref> == تاريخ == === شروعاتي اڳواڻ === ڇپيل سرڪٽ بورڊن جي ايجاد کان اڳ، برقي ۽ اليڪٽرانڪ سرڪٽ [[پوائنٽ-ٽو-پوائنٽ جوڙجڪ|پوائنٽ-ٽو-پوائنٽ]] طريقي سان هڪ چيسس تي وائر ڪيا ويندا هئا. عام طور چيسس ڌاتوءَ جي چادر يا ٽري هوندي هئي، جنهن جي هيٺان ڪڏهن ڪاٺ جو بنياد به هوندو هو. جزا چيسس سان لڳايا ويندا هئا، ۽ جيڪڏهن ڳنڍڻ وارو هنڌ ڌاتوءَ جو هجي ته انهن کي موصلن (انسوليٽرس) وسيلي الڳ رکيو ويندو هو. پوءِ انهن جا ليڊ سڌو سنئون يا [[جمپ وائر|جمپر وائرن]] ذريعي [[سولڊرنگ]] سان، يا ڪڏهن [[ڪرمپ (اليڪٽريڪل)|ڪرِمپ]] ڪنيڪٽر، اسڪرو ٽرمينلن تي وائر لگ، يا ٻين طريقن سان ڳنڍيا ويندا هئا. اهڙا سرڪٽ وڏا، ڳرا، جابلو ۽ نسبتاً نازڪ هوندا هئا (خاص طور ويڪيوم ٽيوبن جي شيشي وارن لفافن سبب)، ۽ انهن جي تياري گهڻي محنت طلب هوندي هئي، تنهنڪري اهڙيون شيون مهانگيون هونديون هيون. جديد ڇپيل سرڪٽ بورڊن ۾ استعمال ٿيندڙ طريقن جي ترقي ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ٿي. 1903ع ۾ جرمن موجد البرٽ هينسن ڪيترن ئي تہن ۾ هڪ موصل تختي تي چپڪيل چپٽيل ڌاتو جون پٽن (فلجٽ فوائل ڪنڊڪٽرس) جو تصور پيش ڪيو. 1904ع ۾ [[ٿامس ايڊيسن]] لينن جي ڪاغذ تي ڪيميائي طريقي سان موصل تہون چڙهائڻ جا تجربا ڪيا. 1913ع ۾ آرٿر بيري برطانيا ۾ ڇپائي ۽ [[ايچنگ]] (Etching) واري طريقي جو پيٽنٽ حاصل ڪيو، جڏهن ته آمريڪا ۾ [[ميڪس اسڪوپ]] (Schoop) هڪ نمونيدار ماسڪ ذريعي بورڊ تي شعلي جي مدد سان ڌاتو اسپري ڪرڻ جو پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref>{{Cite patent |country=US |number=1256599 |pubdate=1918-02-19 |title=Process and mechanism for the production of electric heaters |inventor1-last=Schoop |inventor1-first=Max Ulrich }}</ref> 1925ع ۾ چارلس ڊيوڪاس سرڪٽ جي نمونن کي اليڪٽروپليٽنگ ذريعي ٺاهڻ واري طريقي جو پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref name="Harper03">{{cite book |last=Harper |first=Charles A. |date=2003 |title=Electronic materials and processes handbook |publisher=McGraw-Hill |isbn=0071402144 |pages=7.3, 7.4 }}</ref> ڇپيل سرڪٽ جي ايجاد کان اڳ، ۽ ساڳئي تصور سان ملندڙ جلندڙ، [[جان سارگرو]] (Sargrove) 1936ع کان 1947ع جي وچ ۾ ''اليڪٽرانڪ سرڪٽ ميڪنگ اڪئئپمينٽ (ECME)'' تيار ڪئي، جيڪا [[بيڪيلائيٽ]] پلاسٽڪ جي بورڊ تي ڌاتو اسپري ڪندي هئي. ECME هر منٽ ۾ ٽي ريڊيو بورڊ تيار ڪرڻ جي صلاحيت رکندي هئي. === ابتدائي PCB === [[File:Mark-53-proximity-fuze-1943.jpg|thumb|upright=1.1|1944ع ۾ مارڪ 53 پروڪسيميٽي فيوز جي پيداوار واري لائين]] آسٽريا جي انجنيئر [[پال آئسلر]] تقريباً 1936ع ڌاري برطانيا ۾ ڪم ڪندي هڪ ريڊيو سيٽ جي حصي طور ڇپيل سرڪٽ ايجاد ڪيو. 1941ع ۾ جرمن [[مقناطيسي بحري بارودي سرنگ|مقناطيسي بحري بارودي سرنگن]] ۾ گهڻ-تھي ڇپيل سرڪٽ استعمال ڪيو ويو. 1943ع جي لڳ ڀڳ آمريڪا [[ٻي عالمي جنگ]] دوران [[روڪسيميٽي فيوز]] وڏي پيماني تي تيار ڪرڻ لاءِ هن ٽيڪنالاجي کي اختيار ڪيو.<ref name="Harper03" /> اهڙن فيوزن لاءِ اهڙو اليڪٽرانڪ سرڪٽ گهربل هو، جيڪو توپ مان فائر ٿيڻ جو جهٽڪو برداشت ڪري سگهي ۽ وڏي مقدار ۾ تيار ٿي سگهي. گلوب يونينظ جي سينٽراليب ڊويزن [[ٿڪ-فلم ٽيڪنالاجي]] تي ٻڌل تجويز پيش ڪئي، جيڪا انهن گهرجن تي پوري لهندي هئي. سيرامڪ پليٽ تي موصلن لاءِ ڌاتي رنگ ۽ [[مزاحمو|مزاحمن]] (resistors) لاءِ ڪاربان مواد [[اسڪرين پرنٽنگ]] ذريعي ڇاپيو ويندو هو، جنهن کان پوءِ سيرامڪ ڊسڪ ڪيپيسيٽر ۽ ننڍيون ويڪيوم ٽيوبون سولڊر ڪيون وينديون هيون.<ref>{{Cite book |last=Brunetti |first=Cledo |date=November 22, 1948 |title=New Advances in Printed Circuits |publisher=National Bureau of Standards |location=Washington, DC |url=https://archive.org/details/newadvancesinpri192brun }}</ref> اهو طريقو ڪامياب ثابت ٿيو، ۽ ان بابت حاصل ٿيل پيٽنٽ، جيڪو آمريڪي فوج طرفان خفيه قرار ڏنو ويو هو، گلوب يونين جي نالي ڪيو ويو. 1984ع تائين [[انسٽيٽيوٽ آف اليڪٽريڪل اينڊ اليڪٽرانڪس انجنيئرز|IEEE]] هيري ڊبليو روبنسٽن کي ڇپيل جزن ۽ هڪ گڏيل موصل بنياد تي موصل رستن جي ترقيءَ ۾ سندس بنيادي خدمتن تي [[ڪليڊو برونيٽي ايوارڊ]] سان نوازيو.<ref>Engineers' Day, [https://www.engr.wisc.edu/engage/alumni-relations/our-distinguished-alumni/ 1984 Award Recipients], College of Engineering, [[University of Wisconsin–Madison|University of Wisconsin-Madison]]</ref><ref>{{cite web |title=IEEE Cledo Brunetti Award Recipients |url=https://www.ieee.org/content/dam/ieee-org/ieee/web/org/about/awards/recipients/brunetti_rl.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180804200901/https://www.ieee.org/content/dam/ieee-org/ieee/web/org/about/awards/recipients/brunetti_rl.pdf |archive-date=August 4, 2018 |publisher=[[IEEE]] }}</ref> 1984ع ۾ [[وسڪانسن-ميڊيسن يونيورسٽي]] پڻ کيس ڇپيل اليڪٽرانڪ سرڪٽن ۽ ڪيپيسيٽرن جي تياري واري ٽيڪنالاجي ۾ جدتن تي اعزاز ڏنو.<ref>Engineers' Day, [https://www.engr.wisc.edu/engage/alumni-relations/our-distinguished-alumni/ 1984 Award Recipients], College of Engineering, [[University of Wisconsin–Madison|University of Wisconsin-Madison]]</ref> هي ايجاد [[انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] ٽيڪنالاجي جي ترقيءَ ۾ به اهم قدم هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ صرف وائرنگ ئي نه، پر غيرفعال جزا پڻ سيرامڪ بنياد تي تيار ڪيا ويا. phwycs1w7uvokxzjx2w5er2w4bczq7a 390526 390525 2026-07-02T09:53:49Z Intisar Ali 8681 390526 wikitext text/x-wiki {{Short description|اليڪٽرانڪ جزن کي سهارو ڏيڻ ۽ پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ تختو}} [[File:SEG DVD 430 - Printed circuit board-4276.jpg|thumb|ڊي وي ڊي پليئر جو ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] [[File:PCB Spectrum.jpg|thumb|1984ع جي سنڪليئر [[ZX Spectrum]] ڪمپيوٽر جي بورڊ جو حصو، جيڪو هڪ ڇپيل سرڪٽ بورڊ ڏيکاري ٿو. هن ۾ برقي موصل رستا (Traces)، ٻئي پاسي تائين ويندڙ [[Via (electronics)|ٿرو-هول رستا]]، ٻنهي پاسن جي رستن کي ڳنڍيندڙ [[Via (electronics)|ويا]]، ۽ ٿرو-هول مائونٽنگ ذريعي لڳايل ڪي اليڪٽرانڪ جزا ڏيکاريل آهن.]] '''ڇپيل سرڪٽ بورڊ''' ('''PCB''')، جنهن کي '''ڇپيل وائرنگ بورڊ''' ('''PWB''') پڻ چيو ويندو آهي، [[لامينيشن|لامينيٽ ٿيل]] اهڙي سينڊوچ نما جوڙجڪ آهي، جيڪا [[برقي موصليت|موصل]] ۽ [[Insulator (electricity)|غير موصل]] تہن تي مشتمل هوندي آهي. هر تهه تي ٽريس، پلين ۽ ٻيون خاصيتون (جيڪي هموار سطح تي تارن وانگر ڪم ڪن ٿيون) هڪ يا وڌيڪ ٽامي جي چادرن مان [[Chemical milling|ڪيميائي نقاشي]] ذريعي ٺاهيون وينديون آهن، جيڪي غير موصل سبسٽريٽ جي چادرن جي مٿان يا وچ ۾ لامينيٽ ڪيل هونديون آهن.<ref>{{cite news |title=What Is a Printed Circuit Board (PCB)? - Technical Articles |url=https://www.allaboutcircuits.com/technical-articles/what-is-a-printed-circuit-board-pcb/ |website=AllAboutCircuits.com |access-date=June 24, 2021 }}</ref> PCB جو استعمال [[اليڪٽرانڪ جزو|اليڪٽرانڪ جزن]] کي هڪ ٻئي سان [[برقي وائرنگ|برقي طور ڳنڍڻ]] يا "وائرنگ" ڪرڻ لاءِ ڪيو ويندو آهي. برقي جزا عام طور ٻاهرين تہن تي موجود موصل پيڊن سان [[سولڊرنگ]] ذريعي لڳايا ويندا آهن، جنهن سان اهي برقي طور ڳنڍجڻ سان گڏ ميخانياتي طور به بورڊ سان مضبوط ٿي ويندا آهن. هڪ ٻيو ٺاهڻ وارو عمل [[Via (electronics)|ويا]] (ڌاتوءَ سان استر ٿيل سوراخ) شامل ڪري ٿو، جيڪي هڪ کان وڌيڪ موصل تہن جي وچ ۾ برقي رابطي کي ممڪن بڻائين ٿا. اڄڪلهه تقريباً سڀني اليڪٽرانڪ شين ۾ ڇپيل سرڪٽ بورڊ استعمال ٿيندا آهن. PCB جا متبادل طريقا [[wire wrap]] ۽ [[point-to-point construction]] هئا، جيڪي اڳي عام هئا پر هاڻي تمام گهٽ استعمال ٿين ٿا. PCB لاءِ سرڪٽ جي ترتيب (لي آئوٽ) ۾ وڌيڪ ڊزائن جي ضرورت هوندي آهي، پر انهن جي تياري ۽ اسمبلي خودڪار طريقي سان ڪري سگهجي ٿي. [[Electronic design automation|اليڪٽرانڪ ڊزائن آٽوميشن]] سافٽويئر ترتيب جو گهڻو ڪم پاڻمرادو انجام ڏين ٿا. PCB ذريعي وڏي پيماني تي سرڪٽن جي تياري ٻين وائرنگ طريقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تيز ۽ گهٽ خرچائتي هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ جزا هڪ ئي عمل دوران لڳايا ۽ ڳنڍيا ويندا آهن. هڪ ئي وقت وڏي تعداد ۾ PCB تيار ڪري سگهجن ٿا، جڏهن ته لي آئوٽ رڳو هڪ ڀيرو ٺاهڻو پوندو آهي. ٿوري مقدار ۾ PCB هٿ سان پڻ تيار ڪري سگهجن ٿا، پر اهڙي صورت ۾ انهن جا فائدا محدود هوندا آهن.<ref>{{cite book | last1=Bhunia | first1=Swarup | last2=Tehranipoor | first2=Mark | title=Hardware Security | chapter=Chapter 2, section 2.6, A Quick Overview of Electronic Hardware| date=2019 | isbn=978-0-12-812477-2 | doi=10.1016/b978-0-12-812477-2.00007-1 | page=36}}</ref> PCB هڪ-طرفي (ٽامي جي هڪ تهه)، ٻه-طرفي (سبسٽريٽ جي ٻنهي پاسن تي ٽامي جون ٻه تہون)، يا گهڻ-تہي (ڪيترين ئي سبسٽريٽ تہن جي وچ ۾ ۽ ٻاهرين پاسن تي ٽامي جي تہن سان) ٿي سگهن ٿا. گهڻ-تہي PCB جزن جي وڌيڪ گنجائش فراهم ڪندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ اندرين تہن ۾ سرڪٽ رستا ٺاهڻ سان مٿاڇري تي وڌيڪ جڳهه بچندي آهي. ٻن کان وڌيڪ، خاص طور چار کان وڌيڪ ٽامي وارين تہن وارن گهڻ-تہي PCB جي مقبوليت [[surface-mount technology|سرفيس-مائونٽ ٽيڪنالاجي]] جي استعمال سان گڏ وڌي. بهرحال، اهڙا PCB مرمت، تجزئي ۽ موقعي تي ترميم کي گهڻو مشڪل، ۽ اڪثر غير عملي، بڻائي ڇڏين ٿا. 2014ع ۾ خالي (Bare) PCB جي عالمي منڊي جو قدر [[US$]]60.2 ارب کان وڌيڪ هو،<ref>{{cite web |url=http://www.iconnect007.com/index.php/article/92973/world-pcb-production-in-2014-estimated-at-602b/92976/?skin=pcb |title=World PCB Production in 2014 Estimated at $60.2B |website=iconnect007 |date=September 28, 2015 |access-date=April 12, 2016 }}</ref> جڏهن ته 2024ع ۾ ان جو اندازو 80.33 ارب آمريڪي ڊالر لڳايو ويو، ۽ 2029ع تائين ان جي 96.57 ارب آمريڪي ڊالر تائين پهچڻ جي اڳڪٿي ڪئي وئي آهي، جيڪا سالياني 4.87٪ واڌ جي شرح ظاهر ڪري ٿي.<ref>{{cite web | title=PCB Market Size | website=PCB Market Size, Share, Trends | url=https://www.mordorintelligence.com/industry-reports/printed-circuit-board-market | access-date=22 December 2024}}</ref> == تاريخ == === شروعاتي اڳواڻ === ڇپيل سرڪٽ بورڊن جي ايجاد کان اڳ، برقي ۽ اليڪٽرانڪ سرڪٽ [[پوائنٽ-ٽو-پوائنٽ جوڙجڪ|پوائنٽ-ٽو-پوائنٽ]] طريقي سان هڪ چيسس تي وائر ڪيا ويندا هئا. عام طور چيسس ڌاتوءَ جي چادر يا ٽري هوندي هئي، جنهن جي هيٺان ڪڏهن ڪاٺ جو بنياد به هوندو هو. جزا چيسس سان لڳايا ويندا هئا، ۽ جيڪڏهن ڳنڍڻ وارو هنڌ ڌاتوءَ جو هجي ته انهن کي موصلن (انسوليٽرس) وسيلي الڳ رکيو ويندو هو. پوءِ انهن جا ليڊ سڌو سنئون يا [[جمپ وائر|جمپر وائرن]] ذريعي [[سولڊرنگ]] سان، يا ڪڏهن [[ڪرمپ (اليڪٽريڪل)|ڪرِمپ]] ڪنيڪٽر، اسڪرو ٽرمينلن تي وائر لگ، يا ٻين طريقن سان ڳنڍيا ويندا هئا. اهڙا سرڪٽ وڏا، ڳرا، جابلو ۽ نسبتاً نازڪ هوندا هئا (خاص طور ويڪيوم ٽيوبن جي شيشي وارن لفافن سبب)، ۽ انهن جي تياري گهڻي محنت طلب هوندي هئي، تنهنڪري اهڙيون شيون مهانگيون هونديون هيون. جديد ڇپيل سرڪٽ بورڊن ۾ استعمال ٿيندڙ طريقن جي ترقي ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ٿي. 1903ع ۾ جرمن موجد البرٽ هينسن ڪيترن ئي تہن ۾ هڪ موصل تختي تي چپڪيل چپٽيل ڌاتو جون پٽن (فلجٽ فوائل ڪنڊڪٽرس) جو تصور پيش ڪيو. 1904ع ۾ [[ٿامس ايڊيسن]] لينن جي ڪاغذ تي ڪيميائي طريقي سان موصل تہون چڙهائڻ جا تجربا ڪيا. 1913ع ۾ آرٿر بيري برطانيا ۾ ڇپائي ۽ [[ايچنگ]] (Etching) واري طريقي جو پيٽنٽ حاصل ڪيو، جڏهن ته آمريڪا ۾ [[ميڪس اسڪوپ]] (Schoop) هڪ نمونيدار ماسڪ ذريعي بورڊ تي شعلي جي مدد سان ڌاتو اسپري ڪرڻ جو پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref>{{Cite patent |country=US |number=1256599 |pubdate=1918-02-19 |title=Process and mechanism for the production of electric heaters |inventor1-last=Schoop |inventor1-first=Max Ulrich }}</ref> 1925ع ۾ چارلس ڊيوڪاس سرڪٽ جي نمونن کي اليڪٽروپليٽنگ ذريعي ٺاهڻ واري طريقي جو پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref name="Harper03">{{cite book |last=Harper |first=Charles A. |date=2003 |title=Electronic materials and processes handbook |publisher=McGraw-Hill |isbn=0071402144 |pages=7.3, 7.4 }}</ref> ڇپيل سرڪٽ جي ايجاد کان اڳ، ۽ ساڳئي تصور سان ملندڙ جلندڙ، [[جان سارگرو]] (Sargrove) 1936ع کان 1947ع جي وچ ۾ ''اليڪٽرانڪ سرڪٽ ميڪنگ اڪئئپمينٽ (ECME)'' تيار ڪئي، جيڪا [[بيڪيلائيٽ]] پلاسٽڪ جي بورڊ تي ڌاتو اسپري ڪندي هئي. ECME هر منٽ ۾ ٽي ريڊيو بورڊ تيار ڪرڻ جي صلاحيت رکندي هئي. === ابتدائي پي سي بي=== [[File:Mark-53-proximity-fuze-1943.jpg|thumb|upright=1.1|1944ع ۾ مارڪ 53 پروڪسيميٽي فيوز جي پيداوار واري لائين]] آسٽريا جي انجنيئر [[پال آئسلر]] تقريباً 1936ع ڌاري برطانيا ۾ ڪم ڪندي هڪ ريڊيو سيٽ جي حصي طور ڇپيل سرڪٽ ايجاد ڪيو. 1941ع ۾ جرمن [[مقناطيسي بحري بارودي سرنگ|مقناطيسي بحري بارودي سرنگن]] ۾ گهڻ-تھي ڇپيل سرڪٽ استعمال ڪيو ويو. 1943ع جي لڳ ڀڳ آمريڪا [[ٻي عالمي جنگ]] دوران [[روڪسيميٽي فيوز]] وڏي پيماني تي تيار ڪرڻ لاءِ هن ٽيڪنالاجي کي اختيار ڪيو.<ref name="Harper03" /> اهڙن فيوزن لاءِ اهڙو اليڪٽرانڪ سرڪٽ گهربل هو، جيڪو توپ مان فائر ٿيڻ جو جهٽڪو برداشت ڪري سگهي ۽ وڏي مقدار ۾ تيار ٿي سگهي. گلوب يونينظ جي سينٽراليب ڊويزن [[ٿڪ-فلم ٽيڪنالاجي]] تي ٻڌل تجويز پيش ڪئي، جيڪا انهن گهرجن تي پوري لهندي هئي. سيرامڪ پليٽ تي موصلن لاءِ ڌاتي رنگ ۽ [[مزاحمو|مزاحمن]] (resistors) لاءِ ڪاربان مواد [[اسڪرين پرنٽنگ]] ذريعي ڇاپيو ويندو هو، جنهن کان پوءِ سيرامڪ ڊسڪ ڪيپيسيٽر ۽ ننڍيون ويڪيوم ٽيوبون سولڊر ڪيون وينديون هيون.<ref>{{Cite book |last=Brunetti |first=Cledo |date=November 22, 1948 |title=New Advances in Printed Circuits |publisher=National Bureau of Standards |location=Washington, DC |url=https://archive.org/details/newadvancesinpri192brun }}</ref> اهو طريقو ڪامياب ثابت ٿيو، ۽ ان بابت حاصل ٿيل پيٽنٽ، جيڪو آمريڪي فوج طرفان خفيه قرار ڏنو ويو هو، گلوب يونين جي نالي ڪيو ويو. 1984ع تائين [[انسٽيٽيوٽ آف اليڪٽريڪل اينڊ اليڪٽرانڪس انجنيئرز|IEEE]] هيري ڊبليو روبنسٽن کي ڇپيل جزن ۽ هڪ گڏيل موصل بنياد تي موصل رستن جي ترقيءَ ۾ سندس بنيادي خدمتن تي [[ڪليڊو برونيٽي ايوارڊ]] سان نوازيو.<ref>Engineers' Day, [https://www.engr.wisc.edu/engage/alumni-relations/our-distinguished-alumni/ 1984 Award Recipients], College of Engineering, [[University of Wisconsin–Madison|University of Wisconsin-Madison]]</ref><ref>{{cite web |title=IEEE Cledo Brunetti Award Recipients |url=https://www.ieee.org/content/dam/ieee-org/ieee/web/org/about/awards/recipients/brunetti_rl.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180804200901/https://www.ieee.org/content/dam/ieee-org/ieee/web/org/about/awards/recipients/brunetti_rl.pdf |archive-date=August 4, 2018 |publisher=[[IEEE]] }}</ref> 1984ع ۾ [[وسڪانسن-ميڊيسن يونيورسٽي]] پڻ کيس ڇپيل اليڪٽرانڪ سرڪٽن ۽ ڪيپيسيٽرن جي تياري واري ٽيڪنالاجي ۾ جدتن تي اعزاز ڏنو.<ref>Engineers' Day, [https://www.engr.wisc.edu/engage/alumni-relations/our-distinguished-alumni/ 1984 Award Recipients], College of Engineering, [[University of Wisconsin–Madison|University of Wisconsin-Madison]]</ref> هي ايجاد [[انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] ٽيڪنالاجي جي ترقيءَ ۾ به اهم قدم هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ صرف وائرنگ ئي نه، پر غيرفعال جزا پڻ سيرامڪ بنياد تي تيار ڪيا ويا. === جنگ کان پوءِ واريون اڳڀرائيون === 1948ع ۾ آمريڪا هن ايجاد کي تجارتي استعمال لاءِ جاري ڪيو. ڇپيل سرڪٽ 1950ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين صارفين جي اليڪٽرانڪس ۾ عام نه ٿيا، جڏهن آمريڪي فوج ''آٽو-سمبلي'' (Auto-Sembly) وارو عمل تيار ڪيو. تقريباً انهيءَ ئي دور ۾ برطانيا ۾ [[جيوفري ڊمر]]، جيڪو ان وقت [[رائل ريڊار اسٽيبلشمينٽ]] (RRDE) سان لاڳاپيل هو، ساڳئي نوعيت جي ڪم تي مصروف رهيو. [[موٽرولا]] صارفين جي اليڪٽرانڪس ۾ هن عمل کي اختيار ڪندڙ شروعاتي ڪمپنين مان هڪ هئي. آگسٽ 1952ع ۾ ڪمپني ڇهن سالن جي تحقيق ۽ هڪ ملين آمريڪي ڊالرن جي سيڙپڪاري کان پوءِ گهريلو ريڊيوز ۾ "پليٽيڊ سرڪٽز" استعمال ڪرڻ جو اعلان ڪيو.<ref>{{cite news |title=New Process Perfected for Radio Wiring |newspaper=[[Chicago Tribune]] |date=August 1, 1952 }}</ref> ان کان پوءِ موٽرولا پنهنجي صارفين جي ريڊيو اشتهارن ۾ هن عمل لاءِ پنهنجو رجسٽرڊ واپاري نالو پليسر''PLAcir'' استعمال ڪرڻ شروع ڪيو.<ref>{{cite magazine |title='Travel and Play with Motorola' advertisement |magazine=[[Life (magazine)|Life]] |date=May 24, 1954 |page=14 }}</ref> [[هاليڪرافٽرز]] پهرين نومبر 1952ع تي ''Foto-Etch'' ڇپيل سرڪٽ وارو پنهنجو پهريون ڪلاڪ-ريڊيو متعارف ڪرايو.<ref>"Topics & Trends of TV Trade." Television Digest 8:44 (November 1, 1952), 10.</ref> جيتوڻيڪ سرڪٽ بورڊ دستياب ٿي چڪا هئا، تڏهن به [[پوائنٽ-ٽو-پوائنٽ تعمير]] وارو چيسس طريقو گهٽ ۾ گهٽ 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين صنعت ۾، خاص طور ٽيليويزن ۽ هاءِ فائي سيٽن ۾، وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو رهيو. ڇپيل سرڪٽ بورڊ سرڪٽري جي سائيز، وزن ۽ قيمت گهٽائڻ لاءِ متعارف ڪرايا ويا. 1960ع ۾ هڪ ننڍڙو صارفين لاءِ تيار ڪيل ريڊيو رسيور پنهنجي سموري سرڪٽري هڪ ئي سرڪٽ بورڊ تي رکي سگهندو هو، جڏهن ته هڪ ٽيليويزن سيٽ ۾ اڪثر هڪ يا وڌيڪ سرڪٽ بورڊ استعمال ٿيندا هئا. شروعاتي دور ۾ هر اليڪٽرانڪ جزي سان تار جهڙا [[ليڊ (اليڪٽرانڪس)|ليڊ]] لڳل هوندا هئا، ۽ پي سي بي تي هر ليڊ لاءِ سوراخ ڪيو ويندو هو. پوءِ انهن ليڊن کي سوراخن مان لنگهائي [[سولڊر]] ذريعي ٽامي جي رستن سان ڳنڍيو ويندو هو. اسيمبليءَ جي هن طريقي کي [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] چيو وڃي ٿو. 1949ع ۾ آمريڪي فوج جي سگنل ڪور جي مو ابرامسن ۽ اسٽينسلاوس ايف. ڊينڪو ''آٽو-اسمبلي'' وارو عمل تيار ڪيو، جنهن ۾ جزن جا ليڊ ٽامي جي ورق تي ٺهيل رابطي واري نموني ۾ داخل ڪري [[ڊِپ سولڊرنگ]] ذريعي سولڊر ڪيا ويندا هئا. 1956ع ۾ حاصل ڪيل هن پيٽنٽ جا حق آمريڪي فوج کي ڏنا ويا.<ref>{{Cite patent |country=US |number=2756485 |pubdate=1956-07-31 |title=Process of Assembling Electrical Circuits |assign1=[[Secretary of the United States Army]] |inventor1-last=Abramson |inventor1-first=Moe |inventor2-last=Danko |inventor2-first=Stanislaus F. }}</ref> بعد ۾ بورڊ [[ليمنيشن]] ۽ [[ايچنگ]] جي ٽيڪنالاجي جي ترقي سان اهو تصور اڄ جي معياري PCB تياري واري عمل ۾ تبديل ٿي ويو. سولڊرنگ پاڻمرادو به ٿي سگهي ٿي، جنهن ۾ بورڊ کي ڳريل سولڊر جي لهر مٿان هلائيندڙ [[لهري سولڊرنگ]] واري مشين مان گذاريو ويندو آهي. تنهن هوندي به، تارون ۽ سوراخ غير مؤثر آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ سوراخ ڪرڻ مهانگو عمل آهي، ڊرل بٽ جلد گهِسجي وڃن ٿا، ۽ ٻاهر نڪرندڙ تارون ڪٽي ضايع ڪيون وڃن ٿيون. 1980ع واري ڏهاڪي کان [[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] وارن جزن آهستي آهستي [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] وارن جزن جي جاءِ ورتي. ان سان ننڍا بورڊ ۽ گهٽ پيداواري خرچ ممڪن ٿيا، پر مرمت وڌيڪ ڏکيو ڪم بڻجي ويو. 1990ع واري ڏهاڪي دوران گهڻ-تہي سطحي بورڊن جو استعمال تيزيءَ سان وڌيو. نتيجي طور بورڊن جي جسامت وڌيڪ گهٽجي وئي ۽ مختلف اوزارن ۾ سخت ۽ لچڪدار پي سي بي ٻنهي جو استعمال شروع ٿيو. 1995ع ۾ پي سي بيٺاهيندڙن [[مائڪروويا]] ٽيڪنالاجي استعمال ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن سان [[اعليٰ-کثافت رابطي وارو پي سي بي]] (HDI PCB) تيار ٿيڻ لڳو.<ref>{{US patent reference |number=5434751 |issue-date=July 18, 1995 |inventor1-first=Herbert S. |inventor1-last=Cole, Jr. |inventor2-first=Theresa A. |inventor2-last=Sitnik-Nieters |inventor3-first=Robert J. |inventor3-last=Wojnarowski |inventor4-first=John H. |inventor4-last=Lupinski |title=Reworkable high density interconnect structure incorporating a release layer }}</ref> 4pw9phw7p03iv89dykl62xu6kt0j39k 390527 390526 2026-07-02T09:57:54Z Intisar Ali 8681 390527 wikitext text/x-wiki {{Short description|اليڪٽرانڪ جزن کي سهارو ڏيڻ ۽ پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ تختو}} [[File:SEG DVD 430 - Printed circuit board-4276.jpg|thumb|ڊي وي ڊي پليئر جو ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] [[File:PCB Spectrum.jpg|thumb|1984ع جي سنڪليئر [[ZX Spectrum]] ڪمپيوٽر جي بورڊ جو حصو، جيڪو هڪ ڇپيل سرڪٽ بورڊ ڏيکاري ٿو. هن ۾ برقي موصل رستا (Traces)، ٻئي پاسي تائين ويندڙ [[Via (electronics)|ٿرو-هول رستا]]، ٻنهي پاسن جي رستن کي ڳنڍيندڙ [[Via (electronics)|ويا]]، ۽ ٿرو-هول مائونٽنگ ذريعي لڳايل ڪي اليڪٽرانڪ جزا ڏيکاريل آهن.]] '''ڇپيل سرڪٽ بورڊ''' ('''PCB''')، جنهن کي '''ڇپيل وائرنگ بورڊ''' ('''PWB''') پڻ چيو ويندو آهي، [[لامينيشن|لامينيٽ ٿيل]] اهڙي سينڊوچ نما جوڙجڪ آهي، جيڪا [[برقي موصليت|موصل]] ۽ [[Insulator (electricity)|غير موصل]] تہن تي مشتمل هوندي آهي. هر تهه تي ٽريس، پلين ۽ ٻيون خاصيتون (جيڪي هموار سطح تي تارن وانگر ڪم ڪن ٿيون) هڪ يا وڌيڪ ٽامي جي چادرن مان [[Chemical milling|ڪيميائي نقاشي]] ذريعي ٺاهيون وينديون آهن، جيڪي غير موصل سبسٽريٽ جي چادرن جي مٿان يا وچ ۾ لامينيٽ ڪيل هونديون آهن.<ref>{{cite news |title=What Is a Printed Circuit Board (PCB)? - Technical Articles |url=https://www.allaboutcircuits.com/technical-articles/what-is-a-printed-circuit-board-pcb/ |website=AllAboutCircuits.com |access-date=June 24, 2021 }}</ref> PCB جو استعمال [[اليڪٽرانڪ جزو|اليڪٽرانڪ جزن]] کي هڪ ٻئي سان [[برقي وائرنگ|برقي طور ڳنڍڻ]] يا "وائرنگ" ڪرڻ لاءِ ڪيو ويندو آهي. برقي جزا عام طور ٻاهرين تہن تي موجود موصل پيڊن سان [[سولڊرنگ]] ذريعي لڳايا ويندا آهن، جنهن سان اهي برقي طور ڳنڍجڻ سان گڏ ميخانياتي طور به بورڊ سان مضبوط ٿي ويندا آهن. هڪ ٻيو ٺاهڻ وارو عمل [[Via (electronics)|ويا]] (ڌاتوءَ سان استر ٿيل سوراخ) شامل ڪري ٿو، جيڪي هڪ کان وڌيڪ موصل تہن جي وچ ۾ برقي رابطي کي ممڪن بڻائين ٿا. اڄڪلهه تقريباً سڀني اليڪٽرانڪ شين ۾ ڇپيل سرڪٽ بورڊ استعمال ٿيندا آهن. PCB جا متبادل طريقا [[wire wrap]] ۽ [[point-to-point construction]] هئا، جيڪي اڳي عام هئا پر هاڻي تمام گهٽ استعمال ٿين ٿا. PCB لاءِ سرڪٽ جي ترتيب (لي آئوٽ) ۾ وڌيڪ ڊزائن جي ضرورت هوندي آهي، پر انهن جي تياري ۽ اسمبلي خودڪار طريقي سان ڪري سگهجي ٿي. [[Electronic design automation|اليڪٽرانڪ ڊزائن آٽوميشن]] سافٽويئر ترتيب جو گهڻو ڪم پاڻمرادو انجام ڏين ٿا. PCB ذريعي وڏي پيماني تي سرڪٽن جي تياري ٻين وائرنگ طريقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تيز ۽ گهٽ خرچائتي هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ جزا هڪ ئي عمل دوران لڳايا ۽ ڳنڍيا ويندا آهن. هڪ ئي وقت وڏي تعداد ۾ PCB تيار ڪري سگهجن ٿا، جڏهن ته لي آئوٽ رڳو هڪ ڀيرو ٺاهڻو پوندو آهي. ٿوري مقدار ۾ PCB هٿ سان پڻ تيار ڪري سگهجن ٿا، پر اهڙي صورت ۾ انهن جا فائدا محدود هوندا آهن.<ref>{{cite book | last1=Bhunia | first1=Swarup | last2=Tehranipoor | first2=Mark | title=Hardware Security | chapter=Chapter 2, section 2.6, A Quick Overview of Electronic Hardware| date=2019 | isbn=978-0-12-812477-2 | doi=10.1016/b978-0-12-812477-2.00007-1 | page=36}}</ref> PCB هڪ-طرفي (ٽامي جي هڪ تهه)، ٻه-طرفي (سبسٽريٽ جي ٻنهي پاسن تي ٽامي جون ٻه تہون)، يا گهڻ-تہي (ڪيترين ئي سبسٽريٽ تہن جي وچ ۾ ۽ ٻاهرين پاسن تي ٽامي جي تہن سان) ٿي سگهن ٿا. گهڻ-تہي PCB جزن جي وڌيڪ گنجائش فراهم ڪندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ اندرين تہن ۾ سرڪٽ رستا ٺاهڻ سان مٿاڇري تي وڌيڪ جڳهه بچندي آهي. ٻن کان وڌيڪ، خاص طور چار کان وڌيڪ ٽامي وارين تہن وارن گهڻ-تہي PCB جي مقبوليت [[surface-mount technology|سرفيس-مائونٽ ٽيڪنالاجي]] جي استعمال سان گڏ وڌي. بهرحال، اهڙا PCB مرمت، تجزئي ۽ موقعي تي ترميم کي گهڻو مشڪل، ۽ اڪثر غير عملي، بڻائي ڇڏين ٿا. 2014ع ۾ خالي (Bare) PCB جي عالمي منڊي جو قدر [[US$]]60.2 ارب کان وڌيڪ هو،<ref>{{cite web |url=http://www.iconnect007.com/index.php/article/92973/world-pcb-production-in-2014-estimated-at-602b/92976/?skin=pcb |title=World PCB Production in 2014 Estimated at $60.2B |website=iconnect007 |date=September 28, 2015 |access-date=April 12, 2016 }}</ref> جڏهن ته 2024ع ۾ ان جو اندازو 80.33 ارب آمريڪي ڊالر لڳايو ويو، ۽ 2029ع تائين ان جي 96.57 ارب آمريڪي ڊالر تائين پهچڻ جي اڳڪٿي ڪئي وئي آهي، جيڪا سالياني 4.87٪ واڌ جي شرح ظاهر ڪري ٿي.<ref>{{cite web | title=PCB Market Size | website=PCB Market Size, Share, Trends | url=https://www.mordorintelligence.com/industry-reports/printed-circuit-board-market | access-date=22 December 2024}}</ref> == تاريخ == === شروعاتي اڳواڻ === ڇپيل سرڪٽ بورڊن جي ايجاد کان اڳ، برقي ۽ اليڪٽرانڪ سرڪٽ [[پوائنٽ-ٽو-پوائنٽ جوڙجڪ|پوائنٽ-ٽو-پوائنٽ]] طريقي سان هڪ چيسس تي وائر ڪيا ويندا هئا. عام طور چيسس ڌاتوءَ جي چادر يا ٽري هوندي هئي، جنهن جي هيٺان ڪڏهن ڪاٺ جو بنياد به هوندو هو. جزا چيسس سان لڳايا ويندا هئا، ۽ جيڪڏهن ڳنڍڻ وارو هنڌ ڌاتوءَ جو هجي ته انهن کي موصلن (انسوليٽرس) وسيلي الڳ رکيو ويندو هو. پوءِ انهن جا ليڊ سڌو سنئون يا [[جمپ وائر|جمپر وائرن]] ذريعي [[سولڊرنگ]] سان، يا ڪڏهن [[ڪرمپ (اليڪٽريڪل)|ڪرِمپ]] ڪنيڪٽر، اسڪرو ٽرمينلن تي وائر لگ، يا ٻين طريقن سان ڳنڍيا ويندا هئا. اهڙا سرڪٽ وڏا، ڳرا، جابلو ۽ نسبتاً نازڪ هوندا هئا (خاص طور ويڪيوم ٽيوبن جي شيشي وارن لفافن سبب)، ۽ انهن جي تياري گهڻي محنت طلب هوندي هئي، تنهنڪري اهڙيون شيون مهانگيون هونديون هيون. جديد ڇپيل سرڪٽ بورڊن ۾ استعمال ٿيندڙ طريقن جي ترقي ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ٿي. 1903ع ۾ جرمن موجد البرٽ هينسن ڪيترن ئي تہن ۾ هڪ موصل تختي تي چپڪيل چپٽيل ڌاتو جون پٽن (فلجٽ فوائل ڪنڊڪٽرس) جو تصور پيش ڪيو. 1904ع ۾ [[ٿامس ايڊيسن]] لينن جي ڪاغذ تي ڪيميائي طريقي سان موصل تہون چڙهائڻ جا تجربا ڪيا. 1913ع ۾ آرٿر بيري برطانيا ۾ ڇپائي ۽ [[ايچنگ]] (Etching) واري طريقي جو پيٽنٽ حاصل ڪيو، جڏهن ته آمريڪا ۾ [[ميڪس اسڪوپ]] (Schoop) هڪ نمونيدار ماسڪ ذريعي بورڊ تي شعلي جي مدد سان ڌاتو اسپري ڪرڻ جو پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref>{{Cite patent |country=US |number=1256599 |pubdate=1918-02-19 |title=Process and mechanism for the production of electric heaters |inventor1-last=Schoop |inventor1-first=Max Ulrich }}</ref> 1925ع ۾ چارلس ڊيوڪاس سرڪٽ جي نمونن کي اليڪٽروپليٽنگ ذريعي ٺاهڻ واري طريقي جو پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref name="Harper03">{{cite book |last=Harper |first=Charles A. |date=2003 |title=Electronic materials and processes handbook |publisher=McGraw-Hill |isbn=0071402144 |pages=7.3, 7.4 }}</ref> ڇپيل سرڪٽ جي ايجاد کان اڳ، ۽ ساڳئي تصور سان ملندڙ جلندڙ، [[جان سارگرو]] (Sargrove) 1936ع کان 1947ع جي وچ ۾ ''اليڪٽرانڪ سرڪٽ ميڪنگ اڪئئپمينٽ (ECME)'' تيار ڪئي، جيڪا [[بيڪيلائيٽ]] پلاسٽڪ جي بورڊ تي ڌاتو اسپري ڪندي هئي. ECME هر منٽ ۾ ٽي ريڊيو بورڊ تيار ڪرڻ جي صلاحيت رکندي هئي. === ابتدائي پي سي بي=== [[File:Mark-53-proximity-fuze-1943.jpg|thumb|upright=1.1|1944ع ۾ مارڪ 53 پروڪسيميٽي فيوز جي پيداوار واري لائين]] آسٽريا جي انجنيئر [[پال آئسلر]] تقريباً 1936ع ڌاري برطانيا ۾ ڪم ڪندي هڪ ريڊيو سيٽ جي حصي طور ڇپيل سرڪٽ ايجاد ڪيو. 1941ع ۾ جرمن [[مقناطيسي بحري بارودي سرنگ|مقناطيسي بحري بارودي سرنگن]] ۾ گهڻ-تھي ڇپيل سرڪٽ استعمال ڪيو ويو. 1943ع جي لڳ ڀڳ آمريڪا [[ٻي عالمي جنگ]] دوران [[روڪسيميٽي فيوز]] وڏي پيماني تي تيار ڪرڻ لاءِ هن ٽيڪنالاجي کي اختيار ڪيو.<ref name="Harper03" /> اهڙن فيوزن لاءِ اهڙو اليڪٽرانڪ سرڪٽ گهربل هو، جيڪو توپ مان فائر ٿيڻ جو جهٽڪو برداشت ڪري سگهي ۽ وڏي مقدار ۾ تيار ٿي سگهي. گلوب يونينظ جي سينٽراليب ڊويزن [[ٿڪ-فلم ٽيڪنالاجي]] تي ٻڌل تجويز پيش ڪئي، جيڪا انهن گهرجن تي پوري لهندي هئي. سيرامڪ پليٽ تي موصلن لاءِ ڌاتي رنگ ۽ [[مزاحمو|مزاحمن]] (resistors) لاءِ ڪاربان مواد [[اسڪرين پرنٽنگ]] ذريعي ڇاپيو ويندو هو، جنهن کان پوءِ سيرامڪ ڊسڪ ڪيپيسيٽر ۽ ننڍيون ويڪيوم ٽيوبون سولڊر ڪيون وينديون هيون.<ref>{{Cite book |last=Brunetti |first=Cledo |date=November 22, 1948 |title=New Advances in Printed Circuits |publisher=National Bureau of Standards |location=Washington, DC |url=https://archive.org/details/newadvancesinpri192brun }}</ref> اهو طريقو ڪامياب ثابت ٿيو، ۽ ان بابت حاصل ٿيل پيٽنٽ، جيڪو آمريڪي فوج طرفان خفيه قرار ڏنو ويو هو، گلوب يونين جي نالي ڪيو ويو. 1984ع تائين [[انسٽيٽيوٽ آف اليڪٽريڪل اينڊ اليڪٽرانڪس انجنيئرز|IEEE]] هيري ڊبليو روبنسٽن کي ڇپيل جزن ۽ هڪ گڏيل موصل بنياد تي موصل رستن جي ترقيءَ ۾ سندس بنيادي خدمتن تي [[ڪليڊو برونيٽي ايوارڊ]] سان نوازيو.<ref>Engineers' Day, [https://www.engr.wisc.edu/engage/alumni-relations/our-distinguished-alumni/ 1984 Award Recipients], College of Engineering, [[University of Wisconsin–Madison|University of Wisconsin-Madison]]</ref><ref>{{cite web |title=IEEE Cledo Brunetti Award Recipients |url=https://www.ieee.org/content/dam/ieee-org/ieee/web/org/about/awards/recipients/brunetti_rl.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180804200901/https://www.ieee.org/content/dam/ieee-org/ieee/web/org/about/awards/recipients/brunetti_rl.pdf |archive-date=August 4, 2018 |publisher=[[IEEE]] }}</ref> 1984ع ۾ [[وسڪانسن-ميڊيسن يونيورسٽي]] پڻ کيس ڇپيل اليڪٽرانڪ سرڪٽن ۽ ڪيپيسيٽرن جي تياري واري ٽيڪنالاجي ۾ جدتن تي اعزاز ڏنو.<ref>Engineers' Day, [https://www.engr.wisc.edu/engage/alumni-relations/our-distinguished-alumni/ 1984 Award Recipients], College of Engineering, [[University of Wisconsin–Madison|University of Wisconsin-Madison]]</ref> هي ايجاد [[انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] ٽيڪنالاجي جي ترقيءَ ۾ به اهم قدم هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ صرف وائرنگ ئي نه، پر غيرفعال جزا پڻ سيرامڪ بنياد تي تيار ڪيا ويا. === جنگ کان پوءِ واريون اڳڀرائيون === 1948ع ۾ آمريڪا هن ايجاد کي تجارتي استعمال لاءِ جاري ڪيو. ڇپيل سرڪٽ 1950ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين صارفين جي اليڪٽرانڪس ۾ عام نه ٿيا، جڏهن آمريڪي فوج ''آٽو-سمبلي'' (Auto-Sembly) وارو عمل تيار ڪيو. تقريباً انهيءَ ئي دور ۾ برطانيا ۾ [[جيوفري ڊمر]]، جيڪو ان وقت [[رائل ريڊار اسٽيبلشمينٽ]] (RRDE) سان لاڳاپيل هو، ساڳئي نوعيت جي ڪم تي مصروف رهيو. [[موٽرولا]] صارفين جي اليڪٽرانڪس ۾ هن عمل کي اختيار ڪندڙ شروعاتي ڪمپنين مان هڪ هئي. آگسٽ 1952ع ۾ ڪمپني ڇهن سالن جي تحقيق ۽ هڪ ملين آمريڪي ڊالرن جي سيڙپڪاري کان پوءِ گهريلو ريڊيوز ۾ "پليٽيڊ سرڪٽز" استعمال ڪرڻ جو اعلان ڪيو.<ref>{{cite news |title=New Process Perfected for Radio Wiring |newspaper=[[شڪاگو ٽربيون]] |date=August 1, 1952 }}</ref> ان کان پوءِ موٽرولا پنهنجي صارفين جي ريڊيو اشتهارن ۾ هن عمل لاءِ پنهنجو رجسٽرڊ واپاري نالو پليسر''PLAcir'' استعمال ڪرڻ شروع ڪيو.<ref>{{cite magazine |title='Travel and Play with Motorola' advertisement |magazine=[[Life (magazine)|Life]] |date=May 24, 1954 |page=14 }}</ref> [[هاليڪرافٽرز]] پهرين نومبر 1952ع تي ''فوٽو-ايچ'' ڇپيل سرڪٽ وارو پنهنجو پهريون ڪلاڪ-ريڊيو متعارف ڪرايو.<ref>"Topics & Trends of TV Trade." Television Digest 8:44 (November 1, 1952), 10.</ref> جيتوڻيڪ سرڪٽ بورڊ دستياب ٿي چڪا هئا، تڏهن به [[پوائنٽ-ٽو-پوائنٽ تعمير]] وارو چيسس طريقو گهٽ ۾ گهٽ 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين صنعت ۾، خاص طور ٽيليويزن ۽ هاءِ فائي سيٽن ۾، وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو رهيو. ڇپيل سرڪٽ بورڊ سرڪٽري جي سائيز، وزن ۽ قيمت گهٽائڻ لاءِ متعارف ڪرايا ويا. 1960ع ۾ هڪ ننڍڙو صارفين لاءِ تيار ڪيل ريڊيو رسيور پنهنجي سموري سرڪٽري هڪ ئي سرڪٽ بورڊ تي رکي سگهندو هو، جڏهن ته هڪ ٽيليويزن سيٽ ۾ اڪثر هڪ يا وڌيڪ سرڪٽ بورڊ استعمال ٿيندا هئا. شروعاتي دور ۾ هر اليڪٽرانڪ جزي سان تار جهڙا [[ليڊ (اليڪٽرانڪس)|ليڊ]] لڳل هوندا هئا، ۽ پي سي بي تي هر ليڊ لاءِ سوراخ ڪيو ويندو هو. پوءِ انهن ليڊن کي سوراخن مان لنگهائي [[سولڊر]] ذريعي ٽامي جي رستن سان ڳنڍيو ويندو هو. اسيمبليءَ جي هن طريقي کي [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] چيو وڃي ٿو. 1949ع ۾ آمريڪي فوج جي سگنل ڪور جي مو ابرامسن ۽ اسٽينسلاوس ايف. ڊينڪو ''آٽو-اسمبلي'' وارو عمل تيار ڪيو، جنهن ۾ جزن جا ليڊ ٽامي جي ورق تي ٺهيل رابطي واري نموني ۾ داخل ڪري [[ڊِپ سولڊرنگ]] ذريعي سولڊر ڪيا ويندا هئا. 1956ع ۾ حاصل ڪيل هن پيٽنٽ جا حق آمريڪي فوج کي ڏنا ويا.<ref>{{Cite patent |country=US |number=2756485 |pubdate=1956-07-31 |title=Process of Assembling Electrical Circuits |assign1=[[Secretary of the United States Army]] |inventor1-last=Abramson |inventor1-first=Moe |inventor2-last=Danko |inventor2-first=Stanislaus F. }}</ref> بعد ۾ بورڊ [[ليمنيشن]] ۽ [[ايچنگ]] جي ٽيڪنالاجي جي ترقي سان اهو تصور اڄ جي معياري پي سي بي تياري واري عمل ۾ تبديل ٿي ويو. سولڊرنگ پاڻمرادو به ٿي سگهي ٿي، جنهن ۾ بورڊ کي ڳريل سولڊر جي لهر مٿان هلائيندڙ [[لهري سولڊرنگ]] واري مشين مان گذاريو ويندو آهي. تنهن هوندي به، تارون ۽ سوراخ غير مؤثر آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ سوراخ ڪرڻ مهانگو عمل آهي، ڊرل بٽ جلد گهِسجي وڃن ٿا، ۽ ٻاهر نڪرندڙ تارون ڪٽي ضايع ڪيون وڃن ٿيون. 1980ع واري ڏهاڪي کان [[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] وارن جزن آهستي آهستي [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] وارن جزن جي جاءِ ورتي. ان سان ننڍا بورڊ ۽ گهٽ پيداواري خرچ ممڪن ٿيا، پر مرمت وڌيڪ ڏکيو ڪم بڻجي ويو. 1990ع واري ڏهاڪي دوران گهڻ-تہي سطحي بورڊن جو استعمال تيزيءَ سان وڌيو. نتيجي طور بورڊن جي جسامت وڌيڪ گهٽجي وئي ۽ مختلف اوزارن ۾ سخت ۽ لچڪدار پي سي بي ٻنهي جو استعمال شروع ٿيو. 1995ع ۾ پي سي بيٺاهيندڙن [[مائڪروويا]] ٽيڪنالاجي استعمال ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن سان [[اعليٰ-کثافت رابطي وارو پي سي بي]] (HDI PCB) تيار ٿيڻ لڳو.<ref>{{US patent reference |number=5434751 |issue-date=July 18, 1995 |inventor1-first=Herbert S. |inventor1-last=Cole, Jr. |inventor2-first=Theresa A. |inventor2-last=Sitnik-Nieters |inventor3-first=Robert J. |inventor3-last=Wojnarowski |inventor4-first=John H. |inventor4-last=Lupinski |title=Reworkable high density interconnect structure incorporating a release layer }}</ref> 2arpko2fhv7ctmf7vqai5ybwhqio1ey 390528 390527 2026-07-02T10:03:22Z Intisar Ali 8681 390528 wikitext text/x-wiki {{Short description|اليڪٽرانڪ جزن کي سهارو ڏيڻ ۽ پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ تختو}} [[File:SEG DVD 430 - Printed circuit board-4276.jpg|thumb|ڊي وي ڊي پليئر جو ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] [[File:PCB Spectrum.jpg|thumb|1984ع جي سنڪليئر [[ZX Spectrum]] ڪمپيوٽر جي بورڊ جو حصو، جيڪو هڪ ڇپيل سرڪٽ بورڊ ڏيکاري ٿو. هن ۾ برقي موصل رستا (Traces)، ٻئي پاسي تائين ويندڙ [[Via (electronics)|ٿرو-هول رستا]]، ٻنهي پاسن جي رستن کي ڳنڍيندڙ [[Via (electronics)|ويا]]، ۽ ٿرو-هول مائونٽنگ ذريعي لڳايل ڪي اليڪٽرانڪ جزا ڏيکاريل آهن.]] '''ڇپيل سرڪٽ بورڊ''' ('''PCB''')، جنهن کي '''ڇپيل وائرنگ بورڊ''' ('''PWB''') پڻ چيو ويندو آهي، [[لامينيشن|لامينيٽ ٿيل]] اهڙي سينڊوچ نما جوڙجڪ آهي، جيڪا [[برقي موصليت|موصل]] ۽ [[Insulator (electricity)|غير موصل]] تہن تي مشتمل هوندي آهي. هر تهه تي ٽريس، پلين ۽ ٻيون خاصيتون (جيڪي هموار سطح تي تارن وانگر ڪم ڪن ٿيون) هڪ يا وڌيڪ ٽامي جي چادرن مان [[Chemical milling|ڪيميائي نقاشي]] ذريعي ٺاهيون وينديون آهن، جيڪي غير موصل سبسٽريٽ جي چادرن جي مٿان يا وچ ۾ لامينيٽ ڪيل هونديون آهن.<ref>{{cite news |title=What Is a Printed Circuit Board (PCB)? - Technical Articles |url=https://www.allaboutcircuits.com/technical-articles/what-is-a-printed-circuit-board-pcb/ |website=AllAboutCircuits.com |access-date=June 24, 2021 }}</ref> PCB جو استعمال [[اليڪٽرانڪ جزو|اليڪٽرانڪ جزن]] کي هڪ ٻئي سان [[برقي وائرنگ|برقي طور ڳنڍڻ]] يا "وائرنگ" ڪرڻ لاءِ ڪيو ويندو آهي. برقي جزا عام طور ٻاهرين تہن تي موجود موصل پيڊن سان [[سولڊرنگ]] ذريعي لڳايا ويندا آهن، جنهن سان اهي برقي طور ڳنڍجڻ سان گڏ ميخانياتي طور به بورڊ سان مضبوط ٿي ويندا آهن. هڪ ٻيو ٺاهڻ وارو عمل [[Via (electronics)|ويا]] (ڌاتوءَ سان استر ٿيل سوراخ) شامل ڪري ٿو، جيڪي هڪ کان وڌيڪ موصل تہن جي وچ ۾ برقي رابطي کي ممڪن بڻائين ٿا. اڄڪلهه تقريباً سڀني اليڪٽرانڪ شين ۾ ڇپيل سرڪٽ بورڊ استعمال ٿيندا آهن. PCB جا متبادل طريقا [[wire wrap]] ۽ [[point-to-point construction]] هئا، جيڪي اڳي عام هئا پر هاڻي تمام گهٽ استعمال ٿين ٿا. PCB لاءِ سرڪٽ جي ترتيب (لي آئوٽ) ۾ وڌيڪ ڊزائن جي ضرورت هوندي آهي، پر انهن جي تياري ۽ اسمبلي خودڪار طريقي سان ڪري سگهجي ٿي. [[Electronic design automation|اليڪٽرانڪ ڊزائن آٽوميشن]] سافٽويئر ترتيب جو گهڻو ڪم پاڻمرادو انجام ڏين ٿا. PCB ذريعي وڏي پيماني تي سرڪٽن جي تياري ٻين وائرنگ طريقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تيز ۽ گهٽ خرچائتي هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ جزا هڪ ئي عمل دوران لڳايا ۽ ڳنڍيا ويندا آهن. هڪ ئي وقت وڏي تعداد ۾ PCB تيار ڪري سگهجن ٿا، جڏهن ته لي آئوٽ رڳو هڪ ڀيرو ٺاهڻو پوندو آهي. ٿوري مقدار ۾ PCB هٿ سان پڻ تيار ڪري سگهجن ٿا، پر اهڙي صورت ۾ انهن جا فائدا محدود هوندا آهن.<ref>{{cite book | last1=Bhunia | first1=Swarup | last2=Tehranipoor | first2=Mark | title=Hardware Security | chapter=Chapter 2, section 2.6, A Quick Overview of Electronic Hardware| date=2019 | isbn=978-0-12-812477-2 | doi=10.1016/b978-0-12-812477-2.00007-1 | page=36}}</ref> PCB هڪ-طرفي (ٽامي جي هڪ تهه)، ٻه-طرفي (سبسٽريٽ جي ٻنهي پاسن تي ٽامي جون ٻه تہون)، يا گهڻ-تہي (ڪيترين ئي سبسٽريٽ تہن جي وچ ۾ ۽ ٻاهرين پاسن تي ٽامي جي تہن سان) ٿي سگهن ٿا. گهڻ-تہي PCB جزن جي وڌيڪ گنجائش فراهم ڪندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ اندرين تہن ۾ سرڪٽ رستا ٺاهڻ سان مٿاڇري تي وڌيڪ جڳهه بچندي آهي. ٻن کان وڌيڪ، خاص طور چار کان وڌيڪ ٽامي وارين تہن وارن گهڻ-تہي PCB جي مقبوليت [[surface-mount technology|سرفيس-مائونٽ ٽيڪنالاجي]] جي استعمال سان گڏ وڌي. بهرحال، اهڙا PCB مرمت، تجزئي ۽ موقعي تي ترميم کي گهڻو مشڪل، ۽ اڪثر غير عملي، بڻائي ڇڏين ٿا. 2014ع ۾ خالي (Bare) PCB جي عالمي منڊي جو قدر [[US$]]60.2 ارب کان وڌيڪ هو،<ref>{{cite web |url=http://www.iconnect007.com/index.php/article/92973/world-pcb-production-in-2014-estimated-at-602b/92976/?skin=pcb |title=World PCB Production in 2014 Estimated at $60.2B |website=iconnect007 |date=September 28, 2015 |access-date=April 12, 2016 }}</ref> جڏهن ته 2024ع ۾ ان جو اندازو 80.33 ارب آمريڪي ڊالر لڳايو ويو، ۽ 2029ع تائين ان جي 96.57 ارب آمريڪي ڊالر تائين پهچڻ جي اڳڪٿي ڪئي وئي آهي، جيڪا سالياني 4.87٪ واڌ جي شرح ظاهر ڪري ٿي.<ref>{{cite web | title=PCB Market Size | website=PCB Market Size, Share, Trends | url=https://www.mordorintelligence.com/industry-reports/printed-circuit-board-market | access-date=22 December 2024}}</ref> == تاريخ == === شروعاتي اڳواڻ === ڇپيل سرڪٽ بورڊن جي ايجاد کان اڳ، برقي ۽ اليڪٽرانڪ سرڪٽ [[پوائنٽ-ٽو-پوائنٽ جوڙجڪ|پوائنٽ-ٽو-پوائنٽ]] طريقي سان هڪ چيسس تي وائر ڪيا ويندا هئا. عام طور چيسس ڌاتوءَ جي چادر يا ٽري هوندي هئي، جنهن جي هيٺان ڪڏهن ڪاٺ جو بنياد به هوندو هو. جزا چيسس سان لڳايا ويندا هئا، ۽ جيڪڏهن ڳنڍڻ وارو هنڌ ڌاتوءَ جو هجي ته انهن کي موصلن (انسوليٽرس) وسيلي الڳ رکيو ويندو هو. پوءِ انهن جا ليڊ سڌو سنئون يا [[جمپ وائر|جمپر وائرن]] ذريعي [[سولڊرنگ]] سان، يا ڪڏهن [[ڪرمپ (اليڪٽريڪل)|ڪرِمپ]] ڪنيڪٽر، اسڪرو ٽرمينلن تي وائر لگ، يا ٻين طريقن سان ڳنڍيا ويندا هئا. اهڙا سرڪٽ وڏا، ڳرا، جابلو ۽ نسبتاً نازڪ هوندا هئا (خاص طور ويڪيوم ٽيوبن جي شيشي وارن لفافن سبب)، ۽ انهن جي تياري گهڻي محنت طلب هوندي هئي، تنهنڪري اهڙيون شيون مهانگيون هونديون هيون. جديد ڇپيل سرڪٽ بورڊن ۾ استعمال ٿيندڙ طريقن جي ترقي ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ٿي. 1903ع ۾ جرمن موجد البرٽ هينسن ڪيترن ئي تہن ۾ هڪ موصل تختي تي چپڪيل چپٽيل ڌاتو جون پٽن (فلجٽ فوائل ڪنڊڪٽرس) جو تصور پيش ڪيو. 1904ع ۾ [[ٿامس ايڊيسن]] لينن جي ڪاغذ تي ڪيميائي طريقي سان موصل تہون چڙهائڻ جا تجربا ڪيا. 1913ع ۾ آرٿر بيري برطانيا ۾ ڇپائي ۽ [[ايچنگ]] (Etching) واري طريقي جو پيٽنٽ حاصل ڪيو، جڏهن ته آمريڪا ۾ [[ميڪس اسڪوپ]] (Schoop) هڪ نمونيدار ماسڪ ذريعي بورڊ تي شعلي جي مدد سان ڌاتو اسپري ڪرڻ جو پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref>{{Cite patent |country=US |number=1256599 |pubdate=1918-02-19 |title=Process and mechanism for the production of electric heaters |inventor1-last=Schoop |inventor1-first=Max Ulrich }}</ref> 1925ع ۾ چارلس ڊيوڪاس سرڪٽ جي نمونن کي اليڪٽروپليٽنگ ذريعي ٺاهڻ واري طريقي جو پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref name="Harper03">{{cite book |last=Harper |first=Charles A. |date=2003 |title=Electronic materials and processes handbook |publisher=McGraw-Hill |isbn=0071402144 |pages=7.3, 7.4 }}</ref> ڇپيل سرڪٽ جي ايجاد کان اڳ، ۽ ساڳئي تصور سان ملندڙ جلندڙ، [[جان سارگرو]] (Sargrove) 1936ع کان 1947ع جي وچ ۾ ''اليڪٽرانڪ سرڪٽ ميڪنگ اڪئئپمينٽ (ECME)'' تيار ڪئي، جيڪا [[بيڪيلائيٽ]] پلاسٽڪ جي بورڊ تي ڌاتو اسپري ڪندي هئي. ECME هر منٽ ۾ ٽي ريڊيو بورڊ تيار ڪرڻ جي صلاحيت رکندي هئي. === ابتدائي پي سي بي=== [[File:Mark-53-proximity-fuze-1943.jpg|thumb|upright=1.1|1944ع ۾ مارڪ 53 پروڪسيميٽي فيوز جي پيداوار واري لائين]] آسٽريا جي انجنيئر [[پال آئسلر]] تقريباً 1936ع ڌاري برطانيا ۾ ڪم ڪندي هڪ ريڊيو سيٽ جي حصي طور ڇپيل سرڪٽ ايجاد ڪيو. 1941ع ۾ جرمن [[مقناطيسي بحري بارودي سرنگ|مقناطيسي بحري بارودي سرنگن]] ۾ گهڻ-تھي ڇپيل سرڪٽ استعمال ڪيو ويو. 1943ع جي لڳ ڀڳ آمريڪا [[ٻي عالمي جنگ]] دوران [[روڪسيميٽي فيوز]] وڏي پيماني تي تيار ڪرڻ لاءِ هن ٽيڪنالاجي کي اختيار ڪيو.<ref name="Harper03" /> اهڙن فيوزن لاءِ اهڙو اليڪٽرانڪ سرڪٽ گهربل هو، جيڪو توپ مان فائر ٿيڻ جو جهٽڪو برداشت ڪري سگهي ۽ وڏي مقدار ۾ تيار ٿي سگهي. گلوب يونينظ جي سينٽراليب ڊويزن [[ٿڪ-فلم ٽيڪنالاجي]] تي ٻڌل تجويز پيش ڪئي، جيڪا انهن گهرجن تي پوري لهندي هئي. سيرامڪ پليٽ تي موصلن لاءِ ڌاتي رنگ ۽ [[مزاحمو|مزاحمن]] (resistors) لاءِ ڪاربان مواد [[اسڪرين پرنٽنگ]] ذريعي ڇاپيو ويندو هو، جنهن کان پوءِ سيرامڪ ڊسڪ ڪيپيسيٽر ۽ ننڍيون ويڪيوم ٽيوبون سولڊر ڪيون وينديون هيون.<ref>{{Cite book |last=Brunetti |first=Cledo |date=November 22, 1948 |title=New Advances in Printed Circuits |publisher=National Bureau of Standards |location=Washington, DC |url=https://archive.org/details/newadvancesinpri192brun }}</ref> اهو طريقو ڪامياب ثابت ٿيو، ۽ ان بابت حاصل ٿيل پيٽنٽ، جيڪو آمريڪي فوج طرفان خفيه قرار ڏنو ويو هو، گلوب يونين جي نالي ڪيو ويو. 1984ع تائين [[انسٽيٽيوٽ آف اليڪٽريڪل اينڊ اليڪٽرانڪس انجنيئرز|IEEE]] هيري ڊبليو روبنسٽن کي ڇپيل جزن ۽ هڪ گڏيل موصل بنياد تي موصل رستن جي ترقيءَ ۾ سندس بنيادي خدمتن تي [[ڪليڊو برونيٽي ايوارڊ]] سان نوازيو.<ref>Engineers' Day, [https://www.engr.wisc.edu/engage/alumni-relations/our-distinguished-alumni/ 1984 Award Recipients], College of Engineering, [[University of Wisconsin–Madison|University of Wisconsin-Madison]]</ref><ref>{{cite web |title=IEEE Cledo Brunetti Award Recipients |url=https://www.ieee.org/content/dam/ieee-org/ieee/web/org/about/awards/recipients/brunetti_rl.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180804200901/https://www.ieee.org/content/dam/ieee-org/ieee/web/org/about/awards/recipients/brunetti_rl.pdf |archive-date=August 4, 2018 |publisher=[[IEEE]] }}</ref> 1984ع ۾ [[وسڪانسن-ميڊيسن يونيورسٽي]] پڻ کيس ڇپيل اليڪٽرانڪ سرڪٽن ۽ ڪيپيسيٽرن جي تياري واري ٽيڪنالاجي ۾ جدتن تي اعزاز ڏنو.<ref>Engineers' Day, [https://www.engr.wisc.edu/engage/alumni-relations/our-distinguished-alumni/ 1984 Award Recipients], College of Engineering, [[University of Wisconsin–Madison|University of Wisconsin-Madison]]</ref> هي ايجاد [[انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] ٽيڪنالاجي جي ترقيءَ ۾ به اهم قدم هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ صرف وائرنگ ئي نه، پر غيرفعال جزا پڻ سيرامڪ بنياد تي تيار ڪيا ويا. === جنگ کان پوءِ واريون اڳڀرائيون === 1948ع ۾ آمريڪا هن ايجاد کي تجارتي استعمال لاءِ جاري ڪيو. ڇپيل سرڪٽ 1950ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين صارفين جي اليڪٽرانڪس ۾ عام نه ٿيا، جڏهن آمريڪي فوج ''آٽو-سمبلي'' (Auto-Sembly) وارو عمل تيار ڪيو. تقريباً انهيءَ ئي دور ۾ برطانيا ۾ [[جيوفري ڊمر]]، جيڪو ان وقت [[رائل ريڊار اسٽيبلشمينٽ]] (RRDE) سان لاڳاپيل هو، ساڳئي نوعيت جي ڪم تي مصروف رهيو. [[موٽرولا]] صارفين جي اليڪٽرانڪس ۾ هن عمل کي اختيار ڪندڙ شروعاتي ڪمپنين مان هڪ هئي. آگسٽ 1952ع ۾ ڪمپني ڇهن سالن جي تحقيق ۽ هڪ ملين آمريڪي ڊالرن جي سيڙپڪاري کان پوءِ گهريلو ريڊيوز ۾ "پليٽيڊ سرڪٽز" استعمال ڪرڻ جو اعلان ڪيو.<ref>{{cite news |title=New Process Perfected for Radio Wiring |newspaper=[[شڪاگو ٽربيون]] |date=August 1, 1952 }}</ref> ان کان پوءِ موٽرولا پنهنجي صارفين جي ريڊيو اشتهارن ۾ هن عمل لاءِ پنهنجو رجسٽرڊ واپاري نالو پليسر''PLAcir'' استعمال ڪرڻ شروع ڪيو.<ref>{{cite magazine |title='Travel and Play with Motorola' advertisement |magazine=[[Life (magazine)|Life]] |date=May 24, 1954 |page=14 }}</ref> [[هاليڪرافٽرز]] پهرين نومبر 1952ع تي ''فوٽو-ايچ'' ڇپيل سرڪٽ وارو پنهنجو پهريون ڪلاڪ-ريڊيو متعارف ڪرايو.<ref>"Topics & Trends of TV Trade." Television Digest 8:44 (November 1, 1952), 10.</ref> جيتوڻيڪ سرڪٽ بورڊ دستياب ٿي چڪا هئا، تڏهن به [[پوائنٽ-ٽو-پوائنٽ تعمير]] وارو چيسس طريقو گهٽ ۾ گهٽ 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين صنعت ۾، خاص طور ٽيليويزن ۽ هاءِ فائي سيٽن ۾، وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو رهيو. ڇپيل سرڪٽ بورڊ سرڪٽري جي سائيز، وزن ۽ قيمت گهٽائڻ لاءِ متعارف ڪرايا ويا. 1960ع ۾ هڪ ننڍڙو صارفين لاءِ تيار ڪيل ريڊيو رسيور پنهنجي سموري سرڪٽري هڪ ئي سرڪٽ بورڊ تي رکي سگهندو هو، جڏهن ته هڪ ٽيليويزن سيٽ ۾ اڪثر هڪ يا وڌيڪ سرڪٽ بورڊ استعمال ٿيندا هئا. شروعاتي دور ۾ هر اليڪٽرانڪ جزي سان تار جهڙا [[ليڊ (اليڪٽرانڪس)|ليڊ]] لڳل هوندا هئا، ۽ پي سي بي تي هر ليڊ لاءِ سوراخ ڪيو ويندو هو. پوءِ انهن ليڊن کي سوراخن مان لنگهائي [[سولڊر]] ذريعي ٽامي جي رستن سان ڳنڍيو ويندو هو. اسيمبليءَ جي هن طريقي کي [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] چيو وڃي ٿو. 1949ع ۾ آمريڪي فوج جي سگنل ڪور جي مو ابرامسن ۽ اسٽينسلاوس ايف. ڊينڪو ''آٽو-اسمبلي'' وارو عمل تيار ڪيو، جنهن ۾ جزن جا ليڊ ٽامي جي ورق تي ٺهيل رابطي واري نموني ۾ داخل ڪري [[ڊِپ سولڊرنگ]] ذريعي سولڊر ڪيا ويندا هئا. 1956ع ۾ حاصل ڪيل هن پيٽنٽ جا حق آمريڪي فوج کي ڏنا ويا.<ref>{{Cite patent |country=US |number=2756485 |pubdate=1956-07-31 |title=Process of Assembling Electrical Circuits |assign1=[[Secretary of the United States Army]] |inventor1-last=Abramson |inventor1-first=Moe |inventor2-last=Danko |inventor2-first=Stanislaus F. }}</ref> بعد ۾ بورڊ [[ليمنيشن]] ۽ [[ايچنگ]] جي ٽيڪنالاجي جي ترقي سان اهو تصور اڄ جي معياري پي سي بي تياري واري عمل ۾ تبديل ٿي ويو. سولڊرنگ پاڻمرادو به ٿي سگهي ٿي، جنهن ۾ بورڊ کي ڳريل سولڊر جي لهر مٿان هلائيندڙ [[لهري سولڊرنگ]] واري مشين مان گذاريو ويندو آهي. تنهن هوندي به، تارون ۽ سوراخ غير مؤثر آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ سوراخ ڪرڻ مهانگو عمل آهي، ڊرل بٽ جلد گهِسجي وڃن ٿا، ۽ ٻاهر نڪرندڙ تارون ڪٽي ضايع ڪيون وڃن ٿيون. 1980ع واري ڏهاڪي کان [[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] وارن جزن آهستي آهستي [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] وارن جزن جي جاءِ ورتي. ان سان ننڍا بورڊ ۽ گهٽ پيداواري خرچ ممڪن ٿيا، پر مرمت وڌيڪ ڏکيو ڪم بڻجي ويو. 1990ع واري ڏهاڪي دوران گهڻ-تہي سطحي بورڊن جو استعمال تيزيءَ سان وڌيو. نتيجي طور بورڊن جي جسامت وڌيڪ گهٽجي وئي ۽ مختلف اوزارن ۾ سخت ۽ لچڪدار پي سي بي ٻنهي جو استعمال شروع ٿيو. 1995ع ۾ پي سي بيٺاهيندڙن [[مائڪروويا]] ٽيڪنالاجي استعمال ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن سان [[اعليٰ-کثافت رابطي وارو پي سي بي]] (HDI PCB) تيار ٿيڻ لڳو.<ref>{{US patent reference |number=5434751 |issue-date=July 18, 1995 |inventor1-first=Herbert S. |inventor1-last=Cole, Jr. |inventor2-first=Theresa A. |inventor2-last=Sitnik-Nieters |inventor3-first=Robert J. |inventor3-last=Wojnarowski |inventor4-first=John H. |inventor4-last=Lupinski |title=Reworkable high density interconnect structure incorporating a release layer }}</ref> === جديد ترقيون === [[ٽن-رخي ڇپائي]] (ٿري ڊي پرنٽنگ) ۾ تازين اڳڀرائين سبب پي سي بي ٺاهڻ لاءِ ڪيترائي نوان طريقا متعارف ٿيا آهن. [[ٽن-رخي ڇپيل اليڪٽرانڪس]] (پرنٽيڊ اليڪٽرانڪس؛ PE) ذريعي شيون تہه بہ تہه ڇاپيون وڃن ٿيون، جنهن کان پوءِ انهن تي اهڙي مائع مس سان ڇپائي ڪئي ويندي آهي، جيڪا برقي خاصيتون رکي ٿي، ۽ اهڙيءَ ريت ڇپيل شيءِ ۾ اليڪٽرانڪ ڪارڪردگي شامل ٿي وڃي ٿي. [[اعليٰ-ڪثافت رابطي واري ٽيڪنالاجي]] (ايڇ ڊي آء) وڌيڪ ڳتيل پي سي بيڊزائن کي ممڪن بڻائي ٿي، جنهن سان هڪ ئي ايراضيءَ ۾ وڌيڪ رستا ۽ وڌيڪ جزا رکڻ ممڪن ٿين ٿا. نتيجي طور جزن جي وچ ۾ برقي رستا وڌيڪ ننڍا ٿي وڃن ٿا. ايڇ ڊي آء ۾ [[بلائنڊ ويا]]، [[بريڊ ويا]]، يا انهن سان گڏ [[مائڪروويا]] استعمال ڪيا ويندا آهن. گهڻ-تھي ايڇ ڊي آء پي سي بي ۾ ڪيترن ئي ويائن کي هڪ ٻئي جي مٿان ترتيب ڏئي (Stacked Vias) ڳنڍيو ويندو آهي، جيڪو هڪ گهري بريڊ ويا جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مضبوط هوندو آهي ۽ مختلف حالتن ۾ اعتبار وڌائيندو آهي. ايڇ ڊي آء ٽيڪنالاجي جا سڀ کان عام استعمال ڪمپيوٽرن، موبائل فونن، طبي اوزارن ۽ فوجي مواصلاتي سامان ۾ ٿين ٿا. چار-تہي ايڇ ڊي آء مائڪروويا پي سي بي معيار جي لحاظ کان اٺ-تہي [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] پي سي بي جي برابر هوندو آهي، تنهنڪري ايڇ ڊي آء ٽيڪنالاجي خرچ گهٽائي سگهي ٿي. ايڇ ڊي آء پي سي بي اڪثر [[اجينوموٽو بلڊ-اپ فلم]] استعمال ڪري تيار ڪيا ويندا آهن، جيڪا [[فلپ چپ]] پيڪيجن جي تياري ۾ پڻ استعمال ٿيندي آهي.<ref>{{cite book |title=2018 7th Electronic System-Integration Technology Conference (ESTC) |doi=10.1109/ESTC.2018.8546431 |s2cid=54214952 |chapter=High Density Interconnect Processes for Panel Level Packaging |date=2018 |last1=Ostmann |first1=Andreas |last2=Schein |first2=Friedrich-Leonhard |last3=Dietterle |first3=Michael |last4=Kunz |first4=Marc |last5=Lang |first5=Klaus-Dieter |pages=1–5 |isbn=978-1-5386-6814-6 }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=4DmIDQAAQBAJ&dq=build+up+film+substrate&pg=PA319 |isbn=978-3-319-45098-8 |title=Materials for Advanced Packaging |date=November 18, 2016 |publisher=Springer }}</ref> ڪجهه پي سي بي ۾ [[نظري موج-رهنما]] پڻ شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي [[نظري فائبر]] وانگر سڌو پي سي بي جي اندر ٺهيل هوندا آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.laserfocusworld.com/optics/article/14040276/making-optical-printed-circuit-boards-on-an-industrial-scale |title=Advances in Optical Communications: Making optical printed circuit boards on an industrial scale |date=October 2019 }}</ref> th52f0jx8um437ebbwv700h8ns0xkhk 390529 390528 2026-07-02T10:09:40Z Intisar Ali 8681 /* */ 390529 wikitext text/x-wiki {{Short description|اليڪٽرانڪ جزن کي سهارو ڏيڻ ۽ پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ تختو}} [[File:SEG DVD 430 - Printed circuit board-4276.jpg|thumb|ڊي وي ڊي پليئر جو ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] [[File:PCB Spectrum.jpg|thumb|1984ع جي سنڪليئر [[ZX Spectrum]] ڪمپيوٽر جي بورڊ جو حصو، جيڪو هڪ ڇپيل سرڪٽ بورڊ ڏيکاري ٿو. هن ۾ برقي موصل رستا (Traces)، ٻئي پاسي تائين ويندڙ [[Via (electronics)|ٿرو-هول رستا]]، ٻنهي پاسن جي رستن کي ڳنڍيندڙ [[Via (electronics)|ويا]]، ۽ ٿرو-هول مائونٽنگ ذريعي لڳايل ڪي اليڪٽرانڪ جزا ڏيکاريل آهن.]] '''ڇپيل سرڪٽ بورڊ''' Printed ،Circuit Board- ('''PCB''')، جنهن کي '''ڇپيل وائرنگ بورڊ''' ('''PWB''') پڻ چيو ويندو آهي، [[لامينيشن|لامينيٽ ٿيل]] اهڙي سينڊوچ نما جوڙجڪ آهي، جيڪا [[برقي موصليت|موصل]] ۽ [[انسوليٽر (بجلي)|غير موصل]] تھن تي مشتمل هوندي آهي. هر تهه تي ٽريس، پلين ۽ ٻيون خاصيتون (جيڪي هموار سطح تي تارن وانگر ڪم ڪن ٿيون) هڪ يا وڌيڪ ٽامي جي چادرن مان [[ڪيميائي نقاشي]] ذريعي ٺاهيون وينديون آهن، جيڪي غير موصل سبسٽريٽ جي چادرن جي مٿان يا وچ ۾ لامينيٽ ڪيل هونديون آهن.<ref>{{cite news |title=What Is a Printed Circuit Board (PCB)? - Technical Articles |url=https://www.allaboutcircuits.com/technical-articles/what-is-a-printed-circuit-board-pcb/ |website=AllAboutCircuits.com |access-date=June 24, 2021 }}</ref> ڇپيل سرڪٽ بورڊ جو استعمال [[اليڪٽرانڪ جزو|اليڪٽرانڪ جزن]] کي هڪ ٻئي سان [[برقي وائرنگ|برقي طور ڳنڍڻ]] يا "وائرنگ" ڪرڻ لاءِ ڪيو ويندو آهي. برقي جزا عام طور ٻاهرين تہن تي موجود موصل پيڊن سان [[سولڊرنگ]] ذريعي لڳايا ويندا آهن، جنهن سان اهي برقي طور ڳنڍجڻ سان گڏ ميخانياتي طور به بورڊ سان مضبوط ٿي ويندا آهن. هڪ ٻيو ٺاهڻ وارو عمل [[Via (electronics)|ويا]] (ڌاتوءَ سان استر ٿيل سوراخ) شامل ڪري ٿو، جيڪي هڪ کان وڌيڪ موصل تہن جي وچ ۾ برقي رابطي کي ممڪن بڻائين ٿا. اڄڪلهه تقريباً سڀني اليڪٽرانڪ شين ۾ ڇپيل سرڪٽ بورڊ استعمال ٿيندا آهن. ڇپيل سرڪٽ بورڊ جا متبادل طريقا [[وائر ريپ]] (wire wrap) ۽ [[پوائنٽ کان پوائنٽ تائين جوڙجڪ]] هئا، جيڪي اڳي عام هئا پر هاڻي تمام گهٽ استعمال ٿين ٿا. ڇپيل سرڪٽ بورڊ لاءِ سرڪٽ جي ترتيب (لي آئوٽ) ۾ وڌيڪ ڊزائن جي ضرورت هوندي آهي، پر انهن جي تياري ۽ اسمبلي خودڪار طريقي سان ڪري سگهجي ٿي. [[اليڪٽرانڪ ڊزائن آٽوميشن]] سافٽويئر ترتيب جو گهڻو ڪم پاڻمرادو انجام ڏين ٿا. ڇپيل سرڪٽ بورڊ ذريعي وڏي پيماني تي سرڪٽن جي تياري ٻين وائرنگ طريقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تيز ۽ گهٽ خرچائتي هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ جزا هڪ ئي عمل دوران لڳايا ۽ ڳنڍيا ويندا آهن. هڪ ئي وقت وڏي تعداد ۾ ڇپيل سرڪٽ بورڊ تيار ڪري سگهجن ٿا، جڏهن ته لي آئوٽ رڳو هڪ ڀيرو ٺاهڻو پوندو آهي. ٿوري مقدار ۾ ڇپيل سرڪٽ بورڊ هٿ سان پڻ تيار ڪري سگهجن ٿا، پر اهڙي صورت ۾ انهن جا فائدا محدود هوندا آهن.<ref>{{cite book | last1=Bhunia | first1=Swarup | last2=Tehranipoor | first2=Mark | title=Hardware Security | chapter=Chapter 2, section 2.6, A Quick Overview of Electronic Hardware| date=2019 | isbn=978-0-12-812477-2 | doi=10.1016/b978-0-12-812477-2.00007-1 | page=36}}</ref> ڇپيل سرڪٽ بورڊ هڪ-طرفي (ٽامي جي هڪ تهه)، ٻه-طرفي (سبسٽريٽ جي ٻنهي پاسن تي ٽامي جون ٻه تھون)، يا گهڻ-تھي (ڪيترين ئي سبسٽريٽ تھن جي وچ ۾ ۽ ٻاهرين پاسن تي ٽامي جي تھن سان) ٿي سگهن ٿا. گهڻ-تہي ڇپيل سرڪٽ بورڊ جزن جي وڌيڪ گنجائش فراهم ڪندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ اندرين تھن ۾ سرڪٽ رستا ٺاهڻ سان مٿاڇري تي وڌيڪ جڳهه بچندي آهي. ٻن کان وڌيڪ، خاص طور چار کان وڌيڪ ٽامي وارين تہن وارن گهڻ-تھي ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي مقبوليت [[سرفيس-مائونٽ ٽيڪنالاجي]] جي استعمال سان گڏ وڌي. بهرحال، اهڙا ڇپيل سرڪٽ بورڊ مرمت، تجزئي ۽ موقعي تي ترميم کي گهڻو مشڪل، ۽ اڪثر غير عملي، بڻائي ڇڏين ٿا. 2014ع ۾ خالي ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي عالمي منڊي جو قدر [[آمريڪي ڊالر]]60.2 ارب کان وڌيڪ هو،<ref>{{cite web |url=http://www.iconnect007.com/index.php/article/92973/world-pcb-production-in-2014-estimated-at-602b/92976/?skin=pcb |title=World PCB Production in 2014 Estimated at $60.2B |website=iconnect007 |date=September 28, 2015 |access-date=April 12, 2016 }}</ref> جڏهن ته 2024ع ۾ ان جو اندازو 80.33 ارب آمريڪي ڊالر لڳايو ويو، ۽ 2029ع تائين ان جي 96.57 ارب آمريڪي ڊالر تائين پهچڻ جي اڳڪٿي ڪئي وئي آهي، جيڪا سالياني 4.87٪ واڌ جي شرح ظاهر ڪري ٿي.<ref>{{cite web | title=PCB Market Size | website=PCB Market Size, Share, Trends | url=https://www.mordorintelligence.com/industry-reports/printed-circuit-board-market | access-date=22 December 2024}}</ref> == تاريخ == === شروعاتي اڳواڻ === ڇپيل سرڪٽ بورڊن جي ايجاد کان اڳ، برقي ۽ اليڪٽرانڪ سرڪٽ [[پوائنٽ-ٽو-پوائنٽ جوڙجڪ|پوائنٽ-ٽو-پوائنٽ]] طريقي سان هڪ چيسس تي وائر ڪيا ويندا هئا. عام طور چيسس ڌاتوءَ جي چادر يا ٽري هوندي هئي، جنهن جي هيٺان ڪڏهن ڪاٺ جو بنياد به هوندو هو. جزا چيسس سان لڳايا ويندا هئا، ۽ جيڪڏهن ڳنڍڻ وارو هنڌ ڌاتوءَ جو هجي ته انهن کي موصلن (انسوليٽرس) وسيلي الڳ رکيو ويندو هو. پوءِ انهن جا ليڊ سڌو سنئون يا [[جمپ وائر|جمپر وائرن]] ذريعي [[سولڊرنگ]] سان، يا ڪڏهن [[ڪرمپ (اليڪٽريڪل)|ڪرِمپ]] ڪنيڪٽر، اسڪرو ٽرمينلن تي وائر لگ، يا ٻين طريقن سان ڳنڍيا ويندا هئا. اهڙا سرڪٽ وڏا، ڳرا، جابلو ۽ نسبتاً نازڪ هوندا هئا (خاص طور ويڪيوم ٽيوبن جي شيشي وارن لفافن سبب)، ۽ انهن جي تياري گهڻي محنت طلب هوندي هئي، تنهنڪري اهڙيون شيون مهانگيون هونديون هيون. جديد ڇپيل سرڪٽ بورڊن ۾ استعمال ٿيندڙ طريقن جي ترقي ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ٿي. 1903ع ۾ جرمن موجد البرٽ هينسن ڪيترن ئي تہن ۾ هڪ موصل تختي تي چپڪيل چپٽيل ڌاتو جون پٽن (فلجٽ فوائل ڪنڊڪٽرس) جو تصور پيش ڪيو. 1904ع ۾ [[ٿامس ايڊيسن]] لينن جي ڪاغذ تي ڪيميائي طريقي سان موصل تہون چڙهائڻ جا تجربا ڪيا. 1913ع ۾ آرٿر بيري برطانيا ۾ ڇپائي ۽ [[ايچنگ]] (Etching) واري طريقي جو پيٽنٽ حاصل ڪيو، جڏهن ته آمريڪا ۾ [[ميڪس اسڪوپ]] (Schoop) هڪ نمونيدار ماسڪ ذريعي بورڊ تي شعلي جي مدد سان ڌاتو اسپري ڪرڻ جو پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref>{{Cite patent |country=US |number=1256599 |pubdate=1918-02-19 |title=Process and mechanism for the production of electric heaters |inventor1-last=Schoop |inventor1-first=Max Ulrich }}</ref> 1925ع ۾ چارلس ڊيوڪاس سرڪٽ جي نمونن کي اليڪٽروپليٽنگ ذريعي ٺاهڻ واري طريقي جو پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref name="Harper03">{{cite book |last=Harper |first=Charles A. |date=2003 |title=Electronic materials and processes handbook |publisher=McGraw-Hill |isbn=0071402144 |pages=7.3, 7.4 }}</ref> ڇپيل سرڪٽ جي ايجاد کان اڳ، ۽ ساڳئي تصور سان ملندڙ جلندڙ، [[جان سارگرو]] (Sargrove) 1936ع کان 1947ع جي وچ ۾ ''اليڪٽرانڪ سرڪٽ ميڪنگ اڪئئپمينٽ (ECME)'' تيار ڪئي، جيڪا [[بيڪيلائيٽ]] پلاسٽڪ جي بورڊ تي ڌاتو اسپري ڪندي هئي. ECME هر منٽ ۾ ٽي ريڊيو بورڊ تيار ڪرڻ جي صلاحيت رکندي هئي. === ابتدائي پي سي بي=== [[File:Mark-53-proximity-fuze-1943.jpg|thumb|upright=1.1|1944ع ۾ مارڪ 53 پروڪسيميٽي فيوز جي پيداوار واري لائين]] آسٽريا جي انجنيئر [[پال آئسلر]] تقريباً 1936ع ڌاري برطانيا ۾ ڪم ڪندي هڪ ريڊيو سيٽ جي حصي طور ڇپيل سرڪٽ ايجاد ڪيو. 1941ع ۾ جرمن [[مقناطيسي بحري بارودي سرنگ|مقناطيسي بحري بارودي سرنگن]] ۾ گهڻ-تھي ڇپيل سرڪٽ استعمال ڪيو ويو. 1943ع جي لڳ ڀڳ آمريڪا [[ٻي عالمي جنگ]] دوران [[روڪسيميٽي فيوز]] وڏي پيماني تي تيار ڪرڻ لاءِ هن ٽيڪنالاجي کي اختيار ڪيو.<ref name="Harper03" /> اهڙن فيوزن لاءِ اهڙو اليڪٽرانڪ سرڪٽ گهربل هو، جيڪو توپ مان فائر ٿيڻ جو جهٽڪو برداشت ڪري سگهي ۽ وڏي مقدار ۾ تيار ٿي سگهي. گلوب يونينظ جي سينٽراليب ڊويزن [[ٿڪ-فلم ٽيڪنالاجي]] تي ٻڌل تجويز پيش ڪئي، جيڪا انهن گهرجن تي پوري لهندي هئي. سيرامڪ پليٽ تي موصلن لاءِ ڌاتي رنگ ۽ [[مزاحمو|مزاحمن]] (resistors) لاءِ ڪاربان مواد [[اسڪرين پرنٽنگ]] ذريعي ڇاپيو ويندو هو، جنهن کان پوءِ سيرامڪ ڊسڪ ڪيپيسيٽر ۽ ننڍيون ويڪيوم ٽيوبون سولڊر ڪيون وينديون هيون.<ref>{{Cite book |last=Brunetti |first=Cledo |date=November 22, 1948 |title=New Advances in Printed Circuits |publisher=National Bureau of Standards |location=Washington, DC |url=https://archive.org/details/newadvancesinpri192brun }}</ref> اهو طريقو ڪامياب ثابت ٿيو، ۽ ان بابت حاصل ٿيل پيٽنٽ، جيڪو آمريڪي فوج طرفان خفيه قرار ڏنو ويو هو، گلوب يونين جي نالي ڪيو ويو. 1984ع تائين [[انسٽيٽيوٽ آف اليڪٽريڪل اينڊ اليڪٽرانڪس انجنيئرز|IEEE]] هيري ڊبليو روبنسٽن کي ڇپيل جزن ۽ هڪ گڏيل موصل بنياد تي موصل رستن جي ترقيءَ ۾ سندس بنيادي خدمتن تي [[ڪليڊو برونيٽي ايوارڊ]] سان نوازيو.<ref>Engineers' Day, [https://www.engr.wisc.edu/engage/alumni-relations/our-distinguished-alumni/ 1984 Award Recipients], College of Engineering, [[University of Wisconsin–Madison|University of Wisconsin-Madison]]</ref><ref>{{cite web |title=IEEE Cledo Brunetti Award Recipients |url=https://www.ieee.org/content/dam/ieee-org/ieee/web/org/about/awards/recipients/brunetti_rl.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180804200901/https://www.ieee.org/content/dam/ieee-org/ieee/web/org/about/awards/recipients/brunetti_rl.pdf |archive-date=August 4, 2018 |publisher=[[IEEE]] }}</ref> 1984ع ۾ [[وسڪانسن-ميڊيسن يونيورسٽي]] پڻ کيس ڇپيل اليڪٽرانڪ سرڪٽن ۽ ڪيپيسيٽرن جي تياري واري ٽيڪنالاجي ۾ جدتن تي اعزاز ڏنو.<ref>Engineers' Day, [https://www.engr.wisc.edu/engage/alumni-relations/our-distinguished-alumni/ 1984 Award Recipients], College of Engineering, [[University of Wisconsin–Madison|University of Wisconsin-Madison]]</ref> هي ايجاد [[انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] ٽيڪنالاجي جي ترقيءَ ۾ به اهم قدم هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ صرف وائرنگ ئي نه، پر غيرفعال جزا پڻ سيرامڪ بنياد تي تيار ڪيا ويا. === جنگ کان پوءِ واريون اڳڀرائيون === 1948ع ۾ آمريڪا هن ايجاد کي تجارتي استعمال لاءِ جاري ڪيو. ڇپيل سرڪٽ 1950ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين صارفين جي اليڪٽرانڪس ۾ عام نه ٿيا، جڏهن آمريڪي فوج ''آٽو-سمبلي'' (Auto-Sembly) وارو عمل تيار ڪيو. تقريباً انهيءَ ئي دور ۾ برطانيا ۾ [[جيوفري ڊمر]]، جيڪو ان وقت [[رائل ريڊار اسٽيبلشمينٽ]] (RRDE) سان لاڳاپيل هو، ساڳئي نوعيت جي ڪم تي مصروف رهيو. [[موٽرولا]] صارفين جي اليڪٽرانڪس ۾ هن عمل کي اختيار ڪندڙ شروعاتي ڪمپنين مان هڪ هئي. آگسٽ 1952ع ۾ ڪمپني ڇهن سالن جي تحقيق ۽ هڪ ملين آمريڪي ڊالرن جي سيڙپڪاري کان پوءِ گهريلو ريڊيوز ۾ "پليٽيڊ سرڪٽز" استعمال ڪرڻ جو اعلان ڪيو.<ref>{{cite news |title=New Process Perfected for Radio Wiring |newspaper=[[شڪاگو ٽربيون]] |date=August 1, 1952 }}</ref> ان کان پوءِ موٽرولا پنهنجي صارفين جي ريڊيو اشتهارن ۾ هن عمل لاءِ پنهنجو رجسٽرڊ واپاري نالو پليسر''PLAcir'' استعمال ڪرڻ شروع ڪيو.<ref>{{cite magazine |title='Travel and Play with Motorola' advertisement |magazine=[[Life (magazine)|Life]] |date=May 24, 1954 |page=14 }}</ref> [[هاليڪرافٽرز]] پهرين نومبر 1952ع تي ''فوٽو-ايچ'' ڇپيل سرڪٽ وارو پنهنجو پهريون ڪلاڪ-ريڊيو متعارف ڪرايو.<ref>"Topics & Trends of TV Trade." Television Digest 8:44 (November 1, 1952), 10.</ref> جيتوڻيڪ سرڪٽ بورڊ دستياب ٿي چڪا هئا، تڏهن به [[پوائنٽ-ٽو-پوائنٽ تعمير]] وارو چيسس طريقو گهٽ ۾ گهٽ 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين صنعت ۾، خاص طور ٽيليويزن ۽ هاءِ فائي سيٽن ۾، وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو رهيو. ڇپيل سرڪٽ بورڊ سرڪٽري جي سائيز، وزن ۽ قيمت گهٽائڻ لاءِ متعارف ڪرايا ويا. 1960ع ۾ هڪ ننڍڙو صارفين لاءِ تيار ڪيل ريڊيو رسيور پنهنجي سموري سرڪٽري هڪ ئي سرڪٽ بورڊ تي رکي سگهندو هو، جڏهن ته هڪ ٽيليويزن سيٽ ۾ اڪثر هڪ يا وڌيڪ سرڪٽ بورڊ استعمال ٿيندا هئا. شروعاتي دور ۾ هر اليڪٽرانڪ جزي سان تار جهڙا [[ليڊ (اليڪٽرانڪس)|ليڊ]] لڳل هوندا هئا، ۽ پي سي بي تي هر ليڊ لاءِ سوراخ ڪيو ويندو هو. پوءِ انهن ليڊن کي سوراخن مان لنگهائي [[سولڊر]] ذريعي ٽامي جي رستن سان ڳنڍيو ويندو هو. اسيمبليءَ جي هن طريقي کي [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] چيو وڃي ٿو. 1949ع ۾ آمريڪي فوج جي سگنل ڪور جي مو ابرامسن ۽ اسٽينسلاوس ايف. ڊينڪو ''آٽو-اسمبلي'' وارو عمل تيار ڪيو، جنهن ۾ جزن جا ليڊ ٽامي جي ورق تي ٺهيل رابطي واري نموني ۾ داخل ڪري [[ڊِپ سولڊرنگ]] ذريعي سولڊر ڪيا ويندا هئا. 1956ع ۾ حاصل ڪيل هن پيٽنٽ جا حق آمريڪي فوج کي ڏنا ويا.<ref>{{Cite patent |country=US |number=2756485 |pubdate=1956-07-31 |title=Process of Assembling Electrical Circuits |assign1=[[Secretary of the United States Army]] |inventor1-last=Abramson |inventor1-first=Moe |inventor2-last=Danko |inventor2-first=Stanislaus F. }}</ref> بعد ۾ بورڊ [[ليمنيشن]] ۽ [[ايچنگ]] جي ٽيڪنالاجي جي ترقي سان اهو تصور اڄ جي معياري پي سي بي تياري واري عمل ۾ تبديل ٿي ويو. سولڊرنگ پاڻمرادو به ٿي سگهي ٿي، جنهن ۾ بورڊ کي ڳريل سولڊر جي لهر مٿان هلائيندڙ [[لهري سولڊرنگ]] واري مشين مان گذاريو ويندو آهي. تنهن هوندي به، تارون ۽ سوراخ غير مؤثر آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ سوراخ ڪرڻ مهانگو عمل آهي، ڊرل بٽ جلد گهِسجي وڃن ٿا، ۽ ٻاهر نڪرندڙ تارون ڪٽي ضايع ڪيون وڃن ٿيون. 1980ع واري ڏهاڪي کان [[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] وارن جزن آهستي آهستي [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] وارن جزن جي جاءِ ورتي. ان سان ننڍا بورڊ ۽ گهٽ پيداواري خرچ ممڪن ٿيا، پر مرمت وڌيڪ ڏکيو ڪم بڻجي ويو. 1990ع واري ڏهاڪي دوران گهڻ-تہي سطحي بورڊن جو استعمال تيزيءَ سان وڌيو. نتيجي طور بورڊن جي جسامت وڌيڪ گهٽجي وئي ۽ مختلف اوزارن ۾ سخت ۽ لچڪدار پي سي بي ٻنهي جو استعمال شروع ٿيو. 1995ع ۾ پي سي بيٺاهيندڙن [[مائڪروويا]] ٽيڪنالاجي استعمال ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن سان [[اعليٰ-کثافت رابطي وارو پي سي بي]] (HDI PCB) تيار ٿيڻ لڳو.<ref>{{US patent reference |number=5434751 |issue-date=July 18, 1995 |inventor1-first=Herbert S. |inventor1-last=Cole, Jr. |inventor2-first=Theresa A. |inventor2-last=Sitnik-Nieters |inventor3-first=Robert J. |inventor3-last=Wojnarowski |inventor4-first=John H. |inventor4-last=Lupinski |title=Reworkable high density interconnect structure incorporating a release layer }}</ref> === جديد ترقيون === [[ٽن-رخي ڇپائي]] (ٿري ڊي پرنٽنگ) ۾ تازين اڳڀرائين سبب پي سي بي ٺاهڻ لاءِ ڪيترائي نوان طريقا متعارف ٿيا آهن. [[ٽن-رخي ڇپيل اليڪٽرانڪس]] (پرنٽيڊ اليڪٽرانڪس؛ PE) ذريعي شيون تہه بہ تہه ڇاپيون وڃن ٿيون، جنهن کان پوءِ انهن تي اهڙي مائع مس سان ڇپائي ڪئي ويندي آهي، جيڪا برقي خاصيتون رکي ٿي، ۽ اهڙيءَ ريت ڇپيل شيءِ ۾ اليڪٽرانڪ ڪارڪردگي شامل ٿي وڃي ٿي. [[اعليٰ-ڪثافت رابطي واري ٽيڪنالاجي]] (ايڇ ڊي آء) وڌيڪ ڳتيل پي سي بيڊزائن کي ممڪن بڻائي ٿي، جنهن سان هڪ ئي ايراضيءَ ۾ وڌيڪ رستا ۽ وڌيڪ جزا رکڻ ممڪن ٿين ٿا. نتيجي طور جزن جي وچ ۾ برقي رستا وڌيڪ ننڍا ٿي وڃن ٿا. ايڇ ڊي آء ۾ [[بلائنڊ ويا]]، [[بريڊ ويا]]، يا انهن سان گڏ [[مائڪروويا]] استعمال ڪيا ويندا آهن. گهڻ-تھي ايڇ ڊي آء پي سي بي ۾ ڪيترن ئي ويائن کي هڪ ٻئي جي مٿان ترتيب ڏئي (Stacked Vias) ڳنڍيو ويندو آهي، جيڪو هڪ گهري بريڊ ويا جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مضبوط هوندو آهي ۽ مختلف حالتن ۾ اعتبار وڌائيندو آهي. ايڇ ڊي آء ٽيڪنالاجي جا سڀ کان عام استعمال ڪمپيوٽرن، موبائل فونن، طبي اوزارن ۽ فوجي مواصلاتي سامان ۾ ٿين ٿا. چار-تہي ايڇ ڊي آء مائڪروويا پي سي بي معيار جي لحاظ کان اٺ-تہي [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] پي سي بي جي برابر هوندو آهي، تنهنڪري ايڇ ڊي آء ٽيڪنالاجي خرچ گهٽائي سگهي ٿي. ايڇ ڊي آء پي سي بي اڪثر [[اجينوموٽو بلڊ-اپ فلم]] استعمال ڪري تيار ڪيا ويندا آهن، جيڪا [[فلپ چپ]] پيڪيجن جي تياري ۾ پڻ استعمال ٿيندي آهي.<ref>{{cite book |title=2018 7th Electronic System-Integration Technology Conference (ESTC) |doi=10.1109/ESTC.2018.8546431 |s2cid=54214952 |chapter=High Density Interconnect Processes for Panel Level Packaging |date=2018 |last1=Ostmann |first1=Andreas |last2=Schein |first2=Friedrich-Leonhard |last3=Dietterle |first3=Michael |last4=Kunz |first4=Marc |last5=Lang |first5=Klaus-Dieter |pages=1–5 |isbn=978-1-5386-6814-6 }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=4DmIDQAAQBAJ&dq=build+up+film+substrate&pg=PA319 |isbn=978-3-319-45098-8 |title=Materials for Advanced Packaging |date=November 18, 2016 |publisher=Springer }}</ref> ڪجهه پي سي بي ۾ [[نظري موج-رهنما]] پڻ شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي [[نظري فائبر]] وانگر سڌو پي سي بي جي اندر ٺهيل هوندا آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.laserfocusworld.com/optics/article/14040276/making-optical-printed-circuit-boards-on-an-industrial-scale |title=Advances in Optical Communications: Making optical printed circuit boards on an industrial scale |date=October 2019 }}</ref> o1oldlt5l33tcf67ing9vqg890odpky 390530 390529 2026-07-02T10:12:36Z Intisar Ali 8681 390530 wikitext text/x-wiki {{Short description|اليڪٽرانڪ جزن کي سهارو ڏيڻ ۽ پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ تختو}} [[File:SEG DVD 430 - Printed circuit board-4276.jpg|thumb|ڊي وي ڊي پليئر جو ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] [[File:PCB Spectrum.jpg|thumb|1984ع جي سنڪليئر [[ZX Spectrum]] ڪمپيوٽر جي بورڊ جو حصو، جيڪو هڪ ڇپيل سرڪٽ بورڊ ڏيکاري ٿو. هن ۾ برقي موصل رستا (Traces)، ٻئي پاسي تائين ويندڙ [[Via (electronics)|ٿرو-هول رستا]]، ٻنهي پاسن جي رستن کي ڳنڍيندڙ [[Via (electronics)|ويا]]، ۽ ٿرو-هول مائونٽنگ ذريعي لڳايل ڪي اليڪٽرانڪ جزا ڏيکاريل آهن.]] '''ڇپيل سرڪٽ بورڊ''' Printed ،Circuit Board- ('''PCB''')، جنهن کي '''ڇپيل وائرنگ بورڊ''' ('''PWB''') پڻ چيو ويندو آهي، [[لامينيشن|لامينيٽ ٿيل]] اهڙي سينڊوچ نما جوڙجڪ آهي، جيڪا [[برقي موصليت|موصل]] ۽ [[انسوليٽر (بجلي)|غير موصل]] تھن تي مشتمل هوندي آهي. هر تهه تي ٽريس، پلين ۽ ٻيون خاصيتون (جيڪي هموار سطح تي تارن وانگر ڪم ڪن ٿيون) هڪ يا وڌيڪ ٽامي جي چادرن مان [[ڪيميائي نقاشي]] ذريعي ٺاهيون وينديون آهن، جيڪي غير موصل سبسٽريٽ جي چادرن جي مٿان يا وچ ۾ لامينيٽ ڪيل هونديون آهن.<ref>{{cite news |title=What Is a Printed Circuit Board (PCB)? - Technical Articles |url=https://www.allaboutcircuits.com/technical-articles/what-is-a-printed-circuit-board-pcb/ |website=AllAboutCircuits.com |access-date=June 24, 2021 }}</ref> ڇپيل سرڪٽ بورڊ جو استعمال [[اليڪٽرانڪ جزو|اليڪٽرانڪ جزن]] کي هڪ ٻئي سان [[برقي وائرنگ|برقي طور ڳنڍڻ]] يا "وائرنگ" ڪرڻ لاءِ ڪيو ويندو آهي. برقي جزا عام طور ٻاهرين تہن تي موجود موصل پيڊن سان [[سولڊرنگ]] ذريعي لڳايا ويندا آهن، جنهن سان اهي برقي طور ڳنڍجڻ سان گڏ ميخانياتي طور به بورڊ سان مضبوط ٿي ويندا آهن. هڪ ٻيو ٺاهڻ وارو عمل [[Via (electronics)|ويا]] (ڌاتوءَ سان استر ٿيل سوراخ) شامل ڪري ٿو، جيڪي هڪ کان وڌيڪ موصل تہن جي وچ ۾ برقي رابطي کي ممڪن بڻائين ٿا. اڄڪلهه تقريباً سڀني اليڪٽرانڪ شين ۾ ڇپيل سرڪٽ بورڊ استعمال ٿيندا آهن. ڇپيل سرڪٽ بورڊ جا متبادل طريقا [[وائر ريپ]] (wire wrap) ۽ [[پوائنٽ کان پوائنٽ تائين جوڙجڪ]] هئا، جيڪي اڳي عام هئا پر هاڻي تمام گهٽ استعمال ٿين ٿا. ڇپيل سرڪٽ بورڊ لاءِ سرڪٽ جي ترتيب (لي آئوٽ) ۾ وڌيڪ ڊزائن جي ضرورت هوندي آهي، پر انهن جي تياري ۽ اسمبلي خودڪار طريقي سان ڪري سگهجي ٿي. [[اليڪٽرانڪ ڊزائن آٽوميشن]] سافٽويئر ترتيب جو گهڻو ڪم پاڻمرادو انجام ڏين ٿا. ڇپيل سرڪٽ بورڊ ذريعي وڏي پيماني تي سرڪٽن جي تياري ٻين وائرنگ طريقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تيز ۽ گهٽ خرچائتي هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ جزا هڪ ئي عمل دوران لڳايا ۽ ڳنڍيا ويندا آهن. هڪ ئي وقت وڏي تعداد ۾ ڇپيل سرڪٽ بورڊ تيار ڪري سگهجن ٿا، جڏهن ته لي آئوٽ رڳو هڪ ڀيرو ٺاهڻو پوندو آهي. ٿوري مقدار ۾ ڇپيل سرڪٽ بورڊ هٿ سان پڻ تيار ڪري سگهجن ٿا، پر اهڙي صورت ۾ انهن جا فائدا محدود هوندا آهن.<ref>{{cite book | last1=Bhunia | first1=Swarup | last2=Tehranipoor | first2=Mark | title=Hardware Security | chapter=Chapter 2, section 2.6, A Quick Overview of Electronic Hardware| date=2019 | isbn=978-0-12-812477-2 | doi=10.1016/b978-0-12-812477-2.00007-1 | page=36}}</ref> ڇپيل سرڪٽ بورڊ هڪ-طرفي (ٽامي جي هڪ تهه)، ٻه-طرفي (سبسٽريٽ جي ٻنهي پاسن تي ٽامي جون ٻه تھون)، يا گهڻ-تھي (ڪيترين ئي سبسٽريٽ تھن جي وچ ۾ ۽ ٻاهرين پاسن تي ٽامي جي تھن سان) ٿي سگهن ٿا. گهڻ-تہي ڇپيل سرڪٽ بورڊ جزن جي وڌيڪ گنجائش فراهم ڪندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ اندرين تھن ۾ سرڪٽ رستا ٺاهڻ سان مٿاڇري تي وڌيڪ جڳهه بچندي آهي. ٻن کان وڌيڪ، خاص طور چار کان وڌيڪ ٽامي وارين تہن وارن گهڻ-تھي ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي مقبوليت [[سرفيس-مائونٽ ٽيڪنالاجي]] جي استعمال سان گڏ وڌي. بهرحال، اهڙا ڇپيل سرڪٽ بورڊ مرمت، تجزئي ۽ موقعي تي ترميم کي گهڻو مشڪل، ۽ اڪثر غير عملي، بڻائي ڇڏين ٿا. 2014ع ۾ خالي ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي عالمي منڊي جو قدر [[آمريڪي ڊالر]]60.2 ارب کان وڌيڪ هو،<ref>{{cite web |url=http://www.iconnect007.com/index.php/article/92973/world-pcb-production-in-2014-estimated-at-602b/92976/?skin=pcb |title=World PCB Production in 2014 Estimated at $60.2B |website=iconnect007 |date=September 28, 2015 |access-date=April 12, 2016 }}</ref> جڏهن ته 2024ع ۾ ان جو اندازو 80.33 ارب آمريڪي ڊالر لڳايو ويو، ۽ 2029ع تائين ان جي 96.57 ارب آمريڪي ڊالر تائين پهچڻ جي اڳڪٿي ڪئي وئي آهي، جيڪا سالياني 4.87٪ واڌ جي شرح ظاهر ڪري ٿي.<ref>{{cite web | title=PCB Market Size | website=PCB Market Size, Share, Trends | url=https://www.mordorintelligence.com/industry-reports/printed-circuit-board-market | access-date=22 December 2024}}</ref> == تاريخ == === شروعاتي اڳواڻ === ڇپيل سرڪٽ بورڊن جي ايجاد کان اڳ، برقي ۽ اليڪٽرانڪ سرڪٽ [[پوائنٽ-ٽو-پوائنٽ جوڙجڪ|پوائنٽ-ٽو-پوائنٽ]] طريقي سان هڪ چيسس تي وائر ڪيا ويندا هئا. عام طور چيسس ڌاتوءَ جي چادر يا ٽري هوندي هئي، جنهن جي هيٺان ڪڏهن ڪاٺ جو بنياد به هوندو هو. جزا چيسس سان لڳايا ويندا هئا، ۽ جيڪڏهن ڳنڍڻ وارو هنڌ ڌاتوءَ جو هجي ته انهن کي موصلن (انسوليٽرس) وسيلي الڳ رکيو ويندو هو. پوءِ انهن جا ليڊ سڌو سنئون يا [[جمپ وائر|جمپر وائرن]] ذريعي [[سولڊرنگ]] سان، يا ڪڏهن [[ڪرمپ (اليڪٽريڪل)|ڪرِمپ]] ڪنيڪٽر، اسڪرو ٽرمينلن تي وائر لگ، يا ٻين طريقن سان ڳنڍيا ويندا هئا. اهڙا سرڪٽ وڏا، ڳرا، جابلو ۽ نسبتاً نازڪ هوندا هئا (خاص طور ويڪيوم ٽيوبن جي شيشي وارن لفافن سبب)، ۽ انهن جي تياري گهڻي محنت طلب هوندي هئي، تنهنڪري اهڙيون شيون مهانگيون هونديون هيون. جديد ڇپيل سرڪٽ بورڊن ۾ استعمال ٿيندڙ طريقن جي ترقي ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ٿي. 1903ع ۾ جرمن موجد البرٽ هينسن ڪيترن ئي تہن ۾ هڪ موصل تختي تي چپڪيل چپٽيل ڌاتو جون پٽن (فلجٽ فوائل ڪنڊڪٽرس) جو تصور پيش ڪيو. 1904ع ۾ [[ٿامس ايڊيسن]] لينن جي ڪاغذ تي ڪيميائي طريقي سان موصل تہون چڙهائڻ جا تجربا ڪيا. 1913ع ۾ آرٿر بيري برطانيا ۾ ڇپائي ۽ [[ايچنگ]] (Etching) واري طريقي جو پيٽنٽ حاصل ڪيو، جڏهن ته آمريڪا ۾ [[ميڪس اسڪوپ]] (Schoop) هڪ نمونيدار ماسڪ ذريعي بورڊ تي شعلي جي مدد سان ڌاتو اسپري ڪرڻ جو پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref>{{Cite patent |country=US |number=1256599 |pubdate=1918-02-19 |title=Process and mechanism for the production of electric heaters |inventor1-last=Schoop |inventor1-first=Max Ulrich }}</ref> 1925ع ۾ چارلس ڊيوڪاس سرڪٽ جي نمونن کي اليڪٽروپليٽنگ ذريعي ٺاهڻ واري طريقي جو پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref name="Harper03">{{cite book |last=Harper |first=Charles A. |date=2003 |title=Electronic materials and processes handbook |publisher=McGraw-Hill |isbn=0071402144 |pages=7.3, 7.4 }}</ref> ڇپيل سرڪٽ جي ايجاد کان اڳ، ۽ ساڳئي تصور سان ملندڙ جلندڙ، [[جان سارگرو]] (Sargrove) 1936ع کان 1947ع جي وچ ۾ ''اليڪٽرانڪ سرڪٽ ميڪنگ اڪئئپمينٽ (ECME)'' تيار ڪئي، جيڪا [[بيڪيلائيٽ]] پلاسٽڪ جي بورڊ تي ڌاتو اسپري ڪندي هئي. ECME هر منٽ ۾ ٽي ريڊيو بورڊ تيار ڪرڻ جي صلاحيت رکندي هئي. === ابتدائي پي سي بي=== [[File:Mark-53-proximity-fuze-1943.jpg|thumb|upright=1.1|1944ع ۾ مارڪ 53 پروڪسيميٽي فيوز جي پيداوار واري لائين]] آسٽريا جي انجنيئر [[پال آئسلر]] تقريباً 1936ع ڌاري برطانيا ۾ ڪم ڪندي هڪ ريڊيو سيٽ جي حصي طور ڇپيل سرڪٽ ايجاد ڪيو. 1941ع ۾ جرمن [[مقناطيسي بحري بارودي سرنگ|مقناطيسي بحري بارودي سرنگن]] ۾ گهڻ-تھي ڇپيل سرڪٽ استعمال ڪيو ويو. 1943ع جي لڳ ڀڳ آمريڪا [[ٻي عالمي جنگ]] دوران [[روڪسيميٽي فيوز]] وڏي پيماني تي تيار ڪرڻ لاءِ هن ٽيڪنالاجي کي اختيار ڪيو.<ref name="Harper03" /> اهڙن فيوزن لاءِ اهڙو اليڪٽرانڪ سرڪٽ گهربل هو، جيڪو توپ مان فائر ٿيڻ جو جهٽڪو برداشت ڪري سگهي ۽ وڏي مقدار ۾ تيار ٿي سگهي. گلوب يونينظ جي سينٽراليب ڊويزن [[ٿڪ-فلم ٽيڪنالاجي]] تي ٻڌل تجويز پيش ڪئي، جيڪا انهن گهرجن تي پوري لهندي هئي. سيرامڪ پليٽ تي موصلن لاءِ ڌاتي رنگ ۽ [[مزاحمو|مزاحمن]] (resistors) لاءِ ڪاربان مواد [[اسڪرين پرنٽنگ]] ذريعي ڇاپيو ويندو هو، جنهن کان پوءِ سيرامڪ ڊسڪ ڪيپيسيٽر ۽ ننڍيون ويڪيوم ٽيوبون سولڊر ڪيون وينديون هيون.<ref>{{Cite book |last=Brunetti |first=Cledo |date=November 22, 1948 |title=New Advances in Printed Circuits |publisher=National Bureau of Standards |location=Washington, DC |url=https://archive.org/details/newadvancesinpri192brun }}</ref> اهو طريقو ڪامياب ثابت ٿيو، ۽ ان بابت حاصل ٿيل پيٽنٽ، جيڪو آمريڪي فوج طرفان خفيه قرار ڏنو ويو هو، گلوب يونين جي نالي ڪيو ويو. 1984ع تائين [[انسٽيٽيوٽ آف اليڪٽريڪل اينڊ اليڪٽرانڪس انجنيئرز|IEEE]] هيري ڊبليو روبنسٽن کي ڇپيل جزن ۽ هڪ گڏيل موصل بنياد تي موصل رستن جي ترقيءَ ۾ سندس بنيادي خدمتن تي [[ڪليڊو برونيٽي ايوارڊ]] سان نوازيو.<ref>Engineers' Day, [https://www.engr.wisc.edu/engage/alumni-relations/our-distinguished-alumni/ 1984 Award Recipients], College of Engineering, [[University of Wisconsin–Madison|University of Wisconsin-Madison]]</ref><ref>{{cite web |title=IEEE Cledo Brunetti Award Recipients |url=https://www.ieee.org/content/dam/ieee-org/ieee/web/org/about/awards/recipients/brunetti_rl.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180804200901/https://www.ieee.org/content/dam/ieee-org/ieee/web/org/about/awards/recipients/brunetti_rl.pdf |archive-date=August 4, 2018 |publisher=[[IEEE]] }}</ref> 1984ع ۾ [[وسڪانسن-ميڊيسن يونيورسٽي]] پڻ کيس ڇپيل اليڪٽرانڪ سرڪٽن ۽ ڪيپيسيٽرن جي تياري واري ٽيڪنالاجي ۾ جدتن تي اعزاز ڏنو.<ref>Engineers' Day, [https://www.engr.wisc.edu/engage/alumni-relations/our-distinguished-alumni/ 1984 Award Recipients], College of Engineering, [[University of Wisconsin–Madison|University of Wisconsin-Madison]]</ref> هي ايجاد [[انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] ٽيڪنالاجي جي ترقيءَ ۾ به اهم قدم هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ صرف وائرنگ ئي نه، پر غيرفعال جزا پڻ سيرامڪ بنياد تي تيار ڪيا ويا. === جنگ کان پوءِ واريون اڳڀرائيون === 1948ع ۾ آمريڪا هن ايجاد کي تجارتي استعمال لاءِ جاري ڪيو. ڇپيل سرڪٽ 1950ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين صارفين جي اليڪٽرانڪس ۾ عام نه ٿيا، جڏهن آمريڪي فوج ''آٽو-سمبلي'' (Auto-Sembly) وارو عمل تيار ڪيو. تقريباً انهيءَ ئي دور ۾ برطانيا ۾ [[جيوفري ڊمر]]، جيڪو ان وقت [[رائل ريڊار اسٽيبلشمينٽ]] (RRDE) سان لاڳاپيل هو، ساڳئي نوعيت جي ڪم تي مصروف رهيو. [[موٽرولا]] صارفين جي اليڪٽرانڪس ۾ هن عمل کي اختيار ڪندڙ شروعاتي ڪمپنين مان هڪ هئي. آگسٽ 1952ع ۾ ڪمپني ڇهن سالن جي تحقيق ۽ هڪ ملين آمريڪي ڊالرن جي سيڙپڪاري کان پوءِ گهريلو ريڊيوز ۾ "پليٽيڊ سرڪٽز" استعمال ڪرڻ جو اعلان ڪيو.<ref>{{cite news |title=New Process Perfected for Radio Wiring |newspaper=[[شڪاگو ٽربيون]] |date=August 1, 1952 }}</ref> ان کان پوءِ موٽرولا پنهنجي صارفين جي ريڊيو اشتهارن ۾ هن عمل لاءِ پنهنجو رجسٽرڊ واپاري نالو پليسر''PLAcir'' استعمال ڪرڻ شروع ڪيو.<ref>{{cite magazine |title='Travel and Play with Motorola' advertisement |magazine=[[Life (magazine)|Life]] |date=May 24, 1954 |page=14 }}</ref> [[هاليڪرافٽرز]] پهرين نومبر 1952ع تي ''فوٽو-ايچ'' ڇپيل سرڪٽ وارو پنهنجو پهريون ڪلاڪ-ريڊيو متعارف ڪرايو.<ref>"Topics & Trends of TV Trade." Television Digest 8:44 (November 1, 1952), 10.</ref> جيتوڻيڪ سرڪٽ بورڊ دستياب ٿي چڪا هئا، تڏهن به [[پوائنٽ-ٽو-پوائنٽ تعمير]] وارو چيسس طريقو گهٽ ۾ گهٽ 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين صنعت ۾، خاص طور ٽيليويزن ۽ هاءِ فائي سيٽن ۾، وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو رهيو. ڇپيل سرڪٽ بورڊ سرڪٽري جي سائيز، وزن ۽ قيمت گهٽائڻ لاءِ متعارف ڪرايا ويا. 1960ع ۾ هڪ ننڍڙو صارفين لاءِ تيار ڪيل ريڊيو رسيور پنهنجي سموري سرڪٽري هڪ ئي سرڪٽ بورڊ تي رکي سگهندو هو، جڏهن ته هڪ ٽيليويزن سيٽ ۾ اڪثر هڪ يا وڌيڪ سرڪٽ بورڊ استعمال ٿيندا هئا. شروعاتي دور ۾ هر اليڪٽرانڪ جزي سان تار جهڙا [[ليڊ (اليڪٽرانڪس)|ليڊ]] لڳل هوندا هئا، ۽ پي سي بي تي هر ليڊ لاءِ سوراخ ڪيو ويندو هو. پوءِ انهن ليڊن کي سوراخن مان لنگهائي [[سولڊر]] ذريعي ٽامي جي رستن سان ڳنڍيو ويندو هو. اسيمبليءَ جي هن طريقي کي [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] چيو وڃي ٿو. 1949ع ۾ آمريڪي فوج جي سگنل ڪور جي مو ابرامسن ۽ اسٽينسلاوس ايف. ڊينڪو ''آٽو-اسمبلي'' وارو عمل تيار ڪيو، جنهن ۾ جزن جا ليڊ ٽامي جي ورق تي ٺهيل رابطي واري نموني ۾ داخل ڪري [[ڊِپ سولڊرنگ]] ذريعي سولڊر ڪيا ويندا هئا. 1956ع ۾ حاصل ڪيل هن پيٽنٽ جا حق آمريڪي فوج کي ڏنا ويا.<ref>{{Cite patent |country=US |number=2756485 |pubdate=1956-07-31 |title=Process of Assembling Electrical Circuits |assign1=[[Secretary of the United States Army]] |inventor1-last=Abramson |inventor1-first=Moe |inventor2-last=Danko |inventor2-first=Stanislaus F. }}</ref> بعد ۾ بورڊ [[ليمنيشن]] ۽ [[ايچنگ]] جي ٽيڪنالاجي جي ترقي سان اهو تصور اڄ جي معياري پي سي بي تياري واري عمل ۾ تبديل ٿي ويو. سولڊرنگ پاڻمرادو به ٿي سگهي ٿي، جنهن ۾ بورڊ کي ڳريل سولڊر جي لهر مٿان هلائيندڙ [[لهري سولڊرنگ]] واري مشين مان گذاريو ويندو آهي. تنهن هوندي به، تارون ۽ سوراخ غير مؤثر آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ سوراخ ڪرڻ مهانگو عمل آهي، ڊرل بٽ جلد گهِسجي وڃن ٿا، ۽ ٻاهر نڪرندڙ تارون ڪٽي ضايع ڪيون وڃن ٿيون. 1980ع واري ڏهاڪي کان [[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] وارن جزن آهستي آهستي [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] وارن جزن جي جاءِ ورتي. ان سان ننڍا بورڊ ۽ گهٽ پيداواري خرچ ممڪن ٿيا، پر مرمت وڌيڪ ڏکيو ڪم بڻجي ويو. 1990ع واري ڏهاڪي دوران گهڻ-تہي سطحي بورڊن جو استعمال تيزيءَ سان وڌيو. نتيجي طور بورڊن جي جسامت وڌيڪ گهٽجي وئي ۽ مختلف اوزارن ۾ سخت ۽ لچڪدار پي سي بي ٻنهي جو استعمال شروع ٿيو. 1995ع ۾ پي سي بيٺاهيندڙن [[مائڪروويا]] ٽيڪنالاجي استعمال ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن سان [[اعليٰ-کثافت رابطي وارو پي سي بي]] (HDI PCB) تيار ٿيڻ لڳو.<ref>{{US patent reference |number=5434751 |issue-date=July 18, 1995 |inventor1-first=Herbert S. |inventor1-last=Cole, Jr. |inventor2-first=Theresa A. |inventor2-last=Sitnik-Nieters |inventor3-first=Robert J. |inventor3-last=Wojnarowski |inventor4-first=John H. |inventor4-last=Lupinski |title=Reworkable high density interconnect structure incorporating a release layer }}</ref> === جديد ترقيون === [[ٽن-رخي ڇپائي]] (ٿري ڊي پرنٽنگ) ۾ تازين اڳڀرائين سبب پي سي بي ٺاهڻ لاءِ ڪيترائي نوان طريقا متعارف ٿيا آهن. [[ٽن-رخي ڇپيل اليڪٽرانڪس]] (پرنٽيڊ اليڪٽرانڪس؛ PE) ذريعي شيون تھ بہ تھ ڇاپيون وڃن ٿيون، جنهن کان پوءِ انهن تي اهڙي مائع مس سان ڇپائي ڪئي ويندي آهي، جيڪا برقي خاصيتون رکي ٿي، ۽ اهڙيءَ ريت ڇپيل شيءِ ۾ اليڪٽرانڪ ڪارڪردگي شامل ٿي وڃي ٿي. [[اعليٰ-ڪثافت رابطي واري ٽيڪنالاجي]] (ايڇ ڊي آء) وڌيڪ ڳتيل پي سي بيڊزائن کي ممڪن بڻائي ٿي، جنهن سان هڪ ئي ايراضيءَ ۾ وڌيڪ رستا ۽ وڌيڪ جزا رکڻ ممڪن ٿين ٿا. نتيجي طور جزن جي وچ ۾ برقي رستا وڌيڪ ننڍا ٿي وڃن ٿا. ايڇ ڊي آء ۾ [[بلائنڊ ويا]]، [[بريڊ ويا]]، يا انهن سان گڏ [[مائڪروويا]] استعمال ڪيا ويندا آهن. گهڻ-تھي ايڇ ڊي آء ڇپيل سرڪٽ بورڊ ۾ ڪيترن ئي ويائن کي هڪ ٻئي جي مٿان ترتيب ڏئي (Stacked Vias) ڳنڍيو ويندو آهي، جيڪو هڪ گهري بريڊ ويا جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مضبوط هوندو آهي ۽ مختلف حالتن ۾ اعتبار وڌائيندو آهي. ايڇ ڊي آء ٽيڪنالاجي جا سڀ کان عام استعمال ڪمپيوٽرن، موبائل فونن، طبي اوزارن ۽ فوجي مواصلاتي سامان ۾ ٿين ٿا. چار-تھي ايڇ ڊي آء مائڪروويا ڇپيل سرڪٽ بورڊ معيار جي لحاظ کان اٺ-تہي [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] پي سي بي جي برابر هوندو آهي، تنهنڪري ايڇ ڊي آء ٽيڪنالاجي خرچ گهٽائي سگهي ٿي. ايڇ ڊي آء ڇپيل سرڪٽ بورڊ اڪثر [[اجينوموٽو بلڊ-اپ فلم]] استعمال ڪري تيار ڪيا ويندا آهن، جيڪا [[فلپ چپ]] پيڪيجن جي تياري ۾ پڻ استعمال ٿيندي آهي.<ref>{{cite book |title=2018 7th Electronic System-Integration Technology Conference (ESTC) |doi=10.1109/ESTC.2018.8546431 |s2cid=54214952 |chapter=High Density Interconnect Processes for Panel Level Packaging |date=2018 |last1=Ostmann |first1=Andreas |last2=Schein |first2=Friedrich-Leonhard |last3=Dietterle |first3=Michael |last4=Kunz |first4=Marc |last5=Lang |first5=Klaus-Dieter |pages=1–5 |isbn=978-1-5386-6814-6 }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=4DmIDQAAQBAJ&dq=build+up+film+substrate&pg=PA319 |isbn=978-3-319-45098-8 |title=Materials for Advanced Packaging |date=November 18, 2016 |publisher=Springer }}</ref> ڪجهه ڇپيل سرڪٽ بورڊ ۾ [[نظري موج-رهنما]] پڻ شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي [[نظري فائبر]] وانگر سڌو ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي اندر ٺهيل هوندا آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.laserfocusworld.com/optics/article/14040276/making-optical-printed-circuit-boards-on-an-industrial-scale |title=Advances in Optical Communications: Making optical printed circuit boards on an industrial scale |date=October 2019 }}</ref> arvcrxgga7jvfqfv32ri7ueeya0y13w 390532 390530 2026-07-02T10:15:54Z Intisar Ali 8681 390532 wikitext text/x-wiki {{Short description|اليڪٽرانڪ جزن کي سهارو ڏيڻ ۽ پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ تختو}} [[File:SEG DVD 430 - Printed circuit board-4276.jpg|thumb|ڊي وي ڊي پليئر جو ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] [[File:PCB Spectrum.jpg|thumb|1984ع جي سنڪليئر [[ZX Spectrum]] ڪمپيوٽر جي بورڊ جو حصو، جيڪو هڪ ڇپيل سرڪٽ بورڊ ڏيکاري ٿو. هن ۾ برقي موصل رستا (Traces)، ٻئي پاسي تائين ويندڙ [[Via (electronics)|ٿرو-هول رستا]]، ٻنهي پاسن جي رستن کي ڳنڍيندڙ [[Via (electronics)|ويا]]، ۽ ٿرو-هول مائونٽنگ ذريعي لڳايل ڪي اليڪٽرانڪ جزا ڏيکاريل آهن.]] '''ڇپيل سرڪٽ بورڊ''' Printed ،Circuit Board- ('''PCB''')، جنهن کي '''ڇپيل وائرنگ بورڊ''' ('''PWB''') پڻ چيو ويندو آهي، [[لامينيشن|لامينيٽ ٿيل]] اهڙي سينڊوچ نما جوڙجڪ آهي، جيڪا [[برقي موصليت|موصل]] ۽ [[انسوليٽر (بجلي)|غير موصل]] تھن تي مشتمل هوندي آهي. هر تهه تي ٽريس، پلين ۽ ٻيون خاصيتون (جيڪي هموار سطح تي تارن وانگر ڪم ڪن ٿيون) هڪ يا وڌيڪ ٽامي جي چادرن مان [[ڪيميائي نقاشي]] ذريعي ٺاهيون وينديون آهن، جيڪي غير موصل سبسٽريٽ جي چادرن جي مٿان يا وچ ۾ لامينيٽ ڪيل هونديون آهن.<ref>{{cite news |title=What Is a Printed Circuit Board (PCB)? - Technical Articles |url=https://www.allaboutcircuits.com/technical-articles/what-is-a-printed-circuit-board-pcb/ |website=AllAboutCircuits.com |access-date=June 24, 2021 }}</ref> ڇپيل سرڪٽ بورڊ جو استعمال [[اليڪٽرانڪ جزو|اليڪٽرانڪ جزن]] کي هڪ ٻئي سان [[برقي وائرنگ|برقي طور ڳنڍڻ]] يا "وائرنگ" ڪرڻ لاءِ ڪيو ويندو آهي. برقي جزا عام طور ٻاهرين تہن تي موجود موصل پيڊن سان [[سولڊرنگ]] ذريعي لڳايا ويندا آهن، جنهن سان اهي برقي طور ڳنڍجڻ سان گڏ ميخانياتي طور به بورڊ سان مضبوط ٿي ويندا آهن. هڪ ٻيو ٺاهڻ وارو عمل [[Via (electronics)|ويا]] (ڌاتوءَ سان استر ٿيل سوراخ) شامل ڪري ٿو، جيڪي هڪ کان وڌيڪ موصل تہن جي وچ ۾ برقي رابطي کي ممڪن بڻائين ٿا. اڄڪلهه تقريباً سڀني اليڪٽرانڪ شين ۾ ڇپيل سرڪٽ بورڊ استعمال ٿيندا آهن. ڇپيل سرڪٽ بورڊ جا متبادل طريقا [[وائر ريپ]] (wire wrap) ۽ [[پوائنٽ کان پوائنٽ تائين جوڙجڪ]] هئا، جيڪي اڳي عام هئا پر هاڻي تمام گهٽ استعمال ٿين ٿا. ڇپيل سرڪٽ بورڊ لاءِ سرڪٽ جي ترتيب (لي آئوٽ) ۾ وڌيڪ ڊزائن جي ضرورت هوندي آهي، پر انهن جي تياري ۽ اسمبلي خودڪار طريقي سان ڪري سگهجي ٿي. [[اليڪٽرانڪ ڊزائن آٽوميشن]] سافٽويئر ترتيب جو گهڻو ڪم پاڻمرادو انجام ڏين ٿا. ڇپيل سرڪٽ بورڊ ذريعي وڏي پيماني تي سرڪٽن جي تياري ٻين وائرنگ طريقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تيز ۽ گهٽ خرچائتي هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ جزا هڪ ئي عمل دوران لڳايا ۽ ڳنڍيا ويندا آهن. هڪ ئي وقت وڏي تعداد ۾ ڇپيل سرڪٽ بورڊ تيار ڪري سگهجن ٿا، جڏهن ته لي آئوٽ رڳو هڪ ڀيرو ٺاهڻو پوندو آهي. ٿوري مقدار ۾ ڇپيل سرڪٽ بورڊ هٿ سان پڻ تيار ڪري سگهجن ٿا، پر اهڙي صورت ۾ انهن جا فائدا محدود هوندا آهن.<ref>{{cite book | last1=Bhunia | first1=Swarup | last2=Tehranipoor | first2=Mark | title=Hardware Security | chapter=Chapter 2, section 2.6, A Quick Overview of Electronic Hardware| date=2019 | isbn=978-0-12-812477-2 | doi=10.1016/b978-0-12-812477-2.00007-1 | page=36}}</ref> ڇپيل سرڪٽ بورڊ هڪ-طرفي (ٽامي جي هڪ تهه)، ٻه-طرفي (سبسٽريٽ جي ٻنهي پاسن تي ٽامي جون ٻه تھون)، يا گهڻ-تھي (ڪيترين ئي سبسٽريٽ تھن جي وچ ۾ ۽ ٻاهرين پاسن تي ٽامي جي تھن سان) ٿي سگهن ٿا. گهڻ-تہي ڇپيل سرڪٽ بورڊ جزن جي وڌيڪ گنجائش فراهم ڪندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ اندرين تھن ۾ سرڪٽ رستا ٺاهڻ سان مٿاڇري تي وڌيڪ جڳهه بچندي آهي. ٻن کان وڌيڪ، خاص طور چار کان وڌيڪ ٽامي وارين تہن وارن گهڻ-تھي ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي مقبوليت [[سرفيس-مائونٽ ٽيڪنالاجي]] جي استعمال سان گڏ وڌي. بهرحال، اهڙا ڇپيل سرڪٽ بورڊ مرمت، تجزئي ۽ موقعي تي ترميم کي گهڻو مشڪل، ۽ اڪثر غير عملي، بڻائي ڇڏين ٿا. 2014ع ۾ خالي ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي عالمي منڊي جو قدر [[آمريڪي ڊالر]]60.2 ارب کان وڌيڪ هو،<ref>{{cite web |url=http://www.iconnect007.com/index.php/article/92973/world-pcb-production-in-2014-estimated-at-602b/92976/?skin=pcb |title=World PCB Production in 2014 Estimated at $60.2B |website=iconnect007 |date=September 28, 2015 |access-date=April 12, 2016 }}</ref> جڏهن ته 2024ع ۾ ان جو اندازو 80.33 ارب آمريڪي ڊالر لڳايو ويو، ۽ 2029ع تائين ان جي 96.57 ارب آمريڪي ڊالر تائين پهچڻ جي اڳڪٿي ڪئي وئي آهي، جيڪا سالياني 4.87٪ واڌ جي شرح ظاهر ڪري ٿي.<ref>{{cite web | title=PCB Market Size | website=PCB Market Size, Share, Trends | url=https://www.mordorintelligence.com/industry-reports/printed-circuit-board-market | access-date=22 December 2024}}</ref> == تاريخ == === شروعاتي اڳواڻ === ڇپيل سرڪٽ بورڊن جي ايجاد کان اڳ، برقي ۽ اليڪٽرانڪ سرڪٽ [[پوائنٽ-ٽو-پوائنٽ جوڙجڪ|پوائنٽ-ٽو-پوائنٽ]] طريقي سان هڪ چيسس تي وائر ڪيا ويندا هئا. عام طور چيسس ڌاتوءَ جي چادر يا ٽري هوندي هئي، جنهن جي هيٺان ڪڏهن ڪاٺ جو بنياد به هوندو هو. جزا چيسس سان لڳايا ويندا هئا، ۽ جيڪڏهن ڳنڍڻ وارو هنڌ ڌاتوءَ جو هجي ته انهن کي موصلن (انسوليٽرس) وسيلي الڳ رکيو ويندو هو. پوءِ انهن جا ليڊ سڌو سنئون يا [[جمپ وائر|جمپر وائرن]] ذريعي [[سولڊرنگ]] سان، يا ڪڏهن [[ڪرمپ (اليڪٽريڪل)|ڪرِمپ]] ڪنيڪٽر، اسڪرو ٽرمينلن تي وائر لگ، يا ٻين طريقن سان ڳنڍيا ويندا هئا. اهڙا سرڪٽ وڏا، ڳرا، جابلو ۽ نسبتاً نازڪ هوندا هئا (خاص طور ويڪيوم ٽيوبن جي شيشي وارن لفافن سبب)، ۽ انهن جي تياري گهڻي محنت طلب هوندي هئي، تنهنڪري اهڙيون شيون مهانگيون هونديون هيون. جديد ڇپيل سرڪٽ بورڊن ۾ استعمال ٿيندڙ طريقن جي ترقي ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ٿي. 1903ع ۾ جرمن موجد البرٽ هينسن ڪيترن ئي تہن ۾ هڪ موصل تختي تي چپڪيل چپٽيل ڌاتو جون پٽن (فلجٽ فوائل ڪنڊڪٽرس) جو تصور پيش ڪيو. 1904ع ۾ [[ٿامس ايڊيسن]] لينن جي ڪاغذ تي ڪيميائي طريقي سان موصل تہون چڙهائڻ جا تجربا ڪيا. 1913ع ۾ آرٿر بيري برطانيا ۾ ڇپائي ۽ [[ايچنگ]] (Etching) واري طريقي جو پيٽنٽ حاصل ڪيو، جڏهن ته آمريڪا ۾ [[ميڪس اسڪوپ]] (Schoop) هڪ نمونيدار ماسڪ ذريعي بورڊ تي شعلي جي مدد سان ڌاتو اسپري ڪرڻ جو پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref>{{Cite patent |country=US |number=1256599 |pubdate=1918-02-19 |title=Process and mechanism for the production of electric heaters |inventor1-last=Schoop |inventor1-first=Max Ulrich }}</ref> 1925ع ۾ چارلس ڊيوڪاس سرڪٽ جي نمونن کي اليڪٽروپليٽنگ ذريعي ٺاهڻ واري طريقي جو پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref name="Harper03">{{cite book |last=Harper |first=Charles A. |date=2003 |title=Electronic materials and processes handbook |publisher=McGraw-Hill |isbn=0071402144 |pages=7.3, 7.4 }}</ref> ڇپيل سرڪٽ جي ايجاد کان اڳ، ۽ ساڳئي تصور سان ملندڙ جلندڙ، [[جان سارگرو]] (Sargrove) 1936ع کان 1947ع جي وچ ۾ ''اليڪٽرانڪ سرڪٽ ميڪنگ اڪئئپمينٽ (ECME)'' تيار ڪئي، جيڪا [[بيڪيلائيٽ]] پلاسٽڪ جي بورڊ تي ڌاتو اسپري ڪندي هئي. ECME هر منٽ ۾ ٽي ريڊيو بورڊ تيار ڪرڻ جي صلاحيت رکندي هئي. === ابتدائي پي سي بي=== [[File:Mark-53-proximity-fuze-1943.jpg|thumb|upright=1.1|1944ع ۾ مارڪ 53 پروڪسيميٽي فيوز جي پيداوار واري لائين]] آسٽريا جي انجنيئر [[پال آئسلر]] تقريباً 1936ع ڌاري برطانيا ۾ ڪم ڪندي هڪ ريڊيو سيٽ جي حصي طور ڇپيل سرڪٽ ايجاد ڪيو. 1941ع ۾ جرمن [[مقناطيسي بحري بارودي سرنگ|مقناطيسي بحري بارودي سرنگن]] ۾ گهڻ-تھي ڇپيل سرڪٽ استعمال ڪيو ويو. 1943ع جي لڳ ڀڳ آمريڪا [[ٻي عالمي جنگ]] دوران [[روڪسيميٽي فيوز]] وڏي پيماني تي تيار ڪرڻ لاءِ هن ٽيڪنالاجي کي اختيار ڪيو.<ref name="Harper03" /> اهڙن فيوزن لاءِ اهڙو اليڪٽرانڪ سرڪٽ گهربل هو، جيڪو توپ مان فائر ٿيڻ جو جهٽڪو برداشت ڪري سگهي ۽ وڏي مقدار ۾ تيار ٿي سگهي. گلوب يونينظ جي سينٽراليب ڊويزن [[ٿڪ-فلم ٽيڪنالاجي]] تي ٻڌل تجويز پيش ڪئي، جيڪا انهن گهرجن تي پوري لهندي هئي. سيرامڪ پليٽ تي موصلن لاءِ ڌاتي رنگ ۽ [[مزاحمو|مزاحمن]] (resistors) لاءِ ڪاربان مواد [[اسڪرين پرنٽنگ]] ذريعي ڇاپيو ويندو هو، جنهن کان پوءِ سيرامڪ ڊسڪ ڪيپيسيٽر ۽ ننڍيون ويڪيوم ٽيوبون سولڊر ڪيون وينديون هيون.<ref>{{Cite book |last=Brunetti |first=Cledo |date=November 22, 1948 |title=New Advances in Printed Circuits |publisher=National Bureau of Standards |location=Washington, DC |url=https://archive.org/details/newadvancesinpri192brun }}</ref> اهو طريقو ڪامياب ثابت ٿيو، ۽ ان بابت حاصل ٿيل پيٽنٽ، جيڪو آمريڪي فوج طرفان خفيه قرار ڏنو ويو هو، گلوب يونين جي نالي ڪيو ويو. 1984ع تائين [[انسٽيٽيوٽ آف اليڪٽريڪل اينڊ اليڪٽرانڪس انجنيئرز|IEEE]] هيري ڊبليو روبنسٽن کي ڇپيل جزن ۽ هڪ گڏيل موصل بنياد تي موصل رستن جي ترقيءَ ۾ سندس بنيادي خدمتن تي [[ڪليڊو برونيٽي ايوارڊ]] سان نوازيو.<ref>Engineers' Day, [https://www.engr.wisc.edu/engage/alumni-relations/our-distinguished-alumni/ 1984 Award Recipients], College of Engineering, [[University of Wisconsin–Madison|University of Wisconsin-Madison]]</ref><ref>{{cite web |title=IEEE Cledo Brunetti Award Recipients |url=https://www.ieee.org/content/dam/ieee-org/ieee/web/org/about/awards/recipients/brunetti_rl.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180804200901/https://www.ieee.org/content/dam/ieee-org/ieee/web/org/about/awards/recipients/brunetti_rl.pdf |archive-date=August 4, 2018 |publisher=[[IEEE]] }}</ref> 1984ع ۾ [[وسڪانسن-ميڊيسن يونيورسٽي]] پڻ کيس ڇپيل اليڪٽرانڪ سرڪٽن ۽ ڪيپيسيٽرن جي تياري واري ٽيڪنالاجي ۾ جدتن تي اعزاز ڏنو.<ref>Engineers' Day, [https://www.engr.wisc.edu/engage/alumni-relations/our-distinguished-alumni/ 1984 Award Recipients], College of Engineering, [[University of Wisconsin–Madison|University of Wisconsin-Madison]]</ref> هي ايجاد [[انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] ٽيڪنالاجي جي ترقيءَ ۾ به اهم قدم هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ صرف وائرنگ ئي نه، پر غيرفعال جزا پڻ سيرامڪ بنياد تي تيار ڪيا ويا. === جنگ کان پوءِ واريون اڳڀرائيون === 1948ع ۾ آمريڪا هن ايجاد کي تجارتي استعمال لاءِ جاري ڪيو. ڇپيل سرڪٽ 1950ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين صارفين جي اليڪٽرانڪس ۾ عام نه ٿيا، جڏهن آمريڪي فوج ''آٽو-سمبلي'' (Auto-Sembly) وارو عمل تيار ڪيو. تقريباً انهيءَ ئي دور ۾ برطانيا ۾ [[جيوفري ڊمر]]، جيڪو ان وقت [[رائل ريڊار اسٽيبلشمينٽ]] (RRDE) سان لاڳاپيل هو، ساڳئي نوعيت جي ڪم تي مصروف رهيو. [[موٽرولا]] صارفين جي اليڪٽرانڪس ۾ هن عمل کي اختيار ڪندڙ شروعاتي ڪمپنين مان هڪ هئي. آگسٽ 1952ع ۾ ڪمپني ڇهن سالن جي تحقيق ۽ هڪ ملين آمريڪي ڊالرن جي سيڙپڪاري کان پوءِ گهريلو ريڊيوز ۾ "پليٽيڊ سرڪٽز" استعمال ڪرڻ جو اعلان ڪيو.<ref>{{cite news |title=New Process Perfected for Radio Wiring |newspaper=[[شڪاگو ٽربيون]] |date=August 1, 1952 }}</ref> ان کان پوءِ موٽرولا پنهنجي صارفين جي ريڊيو اشتهارن ۾ هن عمل لاءِ پنهنجو رجسٽرڊ واپاري نالو پليسر''PLAcir'' استعمال ڪرڻ شروع ڪيو.<ref>{{cite magazine |title='Travel and Play with Motorola' advertisement |magazine=[[Life (magazine)|Life]] |date=May 24, 1954 |page=14 }}</ref> [[هاليڪرافٽرز]] پهرين نومبر 1952ع تي ''فوٽو-ايچ'' ڇپيل سرڪٽ وارو پنهنجو پهريون ڪلاڪ-ريڊيو متعارف ڪرايو.<ref>"Topics & Trends of TV Trade." Television Digest 8:44 (November 1, 1952), 10.</ref> جيتوڻيڪ سرڪٽ بورڊ دستياب ٿي چڪا هئا، تڏهن به [[پوائنٽ-ٽو-پوائنٽ تعمير]] وارو چيسس طريقو گهٽ ۾ گهٽ 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين صنعت ۾، خاص طور ٽيليويزن ۽ هاءِ فائي سيٽن ۾، وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو رهيو. ڇپيل سرڪٽ بورڊ سرڪٽري جي سائيز، وزن ۽ قيمت گهٽائڻ لاءِ متعارف ڪرايا ويا. 1960ع ۾ هڪ ننڍڙو صارفين لاءِ تيار ڪيل ريڊيو رسيور پنهنجي سموري سرڪٽري هڪ ئي سرڪٽ بورڊ تي رکي سگهندو هو، جڏهن ته هڪ ٽيليويزن سيٽ ۾ اڪثر هڪ يا وڌيڪ سرڪٽ بورڊ استعمال ٿيندا هئا. شروعاتي دور ۾ هر اليڪٽرانڪ جزي سان تار جهڙا [[ليڊ (اليڪٽرانڪس)|ليڊ]] لڳل هوندا هئا، ۽ پي سي بي تي هر ليڊ لاءِ سوراخ ڪيو ويندو هو. پوءِ انهن ليڊن کي سوراخن مان لنگهائي [[سولڊر]] ذريعي ٽامي جي رستن سان ڳنڍيو ويندو هو. اسيمبليءَ جي هن طريقي کي [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] چيو وڃي ٿو. 1949ع ۾ آمريڪي فوج جي سگنل ڪور جي مو ابرامسن ۽ اسٽينسلاوس ايف. ڊينڪو ''آٽو-اسمبلي'' وارو عمل تيار ڪيو، جنهن ۾ جزن جا ليڊ ٽامي جي ورق تي ٺهيل رابطي واري نموني ۾ داخل ڪري [[ڊِپ سولڊرنگ]] ذريعي سولڊر ڪيا ويندا هئا. 1956ع ۾ حاصل ڪيل هن پيٽنٽ جا حق آمريڪي فوج کي ڏنا ويا.<ref>{{Cite patent |country=US |number=2756485 |pubdate=1956-07-31 |title=Process of Assembling Electrical Circuits |assign1=[[Secretary of the United States Army]] |inventor1-last=Abramson |inventor1-first=Moe |inventor2-last=Danko |inventor2-first=Stanislaus F. }}</ref> بعد ۾ بورڊ [[ليمنيشن]] ۽ [[ايچنگ]] جي ٽيڪنالاجي جي ترقي سان اهو تصور اڄ جي معياري پي سي بي تياري واري عمل ۾ تبديل ٿي ويو. سولڊرنگ پاڻمرادو به ٿي سگهي ٿي، جنهن ۾ بورڊ کي ڳريل سولڊر جي لهر مٿان هلائيندڙ [[لهري سولڊرنگ]] واري مشين مان گذاريو ويندو آهي. تنهن هوندي به، تارون ۽ سوراخ غير مؤثر آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ سوراخ ڪرڻ مهانگو عمل آهي، ڊرل بٽ جلد گهِسجي وڃن ٿا، ۽ ٻاهر نڪرندڙ تارون ڪٽي ضايع ڪيون وڃن ٿيون. 1980ع واري ڏهاڪي کان [[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] وارن جزن آهستي آهستي [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] وارن جزن جي جاءِ ورتي. ان سان ننڍا بورڊ ۽ گهٽ پيداواري خرچ ممڪن ٿيا، پر مرمت وڌيڪ ڏکيو ڪم بڻجي ويو. 1990ع واري ڏهاڪي دوران گهڻ-تہي سطحي بورڊن جو استعمال تيزيءَ سان وڌيو. نتيجي طور بورڊن جي جسامت وڌيڪ گهٽجي وئي ۽ مختلف اوزارن ۾ سخت ۽ لچڪدار پي سي بي ٻنهي جو استعمال شروع ٿيو. 1995ع ۾ پي سي بيٺاهيندڙن [[مائڪروويا]] ٽيڪنالاجي استعمال ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن سان [[اعليٰ-کثافت رابطي وارو پي سي بي]] (HDI PCB) تيار ٿيڻ لڳو.<ref>{{US patent reference |number=5434751 |issue-date=July 18, 1995 |inventor1-first=Herbert S. |inventor1-last=Cole, Jr. |inventor2-first=Theresa A. |inventor2-last=Sitnik-Nieters |inventor3-first=Robert J. |inventor3-last=Wojnarowski |inventor4-first=John H. |inventor4-last=Lupinski |title=Reworkable high density interconnect structure incorporating a release layer }}</ref> === جديد ترقيون === [[ٽن-رخي ڇپائي]] (ٿري ڊي پرنٽنگ) ۾ تازين اڳڀرائين سبب پي سي بي ٺاهڻ لاءِ ڪيترائي نوان طريقا متعارف ٿيا آهن. [[ٽن-رخي ڇپيل اليڪٽرانڪس]] (پرنٽيڊ اليڪٽرانڪس؛ PE) ذريعي شيون تھ بہ تھ ڇاپيون وڃن ٿيون، جنهن کان پوءِ انهن تي اهڙي مائع مس سان ڇپائي ڪئي ويندي آهي، جيڪا برقي خاصيتون رکي ٿي، ۽ اهڙيءَ ريت ڇپيل شيءِ ۾ اليڪٽرانڪ ڪارڪردگي شامل ٿي وڃي ٿي. [[اعليٰ-ڪثافت رابطي واري ٽيڪنالاجي]] (ايڇ ڊي آء) وڌيڪ ڳتيل پي سي بيڊزائن کي ممڪن بڻائي ٿي، جنهن سان هڪ ئي ايراضيءَ ۾ وڌيڪ رستا ۽ وڌيڪ جزا رکڻ ممڪن ٿين ٿا. نتيجي طور جزن جي وچ ۾ برقي رستا وڌيڪ ننڍا ٿي وڃن ٿا. ايڇ ڊي آء ۾ [[بلائنڊ ويا]]، [[بريڊ ويا]]، يا انهن سان گڏ [[مائڪروويا]] استعمال ڪيا ويندا آهن. گهڻ-تھي ايڇ ڊي آء ڇپيل سرڪٽ بورڊ ۾ ڪيترن ئي ويائن کي هڪ ٻئي جي مٿان ترتيب ڏئي (Stacked Vias) ڳنڍيو ويندو آهي، جيڪو هڪ گهري بريڊ ويا جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مضبوط هوندو آهي ۽ مختلف حالتن ۾ اعتبار وڌائيندو آهي. ايڇ ڊي آء ٽيڪنالاجي جا سڀ کان عام استعمال ڪمپيوٽرن، موبائل فونن، طبي اوزارن ۽ فوجي مواصلاتي سامان ۾ ٿين ٿا. چار-تھي ايڇ ڊي آء مائڪروويا ڇپيل سرڪٽ بورڊ معيار جي لحاظ کان اٺ-تہي [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] پي سي بي جي برابر هوندو آهي، تنهنڪري ايڇ ڊي آء ٽيڪنالاجي خرچ گهٽائي سگهي ٿي. ايڇ ڊي آء ڇپيل سرڪٽ بورڊ اڪثر [[اجينوموٽو بلڊ-اپ فلم]] استعمال ڪري تيار ڪيا ويندا آهن، جيڪا [[فلپ چپ]] پيڪيجن جي تياري ۾ پڻ استعمال ٿيندي آهي.<ref>{{cite book |title=2018 7th Electronic System-Integration Technology Conference (ESTC) |doi=10.1109/ESTC.2018.8546431 |s2cid=54214952 |chapter=High Density Interconnect Processes for Panel Level Packaging |date=2018 |last1=Ostmann |first1=Andreas |last2=Schein |first2=Friedrich-Leonhard |last3=Dietterle |first3=Michael |last4=Kunz |first4=Marc |last5=Lang |first5=Klaus-Dieter |pages=1–5 |isbn=978-1-5386-6814-6 }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=4DmIDQAAQBAJ&dq=build+up+film+substrate&pg=PA319 |isbn=978-3-319-45098-8 |title=Materials for Advanced Packaging |date=November 18, 2016 |publisher=Springer }}</ref> ڪجهه ڇپيل سرڪٽ بورڊ ۾ [[نظري موج-رهنما]] پڻ شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي [[نظري فائبر]] وانگر سڌو ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي اندر ٺهيل هوندا آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.laserfocusworld.com/optics/article/14040276/making-optical-printed-circuit-boards-on-an-industrial-scale |title=Advances in Optical Communications: Making optical printed circuit boards on an industrial scale |date=October 2019 }}</ref> == جوڙجڪ == [[File:Hand Etched PCB.png|thumb|PCB تي هٿ سان ٺاهيل ايچ ٿيل رستن جو مثال]] هڪ بنيادي '''ڇپيل سرڪٽ بورڊ''' ( پي سي بي) هڪ هموار [[برقي موصل|غير موصل]] بنيادي چادر ۽ ان تي [[ڌاتي ورق|ٽامي جي ورق]] جي هڪ تہه تي مشتمل هوندو آهي، جيڪا بنيادي مواد سان ليمنيٽ ڪئي ويندي آهي. ڪيميائي [[ايچنگ]] ذريعي ٽامي کي الڳ الڳ موصل رستن ۾ ورهايو ويندو آهي، جن کي ''ٽريڪ'' يا ''سرڪٽ ٽريس'' چيو ويندو آهي. ان سان گڏ رابطي لاءِ پيڊ، [[ويا]]، جيڪي ٽامي جي مختلف تہن جي وچ ۾ برقي رابطو قائم ڪن ٿا، ۽ اهڙا مضبوط موصل حصا پڻ ٺاهيا ويندا آهن، جيڪي [[برقي مقناطيسي شيلڊنگ]] يا ٻين مقصدن لاءِ استعمال ٿيندا آهن. اهي ٽريڪ مقرر ٿيل تارن وانگر ڪم ڪندا آهن ۽ هوا ۽ بورڊ جي بنيادي مواد جي ڪري هڪ ٻئي کان برقي طور الڳ رهندا آهن. PCB جي مٿاڇري تي اڪثر اهڙو حفاظتي تهه لڳايو ويندو آهي، جيڪو ٽامي کي [[سنکن]] کان بچائيندو آهي ۽ سولڊر لڳائڻ دوران ٽريڪن جي وچ ۾ [[شارٽ سرڪٽ]] يا اڻڄاتل برقي رابطي جي امڪان کي گهٽائيندو آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ هي تهه سولڊر جي شارٽ سرڪٽ کي روڪڻ ۾ مدد ڪندو آهي، تنهنڪري ان کي [[سولڊر ماسڪ]] يا ''سولڊر ريزسٽ'' چيو ويندو آهي. PCB جي هر ٽامي واري تہه تي جيڪو نمونو ايچ ڪيو ويندو آهي، ان کي ''آرٽ ورڪ'' چيو ويندو آهي. ايچنگ جو عمل عام طور [[فٽو ريزسٽ]] استعمال ڪندي ڪيو ويندو آهي، جيڪو ڇپيل سرڪٽ بورڊ تي لڳايو ويندو آهي ۽ پوءِ آرٽ ورڪ جي نموني مطابق روشنيءَ سان ظاهر ڪيو ويندو آهي. فٽو ريزسٽ وارو مواد ٽامي کي ايچنگ واري محلول ۾ حل ٿيڻ کان بچائيندو آهي، جنهن کان پوءِ ايچ ٿيل بورڊ کي صاف ڪيو ويندو آهي. ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي ڊزائن کي ساڳئي طريقي سان وڏي پيماني تي ٻيهر تيار ڪري سگهجي ٿو، جيئن [[ڦوٽو]] کي [[فلمي نيگيٽو]] مان [[فوٽوگرافي پرنٽر]] ذريعي ڪيترائي ڀيرا ڇاپيو ويندو آهي. [[ايف آر-4]] [[شيشي جي فائبر سان مضبوط ڪيل پلاسٽڪ|گلاس ايپوڪسي]] سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ غير موصل بنيادي مواد آهي. ٻيو عام بنيادي مواد [[فينولڪ رال]] سان ڀريل [[ڪاٽن پيپر]] آهي، جيڪو عام طور هلڪي ناسي يا ڀوري رنگ جو هوندو آهي. ڇپيل سرڪٽ بورڊ تي جزن جي سڃاڻپ، [[جاچ وارو نقطو|جاچ وارن نقطن]] يا وضاحتي متن لاءِ ڇپائي پڻ ڪئي ويندي آهي. شروعات ۾ ان مقصد لاءِ [[سلڪ اسڪرين ڇپائي]] استعمال ٿيندي هئي، پر هاڻي وڌيڪ نفيس ۽ اعليٰ معيار جا ڇپائي جا طريقا اختيار ڪيا ويندا آهن. عام طور تي هي ڇپيل ليجنڊ ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي برقي ڪارڪردگي تي ڪو اثر نه وجهندو آهي. tslwni73z20t07n8lhug7z8exdt9rke 390534 390532 2026-07-02T10:24:52Z Intisar Ali 8681 390534 wikitext text/x-wiki {{Short description|اليڪٽرانڪ جزن کي سهارو ڏيڻ ۽ پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ تختو}} [[File:SEG DVD 430 - Printed circuit board-4276.jpg|thumb|ڊي وي ڊي پليئر جو ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] [[File:PCB Spectrum.jpg|thumb|1984ع جي سنڪليئر [[ZX Spectrum]] ڪمپيوٽر جي بورڊ جو حصو، جيڪو هڪ ڇپيل سرڪٽ بورڊ ڏيکاري ٿو. هن ۾ برقي موصل رستا (Traces)، ٻئي پاسي تائين ويندڙ [[Via (electronics)|ٿرو-هول رستا]]، ٻنهي پاسن جي رستن کي ڳنڍيندڙ [[Via (electronics)|ويا]]، ۽ ٿرو-هول مائونٽنگ ذريعي لڳايل ڪي اليڪٽرانڪ جزا ڏيکاريل آهن.]] '''ڇپيل سرڪٽ بورڊ''' Printed ،Circuit Board- ('''PCB''')، جنهن کي '''ڇپيل وائرنگ بورڊ''' ('''PWB''') پڻ چيو ويندو آهي، [[لامينيشن|لامينيٽ ٿيل]] اهڙي سينڊوچ نما جوڙجڪ آهي، جيڪا [[برقي موصليت|موصل]] ۽ [[انسوليٽر (بجلي)|غير موصل]] تھن تي مشتمل هوندي آهي. هر تهه تي ٽريس، پلين ۽ ٻيون خاصيتون (جيڪي هموار سطح تي تارن وانگر ڪم ڪن ٿيون) هڪ يا وڌيڪ ٽامي جي چادرن مان [[ڪيميائي نقاشي]] ذريعي ٺاهيون وينديون آهن، جيڪي غير موصل سبسٽريٽ جي چادرن جي مٿان يا وچ ۾ لامينيٽ ڪيل هونديون آهن.<ref>{{cite news |title=What Is a Printed Circuit Board (PCB)? - Technical Articles |url=https://www.allaboutcircuits.com/technical-articles/what-is-a-printed-circuit-board-pcb/ |website=AllAboutCircuits.com |access-date=June 24, 2021 }}</ref> ڇپيل سرڪٽ بورڊ جو استعمال [[اليڪٽرانڪ جزو|اليڪٽرانڪ جزن]] کي هڪ ٻئي سان [[برقي وائرنگ|برقي طور ڳنڍڻ]] يا "وائرنگ" ڪرڻ لاءِ ڪيو ويندو آهي. برقي جزا عام طور ٻاهرين تہن تي موجود موصل پيڊن سان [[سولڊرنگ]] ذريعي لڳايا ويندا آهن، جنهن سان اهي برقي طور ڳنڍجڻ سان گڏ ميخانياتي طور به بورڊ سان مضبوط ٿي ويندا آهن. هڪ ٻيو ٺاهڻ وارو عمل [[Via (electronics)|ويا]] (ڌاتوءَ سان استر ٿيل سوراخ) شامل ڪري ٿو، جيڪي هڪ کان وڌيڪ موصل تہن جي وچ ۾ برقي رابطي کي ممڪن بڻائين ٿا. اڄڪلهه تقريباً سڀني اليڪٽرانڪ شين ۾ ڇپيل سرڪٽ بورڊ استعمال ٿيندا آهن. ڇپيل سرڪٽ بورڊ جا متبادل طريقا [[وائر ريپ]] (wire wrap) ۽ [[پوائنٽ کان پوائنٽ تائين جوڙجڪ]] هئا، جيڪي اڳي عام هئا پر هاڻي تمام گهٽ استعمال ٿين ٿا. ڇپيل سرڪٽ بورڊ لاءِ سرڪٽ جي ترتيب (لي آئوٽ) ۾ وڌيڪ ڊزائن جي ضرورت هوندي آهي، پر انهن جي تياري ۽ اسمبلي خودڪار طريقي سان ڪري سگهجي ٿي. [[اليڪٽرانڪ ڊزائن آٽوميشن]] سافٽويئر ترتيب جو گهڻو ڪم پاڻمرادو انجام ڏين ٿا. ڇپيل سرڪٽ بورڊ ذريعي وڏي پيماني تي سرڪٽن جي تياري ٻين وائرنگ طريقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تيز ۽ گهٽ خرچائتي هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ جزا هڪ ئي عمل دوران لڳايا ۽ ڳنڍيا ويندا آهن. هڪ ئي وقت وڏي تعداد ۾ ڇپيل سرڪٽ بورڊ تيار ڪري سگهجن ٿا، جڏهن ته لي آئوٽ رڳو هڪ ڀيرو ٺاهڻو پوندو آهي. ٿوري مقدار ۾ ڇپيل سرڪٽ بورڊ هٿ سان پڻ تيار ڪري سگهجن ٿا، پر اهڙي صورت ۾ انهن جا فائدا محدود هوندا آهن.<ref>{{cite book | last1=Bhunia | first1=Swarup | last2=Tehranipoor | first2=Mark | title=Hardware Security | chapter=Chapter 2, section 2.6, A Quick Overview of Electronic Hardware| date=2019 | isbn=978-0-12-812477-2 | doi=10.1016/b978-0-12-812477-2.00007-1 | page=36}}</ref> ڇپيل سرڪٽ بورڊ هڪ-طرفي (ٽامي جي هڪ تهه)، ٻه-طرفي (سبسٽريٽ جي ٻنهي پاسن تي ٽامي جون ٻه تھون)، يا گهڻ-تھي (ڪيترين ئي سبسٽريٽ تھن جي وچ ۾ ۽ ٻاهرين پاسن تي ٽامي جي تھن سان) ٿي سگهن ٿا. گهڻ-تہي ڇپيل سرڪٽ بورڊ جزن جي وڌيڪ گنجائش فراهم ڪندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ اندرين تھن ۾ سرڪٽ رستا ٺاهڻ سان مٿاڇري تي وڌيڪ جڳهه بچندي آهي. ٻن کان وڌيڪ، خاص طور چار کان وڌيڪ ٽامي وارين تہن وارن گهڻ-تھي ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي مقبوليت [[سرفيس-مائونٽ ٽيڪنالاجي]] جي استعمال سان گڏ وڌي. بهرحال، اهڙا ڇپيل سرڪٽ بورڊ مرمت، تجزئي ۽ موقعي تي ترميم کي گهڻو مشڪل، ۽ اڪثر غير عملي، بڻائي ڇڏين ٿا. 2014ع ۾ خالي ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي عالمي منڊي جو قدر [[آمريڪي ڊالر]]60.2 ارب کان وڌيڪ هو،<ref>{{cite web |url=http://www.iconnect007.com/index.php/article/92973/world-pcb-production-in-2014-estimated-at-602b/92976/?skin=pcb |title=World PCB Production in 2014 Estimated at $60.2B |website=iconnect007 |date=September 28, 2015 |access-date=April 12, 2016 }}</ref> جڏهن ته 2024ع ۾ ان جو اندازو 80.33 ارب آمريڪي ڊالر لڳايو ويو، ۽ 2029ع تائين ان جي 96.57 ارب آمريڪي ڊالر تائين پهچڻ جي اڳڪٿي ڪئي وئي آهي، جيڪا سالياني 4.87٪ واڌ جي شرح ظاهر ڪري ٿي.<ref>{{cite web | title=PCB Market Size | website=PCB Market Size, Share, Trends | url=https://www.mordorintelligence.com/industry-reports/printed-circuit-board-market | access-date=22 December 2024}}</ref> == تاريخ == === شروعاتي اڳواڻ === ڇپيل سرڪٽ بورڊن جي ايجاد کان اڳ، برقي ۽ اليڪٽرانڪ سرڪٽ [[پوائنٽ-ٽو-پوائنٽ جوڙجڪ|پوائنٽ-ٽو-پوائنٽ]] طريقي سان هڪ چيسس تي وائر ڪيا ويندا هئا. عام طور چيسس ڌاتوءَ جي چادر يا ٽري هوندي هئي، جنهن جي هيٺان ڪڏهن ڪاٺ جو بنياد به هوندو هو. جزا چيسس سان لڳايا ويندا هئا، ۽ جيڪڏهن ڳنڍڻ وارو هنڌ ڌاتوءَ جو هجي ته انهن کي موصلن (انسوليٽرس) وسيلي الڳ رکيو ويندو هو. پوءِ انهن جا ليڊ سڌو سنئون يا [[جمپ وائر|جمپر وائرن]] ذريعي [[سولڊرنگ]] سان، يا ڪڏهن [[ڪرمپ (اليڪٽريڪل)|ڪرِمپ]] ڪنيڪٽر، اسڪرو ٽرمينلن تي وائر لگ، يا ٻين طريقن سان ڳنڍيا ويندا هئا. اهڙا سرڪٽ وڏا، ڳرا، جابلو ۽ نسبتاً نازڪ هوندا هئا (خاص طور ويڪيوم ٽيوبن جي شيشي وارن لفافن سبب)، ۽ انهن جي تياري گهڻي محنت طلب هوندي هئي، تنهنڪري اهڙيون شيون مهانگيون هونديون هيون. جديد ڇپيل سرڪٽ بورڊن ۾ استعمال ٿيندڙ طريقن جي ترقي ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ٿي. 1903ع ۾ جرمن موجد البرٽ هينسن ڪيترن ئي تہن ۾ هڪ موصل تختي تي چپڪيل چپٽيل ڌاتو جون پٽن (فلجٽ فوائل ڪنڊڪٽرس) جو تصور پيش ڪيو. 1904ع ۾ [[ٿامس ايڊيسن]] لينن جي ڪاغذ تي ڪيميائي طريقي سان موصل تہون چڙهائڻ جا تجربا ڪيا. 1913ع ۾ آرٿر بيري برطانيا ۾ ڇپائي ۽ [[ايچنگ]] (Etching) واري طريقي جو پيٽنٽ حاصل ڪيو، جڏهن ته آمريڪا ۾ [[ميڪس اسڪوپ]] (Schoop) هڪ نمونيدار ماسڪ ذريعي بورڊ تي شعلي جي مدد سان ڌاتو اسپري ڪرڻ جو پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref>{{Cite patent |country=US |number=1256599 |pubdate=1918-02-19 |title=Process and mechanism for the production of electric heaters |inventor1-last=Schoop |inventor1-first=Max Ulrich }}</ref> 1925ع ۾ چارلس ڊيوڪاس سرڪٽ جي نمونن کي اليڪٽروپليٽنگ ذريعي ٺاهڻ واري طريقي جو پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref name="Harper03">{{cite book |last=Harper |first=Charles A. |date=2003 |title=Electronic materials and processes handbook |publisher=McGraw-Hill |isbn=0071402144 |pages=7.3, 7.4 }}</ref> ڇپيل سرڪٽ جي ايجاد کان اڳ، ۽ ساڳئي تصور سان ملندڙ جلندڙ، [[جان سارگرو]] (Sargrove) 1936ع کان 1947ع جي وچ ۾ ''اليڪٽرانڪ سرڪٽ ميڪنگ اڪئئپمينٽ (ECME)'' تيار ڪئي، جيڪا [[بيڪيلائيٽ]] پلاسٽڪ جي بورڊ تي ڌاتو اسپري ڪندي هئي. ECME هر منٽ ۾ ٽي ريڊيو بورڊ تيار ڪرڻ جي صلاحيت رکندي هئي. === ابتدائي پي سي بي=== [[File:Mark-53-proximity-fuze-1943.jpg|thumb|upright=1.1|1944ع ۾ مارڪ 53 پروڪسيميٽي فيوز جي پيداوار واري لائين]] آسٽريا جي انجنيئر [[پال آئسلر]] تقريباً 1936ع ڌاري برطانيا ۾ ڪم ڪندي هڪ ريڊيو سيٽ جي حصي طور ڇپيل سرڪٽ ايجاد ڪيو. 1941ع ۾ جرمن [[مقناطيسي بحري بارودي سرنگ|مقناطيسي بحري بارودي سرنگن]] ۾ گهڻ-تھي ڇپيل سرڪٽ استعمال ڪيو ويو. 1943ع جي لڳ ڀڳ آمريڪا [[ٻي عالمي جنگ]] دوران [[روڪسيميٽي فيوز]] وڏي پيماني تي تيار ڪرڻ لاءِ هن ٽيڪنالاجي کي اختيار ڪيو.<ref name="Harper03" /> اهڙن فيوزن لاءِ اهڙو اليڪٽرانڪ سرڪٽ گهربل هو، جيڪو توپ مان فائر ٿيڻ جو جهٽڪو برداشت ڪري سگهي ۽ وڏي مقدار ۾ تيار ٿي سگهي. گلوب يونينظ جي سينٽراليب ڊويزن [[ٿڪ-فلم ٽيڪنالاجي]] تي ٻڌل تجويز پيش ڪئي، جيڪا انهن گهرجن تي پوري لهندي هئي. سيرامڪ پليٽ تي موصلن لاءِ ڌاتي رنگ ۽ [[مزاحمو|مزاحمن]] (resistors) لاءِ ڪاربان مواد [[اسڪرين پرنٽنگ]] ذريعي ڇاپيو ويندو هو، جنهن کان پوءِ سيرامڪ ڊسڪ ڪيپيسيٽر ۽ ننڍيون ويڪيوم ٽيوبون سولڊر ڪيون وينديون هيون.<ref>{{Cite book |last=Brunetti |first=Cledo |date=November 22, 1948 |title=New Advances in Printed Circuits |publisher=National Bureau of Standards |location=Washington, DC |url=https://archive.org/details/newadvancesinpri192brun }}</ref> اهو طريقو ڪامياب ثابت ٿيو، ۽ ان بابت حاصل ٿيل پيٽنٽ، جيڪو آمريڪي فوج طرفان خفيه قرار ڏنو ويو هو، گلوب يونين جي نالي ڪيو ويو. 1984ع تائين [[انسٽيٽيوٽ آف اليڪٽريڪل اينڊ اليڪٽرانڪس انجنيئرز|IEEE]] هيري ڊبليو روبنسٽن کي ڇپيل جزن ۽ هڪ گڏيل موصل بنياد تي موصل رستن جي ترقيءَ ۾ سندس بنيادي خدمتن تي [[ڪليڊو برونيٽي ايوارڊ]] سان نوازيو.<ref>Engineers' Day, [https://www.engr.wisc.edu/engage/alumni-relations/our-distinguished-alumni/ 1984 Award Recipients], College of Engineering, [[University of Wisconsin–Madison|University of Wisconsin-Madison]]</ref><ref>{{cite web |title=IEEE Cledo Brunetti Award Recipients |url=https://www.ieee.org/content/dam/ieee-org/ieee/web/org/about/awards/recipients/brunetti_rl.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180804200901/https://www.ieee.org/content/dam/ieee-org/ieee/web/org/about/awards/recipients/brunetti_rl.pdf |archive-date=August 4, 2018 |publisher=[[IEEE]] }}</ref> 1984ع ۾ [[وسڪانسن-ميڊيسن يونيورسٽي]] پڻ کيس ڇپيل اليڪٽرانڪ سرڪٽن ۽ ڪيپيسيٽرن جي تياري واري ٽيڪنالاجي ۾ جدتن تي اعزاز ڏنو.<ref>Engineers' Day, [https://www.engr.wisc.edu/engage/alumni-relations/our-distinguished-alumni/ 1984 Award Recipients], College of Engineering, [[University of Wisconsin–Madison|University of Wisconsin-Madison]]</ref> هي ايجاد [[انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] ٽيڪنالاجي جي ترقيءَ ۾ به اهم قدم هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ صرف وائرنگ ئي نه، پر غيرفعال جزا پڻ سيرامڪ بنياد تي تيار ڪيا ويا. === جنگ کان پوءِ واريون اڳڀرائيون === 1948ع ۾ آمريڪا هن ايجاد کي تجارتي استعمال لاءِ جاري ڪيو. ڇپيل سرڪٽ 1950ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين صارفين جي اليڪٽرانڪس ۾ عام نه ٿيا، جڏهن آمريڪي فوج ''آٽو-سمبلي'' (Auto-Sembly) وارو عمل تيار ڪيو. تقريباً انهيءَ ئي دور ۾ برطانيا ۾ [[جيوفري ڊمر]]، جيڪو ان وقت [[رائل ريڊار اسٽيبلشمينٽ]] (RRDE) سان لاڳاپيل هو، ساڳئي نوعيت جي ڪم تي مصروف رهيو. [[موٽرولا]] صارفين جي اليڪٽرانڪس ۾ هن عمل کي اختيار ڪندڙ شروعاتي ڪمپنين مان هڪ هئي. آگسٽ 1952ع ۾ ڪمپني ڇهن سالن جي تحقيق ۽ هڪ ملين آمريڪي ڊالرن جي سيڙپڪاري کان پوءِ گهريلو ريڊيوز ۾ "پليٽيڊ سرڪٽز" استعمال ڪرڻ جو اعلان ڪيو.<ref>{{cite news |title=New Process Perfected for Radio Wiring |newspaper=[[شڪاگو ٽربيون]] |date=August 1, 1952 }}</ref> ان کان پوءِ موٽرولا پنهنجي صارفين جي ريڊيو اشتهارن ۾ هن عمل لاءِ پنهنجو رجسٽرڊ واپاري نالو پليسر''PLAcir'' استعمال ڪرڻ شروع ڪيو.<ref>{{cite magazine |title='Travel and Play with Motorola' advertisement |magazine=[[Life (magazine)|Life]] |date=May 24, 1954 |page=14 }}</ref> [[هاليڪرافٽرز]] پهرين نومبر 1952ع تي ''فوٽو-ايچ'' ڇپيل سرڪٽ وارو پنهنجو پهريون ڪلاڪ-ريڊيو متعارف ڪرايو.<ref>"Topics & Trends of TV Trade." Television Digest 8:44 (November 1, 1952), 10.</ref> جيتوڻيڪ سرڪٽ بورڊ دستياب ٿي چڪا هئا، تڏهن به [[پوائنٽ-ٽو-پوائنٽ تعمير]] وارو چيسس طريقو گهٽ ۾ گهٽ 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين صنعت ۾، خاص طور ٽيليويزن ۽ هاءِ فائي سيٽن ۾، وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو رهيو. ڇپيل سرڪٽ بورڊ سرڪٽري جي سائيز، وزن ۽ قيمت گهٽائڻ لاءِ متعارف ڪرايا ويا. 1960ع ۾ هڪ ننڍڙو صارفين لاءِ تيار ڪيل ريڊيو رسيور پنهنجي سموري سرڪٽري هڪ ئي سرڪٽ بورڊ تي رکي سگهندو هو، جڏهن ته هڪ ٽيليويزن سيٽ ۾ اڪثر هڪ يا وڌيڪ سرڪٽ بورڊ استعمال ٿيندا هئا. شروعاتي دور ۾ هر اليڪٽرانڪ جزي سان تار جهڙا [[ليڊ (اليڪٽرانڪس)|ليڊ]] لڳل هوندا هئا، ۽ پي سي بي تي هر ليڊ لاءِ سوراخ ڪيو ويندو هو. پوءِ انهن ليڊن کي سوراخن مان لنگهائي [[سولڊر]] ذريعي ٽامي جي رستن سان ڳنڍيو ويندو هو. اسيمبليءَ جي هن طريقي کي [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] چيو وڃي ٿو. 1949ع ۾ آمريڪي فوج جي سگنل ڪور جي مو ابرامسن ۽ اسٽينسلاوس ايف. ڊينڪو ''آٽو-اسمبلي'' وارو عمل تيار ڪيو، جنهن ۾ جزن جا ليڊ ٽامي جي ورق تي ٺهيل رابطي واري نموني ۾ داخل ڪري [[ڊِپ سولڊرنگ]] ذريعي سولڊر ڪيا ويندا هئا. 1956ع ۾ حاصل ڪيل هن پيٽنٽ جا حق آمريڪي فوج کي ڏنا ويا.<ref>{{Cite patent |country=US |number=2756485 |pubdate=1956-07-31 |title=Process of Assembling Electrical Circuits |assign1=[[Secretary of the United States Army]] |inventor1-last=Abramson |inventor1-first=Moe |inventor2-last=Danko |inventor2-first=Stanislaus F. }}</ref> بعد ۾ بورڊ [[ليمنيشن]] ۽ [[ايچنگ]] جي ٽيڪنالاجي جي ترقي سان اهو تصور اڄ جي معياري پي سي بي تياري واري عمل ۾ تبديل ٿي ويو. سولڊرنگ پاڻمرادو به ٿي سگهي ٿي، جنهن ۾ بورڊ کي ڳريل سولڊر جي لهر مٿان هلائيندڙ [[لهري سولڊرنگ]] واري مشين مان گذاريو ويندو آهي. تنهن هوندي به، تارون ۽ سوراخ غير مؤثر آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ سوراخ ڪرڻ مهانگو عمل آهي، ڊرل بٽ جلد گهِسجي وڃن ٿا، ۽ ٻاهر نڪرندڙ تارون ڪٽي ضايع ڪيون وڃن ٿيون. 1980ع واري ڏهاڪي کان [[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] وارن جزن آهستي آهستي [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] وارن جزن جي جاءِ ورتي. ان سان ننڍا بورڊ ۽ گهٽ پيداواري خرچ ممڪن ٿيا، پر مرمت وڌيڪ ڏکيو ڪم بڻجي ويو. 1990ع واري ڏهاڪي دوران گهڻ-تہي سطحي بورڊن جو استعمال تيزيءَ سان وڌيو. نتيجي طور بورڊن جي جسامت وڌيڪ گهٽجي وئي ۽ مختلف اوزارن ۾ سخت ۽ لچڪدار پي سي بي ٻنهي جو استعمال شروع ٿيو. 1995ع ۾ پي سي بيٺاهيندڙن [[مائڪروويا]] ٽيڪنالاجي استعمال ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن سان [[اعليٰ-کثافت رابطي وارو پي سي بي]] (HDI PCB) تيار ٿيڻ لڳو.<ref>{{US patent reference |number=5434751 |issue-date=July 18, 1995 |inventor1-first=Herbert S. |inventor1-last=Cole, Jr. |inventor2-first=Theresa A. |inventor2-last=Sitnik-Nieters |inventor3-first=Robert J. |inventor3-last=Wojnarowski |inventor4-first=John H. |inventor4-last=Lupinski |title=Reworkable high density interconnect structure incorporating a release layer }}</ref> === جديد ترقيون === [[ٽن-رخي ڇپائي]] (ٿري ڊي پرنٽنگ) ۾ تازين اڳڀرائين سبب پي سي بي ٺاهڻ لاءِ ڪيترائي نوان طريقا متعارف ٿيا آهن. [[ٽن-رخي ڇپيل اليڪٽرانڪس]] (پرنٽيڊ اليڪٽرانڪس؛ PE) ذريعي شيون تھ بہ تھ ڇاپيون وڃن ٿيون، جنهن کان پوءِ انهن تي اهڙي مائع مس سان ڇپائي ڪئي ويندي آهي، جيڪا برقي خاصيتون رکي ٿي، ۽ اهڙيءَ ريت ڇپيل شيءِ ۾ اليڪٽرانڪ ڪارڪردگي شامل ٿي وڃي ٿي. [[اعليٰ-ڪثافت رابطي واري ٽيڪنالاجي]] (ايڇ ڊي آء) وڌيڪ ڳتيل پي سي بيڊزائن کي ممڪن بڻائي ٿي، جنهن سان هڪ ئي ايراضيءَ ۾ وڌيڪ رستا ۽ وڌيڪ جزا رکڻ ممڪن ٿين ٿا. نتيجي طور جزن جي وچ ۾ برقي رستا وڌيڪ ننڍا ٿي وڃن ٿا. ايڇ ڊي آء ۾ [[بلائنڊ ويا]]، [[بريڊ ويا]]، يا انهن سان گڏ [[مائڪروويا]] استعمال ڪيا ويندا آهن. گهڻ-تھي ايڇ ڊي آء ڇپيل سرڪٽ بورڊ ۾ ڪيترن ئي ويائن کي هڪ ٻئي جي مٿان ترتيب ڏئي (Stacked Vias) ڳنڍيو ويندو آهي، جيڪو هڪ گهري بريڊ ويا جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مضبوط هوندو آهي ۽ مختلف حالتن ۾ اعتبار وڌائيندو آهي. ايڇ ڊي آء ٽيڪنالاجي جا سڀ کان عام استعمال ڪمپيوٽرن، موبائل فونن، طبي اوزارن ۽ فوجي مواصلاتي سامان ۾ ٿين ٿا. چار-تھي ايڇ ڊي آء مائڪروويا ڇپيل سرڪٽ بورڊ معيار جي لحاظ کان اٺ-تہي [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] پي سي بي جي برابر هوندو آهي، تنهنڪري ايڇ ڊي آء ٽيڪنالاجي خرچ گهٽائي سگهي ٿي. ايڇ ڊي آء ڇپيل سرڪٽ بورڊ اڪثر [[اجينوموٽو بلڊ-اپ فلم]] استعمال ڪري تيار ڪيا ويندا آهن، جيڪا [[فلپ چپ]] پيڪيجن جي تياري ۾ پڻ استعمال ٿيندي آهي.<ref>{{cite book |title=2018 7th Electronic System-Integration Technology Conference (ESTC) |doi=10.1109/ESTC.2018.8546431 |s2cid=54214952 |chapter=High Density Interconnect Processes for Panel Level Packaging |date=2018 |last1=Ostmann |first1=Andreas |last2=Schein |first2=Friedrich-Leonhard |last3=Dietterle |first3=Michael |last4=Kunz |first4=Marc |last5=Lang |first5=Klaus-Dieter |pages=1–5 |isbn=978-1-5386-6814-6 }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=4DmIDQAAQBAJ&dq=build+up+film+substrate&pg=PA319 |isbn=978-3-319-45098-8 |title=Materials for Advanced Packaging |date=November 18, 2016 |publisher=Springer }}</ref> ڪجهه ڇپيل سرڪٽ بورڊ ۾ [[نظري موج-رهنما]] پڻ شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي [[نظري فائبر]] وانگر سڌو ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي اندر ٺهيل هوندا آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.laserfocusworld.com/optics/article/14040276/making-optical-printed-circuit-boards-on-an-industrial-scale |title=Advances in Optical Communications: Making optical printed circuit boards on an industrial scale |date=October 2019 }}</ref> == جوڙجڪ == [[File:Hand Etched PCB.png|thumb|PCB تي هٿ سان ٺاهيل ايچ ٿيل رستن جو مثال]] هڪ بنيادي '''ڇپيل سرڪٽ بورڊ''' ( پي سي بي) هڪ هموار [[برقي موصل|غير موصل]] بنيادي چادر ۽ ان تي [[ڌاتي ورق|ٽامي جي ورق]] جي هڪ تہه تي مشتمل هوندو آهي، جيڪا بنيادي مواد سان ليمنيٽ ڪئي ويندي آهي. ڪيميائي [[ايچنگ]] ذريعي ٽامي کي الڳ الڳ موصل رستن ۾ ورهايو ويندو آهي، جن کي ''ٽريڪ'' يا ''سرڪٽ ٽريس'' چيو ويندو آهي. ان سان گڏ رابطي لاءِ پيڊ، [[ويا]]، جيڪي ٽامي جي مختلف تہن جي وچ ۾ برقي رابطو قائم ڪن ٿا، ۽ اهڙا مضبوط موصل حصا پڻ ٺاهيا ويندا آهن، جيڪي [[برقي مقناطيسي شيلڊنگ]] يا ٻين مقصدن لاءِ استعمال ٿيندا آهن. اهي ٽريڪ مقرر ٿيل تارن وانگر ڪم ڪندا آهن ۽ هوا ۽ بورڊ جي بنيادي مواد جي ڪري هڪ ٻئي کان برقي طور الڳ رهندا آهن. PCB جي مٿاڇري تي اڪثر اهڙو حفاظتي تهه لڳايو ويندو آهي، جيڪو ٽامي کي [[سنکن]] کان بچائيندو آهي ۽ سولڊر لڳائڻ دوران ٽريڪن جي وچ ۾ [[شارٽ سرڪٽ]] يا اڻڄاتل برقي رابطي جي امڪان کي گهٽائيندو آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ هي تهه سولڊر جي شارٽ سرڪٽ کي روڪڻ ۾ مدد ڪندو آهي، تنهنڪري ان کي [[سولڊر ماسڪ]] يا ''سولڊر ريزسٽ'' چيو ويندو آهي. PCB جي هر ٽامي واري تہه تي جيڪو نمونو ايچ ڪيو ويندو آهي، ان کي ''آرٽ ورڪ'' چيو ويندو آهي. ايچنگ جو عمل عام طور [[فٽو ريزسٽ]] استعمال ڪندي ڪيو ويندو آهي، جيڪو ڇپيل سرڪٽ بورڊ تي لڳايو ويندو آهي ۽ پوءِ آرٽ ورڪ جي نموني مطابق روشنيءَ سان ظاهر ڪيو ويندو آهي. فٽو ريزسٽ وارو مواد ٽامي کي ايچنگ واري محلول ۾ حل ٿيڻ کان بچائيندو آهي، جنهن کان پوءِ ايچ ٿيل بورڊ کي صاف ڪيو ويندو آهي. ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي ڊزائن کي ساڳئي طريقي سان وڏي پيماني تي ٻيهر تيار ڪري سگهجي ٿو، جيئن [[ڦوٽو]] کي [[فلمي نيگيٽو]] مان [[فوٽوگرافي پرنٽر]] ذريعي ڪيترائي ڀيرا ڇاپيو ويندو آهي. [[ايف آر-4]] [[شيشي جي فائبر سان مضبوط ڪيل پلاسٽڪ|گلاس ايپوڪسي]] سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ غير موصل بنيادي مواد آهي. ٻيو عام بنيادي مواد [[فينولڪ رال]] سان ڀريل [[ڪاٽن پيپر]] آهي، جيڪو عام طور هلڪي ناسي يا ڀوري رنگ جو هوندو آهي. ڇپيل سرڪٽ بورڊ تي جزن جي سڃاڻپ، [[جاچ وارو نقطو|جاچ وارن نقطن]] يا وضاحتي متن لاءِ ڇپائي پڻ ڪئي ويندي آهي. شروعات ۾ ان مقصد لاءِ [[سلڪ اسڪرين ڇپائي]] استعمال ٿيندي هئي، پر هاڻي وڌيڪ نفيس ۽ اعليٰ معيار جا ڇپائي جا طريقا اختيار ڪيا ويندا آهن. عام طور تي هي ڇپيل ليجنڊ ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي برقي ڪارڪردگي تي ڪو اثر نه وجهندو آهي. === تھ === هڪ [[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] ۾ ٽامي جا ڪيترائي تھ ٿي سگهن ٿيون، جيڪي تقريباً هميشه جوڙن جي صورت ۾ ترتيب ڏنل هونديون آهن. تھن جو تعداد ۽ انهن جي وچ ۾ ٺهيل رابطن (جهڙوڪ [[ويا]] ۽ PTH) مان بورڊ جي پيچيدگيءَ جو اندازو لڳائي سگهجي ٿو. وڌيڪ تہون استعمال ڪرڻ سان سرڪٽ جي رستن جي ترتيب (روٽنگ) لاءِ وڌيڪ اختيار ملن ٿا ۽ سگنل جي سالميت تي بهتر ضابطو حاصل ٿئي ٿو، پر اهڙا بورڊ تيار ڪرڻ وڌيڪ وقت وٺندڙ ۽ مهانگا هوندا آهن. اهڙيءَ طرح، مناسب [[ويا]] چونڊڻ سان بورڊ جي جسامت، پيچيده [[انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] مان سگنلن جي نڪرڻ، رستن جي ترتيب ۽ ڊگهي مدي واري اعتبار کي بهتر بڻائي سگهجي ٿو، پر اهو پڻ پيداوار جي پيچيدگي ۽ خرچ سان ڳنڍيل هوندو آهي. تيار ڪرڻ لاءِ سڀ کان سادن بورڊن مان هڪ ٻه-تھي بورڊ آهي. ان جي ٻنهي پاسن تي ٽامي جون تھون هونديون آهن، جن کي ٻاهريون تھون چيو ويندو آهي. گهڻ-تھي بورڊن ۾ انهن ٻن ٻاهرين تہن جي وچ ۾ ٽامي ۽ غير موصل مواد جون اضافي اندريون تھون شامل ڪيون وينديون آهن. ٻه-تھي ڇپيل سرڪٽ بورڊ کان پوءِ ايندڙ عام قسم چار-تھي ڇپيل سرڪٽ بورڊ آهي. چار-تہي بورڊ اندروني تہن جي ڪري رستن جي ترتيب لاءِ ٻه-تھي بورڊ جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ لچڪ فراهم ڪندو آهي، ۽ اڪثر اندرين تھن جو ڪجهه حصو [[گرائونڊ پلين]] يا پاور پلين طور استعمال ڪيو ويندو آهي، جنهن سان سگنل جي سالميت بهتر، وڌيڪ سگنل فريڪوئنسي، گهٽ [[برقي مقناطيسي مداخلت]] (EMI) ۽ پاور سپلاءِ جي بهتر ڊيڪپلنگ حاصل ٿيندي آهي. گهڻ-تھي بورڊن ۾ مختلف تھن کي هڪ ٻئي سان متبادل ترتيب ۾ ليمنيٽ ڪيو ويندو آهي، جيئن: ٽامو، بنيادي مواد، ٽامو، بنيادي مواد، ٽامو وغيره. هر ٽامي واري تھ کي الڳ ايچ ڪيو ويندو آهي، ۽ اهي اندريون [[ويا]]، جيڪي تيار ٿيل بورڊ جي ٻنهي ٻاهرين پاسن تائين نه پهچندا آهن، تہن کي ليمنيٽ ڪرڻ کان اڳ ڌاتوءَ سان پليٽ ڪيا ويندا آهن. صرف ٻاهرين ٽامي وارين تھن تي حفاظتي ڪوٽنگ لڳائبي آهي، جڏهن ته اندريون ٽامي وارا تھ ڀرپاسي واري غير موصل بنيادي مواد سان محفوظ رهنديون آهن. === حصن يا جزن جو لڳائڻ === [[File:Resistors (1).jpg|thumb|ڪاغذي پٽي تي لڳل [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] وارا مزاحم. ڇپيل سرڪٽ بورڊ تي لڳائڻ وقت انهن کي پٽي مان الڳ ڪري سندن [[ليڊ (اليڪٽرانڪس)|ليڊ]] گهربل ڊيگهه مطابق ڪٽيا ويندا آهن.]] [[File:MOS6581 chtaube061229.jpg|thumb|1980ع واري ڏهاڪي جي وچ واري [[ڪموڊور 64]] گهريلو ڪمپيوٽر جي سرڪٽ بورڊ تي لڳل [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] وارا جزا يا حصا]] [[File:Box of 02in pcb bits.jpg|thumb|PCB ۾ سوراخ ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[ڊرل بٽ]]ن جو دٻو. ٽنگسٽن ڪاربائيڊ جا بٽ تمام سخت هوندا آهن، پر آخرڪار گهِسجي يا ٽٽي پوندا آهن. سوراخ ڪرڻ [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي قيمت جو هڪ اهم حصو هوندو آهي.]] [[File:Surface Mount Components.jpg|thumb|[[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] وارا جزا، جن ۾ مزاحم، [[ٽرانزسٽر]] ۽ هڪ [[انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] شامل آهن.]] [[File:Mouse printed circuit board both sides IMG 0959a.JPG|thumb|ڪمپيوٽر جي مائوس ۾ استعمال ٿيل هڪ-پاسي وارو ڇپيل سرڪٽ بورڊ: جزن وارو پاسو (کاٻي) ۽ ڇپيل رستن وارو پاسو (ساڄي)]] c8rdkc87cooifm7iwnnqzpb2w9jqwg0 390536 390534 2026-07-02T10:29:15Z Intisar Ali 8681 390536 wikitext text/x-wiki {{Short description|اليڪٽرانڪ جزن کي سهارو ڏيڻ ۽ پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ تختو}} [[File:SEG DVD 430 - Printed circuit board-4276.jpg|thumb|ڊي وي ڊي پليئر جو ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] [[File:PCB Spectrum.jpg|thumb|1984ع جي سنڪليئر [[ZX Spectrum]] ڪمپيوٽر جي بورڊ جو حصو، جيڪو هڪ ڇپيل سرڪٽ بورڊ ڏيکاري ٿو. هن ۾ برقي موصل رستا (Traces)، ٻئي پاسي تائين ويندڙ [[Via (electronics)|ٿرو-هول رستا]]، ٻنهي پاسن جي رستن کي ڳنڍيندڙ [[Via (electronics)|ويا]]، ۽ ٿرو-هول مائونٽنگ ذريعي لڳايل ڪي اليڪٽرانڪ جزا ڏيکاريل آهن.]] '''ڇپيل سرڪٽ بورڊ''' Printed ،Circuit Board- ('''PCB''')، جنهن کي '''ڇپيل وائرنگ بورڊ''' ('''PWB''') پڻ چيو ويندو آهي، [[لامينيشن|لامينيٽ ٿيل]] اهڙي سينڊوچ نما جوڙجڪ آهي، جيڪا [[برقي موصليت|موصل]] ۽ [[انسوليٽر (بجلي)|غير موصل]] تھن تي مشتمل هوندي آهي. هر تهه تي ٽريس، پلين ۽ ٻيون خاصيتون (جيڪي هموار سطح تي تارن وانگر ڪم ڪن ٿيون) هڪ يا وڌيڪ ٽامي جي چادرن مان [[ڪيميائي نقاشي]] ذريعي ٺاهيون وينديون آهن، جيڪي غير موصل سبسٽريٽ جي چادرن جي مٿان يا وچ ۾ لامينيٽ ڪيل هونديون آهن.<ref>{{cite news |title=What Is a Printed Circuit Board (PCB)? - Technical Articles |url=https://www.allaboutcircuits.com/technical-articles/what-is-a-printed-circuit-board-pcb/ |website=AllAboutCircuits.com |access-date=June 24, 2021 }}</ref> ڇپيل سرڪٽ بورڊ جو استعمال [[اليڪٽرانڪ جزو|اليڪٽرانڪ جزن]] کي هڪ ٻئي سان [[برقي وائرنگ|برقي طور ڳنڍڻ]] يا "وائرنگ" ڪرڻ لاءِ ڪيو ويندو آهي. برقي جزا عام طور ٻاهرين تہن تي موجود موصل پيڊن سان [[سولڊرنگ]] ذريعي لڳايا ويندا آهن، جنهن سان اهي برقي طور ڳنڍجڻ سان گڏ ميخانياتي طور به بورڊ سان مضبوط ٿي ويندا آهن. هڪ ٻيو ٺاهڻ وارو عمل [[Via (electronics)|ويا]] (ڌاتوءَ سان استر ٿيل سوراخ) شامل ڪري ٿو، جيڪي هڪ کان وڌيڪ موصل تہن جي وچ ۾ برقي رابطي کي ممڪن بڻائين ٿا. اڄڪلهه تقريباً سڀني اليڪٽرانڪ شين ۾ ڇپيل سرڪٽ بورڊ استعمال ٿيندا آهن. ڇپيل سرڪٽ بورڊ جا متبادل طريقا [[وائر ريپ]] (wire wrap) ۽ [[پوائنٽ کان پوائنٽ تائين جوڙجڪ]] هئا، جيڪي اڳي عام هئا پر هاڻي تمام گهٽ استعمال ٿين ٿا. ڇپيل سرڪٽ بورڊ لاءِ سرڪٽ جي ترتيب (لي آئوٽ) ۾ وڌيڪ ڊزائن جي ضرورت هوندي آهي، پر انهن جي تياري ۽ اسمبلي خودڪار طريقي سان ڪري سگهجي ٿي. [[اليڪٽرانڪ ڊزائن آٽوميشن]] سافٽويئر ترتيب جو گهڻو ڪم پاڻمرادو انجام ڏين ٿا. ڇپيل سرڪٽ بورڊ ذريعي وڏي پيماني تي سرڪٽن جي تياري ٻين وائرنگ طريقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تيز ۽ گهٽ خرچائتي هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ جزا هڪ ئي عمل دوران لڳايا ۽ ڳنڍيا ويندا آهن. هڪ ئي وقت وڏي تعداد ۾ ڇپيل سرڪٽ بورڊ تيار ڪري سگهجن ٿا، جڏهن ته لي آئوٽ رڳو هڪ ڀيرو ٺاهڻو پوندو آهي. ٿوري مقدار ۾ ڇپيل سرڪٽ بورڊ هٿ سان پڻ تيار ڪري سگهجن ٿا، پر اهڙي صورت ۾ انهن جا فائدا محدود هوندا آهن.<ref>{{cite book | last1=Bhunia | first1=Swarup | last2=Tehranipoor | first2=Mark | title=Hardware Security | chapter=Chapter 2, section 2.6, A Quick Overview of Electronic Hardware| date=2019 | isbn=978-0-12-812477-2 | doi=10.1016/b978-0-12-812477-2.00007-1 | page=36}}</ref> ڇپيل سرڪٽ بورڊ هڪ-طرفي (ٽامي جي هڪ تهه)، ٻه-طرفي (سبسٽريٽ جي ٻنهي پاسن تي ٽامي جون ٻه تھون)، يا گهڻ-تھي (ڪيترين ئي سبسٽريٽ تھن جي وچ ۾ ۽ ٻاهرين پاسن تي ٽامي جي تھن سان) ٿي سگهن ٿا. گهڻ-تہي ڇپيل سرڪٽ بورڊ جزن جي وڌيڪ گنجائش فراهم ڪندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ اندرين تھن ۾ سرڪٽ رستا ٺاهڻ سان مٿاڇري تي وڌيڪ جڳهه بچندي آهي. ٻن کان وڌيڪ، خاص طور چار کان وڌيڪ ٽامي وارين تہن وارن گهڻ-تھي ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي مقبوليت [[سرفيس-مائونٽ ٽيڪنالاجي]] جي استعمال سان گڏ وڌي. بهرحال، اهڙا ڇپيل سرڪٽ بورڊ مرمت، تجزئي ۽ موقعي تي ترميم کي گهڻو مشڪل، ۽ اڪثر غير عملي، بڻائي ڇڏين ٿا. 2014ع ۾ خالي ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي عالمي منڊي جو قدر [[آمريڪي ڊالر]]60.2 ارب کان وڌيڪ هو،<ref>{{cite web |url=http://www.iconnect007.com/index.php/article/92973/world-pcb-production-in-2014-estimated-at-602b/92976/?skin=pcb |title=World PCB Production in 2014 Estimated at $60.2B |website=iconnect007 |date=September 28, 2015 |access-date=April 12, 2016 }}</ref> جڏهن ته 2024ع ۾ ان جو اندازو 80.33 ارب آمريڪي ڊالر لڳايو ويو، ۽ 2029ع تائين ان جي 96.57 ارب آمريڪي ڊالر تائين پهچڻ جي اڳڪٿي ڪئي وئي آهي، جيڪا سالياني 4.87٪ واڌ جي شرح ظاهر ڪري ٿي.<ref>{{cite web | title=PCB Market Size | website=PCB Market Size, Share, Trends | url=https://www.mordorintelligence.com/industry-reports/printed-circuit-board-market | access-date=22 December 2024}}</ref> == تاريخ == === شروعاتي اڳواڻ === ڇپيل سرڪٽ بورڊن جي ايجاد کان اڳ، برقي ۽ اليڪٽرانڪ سرڪٽ [[پوائنٽ-ٽو-پوائنٽ جوڙجڪ|پوائنٽ-ٽو-پوائنٽ]] طريقي سان هڪ چيسس تي وائر ڪيا ويندا هئا. عام طور چيسس ڌاتوءَ جي چادر يا ٽري هوندي هئي، جنهن جي هيٺان ڪڏهن ڪاٺ جو بنياد به هوندو هو. جزا چيسس سان لڳايا ويندا هئا، ۽ جيڪڏهن ڳنڍڻ وارو هنڌ ڌاتوءَ جو هجي ته انهن کي موصلن (انسوليٽرس) وسيلي الڳ رکيو ويندو هو. پوءِ انهن جا ليڊ سڌو سنئون يا [[جمپ وائر|جمپر وائرن]] ذريعي [[سولڊرنگ]] سان، يا ڪڏهن [[ڪرمپ (اليڪٽريڪل)|ڪرِمپ]] ڪنيڪٽر، اسڪرو ٽرمينلن تي وائر لگ، يا ٻين طريقن سان ڳنڍيا ويندا هئا. اهڙا سرڪٽ وڏا، ڳرا، جابلو ۽ نسبتاً نازڪ هوندا هئا (خاص طور ويڪيوم ٽيوبن جي شيشي وارن لفافن سبب)، ۽ انهن جي تياري گهڻي محنت طلب هوندي هئي، تنهنڪري اهڙيون شيون مهانگيون هونديون هيون. جديد ڇپيل سرڪٽ بورڊن ۾ استعمال ٿيندڙ طريقن جي ترقي ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ٿي. 1903ع ۾ جرمن موجد البرٽ هينسن ڪيترن ئي تہن ۾ هڪ موصل تختي تي چپڪيل چپٽيل ڌاتو جون پٽن (فلجٽ فوائل ڪنڊڪٽرس) جو تصور پيش ڪيو. 1904ع ۾ [[ٿامس ايڊيسن]] لينن جي ڪاغذ تي ڪيميائي طريقي سان موصل تہون چڙهائڻ جا تجربا ڪيا. 1913ع ۾ آرٿر بيري برطانيا ۾ ڇپائي ۽ [[ايچنگ]] (Etching) واري طريقي جو پيٽنٽ حاصل ڪيو، جڏهن ته آمريڪا ۾ [[ميڪس اسڪوپ]] (Schoop) هڪ نمونيدار ماسڪ ذريعي بورڊ تي شعلي جي مدد سان ڌاتو اسپري ڪرڻ جو پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref>{{Cite patent |country=US |number=1256599 |pubdate=1918-02-19 |title=Process and mechanism for the production of electric heaters |inventor1-last=Schoop |inventor1-first=Max Ulrich }}</ref> 1925ع ۾ چارلس ڊيوڪاس سرڪٽ جي نمونن کي اليڪٽروپليٽنگ ذريعي ٺاهڻ واري طريقي جو پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref name="Harper03">{{cite book |last=Harper |first=Charles A. |date=2003 |title=Electronic materials and processes handbook |publisher=McGraw-Hill |isbn=0071402144 |pages=7.3, 7.4 }}</ref> ڇپيل سرڪٽ جي ايجاد کان اڳ، ۽ ساڳئي تصور سان ملندڙ جلندڙ، [[جان سارگرو]] (Sargrove) 1936ع کان 1947ع جي وچ ۾ ''اليڪٽرانڪ سرڪٽ ميڪنگ اڪئئپمينٽ (ECME)'' تيار ڪئي، جيڪا [[بيڪيلائيٽ]] پلاسٽڪ جي بورڊ تي ڌاتو اسپري ڪندي هئي. ECME هر منٽ ۾ ٽي ريڊيو بورڊ تيار ڪرڻ جي صلاحيت رکندي هئي. === ابتدائي پي سي بي=== [[File:Mark-53-proximity-fuze-1943.jpg|thumb|upright=1.1|1944ع ۾ مارڪ 53 پروڪسيميٽي فيوز جي پيداوار واري لائين]] آسٽريا جي انجنيئر [[پال آئسلر]] تقريباً 1936ع ڌاري برطانيا ۾ ڪم ڪندي هڪ ريڊيو سيٽ جي حصي طور ڇپيل سرڪٽ ايجاد ڪيو. 1941ع ۾ جرمن [[مقناطيسي بحري بارودي سرنگ|مقناطيسي بحري بارودي سرنگن]] ۾ گهڻ-تھي ڇپيل سرڪٽ استعمال ڪيو ويو. 1943ع جي لڳ ڀڳ آمريڪا [[ٻي عالمي جنگ]] دوران [[روڪسيميٽي فيوز]] وڏي پيماني تي تيار ڪرڻ لاءِ هن ٽيڪنالاجي کي اختيار ڪيو.<ref name="Harper03" /> اهڙن فيوزن لاءِ اهڙو اليڪٽرانڪ سرڪٽ گهربل هو، جيڪو توپ مان فائر ٿيڻ جو جهٽڪو برداشت ڪري سگهي ۽ وڏي مقدار ۾ تيار ٿي سگهي. گلوب يونينظ جي سينٽراليب ڊويزن [[ٿڪ-فلم ٽيڪنالاجي]] تي ٻڌل تجويز پيش ڪئي، جيڪا انهن گهرجن تي پوري لهندي هئي. سيرامڪ پليٽ تي موصلن لاءِ ڌاتي رنگ ۽ [[مزاحمو|مزاحمن]] (resistors) لاءِ ڪاربان مواد [[اسڪرين پرنٽنگ]] ذريعي ڇاپيو ويندو هو، جنهن کان پوءِ سيرامڪ ڊسڪ ڪيپيسيٽر ۽ ننڍيون ويڪيوم ٽيوبون سولڊر ڪيون وينديون هيون.<ref>{{Cite book |last=Brunetti |first=Cledo |date=November 22, 1948 |title=New Advances in Printed Circuits |publisher=National Bureau of Standards |location=Washington, DC |url=https://archive.org/details/newadvancesinpri192brun }}</ref> اهو طريقو ڪامياب ثابت ٿيو، ۽ ان بابت حاصل ٿيل پيٽنٽ، جيڪو آمريڪي فوج طرفان خفيه قرار ڏنو ويو هو، گلوب يونين جي نالي ڪيو ويو. 1984ع تائين [[انسٽيٽيوٽ آف اليڪٽريڪل اينڊ اليڪٽرانڪس انجنيئرز|IEEE]] هيري ڊبليو روبنسٽن کي ڇپيل جزن ۽ هڪ گڏيل موصل بنياد تي موصل رستن جي ترقيءَ ۾ سندس بنيادي خدمتن تي [[ڪليڊو برونيٽي ايوارڊ]] سان نوازيو.<ref>Engineers' Day, [https://www.engr.wisc.edu/engage/alumni-relations/our-distinguished-alumni/ 1984 Award Recipients], College of Engineering, [[University of Wisconsin–Madison|University of Wisconsin-Madison]]</ref><ref>{{cite web |title=IEEE Cledo Brunetti Award Recipients |url=https://www.ieee.org/content/dam/ieee-org/ieee/web/org/about/awards/recipients/brunetti_rl.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180804200901/https://www.ieee.org/content/dam/ieee-org/ieee/web/org/about/awards/recipients/brunetti_rl.pdf |archive-date=August 4, 2018 |publisher=[[IEEE]] }}</ref> 1984ع ۾ [[وسڪانسن-ميڊيسن يونيورسٽي]] پڻ کيس ڇپيل اليڪٽرانڪ سرڪٽن ۽ ڪيپيسيٽرن جي تياري واري ٽيڪنالاجي ۾ جدتن تي اعزاز ڏنو.<ref>Engineers' Day, [https://www.engr.wisc.edu/engage/alumni-relations/our-distinguished-alumni/ 1984 Award Recipients], College of Engineering, [[University of Wisconsin–Madison|University of Wisconsin-Madison]]</ref> هي ايجاد [[انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] ٽيڪنالاجي جي ترقيءَ ۾ به اهم قدم هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ صرف وائرنگ ئي نه، پر غيرفعال جزا پڻ سيرامڪ بنياد تي تيار ڪيا ويا. === جنگ کان پوءِ واريون اڳڀرائيون === 1948ع ۾ آمريڪا هن ايجاد کي تجارتي استعمال لاءِ جاري ڪيو. ڇپيل سرڪٽ 1950ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين صارفين جي اليڪٽرانڪس ۾ عام نه ٿيا، جڏهن آمريڪي فوج ''آٽو-سمبلي'' (Auto-Sembly) وارو عمل تيار ڪيو. تقريباً انهيءَ ئي دور ۾ برطانيا ۾ [[جيوفري ڊمر]]، جيڪو ان وقت [[رائل ريڊار اسٽيبلشمينٽ]] (RRDE) سان لاڳاپيل هو، ساڳئي نوعيت جي ڪم تي مصروف رهيو. [[موٽرولا]] صارفين جي اليڪٽرانڪس ۾ هن عمل کي اختيار ڪندڙ شروعاتي ڪمپنين مان هڪ هئي. آگسٽ 1952ع ۾ ڪمپني ڇهن سالن جي تحقيق ۽ هڪ ملين آمريڪي ڊالرن جي سيڙپڪاري کان پوءِ گهريلو ريڊيوز ۾ "پليٽيڊ سرڪٽز" استعمال ڪرڻ جو اعلان ڪيو.<ref>{{cite news |title=New Process Perfected for Radio Wiring |newspaper=[[شڪاگو ٽربيون]] |date=August 1, 1952 }}</ref> ان کان پوءِ موٽرولا پنهنجي صارفين جي ريڊيو اشتهارن ۾ هن عمل لاءِ پنهنجو رجسٽرڊ واپاري نالو پليسر''PLAcir'' استعمال ڪرڻ شروع ڪيو.<ref>{{cite magazine |title='Travel and Play with Motorola' advertisement |magazine=[[Life (magazine)|Life]] |date=May 24, 1954 |page=14 }}</ref> [[هاليڪرافٽرز]] پهرين نومبر 1952ع تي ''فوٽو-ايچ'' ڇپيل سرڪٽ وارو پنهنجو پهريون ڪلاڪ-ريڊيو متعارف ڪرايو.<ref>"Topics & Trends of TV Trade." Television Digest 8:44 (November 1, 1952), 10.</ref> جيتوڻيڪ سرڪٽ بورڊ دستياب ٿي چڪا هئا، تڏهن به [[پوائنٽ-ٽو-پوائنٽ تعمير]] وارو چيسس طريقو گهٽ ۾ گهٽ 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين صنعت ۾، خاص طور ٽيليويزن ۽ هاءِ فائي سيٽن ۾، وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو رهيو. ڇپيل سرڪٽ بورڊ سرڪٽري جي سائيز، وزن ۽ قيمت گهٽائڻ لاءِ متعارف ڪرايا ويا. 1960ع ۾ هڪ ننڍڙو صارفين لاءِ تيار ڪيل ريڊيو رسيور پنهنجي سموري سرڪٽري هڪ ئي سرڪٽ بورڊ تي رکي سگهندو هو، جڏهن ته هڪ ٽيليويزن سيٽ ۾ اڪثر هڪ يا وڌيڪ سرڪٽ بورڊ استعمال ٿيندا هئا. شروعاتي دور ۾ هر اليڪٽرانڪ جزي سان تار جهڙا [[ليڊ (اليڪٽرانڪس)|ليڊ]] لڳل هوندا هئا، ۽ پي سي بي تي هر ليڊ لاءِ سوراخ ڪيو ويندو هو. پوءِ انهن ليڊن کي سوراخن مان لنگهائي [[سولڊر]] ذريعي ٽامي جي رستن سان ڳنڍيو ويندو هو. اسيمبليءَ جي هن طريقي کي [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] چيو وڃي ٿو. 1949ع ۾ آمريڪي فوج جي سگنل ڪور جي مو ابرامسن ۽ اسٽينسلاوس ايف. ڊينڪو ''آٽو-اسمبلي'' وارو عمل تيار ڪيو، جنهن ۾ جزن جا ليڊ ٽامي جي ورق تي ٺهيل رابطي واري نموني ۾ داخل ڪري [[ڊِپ سولڊرنگ]] ذريعي سولڊر ڪيا ويندا هئا. 1956ع ۾ حاصل ڪيل هن پيٽنٽ جا حق آمريڪي فوج کي ڏنا ويا.<ref>{{Cite patent |country=US |number=2756485 |pubdate=1956-07-31 |title=Process of Assembling Electrical Circuits |assign1=[[Secretary of the United States Army]] |inventor1-last=Abramson |inventor1-first=Moe |inventor2-last=Danko |inventor2-first=Stanislaus F. }}</ref> بعد ۾ بورڊ [[ليمنيشن]] ۽ [[ايچنگ]] جي ٽيڪنالاجي جي ترقي سان اهو تصور اڄ جي معياري پي سي بي تياري واري عمل ۾ تبديل ٿي ويو. سولڊرنگ پاڻمرادو به ٿي سگهي ٿي، جنهن ۾ بورڊ کي ڳريل سولڊر جي لهر مٿان هلائيندڙ [[لهري سولڊرنگ]] واري مشين مان گذاريو ويندو آهي. تنهن هوندي به، تارون ۽ سوراخ غير مؤثر آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ سوراخ ڪرڻ مهانگو عمل آهي، ڊرل بٽ جلد گهِسجي وڃن ٿا، ۽ ٻاهر نڪرندڙ تارون ڪٽي ضايع ڪيون وڃن ٿيون. 1980ع واري ڏهاڪي کان [[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] وارن جزن آهستي آهستي [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] وارن جزن جي جاءِ ورتي. ان سان ننڍا بورڊ ۽ گهٽ پيداواري خرچ ممڪن ٿيا، پر مرمت وڌيڪ ڏکيو ڪم بڻجي ويو. 1990ع واري ڏهاڪي دوران گهڻ-تہي سطحي بورڊن جو استعمال تيزيءَ سان وڌيو. نتيجي طور بورڊن جي جسامت وڌيڪ گهٽجي وئي ۽ مختلف اوزارن ۾ سخت ۽ لچڪدار پي سي بي ٻنهي جو استعمال شروع ٿيو. 1995ع ۾ پي سي بيٺاهيندڙن [[مائڪروويا]] ٽيڪنالاجي استعمال ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن سان [[اعليٰ-کثافت رابطي وارو پي سي بي]] (HDI PCB) تيار ٿيڻ لڳو.<ref>{{US patent reference |number=5434751 |issue-date=July 18, 1995 |inventor1-first=Herbert S. |inventor1-last=Cole, Jr. |inventor2-first=Theresa A. |inventor2-last=Sitnik-Nieters |inventor3-first=Robert J. |inventor3-last=Wojnarowski |inventor4-first=John H. |inventor4-last=Lupinski |title=Reworkable high density interconnect structure incorporating a release layer }}</ref> === جديد ترقيون === [[ٽن-رخي ڇپائي]] (ٿري ڊي پرنٽنگ) ۾ تازين اڳڀرائين سبب پي سي بي ٺاهڻ لاءِ ڪيترائي نوان طريقا متعارف ٿيا آهن. [[ٽن-رخي ڇپيل اليڪٽرانڪس]] (پرنٽيڊ اليڪٽرانڪس؛ PE) ذريعي شيون تھ بہ تھ ڇاپيون وڃن ٿيون، جنهن کان پوءِ انهن تي اهڙي مائع مس سان ڇپائي ڪئي ويندي آهي، جيڪا برقي خاصيتون رکي ٿي، ۽ اهڙيءَ ريت ڇپيل شيءِ ۾ اليڪٽرانڪ ڪارڪردگي شامل ٿي وڃي ٿي. [[اعليٰ-ڪثافت رابطي واري ٽيڪنالاجي]] (ايڇ ڊي آء) وڌيڪ ڳتيل پي سي بيڊزائن کي ممڪن بڻائي ٿي، جنهن سان هڪ ئي ايراضيءَ ۾ وڌيڪ رستا ۽ وڌيڪ جزا رکڻ ممڪن ٿين ٿا. نتيجي طور جزن جي وچ ۾ برقي رستا وڌيڪ ننڍا ٿي وڃن ٿا. ايڇ ڊي آء ۾ [[بلائنڊ ويا]]، [[بريڊ ويا]]، يا انهن سان گڏ [[مائڪروويا]] استعمال ڪيا ويندا آهن. گهڻ-تھي ايڇ ڊي آء ڇپيل سرڪٽ بورڊ ۾ ڪيترن ئي ويائن کي هڪ ٻئي جي مٿان ترتيب ڏئي (Stacked Vias) ڳنڍيو ويندو آهي، جيڪو هڪ گهري بريڊ ويا جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مضبوط هوندو آهي ۽ مختلف حالتن ۾ اعتبار وڌائيندو آهي. ايڇ ڊي آء ٽيڪنالاجي جا سڀ کان عام استعمال ڪمپيوٽرن، موبائل فونن، طبي اوزارن ۽ فوجي مواصلاتي سامان ۾ ٿين ٿا. چار-تھي ايڇ ڊي آء مائڪروويا ڇپيل سرڪٽ بورڊ معيار جي لحاظ کان اٺ-تہي [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] پي سي بي جي برابر هوندو آهي، تنهنڪري ايڇ ڊي آء ٽيڪنالاجي خرچ گهٽائي سگهي ٿي. ايڇ ڊي آء ڇپيل سرڪٽ بورڊ اڪثر [[اجينوموٽو بلڊ-اپ فلم]] استعمال ڪري تيار ڪيا ويندا آهن، جيڪا [[فلپ چپ]] پيڪيجن جي تياري ۾ پڻ استعمال ٿيندي آهي.<ref>{{cite book |title=2018 7th Electronic System-Integration Technology Conference (ESTC) |doi=10.1109/ESTC.2018.8546431 |s2cid=54214952 |chapter=High Density Interconnect Processes for Panel Level Packaging |date=2018 |last1=Ostmann |first1=Andreas |last2=Schein |first2=Friedrich-Leonhard |last3=Dietterle |first3=Michael |last4=Kunz |first4=Marc |last5=Lang |first5=Klaus-Dieter |pages=1–5 |isbn=978-1-5386-6814-6 }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=4DmIDQAAQBAJ&dq=build+up+film+substrate&pg=PA319 |isbn=978-3-319-45098-8 |title=Materials for Advanced Packaging |date=November 18, 2016 |publisher=Springer }}</ref> ڪجهه ڇپيل سرڪٽ بورڊ ۾ [[نظري موج-رهنما]] پڻ شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي [[نظري فائبر]] وانگر سڌو ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي اندر ٺهيل هوندا آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.laserfocusworld.com/optics/article/14040276/making-optical-printed-circuit-boards-on-an-industrial-scale |title=Advances in Optical Communications: Making optical printed circuit boards on an industrial scale |date=October 2019 }}</ref> == جوڙجڪ == [[File:Hand Etched PCB.png|thumb|PCB تي هٿ سان ٺاهيل ايچ ٿيل رستن جو مثال]] هڪ بنيادي '''ڇپيل سرڪٽ بورڊ''' ( پي سي بي) هڪ هموار [[برقي موصل|غير موصل]] بنيادي چادر ۽ ان تي [[ڌاتي ورق|ٽامي جي ورق]] جي هڪ تہه تي مشتمل هوندو آهي، جيڪا بنيادي مواد سان ليمنيٽ ڪئي ويندي آهي. ڪيميائي [[ايچنگ]] ذريعي ٽامي کي الڳ الڳ موصل رستن ۾ ورهايو ويندو آهي، جن کي ''ٽريڪ'' يا ''سرڪٽ ٽريس'' چيو ويندو آهي. ان سان گڏ رابطي لاءِ پيڊ، [[ويا]]، جيڪي ٽامي جي مختلف تہن جي وچ ۾ برقي رابطو قائم ڪن ٿا، ۽ اهڙا مضبوط موصل حصا پڻ ٺاهيا ويندا آهن، جيڪي [[برقي مقناطيسي شيلڊنگ]] يا ٻين مقصدن لاءِ استعمال ٿيندا آهن. اهي ٽريڪ مقرر ٿيل تارن وانگر ڪم ڪندا آهن ۽ هوا ۽ بورڊ جي بنيادي مواد جي ڪري هڪ ٻئي کان برقي طور الڳ رهندا آهن. PCB جي مٿاڇري تي اڪثر اهڙو حفاظتي تهه لڳايو ويندو آهي، جيڪو ٽامي کي [[سنکن]] کان بچائيندو آهي ۽ سولڊر لڳائڻ دوران ٽريڪن جي وچ ۾ [[شارٽ سرڪٽ]] يا اڻڄاتل برقي رابطي جي امڪان کي گهٽائيندو آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ هي تهه سولڊر جي شارٽ سرڪٽ کي روڪڻ ۾ مدد ڪندو آهي، تنهنڪري ان کي [[سولڊر ماسڪ]] يا ''سولڊر ريزسٽ'' چيو ويندو آهي. PCB جي هر ٽامي واري تہه تي جيڪو نمونو ايچ ڪيو ويندو آهي، ان کي ''آرٽ ورڪ'' چيو ويندو آهي. ايچنگ جو عمل عام طور [[فٽو ريزسٽ]] استعمال ڪندي ڪيو ويندو آهي، جيڪو ڇپيل سرڪٽ بورڊ تي لڳايو ويندو آهي ۽ پوءِ آرٽ ورڪ جي نموني مطابق روشنيءَ سان ظاهر ڪيو ويندو آهي. فٽو ريزسٽ وارو مواد ٽامي کي ايچنگ واري محلول ۾ حل ٿيڻ کان بچائيندو آهي، جنهن کان پوءِ ايچ ٿيل بورڊ کي صاف ڪيو ويندو آهي. ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي ڊزائن کي ساڳئي طريقي سان وڏي پيماني تي ٻيهر تيار ڪري سگهجي ٿو، جيئن [[ڦوٽو]] کي [[فلمي نيگيٽو]] مان [[فوٽوگرافي پرنٽر]] ذريعي ڪيترائي ڀيرا ڇاپيو ويندو آهي. [[ايف آر-4]] [[شيشي جي فائبر سان مضبوط ڪيل پلاسٽڪ|گلاس ايپوڪسي]] سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ غير موصل بنيادي مواد آهي. ٻيو عام بنيادي مواد [[فينولڪ رال]] سان ڀريل [[ڪاٽن پيپر]] آهي، جيڪو عام طور هلڪي ناسي يا ڀوري رنگ جو هوندو آهي. ڇپيل سرڪٽ بورڊ تي جزن جي سڃاڻپ، [[جاچ وارو نقطو|جاچ وارن نقطن]] يا وضاحتي متن لاءِ ڇپائي پڻ ڪئي ويندي آهي. شروعات ۾ ان مقصد لاءِ [[سلڪ اسڪرين ڇپائي]] استعمال ٿيندي هئي، پر هاڻي وڌيڪ نفيس ۽ اعليٰ معيار جا ڇپائي جا طريقا اختيار ڪيا ويندا آهن. عام طور تي هي ڇپيل ليجنڊ ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي برقي ڪارڪردگي تي ڪو اثر نه وجهندو آهي. === تھ === هڪ [[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] ۾ ٽامي جا ڪيترائي تھ ٿي سگهن ٿيون، جيڪي تقريباً هميشه جوڙن جي صورت ۾ ترتيب ڏنل هونديون آهن. تھن جو تعداد ۽ انهن جي وچ ۾ ٺهيل رابطن (جهڙوڪ [[ويا]] ۽ PTH) مان بورڊ جي پيچيدگيءَ جو اندازو لڳائي سگهجي ٿو. وڌيڪ تہون استعمال ڪرڻ سان سرڪٽ جي رستن جي ترتيب (روٽنگ) لاءِ وڌيڪ اختيار ملن ٿا ۽ سگنل جي سالميت تي بهتر ضابطو حاصل ٿئي ٿو، پر اهڙا بورڊ تيار ڪرڻ وڌيڪ وقت وٺندڙ ۽ مهانگا هوندا آهن. اهڙيءَ طرح، مناسب [[ويا]] چونڊڻ سان بورڊ جي جسامت، پيچيده [[انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] مان سگنلن جي نڪرڻ، رستن جي ترتيب ۽ ڊگهي مدي واري اعتبار کي بهتر بڻائي سگهجي ٿو، پر اهو پڻ پيداوار جي پيچيدگي ۽ خرچ سان ڳنڍيل هوندو آهي. تيار ڪرڻ لاءِ سڀ کان سادن بورڊن مان هڪ ٻه-تھي بورڊ آهي. ان جي ٻنهي پاسن تي ٽامي جون تھون هونديون آهن، جن کي ٻاهريون تھون چيو ويندو آهي. گهڻ-تھي بورڊن ۾ انهن ٻن ٻاهرين تہن جي وچ ۾ ٽامي ۽ غير موصل مواد جون اضافي اندريون تھون شامل ڪيون وينديون آهن. ٻه-تھي ڇپيل سرڪٽ بورڊ کان پوءِ ايندڙ عام قسم چار-تھي ڇپيل سرڪٽ بورڊ آهي. چار-تہي بورڊ اندروني تہن جي ڪري رستن جي ترتيب لاءِ ٻه-تھي بورڊ جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ لچڪ فراهم ڪندو آهي، ۽ اڪثر اندرين تھن جو ڪجهه حصو [[گرائونڊ پلين]] يا پاور پلين طور استعمال ڪيو ويندو آهي، جنهن سان سگنل جي سالميت بهتر، وڌيڪ سگنل فريڪوئنسي، گهٽ [[برقي مقناطيسي مداخلت]] (EMI) ۽ پاور سپلاءِ جي بهتر ڊيڪپلنگ حاصل ٿيندي آهي. گهڻ-تھي بورڊن ۾ مختلف تھن کي هڪ ٻئي سان متبادل ترتيب ۾ ليمنيٽ ڪيو ويندو آهي، جيئن: ٽامو، بنيادي مواد، ٽامو، بنيادي مواد، ٽامو وغيره. هر ٽامي واري تھ کي الڳ ايچ ڪيو ويندو آهي، ۽ اهي اندريون [[ويا]]، جيڪي تيار ٿيل بورڊ جي ٻنهي ٻاهرين پاسن تائين نه پهچندا آهن، تہن کي ليمنيٽ ڪرڻ کان اڳ ڌاتوءَ سان پليٽ ڪيا ويندا آهن. صرف ٻاهرين ٽامي وارين تھن تي حفاظتي ڪوٽنگ لڳائبي آهي، جڏهن ته اندريون ٽامي وارا تھ ڀرپاسي واري غير موصل بنيادي مواد سان محفوظ رهنديون آهن. === حصن يا جزن جو لڳائڻ === [[File:Resistors (1).jpg|thumb|ڪاغذي پٽي تي لڳل [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] وارا مزاحم. ڇپيل سرڪٽ بورڊ تي لڳائڻ وقت انهن کي پٽي مان الڳ ڪري سندن [[ليڊ (اليڪٽرانڪس)|ليڊ]] گهربل ڊيگهه مطابق ڪٽيا ويندا آهن.]] [[File:MOS6581 chtaube061229.jpg|thumb|1980ع واري ڏهاڪي جي وچ واري [[ڪموڊور 64]] گهريلو ڪمپيوٽر جي سرڪٽ بورڊ تي لڳل [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] وارا جزا يا حصا]] [[File:Box of 02in pcb bits.jpg|thumb|PCB ۾ سوراخ ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[ڊرل بٽ]]ن جو دٻو. ٽنگسٽن ڪاربائيڊ جا بٽ تمام سخت هوندا آهن، پر آخرڪار گهِسجي يا ٽٽي پوندا آهن. سوراخ ڪرڻ [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي قيمت جو هڪ اهم حصو هوندو آهي.]] [[File:Surface Mount Components.jpg|thumb|[[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] وارا جزا، جن ۾ مزاحم، [[ٽرانزسٽر]] ۽ هڪ [[انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] شامل آهن.]] [[File:Mouse printed circuit board both sides IMG 0959a.JPG|thumb|ڪمپيوٽر جي مائوس ۾ استعمال ٿيل هڪ-پاسي وارو ڇپيل سرڪٽ بورڊ: جزن وارو پاسو (کاٻي) ۽ ڇپيل رستن وارو پاسو (ساڄي)]] "[[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]]" وارا جزا پنهنجي تارن جهڙن [[ليڊ (اليڪٽرانڪس)|ليڊن]] کي بورڊ جي سوراخن مان لنگهائي ٻئي پاسي موجود ٽامي جي رستن سان [[سولڊرنگ]] ذريعي ڳنڍيا ويندا آهن. " [[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] " وارا جزا ساڳئي پاسي موجود ٽامي جي رستن تي سڌو سنئون لڳايا ويندا آهن. هڪ ئي بورڊ تي ٻنهي طريقن جا جزا استعمال ڪري سگهجن ٿا. رڳو [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] وارا جزا استعمال ڪندڙ ڇپيل سرڪٽ بورڊ هاڻي تمام گهٽ ڏسڻ ۾ اچن ٿا. [[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] عام طور [[ٽرانزسٽر]]، [[ڊائيوڊ]]، [[انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]]، [[مزاحم]] ۽ [[ڪيپيسيٽر]] لاءِ استعمال ٿيندي آهي، جڏهن ته ڪجهه وڏن جزن، جهڙوڪ [[اليڪٽرو لائيٽڪ ڪيپيسيٽر]] ۽ ڪنيڪٽرن لاءِ [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] اڃا به استعمال ڪئي ويندي آهي. شروعاتي ڇپيل سرڪٽ بورڊ ۾ [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] استعمال ڪئي ويندي هئي، جنهن ۾ اليڪٽرانڪ جزن جا ليڊ بورڊ جي هڪ پاسي کان سوراخن مان گذاري ٻئي پاسي ٽامي جي رستن سان سولڊر ڪيا ويندا هئا. بورڊ يا ته هڪ-پاسي وارا هوندا هئا، جن جي جزن واري پاسي تي ڌاتي پرت نه هوندي هئي، يا ٻه-پاسي وارا، جن ۾ ٻنهي پاسن تي جزا سولڊر ڪري سگهبا هئا. ٻن محوري ليڊن وارن جزن (جهڙوڪ مزاحم، ڪيپيسيٽر ۽ ڊائيوڊ) کي افقي نموني لڳائڻ لاءِ سندن ليڊن کي 90 درجا هڪ ئي رخ ۾ موڙي بورڊ ۾ داخل ڪيو ويندو هو. ڪڏهن ڪڏهن بورڊ جي پٺئين پاسي انهن ليڊن کي ابتڙ رخ ۾ موڙيو ويندو هو ته جيئن جزو وڌيڪ مضبوطيءَ سان جڙيل رهي. ان کان پوءِ ليڊن کي [[سولڊرنگ]] ذريعي ڳنڍي، سندن اضافي حصا ڪٽي ڇڏيا ويندا هئا. سولڊرنگ هٿ سان يا [[لهري سولڊرنگ]] واري مشين ذريعي ڪئي ويندي هئي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Mahajan |first=Subhash |date=2001 |chapter=Electronic Packaging: Solder Mounting Technologies |editor1-last=Buschow |editor1-first=K.H.J. |editor2-last=Cahn |editor2-first=Robert |editor3-last=Flemings |editor3-first=Merton C. |editor4-last=Ilschner |editor4-first=Bernhard |editor5-last=Kramer |editor5-first=Edward J. |editor6-last=Veyssiere |editor6-first=Patrick |encyclopedia=Encyclopedia of Materials: Science and Technology |publisher=Elsevier |isbn=0-08-043152-6 |pages=2708–9 }}</ref> [[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] 1960ع واري ڏهاڪي ۾ متعارف ٿي، 1980ع جي شروعات ۾ تيزي سان ترقي ڪئي، ۽ 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين وڏي پيماني تي استعمال ٿيڻ لڳي. جزن کي نئين سر اهڙي نموني ٺاهيو ويو جو انهن ۾ سوراخن مان گذرندڙ تارن بدران ننڍڙا ڌاتي ٽيب يا آخري ٽوپيون هونديون هيون، جيڪي سڌو ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي مٿاڇري تي سولڊر ٿي سگهنديون هيون. ان سان جزا گهڻو ننڍا ٿي ويا ۽ بورڊ جي ٻنهي پاسن تي جزا لڳائڻ وڌيڪ عام ٿي ويو، جنهن جي نتيجي ۾ ننڍي جسامت وارا ۽ تمام وڌيڪ سرڪٽ-کثافت رکندڙ ڇپيل سرڪٽ بورڊ اسيمبليون ممڪن ٿي ويون. سطحي لڳائڻ وارو طريقو خودڪار پيداوار لاءِ تمام موزون آهي، جنهن سان مزدوريءَ جو خرچ گهٽجي ٿو ۽ [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] جي ڀيٽ ۾ پيداوار ۾ نمايان واڌ اچي ٿي. جزا ڪيريئر ٽيپن تي لڳل صورت ۾ فراهم ڪري سگهجن ٿا. [[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] جا جزا [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] وارن جزن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ چوٿين کان ڏهين حصي تائين جسامت ۽ وزن رکن ٿا، جڏهن ته غيرفعال جزا گهڻو سستا هوندا آهن. البت [[سطحي لڳائڻ وارو جزو|سطحي لڳائڻ وارن]] [[نيم موصل]] جزن جون قيمتون گهڻو ڪري اندروني چپ تي دارومدار رکن ٿيون، نه ڪي پيڪيج تي؛ تنهنڪري وڏن پيڪيجن جي ڀيٽ ۾ قيمتي فائدو محدود هوندو آهي، ۽ ڪجهه تار وارا جزا، جهڙوڪ [[1N4148 سگنل ڊائيوڊ]]، حقيقت ۾ پنهنجي سطحي لڳائڻ واري متبادل کان به وڌيڪ سستا هوندا آهن. === برقي خاصيتون === هر ٽريڪ ايچنگ کان پوءِ بچيل [[ٽامو|ٽامي]] جي ورق جو هڪ سنهو ۽ چپٽو حصو هوندو آهي. ان جي [[برقي مزاحمت]]، جيڪا ان جي ويڪر، ٿولهه ۽ ڊيگهه تي دارومدار رکي ٿي، ايتري گهٽ هجڻ گهرجي جو اهو گهربل برقي رو آساني سان کڻي سگهي. پاور ۽ گرائونڊ جا ٽريڪ اڪثر [[سگنل ٽريڪ]]ن کان وڌيڪ ويڪرا رکيا ويندا آهن. گهڻ-تہي بورڊن ۾ ڪڏهن ڪڏهن هڪ پوري تہه کي لڳ ڀڳ مڪمل ٽامي سان ڀري [[گرائونڊ پلين]] طور استعمال ڪيو ويندو آهي، ته جيئن شيلڊنگ ۽ پاور جي واپسي بهتر ٿي سگهي. [[مائڪروويئو]] سرڪٽن ۽ تيز رفتار ڊجيٽل سگنلن لاءِ (جيڪي لڳ ڀڳ ساڳين فريڪوئنسيز تي ڪم ڪندا آهن)، [[ٽرانسميشن لائين]] کي [[هموار ٽرانسميشن لائين]] جي صورت ۾، جهڙوڪ [[اسٽرپ لائين]] يا [[مائڪرو اسٽرپ]]، احتياط سان مقرر ڪيل ماپن سان ترتيب ڏنو ويندو آهي، ته جيئن مستقل [[خاص امپيڊنس]] برقرار رهي. ريڊيو فريڪوئنسي ۽ تيز سوئچنگ وارن سرڪٽن ۾ ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي موصل رستن جي [[انڊڪٽنس]] ۽ [[ڪيپيسيٽنس]] اهم برقي جزا بڻجي ويندا آهن، جيتوڻيڪ گهڻو ڪري اهي غير مطلوب هوندا آهن. بهرحال، انهن کي ڄاڻي واڻي سرڪٽ ڊزائن جو حصو پڻ بڻائي سگهجي ٿو، جهڙوڪ [[ورهايل-جزن وارو فلٽر]]، [[ريڊيو اينٽينا|اينٽينا]] ۽ [[فيوز]] ۾، جنهن سان اضافي الڳ جزن جي ضرورت ختم ٿي سگهي ٿي. [[اعليٰ-کثافت رابطي وارو ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] (HDI PCB) ۾ ٽريڪن يا [[ويا]] جو ويڪر يا قطر 152 مائڪرو ميٽر کان به گهٽ هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.freedomcad.com/2018/08/21/why-use-high-density-interconnect/ |title=Why Use High Density Interconnect? |date=August 21, 2018 }}</ref> 4etblv2zxtei0nvmcglmrei9o1xdqlb 390539 390536 2026-07-02T10:42:01Z Intisar Ali 8681 390539 wikitext text/x-wiki {{Short description|اليڪٽرانڪ جزن کي سهارو ڏيڻ ۽ پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ تختو}} [[File:SEG DVD 430 - Printed circuit board-4276.jpg|thumb|ڊي وي ڊي پليئر جو ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] [[File:PCB Spectrum.jpg|thumb|1984ع جي سنڪليئر [[ZX Spectrum]] ڪمپيوٽر جي بورڊ جو حصو، جيڪو هڪ ڇپيل سرڪٽ بورڊ ڏيکاري ٿو. هن ۾ برقي موصل رستا (Traces)، ٻئي پاسي تائين ويندڙ [[Via (electronics)|ٿرو-هول رستا]]، ٻنهي پاسن جي رستن کي ڳنڍيندڙ [[Via (electronics)|ويا]]، ۽ ٿرو-هول مائونٽنگ ذريعي لڳايل ڪي اليڪٽرانڪ جزا ڏيکاريل آهن.]] '''ڇپيل سرڪٽ بورڊ''' Printed ،Circuit Board- ('''PCB''')، جنهن کي '''ڇپيل وائرنگ بورڊ''' ('''PWB''') پڻ چيو ويندو آهي، [[لامينيشن|لامينيٽ ٿيل]] اهڙي سينڊوچ نما جوڙجڪ آهي، جيڪا [[برقي موصليت|موصل]] ۽ [[انسوليٽر (بجلي)|غير موصل]] تھن تي مشتمل هوندي آهي. هر تهه تي ٽريس، پلين ۽ ٻيون خاصيتون (جيڪي هموار سطح تي تارن وانگر ڪم ڪن ٿيون) هڪ يا وڌيڪ ٽامي جي چادرن مان [[ڪيميائي نقاشي]] ذريعي ٺاهيون وينديون آهن، جيڪي غير موصل سبسٽريٽ جي چادرن جي مٿان يا وچ ۾ لامينيٽ ڪيل هونديون آهن.<ref>{{cite news |title=What Is a Printed Circuit Board (PCB)? - Technical Articles |url=https://www.allaboutcircuits.com/technical-articles/what-is-a-printed-circuit-board-pcb/ |website=AllAboutCircuits.com |access-date=June 24, 2021 }}</ref> ڇپيل سرڪٽ بورڊ جو استعمال [[اليڪٽرانڪ جزو|اليڪٽرانڪ جزن]] کي هڪ ٻئي سان [[برقي وائرنگ|برقي طور ڳنڍڻ]] يا "وائرنگ" ڪرڻ لاءِ ڪيو ويندو آهي. برقي جزا عام طور ٻاهرين تہن تي موجود موصل پيڊن سان [[سولڊرنگ]] ذريعي لڳايا ويندا آهن، جنهن سان اهي برقي طور ڳنڍجڻ سان گڏ ميخانياتي طور به بورڊ سان مضبوط ٿي ويندا آهن. هڪ ٻيو ٺاهڻ وارو عمل [[Via (electronics)|ويا]] (ڌاتوءَ سان استر ٿيل سوراخ) شامل ڪري ٿو، جيڪي هڪ کان وڌيڪ موصل تہن جي وچ ۾ برقي رابطي کي ممڪن بڻائين ٿا. اڄڪلهه تقريباً سڀني اليڪٽرانڪ شين ۾ ڇپيل سرڪٽ بورڊ استعمال ٿيندا آهن. ڇپيل سرڪٽ بورڊ جا متبادل طريقا [[وائر ريپ]] (wire wrap) ۽ [[پوائنٽ کان پوائنٽ تائين جوڙجڪ]] هئا، جيڪي اڳي عام هئا پر هاڻي تمام گهٽ استعمال ٿين ٿا. ڇپيل سرڪٽ بورڊ لاءِ سرڪٽ جي ترتيب (لي آئوٽ) ۾ وڌيڪ ڊزائن جي ضرورت هوندي آهي، پر انهن جي تياري ۽ اسمبلي خودڪار طريقي سان ڪري سگهجي ٿي. [[اليڪٽرانڪ ڊزائن آٽوميشن]] سافٽويئر ترتيب جو گهڻو ڪم پاڻمرادو انجام ڏين ٿا. ڇپيل سرڪٽ بورڊ ذريعي وڏي پيماني تي سرڪٽن جي تياري ٻين وائرنگ طريقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تيز ۽ گهٽ خرچائتي هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ جزا هڪ ئي عمل دوران لڳايا ۽ ڳنڍيا ويندا آهن. هڪ ئي وقت وڏي تعداد ۾ ڇپيل سرڪٽ بورڊ تيار ڪري سگهجن ٿا، جڏهن ته لي آئوٽ رڳو هڪ ڀيرو ٺاهڻو پوندو آهي. ٿوري مقدار ۾ ڇپيل سرڪٽ بورڊ هٿ سان پڻ تيار ڪري سگهجن ٿا، پر اهڙي صورت ۾ انهن جا فائدا محدود هوندا آهن.<ref>{{cite book | last1=Bhunia | first1=Swarup | last2=Tehranipoor | first2=Mark | title=Hardware Security | chapter=Chapter 2, section 2.6, A Quick Overview of Electronic Hardware| date=2019 | isbn=978-0-12-812477-2 | doi=10.1016/b978-0-12-812477-2.00007-1 | page=36}}</ref> ڇپيل سرڪٽ بورڊ هڪ-طرفي (ٽامي جي هڪ تهه)، ٻه-طرفي (سبسٽريٽ جي ٻنهي پاسن تي ٽامي جون ٻه تھون)، يا گهڻ-تھي (ڪيترين ئي سبسٽريٽ تھن جي وچ ۾ ۽ ٻاهرين پاسن تي ٽامي جي تھن سان) ٿي سگهن ٿا. گهڻ-تہي ڇپيل سرڪٽ بورڊ جزن جي وڌيڪ گنجائش فراهم ڪندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ اندرين تھن ۾ سرڪٽ رستا ٺاهڻ سان مٿاڇري تي وڌيڪ جڳهه بچندي آهي. ٻن کان وڌيڪ، خاص طور چار کان وڌيڪ ٽامي وارين تہن وارن گهڻ-تھي ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي مقبوليت [[سرفيس-مائونٽ ٽيڪنالاجي]] جي استعمال سان گڏ وڌي. بهرحال، اهڙا ڇپيل سرڪٽ بورڊ مرمت، تجزئي ۽ موقعي تي ترميم کي گهڻو مشڪل، ۽ اڪثر غير عملي، بڻائي ڇڏين ٿا. 2014ع ۾ خالي ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي عالمي منڊي جو قدر [[آمريڪي ڊالر]]60.2 ارب کان وڌيڪ هو،<ref>{{cite web |url=http://www.iconnect007.com/index.php/article/92973/world-pcb-production-in-2014-estimated-at-602b/92976/?skin=pcb |title=World PCB Production in 2014 Estimated at $60.2B |website=iconnect007 |date=September 28, 2015 |access-date=April 12, 2016 }}</ref> جڏهن ته 2024ع ۾ ان جو اندازو 80.33 ارب آمريڪي ڊالر لڳايو ويو، ۽ 2029ع تائين ان جي 96.57 ارب آمريڪي ڊالر تائين پهچڻ جي اڳڪٿي ڪئي وئي آهي، جيڪا سالياني 4.87٪ واڌ جي شرح ظاهر ڪري ٿي.<ref>{{cite web | title=PCB Market Size | website=PCB Market Size, Share, Trends | url=https://www.mordorintelligence.com/industry-reports/printed-circuit-board-market | access-date=22 December 2024}}</ref> == تاريخ == === شروعاتي اڳواڻ === ڇپيل سرڪٽ بورڊن جي ايجاد کان اڳ، برقي ۽ اليڪٽرانڪ سرڪٽ [[پوائنٽ-ٽو-پوائنٽ جوڙجڪ|پوائنٽ-ٽو-پوائنٽ]] طريقي سان هڪ چيسس تي وائر ڪيا ويندا هئا. عام طور چيسس ڌاتوءَ جي چادر يا ٽري هوندي هئي، جنهن جي هيٺان ڪڏهن ڪاٺ جو بنياد به هوندو هو. جزا چيسس سان لڳايا ويندا هئا، ۽ جيڪڏهن ڳنڍڻ وارو هنڌ ڌاتوءَ جو هجي ته انهن کي موصلن (انسوليٽرس) وسيلي الڳ رکيو ويندو هو. پوءِ انهن جا ليڊ سڌو سنئون يا [[جمپ وائر|جمپر وائرن]] ذريعي [[سولڊرنگ]] سان، يا ڪڏهن [[ڪرمپ (اليڪٽريڪل)|ڪرِمپ]] ڪنيڪٽر، اسڪرو ٽرمينلن تي وائر لگ، يا ٻين طريقن سان ڳنڍيا ويندا هئا. اهڙا سرڪٽ وڏا، ڳرا، جابلو ۽ نسبتاً نازڪ هوندا هئا (خاص طور ويڪيوم ٽيوبن جي شيشي وارن لفافن سبب)، ۽ انهن جي تياري گهڻي محنت طلب هوندي هئي، تنهنڪري اهڙيون شيون مهانگيون هونديون هيون. جديد ڇپيل سرڪٽ بورڊن ۾ استعمال ٿيندڙ طريقن جي ترقي ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ٿي. 1903ع ۾ جرمن موجد البرٽ هينسن ڪيترن ئي تہن ۾ هڪ موصل تختي تي چپڪيل چپٽيل ڌاتو جون پٽن (فلجٽ فوائل ڪنڊڪٽرس) جو تصور پيش ڪيو. 1904ع ۾ [[ٿامس ايڊيسن]] لينن جي ڪاغذ تي ڪيميائي طريقي سان موصل تہون چڙهائڻ جا تجربا ڪيا. 1913ع ۾ آرٿر بيري برطانيا ۾ ڇپائي ۽ [[ايچنگ]] (Etching) واري طريقي جو پيٽنٽ حاصل ڪيو، جڏهن ته آمريڪا ۾ [[ميڪس اسڪوپ]] (Schoop) هڪ نمونيدار ماسڪ ذريعي بورڊ تي شعلي جي مدد سان ڌاتو اسپري ڪرڻ جو پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref>{{Cite patent |country=US |number=1256599 |pubdate=1918-02-19 |title=Process and mechanism for the production of electric heaters |inventor1-last=Schoop |inventor1-first=Max Ulrich }}</ref> 1925ع ۾ چارلس ڊيوڪاس سرڪٽ جي نمونن کي اليڪٽروپليٽنگ ذريعي ٺاهڻ واري طريقي جو پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref name="Harper03">{{cite book |last=Harper |first=Charles A. |date=2003 |title=Electronic materials and processes handbook |publisher=McGraw-Hill |isbn=0071402144 |pages=7.3, 7.4 }}</ref> ڇپيل سرڪٽ جي ايجاد کان اڳ، ۽ ساڳئي تصور سان ملندڙ جلندڙ، [[جان سارگرو]] (Sargrove) 1936ع کان 1947ع جي وچ ۾ ''اليڪٽرانڪ سرڪٽ ميڪنگ اڪئئپمينٽ (ECME)'' تيار ڪئي، جيڪا [[بيڪيلائيٽ]] پلاسٽڪ جي بورڊ تي ڌاتو اسپري ڪندي هئي. ECME هر منٽ ۾ ٽي ريڊيو بورڊ تيار ڪرڻ جي صلاحيت رکندي هئي. === ابتدائي پي سي بي=== [[File:Mark-53-proximity-fuze-1943.jpg|thumb|upright=1.1|1944ع ۾ مارڪ 53 پروڪسيميٽي فيوز جي پيداوار واري لائين]] آسٽريا جي انجنيئر [[پال آئسلر]] تقريباً 1936ع ڌاري برطانيا ۾ ڪم ڪندي هڪ ريڊيو سيٽ جي حصي طور ڇپيل سرڪٽ ايجاد ڪيو. 1941ع ۾ جرمن [[مقناطيسي بحري بارودي سرنگ|مقناطيسي بحري بارودي سرنگن]] ۾ گهڻ-تھي ڇپيل سرڪٽ استعمال ڪيو ويو. 1943ع جي لڳ ڀڳ آمريڪا [[ٻي عالمي جنگ]] دوران [[روڪسيميٽي فيوز]] وڏي پيماني تي تيار ڪرڻ لاءِ هن ٽيڪنالاجي کي اختيار ڪيو.<ref name="Harper03" /> اهڙن فيوزن لاءِ اهڙو اليڪٽرانڪ سرڪٽ گهربل هو، جيڪو توپ مان فائر ٿيڻ جو جهٽڪو برداشت ڪري سگهي ۽ وڏي مقدار ۾ تيار ٿي سگهي. گلوب يونينظ جي سينٽراليب ڊويزن [[ٿڪ-فلم ٽيڪنالاجي]] تي ٻڌل تجويز پيش ڪئي، جيڪا انهن گهرجن تي پوري لهندي هئي. سيرامڪ پليٽ تي موصلن لاءِ ڌاتي رنگ ۽ [[مزاحمو|مزاحمن]] (resistors) لاءِ ڪاربان مواد [[اسڪرين پرنٽنگ]] ذريعي ڇاپيو ويندو هو، جنهن کان پوءِ سيرامڪ ڊسڪ ڪيپيسيٽر ۽ ننڍيون ويڪيوم ٽيوبون سولڊر ڪيون وينديون هيون.<ref>{{Cite book |last=Brunetti |first=Cledo |date=November 22, 1948 |title=New Advances in Printed Circuits |publisher=National Bureau of Standards |location=Washington, DC |url=https://archive.org/details/newadvancesinpri192brun }}</ref> اهو طريقو ڪامياب ثابت ٿيو، ۽ ان بابت حاصل ٿيل پيٽنٽ، جيڪو آمريڪي فوج طرفان خفيه قرار ڏنو ويو هو، گلوب يونين جي نالي ڪيو ويو. 1984ع تائين [[انسٽيٽيوٽ آف اليڪٽريڪل اينڊ اليڪٽرانڪس انجنيئرز|IEEE]] هيري ڊبليو روبنسٽن کي ڇپيل جزن ۽ هڪ گڏيل موصل بنياد تي موصل رستن جي ترقيءَ ۾ سندس بنيادي خدمتن تي [[ڪليڊو برونيٽي ايوارڊ]] سان نوازيو.<ref>Engineers' Day, [https://www.engr.wisc.edu/engage/alumni-relations/our-distinguished-alumni/ 1984 Award Recipients], College of Engineering, [[University of Wisconsin–Madison|University of Wisconsin-Madison]]</ref><ref>{{cite web |title=IEEE Cledo Brunetti Award Recipients |url=https://www.ieee.org/content/dam/ieee-org/ieee/web/org/about/awards/recipients/brunetti_rl.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180804200901/https://www.ieee.org/content/dam/ieee-org/ieee/web/org/about/awards/recipients/brunetti_rl.pdf |archive-date=August 4, 2018 |publisher=[[IEEE]] }}</ref> 1984ع ۾ [[وسڪانسن-ميڊيسن يونيورسٽي]] پڻ کيس ڇپيل اليڪٽرانڪ سرڪٽن ۽ ڪيپيسيٽرن جي تياري واري ٽيڪنالاجي ۾ جدتن تي اعزاز ڏنو.<ref>Engineers' Day, [https://www.engr.wisc.edu/engage/alumni-relations/our-distinguished-alumni/ 1984 Award Recipients], College of Engineering, [[University of Wisconsin–Madison|University of Wisconsin-Madison]]</ref> هي ايجاد [[انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] ٽيڪنالاجي جي ترقيءَ ۾ به اهم قدم هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ صرف وائرنگ ئي نه، پر غيرفعال جزا پڻ سيرامڪ بنياد تي تيار ڪيا ويا. === جنگ کان پوءِ واريون اڳڀرائيون === 1948ع ۾ آمريڪا هن ايجاد کي تجارتي استعمال لاءِ جاري ڪيو. ڇپيل سرڪٽ 1950ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين صارفين جي اليڪٽرانڪس ۾ عام نه ٿيا، جڏهن آمريڪي فوج ''آٽو-سمبلي'' (Auto-Sembly) وارو عمل تيار ڪيو. تقريباً انهيءَ ئي دور ۾ برطانيا ۾ [[جيوفري ڊمر]]، جيڪو ان وقت [[رائل ريڊار اسٽيبلشمينٽ]] (RRDE) سان لاڳاپيل هو، ساڳئي نوعيت جي ڪم تي مصروف رهيو. [[موٽرولا]] صارفين جي اليڪٽرانڪس ۾ هن عمل کي اختيار ڪندڙ شروعاتي ڪمپنين مان هڪ هئي. آگسٽ 1952ع ۾ ڪمپني ڇهن سالن جي تحقيق ۽ هڪ ملين آمريڪي ڊالرن جي سيڙپڪاري کان پوءِ گهريلو ريڊيوز ۾ "پليٽيڊ سرڪٽز" استعمال ڪرڻ جو اعلان ڪيو.<ref>{{cite news |title=New Process Perfected for Radio Wiring |newspaper=[[شڪاگو ٽربيون]] |date=August 1, 1952 }}</ref> ان کان پوءِ موٽرولا پنهنجي صارفين جي ريڊيو اشتهارن ۾ هن عمل لاءِ پنهنجو رجسٽرڊ واپاري نالو پليسر''PLAcir'' استعمال ڪرڻ شروع ڪيو.<ref>{{cite magazine |title='Travel and Play with Motorola' advertisement |magazine=[[Life (magazine)|Life]] |date=May 24, 1954 |page=14 }}</ref> [[هاليڪرافٽرز]] پهرين نومبر 1952ع تي ''فوٽو-ايچ'' ڇپيل سرڪٽ وارو پنهنجو پهريون ڪلاڪ-ريڊيو متعارف ڪرايو.<ref>"Topics & Trends of TV Trade." Television Digest 8:44 (November 1, 1952), 10.</ref> جيتوڻيڪ سرڪٽ بورڊ دستياب ٿي چڪا هئا، تڏهن به [[پوائنٽ-ٽو-پوائنٽ تعمير]] وارو چيسس طريقو گهٽ ۾ گهٽ 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين صنعت ۾، خاص طور ٽيليويزن ۽ هاءِ فائي سيٽن ۾، وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو رهيو. ڇپيل سرڪٽ بورڊ سرڪٽري جي سائيز، وزن ۽ قيمت گهٽائڻ لاءِ متعارف ڪرايا ويا. 1960ع ۾ هڪ ننڍڙو صارفين لاءِ تيار ڪيل ريڊيو رسيور پنهنجي سموري سرڪٽري هڪ ئي سرڪٽ بورڊ تي رکي سگهندو هو، جڏهن ته هڪ ٽيليويزن سيٽ ۾ اڪثر هڪ يا وڌيڪ سرڪٽ بورڊ استعمال ٿيندا هئا. شروعاتي دور ۾ هر اليڪٽرانڪ جزي سان تار جهڙا [[ليڊ (اليڪٽرانڪس)|ليڊ]] لڳل هوندا هئا، ۽ پي سي بي تي هر ليڊ لاءِ سوراخ ڪيو ويندو هو. پوءِ انهن ليڊن کي سوراخن مان لنگهائي [[سولڊر]] ذريعي ٽامي جي رستن سان ڳنڍيو ويندو هو. اسيمبليءَ جي هن طريقي کي [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] چيو وڃي ٿو. 1949ع ۾ آمريڪي فوج جي سگنل ڪور جي مو ابرامسن ۽ اسٽينسلاوس ايف. ڊينڪو ''آٽو-اسمبلي'' وارو عمل تيار ڪيو، جنهن ۾ جزن جا ليڊ ٽامي جي ورق تي ٺهيل رابطي واري نموني ۾ داخل ڪري [[ڊِپ سولڊرنگ]] ذريعي سولڊر ڪيا ويندا هئا. 1956ع ۾ حاصل ڪيل هن پيٽنٽ جا حق آمريڪي فوج کي ڏنا ويا.<ref>{{Cite patent |country=US |number=2756485 |pubdate=1956-07-31 |title=Process of Assembling Electrical Circuits |assign1=[[Secretary of the United States Army]] |inventor1-last=Abramson |inventor1-first=Moe |inventor2-last=Danko |inventor2-first=Stanislaus F. }}</ref> بعد ۾ بورڊ [[ليمنيشن]] ۽ [[ايچنگ]] جي ٽيڪنالاجي جي ترقي سان اهو تصور اڄ جي معياري پي سي بي تياري واري عمل ۾ تبديل ٿي ويو. سولڊرنگ پاڻمرادو به ٿي سگهي ٿي، جنهن ۾ بورڊ کي ڳريل سولڊر جي لهر مٿان هلائيندڙ [[لهري سولڊرنگ]] واري مشين مان گذاريو ويندو آهي. تنهن هوندي به، تارون ۽ سوراخ غير مؤثر آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ سوراخ ڪرڻ مهانگو عمل آهي، ڊرل بٽ جلد گهِسجي وڃن ٿا، ۽ ٻاهر نڪرندڙ تارون ڪٽي ضايع ڪيون وڃن ٿيون. 1980ع واري ڏهاڪي کان [[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] وارن جزن آهستي آهستي [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] وارن جزن جي جاءِ ورتي. ان سان ننڍا بورڊ ۽ گهٽ پيداواري خرچ ممڪن ٿيا، پر مرمت وڌيڪ ڏکيو ڪم بڻجي ويو. 1990ع واري ڏهاڪي دوران گهڻ-تہي سطحي بورڊن جو استعمال تيزيءَ سان وڌيو. نتيجي طور بورڊن جي جسامت وڌيڪ گهٽجي وئي ۽ مختلف اوزارن ۾ سخت ۽ لچڪدار پي سي بي ٻنهي جو استعمال شروع ٿيو. 1995ع ۾ پي سي بيٺاهيندڙن [[مائڪروويا]] ٽيڪنالاجي استعمال ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن سان [[اعليٰ-کثافت رابطي وارو پي سي بي]] (HDI PCB) تيار ٿيڻ لڳو.<ref>{{US patent reference |number=5434751 |issue-date=July 18, 1995 |inventor1-first=Herbert S. |inventor1-last=Cole, Jr. |inventor2-first=Theresa A. |inventor2-last=Sitnik-Nieters |inventor3-first=Robert J. |inventor3-last=Wojnarowski |inventor4-first=John H. |inventor4-last=Lupinski |title=Reworkable high density interconnect structure incorporating a release layer }}</ref> === جديد ترقيون === [[ٽن-رخي ڇپائي]] (ٿري ڊي پرنٽنگ) ۾ تازين اڳڀرائين سبب پي سي بي ٺاهڻ لاءِ ڪيترائي نوان طريقا متعارف ٿيا آهن. [[ٽن-رخي ڇپيل اليڪٽرانڪس]] (پرنٽيڊ اليڪٽرانڪس؛ PE) ذريعي شيون تھ بہ تھ ڇاپيون وڃن ٿيون، جنهن کان پوءِ انهن تي اهڙي مائع مس سان ڇپائي ڪئي ويندي آهي، جيڪا برقي خاصيتون رکي ٿي، ۽ اهڙيءَ ريت ڇپيل شيءِ ۾ اليڪٽرانڪ ڪارڪردگي شامل ٿي وڃي ٿي. [[اعليٰ-ڪثافت رابطي واري ٽيڪنالاجي]] (ايڇ ڊي آء) وڌيڪ ڳتيل پي سي بيڊزائن کي ممڪن بڻائي ٿي، جنهن سان هڪ ئي ايراضيءَ ۾ وڌيڪ رستا ۽ وڌيڪ جزا رکڻ ممڪن ٿين ٿا. نتيجي طور جزن جي وچ ۾ برقي رستا وڌيڪ ننڍا ٿي وڃن ٿا. ايڇ ڊي آء ۾ [[بلائنڊ ويا]]، [[بريڊ ويا]]، يا انهن سان گڏ [[مائڪروويا]] استعمال ڪيا ويندا آهن. گهڻ-تھي ايڇ ڊي آء ڇپيل سرڪٽ بورڊ ۾ ڪيترن ئي ويائن کي هڪ ٻئي جي مٿان ترتيب ڏئي (Stacked Vias) ڳنڍيو ويندو آهي، جيڪو هڪ گهري بريڊ ويا جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مضبوط هوندو آهي ۽ مختلف حالتن ۾ اعتبار وڌائيندو آهي. ايڇ ڊي آء ٽيڪنالاجي جا سڀ کان عام استعمال ڪمپيوٽرن، موبائل فونن، طبي اوزارن ۽ فوجي مواصلاتي سامان ۾ ٿين ٿا. چار-تھي ايڇ ڊي آء مائڪروويا ڇپيل سرڪٽ بورڊ معيار جي لحاظ کان اٺ-تہي [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] پي سي بي جي برابر هوندو آهي، تنهنڪري ايڇ ڊي آء ٽيڪنالاجي خرچ گهٽائي سگهي ٿي. ايڇ ڊي آء ڇپيل سرڪٽ بورڊ اڪثر [[اجينوموٽو بلڊ-اپ فلم]] استعمال ڪري تيار ڪيا ويندا آهن، جيڪا [[فلپ چپ]] پيڪيجن جي تياري ۾ پڻ استعمال ٿيندي آهي.<ref>{{cite book |title=2018 7th Electronic System-Integration Technology Conference (ESTC) |doi=10.1109/ESTC.2018.8546431 |s2cid=54214952 |chapter=High Density Interconnect Processes for Panel Level Packaging |date=2018 |last1=Ostmann |first1=Andreas |last2=Schein |first2=Friedrich-Leonhard |last3=Dietterle |first3=Michael |last4=Kunz |first4=Marc |last5=Lang |first5=Klaus-Dieter |pages=1–5 |isbn=978-1-5386-6814-6 }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=4DmIDQAAQBAJ&dq=build+up+film+substrate&pg=PA319 |isbn=978-3-319-45098-8 |title=Materials for Advanced Packaging |date=November 18, 2016 |publisher=Springer }}</ref> ڪجهه ڇپيل سرڪٽ بورڊ ۾ [[نظري موج-رهنما]] پڻ شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي [[نظري فائبر]] وانگر سڌو ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي اندر ٺهيل هوندا آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.laserfocusworld.com/optics/article/14040276/making-optical-printed-circuit-boards-on-an-industrial-scale |title=Advances in Optical Communications: Making optical printed circuit boards on an industrial scale |date=October 2019 }}</ref> == جوڙجڪ == [[File:Hand Etched PCB.png|thumb|PCB تي هٿ سان ٺاهيل ايچ ٿيل رستن جو مثال]] هڪ بنيادي '''ڇپيل سرڪٽ بورڊ''' ( پي سي بي) هڪ هموار [[برقي موصل|غير موصل]] بنيادي چادر ۽ ان تي [[ڌاتي ورق|ٽامي جي ورق]] جي هڪ تہه تي مشتمل هوندو آهي، جيڪا بنيادي مواد سان ليمنيٽ ڪئي ويندي آهي. ڪيميائي [[ايچنگ]] ذريعي ٽامي کي الڳ الڳ موصل رستن ۾ ورهايو ويندو آهي، جن کي ''ٽريڪ'' يا ''سرڪٽ ٽريس'' چيو ويندو آهي. ان سان گڏ رابطي لاءِ پيڊ، [[ويا]]، جيڪي ٽامي جي مختلف تہن جي وچ ۾ برقي رابطو قائم ڪن ٿا، ۽ اهڙا مضبوط موصل حصا پڻ ٺاهيا ويندا آهن، جيڪي [[برقي مقناطيسي شيلڊنگ]] يا ٻين مقصدن لاءِ استعمال ٿيندا آهن. اهي ٽريڪ مقرر ٿيل تارن وانگر ڪم ڪندا آهن ۽ هوا ۽ بورڊ جي بنيادي مواد جي ڪري هڪ ٻئي کان برقي طور الڳ رهندا آهن. PCB جي مٿاڇري تي اڪثر اهڙو حفاظتي تهه لڳايو ويندو آهي، جيڪو ٽامي کي [[سنکن]] کان بچائيندو آهي ۽ سولڊر لڳائڻ دوران ٽريڪن جي وچ ۾ [[شارٽ سرڪٽ]] يا اڻڄاتل برقي رابطي جي امڪان کي گهٽائيندو آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ هي تهه سولڊر جي شارٽ سرڪٽ کي روڪڻ ۾ مدد ڪندو آهي، تنهنڪري ان کي [[سولڊر ماسڪ]] يا ''سولڊر ريزسٽ'' چيو ويندو آهي. PCB جي هر ٽامي واري تہه تي جيڪو نمونو ايچ ڪيو ويندو آهي، ان کي ''آرٽ ورڪ'' چيو ويندو آهي. ايچنگ جو عمل عام طور [[فٽو ريزسٽ]] استعمال ڪندي ڪيو ويندو آهي، جيڪو ڇپيل سرڪٽ بورڊ تي لڳايو ويندو آهي ۽ پوءِ آرٽ ورڪ جي نموني مطابق روشنيءَ سان ظاهر ڪيو ويندو آهي. فٽو ريزسٽ وارو مواد ٽامي کي ايچنگ واري محلول ۾ حل ٿيڻ کان بچائيندو آهي، جنهن کان پوءِ ايچ ٿيل بورڊ کي صاف ڪيو ويندو آهي. ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي ڊزائن کي ساڳئي طريقي سان وڏي پيماني تي ٻيهر تيار ڪري سگهجي ٿو، جيئن [[ڦوٽو]] کي [[فلمي نيگيٽو]] مان [[فوٽوگرافي پرنٽر]] ذريعي ڪيترائي ڀيرا ڇاپيو ويندو آهي. [[ايف آر-4]] [[شيشي جي فائبر سان مضبوط ڪيل پلاسٽڪ|گلاس ايپوڪسي]] سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ غير موصل بنيادي مواد آهي. ٻيو عام بنيادي مواد [[فينولڪ رال]] سان ڀريل [[ڪاٽن پيپر]] آهي، جيڪو عام طور هلڪي ناسي يا ڀوري رنگ جو هوندو آهي. ڇپيل سرڪٽ بورڊ تي جزن جي سڃاڻپ، [[جاچ وارو نقطو|جاچ وارن نقطن]] يا وضاحتي متن لاءِ ڇپائي پڻ ڪئي ويندي آهي. شروعات ۾ ان مقصد لاءِ [[سلڪ اسڪرين ڇپائي]] استعمال ٿيندي هئي، پر هاڻي وڌيڪ نفيس ۽ اعليٰ معيار جا ڇپائي جا طريقا اختيار ڪيا ويندا آهن. عام طور تي هي ڇپيل ليجنڊ ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي برقي ڪارڪردگي تي ڪو اثر نه وجهندو آهي. === تھ === هڪ [[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] ۾ ٽامي جا ڪيترائي تھ ٿي سگهن ٿيون، جيڪي تقريباً هميشه جوڙن جي صورت ۾ ترتيب ڏنل هونديون آهن. تھن جو تعداد ۽ انهن جي وچ ۾ ٺهيل رابطن (جهڙوڪ [[ويا]] ۽ PTH) مان بورڊ جي پيچيدگيءَ جو اندازو لڳائي سگهجي ٿو. وڌيڪ تہون استعمال ڪرڻ سان سرڪٽ جي رستن جي ترتيب (روٽنگ) لاءِ وڌيڪ اختيار ملن ٿا ۽ سگنل جي سالميت تي بهتر ضابطو حاصل ٿئي ٿو، پر اهڙا بورڊ تيار ڪرڻ وڌيڪ وقت وٺندڙ ۽ مهانگا هوندا آهن. اهڙيءَ طرح، مناسب [[ويا]] چونڊڻ سان بورڊ جي جسامت، پيچيده [[انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] مان سگنلن جي نڪرڻ، رستن جي ترتيب ۽ ڊگهي مدي واري اعتبار کي بهتر بڻائي سگهجي ٿو، پر اهو پڻ پيداوار جي پيچيدگي ۽ خرچ سان ڳنڍيل هوندو آهي. تيار ڪرڻ لاءِ سڀ کان سادن بورڊن مان هڪ ٻه-تھي بورڊ آهي. ان جي ٻنهي پاسن تي ٽامي جون تھون هونديون آهن، جن کي ٻاهريون تھون چيو ويندو آهي. گهڻ-تھي بورڊن ۾ انهن ٻن ٻاهرين تہن جي وچ ۾ ٽامي ۽ غير موصل مواد جون اضافي اندريون تھون شامل ڪيون وينديون آهن. ٻه-تھي ڇپيل سرڪٽ بورڊ کان پوءِ ايندڙ عام قسم چار-تھي ڇپيل سرڪٽ بورڊ آهي. چار-تہي بورڊ اندروني تہن جي ڪري رستن جي ترتيب لاءِ ٻه-تھي بورڊ جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ لچڪ فراهم ڪندو آهي، ۽ اڪثر اندرين تھن جو ڪجهه حصو [[گرائونڊ پلين]] يا پاور پلين طور استعمال ڪيو ويندو آهي، جنهن سان سگنل جي سالميت بهتر، وڌيڪ سگنل فريڪوئنسي، گهٽ [[برقي مقناطيسي مداخلت]] (EMI) ۽ پاور سپلاءِ جي بهتر ڊيڪپلنگ حاصل ٿيندي آهي. گهڻ-تھي بورڊن ۾ مختلف تھن کي هڪ ٻئي سان متبادل ترتيب ۾ ليمنيٽ ڪيو ويندو آهي، جيئن: ٽامو، بنيادي مواد، ٽامو، بنيادي مواد، ٽامو وغيره. هر ٽامي واري تھ کي الڳ ايچ ڪيو ويندو آهي، ۽ اهي اندريون [[ويا]]، جيڪي تيار ٿيل بورڊ جي ٻنهي ٻاهرين پاسن تائين نه پهچندا آهن، تہن کي ليمنيٽ ڪرڻ کان اڳ ڌاتوءَ سان پليٽ ڪيا ويندا آهن. صرف ٻاهرين ٽامي وارين تھن تي حفاظتي ڪوٽنگ لڳائبي آهي، جڏهن ته اندريون ٽامي وارا تھ ڀرپاسي واري غير موصل بنيادي مواد سان محفوظ رهنديون آهن. === حصن يا جزن جو لڳائڻ === [[File:Resistors (1).jpg|thumb|ڪاغذي پٽي تي لڳل [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] وارا مزاحم. ڇپيل سرڪٽ بورڊ تي لڳائڻ وقت انهن کي پٽي مان الڳ ڪري سندن [[ليڊ (اليڪٽرانڪس)|ليڊ]] گهربل ڊيگهه مطابق ڪٽيا ويندا آهن.]] [[File:MOS6581 chtaube061229.jpg|thumb|1980ع واري ڏهاڪي جي وچ واري [[ڪموڊور 64]] گهريلو ڪمپيوٽر جي سرڪٽ بورڊ تي لڳل [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] وارا جزا يا حصا]] [[File:Box of 02in pcb bits.jpg|thumb|PCB ۾ سوراخ ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[ڊرل بٽ]]ن جو دٻو. ٽنگسٽن ڪاربائيڊ جا بٽ تمام سخت هوندا آهن، پر آخرڪار گهِسجي يا ٽٽي پوندا آهن. سوراخ ڪرڻ [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي قيمت جو هڪ اهم حصو هوندو آهي.]] [[File:Surface Mount Components.jpg|thumb|[[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] وارا جزا، جن ۾ مزاحم، [[ٽرانزسٽر]] ۽ هڪ [[انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] شامل آهن.]] [[File:Mouse printed circuit board both sides IMG 0959a.JPG|thumb|ڪمپيوٽر جي مائوس ۾ استعمال ٿيل هڪ-پاسي وارو ڇپيل سرڪٽ بورڊ: جزن وارو پاسو (کاٻي) ۽ ڇپيل رستن وارو پاسو (ساڄي)]] "[[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]]" وارا جزا پنهنجي تارن جهڙن [[ليڊ (اليڪٽرانڪس)|ليڊن]] کي بورڊ جي سوراخن مان لنگهائي ٻئي پاسي موجود ٽامي جي رستن سان [[سولڊرنگ]] ذريعي ڳنڍيا ويندا آهن. " [[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] " وارا جزا ساڳئي پاسي موجود ٽامي جي رستن تي سڌو سنئون لڳايا ويندا آهن. هڪ ئي بورڊ تي ٻنهي طريقن جا جزا استعمال ڪري سگهجن ٿا. رڳو [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] وارا جزا استعمال ڪندڙ ڇپيل سرڪٽ بورڊ هاڻي تمام گهٽ ڏسڻ ۾ اچن ٿا. [[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] عام طور [[ٽرانزسٽر]]، [[ڊائيوڊ]]، [[انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]]، [[مزاحم]] ۽ [[ڪيپيسيٽر]] لاءِ استعمال ٿيندي آهي، جڏهن ته ڪجهه وڏن جزن، جهڙوڪ [[اليڪٽرو لائيٽڪ ڪيپيسيٽر]] ۽ ڪنيڪٽرن لاءِ [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] اڃا به استعمال ڪئي ويندي آهي. شروعاتي ڇپيل سرڪٽ بورڊ ۾ [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] استعمال ڪئي ويندي هئي، جنهن ۾ اليڪٽرانڪ جزن جا ليڊ بورڊ جي هڪ پاسي کان سوراخن مان گذاري ٻئي پاسي ٽامي جي رستن سان سولڊر ڪيا ويندا هئا. بورڊ يا ته هڪ-پاسي وارا هوندا هئا، جن جي جزن واري پاسي تي ڌاتي پرت نه هوندي هئي، يا ٻه-پاسي وارا، جن ۾ ٻنهي پاسن تي جزا سولڊر ڪري سگهبا هئا. ٻن محوري ليڊن وارن جزن (جهڙوڪ مزاحم، ڪيپيسيٽر ۽ ڊائيوڊ) کي افقي نموني لڳائڻ لاءِ سندن ليڊن کي 90 درجا هڪ ئي رخ ۾ موڙي بورڊ ۾ داخل ڪيو ويندو هو. ڪڏهن ڪڏهن بورڊ جي پٺئين پاسي انهن ليڊن کي ابتڙ رخ ۾ موڙيو ويندو هو ته جيئن جزو وڌيڪ مضبوطيءَ سان جڙيل رهي. ان کان پوءِ ليڊن کي [[سولڊرنگ]] ذريعي ڳنڍي، سندن اضافي حصا ڪٽي ڇڏيا ويندا هئا. سولڊرنگ هٿ سان يا [[لهري سولڊرنگ]] واري مشين ذريعي ڪئي ويندي هئي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Mahajan |first=Subhash |date=2001 |chapter=Electronic Packaging: Solder Mounting Technologies |editor1-last=Buschow |editor1-first=K.H.J. |editor2-last=Cahn |editor2-first=Robert |editor3-last=Flemings |editor3-first=Merton C. |editor4-last=Ilschner |editor4-first=Bernhard |editor5-last=Kramer |editor5-first=Edward J. |editor6-last=Veyssiere |editor6-first=Patrick |encyclopedia=Encyclopedia of Materials: Science and Technology |publisher=Elsevier |isbn=0-08-043152-6 |pages=2708–9 }}</ref> [[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] 1960ع واري ڏهاڪي ۾ متعارف ٿي، 1980ع جي شروعات ۾ تيزي سان ترقي ڪئي، ۽ 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين وڏي پيماني تي استعمال ٿيڻ لڳي. جزن کي نئين سر اهڙي نموني ٺاهيو ويو جو انهن ۾ سوراخن مان گذرندڙ تارن بدران ننڍڙا ڌاتي ٽيب يا آخري ٽوپيون هونديون هيون، جيڪي سڌو ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي مٿاڇري تي سولڊر ٿي سگهنديون هيون. ان سان جزا گهڻو ننڍا ٿي ويا ۽ بورڊ جي ٻنهي پاسن تي جزا لڳائڻ وڌيڪ عام ٿي ويو، جنهن جي نتيجي ۾ ننڍي جسامت وارا ۽ تمام وڌيڪ سرڪٽ-کثافت رکندڙ ڇپيل سرڪٽ بورڊ اسيمبليون ممڪن ٿي ويون. سطحي لڳائڻ وارو طريقو خودڪار پيداوار لاءِ تمام موزون آهي، جنهن سان مزدوريءَ جو خرچ گهٽجي ٿو ۽ [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] جي ڀيٽ ۾ پيداوار ۾ نمايان واڌ اچي ٿي. جزا ڪيريئر ٽيپن تي لڳل صورت ۾ فراهم ڪري سگهجن ٿا. [[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] جا جزا [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] وارن جزن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ چوٿين کان ڏهين حصي تائين جسامت ۽ وزن رکن ٿا، جڏهن ته غيرفعال جزا گهڻو سستا هوندا آهن. البت [[سطحي لڳائڻ وارو جزو|سطحي لڳائڻ وارن]] [[نيم موصل]] جزن جون قيمتون گهڻو ڪري اندروني چپ تي دارومدار رکن ٿيون، نه ڪي پيڪيج تي؛ تنهنڪري وڏن پيڪيجن جي ڀيٽ ۾ قيمتي فائدو محدود هوندو آهي، ۽ ڪجهه تار وارا جزا، جهڙوڪ [[1N4148 سگنل ڊائيوڊ]]، حقيقت ۾ پنهنجي سطحي لڳائڻ واري متبادل کان به وڌيڪ سستا هوندا آهن. === برقي خاصيتون === هر ٽريڪ ايچنگ کان پوءِ بچيل [[ٽامو|ٽامي]] جي ورق جو هڪ سنهو ۽ چپٽو حصو هوندو آهي. ان جي [[برقي مزاحمت]]، جيڪا ان جي ويڪر، ٿولهه ۽ ڊيگهه تي دارومدار رکي ٿي، ايتري گهٽ هجڻ گهرجي جو اهو گهربل برقي رو آساني سان کڻي سگهي. پاور ۽ گرائونڊ جا ٽريڪ اڪثر [[سگنل ٽريڪ]]ن کان وڌيڪ ويڪرا رکيا ويندا آهن. گهڻ-تہي بورڊن ۾ ڪڏهن ڪڏهن هڪ پوري تہه کي لڳ ڀڳ مڪمل ٽامي سان ڀري [[گرائونڊ پلين]] طور استعمال ڪيو ويندو آهي، ته جيئن شيلڊنگ ۽ پاور جي واپسي بهتر ٿي سگهي. [[مائڪروويئو]] سرڪٽن ۽ تيز رفتار ڊجيٽل سگنلن لاءِ (جيڪي لڳ ڀڳ ساڳين فريڪوئنسيز تي ڪم ڪندا آهن)، [[ٽرانسميشن لائين]] کي [[هموار ٽرانسميشن لائين]] جي صورت ۾، جهڙوڪ [[اسٽرپ لائين]] يا [[مائڪرو اسٽرپ]]، احتياط سان مقرر ڪيل ماپن سان ترتيب ڏنو ويندو آهي، ته جيئن مستقل [[خاص امپيڊنس]] برقرار رهي. ريڊيو فريڪوئنسي ۽ تيز سوئچنگ وارن سرڪٽن ۾ ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي موصل رستن جي [[انڊڪٽنس]] ۽ [[ڪيپيسيٽنس]] اهم برقي جزا بڻجي ويندا آهن، جيتوڻيڪ گهڻو ڪري اهي غير مطلوب هوندا آهن. بهرحال، انهن کي ڄاڻي واڻي سرڪٽ ڊزائن جو حصو پڻ بڻائي سگهجي ٿو، جهڙوڪ [[ورهايل-جزن وارو فلٽر]]، [[ريڊيو اينٽينا|اينٽينا]] ۽ [[فيوز]] ۾، جنهن سان اضافي الڳ جزن جي ضرورت ختم ٿي سگهي ٿي. [[اعليٰ-کثافت رابطي وارو ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] (HDI PCB) ۾ ٽريڪن يا [[ويا]] جو ويڪر يا قطر 152 مائڪرو ميٽر کان به گهٽ هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.freedomcad.com/2018/08/21/why-use-high-density-interconnect/ |title=Why Use High Density Interconnect? |date=August 21, 2018 }}</ref> == مواد == === ليمينيٽ === ليمينيٽ ڪپڙي يا ڪاغذ جي تہن کي [[ٿرموسيٽ]] [[رال]] سان دٻاءُ ۽ گرمي هيٺ سخت ڪري تيار ڪيا ويندا آهن، جنهن سان هڪجهڙي ٿولهه وارو مضبوط ۽ گڏيل ٽڪرو ٺهندو آهي. انهن جي ويڪر ۽ ڊيگهه وڌ ۾ وڌ {{Convert|4|by|8|ft|m}} ٿي سگهي ٿي. گهربل آخري ٿولهه ۽ [[ڊائي اليڪٽرڪ]] خاصيتون حاصل ڪرڻ لاءِ مختلف ڪپڙي جون بناوتون (في انچ يا سينٽي ميٽر ڌاڳن جو تعداد)، ڪپڙي جي ٿولهه ۽ [[رال]] جي مقدار استعمال ڪئي ويندي آهي. معياري ليمينيٽ ٿولهه ANSI/IPC-D-275 ۾ بيان ٿيل آهي.<ref>{{cite book |title=IPC-D-275: Design Standard for Rigid Printed Boards and Rigid Printed Board Assemblies |publisher=IPC |date=September 1991 }}</ref> استعمال ٿيندڙ ڪپڙي يا فائبر جو قسم، [[رال]] جو قسم، ۽ ڪپڙي ۽ رال جو تناسب ليمينيٽ جي درجابندي (جهڙوڪ FR-4، CEM-1، G-10 وغيره) ۽ ان جي خاصيتن جو تعين ڪن ٿا. اهم خاصيتن ۾ باهه کان بچاءُ جي صلاحيت، [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] (ε_r)، [[ڊائي اليڪٽرڪ نقصان]] (tan δ)، [[تنشي قوت]]، [[قينچي قوت]]، [[شيشي منتقلي جو گرمي پد]] (T_g)، ۽ Z-محور ۾ [[حرارتي پکيڙ جو عدد]] شامل آهن، جيڪو ڏيکاري ٿو ته گرمي سان ٿولهه ڪيتري تبديل ٿئي ٿي. سرڪٽ جي گهرجن موجب مختلف موصلي خاصيتون حاصل ڪرڻ لاءِ ڪيترائي [[ڊائي اليڪٽرڪ]] مواد چونڊي سگهجن ٿا. انهن ۾ [[پولي ٽيٽرافلورو ايٿيلين]] (ٽيفلون)، FR-4، FR-1، CEM-1 ۽ CEM-3 شامل آهن. PCB صنعت ۾ مشهور ''پري-پريگ'' موادن ۾ [[FR-2]] (فينولڪ ڪپهه وارو ڪاغذ)، FR-3 (ڪپهه وارو ڪاغذ ۽ ايپوڪسي)، [[FR-4]] (اڻيل شيشي جا فائبر ۽ ايپوڪسي)، FR-5، FR-6، [[جي-10]]، CEM-1، CEM-2، CEM-3، CEM-4 ۽ CEM-5 شامل آهن. [[بال گرڊ ايري]] (BGA) ۽ ننگي چپ ٽيڪنالاجي ۾ حرارتي پکيڙ انتهائي اهم هوندي آهي، ۽ شيشي جا فائبر بهترين ماپياتي استحڪام فراهم ڪن ٿا. اڄڪلهه [[ايف آر-4]] سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ مواد آهي. جنهن بورڊ تي ٽامي جي پرت موجود هجي پر اڃا ايچنگ نه ڪئي وئي هجي، ان کي "ٽامي سان ڍڪيل ليمينيٽ" (Copper-clad Laminate) چيو ويندو آهي. بورڊ جي خاصيتن جي جسامت گهٽجڻ ۽ ڪم ڪندڙ فريڪوئنسي وڌڻ سان، فائبر گلاس يا ٻين ڀرڻ وارن مواد جي غير يڪسان ورڇ، ٿولهه ۾ فرق، رال اندر هوائي بلبلن ۽ انهن سبب پيدا ٿيندڙ [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] جي مقامي تبديليون وڌيڪ اهم ٿي وڃن ٿيون. === بنيادي سبسٽريٽ جا پيرا ميٽر === سرڪٽ بورڊ جا سبسٽريٽ عام طور [[ڊائي اليڪٽرڪ]] مرڪب مواد هوندا آهن. اهي مرڪب هڪ بنيادي ميٽرڪس (عام طور [[ايپوڪسي رال]]) ۽ هڪ مضبوط ڪندڙ مواد (اڪثر اڻيل، ڪڏهن غير اڻيل شيشي جا فائبر، ۽ ڪڏهن ڪاغذ) تي مشتمل هوندا آهن. ڪجهه حالتن ۾ رال ۾ ڀرڻ وارو مواد، جهڙوڪ سيرامڪس، پڻ شامل ڪيو ويندو آهي؛ مثال طور [[ٽائيٽينيٽ سيرامڪس]] [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] وڌائڻ لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو. مضبوط ڪندڙ مواد جا ٻه بنيادي قسم آهن: اڻيل ۽ غير اڻيل. اڻيل مضبوط ڪندڙ مواد نسبتاً سستا هوندا آهن، پر شيشي جو وڌيڪ [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] اعليٰ فريڪوئنسي وارن استعمالن لاءِ هميشه مناسب نه هوندو آهي. اڻيل بناوت جي غير يڪسان ساخت مختلف هنڌن تي رال ۽ شيشي جي تناسب ۾ فرق پيدا ڪري ٿي، جنهن سان برقي خاصيتن ۾ مقامي تبديليون اچن ٿيون. غير اڻيل يا گهٽ مضبوط ڪندڙ مواد وڌيڪ مهانگا هوندا آهن، پر ڪجهه [[ريڊيو فريڪوئنسي]] ۽ اينالاگ استعمالن لاءِ وڌيڪ موزون هوندا آهن. سبسٽريٽ ڪيترن ئي اهم خاصيتن سان سڃاتا ويندا آهن، جن ۾ [[شيشي منتقلي جو گرمي پد]]، [[تنشي قوت]]، [[قينچي قوت]]، [[حرارتي پکيڙ]]، [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]]، [[ڊائي اليڪٽرڪ نقصان]]، [[ڊائي اليڪٽرڪ ٽٽڻ وارو وولٽيج]]، [[ليڪيج ڪرنٽ]]، [[برقي ٽريئنگ|ٽريڪنگ مزاحمت]]، ۽ نمي جذب ڪرڻ جهڙيون خاصيتون شامل آهن. bdkodjdzutfq90dvjgppg45awfgsnmx 390541 390539 2026-07-02T10:45:00Z Intisar Ali 8681 390541 wikitext text/x-wiki {{Short description|اليڪٽرانڪ جزن کي سهارو ڏيڻ ۽ پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ تختو}} [[File:SEG DVD 430 - Printed circuit board-4276.jpg|thumb|ڊي وي ڊي پليئر جو ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] [[File:PCB Spectrum.jpg|thumb|1984ع جي سنڪليئر [[ZX Spectrum]] ڪمپيوٽر جي بورڊ جو حصو، جيڪو هڪ ڇپيل سرڪٽ بورڊ ڏيکاري ٿو. هن ۾ برقي موصل رستا (Traces)، ٻئي پاسي تائين ويندڙ [[Via (electronics)|ٿرو-هول رستا]]، ٻنهي پاسن جي رستن کي ڳنڍيندڙ [[Via (electronics)|ويا]]، ۽ ٿرو-هول مائونٽنگ ذريعي لڳايل ڪي اليڪٽرانڪ جزا ڏيکاريل آهن.]] '''ڇپيل سرڪٽ بورڊ''' Printed ،Circuit Board- ('''PCB''')، جنهن کي '''ڇپيل وائرنگ بورڊ''' ('''PWB''') پڻ چيو ويندو آهي، [[لامينيشن|لامينيٽ ٿيل]] اهڙي سينڊوچ نما جوڙجڪ آهي، جيڪا [[برقي موصليت|موصل]] ۽ [[انسوليٽر (بجلي)|غير موصل]] تھن تي مشتمل هوندي آهي. هر تهه تي ٽريس، پلين ۽ ٻيون خاصيتون (جيڪي هموار سطح تي تارن وانگر ڪم ڪن ٿيون) هڪ يا وڌيڪ ٽامي جي چادرن مان [[ڪيميائي نقاشي]] ذريعي ٺاهيون وينديون آهن، جيڪي غير موصل سبسٽريٽ جي چادرن جي مٿان يا وچ ۾ لامينيٽ ڪيل هونديون آهن.<ref>{{cite news |title=What Is a Printed Circuit Board (PCB)? - Technical Articles |url=https://www.allaboutcircuits.com/technical-articles/what-is-a-printed-circuit-board-pcb/ |website=AllAboutCircuits.com |access-date=June 24, 2021 }}</ref> ڇپيل سرڪٽ بورڊ جو استعمال [[اليڪٽرانڪ جزو|اليڪٽرانڪ جزن]] کي هڪ ٻئي سان [[برقي وائرنگ|برقي طور ڳنڍڻ]] يا "وائرنگ" ڪرڻ لاءِ ڪيو ويندو آهي. برقي جزا عام طور ٻاهرين تہن تي موجود موصل پيڊن سان [[سولڊرنگ]] ذريعي لڳايا ويندا آهن، جنهن سان اهي برقي طور ڳنڍجڻ سان گڏ ميخانياتي طور به بورڊ سان مضبوط ٿي ويندا آهن. هڪ ٻيو ٺاهڻ وارو عمل [[Via (electronics)|ويا]] (ڌاتوءَ سان استر ٿيل سوراخ) شامل ڪري ٿو، جيڪي هڪ کان وڌيڪ موصل تہن جي وچ ۾ برقي رابطي کي ممڪن بڻائين ٿا. اڄڪلهه تقريباً سڀني اليڪٽرانڪ شين ۾ ڇپيل سرڪٽ بورڊ استعمال ٿيندا آهن. ڇپيل سرڪٽ بورڊ جا متبادل طريقا [[وائر ريپ]] (wire wrap) ۽ [[پوائنٽ کان پوائنٽ تائين جوڙجڪ]] هئا، جيڪي اڳي عام هئا پر هاڻي تمام گهٽ استعمال ٿين ٿا. ڇپيل سرڪٽ بورڊ لاءِ سرڪٽ جي ترتيب (لي آئوٽ) ۾ وڌيڪ ڊزائن جي ضرورت هوندي آهي، پر انهن جي تياري ۽ اسمبلي خودڪار طريقي سان ڪري سگهجي ٿي. [[اليڪٽرانڪ ڊزائن آٽوميشن]] سافٽويئر ترتيب جو گهڻو ڪم پاڻمرادو انجام ڏين ٿا. ڇپيل سرڪٽ بورڊ ذريعي وڏي پيماني تي سرڪٽن جي تياري ٻين وائرنگ طريقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تيز ۽ گهٽ خرچائتي هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ جزا هڪ ئي عمل دوران لڳايا ۽ ڳنڍيا ويندا آهن. هڪ ئي وقت وڏي تعداد ۾ ڇپيل سرڪٽ بورڊ تيار ڪري سگهجن ٿا، جڏهن ته لي آئوٽ رڳو هڪ ڀيرو ٺاهڻو پوندو آهي. ٿوري مقدار ۾ ڇپيل سرڪٽ بورڊ هٿ سان پڻ تيار ڪري سگهجن ٿا، پر اهڙي صورت ۾ انهن جا فائدا محدود هوندا آهن.<ref>{{cite book | last1=Bhunia | first1=Swarup | last2=Tehranipoor | first2=Mark | title=Hardware Security | chapter=Chapter 2, section 2.6, A Quick Overview of Electronic Hardware| date=2019 | isbn=978-0-12-812477-2 | doi=10.1016/b978-0-12-812477-2.00007-1 | page=36}}</ref> ڇپيل سرڪٽ بورڊ هڪ-طرفي (ٽامي جي هڪ تهه)، ٻه-طرفي (سبسٽريٽ جي ٻنهي پاسن تي ٽامي جون ٻه تھون)، يا گهڻ-تھي (ڪيترين ئي سبسٽريٽ تھن جي وچ ۾ ۽ ٻاهرين پاسن تي ٽامي جي تھن سان) ٿي سگهن ٿا. گهڻ-تہي ڇپيل سرڪٽ بورڊ جزن جي وڌيڪ گنجائش فراهم ڪندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ اندرين تھن ۾ سرڪٽ رستا ٺاهڻ سان مٿاڇري تي وڌيڪ جڳهه بچندي آهي. ٻن کان وڌيڪ، خاص طور چار کان وڌيڪ ٽامي وارين تہن وارن گهڻ-تھي ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي مقبوليت [[سرفيس-مائونٽ ٽيڪنالاجي]] جي استعمال سان گڏ وڌي. بهرحال، اهڙا ڇپيل سرڪٽ بورڊ مرمت، تجزئي ۽ موقعي تي ترميم کي گهڻو مشڪل، ۽ اڪثر غير عملي، بڻائي ڇڏين ٿا. 2014ع ۾ خالي ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي عالمي منڊي جو قدر [[آمريڪي ڊالر]]60.2 ارب کان وڌيڪ هو،<ref>{{cite web |url=http://www.iconnect007.com/index.php/article/92973/world-pcb-production-in-2014-estimated-at-602b/92976/?skin=pcb |title=World PCB Production in 2014 Estimated at $60.2B |website=iconnect007 |date=September 28, 2015 |access-date=April 12, 2016 }}</ref> جڏهن ته 2024ع ۾ ان جو اندازو 80.33 ارب آمريڪي ڊالر لڳايو ويو، ۽ 2029ع تائين ان جي 96.57 ارب آمريڪي ڊالر تائين پهچڻ جي اڳڪٿي ڪئي وئي آهي، جيڪا سالياني 4.87٪ واڌ جي شرح ظاهر ڪري ٿي.<ref>{{cite web | title=PCB Market Size | website=PCB Market Size, Share, Trends | url=https://www.mordorintelligence.com/industry-reports/printed-circuit-board-market | access-date=22 December 2024}}</ref> == تاريخ == === شروعاتي اڳواڻ === ڇپيل سرڪٽ بورڊن جي ايجاد کان اڳ، برقي ۽ اليڪٽرانڪ سرڪٽ [[پوائنٽ-ٽو-پوائنٽ جوڙجڪ|پوائنٽ-ٽو-پوائنٽ]] طريقي سان هڪ چيسس تي وائر ڪيا ويندا هئا. عام طور چيسس ڌاتوءَ جي چادر يا ٽري هوندي هئي، جنهن جي هيٺان ڪڏهن ڪاٺ جو بنياد به هوندو هو. جزا چيسس سان لڳايا ويندا هئا، ۽ جيڪڏهن ڳنڍڻ وارو هنڌ ڌاتوءَ جو هجي ته انهن کي موصلن (انسوليٽرس) وسيلي الڳ رکيو ويندو هو. پوءِ انهن جا ليڊ سڌو سنئون يا [[جمپ وائر|جمپر وائرن]] ذريعي [[سولڊرنگ]] سان، يا ڪڏهن [[ڪرمپ (اليڪٽريڪل)|ڪرِمپ]] ڪنيڪٽر، اسڪرو ٽرمينلن تي وائر لگ، يا ٻين طريقن سان ڳنڍيا ويندا هئا. اهڙا سرڪٽ وڏا، ڳرا، جابلو ۽ نسبتاً نازڪ هوندا هئا (خاص طور ويڪيوم ٽيوبن جي شيشي وارن لفافن سبب)، ۽ انهن جي تياري گهڻي محنت طلب هوندي هئي، تنهنڪري اهڙيون شيون مهانگيون هونديون هيون. جديد ڇپيل سرڪٽ بورڊن ۾ استعمال ٿيندڙ طريقن جي ترقي ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ٿي. 1903ع ۾ جرمن موجد البرٽ هينسن ڪيترن ئي تہن ۾ هڪ موصل تختي تي چپڪيل چپٽيل ڌاتو جون پٽن (فلجٽ فوائل ڪنڊڪٽرس) جو تصور پيش ڪيو. 1904ع ۾ [[ٿامس ايڊيسن]] لينن جي ڪاغذ تي ڪيميائي طريقي سان موصل تہون چڙهائڻ جا تجربا ڪيا. 1913ع ۾ آرٿر بيري برطانيا ۾ ڇپائي ۽ [[ايچنگ]] (Etching) واري طريقي جو پيٽنٽ حاصل ڪيو، جڏهن ته آمريڪا ۾ [[ميڪس اسڪوپ]] (Schoop) هڪ نمونيدار ماسڪ ذريعي بورڊ تي شعلي جي مدد سان ڌاتو اسپري ڪرڻ جو پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref>{{Cite patent |country=US |number=1256599 |pubdate=1918-02-19 |title=Process and mechanism for the production of electric heaters |inventor1-last=Schoop |inventor1-first=Max Ulrich }}</ref> 1925ع ۾ چارلس ڊيوڪاس سرڪٽ جي نمونن کي اليڪٽروپليٽنگ ذريعي ٺاهڻ واري طريقي جو پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref name="Harper03">{{cite book |last=Harper |first=Charles A. |date=2003 |title=Electronic materials and processes handbook |publisher=McGraw-Hill |isbn=0071402144 |pages=7.3, 7.4 }}</ref> ڇپيل سرڪٽ جي ايجاد کان اڳ، ۽ ساڳئي تصور سان ملندڙ جلندڙ، [[جان سارگرو]] (Sargrove) 1936ع کان 1947ع جي وچ ۾ ''اليڪٽرانڪ سرڪٽ ميڪنگ اڪئئپمينٽ (ECME)'' تيار ڪئي، جيڪا [[بيڪيلائيٽ]] پلاسٽڪ جي بورڊ تي ڌاتو اسپري ڪندي هئي. ECME هر منٽ ۾ ٽي ريڊيو بورڊ تيار ڪرڻ جي صلاحيت رکندي هئي. === ابتدائي پي سي بي=== [[File:Mark-53-proximity-fuze-1943.jpg|thumb|upright=1.1|1944ع ۾ مارڪ 53 پروڪسيميٽي فيوز جي پيداوار واري لائين]] آسٽريا جي انجنيئر [[پال آئسلر]] تقريباً 1936ع ڌاري برطانيا ۾ ڪم ڪندي هڪ ريڊيو سيٽ جي حصي طور ڇپيل سرڪٽ ايجاد ڪيو. 1941ع ۾ جرمن [[مقناطيسي بحري بارودي سرنگ|مقناطيسي بحري بارودي سرنگن]] ۾ گهڻ-تھي ڇپيل سرڪٽ استعمال ڪيو ويو. 1943ع جي لڳ ڀڳ آمريڪا [[ٻي عالمي جنگ]] دوران [[روڪسيميٽي فيوز]] وڏي پيماني تي تيار ڪرڻ لاءِ هن ٽيڪنالاجي کي اختيار ڪيو.<ref name="Harper03" /> اهڙن فيوزن لاءِ اهڙو اليڪٽرانڪ سرڪٽ گهربل هو، جيڪو توپ مان فائر ٿيڻ جو جهٽڪو برداشت ڪري سگهي ۽ وڏي مقدار ۾ تيار ٿي سگهي. گلوب يونينظ جي سينٽراليب ڊويزن [[ٿڪ-فلم ٽيڪنالاجي]] تي ٻڌل تجويز پيش ڪئي، جيڪا انهن گهرجن تي پوري لهندي هئي. سيرامڪ پليٽ تي موصلن لاءِ ڌاتي رنگ ۽ [[مزاحمو|مزاحمن]] (resistors) لاءِ ڪاربان مواد [[اسڪرين پرنٽنگ]] ذريعي ڇاپيو ويندو هو، جنهن کان پوءِ سيرامڪ ڊسڪ ڪيپيسيٽر ۽ ننڍيون ويڪيوم ٽيوبون سولڊر ڪيون وينديون هيون.<ref>{{Cite book |last=Brunetti |first=Cledo |date=November 22, 1948 |title=New Advances in Printed Circuits |publisher=National Bureau of Standards |location=Washington, DC |url=https://archive.org/details/newadvancesinpri192brun }}</ref> اهو طريقو ڪامياب ثابت ٿيو، ۽ ان بابت حاصل ٿيل پيٽنٽ، جيڪو آمريڪي فوج طرفان خفيه قرار ڏنو ويو هو، گلوب يونين جي نالي ڪيو ويو. 1984ع تائين [[انسٽيٽيوٽ آف اليڪٽريڪل اينڊ اليڪٽرانڪس انجنيئرز|IEEE]] هيري ڊبليو روبنسٽن کي ڇپيل جزن ۽ هڪ گڏيل موصل بنياد تي موصل رستن جي ترقيءَ ۾ سندس بنيادي خدمتن تي [[ڪليڊو برونيٽي ايوارڊ]] سان نوازيو.<ref>Engineers' Day, [https://www.engr.wisc.edu/engage/alumni-relations/our-distinguished-alumni/ 1984 Award Recipients], College of Engineering, [[University of Wisconsin–Madison|University of Wisconsin-Madison]]</ref><ref>{{cite web |title=IEEE Cledo Brunetti Award Recipients |url=https://www.ieee.org/content/dam/ieee-org/ieee/web/org/about/awards/recipients/brunetti_rl.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180804200901/https://www.ieee.org/content/dam/ieee-org/ieee/web/org/about/awards/recipients/brunetti_rl.pdf |archive-date=August 4, 2018 |publisher=[[IEEE]] }}</ref> 1984ع ۾ [[وسڪانسن-ميڊيسن يونيورسٽي]] پڻ کيس ڇپيل اليڪٽرانڪ سرڪٽن ۽ ڪيپيسيٽرن جي تياري واري ٽيڪنالاجي ۾ جدتن تي اعزاز ڏنو.<ref>Engineers' Day, [https://www.engr.wisc.edu/engage/alumni-relations/our-distinguished-alumni/ 1984 Award Recipients], College of Engineering, [[University of Wisconsin–Madison|University of Wisconsin-Madison]]</ref> هي ايجاد [[انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] ٽيڪنالاجي جي ترقيءَ ۾ به اهم قدم هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ صرف وائرنگ ئي نه، پر غيرفعال جزا پڻ سيرامڪ بنياد تي تيار ڪيا ويا. === جنگ کان پوءِ واريون اڳڀرائيون === 1948ع ۾ آمريڪا هن ايجاد کي تجارتي استعمال لاءِ جاري ڪيو. ڇپيل سرڪٽ 1950ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين صارفين جي اليڪٽرانڪس ۾ عام نه ٿيا، جڏهن آمريڪي فوج ''آٽو-سمبلي'' (Auto-Sembly) وارو عمل تيار ڪيو. تقريباً انهيءَ ئي دور ۾ برطانيا ۾ [[جيوفري ڊمر]]، جيڪو ان وقت [[رائل ريڊار اسٽيبلشمينٽ]] (RRDE) سان لاڳاپيل هو، ساڳئي نوعيت جي ڪم تي مصروف رهيو. [[موٽرولا]] صارفين جي اليڪٽرانڪس ۾ هن عمل کي اختيار ڪندڙ شروعاتي ڪمپنين مان هڪ هئي. آگسٽ 1952ع ۾ ڪمپني ڇهن سالن جي تحقيق ۽ هڪ ملين آمريڪي ڊالرن جي سيڙپڪاري کان پوءِ گهريلو ريڊيوز ۾ "پليٽيڊ سرڪٽز" استعمال ڪرڻ جو اعلان ڪيو.<ref>{{cite news |title=New Process Perfected for Radio Wiring |newspaper=[[شڪاگو ٽربيون]] |date=August 1, 1952 }}</ref> ان کان پوءِ موٽرولا پنهنجي صارفين جي ريڊيو اشتهارن ۾ هن عمل لاءِ پنهنجو رجسٽرڊ واپاري نالو پليسر''PLAcir'' استعمال ڪرڻ شروع ڪيو.<ref>{{cite magazine |title='Travel and Play with Motorola' advertisement |magazine=[[Life (magazine)|Life]] |date=May 24, 1954 |page=14 }}</ref> [[هاليڪرافٽرز]] پهرين نومبر 1952ع تي ''فوٽو-ايچ'' ڇپيل سرڪٽ وارو پنهنجو پهريون ڪلاڪ-ريڊيو متعارف ڪرايو.<ref>"Topics & Trends of TV Trade." Television Digest 8:44 (November 1, 1952), 10.</ref> جيتوڻيڪ سرڪٽ بورڊ دستياب ٿي چڪا هئا، تڏهن به [[پوائنٽ-ٽو-پوائنٽ تعمير]] وارو چيسس طريقو گهٽ ۾ گهٽ 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين صنعت ۾، خاص طور ٽيليويزن ۽ هاءِ فائي سيٽن ۾، وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو رهيو. ڇپيل سرڪٽ بورڊ سرڪٽري جي سائيز، وزن ۽ قيمت گهٽائڻ لاءِ متعارف ڪرايا ويا. 1960ع ۾ هڪ ننڍڙو صارفين لاءِ تيار ڪيل ريڊيو رسيور پنهنجي سموري سرڪٽري هڪ ئي سرڪٽ بورڊ تي رکي سگهندو هو، جڏهن ته هڪ ٽيليويزن سيٽ ۾ اڪثر هڪ يا وڌيڪ سرڪٽ بورڊ استعمال ٿيندا هئا. شروعاتي دور ۾ هر اليڪٽرانڪ جزي سان تار جهڙا [[ليڊ (اليڪٽرانڪس)|ليڊ]] لڳل هوندا هئا، ۽ پي سي بي تي هر ليڊ لاءِ سوراخ ڪيو ويندو هو. پوءِ انهن ليڊن کي سوراخن مان لنگهائي [[سولڊر]] ذريعي ٽامي جي رستن سان ڳنڍيو ويندو هو. اسيمبليءَ جي هن طريقي کي [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] چيو وڃي ٿو. 1949ع ۾ آمريڪي فوج جي سگنل ڪور جي مو ابرامسن ۽ اسٽينسلاوس ايف. ڊينڪو ''آٽو-اسمبلي'' وارو عمل تيار ڪيو، جنهن ۾ جزن جا ليڊ ٽامي جي ورق تي ٺهيل رابطي واري نموني ۾ داخل ڪري [[ڊِپ سولڊرنگ]] ذريعي سولڊر ڪيا ويندا هئا. 1956ع ۾ حاصل ڪيل هن پيٽنٽ جا حق آمريڪي فوج کي ڏنا ويا.<ref>{{Cite patent |country=US |number=2756485 |pubdate=1956-07-31 |title=Process of Assembling Electrical Circuits |assign1=[[Secretary of the United States Army]] |inventor1-last=Abramson |inventor1-first=Moe |inventor2-last=Danko |inventor2-first=Stanislaus F. }}</ref> بعد ۾ بورڊ [[ليمنيشن]] ۽ [[ايچنگ]] جي ٽيڪنالاجي جي ترقي سان اهو تصور اڄ جي معياري پي سي بي تياري واري عمل ۾ تبديل ٿي ويو. سولڊرنگ پاڻمرادو به ٿي سگهي ٿي، جنهن ۾ بورڊ کي ڳريل سولڊر جي لهر مٿان هلائيندڙ [[لهري سولڊرنگ]] واري مشين مان گذاريو ويندو آهي. تنهن هوندي به، تارون ۽ سوراخ غير مؤثر آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ سوراخ ڪرڻ مهانگو عمل آهي، ڊرل بٽ جلد گهِسجي وڃن ٿا، ۽ ٻاهر نڪرندڙ تارون ڪٽي ضايع ڪيون وڃن ٿيون. 1980ع واري ڏهاڪي کان [[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] وارن جزن آهستي آهستي [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] وارن جزن جي جاءِ ورتي. ان سان ننڍا بورڊ ۽ گهٽ پيداواري خرچ ممڪن ٿيا، پر مرمت وڌيڪ ڏکيو ڪم بڻجي ويو. 1990ع واري ڏهاڪي دوران گهڻ-تہي سطحي بورڊن جو استعمال تيزيءَ سان وڌيو. نتيجي طور بورڊن جي جسامت وڌيڪ گهٽجي وئي ۽ مختلف اوزارن ۾ سخت ۽ لچڪدار پي سي بي ٻنهي جو استعمال شروع ٿيو. 1995ع ۾ پي سي بيٺاهيندڙن [[مائڪروويا]] ٽيڪنالاجي استعمال ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن سان [[اعليٰ-کثافت رابطي وارو پي سي بي]] (HDI PCB) تيار ٿيڻ لڳو.<ref>{{US patent reference |number=5434751 |issue-date=July 18, 1995 |inventor1-first=Herbert S. |inventor1-last=Cole, Jr. |inventor2-first=Theresa A. |inventor2-last=Sitnik-Nieters |inventor3-first=Robert J. |inventor3-last=Wojnarowski |inventor4-first=John H. |inventor4-last=Lupinski |title=Reworkable high density interconnect structure incorporating a release layer }}</ref> === جديد ترقيون === [[ٽن-رخي ڇپائي]] (ٿري ڊي پرنٽنگ) ۾ تازين اڳڀرائين سبب پي سي بي ٺاهڻ لاءِ ڪيترائي نوان طريقا متعارف ٿيا آهن. [[ٽن-رخي ڇپيل اليڪٽرانڪس]] (پرنٽيڊ اليڪٽرانڪس؛ PE) ذريعي شيون تھ بہ تھ ڇاپيون وڃن ٿيون، جنهن کان پوءِ انهن تي اهڙي مائع مس سان ڇپائي ڪئي ويندي آهي، جيڪا برقي خاصيتون رکي ٿي، ۽ اهڙيءَ ريت ڇپيل شيءِ ۾ اليڪٽرانڪ ڪارڪردگي شامل ٿي وڃي ٿي. [[اعليٰ-ڪثافت رابطي واري ٽيڪنالاجي]] (ايڇ ڊي آء) وڌيڪ ڳتيل پي سي بيڊزائن کي ممڪن بڻائي ٿي، جنهن سان هڪ ئي ايراضيءَ ۾ وڌيڪ رستا ۽ وڌيڪ جزا رکڻ ممڪن ٿين ٿا. نتيجي طور جزن جي وچ ۾ برقي رستا وڌيڪ ننڍا ٿي وڃن ٿا. ايڇ ڊي آء ۾ [[بلائنڊ ويا]]، [[بريڊ ويا]]، يا انهن سان گڏ [[مائڪروويا]] استعمال ڪيا ويندا آهن. گهڻ-تھي ايڇ ڊي آء ڇپيل سرڪٽ بورڊ ۾ ڪيترن ئي ويائن کي هڪ ٻئي جي مٿان ترتيب ڏئي (Stacked Vias) ڳنڍيو ويندو آهي، جيڪو هڪ گهري بريڊ ويا جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مضبوط هوندو آهي ۽ مختلف حالتن ۾ اعتبار وڌائيندو آهي. ايڇ ڊي آء ٽيڪنالاجي جا سڀ کان عام استعمال ڪمپيوٽرن، موبائل فونن، طبي اوزارن ۽ فوجي مواصلاتي سامان ۾ ٿين ٿا. چار-تھي ايڇ ڊي آء مائڪروويا ڇپيل سرڪٽ بورڊ معيار جي لحاظ کان اٺ-تہي [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] پي سي بي جي برابر هوندو آهي، تنهنڪري ايڇ ڊي آء ٽيڪنالاجي خرچ گهٽائي سگهي ٿي. ايڇ ڊي آء ڇپيل سرڪٽ بورڊ اڪثر [[اجينوموٽو بلڊ-اپ فلم]] استعمال ڪري تيار ڪيا ويندا آهن، جيڪا [[فلپ چپ]] پيڪيجن جي تياري ۾ پڻ استعمال ٿيندي آهي.<ref>{{cite book |title=2018 7th Electronic System-Integration Technology Conference (ESTC) |doi=10.1109/ESTC.2018.8546431 |s2cid=54214952 |chapter=High Density Interconnect Processes for Panel Level Packaging |date=2018 |last1=Ostmann |first1=Andreas |last2=Schein |first2=Friedrich-Leonhard |last3=Dietterle |first3=Michael |last4=Kunz |first4=Marc |last5=Lang |first5=Klaus-Dieter |pages=1–5 |isbn=978-1-5386-6814-6 }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=4DmIDQAAQBAJ&dq=build+up+film+substrate&pg=PA319 |isbn=978-3-319-45098-8 |title=Materials for Advanced Packaging |date=November 18, 2016 |publisher=Springer }}</ref> ڪجهه ڇپيل سرڪٽ بورڊ ۾ [[نظري موج-رهنما]] پڻ شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي [[نظري فائبر]] وانگر سڌو ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي اندر ٺهيل هوندا آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.laserfocusworld.com/optics/article/14040276/making-optical-printed-circuit-boards-on-an-industrial-scale |title=Advances in Optical Communications: Making optical printed circuit boards on an industrial scale |date=October 2019 }}</ref> == جوڙجڪ == [[File:Hand Etched PCB.png|thumb|PCB تي هٿ سان ٺاهيل ايچ ٿيل رستن جو مثال]] هڪ بنيادي '''ڇپيل سرڪٽ بورڊ''' ( پي سي بي) هڪ هموار [[برقي موصل|غير موصل]] بنيادي چادر ۽ ان تي [[ڌاتي ورق|ٽامي جي ورق]] جي هڪ تہه تي مشتمل هوندو آهي، جيڪا بنيادي مواد سان ليمنيٽ ڪئي ويندي آهي. ڪيميائي [[ايچنگ]] ذريعي ٽامي کي الڳ الڳ موصل رستن ۾ ورهايو ويندو آهي، جن کي ''ٽريڪ'' يا ''سرڪٽ ٽريس'' چيو ويندو آهي. ان سان گڏ رابطي لاءِ پيڊ، [[ويا]]، جيڪي ٽامي جي مختلف تہن جي وچ ۾ برقي رابطو قائم ڪن ٿا، ۽ اهڙا مضبوط موصل حصا پڻ ٺاهيا ويندا آهن، جيڪي [[برقي مقناطيسي شيلڊنگ]] يا ٻين مقصدن لاءِ استعمال ٿيندا آهن. اهي ٽريڪ مقرر ٿيل تارن وانگر ڪم ڪندا آهن ۽ هوا ۽ بورڊ جي بنيادي مواد جي ڪري هڪ ٻئي کان برقي طور الڳ رهندا آهن. PCB جي مٿاڇري تي اڪثر اهڙو حفاظتي تهه لڳايو ويندو آهي، جيڪو ٽامي کي [[سنکن]] کان بچائيندو آهي ۽ سولڊر لڳائڻ دوران ٽريڪن جي وچ ۾ [[شارٽ سرڪٽ]] يا اڻڄاتل برقي رابطي جي امڪان کي گهٽائيندو آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ هي تهه سولڊر جي شارٽ سرڪٽ کي روڪڻ ۾ مدد ڪندو آهي، تنهنڪري ان کي [[سولڊر ماسڪ]] يا ''سولڊر ريزسٽ'' چيو ويندو آهي. PCB جي هر ٽامي واري تہه تي جيڪو نمونو ايچ ڪيو ويندو آهي، ان کي ''آرٽ ورڪ'' چيو ويندو آهي. ايچنگ جو عمل عام طور [[فٽو ريزسٽ]] استعمال ڪندي ڪيو ويندو آهي، جيڪو ڇپيل سرڪٽ بورڊ تي لڳايو ويندو آهي ۽ پوءِ آرٽ ورڪ جي نموني مطابق روشنيءَ سان ظاهر ڪيو ويندو آهي. فٽو ريزسٽ وارو مواد ٽامي کي ايچنگ واري محلول ۾ حل ٿيڻ کان بچائيندو آهي، جنهن کان پوءِ ايچ ٿيل بورڊ کي صاف ڪيو ويندو آهي. ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي ڊزائن کي ساڳئي طريقي سان وڏي پيماني تي ٻيهر تيار ڪري سگهجي ٿو، جيئن [[ڦوٽو]] کي [[فلمي نيگيٽو]] مان [[فوٽوگرافي پرنٽر]] ذريعي ڪيترائي ڀيرا ڇاپيو ويندو آهي. [[ايف آر-4]] [[شيشي جي فائبر سان مضبوط ڪيل پلاسٽڪ|گلاس ايپوڪسي]] سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ غير موصل بنيادي مواد آهي. ٻيو عام بنيادي مواد [[فينولڪ رال]] سان ڀريل [[ڪاٽن پيپر]] آهي، جيڪو عام طور هلڪي ناسي يا ڀوري رنگ جو هوندو آهي. ڇپيل سرڪٽ بورڊ تي جزن جي سڃاڻپ، [[جاچ وارو نقطو|جاچ وارن نقطن]] يا وضاحتي متن لاءِ ڇپائي پڻ ڪئي ويندي آهي. شروعات ۾ ان مقصد لاءِ [[سلڪ اسڪرين ڇپائي]] استعمال ٿيندي هئي، پر هاڻي وڌيڪ نفيس ۽ اعليٰ معيار جا ڇپائي جا طريقا اختيار ڪيا ويندا آهن. عام طور تي هي ڇپيل ليجنڊ ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي برقي ڪارڪردگي تي ڪو اثر نه وجهندو آهي. === تھ === هڪ [[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] ۾ ٽامي جا ڪيترائي تھ ٿي سگهن ٿيون، جيڪي تقريباً هميشه جوڙن جي صورت ۾ ترتيب ڏنل هونديون آهن. تھن جو تعداد ۽ انهن جي وچ ۾ ٺهيل رابطن (جهڙوڪ [[ويا]] ۽ PTH) مان بورڊ جي پيچيدگيءَ جو اندازو لڳائي سگهجي ٿو. وڌيڪ تہون استعمال ڪرڻ سان سرڪٽ جي رستن جي ترتيب (روٽنگ) لاءِ وڌيڪ اختيار ملن ٿا ۽ سگنل جي سالميت تي بهتر ضابطو حاصل ٿئي ٿو، پر اهڙا بورڊ تيار ڪرڻ وڌيڪ وقت وٺندڙ ۽ مهانگا هوندا آهن. اهڙيءَ طرح، مناسب [[ويا]] چونڊڻ سان بورڊ جي جسامت، پيچيده [[انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] مان سگنلن جي نڪرڻ، رستن جي ترتيب ۽ ڊگهي مدي واري اعتبار کي بهتر بڻائي سگهجي ٿو، پر اهو پڻ پيداوار جي پيچيدگي ۽ خرچ سان ڳنڍيل هوندو آهي. تيار ڪرڻ لاءِ سڀ کان سادن بورڊن مان هڪ ٻه-تھي بورڊ آهي. ان جي ٻنهي پاسن تي ٽامي جون تھون هونديون آهن، جن کي ٻاهريون تھون چيو ويندو آهي. گهڻ-تھي بورڊن ۾ انهن ٻن ٻاهرين تہن جي وچ ۾ ٽامي ۽ غير موصل مواد جون اضافي اندريون تھون شامل ڪيون وينديون آهن. ٻه-تھي ڇپيل سرڪٽ بورڊ کان پوءِ ايندڙ عام قسم چار-تھي ڇپيل سرڪٽ بورڊ آهي. چار-تہي بورڊ اندروني تہن جي ڪري رستن جي ترتيب لاءِ ٻه-تھي بورڊ جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ لچڪ فراهم ڪندو آهي، ۽ اڪثر اندرين تھن جو ڪجهه حصو [[گرائونڊ پلين]] يا پاور پلين طور استعمال ڪيو ويندو آهي، جنهن سان سگنل جي سالميت بهتر، وڌيڪ سگنل فريڪوئنسي، گهٽ [[برقي مقناطيسي مداخلت]] (EMI) ۽ پاور سپلاءِ جي بهتر ڊيڪپلنگ حاصل ٿيندي آهي. گهڻ-تھي بورڊن ۾ مختلف تھن کي هڪ ٻئي سان متبادل ترتيب ۾ ليمنيٽ ڪيو ويندو آهي، جيئن: ٽامو، بنيادي مواد، ٽامو، بنيادي مواد، ٽامو وغيره. هر ٽامي واري تھ کي الڳ ايچ ڪيو ويندو آهي، ۽ اهي اندريون [[ويا]]، جيڪي تيار ٿيل بورڊ جي ٻنهي ٻاهرين پاسن تائين نه پهچندا آهن، تہن کي ليمنيٽ ڪرڻ کان اڳ ڌاتوءَ سان پليٽ ڪيا ويندا آهن. صرف ٻاهرين ٽامي وارين تھن تي حفاظتي ڪوٽنگ لڳائبي آهي، جڏهن ته اندريون ٽامي وارا تھ ڀرپاسي واري غير موصل بنيادي مواد سان محفوظ رهنديون آهن. === حصن يا جزن جو لڳائڻ === [[File:Resistors (1).jpg|thumb|ڪاغذي پٽي تي لڳل [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] وارا مزاحم. ڇپيل سرڪٽ بورڊ تي لڳائڻ وقت انهن کي پٽي مان الڳ ڪري سندن [[ليڊ (اليڪٽرانڪس)|ليڊ]] گهربل ڊيگهه مطابق ڪٽيا ويندا آهن.]] [[File:MOS6581 chtaube061229.jpg|thumb|1980ع واري ڏهاڪي جي وچ واري [[ڪموڊور 64]] گهريلو ڪمپيوٽر جي سرڪٽ بورڊ تي لڳل [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] وارا جزا يا حصا]] [[File:Box of 02in pcb bits.jpg|thumb|PCB ۾ سوراخ ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[ڊرل بٽ]]ن جو دٻو. ٽنگسٽن ڪاربائيڊ جا بٽ تمام سخت هوندا آهن، پر آخرڪار گهِسجي يا ٽٽي پوندا آهن. سوراخ ڪرڻ [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي قيمت جو هڪ اهم حصو هوندو آهي.]] [[File:Surface Mount Components.jpg|thumb|[[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] وارا جزا، جن ۾ مزاحم، [[ٽرانزسٽر]] ۽ هڪ [[انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] شامل آهن.]] [[File:Mouse printed circuit board both sides IMG 0959a.JPG|thumb|ڪمپيوٽر جي مائوس ۾ استعمال ٿيل هڪ-پاسي وارو ڇپيل سرڪٽ بورڊ: جزن وارو پاسو (کاٻي) ۽ ڇپيل رستن وارو پاسو (ساڄي)]] "[[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]]" وارا جزا پنهنجي تارن جهڙن [[ليڊ (اليڪٽرانڪس)|ليڊن]] کي بورڊ جي سوراخن مان لنگهائي ٻئي پاسي موجود ٽامي جي رستن سان [[سولڊرنگ]] ذريعي ڳنڍيا ويندا آهن. " [[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] " وارا جزا ساڳئي پاسي موجود ٽامي جي رستن تي سڌو سنئون لڳايا ويندا آهن. هڪ ئي بورڊ تي ٻنهي طريقن جا جزا استعمال ڪري سگهجن ٿا. رڳو [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] وارا جزا استعمال ڪندڙ ڇپيل سرڪٽ بورڊ هاڻي تمام گهٽ ڏسڻ ۾ اچن ٿا. [[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] عام طور [[ٽرانزسٽر]]، [[ڊائيوڊ]]، [[انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]]، [[مزاحم]] ۽ [[ڪيپيسيٽر]] لاءِ استعمال ٿيندي آهي، جڏهن ته ڪجهه وڏن جزن، جهڙوڪ [[اليڪٽرو لائيٽڪ ڪيپيسيٽر]] ۽ ڪنيڪٽرن لاءِ [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] اڃا به استعمال ڪئي ويندي آهي. شروعاتي ڇپيل سرڪٽ بورڊ ۾ [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] استعمال ڪئي ويندي هئي، جنهن ۾ اليڪٽرانڪ جزن جا ليڊ بورڊ جي هڪ پاسي کان سوراخن مان گذاري ٻئي پاسي ٽامي جي رستن سان سولڊر ڪيا ويندا هئا. بورڊ يا ته هڪ-پاسي وارا هوندا هئا، جن جي جزن واري پاسي تي ڌاتي پرت نه هوندي هئي، يا ٻه-پاسي وارا، جن ۾ ٻنهي پاسن تي جزا سولڊر ڪري سگهبا هئا. ٻن محوري ليڊن وارن جزن (جهڙوڪ مزاحم، ڪيپيسيٽر ۽ ڊائيوڊ) کي افقي نموني لڳائڻ لاءِ سندن ليڊن کي 90 درجا هڪ ئي رخ ۾ موڙي بورڊ ۾ داخل ڪيو ويندو هو. ڪڏهن ڪڏهن بورڊ جي پٺئين پاسي انهن ليڊن کي ابتڙ رخ ۾ موڙيو ويندو هو ته جيئن جزو وڌيڪ مضبوطيءَ سان جڙيل رهي. ان کان پوءِ ليڊن کي [[سولڊرنگ]] ذريعي ڳنڍي، سندن اضافي حصا ڪٽي ڇڏيا ويندا هئا. سولڊرنگ هٿ سان يا [[لهري سولڊرنگ]] واري مشين ذريعي ڪئي ويندي هئي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Mahajan |first=Subhash |date=2001 |chapter=Electronic Packaging: Solder Mounting Technologies |editor1-last=Buschow |editor1-first=K.H.J. |editor2-last=Cahn |editor2-first=Robert |editor3-last=Flemings |editor3-first=Merton C. |editor4-last=Ilschner |editor4-first=Bernhard |editor5-last=Kramer |editor5-first=Edward J. |editor6-last=Veyssiere |editor6-first=Patrick |encyclopedia=Encyclopedia of Materials: Science and Technology |publisher=Elsevier |isbn=0-08-043152-6 |pages=2708–9 }}</ref> [[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] 1960ع واري ڏهاڪي ۾ متعارف ٿي، 1980ع جي شروعات ۾ تيزي سان ترقي ڪئي، ۽ 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين وڏي پيماني تي استعمال ٿيڻ لڳي. جزن کي نئين سر اهڙي نموني ٺاهيو ويو جو انهن ۾ سوراخن مان گذرندڙ تارن بدران ننڍڙا ڌاتي ٽيب يا آخري ٽوپيون هونديون هيون، جيڪي سڌو ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي مٿاڇري تي سولڊر ٿي سگهنديون هيون. ان سان جزا گهڻو ننڍا ٿي ويا ۽ بورڊ جي ٻنهي پاسن تي جزا لڳائڻ وڌيڪ عام ٿي ويو، جنهن جي نتيجي ۾ ننڍي جسامت وارا ۽ تمام وڌيڪ سرڪٽ-کثافت رکندڙ ڇپيل سرڪٽ بورڊ اسيمبليون ممڪن ٿي ويون. سطحي لڳائڻ وارو طريقو خودڪار پيداوار لاءِ تمام موزون آهي، جنهن سان مزدوريءَ جو خرچ گهٽجي ٿو ۽ [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] جي ڀيٽ ۾ پيداوار ۾ نمايان واڌ اچي ٿي. جزا ڪيريئر ٽيپن تي لڳل صورت ۾ فراهم ڪري سگهجن ٿا. [[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] جا جزا [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] وارن جزن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ چوٿين کان ڏهين حصي تائين جسامت ۽ وزن رکن ٿا، جڏهن ته غيرفعال جزا گهڻو سستا هوندا آهن. البت [[سطحي لڳائڻ وارو جزو|سطحي لڳائڻ وارن]] [[نيم موصل]] جزن جون قيمتون گهڻو ڪري اندروني چپ تي دارومدار رکن ٿيون، نه ڪي پيڪيج تي؛ تنهنڪري وڏن پيڪيجن جي ڀيٽ ۾ قيمتي فائدو محدود هوندو آهي، ۽ ڪجهه تار وارا جزا، جهڙوڪ [[1N4148 سگنل ڊائيوڊ]]، حقيقت ۾ پنهنجي سطحي لڳائڻ واري متبادل کان به وڌيڪ سستا هوندا آهن. === برقي خاصيتون === هر ٽريڪ ايچنگ کان پوءِ بچيل [[ٽامو|ٽامي]] جي ورق جو هڪ سنهو ۽ چپٽو حصو هوندو آهي. ان جي [[برقي مزاحمت]]، جيڪا ان جي ويڪر، ٿولهه ۽ ڊيگهه تي دارومدار رکي ٿي، ايتري گهٽ هجڻ گهرجي جو اهو گهربل برقي رو آساني سان کڻي سگهي. پاور ۽ گرائونڊ جا ٽريڪ اڪثر [[سگنل ٽريڪ]]ن کان وڌيڪ ويڪرا رکيا ويندا آهن. گهڻ-تہي بورڊن ۾ ڪڏهن ڪڏهن هڪ پوري تہه کي لڳ ڀڳ مڪمل ٽامي سان ڀري [[گرائونڊ پلين]] طور استعمال ڪيو ويندو آهي، ته جيئن شيلڊنگ ۽ پاور جي واپسي بهتر ٿي سگهي. [[مائڪروويئو]] سرڪٽن ۽ تيز رفتار ڊجيٽل سگنلن لاءِ (جيڪي لڳ ڀڳ ساڳين فريڪوئنسيز تي ڪم ڪندا آهن)، [[ٽرانسميشن لائين]] کي [[هموار ٽرانسميشن لائين]] جي صورت ۾، جهڙوڪ [[اسٽرپ لائين]] يا [[مائڪرو اسٽرپ]]، احتياط سان مقرر ڪيل ماپن سان ترتيب ڏنو ويندو آهي، ته جيئن مستقل [[خاص امپيڊنس]] برقرار رهي. ريڊيو فريڪوئنسي ۽ تيز سوئچنگ وارن سرڪٽن ۾ ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي موصل رستن جي [[انڊڪٽنس]] ۽ [[ڪيپيسيٽنس]] اهم برقي جزا بڻجي ويندا آهن، جيتوڻيڪ گهڻو ڪري اهي غير مطلوب هوندا آهن. بهرحال، انهن کي ڄاڻي واڻي سرڪٽ ڊزائن جو حصو پڻ بڻائي سگهجي ٿو، جهڙوڪ [[ورهايل-جزن وارو فلٽر]]، [[ريڊيو اينٽينا|اينٽينا]] ۽ [[فيوز]] ۾، جنهن سان اضافي الڳ جزن جي ضرورت ختم ٿي سگهي ٿي. [[اعليٰ-کثافت رابطي وارو ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] (HDI PCB) ۾ ٽريڪن يا [[ويا]] جو ويڪر يا قطر 152 مائڪرو ميٽر کان به گهٽ هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.freedomcad.com/2018/08/21/why-use-high-density-interconnect/ |title=Why Use High Density Interconnect? |date=August 21, 2018 }}</ref> == مواد == === ليمينيٽ === ليمينيٽ ڪپڙي يا ڪاغذ جي تہن کي [[ٿرموسيٽ]] [[رال]] سان دٻاءُ ۽ گرمي هيٺ سخت ڪري تيار ڪيا ويندا آهن، جنهن سان هڪجهڙي ٿولهه وارو مضبوط ۽ گڏيل ٽڪرو ٺهندو آهي. انهن جي ويڪر ۽ ڊيگهه وڌ ۾ وڌ {{Convert|4|by|8|ft|m}} ٿي سگهي ٿي. گهربل آخري ٿولهه ۽ [[ڊائي اليڪٽرڪ]] خاصيتون حاصل ڪرڻ لاءِ مختلف ڪپڙي جون بناوتون (في انچ يا سينٽي ميٽر ڌاڳن جو تعداد)، ڪپڙي جي ٿولهه ۽ [[رال]] جي مقدار استعمال ڪئي ويندي آهي. معياري ليمينيٽ ٿولهه ANSI/IPC-D-275 ۾ بيان ٿيل آهي.<ref>{{cite book |title=IPC-D-275: Design Standard for Rigid Printed Boards and Rigid Printed Board Assemblies |publisher=IPC |date=September 1991 }}</ref> استعمال ٿيندڙ ڪپڙي يا فائبر جو قسم، [[رال]] جو قسم، ۽ ڪپڙي ۽ رال جو تناسب ليمينيٽ جي درجابندي (جهڙوڪ FR-4، CEM-1، G-10 وغيره) ۽ ان جي خاصيتن جو تعين ڪن ٿا. اهم خاصيتن ۾ باهه کان بچاءُ جي صلاحيت، [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] (ε_r)، [[ڊائي اليڪٽرڪ نقصان]] (tan δ)، [[تنشي قوت]]، [[قينچي قوت]]، [[شيشي منتقلي جو گرمي پد]] (T_g)، ۽ Z-محور ۾ [[حرارتي پکيڙ جو عدد]] شامل آهن، جيڪو ڏيکاري ٿو ته گرمي سان ٿولهه ڪيتري تبديل ٿئي ٿي. سرڪٽ جي گهرجن موجب مختلف موصلي خاصيتون حاصل ڪرڻ لاءِ ڪيترائي [[ڊائي اليڪٽرڪ]] مواد چونڊي سگهجن ٿا. انهن ۾ [[پولي ٽيٽرافلورو ايٿيلين]] (ٽيفلون)، FR-4، FR-1، CEM-1 ۽ CEM-3 شامل آهن. PCB صنعت ۾ مشهور ''پري-پريگ'' موادن ۾ [[FR-2]] (فينولڪ ڪپهه وارو ڪاغذ)، FR-3 (ڪپهه وارو ڪاغذ ۽ ايپوڪسي)، [[FR-4]] (اڻيل شيشي جا فائبر ۽ ايپوڪسي)، FR-5، FR-6، [[جي-10]]، CEM-1، CEM-2، CEM-3، CEM-4 ۽ CEM-5 شامل آهن. [[بال گرڊ ايري]] (BGA) ۽ ننگي چپ ٽيڪنالاجي ۾ حرارتي پکيڙ انتهائي اهم هوندي آهي، ۽ شيشي جا فائبر بهترين ماپياتي استحڪام فراهم ڪن ٿا. اڄڪلهه [[ايف آر-4]] سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ مواد آهي. جنهن بورڊ تي ٽامي جي پرت موجود هجي پر اڃا ايچنگ نه ڪئي وئي هجي، ان کي "ٽامي سان ڍڪيل ليمينيٽ" (Copper-clad Laminate) چيو ويندو آهي. بورڊ جي خاصيتن جي جسامت گهٽجڻ ۽ ڪم ڪندڙ فريڪوئنسي وڌڻ سان، فائبر گلاس يا ٻين ڀرڻ وارن مواد جي غير يڪسان ورڇ، ٿولهه ۾ فرق، رال اندر هوائي بلبلن ۽ انهن سبب پيدا ٿيندڙ [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] جي مقامي تبديليون وڌيڪ اهم ٿي وڃن ٿيون. === بنيادي سبسٽريٽ جا پيرا ميٽر === سرڪٽ بورڊ جا سبسٽريٽ عام طور [[ڊائي اليڪٽرڪ]] مرڪب مواد هوندا آهن. اهي مرڪب هڪ بنيادي ميٽرڪس (عام طور [[ايپوڪسي رال]]) ۽ هڪ مضبوط ڪندڙ مواد (اڪثر اڻيل، ڪڏهن غير اڻيل شيشي جا فائبر، ۽ ڪڏهن ڪاغذ) تي مشتمل هوندا آهن. ڪجهه حالتن ۾ رال ۾ ڀرڻ وارو مواد، جهڙوڪ سيرامڪس، پڻ شامل ڪيو ويندو آهي؛ مثال طور [[ٽائيٽينيٽ سيرامڪس]] [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] وڌائڻ لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو. مضبوط ڪندڙ مواد جا ٻه بنيادي قسم آهن: اڻيل ۽ غير اڻيل. اڻيل مضبوط ڪندڙ مواد نسبتاً سستا هوندا آهن، پر شيشي جو وڌيڪ [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] اعليٰ فريڪوئنسي وارن استعمالن لاءِ هميشه مناسب نه هوندو آهي. اڻيل بناوت جي غير يڪسان ساخت مختلف هنڌن تي رال ۽ شيشي جي تناسب ۾ فرق پيدا ڪري ٿي، جنهن سان برقي خاصيتن ۾ مقامي تبديليون اچن ٿيون. غير اڻيل يا گهٽ مضبوط ڪندڙ مواد وڌيڪ مهانگا هوندا آهن، پر ڪجهه [[ريڊيو فريڪوئنسي]] ۽ اينالاگ استعمالن لاءِ وڌيڪ موزون هوندا آهن. سبسٽريٽ ڪيترن ئي اهم خاصيتن سان سڃاتا ويندا آهن، جن ۾ [[شيشي منتقلي جو گرمي پد]]، [[تنشي قوت]]، [[قينچي قوت]]، [[حرارتي پکيڙ]]، [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]]، [[ڊائي اليڪٽرڪ نقصان]]، [[ڊائي اليڪٽرڪ ٽٽڻ وارو وولٽيج]]، [[ليڪيج ڪرنٽ]]، [[برقي ٽريئنگ|ٽريڪنگ مزاحمت]]، ۽ نمي جذب ڪرڻ جهڙيون خاصيتون شامل آهن. سبسٽريٽ جي [[شيشي منتقلي جو گرمي پد]] (T_g) تي پهچڻ سان مرڪب ۾ موجود رال نرم ٿيڻ لڳندي آهي ۽ ان جي حرارتي پکيڙ ۾ نمايان واڌ ايندي آهي. T_g کان مٿي گرمي پد تي بورڊ جي جزن، جهڙوڪ سولڊر ٿيل ڳانڍاپن ۽ [[ويا (اليڪٽرانڪس)|ويائن]]، تي ميڪانيڪي دٻاءُ وڌي ويندو آهي. T_g کان هيٺ رال جي حرارتي پکيڙ تقريباً ٽامي ۽ شيشي جي برابر هوندي آهي، پر ان کان مٿي اها گهڻي وڌي ويندي آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ شيشي جا فائبر ۽ ٽامو بورڊ کي افقي رخ ۾ محدود رکن ٿا، تنهنڪري حرارتي پکيڙ گهڻو ڪري ٿولهه جي رخ ۾ ٿيندي آهي، جنهن سان ڌاتوءَ سان ڍڪيل سوراخن (Plated-through Holes) تي زور پوي ٿو. بار بار سولڊر ڪرڻ يا وڌيڪ گرمي کي برداشت ڪرڻ سبب، خاص طور تي ٿلها بورڊ، پليٽنگ جي ناڪامي جو شڪار ٿي سگهن ٿا؛ تنهنڪري ٿلهن بورڊن لاءِ وڌيڪ T_g واري ميٽرڪس ضروري هوندي آهي. استعمال ٿيندڙ مواد سبسٽريٽ جي [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] جو تعين ڪن ٿا. هي مستقل فريڪوئنسي تي پڻ دارومدار رکي ٿو ۽ عام طور فريڪوئنسي وڌڻ سان گهٽجي ٿو. ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ئي مستقل [[مرحلي جي رفتار]] (سگنل پروپيگيشن اسپيڊ) جو تعين ڪري ٿو، تنهنڪري فريڪوئنسي تي ان جو دارومدار وسيع بينڊ وارن استعمالن ۾ مرحلي جي بگاڙ جو سبب بڻجي سگهي ٿو. انهيءَ ڪري، فريڪوئنسي سان گهٽ ۾ گهٽ تبديلي ڪندڙ [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] انتهائي اهم هوندو آهي. [[منتقلي لڪير|منتقلي لڪيرن]] جي مزاحمتي خاصيت (امپيڊنس) فريڪوئنسي وڌڻ سان گهٽجي ويندي آهي، جنهن سبب تيز ڪنارن وارا سگنل سست سگنلن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ موٽندا (Reflect) آهن. [[ڊائي اليڪٽرڪ ٽٽڻ وارو وولٽيج]] اهو وڌ ۾ وڌ وولٽيج ڍلوان (وولٽيج گريڊيئنٽ) بيان ڪري ٿو، جيڪو ڪو مواد ٽٽڻ يا آرڪ ٿيڻ کان اڳ برداشت ڪري سگهي. [[ٽريڪنگ مزاحمت]] ظاهر ڪري ٿي ته مواد بورڊ جي مٿاڇري تي هلندڙ اعليٰ وولٽيج وارن برقي خارجائن جي ڪيتري مزاحمت ڪري سگهي ٿو. [[ڊائي اليڪٽرڪ نقصان]] (لاس ٽينجئنٽ) ٻڌائي ٿو ته موصلن ۾ هلندڙ سگنلن جي برقي مقناطيسي توانائي جو ڪيترو حصو بورڊ جو مواد جذب ڪري ٿو. هي خاصيت اعليٰ فريڪوئنسي استعمالن لاءِ خاص اهميت رکي ٿي. گهٽ نقصان وارا مواد وڌيڪ مهانگا هوندا آهن، ۽ بغير ضرورت جي اهڙو مواد چونڊڻ اعليٰ فريڪوئنسي ڊجيٽل ڊزائن ۾ هڪ عام انجنيئرنگ غلطي سمجهي ويندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها بورڊ جي قيمت وڌائي ٿي پر فائدو نه ڏيندي آهي. [[آئي نمونو]] (Eye Pattern) ذريعي نقصان ۽ [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] جي اثرن جو آسانيءَ سان جائزو وٺي سگهجي ٿو. نمي جذب ٿيڻ تڏهن ٿيندو آهي جڏهن مواد گهڻي نمي يا پاڻي جي سامهون اچي. رال ۽ مضبوط ڪندڙ مواد ٻئي پاڻي جذب ڪري سگهن ٿا، جڏهن⁠تہ مواد جي اندر خالين ۽ فائبرن جي وچ ۾ ڪيپلري قوتن ذريعي به پاڻي داخل ٿي سگهي ٿو. FR-4 مواد ۾ استعمال ٿيندڙ ايپوڪسي تقريباً صرف 0.15٪ پاڻي جذب ڪري ٿي، جڏهن⁠تہ [[ٽيفلون]] رڳو 0.01٪ جذب ڪري ٿو. ان جي ابتڙ [[پولي اميڊ]] ۽ [[سائنيٽ ايسٽر]] گهڻو پاڻي جذب ڪن ٿا. جذب ٿيل پاڻي اهم خاصيتن کي خراب ڪري سگهي ٿو، ٽريڪنگ مزاحمت، ٽٽڻ واري وولٽيج ۽ [[ڊائي اليڪٽرڪ]] خاصيتن کي گهٽائي سگهي ٿو. پاڻي جو نسبي [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] لڳ ڀڳ 73 هوندو آهي، جڏهن⁠تہ عام سرڪٽ بورڊ مواد جو لڳ ڀڳ 4 هوندو آهي. سولڊر ڪرڻ دوران جذب ٿيل نمي ٻاڦ بڻجي ڪريڪ ۽ [[ڊيليمينيشن]] جو سبب بڻجي سگهي ٿي،<ref>Sood, B. and Pecht, M. 2011. Printed Circuit Board Laminates. Wiley Encyclopedia of Composites. 1–11.</ref> جيڪو اليڪٽرانڪ جزن جي پيڪيجن ۾ ٿيندڙ "پاپ ڪارننگ" جهڙي نقصان جو به سبب هوندو آهي. انهيءَ ڪري سولڊر ڪرڻ کان اڳ سبسٽريٽن کي چڱيءَ طرح سُڪائڻ لاءِ بيڪ ڪرڻ ضروري ٿي سگهي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Lee W. Ritchey, Speeding Edge |date=November 1999 |title=A Survey and Tutorial of DIELECTRIC MATERIALS USED in the Manufacture of Printed Circuit Boards |url=http://speedingedge.com/PDF-Files/tutorial.pdf|journal=Circuitree Magazine}}</ref> btszqutkay0nasqega3c5k3ycs4sjty 390544 390541 2026-07-02T10:51:54Z Intisar Ali 8681 390544 wikitext text/x-wiki {{Short description|اليڪٽرانڪ جزن کي سهارو ڏيڻ ۽ پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ تختو}} [[File:SEG DVD 430 - Printed circuit board-4276.jpg|thumb|ڊي وي ڊي پليئر جو ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] [[File:PCB Spectrum.jpg|thumb|1984ع جي سنڪليئر [[ZX Spectrum]] ڪمپيوٽر جي بورڊ جو حصو، جيڪو هڪ ڇپيل سرڪٽ بورڊ ڏيکاري ٿو. هن ۾ برقي موصل رستا (Traces)، ٻئي پاسي تائين ويندڙ [[Via (electronics)|ٿرو-هول رستا]]، ٻنهي پاسن جي رستن کي ڳنڍيندڙ [[Via (electronics)|ويا]]، ۽ ٿرو-هول مائونٽنگ ذريعي لڳايل ڪي اليڪٽرانڪ جزا ڏيکاريل آهن.]] '''ڇپيل سرڪٽ بورڊ''' Printed ،Circuit Board- ('''PCB''')، جنهن کي '''ڇپيل وائرنگ بورڊ''' ('''PWB''') پڻ چيو ويندو آهي، [[لامينيشن|لامينيٽ ٿيل]] اهڙي سينڊوچ نما جوڙجڪ آهي، جيڪا [[برقي موصليت|موصل]] ۽ [[انسوليٽر (بجلي)|غير موصل]] تھن تي مشتمل هوندي آهي. هر تهه تي ٽريس، پلين ۽ ٻيون خاصيتون (جيڪي هموار سطح تي تارن وانگر ڪم ڪن ٿيون) هڪ يا وڌيڪ ٽامي جي چادرن مان [[ڪيميائي نقاشي]] ذريعي ٺاهيون وينديون آهن، جيڪي غير موصل سبسٽريٽ جي چادرن جي مٿان يا وچ ۾ لامينيٽ ڪيل هونديون آهن.<ref>{{cite news |title=What Is a Printed Circuit Board (PCB)? - Technical Articles |url=https://www.allaboutcircuits.com/technical-articles/what-is-a-printed-circuit-board-pcb/ |website=AllAboutCircuits.com |access-date=June 24, 2021 }}</ref> ڇپيل سرڪٽ بورڊ جو استعمال [[اليڪٽرانڪ جزو|اليڪٽرانڪ جزن]] کي هڪ ٻئي سان [[برقي وائرنگ|برقي طور ڳنڍڻ]] يا "وائرنگ" ڪرڻ لاءِ ڪيو ويندو آهي. برقي جزا عام طور ٻاهرين تہن تي موجود موصل پيڊن سان [[سولڊرنگ]] ذريعي لڳايا ويندا آهن، جنهن سان اهي برقي طور ڳنڍجڻ سان گڏ ميخانياتي طور به بورڊ سان مضبوط ٿي ويندا آهن. هڪ ٻيو ٺاهڻ وارو عمل [[Via (electronics)|ويا]] (ڌاتوءَ سان استر ٿيل سوراخ) شامل ڪري ٿو، جيڪي هڪ کان وڌيڪ موصل تہن جي وچ ۾ برقي رابطي کي ممڪن بڻائين ٿا. اڄڪلهه تقريباً سڀني اليڪٽرانڪ شين ۾ ڇپيل سرڪٽ بورڊ استعمال ٿيندا آهن. ڇپيل سرڪٽ بورڊ جا متبادل طريقا [[وائر ريپ]] (wire wrap) ۽ [[پوائنٽ کان پوائنٽ تائين جوڙجڪ]] هئا، جيڪي اڳي عام هئا پر هاڻي تمام گهٽ استعمال ٿين ٿا. ڇپيل سرڪٽ بورڊ لاءِ سرڪٽ جي ترتيب (لي آئوٽ) ۾ وڌيڪ ڊزائن جي ضرورت هوندي آهي، پر انهن جي تياري ۽ اسمبلي خودڪار طريقي سان ڪري سگهجي ٿي. [[اليڪٽرانڪ ڊزائن آٽوميشن]] سافٽويئر ترتيب جو گهڻو ڪم پاڻمرادو انجام ڏين ٿا. ڇپيل سرڪٽ بورڊ ذريعي وڏي پيماني تي سرڪٽن جي تياري ٻين وائرنگ طريقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تيز ۽ گهٽ خرچائتي هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ جزا هڪ ئي عمل دوران لڳايا ۽ ڳنڍيا ويندا آهن. هڪ ئي وقت وڏي تعداد ۾ ڇپيل سرڪٽ بورڊ تيار ڪري سگهجن ٿا، جڏهن ته لي آئوٽ رڳو هڪ ڀيرو ٺاهڻو پوندو آهي. ٿوري مقدار ۾ ڇپيل سرڪٽ بورڊ هٿ سان پڻ تيار ڪري سگهجن ٿا، پر اهڙي صورت ۾ انهن جا فائدا محدود هوندا آهن.<ref>{{cite book | last1=Bhunia | first1=Swarup | last2=Tehranipoor | first2=Mark | title=Hardware Security | chapter=Chapter 2, section 2.6, A Quick Overview of Electronic Hardware| date=2019 | isbn=978-0-12-812477-2 | doi=10.1016/b978-0-12-812477-2.00007-1 | page=36}}</ref> ڇپيل سرڪٽ بورڊ هڪ-طرفي (ٽامي جي هڪ تهه)، ٻه-طرفي (سبسٽريٽ جي ٻنهي پاسن تي ٽامي جون ٻه تھون)، يا گهڻ-تھي (ڪيترين ئي سبسٽريٽ تھن جي وچ ۾ ۽ ٻاهرين پاسن تي ٽامي جي تھن سان) ٿي سگهن ٿا. گهڻ-تہي ڇپيل سرڪٽ بورڊ جزن جي وڌيڪ گنجائش فراهم ڪندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ اندرين تھن ۾ سرڪٽ رستا ٺاهڻ سان مٿاڇري تي وڌيڪ جڳهه بچندي آهي. ٻن کان وڌيڪ، خاص طور چار کان وڌيڪ ٽامي وارين تہن وارن گهڻ-تھي ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي مقبوليت [[سرفيس-مائونٽ ٽيڪنالاجي]] جي استعمال سان گڏ وڌي. بهرحال، اهڙا ڇپيل سرڪٽ بورڊ مرمت، تجزئي ۽ موقعي تي ترميم کي گهڻو مشڪل، ۽ اڪثر غير عملي، بڻائي ڇڏين ٿا. 2014ع ۾ خالي ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي عالمي منڊي جو قدر [[آمريڪي ڊالر]]60.2 ارب کان وڌيڪ هو،<ref>{{cite web |url=http://www.iconnect007.com/index.php/article/92973/world-pcb-production-in-2014-estimated-at-602b/92976/?skin=pcb |title=World PCB Production in 2014 Estimated at $60.2B |website=iconnect007 |date=September 28, 2015 |access-date=April 12, 2016 }}</ref> جڏهن ته 2024ع ۾ ان جو اندازو 80.33 ارب آمريڪي ڊالر لڳايو ويو، ۽ 2029ع تائين ان جي 96.57 ارب آمريڪي ڊالر تائين پهچڻ جي اڳڪٿي ڪئي وئي آهي، جيڪا سالياني 4.87٪ واڌ جي شرح ظاهر ڪري ٿي.<ref>{{cite web | title=PCB Market Size | website=PCB Market Size, Share, Trends | url=https://www.mordorintelligence.com/industry-reports/printed-circuit-board-market | access-date=22 December 2024}}</ref> == تاريخ == === شروعاتي اڳواڻ === ڇپيل سرڪٽ بورڊن جي ايجاد کان اڳ، برقي ۽ اليڪٽرانڪ سرڪٽ [[پوائنٽ-ٽو-پوائنٽ جوڙجڪ|پوائنٽ-ٽو-پوائنٽ]] طريقي سان هڪ چيسس تي وائر ڪيا ويندا هئا. عام طور چيسس ڌاتوءَ جي چادر يا ٽري هوندي هئي، جنهن جي هيٺان ڪڏهن ڪاٺ جو بنياد به هوندو هو. جزا چيسس سان لڳايا ويندا هئا، ۽ جيڪڏهن ڳنڍڻ وارو هنڌ ڌاتوءَ جو هجي ته انهن کي موصلن (انسوليٽرس) وسيلي الڳ رکيو ويندو هو. پوءِ انهن جا ليڊ سڌو سنئون يا [[جمپ وائر|جمپر وائرن]] ذريعي [[سولڊرنگ]] سان، يا ڪڏهن [[ڪرمپ (اليڪٽريڪل)|ڪرِمپ]] ڪنيڪٽر، اسڪرو ٽرمينلن تي وائر لگ، يا ٻين طريقن سان ڳنڍيا ويندا هئا. اهڙا سرڪٽ وڏا، ڳرا، جابلو ۽ نسبتاً نازڪ هوندا هئا (خاص طور ويڪيوم ٽيوبن جي شيشي وارن لفافن سبب)، ۽ انهن جي تياري گهڻي محنت طلب هوندي هئي، تنهنڪري اهڙيون شيون مهانگيون هونديون هيون. جديد ڇپيل سرڪٽ بورڊن ۾ استعمال ٿيندڙ طريقن جي ترقي ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ٿي. 1903ع ۾ جرمن موجد البرٽ هينسن ڪيترن ئي تہن ۾ هڪ موصل تختي تي چپڪيل چپٽيل ڌاتو جون پٽن (فلجٽ فوائل ڪنڊڪٽرس) جو تصور پيش ڪيو. 1904ع ۾ [[ٿامس ايڊيسن]] لينن جي ڪاغذ تي ڪيميائي طريقي سان موصل تہون چڙهائڻ جا تجربا ڪيا. 1913ع ۾ آرٿر بيري برطانيا ۾ ڇپائي ۽ [[ايچنگ]] (Etching) واري طريقي جو پيٽنٽ حاصل ڪيو، جڏهن ته آمريڪا ۾ [[ميڪس اسڪوپ]] (Schoop) هڪ نمونيدار ماسڪ ذريعي بورڊ تي شعلي جي مدد سان ڌاتو اسپري ڪرڻ جو پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref>{{Cite patent |country=US |number=1256599 |pubdate=1918-02-19 |title=Process and mechanism for the production of electric heaters |inventor1-last=Schoop |inventor1-first=Max Ulrich }}</ref> 1925ع ۾ چارلس ڊيوڪاس سرڪٽ جي نمونن کي اليڪٽروپليٽنگ ذريعي ٺاهڻ واري طريقي جو پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref name="Harper03">{{cite book |last=Harper |first=Charles A. |date=2003 |title=Electronic materials and processes handbook |publisher=McGraw-Hill |isbn=0071402144 |pages=7.3, 7.4 }}</ref> ڇپيل سرڪٽ جي ايجاد کان اڳ، ۽ ساڳئي تصور سان ملندڙ جلندڙ، [[جان سارگرو]] (Sargrove) 1936ع کان 1947ع جي وچ ۾ ''اليڪٽرانڪ سرڪٽ ميڪنگ اڪئئپمينٽ (ECME)'' تيار ڪئي، جيڪا [[بيڪيلائيٽ]] پلاسٽڪ جي بورڊ تي ڌاتو اسپري ڪندي هئي. ECME هر منٽ ۾ ٽي ريڊيو بورڊ تيار ڪرڻ جي صلاحيت رکندي هئي. === ابتدائي پي سي بي=== [[File:Mark-53-proximity-fuze-1943.jpg|thumb|upright=1.1|1944ع ۾ مارڪ 53 پروڪسيميٽي فيوز جي پيداوار واري لائين]] آسٽريا جي انجنيئر [[پال آئسلر]] تقريباً 1936ع ڌاري برطانيا ۾ ڪم ڪندي هڪ ريڊيو سيٽ جي حصي طور ڇپيل سرڪٽ ايجاد ڪيو. 1941ع ۾ جرمن [[مقناطيسي بحري بارودي سرنگ|مقناطيسي بحري بارودي سرنگن]] ۾ گهڻ-تھي ڇپيل سرڪٽ استعمال ڪيو ويو. 1943ع جي لڳ ڀڳ آمريڪا [[ٻي عالمي جنگ]] دوران [[روڪسيميٽي فيوز]] وڏي پيماني تي تيار ڪرڻ لاءِ هن ٽيڪنالاجي کي اختيار ڪيو.<ref name="Harper03" /> اهڙن فيوزن لاءِ اهڙو اليڪٽرانڪ سرڪٽ گهربل هو، جيڪو توپ مان فائر ٿيڻ جو جهٽڪو برداشت ڪري سگهي ۽ وڏي مقدار ۾ تيار ٿي سگهي. گلوب يونينظ جي سينٽراليب ڊويزن [[ٿڪ-فلم ٽيڪنالاجي]] تي ٻڌل تجويز پيش ڪئي، جيڪا انهن گهرجن تي پوري لهندي هئي. سيرامڪ پليٽ تي موصلن لاءِ ڌاتي رنگ ۽ [[مزاحمو|مزاحمن]] (resistors) لاءِ ڪاربان مواد [[اسڪرين پرنٽنگ]] ذريعي ڇاپيو ويندو هو، جنهن کان پوءِ سيرامڪ ڊسڪ ڪيپيسيٽر ۽ ننڍيون ويڪيوم ٽيوبون سولڊر ڪيون وينديون هيون.<ref>{{Cite book |last=Brunetti |first=Cledo |date=November 22, 1948 |title=New Advances in Printed Circuits |publisher=National Bureau of Standards |location=Washington, DC |url=https://archive.org/details/newadvancesinpri192brun }}</ref> اهو طريقو ڪامياب ثابت ٿيو، ۽ ان بابت حاصل ٿيل پيٽنٽ، جيڪو آمريڪي فوج طرفان خفيه قرار ڏنو ويو هو، گلوب يونين جي نالي ڪيو ويو. 1984ع تائين [[انسٽيٽيوٽ آف اليڪٽريڪل اينڊ اليڪٽرانڪس انجنيئرز|IEEE]] هيري ڊبليو روبنسٽن کي ڇپيل جزن ۽ هڪ گڏيل موصل بنياد تي موصل رستن جي ترقيءَ ۾ سندس بنيادي خدمتن تي [[ڪليڊو برونيٽي ايوارڊ]] سان نوازيو.<ref>Engineers' Day, [https://www.engr.wisc.edu/engage/alumni-relations/our-distinguished-alumni/ 1984 Award Recipients], College of Engineering, [[University of Wisconsin–Madison|University of Wisconsin-Madison]]</ref><ref>{{cite web |title=IEEE Cledo Brunetti Award Recipients |url=https://www.ieee.org/content/dam/ieee-org/ieee/web/org/about/awards/recipients/brunetti_rl.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180804200901/https://www.ieee.org/content/dam/ieee-org/ieee/web/org/about/awards/recipients/brunetti_rl.pdf |archive-date=August 4, 2018 |publisher=[[IEEE]] }}</ref> 1984ع ۾ [[وسڪانسن-ميڊيسن يونيورسٽي]] پڻ کيس ڇپيل اليڪٽرانڪ سرڪٽن ۽ ڪيپيسيٽرن جي تياري واري ٽيڪنالاجي ۾ جدتن تي اعزاز ڏنو.<ref>Engineers' Day, [https://www.engr.wisc.edu/engage/alumni-relations/our-distinguished-alumni/ 1984 Award Recipients], College of Engineering, [[University of Wisconsin–Madison|University of Wisconsin-Madison]]</ref> هي ايجاد [[انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] ٽيڪنالاجي جي ترقيءَ ۾ به اهم قدم هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ صرف وائرنگ ئي نه، پر غيرفعال جزا پڻ سيرامڪ بنياد تي تيار ڪيا ويا. === جنگ کان پوءِ واريون اڳڀرائيون === 1948ع ۾ آمريڪا هن ايجاد کي تجارتي استعمال لاءِ جاري ڪيو. ڇپيل سرڪٽ 1950ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين صارفين جي اليڪٽرانڪس ۾ عام نه ٿيا، جڏهن آمريڪي فوج ''آٽو-سمبلي'' (Auto-Sembly) وارو عمل تيار ڪيو. تقريباً انهيءَ ئي دور ۾ برطانيا ۾ [[جيوفري ڊمر]]، جيڪو ان وقت [[رائل ريڊار اسٽيبلشمينٽ]] (RRDE) سان لاڳاپيل هو، ساڳئي نوعيت جي ڪم تي مصروف رهيو. [[موٽرولا]] صارفين جي اليڪٽرانڪس ۾ هن عمل کي اختيار ڪندڙ شروعاتي ڪمپنين مان هڪ هئي. آگسٽ 1952ع ۾ ڪمپني ڇهن سالن جي تحقيق ۽ هڪ ملين آمريڪي ڊالرن جي سيڙپڪاري کان پوءِ گهريلو ريڊيوز ۾ "پليٽيڊ سرڪٽز" استعمال ڪرڻ جو اعلان ڪيو.<ref>{{cite news |title=New Process Perfected for Radio Wiring |newspaper=[[شڪاگو ٽربيون]] |date=August 1, 1952 }}</ref> ان کان پوءِ موٽرولا پنهنجي صارفين جي ريڊيو اشتهارن ۾ هن عمل لاءِ پنهنجو رجسٽرڊ واپاري نالو پليسر''PLAcir'' استعمال ڪرڻ شروع ڪيو.<ref>{{cite magazine |title='Travel and Play with Motorola' advertisement |magazine=[[Life (magazine)|Life]] |date=May 24, 1954 |page=14 }}</ref> [[هاليڪرافٽرز]] پهرين نومبر 1952ع تي ''فوٽو-ايچ'' ڇپيل سرڪٽ وارو پنهنجو پهريون ڪلاڪ-ريڊيو متعارف ڪرايو.<ref>"Topics & Trends of TV Trade." Television Digest 8:44 (November 1, 1952), 10.</ref> جيتوڻيڪ سرڪٽ بورڊ دستياب ٿي چڪا هئا، تڏهن به [[پوائنٽ-ٽو-پوائنٽ تعمير]] وارو چيسس طريقو گهٽ ۾ گهٽ 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين صنعت ۾، خاص طور ٽيليويزن ۽ هاءِ فائي سيٽن ۾، وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو رهيو. ڇپيل سرڪٽ بورڊ سرڪٽري جي سائيز، وزن ۽ قيمت گهٽائڻ لاءِ متعارف ڪرايا ويا. 1960ع ۾ هڪ ننڍڙو صارفين لاءِ تيار ڪيل ريڊيو رسيور پنهنجي سموري سرڪٽري هڪ ئي سرڪٽ بورڊ تي رکي سگهندو هو، جڏهن ته هڪ ٽيليويزن سيٽ ۾ اڪثر هڪ يا وڌيڪ سرڪٽ بورڊ استعمال ٿيندا هئا. شروعاتي دور ۾ هر اليڪٽرانڪ جزي سان تار جهڙا [[ليڊ (اليڪٽرانڪس)|ليڊ]] لڳل هوندا هئا، ۽ پي سي بي تي هر ليڊ لاءِ سوراخ ڪيو ويندو هو. پوءِ انهن ليڊن کي سوراخن مان لنگهائي [[سولڊر]] ذريعي ٽامي جي رستن سان ڳنڍيو ويندو هو. اسيمبليءَ جي هن طريقي کي [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] چيو وڃي ٿو. 1949ع ۾ آمريڪي فوج جي سگنل ڪور جي مو ابرامسن ۽ اسٽينسلاوس ايف. ڊينڪو ''آٽو-اسمبلي'' وارو عمل تيار ڪيو، جنهن ۾ جزن جا ليڊ ٽامي جي ورق تي ٺهيل رابطي واري نموني ۾ داخل ڪري [[ڊِپ سولڊرنگ]] ذريعي سولڊر ڪيا ويندا هئا. 1956ع ۾ حاصل ڪيل هن پيٽنٽ جا حق آمريڪي فوج کي ڏنا ويا.<ref>{{Cite patent |country=US |number=2756485 |pubdate=1956-07-31 |title=Process of Assembling Electrical Circuits |assign1=[[Secretary of the United States Army]] |inventor1-last=Abramson |inventor1-first=Moe |inventor2-last=Danko |inventor2-first=Stanislaus F. }}</ref> بعد ۾ بورڊ [[ليمنيشن]] ۽ [[ايچنگ]] جي ٽيڪنالاجي جي ترقي سان اهو تصور اڄ جي معياري پي سي بي تياري واري عمل ۾ تبديل ٿي ويو. سولڊرنگ پاڻمرادو به ٿي سگهي ٿي، جنهن ۾ بورڊ کي ڳريل سولڊر جي لهر مٿان هلائيندڙ [[لهري سولڊرنگ]] واري مشين مان گذاريو ويندو آهي. تنهن هوندي به، تارون ۽ سوراخ غير مؤثر آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ سوراخ ڪرڻ مهانگو عمل آهي، ڊرل بٽ جلد گهِسجي وڃن ٿا، ۽ ٻاهر نڪرندڙ تارون ڪٽي ضايع ڪيون وڃن ٿيون. 1980ع واري ڏهاڪي کان [[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] وارن جزن آهستي آهستي [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] وارن جزن جي جاءِ ورتي. ان سان ننڍا بورڊ ۽ گهٽ پيداواري خرچ ممڪن ٿيا، پر مرمت وڌيڪ ڏکيو ڪم بڻجي ويو. 1990ع واري ڏهاڪي دوران گهڻ-تہي سطحي بورڊن جو استعمال تيزيءَ سان وڌيو. نتيجي طور بورڊن جي جسامت وڌيڪ گهٽجي وئي ۽ مختلف اوزارن ۾ سخت ۽ لچڪدار پي سي بي ٻنهي جو استعمال شروع ٿيو. 1995ع ۾ پي سي بيٺاهيندڙن [[مائڪروويا]] ٽيڪنالاجي استعمال ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن سان [[اعليٰ-کثافت رابطي وارو پي سي بي]] (HDI PCB) تيار ٿيڻ لڳو.<ref>{{US patent reference |number=5434751 |issue-date=July 18, 1995 |inventor1-first=Herbert S. |inventor1-last=Cole, Jr. |inventor2-first=Theresa A. |inventor2-last=Sitnik-Nieters |inventor3-first=Robert J. |inventor3-last=Wojnarowski |inventor4-first=John H. |inventor4-last=Lupinski |title=Reworkable high density interconnect structure incorporating a release layer }}</ref> === جديد ترقيون === [[ٽن-رخي ڇپائي]] (ٿري ڊي پرنٽنگ) ۾ تازين اڳڀرائين سبب پي سي بي ٺاهڻ لاءِ ڪيترائي نوان طريقا متعارف ٿيا آهن. [[ٽن-رخي ڇپيل اليڪٽرانڪس]] (پرنٽيڊ اليڪٽرانڪس؛ PE) ذريعي شيون تھ بہ تھ ڇاپيون وڃن ٿيون، جنهن کان پوءِ انهن تي اهڙي مائع مس سان ڇپائي ڪئي ويندي آهي، جيڪا برقي خاصيتون رکي ٿي، ۽ اهڙيءَ ريت ڇپيل شيءِ ۾ اليڪٽرانڪ ڪارڪردگي شامل ٿي وڃي ٿي. [[اعليٰ-ڪثافت رابطي واري ٽيڪنالاجي]] (ايڇ ڊي آء) وڌيڪ ڳتيل پي سي بيڊزائن کي ممڪن بڻائي ٿي، جنهن سان هڪ ئي ايراضيءَ ۾ وڌيڪ رستا ۽ وڌيڪ جزا رکڻ ممڪن ٿين ٿا. نتيجي طور جزن جي وچ ۾ برقي رستا وڌيڪ ننڍا ٿي وڃن ٿا. ايڇ ڊي آء ۾ [[بلائنڊ ويا]]، [[بريڊ ويا]]، يا انهن سان گڏ [[مائڪروويا]] استعمال ڪيا ويندا آهن. گهڻ-تھي ايڇ ڊي آء ڇپيل سرڪٽ بورڊ ۾ ڪيترن ئي ويائن کي هڪ ٻئي جي مٿان ترتيب ڏئي (Stacked Vias) ڳنڍيو ويندو آهي، جيڪو هڪ گهري بريڊ ويا جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مضبوط هوندو آهي ۽ مختلف حالتن ۾ اعتبار وڌائيندو آهي. ايڇ ڊي آء ٽيڪنالاجي جا سڀ کان عام استعمال ڪمپيوٽرن، موبائل فونن، طبي اوزارن ۽ فوجي مواصلاتي سامان ۾ ٿين ٿا. چار-تھي ايڇ ڊي آء مائڪروويا ڇپيل سرڪٽ بورڊ معيار جي لحاظ کان اٺ-تہي [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] پي سي بي جي برابر هوندو آهي، تنهنڪري ايڇ ڊي آء ٽيڪنالاجي خرچ گهٽائي سگهي ٿي. ايڇ ڊي آء ڇپيل سرڪٽ بورڊ اڪثر [[اجينوموٽو بلڊ-اپ فلم]] استعمال ڪري تيار ڪيا ويندا آهن، جيڪا [[فلپ چپ]] پيڪيجن جي تياري ۾ پڻ استعمال ٿيندي آهي.<ref>{{cite book |title=2018 7th Electronic System-Integration Technology Conference (ESTC) |doi=10.1109/ESTC.2018.8546431 |s2cid=54214952 |chapter=High Density Interconnect Processes for Panel Level Packaging |date=2018 |last1=Ostmann |first1=Andreas |last2=Schein |first2=Friedrich-Leonhard |last3=Dietterle |first3=Michael |last4=Kunz |first4=Marc |last5=Lang |first5=Klaus-Dieter |pages=1–5 |isbn=978-1-5386-6814-6 }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=4DmIDQAAQBAJ&dq=build+up+film+substrate&pg=PA319 |isbn=978-3-319-45098-8 |title=Materials for Advanced Packaging |date=November 18, 2016 |publisher=Springer }}</ref> ڪجهه ڇپيل سرڪٽ بورڊ ۾ [[نظري موج-رهنما]] پڻ شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي [[نظري فائبر]] وانگر سڌو ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي اندر ٺهيل هوندا آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.laserfocusworld.com/optics/article/14040276/making-optical-printed-circuit-boards-on-an-industrial-scale |title=Advances in Optical Communications: Making optical printed circuit boards on an industrial scale |date=October 2019 }}</ref> == جوڙجڪ == [[File:Hand Etched PCB.png|thumb|PCB تي هٿ سان ٺاهيل ايچ ٿيل رستن جو مثال]] هڪ بنيادي '''ڇپيل سرڪٽ بورڊ''' ( پي سي بي) هڪ هموار [[برقي موصل|غير موصل]] بنيادي چادر ۽ ان تي [[ڌاتي ورق|ٽامي جي ورق]] جي هڪ تہه تي مشتمل هوندو آهي، جيڪا بنيادي مواد سان ليمنيٽ ڪئي ويندي آهي. ڪيميائي [[ايچنگ]] ذريعي ٽامي کي الڳ الڳ موصل رستن ۾ ورهايو ويندو آهي، جن کي ''ٽريڪ'' يا ''سرڪٽ ٽريس'' چيو ويندو آهي. ان سان گڏ رابطي لاءِ پيڊ، [[ويا]]، جيڪي ٽامي جي مختلف تہن جي وچ ۾ برقي رابطو قائم ڪن ٿا، ۽ اهڙا مضبوط موصل حصا پڻ ٺاهيا ويندا آهن، جيڪي [[برقي مقناطيسي شيلڊنگ]] يا ٻين مقصدن لاءِ استعمال ٿيندا آهن. اهي ٽريڪ مقرر ٿيل تارن وانگر ڪم ڪندا آهن ۽ هوا ۽ بورڊ جي بنيادي مواد جي ڪري هڪ ٻئي کان برقي طور الڳ رهندا آهن. PCB جي مٿاڇري تي اڪثر اهڙو حفاظتي تهه لڳايو ويندو آهي، جيڪو ٽامي کي [[سنکن]] کان بچائيندو آهي ۽ سولڊر لڳائڻ دوران ٽريڪن جي وچ ۾ [[شارٽ سرڪٽ]] يا اڻڄاتل برقي رابطي جي امڪان کي گهٽائيندو آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ هي تهه سولڊر جي شارٽ سرڪٽ کي روڪڻ ۾ مدد ڪندو آهي، تنهنڪري ان کي [[سولڊر ماسڪ]] يا ''سولڊر ريزسٽ'' چيو ويندو آهي. PCB جي هر ٽامي واري تہه تي جيڪو نمونو ايچ ڪيو ويندو آهي، ان کي ''آرٽ ورڪ'' چيو ويندو آهي. ايچنگ جو عمل عام طور [[فٽو ريزسٽ]] استعمال ڪندي ڪيو ويندو آهي، جيڪو ڇپيل سرڪٽ بورڊ تي لڳايو ويندو آهي ۽ پوءِ آرٽ ورڪ جي نموني مطابق روشنيءَ سان ظاهر ڪيو ويندو آهي. فٽو ريزسٽ وارو مواد ٽامي کي ايچنگ واري محلول ۾ حل ٿيڻ کان بچائيندو آهي، جنهن کان پوءِ ايچ ٿيل بورڊ کي صاف ڪيو ويندو آهي. ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي ڊزائن کي ساڳئي طريقي سان وڏي پيماني تي ٻيهر تيار ڪري سگهجي ٿو، جيئن [[ڦوٽو]] کي [[فلمي نيگيٽو]] مان [[فوٽوگرافي پرنٽر]] ذريعي ڪيترائي ڀيرا ڇاپيو ويندو آهي. [[ايف آر-4]] [[شيشي جي فائبر سان مضبوط ڪيل پلاسٽڪ|گلاس ايپوڪسي]] سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ غير موصل بنيادي مواد آهي. ٻيو عام بنيادي مواد [[فينولڪ رال]] سان ڀريل [[ڪاٽن پيپر]] آهي، جيڪو عام طور هلڪي ناسي يا ڀوري رنگ جو هوندو آهي. ڇپيل سرڪٽ بورڊ تي جزن جي سڃاڻپ، [[جاچ وارو نقطو|جاچ وارن نقطن]] يا وضاحتي متن لاءِ ڇپائي پڻ ڪئي ويندي آهي. شروعات ۾ ان مقصد لاءِ [[سلڪ اسڪرين ڇپائي]] استعمال ٿيندي هئي، پر هاڻي وڌيڪ نفيس ۽ اعليٰ معيار جا ڇپائي جا طريقا اختيار ڪيا ويندا آهن. عام طور تي هي ڇپيل ليجنڊ ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي برقي ڪارڪردگي تي ڪو اثر نه وجهندو آهي. === تھ === هڪ [[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] ۾ ٽامي جا ڪيترائي تھ ٿي سگهن ٿيون، جيڪي تقريباً هميشه جوڙن جي صورت ۾ ترتيب ڏنل هونديون آهن. تھن جو تعداد ۽ انهن جي وچ ۾ ٺهيل رابطن (جهڙوڪ [[ويا]] ۽ PTH) مان بورڊ جي پيچيدگيءَ جو اندازو لڳائي سگهجي ٿو. وڌيڪ تہون استعمال ڪرڻ سان سرڪٽ جي رستن جي ترتيب (روٽنگ) لاءِ وڌيڪ اختيار ملن ٿا ۽ سگنل جي سالميت تي بهتر ضابطو حاصل ٿئي ٿو، پر اهڙا بورڊ تيار ڪرڻ وڌيڪ وقت وٺندڙ ۽ مهانگا هوندا آهن. اهڙيءَ طرح، مناسب [[ويا]] چونڊڻ سان بورڊ جي جسامت، پيچيده [[انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] مان سگنلن جي نڪرڻ، رستن جي ترتيب ۽ ڊگهي مدي واري اعتبار کي بهتر بڻائي سگهجي ٿو، پر اهو پڻ پيداوار جي پيچيدگي ۽ خرچ سان ڳنڍيل هوندو آهي. تيار ڪرڻ لاءِ سڀ کان سادن بورڊن مان هڪ ٻه-تھي بورڊ آهي. ان جي ٻنهي پاسن تي ٽامي جون تھون هونديون آهن، جن کي ٻاهريون تھون چيو ويندو آهي. گهڻ-تھي بورڊن ۾ انهن ٻن ٻاهرين تہن جي وچ ۾ ٽامي ۽ غير موصل مواد جون اضافي اندريون تھون شامل ڪيون وينديون آهن. ٻه-تھي ڇپيل سرڪٽ بورڊ کان پوءِ ايندڙ عام قسم چار-تھي ڇپيل سرڪٽ بورڊ آهي. چار-تہي بورڊ اندروني تہن جي ڪري رستن جي ترتيب لاءِ ٻه-تھي بورڊ جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ لچڪ فراهم ڪندو آهي، ۽ اڪثر اندرين تھن جو ڪجهه حصو [[گرائونڊ پلين]] يا پاور پلين طور استعمال ڪيو ويندو آهي، جنهن سان سگنل جي سالميت بهتر، وڌيڪ سگنل فريڪوئنسي، گهٽ [[برقي مقناطيسي مداخلت]] (EMI) ۽ پاور سپلاءِ جي بهتر ڊيڪپلنگ حاصل ٿيندي آهي. گهڻ-تھي بورڊن ۾ مختلف تھن کي هڪ ٻئي سان متبادل ترتيب ۾ ليمنيٽ ڪيو ويندو آهي، جيئن: ٽامو، بنيادي مواد، ٽامو، بنيادي مواد، ٽامو وغيره. هر ٽامي واري تھ کي الڳ ايچ ڪيو ويندو آهي، ۽ اهي اندريون [[ويا]]، جيڪي تيار ٿيل بورڊ جي ٻنهي ٻاهرين پاسن تائين نه پهچندا آهن، تہن کي ليمنيٽ ڪرڻ کان اڳ ڌاتوءَ سان پليٽ ڪيا ويندا آهن. صرف ٻاهرين ٽامي وارين تھن تي حفاظتي ڪوٽنگ لڳائبي آهي، جڏهن ته اندريون ٽامي وارا تھ ڀرپاسي واري غير موصل بنيادي مواد سان محفوظ رهنديون آهن. === حصن يا جزن جو لڳائڻ === [[File:Resistors (1).jpg|thumb|ڪاغذي پٽي تي لڳل [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] وارا مزاحم. ڇپيل سرڪٽ بورڊ تي لڳائڻ وقت انهن کي پٽي مان الڳ ڪري سندن [[ليڊ (اليڪٽرانڪس)|ليڊ]] گهربل ڊيگهه مطابق ڪٽيا ويندا آهن.]] [[File:MOS6581 chtaube061229.jpg|thumb|1980ع واري ڏهاڪي جي وچ واري [[ڪموڊور 64]] گهريلو ڪمپيوٽر جي سرڪٽ بورڊ تي لڳل [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] وارا جزا يا حصا]] [[File:Box of 02in pcb bits.jpg|thumb|PCB ۾ سوراخ ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[ڊرل بٽ]]ن جو دٻو. ٽنگسٽن ڪاربائيڊ جا بٽ تمام سخت هوندا آهن، پر آخرڪار گهِسجي يا ٽٽي پوندا آهن. سوراخ ڪرڻ [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي قيمت جو هڪ اهم حصو هوندو آهي.]] [[File:Surface Mount Components.jpg|thumb|[[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] وارا جزا، جن ۾ مزاحم، [[ٽرانزسٽر]] ۽ هڪ [[انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] شامل آهن.]] [[File:Mouse printed circuit board both sides IMG 0959a.JPG|thumb|ڪمپيوٽر جي مائوس ۾ استعمال ٿيل هڪ-پاسي وارو ڇپيل سرڪٽ بورڊ: جزن وارو پاسو (کاٻي) ۽ ڇپيل رستن وارو پاسو (ساڄي)]] "[[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]]" وارا جزا پنهنجي تارن جهڙن [[ليڊ (اليڪٽرانڪس)|ليڊن]] کي بورڊ جي سوراخن مان لنگهائي ٻئي پاسي موجود ٽامي جي رستن سان [[سولڊرنگ]] ذريعي ڳنڍيا ويندا آهن. " [[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] " وارا جزا ساڳئي پاسي موجود ٽامي جي رستن تي سڌو سنئون لڳايا ويندا آهن. هڪ ئي بورڊ تي ٻنهي طريقن جا جزا استعمال ڪري سگهجن ٿا. رڳو [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] وارا جزا استعمال ڪندڙ ڇپيل سرڪٽ بورڊ هاڻي تمام گهٽ ڏسڻ ۾ اچن ٿا. [[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] عام طور [[ٽرانزسٽر]]، [[ڊائيوڊ]]، [[انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]]، [[مزاحم]] ۽ [[ڪيپيسيٽر]] لاءِ استعمال ٿيندي آهي، جڏهن ته ڪجهه وڏن جزن، جهڙوڪ [[اليڪٽرو لائيٽڪ ڪيپيسيٽر]] ۽ ڪنيڪٽرن لاءِ [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] اڃا به استعمال ڪئي ويندي آهي. شروعاتي ڇپيل سرڪٽ بورڊ ۾ [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] استعمال ڪئي ويندي هئي، جنهن ۾ اليڪٽرانڪ جزن جا ليڊ بورڊ جي هڪ پاسي کان سوراخن مان گذاري ٻئي پاسي ٽامي جي رستن سان سولڊر ڪيا ويندا هئا. بورڊ يا ته هڪ-پاسي وارا هوندا هئا، جن جي جزن واري پاسي تي ڌاتي پرت نه هوندي هئي، يا ٻه-پاسي وارا، جن ۾ ٻنهي پاسن تي جزا سولڊر ڪري سگهبا هئا. ٻن محوري ليڊن وارن جزن (جهڙوڪ مزاحم، ڪيپيسيٽر ۽ ڊائيوڊ) کي افقي نموني لڳائڻ لاءِ سندن ليڊن کي 90 درجا هڪ ئي رخ ۾ موڙي بورڊ ۾ داخل ڪيو ويندو هو. ڪڏهن ڪڏهن بورڊ جي پٺئين پاسي انهن ليڊن کي ابتڙ رخ ۾ موڙيو ويندو هو ته جيئن جزو وڌيڪ مضبوطيءَ سان جڙيل رهي. ان کان پوءِ ليڊن کي [[سولڊرنگ]] ذريعي ڳنڍي، سندن اضافي حصا ڪٽي ڇڏيا ويندا هئا. سولڊرنگ هٿ سان يا [[لهري سولڊرنگ]] واري مشين ذريعي ڪئي ويندي هئي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Mahajan |first=Subhash |date=2001 |chapter=Electronic Packaging: Solder Mounting Technologies |editor1-last=Buschow |editor1-first=K.H.J. |editor2-last=Cahn |editor2-first=Robert |editor3-last=Flemings |editor3-first=Merton C. |editor4-last=Ilschner |editor4-first=Bernhard |editor5-last=Kramer |editor5-first=Edward J. |editor6-last=Veyssiere |editor6-first=Patrick |encyclopedia=Encyclopedia of Materials: Science and Technology |publisher=Elsevier |isbn=0-08-043152-6 |pages=2708–9 }}</ref> [[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] 1960ع واري ڏهاڪي ۾ متعارف ٿي، 1980ع جي شروعات ۾ تيزي سان ترقي ڪئي، ۽ 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين وڏي پيماني تي استعمال ٿيڻ لڳي. جزن کي نئين سر اهڙي نموني ٺاهيو ويو جو انهن ۾ سوراخن مان گذرندڙ تارن بدران ننڍڙا ڌاتي ٽيب يا آخري ٽوپيون هونديون هيون، جيڪي سڌو ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي مٿاڇري تي سولڊر ٿي سگهنديون هيون. ان سان جزا گهڻو ننڍا ٿي ويا ۽ بورڊ جي ٻنهي پاسن تي جزا لڳائڻ وڌيڪ عام ٿي ويو، جنهن جي نتيجي ۾ ننڍي جسامت وارا ۽ تمام وڌيڪ سرڪٽ-کثافت رکندڙ ڇپيل سرڪٽ بورڊ اسيمبليون ممڪن ٿي ويون. سطحي لڳائڻ وارو طريقو خودڪار پيداوار لاءِ تمام موزون آهي، جنهن سان مزدوريءَ جو خرچ گهٽجي ٿو ۽ [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] جي ڀيٽ ۾ پيداوار ۾ نمايان واڌ اچي ٿي. جزا ڪيريئر ٽيپن تي لڳل صورت ۾ فراهم ڪري سگهجن ٿا. [[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] جا جزا [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] وارن جزن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ چوٿين کان ڏهين حصي تائين جسامت ۽ وزن رکن ٿا، جڏهن ته غيرفعال جزا گهڻو سستا هوندا آهن. البت [[سطحي لڳائڻ وارو جزو|سطحي لڳائڻ وارن]] [[نيم موصل]] جزن جون قيمتون گهڻو ڪري اندروني چپ تي دارومدار رکن ٿيون، نه ڪي پيڪيج تي؛ تنهنڪري وڏن پيڪيجن جي ڀيٽ ۾ قيمتي فائدو محدود هوندو آهي، ۽ ڪجهه تار وارا جزا، جهڙوڪ [[1N4148 سگنل ڊائيوڊ]]، حقيقت ۾ پنهنجي سطحي لڳائڻ واري متبادل کان به وڌيڪ سستا هوندا آهن. === برقي خاصيتون === هر ٽريڪ ايچنگ کان پوءِ بچيل [[ٽامو|ٽامي]] جي ورق جو هڪ سنهو ۽ چپٽو حصو هوندو آهي. ان جي [[برقي مزاحمت]]، جيڪا ان جي ويڪر، ٿولهه ۽ ڊيگهه تي دارومدار رکي ٿي، ايتري گهٽ هجڻ گهرجي جو اهو گهربل برقي رو آساني سان کڻي سگهي. پاور ۽ گرائونڊ جا ٽريڪ اڪثر [[سگنل ٽريڪ]]ن کان وڌيڪ ويڪرا رکيا ويندا آهن. گهڻ-تہي بورڊن ۾ ڪڏهن ڪڏهن هڪ پوري تہه کي لڳ ڀڳ مڪمل ٽامي سان ڀري [[گرائونڊ پلين]] طور استعمال ڪيو ويندو آهي، ته جيئن شيلڊنگ ۽ پاور جي واپسي بهتر ٿي سگهي. [[مائڪروويئو]] سرڪٽن ۽ تيز رفتار ڊجيٽل سگنلن لاءِ (جيڪي لڳ ڀڳ ساڳين فريڪوئنسيز تي ڪم ڪندا آهن)، [[ٽرانسميشن لائين]] کي [[هموار ٽرانسميشن لائين]] جي صورت ۾، جهڙوڪ [[اسٽرپ لائين]] يا [[مائڪرو اسٽرپ]]، احتياط سان مقرر ڪيل ماپن سان ترتيب ڏنو ويندو آهي، ته جيئن مستقل [[خاص امپيڊنس]] برقرار رهي. ريڊيو فريڪوئنسي ۽ تيز سوئچنگ وارن سرڪٽن ۾ ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي موصل رستن جي [[انڊڪٽنس]] ۽ [[ڪيپيسيٽنس]] اهم برقي جزا بڻجي ويندا آهن، جيتوڻيڪ گهڻو ڪري اهي غير مطلوب هوندا آهن. بهرحال، انهن کي ڄاڻي واڻي سرڪٽ ڊزائن جو حصو پڻ بڻائي سگهجي ٿو، جهڙوڪ [[ورهايل-جزن وارو فلٽر]]، [[ريڊيو اينٽينا|اينٽينا]] ۽ [[فيوز]] ۾، جنهن سان اضافي الڳ جزن جي ضرورت ختم ٿي سگهي ٿي. [[اعليٰ-کثافت رابطي وارو ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] (HDI PCB) ۾ ٽريڪن يا [[ويا]] جو ويڪر يا قطر 152 مائڪرو ميٽر کان به گهٽ هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.freedomcad.com/2018/08/21/why-use-high-density-interconnect/ |title=Why Use High Density Interconnect? |date=August 21, 2018 }}</ref> == مواد == === ليمينيٽ === ليمينيٽ ڪپڙي يا ڪاغذ جي تہن کي [[ٿرموسيٽ]] [[رال]] سان دٻاءُ ۽ گرمي هيٺ سخت ڪري تيار ڪيا ويندا آهن، جنهن سان هڪجهڙي ٿولهه وارو مضبوط ۽ گڏيل ٽڪرو ٺهندو آهي. انهن جي ويڪر ۽ ڊيگهه وڌ ۾ وڌ {{Convert|4|by|8|ft|m}} ٿي سگهي ٿي. گهربل آخري ٿولهه ۽ [[ڊائي اليڪٽرڪ]] خاصيتون حاصل ڪرڻ لاءِ مختلف ڪپڙي جون بناوتون (في انچ يا سينٽي ميٽر ڌاڳن جو تعداد)، ڪپڙي جي ٿولهه ۽ [[رال]] جي مقدار استعمال ڪئي ويندي آهي. معياري ليمينيٽ ٿولهه ANSI/IPC-D-275 ۾ بيان ٿيل آهي.<ref>{{cite book |title=IPC-D-275: Design Standard for Rigid Printed Boards and Rigid Printed Board Assemblies |publisher=IPC |date=September 1991 }}</ref> استعمال ٿيندڙ ڪپڙي يا فائبر جو قسم، [[رال]] جو قسم، ۽ ڪپڙي ۽ رال جو تناسب ليمينيٽ جي درجابندي (جهڙوڪ FR-4، CEM-1، G-10 وغيره) ۽ ان جي خاصيتن جو تعين ڪن ٿا. اهم خاصيتن ۾ باهه کان بچاءُ جي صلاحيت، [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] (ε_r)، [[ڊائي اليڪٽرڪ نقصان]] (tan δ)، [[تنشي قوت]]، [[قينچي قوت]]، [[شيشي منتقلي جو گرمي پد]] (T_g)، ۽ Z-محور ۾ [[حرارتي پکيڙ جو عدد]] شامل آهن، جيڪو ڏيکاري ٿو ته گرمي سان ٿولهه ڪيتري تبديل ٿئي ٿي. سرڪٽ جي گهرجن موجب مختلف موصلي خاصيتون حاصل ڪرڻ لاءِ ڪيترائي [[ڊائي اليڪٽرڪ]] مواد چونڊي سگهجن ٿا. انهن ۾ [[پولي ٽيٽرافلورو ايٿيلين]] (ٽيفلون)، FR-4، FR-1، CEM-1 ۽ CEM-3 شامل آهن. PCB صنعت ۾ مشهور ''پري-پريگ'' موادن ۾ [[FR-2]] (فينولڪ ڪپهه وارو ڪاغذ)، FR-3 (ڪپهه وارو ڪاغذ ۽ ايپوڪسي)، [[FR-4]] (اڻيل شيشي جا فائبر ۽ ايپوڪسي)، FR-5، FR-6، [[جي-10]]، CEM-1، CEM-2، CEM-3، CEM-4 ۽ CEM-5 شامل آهن. [[بال گرڊ ايري]] (BGA) ۽ ننگي چپ ٽيڪنالاجي ۾ حرارتي پکيڙ انتهائي اهم هوندي آهي، ۽ شيشي جا فائبر بهترين ماپياتي استحڪام فراهم ڪن ٿا. اڄڪلهه [[ايف آر-4]] سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ مواد آهي. جنهن بورڊ تي ٽامي جي پرت موجود هجي پر اڃا ايچنگ نه ڪئي وئي هجي، ان کي "ٽامي سان ڍڪيل ليمينيٽ" (Copper-clad Laminate) چيو ويندو آهي. بورڊ جي خاصيتن جي جسامت گهٽجڻ ۽ ڪم ڪندڙ فريڪوئنسي وڌڻ سان، فائبر گلاس يا ٻين ڀرڻ وارن مواد جي غير يڪسان ورڇ، ٿولهه ۾ فرق، رال اندر هوائي بلبلن ۽ انهن سبب پيدا ٿيندڙ [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] جي مقامي تبديليون وڌيڪ اهم ٿي وڃن ٿيون. === بنيادي سبسٽريٽ جا پيرا ميٽر === سرڪٽ بورڊ جا سبسٽريٽ عام طور [[ڊائي اليڪٽرڪ]] مرڪب مواد هوندا آهن. اهي مرڪب هڪ بنيادي ميٽرڪس (عام طور [[ايپوڪسي رال]]) ۽ هڪ مضبوط ڪندڙ مواد (اڪثر اڻيل، ڪڏهن غير اڻيل شيشي جا فائبر، ۽ ڪڏهن ڪاغذ) تي مشتمل هوندا آهن. ڪجهه حالتن ۾ رال ۾ ڀرڻ وارو مواد، جهڙوڪ سيرامڪس، پڻ شامل ڪيو ويندو آهي؛ مثال طور [[ٽائيٽينيٽ سيرامڪس]] [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] وڌائڻ لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو. مضبوط ڪندڙ مواد جا ٻه بنيادي قسم آهن: اڻيل ۽ غير اڻيل. اڻيل مضبوط ڪندڙ مواد نسبتاً سستا هوندا آهن، پر شيشي جو وڌيڪ [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] اعليٰ فريڪوئنسي وارن استعمالن لاءِ هميشه مناسب نه هوندو آهي. اڻيل بناوت جي غير يڪسان ساخت مختلف هنڌن تي رال ۽ شيشي جي تناسب ۾ فرق پيدا ڪري ٿي، جنهن سان برقي خاصيتن ۾ مقامي تبديليون اچن ٿيون. غير اڻيل يا گهٽ مضبوط ڪندڙ مواد وڌيڪ مهانگا هوندا آهن، پر ڪجهه [[ريڊيو فريڪوئنسي]] ۽ اينالاگ استعمالن لاءِ وڌيڪ موزون هوندا آهن. سبسٽريٽ ڪيترن ئي اهم خاصيتن سان سڃاتا ويندا آهن، جن ۾ [[شيشي منتقلي جو گرمي پد]]، [[تنشي قوت]]، [[قينچي قوت]]، [[حرارتي پکيڙ]]، [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]]، [[ڊائي اليڪٽرڪ نقصان]]، [[ڊائي اليڪٽرڪ ٽٽڻ وارو وولٽيج]]، [[ليڪيج ڪرنٽ]]، [[برقي ٽريئنگ|ٽريڪنگ مزاحمت]]، ۽ نمي جذب ڪرڻ جهڙيون خاصيتون شامل آهن. سبسٽريٽ جي [[شيشي منتقلي جو گرمي پد]] (T_g) تي پهچڻ سان مرڪب ۾ موجود رال نرم ٿيڻ لڳندي آهي ۽ ان جي حرارتي پکيڙ ۾ نمايان واڌ ايندي آهي. T_g کان مٿي گرمي پد تي بورڊ جي جزن، جهڙوڪ سولڊر ٿيل ڳانڍاپن ۽ [[ويا (اليڪٽرانڪس)|ويائن]]، تي ميڪانيڪي دٻاءُ وڌي ويندو آهي. T_g کان هيٺ رال جي حرارتي پکيڙ تقريباً ٽامي ۽ شيشي جي برابر هوندي آهي، پر ان کان مٿي اها گهڻي وڌي ويندي آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ شيشي جا فائبر ۽ ٽامو بورڊ کي افقي رخ ۾ محدود رکن ٿا، تنهنڪري حرارتي پکيڙ گهڻو ڪري ٿولهه جي رخ ۾ ٿيندي آهي، جنهن سان ڌاتوءَ سان ڍڪيل سوراخن (Plated-through Holes) تي زور پوي ٿو. بار بار سولڊر ڪرڻ يا وڌيڪ گرمي کي برداشت ڪرڻ سبب، خاص طور تي ٿلها بورڊ، پليٽنگ جي ناڪامي جو شڪار ٿي سگهن ٿا؛ تنهنڪري ٿلهن بورڊن لاءِ وڌيڪ T_g واري ميٽرڪس ضروري هوندي آهي. استعمال ٿيندڙ مواد سبسٽريٽ جي [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] جو تعين ڪن ٿا. هي مستقل فريڪوئنسي تي پڻ دارومدار رکي ٿو ۽ عام طور فريڪوئنسي وڌڻ سان گهٽجي ٿو. ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ئي مستقل [[مرحلي جي رفتار]] (سگنل پروپيگيشن اسپيڊ) جو تعين ڪري ٿو، تنهنڪري فريڪوئنسي تي ان جو دارومدار وسيع بينڊ وارن استعمالن ۾ مرحلي جي بگاڙ جو سبب بڻجي سگهي ٿو. انهيءَ ڪري، فريڪوئنسي سان گهٽ ۾ گهٽ تبديلي ڪندڙ [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] انتهائي اهم هوندو آهي. [[منتقلي لڪير|منتقلي لڪيرن]] جي مزاحمتي خاصيت (امپيڊنس) فريڪوئنسي وڌڻ سان گهٽجي ويندي آهي، جنهن سبب تيز ڪنارن وارا سگنل سست سگنلن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ موٽندا (رفليڪٽ) آهن. [[ڊائي اليڪٽرڪ ٽٽڻ وارو وولٽيج]] اهو وڌ ۾ وڌ وولٽيج ڍلوان (وولٽيج گريڊيئنٽ) بيان ڪري ٿو، جيڪو ڪو مواد ٽٽڻ يا آرڪ ٿيڻ کان اڳ برداشت ڪري سگهي. [[ٽريڪنگ مزاحمت]] ظاهر ڪري ٿي ته مواد بورڊ جي مٿاڇري تي هلندڙ اعليٰ وولٽيج وارن برقي خارجائن جي ڪيتري مزاحمت ڪري سگهي ٿو. [[ڊائي اليڪٽرڪ نقصان]] (لاس ٽينجئنٽ) ٻڌائي ٿو ته موصلن ۾ هلندڙ سگنلن جي برقي مقناطيسي توانائي جو ڪيترو حصو بورڊ جو مواد جذب ڪري ٿو. هي خاصيت اعليٰ فريڪوئنسي استعمالن لاءِ خاص اهميت رکي ٿي. گهٽ نقصان وارا مواد وڌيڪ مهانگا هوندا آهن، ۽ بغير ضرورت جي اهڙو مواد چونڊڻ اعليٰ فريڪوئنسي ڊجيٽل ڊزائن ۾ هڪ عام انجنيئرنگ غلطي سمجهي ويندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها بورڊ جي قيمت وڌائي ٿي پر فائدو نه ڏيندي آهي. [[آئي نمونو]] (Eye Pattern) ذريعي نقصان ۽ [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] جي اثرن جو آسانيءَ سان جائزو وٺي سگهجي ٿو. نمي جذب ٿيڻ تڏهن ٿيندو آهي جڏهن مواد گهڻي نمي يا پاڻي جي سامهون اچي. رال ۽ مضبوط ڪندڙ مواد ٻئي پاڻي جذب ڪري سگهن ٿا، جڏهن⁠تہ مواد جي اندر خالين ۽ فائبرن جي وچ ۾ ڪيپلري قوتن ذريعي به پاڻي داخل ٿي سگهي ٿو. FR-4 مواد ۾ استعمال ٿيندڙ ايپوڪسي تقريباً صرف 0.15٪ پاڻي جذب ڪري ٿي، جڏهن⁠تہ [[ٽيفلون]] رڳو 0.01٪ جذب ڪري ٿو. ان جي ابتڙ [[پولي اميڊ]] ۽ [[سائنيٽ ايسٽر]] گهڻو پاڻي جذب ڪن ٿا. جذب ٿيل پاڻي اهم خاصيتن کي خراب ڪري سگهي ٿو، ٽريڪنگ مزاحمت، ٽٽڻ واري وولٽيج ۽ [[ڊائي اليڪٽرڪ]] خاصيتن کي گهٽائي سگهي ٿو. پاڻي جو نسبي [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] لڳ ڀڳ 73 هوندو آهي، جڏهن⁠تہ عام سرڪٽ بورڊ مواد جو لڳ ڀڳ 4 هوندو آهي. سولڊر ڪرڻ دوران جذب ٿيل نمي ٻاڦ بڻجي ڪريڪ ۽ [[ڊيليمينيشن]] جو سبب بڻجي سگهي ٿي،<ref>Sood, B. and Pecht, M. 2011. Printed Circuit Board Laminates. Wiley Encyclopedia of Composites. 1–11.</ref> جيڪو اليڪٽرانڪ جزن جي پيڪيجن ۾ ٿيندڙ "پاپ ڪارننگ" جهڙي نقصان جو به سبب هوندو آهي. انهيءَ ڪري سولڊر ڪرڻ کان اڳ سبسٽريٽن کي چڱيءَ طرح سُڪائڻ لاءِ بيڪ ڪرڻ ضروري ٿي سگهي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Lee W. Ritchey, Speeding Edge |date=November 1999 |title=A Survey and Tutorial of DIELECTRIC MATERIALS USED in the Manufacture of Printed Circuit Boards |url=http://speedingedge.com/PDF-Files/tutorial.pdf|journal=Circuitree Magazine}}</ref> === عام سبسٽريٽ === عام طور استعمال ٿيندڙ مواد: * [[ايف آر-2]]، [[فينولڪ ڪاغذ]] يا فينولڪ ڪپهه وارو ڪاغذ، جيڪو [[فينول فارملڊيهاڊ رال]] سان ڀريل هوندو آهي. هڪ-طرفي بورڊن واري صارف اليڪٽرانڪس ۾ عام. ان جون برقي خاصيتون [[ايف آر-4]] کان گهٽ آهن. برقي آرڪ جي مزاحمت گهٽ. عام طور 105 °C تائين درجه بندي ٿيل. * [[ايف آر-4]]، [[فائبر گلاس]] جي اڻيل ڪپڙي کي [[ايپوڪسي رال]] سان ڀري تيار ڪيو ويندو آهي. پاڻي گهٽ جذب ڪري ٿو (تقريباً 0.15٪ تائين)، بهترين موصلي خاصيتون ۽ آرڪ مزاحمت رکي ٿو. سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ مواد. مختلف خاصيتن وارا ڪيترائي درجا موجود آهن. عام طور 130 °C تائين درجه بندي ٿيل. * [[ايلومينيم]]، يا ''ڌاتي-مرڪزي بورڊ'' يا [[موصل ڌاتي سبسٽريٽ]] (IMS)، جنهن تي گرمي منتقل ڪندڙ پتلي [[ڊائي اليڪٽرڪ]] پرت هوندي آهي. اهڙن حصن لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جن کي وڌيڪ ٿڌو رکڻ ضروري هجي، جهڙوڪ پاور سوئچ ۽ LED. عام طور هڪ، ڪڏهن ٻه تہن واري سرڪٽ بورڊ تي مشتمل هوندو آهي، جيڪو FR-4 جهڙي مواد سان ايلومينيم جي 0.8، 1، 1.5، 2 يا 3 ملي ميٽر ٿلهي شيٽ تي ليمينيٽ ڪيو ويندو آهي. وڌيڪ ٿلها ليمينيٽ ڪڏهن وڌيڪ ٿلهي ٽامي سان به تيار ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite web |last=Fjelstad |first=Joseph |url=https://www.circuitinsight.com/pdf/manufacture_aluminum_substrate_pcbs_ipc.pdf |title=Method for the Manufacture of an Aluminum Substrate PCB and its Advantages |website=CircuitInsight.com |access-date=January 17, 2024 }}</ref><ref>{{cite journal |last=Yung |first=Winco K. C. |date=2007 |url=https://www.bestpcbs.com/public/pdf/Metal-Core-PCB-design-guide.pdf |title=Using Metal Core Printed Circuit Board (MCPCB) as a Solution for Thermal Management |journal=Journal of the HKPCA |issue=24 |pages=12–16}}</ref> * [[لچڪدار اليڪٽرانڪس|لچڪدار سبسٽريٽ]] – اهي يا ته الڳ ٽامي سان ڍڪيل ورق هوندا آهن يا ڪنهن پتلي سخت سهاري (اسٽفنر) سان ليمينيٽ ڪيا ويندا آهن، مثال طور 50–130 μm. ** [[پولي اميڊ]] ورق ننڍي جسامت وارن صارف اليڪٽرانڪس ۽ لچڪدار رابطن ۾ عام آهي. وڌيڪ گرمي برداشت ڪري ٿو. مشهور واپاري نالن ۾ [[ڪيپٽن]]، [[يوپليڪس]] ۽ [[پائرالڪس]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.upilex.jp/en/application.html|title= Applications {{!}} UBE Heat Resistant Polyimide Materials |publisher=UBE |website=Upilex.jp }}</ref><ref name=Pyra>{{cite web |url=https://www.qnityelectronics.com/blogs/your-ultimate-flexible-circuit-materials-partner.html |title=Pyralux Flexible Circuit Materials |publisher=DuPont }}</ref> ** [[پولِي ايسٽر]] (PET)، جيڪو سستو پر گهٽ گرمي برداشت ڪندڙ آهي، ۽ مڪمل شفاف به ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Material Matters: Comparing Polyimide, PET, and Other Flex PCB Materials and Their Thicknesses |url=https://www.allpcb.com/blog/pcb-knowledge/material-matters-comparing-polyimide-pet-and-other-flex-pcb-materials-and-their-thicknesses.html |website=www.allpcb.com}}</ref> ** مرڪب [[ڊائي اليڪٽرڪ]] مواد، جهڙوڪ Puralux TK، جيڪو [[پولي اميڊ]] ۽ فلوروپوليمر تي ٻڌل هوندو آهي.<ref name=Pyra/> سولڊر ڪرڻ دوران ٽامي جي پرت الڳ ٿي سگهي ٿي. * [[سيرامڪ ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] (سيرامڪ پي سي بي)، پي سي بي سبسٽريٽن جو اهڙو قسم آهي، جنهن ۾ نامياتي ليمينيٽن بدران [[ايلومينا]] (Al₂O₃) يا [[ايلومينيم نائٽرائڊ]] (AlN) جهڙا سيرامڪ مواد استعمال ٿيندا آهن. اهي اعليٰ حرارتي چالڪائي، بهترين برقي موصليت ۽ تيز گرمي ۽ سخت ماحول جي مزاحمت سبب اعليٰ طاقت، اعليٰ فريڪوئنسي ۽ انتهائي قابلِ اعتماد استعمالن لاءِ موزون آهن.<ref>{{Cite web |last=Gorka Plata, Shraddha Singh and John Clegg |title=Thermal Management Analysis of Conventional Multi-PCB-Stack for Geothermal Drilling Tools |url=https://pangea.stanford.edu/ERE/db/GeoConf/papers/SGW/2026/Plata.pdf |website=Stanford University}}</ref> گهٽ استعمال ٿيندڙ مواد: * [[ايف آر-1]]، ايف آر-2 جهڙو، عام طور 105 °C تائين درجه بندي ٿيل، جڏهن ته ڪجهه قسمن جي حد 130 °C آهي. ڪمري جي گرمي پد تي پنچ ڪري سگهجي ٿو. گتي جهڙو مواد. نمي ۽ آرڪ جي مزاحمت گهٽ. * [[ايف آر-3]]، ڪپهه وارو ڪاغذ ۽ [[ايپوڪسي]]. * [[ايف آر-5]]، اڻيل [[فائبر گلاس]] ۽ ايپوڪسي، وڌيڪ گرمي تي وڌيڪ مضبوط، عام طور 170 °C تائين درجه بندي ٿيل. * [[ايف آر-6]]، ميٽ شيشو ۽ پوليسٽر. * [[جي-10]]، اڻيل شيشو ۽ ايپوڪسي، اعليٰ موصلي مزاحمت، گهٽ نمي جذب ڪرڻ ۽ تمام مضبوط ڳانڍاپو. عام طور 130 °C تائين درجه بندي ٿيل. * G-11، اڻيل شيشو ۽ ايپوڪسي، سالوينٽن جي وڌيڪ مزاحمت ۽ تيز گرمي تي موڙ برداشت ڪرڻ جي اعليٰ صلاحيت.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=nnCNsjpicJIC&q=printed+circuit+board+materials+%22fr-1%22&pg=PA475|title=Op Amps for Everyone|first=Bruce|last=Carter|date=March 19, 2009|publisher=Newnes|via=Google Books|isbn=9780080949482}}</ref> عام طور 170 °C تائين درجه بندي ٿيل. * [[سي اي ايم-1]]، ڪپهه وارو ڪاغذ ۽ ايپوڪسي. * [[سي اي ايم-2]]، ڪپهه وارو ڪاغذ ۽ ايپوڪسي. * [[سي اي ايم-3]]، غير اڻيل شيشو ۽ ايپوڪسي. * [[سي اي ايم-4]]، اڻيل شيشو ۽ ايپوڪسي. * [[سي اي ايم-5]]، اڻيل شيشو ۽ پوليسٽر. * [[پي ٽي ايف اي]] (ٽيفلون)، مهانگو، گهٽ [[ڊائي اليڪٽرڪ نقصان]]، اعليٰ فريڪوئنسي استعمالن لاءِ، تمام گهٽ نمي جذب ڪري ٿو (0.01٪)، ميڪانيڪي طور نرم، ليمينيٽ ڪرڻ ڏکيو، گهڻ-تہي بورڊن ۾ گهٽ استعمال ٿيندو آهي. * سيرامڪ سان ڀريل [[پي ٽي ايف اي]]، مهانگو، گهٽ [[ڊائي اليڪٽرڪ نقصان]]، اعليٰ فريڪوئنسي استعمالن لاءِ. سيرامڪ ۽ PTFE جي تناسب سان [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] ۽ حرارتي پکيڙ کي ترتيب ڏئي سگهجي ٿو. * RF-35، فائبر گلاس سان مضبوط ڪيل سيرامڪ ڀريل PTFE. نسبتاً سستو، بهترين ميڪانيڪي ۽ اعليٰ فريڪوئنسي خاصيتون رکي ٿو.<ref>{{cite web |date=September 1, 1998 |url=http://www.microwavejournal.com/articles/2426-a-high-performance-economical-rf-microwave-substrate |title=A High Performance, Economical RF/Microwave Substrate |publisher=MicrowaveJournal.com |access-date=November 4, 2024 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.multi-circuit-boards.eu/fileadmin/user_upload/downloads/e_taconic_rf35-hf_www.multi-circuit-boards.eu.pdf |title=RF-35 datasheet |publisher=Taconic |via=Multi-CB }}</ref> * [[ايلومينا]]، هڪ سيرامڪ؛ سخت، ڀرڀرو، تمام مهانگو، اعليٰ ڪارڪردگي ۽ سٺي حرارتي چالڪائي وارو. * [[پولي اميڊ]]، اعليٰ گرمي برداشت ڪندڙ پوليمر. مهانگو ۽ اعليٰ ڪارڪردگي وارو، پر پاڻي وڌيڪ جذب ڪري ٿو (0.4٪). انتهائي گهٽ گرمي کان وٺي 260 °C کان وڌيڪ گرمي تائين استعمال ٿي سگهي ٿو. === ٽامي جي ٿولهه === PCB تي ٽامي جي ٿولهه سڌي طرح يا في چورس فوٽ ٽامي جي وزن (اونس في چورس فوٽ) جي صورت ۾ بيان ڪئي ويندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ماپڻ وڌيڪ آسان هوندو آهي. هڪ [[اونس]] في [[چورس فوٽ]] جي ٿولهه تقريباً {{convert|34|μm|in|abbr=on}} هوندي آهي. ''ڳرو ٽامو'' (ھيوي ڪاپر) ان پرت کي چيو ويندو آهي، جيڪا في چورس فوٽ ٽن اونس کان وڌيڪ ٽامو رکي، يعني لڳ ڀڳ {{convert|105|μm|in|abbr=on}} ٿلهي هجي. اهڙيون ٿلهيون ٽامي جون پرتون وڌيڪ ڪرنٽ کڻڻ يا گرمي خارج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيون وينديون آهن.{{Citation needed|date=January 2025}} c06mlkh2961opjb2akktufmlaiivbpo 390545 390544 2026-07-02T10:53:10Z Intisar Ali 8681 390545 wikitext text/x-wiki {{Short description|اليڪٽرانڪ جزن کي سهارو ڏيڻ ۽ پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ تختو}} [[File:SEG DVD 430 - Printed circuit board-4276.jpg|thumb|ڊي وي ڊي پليئر جو ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] [[File:PCB Spectrum.jpg|thumb|1984ع جي سنڪليئر [[ZX Spectrum]] ڪمپيوٽر جي بورڊ جو حصو، جيڪو هڪ ڇپيل سرڪٽ بورڊ ڏيکاري ٿو. هن ۾ برقي موصل رستا (Traces)، ٻئي پاسي تائين ويندڙ [[Via (electronics)|ٿرو-هول رستا]]، ٻنهي پاسن جي رستن کي ڳنڍيندڙ [[Via (electronics)|ويا]]، ۽ ٿرو-هول مائونٽنگ ذريعي لڳايل ڪي اليڪٽرانڪ جزا ڏيکاريل آهن.]] '''ڇپيل سرڪٽ بورڊ''' Printed ،Circuit Board- ('''PCB''')، جنهن کي '''ڇپيل وائرنگ بورڊ''' ('''PWB''') پڻ چيو ويندو آهي، [[لامينيشن|لامينيٽ ٿيل]] اهڙي سينڊوچ نما جوڙجڪ آهي، جيڪا [[برقي موصليت|موصل]] ۽ [[انسوليٽر (بجلي)|غير موصل]] تھن تي مشتمل هوندي آهي. هر تهه تي ٽريس، پلين ۽ ٻيون خاصيتون (جيڪي هموار سطح تي تارن وانگر ڪم ڪن ٿيون) هڪ يا وڌيڪ ٽامي جي چادرن مان [[ڪيميائي نقاشي]] ذريعي ٺاهيون وينديون آهن، جيڪي غير موصل سبسٽريٽ جي چادرن جي مٿان يا وچ ۾ لامينيٽ ڪيل هونديون آهن.<ref>{{cite news |title=What Is a Printed Circuit Board (PCB)? - Technical Articles |url=https://www.allaboutcircuits.com/technical-articles/what-is-a-printed-circuit-board-pcb/ |website=AllAboutCircuits.com |access-date=June 24, 2021 }}</ref> ڇپيل سرڪٽ بورڊ جو استعمال [[اليڪٽرانڪ جزو|اليڪٽرانڪ جزن]] کي هڪ ٻئي سان [[برقي وائرنگ|برقي طور ڳنڍڻ]] يا "وائرنگ" ڪرڻ لاءِ ڪيو ويندو آهي. برقي جزا عام طور ٻاهرين تہن تي موجود موصل پيڊن سان [[سولڊرنگ]] ذريعي لڳايا ويندا آهن، جنهن سان اهي برقي طور ڳنڍجڻ سان گڏ ميخانياتي طور به بورڊ سان مضبوط ٿي ويندا آهن. هڪ ٻيو ٺاهڻ وارو عمل [[Via (electronics)|ويا]] (ڌاتوءَ سان استر ٿيل سوراخ) شامل ڪري ٿو، جيڪي هڪ کان وڌيڪ موصل تہن جي وچ ۾ برقي رابطي کي ممڪن بڻائين ٿا. اڄڪلهه تقريباً سڀني اليڪٽرانڪ شين ۾ ڇپيل سرڪٽ بورڊ استعمال ٿيندا آهن. ڇپيل سرڪٽ بورڊ جا متبادل طريقا [[وائر ريپ]] (wire wrap) ۽ [[پوائنٽ کان پوائنٽ تائين جوڙجڪ]] هئا، جيڪي اڳي عام هئا پر هاڻي تمام گهٽ استعمال ٿين ٿا. ڇپيل سرڪٽ بورڊ لاءِ سرڪٽ جي ترتيب (لي آئوٽ) ۾ وڌيڪ ڊزائن جي ضرورت هوندي آهي، پر انهن جي تياري ۽ اسمبلي خودڪار طريقي سان ڪري سگهجي ٿي. [[اليڪٽرانڪ ڊزائن آٽوميشن]] سافٽويئر ترتيب جو گهڻو ڪم پاڻمرادو انجام ڏين ٿا. ڇپيل سرڪٽ بورڊ ذريعي وڏي پيماني تي سرڪٽن جي تياري ٻين وائرنگ طريقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تيز ۽ گهٽ خرچائتي هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ جزا هڪ ئي عمل دوران لڳايا ۽ ڳنڍيا ويندا آهن. هڪ ئي وقت وڏي تعداد ۾ ڇپيل سرڪٽ بورڊ تيار ڪري سگهجن ٿا، جڏهن ته لي آئوٽ رڳو هڪ ڀيرو ٺاهڻو پوندو آهي. ٿوري مقدار ۾ ڇپيل سرڪٽ بورڊ هٿ سان پڻ تيار ڪري سگهجن ٿا، پر اهڙي صورت ۾ انهن جا فائدا محدود هوندا آهن.<ref>{{cite book | last1=Bhunia | first1=Swarup | last2=Tehranipoor | first2=Mark | title=Hardware Security | chapter=Chapter 2, section 2.6, A Quick Overview of Electronic Hardware| date=2019 | isbn=978-0-12-812477-2 | doi=10.1016/b978-0-12-812477-2.00007-1 | page=36}}</ref> ڇپيل سرڪٽ بورڊ هڪ-طرفي (ٽامي جي هڪ تهه)، ٻه-طرفي (سبسٽريٽ جي ٻنهي پاسن تي ٽامي جون ٻه تھون)، يا گهڻ-تھي (ڪيترين ئي سبسٽريٽ تھن جي وچ ۾ ۽ ٻاهرين پاسن تي ٽامي جي تھن سان) ٿي سگهن ٿا. گهڻ-تہي ڇپيل سرڪٽ بورڊ جزن جي وڌيڪ گنجائش فراهم ڪندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ اندرين تھن ۾ سرڪٽ رستا ٺاهڻ سان مٿاڇري تي وڌيڪ جڳهه بچندي آهي. ٻن کان وڌيڪ، خاص طور چار کان وڌيڪ ٽامي وارين تہن وارن گهڻ-تھي ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي مقبوليت [[سرفيس-مائونٽ ٽيڪنالاجي]] جي استعمال سان گڏ وڌي. بهرحال، اهڙا ڇپيل سرڪٽ بورڊ مرمت، تجزئي ۽ موقعي تي ترميم کي گهڻو مشڪل، ۽ اڪثر غير عملي، بڻائي ڇڏين ٿا. 2014ع ۾ خالي ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي عالمي منڊي جو قدر [[آمريڪي ڊالر]]60.2 ارب کان وڌيڪ هو،<ref>{{cite web |url=http://www.iconnect007.com/index.php/article/92973/world-pcb-production-in-2014-estimated-at-602b/92976/?skin=pcb |title=World PCB Production in 2014 Estimated at $60.2B |website=iconnect007 |date=September 28, 2015 |access-date=April 12, 2016 }}</ref> جڏهن ته 2024ع ۾ ان جو اندازو 80.33 ارب آمريڪي ڊالر لڳايو ويو، ۽ 2029ع تائين ان جي 96.57 ارب آمريڪي ڊالر تائين پهچڻ جي اڳڪٿي ڪئي وئي آهي، جيڪا سالياني 4.87٪ واڌ جي شرح ظاهر ڪري ٿي.<ref>{{cite web | title=PCB Market Size | website=PCB Market Size, Share, Trends | url=https://www.mordorintelligence.com/industry-reports/printed-circuit-board-market | access-date=22 December 2024}}</ref> == تاريخ == === شروعاتي اڳواڻ === ڇپيل سرڪٽ بورڊن جي ايجاد کان اڳ، برقي ۽ اليڪٽرانڪ سرڪٽ [[پوائنٽ-ٽو-پوائنٽ جوڙجڪ|پوائنٽ-ٽو-پوائنٽ]] طريقي سان هڪ چيسس تي وائر ڪيا ويندا هئا. عام طور چيسس ڌاتوءَ جي چادر يا ٽري هوندي هئي، جنهن جي هيٺان ڪڏهن ڪاٺ جو بنياد به هوندو هو. جزا چيسس سان لڳايا ويندا هئا، ۽ جيڪڏهن ڳنڍڻ وارو هنڌ ڌاتوءَ جو هجي ته انهن کي موصلن (انسوليٽرس) وسيلي الڳ رکيو ويندو هو. پوءِ انهن جا ليڊ سڌو سنئون يا [[جمپ وائر|جمپر وائرن]] ذريعي [[سولڊرنگ]] سان، يا ڪڏهن [[ڪرمپ (اليڪٽريڪل)|ڪرِمپ]] ڪنيڪٽر، اسڪرو ٽرمينلن تي وائر لگ، يا ٻين طريقن سان ڳنڍيا ويندا هئا. اهڙا سرڪٽ وڏا، ڳرا، جابلو ۽ نسبتاً نازڪ هوندا هئا (خاص طور ويڪيوم ٽيوبن جي شيشي وارن لفافن سبب)، ۽ انهن جي تياري گهڻي محنت طلب هوندي هئي، تنهنڪري اهڙيون شيون مهانگيون هونديون هيون. جديد ڇپيل سرڪٽ بورڊن ۾ استعمال ٿيندڙ طريقن جي ترقي ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ٿي. 1903ع ۾ جرمن موجد البرٽ هينسن ڪيترن ئي تہن ۾ هڪ موصل تختي تي چپڪيل چپٽيل ڌاتو جون پٽن (فلجٽ فوائل ڪنڊڪٽرس) جو تصور پيش ڪيو. 1904ع ۾ [[ٿامس ايڊيسن]] لينن جي ڪاغذ تي ڪيميائي طريقي سان موصل تہون چڙهائڻ جا تجربا ڪيا. 1913ع ۾ آرٿر بيري برطانيا ۾ ڇپائي ۽ [[ايچنگ]] (Etching) واري طريقي جو پيٽنٽ حاصل ڪيو، جڏهن ته آمريڪا ۾ [[ميڪس اسڪوپ]] (Schoop) هڪ نمونيدار ماسڪ ذريعي بورڊ تي شعلي جي مدد سان ڌاتو اسپري ڪرڻ جو پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref>{{Cite patent |country=US |number=1256599 |pubdate=1918-02-19 |title=Process and mechanism for the production of electric heaters |inventor1-last=Schoop |inventor1-first=Max Ulrich }}</ref> 1925ع ۾ چارلس ڊيوڪاس سرڪٽ جي نمونن کي اليڪٽروپليٽنگ ذريعي ٺاهڻ واري طريقي جو پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref name="Harper03">{{cite book |last=Harper |first=Charles A. |date=2003 |title=Electronic materials and processes handbook |publisher=McGraw-Hill |isbn=0071402144 |pages=7.3, 7.4 }}</ref> ڇپيل سرڪٽ جي ايجاد کان اڳ، ۽ ساڳئي تصور سان ملندڙ جلندڙ، [[جان سارگرو]] (Sargrove) 1936ع کان 1947ع جي وچ ۾ ''اليڪٽرانڪ سرڪٽ ميڪنگ اڪئئپمينٽ (ECME)'' تيار ڪئي، جيڪا [[بيڪيلائيٽ]] پلاسٽڪ جي بورڊ تي ڌاتو اسپري ڪندي هئي. ECME هر منٽ ۾ ٽي ريڊيو بورڊ تيار ڪرڻ جي صلاحيت رکندي هئي. === ابتدائي پي سي بي=== [[File:Mark-53-proximity-fuze-1943.jpg|thumb|upright=1.1|1944ع ۾ مارڪ 53 پروڪسيميٽي فيوز جي پيداوار واري لائين]] آسٽريا جي انجنيئر [[پال آئسلر]] تقريباً 1936ع ڌاري برطانيا ۾ ڪم ڪندي هڪ ريڊيو سيٽ جي حصي طور ڇپيل سرڪٽ ايجاد ڪيو. 1941ع ۾ جرمن [[مقناطيسي بحري بارودي سرنگ|مقناطيسي بحري بارودي سرنگن]] ۾ گهڻ-تھي ڇپيل سرڪٽ استعمال ڪيو ويو. 1943ع جي لڳ ڀڳ آمريڪا [[ٻي عالمي جنگ]] دوران [[روڪسيميٽي فيوز]] وڏي پيماني تي تيار ڪرڻ لاءِ هن ٽيڪنالاجي کي اختيار ڪيو.<ref name="Harper03" /> اهڙن فيوزن لاءِ اهڙو اليڪٽرانڪ سرڪٽ گهربل هو، جيڪو توپ مان فائر ٿيڻ جو جهٽڪو برداشت ڪري سگهي ۽ وڏي مقدار ۾ تيار ٿي سگهي. گلوب يونينظ جي سينٽراليب ڊويزن [[ٿڪ-فلم ٽيڪنالاجي]] تي ٻڌل تجويز پيش ڪئي، جيڪا انهن گهرجن تي پوري لهندي هئي. سيرامڪ پليٽ تي موصلن لاءِ ڌاتي رنگ ۽ [[مزاحمو|مزاحمن]] (resistors) لاءِ ڪاربان مواد [[اسڪرين پرنٽنگ]] ذريعي ڇاپيو ويندو هو، جنهن کان پوءِ سيرامڪ ڊسڪ ڪيپيسيٽر ۽ ننڍيون ويڪيوم ٽيوبون سولڊر ڪيون وينديون هيون.<ref>{{Cite book |last=Brunetti |first=Cledo |date=November 22, 1948 |title=New Advances in Printed Circuits |publisher=National Bureau of Standards |location=Washington, DC |url=https://archive.org/details/newadvancesinpri192brun }}</ref> اهو طريقو ڪامياب ثابت ٿيو، ۽ ان بابت حاصل ٿيل پيٽنٽ، جيڪو آمريڪي فوج طرفان خفيه قرار ڏنو ويو هو، گلوب يونين جي نالي ڪيو ويو. 1984ع تائين [[انسٽيٽيوٽ آف اليڪٽريڪل اينڊ اليڪٽرانڪس انجنيئرز|IEEE]] هيري ڊبليو روبنسٽن کي ڇپيل جزن ۽ هڪ گڏيل موصل بنياد تي موصل رستن جي ترقيءَ ۾ سندس بنيادي خدمتن تي [[ڪليڊو برونيٽي ايوارڊ]] سان نوازيو.<ref>Engineers' Day, [https://www.engr.wisc.edu/engage/alumni-relations/our-distinguished-alumni/ 1984 Award Recipients], College of Engineering, [[University of Wisconsin–Madison|University of Wisconsin-Madison]]</ref><ref>{{cite web |title=IEEE Cledo Brunetti Award Recipients |url=https://www.ieee.org/content/dam/ieee-org/ieee/web/org/about/awards/recipients/brunetti_rl.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180804200901/https://www.ieee.org/content/dam/ieee-org/ieee/web/org/about/awards/recipients/brunetti_rl.pdf |archive-date=August 4, 2018 |publisher=[[IEEE]] }}</ref> 1984ع ۾ [[وسڪانسن-ميڊيسن يونيورسٽي]] پڻ کيس ڇپيل اليڪٽرانڪ سرڪٽن ۽ ڪيپيسيٽرن جي تياري واري ٽيڪنالاجي ۾ جدتن تي اعزاز ڏنو.<ref>Engineers' Day, [https://www.engr.wisc.edu/engage/alumni-relations/our-distinguished-alumni/ 1984 Award Recipients], College of Engineering, [[University of Wisconsin–Madison|University of Wisconsin-Madison]]</ref> هي ايجاد [[انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] ٽيڪنالاجي جي ترقيءَ ۾ به اهم قدم هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ صرف وائرنگ ئي نه، پر غيرفعال جزا پڻ سيرامڪ بنياد تي تيار ڪيا ويا. === جنگ کان پوءِ واريون اڳڀرائيون === 1948ع ۾ آمريڪا هن ايجاد کي تجارتي استعمال لاءِ جاري ڪيو. ڇپيل سرڪٽ 1950ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين صارفين جي اليڪٽرانڪس ۾ عام نه ٿيا، جڏهن آمريڪي فوج ''آٽو-سمبلي'' (Auto-Sembly) وارو عمل تيار ڪيو. تقريباً انهيءَ ئي دور ۾ برطانيا ۾ [[جيوفري ڊمر]]، جيڪو ان وقت [[رائل ريڊار اسٽيبلشمينٽ]] (RRDE) سان لاڳاپيل هو، ساڳئي نوعيت جي ڪم تي مصروف رهيو. [[موٽرولا]] صارفين جي اليڪٽرانڪس ۾ هن عمل کي اختيار ڪندڙ شروعاتي ڪمپنين مان هڪ هئي. آگسٽ 1952ع ۾ ڪمپني ڇهن سالن جي تحقيق ۽ هڪ ملين آمريڪي ڊالرن جي سيڙپڪاري کان پوءِ گهريلو ريڊيوز ۾ "پليٽيڊ سرڪٽز" استعمال ڪرڻ جو اعلان ڪيو.<ref>{{cite news |title=New Process Perfected for Radio Wiring |newspaper=[[شڪاگو ٽربيون]] |date=August 1, 1952 }}</ref> ان کان پوءِ موٽرولا پنهنجي صارفين جي ريڊيو اشتهارن ۾ هن عمل لاءِ پنهنجو رجسٽرڊ واپاري نالو پليسر''PLAcir'' استعمال ڪرڻ شروع ڪيو.<ref>{{cite magazine |title='Travel and Play with Motorola' advertisement |magazine=[[Life (magazine)|Life]] |date=May 24, 1954 |page=14 }}</ref> [[هاليڪرافٽرز]] پهرين نومبر 1952ع تي ''فوٽو-ايچ'' ڇپيل سرڪٽ وارو پنهنجو پهريون ڪلاڪ-ريڊيو متعارف ڪرايو.<ref>"Topics & Trends of TV Trade." Television Digest 8:44 (November 1, 1952), 10.</ref> جيتوڻيڪ سرڪٽ بورڊ دستياب ٿي چڪا هئا، تڏهن به [[پوائنٽ-ٽو-پوائنٽ تعمير]] وارو چيسس طريقو گهٽ ۾ گهٽ 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين صنعت ۾، خاص طور ٽيليويزن ۽ هاءِ فائي سيٽن ۾، وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو رهيو. ڇپيل سرڪٽ بورڊ سرڪٽري جي سائيز، وزن ۽ قيمت گهٽائڻ لاءِ متعارف ڪرايا ويا. 1960ع ۾ هڪ ننڍڙو صارفين لاءِ تيار ڪيل ريڊيو رسيور پنهنجي سموري سرڪٽري هڪ ئي سرڪٽ بورڊ تي رکي سگهندو هو، جڏهن ته هڪ ٽيليويزن سيٽ ۾ اڪثر هڪ يا وڌيڪ سرڪٽ بورڊ استعمال ٿيندا هئا. شروعاتي دور ۾ هر اليڪٽرانڪ جزي سان تار جهڙا [[ليڊ (اليڪٽرانڪس)|ليڊ]] لڳل هوندا هئا، ۽ پي سي بي تي هر ليڊ لاءِ سوراخ ڪيو ويندو هو. پوءِ انهن ليڊن کي سوراخن مان لنگهائي [[سولڊر]] ذريعي ٽامي جي رستن سان ڳنڍيو ويندو هو. اسيمبليءَ جي هن طريقي کي [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] چيو وڃي ٿو. 1949ع ۾ آمريڪي فوج جي سگنل ڪور جي مو ابرامسن ۽ اسٽينسلاوس ايف. ڊينڪو ''آٽو-اسمبلي'' وارو عمل تيار ڪيو، جنهن ۾ جزن جا ليڊ ٽامي جي ورق تي ٺهيل رابطي واري نموني ۾ داخل ڪري [[ڊِپ سولڊرنگ]] ذريعي سولڊر ڪيا ويندا هئا. 1956ع ۾ حاصل ڪيل هن پيٽنٽ جا حق آمريڪي فوج کي ڏنا ويا.<ref>{{Cite patent |country=US |number=2756485 |pubdate=1956-07-31 |title=Process of Assembling Electrical Circuits |assign1=[[Secretary of the United States Army]] |inventor1-last=Abramson |inventor1-first=Moe |inventor2-last=Danko |inventor2-first=Stanislaus F. }}</ref> بعد ۾ بورڊ [[ليمنيشن]] ۽ [[ايچنگ]] جي ٽيڪنالاجي جي ترقي سان اهو تصور اڄ جي معياري پي سي بي تياري واري عمل ۾ تبديل ٿي ويو. سولڊرنگ پاڻمرادو به ٿي سگهي ٿي، جنهن ۾ بورڊ کي ڳريل سولڊر جي لهر مٿان هلائيندڙ [[لهري سولڊرنگ]] واري مشين مان گذاريو ويندو آهي. تنهن هوندي به، تارون ۽ سوراخ غير مؤثر آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ سوراخ ڪرڻ مهانگو عمل آهي، ڊرل بٽ جلد گهِسجي وڃن ٿا، ۽ ٻاهر نڪرندڙ تارون ڪٽي ضايع ڪيون وڃن ٿيون. 1980ع واري ڏهاڪي کان [[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] وارن جزن آهستي آهستي [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] وارن جزن جي جاءِ ورتي. ان سان ننڍا بورڊ ۽ گهٽ پيداواري خرچ ممڪن ٿيا، پر مرمت وڌيڪ ڏکيو ڪم بڻجي ويو. 1990ع واري ڏهاڪي دوران گهڻ-تہي سطحي بورڊن جو استعمال تيزيءَ سان وڌيو. نتيجي طور بورڊن جي جسامت وڌيڪ گهٽجي وئي ۽ مختلف اوزارن ۾ سخت ۽ لچڪدار پي سي بي ٻنهي جو استعمال شروع ٿيو. 1995ع ۾ پي سي بيٺاهيندڙن [[مائڪروويا]] ٽيڪنالاجي استعمال ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن سان [[اعليٰ-کثافت رابطي وارو پي سي بي]] (HDI PCB) تيار ٿيڻ لڳو.<ref>{{US patent reference |number=5434751 |issue-date=July 18, 1995 |inventor1-first=Herbert S. |inventor1-last=Cole, Jr. |inventor2-first=Theresa A. |inventor2-last=Sitnik-Nieters |inventor3-first=Robert J. |inventor3-last=Wojnarowski |inventor4-first=John H. |inventor4-last=Lupinski |title=Reworkable high density interconnect structure incorporating a release layer }}</ref> === جديد ترقيون === [[ٽن-رخي ڇپائي]] (ٿري ڊي پرنٽنگ) ۾ تازين اڳڀرائين سبب پي سي بي ٺاهڻ لاءِ ڪيترائي نوان طريقا متعارف ٿيا آهن. [[ٽن-رخي ڇپيل اليڪٽرانڪس]] (پرنٽيڊ اليڪٽرانڪس؛ PE) ذريعي شيون تھ بہ تھ ڇاپيون وڃن ٿيون، جنهن کان پوءِ انهن تي اهڙي مائع مس سان ڇپائي ڪئي ويندي آهي، جيڪا برقي خاصيتون رکي ٿي، ۽ اهڙيءَ ريت ڇپيل شيءِ ۾ اليڪٽرانڪ ڪارڪردگي شامل ٿي وڃي ٿي. [[اعليٰ-ڪثافت رابطي واري ٽيڪنالاجي]] (ايڇ ڊي آء) وڌيڪ ڳتيل پي سي بيڊزائن کي ممڪن بڻائي ٿي، جنهن سان هڪ ئي ايراضيءَ ۾ وڌيڪ رستا ۽ وڌيڪ جزا رکڻ ممڪن ٿين ٿا. نتيجي طور جزن جي وچ ۾ برقي رستا وڌيڪ ننڍا ٿي وڃن ٿا. ايڇ ڊي آء ۾ [[بلائنڊ ويا]]، [[بريڊ ويا]]، يا انهن سان گڏ [[مائڪروويا]] استعمال ڪيا ويندا آهن. گهڻ-تھي ايڇ ڊي آء ڇپيل سرڪٽ بورڊ ۾ ڪيترن ئي ويائن کي هڪ ٻئي جي مٿان ترتيب ڏئي (Stacked Vias) ڳنڍيو ويندو آهي، جيڪو هڪ گهري بريڊ ويا جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مضبوط هوندو آهي ۽ مختلف حالتن ۾ اعتبار وڌائيندو آهي. ايڇ ڊي آء ٽيڪنالاجي جا سڀ کان عام استعمال ڪمپيوٽرن، موبائل فونن، طبي اوزارن ۽ فوجي مواصلاتي سامان ۾ ٿين ٿا. چار-تھي ايڇ ڊي آء مائڪروويا ڇپيل سرڪٽ بورڊ معيار جي لحاظ کان اٺ-تہي [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] پي سي بي جي برابر هوندو آهي، تنهنڪري ايڇ ڊي آء ٽيڪنالاجي خرچ گهٽائي سگهي ٿي. ايڇ ڊي آء ڇپيل سرڪٽ بورڊ اڪثر [[اجينوموٽو بلڊ-اپ فلم]] استعمال ڪري تيار ڪيا ويندا آهن، جيڪا [[فلپ چپ]] پيڪيجن جي تياري ۾ پڻ استعمال ٿيندي آهي.<ref>{{cite book |title=2018 7th Electronic System-Integration Technology Conference (ESTC) |doi=10.1109/ESTC.2018.8546431 |s2cid=54214952 |chapter=High Density Interconnect Processes for Panel Level Packaging |date=2018 |last1=Ostmann |first1=Andreas |last2=Schein |first2=Friedrich-Leonhard |last3=Dietterle |first3=Michael |last4=Kunz |first4=Marc |last5=Lang |first5=Klaus-Dieter |pages=1–5 |isbn=978-1-5386-6814-6 }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=4DmIDQAAQBAJ&dq=build+up+film+substrate&pg=PA319 |isbn=978-3-319-45098-8 |title=Materials for Advanced Packaging |date=November 18, 2016 |publisher=Springer }}</ref> ڪجهه ڇپيل سرڪٽ بورڊ ۾ [[نظري موج-رهنما]] پڻ شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي [[نظري فائبر]] وانگر سڌو ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي اندر ٺهيل هوندا آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.laserfocusworld.com/optics/article/14040276/making-optical-printed-circuit-boards-on-an-industrial-scale |title=Advances in Optical Communications: Making optical printed circuit boards on an industrial scale |date=October 2019 }}</ref> == جوڙجڪ == [[File:Hand Etched PCB.png|thumb|PCB تي هٿ سان ٺاهيل ايچ ٿيل رستن جو مثال]] هڪ بنيادي '''ڇپيل سرڪٽ بورڊ''' ( پي سي بي) هڪ هموار [[برقي موصل|غير موصل]] بنيادي چادر ۽ ان تي [[ڌاتي ورق|ٽامي جي ورق]] جي هڪ تہه تي مشتمل هوندو آهي، جيڪا بنيادي مواد سان ليمنيٽ ڪئي ويندي آهي. ڪيميائي [[ايچنگ]] ذريعي ٽامي کي الڳ الڳ موصل رستن ۾ ورهايو ويندو آهي، جن کي ''ٽريڪ'' يا ''سرڪٽ ٽريس'' چيو ويندو آهي. ان سان گڏ رابطي لاءِ پيڊ، [[ويا]]، جيڪي ٽامي جي مختلف تہن جي وچ ۾ برقي رابطو قائم ڪن ٿا، ۽ اهڙا مضبوط موصل حصا پڻ ٺاهيا ويندا آهن، جيڪي [[برقي مقناطيسي شيلڊنگ]] يا ٻين مقصدن لاءِ استعمال ٿيندا آهن. اهي ٽريڪ مقرر ٿيل تارن وانگر ڪم ڪندا آهن ۽ هوا ۽ بورڊ جي بنيادي مواد جي ڪري هڪ ٻئي کان برقي طور الڳ رهندا آهن. PCB جي مٿاڇري تي اڪثر اهڙو حفاظتي تهه لڳايو ويندو آهي، جيڪو ٽامي کي [[سنکن]] کان بچائيندو آهي ۽ سولڊر لڳائڻ دوران ٽريڪن جي وچ ۾ [[شارٽ سرڪٽ]] يا اڻڄاتل برقي رابطي جي امڪان کي گهٽائيندو آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ هي تهه سولڊر جي شارٽ سرڪٽ کي روڪڻ ۾ مدد ڪندو آهي، تنهنڪري ان کي [[سولڊر ماسڪ]] يا ''سولڊر ريزسٽ'' چيو ويندو آهي. PCB جي هر ٽامي واري تہه تي جيڪو نمونو ايچ ڪيو ويندو آهي، ان کي ''آرٽ ورڪ'' چيو ويندو آهي. ايچنگ جو عمل عام طور [[فٽو ريزسٽ]] استعمال ڪندي ڪيو ويندو آهي، جيڪو ڇپيل سرڪٽ بورڊ تي لڳايو ويندو آهي ۽ پوءِ آرٽ ورڪ جي نموني مطابق روشنيءَ سان ظاهر ڪيو ويندو آهي. فٽو ريزسٽ وارو مواد ٽامي کي ايچنگ واري محلول ۾ حل ٿيڻ کان بچائيندو آهي، جنهن کان پوءِ ايچ ٿيل بورڊ کي صاف ڪيو ويندو آهي. ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي ڊزائن کي ساڳئي طريقي سان وڏي پيماني تي ٻيهر تيار ڪري سگهجي ٿو، جيئن [[ڦوٽو]] کي [[فلمي نيگيٽو]] مان [[فوٽوگرافي پرنٽر]] ذريعي ڪيترائي ڀيرا ڇاپيو ويندو آهي. [[ايف آر-4]] [[شيشي جي فائبر سان مضبوط ڪيل پلاسٽڪ|گلاس ايپوڪسي]] سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ غير موصل بنيادي مواد آهي. ٻيو عام بنيادي مواد [[فينولڪ رال]] سان ڀريل [[ڪاٽن پيپر]] آهي، جيڪو عام طور هلڪي ناسي يا ڀوري رنگ جو هوندو آهي. ڇپيل سرڪٽ بورڊ تي جزن جي سڃاڻپ، [[جاچ وارو نقطو|جاچ وارن نقطن]] يا وضاحتي متن لاءِ ڇپائي پڻ ڪئي ويندي آهي. شروعات ۾ ان مقصد لاءِ [[سلڪ اسڪرين ڇپائي]] استعمال ٿيندي هئي، پر هاڻي وڌيڪ نفيس ۽ اعليٰ معيار جا ڇپائي جا طريقا اختيار ڪيا ويندا آهن. عام طور تي هي ڇپيل ليجنڊ ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي برقي ڪارڪردگي تي ڪو اثر نه وجهندو آهي. === تھ === هڪ [[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] ۾ ٽامي جا ڪيترائي تھ ٿي سگهن ٿيون، جيڪي تقريباً هميشه جوڙن جي صورت ۾ ترتيب ڏنل هونديون آهن. تھن جو تعداد ۽ انهن جي وچ ۾ ٺهيل رابطن (جهڙوڪ [[ويا]] ۽ PTH) مان بورڊ جي پيچيدگيءَ جو اندازو لڳائي سگهجي ٿو. وڌيڪ تہون استعمال ڪرڻ سان سرڪٽ جي رستن جي ترتيب (روٽنگ) لاءِ وڌيڪ اختيار ملن ٿا ۽ سگنل جي سالميت تي بهتر ضابطو حاصل ٿئي ٿو، پر اهڙا بورڊ تيار ڪرڻ وڌيڪ وقت وٺندڙ ۽ مهانگا هوندا آهن. اهڙيءَ طرح، مناسب [[ويا]] چونڊڻ سان بورڊ جي جسامت، پيچيده [[انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] مان سگنلن جي نڪرڻ، رستن جي ترتيب ۽ ڊگهي مدي واري اعتبار کي بهتر بڻائي سگهجي ٿو، پر اهو پڻ پيداوار جي پيچيدگي ۽ خرچ سان ڳنڍيل هوندو آهي. تيار ڪرڻ لاءِ سڀ کان سادن بورڊن مان هڪ ٻه-تھي بورڊ آهي. ان جي ٻنهي پاسن تي ٽامي جون تھون هونديون آهن، جن کي ٻاهريون تھون چيو ويندو آهي. گهڻ-تھي بورڊن ۾ انهن ٻن ٻاهرين تہن جي وچ ۾ ٽامي ۽ غير موصل مواد جون اضافي اندريون تھون شامل ڪيون وينديون آهن. ٻه-تھي ڇپيل سرڪٽ بورڊ کان پوءِ ايندڙ عام قسم چار-تھي ڇپيل سرڪٽ بورڊ آهي. چار-تہي بورڊ اندروني تہن جي ڪري رستن جي ترتيب لاءِ ٻه-تھي بورڊ جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ لچڪ فراهم ڪندو آهي، ۽ اڪثر اندرين تھن جو ڪجهه حصو [[گرائونڊ پلين]] يا پاور پلين طور استعمال ڪيو ويندو آهي، جنهن سان سگنل جي سالميت بهتر، وڌيڪ سگنل فريڪوئنسي، گهٽ [[برقي مقناطيسي مداخلت]] (EMI) ۽ پاور سپلاءِ جي بهتر ڊيڪپلنگ حاصل ٿيندي آهي. گهڻ-تھي بورڊن ۾ مختلف تھن کي هڪ ٻئي سان متبادل ترتيب ۾ ليمنيٽ ڪيو ويندو آهي، جيئن: ٽامو، بنيادي مواد، ٽامو، بنيادي مواد، ٽامو وغيره. هر ٽامي واري تھ کي الڳ ايچ ڪيو ويندو آهي، ۽ اهي اندريون [[ويا]]، جيڪي تيار ٿيل بورڊ جي ٻنهي ٻاهرين پاسن تائين نه پهچندا آهن، تہن کي ليمنيٽ ڪرڻ کان اڳ ڌاتوءَ سان پليٽ ڪيا ويندا آهن. صرف ٻاهرين ٽامي وارين تھن تي حفاظتي ڪوٽنگ لڳائبي آهي، جڏهن ته اندريون ٽامي وارا تھ ڀرپاسي واري غير موصل بنيادي مواد سان محفوظ رهنديون آهن. === حصن يا جزن جو لڳائڻ === [[File:Resistors (1).jpg|thumb|ڪاغذي پٽي تي لڳل [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] وارا مزاحم. ڇپيل سرڪٽ بورڊ تي لڳائڻ وقت انهن کي پٽي مان الڳ ڪري سندن [[ليڊ (اليڪٽرانڪس)|ليڊ]] گهربل ڊيگهه مطابق ڪٽيا ويندا آهن.]] [[File:MOS6581 chtaube061229.jpg|thumb|1980ع واري ڏهاڪي جي وچ واري [[ڪموڊور 64]] گهريلو ڪمپيوٽر جي سرڪٽ بورڊ تي لڳل [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] وارا جزا يا حصا]] [[File:Box of 02in pcb bits.jpg|thumb|PCB ۾ سوراخ ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[ڊرل بٽ]]ن جو دٻو. ٽنگسٽن ڪاربائيڊ جا بٽ تمام سخت هوندا آهن، پر آخرڪار گهِسجي يا ٽٽي پوندا آهن. سوراخ ڪرڻ [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي قيمت جو هڪ اهم حصو هوندو آهي.]] [[File:Surface Mount Components.jpg|thumb|[[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] وارا جزا، جن ۾ مزاحم، [[ٽرانزسٽر]] ۽ هڪ [[انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] شامل آهن.]] [[File:Mouse printed circuit board both sides IMG 0959a.JPG|thumb|ڪمپيوٽر جي مائوس ۾ استعمال ٿيل هڪ-پاسي وارو ڇپيل سرڪٽ بورڊ: جزن وارو پاسو (کاٻي) ۽ ڇپيل رستن وارو پاسو (ساڄي)]] "[[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]]" وارا جزا پنهنجي تارن جهڙن [[ليڊ (اليڪٽرانڪس)|ليڊن]] کي بورڊ جي سوراخن مان لنگهائي ٻئي پاسي موجود ٽامي جي رستن سان [[سولڊرنگ]] ذريعي ڳنڍيا ويندا آهن. " [[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] " وارا جزا ساڳئي پاسي موجود ٽامي جي رستن تي سڌو سنئون لڳايا ويندا آهن. هڪ ئي بورڊ تي ٻنهي طريقن جا جزا استعمال ڪري سگهجن ٿا. رڳو [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] وارا جزا استعمال ڪندڙ ڇپيل سرڪٽ بورڊ هاڻي تمام گهٽ ڏسڻ ۾ اچن ٿا. [[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] عام طور [[ٽرانزسٽر]]، [[ڊائيوڊ]]، [[انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]]، [[مزاحم]] ۽ [[ڪيپيسيٽر]] لاءِ استعمال ٿيندي آهي، جڏهن ته ڪجهه وڏن جزن، جهڙوڪ [[اليڪٽرو لائيٽڪ ڪيپيسيٽر]] ۽ ڪنيڪٽرن لاءِ [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] اڃا به استعمال ڪئي ويندي آهي. شروعاتي ڇپيل سرڪٽ بورڊ ۾ [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] استعمال ڪئي ويندي هئي، جنهن ۾ اليڪٽرانڪ جزن جا ليڊ بورڊ جي هڪ پاسي کان سوراخن مان گذاري ٻئي پاسي ٽامي جي رستن سان سولڊر ڪيا ويندا هئا. بورڊ يا ته هڪ-پاسي وارا هوندا هئا، جن جي جزن واري پاسي تي ڌاتي پرت نه هوندي هئي، يا ٻه-پاسي وارا، جن ۾ ٻنهي پاسن تي جزا سولڊر ڪري سگهبا هئا. ٻن محوري ليڊن وارن جزن (جهڙوڪ مزاحم، ڪيپيسيٽر ۽ ڊائيوڊ) کي افقي نموني لڳائڻ لاءِ سندن ليڊن کي 90 درجا هڪ ئي رخ ۾ موڙي بورڊ ۾ داخل ڪيو ويندو هو. ڪڏهن ڪڏهن بورڊ جي پٺئين پاسي انهن ليڊن کي ابتڙ رخ ۾ موڙيو ويندو هو ته جيئن جزو وڌيڪ مضبوطيءَ سان جڙيل رهي. ان کان پوءِ ليڊن کي [[سولڊرنگ]] ذريعي ڳنڍي، سندن اضافي حصا ڪٽي ڇڏيا ويندا هئا. سولڊرنگ هٿ سان يا [[لهري سولڊرنگ]] واري مشين ذريعي ڪئي ويندي هئي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Mahajan |first=Subhash |date=2001 |chapter=Electronic Packaging: Solder Mounting Technologies |editor1-last=Buschow |editor1-first=K.H.J. |editor2-last=Cahn |editor2-first=Robert |editor3-last=Flemings |editor3-first=Merton C. |editor4-last=Ilschner |editor4-first=Bernhard |editor5-last=Kramer |editor5-first=Edward J. |editor6-last=Veyssiere |editor6-first=Patrick |encyclopedia=Encyclopedia of Materials: Science and Technology |publisher=Elsevier |isbn=0-08-043152-6 |pages=2708–9 }}</ref> [[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] 1960ع واري ڏهاڪي ۾ متعارف ٿي، 1980ع جي شروعات ۾ تيزي سان ترقي ڪئي، ۽ 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين وڏي پيماني تي استعمال ٿيڻ لڳي. جزن کي نئين سر اهڙي نموني ٺاهيو ويو جو انهن ۾ سوراخن مان گذرندڙ تارن بدران ننڍڙا ڌاتي ٽيب يا آخري ٽوپيون هونديون هيون، جيڪي سڌو ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي مٿاڇري تي سولڊر ٿي سگهنديون هيون. ان سان جزا گهڻو ننڍا ٿي ويا ۽ بورڊ جي ٻنهي پاسن تي جزا لڳائڻ وڌيڪ عام ٿي ويو، جنهن جي نتيجي ۾ ننڍي جسامت وارا ۽ تمام وڌيڪ سرڪٽ-کثافت رکندڙ ڇپيل سرڪٽ بورڊ اسيمبليون ممڪن ٿي ويون. سطحي لڳائڻ وارو طريقو خودڪار پيداوار لاءِ تمام موزون آهي، جنهن سان مزدوريءَ جو خرچ گهٽجي ٿو ۽ [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] جي ڀيٽ ۾ پيداوار ۾ نمايان واڌ اچي ٿي. جزا ڪيريئر ٽيپن تي لڳل صورت ۾ فراهم ڪري سگهجن ٿا. [[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] جا جزا [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] وارن جزن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ چوٿين کان ڏهين حصي تائين جسامت ۽ وزن رکن ٿا، جڏهن ته غيرفعال جزا گهڻو سستا هوندا آهن. البت [[سطحي لڳائڻ وارو جزو|سطحي لڳائڻ وارن]] [[نيم موصل]] جزن جون قيمتون گهڻو ڪري اندروني چپ تي دارومدار رکن ٿيون، نه ڪي پيڪيج تي؛ تنهنڪري وڏن پيڪيجن جي ڀيٽ ۾ قيمتي فائدو محدود هوندو آهي، ۽ ڪجهه تار وارا جزا، جهڙوڪ [[1N4148 سگنل ڊائيوڊ]]، حقيقت ۾ پنهنجي سطحي لڳائڻ واري متبادل کان به وڌيڪ سستا هوندا آهن. === برقي خاصيتون === هر ٽريڪ ايچنگ کان پوءِ بچيل [[ٽامو|ٽامي]] جي ورق جو هڪ سنهو ۽ چپٽو حصو هوندو آهي. ان جي [[برقي مزاحمت]]، جيڪا ان جي ويڪر، ٿولهه ۽ ڊيگهه تي دارومدار رکي ٿي، ايتري گهٽ هجڻ گهرجي جو اهو گهربل برقي رو آساني سان کڻي سگهي. پاور ۽ گرائونڊ جا ٽريڪ اڪثر [[سگنل ٽريڪ]]ن کان وڌيڪ ويڪرا رکيا ويندا آهن. گهڻ-تہي بورڊن ۾ ڪڏهن ڪڏهن هڪ پوري تہه کي لڳ ڀڳ مڪمل ٽامي سان ڀري [[گرائونڊ پلين]] طور استعمال ڪيو ويندو آهي، ته جيئن شيلڊنگ ۽ پاور جي واپسي بهتر ٿي سگهي. [[مائڪروويئو]] سرڪٽن ۽ تيز رفتار ڊجيٽل سگنلن لاءِ (جيڪي لڳ ڀڳ ساڳين فريڪوئنسيز تي ڪم ڪندا آهن)، [[ٽرانسميشن لائين]] کي [[هموار ٽرانسميشن لائين]] جي صورت ۾، جهڙوڪ [[اسٽرپ لائين]] يا [[مائڪرو اسٽرپ]]، احتياط سان مقرر ڪيل ماپن سان ترتيب ڏنو ويندو آهي، ته جيئن مستقل [[خاص امپيڊنس]] برقرار رهي. ريڊيو فريڪوئنسي ۽ تيز سوئچنگ وارن سرڪٽن ۾ ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي موصل رستن جي [[انڊڪٽنس]] ۽ [[ڪيپيسيٽنس]] اهم برقي جزا بڻجي ويندا آهن، جيتوڻيڪ گهڻو ڪري اهي غير مطلوب هوندا آهن. بهرحال، انهن کي ڄاڻي واڻي سرڪٽ ڊزائن جو حصو پڻ بڻائي سگهجي ٿو، جهڙوڪ [[ورهايل-جزن وارو فلٽر]]، [[ريڊيو اينٽينا|اينٽينا]] ۽ [[فيوز]] ۾، جنهن سان اضافي الڳ جزن جي ضرورت ختم ٿي سگهي ٿي. [[اعليٰ-کثافت رابطي وارو ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] (HDI PCB) ۾ ٽريڪن يا [[ويا]] جو ويڪر يا قطر 152 مائڪرو ميٽر کان به گهٽ هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.freedomcad.com/2018/08/21/why-use-high-density-interconnect/ |title=Why Use High Density Interconnect? |date=August 21, 2018 }}</ref> == مواد == === ليمينيٽ === ليمينيٽ ڪپڙي يا ڪاغذ جي تہن کي [[ٿرموسيٽ]] [[رال]] سان دٻاءُ ۽ گرمي هيٺ سخت ڪري تيار ڪيا ويندا آهن، جنهن سان هڪجهڙي ٿولهه وارو مضبوط ۽ گڏيل ٽڪرو ٺهندو آهي. انهن جي ويڪر ۽ ڊيگهه وڌ ۾ وڌ {{Convert|4|by|8|ft|m}} ٿي سگهي ٿي. گهربل آخري ٿولهه ۽ [[ڊائي اليڪٽرڪ]] خاصيتون حاصل ڪرڻ لاءِ مختلف ڪپڙي جون بناوتون (في انچ يا سينٽي ميٽر ڌاڳن جو تعداد)، ڪپڙي جي ٿولهه ۽ [[رال]] جي مقدار استعمال ڪئي ويندي آهي. معياري ليمينيٽ ٿولهه ANSI/IPC-D-275 ۾ بيان ٿيل آهي.<ref>{{cite book |title=IPC-D-275: Design Standard for Rigid Printed Boards and Rigid Printed Board Assemblies |publisher=IPC |date=September 1991 }}</ref> استعمال ٿيندڙ ڪپڙي يا فائبر جو قسم، [[رال]] جو قسم، ۽ ڪپڙي ۽ رال جو تناسب ليمينيٽ جي درجابندي (جهڙوڪ FR-4، CEM-1، G-10 وغيره) ۽ ان جي خاصيتن جو تعين ڪن ٿا. اهم خاصيتن ۾ باهه کان بچاءُ جي صلاحيت، [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] (ε_r)، [[ڊائي اليڪٽرڪ نقصان]] (tan δ)، [[تنشي قوت]]، [[قينچي قوت]]، [[شيشي منتقلي جو گرمي پد]] (T_g)، ۽ Z-محور ۾ [[حرارتي پکيڙ جو عدد]] شامل آهن، جيڪو ڏيکاري ٿو ته گرمي سان ٿولهه ڪيتري تبديل ٿئي ٿي. سرڪٽ جي گهرجن موجب مختلف موصلي خاصيتون حاصل ڪرڻ لاءِ ڪيترائي [[ڊائي اليڪٽرڪ]] مواد چونڊي سگهجن ٿا. انهن ۾ [[پولي ٽيٽرافلورو ايٿيلين]] (ٽيفلون)، FR-4، FR-1، CEM-1 ۽ CEM-3 شامل آهن. PCB صنعت ۾ مشهور ''پري-پريگ'' موادن ۾ [[FR-2]] (فينولڪ ڪپهه وارو ڪاغذ)، FR-3 (ڪپهه وارو ڪاغذ ۽ ايپوڪسي)، [[FR-4]] (اڻيل شيشي جا فائبر ۽ ايپوڪسي)، FR-5، FR-6، [[جي-10]]، CEM-1، CEM-2، CEM-3، CEM-4 ۽ CEM-5 شامل آهن. [[بال گرڊ ايري]] (BGA) ۽ ننگي چپ ٽيڪنالاجي ۾ حرارتي پکيڙ انتهائي اهم هوندي آهي، ۽ شيشي جا فائبر بهترين ماپياتي استحڪام فراهم ڪن ٿا. اڄڪلهه [[ايف آر-4]] سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ مواد آهي. جنهن بورڊ تي ٽامي جي پرت موجود هجي پر اڃا ايچنگ نه ڪئي وئي هجي، ان کي "ٽامي سان ڍڪيل ليمينيٽ" (Copper-clad Laminate) چيو ويندو آهي. بورڊ جي خاصيتن جي جسامت گهٽجڻ ۽ ڪم ڪندڙ فريڪوئنسي وڌڻ سان، فائبر گلاس يا ٻين ڀرڻ وارن مواد جي غير يڪسان ورڇ، ٿولهه ۾ فرق، رال اندر هوائي بلبلن ۽ انهن سبب پيدا ٿيندڙ [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] جي مقامي تبديليون وڌيڪ اهم ٿي وڃن ٿيون. === بنيادي سبسٽريٽ جا پيرا ميٽر === سرڪٽ بورڊ جا سبسٽريٽ عام طور [[ڊائي اليڪٽرڪ]] مرڪب مواد هوندا آهن. اهي مرڪب هڪ بنيادي ميٽرڪس (عام طور [[ايپوڪسي رال]]) ۽ هڪ مضبوط ڪندڙ مواد (اڪثر اڻيل، ڪڏهن غير اڻيل شيشي جا فائبر، ۽ ڪڏهن ڪاغذ) تي مشتمل هوندا آهن. ڪجهه حالتن ۾ رال ۾ ڀرڻ وارو مواد، جهڙوڪ سيرامڪس، پڻ شامل ڪيو ويندو آهي؛ مثال طور [[ٽائيٽينيٽ سيرامڪس]] [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] وڌائڻ لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو. مضبوط ڪندڙ مواد جا ٻه بنيادي قسم آهن: اڻيل ۽ غير اڻيل. اڻيل مضبوط ڪندڙ مواد نسبتاً سستا هوندا آهن، پر شيشي جو وڌيڪ [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] اعليٰ فريڪوئنسي وارن استعمالن لاءِ هميشه مناسب نه هوندو آهي. اڻيل بناوت جي غير يڪسان ساخت مختلف هنڌن تي رال ۽ شيشي جي تناسب ۾ فرق پيدا ڪري ٿي، جنهن سان برقي خاصيتن ۾ مقامي تبديليون اچن ٿيون. غير اڻيل يا گهٽ مضبوط ڪندڙ مواد وڌيڪ مهانگا هوندا آهن، پر ڪجهه [[ريڊيو فريڪوئنسي]] ۽ اينالاگ استعمالن لاءِ وڌيڪ موزون هوندا آهن. سبسٽريٽ ڪيترن ئي اهم خاصيتن سان سڃاتا ويندا آهن، جن ۾ [[شيشي منتقلي جو گرمي پد]]، [[تنشي قوت]]، [[قينچي قوت]]، [[حرارتي پکيڙ]]، [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]]، [[ڊائي اليڪٽرڪ نقصان]]، [[ڊائي اليڪٽرڪ ٽٽڻ وارو وولٽيج]]، [[ليڪيج ڪرنٽ]]، [[برقي ٽريئنگ|ٽريڪنگ مزاحمت]]، ۽ نمي جذب ڪرڻ جهڙيون خاصيتون شامل آهن. سبسٽريٽ جي [[شيشي منتقلي جو گرمي پد]] (T_g) تي پهچڻ سان مرڪب ۾ موجود رال نرم ٿيڻ لڳندي آهي ۽ ان جي حرارتي پکيڙ ۾ نمايان واڌ ايندي آهي. T_g کان مٿي گرمي پد تي بورڊ جي جزن، جهڙوڪ سولڊر ٿيل ڳانڍاپن ۽ [[ويا (اليڪٽرانڪس)|ويائن]]، تي ميڪانيڪي دٻاءُ وڌي ويندو آهي. T_g کان هيٺ رال جي حرارتي پکيڙ تقريباً ٽامي ۽ شيشي جي برابر هوندي آهي، پر ان کان مٿي اها گهڻي وڌي ويندي آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ شيشي جا فائبر ۽ ٽامو بورڊ کي افقي رخ ۾ محدود رکن ٿا، تنهنڪري حرارتي پکيڙ گهڻو ڪري ٿولهه جي رخ ۾ ٿيندي آهي، جنهن سان ڌاتوءَ سان ڍڪيل سوراخن (Plated-through Holes) تي زور پوي ٿو. بار بار سولڊر ڪرڻ يا وڌيڪ گرمي کي برداشت ڪرڻ سبب، خاص طور تي ٿلها بورڊ، پليٽنگ جي ناڪامي جو شڪار ٿي سگهن ٿا؛ تنهنڪري ٿلهن بورڊن لاءِ وڌيڪ T_g واري ميٽرڪس ضروري هوندي آهي. استعمال ٿيندڙ مواد سبسٽريٽ جي [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] جو تعين ڪن ٿا. هي مستقل فريڪوئنسي تي پڻ دارومدار رکي ٿو ۽ عام طور فريڪوئنسي وڌڻ سان گهٽجي ٿو. ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ئي مستقل [[مرحلي جي رفتار]] (سگنل پروپيگيشن اسپيڊ) جو تعين ڪري ٿو، تنهنڪري فريڪوئنسي تي ان جو دارومدار وسيع بينڊ وارن استعمالن ۾ مرحلي جي بگاڙ جو سبب بڻجي سگهي ٿو. انهيءَ ڪري، فريڪوئنسي سان گهٽ ۾ گهٽ تبديلي ڪندڙ [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] انتهائي اهم هوندو آهي. [[منتقلي لڪير|منتقلي لڪيرن]] جي مزاحمتي خاصيت (امپيڊنس) فريڪوئنسي وڌڻ سان گهٽجي ويندي آهي، جنهن سبب تيز ڪنارن وارا سگنل سست سگنلن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ موٽندا (رفليڪٽ) آهن. [[ڊائي اليڪٽرڪ ٽٽڻ وارو وولٽيج]] اهو وڌ ۾ وڌ وولٽيج ڍلوان (وولٽيج گريڊيئنٽ) بيان ڪري ٿو، جيڪو ڪو مواد ٽٽڻ يا آرڪ ٿيڻ کان اڳ برداشت ڪري سگهي. [[ٽريڪنگ مزاحمت]] ظاهر ڪري ٿي ته مواد بورڊ جي مٿاڇري تي هلندڙ اعليٰ وولٽيج وارن برقي خارجائن جي ڪيتري مزاحمت ڪري سگهي ٿو. [[ڊائي اليڪٽرڪ نقصان]] (لاس ٽينجئنٽ) ٻڌائي ٿو ته موصلن ۾ هلندڙ سگنلن جي برقي مقناطيسي توانائي جو ڪيترو حصو بورڊ جو مواد جذب ڪري ٿو. هي خاصيت اعليٰ فريڪوئنسي استعمالن لاءِ خاص اهميت رکي ٿي. گهٽ نقصان وارا مواد وڌيڪ مهانگا هوندا آهن، ۽ بغير ضرورت جي اهڙو مواد چونڊڻ اعليٰ فريڪوئنسي ڊجيٽل ڊزائن ۾ هڪ عام انجنيئرنگ غلطي سمجهي ويندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها بورڊ جي قيمت وڌائي ٿي پر فائدو نه ڏيندي آهي. [[آئي نمونو]] (Eye Pattern) ذريعي نقصان ۽ [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] جي اثرن جو آسانيءَ سان جائزو وٺي سگهجي ٿو. نمي جذب ٿيڻ تڏهن ٿيندو آهي جڏهن مواد گهڻي نمي يا پاڻي جي سامهون اچي. رال ۽ مضبوط ڪندڙ مواد ٻئي پاڻي جذب ڪري سگهن ٿا، جڏهن⁠تہ مواد جي اندر خالين ۽ فائبرن جي وچ ۾ ڪيپلري قوتن ذريعي به پاڻي داخل ٿي سگهي ٿو. FR-4 مواد ۾ استعمال ٿيندڙ ايپوڪسي تقريباً صرف 0.15٪ پاڻي جذب ڪري ٿي، جڏهن⁠تہ [[ٽيفلون]] رڳو 0.01٪ جذب ڪري ٿو. ان جي ابتڙ [[پولي اميڊ]] ۽ [[سائنيٽ ايسٽر]] گهڻو پاڻي جذب ڪن ٿا. جذب ٿيل پاڻي اهم خاصيتن کي خراب ڪري سگهي ٿو، ٽريڪنگ مزاحمت، ٽٽڻ واري وولٽيج ۽ [[ڊائي اليڪٽرڪ]] خاصيتن کي گهٽائي سگهي ٿو. پاڻي جو نسبي [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] لڳ ڀڳ 73 هوندو آهي، جڏهن⁠تہ عام سرڪٽ بورڊ مواد جو لڳ ڀڳ 4 هوندو آهي. سولڊر ڪرڻ دوران جذب ٿيل نمي ٻاڦ بڻجي ڪريڪ ۽ [[ڊيليمينيشن]] جو سبب بڻجي سگهي ٿي،<ref>Sood, B. and Pecht, M. 2011. Printed Circuit Board Laminates. Wiley Encyclopedia of Composites. 1–11.</ref> جيڪو اليڪٽرانڪ جزن جي پيڪيجن ۾ ٿيندڙ "پاپ ڪارننگ" جهڙي نقصان جو به سبب هوندو آهي. انهيءَ ڪري سولڊر ڪرڻ کان اڳ سبسٽريٽن کي چڱيءَ طرح سُڪائڻ لاءِ بيڪ ڪرڻ ضروري ٿي سگهي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Lee W. Ritchey, Speeding Edge |date=November 1999 |title=A Survey and Tutorial of DIELECTRIC MATERIALS USED in the Manufacture of Printed Circuit Boards |url=http://speedingedge.com/PDF-Files/tutorial.pdf|journal=Circuitree Magazine}}</ref> === عام سبسٽريٽ === عام طور استعمال ٿيندڙ مواد: * [[ايف آر-2]]، [[فينولڪ ڪاغذ]] يا فينولڪ ڪپهه وارو ڪاغذ، جيڪو [[فينول فارملڊيهاڊ رال]] سان ڀريل هوندو آهي. هڪ-طرفي بورڊن واري صارف اليڪٽرانڪس ۾ عام. ان جون برقي خاصيتون [[ايف آر-4]] کان گهٽ آهن. برقي آرڪ جي مزاحمت گهٽ. عام طور 105 °C تائين درجه بندي ٿيل. * [[ايف آر-4]]، [[فائبر گلاس]] جي اڻيل ڪپڙي کي [[ايپوڪسي رال]] سان ڀري تيار ڪيو ويندو آهي. پاڻي گهٽ جذب ڪري ٿو (تقريباً 0.15٪ تائين)، بهترين موصلي خاصيتون ۽ آرڪ مزاحمت رکي ٿو. سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ مواد. مختلف خاصيتن وارا ڪيترائي درجا موجود آهن. عام طور 130 °C تائين درجه بندي ٿيل. * [[ايلومينيم]]، يا ''ڌاتي-مرڪزي بورڊ'' يا [[موصل ڌاتي سبسٽريٽ]] (IMS)، جنهن تي گرمي منتقل ڪندڙ پتلي [[ڊائي اليڪٽرڪ]] پرت هوندي آهي. اهڙن حصن لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جن کي وڌيڪ ٿڌو رکڻ ضروري هجي، جهڙوڪ پاور سوئچ ۽ LED. عام طور هڪ، ڪڏهن ٻه تہن واري سرڪٽ بورڊ تي مشتمل هوندو آهي، جيڪو FR-4 جهڙي مواد سان ايلومينيم جي 0.8، 1، 1.5، 2 يا 3 ملي ميٽر ٿلهي شيٽ تي ليمينيٽ ڪيو ويندو آهي. وڌيڪ ٿلها ليمينيٽ ڪڏهن وڌيڪ ٿلهي ٽامي سان به تيار ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite web |last=Fjelstad |first=Joseph |url=https://www.circuitinsight.com/pdf/manufacture_aluminum_substrate_pcbs_ipc.pdf |title=Method for the Manufacture of an Aluminum Substrate PCB and its Advantages |website=CircuitInsight.com |access-date=January 17, 2024 }}</ref><ref>{{cite journal |last=Yung |first=Winco K. C. |date=2007 |url=https://www.bestpcbs.com/public/pdf/Metal-Core-PCB-design-guide.pdf |title=Using Metal Core Printed Circuit Board (MCPCB) as a Solution for Thermal Management |journal=Journal of the HKPCA |issue=24 |pages=12–16}}</ref> * [[لچڪدار اليڪٽرانڪس|لچڪدار سبسٽريٽ]] – اهي يا ته الڳ ٽامي سان ڍڪيل ورق هوندا آهن يا ڪنهن پتلي سخت سهاري (اسٽفنر) سان ليمينيٽ ڪيا ويندا آهن، مثال طور 50–130 μm. ** [[پولي اميڊ]] ورق ننڍي جسامت وارن صارف اليڪٽرانڪس ۽ لچڪدار رابطن ۾ عام آهي. وڌيڪ گرمي برداشت ڪري ٿو. مشهور واپاري نالن ۾ [[ڪيپٽن]]، [[يوپليڪس]] ۽ [[پائرالڪس]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.upilex.jp/en/application.html|title= Applications {{!}} UBE Heat Resistant Polyimide Materials |publisher=UBE |website=Upilex.jp }}</ref><ref name=Pyra>{{cite web |url=https://www.qnityelectronics.com/blogs/your-ultimate-flexible-circuit-materials-partner.html |title=Pyralux Flexible Circuit Materials |publisher=DuPont }}</ref> ** [[پولِي ايسٽر]] (PET)، جيڪو سستو پر گهٽ گرمي برداشت ڪندڙ آهي، ۽ مڪمل شفاف به ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Material Matters: Comparing Polyimide, PET, and Other Flex PCB Materials and Their Thicknesses |url=https://www.allpcb.com/blog/pcb-knowledge/material-matters-comparing-polyimide-pet-and-other-flex-pcb-materials-and-their-thicknesses.html |website=www.allpcb.com}}</ref> ** مرڪب [[ڊائي اليڪٽرڪ]] مواد، جهڙوڪ Puralux TK، جيڪو [[پولي اميڊ]] ۽ فلوروپوليمر تي ٻڌل هوندو آهي.<ref name=Pyra/> سولڊر ڪرڻ دوران ٽامي جي پرت الڳ ٿي سگهي ٿي. * [[سيرامڪ ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] (سيرامڪ پي سي بي)، پي سي بي سبسٽريٽن جو اهڙو قسم آهي، جنهن ۾ نامياتي ليمينيٽن بدران [[ايلومينا]] (Al₂O₃) يا [[ايلومينيم نائٽرائڊ]] (AlN) جهڙا سيرامڪ مواد استعمال ٿيندا آهن. اهي اعليٰ حرارتي چالڪائي، بهترين برقي موصليت ۽ تيز گرمي ۽ سخت ماحول جي مزاحمت سبب اعليٰ طاقت، اعليٰ فريڪوئنسي ۽ انتهائي قابلِ اعتماد استعمالن لاءِ موزون آهن.<ref>{{Cite web |last=Gorka Plata, Shraddha Singh and John Clegg |title=Thermal Management Analysis of Conventional Multi-PCB-Stack for Geothermal Drilling Tools |url=https://pangea.stanford.edu/ERE/db/GeoConf/papers/SGW/2026/Plata.pdf |website=Stanford University}}</ref> گهٽ استعمال ٿيندڙ مواد: * [[ايف آر-1]]، ايف آر-2 جهڙو، عام طور 105 °C تائين درجه بندي ٿيل، جڏهن ته ڪجهه قسمن جي حد 130 °C آهي. ڪمري جي گرمي پد تي پنچ ڪري سگهجي ٿو. گتي جهڙو مواد. نمي ۽ آرڪ جي مزاحمت گهٽ. * [[ايف آر-3]]، ڪپهه وارو ڪاغذ ۽ [[ايپوڪسي]]. * [[ايف آر-5]]، اڻيل [[فائبر گلاس]] ۽ ايپوڪسي، وڌيڪ گرمي تي وڌيڪ مضبوط، عام طور 170 °C تائين درجه بندي ٿيل. * [[ايف آر-6]]، ميٽ شيشو ۽ پوليسٽر. * [[جي-10]]، اڻيل شيشو ۽ ايپوڪسي، اعليٰ موصلي مزاحمت، گهٽ نمي جذب ڪرڻ ۽ تمام مضبوط ڳانڍاپو. عام طور 130 °C تائين درجه بندي ٿيل. * G-11، اڻيل شيشو ۽ ايپوڪسي، سالوينٽن جي وڌيڪ مزاحمت ۽ تيز گرمي تي موڙ برداشت ڪرڻ جي اعليٰ صلاحيت.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=nnCNsjpicJIC&q=printed+circuit+board+materials+%22fr-1%22&pg=PA475|title=Op Amps for Everyone|first=Bruce|last=Carter|date=March 19, 2009|publisher=Newnes|via=Google Books|isbn=9780080949482}}</ref> عام طور 170 °C تائين درجه بندي ٿيل. * [[سي اي ايم-1]]، ڪپهه وارو ڪاغذ ۽ ايپوڪسي. * [[سي اي ايم-2]]، ڪپهه وارو ڪاغذ ۽ ايپوڪسي. * [[سي اي ايم-3]]، غير اڻيل شيشو ۽ ايپوڪسي. * [[سي اي ايم-4]]، اڻيل شيشو ۽ ايپوڪسي. * [[سي اي ايم-5]]، اڻيل شيشو ۽ پوليسٽر. * [[پي ٽي ايف اي]] (ٽيفلون)، مهانگو، گهٽ [[ڊائي اليڪٽرڪ نقصان]]، اعليٰ فريڪوئنسي استعمالن لاءِ، تمام گهٽ نمي جذب ڪري ٿو (0.01٪)، ميڪانيڪي طور نرم، ليمينيٽ ڪرڻ ڏکيو، گهڻ-تہي بورڊن ۾ گهٽ استعمال ٿيندو آهي. * سيرامڪ سان ڀريل [[پي ٽي ايف اي]]، مهانگو، گهٽ [[ڊائي اليڪٽرڪ نقصان]]، اعليٰ فريڪوئنسي استعمالن لاءِ. سيرامڪ ۽ PTFE جي تناسب سان [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] ۽ حرارتي پکيڙ کي ترتيب ڏئي سگهجي ٿو. * RF-35، فائبر گلاس سان مضبوط ڪيل سيرامڪ ڀريل PTFE. نسبتاً سستو، بهترين ميڪانيڪي ۽ اعليٰ فريڪوئنسي خاصيتون رکي ٿو.<ref>{{cite web |date=September 1, 1998 |url=http://www.microwavejournal.com/articles/2426-a-high-performance-economical-rf-microwave-substrate |title=A High Performance, Economical RF/Microwave Substrate |publisher=MicrowaveJournal.com |access-date=November 4, 2024 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.multi-circuit-boards.eu/fileadmin/user_upload/downloads/e_taconic_rf35-hf_www.multi-circuit-boards.eu.pdf |title=RF-35 datasheet |publisher=Taconic |via=Multi-CB }}</ref> * [[ايلومينا]]، هڪ سيرامڪ؛ سخت، ڀرڀرو، تمام مهانگو، اعليٰ ڪارڪردگي ۽ سٺي حرارتي چالڪائي وارو. * [[پولي اميڊ]]، اعليٰ گرمي برداشت ڪندڙ پوليمر. مهانگو ۽ اعليٰ ڪارڪردگي وارو، پر پاڻي وڌيڪ جذب ڪري ٿو (0.4٪). انتهائي گهٽ گرمي کان وٺي 260 °C کان وڌيڪ گرمي تائين استعمال ٿي سگهي ٿو. === ٽامي جي ٿولهه === PCB تي ٽامي جي ٿولهه سڌي طرح يا في چورس فوٽ ٽامي جي وزن (اونس في چورس فوٽ) جي صورت ۾ بيان ڪئي ويندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ماپڻ وڌيڪ آسان هوندو آهي. هڪ [[اونس]] في [[چورس فوٽ]] جي ٿولهه تقريباً {{convert|34|μm|in|abbr=on}} هوندي آهي. ''ڳرو ٽامو'' (ھيوي ڪاپر) ان پرت کي چيو ويندو آهي، جيڪا في چورس فوٽ ٽن اونس کان وڌيڪ ٽامو رکي، يعني لڳ ڀڳ {{convert|105|μm|in|abbr=on}} ٿلهي هجي. اهڙيون ٿلهيون ٽامي جون پرتون وڌيڪ ڪرنٽ کڻڻ يا گرمي خارج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيون وينديون آهن.{{Citation needed|date=January 2025}} == تياري == ڇپيل سرڪٽ بورڊن جي تياري ۾ پهرين خالي (Bare) ڇپيل سرڪٽ بورڊ تيار ڪيا ويندا آهن، پوءِ انهن تي اليڪٽرانڪ جزا لڳايا ويندا آهن. وڏي پيماني تي پيداوار دوران، وڌيڪ ڪارائتي پروسيسنگ لاءِ ڪيترائي PCB هڪ ئي پينل تي گڏ تيار ڪيا ويندا آهن. اسيمبلي مڪمل ٿيڻ کان پوءِ انهن کي هڪ ٻئي کان الڳ ([[پينل کان الڳ ڪرڻ]]) ڪيو ويندو آهي. fhk3mlxme0nv1jqtlnzbt5brtwdelbb 390546 390545 2026-07-02T10:54:17Z Intisar Ali 8681 390546 wikitext text/x-wiki {{Short description|اليڪٽرانڪ جزن کي سهارو ڏيڻ ۽ پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ تختو}} [[File:SEG DVD 430 - Printed circuit board-4276.jpg|thumb|ڊي وي ڊي پليئر جو ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] [[File:PCB Spectrum.jpg|thumb|1984ع جي سنڪليئر [[ZX Spectrum]] ڪمپيوٽر جي بورڊ جو حصو، جيڪو هڪ ڇپيل سرڪٽ بورڊ ڏيکاري ٿو. هن ۾ برقي موصل رستا (Traces)، ٻئي پاسي تائين ويندڙ [[Via (electronics)|ٿرو-هول رستا]]، ٻنهي پاسن جي رستن کي ڳنڍيندڙ [[Via (electronics)|ويا]]، ۽ ٿرو-هول مائونٽنگ ذريعي لڳايل ڪي اليڪٽرانڪ جزا ڏيکاريل آهن.]] '''ڇپيل سرڪٽ بورڊ''' Printed ،Circuit Board- ('''PCB''')، جنهن کي '''ڇپيل وائرنگ بورڊ''' ('''PWB''') پڻ چيو ويندو آهي، [[لامينيشن|لامينيٽ ٿيل]] اهڙي سينڊوچ نما جوڙجڪ آهي، جيڪا [[برقي موصليت|موصل]] ۽ [[انسوليٽر (بجلي)|غير موصل]] تھن تي مشتمل هوندي آهي. هر تهه تي ٽريس، پلين ۽ ٻيون خاصيتون (جيڪي هموار سطح تي تارن وانگر ڪم ڪن ٿيون) هڪ يا وڌيڪ ٽامي جي چادرن مان [[ڪيميائي نقاشي]] ذريعي ٺاهيون وينديون آهن، جيڪي غير موصل سبسٽريٽ جي چادرن جي مٿان يا وچ ۾ لامينيٽ ڪيل هونديون آهن.<ref>{{cite news |title=What Is a Printed Circuit Board (PCB)? - Technical Articles |url=https://www.allaboutcircuits.com/technical-articles/what-is-a-printed-circuit-board-pcb/ |website=AllAboutCircuits.com |access-date=June 24, 2021 }}</ref> ڇپيل سرڪٽ بورڊ جو استعمال [[اليڪٽرانڪ جزو|اليڪٽرانڪ جزن]] کي هڪ ٻئي سان [[برقي وائرنگ|برقي طور ڳنڍڻ]] يا "وائرنگ" ڪرڻ لاءِ ڪيو ويندو آهي. برقي جزا عام طور ٻاهرين تہن تي موجود موصل پيڊن سان [[سولڊرنگ]] ذريعي لڳايا ويندا آهن، جنهن سان اهي برقي طور ڳنڍجڻ سان گڏ ميخانياتي طور به بورڊ سان مضبوط ٿي ويندا آهن. هڪ ٻيو ٺاهڻ وارو عمل [[Via (electronics)|ويا]] (ڌاتوءَ سان استر ٿيل سوراخ) شامل ڪري ٿو، جيڪي هڪ کان وڌيڪ موصل تہن جي وچ ۾ برقي رابطي کي ممڪن بڻائين ٿا. اڄڪلهه تقريباً سڀني اليڪٽرانڪ شين ۾ ڇپيل سرڪٽ بورڊ استعمال ٿيندا آهن. ڇپيل سرڪٽ بورڊ جا متبادل طريقا [[وائر ريپ]] (wire wrap) ۽ [[پوائنٽ کان پوائنٽ تائين جوڙجڪ]] هئا، جيڪي اڳي عام هئا پر هاڻي تمام گهٽ استعمال ٿين ٿا. ڇپيل سرڪٽ بورڊ لاءِ سرڪٽ جي ترتيب (لي آئوٽ) ۾ وڌيڪ ڊزائن جي ضرورت هوندي آهي، پر انهن جي تياري ۽ اسمبلي خودڪار طريقي سان ڪري سگهجي ٿي. [[اليڪٽرانڪ ڊزائن آٽوميشن]] سافٽويئر ترتيب جو گهڻو ڪم پاڻمرادو انجام ڏين ٿا. ڇپيل سرڪٽ بورڊ ذريعي وڏي پيماني تي سرڪٽن جي تياري ٻين وائرنگ طريقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تيز ۽ گهٽ خرچائتي هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ جزا هڪ ئي عمل دوران لڳايا ۽ ڳنڍيا ويندا آهن. هڪ ئي وقت وڏي تعداد ۾ ڇپيل سرڪٽ بورڊ تيار ڪري سگهجن ٿا، جڏهن ته لي آئوٽ رڳو هڪ ڀيرو ٺاهڻو پوندو آهي. ٿوري مقدار ۾ ڇپيل سرڪٽ بورڊ هٿ سان پڻ تيار ڪري سگهجن ٿا، پر اهڙي صورت ۾ انهن جا فائدا محدود هوندا آهن.<ref>{{cite book | last1=Bhunia | first1=Swarup | last2=Tehranipoor | first2=Mark | title=Hardware Security | chapter=Chapter 2, section 2.6, A Quick Overview of Electronic Hardware| date=2019 | isbn=978-0-12-812477-2 | doi=10.1016/b978-0-12-812477-2.00007-1 | page=36}}</ref> ڇپيل سرڪٽ بورڊ هڪ-طرفي (ٽامي جي هڪ تهه)، ٻه-طرفي (سبسٽريٽ جي ٻنهي پاسن تي ٽامي جون ٻه تھون)، يا گهڻ-تھي (ڪيترين ئي سبسٽريٽ تھن جي وچ ۾ ۽ ٻاهرين پاسن تي ٽامي جي تھن سان) ٿي سگهن ٿا. گهڻ-تہي ڇپيل سرڪٽ بورڊ جزن جي وڌيڪ گنجائش فراهم ڪندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ اندرين تھن ۾ سرڪٽ رستا ٺاهڻ سان مٿاڇري تي وڌيڪ جڳهه بچندي آهي. ٻن کان وڌيڪ، خاص طور چار کان وڌيڪ ٽامي وارين تہن وارن گهڻ-تھي ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي مقبوليت [[سرفيس-مائونٽ ٽيڪنالاجي]] جي استعمال سان گڏ وڌي. بهرحال، اهڙا ڇپيل سرڪٽ بورڊ مرمت، تجزئي ۽ موقعي تي ترميم کي گهڻو مشڪل، ۽ اڪثر غير عملي، بڻائي ڇڏين ٿا. 2014ع ۾ خالي ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي عالمي منڊي جو قدر [[آمريڪي ڊالر]]60.2 ارب کان وڌيڪ هو،<ref>{{cite web |url=http://www.iconnect007.com/index.php/article/92973/world-pcb-production-in-2014-estimated-at-602b/92976/?skin=pcb |title=World PCB Production in 2014 Estimated at $60.2B |website=iconnect007 |date=September 28, 2015 |access-date=April 12, 2016 }}</ref> جڏهن ته 2024ع ۾ ان جو اندازو 80.33 ارب آمريڪي ڊالر لڳايو ويو، ۽ 2029ع تائين ان جي 96.57 ارب آمريڪي ڊالر تائين پهچڻ جي اڳڪٿي ڪئي وئي آهي، جيڪا سالياني 4.87٪ واڌ جي شرح ظاهر ڪري ٿي.<ref>{{cite web | title=PCB Market Size | website=PCB Market Size, Share, Trends | url=https://www.mordorintelligence.com/industry-reports/printed-circuit-board-market | access-date=22 December 2024}}</ref> == تاريخ == === شروعاتي اڳواڻ === ڇپيل سرڪٽ بورڊن جي ايجاد کان اڳ، برقي ۽ اليڪٽرانڪ سرڪٽ [[پوائنٽ-ٽو-پوائنٽ جوڙجڪ|پوائنٽ-ٽو-پوائنٽ]] طريقي سان هڪ چيسس تي وائر ڪيا ويندا هئا. عام طور چيسس ڌاتوءَ جي چادر يا ٽري هوندي هئي، جنهن جي هيٺان ڪڏهن ڪاٺ جو بنياد به هوندو هو. جزا چيسس سان لڳايا ويندا هئا، ۽ جيڪڏهن ڳنڍڻ وارو هنڌ ڌاتوءَ جو هجي ته انهن کي موصلن (انسوليٽرس) وسيلي الڳ رکيو ويندو هو. پوءِ انهن جا ليڊ سڌو سنئون يا [[جمپ وائر|جمپر وائرن]] ذريعي [[سولڊرنگ]] سان، يا ڪڏهن [[ڪرمپ (اليڪٽريڪل)|ڪرِمپ]] ڪنيڪٽر، اسڪرو ٽرمينلن تي وائر لگ، يا ٻين طريقن سان ڳنڍيا ويندا هئا. اهڙا سرڪٽ وڏا، ڳرا، جابلو ۽ نسبتاً نازڪ هوندا هئا (خاص طور ويڪيوم ٽيوبن جي شيشي وارن لفافن سبب)، ۽ انهن جي تياري گهڻي محنت طلب هوندي هئي، تنهنڪري اهڙيون شيون مهانگيون هونديون هيون. جديد ڇپيل سرڪٽ بورڊن ۾ استعمال ٿيندڙ طريقن جي ترقي ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ٿي. 1903ع ۾ جرمن موجد البرٽ هينسن ڪيترن ئي تہن ۾ هڪ موصل تختي تي چپڪيل چپٽيل ڌاتو جون پٽن (فلجٽ فوائل ڪنڊڪٽرس) جو تصور پيش ڪيو. 1904ع ۾ [[ٿامس ايڊيسن]] لينن جي ڪاغذ تي ڪيميائي طريقي سان موصل تہون چڙهائڻ جا تجربا ڪيا. 1913ع ۾ آرٿر بيري برطانيا ۾ ڇپائي ۽ [[ايچنگ]] (Etching) واري طريقي جو پيٽنٽ حاصل ڪيو، جڏهن ته آمريڪا ۾ [[ميڪس اسڪوپ]] (Schoop) هڪ نمونيدار ماسڪ ذريعي بورڊ تي شعلي جي مدد سان ڌاتو اسپري ڪرڻ جو پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref>{{Cite patent |country=US |number=1256599 |pubdate=1918-02-19 |title=Process and mechanism for the production of electric heaters |inventor1-last=Schoop |inventor1-first=Max Ulrich }}</ref> 1925ع ۾ چارلس ڊيوڪاس سرڪٽ جي نمونن کي اليڪٽروپليٽنگ ذريعي ٺاهڻ واري طريقي جو پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref name="Harper03">{{cite book |last=Harper |first=Charles A. |date=2003 |title=Electronic materials and processes handbook |publisher=McGraw-Hill |isbn=0071402144 |pages=7.3, 7.4 }}</ref> ڇپيل سرڪٽ جي ايجاد کان اڳ، ۽ ساڳئي تصور سان ملندڙ جلندڙ، [[جان سارگرو]] (Sargrove) 1936ع کان 1947ع جي وچ ۾ ''اليڪٽرانڪ سرڪٽ ميڪنگ اڪئئپمينٽ (ECME)'' تيار ڪئي، جيڪا [[بيڪيلائيٽ]] پلاسٽڪ جي بورڊ تي ڌاتو اسپري ڪندي هئي. ECME هر منٽ ۾ ٽي ريڊيو بورڊ تيار ڪرڻ جي صلاحيت رکندي هئي. === ابتدائي پي سي بي=== [[File:Mark-53-proximity-fuze-1943.jpg|thumb|upright=1.1|1944ع ۾ مارڪ 53 پروڪسيميٽي فيوز جي پيداوار واري لائين]] آسٽريا جي انجنيئر [[پال آئسلر]] تقريباً 1936ع ڌاري برطانيا ۾ ڪم ڪندي هڪ ريڊيو سيٽ جي حصي طور ڇپيل سرڪٽ ايجاد ڪيو. 1941ع ۾ جرمن [[مقناطيسي بحري بارودي سرنگ|مقناطيسي بحري بارودي سرنگن]] ۾ گهڻ-تھي ڇپيل سرڪٽ استعمال ڪيو ويو. 1943ع جي لڳ ڀڳ آمريڪا [[ٻي عالمي جنگ]] دوران [[روڪسيميٽي فيوز]] وڏي پيماني تي تيار ڪرڻ لاءِ هن ٽيڪنالاجي کي اختيار ڪيو.<ref name="Harper03" /> اهڙن فيوزن لاءِ اهڙو اليڪٽرانڪ سرڪٽ گهربل هو، جيڪو توپ مان فائر ٿيڻ جو جهٽڪو برداشت ڪري سگهي ۽ وڏي مقدار ۾ تيار ٿي سگهي. گلوب يونينظ جي سينٽراليب ڊويزن [[ٿڪ-فلم ٽيڪنالاجي]] تي ٻڌل تجويز پيش ڪئي، جيڪا انهن گهرجن تي پوري لهندي هئي. سيرامڪ پليٽ تي موصلن لاءِ ڌاتي رنگ ۽ [[مزاحمو|مزاحمن]] (resistors) لاءِ ڪاربان مواد [[اسڪرين پرنٽنگ]] ذريعي ڇاپيو ويندو هو، جنهن کان پوءِ سيرامڪ ڊسڪ ڪيپيسيٽر ۽ ننڍيون ويڪيوم ٽيوبون سولڊر ڪيون وينديون هيون.<ref>{{Cite book |last=Brunetti |first=Cledo |date=November 22, 1948 |title=New Advances in Printed Circuits |publisher=National Bureau of Standards |location=Washington, DC |url=https://archive.org/details/newadvancesinpri192brun }}</ref> اهو طريقو ڪامياب ثابت ٿيو، ۽ ان بابت حاصل ٿيل پيٽنٽ، جيڪو آمريڪي فوج طرفان خفيه قرار ڏنو ويو هو، گلوب يونين جي نالي ڪيو ويو. 1984ع تائين [[انسٽيٽيوٽ آف اليڪٽريڪل اينڊ اليڪٽرانڪس انجنيئرز|IEEE]] هيري ڊبليو روبنسٽن کي ڇپيل جزن ۽ هڪ گڏيل موصل بنياد تي موصل رستن جي ترقيءَ ۾ سندس بنيادي خدمتن تي [[ڪليڊو برونيٽي ايوارڊ]] سان نوازيو.<ref>Engineers' Day, [https://www.engr.wisc.edu/engage/alumni-relations/our-distinguished-alumni/ 1984 Award Recipients], College of Engineering, [[University of Wisconsin–Madison|University of Wisconsin-Madison]]</ref><ref>{{cite web |title=IEEE Cledo Brunetti Award Recipients |url=https://www.ieee.org/content/dam/ieee-org/ieee/web/org/about/awards/recipients/brunetti_rl.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180804200901/https://www.ieee.org/content/dam/ieee-org/ieee/web/org/about/awards/recipients/brunetti_rl.pdf |archive-date=August 4, 2018 |publisher=[[IEEE]] }}</ref> 1984ع ۾ [[وسڪانسن-ميڊيسن يونيورسٽي]] پڻ کيس ڇپيل اليڪٽرانڪ سرڪٽن ۽ ڪيپيسيٽرن جي تياري واري ٽيڪنالاجي ۾ جدتن تي اعزاز ڏنو.<ref>Engineers' Day, [https://www.engr.wisc.edu/engage/alumni-relations/our-distinguished-alumni/ 1984 Award Recipients], College of Engineering, [[University of Wisconsin–Madison|University of Wisconsin-Madison]]</ref> هي ايجاد [[انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] ٽيڪنالاجي جي ترقيءَ ۾ به اهم قدم هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ صرف وائرنگ ئي نه، پر غيرفعال جزا پڻ سيرامڪ بنياد تي تيار ڪيا ويا. === جنگ کان پوءِ واريون اڳڀرائيون === 1948ع ۾ آمريڪا هن ايجاد کي تجارتي استعمال لاءِ جاري ڪيو. ڇپيل سرڪٽ 1950ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين صارفين جي اليڪٽرانڪس ۾ عام نه ٿيا، جڏهن آمريڪي فوج ''آٽو-سمبلي'' (Auto-Sembly) وارو عمل تيار ڪيو. تقريباً انهيءَ ئي دور ۾ برطانيا ۾ [[جيوفري ڊمر]]، جيڪو ان وقت [[رائل ريڊار اسٽيبلشمينٽ]] (RRDE) سان لاڳاپيل هو، ساڳئي نوعيت جي ڪم تي مصروف رهيو. [[موٽرولا]] صارفين جي اليڪٽرانڪس ۾ هن عمل کي اختيار ڪندڙ شروعاتي ڪمپنين مان هڪ هئي. آگسٽ 1952ع ۾ ڪمپني ڇهن سالن جي تحقيق ۽ هڪ ملين آمريڪي ڊالرن جي سيڙپڪاري کان پوءِ گهريلو ريڊيوز ۾ "پليٽيڊ سرڪٽز" استعمال ڪرڻ جو اعلان ڪيو.<ref>{{cite news |title=New Process Perfected for Radio Wiring |newspaper=[[شڪاگو ٽربيون]] |date=August 1, 1952 }}</ref> ان کان پوءِ موٽرولا پنهنجي صارفين جي ريڊيو اشتهارن ۾ هن عمل لاءِ پنهنجو رجسٽرڊ واپاري نالو پليسر''PLAcir'' استعمال ڪرڻ شروع ڪيو.<ref>{{cite magazine |title='Travel and Play with Motorola' advertisement |magazine=[[Life (magazine)|Life]] |date=May 24, 1954 |page=14 }}</ref> [[هاليڪرافٽرز]] پهرين نومبر 1952ع تي ''فوٽو-ايچ'' ڇپيل سرڪٽ وارو پنهنجو پهريون ڪلاڪ-ريڊيو متعارف ڪرايو.<ref>"Topics & Trends of TV Trade." Television Digest 8:44 (November 1, 1952), 10.</ref> جيتوڻيڪ سرڪٽ بورڊ دستياب ٿي چڪا هئا، تڏهن به [[پوائنٽ-ٽو-پوائنٽ تعمير]] وارو چيسس طريقو گهٽ ۾ گهٽ 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين صنعت ۾، خاص طور ٽيليويزن ۽ هاءِ فائي سيٽن ۾، وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو رهيو. ڇپيل سرڪٽ بورڊ سرڪٽري جي سائيز، وزن ۽ قيمت گهٽائڻ لاءِ متعارف ڪرايا ويا. 1960ع ۾ هڪ ننڍڙو صارفين لاءِ تيار ڪيل ريڊيو رسيور پنهنجي سموري سرڪٽري هڪ ئي سرڪٽ بورڊ تي رکي سگهندو هو، جڏهن ته هڪ ٽيليويزن سيٽ ۾ اڪثر هڪ يا وڌيڪ سرڪٽ بورڊ استعمال ٿيندا هئا. شروعاتي دور ۾ هر اليڪٽرانڪ جزي سان تار جهڙا [[ليڊ (اليڪٽرانڪس)|ليڊ]] لڳل هوندا هئا، ۽ پي سي بي تي هر ليڊ لاءِ سوراخ ڪيو ويندو هو. پوءِ انهن ليڊن کي سوراخن مان لنگهائي [[سولڊر]] ذريعي ٽامي جي رستن سان ڳنڍيو ويندو هو. اسيمبليءَ جي هن طريقي کي [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] چيو وڃي ٿو. 1949ع ۾ آمريڪي فوج جي سگنل ڪور جي مو ابرامسن ۽ اسٽينسلاوس ايف. ڊينڪو ''آٽو-اسمبلي'' وارو عمل تيار ڪيو، جنهن ۾ جزن جا ليڊ ٽامي جي ورق تي ٺهيل رابطي واري نموني ۾ داخل ڪري [[ڊِپ سولڊرنگ]] ذريعي سولڊر ڪيا ويندا هئا. 1956ع ۾ حاصل ڪيل هن پيٽنٽ جا حق آمريڪي فوج کي ڏنا ويا.<ref>{{Cite patent |country=US |number=2756485 |pubdate=1956-07-31 |title=Process of Assembling Electrical Circuits |assign1=[[Secretary of the United States Army]] |inventor1-last=Abramson |inventor1-first=Moe |inventor2-last=Danko |inventor2-first=Stanislaus F. }}</ref> بعد ۾ بورڊ [[ليمنيشن]] ۽ [[ايچنگ]] جي ٽيڪنالاجي جي ترقي سان اهو تصور اڄ جي معياري پي سي بي تياري واري عمل ۾ تبديل ٿي ويو. سولڊرنگ پاڻمرادو به ٿي سگهي ٿي، جنهن ۾ بورڊ کي ڳريل سولڊر جي لهر مٿان هلائيندڙ [[لهري سولڊرنگ]] واري مشين مان گذاريو ويندو آهي. تنهن هوندي به، تارون ۽ سوراخ غير مؤثر آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ سوراخ ڪرڻ مهانگو عمل آهي، ڊرل بٽ جلد گهِسجي وڃن ٿا، ۽ ٻاهر نڪرندڙ تارون ڪٽي ضايع ڪيون وڃن ٿيون. 1980ع واري ڏهاڪي کان [[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] وارن جزن آهستي آهستي [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] وارن جزن جي جاءِ ورتي. ان سان ننڍا بورڊ ۽ گهٽ پيداواري خرچ ممڪن ٿيا، پر مرمت وڌيڪ ڏکيو ڪم بڻجي ويو. 1990ع واري ڏهاڪي دوران گهڻ-تہي سطحي بورڊن جو استعمال تيزيءَ سان وڌيو. نتيجي طور بورڊن جي جسامت وڌيڪ گهٽجي وئي ۽ مختلف اوزارن ۾ سخت ۽ لچڪدار پي سي بي ٻنهي جو استعمال شروع ٿيو. 1995ع ۾ پي سي بيٺاهيندڙن [[مائڪروويا]] ٽيڪنالاجي استعمال ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن سان [[اعليٰ-کثافت رابطي وارو پي سي بي]] (HDI PCB) تيار ٿيڻ لڳو.<ref>{{US patent reference |number=5434751 |issue-date=July 18, 1995 |inventor1-first=Herbert S. |inventor1-last=Cole, Jr. |inventor2-first=Theresa A. |inventor2-last=Sitnik-Nieters |inventor3-first=Robert J. |inventor3-last=Wojnarowski |inventor4-first=John H. |inventor4-last=Lupinski |title=Reworkable high density interconnect structure incorporating a release layer }}</ref> === جديد ترقيون === [[ٽن-رخي ڇپائي]] (ٿري ڊي پرنٽنگ) ۾ تازين اڳڀرائين سبب پي سي بي ٺاهڻ لاءِ ڪيترائي نوان طريقا متعارف ٿيا آهن. [[ٽن-رخي ڇپيل اليڪٽرانڪس]] (پرنٽيڊ اليڪٽرانڪس؛ PE) ذريعي شيون تھ بہ تھ ڇاپيون وڃن ٿيون، جنهن کان پوءِ انهن تي اهڙي مائع مس سان ڇپائي ڪئي ويندي آهي، جيڪا برقي خاصيتون رکي ٿي، ۽ اهڙيءَ ريت ڇپيل شيءِ ۾ اليڪٽرانڪ ڪارڪردگي شامل ٿي وڃي ٿي. [[اعليٰ-ڪثافت رابطي واري ٽيڪنالاجي]] (ايڇ ڊي آء) وڌيڪ ڳتيل پي سي بيڊزائن کي ممڪن بڻائي ٿي، جنهن سان هڪ ئي ايراضيءَ ۾ وڌيڪ رستا ۽ وڌيڪ جزا رکڻ ممڪن ٿين ٿا. نتيجي طور جزن جي وچ ۾ برقي رستا وڌيڪ ننڍا ٿي وڃن ٿا. ايڇ ڊي آء ۾ [[بلائنڊ ويا]]، [[بريڊ ويا]]، يا انهن سان گڏ [[مائڪروويا]] استعمال ڪيا ويندا آهن. گهڻ-تھي ايڇ ڊي آء ڇپيل سرڪٽ بورڊ ۾ ڪيترن ئي ويائن کي هڪ ٻئي جي مٿان ترتيب ڏئي (Stacked Vias) ڳنڍيو ويندو آهي، جيڪو هڪ گهري بريڊ ويا جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مضبوط هوندو آهي ۽ مختلف حالتن ۾ اعتبار وڌائيندو آهي. ايڇ ڊي آء ٽيڪنالاجي جا سڀ کان عام استعمال ڪمپيوٽرن، موبائل فونن، طبي اوزارن ۽ فوجي مواصلاتي سامان ۾ ٿين ٿا. چار-تھي ايڇ ڊي آء مائڪروويا ڇپيل سرڪٽ بورڊ معيار جي لحاظ کان اٺ-تہي [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] پي سي بي جي برابر هوندو آهي، تنهنڪري ايڇ ڊي آء ٽيڪنالاجي خرچ گهٽائي سگهي ٿي. ايڇ ڊي آء ڇپيل سرڪٽ بورڊ اڪثر [[اجينوموٽو بلڊ-اپ فلم]] استعمال ڪري تيار ڪيا ويندا آهن، جيڪا [[فلپ چپ]] پيڪيجن جي تياري ۾ پڻ استعمال ٿيندي آهي.<ref>{{cite book |title=2018 7th Electronic System-Integration Technology Conference (ESTC) |doi=10.1109/ESTC.2018.8546431 |s2cid=54214952 |chapter=High Density Interconnect Processes for Panel Level Packaging |date=2018 |last1=Ostmann |first1=Andreas |last2=Schein |first2=Friedrich-Leonhard |last3=Dietterle |first3=Michael |last4=Kunz |first4=Marc |last5=Lang |first5=Klaus-Dieter |pages=1–5 |isbn=978-1-5386-6814-6 }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=4DmIDQAAQBAJ&dq=build+up+film+substrate&pg=PA319 |isbn=978-3-319-45098-8 |title=Materials for Advanced Packaging |date=November 18, 2016 |publisher=Springer }}</ref> ڪجهه ڇپيل سرڪٽ بورڊ ۾ [[نظري موج-رهنما]] پڻ شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي [[نظري فائبر]] وانگر سڌو ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي اندر ٺهيل هوندا آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.laserfocusworld.com/optics/article/14040276/making-optical-printed-circuit-boards-on-an-industrial-scale |title=Advances in Optical Communications: Making optical printed circuit boards on an industrial scale |date=October 2019 }}</ref> == جوڙجڪ == [[File:Hand Etched PCB.png|thumb|PCB تي هٿ سان ٺاهيل ايچ ٿيل رستن جو مثال]] هڪ بنيادي '''ڇپيل سرڪٽ بورڊ''' ( پي سي بي) هڪ هموار [[برقي موصل|غير موصل]] بنيادي چادر ۽ ان تي [[ڌاتي ورق|ٽامي جي ورق]] جي هڪ تہه تي مشتمل هوندو آهي، جيڪا بنيادي مواد سان ليمنيٽ ڪئي ويندي آهي. ڪيميائي [[ايچنگ]] ذريعي ٽامي کي الڳ الڳ موصل رستن ۾ ورهايو ويندو آهي، جن کي ''ٽريڪ'' يا ''سرڪٽ ٽريس'' چيو ويندو آهي. ان سان گڏ رابطي لاءِ پيڊ، [[ويا]]، جيڪي ٽامي جي مختلف تہن جي وچ ۾ برقي رابطو قائم ڪن ٿا، ۽ اهڙا مضبوط موصل حصا پڻ ٺاهيا ويندا آهن، جيڪي [[برقي مقناطيسي شيلڊنگ]] يا ٻين مقصدن لاءِ استعمال ٿيندا آهن. اهي ٽريڪ مقرر ٿيل تارن وانگر ڪم ڪندا آهن ۽ هوا ۽ بورڊ جي بنيادي مواد جي ڪري هڪ ٻئي کان برقي طور الڳ رهندا آهن. PCB جي مٿاڇري تي اڪثر اهڙو حفاظتي تهه لڳايو ويندو آهي، جيڪو ٽامي کي [[سنکن]] کان بچائيندو آهي ۽ سولڊر لڳائڻ دوران ٽريڪن جي وچ ۾ [[شارٽ سرڪٽ]] يا اڻڄاتل برقي رابطي جي امڪان کي گهٽائيندو آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ هي تهه سولڊر جي شارٽ سرڪٽ کي روڪڻ ۾ مدد ڪندو آهي، تنهنڪري ان کي [[سولڊر ماسڪ]] يا ''سولڊر ريزسٽ'' چيو ويندو آهي. PCB جي هر ٽامي واري تہه تي جيڪو نمونو ايچ ڪيو ويندو آهي، ان کي ''آرٽ ورڪ'' چيو ويندو آهي. ايچنگ جو عمل عام طور [[فٽو ريزسٽ]] استعمال ڪندي ڪيو ويندو آهي، جيڪو ڇپيل سرڪٽ بورڊ تي لڳايو ويندو آهي ۽ پوءِ آرٽ ورڪ جي نموني مطابق روشنيءَ سان ظاهر ڪيو ويندو آهي. فٽو ريزسٽ وارو مواد ٽامي کي ايچنگ واري محلول ۾ حل ٿيڻ کان بچائيندو آهي، جنهن کان پوءِ ايچ ٿيل بورڊ کي صاف ڪيو ويندو آهي. ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي ڊزائن کي ساڳئي طريقي سان وڏي پيماني تي ٻيهر تيار ڪري سگهجي ٿو، جيئن [[ڦوٽو]] کي [[فلمي نيگيٽو]] مان [[فوٽوگرافي پرنٽر]] ذريعي ڪيترائي ڀيرا ڇاپيو ويندو آهي. [[ايف آر-4]] [[شيشي جي فائبر سان مضبوط ڪيل پلاسٽڪ|گلاس ايپوڪسي]] سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ غير موصل بنيادي مواد آهي. ٻيو عام بنيادي مواد [[فينولڪ رال]] سان ڀريل [[ڪاٽن پيپر]] آهي، جيڪو عام طور هلڪي ناسي يا ڀوري رنگ جو هوندو آهي. ڇپيل سرڪٽ بورڊ تي جزن جي سڃاڻپ، [[جاچ وارو نقطو|جاچ وارن نقطن]] يا وضاحتي متن لاءِ ڇپائي پڻ ڪئي ويندي آهي. شروعات ۾ ان مقصد لاءِ [[سلڪ اسڪرين ڇپائي]] استعمال ٿيندي هئي، پر هاڻي وڌيڪ نفيس ۽ اعليٰ معيار جا ڇپائي جا طريقا اختيار ڪيا ويندا آهن. عام طور تي هي ڇپيل ليجنڊ ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي برقي ڪارڪردگي تي ڪو اثر نه وجهندو آهي. === تھ === هڪ [[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] ۾ ٽامي جا ڪيترائي تھ ٿي سگهن ٿيون، جيڪي تقريباً هميشه جوڙن جي صورت ۾ ترتيب ڏنل هونديون آهن. تھن جو تعداد ۽ انهن جي وچ ۾ ٺهيل رابطن (جهڙوڪ [[ويا]] ۽ PTH) مان بورڊ جي پيچيدگيءَ جو اندازو لڳائي سگهجي ٿو. وڌيڪ تہون استعمال ڪرڻ سان سرڪٽ جي رستن جي ترتيب (روٽنگ) لاءِ وڌيڪ اختيار ملن ٿا ۽ سگنل جي سالميت تي بهتر ضابطو حاصل ٿئي ٿو، پر اهڙا بورڊ تيار ڪرڻ وڌيڪ وقت وٺندڙ ۽ مهانگا هوندا آهن. اهڙيءَ طرح، مناسب [[ويا]] چونڊڻ سان بورڊ جي جسامت، پيچيده [[انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] مان سگنلن جي نڪرڻ، رستن جي ترتيب ۽ ڊگهي مدي واري اعتبار کي بهتر بڻائي سگهجي ٿو، پر اهو پڻ پيداوار جي پيچيدگي ۽ خرچ سان ڳنڍيل هوندو آهي. تيار ڪرڻ لاءِ سڀ کان سادن بورڊن مان هڪ ٻه-تھي بورڊ آهي. ان جي ٻنهي پاسن تي ٽامي جون تھون هونديون آهن، جن کي ٻاهريون تھون چيو ويندو آهي. گهڻ-تھي بورڊن ۾ انهن ٻن ٻاهرين تہن جي وچ ۾ ٽامي ۽ غير موصل مواد جون اضافي اندريون تھون شامل ڪيون وينديون آهن. ٻه-تھي ڇپيل سرڪٽ بورڊ کان پوءِ ايندڙ عام قسم چار-تھي ڇپيل سرڪٽ بورڊ آهي. چار-تہي بورڊ اندروني تہن جي ڪري رستن جي ترتيب لاءِ ٻه-تھي بورڊ جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ لچڪ فراهم ڪندو آهي، ۽ اڪثر اندرين تھن جو ڪجهه حصو [[گرائونڊ پلين]] يا پاور پلين طور استعمال ڪيو ويندو آهي، جنهن سان سگنل جي سالميت بهتر، وڌيڪ سگنل فريڪوئنسي، گهٽ [[برقي مقناطيسي مداخلت]] (EMI) ۽ پاور سپلاءِ جي بهتر ڊيڪپلنگ حاصل ٿيندي آهي. گهڻ-تھي بورڊن ۾ مختلف تھن کي هڪ ٻئي سان متبادل ترتيب ۾ ليمنيٽ ڪيو ويندو آهي، جيئن: ٽامو، بنيادي مواد، ٽامو، بنيادي مواد، ٽامو وغيره. هر ٽامي واري تھ کي الڳ ايچ ڪيو ويندو آهي، ۽ اهي اندريون [[ويا]]، جيڪي تيار ٿيل بورڊ جي ٻنهي ٻاهرين پاسن تائين نه پهچندا آهن، تہن کي ليمنيٽ ڪرڻ کان اڳ ڌاتوءَ سان پليٽ ڪيا ويندا آهن. صرف ٻاهرين ٽامي وارين تھن تي حفاظتي ڪوٽنگ لڳائبي آهي، جڏهن ته اندريون ٽامي وارا تھ ڀرپاسي واري غير موصل بنيادي مواد سان محفوظ رهنديون آهن. === حصن يا جزن جو لڳائڻ === [[File:Resistors (1).jpg|thumb|ڪاغذي پٽي تي لڳل [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] وارا مزاحم. ڇپيل سرڪٽ بورڊ تي لڳائڻ وقت انهن کي پٽي مان الڳ ڪري سندن [[ليڊ (اليڪٽرانڪس)|ليڊ]] گهربل ڊيگهه مطابق ڪٽيا ويندا آهن.]] [[File:MOS6581 chtaube061229.jpg|thumb|1980ع واري ڏهاڪي جي وچ واري [[ڪموڊور 64]] گهريلو ڪمپيوٽر جي سرڪٽ بورڊ تي لڳل [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] وارا جزا يا حصا]] [[File:Box of 02in pcb bits.jpg|thumb|PCB ۾ سوراخ ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[ڊرل بٽ]]ن جو دٻو. ٽنگسٽن ڪاربائيڊ جا بٽ تمام سخت هوندا آهن، پر آخرڪار گهِسجي يا ٽٽي پوندا آهن. سوراخ ڪرڻ [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي قيمت جو هڪ اهم حصو هوندو آهي.]] [[File:Surface Mount Components.jpg|thumb|[[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] وارا جزا، جن ۾ مزاحم، [[ٽرانزسٽر]] ۽ هڪ [[انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] شامل آهن.]] [[File:Mouse printed circuit board both sides IMG 0959a.JPG|thumb|ڪمپيوٽر جي مائوس ۾ استعمال ٿيل هڪ-پاسي وارو ڇپيل سرڪٽ بورڊ: جزن وارو پاسو (کاٻي) ۽ ڇپيل رستن وارو پاسو (ساڄي)]] "[[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]]" وارا جزا پنهنجي تارن جهڙن [[ليڊ (اليڪٽرانڪس)|ليڊن]] کي بورڊ جي سوراخن مان لنگهائي ٻئي پاسي موجود ٽامي جي رستن سان [[سولڊرنگ]] ذريعي ڳنڍيا ويندا آهن. " [[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] " وارا جزا ساڳئي پاسي موجود ٽامي جي رستن تي سڌو سنئون لڳايا ويندا آهن. هڪ ئي بورڊ تي ٻنهي طريقن جا جزا استعمال ڪري سگهجن ٿا. رڳو [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] وارا جزا استعمال ڪندڙ ڇپيل سرڪٽ بورڊ هاڻي تمام گهٽ ڏسڻ ۾ اچن ٿا. [[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] عام طور [[ٽرانزسٽر]]، [[ڊائيوڊ]]، [[انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]]، [[مزاحم]] ۽ [[ڪيپيسيٽر]] لاءِ استعمال ٿيندي آهي، جڏهن ته ڪجهه وڏن جزن، جهڙوڪ [[اليڪٽرو لائيٽڪ ڪيپيسيٽر]] ۽ ڪنيڪٽرن لاءِ [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] اڃا به استعمال ڪئي ويندي آهي. شروعاتي ڇپيل سرڪٽ بورڊ ۾ [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] استعمال ڪئي ويندي هئي، جنهن ۾ اليڪٽرانڪ جزن جا ليڊ بورڊ جي هڪ پاسي کان سوراخن مان گذاري ٻئي پاسي ٽامي جي رستن سان سولڊر ڪيا ويندا هئا. بورڊ يا ته هڪ-پاسي وارا هوندا هئا، جن جي جزن واري پاسي تي ڌاتي پرت نه هوندي هئي، يا ٻه-پاسي وارا، جن ۾ ٻنهي پاسن تي جزا سولڊر ڪري سگهبا هئا. ٻن محوري ليڊن وارن جزن (جهڙوڪ مزاحم، ڪيپيسيٽر ۽ ڊائيوڊ) کي افقي نموني لڳائڻ لاءِ سندن ليڊن کي 90 درجا هڪ ئي رخ ۾ موڙي بورڊ ۾ داخل ڪيو ويندو هو. ڪڏهن ڪڏهن بورڊ جي پٺئين پاسي انهن ليڊن کي ابتڙ رخ ۾ موڙيو ويندو هو ته جيئن جزو وڌيڪ مضبوطيءَ سان جڙيل رهي. ان کان پوءِ ليڊن کي [[سولڊرنگ]] ذريعي ڳنڍي، سندن اضافي حصا ڪٽي ڇڏيا ويندا هئا. سولڊرنگ هٿ سان يا [[لهري سولڊرنگ]] واري مشين ذريعي ڪئي ويندي هئي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Mahajan |first=Subhash |date=2001 |chapter=Electronic Packaging: Solder Mounting Technologies |editor1-last=Buschow |editor1-first=K.H.J. |editor2-last=Cahn |editor2-first=Robert |editor3-last=Flemings |editor3-first=Merton C. |editor4-last=Ilschner |editor4-first=Bernhard |editor5-last=Kramer |editor5-first=Edward J. |editor6-last=Veyssiere |editor6-first=Patrick |encyclopedia=Encyclopedia of Materials: Science and Technology |publisher=Elsevier |isbn=0-08-043152-6 |pages=2708–9 }}</ref> [[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] 1960ع واري ڏهاڪي ۾ متعارف ٿي، 1980ع جي شروعات ۾ تيزي سان ترقي ڪئي، ۽ 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين وڏي پيماني تي استعمال ٿيڻ لڳي. جزن کي نئين سر اهڙي نموني ٺاهيو ويو جو انهن ۾ سوراخن مان گذرندڙ تارن بدران ننڍڙا ڌاتي ٽيب يا آخري ٽوپيون هونديون هيون، جيڪي سڌو ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي مٿاڇري تي سولڊر ٿي سگهنديون هيون. ان سان جزا گهڻو ننڍا ٿي ويا ۽ بورڊ جي ٻنهي پاسن تي جزا لڳائڻ وڌيڪ عام ٿي ويو، جنهن جي نتيجي ۾ ننڍي جسامت وارا ۽ تمام وڌيڪ سرڪٽ-کثافت رکندڙ ڇپيل سرڪٽ بورڊ اسيمبليون ممڪن ٿي ويون. سطحي لڳائڻ وارو طريقو خودڪار پيداوار لاءِ تمام موزون آهي، جنهن سان مزدوريءَ جو خرچ گهٽجي ٿو ۽ [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] جي ڀيٽ ۾ پيداوار ۾ نمايان واڌ اچي ٿي. جزا ڪيريئر ٽيپن تي لڳل صورت ۾ فراهم ڪري سگهجن ٿا. [[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] جا جزا [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] وارن جزن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ چوٿين کان ڏهين حصي تائين جسامت ۽ وزن رکن ٿا، جڏهن ته غيرفعال جزا گهڻو سستا هوندا آهن. البت [[سطحي لڳائڻ وارو جزو|سطحي لڳائڻ وارن]] [[نيم موصل]] جزن جون قيمتون گهڻو ڪري اندروني چپ تي دارومدار رکن ٿيون، نه ڪي پيڪيج تي؛ تنهنڪري وڏن پيڪيجن جي ڀيٽ ۾ قيمتي فائدو محدود هوندو آهي، ۽ ڪجهه تار وارا جزا، جهڙوڪ [[1N4148 سگنل ڊائيوڊ]]، حقيقت ۾ پنهنجي سطحي لڳائڻ واري متبادل کان به وڌيڪ سستا هوندا آهن. === برقي خاصيتون === هر ٽريڪ ايچنگ کان پوءِ بچيل [[ٽامو|ٽامي]] جي ورق جو هڪ سنهو ۽ چپٽو حصو هوندو آهي. ان جي [[برقي مزاحمت]]، جيڪا ان جي ويڪر، ٿولهه ۽ ڊيگهه تي دارومدار رکي ٿي، ايتري گهٽ هجڻ گهرجي جو اهو گهربل برقي رو آساني سان کڻي سگهي. پاور ۽ گرائونڊ جا ٽريڪ اڪثر [[سگنل ٽريڪ]]ن کان وڌيڪ ويڪرا رکيا ويندا آهن. گهڻ-تہي بورڊن ۾ ڪڏهن ڪڏهن هڪ پوري تہه کي لڳ ڀڳ مڪمل ٽامي سان ڀري [[گرائونڊ پلين]] طور استعمال ڪيو ويندو آهي، ته جيئن شيلڊنگ ۽ پاور جي واپسي بهتر ٿي سگهي. [[مائڪروويئو]] سرڪٽن ۽ تيز رفتار ڊجيٽل سگنلن لاءِ (جيڪي لڳ ڀڳ ساڳين فريڪوئنسيز تي ڪم ڪندا آهن)، [[ٽرانسميشن لائين]] کي [[هموار ٽرانسميشن لائين]] جي صورت ۾، جهڙوڪ [[اسٽرپ لائين]] يا [[مائڪرو اسٽرپ]]، احتياط سان مقرر ڪيل ماپن سان ترتيب ڏنو ويندو آهي، ته جيئن مستقل [[خاص امپيڊنس]] برقرار رهي. ريڊيو فريڪوئنسي ۽ تيز سوئچنگ وارن سرڪٽن ۾ ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي موصل رستن جي [[انڊڪٽنس]] ۽ [[ڪيپيسيٽنس]] اهم برقي جزا بڻجي ويندا آهن، جيتوڻيڪ گهڻو ڪري اهي غير مطلوب هوندا آهن. بهرحال، انهن کي ڄاڻي واڻي سرڪٽ ڊزائن جو حصو پڻ بڻائي سگهجي ٿو، جهڙوڪ [[ورهايل-جزن وارو فلٽر]]، [[ريڊيو اينٽينا|اينٽينا]] ۽ [[فيوز]] ۾، جنهن سان اضافي الڳ جزن جي ضرورت ختم ٿي سگهي ٿي. [[اعليٰ-کثافت رابطي وارو ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] (HDI PCB) ۾ ٽريڪن يا [[ويا]] جو ويڪر يا قطر 152 مائڪرو ميٽر کان به گهٽ هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.freedomcad.com/2018/08/21/why-use-high-density-interconnect/ |title=Why Use High Density Interconnect? |date=August 21, 2018 }}</ref> == مواد == === ليمينيٽ === ليمينيٽ ڪپڙي يا ڪاغذ جي تہن کي [[ٿرموسيٽ]] [[رال]] سان دٻاءُ ۽ گرمي هيٺ سخت ڪري تيار ڪيا ويندا آهن، جنهن سان هڪجهڙي ٿولهه وارو مضبوط ۽ گڏيل ٽڪرو ٺهندو آهي. انهن جي ويڪر ۽ ڊيگهه وڌ ۾ وڌ {{Convert|4|by|8|ft|m}} ٿي سگهي ٿي. گهربل آخري ٿولهه ۽ [[ڊائي اليڪٽرڪ]] خاصيتون حاصل ڪرڻ لاءِ مختلف ڪپڙي جون بناوتون (في انچ يا سينٽي ميٽر ڌاڳن جو تعداد)، ڪپڙي جي ٿولهه ۽ [[رال]] جي مقدار استعمال ڪئي ويندي آهي. معياري ليمينيٽ ٿولهه ANSI/IPC-D-275 ۾ بيان ٿيل آهي.<ref>{{cite book |title=IPC-D-275: Design Standard for Rigid Printed Boards and Rigid Printed Board Assemblies |publisher=IPC |date=September 1991 }}</ref> استعمال ٿيندڙ ڪپڙي يا فائبر جو قسم، [[رال]] جو قسم، ۽ ڪپڙي ۽ رال جو تناسب ليمينيٽ جي درجابندي (جهڙوڪ FR-4، CEM-1، G-10 وغيره) ۽ ان جي خاصيتن جو تعين ڪن ٿا. اهم خاصيتن ۾ باهه کان بچاءُ جي صلاحيت، [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] (ε_r)، [[ڊائي اليڪٽرڪ نقصان]] (tan δ)، [[تنشي قوت]]، [[قينچي قوت]]، [[شيشي منتقلي جو گرمي پد]] (T_g)، ۽ Z-محور ۾ [[حرارتي پکيڙ جو عدد]] شامل آهن، جيڪو ڏيکاري ٿو ته گرمي سان ٿولهه ڪيتري تبديل ٿئي ٿي. سرڪٽ جي گهرجن موجب مختلف موصلي خاصيتون حاصل ڪرڻ لاءِ ڪيترائي [[ڊائي اليڪٽرڪ]] مواد چونڊي سگهجن ٿا. انهن ۾ [[پولي ٽيٽرافلورو ايٿيلين]] (ٽيفلون)، FR-4، FR-1، CEM-1 ۽ CEM-3 شامل آهن. PCB صنعت ۾ مشهور ''پري-پريگ'' موادن ۾ [[FR-2]] (فينولڪ ڪپهه وارو ڪاغذ)، FR-3 (ڪپهه وارو ڪاغذ ۽ ايپوڪسي)، [[FR-4]] (اڻيل شيشي جا فائبر ۽ ايپوڪسي)، FR-5، FR-6، [[جي-10]]، CEM-1، CEM-2، CEM-3، CEM-4 ۽ CEM-5 شامل آهن. [[بال گرڊ ايري]] (BGA) ۽ ننگي چپ ٽيڪنالاجي ۾ حرارتي پکيڙ انتهائي اهم هوندي آهي، ۽ شيشي جا فائبر بهترين ماپياتي استحڪام فراهم ڪن ٿا. اڄڪلهه [[ايف آر-4]] سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ مواد آهي. جنهن بورڊ تي ٽامي جي پرت موجود هجي پر اڃا ايچنگ نه ڪئي وئي هجي، ان کي "ٽامي سان ڍڪيل ليمينيٽ" (Copper-clad Laminate) چيو ويندو آهي. بورڊ جي خاصيتن جي جسامت گهٽجڻ ۽ ڪم ڪندڙ فريڪوئنسي وڌڻ سان، فائبر گلاس يا ٻين ڀرڻ وارن مواد جي غير يڪسان ورڇ، ٿولهه ۾ فرق، رال اندر هوائي بلبلن ۽ انهن سبب پيدا ٿيندڙ [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] جي مقامي تبديليون وڌيڪ اهم ٿي وڃن ٿيون. === بنيادي سبسٽريٽ جا پيرا ميٽر === سرڪٽ بورڊ جا سبسٽريٽ عام طور [[ڊائي اليڪٽرڪ]] مرڪب مواد هوندا آهن. اهي مرڪب هڪ بنيادي ميٽرڪس (عام طور [[ايپوڪسي رال]]) ۽ هڪ مضبوط ڪندڙ مواد (اڪثر اڻيل، ڪڏهن غير اڻيل شيشي جا فائبر، ۽ ڪڏهن ڪاغذ) تي مشتمل هوندا آهن. ڪجهه حالتن ۾ رال ۾ ڀرڻ وارو مواد، جهڙوڪ سيرامڪس، پڻ شامل ڪيو ويندو آهي؛ مثال طور [[ٽائيٽينيٽ سيرامڪس]] [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] وڌائڻ لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو. مضبوط ڪندڙ مواد جا ٻه بنيادي قسم آهن: اڻيل ۽ غير اڻيل. اڻيل مضبوط ڪندڙ مواد نسبتاً سستا هوندا آهن، پر شيشي جو وڌيڪ [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] اعليٰ فريڪوئنسي وارن استعمالن لاءِ هميشه مناسب نه هوندو آهي. اڻيل بناوت جي غير يڪسان ساخت مختلف هنڌن تي رال ۽ شيشي جي تناسب ۾ فرق پيدا ڪري ٿي، جنهن سان برقي خاصيتن ۾ مقامي تبديليون اچن ٿيون. غير اڻيل يا گهٽ مضبوط ڪندڙ مواد وڌيڪ مهانگا هوندا آهن، پر ڪجهه [[ريڊيو فريڪوئنسي]] ۽ اينالاگ استعمالن لاءِ وڌيڪ موزون هوندا آهن. سبسٽريٽ ڪيترن ئي اهم خاصيتن سان سڃاتا ويندا آهن، جن ۾ [[شيشي منتقلي جو گرمي پد]]، [[تنشي قوت]]، [[قينچي قوت]]، [[حرارتي پکيڙ]]، [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]]، [[ڊائي اليڪٽرڪ نقصان]]، [[ڊائي اليڪٽرڪ ٽٽڻ وارو وولٽيج]]، [[ليڪيج ڪرنٽ]]، [[برقي ٽريئنگ|ٽريڪنگ مزاحمت]]، ۽ نمي جذب ڪرڻ جهڙيون خاصيتون شامل آهن. سبسٽريٽ جي [[شيشي منتقلي جو گرمي پد]] (T_g) تي پهچڻ سان مرڪب ۾ موجود رال نرم ٿيڻ لڳندي آهي ۽ ان جي حرارتي پکيڙ ۾ نمايان واڌ ايندي آهي. T_g کان مٿي گرمي پد تي بورڊ جي جزن، جهڙوڪ سولڊر ٿيل ڳانڍاپن ۽ [[ويا (اليڪٽرانڪس)|ويائن]]، تي ميڪانيڪي دٻاءُ وڌي ويندو آهي. T_g کان هيٺ رال جي حرارتي پکيڙ تقريباً ٽامي ۽ شيشي جي برابر هوندي آهي، پر ان کان مٿي اها گهڻي وڌي ويندي آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ شيشي جا فائبر ۽ ٽامو بورڊ کي افقي رخ ۾ محدود رکن ٿا، تنهنڪري حرارتي پکيڙ گهڻو ڪري ٿولهه جي رخ ۾ ٿيندي آهي، جنهن سان ڌاتوءَ سان ڍڪيل سوراخن (Plated-through Holes) تي زور پوي ٿو. بار بار سولڊر ڪرڻ يا وڌيڪ گرمي کي برداشت ڪرڻ سبب، خاص طور تي ٿلها بورڊ، پليٽنگ جي ناڪامي جو شڪار ٿي سگهن ٿا؛ تنهنڪري ٿلهن بورڊن لاءِ وڌيڪ T_g واري ميٽرڪس ضروري هوندي آهي. استعمال ٿيندڙ مواد سبسٽريٽ جي [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] جو تعين ڪن ٿا. هي مستقل فريڪوئنسي تي پڻ دارومدار رکي ٿو ۽ عام طور فريڪوئنسي وڌڻ سان گهٽجي ٿو. ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ئي مستقل [[مرحلي جي رفتار]] (سگنل پروپيگيشن اسپيڊ) جو تعين ڪري ٿو، تنهنڪري فريڪوئنسي تي ان جو دارومدار وسيع بينڊ وارن استعمالن ۾ مرحلي جي بگاڙ جو سبب بڻجي سگهي ٿو. انهيءَ ڪري، فريڪوئنسي سان گهٽ ۾ گهٽ تبديلي ڪندڙ [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] انتهائي اهم هوندو آهي. [[منتقلي لڪير|منتقلي لڪيرن]] جي مزاحمتي خاصيت (امپيڊنس) فريڪوئنسي وڌڻ سان گهٽجي ويندي آهي، جنهن سبب تيز ڪنارن وارا سگنل سست سگنلن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ موٽندا (رفليڪٽ) آهن. [[ڊائي اليڪٽرڪ ٽٽڻ وارو وولٽيج]] اهو وڌ ۾ وڌ وولٽيج ڍلوان (وولٽيج گريڊيئنٽ) بيان ڪري ٿو، جيڪو ڪو مواد ٽٽڻ يا آرڪ ٿيڻ کان اڳ برداشت ڪري سگهي. [[ٽريڪنگ مزاحمت]] ظاهر ڪري ٿي ته مواد بورڊ جي مٿاڇري تي هلندڙ اعليٰ وولٽيج وارن برقي خارجائن جي ڪيتري مزاحمت ڪري سگهي ٿو. [[ڊائي اليڪٽرڪ نقصان]] (لاس ٽينجئنٽ) ٻڌائي ٿو ته موصلن ۾ هلندڙ سگنلن جي برقي مقناطيسي توانائي جو ڪيترو حصو بورڊ جو مواد جذب ڪري ٿو. هي خاصيت اعليٰ فريڪوئنسي استعمالن لاءِ خاص اهميت رکي ٿي. گهٽ نقصان وارا مواد وڌيڪ مهانگا هوندا آهن، ۽ بغير ضرورت جي اهڙو مواد چونڊڻ اعليٰ فريڪوئنسي ڊجيٽل ڊزائن ۾ هڪ عام انجنيئرنگ غلطي سمجهي ويندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها بورڊ جي قيمت وڌائي ٿي پر فائدو نه ڏيندي آهي. [[آئي نمونو]] (Eye Pattern) ذريعي نقصان ۽ [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] جي اثرن جو آسانيءَ سان جائزو وٺي سگهجي ٿو. نمي جذب ٿيڻ تڏهن ٿيندو آهي جڏهن مواد گهڻي نمي يا پاڻي جي سامهون اچي. رال ۽ مضبوط ڪندڙ مواد ٻئي پاڻي جذب ڪري سگهن ٿا، جڏهن⁠تہ مواد جي اندر خالين ۽ فائبرن جي وچ ۾ ڪيپلري قوتن ذريعي به پاڻي داخل ٿي سگهي ٿو. FR-4 مواد ۾ استعمال ٿيندڙ ايپوڪسي تقريباً صرف 0.15٪ پاڻي جذب ڪري ٿي، جڏهن⁠تہ [[ٽيفلون]] رڳو 0.01٪ جذب ڪري ٿو. ان جي ابتڙ [[پولي اميڊ]] ۽ [[سائنيٽ ايسٽر]] گهڻو پاڻي جذب ڪن ٿا. جذب ٿيل پاڻي اهم خاصيتن کي خراب ڪري سگهي ٿو، ٽريڪنگ مزاحمت، ٽٽڻ واري وولٽيج ۽ [[ڊائي اليڪٽرڪ]] خاصيتن کي گهٽائي سگهي ٿو. پاڻي جو نسبي [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] لڳ ڀڳ 73 هوندو آهي، جڏهن⁠تہ عام سرڪٽ بورڊ مواد جو لڳ ڀڳ 4 هوندو آهي. سولڊر ڪرڻ دوران جذب ٿيل نمي ٻاڦ بڻجي ڪريڪ ۽ [[ڊيليمينيشن]] جو سبب بڻجي سگهي ٿي،<ref>Sood, B. and Pecht, M. 2011. Printed Circuit Board Laminates. Wiley Encyclopedia of Composites. 1–11.</ref> جيڪو اليڪٽرانڪ جزن جي پيڪيجن ۾ ٿيندڙ "پاپ ڪارننگ" جهڙي نقصان جو به سبب هوندو آهي. انهيءَ ڪري سولڊر ڪرڻ کان اڳ سبسٽريٽن کي چڱيءَ طرح سُڪائڻ لاءِ بيڪ ڪرڻ ضروري ٿي سگهي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Lee W. Ritchey, Speeding Edge |date=November 1999 |title=A Survey and Tutorial of DIELECTRIC MATERIALS USED in the Manufacture of Printed Circuit Boards |url=http://speedingedge.com/PDF-Files/tutorial.pdf|journal=Circuitree Magazine}}</ref> === عام سبسٽريٽ === عام طور استعمال ٿيندڙ مواد: * [[ايف آر-2]]، [[فينولڪ ڪاغذ]] يا فينولڪ ڪپهه وارو ڪاغذ، جيڪو [[فينول فارملڊيهاڊ رال]] سان ڀريل هوندو آهي. هڪ-طرفي بورڊن واري صارف اليڪٽرانڪس ۾ عام. ان جون برقي خاصيتون [[ايف آر-4]] کان گهٽ آهن. برقي آرڪ جي مزاحمت گهٽ. عام طور 105 °C تائين درجه بندي ٿيل. * [[ايف آر-4]]، [[فائبر گلاس]] جي اڻيل ڪپڙي کي [[ايپوڪسي رال]] سان ڀري تيار ڪيو ويندو آهي. پاڻي گهٽ جذب ڪري ٿو (تقريباً 0.15٪ تائين)، بهترين موصلي خاصيتون ۽ آرڪ مزاحمت رکي ٿو. سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ مواد. مختلف خاصيتن وارا ڪيترائي درجا موجود آهن. عام طور 130 °C تائين درجه بندي ٿيل. * [[ايلومينيم]]، يا ''ڌاتي-مرڪزي بورڊ'' يا [[موصل ڌاتي سبسٽريٽ]] (IMS)، جنهن تي گرمي منتقل ڪندڙ پتلي [[ڊائي اليڪٽرڪ]] پرت هوندي آهي. اهڙن حصن لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جن کي وڌيڪ ٿڌو رکڻ ضروري هجي، جهڙوڪ پاور سوئچ ۽ LED. عام طور هڪ، ڪڏهن ٻه تہن واري سرڪٽ بورڊ تي مشتمل هوندو آهي، جيڪو FR-4 جهڙي مواد سان ايلومينيم جي 0.8، 1، 1.5، 2 يا 3 ملي ميٽر ٿلهي شيٽ تي ليمينيٽ ڪيو ويندو آهي. وڌيڪ ٿلها ليمينيٽ ڪڏهن وڌيڪ ٿلهي ٽامي سان به تيار ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite web |last=Fjelstad |first=Joseph |url=https://www.circuitinsight.com/pdf/manufacture_aluminum_substrate_pcbs_ipc.pdf |title=Method for the Manufacture of an Aluminum Substrate PCB and its Advantages |website=CircuitInsight.com |access-date=January 17, 2024 }}</ref><ref>{{cite journal |last=Yung |first=Winco K. C. |date=2007 |url=https://www.bestpcbs.com/public/pdf/Metal-Core-PCB-design-guide.pdf |title=Using Metal Core Printed Circuit Board (MCPCB) as a Solution for Thermal Management |journal=Journal of the HKPCA |issue=24 |pages=12–16}}</ref> * [[لچڪدار اليڪٽرانڪس|لچڪدار سبسٽريٽ]] – اهي يا ته الڳ ٽامي سان ڍڪيل ورق هوندا آهن يا ڪنهن پتلي سخت سهاري (اسٽفنر) سان ليمينيٽ ڪيا ويندا آهن، مثال طور 50–130 μm. ** [[پولي اميڊ]] ورق ننڍي جسامت وارن صارف اليڪٽرانڪس ۽ لچڪدار رابطن ۾ عام آهي. وڌيڪ گرمي برداشت ڪري ٿو. مشهور واپاري نالن ۾ [[ڪيپٽن]]، [[يوپليڪس]] ۽ [[پائرالڪس]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.upilex.jp/en/application.html|title= Applications {{!}} UBE Heat Resistant Polyimide Materials |publisher=UBE |website=Upilex.jp }}</ref><ref name=Pyra>{{cite web |url=https://www.qnityelectronics.com/blogs/your-ultimate-flexible-circuit-materials-partner.html |title=Pyralux Flexible Circuit Materials |publisher=DuPont }}</ref> ** [[پولِي ايسٽر]] (PET)، جيڪو سستو پر گهٽ گرمي برداشت ڪندڙ آهي، ۽ مڪمل شفاف به ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Material Matters: Comparing Polyimide, PET, and Other Flex PCB Materials and Their Thicknesses |url=https://www.allpcb.com/blog/pcb-knowledge/material-matters-comparing-polyimide-pet-and-other-flex-pcb-materials-and-their-thicknesses.html |website=www.allpcb.com}}</ref> ** مرڪب [[ڊائي اليڪٽرڪ]] مواد، جهڙوڪ Puralux TK، جيڪو [[پولي اميڊ]] ۽ فلوروپوليمر تي ٻڌل هوندو آهي.<ref name=Pyra/> سولڊر ڪرڻ دوران ٽامي جي پرت الڳ ٿي سگهي ٿي. * [[سيرامڪ ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] (سيرامڪ پي سي بي)، پي سي بي سبسٽريٽن جو اهڙو قسم آهي، جنهن ۾ نامياتي ليمينيٽن بدران [[ايلومينا]] (Al₂O₃) يا [[ايلومينيم نائٽرائڊ]] (AlN) جهڙا سيرامڪ مواد استعمال ٿيندا آهن. اهي اعليٰ حرارتي چالڪائي، بهترين برقي موصليت ۽ تيز گرمي ۽ سخت ماحول جي مزاحمت سبب اعليٰ طاقت، اعليٰ فريڪوئنسي ۽ انتهائي قابلِ اعتماد استعمالن لاءِ موزون آهن.<ref>{{Cite web |last=Gorka Plata, Shraddha Singh and John Clegg |title=Thermal Management Analysis of Conventional Multi-PCB-Stack for Geothermal Drilling Tools |url=https://pangea.stanford.edu/ERE/db/GeoConf/papers/SGW/2026/Plata.pdf |website=Stanford University}}</ref> گهٽ استعمال ٿيندڙ مواد: * [[ايف آر-1]]، ايف آر-2 جهڙو، عام طور 105 °C تائين درجه بندي ٿيل، جڏهن ته ڪجهه قسمن جي حد 130 °C آهي. ڪمري جي گرمي پد تي پنچ ڪري سگهجي ٿو. گتي جهڙو مواد. نمي ۽ آرڪ جي مزاحمت گهٽ. * [[ايف آر-3]]، ڪپهه وارو ڪاغذ ۽ [[ايپوڪسي]]. * [[ايف آر-5]]، اڻيل [[فائبر گلاس]] ۽ ايپوڪسي، وڌيڪ گرمي تي وڌيڪ مضبوط، عام طور 170 °C تائين درجه بندي ٿيل. * [[ايف آر-6]]، ميٽ شيشو ۽ پوليسٽر. * [[جي-10]]، اڻيل شيشو ۽ ايپوڪسي، اعليٰ موصلي مزاحمت، گهٽ نمي جذب ڪرڻ ۽ تمام مضبوط ڳانڍاپو. عام طور 130 °C تائين درجه بندي ٿيل. * G-11، اڻيل شيشو ۽ ايپوڪسي، سالوينٽن جي وڌيڪ مزاحمت ۽ تيز گرمي تي موڙ برداشت ڪرڻ جي اعليٰ صلاحيت.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=nnCNsjpicJIC&q=printed+circuit+board+materials+%22fr-1%22&pg=PA475|title=Op Amps for Everyone|first=Bruce|last=Carter|date=March 19, 2009|publisher=Newnes|via=Google Books|isbn=9780080949482}}</ref> عام طور 170 °C تائين درجه بندي ٿيل. * [[سي اي ايم-1]]، ڪپهه وارو ڪاغذ ۽ ايپوڪسي. * [[سي اي ايم-2]]، ڪپهه وارو ڪاغذ ۽ ايپوڪسي. * [[سي اي ايم-3]]، غير اڻيل شيشو ۽ ايپوڪسي. * [[سي اي ايم-4]]، اڻيل شيشو ۽ ايپوڪسي. * [[سي اي ايم-5]]، اڻيل شيشو ۽ پوليسٽر. * [[پي ٽي ايف اي]] (ٽيفلون)، مهانگو، گهٽ [[ڊائي اليڪٽرڪ نقصان]]، اعليٰ فريڪوئنسي استعمالن لاءِ، تمام گهٽ نمي جذب ڪري ٿو (0.01٪)، ميڪانيڪي طور نرم، ليمينيٽ ڪرڻ ڏکيو، گهڻ-تہي بورڊن ۾ گهٽ استعمال ٿيندو آهي. * سيرامڪ سان ڀريل [[پي ٽي ايف اي]]، مهانگو، گهٽ [[ڊائي اليڪٽرڪ نقصان]]، اعليٰ فريڪوئنسي استعمالن لاءِ. سيرامڪ ۽ PTFE جي تناسب سان [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] ۽ حرارتي پکيڙ کي ترتيب ڏئي سگهجي ٿو. * RF-35، فائبر گلاس سان مضبوط ڪيل سيرامڪ ڀريل PTFE. نسبتاً سستو، بهترين ميڪانيڪي ۽ اعليٰ فريڪوئنسي خاصيتون رکي ٿو.<ref>{{cite web |date=September 1, 1998 |url=http://www.microwavejournal.com/articles/2426-a-high-performance-economical-rf-microwave-substrate |title=A High Performance, Economical RF/Microwave Substrate |publisher=MicrowaveJournal.com |access-date=November 4, 2024 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.multi-circuit-boards.eu/fileadmin/user_upload/downloads/e_taconic_rf35-hf_www.multi-circuit-boards.eu.pdf |title=RF-35 datasheet |publisher=Taconic |via=Multi-CB }}</ref> * [[ايلومينا]]، هڪ سيرامڪ؛ سخت، ڀرڀرو، تمام مهانگو، اعليٰ ڪارڪردگي ۽ سٺي حرارتي چالڪائي وارو. * [[پولي اميڊ]]، اعليٰ گرمي برداشت ڪندڙ پوليمر. مهانگو ۽ اعليٰ ڪارڪردگي وارو، پر پاڻي وڌيڪ جذب ڪري ٿو (0.4٪). انتهائي گهٽ گرمي کان وٺي 260 °C کان وڌيڪ گرمي تائين استعمال ٿي سگهي ٿو. === ٽامي جي ٿولهه === PCB تي ٽامي جي ٿولهه سڌي طرح يا في چورس فوٽ ٽامي جي وزن (اونس في چورس فوٽ) جي صورت ۾ بيان ڪئي ويندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ماپڻ وڌيڪ آسان هوندو آهي. هڪ [[اونس]] في [[چورس فوٽ]] جي ٿولهه تقريباً {{convert|34|μm|in|abbr=on}} هوندي آهي. ''ڳرو ٽامو'' (ھيوي ڪاپر) ان پرت کي چيو ويندو آهي، جيڪا في چورس فوٽ ٽن اونس کان وڌيڪ ٽامو رکي، يعني لڳ ڀڳ {{convert|105|μm|in|abbr=on}} ٿلهي هجي. اهڙيون ٿلهيون ٽامي جون پرتون وڌيڪ ڪرنٽ کڻڻ يا گرمي خارج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيون وينديون آهن.{{Citation needed|date=January 2025}} == تياري == ڇپيل سرڪٽ بورڊن جي تياري ۾ پهرين خالي (Bare) ڇپيل سرڪٽ بورڊ تيار ڪيا ويندا آهن، پوءِ انهن تي اليڪٽرانڪ جزا لڳايا ويندا آهن. وڏي پيماني تي پيداوار دوران، وڌيڪ ڪارائتي پروسيسنگ لاءِ ڪيترائي PCB هڪ ئي پينل تي گڏ تيار ڪيا ويندا آهن. اسيمبلي مڪمل ٿيڻ کان پوءِ انهن کي هڪ ٻئي کان الڳ ([[پينل کان الڳ ڪرڻ]]) ڪيو ويندو آهي. == قسم == {{Further|Monoboard}} === بريڪ آئوٽ بورڊ === [[File:Breakout board.jpg|thumb|هڪ بريڪ آئوٽ بورڊ ٻن غير هم آهنگ ڳانڍاپن جي وچ ۾ رابطي کي ممڪن بڻائي سگهي ٿو.]] [[File:SD Card Breakout Board.jpg|thumb|هي بريڪ آئوٽ بورڊ [[ايس ڊي ڪارڊ]] جي پنن تائين آسانيءَ سان رسائي فراهم ڪري ٿو، جڏهن⁠تہ ڪارڊ کي هلندڙ حالت ۾ مٽائڻ (Hot Swap) پڻ ممڪن بڻائي ٿو.]] ڪنهن هڪ جز لاءِ ٺهيل انتهائي سادي PCB، جيڪا [[اليڪٽرانڪس پروٽوٽائپ سازي]] ۾ استعمال ٿيندي آهي، ان کي '''بريڪ آئوٽ بورڊ''' چيو ويندو آهي. بريڪ آئوٽ بورڊ جو مقصد جز جي ليڊن کي الڳ الڳ ٽرمينلن تي آڻڻ هوندو آهي، جيئن انهن سان هٿرادو ڳانڍاپا آسانيءَ سان ڪري سگهجن. بريڪ آئوٽ بورڊ خاص طور [[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي|سطحي لڳائڻ وارن]] جزن يا تمام ويجهن ليڊن (Fine Pitch) وارن جزن لاءِ استعمال ٿيندا آهن. ترقي يافته PCBن ۾ ڪي جزا، جهڙوڪ ڪيپيسيٽر ۽ [[گڏيل سرڪٽ]]، سڌو سبسٽريٽ جي اندر به شامل ڪيا ويندا آهن، جنهن سان PCB جي مٿاڇري تي جزن لاءِ گهربل جڳهه گهٽجي ويندي آهي ۽ برقي ڪارڪردگي پڻ بهتر ٿيندي آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.electronicdesign.com/technologies/embedded-revolution/article/21799095/use-embedded-components-to-improve-pcb-performance-and-reduce-size|title = StackPath| date=February 11, 2014 }}</ref> === ملٽي وائر بورڊ === ملٽي وائر رابطي جي هڪ پيٽنٽ ٿيل ٽيڪنالاجي آهي، جنهن ۾ مشين ذريعي رستا ٺهيل موصل تارون هڪ غير موصل ميٽرڪس (عام طور پلاسٽڪ رال) جي اندر شامل ڪيون وينديون آهن.<ref>{{Cite patent |country=US |number=4175816 |pubdate=1979-11-27 |title=Multi-wire electrical interconnecting member having a multi-wire matrix of insulated wires mechanically terminated thereon |assign1=Kollmorgen Technologies Corp. |inventor1-last=Burr |inventor1-first=Robert P. |inventor2-last=Morino |inventor2-first=Ronald |inventor3-last=Keogh |inventor3-first=Raymond J. }}</ref> هي ٽيڪنالاجي 1980ع ۽ 1990ع واري ڏهاڪي ۾ استعمال ٿيندي هئي. {{As of|2010|post=,}} ملٽي وائر ٽيڪنالاجي اڃا تائين هٽاچي ذريعي دستياب آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ تارون آسانيءَ سان ميٽرڪس جي اندر رکجي سگهنديون هيون، تنهنڪري ڊزائنر کي تارن جي رستن (Routing) بابت گهڻي فڪر ڪرڻي نه پوندي هئي، جيڪا PCB ڊزائن جو سڀ کان وقت وٺندڙ مرحلو هوندو آهي. جتي به ڳانڍاپي جي ضرورت هوندي، مشين هڪ هنڌ يا پن کان ٻئي هنڌ يا پن تائين سڌي ليڪ ۾ تار وجهي ڇڏيندي هئي. ان سان نه رڳو ڊزائن جو وقت تمام گهٽجي ويندو هو، پر [[ڪراس ٽاڪ]] به گهٽ ٿيندي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ تارون تقريباً ڪڏهن به هڪ ٻئي سان متوازي نه هلنديون هيون. بهرحال، وڏي مقدار ۾ پيداوار لاءِ ان جي قيمت روايتي PCB ٽيڪنالاجي جي مقابلي ۾ تمام گهڻي هئي. ملٽي وائر بورڊ جي ترتيب ۾ تبديليون ڪرڻ، عام PCB جي ترتيب ۾ تبديليون ڪرڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ آسان هوندو هو.<ref>{{cite web |last=Weisberg |first=David E. |date=2008 |title=14: Intergraph |pages=14–8 |url=https://www.vgamuseum.info/images/doc/intergraph/intergraph_history.pdf}}</ref> === ڪارڊ وُڊ تعمير === [[File:Cordwoodcircuit.agr.jpg|thumb|upright=1.5|هڪ ڪارڊ وُڊ ماڊيول]] [[File:MK53 fuze.jpg|thumb|ڪارڊ وُڊ تعمير [[ويجهڙائي فيوز]] ۾ استعمال ٿيندي هئي.]] [[گڏيل سرڪٽ]]ن جي ايجاد کان اڳ، ''ڪارڊ وُڊ تعمير'' سڀ کان وڌيڪ جزن جي کثافت حاصل ڪرڻ جو طريقو هو. هي تعميراتي طريقو [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] وارن تارن سان ختم ٿيندڙ جزن لاءِ استعمال ٿيندو هو، خاص طور انهن حالتن ۾ جتي جاءِ تمام محدود هوندي هئي، جهڙوڪ [[فيوز]]، ميزائل رهنمائي وارا نظام، ٽيلي ميٽري نظام ۽ ان دور جي تيز رفتار [[ڪمپيوٽر]]، جتي ننڍا برقي رستا تمام اهم هوندا هئا. tctpt9z13ifmqiwms0uf9fzgdtz6x67 390548 390546 2026-07-02T10:55:31Z Intisar Ali 8681 390548 wikitext text/x-wiki {{Short description|اليڪٽرانڪ جزن کي سهارو ڏيڻ ۽ پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ تختو}} [[File:SEG DVD 430 - Printed circuit board-4276.jpg|thumb|ڊي وي ڊي پليئر جو ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] [[File:PCB Spectrum.jpg|thumb|1984ع جي سنڪليئر [[ZX Spectrum]] ڪمپيوٽر جي بورڊ جو حصو، جيڪو هڪ ڇپيل سرڪٽ بورڊ ڏيکاري ٿو. هن ۾ برقي موصل رستا (Traces)، ٻئي پاسي تائين ويندڙ [[Via (electronics)|ٿرو-هول رستا]]، ٻنهي پاسن جي رستن کي ڳنڍيندڙ [[Via (electronics)|ويا]]، ۽ ٿرو-هول مائونٽنگ ذريعي لڳايل ڪي اليڪٽرانڪ جزا ڏيکاريل آهن.]] '''ڇپيل سرڪٽ بورڊ''' Printed ،Circuit Board- ('''PCB''')، جنهن کي '''ڇپيل وائرنگ بورڊ''' ('''PWB''') پڻ چيو ويندو آهي، [[لامينيشن|لامينيٽ ٿيل]] اهڙي سينڊوچ نما جوڙجڪ آهي، جيڪا [[برقي موصليت|موصل]] ۽ [[انسوليٽر (بجلي)|غير موصل]] تھن تي مشتمل هوندي آهي. هر تهه تي ٽريس، پلين ۽ ٻيون خاصيتون (جيڪي هموار سطح تي تارن وانگر ڪم ڪن ٿيون) هڪ يا وڌيڪ ٽامي جي چادرن مان [[ڪيميائي نقاشي]] ذريعي ٺاهيون وينديون آهن، جيڪي غير موصل سبسٽريٽ جي چادرن جي مٿان يا وچ ۾ لامينيٽ ڪيل هونديون آهن.<ref>{{cite news |title=What Is a Printed Circuit Board (PCB)? - Technical Articles |url=https://www.allaboutcircuits.com/technical-articles/what-is-a-printed-circuit-board-pcb/ |website=AllAboutCircuits.com |access-date=June 24, 2021 }}</ref> ڇپيل سرڪٽ بورڊ جو استعمال [[اليڪٽرانڪ جزو|اليڪٽرانڪ جزن]] کي هڪ ٻئي سان [[برقي وائرنگ|برقي طور ڳنڍڻ]] يا "وائرنگ" ڪرڻ لاءِ ڪيو ويندو آهي. برقي جزا عام طور ٻاهرين تہن تي موجود موصل پيڊن سان [[سولڊرنگ]] ذريعي لڳايا ويندا آهن، جنهن سان اهي برقي طور ڳنڍجڻ سان گڏ ميخانياتي طور به بورڊ سان مضبوط ٿي ويندا آهن. هڪ ٻيو ٺاهڻ وارو عمل [[Via (electronics)|ويا]] (ڌاتوءَ سان استر ٿيل سوراخ) شامل ڪري ٿو، جيڪي هڪ کان وڌيڪ موصل تہن جي وچ ۾ برقي رابطي کي ممڪن بڻائين ٿا. اڄڪلهه تقريباً سڀني اليڪٽرانڪ شين ۾ ڇپيل سرڪٽ بورڊ استعمال ٿيندا آهن. ڇپيل سرڪٽ بورڊ جا متبادل طريقا [[وائر ريپ]] (wire wrap) ۽ [[پوائنٽ کان پوائنٽ تائين جوڙجڪ]] هئا، جيڪي اڳي عام هئا پر هاڻي تمام گهٽ استعمال ٿين ٿا. ڇپيل سرڪٽ بورڊ لاءِ سرڪٽ جي ترتيب (لي آئوٽ) ۾ وڌيڪ ڊزائن جي ضرورت هوندي آهي، پر انهن جي تياري ۽ اسمبلي خودڪار طريقي سان ڪري سگهجي ٿي. [[اليڪٽرانڪ ڊزائن آٽوميشن]] سافٽويئر ترتيب جو گهڻو ڪم پاڻمرادو انجام ڏين ٿا. ڇپيل سرڪٽ بورڊ ذريعي وڏي پيماني تي سرڪٽن جي تياري ٻين وائرنگ طريقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تيز ۽ گهٽ خرچائتي هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ جزا هڪ ئي عمل دوران لڳايا ۽ ڳنڍيا ويندا آهن. هڪ ئي وقت وڏي تعداد ۾ ڇپيل سرڪٽ بورڊ تيار ڪري سگهجن ٿا، جڏهن ته لي آئوٽ رڳو هڪ ڀيرو ٺاهڻو پوندو آهي. ٿوري مقدار ۾ ڇپيل سرڪٽ بورڊ هٿ سان پڻ تيار ڪري سگهجن ٿا، پر اهڙي صورت ۾ انهن جا فائدا محدود هوندا آهن.<ref>{{cite book | last1=Bhunia | first1=Swarup | last2=Tehranipoor | first2=Mark | title=Hardware Security | chapter=Chapter 2, section 2.6, A Quick Overview of Electronic Hardware| date=2019 | isbn=978-0-12-812477-2 | doi=10.1016/b978-0-12-812477-2.00007-1 | page=36}}</ref> ڇپيل سرڪٽ بورڊ هڪ-طرفي (ٽامي جي هڪ تهه)، ٻه-طرفي (سبسٽريٽ جي ٻنهي پاسن تي ٽامي جون ٻه تھون)، يا گهڻ-تھي (ڪيترين ئي سبسٽريٽ تھن جي وچ ۾ ۽ ٻاهرين پاسن تي ٽامي جي تھن سان) ٿي سگهن ٿا. گهڻ-تہي ڇپيل سرڪٽ بورڊ جزن جي وڌيڪ گنجائش فراهم ڪندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ اندرين تھن ۾ سرڪٽ رستا ٺاهڻ سان مٿاڇري تي وڌيڪ جڳهه بچندي آهي. ٻن کان وڌيڪ، خاص طور چار کان وڌيڪ ٽامي وارين تہن وارن گهڻ-تھي ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي مقبوليت [[سرفيس-مائونٽ ٽيڪنالاجي]] جي استعمال سان گڏ وڌي. بهرحال، اهڙا ڇپيل سرڪٽ بورڊ مرمت، تجزئي ۽ موقعي تي ترميم کي گهڻو مشڪل، ۽ اڪثر غير عملي، بڻائي ڇڏين ٿا. 2014ع ۾ خالي ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي عالمي منڊي جو قدر [[آمريڪي ڊالر]]60.2 ارب کان وڌيڪ هو،<ref>{{cite web |url=http://www.iconnect007.com/index.php/article/92973/world-pcb-production-in-2014-estimated-at-602b/92976/?skin=pcb |title=World PCB Production in 2014 Estimated at $60.2B |website=iconnect007 |date=September 28, 2015 |access-date=April 12, 2016 }}</ref> جڏهن ته 2024ع ۾ ان جو اندازو 80.33 ارب آمريڪي ڊالر لڳايو ويو، ۽ 2029ع تائين ان جي 96.57 ارب آمريڪي ڊالر تائين پهچڻ جي اڳڪٿي ڪئي وئي آهي، جيڪا سالياني 4.87٪ واڌ جي شرح ظاهر ڪري ٿي.<ref>{{cite web | title=PCB Market Size | website=PCB Market Size, Share, Trends | url=https://www.mordorintelligence.com/industry-reports/printed-circuit-board-market | access-date=22 December 2024}}</ref> == تاريخ == === شروعاتي اڳواڻ === ڇپيل سرڪٽ بورڊن جي ايجاد کان اڳ، برقي ۽ اليڪٽرانڪ سرڪٽ [[پوائنٽ-ٽو-پوائنٽ جوڙجڪ|پوائنٽ-ٽو-پوائنٽ]] طريقي سان هڪ چيسس تي وائر ڪيا ويندا هئا. عام طور چيسس ڌاتوءَ جي چادر يا ٽري هوندي هئي، جنهن جي هيٺان ڪڏهن ڪاٺ جو بنياد به هوندو هو. جزا چيسس سان لڳايا ويندا هئا، ۽ جيڪڏهن ڳنڍڻ وارو هنڌ ڌاتوءَ جو هجي ته انهن کي موصلن (انسوليٽرس) وسيلي الڳ رکيو ويندو هو. پوءِ انهن جا ليڊ سڌو سنئون يا [[جمپ وائر|جمپر وائرن]] ذريعي [[سولڊرنگ]] سان، يا ڪڏهن [[ڪرمپ (اليڪٽريڪل)|ڪرِمپ]] ڪنيڪٽر، اسڪرو ٽرمينلن تي وائر لگ، يا ٻين طريقن سان ڳنڍيا ويندا هئا. اهڙا سرڪٽ وڏا، ڳرا، جابلو ۽ نسبتاً نازڪ هوندا هئا (خاص طور ويڪيوم ٽيوبن جي شيشي وارن لفافن سبب)، ۽ انهن جي تياري گهڻي محنت طلب هوندي هئي، تنهنڪري اهڙيون شيون مهانگيون هونديون هيون. جديد ڇپيل سرڪٽ بورڊن ۾ استعمال ٿيندڙ طريقن جي ترقي ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ٿي. 1903ع ۾ جرمن موجد البرٽ هينسن ڪيترن ئي تہن ۾ هڪ موصل تختي تي چپڪيل چپٽيل ڌاتو جون پٽن (فلجٽ فوائل ڪنڊڪٽرس) جو تصور پيش ڪيو. 1904ع ۾ [[ٿامس ايڊيسن]] لينن جي ڪاغذ تي ڪيميائي طريقي سان موصل تہون چڙهائڻ جا تجربا ڪيا. 1913ع ۾ آرٿر بيري برطانيا ۾ ڇپائي ۽ [[ايچنگ]] (Etching) واري طريقي جو پيٽنٽ حاصل ڪيو، جڏهن ته آمريڪا ۾ [[ميڪس اسڪوپ]] (Schoop) هڪ نمونيدار ماسڪ ذريعي بورڊ تي شعلي جي مدد سان ڌاتو اسپري ڪرڻ جو پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref>{{Cite patent |country=US |number=1256599 |pubdate=1918-02-19 |title=Process and mechanism for the production of electric heaters |inventor1-last=Schoop |inventor1-first=Max Ulrich }}</ref> 1925ع ۾ چارلس ڊيوڪاس سرڪٽ جي نمونن کي اليڪٽروپليٽنگ ذريعي ٺاهڻ واري طريقي جو پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref name="Harper03">{{cite book |last=Harper |first=Charles A. |date=2003 |title=Electronic materials and processes handbook |publisher=McGraw-Hill |isbn=0071402144 |pages=7.3, 7.4 }}</ref> ڇپيل سرڪٽ جي ايجاد کان اڳ، ۽ ساڳئي تصور سان ملندڙ جلندڙ، [[جان سارگرو]] (Sargrove) 1936ع کان 1947ع جي وچ ۾ ''اليڪٽرانڪ سرڪٽ ميڪنگ اڪئئپمينٽ (ECME)'' تيار ڪئي، جيڪا [[بيڪيلائيٽ]] پلاسٽڪ جي بورڊ تي ڌاتو اسپري ڪندي هئي. ECME هر منٽ ۾ ٽي ريڊيو بورڊ تيار ڪرڻ جي صلاحيت رکندي هئي. === ابتدائي پي سي بي=== [[File:Mark-53-proximity-fuze-1943.jpg|thumb|upright=1.1|1944ع ۾ مارڪ 53 پروڪسيميٽي فيوز جي پيداوار واري لائين]] آسٽريا جي انجنيئر [[پال آئسلر]] تقريباً 1936ع ڌاري برطانيا ۾ ڪم ڪندي هڪ ريڊيو سيٽ جي حصي طور ڇپيل سرڪٽ ايجاد ڪيو. 1941ع ۾ جرمن [[مقناطيسي بحري بارودي سرنگ|مقناطيسي بحري بارودي سرنگن]] ۾ گهڻ-تھي ڇپيل سرڪٽ استعمال ڪيو ويو. 1943ع جي لڳ ڀڳ آمريڪا [[ٻي عالمي جنگ]] دوران [[روڪسيميٽي فيوز]] وڏي پيماني تي تيار ڪرڻ لاءِ هن ٽيڪنالاجي کي اختيار ڪيو.<ref name="Harper03" /> اهڙن فيوزن لاءِ اهڙو اليڪٽرانڪ سرڪٽ گهربل هو، جيڪو توپ مان فائر ٿيڻ جو جهٽڪو برداشت ڪري سگهي ۽ وڏي مقدار ۾ تيار ٿي سگهي. گلوب يونينظ جي سينٽراليب ڊويزن [[ٿڪ-فلم ٽيڪنالاجي]] تي ٻڌل تجويز پيش ڪئي، جيڪا انهن گهرجن تي پوري لهندي هئي. سيرامڪ پليٽ تي موصلن لاءِ ڌاتي رنگ ۽ [[مزاحمو|مزاحمن]] (resistors) لاءِ ڪاربان مواد [[اسڪرين پرنٽنگ]] ذريعي ڇاپيو ويندو هو، جنهن کان پوءِ سيرامڪ ڊسڪ ڪيپيسيٽر ۽ ننڍيون ويڪيوم ٽيوبون سولڊر ڪيون وينديون هيون.<ref>{{Cite book |last=Brunetti |first=Cledo |date=November 22, 1948 |title=New Advances in Printed Circuits |publisher=National Bureau of Standards |location=Washington, DC |url=https://archive.org/details/newadvancesinpri192brun }}</ref> اهو طريقو ڪامياب ثابت ٿيو، ۽ ان بابت حاصل ٿيل پيٽنٽ، جيڪو آمريڪي فوج طرفان خفيه قرار ڏنو ويو هو، گلوب يونين جي نالي ڪيو ويو. 1984ع تائين [[انسٽيٽيوٽ آف اليڪٽريڪل اينڊ اليڪٽرانڪس انجنيئرز|IEEE]] هيري ڊبليو روبنسٽن کي ڇپيل جزن ۽ هڪ گڏيل موصل بنياد تي موصل رستن جي ترقيءَ ۾ سندس بنيادي خدمتن تي [[ڪليڊو برونيٽي ايوارڊ]] سان نوازيو.<ref>Engineers' Day, [https://www.engr.wisc.edu/engage/alumni-relations/our-distinguished-alumni/ 1984 Award Recipients], College of Engineering, [[University of Wisconsin–Madison|University of Wisconsin-Madison]]</ref><ref>{{cite web |title=IEEE Cledo Brunetti Award Recipients |url=https://www.ieee.org/content/dam/ieee-org/ieee/web/org/about/awards/recipients/brunetti_rl.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180804200901/https://www.ieee.org/content/dam/ieee-org/ieee/web/org/about/awards/recipients/brunetti_rl.pdf |archive-date=August 4, 2018 |publisher=[[IEEE]] }}</ref> 1984ع ۾ [[وسڪانسن-ميڊيسن يونيورسٽي]] پڻ کيس ڇپيل اليڪٽرانڪ سرڪٽن ۽ ڪيپيسيٽرن جي تياري واري ٽيڪنالاجي ۾ جدتن تي اعزاز ڏنو.<ref>Engineers' Day, [https://www.engr.wisc.edu/engage/alumni-relations/our-distinguished-alumni/ 1984 Award Recipients], College of Engineering, [[University of Wisconsin–Madison|University of Wisconsin-Madison]]</ref> هي ايجاد [[انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] ٽيڪنالاجي جي ترقيءَ ۾ به اهم قدم هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ صرف وائرنگ ئي نه، پر غيرفعال جزا پڻ سيرامڪ بنياد تي تيار ڪيا ويا. === جنگ کان پوءِ واريون اڳڀرائيون === 1948ع ۾ آمريڪا هن ايجاد کي تجارتي استعمال لاءِ جاري ڪيو. ڇپيل سرڪٽ 1950ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين صارفين جي اليڪٽرانڪس ۾ عام نه ٿيا، جڏهن آمريڪي فوج ''آٽو-سمبلي'' (Auto-Sembly) وارو عمل تيار ڪيو. تقريباً انهيءَ ئي دور ۾ برطانيا ۾ [[جيوفري ڊمر]]، جيڪو ان وقت [[رائل ريڊار اسٽيبلشمينٽ]] (RRDE) سان لاڳاپيل هو، ساڳئي نوعيت جي ڪم تي مصروف رهيو. [[موٽرولا]] صارفين جي اليڪٽرانڪس ۾ هن عمل کي اختيار ڪندڙ شروعاتي ڪمپنين مان هڪ هئي. آگسٽ 1952ع ۾ ڪمپني ڇهن سالن جي تحقيق ۽ هڪ ملين آمريڪي ڊالرن جي سيڙپڪاري کان پوءِ گهريلو ريڊيوز ۾ "پليٽيڊ سرڪٽز" استعمال ڪرڻ جو اعلان ڪيو.<ref>{{cite news |title=New Process Perfected for Radio Wiring |newspaper=[[شڪاگو ٽربيون]] |date=August 1, 1952 }}</ref> ان کان پوءِ موٽرولا پنهنجي صارفين جي ريڊيو اشتهارن ۾ هن عمل لاءِ پنهنجو رجسٽرڊ واپاري نالو پليسر''PLAcir'' استعمال ڪرڻ شروع ڪيو.<ref>{{cite magazine |title='Travel and Play with Motorola' advertisement |magazine=[[Life (magazine)|Life]] |date=May 24, 1954 |page=14 }}</ref> [[هاليڪرافٽرز]] پهرين نومبر 1952ع تي ''فوٽو-ايچ'' ڇپيل سرڪٽ وارو پنهنجو پهريون ڪلاڪ-ريڊيو متعارف ڪرايو.<ref>"Topics & Trends of TV Trade." Television Digest 8:44 (November 1, 1952), 10.</ref> جيتوڻيڪ سرڪٽ بورڊ دستياب ٿي چڪا هئا، تڏهن به [[پوائنٽ-ٽو-پوائنٽ تعمير]] وارو چيسس طريقو گهٽ ۾ گهٽ 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين صنعت ۾، خاص طور ٽيليويزن ۽ هاءِ فائي سيٽن ۾، وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو رهيو. ڇپيل سرڪٽ بورڊ سرڪٽري جي سائيز، وزن ۽ قيمت گهٽائڻ لاءِ متعارف ڪرايا ويا. 1960ع ۾ هڪ ننڍڙو صارفين لاءِ تيار ڪيل ريڊيو رسيور پنهنجي سموري سرڪٽري هڪ ئي سرڪٽ بورڊ تي رکي سگهندو هو، جڏهن ته هڪ ٽيليويزن سيٽ ۾ اڪثر هڪ يا وڌيڪ سرڪٽ بورڊ استعمال ٿيندا هئا. شروعاتي دور ۾ هر اليڪٽرانڪ جزي سان تار جهڙا [[ليڊ (اليڪٽرانڪس)|ليڊ]] لڳل هوندا هئا، ۽ پي سي بي تي هر ليڊ لاءِ سوراخ ڪيو ويندو هو. پوءِ انهن ليڊن کي سوراخن مان لنگهائي [[سولڊر]] ذريعي ٽامي جي رستن سان ڳنڍيو ويندو هو. اسيمبليءَ جي هن طريقي کي [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] چيو وڃي ٿو. 1949ع ۾ آمريڪي فوج جي سگنل ڪور جي مو ابرامسن ۽ اسٽينسلاوس ايف. ڊينڪو ''آٽو-اسمبلي'' وارو عمل تيار ڪيو، جنهن ۾ جزن جا ليڊ ٽامي جي ورق تي ٺهيل رابطي واري نموني ۾ داخل ڪري [[ڊِپ سولڊرنگ]] ذريعي سولڊر ڪيا ويندا هئا. 1956ع ۾ حاصل ڪيل هن پيٽنٽ جا حق آمريڪي فوج کي ڏنا ويا.<ref>{{Cite patent |country=US |number=2756485 |pubdate=1956-07-31 |title=Process of Assembling Electrical Circuits |assign1=[[Secretary of the United States Army]] |inventor1-last=Abramson |inventor1-first=Moe |inventor2-last=Danko |inventor2-first=Stanislaus F. }}</ref> بعد ۾ بورڊ [[ليمنيشن]] ۽ [[ايچنگ]] جي ٽيڪنالاجي جي ترقي سان اهو تصور اڄ جي معياري پي سي بي تياري واري عمل ۾ تبديل ٿي ويو. سولڊرنگ پاڻمرادو به ٿي سگهي ٿي، جنهن ۾ بورڊ کي ڳريل سولڊر جي لهر مٿان هلائيندڙ [[لهري سولڊرنگ]] واري مشين مان گذاريو ويندو آهي. تنهن هوندي به، تارون ۽ سوراخ غير مؤثر آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ سوراخ ڪرڻ مهانگو عمل آهي، ڊرل بٽ جلد گهِسجي وڃن ٿا، ۽ ٻاهر نڪرندڙ تارون ڪٽي ضايع ڪيون وڃن ٿيون. 1980ع واري ڏهاڪي کان [[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] وارن جزن آهستي آهستي [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] وارن جزن جي جاءِ ورتي. ان سان ننڍا بورڊ ۽ گهٽ پيداواري خرچ ممڪن ٿيا، پر مرمت وڌيڪ ڏکيو ڪم بڻجي ويو. 1990ع واري ڏهاڪي دوران گهڻ-تہي سطحي بورڊن جو استعمال تيزيءَ سان وڌيو. نتيجي طور بورڊن جي جسامت وڌيڪ گهٽجي وئي ۽ مختلف اوزارن ۾ سخت ۽ لچڪدار پي سي بي ٻنهي جو استعمال شروع ٿيو. 1995ع ۾ پي سي بيٺاهيندڙن [[مائڪروويا]] ٽيڪنالاجي استعمال ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن سان [[اعليٰ-کثافت رابطي وارو پي سي بي]] (HDI PCB) تيار ٿيڻ لڳو.<ref>{{US patent reference |number=5434751 |issue-date=July 18, 1995 |inventor1-first=Herbert S. |inventor1-last=Cole, Jr. |inventor2-first=Theresa A. |inventor2-last=Sitnik-Nieters |inventor3-first=Robert J. |inventor3-last=Wojnarowski |inventor4-first=John H. |inventor4-last=Lupinski |title=Reworkable high density interconnect structure incorporating a release layer }}</ref> === جديد ترقيون === [[ٽن-رخي ڇپائي]] (ٿري ڊي پرنٽنگ) ۾ تازين اڳڀرائين سبب پي سي بي ٺاهڻ لاءِ ڪيترائي نوان طريقا متعارف ٿيا آهن. [[ٽن-رخي ڇپيل اليڪٽرانڪس]] (پرنٽيڊ اليڪٽرانڪس؛ PE) ذريعي شيون تھ بہ تھ ڇاپيون وڃن ٿيون، جنهن کان پوءِ انهن تي اهڙي مائع مس سان ڇپائي ڪئي ويندي آهي، جيڪا برقي خاصيتون رکي ٿي، ۽ اهڙيءَ ريت ڇپيل شيءِ ۾ اليڪٽرانڪ ڪارڪردگي شامل ٿي وڃي ٿي. [[اعليٰ-ڪثافت رابطي واري ٽيڪنالاجي]] (ايڇ ڊي آء) وڌيڪ ڳتيل پي سي بيڊزائن کي ممڪن بڻائي ٿي، جنهن سان هڪ ئي ايراضيءَ ۾ وڌيڪ رستا ۽ وڌيڪ جزا رکڻ ممڪن ٿين ٿا. نتيجي طور جزن جي وچ ۾ برقي رستا وڌيڪ ننڍا ٿي وڃن ٿا. ايڇ ڊي آء ۾ [[بلائنڊ ويا]]، [[بريڊ ويا]]، يا انهن سان گڏ [[مائڪروويا]] استعمال ڪيا ويندا آهن. گهڻ-تھي ايڇ ڊي آء ڇپيل سرڪٽ بورڊ ۾ ڪيترن ئي ويائن کي هڪ ٻئي جي مٿان ترتيب ڏئي (Stacked Vias) ڳنڍيو ويندو آهي، جيڪو هڪ گهري بريڊ ويا جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مضبوط هوندو آهي ۽ مختلف حالتن ۾ اعتبار وڌائيندو آهي. ايڇ ڊي آء ٽيڪنالاجي جا سڀ کان عام استعمال ڪمپيوٽرن، موبائل فونن، طبي اوزارن ۽ فوجي مواصلاتي سامان ۾ ٿين ٿا. چار-تھي ايڇ ڊي آء مائڪروويا ڇپيل سرڪٽ بورڊ معيار جي لحاظ کان اٺ-تہي [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] پي سي بي جي برابر هوندو آهي، تنهنڪري ايڇ ڊي آء ٽيڪنالاجي خرچ گهٽائي سگهي ٿي. ايڇ ڊي آء ڇپيل سرڪٽ بورڊ اڪثر [[اجينوموٽو بلڊ-اپ فلم]] استعمال ڪري تيار ڪيا ويندا آهن، جيڪا [[فلپ چپ]] پيڪيجن جي تياري ۾ پڻ استعمال ٿيندي آهي.<ref>{{cite book |title=2018 7th Electronic System-Integration Technology Conference (ESTC) |doi=10.1109/ESTC.2018.8546431 |s2cid=54214952 |chapter=High Density Interconnect Processes for Panel Level Packaging |date=2018 |last1=Ostmann |first1=Andreas |last2=Schein |first2=Friedrich-Leonhard |last3=Dietterle |first3=Michael |last4=Kunz |first4=Marc |last5=Lang |first5=Klaus-Dieter |pages=1–5 |isbn=978-1-5386-6814-6 }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=4DmIDQAAQBAJ&dq=build+up+film+substrate&pg=PA319 |isbn=978-3-319-45098-8 |title=Materials for Advanced Packaging |date=November 18, 2016 |publisher=Springer }}</ref> ڪجهه ڇپيل سرڪٽ بورڊ ۾ [[نظري موج-رهنما]] پڻ شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي [[نظري فائبر]] وانگر سڌو ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي اندر ٺهيل هوندا آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.laserfocusworld.com/optics/article/14040276/making-optical-printed-circuit-boards-on-an-industrial-scale |title=Advances in Optical Communications: Making optical printed circuit boards on an industrial scale |date=October 2019 }}</ref> == جوڙجڪ == [[File:Hand Etched PCB.png|thumb|PCB تي هٿ سان ٺاهيل ايچ ٿيل رستن جو مثال]] هڪ بنيادي '''ڇپيل سرڪٽ بورڊ''' ( پي سي بي) هڪ هموار [[برقي موصل|غير موصل]] بنيادي چادر ۽ ان تي [[ڌاتي ورق|ٽامي جي ورق]] جي هڪ تہه تي مشتمل هوندو آهي، جيڪا بنيادي مواد سان ليمنيٽ ڪئي ويندي آهي. ڪيميائي [[ايچنگ]] ذريعي ٽامي کي الڳ الڳ موصل رستن ۾ ورهايو ويندو آهي، جن کي ''ٽريڪ'' يا ''سرڪٽ ٽريس'' چيو ويندو آهي. ان سان گڏ رابطي لاءِ پيڊ، [[ويا]]، جيڪي ٽامي جي مختلف تہن جي وچ ۾ برقي رابطو قائم ڪن ٿا، ۽ اهڙا مضبوط موصل حصا پڻ ٺاهيا ويندا آهن، جيڪي [[برقي مقناطيسي شيلڊنگ]] يا ٻين مقصدن لاءِ استعمال ٿيندا آهن. اهي ٽريڪ مقرر ٿيل تارن وانگر ڪم ڪندا آهن ۽ هوا ۽ بورڊ جي بنيادي مواد جي ڪري هڪ ٻئي کان برقي طور الڳ رهندا آهن. PCB جي مٿاڇري تي اڪثر اهڙو حفاظتي تهه لڳايو ويندو آهي، جيڪو ٽامي کي [[سنکن]] کان بچائيندو آهي ۽ سولڊر لڳائڻ دوران ٽريڪن جي وچ ۾ [[شارٽ سرڪٽ]] يا اڻڄاتل برقي رابطي جي امڪان کي گهٽائيندو آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ هي تهه سولڊر جي شارٽ سرڪٽ کي روڪڻ ۾ مدد ڪندو آهي، تنهنڪري ان کي [[سولڊر ماسڪ]] يا ''سولڊر ريزسٽ'' چيو ويندو آهي. PCB جي هر ٽامي واري تہه تي جيڪو نمونو ايچ ڪيو ويندو آهي، ان کي ''آرٽ ورڪ'' چيو ويندو آهي. ايچنگ جو عمل عام طور [[فٽو ريزسٽ]] استعمال ڪندي ڪيو ويندو آهي، جيڪو ڇپيل سرڪٽ بورڊ تي لڳايو ويندو آهي ۽ پوءِ آرٽ ورڪ جي نموني مطابق روشنيءَ سان ظاهر ڪيو ويندو آهي. فٽو ريزسٽ وارو مواد ٽامي کي ايچنگ واري محلول ۾ حل ٿيڻ کان بچائيندو آهي، جنهن کان پوءِ ايچ ٿيل بورڊ کي صاف ڪيو ويندو آهي. ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي ڊزائن کي ساڳئي طريقي سان وڏي پيماني تي ٻيهر تيار ڪري سگهجي ٿو، جيئن [[ڦوٽو]] کي [[فلمي نيگيٽو]] مان [[فوٽوگرافي پرنٽر]] ذريعي ڪيترائي ڀيرا ڇاپيو ويندو آهي. [[ايف آر-4]] [[شيشي جي فائبر سان مضبوط ڪيل پلاسٽڪ|گلاس ايپوڪسي]] سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ غير موصل بنيادي مواد آهي. ٻيو عام بنيادي مواد [[فينولڪ رال]] سان ڀريل [[ڪاٽن پيپر]] آهي، جيڪو عام طور هلڪي ناسي يا ڀوري رنگ جو هوندو آهي. ڇپيل سرڪٽ بورڊ تي جزن جي سڃاڻپ، [[جاچ وارو نقطو|جاچ وارن نقطن]] يا وضاحتي متن لاءِ ڇپائي پڻ ڪئي ويندي آهي. شروعات ۾ ان مقصد لاءِ [[سلڪ اسڪرين ڇپائي]] استعمال ٿيندي هئي، پر هاڻي وڌيڪ نفيس ۽ اعليٰ معيار جا ڇپائي جا طريقا اختيار ڪيا ويندا آهن. عام طور تي هي ڇپيل ليجنڊ ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي برقي ڪارڪردگي تي ڪو اثر نه وجهندو آهي. === تھ === هڪ [[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] ۾ ٽامي جا ڪيترائي تھ ٿي سگهن ٿيون، جيڪي تقريباً هميشه جوڙن جي صورت ۾ ترتيب ڏنل هونديون آهن. تھن جو تعداد ۽ انهن جي وچ ۾ ٺهيل رابطن (جهڙوڪ [[ويا]] ۽ PTH) مان بورڊ جي پيچيدگيءَ جو اندازو لڳائي سگهجي ٿو. وڌيڪ تہون استعمال ڪرڻ سان سرڪٽ جي رستن جي ترتيب (روٽنگ) لاءِ وڌيڪ اختيار ملن ٿا ۽ سگنل جي سالميت تي بهتر ضابطو حاصل ٿئي ٿو، پر اهڙا بورڊ تيار ڪرڻ وڌيڪ وقت وٺندڙ ۽ مهانگا هوندا آهن. اهڙيءَ طرح، مناسب [[ويا]] چونڊڻ سان بورڊ جي جسامت، پيچيده [[انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] مان سگنلن جي نڪرڻ، رستن جي ترتيب ۽ ڊگهي مدي واري اعتبار کي بهتر بڻائي سگهجي ٿو، پر اهو پڻ پيداوار جي پيچيدگي ۽ خرچ سان ڳنڍيل هوندو آهي. تيار ڪرڻ لاءِ سڀ کان سادن بورڊن مان هڪ ٻه-تھي بورڊ آهي. ان جي ٻنهي پاسن تي ٽامي جون تھون هونديون آهن، جن کي ٻاهريون تھون چيو ويندو آهي. گهڻ-تھي بورڊن ۾ انهن ٻن ٻاهرين تہن جي وچ ۾ ٽامي ۽ غير موصل مواد جون اضافي اندريون تھون شامل ڪيون وينديون آهن. ٻه-تھي ڇپيل سرڪٽ بورڊ کان پوءِ ايندڙ عام قسم چار-تھي ڇپيل سرڪٽ بورڊ آهي. چار-تہي بورڊ اندروني تہن جي ڪري رستن جي ترتيب لاءِ ٻه-تھي بورڊ جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ لچڪ فراهم ڪندو آهي، ۽ اڪثر اندرين تھن جو ڪجهه حصو [[گرائونڊ پلين]] يا پاور پلين طور استعمال ڪيو ويندو آهي، جنهن سان سگنل جي سالميت بهتر، وڌيڪ سگنل فريڪوئنسي، گهٽ [[برقي مقناطيسي مداخلت]] (EMI) ۽ پاور سپلاءِ جي بهتر ڊيڪپلنگ حاصل ٿيندي آهي. گهڻ-تھي بورڊن ۾ مختلف تھن کي هڪ ٻئي سان متبادل ترتيب ۾ ليمنيٽ ڪيو ويندو آهي، جيئن: ٽامو، بنيادي مواد، ٽامو، بنيادي مواد، ٽامو وغيره. هر ٽامي واري تھ کي الڳ ايچ ڪيو ويندو آهي، ۽ اهي اندريون [[ويا]]، جيڪي تيار ٿيل بورڊ جي ٻنهي ٻاهرين پاسن تائين نه پهچندا آهن، تہن کي ليمنيٽ ڪرڻ کان اڳ ڌاتوءَ سان پليٽ ڪيا ويندا آهن. صرف ٻاهرين ٽامي وارين تھن تي حفاظتي ڪوٽنگ لڳائبي آهي، جڏهن ته اندريون ٽامي وارا تھ ڀرپاسي واري غير موصل بنيادي مواد سان محفوظ رهنديون آهن. === حصن يا جزن جو لڳائڻ === [[File:Resistors (1).jpg|thumb|ڪاغذي پٽي تي لڳل [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] وارا مزاحم. ڇپيل سرڪٽ بورڊ تي لڳائڻ وقت انهن کي پٽي مان الڳ ڪري سندن [[ليڊ (اليڪٽرانڪس)|ليڊ]] گهربل ڊيگهه مطابق ڪٽيا ويندا آهن.]] [[File:MOS6581 chtaube061229.jpg|thumb|1980ع واري ڏهاڪي جي وچ واري [[ڪموڊور 64]] گهريلو ڪمپيوٽر جي سرڪٽ بورڊ تي لڳل [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] وارا جزا يا حصا]] [[File:Box of 02in pcb bits.jpg|thumb|PCB ۾ سوراخ ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[ڊرل بٽ]]ن جو دٻو. ٽنگسٽن ڪاربائيڊ جا بٽ تمام سخت هوندا آهن، پر آخرڪار گهِسجي يا ٽٽي پوندا آهن. سوراخ ڪرڻ [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي قيمت جو هڪ اهم حصو هوندو آهي.]] [[File:Surface Mount Components.jpg|thumb|[[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] وارا جزا، جن ۾ مزاحم، [[ٽرانزسٽر]] ۽ هڪ [[انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] شامل آهن.]] [[File:Mouse printed circuit board both sides IMG 0959a.JPG|thumb|ڪمپيوٽر جي مائوس ۾ استعمال ٿيل هڪ-پاسي وارو ڇپيل سرڪٽ بورڊ: جزن وارو پاسو (کاٻي) ۽ ڇپيل رستن وارو پاسو (ساڄي)]] "[[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]]" وارا جزا پنهنجي تارن جهڙن [[ليڊ (اليڪٽرانڪس)|ليڊن]] کي بورڊ جي سوراخن مان لنگهائي ٻئي پاسي موجود ٽامي جي رستن سان [[سولڊرنگ]] ذريعي ڳنڍيا ويندا آهن. " [[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] " وارا جزا ساڳئي پاسي موجود ٽامي جي رستن تي سڌو سنئون لڳايا ويندا آهن. هڪ ئي بورڊ تي ٻنهي طريقن جا جزا استعمال ڪري سگهجن ٿا. رڳو [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] وارا جزا استعمال ڪندڙ ڇپيل سرڪٽ بورڊ هاڻي تمام گهٽ ڏسڻ ۾ اچن ٿا. [[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] عام طور [[ٽرانزسٽر]]، [[ڊائيوڊ]]، [[انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]]، [[مزاحم]] ۽ [[ڪيپيسيٽر]] لاءِ استعمال ٿيندي آهي، جڏهن ته ڪجهه وڏن جزن، جهڙوڪ [[اليڪٽرو لائيٽڪ ڪيپيسيٽر]] ۽ ڪنيڪٽرن لاءِ [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] اڃا به استعمال ڪئي ويندي آهي. شروعاتي ڇپيل سرڪٽ بورڊ ۾ [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] استعمال ڪئي ويندي هئي، جنهن ۾ اليڪٽرانڪ جزن جا ليڊ بورڊ جي هڪ پاسي کان سوراخن مان گذاري ٻئي پاسي ٽامي جي رستن سان سولڊر ڪيا ويندا هئا. بورڊ يا ته هڪ-پاسي وارا هوندا هئا، جن جي جزن واري پاسي تي ڌاتي پرت نه هوندي هئي، يا ٻه-پاسي وارا، جن ۾ ٻنهي پاسن تي جزا سولڊر ڪري سگهبا هئا. ٻن محوري ليڊن وارن جزن (جهڙوڪ مزاحم، ڪيپيسيٽر ۽ ڊائيوڊ) کي افقي نموني لڳائڻ لاءِ سندن ليڊن کي 90 درجا هڪ ئي رخ ۾ موڙي بورڊ ۾ داخل ڪيو ويندو هو. ڪڏهن ڪڏهن بورڊ جي پٺئين پاسي انهن ليڊن کي ابتڙ رخ ۾ موڙيو ويندو هو ته جيئن جزو وڌيڪ مضبوطيءَ سان جڙيل رهي. ان کان پوءِ ليڊن کي [[سولڊرنگ]] ذريعي ڳنڍي، سندن اضافي حصا ڪٽي ڇڏيا ويندا هئا. سولڊرنگ هٿ سان يا [[لهري سولڊرنگ]] واري مشين ذريعي ڪئي ويندي هئي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Mahajan |first=Subhash |date=2001 |chapter=Electronic Packaging: Solder Mounting Technologies |editor1-last=Buschow |editor1-first=K.H.J. |editor2-last=Cahn |editor2-first=Robert |editor3-last=Flemings |editor3-first=Merton C. |editor4-last=Ilschner |editor4-first=Bernhard |editor5-last=Kramer |editor5-first=Edward J. |editor6-last=Veyssiere |editor6-first=Patrick |encyclopedia=Encyclopedia of Materials: Science and Technology |publisher=Elsevier |isbn=0-08-043152-6 |pages=2708–9 }}</ref> [[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] 1960ع واري ڏهاڪي ۾ متعارف ٿي، 1980ع جي شروعات ۾ تيزي سان ترقي ڪئي، ۽ 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين وڏي پيماني تي استعمال ٿيڻ لڳي. جزن کي نئين سر اهڙي نموني ٺاهيو ويو جو انهن ۾ سوراخن مان گذرندڙ تارن بدران ننڍڙا ڌاتي ٽيب يا آخري ٽوپيون هونديون هيون، جيڪي سڌو ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي مٿاڇري تي سولڊر ٿي سگهنديون هيون. ان سان جزا گهڻو ننڍا ٿي ويا ۽ بورڊ جي ٻنهي پاسن تي جزا لڳائڻ وڌيڪ عام ٿي ويو، جنهن جي نتيجي ۾ ننڍي جسامت وارا ۽ تمام وڌيڪ سرڪٽ-کثافت رکندڙ ڇپيل سرڪٽ بورڊ اسيمبليون ممڪن ٿي ويون. سطحي لڳائڻ وارو طريقو خودڪار پيداوار لاءِ تمام موزون آهي، جنهن سان مزدوريءَ جو خرچ گهٽجي ٿو ۽ [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] جي ڀيٽ ۾ پيداوار ۾ نمايان واڌ اچي ٿي. جزا ڪيريئر ٽيپن تي لڳل صورت ۾ فراهم ڪري سگهجن ٿا. [[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] جا جزا [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] وارن جزن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ چوٿين کان ڏهين حصي تائين جسامت ۽ وزن رکن ٿا، جڏهن ته غيرفعال جزا گهڻو سستا هوندا آهن. البت [[سطحي لڳائڻ وارو جزو|سطحي لڳائڻ وارن]] [[نيم موصل]] جزن جون قيمتون گهڻو ڪري اندروني چپ تي دارومدار رکن ٿيون، نه ڪي پيڪيج تي؛ تنهنڪري وڏن پيڪيجن جي ڀيٽ ۾ قيمتي فائدو محدود هوندو آهي، ۽ ڪجهه تار وارا جزا، جهڙوڪ [[1N4148 سگنل ڊائيوڊ]]، حقيقت ۾ پنهنجي سطحي لڳائڻ واري متبادل کان به وڌيڪ سستا هوندا آهن. === برقي خاصيتون === هر ٽريڪ ايچنگ کان پوءِ بچيل [[ٽامو|ٽامي]] جي ورق جو هڪ سنهو ۽ چپٽو حصو هوندو آهي. ان جي [[برقي مزاحمت]]، جيڪا ان جي ويڪر، ٿولهه ۽ ڊيگهه تي دارومدار رکي ٿي، ايتري گهٽ هجڻ گهرجي جو اهو گهربل برقي رو آساني سان کڻي سگهي. پاور ۽ گرائونڊ جا ٽريڪ اڪثر [[سگنل ٽريڪ]]ن کان وڌيڪ ويڪرا رکيا ويندا آهن. گهڻ-تہي بورڊن ۾ ڪڏهن ڪڏهن هڪ پوري تہه کي لڳ ڀڳ مڪمل ٽامي سان ڀري [[گرائونڊ پلين]] طور استعمال ڪيو ويندو آهي، ته جيئن شيلڊنگ ۽ پاور جي واپسي بهتر ٿي سگهي. [[مائڪروويئو]] سرڪٽن ۽ تيز رفتار ڊجيٽل سگنلن لاءِ (جيڪي لڳ ڀڳ ساڳين فريڪوئنسيز تي ڪم ڪندا آهن)، [[ٽرانسميشن لائين]] کي [[هموار ٽرانسميشن لائين]] جي صورت ۾، جهڙوڪ [[اسٽرپ لائين]] يا [[مائڪرو اسٽرپ]]، احتياط سان مقرر ڪيل ماپن سان ترتيب ڏنو ويندو آهي، ته جيئن مستقل [[خاص امپيڊنس]] برقرار رهي. ريڊيو فريڪوئنسي ۽ تيز سوئچنگ وارن سرڪٽن ۾ ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي موصل رستن جي [[انڊڪٽنس]] ۽ [[ڪيپيسيٽنس]] اهم برقي جزا بڻجي ويندا آهن، جيتوڻيڪ گهڻو ڪري اهي غير مطلوب هوندا آهن. بهرحال، انهن کي ڄاڻي واڻي سرڪٽ ڊزائن جو حصو پڻ بڻائي سگهجي ٿو، جهڙوڪ [[ورهايل-جزن وارو فلٽر]]، [[ريڊيو اينٽينا|اينٽينا]] ۽ [[فيوز]] ۾، جنهن سان اضافي الڳ جزن جي ضرورت ختم ٿي سگهي ٿي. [[اعليٰ-کثافت رابطي وارو ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] (HDI PCB) ۾ ٽريڪن يا [[ويا]] جو ويڪر يا قطر 152 مائڪرو ميٽر کان به گهٽ هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.freedomcad.com/2018/08/21/why-use-high-density-interconnect/ |title=Why Use High Density Interconnect? |date=August 21, 2018 }}</ref> == مواد == === ليمينيٽ === ليمينيٽ ڪپڙي يا ڪاغذ جي تہن کي [[ٿرموسيٽ]] [[رال]] سان دٻاءُ ۽ گرمي هيٺ سخت ڪري تيار ڪيا ويندا آهن، جنهن سان هڪجهڙي ٿولهه وارو مضبوط ۽ گڏيل ٽڪرو ٺهندو آهي. انهن جي ويڪر ۽ ڊيگهه وڌ ۾ وڌ {{Convert|4|by|8|ft|m}} ٿي سگهي ٿي. گهربل آخري ٿولهه ۽ [[ڊائي اليڪٽرڪ]] خاصيتون حاصل ڪرڻ لاءِ مختلف ڪپڙي جون بناوتون (في انچ يا سينٽي ميٽر ڌاڳن جو تعداد)، ڪپڙي جي ٿولهه ۽ [[رال]] جي مقدار استعمال ڪئي ويندي آهي. معياري ليمينيٽ ٿولهه ANSI/IPC-D-275 ۾ بيان ٿيل آهي.<ref>{{cite book |title=IPC-D-275: Design Standard for Rigid Printed Boards and Rigid Printed Board Assemblies |publisher=IPC |date=September 1991 }}</ref> استعمال ٿيندڙ ڪپڙي يا فائبر جو قسم، [[رال]] جو قسم، ۽ ڪپڙي ۽ رال جو تناسب ليمينيٽ جي درجابندي (جهڙوڪ FR-4، CEM-1، G-10 وغيره) ۽ ان جي خاصيتن جو تعين ڪن ٿا. اهم خاصيتن ۾ باهه کان بچاءُ جي صلاحيت، [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] (ε_r)، [[ڊائي اليڪٽرڪ نقصان]] (tan δ)، [[تنشي قوت]]، [[قينچي قوت]]، [[شيشي منتقلي جو گرمي پد]] (T_g)، ۽ Z-محور ۾ [[حرارتي پکيڙ جو عدد]] شامل آهن، جيڪو ڏيکاري ٿو ته گرمي سان ٿولهه ڪيتري تبديل ٿئي ٿي. سرڪٽ جي گهرجن موجب مختلف موصلي خاصيتون حاصل ڪرڻ لاءِ ڪيترائي [[ڊائي اليڪٽرڪ]] مواد چونڊي سگهجن ٿا. انهن ۾ [[پولي ٽيٽرافلورو ايٿيلين]] (ٽيفلون)، FR-4، FR-1، CEM-1 ۽ CEM-3 شامل آهن. PCB صنعت ۾ مشهور ''پري-پريگ'' موادن ۾ [[FR-2]] (فينولڪ ڪپهه وارو ڪاغذ)، FR-3 (ڪپهه وارو ڪاغذ ۽ ايپوڪسي)، [[FR-4]] (اڻيل شيشي جا فائبر ۽ ايپوڪسي)، FR-5، FR-6، [[جي-10]]، CEM-1، CEM-2، CEM-3، CEM-4 ۽ CEM-5 شامل آهن. [[بال گرڊ ايري]] (BGA) ۽ ننگي چپ ٽيڪنالاجي ۾ حرارتي پکيڙ انتهائي اهم هوندي آهي، ۽ شيشي جا فائبر بهترين ماپياتي استحڪام فراهم ڪن ٿا. اڄڪلهه [[ايف آر-4]] سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ مواد آهي. جنهن بورڊ تي ٽامي جي پرت موجود هجي پر اڃا ايچنگ نه ڪئي وئي هجي، ان کي "ٽامي سان ڍڪيل ليمينيٽ" (Copper-clad Laminate) چيو ويندو آهي. بورڊ جي خاصيتن جي جسامت گهٽجڻ ۽ ڪم ڪندڙ فريڪوئنسي وڌڻ سان، فائبر گلاس يا ٻين ڀرڻ وارن مواد جي غير يڪسان ورڇ، ٿولهه ۾ فرق، رال اندر هوائي بلبلن ۽ انهن سبب پيدا ٿيندڙ [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] جي مقامي تبديليون وڌيڪ اهم ٿي وڃن ٿيون. === بنيادي سبسٽريٽ جا پيرا ميٽر === سرڪٽ بورڊ جا سبسٽريٽ عام طور [[ڊائي اليڪٽرڪ]] مرڪب مواد هوندا آهن. اهي مرڪب هڪ بنيادي ميٽرڪس (عام طور [[ايپوڪسي رال]]) ۽ هڪ مضبوط ڪندڙ مواد (اڪثر اڻيل، ڪڏهن غير اڻيل شيشي جا فائبر، ۽ ڪڏهن ڪاغذ) تي مشتمل هوندا آهن. ڪجهه حالتن ۾ رال ۾ ڀرڻ وارو مواد، جهڙوڪ سيرامڪس، پڻ شامل ڪيو ويندو آهي؛ مثال طور [[ٽائيٽينيٽ سيرامڪس]] [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] وڌائڻ لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو. مضبوط ڪندڙ مواد جا ٻه بنيادي قسم آهن: اڻيل ۽ غير اڻيل. اڻيل مضبوط ڪندڙ مواد نسبتاً سستا هوندا آهن، پر شيشي جو وڌيڪ [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] اعليٰ فريڪوئنسي وارن استعمالن لاءِ هميشه مناسب نه هوندو آهي. اڻيل بناوت جي غير يڪسان ساخت مختلف هنڌن تي رال ۽ شيشي جي تناسب ۾ فرق پيدا ڪري ٿي، جنهن سان برقي خاصيتن ۾ مقامي تبديليون اچن ٿيون. غير اڻيل يا گهٽ مضبوط ڪندڙ مواد وڌيڪ مهانگا هوندا آهن، پر ڪجهه [[ريڊيو فريڪوئنسي]] ۽ اينالاگ استعمالن لاءِ وڌيڪ موزون هوندا آهن. سبسٽريٽ ڪيترن ئي اهم خاصيتن سان سڃاتا ويندا آهن، جن ۾ [[شيشي منتقلي جو گرمي پد]]، [[تنشي قوت]]، [[قينچي قوت]]، [[حرارتي پکيڙ]]، [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]]، [[ڊائي اليڪٽرڪ نقصان]]، [[ڊائي اليڪٽرڪ ٽٽڻ وارو وولٽيج]]، [[ليڪيج ڪرنٽ]]، [[برقي ٽريئنگ|ٽريڪنگ مزاحمت]]، ۽ نمي جذب ڪرڻ جهڙيون خاصيتون شامل آهن. سبسٽريٽ جي [[شيشي منتقلي جو گرمي پد]] (T_g) تي پهچڻ سان مرڪب ۾ موجود رال نرم ٿيڻ لڳندي آهي ۽ ان جي حرارتي پکيڙ ۾ نمايان واڌ ايندي آهي. T_g کان مٿي گرمي پد تي بورڊ جي جزن، جهڙوڪ سولڊر ٿيل ڳانڍاپن ۽ [[ويا (اليڪٽرانڪس)|ويائن]]، تي ميڪانيڪي دٻاءُ وڌي ويندو آهي. T_g کان هيٺ رال جي حرارتي پکيڙ تقريباً ٽامي ۽ شيشي جي برابر هوندي آهي، پر ان کان مٿي اها گهڻي وڌي ويندي آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ شيشي جا فائبر ۽ ٽامو بورڊ کي افقي رخ ۾ محدود رکن ٿا، تنهنڪري حرارتي پکيڙ گهڻو ڪري ٿولهه جي رخ ۾ ٿيندي آهي، جنهن سان ڌاتوءَ سان ڍڪيل سوراخن (Plated-through Holes) تي زور پوي ٿو. بار بار سولڊر ڪرڻ يا وڌيڪ گرمي کي برداشت ڪرڻ سبب، خاص طور تي ٿلها بورڊ، پليٽنگ جي ناڪامي جو شڪار ٿي سگهن ٿا؛ تنهنڪري ٿلهن بورڊن لاءِ وڌيڪ T_g واري ميٽرڪس ضروري هوندي آهي. استعمال ٿيندڙ مواد سبسٽريٽ جي [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] جو تعين ڪن ٿا. هي مستقل فريڪوئنسي تي پڻ دارومدار رکي ٿو ۽ عام طور فريڪوئنسي وڌڻ سان گهٽجي ٿو. ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ئي مستقل [[مرحلي جي رفتار]] (سگنل پروپيگيشن اسپيڊ) جو تعين ڪري ٿو، تنهنڪري فريڪوئنسي تي ان جو دارومدار وسيع بينڊ وارن استعمالن ۾ مرحلي جي بگاڙ جو سبب بڻجي سگهي ٿو. انهيءَ ڪري، فريڪوئنسي سان گهٽ ۾ گهٽ تبديلي ڪندڙ [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] انتهائي اهم هوندو آهي. [[منتقلي لڪير|منتقلي لڪيرن]] جي مزاحمتي خاصيت (امپيڊنس) فريڪوئنسي وڌڻ سان گهٽجي ويندي آهي، جنهن سبب تيز ڪنارن وارا سگنل سست سگنلن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ موٽندا (رفليڪٽ) آهن. [[ڊائي اليڪٽرڪ ٽٽڻ وارو وولٽيج]] اهو وڌ ۾ وڌ وولٽيج ڍلوان (وولٽيج گريڊيئنٽ) بيان ڪري ٿو، جيڪو ڪو مواد ٽٽڻ يا آرڪ ٿيڻ کان اڳ برداشت ڪري سگهي. [[ٽريڪنگ مزاحمت]] ظاهر ڪري ٿي ته مواد بورڊ جي مٿاڇري تي هلندڙ اعليٰ وولٽيج وارن برقي خارجائن جي ڪيتري مزاحمت ڪري سگهي ٿو. [[ڊائي اليڪٽرڪ نقصان]] (لاس ٽينجئنٽ) ٻڌائي ٿو ته موصلن ۾ هلندڙ سگنلن جي برقي مقناطيسي توانائي جو ڪيترو حصو بورڊ جو مواد جذب ڪري ٿو. هي خاصيت اعليٰ فريڪوئنسي استعمالن لاءِ خاص اهميت رکي ٿي. گهٽ نقصان وارا مواد وڌيڪ مهانگا هوندا آهن، ۽ بغير ضرورت جي اهڙو مواد چونڊڻ اعليٰ فريڪوئنسي ڊجيٽل ڊزائن ۾ هڪ عام انجنيئرنگ غلطي سمجهي ويندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها بورڊ جي قيمت وڌائي ٿي پر فائدو نه ڏيندي آهي. [[آئي نمونو]] (Eye Pattern) ذريعي نقصان ۽ [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] جي اثرن جو آسانيءَ سان جائزو وٺي سگهجي ٿو. نمي جذب ٿيڻ تڏهن ٿيندو آهي جڏهن مواد گهڻي نمي يا پاڻي جي سامهون اچي. رال ۽ مضبوط ڪندڙ مواد ٻئي پاڻي جذب ڪري سگهن ٿا، جڏهن⁠تہ مواد جي اندر خالين ۽ فائبرن جي وچ ۾ ڪيپلري قوتن ذريعي به پاڻي داخل ٿي سگهي ٿو. FR-4 مواد ۾ استعمال ٿيندڙ ايپوڪسي تقريباً صرف 0.15٪ پاڻي جذب ڪري ٿي، جڏهن⁠تہ [[ٽيفلون]] رڳو 0.01٪ جذب ڪري ٿو. ان جي ابتڙ [[پولي اميڊ]] ۽ [[سائنيٽ ايسٽر]] گهڻو پاڻي جذب ڪن ٿا. جذب ٿيل پاڻي اهم خاصيتن کي خراب ڪري سگهي ٿو، ٽريڪنگ مزاحمت، ٽٽڻ واري وولٽيج ۽ [[ڊائي اليڪٽرڪ]] خاصيتن کي گهٽائي سگهي ٿو. پاڻي جو نسبي [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] لڳ ڀڳ 73 هوندو آهي، جڏهن⁠تہ عام سرڪٽ بورڊ مواد جو لڳ ڀڳ 4 هوندو آهي. سولڊر ڪرڻ دوران جذب ٿيل نمي ٻاڦ بڻجي ڪريڪ ۽ [[ڊيليمينيشن]] جو سبب بڻجي سگهي ٿي،<ref>Sood, B. and Pecht, M. 2011. Printed Circuit Board Laminates. Wiley Encyclopedia of Composites. 1–11.</ref> جيڪو اليڪٽرانڪ جزن جي پيڪيجن ۾ ٿيندڙ "پاپ ڪارننگ" جهڙي نقصان جو به سبب هوندو آهي. انهيءَ ڪري سولڊر ڪرڻ کان اڳ سبسٽريٽن کي چڱيءَ طرح سُڪائڻ لاءِ بيڪ ڪرڻ ضروري ٿي سگهي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Lee W. Ritchey, Speeding Edge |date=November 1999 |title=A Survey and Tutorial of DIELECTRIC MATERIALS USED in the Manufacture of Printed Circuit Boards |url=http://speedingedge.com/PDF-Files/tutorial.pdf|journal=Circuitree Magazine}}</ref> === عام سبسٽريٽ === عام طور استعمال ٿيندڙ مواد: * [[ايف آر-2]]، [[فينولڪ ڪاغذ]] يا فينولڪ ڪپهه وارو ڪاغذ، جيڪو [[فينول فارملڊيهاڊ رال]] سان ڀريل هوندو آهي. هڪ-طرفي بورڊن واري صارف اليڪٽرانڪس ۾ عام. ان جون برقي خاصيتون [[ايف آر-4]] کان گهٽ آهن. برقي آرڪ جي مزاحمت گهٽ. عام طور 105 °C تائين درجه بندي ٿيل. * [[ايف آر-4]]، [[فائبر گلاس]] جي اڻيل ڪپڙي کي [[ايپوڪسي رال]] سان ڀري تيار ڪيو ويندو آهي. پاڻي گهٽ جذب ڪري ٿو (تقريباً 0.15٪ تائين)، بهترين موصلي خاصيتون ۽ آرڪ مزاحمت رکي ٿو. سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ مواد. مختلف خاصيتن وارا ڪيترائي درجا موجود آهن. عام طور 130 °C تائين درجه بندي ٿيل. * [[ايلومينيم]]، يا ''ڌاتي-مرڪزي بورڊ'' يا [[موصل ڌاتي سبسٽريٽ]] (IMS)، جنهن تي گرمي منتقل ڪندڙ پتلي [[ڊائي اليڪٽرڪ]] پرت هوندي آهي. اهڙن حصن لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جن کي وڌيڪ ٿڌو رکڻ ضروري هجي، جهڙوڪ پاور سوئچ ۽ LED. عام طور هڪ، ڪڏهن ٻه تہن واري سرڪٽ بورڊ تي مشتمل هوندو آهي، جيڪو FR-4 جهڙي مواد سان ايلومينيم جي 0.8، 1، 1.5، 2 يا 3 ملي ميٽر ٿلهي شيٽ تي ليمينيٽ ڪيو ويندو آهي. وڌيڪ ٿلها ليمينيٽ ڪڏهن وڌيڪ ٿلهي ٽامي سان به تيار ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite web |last=Fjelstad |first=Joseph |url=https://www.circuitinsight.com/pdf/manufacture_aluminum_substrate_pcbs_ipc.pdf |title=Method for the Manufacture of an Aluminum Substrate PCB and its Advantages |website=CircuitInsight.com |access-date=January 17, 2024 }}</ref><ref>{{cite journal |last=Yung |first=Winco K. C. |date=2007 |url=https://www.bestpcbs.com/public/pdf/Metal-Core-PCB-design-guide.pdf |title=Using Metal Core Printed Circuit Board (MCPCB) as a Solution for Thermal Management |journal=Journal of the HKPCA |issue=24 |pages=12–16}}</ref> * [[لچڪدار اليڪٽرانڪس|لچڪدار سبسٽريٽ]] – اهي يا ته الڳ ٽامي سان ڍڪيل ورق هوندا آهن يا ڪنهن پتلي سخت سهاري (اسٽفنر) سان ليمينيٽ ڪيا ويندا آهن، مثال طور 50–130 μm. ** [[پولي اميڊ]] ورق ننڍي جسامت وارن صارف اليڪٽرانڪس ۽ لچڪدار رابطن ۾ عام آهي. وڌيڪ گرمي برداشت ڪري ٿو. مشهور واپاري نالن ۾ [[ڪيپٽن]]، [[يوپليڪس]] ۽ [[پائرالڪس]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.upilex.jp/en/application.html|title= Applications {{!}} UBE Heat Resistant Polyimide Materials |publisher=UBE |website=Upilex.jp }}</ref><ref name=Pyra>{{cite web |url=https://www.qnityelectronics.com/blogs/your-ultimate-flexible-circuit-materials-partner.html |title=Pyralux Flexible Circuit Materials |publisher=DuPont }}</ref> ** [[پولِي ايسٽر]] (PET)، جيڪو سستو پر گهٽ گرمي برداشت ڪندڙ آهي، ۽ مڪمل شفاف به ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Material Matters: Comparing Polyimide, PET, and Other Flex PCB Materials and Their Thicknesses |url=https://www.allpcb.com/blog/pcb-knowledge/material-matters-comparing-polyimide-pet-and-other-flex-pcb-materials-and-their-thicknesses.html |website=www.allpcb.com}}</ref> ** مرڪب [[ڊائي اليڪٽرڪ]] مواد، جهڙوڪ Puralux TK، جيڪو [[پولي اميڊ]] ۽ فلوروپوليمر تي ٻڌل هوندو آهي.<ref name=Pyra/> سولڊر ڪرڻ دوران ٽامي جي پرت الڳ ٿي سگهي ٿي. * [[سيرامڪ ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] (سيرامڪ پي سي بي)، پي سي بي سبسٽريٽن جو اهڙو قسم آهي، جنهن ۾ نامياتي ليمينيٽن بدران [[ايلومينا]] (Al₂O₃) يا [[ايلومينيم نائٽرائڊ]] (AlN) جهڙا سيرامڪ مواد استعمال ٿيندا آهن. اهي اعليٰ حرارتي چالڪائي، بهترين برقي موصليت ۽ تيز گرمي ۽ سخت ماحول جي مزاحمت سبب اعليٰ طاقت، اعليٰ فريڪوئنسي ۽ انتهائي قابلِ اعتماد استعمالن لاءِ موزون آهن.<ref>{{Cite web |last=Gorka Plata, Shraddha Singh and John Clegg |title=Thermal Management Analysis of Conventional Multi-PCB-Stack for Geothermal Drilling Tools |url=https://pangea.stanford.edu/ERE/db/GeoConf/papers/SGW/2026/Plata.pdf |website=Stanford University}}</ref> گهٽ استعمال ٿيندڙ مواد: * [[ايف آر-1]]، ايف آر-2 جهڙو، عام طور 105 °C تائين درجه بندي ٿيل، جڏهن ته ڪجهه قسمن جي حد 130 °C آهي. ڪمري جي گرمي پد تي پنچ ڪري سگهجي ٿو. گتي جهڙو مواد. نمي ۽ آرڪ جي مزاحمت گهٽ. * [[ايف آر-3]]، ڪپهه وارو ڪاغذ ۽ [[ايپوڪسي]]. * [[ايف آر-5]]، اڻيل [[فائبر گلاس]] ۽ ايپوڪسي، وڌيڪ گرمي تي وڌيڪ مضبوط، عام طور 170 °C تائين درجه بندي ٿيل. * [[ايف آر-6]]، ميٽ شيشو ۽ پوليسٽر. * [[جي-10]]، اڻيل شيشو ۽ ايپوڪسي، اعليٰ موصلي مزاحمت، گهٽ نمي جذب ڪرڻ ۽ تمام مضبوط ڳانڍاپو. عام طور 130 °C تائين درجه بندي ٿيل. * G-11، اڻيل شيشو ۽ ايپوڪسي، سالوينٽن جي وڌيڪ مزاحمت ۽ تيز گرمي تي موڙ برداشت ڪرڻ جي اعليٰ صلاحيت.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=nnCNsjpicJIC&q=printed+circuit+board+materials+%22fr-1%22&pg=PA475|title=Op Amps for Everyone|first=Bruce|last=Carter|date=March 19, 2009|publisher=Newnes|via=Google Books|isbn=9780080949482}}</ref> عام طور 170 °C تائين درجه بندي ٿيل. * [[سي اي ايم-1]]، ڪپهه وارو ڪاغذ ۽ ايپوڪسي. * [[سي اي ايم-2]]، ڪپهه وارو ڪاغذ ۽ ايپوڪسي. * [[سي اي ايم-3]]، غير اڻيل شيشو ۽ ايپوڪسي. * [[سي اي ايم-4]]، اڻيل شيشو ۽ ايپوڪسي. * [[سي اي ايم-5]]، اڻيل شيشو ۽ پوليسٽر. * [[پي ٽي ايف اي]] (ٽيفلون)، مهانگو، گهٽ [[ڊائي اليڪٽرڪ نقصان]]، اعليٰ فريڪوئنسي استعمالن لاءِ، تمام گهٽ نمي جذب ڪري ٿو (0.01٪)، ميڪانيڪي طور نرم، ليمينيٽ ڪرڻ ڏکيو، گهڻ-تہي بورڊن ۾ گهٽ استعمال ٿيندو آهي. * سيرامڪ سان ڀريل [[پي ٽي ايف اي]]، مهانگو، گهٽ [[ڊائي اليڪٽرڪ نقصان]]، اعليٰ فريڪوئنسي استعمالن لاءِ. سيرامڪ ۽ PTFE جي تناسب سان [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] ۽ حرارتي پکيڙ کي ترتيب ڏئي سگهجي ٿو. * RF-35، فائبر گلاس سان مضبوط ڪيل سيرامڪ ڀريل PTFE. نسبتاً سستو، بهترين ميڪانيڪي ۽ اعليٰ فريڪوئنسي خاصيتون رکي ٿو.<ref>{{cite web |date=September 1, 1998 |url=http://www.microwavejournal.com/articles/2426-a-high-performance-economical-rf-microwave-substrate |title=A High Performance, Economical RF/Microwave Substrate |publisher=MicrowaveJournal.com |access-date=November 4, 2024 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.multi-circuit-boards.eu/fileadmin/user_upload/downloads/e_taconic_rf35-hf_www.multi-circuit-boards.eu.pdf |title=RF-35 datasheet |publisher=Taconic |via=Multi-CB }}</ref> * [[ايلومينا]]، هڪ سيرامڪ؛ سخت، ڀرڀرو، تمام مهانگو، اعليٰ ڪارڪردگي ۽ سٺي حرارتي چالڪائي وارو. * [[پولي اميڊ]]، اعليٰ گرمي برداشت ڪندڙ پوليمر. مهانگو ۽ اعليٰ ڪارڪردگي وارو، پر پاڻي وڌيڪ جذب ڪري ٿو (0.4٪). انتهائي گهٽ گرمي کان وٺي 260 °C کان وڌيڪ گرمي تائين استعمال ٿي سگهي ٿو. === ٽامي جي ٿولهه === PCB تي ٽامي جي ٿولهه سڌي طرح يا في چورس فوٽ ٽامي جي وزن (اونس في چورس فوٽ) جي صورت ۾ بيان ڪئي ويندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ماپڻ وڌيڪ آسان هوندو آهي. هڪ [[اونس]] في [[چورس فوٽ]] جي ٿولهه تقريباً {{convert|34|μm|in|abbr=on}} هوندي آهي. ''ڳرو ٽامو'' (ھيوي ڪاپر) ان پرت کي چيو ويندو آهي، جيڪا في چورس فوٽ ٽن اونس کان وڌيڪ ٽامو رکي، يعني لڳ ڀڳ {{convert|105|μm|in|abbr=on}} ٿلهي هجي. اهڙيون ٿلهيون ٽامي جون پرتون وڌيڪ ڪرنٽ کڻڻ يا گرمي خارج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيون وينديون آهن.{{Citation needed|date=January 2025}} == تياري == ڇپيل سرڪٽ بورڊن جي تياري ۾ پهرين خالي (Bare) ڇپيل سرڪٽ بورڊ تيار ڪيا ويندا آهن، پوءِ انهن تي اليڪٽرانڪ جزا لڳايا ويندا آهن. وڏي پيماني تي پيداوار دوران، وڌيڪ ڪارائتي پروسيسنگ لاءِ ڪيترائي PCB هڪ ئي پينل تي گڏ تيار ڪيا ويندا آهن. اسيمبلي مڪمل ٿيڻ کان پوءِ انهن کي هڪ ٻئي کان الڳ ([[پينل کان الڳ ڪرڻ]]) ڪيو ويندو آهي. == قسم == {{Further|Monoboard}} === بريڪ آئوٽ بورڊ === [[File:Breakout board.jpg|thumb|هڪ بريڪ آئوٽ بورڊ ٻن غير هم آهنگ ڳانڍاپن جي وچ ۾ رابطي کي ممڪن بڻائي سگهي ٿو.]] [[File:SD Card Breakout Board.jpg|thumb|هي بريڪ آئوٽ بورڊ [[ايس ڊي ڪارڊ]] جي پنن تائين آسانيءَ سان رسائي فراهم ڪري ٿو، جڏهن⁠تہ ڪارڊ کي هلندڙ حالت ۾ مٽائڻ (Hot Swap) پڻ ممڪن بڻائي ٿو.]] ڪنهن هڪ جز لاءِ ٺهيل انتهائي سادي PCB، جيڪا [[اليڪٽرانڪس پروٽوٽائپ سازي]] ۾ استعمال ٿيندي آهي، ان کي '''بريڪ آئوٽ بورڊ''' چيو ويندو آهي. بريڪ آئوٽ بورڊ جو مقصد جز جي ليڊن کي الڳ الڳ ٽرمينلن تي آڻڻ هوندو آهي، جيئن انهن سان هٿرادو ڳانڍاپا آسانيءَ سان ڪري سگهجن. بريڪ آئوٽ بورڊ خاص طور [[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي|سطحي لڳائڻ وارن]] جزن يا تمام ويجهن ليڊن (Fine Pitch) وارن جزن لاءِ استعمال ٿيندا آهن. ترقي يافته PCBن ۾ ڪي جزا، جهڙوڪ ڪيپيسيٽر ۽ [[گڏيل سرڪٽ]]، سڌو سبسٽريٽ جي اندر به شامل ڪيا ويندا آهن، جنهن سان PCB جي مٿاڇري تي جزن لاءِ گهربل جڳهه گهٽجي ويندي آهي ۽ برقي ڪارڪردگي پڻ بهتر ٿيندي آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.electronicdesign.com/technologies/embedded-revolution/article/21799095/use-embedded-components-to-improve-pcb-performance-and-reduce-size|title = StackPath| date=February 11, 2014 }}</ref> === ملٽي وائر بورڊ === ملٽي وائر رابطي جي هڪ پيٽنٽ ٿيل ٽيڪنالاجي آهي، جنهن ۾ مشين ذريعي رستا ٺهيل موصل تارون هڪ غير موصل ميٽرڪس (عام طور پلاسٽڪ رال) جي اندر شامل ڪيون وينديون آهن.<ref>{{Cite patent |country=US |number=4175816 |pubdate=1979-11-27 |title=Multi-wire electrical interconnecting member having a multi-wire matrix of insulated wires mechanically terminated thereon |assign1=Kollmorgen Technologies Corp. |inventor1-last=Burr |inventor1-first=Robert P. |inventor2-last=Morino |inventor2-first=Ronald |inventor3-last=Keogh |inventor3-first=Raymond J. }}</ref> هي ٽيڪنالاجي 1980ع ۽ 1990ع واري ڏهاڪي ۾ استعمال ٿيندي هئي. 2010ع مطابق، ملٽي وائر ٽيڪنالاجي اڃا تائين هٽاچي ذريعي دستياب آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ تارون آسانيءَ سان ميٽرڪس جي اندر رکجي سگهنديون هيون، تنهنڪري ڊزائنر کي تارن جي رستن (Routing) بابت گهڻي فڪر ڪرڻي نه پوندي هئي، جيڪا PCB ڊزائن جو سڀ کان وقت وٺندڙ مرحلو هوندو آهي. جتي به ڳانڍاپي جي ضرورت هوندي، مشين هڪ هنڌ يا پن کان ٻئي هنڌ يا پن تائين سڌي ليڪ ۾ تار وجهي ڇڏيندي هئي. ان سان نه رڳو ڊزائن جو وقت تمام گهٽجي ويندو هو، پر [[ڪراس ٽاڪ]] به گهٽ ٿيندي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ تارون تقريباً ڪڏهن به هڪ ٻئي سان متوازي نه هلنديون هيون. بهرحال، وڏي مقدار ۾ پيداوار لاءِ ان جي قيمت روايتي PCB ٽيڪنالاجي جي مقابلي ۾ تمام گهڻي هئي. ملٽي وائر بورڊ جي ترتيب ۾ تبديليون ڪرڻ، عام PCB جي ترتيب ۾ تبديليون ڪرڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ آسان هوندو هو.<ref>{{cite web |last=Weisberg |first=David E. |date=2008 |title=14: Intergraph |pages=14–8 |url=https://www.vgamuseum.info/images/doc/intergraph/intergraph_history.pdf}}</ref> ڪارڊ وُڊ تعمير ۾ محوري ليڊن وارا جزا ٻن متوازي سطحن جي وچ ۾ لڳايا ويندا هئا. هن جو نالو ان ڪري پيو، جو اهي جزا (جهڙوڪ ڪيپيسيٽر، رزسٽر، ڪوئل ۽ ڊائيوڊ) ڪاٺين جي ڍير وانگر قطارن ۽ ڪالمن ۾ هڪ ٻئي سان متوازي ترتيب ڏنل هوندا هئا. انهن جزن کي يا ته جمپر تارن ذريعي پاڻ ۾ سولڊر ڪيو ويندو هو، يا وري جزن جي ليڊن تي قائم زاويي سان ويلڊ ڪيل باريڪ نڪيل جي پٽن ذريعي ٻين جزن سان ڳنڍيو ويندو هو.<ref>{{cite journal |last=Wagner |first=G. Donald |title=History of Electronic Packaging at APL: From the VT Fuze to the NEAR Spacecraft |journal=Johns Hopkins APL Technical Digest |volume=20 |issue=1 |date=1999 |url=http://www.jhuapl.edu/techdigest/TD/td2001/Wagner.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170510111809/http://www.jhuapl.edu/techdigest/TD/td2001/Wagner.pdf |archive-date=May 10, 2017 }}</ref> ڪارڊ وُڊ تعمير جي ڪجهه قسمن ۾ ڳانڍاپي لاءِ هڪ-طرفا سولڊر ٿيل PCB استعمال ڪيا ويندا هئا (جيئن تصوير ۾ ڏيکاريل آهي)، جنهن سان عام ليڊ وارا جزا استعمال ڪري سگهبا هئا، پر بورڊ کي ڪڍڻ يا ڪنڊ کان سواءِ ڪنهن ٻئي هنڌ موجود جز کي مٽائڻ ڏاڍو ڏکيو هوندو هو.{{Citation needed|date=August 2025}} ڪارڊ وُڊ تعمير کي بعد ۾ گهڻ-تہي بورڊن، [[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] (SMD) ۽ [[گڏيل سرڪٽ]]ن تبديل ڪري ڇڏيو. === لچڪدار ڇپيل سرڪٽ بورڊ === '''لچڪدار ڇپيل سرڪٽ بورڊ''' ([[لچڪدار اليڪٽرانڪس|FPCB]]) هڪ پتلو ۽ هلڪو سرڪٽ هوندو آهي، جيڪو پولي اميڊ جهڙن لچڪدار مواد مان تيار ڪيو ويندو آهي. اهو پنهنجي برقي ڳانڍاپن کي برقرار رکندي موڙي يا ويڙهي سگهجي ٿو، ۽ عام طور اسمارٽ فونن، پائڻ لائق اليڪٽرانڪ اوزارن ۽ طبي سامان جهڙن ننڍي جسامت وارن برقي اوزارن ۾ استعمال ٿيندو آهي.{{cn|date=January 2026}} === ڪارڊ وُڊ تعمير === [[File:Cordwoodcircuit.agr.jpg|thumb|upright=1.5|هڪ ڪارڊ وُڊ ماڊيول]] [[File:MK53 fuze.jpg|thumb|ڪارڊ وُڊ تعمير [[ويجهڙائي فيوز]] ۾ استعمال ٿيندي هئي.]] [[گڏيل سرڪٽ]]ن جي ايجاد کان اڳ، ''ڪارڊ وُڊ تعمير'' سڀ کان وڌيڪ جزن جي کثافت حاصل ڪرڻ جو طريقو هو. هي تعميراتي طريقو [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] وارن تارن سان ختم ٿيندڙ جزن لاءِ استعمال ٿيندو هو، خاص طور انهن حالتن ۾ جتي جاءِ تمام محدود هوندي هئي، جهڙوڪ [[فيوز]]، ميزائل رهنمائي وارا نظام، ٽيلي ميٽري نظام ۽ ان دور جي تيز رفتار [[ڪمپيوٽر]]، جتي ننڍا برقي رستا تمام اهم هوندا هئا. lhqu76fnstsi6d37y6idh2p5h89pr7v 390549 390548 2026-07-02T10:56:15Z Intisar Ali 8681 390549 wikitext text/x-wiki {{Short description|اليڪٽرانڪ جزن کي سهارو ڏيڻ ۽ پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ تختو}} [[File:SEG DVD 430 - Printed circuit board-4276.jpg|thumb|ڊي وي ڊي پليئر جو ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] [[File:PCB Spectrum.jpg|thumb|1984ع جي سنڪليئر [[ZX Spectrum]] ڪمپيوٽر جي بورڊ جو حصو، جيڪو هڪ ڇپيل سرڪٽ بورڊ ڏيکاري ٿو. هن ۾ برقي موصل رستا (Traces)، ٻئي پاسي تائين ويندڙ [[Via (electronics)|ٿرو-هول رستا]]، ٻنهي پاسن جي رستن کي ڳنڍيندڙ [[Via (electronics)|ويا]]، ۽ ٿرو-هول مائونٽنگ ذريعي لڳايل ڪي اليڪٽرانڪ جزا ڏيکاريل آهن.]] '''ڇپيل سرڪٽ بورڊ''' Printed ،Circuit Board- ('''PCB''')، جنهن کي '''ڇپيل وائرنگ بورڊ''' ('''PWB''') پڻ چيو ويندو آهي، [[لامينيشن|لامينيٽ ٿيل]] اهڙي سينڊوچ نما جوڙجڪ آهي، جيڪا [[برقي موصليت|موصل]] ۽ [[انسوليٽر (بجلي)|غير موصل]] تھن تي مشتمل هوندي آهي. هر تهه تي ٽريس، پلين ۽ ٻيون خاصيتون (جيڪي هموار سطح تي تارن وانگر ڪم ڪن ٿيون) هڪ يا وڌيڪ ٽامي جي چادرن مان [[ڪيميائي نقاشي]] ذريعي ٺاهيون وينديون آهن، جيڪي غير موصل سبسٽريٽ جي چادرن جي مٿان يا وچ ۾ لامينيٽ ڪيل هونديون آهن.<ref>{{cite news |title=What Is a Printed Circuit Board (PCB)? - Technical Articles |url=https://www.allaboutcircuits.com/technical-articles/what-is-a-printed-circuit-board-pcb/ |website=AllAboutCircuits.com |access-date=June 24, 2021 }}</ref> ڇپيل سرڪٽ بورڊ جو استعمال [[اليڪٽرانڪ جزو|اليڪٽرانڪ جزن]] کي هڪ ٻئي سان [[برقي وائرنگ|برقي طور ڳنڍڻ]] يا "وائرنگ" ڪرڻ لاءِ ڪيو ويندو آهي. برقي جزا عام طور ٻاهرين تہن تي موجود موصل پيڊن سان [[سولڊرنگ]] ذريعي لڳايا ويندا آهن، جنهن سان اهي برقي طور ڳنڍجڻ سان گڏ ميخانياتي طور به بورڊ سان مضبوط ٿي ويندا آهن. هڪ ٻيو ٺاهڻ وارو عمل [[Via (electronics)|ويا]] (ڌاتوءَ سان استر ٿيل سوراخ) شامل ڪري ٿو، جيڪي هڪ کان وڌيڪ موصل تہن جي وچ ۾ برقي رابطي کي ممڪن بڻائين ٿا. اڄڪلهه تقريباً سڀني اليڪٽرانڪ شين ۾ ڇپيل سرڪٽ بورڊ استعمال ٿيندا آهن. ڇپيل سرڪٽ بورڊ جا متبادل طريقا [[وائر ريپ]] (wire wrap) ۽ [[پوائنٽ کان پوائنٽ تائين جوڙجڪ]] هئا، جيڪي اڳي عام هئا پر هاڻي تمام گهٽ استعمال ٿين ٿا. ڇپيل سرڪٽ بورڊ لاءِ سرڪٽ جي ترتيب (لي آئوٽ) ۾ وڌيڪ ڊزائن جي ضرورت هوندي آهي، پر انهن جي تياري ۽ اسمبلي خودڪار طريقي سان ڪري سگهجي ٿي. [[اليڪٽرانڪ ڊزائن آٽوميشن]] سافٽويئر ترتيب جو گهڻو ڪم پاڻمرادو انجام ڏين ٿا. ڇپيل سرڪٽ بورڊ ذريعي وڏي پيماني تي سرڪٽن جي تياري ٻين وائرنگ طريقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تيز ۽ گهٽ خرچائتي هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ جزا هڪ ئي عمل دوران لڳايا ۽ ڳنڍيا ويندا آهن. هڪ ئي وقت وڏي تعداد ۾ ڇپيل سرڪٽ بورڊ تيار ڪري سگهجن ٿا، جڏهن ته لي آئوٽ رڳو هڪ ڀيرو ٺاهڻو پوندو آهي. ٿوري مقدار ۾ ڇپيل سرڪٽ بورڊ هٿ سان پڻ تيار ڪري سگهجن ٿا، پر اهڙي صورت ۾ انهن جا فائدا محدود هوندا آهن.<ref>{{cite book | last1=Bhunia | first1=Swarup | last2=Tehranipoor | first2=Mark | title=Hardware Security | chapter=Chapter 2, section 2.6, A Quick Overview of Electronic Hardware| date=2019 | isbn=978-0-12-812477-2 | doi=10.1016/b978-0-12-812477-2.00007-1 | page=36}}</ref> ڇپيل سرڪٽ بورڊ هڪ-طرفي (ٽامي جي هڪ تهه)، ٻه-طرفي (سبسٽريٽ جي ٻنهي پاسن تي ٽامي جون ٻه تھون)، يا گهڻ-تھي (ڪيترين ئي سبسٽريٽ تھن جي وچ ۾ ۽ ٻاهرين پاسن تي ٽامي جي تھن سان) ٿي سگهن ٿا. گهڻ-تہي ڇپيل سرڪٽ بورڊ جزن جي وڌيڪ گنجائش فراهم ڪندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ اندرين تھن ۾ سرڪٽ رستا ٺاهڻ سان مٿاڇري تي وڌيڪ جڳهه بچندي آهي. ٻن کان وڌيڪ، خاص طور چار کان وڌيڪ ٽامي وارين تہن وارن گهڻ-تھي ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي مقبوليت [[سرفيس-مائونٽ ٽيڪنالاجي]] جي استعمال سان گڏ وڌي. بهرحال، اهڙا ڇپيل سرڪٽ بورڊ مرمت، تجزئي ۽ موقعي تي ترميم کي گهڻو مشڪل، ۽ اڪثر غير عملي، بڻائي ڇڏين ٿا. 2014ع ۾ خالي ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي عالمي منڊي جو قدر [[آمريڪي ڊالر]]60.2 ارب کان وڌيڪ هو،<ref>{{cite web |url=http://www.iconnect007.com/index.php/article/92973/world-pcb-production-in-2014-estimated-at-602b/92976/?skin=pcb |title=World PCB Production in 2014 Estimated at $60.2B |website=iconnect007 |date=September 28, 2015 |access-date=April 12, 2016 }}</ref> جڏهن ته 2024ع ۾ ان جو اندازو 80.33 ارب آمريڪي ڊالر لڳايو ويو، ۽ 2029ع تائين ان جي 96.57 ارب آمريڪي ڊالر تائين پهچڻ جي اڳڪٿي ڪئي وئي آهي، جيڪا سالياني 4.87٪ واڌ جي شرح ظاهر ڪري ٿي.<ref>{{cite web | title=PCB Market Size | website=PCB Market Size, Share, Trends | url=https://www.mordorintelligence.com/industry-reports/printed-circuit-board-market | access-date=22 December 2024}}</ref> == تاريخ == === شروعاتي اڳواڻ === ڇپيل سرڪٽ بورڊن جي ايجاد کان اڳ، برقي ۽ اليڪٽرانڪ سرڪٽ [[پوائنٽ-ٽو-پوائنٽ جوڙجڪ|پوائنٽ-ٽو-پوائنٽ]] طريقي سان هڪ چيسس تي وائر ڪيا ويندا هئا. عام طور چيسس ڌاتوءَ جي چادر يا ٽري هوندي هئي، جنهن جي هيٺان ڪڏهن ڪاٺ جو بنياد به هوندو هو. جزا چيسس سان لڳايا ويندا هئا، ۽ جيڪڏهن ڳنڍڻ وارو هنڌ ڌاتوءَ جو هجي ته انهن کي موصلن (انسوليٽرس) وسيلي الڳ رکيو ويندو هو. پوءِ انهن جا ليڊ سڌو سنئون يا [[جمپ وائر|جمپر وائرن]] ذريعي [[سولڊرنگ]] سان، يا ڪڏهن [[ڪرمپ (اليڪٽريڪل)|ڪرِمپ]] ڪنيڪٽر، اسڪرو ٽرمينلن تي وائر لگ، يا ٻين طريقن سان ڳنڍيا ويندا هئا. اهڙا سرڪٽ وڏا، ڳرا، جابلو ۽ نسبتاً نازڪ هوندا هئا (خاص طور ويڪيوم ٽيوبن جي شيشي وارن لفافن سبب)، ۽ انهن جي تياري گهڻي محنت طلب هوندي هئي، تنهنڪري اهڙيون شيون مهانگيون هونديون هيون. جديد ڇپيل سرڪٽ بورڊن ۾ استعمال ٿيندڙ طريقن جي ترقي ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ٿي. 1903ع ۾ جرمن موجد البرٽ هينسن ڪيترن ئي تہن ۾ هڪ موصل تختي تي چپڪيل چپٽيل ڌاتو جون پٽن (فلجٽ فوائل ڪنڊڪٽرس) جو تصور پيش ڪيو. 1904ع ۾ [[ٿامس ايڊيسن]] لينن جي ڪاغذ تي ڪيميائي طريقي سان موصل تہون چڙهائڻ جا تجربا ڪيا. 1913ع ۾ آرٿر بيري برطانيا ۾ ڇپائي ۽ [[ايچنگ]] (Etching) واري طريقي جو پيٽنٽ حاصل ڪيو، جڏهن ته آمريڪا ۾ [[ميڪس اسڪوپ]] (Schoop) هڪ نمونيدار ماسڪ ذريعي بورڊ تي شعلي جي مدد سان ڌاتو اسپري ڪرڻ جو پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref>{{Cite patent |country=US |number=1256599 |pubdate=1918-02-19 |title=Process and mechanism for the production of electric heaters |inventor1-last=Schoop |inventor1-first=Max Ulrich }}</ref> 1925ع ۾ چارلس ڊيوڪاس سرڪٽ جي نمونن کي اليڪٽروپليٽنگ ذريعي ٺاهڻ واري طريقي جو پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref name="Harper03">{{cite book |last=Harper |first=Charles A. |date=2003 |title=Electronic materials and processes handbook |publisher=McGraw-Hill |isbn=0071402144 |pages=7.3, 7.4 }}</ref> ڇپيل سرڪٽ جي ايجاد کان اڳ، ۽ ساڳئي تصور سان ملندڙ جلندڙ، [[جان سارگرو]] (Sargrove) 1936ع کان 1947ع جي وچ ۾ ''اليڪٽرانڪ سرڪٽ ميڪنگ اڪئئپمينٽ (ECME)'' تيار ڪئي، جيڪا [[بيڪيلائيٽ]] پلاسٽڪ جي بورڊ تي ڌاتو اسپري ڪندي هئي. ECME هر منٽ ۾ ٽي ريڊيو بورڊ تيار ڪرڻ جي صلاحيت رکندي هئي. === ابتدائي پي سي بي=== [[File:Mark-53-proximity-fuze-1943.jpg|thumb|upright=1.1|1944ع ۾ مارڪ 53 پروڪسيميٽي فيوز جي پيداوار واري لائين]] آسٽريا جي انجنيئر [[پال آئسلر]] تقريباً 1936ع ڌاري برطانيا ۾ ڪم ڪندي هڪ ريڊيو سيٽ جي حصي طور ڇپيل سرڪٽ ايجاد ڪيو. 1941ع ۾ جرمن [[مقناطيسي بحري بارودي سرنگ|مقناطيسي بحري بارودي سرنگن]] ۾ گهڻ-تھي ڇپيل سرڪٽ استعمال ڪيو ويو. 1943ع جي لڳ ڀڳ آمريڪا [[ٻي عالمي جنگ]] دوران [[روڪسيميٽي فيوز]] وڏي پيماني تي تيار ڪرڻ لاءِ هن ٽيڪنالاجي کي اختيار ڪيو.<ref name="Harper03" /> اهڙن فيوزن لاءِ اهڙو اليڪٽرانڪ سرڪٽ گهربل هو، جيڪو توپ مان فائر ٿيڻ جو جهٽڪو برداشت ڪري سگهي ۽ وڏي مقدار ۾ تيار ٿي سگهي. گلوب يونينظ جي سينٽراليب ڊويزن [[ٿڪ-فلم ٽيڪنالاجي]] تي ٻڌل تجويز پيش ڪئي، جيڪا انهن گهرجن تي پوري لهندي هئي. سيرامڪ پليٽ تي موصلن لاءِ ڌاتي رنگ ۽ [[مزاحمو|مزاحمن]] (resistors) لاءِ ڪاربان مواد [[اسڪرين پرنٽنگ]] ذريعي ڇاپيو ويندو هو، جنهن کان پوءِ سيرامڪ ڊسڪ ڪيپيسيٽر ۽ ننڍيون ويڪيوم ٽيوبون سولڊر ڪيون وينديون هيون.<ref>{{Cite book |last=Brunetti |first=Cledo |date=November 22, 1948 |title=New Advances in Printed Circuits |publisher=National Bureau of Standards |location=Washington, DC |url=https://archive.org/details/newadvancesinpri192brun }}</ref> اهو طريقو ڪامياب ثابت ٿيو، ۽ ان بابت حاصل ٿيل پيٽنٽ، جيڪو آمريڪي فوج طرفان خفيه قرار ڏنو ويو هو، گلوب يونين جي نالي ڪيو ويو. 1984ع تائين [[انسٽيٽيوٽ آف اليڪٽريڪل اينڊ اليڪٽرانڪس انجنيئرز|IEEE]] هيري ڊبليو روبنسٽن کي ڇپيل جزن ۽ هڪ گڏيل موصل بنياد تي موصل رستن جي ترقيءَ ۾ سندس بنيادي خدمتن تي [[ڪليڊو برونيٽي ايوارڊ]] سان نوازيو.<ref>Engineers' Day, [https://www.engr.wisc.edu/engage/alumni-relations/our-distinguished-alumni/ 1984 Award Recipients], College of Engineering, [[University of Wisconsin–Madison|University of Wisconsin-Madison]]</ref><ref>{{cite web |title=IEEE Cledo Brunetti Award Recipients |url=https://www.ieee.org/content/dam/ieee-org/ieee/web/org/about/awards/recipients/brunetti_rl.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180804200901/https://www.ieee.org/content/dam/ieee-org/ieee/web/org/about/awards/recipients/brunetti_rl.pdf |archive-date=August 4, 2018 |publisher=[[IEEE]] }}</ref> 1984ع ۾ [[وسڪانسن-ميڊيسن يونيورسٽي]] پڻ کيس ڇپيل اليڪٽرانڪ سرڪٽن ۽ ڪيپيسيٽرن جي تياري واري ٽيڪنالاجي ۾ جدتن تي اعزاز ڏنو.<ref>Engineers' Day, [https://www.engr.wisc.edu/engage/alumni-relations/our-distinguished-alumni/ 1984 Award Recipients], College of Engineering, [[University of Wisconsin–Madison|University of Wisconsin-Madison]]</ref> هي ايجاد [[انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] ٽيڪنالاجي جي ترقيءَ ۾ به اهم قدم هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ صرف وائرنگ ئي نه، پر غيرفعال جزا پڻ سيرامڪ بنياد تي تيار ڪيا ويا. === جنگ کان پوءِ واريون اڳڀرائيون === 1948ع ۾ آمريڪا هن ايجاد کي تجارتي استعمال لاءِ جاري ڪيو. ڇپيل سرڪٽ 1950ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين صارفين جي اليڪٽرانڪس ۾ عام نه ٿيا، جڏهن آمريڪي فوج ''آٽو-سمبلي'' (Auto-Sembly) وارو عمل تيار ڪيو. تقريباً انهيءَ ئي دور ۾ برطانيا ۾ [[جيوفري ڊمر]]، جيڪو ان وقت [[رائل ريڊار اسٽيبلشمينٽ]] (RRDE) سان لاڳاپيل هو، ساڳئي نوعيت جي ڪم تي مصروف رهيو. [[موٽرولا]] صارفين جي اليڪٽرانڪس ۾ هن عمل کي اختيار ڪندڙ شروعاتي ڪمپنين مان هڪ هئي. آگسٽ 1952ع ۾ ڪمپني ڇهن سالن جي تحقيق ۽ هڪ ملين آمريڪي ڊالرن جي سيڙپڪاري کان پوءِ گهريلو ريڊيوز ۾ "پليٽيڊ سرڪٽز" استعمال ڪرڻ جو اعلان ڪيو.<ref>{{cite news |title=New Process Perfected for Radio Wiring |newspaper=[[شڪاگو ٽربيون]] |date=August 1, 1952 }}</ref> ان کان پوءِ موٽرولا پنهنجي صارفين جي ريڊيو اشتهارن ۾ هن عمل لاءِ پنهنجو رجسٽرڊ واپاري نالو پليسر''PLAcir'' استعمال ڪرڻ شروع ڪيو.<ref>{{cite magazine |title='Travel and Play with Motorola' advertisement |magazine=[[Life (magazine)|Life]] |date=May 24, 1954 |page=14 }}</ref> [[هاليڪرافٽرز]] پهرين نومبر 1952ع تي ''فوٽو-ايچ'' ڇپيل سرڪٽ وارو پنهنجو پهريون ڪلاڪ-ريڊيو متعارف ڪرايو.<ref>"Topics & Trends of TV Trade." Television Digest 8:44 (November 1, 1952), 10.</ref> جيتوڻيڪ سرڪٽ بورڊ دستياب ٿي چڪا هئا، تڏهن به [[پوائنٽ-ٽو-پوائنٽ تعمير]] وارو چيسس طريقو گهٽ ۾ گهٽ 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين صنعت ۾، خاص طور ٽيليويزن ۽ هاءِ فائي سيٽن ۾، وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو رهيو. ڇپيل سرڪٽ بورڊ سرڪٽري جي سائيز، وزن ۽ قيمت گهٽائڻ لاءِ متعارف ڪرايا ويا. 1960ع ۾ هڪ ننڍڙو صارفين لاءِ تيار ڪيل ريڊيو رسيور پنهنجي سموري سرڪٽري هڪ ئي سرڪٽ بورڊ تي رکي سگهندو هو، جڏهن ته هڪ ٽيليويزن سيٽ ۾ اڪثر هڪ يا وڌيڪ سرڪٽ بورڊ استعمال ٿيندا هئا. شروعاتي دور ۾ هر اليڪٽرانڪ جزي سان تار جهڙا [[ليڊ (اليڪٽرانڪس)|ليڊ]] لڳل هوندا هئا، ۽ پي سي بي تي هر ليڊ لاءِ سوراخ ڪيو ويندو هو. پوءِ انهن ليڊن کي سوراخن مان لنگهائي [[سولڊر]] ذريعي ٽامي جي رستن سان ڳنڍيو ويندو هو. اسيمبليءَ جي هن طريقي کي [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] چيو وڃي ٿو. 1949ع ۾ آمريڪي فوج جي سگنل ڪور جي مو ابرامسن ۽ اسٽينسلاوس ايف. ڊينڪو ''آٽو-اسمبلي'' وارو عمل تيار ڪيو، جنهن ۾ جزن جا ليڊ ٽامي جي ورق تي ٺهيل رابطي واري نموني ۾ داخل ڪري [[ڊِپ سولڊرنگ]] ذريعي سولڊر ڪيا ويندا هئا. 1956ع ۾ حاصل ڪيل هن پيٽنٽ جا حق آمريڪي فوج کي ڏنا ويا.<ref>{{Cite patent |country=US |number=2756485 |pubdate=1956-07-31 |title=Process of Assembling Electrical Circuits |assign1=[[Secretary of the United States Army]] |inventor1-last=Abramson |inventor1-first=Moe |inventor2-last=Danko |inventor2-first=Stanislaus F. }}</ref> بعد ۾ بورڊ [[ليمنيشن]] ۽ [[ايچنگ]] جي ٽيڪنالاجي جي ترقي سان اهو تصور اڄ جي معياري پي سي بي تياري واري عمل ۾ تبديل ٿي ويو. سولڊرنگ پاڻمرادو به ٿي سگهي ٿي، جنهن ۾ بورڊ کي ڳريل سولڊر جي لهر مٿان هلائيندڙ [[لهري سولڊرنگ]] واري مشين مان گذاريو ويندو آهي. تنهن هوندي به، تارون ۽ سوراخ غير مؤثر آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ سوراخ ڪرڻ مهانگو عمل آهي، ڊرل بٽ جلد گهِسجي وڃن ٿا، ۽ ٻاهر نڪرندڙ تارون ڪٽي ضايع ڪيون وڃن ٿيون. 1980ع واري ڏهاڪي کان [[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] وارن جزن آهستي آهستي [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] وارن جزن جي جاءِ ورتي. ان سان ننڍا بورڊ ۽ گهٽ پيداواري خرچ ممڪن ٿيا، پر مرمت وڌيڪ ڏکيو ڪم بڻجي ويو. 1990ع واري ڏهاڪي دوران گهڻ-تہي سطحي بورڊن جو استعمال تيزيءَ سان وڌيو. نتيجي طور بورڊن جي جسامت وڌيڪ گهٽجي وئي ۽ مختلف اوزارن ۾ سخت ۽ لچڪدار پي سي بي ٻنهي جو استعمال شروع ٿيو. 1995ع ۾ پي سي بيٺاهيندڙن [[مائڪروويا]] ٽيڪنالاجي استعمال ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن سان [[اعليٰ-کثافت رابطي وارو پي سي بي]] (HDI PCB) تيار ٿيڻ لڳو.<ref>{{US patent reference |number=5434751 |issue-date=July 18, 1995 |inventor1-first=Herbert S. |inventor1-last=Cole, Jr. |inventor2-first=Theresa A. |inventor2-last=Sitnik-Nieters |inventor3-first=Robert J. |inventor3-last=Wojnarowski |inventor4-first=John H. |inventor4-last=Lupinski |title=Reworkable high density interconnect structure incorporating a release layer }}</ref> === جديد ترقيون === [[ٽن-رخي ڇپائي]] (ٿري ڊي پرنٽنگ) ۾ تازين اڳڀرائين سبب پي سي بي ٺاهڻ لاءِ ڪيترائي نوان طريقا متعارف ٿيا آهن. [[ٽن-رخي ڇپيل اليڪٽرانڪس]] (پرنٽيڊ اليڪٽرانڪس؛ PE) ذريعي شيون تھ بہ تھ ڇاپيون وڃن ٿيون، جنهن کان پوءِ انهن تي اهڙي مائع مس سان ڇپائي ڪئي ويندي آهي، جيڪا برقي خاصيتون رکي ٿي، ۽ اهڙيءَ ريت ڇپيل شيءِ ۾ اليڪٽرانڪ ڪارڪردگي شامل ٿي وڃي ٿي. [[اعليٰ-ڪثافت رابطي واري ٽيڪنالاجي]] (ايڇ ڊي آء) وڌيڪ ڳتيل پي سي بيڊزائن کي ممڪن بڻائي ٿي، جنهن سان هڪ ئي ايراضيءَ ۾ وڌيڪ رستا ۽ وڌيڪ جزا رکڻ ممڪن ٿين ٿا. نتيجي طور جزن جي وچ ۾ برقي رستا وڌيڪ ننڍا ٿي وڃن ٿا. ايڇ ڊي آء ۾ [[بلائنڊ ويا]]، [[بريڊ ويا]]، يا انهن سان گڏ [[مائڪروويا]] استعمال ڪيا ويندا آهن. گهڻ-تھي ايڇ ڊي آء ڇپيل سرڪٽ بورڊ ۾ ڪيترن ئي ويائن کي هڪ ٻئي جي مٿان ترتيب ڏئي (Stacked Vias) ڳنڍيو ويندو آهي، جيڪو هڪ گهري بريڊ ويا جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مضبوط هوندو آهي ۽ مختلف حالتن ۾ اعتبار وڌائيندو آهي. ايڇ ڊي آء ٽيڪنالاجي جا سڀ کان عام استعمال ڪمپيوٽرن، موبائل فونن، طبي اوزارن ۽ فوجي مواصلاتي سامان ۾ ٿين ٿا. چار-تھي ايڇ ڊي آء مائڪروويا ڇپيل سرڪٽ بورڊ معيار جي لحاظ کان اٺ-تہي [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] پي سي بي جي برابر هوندو آهي، تنهنڪري ايڇ ڊي آء ٽيڪنالاجي خرچ گهٽائي سگهي ٿي. ايڇ ڊي آء ڇپيل سرڪٽ بورڊ اڪثر [[اجينوموٽو بلڊ-اپ فلم]] استعمال ڪري تيار ڪيا ويندا آهن، جيڪا [[فلپ چپ]] پيڪيجن جي تياري ۾ پڻ استعمال ٿيندي آهي.<ref>{{cite book |title=2018 7th Electronic System-Integration Technology Conference (ESTC) |doi=10.1109/ESTC.2018.8546431 |s2cid=54214952 |chapter=High Density Interconnect Processes for Panel Level Packaging |date=2018 |last1=Ostmann |first1=Andreas |last2=Schein |first2=Friedrich-Leonhard |last3=Dietterle |first3=Michael |last4=Kunz |first4=Marc |last5=Lang |first5=Klaus-Dieter |pages=1–5 |isbn=978-1-5386-6814-6 }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=4DmIDQAAQBAJ&dq=build+up+film+substrate&pg=PA319 |isbn=978-3-319-45098-8 |title=Materials for Advanced Packaging |date=November 18, 2016 |publisher=Springer }}</ref> ڪجهه ڇپيل سرڪٽ بورڊ ۾ [[نظري موج-رهنما]] پڻ شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي [[نظري فائبر]] وانگر سڌو ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي اندر ٺهيل هوندا آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.laserfocusworld.com/optics/article/14040276/making-optical-printed-circuit-boards-on-an-industrial-scale |title=Advances in Optical Communications: Making optical printed circuit boards on an industrial scale |date=October 2019 }}</ref> == جوڙجڪ == [[File:Hand Etched PCB.png|thumb|PCB تي هٿ سان ٺاهيل ايچ ٿيل رستن جو مثال]] هڪ بنيادي '''ڇپيل سرڪٽ بورڊ''' ( پي سي بي) هڪ هموار [[برقي موصل|غير موصل]] بنيادي چادر ۽ ان تي [[ڌاتي ورق|ٽامي جي ورق]] جي هڪ تہه تي مشتمل هوندو آهي، جيڪا بنيادي مواد سان ليمنيٽ ڪئي ويندي آهي. ڪيميائي [[ايچنگ]] ذريعي ٽامي کي الڳ الڳ موصل رستن ۾ ورهايو ويندو آهي، جن کي ''ٽريڪ'' يا ''سرڪٽ ٽريس'' چيو ويندو آهي. ان سان گڏ رابطي لاءِ پيڊ، [[ويا]]، جيڪي ٽامي جي مختلف تہن جي وچ ۾ برقي رابطو قائم ڪن ٿا، ۽ اهڙا مضبوط موصل حصا پڻ ٺاهيا ويندا آهن، جيڪي [[برقي مقناطيسي شيلڊنگ]] يا ٻين مقصدن لاءِ استعمال ٿيندا آهن. اهي ٽريڪ مقرر ٿيل تارن وانگر ڪم ڪندا آهن ۽ هوا ۽ بورڊ جي بنيادي مواد جي ڪري هڪ ٻئي کان برقي طور الڳ رهندا آهن. PCB جي مٿاڇري تي اڪثر اهڙو حفاظتي تهه لڳايو ويندو آهي، جيڪو ٽامي کي [[سنکن]] کان بچائيندو آهي ۽ سولڊر لڳائڻ دوران ٽريڪن جي وچ ۾ [[شارٽ سرڪٽ]] يا اڻڄاتل برقي رابطي جي امڪان کي گهٽائيندو آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ هي تهه سولڊر جي شارٽ سرڪٽ کي روڪڻ ۾ مدد ڪندو آهي، تنهنڪري ان کي [[سولڊر ماسڪ]] يا ''سولڊر ريزسٽ'' چيو ويندو آهي. PCB جي هر ٽامي واري تہه تي جيڪو نمونو ايچ ڪيو ويندو آهي، ان کي ''آرٽ ورڪ'' چيو ويندو آهي. ايچنگ جو عمل عام طور [[فٽو ريزسٽ]] استعمال ڪندي ڪيو ويندو آهي، جيڪو ڇپيل سرڪٽ بورڊ تي لڳايو ويندو آهي ۽ پوءِ آرٽ ورڪ جي نموني مطابق روشنيءَ سان ظاهر ڪيو ويندو آهي. فٽو ريزسٽ وارو مواد ٽامي کي ايچنگ واري محلول ۾ حل ٿيڻ کان بچائيندو آهي، جنهن کان پوءِ ايچ ٿيل بورڊ کي صاف ڪيو ويندو آهي. ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي ڊزائن کي ساڳئي طريقي سان وڏي پيماني تي ٻيهر تيار ڪري سگهجي ٿو، جيئن [[ڦوٽو]] کي [[فلمي نيگيٽو]] مان [[فوٽوگرافي پرنٽر]] ذريعي ڪيترائي ڀيرا ڇاپيو ويندو آهي. [[ايف آر-4]] [[شيشي جي فائبر سان مضبوط ڪيل پلاسٽڪ|گلاس ايپوڪسي]] سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ غير موصل بنيادي مواد آهي. ٻيو عام بنيادي مواد [[فينولڪ رال]] سان ڀريل [[ڪاٽن پيپر]] آهي، جيڪو عام طور هلڪي ناسي يا ڀوري رنگ جو هوندو آهي. ڇپيل سرڪٽ بورڊ تي جزن جي سڃاڻپ، [[جاچ وارو نقطو|جاچ وارن نقطن]] يا وضاحتي متن لاءِ ڇپائي پڻ ڪئي ويندي آهي. شروعات ۾ ان مقصد لاءِ [[سلڪ اسڪرين ڇپائي]] استعمال ٿيندي هئي، پر هاڻي وڌيڪ نفيس ۽ اعليٰ معيار جا ڇپائي جا طريقا اختيار ڪيا ويندا آهن. عام طور تي هي ڇپيل ليجنڊ ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي برقي ڪارڪردگي تي ڪو اثر نه وجهندو آهي. === تھ === هڪ [[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] ۾ ٽامي جا ڪيترائي تھ ٿي سگهن ٿيون، جيڪي تقريباً هميشه جوڙن جي صورت ۾ ترتيب ڏنل هونديون آهن. تھن جو تعداد ۽ انهن جي وچ ۾ ٺهيل رابطن (جهڙوڪ [[ويا]] ۽ PTH) مان بورڊ جي پيچيدگيءَ جو اندازو لڳائي سگهجي ٿو. وڌيڪ تہون استعمال ڪرڻ سان سرڪٽ جي رستن جي ترتيب (روٽنگ) لاءِ وڌيڪ اختيار ملن ٿا ۽ سگنل جي سالميت تي بهتر ضابطو حاصل ٿئي ٿو، پر اهڙا بورڊ تيار ڪرڻ وڌيڪ وقت وٺندڙ ۽ مهانگا هوندا آهن. اهڙيءَ طرح، مناسب [[ويا]] چونڊڻ سان بورڊ جي جسامت، پيچيده [[انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] مان سگنلن جي نڪرڻ، رستن جي ترتيب ۽ ڊگهي مدي واري اعتبار کي بهتر بڻائي سگهجي ٿو، پر اهو پڻ پيداوار جي پيچيدگي ۽ خرچ سان ڳنڍيل هوندو آهي. تيار ڪرڻ لاءِ سڀ کان سادن بورڊن مان هڪ ٻه-تھي بورڊ آهي. ان جي ٻنهي پاسن تي ٽامي جون تھون هونديون آهن، جن کي ٻاهريون تھون چيو ويندو آهي. گهڻ-تھي بورڊن ۾ انهن ٻن ٻاهرين تہن جي وچ ۾ ٽامي ۽ غير موصل مواد جون اضافي اندريون تھون شامل ڪيون وينديون آهن. ٻه-تھي ڇپيل سرڪٽ بورڊ کان پوءِ ايندڙ عام قسم چار-تھي ڇپيل سرڪٽ بورڊ آهي. چار-تہي بورڊ اندروني تہن جي ڪري رستن جي ترتيب لاءِ ٻه-تھي بورڊ جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ لچڪ فراهم ڪندو آهي، ۽ اڪثر اندرين تھن جو ڪجهه حصو [[گرائونڊ پلين]] يا پاور پلين طور استعمال ڪيو ويندو آهي، جنهن سان سگنل جي سالميت بهتر، وڌيڪ سگنل فريڪوئنسي، گهٽ [[برقي مقناطيسي مداخلت]] (EMI) ۽ پاور سپلاءِ جي بهتر ڊيڪپلنگ حاصل ٿيندي آهي. گهڻ-تھي بورڊن ۾ مختلف تھن کي هڪ ٻئي سان متبادل ترتيب ۾ ليمنيٽ ڪيو ويندو آهي، جيئن: ٽامو، بنيادي مواد، ٽامو، بنيادي مواد، ٽامو وغيره. هر ٽامي واري تھ کي الڳ ايچ ڪيو ويندو آهي، ۽ اهي اندريون [[ويا]]، جيڪي تيار ٿيل بورڊ جي ٻنهي ٻاهرين پاسن تائين نه پهچندا آهن، تہن کي ليمنيٽ ڪرڻ کان اڳ ڌاتوءَ سان پليٽ ڪيا ويندا آهن. صرف ٻاهرين ٽامي وارين تھن تي حفاظتي ڪوٽنگ لڳائبي آهي، جڏهن ته اندريون ٽامي وارا تھ ڀرپاسي واري غير موصل بنيادي مواد سان محفوظ رهنديون آهن. === حصن يا جزن جو لڳائڻ === [[File:Resistors (1).jpg|thumb|ڪاغذي پٽي تي لڳل [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] وارا مزاحم. ڇپيل سرڪٽ بورڊ تي لڳائڻ وقت انهن کي پٽي مان الڳ ڪري سندن [[ليڊ (اليڪٽرانڪس)|ليڊ]] گهربل ڊيگهه مطابق ڪٽيا ويندا آهن.]] [[File:MOS6581 chtaube061229.jpg|thumb|1980ع واري ڏهاڪي جي وچ واري [[ڪموڊور 64]] گهريلو ڪمپيوٽر جي سرڪٽ بورڊ تي لڳل [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] وارا جزا يا حصا]] [[File:Box of 02in pcb bits.jpg|thumb|PCB ۾ سوراخ ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[ڊرل بٽ]]ن جو دٻو. ٽنگسٽن ڪاربائيڊ جا بٽ تمام سخت هوندا آهن، پر آخرڪار گهِسجي يا ٽٽي پوندا آهن. سوراخ ڪرڻ [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي قيمت جو هڪ اهم حصو هوندو آهي.]] [[File:Surface Mount Components.jpg|thumb|[[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] وارا جزا، جن ۾ مزاحم، [[ٽرانزسٽر]] ۽ هڪ [[انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] شامل آهن.]] [[File:Mouse printed circuit board both sides IMG 0959a.JPG|thumb|ڪمپيوٽر جي مائوس ۾ استعمال ٿيل هڪ-پاسي وارو ڇپيل سرڪٽ بورڊ: جزن وارو پاسو (کاٻي) ۽ ڇپيل رستن وارو پاسو (ساڄي)]] "[[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]]" وارا جزا پنهنجي تارن جهڙن [[ليڊ (اليڪٽرانڪس)|ليڊن]] کي بورڊ جي سوراخن مان لنگهائي ٻئي پاسي موجود ٽامي جي رستن سان [[سولڊرنگ]] ذريعي ڳنڍيا ويندا آهن. " [[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] " وارا جزا ساڳئي پاسي موجود ٽامي جي رستن تي سڌو سنئون لڳايا ويندا آهن. هڪ ئي بورڊ تي ٻنهي طريقن جا جزا استعمال ڪري سگهجن ٿا. رڳو [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] وارا جزا استعمال ڪندڙ ڇپيل سرڪٽ بورڊ هاڻي تمام گهٽ ڏسڻ ۾ اچن ٿا. [[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] عام طور [[ٽرانزسٽر]]، [[ڊائيوڊ]]، [[انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]]، [[مزاحم]] ۽ [[ڪيپيسيٽر]] لاءِ استعمال ٿيندي آهي، جڏهن ته ڪجهه وڏن جزن، جهڙوڪ [[اليڪٽرو لائيٽڪ ڪيپيسيٽر]] ۽ ڪنيڪٽرن لاءِ [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] اڃا به استعمال ڪئي ويندي آهي. شروعاتي ڇپيل سرڪٽ بورڊ ۾ [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] استعمال ڪئي ويندي هئي، جنهن ۾ اليڪٽرانڪ جزن جا ليڊ بورڊ جي هڪ پاسي کان سوراخن مان گذاري ٻئي پاسي ٽامي جي رستن سان سولڊر ڪيا ويندا هئا. بورڊ يا ته هڪ-پاسي وارا هوندا هئا، جن جي جزن واري پاسي تي ڌاتي پرت نه هوندي هئي، يا ٻه-پاسي وارا، جن ۾ ٻنهي پاسن تي جزا سولڊر ڪري سگهبا هئا. ٻن محوري ليڊن وارن جزن (جهڙوڪ مزاحم، ڪيپيسيٽر ۽ ڊائيوڊ) کي افقي نموني لڳائڻ لاءِ سندن ليڊن کي 90 درجا هڪ ئي رخ ۾ موڙي بورڊ ۾ داخل ڪيو ويندو هو. ڪڏهن ڪڏهن بورڊ جي پٺئين پاسي انهن ليڊن کي ابتڙ رخ ۾ موڙيو ويندو هو ته جيئن جزو وڌيڪ مضبوطيءَ سان جڙيل رهي. ان کان پوءِ ليڊن کي [[سولڊرنگ]] ذريعي ڳنڍي، سندن اضافي حصا ڪٽي ڇڏيا ويندا هئا. سولڊرنگ هٿ سان يا [[لهري سولڊرنگ]] واري مشين ذريعي ڪئي ويندي هئي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Mahajan |first=Subhash |date=2001 |chapter=Electronic Packaging: Solder Mounting Technologies |editor1-last=Buschow |editor1-first=K.H.J. |editor2-last=Cahn |editor2-first=Robert |editor3-last=Flemings |editor3-first=Merton C. |editor4-last=Ilschner |editor4-first=Bernhard |editor5-last=Kramer |editor5-first=Edward J. |editor6-last=Veyssiere |editor6-first=Patrick |encyclopedia=Encyclopedia of Materials: Science and Technology |publisher=Elsevier |isbn=0-08-043152-6 |pages=2708–9 }}</ref> [[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] 1960ع واري ڏهاڪي ۾ متعارف ٿي، 1980ع جي شروعات ۾ تيزي سان ترقي ڪئي، ۽ 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين وڏي پيماني تي استعمال ٿيڻ لڳي. جزن کي نئين سر اهڙي نموني ٺاهيو ويو جو انهن ۾ سوراخن مان گذرندڙ تارن بدران ننڍڙا ڌاتي ٽيب يا آخري ٽوپيون هونديون هيون، جيڪي سڌو ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي مٿاڇري تي سولڊر ٿي سگهنديون هيون. ان سان جزا گهڻو ننڍا ٿي ويا ۽ بورڊ جي ٻنهي پاسن تي جزا لڳائڻ وڌيڪ عام ٿي ويو، جنهن جي نتيجي ۾ ننڍي جسامت وارا ۽ تمام وڌيڪ سرڪٽ-کثافت رکندڙ ڇپيل سرڪٽ بورڊ اسيمبليون ممڪن ٿي ويون. سطحي لڳائڻ وارو طريقو خودڪار پيداوار لاءِ تمام موزون آهي، جنهن سان مزدوريءَ جو خرچ گهٽجي ٿو ۽ [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] جي ڀيٽ ۾ پيداوار ۾ نمايان واڌ اچي ٿي. جزا ڪيريئر ٽيپن تي لڳل صورت ۾ فراهم ڪري سگهجن ٿا. [[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] جا جزا [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] وارن جزن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ چوٿين کان ڏهين حصي تائين جسامت ۽ وزن رکن ٿا، جڏهن ته غيرفعال جزا گهڻو سستا هوندا آهن. البت [[سطحي لڳائڻ وارو جزو|سطحي لڳائڻ وارن]] [[نيم موصل]] جزن جون قيمتون گهڻو ڪري اندروني چپ تي دارومدار رکن ٿيون، نه ڪي پيڪيج تي؛ تنهنڪري وڏن پيڪيجن جي ڀيٽ ۾ قيمتي فائدو محدود هوندو آهي، ۽ ڪجهه تار وارا جزا، جهڙوڪ [[1N4148 سگنل ڊائيوڊ]]، حقيقت ۾ پنهنجي سطحي لڳائڻ واري متبادل کان به وڌيڪ سستا هوندا آهن. === برقي خاصيتون === هر ٽريڪ ايچنگ کان پوءِ بچيل [[ٽامو|ٽامي]] جي ورق جو هڪ سنهو ۽ چپٽو حصو هوندو آهي. ان جي [[برقي مزاحمت]]، جيڪا ان جي ويڪر، ٿولهه ۽ ڊيگهه تي دارومدار رکي ٿي، ايتري گهٽ هجڻ گهرجي جو اهو گهربل برقي رو آساني سان کڻي سگهي. پاور ۽ گرائونڊ جا ٽريڪ اڪثر [[سگنل ٽريڪ]]ن کان وڌيڪ ويڪرا رکيا ويندا آهن. گهڻ-تہي بورڊن ۾ ڪڏهن ڪڏهن هڪ پوري تہه کي لڳ ڀڳ مڪمل ٽامي سان ڀري [[گرائونڊ پلين]] طور استعمال ڪيو ويندو آهي، ته جيئن شيلڊنگ ۽ پاور جي واپسي بهتر ٿي سگهي. [[مائڪروويئو]] سرڪٽن ۽ تيز رفتار ڊجيٽل سگنلن لاءِ (جيڪي لڳ ڀڳ ساڳين فريڪوئنسيز تي ڪم ڪندا آهن)، [[ٽرانسميشن لائين]] کي [[هموار ٽرانسميشن لائين]] جي صورت ۾، جهڙوڪ [[اسٽرپ لائين]] يا [[مائڪرو اسٽرپ]]، احتياط سان مقرر ڪيل ماپن سان ترتيب ڏنو ويندو آهي، ته جيئن مستقل [[خاص امپيڊنس]] برقرار رهي. ريڊيو فريڪوئنسي ۽ تيز سوئچنگ وارن سرڪٽن ۾ ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي موصل رستن جي [[انڊڪٽنس]] ۽ [[ڪيپيسيٽنس]] اهم برقي جزا بڻجي ويندا آهن، جيتوڻيڪ گهڻو ڪري اهي غير مطلوب هوندا آهن. بهرحال، انهن کي ڄاڻي واڻي سرڪٽ ڊزائن جو حصو پڻ بڻائي سگهجي ٿو، جهڙوڪ [[ورهايل-جزن وارو فلٽر]]، [[ريڊيو اينٽينا|اينٽينا]] ۽ [[فيوز]] ۾، جنهن سان اضافي الڳ جزن جي ضرورت ختم ٿي سگهي ٿي. [[اعليٰ-کثافت رابطي وارو ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] (HDI PCB) ۾ ٽريڪن يا [[ويا]] جو ويڪر يا قطر 152 مائڪرو ميٽر کان به گهٽ هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.freedomcad.com/2018/08/21/why-use-high-density-interconnect/ |title=Why Use High Density Interconnect? |date=August 21, 2018 }}</ref> == مواد == === ليمينيٽ === ليمينيٽ ڪپڙي يا ڪاغذ جي تہن کي [[ٿرموسيٽ]] [[رال]] سان دٻاءُ ۽ گرمي هيٺ سخت ڪري تيار ڪيا ويندا آهن، جنهن سان هڪجهڙي ٿولهه وارو مضبوط ۽ گڏيل ٽڪرو ٺهندو آهي. انهن جي ويڪر ۽ ڊيگهه وڌ ۾ وڌ {{Convert|4|by|8|ft|m}} ٿي سگهي ٿي. گهربل آخري ٿولهه ۽ [[ڊائي اليڪٽرڪ]] خاصيتون حاصل ڪرڻ لاءِ مختلف ڪپڙي جون بناوتون (في انچ يا سينٽي ميٽر ڌاڳن جو تعداد)، ڪپڙي جي ٿولهه ۽ [[رال]] جي مقدار استعمال ڪئي ويندي آهي. معياري ليمينيٽ ٿولهه ANSI/IPC-D-275 ۾ بيان ٿيل آهي.<ref>{{cite book |title=IPC-D-275: Design Standard for Rigid Printed Boards and Rigid Printed Board Assemblies |publisher=IPC |date=September 1991 }}</ref> استعمال ٿيندڙ ڪپڙي يا فائبر جو قسم، [[رال]] جو قسم، ۽ ڪپڙي ۽ رال جو تناسب ليمينيٽ جي درجابندي (جهڙوڪ FR-4، CEM-1، G-10 وغيره) ۽ ان جي خاصيتن جو تعين ڪن ٿا. اهم خاصيتن ۾ باهه کان بچاءُ جي صلاحيت، [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] (ε_r)، [[ڊائي اليڪٽرڪ نقصان]] (tan δ)، [[تنشي قوت]]، [[قينچي قوت]]، [[شيشي منتقلي جو گرمي پد]] (T_g)، ۽ Z-محور ۾ [[حرارتي پکيڙ جو عدد]] شامل آهن، جيڪو ڏيکاري ٿو ته گرمي سان ٿولهه ڪيتري تبديل ٿئي ٿي. سرڪٽ جي گهرجن موجب مختلف موصلي خاصيتون حاصل ڪرڻ لاءِ ڪيترائي [[ڊائي اليڪٽرڪ]] مواد چونڊي سگهجن ٿا. انهن ۾ [[پولي ٽيٽرافلورو ايٿيلين]] (ٽيفلون)، FR-4، FR-1، CEM-1 ۽ CEM-3 شامل آهن. PCB صنعت ۾ مشهور ''پري-پريگ'' موادن ۾ [[FR-2]] (فينولڪ ڪپهه وارو ڪاغذ)، FR-3 (ڪپهه وارو ڪاغذ ۽ ايپوڪسي)، [[FR-4]] (اڻيل شيشي جا فائبر ۽ ايپوڪسي)، FR-5، FR-6، [[جي-10]]، CEM-1، CEM-2، CEM-3، CEM-4 ۽ CEM-5 شامل آهن. [[بال گرڊ ايري]] (BGA) ۽ ننگي چپ ٽيڪنالاجي ۾ حرارتي پکيڙ انتهائي اهم هوندي آهي، ۽ شيشي جا فائبر بهترين ماپياتي استحڪام فراهم ڪن ٿا. اڄڪلهه [[ايف آر-4]] سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ مواد آهي. جنهن بورڊ تي ٽامي جي پرت موجود هجي پر اڃا ايچنگ نه ڪئي وئي هجي، ان کي "ٽامي سان ڍڪيل ليمينيٽ" (Copper-clad Laminate) چيو ويندو آهي. بورڊ جي خاصيتن جي جسامت گهٽجڻ ۽ ڪم ڪندڙ فريڪوئنسي وڌڻ سان، فائبر گلاس يا ٻين ڀرڻ وارن مواد جي غير يڪسان ورڇ، ٿولهه ۾ فرق، رال اندر هوائي بلبلن ۽ انهن سبب پيدا ٿيندڙ [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] جي مقامي تبديليون وڌيڪ اهم ٿي وڃن ٿيون. === بنيادي سبسٽريٽ جا پيرا ميٽر === سرڪٽ بورڊ جا سبسٽريٽ عام طور [[ڊائي اليڪٽرڪ]] مرڪب مواد هوندا آهن. اهي مرڪب هڪ بنيادي ميٽرڪس (عام طور [[ايپوڪسي رال]]) ۽ هڪ مضبوط ڪندڙ مواد (اڪثر اڻيل، ڪڏهن غير اڻيل شيشي جا فائبر، ۽ ڪڏهن ڪاغذ) تي مشتمل هوندا آهن. ڪجهه حالتن ۾ رال ۾ ڀرڻ وارو مواد، جهڙوڪ سيرامڪس، پڻ شامل ڪيو ويندو آهي؛ مثال طور [[ٽائيٽينيٽ سيرامڪس]] [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] وڌائڻ لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو. مضبوط ڪندڙ مواد جا ٻه بنيادي قسم آهن: اڻيل ۽ غير اڻيل. اڻيل مضبوط ڪندڙ مواد نسبتاً سستا هوندا آهن، پر شيشي جو وڌيڪ [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] اعليٰ فريڪوئنسي وارن استعمالن لاءِ هميشه مناسب نه هوندو آهي. اڻيل بناوت جي غير يڪسان ساخت مختلف هنڌن تي رال ۽ شيشي جي تناسب ۾ فرق پيدا ڪري ٿي، جنهن سان برقي خاصيتن ۾ مقامي تبديليون اچن ٿيون. غير اڻيل يا گهٽ مضبوط ڪندڙ مواد وڌيڪ مهانگا هوندا آهن، پر ڪجهه [[ريڊيو فريڪوئنسي]] ۽ اينالاگ استعمالن لاءِ وڌيڪ موزون هوندا آهن. سبسٽريٽ ڪيترن ئي اهم خاصيتن سان سڃاتا ويندا آهن، جن ۾ [[شيشي منتقلي جو گرمي پد]]، [[تنشي قوت]]، [[قينچي قوت]]، [[حرارتي پکيڙ]]، [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]]، [[ڊائي اليڪٽرڪ نقصان]]، [[ڊائي اليڪٽرڪ ٽٽڻ وارو وولٽيج]]، [[ليڪيج ڪرنٽ]]، [[برقي ٽريئنگ|ٽريڪنگ مزاحمت]]، ۽ نمي جذب ڪرڻ جهڙيون خاصيتون شامل آهن. سبسٽريٽ جي [[شيشي منتقلي جو گرمي پد]] (T_g) تي پهچڻ سان مرڪب ۾ موجود رال نرم ٿيڻ لڳندي آهي ۽ ان جي حرارتي پکيڙ ۾ نمايان واڌ ايندي آهي. T_g کان مٿي گرمي پد تي بورڊ جي جزن، جهڙوڪ سولڊر ٿيل ڳانڍاپن ۽ [[ويا (اليڪٽرانڪس)|ويائن]]، تي ميڪانيڪي دٻاءُ وڌي ويندو آهي. T_g کان هيٺ رال جي حرارتي پکيڙ تقريباً ٽامي ۽ شيشي جي برابر هوندي آهي، پر ان کان مٿي اها گهڻي وڌي ويندي آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ شيشي جا فائبر ۽ ٽامو بورڊ کي افقي رخ ۾ محدود رکن ٿا، تنهنڪري حرارتي پکيڙ گهڻو ڪري ٿولهه جي رخ ۾ ٿيندي آهي، جنهن سان ڌاتوءَ سان ڍڪيل سوراخن (Plated-through Holes) تي زور پوي ٿو. بار بار سولڊر ڪرڻ يا وڌيڪ گرمي کي برداشت ڪرڻ سبب، خاص طور تي ٿلها بورڊ، پليٽنگ جي ناڪامي جو شڪار ٿي سگهن ٿا؛ تنهنڪري ٿلهن بورڊن لاءِ وڌيڪ T_g واري ميٽرڪس ضروري هوندي آهي. استعمال ٿيندڙ مواد سبسٽريٽ جي [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] جو تعين ڪن ٿا. هي مستقل فريڪوئنسي تي پڻ دارومدار رکي ٿو ۽ عام طور فريڪوئنسي وڌڻ سان گهٽجي ٿو. ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ئي مستقل [[مرحلي جي رفتار]] (سگنل پروپيگيشن اسپيڊ) جو تعين ڪري ٿو، تنهنڪري فريڪوئنسي تي ان جو دارومدار وسيع بينڊ وارن استعمالن ۾ مرحلي جي بگاڙ جو سبب بڻجي سگهي ٿو. انهيءَ ڪري، فريڪوئنسي سان گهٽ ۾ گهٽ تبديلي ڪندڙ [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] انتهائي اهم هوندو آهي. [[منتقلي لڪير|منتقلي لڪيرن]] جي مزاحمتي خاصيت (امپيڊنس) فريڪوئنسي وڌڻ سان گهٽجي ويندي آهي، جنهن سبب تيز ڪنارن وارا سگنل سست سگنلن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ موٽندا (رفليڪٽ) آهن. [[ڊائي اليڪٽرڪ ٽٽڻ وارو وولٽيج]] اهو وڌ ۾ وڌ وولٽيج ڍلوان (وولٽيج گريڊيئنٽ) بيان ڪري ٿو، جيڪو ڪو مواد ٽٽڻ يا آرڪ ٿيڻ کان اڳ برداشت ڪري سگهي. [[ٽريڪنگ مزاحمت]] ظاهر ڪري ٿي ته مواد بورڊ جي مٿاڇري تي هلندڙ اعليٰ وولٽيج وارن برقي خارجائن جي ڪيتري مزاحمت ڪري سگهي ٿو. [[ڊائي اليڪٽرڪ نقصان]] (لاس ٽينجئنٽ) ٻڌائي ٿو ته موصلن ۾ هلندڙ سگنلن جي برقي مقناطيسي توانائي جو ڪيترو حصو بورڊ جو مواد جذب ڪري ٿو. هي خاصيت اعليٰ فريڪوئنسي استعمالن لاءِ خاص اهميت رکي ٿي. گهٽ نقصان وارا مواد وڌيڪ مهانگا هوندا آهن، ۽ بغير ضرورت جي اهڙو مواد چونڊڻ اعليٰ فريڪوئنسي ڊجيٽل ڊزائن ۾ هڪ عام انجنيئرنگ غلطي سمجهي ويندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها بورڊ جي قيمت وڌائي ٿي پر فائدو نه ڏيندي آهي. [[آئي نمونو]] (Eye Pattern) ذريعي نقصان ۽ [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] جي اثرن جو آسانيءَ سان جائزو وٺي سگهجي ٿو. نمي جذب ٿيڻ تڏهن ٿيندو آهي جڏهن مواد گهڻي نمي يا پاڻي جي سامهون اچي. رال ۽ مضبوط ڪندڙ مواد ٻئي پاڻي جذب ڪري سگهن ٿا، جڏهن⁠تہ مواد جي اندر خالين ۽ فائبرن جي وچ ۾ ڪيپلري قوتن ذريعي به پاڻي داخل ٿي سگهي ٿو. FR-4 مواد ۾ استعمال ٿيندڙ ايپوڪسي تقريباً صرف 0.15٪ پاڻي جذب ڪري ٿي، جڏهن⁠تہ [[ٽيفلون]] رڳو 0.01٪ جذب ڪري ٿو. ان جي ابتڙ [[پولي اميڊ]] ۽ [[سائنيٽ ايسٽر]] گهڻو پاڻي جذب ڪن ٿا. جذب ٿيل پاڻي اهم خاصيتن کي خراب ڪري سگهي ٿو، ٽريڪنگ مزاحمت، ٽٽڻ واري وولٽيج ۽ [[ڊائي اليڪٽرڪ]] خاصيتن کي گهٽائي سگهي ٿو. پاڻي جو نسبي [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] لڳ ڀڳ 73 هوندو آهي، جڏهن⁠تہ عام سرڪٽ بورڊ مواد جو لڳ ڀڳ 4 هوندو آهي. سولڊر ڪرڻ دوران جذب ٿيل نمي ٻاڦ بڻجي ڪريڪ ۽ [[ڊيليمينيشن]] جو سبب بڻجي سگهي ٿي،<ref>Sood, B. and Pecht, M. 2011. Printed Circuit Board Laminates. Wiley Encyclopedia of Composites. 1–11.</ref> جيڪو اليڪٽرانڪ جزن جي پيڪيجن ۾ ٿيندڙ "پاپ ڪارننگ" جهڙي نقصان جو به سبب هوندو آهي. انهيءَ ڪري سولڊر ڪرڻ کان اڳ سبسٽريٽن کي چڱيءَ طرح سُڪائڻ لاءِ بيڪ ڪرڻ ضروري ٿي سگهي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Lee W. Ritchey, Speeding Edge |date=November 1999 |title=A Survey and Tutorial of DIELECTRIC MATERIALS USED in the Manufacture of Printed Circuit Boards |url=http://speedingedge.com/PDF-Files/tutorial.pdf|journal=Circuitree Magazine}}</ref> === عام سبسٽريٽ === عام طور استعمال ٿيندڙ مواد: * [[ايف آر-2]]، [[فينولڪ ڪاغذ]] يا فينولڪ ڪپهه وارو ڪاغذ، جيڪو [[فينول فارملڊيهاڊ رال]] سان ڀريل هوندو آهي. هڪ-طرفي بورڊن واري صارف اليڪٽرانڪس ۾ عام. ان جون برقي خاصيتون [[ايف آر-4]] کان گهٽ آهن. برقي آرڪ جي مزاحمت گهٽ. عام طور 105 °C تائين درجه بندي ٿيل. * [[ايف آر-4]]، [[فائبر گلاس]] جي اڻيل ڪپڙي کي [[ايپوڪسي رال]] سان ڀري تيار ڪيو ويندو آهي. پاڻي گهٽ جذب ڪري ٿو (تقريباً 0.15٪ تائين)، بهترين موصلي خاصيتون ۽ آرڪ مزاحمت رکي ٿو. سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ مواد. مختلف خاصيتن وارا ڪيترائي درجا موجود آهن. عام طور 130 °C تائين درجه بندي ٿيل. * [[ايلومينيم]]، يا ''ڌاتي-مرڪزي بورڊ'' يا [[موصل ڌاتي سبسٽريٽ]] (IMS)، جنهن تي گرمي منتقل ڪندڙ پتلي [[ڊائي اليڪٽرڪ]] پرت هوندي آهي. اهڙن حصن لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جن کي وڌيڪ ٿڌو رکڻ ضروري هجي، جهڙوڪ پاور سوئچ ۽ LED. عام طور هڪ، ڪڏهن ٻه تہن واري سرڪٽ بورڊ تي مشتمل هوندو آهي، جيڪو FR-4 جهڙي مواد سان ايلومينيم جي 0.8، 1، 1.5، 2 يا 3 ملي ميٽر ٿلهي شيٽ تي ليمينيٽ ڪيو ويندو آهي. وڌيڪ ٿلها ليمينيٽ ڪڏهن وڌيڪ ٿلهي ٽامي سان به تيار ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite web |last=Fjelstad |first=Joseph |url=https://www.circuitinsight.com/pdf/manufacture_aluminum_substrate_pcbs_ipc.pdf |title=Method for the Manufacture of an Aluminum Substrate PCB and its Advantages |website=CircuitInsight.com |access-date=January 17, 2024 }}</ref><ref>{{cite journal |last=Yung |first=Winco K. C. |date=2007 |url=https://www.bestpcbs.com/public/pdf/Metal-Core-PCB-design-guide.pdf |title=Using Metal Core Printed Circuit Board (MCPCB) as a Solution for Thermal Management |journal=Journal of the HKPCA |issue=24 |pages=12–16}}</ref> * [[لچڪدار اليڪٽرانڪس|لچڪدار سبسٽريٽ]] – اهي يا ته الڳ ٽامي سان ڍڪيل ورق هوندا آهن يا ڪنهن پتلي سخت سهاري (اسٽفنر) سان ليمينيٽ ڪيا ويندا آهن، مثال طور 50–130 μm. ** [[پولي اميڊ]] ورق ننڍي جسامت وارن صارف اليڪٽرانڪس ۽ لچڪدار رابطن ۾ عام آهي. وڌيڪ گرمي برداشت ڪري ٿو. مشهور واپاري نالن ۾ [[ڪيپٽن]]، [[يوپليڪس]] ۽ [[پائرالڪس]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.upilex.jp/en/application.html|title= Applications {{!}} UBE Heat Resistant Polyimide Materials |publisher=UBE |website=Upilex.jp }}</ref><ref name=Pyra>{{cite web |url=https://www.qnityelectronics.com/blogs/your-ultimate-flexible-circuit-materials-partner.html |title=Pyralux Flexible Circuit Materials |publisher=DuPont }}</ref> ** [[پولِي ايسٽر]] (PET)، جيڪو سستو پر گهٽ گرمي برداشت ڪندڙ آهي، ۽ مڪمل شفاف به ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Material Matters: Comparing Polyimide, PET, and Other Flex PCB Materials and Their Thicknesses |url=https://www.allpcb.com/blog/pcb-knowledge/material-matters-comparing-polyimide-pet-and-other-flex-pcb-materials-and-their-thicknesses.html |website=www.allpcb.com}}</ref> ** مرڪب [[ڊائي اليڪٽرڪ]] مواد، جهڙوڪ Puralux TK، جيڪو [[پولي اميڊ]] ۽ فلوروپوليمر تي ٻڌل هوندو آهي.<ref name=Pyra/> سولڊر ڪرڻ دوران ٽامي جي پرت الڳ ٿي سگهي ٿي. * [[سيرامڪ ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] (سيرامڪ پي سي بي)، پي سي بي سبسٽريٽن جو اهڙو قسم آهي، جنهن ۾ نامياتي ليمينيٽن بدران [[ايلومينا]] (Al₂O₃) يا [[ايلومينيم نائٽرائڊ]] (AlN) جهڙا سيرامڪ مواد استعمال ٿيندا آهن. اهي اعليٰ حرارتي چالڪائي، بهترين برقي موصليت ۽ تيز گرمي ۽ سخت ماحول جي مزاحمت سبب اعليٰ طاقت، اعليٰ فريڪوئنسي ۽ انتهائي قابلِ اعتماد استعمالن لاءِ موزون آهن.<ref>{{Cite web |last=Gorka Plata, Shraddha Singh and John Clegg |title=Thermal Management Analysis of Conventional Multi-PCB-Stack for Geothermal Drilling Tools |url=https://pangea.stanford.edu/ERE/db/GeoConf/papers/SGW/2026/Plata.pdf |website=Stanford University}}</ref> گهٽ استعمال ٿيندڙ مواد: * [[ايف آر-1]]، ايف آر-2 جهڙو، عام طور 105 °C تائين درجه بندي ٿيل، جڏهن ته ڪجهه قسمن جي حد 130 °C آهي. ڪمري جي گرمي پد تي پنچ ڪري سگهجي ٿو. گتي جهڙو مواد. نمي ۽ آرڪ جي مزاحمت گهٽ. * [[ايف آر-3]]، ڪپهه وارو ڪاغذ ۽ [[ايپوڪسي]]. * [[ايف آر-5]]، اڻيل [[فائبر گلاس]] ۽ ايپوڪسي، وڌيڪ گرمي تي وڌيڪ مضبوط، عام طور 170 °C تائين درجه بندي ٿيل. * [[ايف آر-6]]، ميٽ شيشو ۽ پوليسٽر. * [[جي-10]]، اڻيل شيشو ۽ ايپوڪسي، اعليٰ موصلي مزاحمت، گهٽ نمي جذب ڪرڻ ۽ تمام مضبوط ڳانڍاپو. عام طور 130 °C تائين درجه بندي ٿيل. * G-11، اڻيل شيشو ۽ ايپوڪسي، سالوينٽن جي وڌيڪ مزاحمت ۽ تيز گرمي تي موڙ برداشت ڪرڻ جي اعليٰ صلاحيت.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=nnCNsjpicJIC&q=printed+circuit+board+materials+%22fr-1%22&pg=PA475|title=Op Amps for Everyone|first=Bruce|last=Carter|date=March 19, 2009|publisher=Newnes|via=Google Books|isbn=9780080949482}}</ref> عام طور 170 °C تائين درجه بندي ٿيل. * [[سي اي ايم-1]]، ڪپهه وارو ڪاغذ ۽ ايپوڪسي. * [[سي اي ايم-2]]، ڪپهه وارو ڪاغذ ۽ ايپوڪسي. * [[سي اي ايم-3]]، غير اڻيل شيشو ۽ ايپوڪسي. * [[سي اي ايم-4]]، اڻيل شيشو ۽ ايپوڪسي. * [[سي اي ايم-5]]، اڻيل شيشو ۽ پوليسٽر. * [[پي ٽي ايف اي]] (ٽيفلون)، مهانگو، گهٽ [[ڊائي اليڪٽرڪ نقصان]]، اعليٰ فريڪوئنسي استعمالن لاءِ، تمام گهٽ نمي جذب ڪري ٿو (0.01٪)، ميڪانيڪي طور نرم، ليمينيٽ ڪرڻ ڏکيو، گهڻ-تہي بورڊن ۾ گهٽ استعمال ٿيندو آهي. * سيرامڪ سان ڀريل [[پي ٽي ايف اي]]، مهانگو، گهٽ [[ڊائي اليڪٽرڪ نقصان]]، اعليٰ فريڪوئنسي استعمالن لاءِ. سيرامڪ ۽ PTFE جي تناسب سان [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] ۽ حرارتي پکيڙ کي ترتيب ڏئي سگهجي ٿو. * RF-35، فائبر گلاس سان مضبوط ڪيل سيرامڪ ڀريل PTFE. نسبتاً سستو، بهترين ميڪانيڪي ۽ اعليٰ فريڪوئنسي خاصيتون رکي ٿو.<ref>{{cite web |date=September 1, 1998 |url=http://www.microwavejournal.com/articles/2426-a-high-performance-economical-rf-microwave-substrate |title=A High Performance, Economical RF/Microwave Substrate |publisher=MicrowaveJournal.com |access-date=November 4, 2024 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.multi-circuit-boards.eu/fileadmin/user_upload/downloads/e_taconic_rf35-hf_www.multi-circuit-boards.eu.pdf |title=RF-35 datasheet |publisher=Taconic |via=Multi-CB }}</ref> * [[ايلومينا]]، هڪ سيرامڪ؛ سخت، ڀرڀرو، تمام مهانگو، اعليٰ ڪارڪردگي ۽ سٺي حرارتي چالڪائي وارو. * [[پولي اميڊ]]، اعليٰ گرمي برداشت ڪندڙ پوليمر. مهانگو ۽ اعليٰ ڪارڪردگي وارو، پر پاڻي وڌيڪ جذب ڪري ٿو (0.4٪). انتهائي گهٽ گرمي کان وٺي 260 °C کان وڌيڪ گرمي تائين استعمال ٿي سگهي ٿو. === ٽامي جي ٿولهه === PCB تي ٽامي جي ٿولهه سڌي طرح يا في چورس فوٽ ٽامي جي وزن (اونس في چورس فوٽ) جي صورت ۾ بيان ڪئي ويندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ماپڻ وڌيڪ آسان هوندو آهي. هڪ [[اونس]] في [[چورس فوٽ]] جي ٿولهه تقريباً {{convert|34|μm|in|abbr=on}} هوندي آهي. ''ڳرو ٽامو'' (ھيوي ڪاپر) ان پرت کي چيو ويندو آهي، جيڪا في چورس فوٽ ٽن اونس کان وڌيڪ ٽامو رکي، يعني لڳ ڀڳ {{convert|105|μm|in|abbr=on}} ٿلهي هجي. اهڙيون ٿلهيون ٽامي جون پرتون وڌيڪ ڪرنٽ کڻڻ يا گرمي خارج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيون وينديون آهن.{{Citation needed|date=January 2025}} == تياري == ڇپيل سرڪٽ بورڊن جي تياري ۾ پهرين خالي (Bare) ڇپيل سرڪٽ بورڊ تيار ڪيا ويندا آهن، پوءِ انهن تي اليڪٽرانڪ جزا لڳايا ويندا آهن. وڏي پيماني تي پيداوار دوران، وڌيڪ ڪارائتي پروسيسنگ لاءِ ڪيترائي PCB هڪ ئي پينل تي گڏ تيار ڪيا ويندا آهن. اسيمبلي مڪمل ٿيڻ کان پوءِ انهن کي هڪ ٻئي کان الڳ ([[پينل کان الڳ ڪرڻ]]) ڪيو ويندو آهي. == قسم == {{Further|Monoboard}} === بريڪ آئوٽ بورڊ === [[File:Breakout board.jpg|thumb|هڪ بريڪ آئوٽ بورڊ ٻن غير هم آهنگ ڳانڍاپن جي وچ ۾ رابطي کي ممڪن بڻائي سگهي ٿو.]] [[File:SD Card Breakout Board.jpg|thumb|هي بريڪ آئوٽ بورڊ [[ايس ڊي ڪارڊ]] جي پنن تائين آسانيءَ سان رسائي فراهم ڪري ٿو، جڏهن⁠تہ ڪارڊ کي هلندڙ حالت ۾ مٽائڻ (Hot Swap) پڻ ممڪن بڻائي ٿو.]] ڪنهن هڪ جز لاءِ ٺهيل انتهائي سادي PCB، جيڪا [[اليڪٽرانڪس پروٽوٽائپ سازي]] ۾ استعمال ٿيندي آهي، ان کي '''بريڪ آئوٽ بورڊ''' چيو ويندو آهي. بريڪ آئوٽ بورڊ جو مقصد جز جي ليڊن کي الڳ الڳ ٽرمينلن تي آڻڻ هوندو آهي، جيئن انهن سان هٿرادو ڳانڍاپا آسانيءَ سان ڪري سگهجن. بريڪ آئوٽ بورڊ خاص طور [[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي|سطحي لڳائڻ وارن]] جزن يا تمام ويجهن ليڊن (Fine Pitch) وارن جزن لاءِ استعمال ٿيندا آهن. ترقي يافته PCBن ۾ ڪي جزا، جهڙوڪ ڪيپيسيٽر ۽ [[گڏيل سرڪٽ]]، سڌو سبسٽريٽ جي اندر به شامل ڪيا ويندا آهن، جنهن سان PCB جي مٿاڇري تي جزن لاءِ گهربل جڳهه گهٽجي ويندي آهي ۽ برقي ڪارڪردگي پڻ بهتر ٿيندي آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.electronicdesign.com/technologies/embedded-revolution/article/21799095/use-embedded-components-to-improve-pcb-performance-and-reduce-size|title = StackPath| date=February 11, 2014 }}</ref> === ملٽي وائر بورڊ === ملٽي وائر رابطي جي هڪ پيٽنٽ ٿيل ٽيڪنالاجي آهي، جنهن ۾ مشين ذريعي رستا ٺهيل موصل تارون هڪ غير موصل ميٽرڪس (عام طور پلاسٽڪ رال) جي اندر شامل ڪيون وينديون آهن.<ref>{{Cite patent |country=US |number=4175816 |pubdate=1979-11-27 |title=Multi-wire electrical interconnecting member having a multi-wire matrix of insulated wires mechanically terminated thereon |assign1=Kollmorgen Technologies Corp. |inventor1-last=Burr |inventor1-first=Robert P. |inventor2-last=Morino |inventor2-first=Ronald |inventor3-last=Keogh |inventor3-first=Raymond J. }}</ref> هي ٽيڪنالاجي 1980ع ۽ 1990ع واري ڏهاڪي ۾ استعمال ٿيندي هئي. 2010ع مطابق، ملٽي وائر ٽيڪنالاجي اڃا تائين هٽاچي ذريعي دستياب آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ تارون آسانيءَ سان ميٽرڪس جي اندر رکجي سگهنديون هيون، تنهنڪري ڊزائنر کي تارن جي رستن (Routing) بابت گهڻي فڪر ڪرڻي نه پوندي هئي، جيڪا PCB ڊزائن جو سڀ کان وقت وٺندڙ مرحلو هوندو آهي. جتي به ڳانڍاپي جي ضرورت هوندي، مشين هڪ هنڌ يا پن کان ٻئي هنڌ يا پن تائين سڌي ليڪ ۾ تار وجهي ڇڏيندي هئي. ان سان نه رڳو ڊزائن جو وقت تمام گهٽجي ويندو هو، پر [[ڪراس ٽاڪ]] به گهٽ ٿيندي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ تارون تقريباً ڪڏهن به هڪ ٻئي سان متوازي نه هلنديون هيون. بهرحال، وڏي مقدار ۾ پيداوار لاءِ ان جي قيمت روايتي PCB ٽيڪنالاجي جي مقابلي ۾ تمام گهڻي هئي. ملٽي وائر بورڊ جي ترتيب ۾ تبديليون ڪرڻ، عام PCB جي ترتيب ۾ تبديليون ڪرڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ آسان هوندو هو.<ref>{{cite web |last=Weisberg |first=David E. |date=2008 |title=14: Intergraph |pages=14–8 |url=https://www.vgamuseum.info/images/doc/intergraph/intergraph_history.pdf}}</ref> ڪارڊ وُڊ تعمير ۾ محوري ليڊن وارا جزا ٻن متوازي سطحن جي وچ ۾ لڳايا ويندا هئا. هن جو نالو ان ڪري پيو، جو اهي جزا (جهڙوڪ ڪيپيسيٽر، رزسٽر، ڪوئل ۽ ڊائيوڊ) ڪاٺين جي ڍير وانگر قطارن ۽ ڪالمن ۾ هڪ ٻئي سان متوازي ترتيب ڏنل هوندا هئا. انهن جزن کي يا ته جمپر تارن ذريعي پاڻ ۾ سولڊر ڪيو ويندو هو، يا وري جزن جي ليڊن تي قائم زاويي سان ويلڊ ڪيل باريڪ نڪيل جي پٽن ذريعي ٻين جزن سان ڳنڍيو ويندو هو.<ref>{{cite journal |last=Wagner |first=G. Donald |title=History of Electronic Packaging at APL: From the VT Fuze to the NEAR Spacecraft |journal=Johns Hopkins APL Technical Digest |volume=20 |issue=1 |date=1999 |url=http://www.jhuapl.edu/techdigest/TD/td2001/Wagner.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170510111809/http://www.jhuapl.edu/techdigest/TD/td2001/Wagner.pdf |archive-date=May 10, 2017 }}</ref> ڪارڊ وُڊ تعمير جي ڪجهه قسمن ۾ ڳانڍاپي لاءِ هڪ-طرفا سولڊر ٿيل PCB استعمال ڪيا ويندا هئا (جيئن تصوير ۾ ڏيکاريل آهي)، جنهن سان عام ليڊ وارا جزا استعمال ڪري سگهبا هئا، پر بورڊ کي ڪڍڻ يا ڪنڊ کان سواءِ ڪنهن ٻئي هنڌ موجود جز کي مٽائڻ ڏاڍو ڏکيو هوندو هو.{{Citation needed|date=August 2025}} ڪارڊ وُڊ تعمير کي بعد ۾ گهڻ-تہي بورڊن، [[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] (SMD) ۽ [[گڏيل سرڪٽ]]ن تبديل ڪري ڇڏيو. === لچڪدار ڇپيل سرڪٽ بورڊ === '''لچڪدار ڇپيل سرڪٽ بورڊ''' ([[لچڪدار اليڪٽرانڪس|FPCB]]) هڪ پتلو ۽ هلڪو سرڪٽ هوندو آهي، جيڪو پولي اميڊ جهڙن لچڪدار مواد مان تيار ڪيو ويندو آهي. اهو پنهنجي برقي ڳانڍاپن کي برقرار رکندي موڙي يا ويڙهي سگهجي ٿو، ۽ عام طور اسمارٽ فونن، پائڻ لائق اليڪٽرانڪ اوزارن ۽ طبي سامان جهڙن ننڍي جسامت وارن برقي اوزارن ۾ استعمال ٿيندو آهي.{{cn|date=January 2026}} === ڪارڊ وُڊ تعمير === [[File:Cordwoodcircuit.agr.jpg|thumb|upright=1.5|هڪ ڪارڊ وُڊ ماڊيول]] [[File:MK53 fuze.jpg|thumb|ڪارڊ وُڊ تعمير [[ويجهڙائي فيوز]] ۾ استعمال ٿيندي هئي.]] [[گڏيل سرڪٽ]]ن جي ايجاد کان اڳ، ''ڪارڊ وُڊ تعمير'' سڀ کان وڌيڪ جزن جي کثافت حاصل ڪرڻ جو طريقو هو. هي تعميراتي طريقو [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] وارن تارن سان ختم ٿيندڙ جزن لاءِ استعمال ٿيندو هو، خاص طور انهن حالتن ۾ جتي جاءِ تمام محدود هوندي هئي، جهڙوڪ [[فيوز]]، ميزائل رهنمائي وارا نظام، ٽيلي ميٽري نظام ۽ ان دور جي تيز رفتار [[ڪمپيوٽر]]، جتي ننڍا برقي رستا تمام اهم هوندا هئا. == استعمال == ڇپيل سرڪٽ بورڊ پنهنجي روايتي اليڪٽرانڪ استعمال کان علاوه [[اليڪٽرانڪس]] ۽ [[حياتياتي طبي انجنيئرنگ]] ۾ به وڏي پيماني تي استعمال ٿيڻ لڳا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جون مختلف تہون، خاص طور ٽامي جي تہه، تمام گهڻي ورسٽائل هوندي آهي. PCB جون تہون مختلف قسم جا سينسر، جهڙوڪ گنجائشي دٻاءُ سينسر ۽ تيزرفتاري ماپيندڙ (Accelerometer)، ايڪٽيويٽر، جهڙوڪ ننڍڙا والوز ۽ مائڪرو هيٽر، ۽ [[چپ تي تجربگاهه]] (Lab-on-a-chip؛ LoC) لاءِ سينسرن ۽ ايڪٽيويٽرن جا پليٽفارم تيار ڪرڻ ۾ استعمال ٿينديون آهن. انهن ذريعي [[پوليمريز زنجير ردعمل]] (PCR)، ٻارڻ خانا (Fuel Cells) ۽ ٻين ڪيترين ئي حياتياتي ۽ برقي انجنيئرنگ وارين ايپليڪيشنن کي به عملي جامو پارايو ويندو آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Perdigones |first1=Francisco |last2=Quero |first2=José Manuel |title=Printed Circuit Boards: The Layers' Functions for Electronic and Biomedical Engineering |journal=[[Micromachines]] |date=2022 |publisher=[[MDPI]] |volume=13 |issue=3 |page=460 |doi=10.3390/mi13030460 |pmid=35334752 |pmc=8952574 |doi-access=free }}</ref> 5uuli9mcccnoqu7y6br6jend4izwgdj 390550 390549 2026-07-02T10:57:20Z Intisar Ali 8681 390550 wikitext text/x-wiki {{Short description|اليڪٽرانڪ جزن کي سهارو ڏيڻ ۽ پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ تختو}} [[File:SEG DVD 430 - Printed circuit board-4276.jpg|thumb|ڊي وي ڊي پليئر جو ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] [[File:PCB Spectrum.jpg|thumb|1984ع جي سنڪليئر [[ZX Spectrum]] ڪمپيوٽر جي بورڊ جو حصو، جيڪو هڪ ڇپيل سرڪٽ بورڊ ڏيکاري ٿو. هن ۾ برقي موصل رستا (Traces)، ٻئي پاسي تائين ويندڙ [[Via (electronics)|ٿرو-هول رستا]]، ٻنهي پاسن جي رستن کي ڳنڍيندڙ [[Via (electronics)|ويا]]، ۽ ٿرو-هول مائونٽنگ ذريعي لڳايل ڪي اليڪٽرانڪ جزا ڏيکاريل آهن.]] '''ڇپيل سرڪٽ بورڊ''' Printed ،Circuit Board- ('''PCB''')، جنهن کي '''ڇپيل وائرنگ بورڊ''' ('''PWB''') پڻ چيو ويندو آهي، [[لامينيشن|لامينيٽ ٿيل]] اهڙي سينڊوچ نما جوڙجڪ آهي، جيڪا [[برقي موصليت|موصل]] ۽ [[انسوليٽر (بجلي)|غير موصل]] تھن تي مشتمل هوندي آهي. هر تهه تي ٽريس، پلين ۽ ٻيون خاصيتون (جيڪي هموار سطح تي تارن وانگر ڪم ڪن ٿيون) هڪ يا وڌيڪ ٽامي جي چادرن مان [[ڪيميائي نقاشي]] ذريعي ٺاهيون وينديون آهن، جيڪي غير موصل سبسٽريٽ جي چادرن جي مٿان يا وچ ۾ لامينيٽ ڪيل هونديون آهن.<ref>{{cite news |title=What Is a Printed Circuit Board (PCB)? - Technical Articles |url=https://www.allaboutcircuits.com/technical-articles/what-is-a-printed-circuit-board-pcb/ |website=AllAboutCircuits.com |access-date=June 24, 2021 }}</ref> ڇپيل سرڪٽ بورڊ جو استعمال [[اليڪٽرانڪ جزو|اليڪٽرانڪ جزن]] کي هڪ ٻئي سان [[برقي وائرنگ|برقي طور ڳنڍڻ]] يا "وائرنگ" ڪرڻ لاءِ ڪيو ويندو آهي. برقي جزا عام طور ٻاهرين تہن تي موجود موصل پيڊن سان [[سولڊرنگ]] ذريعي لڳايا ويندا آهن، جنهن سان اهي برقي طور ڳنڍجڻ سان گڏ ميخانياتي طور به بورڊ سان مضبوط ٿي ويندا آهن. هڪ ٻيو ٺاهڻ وارو عمل [[Via (electronics)|ويا]] (ڌاتوءَ سان استر ٿيل سوراخ) شامل ڪري ٿو، جيڪي هڪ کان وڌيڪ موصل تہن جي وچ ۾ برقي رابطي کي ممڪن بڻائين ٿا. اڄڪلهه تقريباً سڀني اليڪٽرانڪ شين ۾ ڇپيل سرڪٽ بورڊ استعمال ٿيندا آهن. ڇپيل سرڪٽ بورڊ جا متبادل طريقا [[وائر ريپ]] (wire wrap) ۽ [[پوائنٽ کان پوائنٽ تائين جوڙجڪ]] هئا، جيڪي اڳي عام هئا پر هاڻي تمام گهٽ استعمال ٿين ٿا. ڇپيل سرڪٽ بورڊ لاءِ سرڪٽ جي ترتيب (لي آئوٽ) ۾ وڌيڪ ڊزائن جي ضرورت هوندي آهي، پر انهن جي تياري ۽ اسمبلي خودڪار طريقي سان ڪري سگهجي ٿي. [[اليڪٽرانڪ ڊزائن آٽوميشن]] سافٽويئر ترتيب جو گهڻو ڪم پاڻمرادو انجام ڏين ٿا. ڇپيل سرڪٽ بورڊ ذريعي وڏي پيماني تي سرڪٽن جي تياري ٻين وائرنگ طريقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تيز ۽ گهٽ خرچائتي هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ جزا هڪ ئي عمل دوران لڳايا ۽ ڳنڍيا ويندا آهن. هڪ ئي وقت وڏي تعداد ۾ ڇپيل سرڪٽ بورڊ تيار ڪري سگهجن ٿا، جڏهن ته لي آئوٽ رڳو هڪ ڀيرو ٺاهڻو پوندو آهي. ٿوري مقدار ۾ ڇپيل سرڪٽ بورڊ هٿ سان پڻ تيار ڪري سگهجن ٿا، پر اهڙي صورت ۾ انهن جا فائدا محدود هوندا آهن.<ref>{{cite book | last1=Bhunia | first1=Swarup | last2=Tehranipoor | first2=Mark | title=Hardware Security | chapter=Chapter 2, section 2.6, A Quick Overview of Electronic Hardware| date=2019 | isbn=978-0-12-812477-2 | doi=10.1016/b978-0-12-812477-2.00007-1 | page=36}}</ref> ڇپيل سرڪٽ بورڊ هڪ-طرفي (ٽامي جي هڪ تهه)، ٻه-طرفي (سبسٽريٽ جي ٻنهي پاسن تي ٽامي جون ٻه تھون)، يا گهڻ-تھي (ڪيترين ئي سبسٽريٽ تھن جي وچ ۾ ۽ ٻاهرين پاسن تي ٽامي جي تھن سان) ٿي سگهن ٿا. گهڻ-تہي ڇپيل سرڪٽ بورڊ جزن جي وڌيڪ گنجائش فراهم ڪندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ اندرين تھن ۾ سرڪٽ رستا ٺاهڻ سان مٿاڇري تي وڌيڪ جڳهه بچندي آهي. ٻن کان وڌيڪ، خاص طور چار کان وڌيڪ ٽامي وارين تہن وارن گهڻ-تھي ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي مقبوليت [[سرفيس-مائونٽ ٽيڪنالاجي]] جي استعمال سان گڏ وڌي. بهرحال، اهڙا ڇپيل سرڪٽ بورڊ مرمت، تجزئي ۽ موقعي تي ترميم کي گهڻو مشڪل، ۽ اڪثر غير عملي، بڻائي ڇڏين ٿا. 2014ع ۾ خالي ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي عالمي منڊي جو قدر [[آمريڪي ڊالر]]60.2 ارب کان وڌيڪ هو،<ref>{{cite web |url=http://www.iconnect007.com/index.php/article/92973/world-pcb-production-in-2014-estimated-at-602b/92976/?skin=pcb |title=World PCB Production in 2014 Estimated at $60.2B |website=iconnect007 |date=September 28, 2015 |access-date=April 12, 2016 }}</ref> جڏهن ته 2024ع ۾ ان جو اندازو 80.33 ارب آمريڪي ڊالر لڳايو ويو، ۽ 2029ع تائين ان جي 96.57 ارب آمريڪي ڊالر تائين پهچڻ جي اڳڪٿي ڪئي وئي آهي، جيڪا سالياني 4.87٪ واڌ جي شرح ظاهر ڪري ٿي.<ref>{{cite web | title=PCB Market Size | website=PCB Market Size, Share, Trends | url=https://www.mordorintelligence.com/industry-reports/printed-circuit-board-market | access-date=22 December 2024}}</ref> == تاريخ == === شروعاتي اڳواڻ === ڇپيل سرڪٽ بورڊن جي ايجاد کان اڳ، برقي ۽ اليڪٽرانڪ سرڪٽ [[پوائنٽ-ٽو-پوائنٽ جوڙجڪ|پوائنٽ-ٽو-پوائنٽ]] طريقي سان هڪ چيسس تي وائر ڪيا ويندا هئا. عام طور چيسس ڌاتوءَ جي چادر يا ٽري هوندي هئي، جنهن جي هيٺان ڪڏهن ڪاٺ جو بنياد به هوندو هو. جزا چيسس سان لڳايا ويندا هئا، ۽ جيڪڏهن ڳنڍڻ وارو هنڌ ڌاتوءَ جو هجي ته انهن کي موصلن (انسوليٽرس) وسيلي الڳ رکيو ويندو هو. پوءِ انهن جا ليڊ سڌو سنئون يا [[جمپ وائر|جمپر وائرن]] ذريعي [[سولڊرنگ]] سان، يا ڪڏهن [[ڪرمپ (اليڪٽريڪل)|ڪرِمپ]] ڪنيڪٽر، اسڪرو ٽرمينلن تي وائر لگ، يا ٻين طريقن سان ڳنڍيا ويندا هئا. اهڙا سرڪٽ وڏا، ڳرا، جابلو ۽ نسبتاً نازڪ هوندا هئا (خاص طور ويڪيوم ٽيوبن جي شيشي وارن لفافن سبب)، ۽ انهن جي تياري گهڻي محنت طلب هوندي هئي، تنهنڪري اهڙيون شيون مهانگيون هونديون هيون. جديد ڇپيل سرڪٽ بورڊن ۾ استعمال ٿيندڙ طريقن جي ترقي ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ٿي. 1903ع ۾ جرمن موجد البرٽ هينسن ڪيترن ئي تہن ۾ هڪ موصل تختي تي چپڪيل چپٽيل ڌاتو جون پٽن (فلجٽ فوائل ڪنڊڪٽرس) جو تصور پيش ڪيو. 1904ع ۾ [[ٿامس ايڊيسن]] لينن جي ڪاغذ تي ڪيميائي طريقي سان موصل تہون چڙهائڻ جا تجربا ڪيا. 1913ع ۾ آرٿر بيري برطانيا ۾ ڇپائي ۽ [[ايچنگ]] (Etching) واري طريقي جو پيٽنٽ حاصل ڪيو، جڏهن ته آمريڪا ۾ [[ميڪس اسڪوپ]] (Schoop) هڪ نمونيدار ماسڪ ذريعي بورڊ تي شعلي جي مدد سان ڌاتو اسپري ڪرڻ جو پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref>{{Cite patent |country=US |number=1256599 |pubdate=1918-02-19 |title=Process and mechanism for the production of electric heaters |inventor1-last=Schoop |inventor1-first=Max Ulrich }}</ref> 1925ع ۾ چارلس ڊيوڪاس سرڪٽ جي نمونن کي اليڪٽروپليٽنگ ذريعي ٺاهڻ واري طريقي جو پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref name="Harper03">{{cite book |last=Harper |first=Charles A. |date=2003 |title=Electronic materials and processes handbook |publisher=McGraw-Hill |isbn=0071402144 |pages=7.3, 7.4 }}</ref> ڇپيل سرڪٽ جي ايجاد کان اڳ، ۽ ساڳئي تصور سان ملندڙ جلندڙ، [[جان سارگرو]] (Sargrove) 1936ع کان 1947ع جي وچ ۾ ''اليڪٽرانڪ سرڪٽ ميڪنگ اڪئئپمينٽ (ECME)'' تيار ڪئي، جيڪا [[بيڪيلائيٽ]] پلاسٽڪ جي بورڊ تي ڌاتو اسپري ڪندي هئي. ECME هر منٽ ۾ ٽي ريڊيو بورڊ تيار ڪرڻ جي صلاحيت رکندي هئي. === ابتدائي پي سي بي=== [[File:Mark-53-proximity-fuze-1943.jpg|thumb|upright=1.1|1944ع ۾ مارڪ 53 پروڪسيميٽي فيوز جي پيداوار واري لائين]] آسٽريا جي انجنيئر [[پال آئسلر]] تقريباً 1936ع ڌاري برطانيا ۾ ڪم ڪندي هڪ ريڊيو سيٽ جي حصي طور ڇپيل سرڪٽ ايجاد ڪيو. 1941ع ۾ جرمن [[مقناطيسي بحري بارودي سرنگ|مقناطيسي بحري بارودي سرنگن]] ۾ گهڻ-تھي ڇپيل سرڪٽ استعمال ڪيو ويو. 1943ع جي لڳ ڀڳ آمريڪا [[ٻي عالمي جنگ]] دوران [[روڪسيميٽي فيوز]] وڏي پيماني تي تيار ڪرڻ لاءِ هن ٽيڪنالاجي کي اختيار ڪيو.<ref name="Harper03" /> اهڙن فيوزن لاءِ اهڙو اليڪٽرانڪ سرڪٽ گهربل هو، جيڪو توپ مان فائر ٿيڻ جو جهٽڪو برداشت ڪري سگهي ۽ وڏي مقدار ۾ تيار ٿي سگهي. گلوب يونينظ جي سينٽراليب ڊويزن [[ٿڪ-فلم ٽيڪنالاجي]] تي ٻڌل تجويز پيش ڪئي، جيڪا انهن گهرجن تي پوري لهندي هئي. سيرامڪ پليٽ تي موصلن لاءِ ڌاتي رنگ ۽ [[مزاحمو|مزاحمن]] (resistors) لاءِ ڪاربان مواد [[اسڪرين پرنٽنگ]] ذريعي ڇاپيو ويندو هو، جنهن کان پوءِ سيرامڪ ڊسڪ ڪيپيسيٽر ۽ ننڍيون ويڪيوم ٽيوبون سولڊر ڪيون وينديون هيون.<ref>{{Cite book |last=Brunetti |first=Cledo |date=November 22, 1948 |title=New Advances in Printed Circuits |publisher=National Bureau of Standards |location=Washington, DC |url=https://archive.org/details/newadvancesinpri192brun }}</ref> اهو طريقو ڪامياب ثابت ٿيو، ۽ ان بابت حاصل ٿيل پيٽنٽ، جيڪو آمريڪي فوج طرفان خفيه قرار ڏنو ويو هو، گلوب يونين جي نالي ڪيو ويو. 1984ع تائين [[انسٽيٽيوٽ آف اليڪٽريڪل اينڊ اليڪٽرانڪس انجنيئرز|IEEE]] هيري ڊبليو روبنسٽن کي ڇپيل جزن ۽ هڪ گڏيل موصل بنياد تي موصل رستن جي ترقيءَ ۾ سندس بنيادي خدمتن تي [[ڪليڊو برونيٽي ايوارڊ]] سان نوازيو.<ref>Engineers' Day, [https://www.engr.wisc.edu/engage/alumni-relations/our-distinguished-alumni/ 1984 Award Recipients], College of Engineering, [[University of Wisconsin–Madison|University of Wisconsin-Madison]]</ref><ref>{{cite web |title=IEEE Cledo Brunetti Award Recipients |url=https://www.ieee.org/content/dam/ieee-org/ieee/web/org/about/awards/recipients/brunetti_rl.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180804200901/https://www.ieee.org/content/dam/ieee-org/ieee/web/org/about/awards/recipients/brunetti_rl.pdf |archive-date=August 4, 2018 |publisher=[[IEEE]] }}</ref> 1984ع ۾ [[وسڪانسن-ميڊيسن يونيورسٽي]] پڻ کيس ڇپيل اليڪٽرانڪ سرڪٽن ۽ ڪيپيسيٽرن جي تياري واري ٽيڪنالاجي ۾ جدتن تي اعزاز ڏنو.<ref>Engineers' Day, [https://www.engr.wisc.edu/engage/alumni-relations/our-distinguished-alumni/ 1984 Award Recipients], College of Engineering, [[University of Wisconsin–Madison|University of Wisconsin-Madison]]</ref> هي ايجاد [[انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] ٽيڪنالاجي جي ترقيءَ ۾ به اهم قدم هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ صرف وائرنگ ئي نه، پر غيرفعال جزا پڻ سيرامڪ بنياد تي تيار ڪيا ويا. === جنگ کان پوءِ واريون اڳڀرائيون === 1948ع ۾ آمريڪا هن ايجاد کي تجارتي استعمال لاءِ جاري ڪيو. ڇپيل سرڪٽ 1950ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين صارفين جي اليڪٽرانڪس ۾ عام نه ٿيا، جڏهن آمريڪي فوج ''آٽو-سمبلي'' (Auto-Sembly) وارو عمل تيار ڪيو. تقريباً انهيءَ ئي دور ۾ برطانيا ۾ [[جيوفري ڊمر]]، جيڪو ان وقت [[رائل ريڊار اسٽيبلشمينٽ]] (RRDE) سان لاڳاپيل هو، ساڳئي نوعيت جي ڪم تي مصروف رهيو. [[موٽرولا]] صارفين جي اليڪٽرانڪس ۾ هن عمل کي اختيار ڪندڙ شروعاتي ڪمپنين مان هڪ هئي. آگسٽ 1952ع ۾ ڪمپني ڇهن سالن جي تحقيق ۽ هڪ ملين آمريڪي ڊالرن جي سيڙپڪاري کان پوءِ گهريلو ريڊيوز ۾ "پليٽيڊ سرڪٽز" استعمال ڪرڻ جو اعلان ڪيو.<ref>{{cite news |title=New Process Perfected for Radio Wiring |newspaper=[[شڪاگو ٽربيون]] |date=August 1, 1952 }}</ref> ان کان پوءِ موٽرولا پنهنجي صارفين جي ريڊيو اشتهارن ۾ هن عمل لاءِ پنهنجو رجسٽرڊ واپاري نالو پليسر''PLAcir'' استعمال ڪرڻ شروع ڪيو.<ref>{{cite magazine |title='Travel and Play with Motorola' advertisement |magazine=[[Life (magazine)|Life]] |date=May 24, 1954 |page=14 }}</ref> [[هاليڪرافٽرز]] پهرين نومبر 1952ع تي ''فوٽو-ايچ'' ڇپيل سرڪٽ وارو پنهنجو پهريون ڪلاڪ-ريڊيو متعارف ڪرايو.<ref>"Topics & Trends of TV Trade." Television Digest 8:44 (November 1, 1952), 10.</ref> جيتوڻيڪ سرڪٽ بورڊ دستياب ٿي چڪا هئا، تڏهن به [[پوائنٽ-ٽو-پوائنٽ تعمير]] وارو چيسس طريقو گهٽ ۾ گهٽ 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين صنعت ۾، خاص طور ٽيليويزن ۽ هاءِ فائي سيٽن ۾، وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو رهيو. ڇپيل سرڪٽ بورڊ سرڪٽري جي سائيز، وزن ۽ قيمت گهٽائڻ لاءِ متعارف ڪرايا ويا. 1960ع ۾ هڪ ننڍڙو صارفين لاءِ تيار ڪيل ريڊيو رسيور پنهنجي سموري سرڪٽري هڪ ئي سرڪٽ بورڊ تي رکي سگهندو هو، جڏهن ته هڪ ٽيليويزن سيٽ ۾ اڪثر هڪ يا وڌيڪ سرڪٽ بورڊ استعمال ٿيندا هئا. شروعاتي دور ۾ هر اليڪٽرانڪ جزي سان تار جهڙا [[ليڊ (اليڪٽرانڪس)|ليڊ]] لڳل هوندا هئا، ۽ پي سي بي تي هر ليڊ لاءِ سوراخ ڪيو ويندو هو. پوءِ انهن ليڊن کي سوراخن مان لنگهائي [[سولڊر]] ذريعي ٽامي جي رستن سان ڳنڍيو ويندو هو. اسيمبليءَ جي هن طريقي کي [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] چيو وڃي ٿو. 1949ع ۾ آمريڪي فوج جي سگنل ڪور جي مو ابرامسن ۽ اسٽينسلاوس ايف. ڊينڪو ''آٽو-اسمبلي'' وارو عمل تيار ڪيو، جنهن ۾ جزن جا ليڊ ٽامي جي ورق تي ٺهيل رابطي واري نموني ۾ داخل ڪري [[ڊِپ سولڊرنگ]] ذريعي سولڊر ڪيا ويندا هئا. 1956ع ۾ حاصل ڪيل هن پيٽنٽ جا حق آمريڪي فوج کي ڏنا ويا.<ref>{{Cite patent |country=US |number=2756485 |pubdate=1956-07-31 |title=Process of Assembling Electrical Circuits |assign1=[[Secretary of the United States Army]] |inventor1-last=Abramson |inventor1-first=Moe |inventor2-last=Danko |inventor2-first=Stanislaus F. }}</ref> بعد ۾ بورڊ [[ليمنيشن]] ۽ [[ايچنگ]] جي ٽيڪنالاجي جي ترقي سان اهو تصور اڄ جي معياري پي سي بي تياري واري عمل ۾ تبديل ٿي ويو. سولڊرنگ پاڻمرادو به ٿي سگهي ٿي، جنهن ۾ بورڊ کي ڳريل سولڊر جي لهر مٿان هلائيندڙ [[لهري سولڊرنگ]] واري مشين مان گذاريو ويندو آهي. تنهن هوندي به، تارون ۽ سوراخ غير مؤثر آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ سوراخ ڪرڻ مهانگو عمل آهي، ڊرل بٽ جلد گهِسجي وڃن ٿا، ۽ ٻاهر نڪرندڙ تارون ڪٽي ضايع ڪيون وڃن ٿيون. 1980ع واري ڏهاڪي کان [[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] وارن جزن آهستي آهستي [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] وارن جزن جي جاءِ ورتي. ان سان ننڍا بورڊ ۽ گهٽ پيداواري خرچ ممڪن ٿيا، پر مرمت وڌيڪ ڏکيو ڪم بڻجي ويو. 1990ع واري ڏهاڪي دوران گهڻ-تہي سطحي بورڊن جو استعمال تيزيءَ سان وڌيو. نتيجي طور بورڊن جي جسامت وڌيڪ گهٽجي وئي ۽ مختلف اوزارن ۾ سخت ۽ لچڪدار پي سي بي ٻنهي جو استعمال شروع ٿيو. 1995ع ۾ پي سي بيٺاهيندڙن [[مائڪروويا]] ٽيڪنالاجي استعمال ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن سان [[اعليٰ-کثافت رابطي وارو پي سي بي]] (HDI PCB) تيار ٿيڻ لڳو.<ref>{{US patent reference |number=5434751 |issue-date=July 18, 1995 |inventor1-first=Herbert S. |inventor1-last=Cole, Jr. |inventor2-first=Theresa A. |inventor2-last=Sitnik-Nieters |inventor3-first=Robert J. |inventor3-last=Wojnarowski |inventor4-first=John H. |inventor4-last=Lupinski |title=Reworkable high density interconnect structure incorporating a release layer }}</ref> === جديد ترقيون === [[ٽن-رخي ڇپائي]] (ٿري ڊي پرنٽنگ) ۾ تازين اڳڀرائين سبب پي سي بي ٺاهڻ لاءِ ڪيترائي نوان طريقا متعارف ٿيا آهن. [[ٽن-رخي ڇپيل اليڪٽرانڪس]] (پرنٽيڊ اليڪٽرانڪس؛ PE) ذريعي شيون تھ بہ تھ ڇاپيون وڃن ٿيون، جنهن کان پوءِ انهن تي اهڙي مائع مس سان ڇپائي ڪئي ويندي آهي، جيڪا برقي خاصيتون رکي ٿي، ۽ اهڙيءَ ريت ڇپيل شيءِ ۾ اليڪٽرانڪ ڪارڪردگي شامل ٿي وڃي ٿي. [[اعليٰ-ڪثافت رابطي واري ٽيڪنالاجي]] (ايڇ ڊي آء) وڌيڪ ڳتيل پي سي بيڊزائن کي ممڪن بڻائي ٿي، جنهن سان هڪ ئي ايراضيءَ ۾ وڌيڪ رستا ۽ وڌيڪ جزا رکڻ ممڪن ٿين ٿا. نتيجي طور جزن جي وچ ۾ برقي رستا وڌيڪ ننڍا ٿي وڃن ٿا. ايڇ ڊي آء ۾ [[بلائنڊ ويا]]، [[بريڊ ويا]]، يا انهن سان گڏ [[مائڪروويا]] استعمال ڪيا ويندا آهن. گهڻ-تھي ايڇ ڊي آء ڇپيل سرڪٽ بورڊ ۾ ڪيترن ئي ويائن کي هڪ ٻئي جي مٿان ترتيب ڏئي (Stacked Vias) ڳنڍيو ويندو آهي، جيڪو هڪ گهري بريڊ ويا جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مضبوط هوندو آهي ۽ مختلف حالتن ۾ اعتبار وڌائيندو آهي. ايڇ ڊي آء ٽيڪنالاجي جا سڀ کان عام استعمال ڪمپيوٽرن، موبائل فونن، طبي اوزارن ۽ فوجي مواصلاتي سامان ۾ ٿين ٿا. چار-تھي ايڇ ڊي آء مائڪروويا ڇپيل سرڪٽ بورڊ معيار جي لحاظ کان اٺ-تہي [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] پي سي بي جي برابر هوندو آهي، تنهنڪري ايڇ ڊي آء ٽيڪنالاجي خرچ گهٽائي سگهي ٿي. ايڇ ڊي آء ڇپيل سرڪٽ بورڊ اڪثر [[اجينوموٽو بلڊ-اپ فلم]] استعمال ڪري تيار ڪيا ويندا آهن، جيڪا [[فلپ چپ]] پيڪيجن جي تياري ۾ پڻ استعمال ٿيندي آهي.<ref>{{cite book |title=2018 7th Electronic System-Integration Technology Conference (ESTC) |doi=10.1109/ESTC.2018.8546431 |s2cid=54214952 |chapter=High Density Interconnect Processes for Panel Level Packaging |date=2018 |last1=Ostmann |first1=Andreas |last2=Schein |first2=Friedrich-Leonhard |last3=Dietterle |first3=Michael |last4=Kunz |first4=Marc |last5=Lang |first5=Klaus-Dieter |pages=1–5 |isbn=978-1-5386-6814-6 }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=4DmIDQAAQBAJ&dq=build+up+film+substrate&pg=PA319 |isbn=978-3-319-45098-8 |title=Materials for Advanced Packaging |date=November 18, 2016 |publisher=Springer }}</ref> ڪجهه ڇپيل سرڪٽ بورڊ ۾ [[نظري موج-رهنما]] پڻ شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي [[نظري فائبر]] وانگر سڌو ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي اندر ٺهيل هوندا آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.laserfocusworld.com/optics/article/14040276/making-optical-printed-circuit-boards-on-an-industrial-scale |title=Advances in Optical Communications: Making optical printed circuit boards on an industrial scale |date=October 2019 }}</ref> == جوڙجڪ == [[File:Hand Etched PCB.png|thumb|PCB تي هٿ سان ٺاهيل ايچ ٿيل رستن جو مثال]] هڪ بنيادي '''ڇپيل سرڪٽ بورڊ''' ( پي سي بي) هڪ هموار [[برقي موصل|غير موصل]] بنيادي چادر ۽ ان تي [[ڌاتي ورق|ٽامي جي ورق]] جي هڪ تہه تي مشتمل هوندو آهي، جيڪا بنيادي مواد سان ليمنيٽ ڪئي ويندي آهي. ڪيميائي [[ايچنگ]] ذريعي ٽامي کي الڳ الڳ موصل رستن ۾ ورهايو ويندو آهي، جن کي ''ٽريڪ'' يا ''سرڪٽ ٽريس'' چيو ويندو آهي. ان سان گڏ رابطي لاءِ پيڊ، [[ويا]]، جيڪي ٽامي جي مختلف تہن جي وچ ۾ برقي رابطو قائم ڪن ٿا، ۽ اهڙا مضبوط موصل حصا پڻ ٺاهيا ويندا آهن، جيڪي [[برقي مقناطيسي شيلڊنگ]] يا ٻين مقصدن لاءِ استعمال ٿيندا آهن. اهي ٽريڪ مقرر ٿيل تارن وانگر ڪم ڪندا آهن ۽ هوا ۽ بورڊ جي بنيادي مواد جي ڪري هڪ ٻئي کان برقي طور الڳ رهندا آهن. PCB جي مٿاڇري تي اڪثر اهڙو حفاظتي تهه لڳايو ويندو آهي، جيڪو ٽامي کي [[سنکن]] کان بچائيندو آهي ۽ سولڊر لڳائڻ دوران ٽريڪن جي وچ ۾ [[شارٽ سرڪٽ]] يا اڻڄاتل برقي رابطي جي امڪان کي گهٽائيندو آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ هي تهه سولڊر جي شارٽ سرڪٽ کي روڪڻ ۾ مدد ڪندو آهي، تنهنڪري ان کي [[سولڊر ماسڪ]] يا ''سولڊر ريزسٽ'' چيو ويندو آهي. PCB جي هر ٽامي واري تہه تي جيڪو نمونو ايچ ڪيو ويندو آهي، ان کي ''آرٽ ورڪ'' چيو ويندو آهي. ايچنگ جو عمل عام طور [[فٽو ريزسٽ]] استعمال ڪندي ڪيو ويندو آهي، جيڪو ڇپيل سرڪٽ بورڊ تي لڳايو ويندو آهي ۽ پوءِ آرٽ ورڪ جي نموني مطابق روشنيءَ سان ظاهر ڪيو ويندو آهي. فٽو ريزسٽ وارو مواد ٽامي کي ايچنگ واري محلول ۾ حل ٿيڻ کان بچائيندو آهي، جنهن کان پوءِ ايچ ٿيل بورڊ کي صاف ڪيو ويندو آهي. ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي ڊزائن کي ساڳئي طريقي سان وڏي پيماني تي ٻيهر تيار ڪري سگهجي ٿو، جيئن [[ڦوٽو]] کي [[فلمي نيگيٽو]] مان [[فوٽوگرافي پرنٽر]] ذريعي ڪيترائي ڀيرا ڇاپيو ويندو آهي. [[ايف آر-4]] [[شيشي جي فائبر سان مضبوط ڪيل پلاسٽڪ|گلاس ايپوڪسي]] سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ غير موصل بنيادي مواد آهي. ٻيو عام بنيادي مواد [[فينولڪ رال]] سان ڀريل [[ڪاٽن پيپر]] آهي، جيڪو عام طور هلڪي ناسي يا ڀوري رنگ جو هوندو آهي. ڇپيل سرڪٽ بورڊ تي جزن جي سڃاڻپ، [[جاچ وارو نقطو|جاچ وارن نقطن]] يا وضاحتي متن لاءِ ڇپائي پڻ ڪئي ويندي آهي. شروعات ۾ ان مقصد لاءِ [[سلڪ اسڪرين ڇپائي]] استعمال ٿيندي هئي، پر هاڻي وڌيڪ نفيس ۽ اعليٰ معيار جا ڇپائي جا طريقا اختيار ڪيا ويندا آهن. عام طور تي هي ڇپيل ليجنڊ ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي برقي ڪارڪردگي تي ڪو اثر نه وجهندو آهي. === تھ === هڪ [[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] ۾ ٽامي جا ڪيترائي تھ ٿي سگهن ٿيون، جيڪي تقريباً هميشه جوڙن جي صورت ۾ ترتيب ڏنل هونديون آهن. تھن جو تعداد ۽ انهن جي وچ ۾ ٺهيل رابطن (جهڙوڪ [[ويا]] ۽ PTH) مان بورڊ جي پيچيدگيءَ جو اندازو لڳائي سگهجي ٿو. وڌيڪ تہون استعمال ڪرڻ سان سرڪٽ جي رستن جي ترتيب (روٽنگ) لاءِ وڌيڪ اختيار ملن ٿا ۽ سگنل جي سالميت تي بهتر ضابطو حاصل ٿئي ٿو، پر اهڙا بورڊ تيار ڪرڻ وڌيڪ وقت وٺندڙ ۽ مهانگا هوندا آهن. اهڙيءَ طرح، مناسب [[ويا]] چونڊڻ سان بورڊ جي جسامت، پيچيده [[انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] مان سگنلن جي نڪرڻ، رستن جي ترتيب ۽ ڊگهي مدي واري اعتبار کي بهتر بڻائي سگهجي ٿو، پر اهو پڻ پيداوار جي پيچيدگي ۽ خرچ سان ڳنڍيل هوندو آهي. تيار ڪرڻ لاءِ سڀ کان سادن بورڊن مان هڪ ٻه-تھي بورڊ آهي. ان جي ٻنهي پاسن تي ٽامي جون تھون هونديون آهن، جن کي ٻاهريون تھون چيو ويندو آهي. گهڻ-تھي بورڊن ۾ انهن ٻن ٻاهرين تہن جي وچ ۾ ٽامي ۽ غير موصل مواد جون اضافي اندريون تھون شامل ڪيون وينديون آهن. ٻه-تھي ڇپيل سرڪٽ بورڊ کان پوءِ ايندڙ عام قسم چار-تھي ڇپيل سرڪٽ بورڊ آهي. چار-تہي بورڊ اندروني تہن جي ڪري رستن جي ترتيب لاءِ ٻه-تھي بورڊ جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ لچڪ فراهم ڪندو آهي، ۽ اڪثر اندرين تھن جو ڪجهه حصو [[گرائونڊ پلين]] يا پاور پلين طور استعمال ڪيو ويندو آهي، جنهن سان سگنل جي سالميت بهتر، وڌيڪ سگنل فريڪوئنسي، گهٽ [[برقي مقناطيسي مداخلت]] (EMI) ۽ پاور سپلاءِ جي بهتر ڊيڪپلنگ حاصل ٿيندي آهي. گهڻ-تھي بورڊن ۾ مختلف تھن کي هڪ ٻئي سان متبادل ترتيب ۾ ليمنيٽ ڪيو ويندو آهي، جيئن: ٽامو، بنيادي مواد، ٽامو، بنيادي مواد، ٽامو وغيره. هر ٽامي واري تھ کي الڳ ايچ ڪيو ويندو آهي، ۽ اهي اندريون [[ويا]]، جيڪي تيار ٿيل بورڊ جي ٻنهي ٻاهرين پاسن تائين نه پهچندا آهن، تہن کي ليمنيٽ ڪرڻ کان اڳ ڌاتوءَ سان پليٽ ڪيا ويندا آهن. صرف ٻاهرين ٽامي وارين تھن تي حفاظتي ڪوٽنگ لڳائبي آهي، جڏهن ته اندريون ٽامي وارا تھ ڀرپاسي واري غير موصل بنيادي مواد سان محفوظ رهنديون آهن. === حصن يا جزن جو لڳائڻ === [[File:Resistors (1).jpg|thumb|ڪاغذي پٽي تي لڳل [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] وارا مزاحم. ڇپيل سرڪٽ بورڊ تي لڳائڻ وقت انهن کي پٽي مان الڳ ڪري سندن [[ليڊ (اليڪٽرانڪس)|ليڊ]] گهربل ڊيگهه مطابق ڪٽيا ويندا آهن.]] [[File:MOS6581 chtaube061229.jpg|thumb|1980ع واري ڏهاڪي جي وچ واري [[ڪموڊور 64]] گهريلو ڪمپيوٽر جي سرڪٽ بورڊ تي لڳل [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] وارا جزا يا حصا]] [[File:Box of 02in pcb bits.jpg|thumb|PCB ۾ سوراخ ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[ڊرل بٽ]]ن جو دٻو. ٽنگسٽن ڪاربائيڊ جا بٽ تمام سخت هوندا آهن، پر آخرڪار گهِسجي يا ٽٽي پوندا آهن. سوراخ ڪرڻ [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي قيمت جو هڪ اهم حصو هوندو آهي.]] [[File:Surface Mount Components.jpg|thumb|[[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] وارا جزا، جن ۾ مزاحم، [[ٽرانزسٽر]] ۽ هڪ [[انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] شامل آهن.]] [[File:Mouse printed circuit board both sides IMG 0959a.JPG|thumb|ڪمپيوٽر جي مائوس ۾ استعمال ٿيل هڪ-پاسي وارو ڇپيل سرڪٽ بورڊ: جزن وارو پاسو (کاٻي) ۽ ڇپيل رستن وارو پاسو (ساڄي)]] "[[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]]" وارا جزا پنهنجي تارن جهڙن [[ليڊ (اليڪٽرانڪس)|ليڊن]] کي بورڊ جي سوراخن مان لنگهائي ٻئي پاسي موجود ٽامي جي رستن سان [[سولڊرنگ]] ذريعي ڳنڍيا ويندا آهن. " [[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] " وارا جزا ساڳئي پاسي موجود ٽامي جي رستن تي سڌو سنئون لڳايا ويندا آهن. هڪ ئي بورڊ تي ٻنهي طريقن جا جزا استعمال ڪري سگهجن ٿا. رڳو [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] وارا جزا استعمال ڪندڙ ڇپيل سرڪٽ بورڊ هاڻي تمام گهٽ ڏسڻ ۾ اچن ٿا. [[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] عام طور [[ٽرانزسٽر]]، [[ڊائيوڊ]]، [[انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]]، [[مزاحم]] ۽ [[ڪيپيسيٽر]] لاءِ استعمال ٿيندي آهي، جڏهن ته ڪجهه وڏن جزن، جهڙوڪ [[اليڪٽرو لائيٽڪ ڪيپيسيٽر]] ۽ ڪنيڪٽرن لاءِ [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] اڃا به استعمال ڪئي ويندي آهي. شروعاتي ڇپيل سرڪٽ بورڊ ۾ [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] استعمال ڪئي ويندي هئي، جنهن ۾ اليڪٽرانڪ جزن جا ليڊ بورڊ جي هڪ پاسي کان سوراخن مان گذاري ٻئي پاسي ٽامي جي رستن سان سولڊر ڪيا ويندا هئا. بورڊ يا ته هڪ-پاسي وارا هوندا هئا، جن جي جزن واري پاسي تي ڌاتي پرت نه هوندي هئي، يا ٻه-پاسي وارا، جن ۾ ٻنهي پاسن تي جزا سولڊر ڪري سگهبا هئا. ٻن محوري ليڊن وارن جزن (جهڙوڪ مزاحم، ڪيپيسيٽر ۽ ڊائيوڊ) کي افقي نموني لڳائڻ لاءِ سندن ليڊن کي 90 درجا هڪ ئي رخ ۾ موڙي بورڊ ۾ داخل ڪيو ويندو هو. ڪڏهن ڪڏهن بورڊ جي پٺئين پاسي انهن ليڊن کي ابتڙ رخ ۾ موڙيو ويندو هو ته جيئن جزو وڌيڪ مضبوطيءَ سان جڙيل رهي. ان کان پوءِ ليڊن کي [[سولڊرنگ]] ذريعي ڳنڍي، سندن اضافي حصا ڪٽي ڇڏيا ويندا هئا. سولڊرنگ هٿ سان يا [[لهري سولڊرنگ]] واري مشين ذريعي ڪئي ويندي هئي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Mahajan |first=Subhash |date=2001 |chapter=Electronic Packaging: Solder Mounting Technologies |editor1-last=Buschow |editor1-first=K.H.J. |editor2-last=Cahn |editor2-first=Robert |editor3-last=Flemings |editor3-first=Merton C. |editor4-last=Ilschner |editor4-first=Bernhard |editor5-last=Kramer |editor5-first=Edward J. |editor6-last=Veyssiere |editor6-first=Patrick |encyclopedia=Encyclopedia of Materials: Science and Technology |publisher=Elsevier |isbn=0-08-043152-6 |pages=2708–9 }}</ref> [[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] 1960ع واري ڏهاڪي ۾ متعارف ٿي، 1980ع جي شروعات ۾ تيزي سان ترقي ڪئي، ۽ 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين وڏي پيماني تي استعمال ٿيڻ لڳي. جزن کي نئين سر اهڙي نموني ٺاهيو ويو جو انهن ۾ سوراخن مان گذرندڙ تارن بدران ننڍڙا ڌاتي ٽيب يا آخري ٽوپيون هونديون هيون، جيڪي سڌو ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي مٿاڇري تي سولڊر ٿي سگهنديون هيون. ان سان جزا گهڻو ننڍا ٿي ويا ۽ بورڊ جي ٻنهي پاسن تي جزا لڳائڻ وڌيڪ عام ٿي ويو، جنهن جي نتيجي ۾ ننڍي جسامت وارا ۽ تمام وڌيڪ سرڪٽ-کثافت رکندڙ ڇپيل سرڪٽ بورڊ اسيمبليون ممڪن ٿي ويون. سطحي لڳائڻ وارو طريقو خودڪار پيداوار لاءِ تمام موزون آهي، جنهن سان مزدوريءَ جو خرچ گهٽجي ٿو ۽ [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] جي ڀيٽ ۾ پيداوار ۾ نمايان واڌ اچي ٿي. جزا ڪيريئر ٽيپن تي لڳل صورت ۾ فراهم ڪري سگهجن ٿا. [[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] جا جزا [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] وارن جزن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ چوٿين کان ڏهين حصي تائين جسامت ۽ وزن رکن ٿا، جڏهن ته غيرفعال جزا گهڻو سستا هوندا آهن. البت [[سطحي لڳائڻ وارو جزو|سطحي لڳائڻ وارن]] [[نيم موصل]] جزن جون قيمتون گهڻو ڪري اندروني چپ تي دارومدار رکن ٿيون، نه ڪي پيڪيج تي؛ تنهنڪري وڏن پيڪيجن جي ڀيٽ ۾ قيمتي فائدو محدود هوندو آهي، ۽ ڪجهه تار وارا جزا، جهڙوڪ [[1N4148 سگنل ڊائيوڊ]]، حقيقت ۾ پنهنجي سطحي لڳائڻ واري متبادل کان به وڌيڪ سستا هوندا آهن. === برقي خاصيتون === هر ٽريڪ ايچنگ کان پوءِ بچيل [[ٽامو|ٽامي]] جي ورق جو هڪ سنهو ۽ چپٽو حصو هوندو آهي. ان جي [[برقي مزاحمت]]، جيڪا ان جي ويڪر، ٿولهه ۽ ڊيگهه تي دارومدار رکي ٿي، ايتري گهٽ هجڻ گهرجي جو اهو گهربل برقي رو آساني سان کڻي سگهي. پاور ۽ گرائونڊ جا ٽريڪ اڪثر [[سگنل ٽريڪ]]ن کان وڌيڪ ويڪرا رکيا ويندا آهن. گهڻ-تہي بورڊن ۾ ڪڏهن ڪڏهن هڪ پوري تہه کي لڳ ڀڳ مڪمل ٽامي سان ڀري [[گرائونڊ پلين]] طور استعمال ڪيو ويندو آهي، ته جيئن شيلڊنگ ۽ پاور جي واپسي بهتر ٿي سگهي. [[مائڪروويئو]] سرڪٽن ۽ تيز رفتار ڊجيٽل سگنلن لاءِ (جيڪي لڳ ڀڳ ساڳين فريڪوئنسيز تي ڪم ڪندا آهن)، [[ٽرانسميشن لائين]] کي [[هموار ٽرانسميشن لائين]] جي صورت ۾، جهڙوڪ [[اسٽرپ لائين]] يا [[مائڪرو اسٽرپ]]، احتياط سان مقرر ڪيل ماپن سان ترتيب ڏنو ويندو آهي، ته جيئن مستقل [[خاص امپيڊنس]] برقرار رهي. ريڊيو فريڪوئنسي ۽ تيز سوئچنگ وارن سرڪٽن ۾ ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي موصل رستن جي [[انڊڪٽنس]] ۽ [[ڪيپيسيٽنس]] اهم برقي جزا بڻجي ويندا آهن، جيتوڻيڪ گهڻو ڪري اهي غير مطلوب هوندا آهن. بهرحال، انهن کي ڄاڻي واڻي سرڪٽ ڊزائن جو حصو پڻ بڻائي سگهجي ٿو، جهڙوڪ [[ورهايل-جزن وارو فلٽر]]، [[ريڊيو اينٽينا|اينٽينا]] ۽ [[فيوز]] ۾، جنهن سان اضافي الڳ جزن جي ضرورت ختم ٿي سگهي ٿي. [[اعليٰ-کثافت رابطي وارو ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] (HDI PCB) ۾ ٽريڪن يا [[ويا]] جو ويڪر يا قطر 152 مائڪرو ميٽر کان به گهٽ هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.freedomcad.com/2018/08/21/why-use-high-density-interconnect/ |title=Why Use High Density Interconnect? |date=August 21, 2018 }}</ref> == مواد == === ليمينيٽ === ليمينيٽ ڪپڙي يا ڪاغذ جي تہن کي [[ٿرموسيٽ]] [[رال]] سان دٻاءُ ۽ گرمي هيٺ سخت ڪري تيار ڪيا ويندا آهن، جنهن سان هڪجهڙي ٿولهه وارو مضبوط ۽ گڏيل ٽڪرو ٺهندو آهي. انهن جي ويڪر ۽ ڊيگهه وڌ ۾ وڌ {{Convert|4|by|8|ft|m}} ٿي سگهي ٿي. گهربل آخري ٿولهه ۽ [[ڊائي اليڪٽرڪ]] خاصيتون حاصل ڪرڻ لاءِ مختلف ڪپڙي جون بناوتون (في انچ يا سينٽي ميٽر ڌاڳن جو تعداد)، ڪپڙي جي ٿولهه ۽ [[رال]] جي مقدار استعمال ڪئي ويندي آهي. معياري ليمينيٽ ٿولهه ANSI/IPC-D-275 ۾ بيان ٿيل آهي.<ref>{{cite book |title=IPC-D-275: Design Standard for Rigid Printed Boards and Rigid Printed Board Assemblies |publisher=IPC |date=September 1991 }}</ref> استعمال ٿيندڙ ڪپڙي يا فائبر جو قسم، [[رال]] جو قسم، ۽ ڪپڙي ۽ رال جو تناسب ليمينيٽ جي درجابندي (جهڙوڪ FR-4، CEM-1، G-10 وغيره) ۽ ان جي خاصيتن جو تعين ڪن ٿا. اهم خاصيتن ۾ باهه کان بچاءُ جي صلاحيت، [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] (ε_r)، [[ڊائي اليڪٽرڪ نقصان]] (tan δ)، [[تنشي قوت]]، [[قينچي قوت]]، [[شيشي منتقلي جو گرمي پد]] (T_g)، ۽ Z-محور ۾ [[حرارتي پکيڙ جو عدد]] شامل آهن، جيڪو ڏيکاري ٿو ته گرمي سان ٿولهه ڪيتري تبديل ٿئي ٿي. سرڪٽ جي گهرجن موجب مختلف موصلي خاصيتون حاصل ڪرڻ لاءِ ڪيترائي [[ڊائي اليڪٽرڪ]] مواد چونڊي سگهجن ٿا. انهن ۾ [[پولي ٽيٽرافلورو ايٿيلين]] (ٽيفلون)، FR-4، FR-1، CEM-1 ۽ CEM-3 شامل آهن. PCB صنعت ۾ مشهور ''پري-پريگ'' موادن ۾ [[FR-2]] (فينولڪ ڪپهه وارو ڪاغذ)، FR-3 (ڪپهه وارو ڪاغذ ۽ ايپوڪسي)، [[FR-4]] (اڻيل شيشي جا فائبر ۽ ايپوڪسي)، FR-5، FR-6، [[جي-10]]، CEM-1، CEM-2، CEM-3، CEM-4 ۽ CEM-5 شامل آهن. [[بال گرڊ ايري]] (BGA) ۽ ننگي چپ ٽيڪنالاجي ۾ حرارتي پکيڙ انتهائي اهم هوندي آهي، ۽ شيشي جا فائبر بهترين ماپياتي استحڪام فراهم ڪن ٿا. اڄڪلهه [[ايف آر-4]] سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ مواد آهي. جنهن بورڊ تي ٽامي جي پرت موجود هجي پر اڃا ايچنگ نه ڪئي وئي هجي، ان کي "ٽامي سان ڍڪيل ليمينيٽ" (Copper-clad Laminate) چيو ويندو آهي. بورڊ جي خاصيتن جي جسامت گهٽجڻ ۽ ڪم ڪندڙ فريڪوئنسي وڌڻ سان، فائبر گلاس يا ٻين ڀرڻ وارن مواد جي غير يڪسان ورڇ، ٿولهه ۾ فرق، رال اندر هوائي بلبلن ۽ انهن سبب پيدا ٿيندڙ [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] جي مقامي تبديليون وڌيڪ اهم ٿي وڃن ٿيون. === بنيادي سبسٽريٽ جا پيرا ميٽر === سرڪٽ بورڊ جا سبسٽريٽ عام طور [[ڊائي اليڪٽرڪ]] مرڪب مواد هوندا آهن. اهي مرڪب هڪ بنيادي ميٽرڪس (عام طور [[ايپوڪسي رال]]) ۽ هڪ مضبوط ڪندڙ مواد (اڪثر اڻيل، ڪڏهن غير اڻيل شيشي جا فائبر، ۽ ڪڏهن ڪاغذ) تي مشتمل هوندا آهن. ڪجهه حالتن ۾ رال ۾ ڀرڻ وارو مواد، جهڙوڪ سيرامڪس، پڻ شامل ڪيو ويندو آهي؛ مثال طور [[ٽائيٽينيٽ سيرامڪس]] [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] وڌائڻ لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو. مضبوط ڪندڙ مواد جا ٻه بنيادي قسم آهن: اڻيل ۽ غير اڻيل. اڻيل مضبوط ڪندڙ مواد نسبتاً سستا هوندا آهن، پر شيشي جو وڌيڪ [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] اعليٰ فريڪوئنسي وارن استعمالن لاءِ هميشه مناسب نه هوندو آهي. اڻيل بناوت جي غير يڪسان ساخت مختلف هنڌن تي رال ۽ شيشي جي تناسب ۾ فرق پيدا ڪري ٿي، جنهن سان برقي خاصيتن ۾ مقامي تبديليون اچن ٿيون. غير اڻيل يا گهٽ مضبوط ڪندڙ مواد وڌيڪ مهانگا هوندا آهن، پر ڪجهه [[ريڊيو فريڪوئنسي]] ۽ اينالاگ استعمالن لاءِ وڌيڪ موزون هوندا آهن. سبسٽريٽ ڪيترن ئي اهم خاصيتن سان سڃاتا ويندا آهن، جن ۾ [[شيشي منتقلي جو گرمي پد]]، [[تنشي قوت]]، [[قينچي قوت]]، [[حرارتي پکيڙ]]، [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]]، [[ڊائي اليڪٽرڪ نقصان]]، [[ڊائي اليڪٽرڪ ٽٽڻ وارو وولٽيج]]، [[ليڪيج ڪرنٽ]]، [[برقي ٽريئنگ|ٽريڪنگ مزاحمت]]، ۽ نمي جذب ڪرڻ جهڙيون خاصيتون شامل آهن. سبسٽريٽ جي [[شيشي منتقلي جو گرمي پد]] (T_g) تي پهچڻ سان مرڪب ۾ موجود رال نرم ٿيڻ لڳندي آهي ۽ ان جي حرارتي پکيڙ ۾ نمايان واڌ ايندي آهي. T_g کان مٿي گرمي پد تي بورڊ جي جزن، جهڙوڪ سولڊر ٿيل ڳانڍاپن ۽ [[ويا (اليڪٽرانڪس)|ويائن]]، تي ميڪانيڪي دٻاءُ وڌي ويندو آهي. T_g کان هيٺ رال جي حرارتي پکيڙ تقريباً ٽامي ۽ شيشي جي برابر هوندي آهي، پر ان کان مٿي اها گهڻي وڌي ويندي آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ شيشي جا فائبر ۽ ٽامو بورڊ کي افقي رخ ۾ محدود رکن ٿا، تنهنڪري حرارتي پکيڙ گهڻو ڪري ٿولهه جي رخ ۾ ٿيندي آهي، جنهن سان ڌاتوءَ سان ڍڪيل سوراخن (Plated-through Holes) تي زور پوي ٿو. بار بار سولڊر ڪرڻ يا وڌيڪ گرمي کي برداشت ڪرڻ سبب، خاص طور تي ٿلها بورڊ، پليٽنگ جي ناڪامي جو شڪار ٿي سگهن ٿا؛ تنهنڪري ٿلهن بورڊن لاءِ وڌيڪ T_g واري ميٽرڪس ضروري هوندي آهي. استعمال ٿيندڙ مواد سبسٽريٽ جي [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] جو تعين ڪن ٿا. هي مستقل فريڪوئنسي تي پڻ دارومدار رکي ٿو ۽ عام طور فريڪوئنسي وڌڻ سان گهٽجي ٿو. ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ئي مستقل [[مرحلي جي رفتار]] (سگنل پروپيگيشن اسپيڊ) جو تعين ڪري ٿو، تنهنڪري فريڪوئنسي تي ان جو دارومدار وسيع بينڊ وارن استعمالن ۾ مرحلي جي بگاڙ جو سبب بڻجي سگهي ٿو. انهيءَ ڪري، فريڪوئنسي سان گهٽ ۾ گهٽ تبديلي ڪندڙ [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] انتهائي اهم هوندو آهي. [[منتقلي لڪير|منتقلي لڪيرن]] جي مزاحمتي خاصيت (امپيڊنس) فريڪوئنسي وڌڻ سان گهٽجي ويندي آهي، جنهن سبب تيز ڪنارن وارا سگنل سست سگنلن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ موٽندا (رفليڪٽ) آهن. [[ڊائي اليڪٽرڪ ٽٽڻ وارو وولٽيج]] اهو وڌ ۾ وڌ وولٽيج ڍلوان (وولٽيج گريڊيئنٽ) بيان ڪري ٿو، جيڪو ڪو مواد ٽٽڻ يا آرڪ ٿيڻ کان اڳ برداشت ڪري سگهي. [[ٽريڪنگ مزاحمت]] ظاهر ڪري ٿي ته مواد بورڊ جي مٿاڇري تي هلندڙ اعليٰ وولٽيج وارن برقي خارجائن جي ڪيتري مزاحمت ڪري سگهي ٿو. [[ڊائي اليڪٽرڪ نقصان]] (لاس ٽينجئنٽ) ٻڌائي ٿو ته موصلن ۾ هلندڙ سگنلن جي برقي مقناطيسي توانائي جو ڪيترو حصو بورڊ جو مواد جذب ڪري ٿو. هي خاصيت اعليٰ فريڪوئنسي استعمالن لاءِ خاص اهميت رکي ٿي. گهٽ نقصان وارا مواد وڌيڪ مهانگا هوندا آهن، ۽ بغير ضرورت جي اهڙو مواد چونڊڻ اعليٰ فريڪوئنسي ڊجيٽل ڊزائن ۾ هڪ عام انجنيئرنگ غلطي سمجهي ويندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها بورڊ جي قيمت وڌائي ٿي پر فائدو نه ڏيندي آهي. [[آئي نمونو]] (Eye Pattern) ذريعي نقصان ۽ [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] جي اثرن جو آسانيءَ سان جائزو وٺي سگهجي ٿو. نمي جذب ٿيڻ تڏهن ٿيندو آهي جڏهن مواد گهڻي نمي يا پاڻي جي سامهون اچي. رال ۽ مضبوط ڪندڙ مواد ٻئي پاڻي جذب ڪري سگهن ٿا، جڏهن⁠تہ مواد جي اندر خالين ۽ فائبرن جي وچ ۾ ڪيپلري قوتن ذريعي به پاڻي داخل ٿي سگهي ٿو. FR-4 مواد ۾ استعمال ٿيندڙ ايپوڪسي تقريباً صرف 0.15٪ پاڻي جذب ڪري ٿي، جڏهن⁠تہ [[ٽيفلون]] رڳو 0.01٪ جذب ڪري ٿو. ان جي ابتڙ [[پولي اميڊ]] ۽ [[سائنيٽ ايسٽر]] گهڻو پاڻي جذب ڪن ٿا. جذب ٿيل پاڻي اهم خاصيتن کي خراب ڪري سگهي ٿو، ٽريڪنگ مزاحمت، ٽٽڻ واري وولٽيج ۽ [[ڊائي اليڪٽرڪ]] خاصيتن کي گهٽائي سگهي ٿو. پاڻي جو نسبي [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] لڳ ڀڳ 73 هوندو آهي، جڏهن⁠تہ عام سرڪٽ بورڊ مواد جو لڳ ڀڳ 4 هوندو آهي. سولڊر ڪرڻ دوران جذب ٿيل نمي ٻاڦ بڻجي ڪريڪ ۽ [[ڊيليمينيشن]] جو سبب بڻجي سگهي ٿي،<ref>Sood, B. and Pecht, M. 2011. Printed Circuit Board Laminates. Wiley Encyclopedia of Composites. 1–11.</ref> جيڪو اليڪٽرانڪ جزن جي پيڪيجن ۾ ٿيندڙ "پاپ ڪارننگ" جهڙي نقصان جو به سبب هوندو آهي. انهيءَ ڪري سولڊر ڪرڻ کان اڳ سبسٽريٽن کي چڱيءَ طرح سُڪائڻ لاءِ بيڪ ڪرڻ ضروري ٿي سگهي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Lee W. Ritchey, Speeding Edge |date=November 1999 |title=A Survey and Tutorial of DIELECTRIC MATERIALS USED in the Manufacture of Printed Circuit Boards |url=http://speedingedge.com/PDF-Files/tutorial.pdf|journal=Circuitree Magazine}}</ref> === عام سبسٽريٽ === عام طور استعمال ٿيندڙ مواد: * [[ايف آر-2]]، [[فينولڪ ڪاغذ]] يا فينولڪ ڪپهه وارو ڪاغذ، جيڪو [[فينول فارملڊيهاڊ رال]] سان ڀريل هوندو آهي. هڪ-طرفي بورڊن واري صارف اليڪٽرانڪس ۾ عام. ان جون برقي خاصيتون [[ايف آر-4]] کان گهٽ آهن. برقي آرڪ جي مزاحمت گهٽ. عام طور 105 °C تائين درجه بندي ٿيل. * [[ايف آر-4]]، [[فائبر گلاس]] جي اڻيل ڪپڙي کي [[ايپوڪسي رال]] سان ڀري تيار ڪيو ويندو آهي. پاڻي گهٽ جذب ڪري ٿو (تقريباً 0.15٪ تائين)، بهترين موصلي خاصيتون ۽ آرڪ مزاحمت رکي ٿو. سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ مواد. مختلف خاصيتن وارا ڪيترائي درجا موجود آهن. عام طور 130 °C تائين درجه بندي ٿيل. * [[ايلومينيم]]، يا ''ڌاتي-مرڪزي بورڊ'' يا [[موصل ڌاتي سبسٽريٽ]] (IMS)، جنهن تي گرمي منتقل ڪندڙ پتلي [[ڊائي اليڪٽرڪ]] پرت هوندي آهي. اهڙن حصن لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جن کي وڌيڪ ٿڌو رکڻ ضروري هجي، جهڙوڪ پاور سوئچ ۽ LED. عام طور هڪ، ڪڏهن ٻه تہن واري سرڪٽ بورڊ تي مشتمل هوندو آهي، جيڪو FR-4 جهڙي مواد سان ايلومينيم جي 0.8، 1، 1.5، 2 يا 3 ملي ميٽر ٿلهي شيٽ تي ليمينيٽ ڪيو ويندو آهي. وڌيڪ ٿلها ليمينيٽ ڪڏهن وڌيڪ ٿلهي ٽامي سان به تيار ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite web |last=Fjelstad |first=Joseph |url=https://www.circuitinsight.com/pdf/manufacture_aluminum_substrate_pcbs_ipc.pdf |title=Method for the Manufacture of an Aluminum Substrate PCB and its Advantages |website=CircuitInsight.com |access-date=January 17, 2024 }}</ref><ref>{{cite journal |last=Yung |first=Winco K. C. |date=2007 |url=https://www.bestpcbs.com/public/pdf/Metal-Core-PCB-design-guide.pdf |title=Using Metal Core Printed Circuit Board (MCPCB) as a Solution for Thermal Management |journal=Journal of the HKPCA |issue=24 |pages=12–16}}</ref> * [[لچڪدار اليڪٽرانڪس|لچڪدار سبسٽريٽ]] – اهي يا ته الڳ ٽامي سان ڍڪيل ورق هوندا آهن يا ڪنهن پتلي سخت سهاري (اسٽفنر) سان ليمينيٽ ڪيا ويندا آهن، مثال طور 50–130 μm. ** [[پولي اميڊ]] ورق ننڍي جسامت وارن صارف اليڪٽرانڪس ۽ لچڪدار رابطن ۾ عام آهي. وڌيڪ گرمي برداشت ڪري ٿو. مشهور واپاري نالن ۾ [[ڪيپٽن]]، [[يوپليڪس]] ۽ [[پائرالڪس]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.upilex.jp/en/application.html|title= Applications {{!}} UBE Heat Resistant Polyimide Materials |publisher=UBE |website=Upilex.jp }}</ref><ref name=Pyra>{{cite web |url=https://www.qnityelectronics.com/blogs/your-ultimate-flexible-circuit-materials-partner.html |title=Pyralux Flexible Circuit Materials |publisher=DuPont }}</ref> ** [[پولِي ايسٽر]] (PET)، جيڪو سستو پر گهٽ گرمي برداشت ڪندڙ آهي، ۽ مڪمل شفاف به ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Material Matters: Comparing Polyimide, PET, and Other Flex PCB Materials and Their Thicknesses |url=https://www.allpcb.com/blog/pcb-knowledge/material-matters-comparing-polyimide-pet-and-other-flex-pcb-materials-and-their-thicknesses.html |website=www.allpcb.com}}</ref> ** مرڪب [[ڊائي اليڪٽرڪ]] مواد، جهڙوڪ Puralux TK، جيڪو [[پولي اميڊ]] ۽ فلوروپوليمر تي ٻڌل هوندو آهي.<ref name=Pyra/> سولڊر ڪرڻ دوران ٽامي جي پرت الڳ ٿي سگهي ٿي. * [[سيرامڪ ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] (سيرامڪ پي سي بي)، پي سي بي سبسٽريٽن جو اهڙو قسم آهي، جنهن ۾ نامياتي ليمينيٽن بدران [[ايلومينا]] (Al₂O₃) يا [[ايلومينيم نائٽرائڊ]] (AlN) جهڙا سيرامڪ مواد استعمال ٿيندا آهن. اهي اعليٰ حرارتي چالڪائي، بهترين برقي موصليت ۽ تيز گرمي ۽ سخت ماحول جي مزاحمت سبب اعليٰ طاقت، اعليٰ فريڪوئنسي ۽ انتهائي قابلِ اعتماد استعمالن لاءِ موزون آهن.<ref>{{Cite web |last=Gorka Plata, Shraddha Singh and John Clegg |title=Thermal Management Analysis of Conventional Multi-PCB-Stack for Geothermal Drilling Tools |url=https://pangea.stanford.edu/ERE/db/GeoConf/papers/SGW/2026/Plata.pdf |website=Stanford University}}</ref> گهٽ استعمال ٿيندڙ مواد: * [[ايف آر-1]]، ايف آر-2 جهڙو، عام طور 105 °C تائين درجه بندي ٿيل، جڏهن ته ڪجهه قسمن جي حد 130 °C آهي. ڪمري جي گرمي پد تي پنچ ڪري سگهجي ٿو. گتي جهڙو مواد. نمي ۽ آرڪ جي مزاحمت گهٽ. * [[ايف آر-3]]، ڪپهه وارو ڪاغذ ۽ [[ايپوڪسي]]. * [[ايف آر-5]]، اڻيل [[فائبر گلاس]] ۽ ايپوڪسي، وڌيڪ گرمي تي وڌيڪ مضبوط، عام طور 170 °C تائين درجه بندي ٿيل. * [[ايف آر-6]]، ميٽ شيشو ۽ پوليسٽر. * [[جي-10]]، اڻيل شيشو ۽ ايپوڪسي، اعليٰ موصلي مزاحمت، گهٽ نمي جذب ڪرڻ ۽ تمام مضبوط ڳانڍاپو. عام طور 130 °C تائين درجه بندي ٿيل. * G-11، اڻيل شيشو ۽ ايپوڪسي، سالوينٽن جي وڌيڪ مزاحمت ۽ تيز گرمي تي موڙ برداشت ڪرڻ جي اعليٰ صلاحيت.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=nnCNsjpicJIC&q=printed+circuit+board+materials+%22fr-1%22&pg=PA475|title=Op Amps for Everyone|first=Bruce|last=Carter|date=March 19, 2009|publisher=Newnes|via=Google Books|isbn=9780080949482}}</ref> عام طور 170 °C تائين درجه بندي ٿيل. * [[سي اي ايم-1]]، ڪپهه وارو ڪاغذ ۽ ايپوڪسي. * [[سي اي ايم-2]]، ڪپهه وارو ڪاغذ ۽ ايپوڪسي. * [[سي اي ايم-3]]، غير اڻيل شيشو ۽ ايپوڪسي. * [[سي اي ايم-4]]، اڻيل شيشو ۽ ايپوڪسي. * [[سي اي ايم-5]]، اڻيل شيشو ۽ پوليسٽر. * [[پي ٽي ايف اي]] (ٽيفلون)، مهانگو، گهٽ [[ڊائي اليڪٽرڪ نقصان]]، اعليٰ فريڪوئنسي استعمالن لاءِ، تمام گهٽ نمي جذب ڪري ٿو (0.01٪)، ميڪانيڪي طور نرم، ليمينيٽ ڪرڻ ڏکيو، گهڻ-تہي بورڊن ۾ گهٽ استعمال ٿيندو آهي. * سيرامڪ سان ڀريل [[پي ٽي ايف اي]]، مهانگو، گهٽ [[ڊائي اليڪٽرڪ نقصان]]، اعليٰ فريڪوئنسي استعمالن لاءِ. سيرامڪ ۽ PTFE جي تناسب سان [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] ۽ حرارتي پکيڙ کي ترتيب ڏئي سگهجي ٿو. * RF-35، فائبر گلاس سان مضبوط ڪيل سيرامڪ ڀريل PTFE. نسبتاً سستو، بهترين ميڪانيڪي ۽ اعليٰ فريڪوئنسي خاصيتون رکي ٿو.<ref>{{cite web |date=September 1, 1998 |url=http://www.microwavejournal.com/articles/2426-a-high-performance-economical-rf-microwave-substrate |title=A High Performance, Economical RF/Microwave Substrate |publisher=MicrowaveJournal.com |access-date=November 4, 2024 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.multi-circuit-boards.eu/fileadmin/user_upload/downloads/e_taconic_rf35-hf_www.multi-circuit-boards.eu.pdf |title=RF-35 datasheet |publisher=Taconic |via=Multi-CB }}</ref> * [[ايلومينا]]، هڪ سيرامڪ؛ سخت، ڀرڀرو، تمام مهانگو، اعليٰ ڪارڪردگي ۽ سٺي حرارتي چالڪائي وارو. * [[پولي اميڊ]]، اعليٰ گرمي برداشت ڪندڙ پوليمر. مهانگو ۽ اعليٰ ڪارڪردگي وارو، پر پاڻي وڌيڪ جذب ڪري ٿو (0.4٪). انتهائي گهٽ گرمي کان وٺي 260 °C کان وڌيڪ گرمي تائين استعمال ٿي سگهي ٿو. === ٽامي جي ٿولهه === PCB تي ٽامي جي ٿولهه سڌي طرح يا في چورس فوٽ ٽامي جي وزن (اونس في چورس فوٽ) جي صورت ۾ بيان ڪئي ويندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ماپڻ وڌيڪ آسان هوندو آهي. هڪ [[اونس]] في [[چورس فوٽ]] جي ٿولهه تقريباً {{convert|34|μm|in|abbr=on}} هوندي آهي. ''ڳرو ٽامو'' (ھيوي ڪاپر) ان پرت کي چيو ويندو آهي، جيڪا في چورس فوٽ ٽن اونس کان وڌيڪ ٽامو رکي، يعني لڳ ڀڳ {{convert|105|μm|in|abbr=on}} ٿلهي هجي. اهڙيون ٿلهيون ٽامي جون پرتون وڌيڪ ڪرنٽ کڻڻ يا گرمي خارج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيون وينديون آهن.{{Citation needed|date=January 2025}} == تياري == ڇپيل سرڪٽ بورڊن جي تياري ۾ پهرين خالي (Bare) ڇپيل سرڪٽ بورڊ تيار ڪيا ويندا آهن، پوءِ انهن تي اليڪٽرانڪ جزا لڳايا ويندا آهن. وڏي پيماني تي پيداوار دوران، وڌيڪ ڪارائتي پروسيسنگ لاءِ ڪيترائي PCB هڪ ئي پينل تي گڏ تيار ڪيا ويندا آهن. اسيمبلي مڪمل ٿيڻ کان پوءِ انهن کي هڪ ٻئي کان الڳ ([[پينل کان الڳ ڪرڻ]]) ڪيو ويندو آهي. == قسم == {{Further|Monoboard}} === بريڪ آئوٽ بورڊ === [[File:Breakout board.jpg|thumb|هڪ بريڪ آئوٽ بورڊ ٻن غير هم آهنگ ڳانڍاپن جي وچ ۾ رابطي کي ممڪن بڻائي سگهي ٿو.]] [[File:SD Card Breakout Board.jpg|thumb|هي بريڪ آئوٽ بورڊ [[ايس ڊي ڪارڊ]] جي پنن تائين آسانيءَ سان رسائي فراهم ڪري ٿو، جڏهن⁠تہ ڪارڊ کي هلندڙ حالت ۾ مٽائڻ (Hot Swap) پڻ ممڪن بڻائي ٿو.]] ڪنهن هڪ جز لاءِ ٺهيل انتهائي سادي PCB، جيڪا [[اليڪٽرانڪس پروٽوٽائپ سازي]] ۾ استعمال ٿيندي آهي، ان کي '''بريڪ آئوٽ بورڊ''' چيو ويندو آهي. بريڪ آئوٽ بورڊ جو مقصد جز جي ليڊن کي الڳ الڳ ٽرمينلن تي آڻڻ هوندو آهي، جيئن انهن سان هٿرادو ڳانڍاپا آسانيءَ سان ڪري سگهجن. بريڪ آئوٽ بورڊ خاص طور [[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي|سطحي لڳائڻ وارن]] جزن يا تمام ويجهن ليڊن (Fine Pitch) وارن جزن لاءِ استعمال ٿيندا آهن. ترقي يافته PCBن ۾ ڪي جزا، جهڙوڪ ڪيپيسيٽر ۽ [[گڏيل سرڪٽ]]، سڌو سبسٽريٽ جي اندر به شامل ڪيا ويندا آهن، جنهن سان PCB جي مٿاڇري تي جزن لاءِ گهربل جڳهه گهٽجي ويندي آهي ۽ برقي ڪارڪردگي پڻ بهتر ٿيندي آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.electronicdesign.com/technologies/embedded-revolution/article/21799095/use-embedded-components-to-improve-pcb-performance-and-reduce-size|title = StackPath| date=February 11, 2014 }}</ref> === ملٽي وائر بورڊ === ملٽي وائر رابطي جي هڪ پيٽنٽ ٿيل ٽيڪنالاجي آهي، جنهن ۾ مشين ذريعي رستا ٺهيل موصل تارون هڪ غير موصل ميٽرڪس (عام طور پلاسٽڪ رال) جي اندر شامل ڪيون وينديون آهن.<ref>{{Cite patent |country=US |number=4175816 |pubdate=1979-11-27 |title=Multi-wire electrical interconnecting member having a multi-wire matrix of insulated wires mechanically terminated thereon |assign1=Kollmorgen Technologies Corp. |inventor1-last=Burr |inventor1-first=Robert P. |inventor2-last=Morino |inventor2-first=Ronald |inventor3-last=Keogh |inventor3-first=Raymond J. }}</ref> هي ٽيڪنالاجي 1980ع ۽ 1990ع واري ڏهاڪي ۾ استعمال ٿيندي هئي. 2010ع مطابق، ملٽي وائر ٽيڪنالاجي اڃا تائين هٽاچي ذريعي دستياب آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ تارون آسانيءَ سان ميٽرڪس جي اندر رکجي سگهنديون هيون، تنهنڪري ڊزائنر کي تارن جي رستن (Routing) بابت گهڻي فڪر ڪرڻي نه پوندي هئي، جيڪا PCB ڊزائن جو سڀ کان وقت وٺندڙ مرحلو هوندو آهي. جتي به ڳانڍاپي جي ضرورت هوندي، مشين هڪ هنڌ يا پن کان ٻئي هنڌ يا پن تائين سڌي ليڪ ۾ تار وجهي ڇڏيندي هئي. ان سان نه رڳو ڊزائن جو وقت تمام گهٽجي ويندو هو، پر [[ڪراس ٽاڪ]] به گهٽ ٿيندي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ تارون تقريباً ڪڏهن به هڪ ٻئي سان متوازي نه هلنديون هيون. بهرحال، وڏي مقدار ۾ پيداوار لاءِ ان جي قيمت روايتي PCB ٽيڪنالاجي جي مقابلي ۾ تمام گهڻي هئي. ملٽي وائر بورڊ جي ترتيب ۾ تبديليون ڪرڻ، عام PCB جي ترتيب ۾ تبديليون ڪرڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ آسان هوندو هو.<ref>{{cite web |last=Weisberg |first=David E. |date=2008 |title=14: Intergraph |pages=14–8 |url=https://www.vgamuseum.info/images/doc/intergraph/intergraph_history.pdf}}</ref> ڪارڊ وُڊ تعمير ۾ محوري ليڊن وارا جزا ٻن متوازي سطحن جي وچ ۾ لڳايا ويندا هئا. هن جو نالو ان ڪري پيو، جو اهي جزا (جهڙوڪ ڪيپيسيٽر، رزسٽر، ڪوئل ۽ ڊائيوڊ) ڪاٺين جي ڍير وانگر قطارن ۽ ڪالمن ۾ هڪ ٻئي سان متوازي ترتيب ڏنل هوندا هئا. انهن جزن کي يا ته جمپر تارن ذريعي پاڻ ۾ سولڊر ڪيو ويندو هو، يا وري جزن جي ليڊن تي قائم زاويي سان ويلڊ ڪيل باريڪ نڪيل جي پٽن ذريعي ٻين جزن سان ڳنڍيو ويندو هو.<ref>{{cite journal |last=Wagner |first=G. Donald |title=History of Electronic Packaging at APL: From the VT Fuze to the NEAR Spacecraft |journal=Johns Hopkins APL Technical Digest |volume=20 |issue=1 |date=1999 |url=http://www.jhuapl.edu/techdigest/TD/td2001/Wagner.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170510111809/http://www.jhuapl.edu/techdigest/TD/td2001/Wagner.pdf |archive-date=May 10, 2017 }}</ref> ڪارڊ وُڊ تعمير جي ڪجهه قسمن ۾ ڳانڍاپي لاءِ هڪ-طرفا سولڊر ٿيل PCB استعمال ڪيا ويندا هئا (جيئن تصوير ۾ ڏيکاريل آهي)، جنهن سان عام ليڊ وارا جزا استعمال ڪري سگهبا هئا، پر بورڊ کي ڪڍڻ يا ڪنڊ کان سواءِ ڪنهن ٻئي هنڌ موجود جز کي مٽائڻ ڏاڍو ڏکيو هوندو هو.{{Citation needed|date=August 2025}} ڪارڊ وُڊ تعمير کي بعد ۾ گهڻ-تہي بورڊن، [[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] (SMD) ۽ [[گڏيل سرڪٽ]]ن تبديل ڪري ڇڏيو. === لچڪدار ڇپيل سرڪٽ بورڊ === '''لچڪدار ڇپيل سرڪٽ بورڊ''' ([[لچڪدار اليڪٽرانڪس|FPCB]]) هڪ پتلو ۽ هلڪو سرڪٽ هوندو آهي، جيڪو پولي اميڊ جهڙن لچڪدار مواد مان تيار ڪيو ويندو آهي. اهو پنهنجي برقي ڳانڍاپن کي برقرار رکندي موڙي يا ويڙهي سگهجي ٿو، ۽ عام طور اسمارٽ فونن، پائڻ لائق اليڪٽرانڪ اوزارن ۽ طبي سامان جهڙن ننڍي جسامت وارن برقي اوزارن ۾ استعمال ٿيندو آهي.{{cn|date=January 2026}} === ڪارڊ وُڊ تعمير === [[File:Cordwoodcircuit.agr.jpg|thumb|upright=1.5|هڪ ڪارڊ وُڊ ماڊيول]] [[File:MK53 fuze.jpg|thumb|ڪارڊ وُڊ تعمير [[ويجهڙائي فيوز]] ۾ استعمال ٿيندي هئي.]] [[گڏيل سرڪٽ]]ن جي ايجاد کان اڳ، ''ڪارڊ وُڊ تعمير'' سڀ کان وڌيڪ جزن جي کثافت حاصل ڪرڻ جو طريقو هو. هي تعميراتي طريقو [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] وارن تارن سان ختم ٿيندڙ جزن لاءِ استعمال ٿيندو هو، خاص طور انهن حالتن ۾ جتي جاءِ تمام محدود هوندي هئي، جهڙوڪ [[فيوز]]، ميزائل رهنمائي وارا نظام، ٽيلي ميٽري نظام ۽ ان دور جي تيز رفتار [[ڪمپيوٽر]]، جتي ننڍا برقي رستا تمام اهم هوندا هئا. == استعمال == ڇپيل سرڪٽ بورڊ پنهنجي روايتي اليڪٽرانڪ استعمال کان علاوه [[اليڪٽرانڪس]] ۽ [[حياتياتي طبي انجنيئرنگ]] ۾ به وڏي پيماني تي استعمال ٿيڻ لڳا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جون مختلف تہون، خاص طور ٽامي جي تہه، تمام گهڻي ورسٽائل هوندي آهي. PCB جون تہون مختلف قسم جا سينسر، جهڙوڪ گنجائشي دٻاءُ سينسر ۽ تيزرفتاري ماپيندڙ (Accelerometer)، ايڪٽيويٽر، جهڙوڪ ننڍڙا والوز ۽ مائڪرو هيٽر، ۽ [[چپ تي تجربگاهه]] (Lab-on-a-chip؛ LoC) لاءِ سينسرن ۽ ايڪٽيويٽرن جا پليٽفارم تيار ڪرڻ ۾ استعمال ٿينديون آهن. انهن ذريعي [[پوليمريز زنجير ردعمل]] (PCR)، ٻارڻ خانا (Fuel Cells) ۽ ٻين ڪيترين ئي حياتياتي ۽ برقي انجنيئرنگ وارين ايپليڪيشنن کي به عملي جامو پارايو ويندو آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Perdigones |first1=Francisco |last2=Quero |first2=José Manuel |title=Printed Circuit Boards: The Layers' Functions for Electronic and Biomedical Engineering |journal=[[Micromachines]] |date=2022 |publisher=[[MDPI]] |volume=13 |issue=3 |page=460 |doi=10.3390/mi13030460 |pmid=35334752 |pmc=8952574 |doi-access=free }}</ref> == مرمت == ٺاهيندڙ ڪمپنيون عام طور ڇپيل سرڪٽ بورڊن جي جزوي سطح (Component-level) تي مرمت جي سهولت فراهم نه ڪنديون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن هڪ جز جي خرابي ڳولڻ ۽ ان کي درست ڪرڻ جي ڀيٽ ۾ سڄو بورڊ مٽائڻ وڌيڪ سستو ۽ تيز هوندو آهي. بورڊ-سطح جي مرمت دوران ٽيڪنيشن اهو معلوم ڪندو آهي ته ڪهڙي [[ڇپيل سرڪٽ اسيمبلي]] (PCA) ۾ خرابي موجود آهي، پوءِ ان سڄي بورڊ کي تبديل ڪيو ويندو آهي. هي طريقو ٺاهيندڙن لاءِ معاشي لحاظ کان فائديمند آهي، پر ان سان مادي وسيلن جو وڏو زيان ٿئي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ سوين صحيح ڪم ڪندڙ جزن تي مشتمل هڪ سرڪٽ بورڊ رڳو ڪنهن هڪ ننڍڙي ۽ سستي جز، جهڙوڪ [[مزاحمت (اليڪٽرانڪس)|مزاحمت]] يا [[ڪيپيسيٽر]]، جي خراب ٿيڻ سبب رد ڪري نئون لڳايو ويندو آهي. اهڙو عمل [[برقي فضلو]] (E-waste) وڌائڻ جي اهم سببن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite book |last1=Brown |first1=Mark |last2=Rawtani |first2=Jawahar |last3=Patil |first3=Dinesh |title=Practical Troubleshooting of Electrical Equipment and Control Circuits |chapter=Appendix B - Troubleshooting |date=2004 |doi=10.1016/b978-075066278-9/50009-3 |pages=196–212 |publisher=Elsevier |isbn=978-0-7506-6278-9 }}</ref> abr50hc1jqbdfqx1dfa3av97ym1xfv4 390551 390550 2026-07-02T10:58:12Z Intisar Ali 8681 390551 wikitext text/x-wiki {{Short description|اليڪٽرانڪ جزن کي سهارو ڏيڻ ۽ پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ تختو}} [[File:SEG DVD 430 - Printed circuit board-4276.jpg|thumb|ڊي وي ڊي پليئر جو ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] [[File:PCB Spectrum.jpg|thumb|1984ع جي سنڪليئر [[ZX Spectrum]] ڪمپيوٽر جي بورڊ جو حصو، جيڪو هڪ ڇپيل سرڪٽ بورڊ ڏيکاري ٿو. هن ۾ برقي موصل رستا (Traces)، ٻئي پاسي تائين ويندڙ [[Via (electronics)|ٿرو-هول رستا]]، ٻنهي پاسن جي رستن کي ڳنڍيندڙ [[Via (electronics)|ويا]]، ۽ ٿرو-هول مائونٽنگ ذريعي لڳايل ڪي اليڪٽرانڪ جزا ڏيکاريل آهن.]] '''ڇپيل سرڪٽ بورڊ''' Printed ،Circuit Board- ('''PCB''')، جنهن کي '''ڇپيل وائرنگ بورڊ''' ('''PWB''') پڻ چيو ويندو آهي، [[لامينيشن|لامينيٽ ٿيل]] اهڙي سينڊوچ نما جوڙجڪ آهي، جيڪا [[برقي موصليت|موصل]] ۽ [[انسوليٽر (بجلي)|غير موصل]] تھن تي مشتمل هوندي آهي. هر تهه تي ٽريس، پلين ۽ ٻيون خاصيتون (جيڪي هموار سطح تي تارن وانگر ڪم ڪن ٿيون) هڪ يا وڌيڪ ٽامي جي چادرن مان [[ڪيميائي نقاشي]] ذريعي ٺاهيون وينديون آهن، جيڪي غير موصل سبسٽريٽ جي چادرن جي مٿان يا وچ ۾ لامينيٽ ڪيل هونديون آهن.<ref>{{cite news |title=What Is a Printed Circuit Board (PCB)? - Technical Articles |url=https://www.allaboutcircuits.com/technical-articles/what-is-a-printed-circuit-board-pcb/ |website=AllAboutCircuits.com |access-date=June 24, 2021 }}</ref> ڇپيل سرڪٽ بورڊ جو استعمال [[اليڪٽرانڪ جزو|اليڪٽرانڪ جزن]] کي هڪ ٻئي سان [[برقي وائرنگ|برقي طور ڳنڍڻ]] يا "وائرنگ" ڪرڻ لاءِ ڪيو ويندو آهي. برقي جزا عام طور ٻاهرين تہن تي موجود موصل پيڊن سان [[سولڊرنگ]] ذريعي لڳايا ويندا آهن، جنهن سان اهي برقي طور ڳنڍجڻ سان گڏ ميخانياتي طور به بورڊ سان مضبوط ٿي ويندا آهن. هڪ ٻيو ٺاهڻ وارو عمل [[Via (electronics)|ويا]] (ڌاتوءَ سان استر ٿيل سوراخ) شامل ڪري ٿو، جيڪي هڪ کان وڌيڪ موصل تہن جي وچ ۾ برقي رابطي کي ممڪن بڻائين ٿا. اڄڪلهه تقريباً سڀني اليڪٽرانڪ شين ۾ ڇپيل سرڪٽ بورڊ استعمال ٿيندا آهن. ڇپيل سرڪٽ بورڊ جا متبادل طريقا [[وائر ريپ]] (wire wrap) ۽ [[پوائنٽ کان پوائنٽ تائين جوڙجڪ]] هئا، جيڪي اڳي عام هئا پر هاڻي تمام گهٽ استعمال ٿين ٿا. ڇپيل سرڪٽ بورڊ لاءِ سرڪٽ جي ترتيب (لي آئوٽ) ۾ وڌيڪ ڊزائن جي ضرورت هوندي آهي، پر انهن جي تياري ۽ اسمبلي خودڪار طريقي سان ڪري سگهجي ٿي. [[اليڪٽرانڪ ڊزائن آٽوميشن]] سافٽويئر ترتيب جو گهڻو ڪم پاڻمرادو انجام ڏين ٿا. ڇپيل سرڪٽ بورڊ ذريعي وڏي پيماني تي سرڪٽن جي تياري ٻين وائرنگ طريقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تيز ۽ گهٽ خرچائتي هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ جزا هڪ ئي عمل دوران لڳايا ۽ ڳنڍيا ويندا آهن. هڪ ئي وقت وڏي تعداد ۾ ڇپيل سرڪٽ بورڊ تيار ڪري سگهجن ٿا، جڏهن ته لي آئوٽ رڳو هڪ ڀيرو ٺاهڻو پوندو آهي. ٿوري مقدار ۾ ڇپيل سرڪٽ بورڊ هٿ سان پڻ تيار ڪري سگهجن ٿا، پر اهڙي صورت ۾ انهن جا فائدا محدود هوندا آهن.<ref>{{cite book | last1=Bhunia | first1=Swarup | last2=Tehranipoor | first2=Mark | title=Hardware Security | chapter=Chapter 2, section 2.6, A Quick Overview of Electronic Hardware| date=2019 | isbn=978-0-12-812477-2 | doi=10.1016/b978-0-12-812477-2.00007-1 | page=36}}</ref> ڇپيل سرڪٽ بورڊ هڪ-طرفي (ٽامي جي هڪ تهه)، ٻه-طرفي (سبسٽريٽ جي ٻنهي پاسن تي ٽامي جون ٻه تھون)، يا گهڻ-تھي (ڪيترين ئي سبسٽريٽ تھن جي وچ ۾ ۽ ٻاهرين پاسن تي ٽامي جي تھن سان) ٿي سگهن ٿا. گهڻ-تہي ڇپيل سرڪٽ بورڊ جزن جي وڌيڪ گنجائش فراهم ڪندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ اندرين تھن ۾ سرڪٽ رستا ٺاهڻ سان مٿاڇري تي وڌيڪ جڳهه بچندي آهي. ٻن کان وڌيڪ، خاص طور چار کان وڌيڪ ٽامي وارين تہن وارن گهڻ-تھي ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي مقبوليت [[سرفيس-مائونٽ ٽيڪنالاجي]] جي استعمال سان گڏ وڌي. بهرحال، اهڙا ڇپيل سرڪٽ بورڊ مرمت، تجزئي ۽ موقعي تي ترميم کي گهڻو مشڪل، ۽ اڪثر غير عملي، بڻائي ڇڏين ٿا. 2014ع ۾ خالي ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي عالمي منڊي جو قدر [[آمريڪي ڊالر]]60.2 ارب کان وڌيڪ هو،<ref>{{cite web |url=http://www.iconnect007.com/index.php/article/92973/world-pcb-production-in-2014-estimated-at-602b/92976/?skin=pcb |title=World PCB Production in 2014 Estimated at $60.2B |website=iconnect007 |date=September 28, 2015 |access-date=April 12, 2016 }}</ref> جڏهن ته 2024ع ۾ ان جو اندازو 80.33 ارب آمريڪي ڊالر لڳايو ويو، ۽ 2029ع تائين ان جي 96.57 ارب آمريڪي ڊالر تائين پهچڻ جي اڳڪٿي ڪئي وئي آهي، جيڪا سالياني 4.87٪ واڌ جي شرح ظاهر ڪري ٿي.<ref>{{cite web | title=PCB Market Size | website=PCB Market Size, Share, Trends | url=https://www.mordorintelligence.com/industry-reports/printed-circuit-board-market | access-date=22 December 2024}}</ref> == تاريخ == === شروعاتي اڳواڻ === ڇپيل سرڪٽ بورڊن جي ايجاد کان اڳ، برقي ۽ اليڪٽرانڪ سرڪٽ [[پوائنٽ-ٽو-پوائنٽ جوڙجڪ|پوائنٽ-ٽو-پوائنٽ]] طريقي سان هڪ چيسس تي وائر ڪيا ويندا هئا. عام طور چيسس ڌاتوءَ جي چادر يا ٽري هوندي هئي، جنهن جي هيٺان ڪڏهن ڪاٺ جو بنياد به هوندو هو. جزا چيسس سان لڳايا ويندا هئا، ۽ جيڪڏهن ڳنڍڻ وارو هنڌ ڌاتوءَ جو هجي ته انهن کي موصلن (انسوليٽرس) وسيلي الڳ رکيو ويندو هو. پوءِ انهن جا ليڊ سڌو سنئون يا [[جمپ وائر|جمپر وائرن]] ذريعي [[سولڊرنگ]] سان، يا ڪڏهن [[ڪرمپ (اليڪٽريڪل)|ڪرِمپ]] ڪنيڪٽر، اسڪرو ٽرمينلن تي وائر لگ، يا ٻين طريقن سان ڳنڍيا ويندا هئا. اهڙا سرڪٽ وڏا، ڳرا، جابلو ۽ نسبتاً نازڪ هوندا هئا (خاص طور ويڪيوم ٽيوبن جي شيشي وارن لفافن سبب)، ۽ انهن جي تياري گهڻي محنت طلب هوندي هئي، تنهنڪري اهڙيون شيون مهانگيون هونديون هيون. جديد ڇپيل سرڪٽ بورڊن ۾ استعمال ٿيندڙ طريقن جي ترقي ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ٿي. 1903ع ۾ جرمن موجد البرٽ هينسن ڪيترن ئي تہن ۾ هڪ موصل تختي تي چپڪيل چپٽيل ڌاتو جون پٽن (فلجٽ فوائل ڪنڊڪٽرس) جو تصور پيش ڪيو. 1904ع ۾ [[ٿامس ايڊيسن]] لينن جي ڪاغذ تي ڪيميائي طريقي سان موصل تہون چڙهائڻ جا تجربا ڪيا. 1913ع ۾ آرٿر بيري برطانيا ۾ ڇپائي ۽ [[ايچنگ]] (Etching) واري طريقي جو پيٽنٽ حاصل ڪيو، جڏهن ته آمريڪا ۾ [[ميڪس اسڪوپ]] (Schoop) هڪ نمونيدار ماسڪ ذريعي بورڊ تي شعلي جي مدد سان ڌاتو اسپري ڪرڻ جو پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref>{{Cite patent |country=US |number=1256599 |pubdate=1918-02-19 |title=Process and mechanism for the production of electric heaters |inventor1-last=Schoop |inventor1-first=Max Ulrich }}</ref> 1925ع ۾ چارلس ڊيوڪاس سرڪٽ جي نمونن کي اليڪٽروپليٽنگ ذريعي ٺاهڻ واري طريقي جو پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref name="Harper03">{{cite book |last=Harper |first=Charles A. |date=2003 |title=Electronic materials and processes handbook |publisher=McGraw-Hill |isbn=0071402144 |pages=7.3, 7.4 }}</ref> ڇپيل سرڪٽ جي ايجاد کان اڳ، ۽ ساڳئي تصور سان ملندڙ جلندڙ، [[جان سارگرو]] (Sargrove) 1936ع کان 1947ع جي وچ ۾ ''اليڪٽرانڪ سرڪٽ ميڪنگ اڪئئپمينٽ (ECME)'' تيار ڪئي، جيڪا [[بيڪيلائيٽ]] پلاسٽڪ جي بورڊ تي ڌاتو اسپري ڪندي هئي. ECME هر منٽ ۾ ٽي ريڊيو بورڊ تيار ڪرڻ جي صلاحيت رکندي هئي. === ابتدائي پي سي بي=== [[File:Mark-53-proximity-fuze-1943.jpg|thumb|upright=1.1|1944ع ۾ مارڪ 53 پروڪسيميٽي فيوز جي پيداوار واري لائين]] آسٽريا جي انجنيئر [[پال آئسلر]] تقريباً 1936ع ڌاري برطانيا ۾ ڪم ڪندي هڪ ريڊيو سيٽ جي حصي طور ڇپيل سرڪٽ ايجاد ڪيو. 1941ع ۾ جرمن [[مقناطيسي بحري بارودي سرنگ|مقناطيسي بحري بارودي سرنگن]] ۾ گهڻ-تھي ڇپيل سرڪٽ استعمال ڪيو ويو. 1943ع جي لڳ ڀڳ آمريڪا [[ٻي عالمي جنگ]] دوران [[روڪسيميٽي فيوز]] وڏي پيماني تي تيار ڪرڻ لاءِ هن ٽيڪنالاجي کي اختيار ڪيو.<ref name="Harper03" /> اهڙن فيوزن لاءِ اهڙو اليڪٽرانڪ سرڪٽ گهربل هو، جيڪو توپ مان فائر ٿيڻ جو جهٽڪو برداشت ڪري سگهي ۽ وڏي مقدار ۾ تيار ٿي سگهي. گلوب يونينظ جي سينٽراليب ڊويزن [[ٿڪ-فلم ٽيڪنالاجي]] تي ٻڌل تجويز پيش ڪئي، جيڪا انهن گهرجن تي پوري لهندي هئي. سيرامڪ پليٽ تي موصلن لاءِ ڌاتي رنگ ۽ [[مزاحمو|مزاحمن]] (resistors) لاءِ ڪاربان مواد [[اسڪرين پرنٽنگ]] ذريعي ڇاپيو ويندو هو، جنهن کان پوءِ سيرامڪ ڊسڪ ڪيپيسيٽر ۽ ننڍيون ويڪيوم ٽيوبون سولڊر ڪيون وينديون هيون.<ref>{{Cite book |last=Brunetti |first=Cledo |date=November 22, 1948 |title=New Advances in Printed Circuits |publisher=National Bureau of Standards |location=Washington, DC |url=https://archive.org/details/newadvancesinpri192brun }}</ref> اهو طريقو ڪامياب ثابت ٿيو، ۽ ان بابت حاصل ٿيل پيٽنٽ، جيڪو آمريڪي فوج طرفان خفيه قرار ڏنو ويو هو، گلوب يونين جي نالي ڪيو ويو. 1984ع تائين [[انسٽيٽيوٽ آف اليڪٽريڪل اينڊ اليڪٽرانڪس انجنيئرز|IEEE]] هيري ڊبليو روبنسٽن کي ڇپيل جزن ۽ هڪ گڏيل موصل بنياد تي موصل رستن جي ترقيءَ ۾ سندس بنيادي خدمتن تي [[ڪليڊو برونيٽي ايوارڊ]] سان نوازيو.<ref>Engineers' Day, [https://www.engr.wisc.edu/engage/alumni-relations/our-distinguished-alumni/ 1984 Award Recipients], College of Engineering, [[University of Wisconsin–Madison|University of Wisconsin-Madison]]</ref><ref>{{cite web |title=IEEE Cledo Brunetti Award Recipients |url=https://www.ieee.org/content/dam/ieee-org/ieee/web/org/about/awards/recipients/brunetti_rl.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180804200901/https://www.ieee.org/content/dam/ieee-org/ieee/web/org/about/awards/recipients/brunetti_rl.pdf |archive-date=August 4, 2018 |publisher=[[IEEE]] }}</ref> 1984ع ۾ [[وسڪانسن-ميڊيسن يونيورسٽي]] پڻ کيس ڇپيل اليڪٽرانڪ سرڪٽن ۽ ڪيپيسيٽرن جي تياري واري ٽيڪنالاجي ۾ جدتن تي اعزاز ڏنو.<ref>Engineers' Day, [https://www.engr.wisc.edu/engage/alumni-relations/our-distinguished-alumni/ 1984 Award Recipients], College of Engineering, [[University of Wisconsin–Madison|University of Wisconsin-Madison]]</ref> هي ايجاد [[انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] ٽيڪنالاجي جي ترقيءَ ۾ به اهم قدم هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ صرف وائرنگ ئي نه، پر غيرفعال جزا پڻ سيرامڪ بنياد تي تيار ڪيا ويا. === جنگ کان پوءِ واريون اڳڀرائيون === 1948ع ۾ آمريڪا هن ايجاد کي تجارتي استعمال لاءِ جاري ڪيو. ڇپيل سرڪٽ 1950ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين صارفين جي اليڪٽرانڪس ۾ عام نه ٿيا، جڏهن آمريڪي فوج ''آٽو-سمبلي'' (Auto-Sembly) وارو عمل تيار ڪيو. تقريباً انهيءَ ئي دور ۾ برطانيا ۾ [[جيوفري ڊمر]]، جيڪو ان وقت [[رائل ريڊار اسٽيبلشمينٽ]] (RRDE) سان لاڳاپيل هو، ساڳئي نوعيت جي ڪم تي مصروف رهيو. [[موٽرولا]] صارفين جي اليڪٽرانڪس ۾ هن عمل کي اختيار ڪندڙ شروعاتي ڪمپنين مان هڪ هئي. آگسٽ 1952ع ۾ ڪمپني ڇهن سالن جي تحقيق ۽ هڪ ملين آمريڪي ڊالرن جي سيڙپڪاري کان پوءِ گهريلو ريڊيوز ۾ "پليٽيڊ سرڪٽز" استعمال ڪرڻ جو اعلان ڪيو.<ref>{{cite news |title=New Process Perfected for Radio Wiring |newspaper=[[شڪاگو ٽربيون]] |date=August 1, 1952 }}</ref> ان کان پوءِ موٽرولا پنهنجي صارفين جي ريڊيو اشتهارن ۾ هن عمل لاءِ پنهنجو رجسٽرڊ واپاري نالو پليسر''PLAcir'' استعمال ڪرڻ شروع ڪيو.<ref>{{cite magazine |title='Travel and Play with Motorola' advertisement |magazine=[[Life (magazine)|Life]] |date=May 24, 1954 |page=14 }}</ref> [[هاليڪرافٽرز]] پهرين نومبر 1952ع تي ''فوٽو-ايچ'' ڇپيل سرڪٽ وارو پنهنجو پهريون ڪلاڪ-ريڊيو متعارف ڪرايو.<ref>"Topics & Trends of TV Trade." Television Digest 8:44 (November 1, 1952), 10.</ref> جيتوڻيڪ سرڪٽ بورڊ دستياب ٿي چڪا هئا، تڏهن به [[پوائنٽ-ٽو-پوائنٽ تعمير]] وارو چيسس طريقو گهٽ ۾ گهٽ 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين صنعت ۾، خاص طور ٽيليويزن ۽ هاءِ فائي سيٽن ۾، وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو رهيو. ڇپيل سرڪٽ بورڊ سرڪٽري جي سائيز، وزن ۽ قيمت گهٽائڻ لاءِ متعارف ڪرايا ويا. 1960ع ۾ هڪ ننڍڙو صارفين لاءِ تيار ڪيل ريڊيو رسيور پنهنجي سموري سرڪٽري هڪ ئي سرڪٽ بورڊ تي رکي سگهندو هو، جڏهن ته هڪ ٽيليويزن سيٽ ۾ اڪثر هڪ يا وڌيڪ سرڪٽ بورڊ استعمال ٿيندا هئا. شروعاتي دور ۾ هر اليڪٽرانڪ جزي سان تار جهڙا [[ليڊ (اليڪٽرانڪس)|ليڊ]] لڳل هوندا هئا، ۽ پي سي بي تي هر ليڊ لاءِ سوراخ ڪيو ويندو هو. پوءِ انهن ليڊن کي سوراخن مان لنگهائي [[سولڊر]] ذريعي ٽامي جي رستن سان ڳنڍيو ويندو هو. اسيمبليءَ جي هن طريقي کي [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] چيو وڃي ٿو. 1949ع ۾ آمريڪي فوج جي سگنل ڪور جي مو ابرامسن ۽ اسٽينسلاوس ايف. ڊينڪو ''آٽو-اسمبلي'' وارو عمل تيار ڪيو، جنهن ۾ جزن جا ليڊ ٽامي جي ورق تي ٺهيل رابطي واري نموني ۾ داخل ڪري [[ڊِپ سولڊرنگ]] ذريعي سولڊر ڪيا ويندا هئا. 1956ع ۾ حاصل ڪيل هن پيٽنٽ جا حق آمريڪي فوج کي ڏنا ويا.<ref>{{Cite patent |country=US |number=2756485 |pubdate=1956-07-31 |title=Process of Assembling Electrical Circuits |assign1=[[Secretary of the United States Army]] |inventor1-last=Abramson |inventor1-first=Moe |inventor2-last=Danko |inventor2-first=Stanislaus F. }}</ref> بعد ۾ بورڊ [[ليمنيشن]] ۽ [[ايچنگ]] جي ٽيڪنالاجي جي ترقي سان اهو تصور اڄ جي معياري پي سي بي تياري واري عمل ۾ تبديل ٿي ويو. سولڊرنگ پاڻمرادو به ٿي سگهي ٿي، جنهن ۾ بورڊ کي ڳريل سولڊر جي لهر مٿان هلائيندڙ [[لهري سولڊرنگ]] واري مشين مان گذاريو ويندو آهي. تنهن هوندي به، تارون ۽ سوراخ غير مؤثر آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ سوراخ ڪرڻ مهانگو عمل آهي، ڊرل بٽ جلد گهِسجي وڃن ٿا، ۽ ٻاهر نڪرندڙ تارون ڪٽي ضايع ڪيون وڃن ٿيون. 1980ع واري ڏهاڪي کان [[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] وارن جزن آهستي آهستي [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] وارن جزن جي جاءِ ورتي. ان سان ننڍا بورڊ ۽ گهٽ پيداواري خرچ ممڪن ٿيا، پر مرمت وڌيڪ ڏکيو ڪم بڻجي ويو. 1990ع واري ڏهاڪي دوران گهڻ-تہي سطحي بورڊن جو استعمال تيزيءَ سان وڌيو. نتيجي طور بورڊن جي جسامت وڌيڪ گهٽجي وئي ۽ مختلف اوزارن ۾ سخت ۽ لچڪدار پي سي بي ٻنهي جو استعمال شروع ٿيو. 1995ع ۾ پي سي بيٺاهيندڙن [[مائڪروويا]] ٽيڪنالاجي استعمال ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن سان [[اعليٰ-کثافت رابطي وارو پي سي بي]] (HDI PCB) تيار ٿيڻ لڳو.<ref>{{US patent reference |number=5434751 |issue-date=July 18, 1995 |inventor1-first=Herbert S. |inventor1-last=Cole, Jr. |inventor2-first=Theresa A. |inventor2-last=Sitnik-Nieters |inventor3-first=Robert J. |inventor3-last=Wojnarowski |inventor4-first=John H. |inventor4-last=Lupinski |title=Reworkable high density interconnect structure incorporating a release layer }}</ref> === جديد ترقيون === [[ٽن-رخي ڇپائي]] (ٿري ڊي پرنٽنگ) ۾ تازين اڳڀرائين سبب پي سي بي ٺاهڻ لاءِ ڪيترائي نوان طريقا متعارف ٿيا آهن. [[ٽن-رخي ڇپيل اليڪٽرانڪس]] (پرنٽيڊ اليڪٽرانڪس؛ PE) ذريعي شيون تھ بہ تھ ڇاپيون وڃن ٿيون، جنهن کان پوءِ انهن تي اهڙي مائع مس سان ڇپائي ڪئي ويندي آهي، جيڪا برقي خاصيتون رکي ٿي، ۽ اهڙيءَ ريت ڇپيل شيءِ ۾ اليڪٽرانڪ ڪارڪردگي شامل ٿي وڃي ٿي. [[اعليٰ-ڪثافت رابطي واري ٽيڪنالاجي]] (ايڇ ڊي آء) وڌيڪ ڳتيل پي سي بيڊزائن کي ممڪن بڻائي ٿي، جنهن سان هڪ ئي ايراضيءَ ۾ وڌيڪ رستا ۽ وڌيڪ جزا رکڻ ممڪن ٿين ٿا. نتيجي طور جزن جي وچ ۾ برقي رستا وڌيڪ ننڍا ٿي وڃن ٿا. ايڇ ڊي آء ۾ [[بلائنڊ ويا]]، [[بريڊ ويا]]، يا انهن سان گڏ [[مائڪروويا]] استعمال ڪيا ويندا آهن. گهڻ-تھي ايڇ ڊي آء ڇپيل سرڪٽ بورڊ ۾ ڪيترن ئي ويائن کي هڪ ٻئي جي مٿان ترتيب ڏئي (Stacked Vias) ڳنڍيو ويندو آهي، جيڪو هڪ گهري بريڊ ويا جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مضبوط هوندو آهي ۽ مختلف حالتن ۾ اعتبار وڌائيندو آهي. ايڇ ڊي آء ٽيڪنالاجي جا سڀ کان عام استعمال ڪمپيوٽرن، موبائل فونن، طبي اوزارن ۽ فوجي مواصلاتي سامان ۾ ٿين ٿا. چار-تھي ايڇ ڊي آء مائڪروويا ڇپيل سرڪٽ بورڊ معيار جي لحاظ کان اٺ-تہي [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] پي سي بي جي برابر هوندو آهي، تنهنڪري ايڇ ڊي آء ٽيڪنالاجي خرچ گهٽائي سگهي ٿي. ايڇ ڊي آء ڇپيل سرڪٽ بورڊ اڪثر [[اجينوموٽو بلڊ-اپ فلم]] استعمال ڪري تيار ڪيا ويندا آهن، جيڪا [[فلپ چپ]] پيڪيجن جي تياري ۾ پڻ استعمال ٿيندي آهي.<ref>{{cite book |title=2018 7th Electronic System-Integration Technology Conference (ESTC) |doi=10.1109/ESTC.2018.8546431 |s2cid=54214952 |chapter=High Density Interconnect Processes for Panel Level Packaging |date=2018 |last1=Ostmann |first1=Andreas |last2=Schein |first2=Friedrich-Leonhard |last3=Dietterle |first3=Michael |last4=Kunz |first4=Marc |last5=Lang |first5=Klaus-Dieter |pages=1–5 |isbn=978-1-5386-6814-6 }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=4DmIDQAAQBAJ&dq=build+up+film+substrate&pg=PA319 |isbn=978-3-319-45098-8 |title=Materials for Advanced Packaging |date=November 18, 2016 |publisher=Springer }}</ref> ڪجهه ڇپيل سرڪٽ بورڊ ۾ [[نظري موج-رهنما]] پڻ شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي [[نظري فائبر]] وانگر سڌو ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي اندر ٺهيل هوندا آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.laserfocusworld.com/optics/article/14040276/making-optical-printed-circuit-boards-on-an-industrial-scale |title=Advances in Optical Communications: Making optical printed circuit boards on an industrial scale |date=October 2019 }}</ref> == جوڙجڪ == [[File:Hand Etched PCB.png|thumb|PCB تي هٿ سان ٺاهيل ايچ ٿيل رستن جو مثال]] هڪ بنيادي '''ڇپيل سرڪٽ بورڊ''' ( پي سي بي) هڪ هموار [[برقي موصل|غير موصل]] بنيادي چادر ۽ ان تي [[ڌاتي ورق|ٽامي جي ورق]] جي هڪ تہه تي مشتمل هوندو آهي، جيڪا بنيادي مواد سان ليمنيٽ ڪئي ويندي آهي. ڪيميائي [[ايچنگ]] ذريعي ٽامي کي الڳ الڳ موصل رستن ۾ ورهايو ويندو آهي، جن کي ''ٽريڪ'' يا ''سرڪٽ ٽريس'' چيو ويندو آهي. ان سان گڏ رابطي لاءِ پيڊ، [[ويا]]، جيڪي ٽامي جي مختلف تہن جي وچ ۾ برقي رابطو قائم ڪن ٿا، ۽ اهڙا مضبوط موصل حصا پڻ ٺاهيا ويندا آهن، جيڪي [[برقي مقناطيسي شيلڊنگ]] يا ٻين مقصدن لاءِ استعمال ٿيندا آهن. اهي ٽريڪ مقرر ٿيل تارن وانگر ڪم ڪندا آهن ۽ هوا ۽ بورڊ جي بنيادي مواد جي ڪري هڪ ٻئي کان برقي طور الڳ رهندا آهن. PCB جي مٿاڇري تي اڪثر اهڙو حفاظتي تهه لڳايو ويندو آهي، جيڪو ٽامي کي [[سنکن]] کان بچائيندو آهي ۽ سولڊر لڳائڻ دوران ٽريڪن جي وچ ۾ [[شارٽ سرڪٽ]] يا اڻڄاتل برقي رابطي جي امڪان کي گهٽائيندو آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ هي تهه سولڊر جي شارٽ سرڪٽ کي روڪڻ ۾ مدد ڪندو آهي، تنهنڪري ان کي [[سولڊر ماسڪ]] يا ''سولڊر ريزسٽ'' چيو ويندو آهي. PCB جي هر ٽامي واري تہه تي جيڪو نمونو ايچ ڪيو ويندو آهي، ان کي ''آرٽ ورڪ'' چيو ويندو آهي. ايچنگ جو عمل عام طور [[فٽو ريزسٽ]] استعمال ڪندي ڪيو ويندو آهي، جيڪو ڇپيل سرڪٽ بورڊ تي لڳايو ويندو آهي ۽ پوءِ آرٽ ورڪ جي نموني مطابق روشنيءَ سان ظاهر ڪيو ويندو آهي. فٽو ريزسٽ وارو مواد ٽامي کي ايچنگ واري محلول ۾ حل ٿيڻ کان بچائيندو آهي، جنهن کان پوءِ ايچ ٿيل بورڊ کي صاف ڪيو ويندو آهي. ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي ڊزائن کي ساڳئي طريقي سان وڏي پيماني تي ٻيهر تيار ڪري سگهجي ٿو، جيئن [[ڦوٽو]] کي [[فلمي نيگيٽو]] مان [[فوٽوگرافي پرنٽر]] ذريعي ڪيترائي ڀيرا ڇاپيو ويندو آهي. [[ايف آر-4]] [[شيشي جي فائبر سان مضبوط ڪيل پلاسٽڪ|گلاس ايپوڪسي]] سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ غير موصل بنيادي مواد آهي. ٻيو عام بنيادي مواد [[فينولڪ رال]] سان ڀريل [[ڪاٽن پيپر]] آهي، جيڪو عام طور هلڪي ناسي يا ڀوري رنگ جو هوندو آهي. ڇپيل سرڪٽ بورڊ تي جزن جي سڃاڻپ، [[جاچ وارو نقطو|جاچ وارن نقطن]] يا وضاحتي متن لاءِ ڇپائي پڻ ڪئي ويندي آهي. شروعات ۾ ان مقصد لاءِ [[سلڪ اسڪرين ڇپائي]] استعمال ٿيندي هئي، پر هاڻي وڌيڪ نفيس ۽ اعليٰ معيار جا ڇپائي جا طريقا اختيار ڪيا ويندا آهن. عام طور تي هي ڇپيل ليجنڊ ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي برقي ڪارڪردگي تي ڪو اثر نه وجهندو آهي. === تھ === هڪ [[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] ۾ ٽامي جا ڪيترائي تھ ٿي سگهن ٿيون، جيڪي تقريباً هميشه جوڙن جي صورت ۾ ترتيب ڏنل هونديون آهن. تھن جو تعداد ۽ انهن جي وچ ۾ ٺهيل رابطن (جهڙوڪ [[ويا]] ۽ PTH) مان بورڊ جي پيچيدگيءَ جو اندازو لڳائي سگهجي ٿو. وڌيڪ تہون استعمال ڪرڻ سان سرڪٽ جي رستن جي ترتيب (روٽنگ) لاءِ وڌيڪ اختيار ملن ٿا ۽ سگنل جي سالميت تي بهتر ضابطو حاصل ٿئي ٿو، پر اهڙا بورڊ تيار ڪرڻ وڌيڪ وقت وٺندڙ ۽ مهانگا هوندا آهن. اهڙيءَ طرح، مناسب [[ويا]] چونڊڻ سان بورڊ جي جسامت، پيچيده [[انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] مان سگنلن جي نڪرڻ، رستن جي ترتيب ۽ ڊگهي مدي واري اعتبار کي بهتر بڻائي سگهجي ٿو، پر اهو پڻ پيداوار جي پيچيدگي ۽ خرچ سان ڳنڍيل هوندو آهي. تيار ڪرڻ لاءِ سڀ کان سادن بورڊن مان هڪ ٻه-تھي بورڊ آهي. ان جي ٻنهي پاسن تي ٽامي جون تھون هونديون آهن، جن کي ٻاهريون تھون چيو ويندو آهي. گهڻ-تھي بورڊن ۾ انهن ٻن ٻاهرين تہن جي وچ ۾ ٽامي ۽ غير موصل مواد جون اضافي اندريون تھون شامل ڪيون وينديون آهن. ٻه-تھي ڇپيل سرڪٽ بورڊ کان پوءِ ايندڙ عام قسم چار-تھي ڇپيل سرڪٽ بورڊ آهي. چار-تہي بورڊ اندروني تہن جي ڪري رستن جي ترتيب لاءِ ٻه-تھي بورڊ جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ لچڪ فراهم ڪندو آهي، ۽ اڪثر اندرين تھن جو ڪجهه حصو [[گرائونڊ پلين]] يا پاور پلين طور استعمال ڪيو ويندو آهي، جنهن سان سگنل جي سالميت بهتر، وڌيڪ سگنل فريڪوئنسي، گهٽ [[برقي مقناطيسي مداخلت]] (EMI) ۽ پاور سپلاءِ جي بهتر ڊيڪپلنگ حاصل ٿيندي آهي. گهڻ-تھي بورڊن ۾ مختلف تھن کي هڪ ٻئي سان متبادل ترتيب ۾ ليمنيٽ ڪيو ويندو آهي، جيئن: ٽامو، بنيادي مواد، ٽامو، بنيادي مواد، ٽامو وغيره. هر ٽامي واري تھ کي الڳ ايچ ڪيو ويندو آهي، ۽ اهي اندريون [[ويا]]، جيڪي تيار ٿيل بورڊ جي ٻنهي ٻاهرين پاسن تائين نه پهچندا آهن، تہن کي ليمنيٽ ڪرڻ کان اڳ ڌاتوءَ سان پليٽ ڪيا ويندا آهن. صرف ٻاهرين ٽامي وارين تھن تي حفاظتي ڪوٽنگ لڳائبي آهي، جڏهن ته اندريون ٽامي وارا تھ ڀرپاسي واري غير موصل بنيادي مواد سان محفوظ رهنديون آهن. === حصن يا جزن جو لڳائڻ === [[File:Resistors (1).jpg|thumb|ڪاغذي پٽي تي لڳل [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] وارا مزاحم. ڇپيل سرڪٽ بورڊ تي لڳائڻ وقت انهن کي پٽي مان الڳ ڪري سندن [[ليڊ (اليڪٽرانڪس)|ليڊ]] گهربل ڊيگهه مطابق ڪٽيا ويندا آهن.]] [[File:MOS6581 chtaube061229.jpg|thumb|1980ع واري ڏهاڪي جي وچ واري [[ڪموڊور 64]] گهريلو ڪمپيوٽر جي سرڪٽ بورڊ تي لڳل [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] وارا جزا يا حصا]] [[File:Box of 02in pcb bits.jpg|thumb|PCB ۾ سوراخ ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[ڊرل بٽ]]ن جو دٻو. ٽنگسٽن ڪاربائيڊ جا بٽ تمام سخت هوندا آهن، پر آخرڪار گهِسجي يا ٽٽي پوندا آهن. سوراخ ڪرڻ [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي قيمت جو هڪ اهم حصو هوندو آهي.]] [[File:Surface Mount Components.jpg|thumb|[[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] وارا جزا، جن ۾ مزاحم، [[ٽرانزسٽر]] ۽ هڪ [[انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] شامل آهن.]] [[File:Mouse printed circuit board both sides IMG 0959a.JPG|thumb|ڪمپيوٽر جي مائوس ۾ استعمال ٿيل هڪ-پاسي وارو ڇپيل سرڪٽ بورڊ: جزن وارو پاسو (کاٻي) ۽ ڇپيل رستن وارو پاسو (ساڄي)]] "[[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]]" وارا جزا پنهنجي تارن جهڙن [[ليڊ (اليڪٽرانڪس)|ليڊن]] کي بورڊ جي سوراخن مان لنگهائي ٻئي پاسي موجود ٽامي جي رستن سان [[سولڊرنگ]] ذريعي ڳنڍيا ويندا آهن. " [[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] " وارا جزا ساڳئي پاسي موجود ٽامي جي رستن تي سڌو سنئون لڳايا ويندا آهن. هڪ ئي بورڊ تي ٻنهي طريقن جا جزا استعمال ڪري سگهجن ٿا. رڳو [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] وارا جزا استعمال ڪندڙ ڇپيل سرڪٽ بورڊ هاڻي تمام گهٽ ڏسڻ ۾ اچن ٿا. [[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] عام طور [[ٽرانزسٽر]]، [[ڊائيوڊ]]، [[انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]]، [[مزاحم]] ۽ [[ڪيپيسيٽر]] لاءِ استعمال ٿيندي آهي، جڏهن ته ڪجهه وڏن جزن، جهڙوڪ [[اليڪٽرو لائيٽڪ ڪيپيسيٽر]] ۽ ڪنيڪٽرن لاءِ [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] اڃا به استعمال ڪئي ويندي آهي. شروعاتي ڇپيل سرڪٽ بورڊ ۾ [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] استعمال ڪئي ويندي هئي، جنهن ۾ اليڪٽرانڪ جزن جا ليڊ بورڊ جي هڪ پاسي کان سوراخن مان گذاري ٻئي پاسي ٽامي جي رستن سان سولڊر ڪيا ويندا هئا. بورڊ يا ته هڪ-پاسي وارا هوندا هئا، جن جي جزن واري پاسي تي ڌاتي پرت نه هوندي هئي، يا ٻه-پاسي وارا، جن ۾ ٻنهي پاسن تي جزا سولڊر ڪري سگهبا هئا. ٻن محوري ليڊن وارن جزن (جهڙوڪ مزاحم، ڪيپيسيٽر ۽ ڊائيوڊ) کي افقي نموني لڳائڻ لاءِ سندن ليڊن کي 90 درجا هڪ ئي رخ ۾ موڙي بورڊ ۾ داخل ڪيو ويندو هو. ڪڏهن ڪڏهن بورڊ جي پٺئين پاسي انهن ليڊن کي ابتڙ رخ ۾ موڙيو ويندو هو ته جيئن جزو وڌيڪ مضبوطيءَ سان جڙيل رهي. ان کان پوءِ ليڊن کي [[سولڊرنگ]] ذريعي ڳنڍي، سندن اضافي حصا ڪٽي ڇڏيا ويندا هئا. سولڊرنگ هٿ سان يا [[لهري سولڊرنگ]] واري مشين ذريعي ڪئي ويندي هئي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Mahajan |first=Subhash |date=2001 |chapter=Electronic Packaging: Solder Mounting Technologies |editor1-last=Buschow |editor1-first=K.H.J. |editor2-last=Cahn |editor2-first=Robert |editor3-last=Flemings |editor3-first=Merton C. |editor4-last=Ilschner |editor4-first=Bernhard |editor5-last=Kramer |editor5-first=Edward J. |editor6-last=Veyssiere |editor6-first=Patrick |encyclopedia=Encyclopedia of Materials: Science and Technology |publisher=Elsevier |isbn=0-08-043152-6 |pages=2708–9 }}</ref> [[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] 1960ع واري ڏهاڪي ۾ متعارف ٿي، 1980ع جي شروعات ۾ تيزي سان ترقي ڪئي، ۽ 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين وڏي پيماني تي استعمال ٿيڻ لڳي. جزن کي نئين سر اهڙي نموني ٺاهيو ويو جو انهن ۾ سوراخن مان گذرندڙ تارن بدران ننڍڙا ڌاتي ٽيب يا آخري ٽوپيون هونديون هيون، جيڪي سڌو ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي مٿاڇري تي سولڊر ٿي سگهنديون هيون. ان سان جزا گهڻو ننڍا ٿي ويا ۽ بورڊ جي ٻنهي پاسن تي جزا لڳائڻ وڌيڪ عام ٿي ويو، جنهن جي نتيجي ۾ ننڍي جسامت وارا ۽ تمام وڌيڪ سرڪٽ-کثافت رکندڙ ڇپيل سرڪٽ بورڊ اسيمبليون ممڪن ٿي ويون. سطحي لڳائڻ وارو طريقو خودڪار پيداوار لاءِ تمام موزون آهي، جنهن سان مزدوريءَ جو خرچ گهٽجي ٿو ۽ [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] جي ڀيٽ ۾ پيداوار ۾ نمايان واڌ اچي ٿي. جزا ڪيريئر ٽيپن تي لڳل صورت ۾ فراهم ڪري سگهجن ٿا. [[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] جا جزا [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] وارن جزن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ چوٿين کان ڏهين حصي تائين جسامت ۽ وزن رکن ٿا، جڏهن ته غيرفعال جزا گهڻو سستا هوندا آهن. البت [[سطحي لڳائڻ وارو جزو|سطحي لڳائڻ وارن]] [[نيم موصل]] جزن جون قيمتون گهڻو ڪري اندروني چپ تي دارومدار رکن ٿيون، نه ڪي پيڪيج تي؛ تنهنڪري وڏن پيڪيجن جي ڀيٽ ۾ قيمتي فائدو محدود هوندو آهي، ۽ ڪجهه تار وارا جزا، جهڙوڪ [[1N4148 سگنل ڊائيوڊ]]، حقيقت ۾ پنهنجي سطحي لڳائڻ واري متبادل کان به وڌيڪ سستا هوندا آهن. === برقي خاصيتون === هر ٽريڪ ايچنگ کان پوءِ بچيل [[ٽامو|ٽامي]] جي ورق جو هڪ سنهو ۽ چپٽو حصو هوندو آهي. ان جي [[برقي مزاحمت]]، جيڪا ان جي ويڪر، ٿولهه ۽ ڊيگهه تي دارومدار رکي ٿي، ايتري گهٽ هجڻ گهرجي جو اهو گهربل برقي رو آساني سان کڻي سگهي. پاور ۽ گرائونڊ جا ٽريڪ اڪثر [[سگنل ٽريڪ]]ن کان وڌيڪ ويڪرا رکيا ويندا آهن. گهڻ-تہي بورڊن ۾ ڪڏهن ڪڏهن هڪ پوري تہه کي لڳ ڀڳ مڪمل ٽامي سان ڀري [[گرائونڊ پلين]] طور استعمال ڪيو ويندو آهي، ته جيئن شيلڊنگ ۽ پاور جي واپسي بهتر ٿي سگهي. [[مائڪروويئو]] سرڪٽن ۽ تيز رفتار ڊجيٽل سگنلن لاءِ (جيڪي لڳ ڀڳ ساڳين فريڪوئنسيز تي ڪم ڪندا آهن)، [[ٽرانسميشن لائين]] کي [[هموار ٽرانسميشن لائين]] جي صورت ۾، جهڙوڪ [[اسٽرپ لائين]] يا [[مائڪرو اسٽرپ]]، احتياط سان مقرر ڪيل ماپن سان ترتيب ڏنو ويندو آهي، ته جيئن مستقل [[خاص امپيڊنس]] برقرار رهي. ريڊيو فريڪوئنسي ۽ تيز سوئچنگ وارن سرڪٽن ۾ ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي موصل رستن جي [[انڊڪٽنس]] ۽ [[ڪيپيسيٽنس]] اهم برقي جزا بڻجي ويندا آهن، جيتوڻيڪ گهڻو ڪري اهي غير مطلوب هوندا آهن. بهرحال، انهن کي ڄاڻي واڻي سرڪٽ ڊزائن جو حصو پڻ بڻائي سگهجي ٿو، جهڙوڪ [[ورهايل-جزن وارو فلٽر]]، [[ريڊيو اينٽينا|اينٽينا]] ۽ [[فيوز]] ۾، جنهن سان اضافي الڳ جزن جي ضرورت ختم ٿي سگهي ٿي. [[اعليٰ-کثافت رابطي وارو ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] (HDI PCB) ۾ ٽريڪن يا [[ويا]] جو ويڪر يا قطر 152 مائڪرو ميٽر کان به گهٽ هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.freedomcad.com/2018/08/21/why-use-high-density-interconnect/ |title=Why Use High Density Interconnect? |date=August 21, 2018 }}</ref> == مواد == === ليمينيٽ === ليمينيٽ ڪپڙي يا ڪاغذ جي تہن کي [[ٿرموسيٽ]] [[رال]] سان دٻاءُ ۽ گرمي هيٺ سخت ڪري تيار ڪيا ويندا آهن، جنهن سان هڪجهڙي ٿولهه وارو مضبوط ۽ گڏيل ٽڪرو ٺهندو آهي. انهن جي ويڪر ۽ ڊيگهه وڌ ۾ وڌ {{Convert|4|by|8|ft|m}} ٿي سگهي ٿي. گهربل آخري ٿولهه ۽ [[ڊائي اليڪٽرڪ]] خاصيتون حاصل ڪرڻ لاءِ مختلف ڪپڙي جون بناوتون (في انچ يا سينٽي ميٽر ڌاڳن جو تعداد)، ڪپڙي جي ٿولهه ۽ [[رال]] جي مقدار استعمال ڪئي ويندي آهي. معياري ليمينيٽ ٿولهه ANSI/IPC-D-275 ۾ بيان ٿيل آهي.<ref>{{cite book |title=IPC-D-275: Design Standard for Rigid Printed Boards and Rigid Printed Board Assemblies |publisher=IPC |date=September 1991 }}</ref> استعمال ٿيندڙ ڪپڙي يا فائبر جو قسم، [[رال]] جو قسم، ۽ ڪپڙي ۽ رال جو تناسب ليمينيٽ جي درجابندي (جهڙوڪ FR-4، CEM-1، G-10 وغيره) ۽ ان جي خاصيتن جو تعين ڪن ٿا. اهم خاصيتن ۾ باهه کان بچاءُ جي صلاحيت، [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] (ε_r)، [[ڊائي اليڪٽرڪ نقصان]] (tan δ)، [[تنشي قوت]]، [[قينچي قوت]]، [[شيشي منتقلي جو گرمي پد]] (T_g)، ۽ Z-محور ۾ [[حرارتي پکيڙ جو عدد]] شامل آهن، جيڪو ڏيکاري ٿو ته گرمي سان ٿولهه ڪيتري تبديل ٿئي ٿي. سرڪٽ جي گهرجن موجب مختلف موصلي خاصيتون حاصل ڪرڻ لاءِ ڪيترائي [[ڊائي اليڪٽرڪ]] مواد چونڊي سگهجن ٿا. انهن ۾ [[پولي ٽيٽرافلورو ايٿيلين]] (ٽيفلون)، FR-4، FR-1، CEM-1 ۽ CEM-3 شامل آهن. PCB صنعت ۾ مشهور ''پري-پريگ'' موادن ۾ [[FR-2]] (فينولڪ ڪپهه وارو ڪاغذ)، FR-3 (ڪپهه وارو ڪاغذ ۽ ايپوڪسي)، [[FR-4]] (اڻيل شيشي جا فائبر ۽ ايپوڪسي)، FR-5، FR-6، [[جي-10]]، CEM-1، CEM-2، CEM-3، CEM-4 ۽ CEM-5 شامل آهن. [[بال گرڊ ايري]] (BGA) ۽ ننگي چپ ٽيڪنالاجي ۾ حرارتي پکيڙ انتهائي اهم هوندي آهي، ۽ شيشي جا فائبر بهترين ماپياتي استحڪام فراهم ڪن ٿا. اڄڪلهه [[ايف آر-4]] سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ مواد آهي. جنهن بورڊ تي ٽامي جي پرت موجود هجي پر اڃا ايچنگ نه ڪئي وئي هجي، ان کي "ٽامي سان ڍڪيل ليمينيٽ" (Copper-clad Laminate) چيو ويندو آهي. بورڊ جي خاصيتن جي جسامت گهٽجڻ ۽ ڪم ڪندڙ فريڪوئنسي وڌڻ سان، فائبر گلاس يا ٻين ڀرڻ وارن مواد جي غير يڪسان ورڇ، ٿولهه ۾ فرق، رال اندر هوائي بلبلن ۽ انهن سبب پيدا ٿيندڙ [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] جي مقامي تبديليون وڌيڪ اهم ٿي وڃن ٿيون. === بنيادي سبسٽريٽ جا پيرا ميٽر === سرڪٽ بورڊ جا سبسٽريٽ عام طور [[ڊائي اليڪٽرڪ]] مرڪب مواد هوندا آهن. اهي مرڪب هڪ بنيادي ميٽرڪس (عام طور [[ايپوڪسي رال]]) ۽ هڪ مضبوط ڪندڙ مواد (اڪثر اڻيل، ڪڏهن غير اڻيل شيشي جا فائبر، ۽ ڪڏهن ڪاغذ) تي مشتمل هوندا آهن. ڪجهه حالتن ۾ رال ۾ ڀرڻ وارو مواد، جهڙوڪ سيرامڪس، پڻ شامل ڪيو ويندو آهي؛ مثال طور [[ٽائيٽينيٽ سيرامڪس]] [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] وڌائڻ لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو. مضبوط ڪندڙ مواد جا ٻه بنيادي قسم آهن: اڻيل ۽ غير اڻيل. اڻيل مضبوط ڪندڙ مواد نسبتاً سستا هوندا آهن، پر شيشي جو وڌيڪ [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] اعليٰ فريڪوئنسي وارن استعمالن لاءِ هميشه مناسب نه هوندو آهي. اڻيل بناوت جي غير يڪسان ساخت مختلف هنڌن تي رال ۽ شيشي جي تناسب ۾ فرق پيدا ڪري ٿي، جنهن سان برقي خاصيتن ۾ مقامي تبديليون اچن ٿيون. غير اڻيل يا گهٽ مضبوط ڪندڙ مواد وڌيڪ مهانگا هوندا آهن، پر ڪجهه [[ريڊيو فريڪوئنسي]] ۽ اينالاگ استعمالن لاءِ وڌيڪ موزون هوندا آهن. سبسٽريٽ ڪيترن ئي اهم خاصيتن سان سڃاتا ويندا آهن، جن ۾ [[شيشي منتقلي جو گرمي پد]]، [[تنشي قوت]]، [[قينچي قوت]]، [[حرارتي پکيڙ]]، [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]]، [[ڊائي اليڪٽرڪ نقصان]]، [[ڊائي اليڪٽرڪ ٽٽڻ وارو وولٽيج]]، [[ليڪيج ڪرنٽ]]، [[برقي ٽريئنگ|ٽريڪنگ مزاحمت]]، ۽ نمي جذب ڪرڻ جهڙيون خاصيتون شامل آهن. سبسٽريٽ جي [[شيشي منتقلي جو گرمي پد]] (T_g) تي پهچڻ سان مرڪب ۾ موجود رال نرم ٿيڻ لڳندي آهي ۽ ان جي حرارتي پکيڙ ۾ نمايان واڌ ايندي آهي. T_g کان مٿي گرمي پد تي بورڊ جي جزن، جهڙوڪ سولڊر ٿيل ڳانڍاپن ۽ [[ويا (اليڪٽرانڪس)|ويائن]]، تي ميڪانيڪي دٻاءُ وڌي ويندو آهي. T_g کان هيٺ رال جي حرارتي پکيڙ تقريباً ٽامي ۽ شيشي جي برابر هوندي آهي، پر ان کان مٿي اها گهڻي وڌي ويندي آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ شيشي جا فائبر ۽ ٽامو بورڊ کي افقي رخ ۾ محدود رکن ٿا، تنهنڪري حرارتي پکيڙ گهڻو ڪري ٿولهه جي رخ ۾ ٿيندي آهي، جنهن سان ڌاتوءَ سان ڍڪيل سوراخن (Plated-through Holes) تي زور پوي ٿو. بار بار سولڊر ڪرڻ يا وڌيڪ گرمي کي برداشت ڪرڻ سبب، خاص طور تي ٿلها بورڊ، پليٽنگ جي ناڪامي جو شڪار ٿي سگهن ٿا؛ تنهنڪري ٿلهن بورڊن لاءِ وڌيڪ T_g واري ميٽرڪس ضروري هوندي آهي. استعمال ٿيندڙ مواد سبسٽريٽ جي [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] جو تعين ڪن ٿا. هي مستقل فريڪوئنسي تي پڻ دارومدار رکي ٿو ۽ عام طور فريڪوئنسي وڌڻ سان گهٽجي ٿو. ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ئي مستقل [[مرحلي جي رفتار]] (سگنل پروپيگيشن اسپيڊ) جو تعين ڪري ٿو، تنهنڪري فريڪوئنسي تي ان جو دارومدار وسيع بينڊ وارن استعمالن ۾ مرحلي جي بگاڙ جو سبب بڻجي سگهي ٿو. انهيءَ ڪري، فريڪوئنسي سان گهٽ ۾ گهٽ تبديلي ڪندڙ [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] انتهائي اهم هوندو آهي. [[منتقلي لڪير|منتقلي لڪيرن]] جي مزاحمتي خاصيت (امپيڊنس) فريڪوئنسي وڌڻ سان گهٽجي ويندي آهي، جنهن سبب تيز ڪنارن وارا سگنل سست سگنلن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ موٽندا (رفليڪٽ) آهن. [[ڊائي اليڪٽرڪ ٽٽڻ وارو وولٽيج]] اهو وڌ ۾ وڌ وولٽيج ڍلوان (وولٽيج گريڊيئنٽ) بيان ڪري ٿو، جيڪو ڪو مواد ٽٽڻ يا آرڪ ٿيڻ کان اڳ برداشت ڪري سگهي. [[ٽريڪنگ مزاحمت]] ظاهر ڪري ٿي ته مواد بورڊ جي مٿاڇري تي هلندڙ اعليٰ وولٽيج وارن برقي خارجائن جي ڪيتري مزاحمت ڪري سگهي ٿو. [[ڊائي اليڪٽرڪ نقصان]] (لاس ٽينجئنٽ) ٻڌائي ٿو ته موصلن ۾ هلندڙ سگنلن جي برقي مقناطيسي توانائي جو ڪيترو حصو بورڊ جو مواد جذب ڪري ٿو. هي خاصيت اعليٰ فريڪوئنسي استعمالن لاءِ خاص اهميت رکي ٿي. گهٽ نقصان وارا مواد وڌيڪ مهانگا هوندا آهن، ۽ بغير ضرورت جي اهڙو مواد چونڊڻ اعليٰ فريڪوئنسي ڊجيٽل ڊزائن ۾ هڪ عام انجنيئرنگ غلطي سمجهي ويندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها بورڊ جي قيمت وڌائي ٿي پر فائدو نه ڏيندي آهي. [[آئي نمونو]] (Eye Pattern) ذريعي نقصان ۽ [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] جي اثرن جو آسانيءَ سان جائزو وٺي سگهجي ٿو. نمي جذب ٿيڻ تڏهن ٿيندو آهي جڏهن مواد گهڻي نمي يا پاڻي جي سامهون اچي. رال ۽ مضبوط ڪندڙ مواد ٻئي پاڻي جذب ڪري سگهن ٿا، جڏهن⁠تہ مواد جي اندر خالين ۽ فائبرن جي وچ ۾ ڪيپلري قوتن ذريعي به پاڻي داخل ٿي سگهي ٿو. FR-4 مواد ۾ استعمال ٿيندڙ ايپوڪسي تقريباً صرف 0.15٪ پاڻي جذب ڪري ٿي، جڏهن⁠تہ [[ٽيفلون]] رڳو 0.01٪ جذب ڪري ٿو. ان جي ابتڙ [[پولي اميڊ]] ۽ [[سائنيٽ ايسٽر]] گهڻو پاڻي جذب ڪن ٿا. جذب ٿيل پاڻي اهم خاصيتن کي خراب ڪري سگهي ٿو، ٽريڪنگ مزاحمت، ٽٽڻ واري وولٽيج ۽ [[ڊائي اليڪٽرڪ]] خاصيتن کي گهٽائي سگهي ٿو. پاڻي جو نسبي [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] لڳ ڀڳ 73 هوندو آهي، جڏهن⁠تہ عام سرڪٽ بورڊ مواد جو لڳ ڀڳ 4 هوندو آهي. سولڊر ڪرڻ دوران جذب ٿيل نمي ٻاڦ بڻجي ڪريڪ ۽ [[ڊيليمينيشن]] جو سبب بڻجي سگهي ٿي،<ref>Sood, B. and Pecht, M. 2011. Printed Circuit Board Laminates. Wiley Encyclopedia of Composites. 1–11.</ref> جيڪو اليڪٽرانڪ جزن جي پيڪيجن ۾ ٿيندڙ "پاپ ڪارننگ" جهڙي نقصان جو به سبب هوندو آهي. انهيءَ ڪري سولڊر ڪرڻ کان اڳ سبسٽريٽن کي چڱيءَ طرح سُڪائڻ لاءِ بيڪ ڪرڻ ضروري ٿي سگهي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Lee W. Ritchey, Speeding Edge |date=November 1999 |title=A Survey and Tutorial of DIELECTRIC MATERIALS USED in the Manufacture of Printed Circuit Boards |url=http://speedingedge.com/PDF-Files/tutorial.pdf|journal=Circuitree Magazine}}</ref> === عام سبسٽريٽ === عام طور استعمال ٿيندڙ مواد: * [[ايف آر-2]]، [[فينولڪ ڪاغذ]] يا فينولڪ ڪپهه وارو ڪاغذ، جيڪو [[فينول فارملڊيهاڊ رال]] سان ڀريل هوندو آهي. هڪ-طرفي بورڊن واري صارف اليڪٽرانڪس ۾ عام. ان جون برقي خاصيتون [[ايف آر-4]] کان گهٽ آهن. برقي آرڪ جي مزاحمت گهٽ. عام طور 105 °C تائين درجه بندي ٿيل. * [[ايف آر-4]]، [[فائبر گلاس]] جي اڻيل ڪپڙي کي [[ايپوڪسي رال]] سان ڀري تيار ڪيو ويندو آهي. پاڻي گهٽ جذب ڪري ٿو (تقريباً 0.15٪ تائين)، بهترين موصلي خاصيتون ۽ آرڪ مزاحمت رکي ٿو. سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ مواد. مختلف خاصيتن وارا ڪيترائي درجا موجود آهن. عام طور 130 °C تائين درجه بندي ٿيل. * [[ايلومينيم]]، يا ''ڌاتي-مرڪزي بورڊ'' يا [[موصل ڌاتي سبسٽريٽ]] (IMS)، جنهن تي گرمي منتقل ڪندڙ پتلي [[ڊائي اليڪٽرڪ]] پرت هوندي آهي. اهڙن حصن لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جن کي وڌيڪ ٿڌو رکڻ ضروري هجي، جهڙوڪ پاور سوئچ ۽ LED. عام طور هڪ، ڪڏهن ٻه تہن واري سرڪٽ بورڊ تي مشتمل هوندو آهي، جيڪو FR-4 جهڙي مواد سان ايلومينيم جي 0.8، 1، 1.5، 2 يا 3 ملي ميٽر ٿلهي شيٽ تي ليمينيٽ ڪيو ويندو آهي. وڌيڪ ٿلها ليمينيٽ ڪڏهن وڌيڪ ٿلهي ٽامي سان به تيار ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite web |last=Fjelstad |first=Joseph |url=https://www.circuitinsight.com/pdf/manufacture_aluminum_substrate_pcbs_ipc.pdf |title=Method for the Manufacture of an Aluminum Substrate PCB and its Advantages |website=CircuitInsight.com |access-date=January 17, 2024 }}</ref><ref>{{cite journal |last=Yung |first=Winco K. C. |date=2007 |url=https://www.bestpcbs.com/public/pdf/Metal-Core-PCB-design-guide.pdf |title=Using Metal Core Printed Circuit Board (MCPCB) as a Solution for Thermal Management |journal=Journal of the HKPCA |issue=24 |pages=12–16}}</ref> * [[لچڪدار اليڪٽرانڪس|لچڪدار سبسٽريٽ]] – اهي يا ته الڳ ٽامي سان ڍڪيل ورق هوندا آهن يا ڪنهن پتلي سخت سهاري (اسٽفنر) سان ليمينيٽ ڪيا ويندا آهن، مثال طور 50–130 μm. ** [[پولي اميڊ]] ورق ننڍي جسامت وارن صارف اليڪٽرانڪس ۽ لچڪدار رابطن ۾ عام آهي. وڌيڪ گرمي برداشت ڪري ٿو. مشهور واپاري نالن ۾ [[ڪيپٽن]]، [[يوپليڪس]] ۽ [[پائرالڪس]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.upilex.jp/en/application.html|title= Applications {{!}} UBE Heat Resistant Polyimide Materials |publisher=UBE |website=Upilex.jp }}</ref><ref name=Pyra>{{cite web |url=https://www.qnityelectronics.com/blogs/your-ultimate-flexible-circuit-materials-partner.html |title=Pyralux Flexible Circuit Materials |publisher=DuPont }}</ref> ** [[پولِي ايسٽر]] (PET)، جيڪو سستو پر گهٽ گرمي برداشت ڪندڙ آهي، ۽ مڪمل شفاف به ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Material Matters: Comparing Polyimide, PET, and Other Flex PCB Materials and Their Thicknesses |url=https://www.allpcb.com/blog/pcb-knowledge/material-matters-comparing-polyimide-pet-and-other-flex-pcb-materials-and-their-thicknesses.html |website=www.allpcb.com}}</ref> ** مرڪب [[ڊائي اليڪٽرڪ]] مواد، جهڙوڪ Puralux TK، جيڪو [[پولي اميڊ]] ۽ فلوروپوليمر تي ٻڌل هوندو آهي.<ref name=Pyra/> سولڊر ڪرڻ دوران ٽامي جي پرت الڳ ٿي سگهي ٿي. * [[سيرامڪ ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] (سيرامڪ پي سي بي)، پي سي بي سبسٽريٽن جو اهڙو قسم آهي، جنهن ۾ نامياتي ليمينيٽن بدران [[ايلومينا]] (Al₂O₃) يا [[ايلومينيم نائٽرائڊ]] (AlN) جهڙا سيرامڪ مواد استعمال ٿيندا آهن. اهي اعليٰ حرارتي چالڪائي، بهترين برقي موصليت ۽ تيز گرمي ۽ سخت ماحول جي مزاحمت سبب اعليٰ طاقت، اعليٰ فريڪوئنسي ۽ انتهائي قابلِ اعتماد استعمالن لاءِ موزون آهن.<ref>{{Cite web |last=Gorka Plata, Shraddha Singh and John Clegg |title=Thermal Management Analysis of Conventional Multi-PCB-Stack for Geothermal Drilling Tools |url=https://pangea.stanford.edu/ERE/db/GeoConf/papers/SGW/2026/Plata.pdf |website=Stanford University}}</ref> گهٽ استعمال ٿيندڙ مواد: * [[ايف آر-1]]، ايف آر-2 جهڙو، عام طور 105 °C تائين درجه بندي ٿيل، جڏهن ته ڪجهه قسمن جي حد 130 °C آهي. ڪمري جي گرمي پد تي پنچ ڪري سگهجي ٿو. گتي جهڙو مواد. نمي ۽ آرڪ جي مزاحمت گهٽ. * [[ايف آر-3]]، ڪپهه وارو ڪاغذ ۽ [[ايپوڪسي]]. * [[ايف آر-5]]، اڻيل [[فائبر گلاس]] ۽ ايپوڪسي، وڌيڪ گرمي تي وڌيڪ مضبوط، عام طور 170 °C تائين درجه بندي ٿيل. * [[ايف آر-6]]، ميٽ شيشو ۽ پوليسٽر. * [[جي-10]]، اڻيل شيشو ۽ ايپوڪسي، اعليٰ موصلي مزاحمت، گهٽ نمي جذب ڪرڻ ۽ تمام مضبوط ڳانڍاپو. عام طور 130 °C تائين درجه بندي ٿيل. * G-11، اڻيل شيشو ۽ ايپوڪسي، سالوينٽن جي وڌيڪ مزاحمت ۽ تيز گرمي تي موڙ برداشت ڪرڻ جي اعليٰ صلاحيت.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=nnCNsjpicJIC&q=printed+circuit+board+materials+%22fr-1%22&pg=PA475|title=Op Amps for Everyone|first=Bruce|last=Carter|date=March 19, 2009|publisher=Newnes|via=Google Books|isbn=9780080949482}}</ref> عام طور 170 °C تائين درجه بندي ٿيل. * [[سي اي ايم-1]]، ڪپهه وارو ڪاغذ ۽ ايپوڪسي. * [[سي اي ايم-2]]، ڪپهه وارو ڪاغذ ۽ ايپوڪسي. * [[سي اي ايم-3]]، غير اڻيل شيشو ۽ ايپوڪسي. * [[سي اي ايم-4]]، اڻيل شيشو ۽ ايپوڪسي. * [[سي اي ايم-5]]، اڻيل شيشو ۽ پوليسٽر. * [[پي ٽي ايف اي]] (ٽيفلون)، مهانگو، گهٽ [[ڊائي اليڪٽرڪ نقصان]]، اعليٰ فريڪوئنسي استعمالن لاءِ، تمام گهٽ نمي جذب ڪري ٿو (0.01٪)، ميڪانيڪي طور نرم، ليمينيٽ ڪرڻ ڏکيو، گهڻ-تہي بورڊن ۾ گهٽ استعمال ٿيندو آهي. * سيرامڪ سان ڀريل [[پي ٽي ايف اي]]، مهانگو، گهٽ [[ڊائي اليڪٽرڪ نقصان]]، اعليٰ فريڪوئنسي استعمالن لاءِ. سيرامڪ ۽ PTFE جي تناسب سان [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] ۽ حرارتي پکيڙ کي ترتيب ڏئي سگهجي ٿو. * RF-35، فائبر گلاس سان مضبوط ڪيل سيرامڪ ڀريل PTFE. نسبتاً سستو، بهترين ميڪانيڪي ۽ اعليٰ فريڪوئنسي خاصيتون رکي ٿو.<ref>{{cite web |date=September 1, 1998 |url=http://www.microwavejournal.com/articles/2426-a-high-performance-economical-rf-microwave-substrate |title=A High Performance, Economical RF/Microwave Substrate |publisher=MicrowaveJournal.com |access-date=November 4, 2024 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.multi-circuit-boards.eu/fileadmin/user_upload/downloads/e_taconic_rf35-hf_www.multi-circuit-boards.eu.pdf |title=RF-35 datasheet |publisher=Taconic |via=Multi-CB }}</ref> * [[ايلومينا]]، هڪ سيرامڪ؛ سخت، ڀرڀرو، تمام مهانگو، اعليٰ ڪارڪردگي ۽ سٺي حرارتي چالڪائي وارو. * [[پولي اميڊ]]، اعليٰ گرمي برداشت ڪندڙ پوليمر. مهانگو ۽ اعليٰ ڪارڪردگي وارو، پر پاڻي وڌيڪ جذب ڪري ٿو (0.4٪). انتهائي گهٽ گرمي کان وٺي 260 °C کان وڌيڪ گرمي تائين استعمال ٿي سگهي ٿو. === ٽامي جي ٿولهه === PCB تي ٽامي جي ٿولهه سڌي طرح يا في چورس فوٽ ٽامي جي وزن (اونس في چورس فوٽ) جي صورت ۾ بيان ڪئي ويندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ماپڻ وڌيڪ آسان هوندو آهي. هڪ [[اونس]] في [[چورس فوٽ]] جي ٿولهه تقريباً {{convert|34|μm|in|abbr=on}} هوندي آهي. ''ڳرو ٽامو'' (ھيوي ڪاپر) ان پرت کي چيو ويندو آهي، جيڪا في چورس فوٽ ٽن اونس کان وڌيڪ ٽامو رکي، يعني لڳ ڀڳ {{convert|105|μm|in|abbr=on}} ٿلهي هجي. اهڙيون ٿلهيون ٽامي جون پرتون وڌيڪ ڪرنٽ کڻڻ يا گرمي خارج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيون وينديون آهن.{{Citation needed|date=January 2025}} == تياري == ڇپيل سرڪٽ بورڊن جي تياري ۾ پهرين خالي (Bare) ڇپيل سرڪٽ بورڊ تيار ڪيا ويندا آهن، پوءِ انهن تي اليڪٽرانڪ جزا لڳايا ويندا آهن. وڏي پيماني تي پيداوار دوران، وڌيڪ ڪارائتي پروسيسنگ لاءِ ڪيترائي PCB هڪ ئي پينل تي گڏ تيار ڪيا ويندا آهن. اسيمبلي مڪمل ٿيڻ کان پوءِ انهن کي هڪ ٻئي کان الڳ ([[پينل کان الڳ ڪرڻ]]) ڪيو ويندو آهي. == قسم == {{Further|Monoboard}} === بريڪ آئوٽ بورڊ === [[File:Breakout board.jpg|thumb|هڪ بريڪ آئوٽ بورڊ ٻن غير هم آهنگ ڳانڍاپن جي وچ ۾ رابطي کي ممڪن بڻائي سگهي ٿو.]] [[File:SD Card Breakout Board.jpg|thumb|هي بريڪ آئوٽ بورڊ [[ايس ڊي ڪارڊ]] جي پنن تائين آسانيءَ سان رسائي فراهم ڪري ٿو، جڏهن⁠تہ ڪارڊ کي هلندڙ حالت ۾ مٽائڻ (Hot Swap) پڻ ممڪن بڻائي ٿو.]] ڪنهن هڪ جز لاءِ ٺهيل انتهائي سادي PCB، جيڪا [[اليڪٽرانڪس پروٽوٽائپ سازي]] ۾ استعمال ٿيندي آهي، ان کي '''بريڪ آئوٽ بورڊ''' چيو ويندو آهي. بريڪ آئوٽ بورڊ جو مقصد جز جي ليڊن کي الڳ الڳ ٽرمينلن تي آڻڻ هوندو آهي، جيئن انهن سان هٿرادو ڳانڍاپا آسانيءَ سان ڪري سگهجن. بريڪ آئوٽ بورڊ خاص طور [[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي|سطحي لڳائڻ وارن]] جزن يا تمام ويجهن ليڊن (Fine Pitch) وارن جزن لاءِ استعمال ٿيندا آهن. ترقي يافته PCBن ۾ ڪي جزا، جهڙوڪ ڪيپيسيٽر ۽ [[گڏيل سرڪٽ]]، سڌو سبسٽريٽ جي اندر به شامل ڪيا ويندا آهن، جنهن سان PCB جي مٿاڇري تي جزن لاءِ گهربل جڳهه گهٽجي ويندي آهي ۽ برقي ڪارڪردگي پڻ بهتر ٿيندي آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.electronicdesign.com/technologies/embedded-revolution/article/21799095/use-embedded-components-to-improve-pcb-performance-and-reduce-size|title = StackPath| date=February 11, 2014 }}</ref> === ملٽي وائر بورڊ === ملٽي وائر رابطي جي هڪ پيٽنٽ ٿيل ٽيڪنالاجي آهي، جنهن ۾ مشين ذريعي رستا ٺهيل موصل تارون هڪ غير موصل ميٽرڪس (عام طور پلاسٽڪ رال) جي اندر شامل ڪيون وينديون آهن.<ref>{{Cite patent |country=US |number=4175816 |pubdate=1979-11-27 |title=Multi-wire electrical interconnecting member having a multi-wire matrix of insulated wires mechanically terminated thereon |assign1=Kollmorgen Technologies Corp. |inventor1-last=Burr |inventor1-first=Robert P. |inventor2-last=Morino |inventor2-first=Ronald |inventor3-last=Keogh |inventor3-first=Raymond J. }}</ref> هي ٽيڪنالاجي 1980ع ۽ 1990ع واري ڏهاڪي ۾ استعمال ٿيندي هئي. 2010ع مطابق، ملٽي وائر ٽيڪنالاجي اڃا تائين هٽاچي ذريعي دستياب آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ تارون آسانيءَ سان ميٽرڪس جي اندر رکجي سگهنديون هيون، تنهنڪري ڊزائنر کي تارن جي رستن (Routing) بابت گهڻي فڪر ڪرڻي نه پوندي هئي، جيڪا PCB ڊزائن جو سڀ کان وقت وٺندڙ مرحلو هوندو آهي. جتي به ڳانڍاپي جي ضرورت هوندي، مشين هڪ هنڌ يا پن کان ٻئي هنڌ يا پن تائين سڌي ليڪ ۾ تار وجهي ڇڏيندي هئي. ان سان نه رڳو ڊزائن جو وقت تمام گهٽجي ويندو هو، پر [[ڪراس ٽاڪ]] به گهٽ ٿيندي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ تارون تقريباً ڪڏهن به هڪ ٻئي سان متوازي نه هلنديون هيون. بهرحال، وڏي مقدار ۾ پيداوار لاءِ ان جي قيمت روايتي PCB ٽيڪنالاجي جي مقابلي ۾ تمام گهڻي هئي. ملٽي وائر بورڊ جي ترتيب ۾ تبديليون ڪرڻ، عام PCB جي ترتيب ۾ تبديليون ڪرڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ آسان هوندو هو.<ref>{{cite web |last=Weisberg |first=David E. |date=2008 |title=14: Intergraph |pages=14–8 |url=https://www.vgamuseum.info/images/doc/intergraph/intergraph_history.pdf}}</ref> ڪارڊ وُڊ تعمير ۾ محوري ليڊن وارا جزا ٻن متوازي سطحن جي وچ ۾ لڳايا ويندا هئا. هن جو نالو ان ڪري پيو، جو اهي جزا (جهڙوڪ ڪيپيسيٽر، رزسٽر، ڪوئل ۽ ڊائيوڊ) ڪاٺين جي ڍير وانگر قطارن ۽ ڪالمن ۾ هڪ ٻئي سان متوازي ترتيب ڏنل هوندا هئا. انهن جزن کي يا ته جمپر تارن ذريعي پاڻ ۾ سولڊر ڪيو ويندو هو، يا وري جزن جي ليڊن تي قائم زاويي سان ويلڊ ڪيل باريڪ نڪيل جي پٽن ذريعي ٻين جزن سان ڳنڍيو ويندو هو.<ref>{{cite journal |last=Wagner |first=G. Donald |title=History of Electronic Packaging at APL: From the VT Fuze to the NEAR Spacecraft |journal=Johns Hopkins APL Technical Digest |volume=20 |issue=1 |date=1999 |url=http://www.jhuapl.edu/techdigest/TD/td2001/Wagner.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170510111809/http://www.jhuapl.edu/techdigest/TD/td2001/Wagner.pdf |archive-date=May 10, 2017 }}</ref> ڪارڊ وُڊ تعمير جي ڪجهه قسمن ۾ ڳانڍاپي لاءِ هڪ-طرفا سولڊر ٿيل PCB استعمال ڪيا ويندا هئا (جيئن تصوير ۾ ڏيکاريل آهي)، جنهن سان عام ليڊ وارا جزا استعمال ڪري سگهبا هئا، پر بورڊ کي ڪڍڻ يا ڪنڊ کان سواءِ ڪنهن ٻئي هنڌ موجود جز کي مٽائڻ ڏاڍو ڏکيو هوندو هو.{{Citation needed|date=August 2025}} ڪارڊ وُڊ تعمير کي بعد ۾ گهڻ-تہي بورڊن، [[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] (SMD) ۽ [[گڏيل سرڪٽ]]ن تبديل ڪري ڇڏيو. === لچڪدار ڇپيل سرڪٽ بورڊ === '''لچڪدار ڇپيل سرڪٽ بورڊ''' ([[لچڪدار اليڪٽرانڪس|FPCB]]) هڪ پتلو ۽ هلڪو سرڪٽ هوندو آهي، جيڪو پولي اميڊ جهڙن لچڪدار مواد مان تيار ڪيو ويندو آهي. اهو پنهنجي برقي ڳانڍاپن کي برقرار رکندي موڙي يا ويڙهي سگهجي ٿو، ۽ عام طور اسمارٽ فونن، پائڻ لائق اليڪٽرانڪ اوزارن ۽ طبي سامان جهڙن ننڍي جسامت وارن برقي اوزارن ۾ استعمال ٿيندو آهي.{{cn|date=January 2026}} === ڪارڊ وُڊ تعمير === [[File:Cordwoodcircuit.agr.jpg|thumb|upright=1.5|هڪ ڪارڊ وُڊ ماڊيول]] [[File:MK53 fuze.jpg|thumb|ڪارڊ وُڊ تعمير [[ويجهڙائي فيوز]] ۾ استعمال ٿيندي هئي.]] [[گڏيل سرڪٽ]]ن جي ايجاد کان اڳ، ''ڪارڊ وُڊ تعمير'' سڀ کان وڌيڪ جزن جي کثافت حاصل ڪرڻ جو طريقو هو. هي تعميراتي طريقو [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] وارن تارن سان ختم ٿيندڙ جزن لاءِ استعمال ٿيندو هو، خاص طور انهن حالتن ۾ جتي جاءِ تمام محدود هوندي هئي، جهڙوڪ [[فيوز]]، ميزائل رهنمائي وارا نظام، ٽيلي ميٽري نظام ۽ ان دور جي تيز رفتار [[ڪمپيوٽر]]، جتي ننڍا برقي رستا تمام اهم هوندا هئا. == استعمال == ڇپيل سرڪٽ بورڊ پنهنجي روايتي اليڪٽرانڪ استعمال کان علاوه [[اليڪٽرانڪس]] ۽ [[حياتياتي طبي انجنيئرنگ]] ۾ به وڏي پيماني تي استعمال ٿيڻ لڳا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جون مختلف تہون، خاص طور ٽامي جي تہه، تمام گهڻي ورسٽائل هوندي آهي. PCB جون تہون مختلف قسم جا سينسر، جهڙوڪ گنجائشي دٻاءُ سينسر ۽ تيزرفتاري ماپيندڙ (Accelerometer)، ايڪٽيويٽر، جهڙوڪ ننڍڙا والوز ۽ مائڪرو هيٽر، ۽ [[چپ تي تجربگاهه]] (Lab-on-a-chip؛ LoC) لاءِ سينسرن ۽ ايڪٽيويٽرن جا پليٽفارم تيار ڪرڻ ۾ استعمال ٿينديون آهن. انهن ذريعي [[پوليمريز زنجير ردعمل]] (PCR)، ٻارڻ خانا (Fuel Cells) ۽ ٻين ڪيترين ئي حياتياتي ۽ برقي انجنيئرنگ وارين ايپليڪيشنن کي به عملي جامو پارايو ويندو آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Perdigones |first1=Francisco |last2=Quero |first2=José Manuel |title=Printed Circuit Boards: The Layers' Functions for Electronic and Biomedical Engineering |journal=[[Micromachines]] |date=2022 |publisher=[[MDPI]] |volume=13 |issue=3 |page=460 |doi=10.3390/mi13030460 |pmid=35334752 |pmc=8952574 |doi-access=free }}</ref> == مرمت == ٺاهيندڙ ڪمپنيون عام طور ڇپيل سرڪٽ بورڊن جي جزوي سطح (Component-level) تي مرمت جي سهولت فراهم نه ڪنديون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن هڪ جز جي خرابي ڳولڻ ۽ ان کي درست ڪرڻ جي ڀيٽ ۾ سڄو بورڊ مٽائڻ وڌيڪ سستو ۽ تيز هوندو آهي. بورڊ-سطح جي مرمت دوران ٽيڪنيشن اهو معلوم ڪندو آهي ته ڪهڙي [[ڇپيل سرڪٽ اسيمبلي]] (PCA) ۾ خرابي موجود آهي، پوءِ ان سڄي بورڊ کي تبديل ڪيو ويندو آهي. هي طريقو ٺاهيندڙن لاءِ معاشي لحاظ کان فائديمند آهي، پر ان سان مادي وسيلن جو وڏو زيان ٿئي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ سوين صحيح ڪم ڪندڙ جزن تي مشتمل هڪ سرڪٽ بورڊ رڳو ڪنهن هڪ ننڍڙي ۽ سستي جز، جهڙوڪ [[مزاحمت (اليڪٽرانڪس)|مزاحمت]] يا [[ڪيپيسيٽر]]، جي خراب ٿيڻ سبب رد ڪري نئون لڳايو ويندو آهي. اهڙو عمل [[برقي فضلو]] (E-waste) وڌائڻ جي اهم سببن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite book |last1=Brown |first1=Mark |last2=Rawtani |first2=Jawahar |last3=Patil |first3=Dinesh |title=Practical Troubleshooting of Electrical Equipment and Control Circuits |chapter=Appendix B - Troubleshooting |date=2004 |doi=10.1016/b978-075066278-9/50009-3 |pages=196–212 |publisher=Elsevier |isbn=978-0-7506-6278-9 }}</ref> == قانون سازي == {{Main|[[خطرناڪ مادّن جي پابندي بابت هدايتنامو]]|[[چين رو ايڇ ايس]]}} ڪيترن ئي ملڪن (جن ۾ [[يورپي واحد منڊي]] جا سڀئي رڪن،<ref>{{cite web |title=EURLex – 02011L0065-20140129 – EN – EUR-Lex |url=http://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?qid=1399998664957&uri=CELEX:02011L0065-20140129 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160107005501/http://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?qid=1399998664957&uri=CELEX:02011L0065-20140129 |archive-date=January 7, 2016 |website=Eur-lex.europa.eu |access-date=July 3, 2015 }}</ref> [[برطانيا]]،<ref>{{Cite web |date=December 4, 2012 |title=The Restriction of the Use of Certain Hazardous Substances in Electrical and Electronic Equipment Regulations 2012 |url=https://www.legislation.gov.uk/uksi/2012/3032/contents |website=legislation.gov.uk |access-date=March 31, 2022 }}</ref> [[ترڪي]] ۽ [[چين]] شامل آهن)، قانون سازي تحت برقي سامان ۾ [[سيهو]]، [[ڪيڊميم]] ۽ [[پارو]] جي استعمال تي پابندي لڳايل آهي. تنهنڪري انهن ملڪن ۾ وڪرو ٿيندڙ PCBن جي تياري لاءِ سيهي کان پاڪ (Lead-free) پيداوار جا طريقا ۽ سيهي کان پاڪ سولڊر استعمال ڪرڻ لازمي آهي، ۽ انهن تي لڳايل برقي جزن کي پڻ انهن قانوني گهرجن مطابق هجڻ ضروري آهي.<ref>{{cite web |title=How Does Lead Affect Our Environment? |date=2019 |work=Pollutants and Toxicants: Environmental Lead (Pb) |publisher=Department of Environmental Quality, State of Michigan |url=https://www.michigan.gov/deq/0,4561,7-135-3307_29693_30031-90418--,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20190419043337/https://www.michigan.gov/deq/0,4561,7-135-3307_29693_30031-90418--,00.html |archive-date=April 19, 2019 }}</ref><ref>{{cite web |work=RoHS Compliance Guide |title=FAQ on RoHS Compliance |url=https://www.rohsguide.com/rohs-faq.htm }}</ref> حفاظتي معيار '''UL 796''' انهن ڇپيل وائرنگ بورڊن لاءِ جزوي حفاظتي گهرجون بيان ڪري ٿو، جيڪي مختلف اوزارن يا برقي آلات ۾ جز طور استعمال ٿيندا آهن. هن معيار تحت جاچ دوران باهه پڪڙڻ جي صلاحيت، وڌ ۾ وڌ [[هلائڻ جو گرمي پد]]، برقي رستن تي ڪرنٽ جي وهڪري (Electrical Tracking)، گرمي سبب شڪل ۾ تبديلي، ۽ زنده برقي حصن کي سڌي ريت سهارو ڏيڻ جهڙين خاصيتن جو جائزو ورتو ويندو آهي. cbkxpcipt1jxh0el510tv0ip0x7hpra 390552 390551 2026-07-02T10:58:36Z Intisar Ali 8681 390552 wikitext text/x-wiki {{Short description|اليڪٽرانڪ جزن کي سهارو ڏيڻ ۽ پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ تختو}} [[File:SEG DVD 430 - Printed circuit board-4276.jpg|thumb|ڊي وي ڊي پليئر جو ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] [[File:PCB Spectrum.jpg|thumb|1984ع جي سنڪليئر [[ZX Spectrum]] ڪمپيوٽر جي بورڊ جو حصو، جيڪو هڪ ڇپيل سرڪٽ بورڊ ڏيکاري ٿو. هن ۾ برقي موصل رستا (Traces)، ٻئي پاسي تائين ويندڙ [[Via (electronics)|ٿرو-هول رستا]]، ٻنهي پاسن جي رستن کي ڳنڍيندڙ [[Via (electronics)|ويا]]، ۽ ٿرو-هول مائونٽنگ ذريعي لڳايل ڪي اليڪٽرانڪ جزا ڏيکاريل آهن.]] '''ڇپيل سرڪٽ بورڊ''' Printed ،Circuit Board- ('''PCB''')، جنهن کي '''ڇپيل وائرنگ بورڊ''' ('''PWB''') پڻ چيو ويندو آهي، [[لامينيشن|لامينيٽ ٿيل]] اهڙي سينڊوچ نما جوڙجڪ آهي، جيڪا [[برقي موصليت|موصل]] ۽ [[انسوليٽر (بجلي)|غير موصل]] تھن تي مشتمل هوندي آهي. هر تهه تي ٽريس، پلين ۽ ٻيون خاصيتون (جيڪي هموار سطح تي تارن وانگر ڪم ڪن ٿيون) هڪ يا وڌيڪ ٽامي جي چادرن مان [[ڪيميائي نقاشي]] ذريعي ٺاهيون وينديون آهن، جيڪي غير موصل سبسٽريٽ جي چادرن جي مٿان يا وچ ۾ لامينيٽ ڪيل هونديون آهن.<ref>{{cite news |title=What Is a Printed Circuit Board (PCB)? - Technical Articles |url=https://www.allaboutcircuits.com/technical-articles/what-is-a-printed-circuit-board-pcb/ |website=AllAboutCircuits.com |access-date=June 24, 2021 }}</ref> ڇپيل سرڪٽ بورڊ جو استعمال [[اليڪٽرانڪ جزو|اليڪٽرانڪ جزن]] کي هڪ ٻئي سان [[برقي وائرنگ|برقي طور ڳنڍڻ]] يا "وائرنگ" ڪرڻ لاءِ ڪيو ويندو آهي. برقي جزا عام طور ٻاهرين تہن تي موجود موصل پيڊن سان [[سولڊرنگ]] ذريعي لڳايا ويندا آهن، جنهن سان اهي برقي طور ڳنڍجڻ سان گڏ ميخانياتي طور به بورڊ سان مضبوط ٿي ويندا آهن. هڪ ٻيو ٺاهڻ وارو عمل [[Via (electronics)|ويا]] (ڌاتوءَ سان استر ٿيل سوراخ) شامل ڪري ٿو، جيڪي هڪ کان وڌيڪ موصل تہن جي وچ ۾ برقي رابطي کي ممڪن بڻائين ٿا. اڄڪلهه تقريباً سڀني اليڪٽرانڪ شين ۾ ڇپيل سرڪٽ بورڊ استعمال ٿيندا آهن. ڇپيل سرڪٽ بورڊ جا متبادل طريقا [[وائر ريپ]] (wire wrap) ۽ [[پوائنٽ کان پوائنٽ تائين جوڙجڪ]] هئا، جيڪي اڳي عام هئا پر هاڻي تمام گهٽ استعمال ٿين ٿا. ڇپيل سرڪٽ بورڊ لاءِ سرڪٽ جي ترتيب (لي آئوٽ) ۾ وڌيڪ ڊزائن جي ضرورت هوندي آهي، پر انهن جي تياري ۽ اسمبلي خودڪار طريقي سان ڪري سگهجي ٿي. [[اليڪٽرانڪ ڊزائن آٽوميشن]] سافٽويئر ترتيب جو گهڻو ڪم پاڻمرادو انجام ڏين ٿا. ڇپيل سرڪٽ بورڊ ذريعي وڏي پيماني تي سرڪٽن جي تياري ٻين وائرنگ طريقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تيز ۽ گهٽ خرچائتي هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ جزا هڪ ئي عمل دوران لڳايا ۽ ڳنڍيا ويندا آهن. هڪ ئي وقت وڏي تعداد ۾ ڇپيل سرڪٽ بورڊ تيار ڪري سگهجن ٿا، جڏهن ته لي آئوٽ رڳو هڪ ڀيرو ٺاهڻو پوندو آهي. ٿوري مقدار ۾ ڇپيل سرڪٽ بورڊ هٿ سان پڻ تيار ڪري سگهجن ٿا، پر اهڙي صورت ۾ انهن جا فائدا محدود هوندا آهن.<ref>{{cite book | last1=Bhunia | first1=Swarup | last2=Tehranipoor | first2=Mark | title=Hardware Security | chapter=Chapter 2, section 2.6, A Quick Overview of Electronic Hardware| date=2019 | isbn=978-0-12-812477-2 | doi=10.1016/b978-0-12-812477-2.00007-1 | page=36}}</ref> ڇپيل سرڪٽ بورڊ هڪ-طرفي (ٽامي جي هڪ تهه)، ٻه-طرفي (سبسٽريٽ جي ٻنهي پاسن تي ٽامي جون ٻه تھون)، يا گهڻ-تھي (ڪيترين ئي سبسٽريٽ تھن جي وچ ۾ ۽ ٻاهرين پاسن تي ٽامي جي تھن سان) ٿي سگهن ٿا. گهڻ-تہي ڇپيل سرڪٽ بورڊ جزن جي وڌيڪ گنجائش فراهم ڪندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ اندرين تھن ۾ سرڪٽ رستا ٺاهڻ سان مٿاڇري تي وڌيڪ جڳهه بچندي آهي. ٻن کان وڌيڪ، خاص طور چار کان وڌيڪ ٽامي وارين تہن وارن گهڻ-تھي ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي مقبوليت [[سرفيس-مائونٽ ٽيڪنالاجي]] جي استعمال سان گڏ وڌي. بهرحال، اهڙا ڇپيل سرڪٽ بورڊ مرمت، تجزئي ۽ موقعي تي ترميم کي گهڻو مشڪل، ۽ اڪثر غير عملي، بڻائي ڇڏين ٿا. 2014ع ۾ خالي ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي عالمي منڊي جو قدر [[آمريڪي ڊالر]]60.2 ارب کان وڌيڪ هو،<ref>{{cite web |url=http://www.iconnect007.com/index.php/article/92973/world-pcb-production-in-2014-estimated-at-602b/92976/?skin=pcb |title=World PCB Production in 2014 Estimated at $60.2B |website=iconnect007 |date=September 28, 2015 |access-date=April 12, 2016 }}</ref> جڏهن ته 2024ع ۾ ان جو اندازو 80.33 ارب آمريڪي ڊالر لڳايو ويو، ۽ 2029ع تائين ان جي 96.57 ارب آمريڪي ڊالر تائين پهچڻ جي اڳڪٿي ڪئي وئي آهي، جيڪا سالياني 4.87٪ واڌ جي شرح ظاهر ڪري ٿي.<ref>{{cite web | title=PCB Market Size | website=PCB Market Size, Share, Trends | url=https://www.mordorintelligence.com/industry-reports/printed-circuit-board-market | access-date=22 December 2024}}</ref> == تاريخ == === شروعاتي اڳواڻ === ڇپيل سرڪٽ بورڊن جي ايجاد کان اڳ، برقي ۽ اليڪٽرانڪ سرڪٽ [[پوائنٽ-ٽو-پوائنٽ جوڙجڪ|پوائنٽ-ٽو-پوائنٽ]] طريقي سان هڪ چيسس تي وائر ڪيا ويندا هئا. عام طور چيسس ڌاتوءَ جي چادر يا ٽري هوندي هئي، جنهن جي هيٺان ڪڏهن ڪاٺ جو بنياد به هوندو هو. جزا چيسس سان لڳايا ويندا هئا، ۽ جيڪڏهن ڳنڍڻ وارو هنڌ ڌاتوءَ جو هجي ته انهن کي موصلن (انسوليٽرس) وسيلي الڳ رکيو ويندو هو. پوءِ انهن جا ليڊ سڌو سنئون يا [[جمپ وائر|جمپر وائرن]] ذريعي [[سولڊرنگ]] سان، يا ڪڏهن [[ڪرمپ (اليڪٽريڪل)|ڪرِمپ]] ڪنيڪٽر، اسڪرو ٽرمينلن تي وائر لگ، يا ٻين طريقن سان ڳنڍيا ويندا هئا. اهڙا سرڪٽ وڏا، ڳرا، جابلو ۽ نسبتاً نازڪ هوندا هئا (خاص طور ويڪيوم ٽيوبن جي شيشي وارن لفافن سبب)، ۽ انهن جي تياري گهڻي محنت طلب هوندي هئي، تنهنڪري اهڙيون شيون مهانگيون هونديون هيون. جديد ڇپيل سرڪٽ بورڊن ۾ استعمال ٿيندڙ طريقن جي ترقي ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ٿي. 1903ع ۾ جرمن موجد البرٽ هينسن ڪيترن ئي تہن ۾ هڪ موصل تختي تي چپڪيل چپٽيل ڌاتو جون پٽن (فلجٽ فوائل ڪنڊڪٽرس) جو تصور پيش ڪيو. 1904ع ۾ [[ٿامس ايڊيسن]] لينن جي ڪاغذ تي ڪيميائي طريقي سان موصل تہون چڙهائڻ جا تجربا ڪيا. 1913ع ۾ آرٿر بيري برطانيا ۾ ڇپائي ۽ [[ايچنگ]] (Etching) واري طريقي جو پيٽنٽ حاصل ڪيو، جڏهن ته آمريڪا ۾ [[ميڪس اسڪوپ]] (Schoop) هڪ نمونيدار ماسڪ ذريعي بورڊ تي شعلي جي مدد سان ڌاتو اسپري ڪرڻ جو پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref>{{Cite patent |country=US |number=1256599 |pubdate=1918-02-19 |title=Process and mechanism for the production of electric heaters |inventor1-last=Schoop |inventor1-first=Max Ulrich }}</ref> 1925ع ۾ چارلس ڊيوڪاس سرڪٽ جي نمونن کي اليڪٽروپليٽنگ ذريعي ٺاهڻ واري طريقي جو پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref name="Harper03">{{cite book |last=Harper |first=Charles A. |date=2003 |title=Electronic materials and processes handbook |publisher=McGraw-Hill |isbn=0071402144 |pages=7.3, 7.4 }}</ref> ڇپيل سرڪٽ جي ايجاد کان اڳ، ۽ ساڳئي تصور سان ملندڙ جلندڙ، [[جان سارگرو]] (Sargrove) 1936ع کان 1947ع جي وچ ۾ ''اليڪٽرانڪ سرڪٽ ميڪنگ اڪئئپمينٽ (ECME)'' تيار ڪئي، جيڪا [[بيڪيلائيٽ]] پلاسٽڪ جي بورڊ تي ڌاتو اسپري ڪندي هئي. ECME هر منٽ ۾ ٽي ريڊيو بورڊ تيار ڪرڻ جي صلاحيت رکندي هئي. === ابتدائي پي سي بي=== [[File:Mark-53-proximity-fuze-1943.jpg|thumb|upright=1.1|1944ع ۾ مارڪ 53 پروڪسيميٽي فيوز جي پيداوار واري لائين]] آسٽريا جي انجنيئر [[پال آئسلر]] تقريباً 1936ع ڌاري برطانيا ۾ ڪم ڪندي هڪ ريڊيو سيٽ جي حصي طور ڇپيل سرڪٽ ايجاد ڪيو. 1941ع ۾ جرمن [[مقناطيسي بحري بارودي سرنگ|مقناطيسي بحري بارودي سرنگن]] ۾ گهڻ-تھي ڇپيل سرڪٽ استعمال ڪيو ويو. 1943ع جي لڳ ڀڳ آمريڪا [[ٻي عالمي جنگ]] دوران [[روڪسيميٽي فيوز]] وڏي پيماني تي تيار ڪرڻ لاءِ هن ٽيڪنالاجي کي اختيار ڪيو.<ref name="Harper03" /> اهڙن فيوزن لاءِ اهڙو اليڪٽرانڪ سرڪٽ گهربل هو، جيڪو توپ مان فائر ٿيڻ جو جهٽڪو برداشت ڪري سگهي ۽ وڏي مقدار ۾ تيار ٿي سگهي. گلوب يونينظ جي سينٽراليب ڊويزن [[ٿڪ-فلم ٽيڪنالاجي]] تي ٻڌل تجويز پيش ڪئي، جيڪا انهن گهرجن تي پوري لهندي هئي. سيرامڪ پليٽ تي موصلن لاءِ ڌاتي رنگ ۽ [[مزاحمو|مزاحمن]] (resistors) لاءِ ڪاربان مواد [[اسڪرين پرنٽنگ]] ذريعي ڇاپيو ويندو هو، جنهن کان پوءِ سيرامڪ ڊسڪ ڪيپيسيٽر ۽ ننڍيون ويڪيوم ٽيوبون سولڊر ڪيون وينديون هيون.<ref>{{Cite book |last=Brunetti |first=Cledo |date=November 22, 1948 |title=New Advances in Printed Circuits |publisher=National Bureau of Standards |location=Washington, DC |url=https://archive.org/details/newadvancesinpri192brun }}</ref> اهو طريقو ڪامياب ثابت ٿيو، ۽ ان بابت حاصل ٿيل پيٽنٽ، جيڪو آمريڪي فوج طرفان خفيه قرار ڏنو ويو هو، گلوب يونين جي نالي ڪيو ويو. 1984ع تائين [[انسٽيٽيوٽ آف اليڪٽريڪل اينڊ اليڪٽرانڪس انجنيئرز|IEEE]] هيري ڊبليو روبنسٽن کي ڇپيل جزن ۽ هڪ گڏيل موصل بنياد تي موصل رستن جي ترقيءَ ۾ سندس بنيادي خدمتن تي [[ڪليڊو برونيٽي ايوارڊ]] سان نوازيو.<ref>Engineers' Day, [https://www.engr.wisc.edu/engage/alumni-relations/our-distinguished-alumni/ 1984 Award Recipients], College of Engineering, [[University of Wisconsin–Madison|University of Wisconsin-Madison]]</ref><ref>{{cite web |title=IEEE Cledo Brunetti Award Recipients |url=https://www.ieee.org/content/dam/ieee-org/ieee/web/org/about/awards/recipients/brunetti_rl.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180804200901/https://www.ieee.org/content/dam/ieee-org/ieee/web/org/about/awards/recipients/brunetti_rl.pdf |archive-date=August 4, 2018 |publisher=[[IEEE]] }}</ref> 1984ع ۾ [[وسڪانسن-ميڊيسن يونيورسٽي]] پڻ کيس ڇپيل اليڪٽرانڪ سرڪٽن ۽ ڪيپيسيٽرن جي تياري واري ٽيڪنالاجي ۾ جدتن تي اعزاز ڏنو.<ref>Engineers' Day, [https://www.engr.wisc.edu/engage/alumni-relations/our-distinguished-alumni/ 1984 Award Recipients], College of Engineering, [[University of Wisconsin–Madison|University of Wisconsin-Madison]]</ref> هي ايجاد [[انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] ٽيڪنالاجي جي ترقيءَ ۾ به اهم قدم هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ صرف وائرنگ ئي نه، پر غيرفعال جزا پڻ سيرامڪ بنياد تي تيار ڪيا ويا. === جنگ کان پوءِ واريون اڳڀرائيون === 1948ع ۾ آمريڪا هن ايجاد کي تجارتي استعمال لاءِ جاري ڪيو. ڇپيل سرڪٽ 1950ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين صارفين جي اليڪٽرانڪس ۾ عام نه ٿيا، جڏهن آمريڪي فوج ''آٽو-سمبلي'' (Auto-Sembly) وارو عمل تيار ڪيو. تقريباً انهيءَ ئي دور ۾ برطانيا ۾ [[جيوفري ڊمر]]، جيڪو ان وقت [[رائل ريڊار اسٽيبلشمينٽ]] (RRDE) سان لاڳاپيل هو، ساڳئي نوعيت جي ڪم تي مصروف رهيو. [[موٽرولا]] صارفين جي اليڪٽرانڪس ۾ هن عمل کي اختيار ڪندڙ شروعاتي ڪمپنين مان هڪ هئي. آگسٽ 1952ع ۾ ڪمپني ڇهن سالن جي تحقيق ۽ هڪ ملين آمريڪي ڊالرن جي سيڙپڪاري کان پوءِ گهريلو ريڊيوز ۾ "پليٽيڊ سرڪٽز" استعمال ڪرڻ جو اعلان ڪيو.<ref>{{cite news |title=New Process Perfected for Radio Wiring |newspaper=[[شڪاگو ٽربيون]] |date=August 1, 1952 }}</ref> ان کان پوءِ موٽرولا پنهنجي صارفين جي ريڊيو اشتهارن ۾ هن عمل لاءِ پنهنجو رجسٽرڊ واپاري نالو پليسر''PLAcir'' استعمال ڪرڻ شروع ڪيو.<ref>{{cite magazine |title='Travel and Play with Motorola' advertisement |magazine=[[Life (magazine)|Life]] |date=May 24, 1954 |page=14 }}</ref> [[هاليڪرافٽرز]] پهرين نومبر 1952ع تي ''فوٽو-ايچ'' ڇپيل سرڪٽ وارو پنهنجو پهريون ڪلاڪ-ريڊيو متعارف ڪرايو.<ref>"Topics & Trends of TV Trade." Television Digest 8:44 (November 1, 1952), 10.</ref> جيتوڻيڪ سرڪٽ بورڊ دستياب ٿي چڪا هئا، تڏهن به [[پوائنٽ-ٽو-پوائنٽ تعمير]] وارو چيسس طريقو گهٽ ۾ گهٽ 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين صنعت ۾، خاص طور ٽيليويزن ۽ هاءِ فائي سيٽن ۾، وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو رهيو. ڇپيل سرڪٽ بورڊ سرڪٽري جي سائيز، وزن ۽ قيمت گهٽائڻ لاءِ متعارف ڪرايا ويا. 1960ع ۾ هڪ ننڍڙو صارفين لاءِ تيار ڪيل ريڊيو رسيور پنهنجي سموري سرڪٽري هڪ ئي سرڪٽ بورڊ تي رکي سگهندو هو، جڏهن ته هڪ ٽيليويزن سيٽ ۾ اڪثر هڪ يا وڌيڪ سرڪٽ بورڊ استعمال ٿيندا هئا. شروعاتي دور ۾ هر اليڪٽرانڪ جزي سان تار جهڙا [[ليڊ (اليڪٽرانڪس)|ليڊ]] لڳل هوندا هئا، ۽ پي سي بي تي هر ليڊ لاءِ سوراخ ڪيو ويندو هو. پوءِ انهن ليڊن کي سوراخن مان لنگهائي [[سولڊر]] ذريعي ٽامي جي رستن سان ڳنڍيو ويندو هو. اسيمبليءَ جي هن طريقي کي [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] چيو وڃي ٿو. 1949ع ۾ آمريڪي فوج جي سگنل ڪور جي مو ابرامسن ۽ اسٽينسلاوس ايف. ڊينڪو ''آٽو-اسمبلي'' وارو عمل تيار ڪيو، جنهن ۾ جزن جا ليڊ ٽامي جي ورق تي ٺهيل رابطي واري نموني ۾ داخل ڪري [[ڊِپ سولڊرنگ]] ذريعي سولڊر ڪيا ويندا هئا. 1956ع ۾ حاصل ڪيل هن پيٽنٽ جا حق آمريڪي فوج کي ڏنا ويا.<ref>{{Cite patent |country=US |number=2756485 |pubdate=1956-07-31 |title=Process of Assembling Electrical Circuits |assign1=[[Secretary of the United States Army]] |inventor1-last=Abramson |inventor1-first=Moe |inventor2-last=Danko |inventor2-first=Stanislaus F. }}</ref> بعد ۾ بورڊ [[ليمنيشن]] ۽ [[ايچنگ]] جي ٽيڪنالاجي جي ترقي سان اهو تصور اڄ جي معياري پي سي بي تياري واري عمل ۾ تبديل ٿي ويو. سولڊرنگ پاڻمرادو به ٿي سگهي ٿي، جنهن ۾ بورڊ کي ڳريل سولڊر جي لهر مٿان هلائيندڙ [[لهري سولڊرنگ]] واري مشين مان گذاريو ويندو آهي. تنهن هوندي به، تارون ۽ سوراخ غير مؤثر آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ سوراخ ڪرڻ مهانگو عمل آهي، ڊرل بٽ جلد گهِسجي وڃن ٿا، ۽ ٻاهر نڪرندڙ تارون ڪٽي ضايع ڪيون وڃن ٿيون. 1980ع واري ڏهاڪي کان [[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] وارن جزن آهستي آهستي [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] وارن جزن جي جاءِ ورتي. ان سان ننڍا بورڊ ۽ گهٽ پيداواري خرچ ممڪن ٿيا، پر مرمت وڌيڪ ڏکيو ڪم بڻجي ويو. 1990ع واري ڏهاڪي دوران گهڻ-تہي سطحي بورڊن جو استعمال تيزيءَ سان وڌيو. نتيجي طور بورڊن جي جسامت وڌيڪ گهٽجي وئي ۽ مختلف اوزارن ۾ سخت ۽ لچڪدار پي سي بي ٻنهي جو استعمال شروع ٿيو. 1995ع ۾ پي سي بيٺاهيندڙن [[مائڪروويا]] ٽيڪنالاجي استعمال ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن سان [[اعليٰ-کثافت رابطي وارو پي سي بي]] (HDI PCB) تيار ٿيڻ لڳو.<ref>{{US patent reference |number=5434751 |issue-date=July 18, 1995 |inventor1-first=Herbert S. |inventor1-last=Cole, Jr. |inventor2-first=Theresa A. |inventor2-last=Sitnik-Nieters |inventor3-first=Robert J. |inventor3-last=Wojnarowski |inventor4-first=John H. |inventor4-last=Lupinski |title=Reworkable high density interconnect structure incorporating a release layer }}</ref> === جديد ترقيون === [[ٽن-رخي ڇپائي]] (ٿري ڊي پرنٽنگ) ۾ تازين اڳڀرائين سبب پي سي بي ٺاهڻ لاءِ ڪيترائي نوان طريقا متعارف ٿيا آهن. [[ٽن-رخي ڇپيل اليڪٽرانڪس]] (پرنٽيڊ اليڪٽرانڪس؛ PE) ذريعي شيون تھ بہ تھ ڇاپيون وڃن ٿيون، جنهن کان پوءِ انهن تي اهڙي مائع مس سان ڇپائي ڪئي ويندي آهي، جيڪا برقي خاصيتون رکي ٿي، ۽ اهڙيءَ ريت ڇپيل شيءِ ۾ اليڪٽرانڪ ڪارڪردگي شامل ٿي وڃي ٿي. [[اعليٰ-ڪثافت رابطي واري ٽيڪنالاجي]] (ايڇ ڊي آء) وڌيڪ ڳتيل پي سي بيڊزائن کي ممڪن بڻائي ٿي، جنهن سان هڪ ئي ايراضيءَ ۾ وڌيڪ رستا ۽ وڌيڪ جزا رکڻ ممڪن ٿين ٿا. نتيجي طور جزن جي وچ ۾ برقي رستا وڌيڪ ننڍا ٿي وڃن ٿا. ايڇ ڊي آء ۾ [[بلائنڊ ويا]]، [[بريڊ ويا]]، يا انهن سان گڏ [[مائڪروويا]] استعمال ڪيا ويندا آهن. گهڻ-تھي ايڇ ڊي آء ڇپيل سرڪٽ بورڊ ۾ ڪيترن ئي ويائن کي هڪ ٻئي جي مٿان ترتيب ڏئي (Stacked Vias) ڳنڍيو ويندو آهي، جيڪو هڪ گهري بريڊ ويا جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مضبوط هوندو آهي ۽ مختلف حالتن ۾ اعتبار وڌائيندو آهي. ايڇ ڊي آء ٽيڪنالاجي جا سڀ کان عام استعمال ڪمپيوٽرن، موبائل فونن، طبي اوزارن ۽ فوجي مواصلاتي سامان ۾ ٿين ٿا. چار-تھي ايڇ ڊي آء مائڪروويا ڇپيل سرڪٽ بورڊ معيار جي لحاظ کان اٺ-تہي [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] پي سي بي جي برابر هوندو آهي، تنهنڪري ايڇ ڊي آء ٽيڪنالاجي خرچ گهٽائي سگهي ٿي. ايڇ ڊي آء ڇپيل سرڪٽ بورڊ اڪثر [[اجينوموٽو بلڊ-اپ فلم]] استعمال ڪري تيار ڪيا ويندا آهن، جيڪا [[فلپ چپ]] پيڪيجن جي تياري ۾ پڻ استعمال ٿيندي آهي.<ref>{{cite book |title=2018 7th Electronic System-Integration Technology Conference (ESTC) |doi=10.1109/ESTC.2018.8546431 |s2cid=54214952 |chapter=High Density Interconnect Processes for Panel Level Packaging |date=2018 |last1=Ostmann |first1=Andreas |last2=Schein |first2=Friedrich-Leonhard |last3=Dietterle |first3=Michael |last4=Kunz |first4=Marc |last5=Lang |first5=Klaus-Dieter |pages=1–5 |isbn=978-1-5386-6814-6 }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=4DmIDQAAQBAJ&dq=build+up+film+substrate&pg=PA319 |isbn=978-3-319-45098-8 |title=Materials for Advanced Packaging |date=November 18, 2016 |publisher=Springer }}</ref> ڪجهه ڇپيل سرڪٽ بورڊ ۾ [[نظري موج-رهنما]] پڻ شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي [[نظري فائبر]] وانگر سڌو ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي اندر ٺهيل هوندا آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.laserfocusworld.com/optics/article/14040276/making-optical-printed-circuit-boards-on-an-industrial-scale |title=Advances in Optical Communications: Making optical printed circuit boards on an industrial scale |date=October 2019 }}</ref> == جوڙجڪ == [[File:Hand Etched PCB.png|thumb|PCB تي هٿ سان ٺاهيل ايچ ٿيل رستن جو مثال]] هڪ بنيادي '''ڇپيل سرڪٽ بورڊ''' ( پي سي بي) هڪ هموار [[برقي موصل|غير موصل]] بنيادي چادر ۽ ان تي [[ڌاتي ورق|ٽامي جي ورق]] جي هڪ تہه تي مشتمل هوندو آهي، جيڪا بنيادي مواد سان ليمنيٽ ڪئي ويندي آهي. ڪيميائي [[ايچنگ]] ذريعي ٽامي کي الڳ الڳ موصل رستن ۾ ورهايو ويندو آهي، جن کي ''ٽريڪ'' يا ''سرڪٽ ٽريس'' چيو ويندو آهي. ان سان گڏ رابطي لاءِ پيڊ، [[ويا]]، جيڪي ٽامي جي مختلف تہن جي وچ ۾ برقي رابطو قائم ڪن ٿا، ۽ اهڙا مضبوط موصل حصا پڻ ٺاهيا ويندا آهن، جيڪي [[برقي مقناطيسي شيلڊنگ]] يا ٻين مقصدن لاءِ استعمال ٿيندا آهن. اهي ٽريڪ مقرر ٿيل تارن وانگر ڪم ڪندا آهن ۽ هوا ۽ بورڊ جي بنيادي مواد جي ڪري هڪ ٻئي کان برقي طور الڳ رهندا آهن. PCB جي مٿاڇري تي اڪثر اهڙو حفاظتي تهه لڳايو ويندو آهي، جيڪو ٽامي کي [[سنکن]] کان بچائيندو آهي ۽ سولڊر لڳائڻ دوران ٽريڪن جي وچ ۾ [[شارٽ سرڪٽ]] يا اڻڄاتل برقي رابطي جي امڪان کي گهٽائيندو آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ هي تهه سولڊر جي شارٽ سرڪٽ کي روڪڻ ۾ مدد ڪندو آهي، تنهنڪري ان کي [[سولڊر ماسڪ]] يا ''سولڊر ريزسٽ'' چيو ويندو آهي. PCB جي هر ٽامي واري تہه تي جيڪو نمونو ايچ ڪيو ويندو آهي، ان کي ''آرٽ ورڪ'' چيو ويندو آهي. ايچنگ جو عمل عام طور [[فٽو ريزسٽ]] استعمال ڪندي ڪيو ويندو آهي، جيڪو ڇپيل سرڪٽ بورڊ تي لڳايو ويندو آهي ۽ پوءِ آرٽ ورڪ جي نموني مطابق روشنيءَ سان ظاهر ڪيو ويندو آهي. فٽو ريزسٽ وارو مواد ٽامي کي ايچنگ واري محلول ۾ حل ٿيڻ کان بچائيندو آهي، جنهن کان پوءِ ايچ ٿيل بورڊ کي صاف ڪيو ويندو آهي. ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي ڊزائن کي ساڳئي طريقي سان وڏي پيماني تي ٻيهر تيار ڪري سگهجي ٿو، جيئن [[ڦوٽو]] کي [[فلمي نيگيٽو]] مان [[فوٽوگرافي پرنٽر]] ذريعي ڪيترائي ڀيرا ڇاپيو ويندو آهي. [[ايف آر-4]] [[شيشي جي فائبر سان مضبوط ڪيل پلاسٽڪ|گلاس ايپوڪسي]] سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ غير موصل بنيادي مواد آهي. ٻيو عام بنيادي مواد [[فينولڪ رال]] سان ڀريل [[ڪاٽن پيپر]] آهي، جيڪو عام طور هلڪي ناسي يا ڀوري رنگ جو هوندو آهي. ڇپيل سرڪٽ بورڊ تي جزن جي سڃاڻپ، [[جاچ وارو نقطو|جاچ وارن نقطن]] يا وضاحتي متن لاءِ ڇپائي پڻ ڪئي ويندي آهي. شروعات ۾ ان مقصد لاءِ [[سلڪ اسڪرين ڇپائي]] استعمال ٿيندي هئي، پر هاڻي وڌيڪ نفيس ۽ اعليٰ معيار جا ڇپائي جا طريقا اختيار ڪيا ويندا آهن. عام طور تي هي ڇپيل ليجنڊ ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي برقي ڪارڪردگي تي ڪو اثر نه وجهندو آهي. === تھ === هڪ [[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] ۾ ٽامي جا ڪيترائي تھ ٿي سگهن ٿيون، جيڪي تقريباً هميشه جوڙن جي صورت ۾ ترتيب ڏنل هونديون آهن. تھن جو تعداد ۽ انهن جي وچ ۾ ٺهيل رابطن (جهڙوڪ [[ويا]] ۽ PTH) مان بورڊ جي پيچيدگيءَ جو اندازو لڳائي سگهجي ٿو. وڌيڪ تہون استعمال ڪرڻ سان سرڪٽ جي رستن جي ترتيب (روٽنگ) لاءِ وڌيڪ اختيار ملن ٿا ۽ سگنل جي سالميت تي بهتر ضابطو حاصل ٿئي ٿو، پر اهڙا بورڊ تيار ڪرڻ وڌيڪ وقت وٺندڙ ۽ مهانگا هوندا آهن. اهڙيءَ طرح، مناسب [[ويا]] چونڊڻ سان بورڊ جي جسامت، پيچيده [[انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] مان سگنلن جي نڪرڻ، رستن جي ترتيب ۽ ڊگهي مدي واري اعتبار کي بهتر بڻائي سگهجي ٿو، پر اهو پڻ پيداوار جي پيچيدگي ۽ خرچ سان ڳنڍيل هوندو آهي. تيار ڪرڻ لاءِ سڀ کان سادن بورڊن مان هڪ ٻه-تھي بورڊ آهي. ان جي ٻنهي پاسن تي ٽامي جون تھون هونديون آهن، جن کي ٻاهريون تھون چيو ويندو آهي. گهڻ-تھي بورڊن ۾ انهن ٻن ٻاهرين تہن جي وچ ۾ ٽامي ۽ غير موصل مواد جون اضافي اندريون تھون شامل ڪيون وينديون آهن. ٻه-تھي ڇپيل سرڪٽ بورڊ کان پوءِ ايندڙ عام قسم چار-تھي ڇپيل سرڪٽ بورڊ آهي. چار-تہي بورڊ اندروني تہن جي ڪري رستن جي ترتيب لاءِ ٻه-تھي بورڊ جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ لچڪ فراهم ڪندو آهي، ۽ اڪثر اندرين تھن جو ڪجهه حصو [[گرائونڊ پلين]] يا پاور پلين طور استعمال ڪيو ويندو آهي، جنهن سان سگنل جي سالميت بهتر، وڌيڪ سگنل فريڪوئنسي، گهٽ [[برقي مقناطيسي مداخلت]] (EMI) ۽ پاور سپلاءِ جي بهتر ڊيڪپلنگ حاصل ٿيندي آهي. گهڻ-تھي بورڊن ۾ مختلف تھن کي هڪ ٻئي سان متبادل ترتيب ۾ ليمنيٽ ڪيو ويندو آهي، جيئن: ٽامو، بنيادي مواد، ٽامو، بنيادي مواد، ٽامو وغيره. هر ٽامي واري تھ کي الڳ ايچ ڪيو ويندو آهي، ۽ اهي اندريون [[ويا]]، جيڪي تيار ٿيل بورڊ جي ٻنهي ٻاهرين پاسن تائين نه پهچندا آهن، تہن کي ليمنيٽ ڪرڻ کان اڳ ڌاتوءَ سان پليٽ ڪيا ويندا آهن. صرف ٻاهرين ٽامي وارين تھن تي حفاظتي ڪوٽنگ لڳائبي آهي، جڏهن ته اندريون ٽامي وارا تھ ڀرپاسي واري غير موصل بنيادي مواد سان محفوظ رهنديون آهن. === حصن يا جزن جو لڳائڻ === [[File:Resistors (1).jpg|thumb|ڪاغذي پٽي تي لڳل [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] وارا مزاحم. ڇپيل سرڪٽ بورڊ تي لڳائڻ وقت انهن کي پٽي مان الڳ ڪري سندن [[ليڊ (اليڪٽرانڪس)|ليڊ]] گهربل ڊيگهه مطابق ڪٽيا ويندا آهن.]] [[File:MOS6581 chtaube061229.jpg|thumb|1980ع واري ڏهاڪي جي وچ واري [[ڪموڊور 64]] گهريلو ڪمپيوٽر جي سرڪٽ بورڊ تي لڳل [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] وارا جزا يا حصا]] [[File:Box of 02in pcb bits.jpg|thumb|PCB ۾ سوراخ ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[ڊرل بٽ]]ن جو دٻو. ٽنگسٽن ڪاربائيڊ جا بٽ تمام سخت هوندا آهن، پر آخرڪار گهِسجي يا ٽٽي پوندا آهن. سوراخ ڪرڻ [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي قيمت جو هڪ اهم حصو هوندو آهي.]] [[File:Surface Mount Components.jpg|thumb|[[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] وارا جزا، جن ۾ مزاحم، [[ٽرانزسٽر]] ۽ هڪ [[انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] شامل آهن.]] [[File:Mouse printed circuit board both sides IMG 0959a.JPG|thumb|ڪمپيوٽر جي مائوس ۾ استعمال ٿيل هڪ-پاسي وارو ڇپيل سرڪٽ بورڊ: جزن وارو پاسو (کاٻي) ۽ ڇپيل رستن وارو پاسو (ساڄي)]] "[[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]]" وارا جزا پنهنجي تارن جهڙن [[ليڊ (اليڪٽرانڪس)|ليڊن]] کي بورڊ جي سوراخن مان لنگهائي ٻئي پاسي موجود ٽامي جي رستن سان [[سولڊرنگ]] ذريعي ڳنڍيا ويندا آهن. " [[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] " وارا جزا ساڳئي پاسي موجود ٽامي جي رستن تي سڌو سنئون لڳايا ويندا آهن. هڪ ئي بورڊ تي ٻنهي طريقن جا جزا استعمال ڪري سگهجن ٿا. رڳو [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] وارا جزا استعمال ڪندڙ ڇپيل سرڪٽ بورڊ هاڻي تمام گهٽ ڏسڻ ۾ اچن ٿا. [[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] عام طور [[ٽرانزسٽر]]، [[ڊائيوڊ]]، [[انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]]، [[مزاحم]] ۽ [[ڪيپيسيٽر]] لاءِ استعمال ٿيندي آهي، جڏهن ته ڪجهه وڏن جزن، جهڙوڪ [[اليڪٽرو لائيٽڪ ڪيپيسيٽر]] ۽ ڪنيڪٽرن لاءِ [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] اڃا به استعمال ڪئي ويندي آهي. شروعاتي ڇپيل سرڪٽ بورڊ ۾ [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] استعمال ڪئي ويندي هئي، جنهن ۾ اليڪٽرانڪ جزن جا ليڊ بورڊ جي هڪ پاسي کان سوراخن مان گذاري ٻئي پاسي ٽامي جي رستن سان سولڊر ڪيا ويندا هئا. بورڊ يا ته هڪ-پاسي وارا هوندا هئا، جن جي جزن واري پاسي تي ڌاتي پرت نه هوندي هئي، يا ٻه-پاسي وارا، جن ۾ ٻنهي پاسن تي جزا سولڊر ڪري سگهبا هئا. ٻن محوري ليڊن وارن جزن (جهڙوڪ مزاحم، ڪيپيسيٽر ۽ ڊائيوڊ) کي افقي نموني لڳائڻ لاءِ سندن ليڊن کي 90 درجا هڪ ئي رخ ۾ موڙي بورڊ ۾ داخل ڪيو ويندو هو. ڪڏهن ڪڏهن بورڊ جي پٺئين پاسي انهن ليڊن کي ابتڙ رخ ۾ موڙيو ويندو هو ته جيئن جزو وڌيڪ مضبوطيءَ سان جڙيل رهي. ان کان پوءِ ليڊن کي [[سولڊرنگ]] ذريعي ڳنڍي، سندن اضافي حصا ڪٽي ڇڏيا ويندا هئا. سولڊرنگ هٿ سان يا [[لهري سولڊرنگ]] واري مشين ذريعي ڪئي ويندي هئي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Mahajan |first=Subhash |date=2001 |chapter=Electronic Packaging: Solder Mounting Technologies |editor1-last=Buschow |editor1-first=K.H.J. |editor2-last=Cahn |editor2-first=Robert |editor3-last=Flemings |editor3-first=Merton C. |editor4-last=Ilschner |editor4-first=Bernhard |editor5-last=Kramer |editor5-first=Edward J. |editor6-last=Veyssiere |editor6-first=Patrick |encyclopedia=Encyclopedia of Materials: Science and Technology |publisher=Elsevier |isbn=0-08-043152-6 |pages=2708–9 }}</ref> [[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] 1960ع واري ڏهاڪي ۾ متعارف ٿي، 1980ع جي شروعات ۾ تيزي سان ترقي ڪئي، ۽ 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين وڏي پيماني تي استعمال ٿيڻ لڳي. جزن کي نئين سر اهڙي نموني ٺاهيو ويو جو انهن ۾ سوراخن مان گذرندڙ تارن بدران ننڍڙا ڌاتي ٽيب يا آخري ٽوپيون هونديون هيون، جيڪي سڌو ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي مٿاڇري تي سولڊر ٿي سگهنديون هيون. ان سان جزا گهڻو ننڍا ٿي ويا ۽ بورڊ جي ٻنهي پاسن تي جزا لڳائڻ وڌيڪ عام ٿي ويو، جنهن جي نتيجي ۾ ننڍي جسامت وارا ۽ تمام وڌيڪ سرڪٽ-کثافت رکندڙ ڇپيل سرڪٽ بورڊ اسيمبليون ممڪن ٿي ويون. سطحي لڳائڻ وارو طريقو خودڪار پيداوار لاءِ تمام موزون آهي، جنهن سان مزدوريءَ جو خرچ گهٽجي ٿو ۽ [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] جي ڀيٽ ۾ پيداوار ۾ نمايان واڌ اچي ٿي. جزا ڪيريئر ٽيپن تي لڳل صورت ۾ فراهم ڪري سگهجن ٿا. [[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] جا جزا [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] وارن جزن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ چوٿين کان ڏهين حصي تائين جسامت ۽ وزن رکن ٿا، جڏهن ته غيرفعال جزا گهڻو سستا هوندا آهن. البت [[سطحي لڳائڻ وارو جزو|سطحي لڳائڻ وارن]] [[نيم موصل]] جزن جون قيمتون گهڻو ڪري اندروني چپ تي دارومدار رکن ٿيون، نه ڪي پيڪيج تي؛ تنهنڪري وڏن پيڪيجن جي ڀيٽ ۾ قيمتي فائدو محدود هوندو آهي، ۽ ڪجهه تار وارا جزا، جهڙوڪ [[1N4148 سگنل ڊائيوڊ]]، حقيقت ۾ پنهنجي سطحي لڳائڻ واري متبادل کان به وڌيڪ سستا هوندا آهن. === برقي خاصيتون === هر ٽريڪ ايچنگ کان پوءِ بچيل [[ٽامو|ٽامي]] جي ورق جو هڪ سنهو ۽ چپٽو حصو هوندو آهي. ان جي [[برقي مزاحمت]]، جيڪا ان جي ويڪر، ٿولهه ۽ ڊيگهه تي دارومدار رکي ٿي، ايتري گهٽ هجڻ گهرجي جو اهو گهربل برقي رو آساني سان کڻي سگهي. پاور ۽ گرائونڊ جا ٽريڪ اڪثر [[سگنل ٽريڪ]]ن کان وڌيڪ ويڪرا رکيا ويندا آهن. گهڻ-تہي بورڊن ۾ ڪڏهن ڪڏهن هڪ پوري تہه کي لڳ ڀڳ مڪمل ٽامي سان ڀري [[گرائونڊ پلين]] طور استعمال ڪيو ويندو آهي، ته جيئن شيلڊنگ ۽ پاور جي واپسي بهتر ٿي سگهي. [[مائڪروويئو]] سرڪٽن ۽ تيز رفتار ڊجيٽل سگنلن لاءِ (جيڪي لڳ ڀڳ ساڳين فريڪوئنسيز تي ڪم ڪندا آهن)، [[ٽرانسميشن لائين]] کي [[هموار ٽرانسميشن لائين]] جي صورت ۾، جهڙوڪ [[اسٽرپ لائين]] يا [[مائڪرو اسٽرپ]]، احتياط سان مقرر ڪيل ماپن سان ترتيب ڏنو ويندو آهي، ته جيئن مستقل [[خاص امپيڊنس]] برقرار رهي. ريڊيو فريڪوئنسي ۽ تيز سوئچنگ وارن سرڪٽن ۾ ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي موصل رستن جي [[انڊڪٽنس]] ۽ [[ڪيپيسيٽنس]] اهم برقي جزا بڻجي ويندا آهن، جيتوڻيڪ گهڻو ڪري اهي غير مطلوب هوندا آهن. بهرحال، انهن کي ڄاڻي واڻي سرڪٽ ڊزائن جو حصو پڻ بڻائي سگهجي ٿو، جهڙوڪ [[ورهايل-جزن وارو فلٽر]]، [[ريڊيو اينٽينا|اينٽينا]] ۽ [[فيوز]] ۾، جنهن سان اضافي الڳ جزن جي ضرورت ختم ٿي سگهي ٿي. [[اعليٰ-کثافت رابطي وارو ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] (HDI PCB) ۾ ٽريڪن يا [[ويا]] جو ويڪر يا قطر 152 مائڪرو ميٽر کان به گهٽ هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.freedomcad.com/2018/08/21/why-use-high-density-interconnect/ |title=Why Use High Density Interconnect? |date=August 21, 2018 }}</ref> == مواد == === ليمينيٽ === ليمينيٽ ڪپڙي يا ڪاغذ جي تہن کي [[ٿرموسيٽ]] [[رال]] سان دٻاءُ ۽ گرمي هيٺ سخت ڪري تيار ڪيا ويندا آهن، جنهن سان هڪجهڙي ٿولهه وارو مضبوط ۽ گڏيل ٽڪرو ٺهندو آهي. انهن جي ويڪر ۽ ڊيگهه وڌ ۾ وڌ {{Convert|4|by|8|ft|m}} ٿي سگهي ٿي. گهربل آخري ٿولهه ۽ [[ڊائي اليڪٽرڪ]] خاصيتون حاصل ڪرڻ لاءِ مختلف ڪپڙي جون بناوتون (في انچ يا سينٽي ميٽر ڌاڳن جو تعداد)، ڪپڙي جي ٿولهه ۽ [[رال]] جي مقدار استعمال ڪئي ويندي آهي. معياري ليمينيٽ ٿولهه ANSI/IPC-D-275 ۾ بيان ٿيل آهي.<ref>{{cite book |title=IPC-D-275: Design Standard for Rigid Printed Boards and Rigid Printed Board Assemblies |publisher=IPC |date=September 1991 }}</ref> استعمال ٿيندڙ ڪپڙي يا فائبر جو قسم، [[رال]] جو قسم، ۽ ڪپڙي ۽ رال جو تناسب ليمينيٽ جي درجابندي (جهڙوڪ FR-4، CEM-1، G-10 وغيره) ۽ ان جي خاصيتن جو تعين ڪن ٿا. اهم خاصيتن ۾ باهه کان بچاءُ جي صلاحيت، [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] (ε_r)، [[ڊائي اليڪٽرڪ نقصان]] (tan δ)، [[تنشي قوت]]، [[قينچي قوت]]، [[شيشي منتقلي جو گرمي پد]] (T_g)، ۽ Z-محور ۾ [[حرارتي پکيڙ جو عدد]] شامل آهن، جيڪو ڏيکاري ٿو ته گرمي سان ٿولهه ڪيتري تبديل ٿئي ٿي. سرڪٽ جي گهرجن موجب مختلف موصلي خاصيتون حاصل ڪرڻ لاءِ ڪيترائي [[ڊائي اليڪٽرڪ]] مواد چونڊي سگهجن ٿا. انهن ۾ [[پولي ٽيٽرافلورو ايٿيلين]] (ٽيفلون)، FR-4، FR-1، CEM-1 ۽ CEM-3 شامل آهن. PCB صنعت ۾ مشهور ''پري-پريگ'' موادن ۾ [[FR-2]] (فينولڪ ڪپهه وارو ڪاغذ)، FR-3 (ڪپهه وارو ڪاغذ ۽ ايپوڪسي)، [[FR-4]] (اڻيل شيشي جا فائبر ۽ ايپوڪسي)، FR-5، FR-6، [[جي-10]]، CEM-1، CEM-2، CEM-3، CEM-4 ۽ CEM-5 شامل آهن. [[بال گرڊ ايري]] (BGA) ۽ ننگي چپ ٽيڪنالاجي ۾ حرارتي پکيڙ انتهائي اهم هوندي آهي، ۽ شيشي جا فائبر بهترين ماپياتي استحڪام فراهم ڪن ٿا. اڄڪلهه [[ايف آر-4]] سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ مواد آهي. جنهن بورڊ تي ٽامي جي پرت موجود هجي پر اڃا ايچنگ نه ڪئي وئي هجي، ان کي "ٽامي سان ڍڪيل ليمينيٽ" (Copper-clad Laminate) چيو ويندو آهي. بورڊ جي خاصيتن جي جسامت گهٽجڻ ۽ ڪم ڪندڙ فريڪوئنسي وڌڻ سان، فائبر گلاس يا ٻين ڀرڻ وارن مواد جي غير يڪسان ورڇ، ٿولهه ۾ فرق، رال اندر هوائي بلبلن ۽ انهن سبب پيدا ٿيندڙ [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] جي مقامي تبديليون وڌيڪ اهم ٿي وڃن ٿيون. === بنيادي سبسٽريٽ جا پيرا ميٽر === سرڪٽ بورڊ جا سبسٽريٽ عام طور [[ڊائي اليڪٽرڪ]] مرڪب مواد هوندا آهن. اهي مرڪب هڪ بنيادي ميٽرڪس (عام طور [[ايپوڪسي رال]]) ۽ هڪ مضبوط ڪندڙ مواد (اڪثر اڻيل، ڪڏهن غير اڻيل شيشي جا فائبر، ۽ ڪڏهن ڪاغذ) تي مشتمل هوندا آهن. ڪجهه حالتن ۾ رال ۾ ڀرڻ وارو مواد، جهڙوڪ سيرامڪس، پڻ شامل ڪيو ويندو آهي؛ مثال طور [[ٽائيٽينيٽ سيرامڪس]] [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] وڌائڻ لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو. مضبوط ڪندڙ مواد جا ٻه بنيادي قسم آهن: اڻيل ۽ غير اڻيل. اڻيل مضبوط ڪندڙ مواد نسبتاً سستا هوندا آهن، پر شيشي جو وڌيڪ [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] اعليٰ فريڪوئنسي وارن استعمالن لاءِ هميشه مناسب نه هوندو آهي. اڻيل بناوت جي غير يڪسان ساخت مختلف هنڌن تي رال ۽ شيشي جي تناسب ۾ فرق پيدا ڪري ٿي، جنهن سان برقي خاصيتن ۾ مقامي تبديليون اچن ٿيون. غير اڻيل يا گهٽ مضبوط ڪندڙ مواد وڌيڪ مهانگا هوندا آهن، پر ڪجهه [[ريڊيو فريڪوئنسي]] ۽ اينالاگ استعمالن لاءِ وڌيڪ موزون هوندا آهن. سبسٽريٽ ڪيترن ئي اهم خاصيتن سان سڃاتا ويندا آهن، جن ۾ [[شيشي منتقلي جو گرمي پد]]، [[تنشي قوت]]، [[قينچي قوت]]، [[حرارتي پکيڙ]]، [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]]، [[ڊائي اليڪٽرڪ نقصان]]، [[ڊائي اليڪٽرڪ ٽٽڻ وارو وولٽيج]]، [[ليڪيج ڪرنٽ]]، [[برقي ٽريئنگ|ٽريڪنگ مزاحمت]]، ۽ نمي جذب ڪرڻ جهڙيون خاصيتون شامل آهن. سبسٽريٽ جي [[شيشي منتقلي جو گرمي پد]] (T_g) تي پهچڻ سان مرڪب ۾ موجود رال نرم ٿيڻ لڳندي آهي ۽ ان جي حرارتي پکيڙ ۾ نمايان واڌ ايندي آهي. T_g کان مٿي گرمي پد تي بورڊ جي جزن، جهڙوڪ سولڊر ٿيل ڳانڍاپن ۽ [[ويا (اليڪٽرانڪس)|ويائن]]، تي ميڪانيڪي دٻاءُ وڌي ويندو آهي. T_g کان هيٺ رال جي حرارتي پکيڙ تقريباً ٽامي ۽ شيشي جي برابر هوندي آهي، پر ان کان مٿي اها گهڻي وڌي ويندي آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ شيشي جا فائبر ۽ ٽامو بورڊ کي افقي رخ ۾ محدود رکن ٿا، تنهنڪري حرارتي پکيڙ گهڻو ڪري ٿولهه جي رخ ۾ ٿيندي آهي، جنهن سان ڌاتوءَ سان ڍڪيل سوراخن (Plated-through Holes) تي زور پوي ٿو. بار بار سولڊر ڪرڻ يا وڌيڪ گرمي کي برداشت ڪرڻ سبب، خاص طور تي ٿلها بورڊ، پليٽنگ جي ناڪامي جو شڪار ٿي سگهن ٿا؛ تنهنڪري ٿلهن بورڊن لاءِ وڌيڪ T_g واري ميٽرڪس ضروري هوندي آهي. استعمال ٿيندڙ مواد سبسٽريٽ جي [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] جو تعين ڪن ٿا. هي مستقل فريڪوئنسي تي پڻ دارومدار رکي ٿو ۽ عام طور فريڪوئنسي وڌڻ سان گهٽجي ٿو. ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ئي مستقل [[مرحلي جي رفتار]] (سگنل پروپيگيشن اسپيڊ) جو تعين ڪري ٿو، تنهنڪري فريڪوئنسي تي ان جو دارومدار وسيع بينڊ وارن استعمالن ۾ مرحلي جي بگاڙ جو سبب بڻجي سگهي ٿو. انهيءَ ڪري، فريڪوئنسي سان گهٽ ۾ گهٽ تبديلي ڪندڙ [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] انتهائي اهم هوندو آهي. [[منتقلي لڪير|منتقلي لڪيرن]] جي مزاحمتي خاصيت (امپيڊنس) فريڪوئنسي وڌڻ سان گهٽجي ويندي آهي، جنهن سبب تيز ڪنارن وارا سگنل سست سگنلن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ موٽندا (رفليڪٽ) آهن. [[ڊائي اليڪٽرڪ ٽٽڻ وارو وولٽيج]] اهو وڌ ۾ وڌ وولٽيج ڍلوان (وولٽيج گريڊيئنٽ) بيان ڪري ٿو، جيڪو ڪو مواد ٽٽڻ يا آرڪ ٿيڻ کان اڳ برداشت ڪري سگهي. [[ٽريڪنگ مزاحمت]] ظاهر ڪري ٿي ته مواد بورڊ جي مٿاڇري تي هلندڙ اعليٰ وولٽيج وارن برقي خارجائن جي ڪيتري مزاحمت ڪري سگهي ٿو. [[ڊائي اليڪٽرڪ نقصان]] (لاس ٽينجئنٽ) ٻڌائي ٿو ته موصلن ۾ هلندڙ سگنلن جي برقي مقناطيسي توانائي جو ڪيترو حصو بورڊ جو مواد جذب ڪري ٿو. هي خاصيت اعليٰ فريڪوئنسي استعمالن لاءِ خاص اهميت رکي ٿي. گهٽ نقصان وارا مواد وڌيڪ مهانگا هوندا آهن، ۽ بغير ضرورت جي اهڙو مواد چونڊڻ اعليٰ فريڪوئنسي ڊجيٽل ڊزائن ۾ هڪ عام انجنيئرنگ غلطي سمجهي ويندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها بورڊ جي قيمت وڌائي ٿي پر فائدو نه ڏيندي آهي. [[آئي نمونو]] (Eye Pattern) ذريعي نقصان ۽ [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] جي اثرن جو آسانيءَ سان جائزو وٺي سگهجي ٿو. نمي جذب ٿيڻ تڏهن ٿيندو آهي جڏهن مواد گهڻي نمي يا پاڻي جي سامهون اچي. رال ۽ مضبوط ڪندڙ مواد ٻئي پاڻي جذب ڪري سگهن ٿا، جڏهن⁠تہ مواد جي اندر خالين ۽ فائبرن جي وچ ۾ ڪيپلري قوتن ذريعي به پاڻي داخل ٿي سگهي ٿو. FR-4 مواد ۾ استعمال ٿيندڙ ايپوڪسي تقريباً صرف 0.15٪ پاڻي جذب ڪري ٿي، جڏهن⁠تہ [[ٽيفلون]] رڳو 0.01٪ جذب ڪري ٿو. ان جي ابتڙ [[پولي اميڊ]] ۽ [[سائنيٽ ايسٽر]] گهڻو پاڻي جذب ڪن ٿا. جذب ٿيل پاڻي اهم خاصيتن کي خراب ڪري سگهي ٿو، ٽريڪنگ مزاحمت، ٽٽڻ واري وولٽيج ۽ [[ڊائي اليڪٽرڪ]] خاصيتن کي گهٽائي سگهي ٿو. پاڻي جو نسبي [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] لڳ ڀڳ 73 هوندو آهي، جڏهن⁠تہ عام سرڪٽ بورڊ مواد جو لڳ ڀڳ 4 هوندو آهي. سولڊر ڪرڻ دوران جذب ٿيل نمي ٻاڦ بڻجي ڪريڪ ۽ [[ڊيليمينيشن]] جو سبب بڻجي سگهي ٿي،<ref>Sood, B. and Pecht, M. 2011. Printed Circuit Board Laminates. Wiley Encyclopedia of Composites. 1–11.</ref> جيڪو اليڪٽرانڪ جزن جي پيڪيجن ۾ ٿيندڙ "پاپ ڪارننگ" جهڙي نقصان جو به سبب هوندو آهي. انهيءَ ڪري سولڊر ڪرڻ کان اڳ سبسٽريٽن کي چڱيءَ طرح سُڪائڻ لاءِ بيڪ ڪرڻ ضروري ٿي سگهي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Lee W. Ritchey, Speeding Edge |date=November 1999 |title=A Survey and Tutorial of DIELECTRIC MATERIALS USED in the Manufacture of Printed Circuit Boards |url=http://speedingedge.com/PDF-Files/tutorial.pdf|journal=Circuitree Magazine}}</ref> === عام سبسٽريٽ === عام طور استعمال ٿيندڙ مواد: * [[ايف آر-2]]، [[فينولڪ ڪاغذ]] يا فينولڪ ڪپهه وارو ڪاغذ، جيڪو [[فينول فارملڊيهاڊ رال]] سان ڀريل هوندو آهي. هڪ-طرفي بورڊن واري صارف اليڪٽرانڪس ۾ عام. ان جون برقي خاصيتون [[ايف آر-4]] کان گهٽ آهن. برقي آرڪ جي مزاحمت گهٽ. عام طور 105 °C تائين درجه بندي ٿيل. * [[ايف آر-4]]، [[فائبر گلاس]] جي اڻيل ڪپڙي کي [[ايپوڪسي رال]] سان ڀري تيار ڪيو ويندو آهي. پاڻي گهٽ جذب ڪري ٿو (تقريباً 0.15٪ تائين)، بهترين موصلي خاصيتون ۽ آرڪ مزاحمت رکي ٿو. سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ مواد. مختلف خاصيتن وارا ڪيترائي درجا موجود آهن. عام طور 130 °C تائين درجه بندي ٿيل. * [[ايلومينيم]]، يا ''ڌاتي-مرڪزي بورڊ'' يا [[موصل ڌاتي سبسٽريٽ]] (IMS)، جنهن تي گرمي منتقل ڪندڙ پتلي [[ڊائي اليڪٽرڪ]] پرت هوندي آهي. اهڙن حصن لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جن کي وڌيڪ ٿڌو رکڻ ضروري هجي، جهڙوڪ پاور سوئچ ۽ LED. عام طور هڪ، ڪڏهن ٻه تہن واري سرڪٽ بورڊ تي مشتمل هوندو آهي، جيڪو FR-4 جهڙي مواد سان ايلومينيم جي 0.8، 1، 1.5، 2 يا 3 ملي ميٽر ٿلهي شيٽ تي ليمينيٽ ڪيو ويندو آهي. وڌيڪ ٿلها ليمينيٽ ڪڏهن وڌيڪ ٿلهي ٽامي سان به تيار ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite web |last=Fjelstad |first=Joseph |url=https://www.circuitinsight.com/pdf/manufacture_aluminum_substrate_pcbs_ipc.pdf |title=Method for the Manufacture of an Aluminum Substrate PCB and its Advantages |website=CircuitInsight.com |access-date=January 17, 2024 }}</ref><ref>{{cite journal |last=Yung |first=Winco K. C. |date=2007 |url=https://www.bestpcbs.com/public/pdf/Metal-Core-PCB-design-guide.pdf |title=Using Metal Core Printed Circuit Board (MCPCB) as a Solution for Thermal Management |journal=Journal of the HKPCA |issue=24 |pages=12–16}}</ref> * [[لچڪدار اليڪٽرانڪس|لچڪدار سبسٽريٽ]] – اهي يا ته الڳ ٽامي سان ڍڪيل ورق هوندا آهن يا ڪنهن پتلي سخت سهاري (اسٽفنر) سان ليمينيٽ ڪيا ويندا آهن، مثال طور 50–130 μm. ** [[پولي اميڊ]] ورق ننڍي جسامت وارن صارف اليڪٽرانڪس ۽ لچڪدار رابطن ۾ عام آهي. وڌيڪ گرمي برداشت ڪري ٿو. مشهور واپاري نالن ۾ [[ڪيپٽن]]، [[يوپليڪس]] ۽ [[پائرالڪس]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.upilex.jp/en/application.html|title= Applications {{!}} UBE Heat Resistant Polyimide Materials |publisher=UBE |website=Upilex.jp }}</ref><ref name=Pyra>{{cite web |url=https://www.qnityelectronics.com/blogs/your-ultimate-flexible-circuit-materials-partner.html |title=Pyralux Flexible Circuit Materials |publisher=DuPont }}</ref> ** [[پولِي ايسٽر]] (PET)، جيڪو سستو پر گهٽ گرمي برداشت ڪندڙ آهي، ۽ مڪمل شفاف به ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Material Matters: Comparing Polyimide, PET, and Other Flex PCB Materials and Their Thicknesses |url=https://www.allpcb.com/blog/pcb-knowledge/material-matters-comparing-polyimide-pet-and-other-flex-pcb-materials-and-their-thicknesses.html |website=www.allpcb.com}}</ref> ** مرڪب [[ڊائي اليڪٽرڪ]] مواد، جهڙوڪ Puralux TK، جيڪو [[پولي اميڊ]] ۽ فلوروپوليمر تي ٻڌل هوندو آهي.<ref name=Pyra/> سولڊر ڪرڻ دوران ٽامي جي پرت الڳ ٿي سگهي ٿي. * [[سيرامڪ ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] (سيرامڪ پي سي بي)، پي سي بي سبسٽريٽن جو اهڙو قسم آهي، جنهن ۾ نامياتي ليمينيٽن بدران [[ايلومينا]] (Al₂O₃) يا [[ايلومينيم نائٽرائڊ]] (AlN) جهڙا سيرامڪ مواد استعمال ٿيندا آهن. اهي اعليٰ حرارتي چالڪائي، بهترين برقي موصليت ۽ تيز گرمي ۽ سخت ماحول جي مزاحمت سبب اعليٰ طاقت، اعليٰ فريڪوئنسي ۽ انتهائي قابلِ اعتماد استعمالن لاءِ موزون آهن.<ref>{{Cite web |last=Gorka Plata, Shraddha Singh and John Clegg |title=Thermal Management Analysis of Conventional Multi-PCB-Stack for Geothermal Drilling Tools |url=https://pangea.stanford.edu/ERE/db/GeoConf/papers/SGW/2026/Plata.pdf |website=Stanford University}}</ref> گهٽ استعمال ٿيندڙ مواد: * [[ايف آر-1]]، ايف آر-2 جهڙو، عام طور 105 °C تائين درجه بندي ٿيل، جڏهن ته ڪجهه قسمن جي حد 130 °C آهي. ڪمري جي گرمي پد تي پنچ ڪري سگهجي ٿو. گتي جهڙو مواد. نمي ۽ آرڪ جي مزاحمت گهٽ. * [[ايف آر-3]]، ڪپهه وارو ڪاغذ ۽ [[ايپوڪسي]]. * [[ايف آر-5]]، اڻيل [[فائبر گلاس]] ۽ ايپوڪسي، وڌيڪ گرمي تي وڌيڪ مضبوط، عام طور 170 °C تائين درجه بندي ٿيل. * [[ايف آر-6]]، ميٽ شيشو ۽ پوليسٽر. * [[جي-10]]، اڻيل شيشو ۽ ايپوڪسي، اعليٰ موصلي مزاحمت، گهٽ نمي جذب ڪرڻ ۽ تمام مضبوط ڳانڍاپو. عام طور 130 °C تائين درجه بندي ٿيل. * G-11، اڻيل شيشو ۽ ايپوڪسي، سالوينٽن جي وڌيڪ مزاحمت ۽ تيز گرمي تي موڙ برداشت ڪرڻ جي اعليٰ صلاحيت.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=nnCNsjpicJIC&q=printed+circuit+board+materials+%22fr-1%22&pg=PA475|title=Op Amps for Everyone|first=Bruce|last=Carter|date=March 19, 2009|publisher=Newnes|via=Google Books|isbn=9780080949482}}</ref> عام طور 170 °C تائين درجه بندي ٿيل. * [[سي اي ايم-1]]، ڪپهه وارو ڪاغذ ۽ ايپوڪسي. * [[سي اي ايم-2]]، ڪپهه وارو ڪاغذ ۽ ايپوڪسي. * [[سي اي ايم-3]]، غير اڻيل شيشو ۽ ايپوڪسي. * [[سي اي ايم-4]]، اڻيل شيشو ۽ ايپوڪسي. * [[سي اي ايم-5]]، اڻيل شيشو ۽ پوليسٽر. * [[پي ٽي ايف اي]] (ٽيفلون)، مهانگو، گهٽ [[ڊائي اليڪٽرڪ نقصان]]، اعليٰ فريڪوئنسي استعمالن لاءِ، تمام گهٽ نمي جذب ڪري ٿو (0.01٪)، ميڪانيڪي طور نرم، ليمينيٽ ڪرڻ ڏکيو، گهڻ-تہي بورڊن ۾ گهٽ استعمال ٿيندو آهي. * سيرامڪ سان ڀريل [[پي ٽي ايف اي]]، مهانگو، گهٽ [[ڊائي اليڪٽرڪ نقصان]]، اعليٰ فريڪوئنسي استعمالن لاءِ. سيرامڪ ۽ PTFE جي تناسب سان [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] ۽ حرارتي پکيڙ کي ترتيب ڏئي سگهجي ٿو. * RF-35، فائبر گلاس سان مضبوط ڪيل سيرامڪ ڀريل PTFE. نسبتاً سستو، بهترين ميڪانيڪي ۽ اعليٰ فريڪوئنسي خاصيتون رکي ٿو.<ref>{{cite web |date=September 1, 1998 |url=http://www.microwavejournal.com/articles/2426-a-high-performance-economical-rf-microwave-substrate |title=A High Performance, Economical RF/Microwave Substrate |publisher=MicrowaveJournal.com |access-date=November 4, 2024 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.multi-circuit-boards.eu/fileadmin/user_upload/downloads/e_taconic_rf35-hf_www.multi-circuit-boards.eu.pdf |title=RF-35 datasheet |publisher=Taconic |via=Multi-CB }}</ref> * [[ايلومينا]]، هڪ سيرامڪ؛ سخت، ڀرڀرو، تمام مهانگو، اعليٰ ڪارڪردگي ۽ سٺي حرارتي چالڪائي وارو. * [[پولي اميڊ]]، اعليٰ گرمي برداشت ڪندڙ پوليمر. مهانگو ۽ اعليٰ ڪارڪردگي وارو، پر پاڻي وڌيڪ جذب ڪري ٿو (0.4٪). انتهائي گهٽ گرمي کان وٺي 260 °C کان وڌيڪ گرمي تائين استعمال ٿي سگهي ٿو. === ٽامي جي ٿولهه === PCB تي ٽامي جي ٿولهه سڌي طرح يا في چورس فوٽ ٽامي جي وزن (اونس في چورس فوٽ) جي صورت ۾ بيان ڪئي ويندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ماپڻ وڌيڪ آسان هوندو آهي. هڪ [[اونس]] في [[چورس فوٽ]] جي ٿولهه تقريباً {{convert|34|μm|in|abbr=on}} هوندي آهي. ''ڳرو ٽامو'' (ھيوي ڪاپر) ان پرت کي چيو ويندو آهي، جيڪا في چورس فوٽ ٽن اونس کان وڌيڪ ٽامو رکي، يعني لڳ ڀڳ {{convert|105|μm|in|abbr=on}} ٿلهي هجي. اهڙيون ٿلهيون ٽامي جون پرتون وڌيڪ ڪرنٽ کڻڻ يا گرمي خارج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيون وينديون آهن.{{Citation needed|date=January 2025}} == تياري == ڇپيل سرڪٽ بورڊن جي تياري ۾ پهرين خالي (Bare) ڇپيل سرڪٽ بورڊ تيار ڪيا ويندا آهن، پوءِ انهن تي اليڪٽرانڪ جزا لڳايا ويندا آهن. وڏي پيماني تي پيداوار دوران، وڌيڪ ڪارائتي پروسيسنگ لاءِ ڪيترائي PCB هڪ ئي پينل تي گڏ تيار ڪيا ويندا آهن. اسيمبلي مڪمل ٿيڻ کان پوءِ انهن کي هڪ ٻئي کان الڳ ([[پينل کان الڳ ڪرڻ]]) ڪيو ويندو آهي. == قسم == {{Further|Monoboard}} === بريڪ آئوٽ بورڊ === [[File:Breakout board.jpg|thumb|هڪ بريڪ آئوٽ بورڊ ٻن غير هم آهنگ ڳانڍاپن جي وچ ۾ رابطي کي ممڪن بڻائي سگهي ٿو.]] [[File:SD Card Breakout Board.jpg|thumb|هي بريڪ آئوٽ بورڊ [[ايس ڊي ڪارڊ]] جي پنن تائين آسانيءَ سان رسائي فراهم ڪري ٿو، جڏهن⁠تہ ڪارڊ کي هلندڙ حالت ۾ مٽائڻ (Hot Swap) پڻ ممڪن بڻائي ٿو.]] ڪنهن هڪ جز لاءِ ٺهيل انتهائي سادي PCB، جيڪا [[اليڪٽرانڪس پروٽوٽائپ سازي]] ۾ استعمال ٿيندي آهي، ان کي '''بريڪ آئوٽ بورڊ''' چيو ويندو آهي. بريڪ آئوٽ بورڊ جو مقصد جز جي ليڊن کي الڳ الڳ ٽرمينلن تي آڻڻ هوندو آهي، جيئن انهن سان هٿرادو ڳانڍاپا آسانيءَ سان ڪري سگهجن. بريڪ آئوٽ بورڊ خاص طور [[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي|سطحي لڳائڻ وارن]] جزن يا تمام ويجهن ليڊن (Fine Pitch) وارن جزن لاءِ استعمال ٿيندا آهن. ترقي يافته PCBن ۾ ڪي جزا، جهڙوڪ ڪيپيسيٽر ۽ [[گڏيل سرڪٽ]]، سڌو سبسٽريٽ جي اندر به شامل ڪيا ويندا آهن، جنهن سان PCB جي مٿاڇري تي جزن لاءِ گهربل جڳهه گهٽجي ويندي آهي ۽ برقي ڪارڪردگي پڻ بهتر ٿيندي آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.electronicdesign.com/technologies/embedded-revolution/article/21799095/use-embedded-components-to-improve-pcb-performance-and-reduce-size|title = StackPath| date=February 11, 2014 }}</ref> === ملٽي وائر بورڊ === ملٽي وائر رابطي جي هڪ پيٽنٽ ٿيل ٽيڪنالاجي آهي، جنهن ۾ مشين ذريعي رستا ٺهيل موصل تارون هڪ غير موصل ميٽرڪس (عام طور پلاسٽڪ رال) جي اندر شامل ڪيون وينديون آهن.<ref>{{Cite patent |country=US |number=4175816 |pubdate=1979-11-27 |title=Multi-wire electrical interconnecting member having a multi-wire matrix of insulated wires mechanically terminated thereon |assign1=Kollmorgen Technologies Corp. |inventor1-last=Burr |inventor1-first=Robert P. |inventor2-last=Morino |inventor2-first=Ronald |inventor3-last=Keogh |inventor3-first=Raymond J. }}</ref> هي ٽيڪنالاجي 1980ع ۽ 1990ع واري ڏهاڪي ۾ استعمال ٿيندي هئي. 2010ع مطابق، ملٽي وائر ٽيڪنالاجي اڃا تائين هٽاچي ذريعي دستياب آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ تارون آسانيءَ سان ميٽرڪس جي اندر رکجي سگهنديون هيون، تنهنڪري ڊزائنر کي تارن جي رستن (Routing) بابت گهڻي فڪر ڪرڻي نه پوندي هئي، جيڪا PCB ڊزائن جو سڀ کان وقت وٺندڙ مرحلو هوندو آهي. جتي به ڳانڍاپي جي ضرورت هوندي، مشين هڪ هنڌ يا پن کان ٻئي هنڌ يا پن تائين سڌي ليڪ ۾ تار وجهي ڇڏيندي هئي. ان سان نه رڳو ڊزائن جو وقت تمام گهٽجي ويندو هو، پر [[ڪراس ٽاڪ]] به گهٽ ٿيندي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ تارون تقريباً ڪڏهن به هڪ ٻئي سان متوازي نه هلنديون هيون. بهرحال، وڏي مقدار ۾ پيداوار لاءِ ان جي قيمت روايتي PCB ٽيڪنالاجي جي مقابلي ۾ تمام گهڻي هئي. ملٽي وائر بورڊ جي ترتيب ۾ تبديليون ڪرڻ، عام PCB جي ترتيب ۾ تبديليون ڪرڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ آسان هوندو هو.<ref>{{cite web |last=Weisberg |first=David E. |date=2008 |title=14: Intergraph |pages=14–8 |url=https://www.vgamuseum.info/images/doc/intergraph/intergraph_history.pdf}}</ref> ڪارڊ وُڊ تعمير ۾ محوري ليڊن وارا جزا ٻن متوازي سطحن جي وچ ۾ لڳايا ويندا هئا. هن جو نالو ان ڪري پيو، جو اهي جزا (جهڙوڪ ڪيپيسيٽر، رزسٽر، ڪوئل ۽ ڊائيوڊ) ڪاٺين جي ڍير وانگر قطارن ۽ ڪالمن ۾ هڪ ٻئي سان متوازي ترتيب ڏنل هوندا هئا. انهن جزن کي يا ته جمپر تارن ذريعي پاڻ ۾ سولڊر ڪيو ويندو هو، يا وري جزن جي ليڊن تي قائم زاويي سان ويلڊ ڪيل باريڪ نڪيل جي پٽن ذريعي ٻين جزن سان ڳنڍيو ويندو هو.<ref>{{cite journal |last=Wagner |first=G. Donald |title=History of Electronic Packaging at APL: From the VT Fuze to the NEAR Spacecraft |journal=Johns Hopkins APL Technical Digest |volume=20 |issue=1 |date=1999 |url=http://www.jhuapl.edu/techdigest/TD/td2001/Wagner.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170510111809/http://www.jhuapl.edu/techdigest/TD/td2001/Wagner.pdf |archive-date=May 10, 2017 }}</ref> ڪارڊ وُڊ تعمير جي ڪجهه قسمن ۾ ڳانڍاپي لاءِ هڪ-طرفا سولڊر ٿيل PCB استعمال ڪيا ويندا هئا (جيئن تصوير ۾ ڏيکاريل آهي)، جنهن سان عام ليڊ وارا جزا استعمال ڪري سگهبا هئا، پر بورڊ کي ڪڍڻ يا ڪنڊ کان سواءِ ڪنهن ٻئي هنڌ موجود جز کي مٽائڻ ڏاڍو ڏکيو هوندو هو.{{Citation needed|date=August 2025}} ڪارڊ وُڊ تعمير کي بعد ۾ گهڻ-تہي بورڊن، [[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] (SMD) ۽ [[گڏيل سرڪٽ]]ن تبديل ڪري ڇڏيو. === لچڪدار ڇپيل سرڪٽ بورڊ === '''لچڪدار ڇپيل سرڪٽ بورڊ''' ([[لچڪدار اليڪٽرانڪس|FPCB]]) هڪ پتلو ۽ هلڪو سرڪٽ هوندو آهي، جيڪو پولي اميڊ جهڙن لچڪدار مواد مان تيار ڪيو ويندو آهي. اهو پنهنجي برقي ڳانڍاپن کي برقرار رکندي موڙي يا ويڙهي سگهجي ٿو، ۽ عام طور اسمارٽ فونن، پائڻ لائق اليڪٽرانڪ اوزارن ۽ طبي سامان جهڙن ننڍي جسامت وارن برقي اوزارن ۾ استعمال ٿيندو آهي.{{cn|date=January 2026}} === ڪارڊ وُڊ تعمير === [[File:Cordwoodcircuit.agr.jpg|thumb|upright=1.5|هڪ ڪارڊ وُڊ ماڊيول]] [[File:MK53 fuze.jpg|thumb|ڪارڊ وُڊ تعمير [[ويجهڙائي فيوز]] ۾ استعمال ٿيندي هئي.]] [[گڏيل سرڪٽ]]ن جي ايجاد کان اڳ، ''ڪارڊ وُڊ تعمير'' سڀ کان وڌيڪ جزن جي کثافت حاصل ڪرڻ جو طريقو هو. هي تعميراتي طريقو [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] وارن تارن سان ختم ٿيندڙ جزن لاءِ استعمال ٿيندو هو، خاص طور انهن حالتن ۾ جتي جاءِ تمام محدود هوندي هئي، جهڙوڪ [[فيوز]]، ميزائل رهنمائي وارا نظام، ٽيلي ميٽري نظام ۽ ان دور جي تيز رفتار [[ڪمپيوٽر]]، جتي ننڍا برقي رستا تمام اهم هوندا هئا. == استعمال == ڇپيل سرڪٽ بورڊ پنهنجي روايتي اليڪٽرانڪ استعمال کان علاوه [[اليڪٽرانڪس]] ۽ [[حياتياتي طبي انجنيئرنگ]] ۾ به وڏي پيماني تي استعمال ٿيڻ لڳا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جون مختلف تہون، خاص طور ٽامي جي تہه، تمام گهڻي ورسٽائل هوندي آهي. PCB جون تہون مختلف قسم جا سينسر، جهڙوڪ گنجائشي دٻاءُ سينسر ۽ تيزرفتاري ماپيندڙ (Accelerometer)، ايڪٽيويٽر، جهڙوڪ ننڍڙا والوز ۽ مائڪرو هيٽر، ۽ [[چپ تي تجربگاهه]] (Lab-on-a-chip؛ LoC) لاءِ سينسرن ۽ ايڪٽيويٽرن جا پليٽفارم تيار ڪرڻ ۾ استعمال ٿينديون آهن. انهن ذريعي [[پوليمريز زنجير ردعمل]] (PCR)، ٻارڻ خانا (Fuel Cells) ۽ ٻين ڪيترين ئي حياتياتي ۽ برقي انجنيئرنگ وارين ايپليڪيشنن کي به عملي جامو پارايو ويندو آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Perdigones |first1=Francisco |last2=Quero |first2=José Manuel |title=Printed Circuit Boards: The Layers' Functions for Electronic and Biomedical Engineering |journal=[[Micromachines]] |date=2022 |publisher=[[MDPI]] |volume=13 |issue=3 |page=460 |doi=10.3390/mi13030460 |pmid=35334752 |pmc=8952574 |doi-access=free }}</ref> == مرمت == ٺاهيندڙ ڪمپنيون عام طور ڇپيل سرڪٽ بورڊن جي جزوي سطح (Component-level) تي مرمت جي سهولت فراهم نه ڪنديون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن هڪ جز جي خرابي ڳولڻ ۽ ان کي درست ڪرڻ جي ڀيٽ ۾ سڄو بورڊ مٽائڻ وڌيڪ سستو ۽ تيز هوندو آهي. بورڊ-سطح جي مرمت دوران ٽيڪنيشن اهو معلوم ڪندو آهي ته ڪهڙي [[ڇپيل سرڪٽ اسيمبلي]] (PCA) ۾ خرابي موجود آهي، پوءِ ان سڄي بورڊ کي تبديل ڪيو ويندو آهي. هي طريقو ٺاهيندڙن لاءِ معاشي لحاظ کان فائديمند آهي، پر ان سان مادي وسيلن جو وڏو زيان ٿئي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ سوين صحيح ڪم ڪندڙ جزن تي مشتمل هڪ سرڪٽ بورڊ رڳو ڪنهن هڪ ننڍڙي ۽ سستي جز، جهڙوڪ [[مزاحمت (اليڪٽرانڪس)|مزاحمت]] يا [[ڪيپيسيٽر]]، جي خراب ٿيڻ سبب رد ڪري نئون لڳايو ويندو آهي. اهڙو عمل [[برقي فضلو]] (E-waste) وڌائڻ جي اهم سببن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite book |last1=Brown |first1=Mark |last2=Rawtani |first2=Jawahar |last3=Patil |first3=Dinesh |title=Practical Troubleshooting of Electrical Equipment and Control Circuits |chapter=Appendix B - Troubleshooting |date=2004 |doi=10.1016/b978-075066278-9/50009-3 |pages=196–212 |publisher=Elsevier |isbn=978-0-7506-6278-9 }}</ref> == قانون سازي == {{Main|خطرناڪ مادّن جي پابندي بابت هدايتنامو|چين رو ايڇ ايس}} ڪيترن ئي ملڪن (جن ۾ [[يورپي واحد منڊي]] جا سڀئي رڪن،<ref>{{cite web |title=EURLex – 02011L0065-20140129 – EN – EUR-Lex |url=http://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?qid=1399998664957&uri=CELEX:02011L0065-20140129 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160107005501/http://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?qid=1399998664957&uri=CELEX:02011L0065-20140129 |archive-date=January 7, 2016 |website=Eur-lex.europa.eu |access-date=July 3, 2015 }}</ref> [[برطانيا]]،<ref>{{Cite web |date=December 4, 2012 |title=The Restriction of the Use of Certain Hazardous Substances in Electrical and Electronic Equipment Regulations 2012 |url=https://www.legislation.gov.uk/uksi/2012/3032/contents |website=legislation.gov.uk |access-date=March 31, 2022 }}</ref> [[ترڪي]] ۽ [[چين]] شامل آهن)، قانون سازي تحت برقي سامان ۾ [[سيهو]]، [[ڪيڊميم]] ۽ [[پارو]] جي استعمال تي پابندي لڳايل آهي. تنهنڪري انهن ملڪن ۾ وڪرو ٿيندڙ PCBن جي تياري لاءِ سيهي کان پاڪ (Lead-free) پيداوار جا طريقا ۽ سيهي کان پاڪ سولڊر استعمال ڪرڻ لازمي آهي، ۽ انهن تي لڳايل برقي جزن کي پڻ انهن قانوني گهرجن مطابق هجڻ ضروري آهي.<ref>{{cite web |title=How Does Lead Affect Our Environment? |date=2019 |work=Pollutants and Toxicants: Environmental Lead (Pb) |publisher=Department of Environmental Quality, State of Michigan |url=https://www.michigan.gov/deq/0,4561,7-135-3307_29693_30031-90418--,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20190419043337/https://www.michigan.gov/deq/0,4561,7-135-3307_29693_30031-90418--,00.html |archive-date=April 19, 2019 }}</ref><ref>{{cite web |work=RoHS Compliance Guide |title=FAQ on RoHS Compliance |url=https://www.rohsguide.com/rohs-faq.htm }}</ref> حفاظتي معيار '''UL 796''' انهن ڇپيل وائرنگ بورڊن لاءِ جزوي حفاظتي گهرجون بيان ڪري ٿو، جيڪي مختلف اوزارن يا برقي آلات ۾ جز طور استعمال ٿيندا آهن. هن معيار تحت جاچ دوران باهه پڪڙڻ جي صلاحيت، وڌ ۾ وڌ [[هلائڻ جو گرمي پد]]، برقي رستن تي ڪرنٽ جي وهڪري (Electrical Tracking)، گرمي سبب شڪل ۾ تبديلي، ۽ زنده برقي حصن کي سڌي ريت سهارو ڏيڻ جهڙين خاصيتن جو جائزو ورتو ويندو آهي. 5u7622bhbo5o1mem1s7wz6kwm4d04ur 390553 390552 2026-07-02T11:00:05Z Intisar Ali 8681 390553 wikitext text/x-wiki {{Short description|اليڪٽرانڪ جزن کي سهارو ڏيڻ ۽ پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ تختو}} [[File:SEG DVD 430 - Printed circuit board-4276.jpg|thumb|ڊي وي ڊي پليئر جو ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] [[File:PCB Spectrum.jpg|thumb|1984ع جي سنڪليئر [[ZX Spectrum]] ڪمپيوٽر جي بورڊ جو حصو، جيڪو هڪ ڇپيل سرڪٽ بورڊ ڏيکاري ٿو. هن ۾ برقي موصل رستا (Traces)، ٻئي پاسي تائين ويندڙ [[Via (electronics)|ٿرو-هول رستا]]، ٻنهي پاسن جي رستن کي ڳنڍيندڙ [[Via (electronics)|ويا]]، ۽ ٿرو-هول مائونٽنگ ذريعي لڳايل ڪي اليڪٽرانڪ جزا ڏيکاريل آهن.]] '''ڇپيل سرڪٽ بورڊ''' Printed ،Circuit Board- ('''PCB''')، جنهن کي '''ڇپيل وائرنگ بورڊ''' ('''PWB''') پڻ چيو ويندو آهي، [[لامينيشن|لامينيٽ ٿيل]] اهڙي سينڊوچ نما جوڙجڪ آهي، جيڪا [[برقي موصليت|موصل]] ۽ [[انسوليٽر (بجلي)|غير موصل]] تھن تي مشتمل هوندي آهي. هر تهه تي ٽريس، پلين ۽ ٻيون خاصيتون (جيڪي هموار سطح تي تارن وانگر ڪم ڪن ٿيون) هڪ يا وڌيڪ ٽامي جي چادرن مان [[ڪيميائي نقاشي]] ذريعي ٺاهيون وينديون آهن، جيڪي غير موصل سبسٽريٽ جي چادرن جي مٿان يا وچ ۾ لامينيٽ ڪيل هونديون آهن.<ref>{{cite news |title=What Is a Printed Circuit Board (PCB)? - Technical Articles |url=https://www.allaboutcircuits.com/technical-articles/what-is-a-printed-circuit-board-pcb/ |website=AllAboutCircuits.com |access-date=June 24, 2021 }}</ref> ڇپيل سرڪٽ بورڊ جو استعمال [[اليڪٽرانڪ جزو|اليڪٽرانڪ جزن]] کي هڪ ٻئي سان [[برقي وائرنگ|برقي طور ڳنڍڻ]] يا "وائرنگ" ڪرڻ لاءِ ڪيو ويندو آهي. برقي جزا عام طور ٻاهرين تہن تي موجود موصل پيڊن سان [[سولڊرنگ]] ذريعي لڳايا ويندا آهن، جنهن سان اهي برقي طور ڳنڍجڻ سان گڏ ميخانياتي طور به بورڊ سان مضبوط ٿي ويندا آهن. هڪ ٻيو ٺاهڻ وارو عمل [[Via (electronics)|ويا]] (ڌاتوءَ سان استر ٿيل سوراخ) شامل ڪري ٿو، جيڪي هڪ کان وڌيڪ موصل تہن جي وچ ۾ برقي رابطي کي ممڪن بڻائين ٿا. اڄڪلهه تقريباً سڀني اليڪٽرانڪ شين ۾ ڇپيل سرڪٽ بورڊ استعمال ٿيندا آهن. ڇپيل سرڪٽ بورڊ جا متبادل طريقا [[وائر ريپ]] (wire wrap) ۽ [[پوائنٽ کان پوائنٽ تائين جوڙجڪ]] هئا، جيڪي اڳي عام هئا پر هاڻي تمام گهٽ استعمال ٿين ٿا. ڇپيل سرڪٽ بورڊ لاءِ سرڪٽ جي ترتيب (لي آئوٽ) ۾ وڌيڪ ڊزائن جي ضرورت هوندي آهي، پر انهن جي تياري ۽ اسمبلي خودڪار طريقي سان ڪري سگهجي ٿي. [[اليڪٽرانڪ ڊزائن آٽوميشن]] سافٽويئر ترتيب جو گهڻو ڪم پاڻمرادو انجام ڏين ٿا. ڇپيل سرڪٽ بورڊ ذريعي وڏي پيماني تي سرڪٽن جي تياري ٻين وائرنگ طريقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تيز ۽ گهٽ خرچائتي هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ جزا هڪ ئي عمل دوران لڳايا ۽ ڳنڍيا ويندا آهن. هڪ ئي وقت وڏي تعداد ۾ ڇپيل سرڪٽ بورڊ تيار ڪري سگهجن ٿا، جڏهن ته لي آئوٽ رڳو هڪ ڀيرو ٺاهڻو پوندو آهي. ٿوري مقدار ۾ ڇپيل سرڪٽ بورڊ هٿ سان پڻ تيار ڪري سگهجن ٿا، پر اهڙي صورت ۾ انهن جا فائدا محدود هوندا آهن.<ref>{{cite book | last1=Bhunia | first1=Swarup | last2=Tehranipoor | first2=Mark | title=Hardware Security | chapter=Chapter 2, section 2.6, A Quick Overview of Electronic Hardware| date=2019 | isbn=978-0-12-812477-2 | doi=10.1016/b978-0-12-812477-2.00007-1 | page=36}}</ref> ڇپيل سرڪٽ بورڊ هڪ-طرفي (ٽامي جي هڪ تهه)، ٻه-طرفي (سبسٽريٽ جي ٻنهي پاسن تي ٽامي جون ٻه تھون)، يا گهڻ-تھي (ڪيترين ئي سبسٽريٽ تھن جي وچ ۾ ۽ ٻاهرين پاسن تي ٽامي جي تھن سان) ٿي سگهن ٿا. گهڻ-تہي ڇپيل سرڪٽ بورڊ جزن جي وڌيڪ گنجائش فراهم ڪندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ اندرين تھن ۾ سرڪٽ رستا ٺاهڻ سان مٿاڇري تي وڌيڪ جڳهه بچندي آهي. ٻن کان وڌيڪ، خاص طور چار کان وڌيڪ ٽامي وارين تہن وارن گهڻ-تھي ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي مقبوليت [[سرفيس-مائونٽ ٽيڪنالاجي]] جي استعمال سان گڏ وڌي. بهرحال، اهڙا ڇپيل سرڪٽ بورڊ مرمت، تجزئي ۽ موقعي تي ترميم کي گهڻو مشڪل، ۽ اڪثر غير عملي، بڻائي ڇڏين ٿا. 2014ع ۾ خالي ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي عالمي منڊي جو قدر [[آمريڪي ڊالر]]60.2 ارب کان وڌيڪ هو،<ref>{{cite web |url=http://www.iconnect007.com/index.php/article/92973/world-pcb-production-in-2014-estimated-at-602b/92976/?skin=pcb |title=World PCB Production in 2014 Estimated at $60.2B |website=iconnect007 |date=September 28, 2015 |access-date=April 12, 2016 }}</ref> جڏهن ته 2024ع ۾ ان جو اندازو 80.33 ارب آمريڪي ڊالر لڳايو ويو، ۽ 2029ع تائين ان جي 96.57 ارب آمريڪي ڊالر تائين پهچڻ جي اڳڪٿي ڪئي وئي آهي، جيڪا سالياني 4.87٪ واڌ جي شرح ظاهر ڪري ٿي.<ref>{{cite web | title=PCB Market Size | website=PCB Market Size, Share, Trends | url=https://www.mordorintelligence.com/industry-reports/printed-circuit-board-market | access-date=22 December 2024}}</ref> == تاريخ == === شروعاتي اڳواڻ === ڇپيل سرڪٽ بورڊن جي ايجاد کان اڳ، برقي ۽ اليڪٽرانڪ سرڪٽ [[پوائنٽ-ٽو-پوائنٽ جوڙجڪ|پوائنٽ-ٽو-پوائنٽ]] طريقي سان هڪ چيسس تي وائر ڪيا ويندا هئا. عام طور چيسس ڌاتوءَ جي چادر يا ٽري هوندي هئي، جنهن جي هيٺان ڪڏهن ڪاٺ جو بنياد به هوندو هو. جزا چيسس سان لڳايا ويندا هئا، ۽ جيڪڏهن ڳنڍڻ وارو هنڌ ڌاتوءَ جو هجي ته انهن کي موصلن (انسوليٽرس) وسيلي الڳ رکيو ويندو هو. پوءِ انهن جا ليڊ سڌو سنئون يا [[جمپ وائر|جمپر وائرن]] ذريعي [[سولڊرنگ]] سان، يا ڪڏهن [[ڪرمپ (اليڪٽريڪل)|ڪرِمپ]] ڪنيڪٽر، اسڪرو ٽرمينلن تي وائر لگ، يا ٻين طريقن سان ڳنڍيا ويندا هئا. اهڙا سرڪٽ وڏا، ڳرا، جابلو ۽ نسبتاً نازڪ هوندا هئا (خاص طور ويڪيوم ٽيوبن جي شيشي وارن لفافن سبب)، ۽ انهن جي تياري گهڻي محنت طلب هوندي هئي، تنهنڪري اهڙيون شيون مهانگيون هونديون هيون. جديد ڇپيل سرڪٽ بورڊن ۾ استعمال ٿيندڙ طريقن جي ترقي ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ٿي. 1903ع ۾ جرمن موجد البرٽ هينسن ڪيترن ئي تہن ۾ هڪ موصل تختي تي چپڪيل چپٽيل ڌاتو جون پٽن (فلجٽ فوائل ڪنڊڪٽرس) جو تصور پيش ڪيو. 1904ع ۾ [[ٿامس ايڊيسن]] لينن جي ڪاغذ تي ڪيميائي طريقي سان موصل تہون چڙهائڻ جا تجربا ڪيا. 1913ع ۾ آرٿر بيري برطانيا ۾ ڇپائي ۽ [[ايچنگ]] (Etching) واري طريقي جو پيٽنٽ حاصل ڪيو، جڏهن ته آمريڪا ۾ [[ميڪس اسڪوپ]] (Schoop) هڪ نمونيدار ماسڪ ذريعي بورڊ تي شعلي جي مدد سان ڌاتو اسپري ڪرڻ جو پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref>{{Cite patent |country=US |number=1256599 |pubdate=1918-02-19 |title=Process and mechanism for the production of electric heaters |inventor1-last=Schoop |inventor1-first=Max Ulrich }}</ref> 1925ع ۾ چارلس ڊيوڪاس سرڪٽ جي نمونن کي اليڪٽروپليٽنگ ذريعي ٺاهڻ واري طريقي جو پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref name="Harper03">{{cite book |last=Harper |first=Charles A. |date=2003 |title=Electronic materials and processes handbook |publisher=McGraw-Hill |isbn=0071402144 |pages=7.3, 7.4 }}</ref> ڇپيل سرڪٽ جي ايجاد کان اڳ، ۽ ساڳئي تصور سان ملندڙ جلندڙ، [[جان سارگرو]] (Sargrove) 1936ع کان 1947ع جي وچ ۾ ''اليڪٽرانڪ سرڪٽ ميڪنگ اڪئئپمينٽ (ECME)'' تيار ڪئي، جيڪا [[بيڪيلائيٽ]] پلاسٽڪ جي بورڊ تي ڌاتو اسپري ڪندي هئي. ECME هر منٽ ۾ ٽي ريڊيو بورڊ تيار ڪرڻ جي صلاحيت رکندي هئي. === ابتدائي پي سي بي=== [[File:Mark-53-proximity-fuze-1943.jpg|thumb|upright=1.1|1944ع ۾ مارڪ 53 پروڪسيميٽي فيوز جي پيداوار واري لائين]] آسٽريا جي انجنيئر [[پال آئسلر]] تقريباً 1936ع ڌاري برطانيا ۾ ڪم ڪندي هڪ ريڊيو سيٽ جي حصي طور ڇپيل سرڪٽ ايجاد ڪيو. 1941ع ۾ جرمن [[مقناطيسي بحري بارودي سرنگ|مقناطيسي بحري بارودي سرنگن]] ۾ گهڻ-تھي ڇپيل سرڪٽ استعمال ڪيو ويو. 1943ع جي لڳ ڀڳ آمريڪا [[ٻي عالمي جنگ]] دوران [[روڪسيميٽي فيوز]] وڏي پيماني تي تيار ڪرڻ لاءِ هن ٽيڪنالاجي کي اختيار ڪيو.<ref name="Harper03" /> اهڙن فيوزن لاءِ اهڙو اليڪٽرانڪ سرڪٽ گهربل هو، جيڪو توپ مان فائر ٿيڻ جو جهٽڪو برداشت ڪري سگهي ۽ وڏي مقدار ۾ تيار ٿي سگهي. گلوب يونينظ جي سينٽراليب ڊويزن [[ٿڪ-فلم ٽيڪنالاجي]] تي ٻڌل تجويز پيش ڪئي، جيڪا انهن گهرجن تي پوري لهندي هئي. سيرامڪ پليٽ تي موصلن لاءِ ڌاتي رنگ ۽ [[مزاحمو|مزاحمن]] (resistors) لاءِ ڪاربان مواد [[اسڪرين پرنٽنگ]] ذريعي ڇاپيو ويندو هو، جنهن کان پوءِ سيرامڪ ڊسڪ ڪيپيسيٽر ۽ ننڍيون ويڪيوم ٽيوبون سولڊر ڪيون وينديون هيون.<ref>{{Cite book |last=Brunetti |first=Cledo |date=November 22, 1948 |title=New Advances in Printed Circuits |publisher=National Bureau of Standards |location=Washington, DC |url=https://archive.org/details/newadvancesinpri192brun }}</ref> اهو طريقو ڪامياب ثابت ٿيو، ۽ ان بابت حاصل ٿيل پيٽنٽ، جيڪو آمريڪي فوج طرفان خفيه قرار ڏنو ويو هو، گلوب يونين جي نالي ڪيو ويو. 1984ع تائين [[انسٽيٽيوٽ آف اليڪٽريڪل اينڊ اليڪٽرانڪس انجنيئرز|IEEE]] هيري ڊبليو روبنسٽن کي ڇپيل جزن ۽ هڪ گڏيل موصل بنياد تي موصل رستن جي ترقيءَ ۾ سندس بنيادي خدمتن تي [[ڪليڊو برونيٽي ايوارڊ]] سان نوازيو.<ref>Engineers' Day, [https://www.engr.wisc.edu/engage/alumni-relations/our-distinguished-alumni/ 1984 Award Recipients], College of Engineering, [[University of Wisconsin–Madison|University of Wisconsin-Madison]]</ref><ref>{{cite web |title=IEEE Cledo Brunetti Award Recipients |url=https://www.ieee.org/content/dam/ieee-org/ieee/web/org/about/awards/recipients/brunetti_rl.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180804200901/https://www.ieee.org/content/dam/ieee-org/ieee/web/org/about/awards/recipients/brunetti_rl.pdf |archive-date=August 4, 2018 |publisher=[[IEEE]] }}</ref> 1984ع ۾ [[وسڪانسن-ميڊيسن يونيورسٽي]] پڻ کيس ڇپيل اليڪٽرانڪ سرڪٽن ۽ ڪيپيسيٽرن جي تياري واري ٽيڪنالاجي ۾ جدتن تي اعزاز ڏنو.<ref>Engineers' Day, [https://www.engr.wisc.edu/engage/alumni-relations/our-distinguished-alumni/ 1984 Award Recipients], College of Engineering, [[University of Wisconsin–Madison|University of Wisconsin-Madison]]</ref> هي ايجاد [[انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] ٽيڪنالاجي جي ترقيءَ ۾ به اهم قدم هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ صرف وائرنگ ئي نه، پر غيرفعال جزا پڻ سيرامڪ بنياد تي تيار ڪيا ويا. === جنگ کان پوءِ واريون اڳڀرائيون === 1948ع ۾ آمريڪا هن ايجاد کي تجارتي استعمال لاءِ جاري ڪيو. ڇپيل سرڪٽ 1950ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين صارفين جي اليڪٽرانڪس ۾ عام نه ٿيا، جڏهن آمريڪي فوج ''آٽو-سمبلي'' (Auto-Sembly) وارو عمل تيار ڪيو. تقريباً انهيءَ ئي دور ۾ برطانيا ۾ [[جيوفري ڊمر]]، جيڪو ان وقت [[رائل ريڊار اسٽيبلشمينٽ]] (RRDE) سان لاڳاپيل هو، ساڳئي نوعيت جي ڪم تي مصروف رهيو. [[موٽرولا]] صارفين جي اليڪٽرانڪس ۾ هن عمل کي اختيار ڪندڙ شروعاتي ڪمپنين مان هڪ هئي. آگسٽ 1952ع ۾ ڪمپني ڇهن سالن جي تحقيق ۽ هڪ ملين آمريڪي ڊالرن جي سيڙپڪاري کان پوءِ گهريلو ريڊيوز ۾ "پليٽيڊ سرڪٽز" استعمال ڪرڻ جو اعلان ڪيو.<ref>{{cite news |title=New Process Perfected for Radio Wiring |newspaper=[[شڪاگو ٽربيون]] |date=August 1, 1952 }}</ref> ان کان پوءِ موٽرولا پنهنجي صارفين جي ريڊيو اشتهارن ۾ هن عمل لاءِ پنهنجو رجسٽرڊ واپاري نالو پليسر''PLAcir'' استعمال ڪرڻ شروع ڪيو.<ref>{{cite magazine |title='Travel and Play with Motorola' advertisement |magazine=[[Life (magazine)|Life]] |date=May 24, 1954 |page=14 }}</ref> [[هاليڪرافٽرز]] پهرين نومبر 1952ع تي ''فوٽو-ايچ'' ڇپيل سرڪٽ وارو پنهنجو پهريون ڪلاڪ-ريڊيو متعارف ڪرايو.<ref>"Topics & Trends of TV Trade." Television Digest 8:44 (November 1, 1952), 10.</ref> جيتوڻيڪ سرڪٽ بورڊ دستياب ٿي چڪا هئا، تڏهن به [[پوائنٽ-ٽو-پوائنٽ تعمير]] وارو چيسس طريقو گهٽ ۾ گهٽ 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين صنعت ۾، خاص طور ٽيليويزن ۽ هاءِ فائي سيٽن ۾، وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو رهيو. ڇپيل سرڪٽ بورڊ سرڪٽري جي سائيز، وزن ۽ قيمت گهٽائڻ لاءِ متعارف ڪرايا ويا. 1960ع ۾ هڪ ننڍڙو صارفين لاءِ تيار ڪيل ريڊيو رسيور پنهنجي سموري سرڪٽري هڪ ئي سرڪٽ بورڊ تي رکي سگهندو هو، جڏهن ته هڪ ٽيليويزن سيٽ ۾ اڪثر هڪ يا وڌيڪ سرڪٽ بورڊ استعمال ٿيندا هئا. شروعاتي دور ۾ هر اليڪٽرانڪ جزي سان تار جهڙا [[ليڊ (اليڪٽرانڪس)|ليڊ]] لڳل هوندا هئا، ۽ پي سي بي تي هر ليڊ لاءِ سوراخ ڪيو ويندو هو. پوءِ انهن ليڊن کي سوراخن مان لنگهائي [[سولڊر]] ذريعي ٽامي جي رستن سان ڳنڍيو ويندو هو. اسيمبليءَ جي هن طريقي کي [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] چيو وڃي ٿو. 1949ع ۾ آمريڪي فوج جي سگنل ڪور جي مو ابرامسن ۽ اسٽينسلاوس ايف. ڊينڪو ''آٽو-اسمبلي'' وارو عمل تيار ڪيو، جنهن ۾ جزن جا ليڊ ٽامي جي ورق تي ٺهيل رابطي واري نموني ۾ داخل ڪري [[ڊِپ سولڊرنگ]] ذريعي سولڊر ڪيا ويندا هئا. 1956ع ۾ حاصل ڪيل هن پيٽنٽ جا حق آمريڪي فوج کي ڏنا ويا.<ref>{{Cite patent |country=US |number=2756485 |pubdate=1956-07-31 |title=Process of Assembling Electrical Circuits |assign1=[[Secretary of the United States Army]] |inventor1-last=Abramson |inventor1-first=Moe |inventor2-last=Danko |inventor2-first=Stanislaus F. }}</ref> بعد ۾ بورڊ [[ليمنيشن]] ۽ [[ايچنگ]] جي ٽيڪنالاجي جي ترقي سان اهو تصور اڄ جي معياري پي سي بي تياري واري عمل ۾ تبديل ٿي ويو. سولڊرنگ پاڻمرادو به ٿي سگهي ٿي، جنهن ۾ بورڊ کي ڳريل سولڊر جي لهر مٿان هلائيندڙ [[لهري سولڊرنگ]] واري مشين مان گذاريو ويندو آهي. تنهن هوندي به، تارون ۽ سوراخ غير مؤثر آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ سوراخ ڪرڻ مهانگو عمل آهي، ڊرل بٽ جلد گهِسجي وڃن ٿا، ۽ ٻاهر نڪرندڙ تارون ڪٽي ضايع ڪيون وڃن ٿيون. 1980ع واري ڏهاڪي کان [[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] وارن جزن آهستي آهستي [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] وارن جزن جي جاءِ ورتي. ان سان ننڍا بورڊ ۽ گهٽ پيداواري خرچ ممڪن ٿيا، پر مرمت وڌيڪ ڏکيو ڪم بڻجي ويو. 1990ع واري ڏهاڪي دوران گهڻ-تہي سطحي بورڊن جو استعمال تيزيءَ سان وڌيو. نتيجي طور بورڊن جي جسامت وڌيڪ گهٽجي وئي ۽ مختلف اوزارن ۾ سخت ۽ لچڪدار پي سي بي ٻنهي جو استعمال شروع ٿيو. 1995ع ۾ پي سي بيٺاهيندڙن [[مائڪروويا]] ٽيڪنالاجي استعمال ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن سان [[اعليٰ-کثافت رابطي وارو پي سي بي]] (HDI PCB) تيار ٿيڻ لڳو.<ref>{{US patent reference |number=5434751 |issue-date=July 18, 1995 |inventor1-first=Herbert S. |inventor1-last=Cole, Jr. |inventor2-first=Theresa A. |inventor2-last=Sitnik-Nieters |inventor3-first=Robert J. |inventor3-last=Wojnarowski |inventor4-first=John H. |inventor4-last=Lupinski |title=Reworkable high density interconnect structure incorporating a release layer }}</ref> === جديد ترقيون === [[ٽن-رخي ڇپائي]] (ٿري ڊي پرنٽنگ) ۾ تازين اڳڀرائين سبب پي سي بي ٺاهڻ لاءِ ڪيترائي نوان طريقا متعارف ٿيا آهن. [[ٽن-رخي ڇپيل اليڪٽرانڪس]] (پرنٽيڊ اليڪٽرانڪس؛ PE) ذريعي شيون تھ بہ تھ ڇاپيون وڃن ٿيون، جنهن کان پوءِ انهن تي اهڙي مائع مس سان ڇپائي ڪئي ويندي آهي، جيڪا برقي خاصيتون رکي ٿي، ۽ اهڙيءَ ريت ڇپيل شيءِ ۾ اليڪٽرانڪ ڪارڪردگي شامل ٿي وڃي ٿي. [[اعليٰ-ڪثافت رابطي واري ٽيڪنالاجي]] (ايڇ ڊي آء) وڌيڪ ڳتيل پي سي بيڊزائن کي ممڪن بڻائي ٿي، جنهن سان هڪ ئي ايراضيءَ ۾ وڌيڪ رستا ۽ وڌيڪ جزا رکڻ ممڪن ٿين ٿا. نتيجي طور جزن جي وچ ۾ برقي رستا وڌيڪ ننڍا ٿي وڃن ٿا. ايڇ ڊي آء ۾ [[بلائنڊ ويا]]، [[بريڊ ويا]]، يا انهن سان گڏ [[مائڪروويا]] استعمال ڪيا ويندا آهن. گهڻ-تھي ايڇ ڊي آء ڇپيل سرڪٽ بورڊ ۾ ڪيترن ئي ويائن کي هڪ ٻئي جي مٿان ترتيب ڏئي (Stacked Vias) ڳنڍيو ويندو آهي، جيڪو هڪ گهري بريڊ ويا جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مضبوط هوندو آهي ۽ مختلف حالتن ۾ اعتبار وڌائيندو آهي. ايڇ ڊي آء ٽيڪنالاجي جا سڀ کان عام استعمال ڪمپيوٽرن، موبائل فونن، طبي اوزارن ۽ فوجي مواصلاتي سامان ۾ ٿين ٿا. چار-تھي ايڇ ڊي آء مائڪروويا ڇپيل سرڪٽ بورڊ معيار جي لحاظ کان اٺ-تہي [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] پي سي بي جي برابر هوندو آهي، تنهنڪري ايڇ ڊي آء ٽيڪنالاجي خرچ گهٽائي سگهي ٿي. ايڇ ڊي آء ڇپيل سرڪٽ بورڊ اڪثر [[اجينوموٽو بلڊ-اپ فلم]] استعمال ڪري تيار ڪيا ويندا آهن، جيڪا [[فلپ چپ]] پيڪيجن جي تياري ۾ پڻ استعمال ٿيندي آهي.<ref>{{cite book |title=2018 7th Electronic System-Integration Technology Conference (ESTC) |doi=10.1109/ESTC.2018.8546431 |s2cid=54214952 |chapter=High Density Interconnect Processes for Panel Level Packaging |date=2018 |last1=Ostmann |first1=Andreas |last2=Schein |first2=Friedrich-Leonhard |last3=Dietterle |first3=Michael |last4=Kunz |first4=Marc |last5=Lang |first5=Klaus-Dieter |pages=1–5 |isbn=978-1-5386-6814-6 }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=4DmIDQAAQBAJ&dq=build+up+film+substrate&pg=PA319 |isbn=978-3-319-45098-8 |title=Materials for Advanced Packaging |date=November 18, 2016 |publisher=Springer }}</ref> ڪجهه ڇپيل سرڪٽ بورڊ ۾ [[نظري موج-رهنما]] پڻ شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي [[نظري فائبر]] وانگر سڌو ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي اندر ٺهيل هوندا آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.laserfocusworld.com/optics/article/14040276/making-optical-printed-circuit-boards-on-an-industrial-scale |title=Advances in Optical Communications: Making optical printed circuit boards on an industrial scale |date=October 2019 }}</ref> == جوڙجڪ == [[File:Hand Etched PCB.png|thumb|PCB تي هٿ سان ٺاهيل ايچ ٿيل رستن جو مثال]] هڪ بنيادي '''ڇپيل سرڪٽ بورڊ''' ( پي سي بي) هڪ هموار [[برقي موصل|غير موصل]] بنيادي چادر ۽ ان تي [[ڌاتي ورق|ٽامي جي ورق]] جي هڪ تہه تي مشتمل هوندو آهي، جيڪا بنيادي مواد سان ليمنيٽ ڪئي ويندي آهي. ڪيميائي [[ايچنگ]] ذريعي ٽامي کي الڳ الڳ موصل رستن ۾ ورهايو ويندو آهي، جن کي ''ٽريڪ'' يا ''سرڪٽ ٽريس'' چيو ويندو آهي. ان سان گڏ رابطي لاءِ پيڊ، [[ويا]]، جيڪي ٽامي جي مختلف تہن جي وچ ۾ برقي رابطو قائم ڪن ٿا، ۽ اهڙا مضبوط موصل حصا پڻ ٺاهيا ويندا آهن، جيڪي [[برقي مقناطيسي شيلڊنگ]] يا ٻين مقصدن لاءِ استعمال ٿيندا آهن. اهي ٽريڪ مقرر ٿيل تارن وانگر ڪم ڪندا آهن ۽ هوا ۽ بورڊ جي بنيادي مواد جي ڪري هڪ ٻئي کان برقي طور الڳ رهندا آهن. PCB جي مٿاڇري تي اڪثر اهڙو حفاظتي تهه لڳايو ويندو آهي، جيڪو ٽامي کي [[سنکن]] کان بچائيندو آهي ۽ سولڊر لڳائڻ دوران ٽريڪن جي وچ ۾ [[شارٽ سرڪٽ]] يا اڻڄاتل برقي رابطي جي امڪان کي گهٽائيندو آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ هي تهه سولڊر جي شارٽ سرڪٽ کي روڪڻ ۾ مدد ڪندو آهي، تنهنڪري ان کي [[سولڊر ماسڪ]] يا ''سولڊر ريزسٽ'' چيو ويندو آهي. PCB جي هر ٽامي واري تہه تي جيڪو نمونو ايچ ڪيو ويندو آهي، ان کي ''آرٽ ورڪ'' چيو ويندو آهي. ايچنگ جو عمل عام طور [[فٽو ريزسٽ]] استعمال ڪندي ڪيو ويندو آهي، جيڪو ڇپيل سرڪٽ بورڊ تي لڳايو ويندو آهي ۽ پوءِ آرٽ ورڪ جي نموني مطابق روشنيءَ سان ظاهر ڪيو ويندو آهي. فٽو ريزسٽ وارو مواد ٽامي کي ايچنگ واري محلول ۾ حل ٿيڻ کان بچائيندو آهي، جنهن کان پوءِ ايچ ٿيل بورڊ کي صاف ڪيو ويندو آهي. ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي ڊزائن کي ساڳئي طريقي سان وڏي پيماني تي ٻيهر تيار ڪري سگهجي ٿو، جيئن [[ڦوٽو]] کي [[فلمي نيگيٽو]] مان [[فوٽوگرافي پرنٽر]] ذريعي ڪيترائي ڀيرا ڇاپيو ويندو آهي. [[ايف آر-4]] [[شيشي جي فائبر سان مضبوط ڪيل پلاسٽڪ|گلاس ايپوڪسي]] سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ غير موصل بنيادي مواد آهي. ٻيو عام بنيادي مواد [[فينولڪ رال]] سان ڀريل [[ڪاٽن پيپر]] آهي، جيڪو عام طور هلڪي ناسي يا ڀوري رنگ جو هوندو آهي. ڇپيل سرڪٽ بورڊ تي جزن جي سڃاڻپ، [[جاچ وارو نقطو|جاچ وارن نقطن]] يا وضاحتي متن لاءِ ڇپائي پڻ ڪئي ويندي آهي. شروعات ۾ ان مقصد لاءِ [[سلڪ اسڪرين ڇپائي]] استعمال ٿيندي هئي، پر هاڻي وڌيڪ نفيس ۽ اعليٰ معيار جا ڇپائي جا طريقا اختيار ڪيا ويندا آهن. عام طور تي هي ڇپيل ليجنڊ ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي برقي ڪارڪردگي تي ڪو اثر نه وجهندو آهي. === تھ === هڪ [[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] ۾ ٽامي جا ڪيترائي تھ ٿي سگهن ٿيون، جيڪي تقريباً هميشه جوڙن جي صورت ۾ ترتيب ڏنل هونديون آهن. تھن جو تعداد ۽ انهن جي وچ ۾ ٺهيل رابطن (جهڙوڪ [[ويا]] ۽ PTH) مان بورڊ جي پيچيدگيءَ جو اندازو لڳائي سگهجي ٿو. وڌيڪ تہون استعمال ڪرڻ سان سرڪٽ جي رستن جي ترتيب (روٽنگ) لاءِ وڌيڪ اختيار ملن ٿا ۽ سگنل جي سالميت تي بهتر ضابطو حاصل ٿئي ٿو، پر اهڙا بورڊ تيار ڪرڻ وڌيڪ وقت وٺندڙ ۽ مهانگا هوندا آهن. اهڙيءَ طرح، مناسب [[ويا]] چونڊڻ سان بورڊ جي جسامت، پيچيده [[انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] مان سگنلن جي نڪرڻ، رستن جي ترتيب ۽ ڊگهي مدي واري اعتبار کي بهتر بڻائي سگهجي ٿو، پر اهو پڻ پيداوار جي پيچيدگي ۽ خرچ سان ڳنڍيل هوندو آهي. تيار ڪرڻ لاءِ سڀ کان سادن بورڊن مان هڪ ٻه-تھي بورڊ آهي. ان جي ٻنهي پاسن تي ٽامي جون تھون هونديون آهن، جن کي ٻاهريون تھون چيو ويندو آهي. گهڻ-تھي بورڊن ۾ انهن ٻن ٻاهرين تہن جي وچ ۾ ٽامي ۽ غير موصل مواد جون اضافي اندريون تھون شامل ڪيون وينديون آهن. ٻه-تھي ڇپيل سرڪٽ بورڊ کان پوءِ ايندڙ عام قسم چار-تھي ڇپيل سرڪٽ بورڊ آهي. چار-تہي بورڊ اندروني تہن جي ڪري رستن جي ترتيب لاءِ ٻه-تھي بورڊ جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ لچڪ فراهم ڪندو آهي، ۽ اڪثر اندرين تھن جو ڪجهه حصو [[گرائونڊ پلين]] يا پاور پلين طور استعمال ڪيو ويندو آهي، جنهن سان سگنل جي سالميت بهتر، وڌيڪ سگنل فريڪوئنسي، گهٽ [[برقي مقناطيسي مداخلت]] (EMI) ۽ پاور سپلاءِ جي بهتر ڊيڪپلنگ حاصل ٿيندي آهي. گهڻ-تھي بورڊن ۾ مختلف تھن کي هڪ ٻئي سان متبادل ترتيب ۾ ليمنيٽ ڪيو ويندو آهي، جيئن: ٽامو، بنيادي مواد، ٽامو، بنيادي مواد، ٽامو وغيره. هر ٽامي واري تھ کي الڳ ايچ ڪيو ويندو آهي، ۽ اهي اندريون [[ويا]]، جيڪي تيار ٿيل بورڊ جي ٻنهي ٻاهرين پاسن تائين نه پهچندا آهن، تہن کي ليمنيٽ ڪرڻ کان اڳ ڌاتوءَ سان پليٽ ڪيا ويندا آهن. صرف ٻاهرين ٽامي وارين تھن تي حفاظتي ڪوٽنگ لڳائبي آهي، جڏهن ته اندريون ٽامي وارا تھ ڀرپاسي واري غير موصل بنيادي مواد سان محفوظ رهنديون آهن. === حصن يا جزن جو لڳائڻ === [[File:Resistors (1).jpg|thumb|ڪاغذي پٽي تي لڳل [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] وارا مزاحم. ڇپيل سرڪٽ بورڊ تي لڳائڻ وقت انهن کي پٽي مان الڳ ڪري سندن [[ليڊ (اليڪٽرانڪس)|ليڊ]] گهربل ڊيگهه مطابق ڪٽيا ويندا آهن.]] [[File:MOS6581 chtaube061229.jpg|thumb|1980ع واري ڏهاڪي جي وچ واري [[ڪموڊور 64]] گهريلو ڪمپيوٽر جي سرڪٽ بورڊ تي لڳل [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] وارا جزا يا حصا]] [[File:Box of 02in pcb bits.jpg|thumb|PCB ۾ سوراخ ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[ڊرل بٽ]]ن جو دٻو. ٽنگسٽن ڪاربائيڊ جا بٽ تمام سخت هوندا آهن، پر آخرڪار گهِسجي يا ٽٽي پوندا آهن. سوراخ ڪرڻ [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي قيمت جو هڪ اهم حصو هوندو آهي.]] [[File:Surface Mount Components.jpg|thumb|[[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] وارا جزا، جن ۾ مزاحم، [[ٽرانزسٽر]] ۽ هڪ [[انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] شامل آهن.]] [[File:Mouse printed circuit board both sides IMG 0959a.JPG|thumb|ڪمپيوٽر جي مائوس ۾ استعمال ٿيل هڪ-پاسي وارو ڇپيل سرڪٽ بورڊ: جزن وارو پاسو (کاٻي) ۽ ڇپيل رستن وارو پاسو (ساڄي)]] "[[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]]" وارا جزا پنهنجي تارن جهڙن [[ليڊ (اليڪٽرانڪس)|ليڊن]] کي بورڊ جي سوراخن مان لنگهائي ٻئي پاسي موجود ٽامي جي رستن سان [[سولڊرنگ]] ذريعي ڳنڍيا ويندا آهن. " [[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] " وارا جزا ساڳئي پاسي موجود ٽامي جي رستن تي سڌو سنئون لڳايا ويندا آهن. هڪ ئي بورڊ تي ٻنهي طريقن جا جزا استعمال ڪري سگهجن ٿا. رڳو [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] وارا جزا استعمال ڪندڙ ڇپيل سرڪٽ بورڊ هاڻي تمام گهٽ ڏسڻ ۾ اچن ٿا. [[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] عام طور [[ٽرانزسٽر]]، [[ڊائيوڊ]]، [[انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]]، [[مزاحم]] ۽ [[ڪيپيسيٽر]] لاءِ استعمال ٿيندي آهي، جڏهن ته ڪجهه وڏن جزن، جهڙوڪ [[اليڪٽرو لائيٽڪ ڪيپيسيٽر]] ۽ ڪنيڪٽرن لاءِ [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] اڃا به استعمال ڪئي ويندي آهي. شروعاتي ڇپيل سرڪٽ بورڊ ۾ [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] استعمال ڪئي ويندي هئي، جنهن ۾ اليڪٽرانڪ جزن جا ليڊ بورڊ جي هڪ پاسي کان سوراخن مان گذاري ٻئي پاسي ٽامي جي رستن سان سولڊر ڪيا ويندا هئا. بورڊ يا ته هڪ-پاسي وارا هوندا هئا، جن جي جزن واري پاسي تي ڌاتي پرت نه هوندي هئي، يا ٻه-پاسي وارا، جن ۾ ٻنهي پاسن تي جزا سولڊر ڪري سگهبا هئا. ٻن محوري ليڊن وارن جزن (جهڙوڪ مزاحم، ڪيپيسيٽر ۽ ڊائيوڊ) کي افقي نموني لڳائڻ لاءِ سندن ليڊن کي 90 درجا هڪ ئي رخ ۾ موڙي بورڊ ۾ داخل ڪيو ويندو هو. ڪڏهن ڪڏهن بورڊ جي پٺئين پاسي انهن ليڊن کي ابتڙ رخ ۾ موڙيو ويندو هو ته جيئن جزو وڌيڪ مضبوطيءَ سان جڙيل رهي. ان کان پوءِ ليڊن کي [[سولڊرنگ]] ذريعي ڳنڍي، سندن اضافي حصا ڪٽي ڇڏيا ويندا هئا. سولڊرنگ هٿ سان يا [[لهري سولڊرنگ]] واري مشين ذريعي ڪئي ويندي هئي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Mahajan |first=Subhash |date=2001 |chapter=Electronic Packaging: Solder Mounting Technologies |editor1-last=Buschow |editor1-first=K.H.J. |editor2-last=Cahn |editor2-first=Robert |editor3-last=Flemings |editor3-first=Merton C. |editor4-last=Ilschner |editor4-first=Bernhard |editor5-last=Kramer |editor5-first=Edward J. |editor6-last=Veyssiere |editor6-first=Patrick |encyclopedia=Encyclopedia of Materials: Science and Technology |publisher=Elsevier |isbn=0-08-043152-6 |pages=2708–9 }}</ref> [[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] 1960ع واري ڏهاڪي ۾ متعارف ٿي، 1980ع جي شروعات ۾ تيزي سان ترقي ڪئي، ۽ 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين وڏي پيماني تي استعمال ٿيڻ لڳي. جزن کي نئين سر اهڙي نموني ٺاهيو ويو جو انهن ۾ سوراخن مان گذرندڙ تارن بدران ننڍڙا ڌاتي ٽيب يا آخري ٽوپيون هونديون هيون، جيڪي سڌو ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي مٿاڇري تي سولڊر ٿي سگهنديون هيون. ان سان جزا گهڻو ننڍا ٿي ويا ۽ بورڊ جي ٻنهي پاسن تي جزا لڳائڻ وڌيڪ عام ٿي ويو، جنهن جي نتيجي ۾ ننڍي جسامت وارا ۽ تمام وڌيڪ سرڪٽ-کثافت رکندڙ ڇپيل سرڪٽ بورڊ اسيمبليون ممڪن ٿي ويون. سطحي لڳائڻ وارو طريقو خودڪار پيداوار لاءِ تمام موزون آهي، جنهن سان مزدوريءَ جو خرچ گهٽجي ٿو ۽ [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] جي ڀيٽ ۾ پيداوار ۾ نمايان واڌ اچي ٿي. جزا ڪيريئر ٽيپن تي لڳل صورت ۾ فراهم ڪري سگهجن ٿا. [[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] جا جزا [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] وارن جزن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ چوٿين کان ڏهين حصي تائين جسامت ۽ وزن رکن ٿا، جڏهن ته غيرفعال جزا گهڻو سستا هوندا آهن. البت [[سطحي لڳائڻ وارو جزو|سطحي لڳائڻ وارن]] [[نيم موصل]] جزن جون قيمتون گهڻو ڪري اندروني چپ تي دارومدار رکن ٿيون، نه ڪي پيڪيج تي؛ تنهنڪري وڏن پيڪيجن جي ڀيٽ ۾ قيمتي فائدو محدود هوندو آهي، ۽ ڪجهه تار وارا جزا، جهڙوڪ [[1N4148 سگنل ڊائيوڊ]]، حقيقت ۾ پنهنجي سطحي لڳائڻ واري متبادل کان به وڌيڪ سستا هوندا آهن. === برقي خاصيتون === هر ٽريڪ ايچنگ کان پوءِ بچيل [[ٽامو|ٽامي]] جي ورق جو هڪ سنهو ۽ چپٽو حصو هوندو آهي. ان جي [[برقي مزاحمت]]، جيڪا ان جي ويڪر، ٿولهه ۽ ڊيگهه تي دارومدار رکي ٿي، ايتري گهٽ هجڻ گهرجي جو اهو گهربل برقي رو آساني سان کڻي سگهي. پاور ۽ گرائونڊ جا ٽريڪ اڪثر [[سگنل ٽريڪ]]ن کان وڌيڪ ويڪرا رکيا ويندا آهن. گهڻ-تہي بورڊن ۾ ڪڏهن ڪڏهن هڪ پوري تہه کي لڳ ڀڳ مڪمل ٽامي سان ڀري [[گرائونڊ پلين]] طور استعمال ڪيو ويندو آهي، ته جيئن شيلڊنگ ۽ پاور جي واپسي بهتر ٿي سگهي. [[مائڪروويئو]] سرڪٽن ۽ تيز رفتار ڊجيٽل سگنلن لاءِ (جيڪي لڳ ڀڳ ساڳين فريڪوئنسيز تي ڪم ڪندا آهن)، [[ٽرانسميشن لائين]] کي [[هموار ٽرانسميشن لائين]] جي صورت ۾، جهڙوڪ [[اسٽرپ لائين]] يا [[مائڪرو اسٽرپ]]، احتياط سان مقرر ڪيل ماپن سان ترتيب ڏنو ويندو آهي، ته جيئن مستقل [[خاص امپيڊنس]] برقرار رهي. ريڊيو فريڪوئنسي ۽ تيز سوئچنگ وارن سرڪٽن ۾ ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي موصل رستن جي [[انڊڪٽنس]] ۽ [[ڪيپيسيٽنس]] اهم برقي جزا بڻجي ويندا آهن، جيتوڻيڪ گهڻو ڪري اهي غير مطلوب هوندا آهن. بهرحال، انهن کي ڄاڻي واڻي سرڪٽ ڊزائن جو حصو پڻ بڻائي سگهجي ٿو، جهڙوڪ [[ورهايل-جزن وارو فلٽر]]، [[ريڊيو اينٽينا|اينٽينا]] ۽ [[فيوز]] ۾، جنهن سان اضافي الڳ جزن جي ضرورت ختم ٿي سگهي ٿي. [[اعليٰ-کثافت رابطي وارو ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] (HDI PCB) ۾ ٽريڪن يا [[ويا]] جو ويڪر يا قطر 152 مائڪرو ميٽر کان به گهٽ هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.freedomcad.com/2018/08/21/why-use-high-density-interconnect/ |title=Why Use High Density Interconnect? |date=August 21, 2018 }}</ref> == مواد == === ليمينيٽ === ليمينيٽ ڪپڙي يا ڪاغذ جي تہن کي [[ٿرموسيٽ]] [[رال]] سان دٻاءُ ۽ گرمي هيٺ سخت ڪري تيار ڪيا ويندا آهن، جنهن سان هڪجهڙي ٿولهه وارو مضبوط ۽ گڏيل ٽڪرو ٺهندو آهي. انهن جي ويڪر ۽ ڊيگهه وڌ ۾ وڌ {{Convert|4|by|8|ft|m}} ٿي سگهي ٿي. گهربل آخري ٿولهه ۽ [[ڊائي اليڪٽرڪ]] خاصيتون حاصل ڪرڻ لاءِ مختلف ڪپڙي جون بناوتون (في انچ يا سينٽي ميٽر ڌاڳن جو تعداد)، ڪپڙي جي ٿولهه ۽ [[رال]] جي مقدار استعمال ڪئي ويندي آهي. معياري ليمينيٽ ٿولهه ANSI/IPC-D-275 ۾ بيان ٿيل آهي.<ref>{{cite book |title=IPC-D-275: Design Standard for Rigid Printed Boards and Rigid Printed Board Assemblies |publisher=IPC |date=September 1991 }}</ref> استعمال ٿيندڙ ڪپڙي يا فائبر جو قسم، [[رال]] جو قسم، ۽ ڪپڙي ۽ رال جو تناسب ليمينيٽ جي درجابندي (جهڙوڪ FR-4، CEM-1، G-10 وغيره) ۽ ان جي خاصيتن جو تعين ڪن ٿا. اهم خاصيتن ۾ باهه کان بچاءُ جي صلاحيت، [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] (ε_r)، [[ڊائي اليڪٽرڪ نقصان]] (tan δ)، [[تنشي قوت]]، [[قينچي قوت]]، [[شيشي منتقلي جو گرمي پد]] (T_g)، ۽ Z-محور ۾ [[حرارتي پکيڙ جو عدد]] شامل آهن، جيڪو ڏيکاري ٿو ته گرمي سان ٿولهه ڪيتري تبديل ٿئي ٿي. سرڪٽ جي گهرجن موجب مختلف موصلي خاصيتون حاصل ڪرڻ لاءِ ڪيترائي [[ڊائي اليڪٽرڪ]] مواد چونڊي سگهجن ٿا. انهن ۾ [[پولي ٽيٽرافلورو ايٿيلين]] (ٽيفلون)، FR-4، FR-1، CEM-1 ۽ CEM-3 شامل آهن. PCB صنعت ۾ مشهور ''پري-پريگ'' موادن ۾ [[FR-2]] (فينولڪ ڪپهه وارو ڪاغذ)، FR-3 (ڪپهه وارو ڪاغذ ۽ ايپوڪسي)، [[FR-4]] (اڻيل شيشي جا فائبر ۽ ايپوڪسي)، FR-5، FR-6، [[جي-10]]، CEM-1، CEM-2، CEM-3، CEM-4 ۽ CEM-5 شامل آهن. [[بال گرڊ ايري]] (BGA) ۽ ننگي چپ ٽيڪنالاجي ۾ حرارتي پکيڙ انتهائي اهم هوندي آهي، ۽ شيشي جا فائبر بهترين ماپياتي استحڪام فراهم ڪن ٿا. اڄڪلهه [[ايف آر-4]] سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ مواد آهي. جنهن بورڊ تي ٽامي جي پرت موجود هجي پر اڃا ايچنگ نه ڪئي وئي هجي، ان کي "ٽامي سان ڍڪيل ليمينيٽ" (Copper-clad Laminate) چيو ويندو آهي. بورڊ جي خاصيتن جي جسامت گهٽجڻ ۽ ڪم ڪندڙ فريڪوئنسي وڌڻ سان، فائبر گلاس يا ٻين ڀرڻ وارن مواد جي غير يڪسان ورڇ، ٿولهه ۾ فرق، رال اندر هوائي بلبلن ۽ انهن سبب پيدا ٿيندڙ [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] جي مقامي تبديليون وڌيڪ اهم ٿي وڃن ٿيون. === بنيادي سبسٽريٽ جا پيرا ميٽر === سرڪٽ بورڊ جا سبسٽريٽ عام طور [[ڊائي اليڪٽرڪ]] مرڪب مواد هوندا آهن. اهي مرڪب هڪ بنيادي ميٽرڪس (عام طور [[ايپوڪسي رال]]) ۽ هڪ مضبوط ڪندڙ مواد (اڪثر اڻيل، ڪڏهن غير اڻيل شيشي جا فائبر، ۽ ڪڏهن ڪاغذ) تي مشتمل هوندا آهن. ڪجهه حالتن ۾ رال ۾ ڀرڻ وارو مواد، جهڙوڪ سيرامڪس، پڻ شامل ڪيو ويندو آهي؛ مثال طور [[ٽائيٽينيٽ سيرامڪس]] [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] وڌائڻ لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو. مضبوط ڪندڙ مواد جا ٻه بنيادي قسم آهن: اڻيل ۽ غير اڻيل. اڻيل مضبوط ڪندڙ مواد نسبتاً سستا هوندا آهن، پر شيشي جو وڌيڪ [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] اعليٰ فريڪوئنسي وارن استعمالن لاءِ هميشه مناسب نه هوندو آهي. اڻيل بناوت جي غير يڪسان ساخت مختلف هنڌن تي رال ۽ شيشي جي تناسب ۾ فرق پيدا ڪري ٿي، جنهن سان برقي خاصيتن ۾ مقامي تبديليون اچن ٿيون. غير اڻيل يا گهٽ مضبوط ڪندڙ مواد وڌيڪ مهانگا هوندا آهن، پر ڪجهه [[ريڊيو فريڪوئنسي]] ۽ اينالاگ استعمالن لاءِ وڌيڪ موزون هوندا آهن. سبسٽريٽ ڪيترن ئي اهم خاصيتن سان سڃاتا ويندا آهن، جن ۾ [[شيشي منتقلي جو گرمي پد]]، [[تنشي قوت]]، [[قينچي قوت]]، [[حرارتي پکيڙ]]، [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]]، [[ڊائي اليڪٽرڪ نقصان]]، [[ڊائي اليڪٽرڪ ٽٽڻ وارو وولٽيج]]، [[ليڪيج ڪرنٽ]]، [[برقي ٽريئنگ|ٽريڪنگ مزاحمت]]، ۽ نمي جذب ڪرڻ جهڙيون خاصيتون شامل آهن. سبسٽريٽ جي [[شيشي منتقلي جو گرمي پد]] (T_g) تي پهچڻ سان مرڪب ۾ موجود رال نرم ٿيڻ لڳندي آهي ۽ ان جي حرارتي پکيڙ ۾ نمايان واڌ ايندي آهي. T_g کان مٿي گرمي پد تي بورڊ جي جزن، جهڙوڪ سولڊر ٿيل ڳانڍاپن ۽ [[ويا (اليڪٽرانڪس)|ويائن]]، تي ميڪانيڪي دٻاءُ وڌي ويندو آهي. T_g کان هيٺ رال جي حرارتي پکيڙ تقريباً ٽامي ۽ شيشي جي برابر هوندي آهي، پر ان کان مٿي اها گهڻي وڌي ويندي آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ شيشي جا فائبر ۽ ٽامو بورڊ کي افقي رخ ۾ محدود رکن ٿا، تنهنڪري حرارتي پکيڙ گهڻو ڪري ٿولهه جي رخ ۾ ٿيندي آهي، جنهن سان ڌاتوءَ سان ڍڪيل سوراخن (Plated-through Holes) تي زور پوي ٿو. بار بار سولڊر ڪرڻ يا وڌيڪ گرمي کي برداشت ڪرڻ سبب، خاص طور تي ٿلها بورڊ، پليٽنگ جي ناڪامي جو شڪار ٿي سگهن ٿا؛ تنهنڪري ٿلهن بورڊن لاءِ وڌيڪ T_g واري ميٽرڪس ضروري هوندي آهي. استعمال ٿيندڙ مواد سبسٽريٽ جي [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] جو تعين ڪن ٿا. هي مستقل فريڪوئنسي تي پڻ دارومدار رکي ٿو ۽ عام طور فريڪوئنسي وڌڻ سان گهٽجي ٿو. ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ئي مستقل [[مرحلي جي رفتار]] (سگنل پروپيگيشن اسپيڊ) جو تعين ڪري ٿو، تنهنڪري فريڪوئنسي تي ان جو دارومدار وسيع بينڊ وارن استعمالن ۾ مرحلي جي بگاڙ جو سبب بڻجي سگهي ٿو. انهيءَ ڪري، فريڪوئنسي سان گهٽ ۾ گهٽ تبديلي ڪندڙ [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] انتهائي اهم هوندو آهي. [[منتقلي لڪير|منتقلي لڪيرن]] جي مزاحمتي خاصيت (امپيڊنس) فريڪوئنسي وڌڻ سان گهٽجي ويندي آهي، جنهن سبب تيز ڪنارن وارا سگنل سست سگنلن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ موٽندا (رفليڪٽ) آهن. [[ڊائي اليڪٽرڪ ٽٽڻ وارو وولٽيج]] اهو وڌ ۾ وڌ وولٽيج ڍلوان (وولٽيج گريڊيئنٽ) بيان ڪري ٿو، جيڪو ڪو مواد ٽٽڻ يا آرڪ ٿيڻ کان اڳ برداشت ڪري سگهي. [[ٽريڪنگ مزاحمت]] ظاهر ڪري ٿي ته مواد بورڊ جي مٿاڇري تي هلندڙ اعليٰ وولٽيج وارن برقي خارجائن جي ڪيتري مزاحمت ڪري سگهي ٿو. [[ڊائي اليڪٽرڪ نقصان]] (لاس ٽينجئنٽ) ٻڌائي ٿو ته موصلن ۾ هلندڙ سگنلن جي برقي مقناطيسي توانائي جو ڪيترو حصو بورڊ جو مواد جذب ڪري ٿو. هي خاصيت اعليٰ فريڪوئنسي استعمالن لاءِ خاص اهميت رکي ٿي. گهٽ نقصان وارا مواد وڌيڪ مهانگا هوندا آهن، ۽ بغير ضرورت جي اهڙو مواد چونڊڻ اعليٰ فريڪوئنسي ڊجيٽل ڊزائن ۾ هڪ عام انجنيئرنگ غلطي سمجهي ويندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها بورڊ جي قيمت وڌائي ٿي پر فائدو نه ڏيندي آهي. [[آئي نمونو]] (Eye Pattern) ذريعي نقصان ۽ [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] جي اثرن جو آسانيءَ سان جائزو وٺي سگهجي ٿو. نمي جذب ٿيڻ تڏهن ٿيندو آهي جڏهن مواد گهڻي نمي يا پاڻي جي سامهون اچي. رال ۽ مضبوط ڪندڙ مواد ٻئي پاڻي جذب ڪري سگهن ٿا، جڏهن⁠تہ مواد جي اندر خالين ۽ فائبرن جي وچ ۾ ڪيپلري قوتن ذريعي به پاڻي داخل ٿي سگهي ٿو. FR-4 مواد ۾ استعمال ٿيندڙ ايپوڪسي تقريباً صرف 0.15٪ پاڻي جذب ڪري ٿي، جڏهن⁠تہ [[ٽيفلون]] رڳو 0.01٪ جذب ڪري ٿو. ان جي ابتڙ [[پولي اميڊ]] ۽ [[سائنيٽ ايسٽر]] گهڻو پاڻي جذب ڪن ٿا. جذب ٿيل پاڻي اهم خاصيتن کي خراب ڪري سگهي ٿو، ٽريڪنگ مزاحمت، ٽٽڻ واري وولٽيج ۽ [[ڊائي اليڪٽرڪ]] خاصيتن کي گهٽائي سگهي ٿو. پاڻي جو نسبي [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] لڳ ڀڳ 73 هوندو آهي، جڏهن⁠تہ عام سرڪٽ بورڊ مواد جو لڳ ڀڳ 4 هوندو آهي. سولڊر ڪرڻ دوران جذب ٿيل نمي ٻاڦ بڻجي ڪريڪ ۽ [[ڊيليمينيشن]] جو سبب بڻجي سگهي ٿي،<ref>Sood, B. and Pecht, M. 2011. Printed Circuit Board Laminates. Wiley Encyclopedia of Composites. 1–11.</ref> جيڪو اليڪٽرانڪ جزن جي پيڪيجن ۾ ٿيندڙ "پاپ ڪارننگ" جهڙي نقصان جو به سبب هوندو آهي. انهيءَ ڪري سولڊر ڪرڻ کان اڳ سبسٽريٽن کي چڱيءَ طرح سُڪائڻ لاءِ بيڪ ڪرڻ ضروري ٿي سگهي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Lee W. Ritchey, Speeding Edge |date=November 1999 |title=A Survey and Tutorial of DIELECTRIC MATERIALS USED in the Manufacture of Printed Circuit Boards |url=http://speedingedge.com/PDF-Files/tutorial.pdf|journal=Circuitree Magazine}}</ref> === عام سبسٽريٽ === عام طور استعمال ٿيندڙ مواد: * [[ايف آر-2]]، [[فينولڪ ڪاغذ]] يا فينولڪ ڪپهه وارو ڪاغذ، جيڪو [[فينول فارملڊيهاڊ رال]] سان ڀريل هوندو آهي. هڪ-طرفي بورڊن واري صارف اليڪٽرانڪس ۾ عام. ان جون برقي خاصيتون [[ايف آر-4]] کان گهٽ آهن. برقي آرڪ جي مزاحمت گهٽ. عام طور 105 °C تائين درجه بندي ٿيل. * [[ايف آر-4]]، [[فائبر گلاس]] جي اڻيل ڪپڙي کي [[ايپوڪسي رال]] سان ڀري تيار ڪيو ويندو آهي. پاڻي گهٽ جذب ڪري ٿو (تقريباً 0.15٪ تائين)، بهترين موصلي خاصيتون ۽ آرڪ مزاحمت رکي ٿو. سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ مواد. مختلف خاصيتن وارا ڪيترائي درجا موجود آهن. عام طور 130 °C تائين درجه بندي ٿيل. * [[ايلومينيم]]، يا ''ڌاتي-مرڪزي بورڊ'' يا [[موصل ڌاتي سبسٽريٽ]] (IMS)، جنهن تي گرمي منتقل ڪندڙ پتلي [[ڊائي اليڪٽرڪ]] پرت هوندي آهي. اهڙن حصن لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جن کي وڌيڪ ٿڌو رکڻ ضروري هجي، جهڙوڪ پاور سوئچ ۽ LED. عام طور هڪ، ڪڏهن ٻه تہن واري سرڪٽ بورڊ تي مشتمل هوندو آهي، جيڪو FR-4 جهڙي مواد سان ايلومينيم جي 0.8، 1، 1.5، 2 يا 3 ملي ميٽر ٿلهي شيٽ تي ليمينيٽ ڪيو ويندو آهي. وڌيڪ ٿلها ليمينيٽ ڪڏهن وڌيڪ ٿلهي ٽامي سان به تيار ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite web |last=Fjelstad |first=Joseph |url=https://www.circuitinsight.com/pdf/manufacture_aluminum_substrate_pcbs_ipc.pdf |title=Method for the Manufacture of an Aluminum Substrate PCB and its Advantages |website=CircuitInsight.com |access-date=January 17, 2024 }}</ref><ref>{{cite journal |last=Yung |first=Winco K. C. |date=2007 |url=https://www.bestpcbs.com/public/pdf/Metal-Core-PCB-design-guide.pdf |title=Using Metal Core Printed Circuit Board (MCPCB) as a Solution for Thermal Management |journal=Journal of the HKPCA |issue=24 |pages=12–16}}</ref> * [[لچڪدار اليڪٽرانڪس|لچڪدار سبسٽريٽ]] – اهي يا ته الڳ ٽامي سان ڍڪيل ورق هوندا آهن يا ڪنهن پتلي سخت سهاري (اسٽفنر) سان ليمينيٽ ڪيا ويندا آهن، مثال طور 50–130 μm. ** [[پولي اميڊ]] ورق ننڍي جسامت وارن صارف اليڪٽرانڪس ۽ لچڪدار رابطن ۾ عام آهي. وڌيڪ گرمي برداشت ڪري ٿو. مشهور واپاري نالن ۾ [[ڪيپٽن]]، [[يوپليڪس]] ۽ [[پائرالڪس]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.upilex.jp/en/application.html|title= Applications {{!}} UBE Heat Resistant Polyimide Materials |publisher=UBE |website=Upilex.jp }}</ref><ref name=Pyra>{{cite web |url=https://www.qnityelectronics.com/blogs/your-ultimate-flexible-circuit-materials-partner.html |title=Pyralux Flexible Circuit Materials |publisher=DuPont }}</ref> ** [[پولِي ايسٽر]] (PET)، جيڪو سستو پر گهٽ گرمي برداشت ڪندڙ آهي، ۽ مڪمل شفاف به ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Material Matters: Comparing Polyimide, PET, and Other Flex PCB Materials and Their Thicknesses |url=https://www.allpcb.com/blog/pcb-knowledge/material-matters-comparing-polyimide-pet-and-other-flex-pcb-materials-and-their-thicknesses.html |website=www.allpcb.com}}</ref> ** مرڪب [[ڊائي اليڪٽرڪ]] مواد، جهڙوڪ Puralux TK، جيڪو [[پولي اميڊ]] ۽ فلوروپوليمر تي ٻڌل هوندو آهي.<ref name=Pyra/> سولڊر ڪرڻ دوران ٽامي جي پرت الڳ ٿي سگهي ٿي. * [[سيرامڪ ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] (سيرامڪ پي سي بي)، پي سي بي سبسٽريٽن جو اهڙو قسم آهي، جنهن ۾ نامياتي ليمينيٽن بدران [[ايلومينا]] (Al₂O₃) يا [[ايلومينيم نائٽرائڊ]] (AlN) جهڙا سيرامڪ مواد استعمال ٿيندا آهن. اهي اعليٰ حرارتي چالڪائي، بهترين برقي موصليت ۽ تيز گرمي ۽ سخت ماحول جي مزاحمت سبب اعليٰ طاقت، اعليٰ فريڪوئنسي ۽ انتهائي قابلِ اعتماد استعمالن لاءِ موزون آهن.<ref>{{Cite web |last=Gorka Plata, Shraddha Singh and John Clegg |title=Thermal Management Analysis of Conventional Multi-PCB-Stack for Geothermal Drilling Tools |url=https://pangea.stanford.edu/ERE/db/GeoConf/papers/SGW/2026/Plata.pdf |website=Stanford University}}</ref> گهٽ استعمال ٿيندڙ مواد: * [[ايف آر-1]]، ايف آر-2 جهڙو، عام طور 105 °C تائين درجه بندي ٿيل، جڏهن ته ڪجهه قسمن جي حد 130 °C آهي. ڪمري جي گرمي پد تي پنچ ڪري سگهجي ٿو. گتي جهڙو مواد. نمي ۽ آرڪ جي مزاحمت گهٽ. * [[ايف آر-3]]، ڪپهه وارو ڪاغذ ۽ [[ايپوڪسي]]. * [[ايف آر-5]]، اڻيل [[فائبر گلاس]] ۽ ايپوڪسي، وڌيڪ گرمي تي وڌيڪ مضبوط، عام طور 170 °C تائين درجه بندي ٿيل. * [[ايف آر-6]]، ميٽ شيشو ۽ پوليسٽر. * [[جي-10]]، اڻيل شيشو ۽ ايپوڪسي، اعليٰ موصلي مزاحمت، گهٽ نمي جذب ڪرڻ ۽ تمام مضبوط ڳانڍاپو. عام طور 130 °C تائين درجه بندي ٿيل. * G-11، اڻيل شيشو ۽ ايپوڪسي، سالوينٽن جي وڌيڪ مزاحمت ۽ تيز گرمي تي موڙ برداشت ڪرڻ جي اعليٰ صلاحيت.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=nnCNsjpicJIC&q=printed+circuit+board+materials+%22fr-1%22&pg=PA475|title=Op Amps for Everyone|first=Bruce|last=Carter|date=March 19, 2009|publisher=Newnes|via=Google Books|isbn=9780080949482}}</ref> عام طور 170 °C تائين درجه بندي ٿيل. * [[سي اي ايم-1]]، ڪپهه وارو ڪاغذ ۽ ايپوڪسي. * [[سي اي ايم-2]]، ڪپهه وارو ڪاغذ ۽ ايپوڪسي. * [[سي اي ايم-3]]، غير اڻيل شيشو ۽ ايپوڪسي. * [[سي اي ايم-4]]، اڻيل شيشو ۽ ايپوڪسي. * [[سي اي ايم-5]]، اڻيل شيشو ۽ پوليسٽر. * [[پي ٽي ايف اي]] (ٽيفلون)، مهانگو، گهٽ [[ڊائي اليڪٽرڪ نقصان]]، اعليٰ فريڪوئنسي استعمالن لاءِ، تمام گهٽ نمي جذب ڪري ٿو (0.01٪)، ميڪانيڪي طور نرم، ليمينيٽ ڪرڻ ڏکيو، گهڻ-تہي بورڊن ۾ گهٽ استعمال ٿيندو آهي. * سيرامڪ سان ڀريل [[پي ٽي ايف اي]]، مهانگو، گهٽ [[ڊائي اليڪٽرڪ نقصان]]، اعليٰ فريڪوئنسي استعمالن لاءِ. سيرامڪ ۽ PTFE جي تناسب سان [[ڊائي اليڪٽرڪ مستقل]] ۽ حرارتي پکيڙ کي ترتيب ڏئي سگهجي ٿو. * RF-35، فائبر گلاس سان مضبوط ڪيل سيرامڪ ڀريل PTFE. نسبتاً سستو، بهترين ميڪانيڪي ۽ اعليٰ فريڪوئنسي خاصيتون رکي ٿو.<ref>{{cite web |date=September 1, 1998 |url=http://www.microwavejournal.com/articles/2426-a-high-performance-economical-rf-microwave-substrate |title=A High Performance, Economical RF/Microwave Substrate |publisher=MicrowaveJournal.com |access-date=November 4, 2024 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.multi-circuit-boards.eu/fileadmin/user_upload/downloads/e_taconic_rf35-hf_www.multi-circuit-boards.eu.pdf |title=RF-35 datasheet |publisher=Taconic |via=Multi-CB }}</ref> * [[ايلومينا]]، هڪ سيرامڪ؛ سخت، ڀرڀرو، تمام مهانگو، اعليٰ ڪارڪردگي ۽ سٺي حرارتي چالڪائي وارو. * [[پولي اميڊ]]، اعليٰ گرمي برداشت ڪندڙ پوليمر. مهانگو ۽ اعليٰ ڪارڪردگي وارو، پر پاڻي وڌيڪ جذب ڪري ٿو (0.4٪). انتهائي گهٽ گرمي کان وٺي 260 °C کان وڌيڪ گرمي تائين استعمال ٿي سگهي ٿو. === ٽامي جي ٿولهه === PCB تي ٽامي جي ٿولهه سڌي طرح يا في چورس فوٽ ٽامي جي وزن (اونس في چورس فوٽ) جي صورت ۾ بيان ڪئي ويندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ماپڻ وڌيڪ آسان هوندو آهي. هڪ [[اونس]] في [[چورس فوٽ]] جي ٿولهه تقريباً {{convert|34|μm|in|abbr=on}} هوندي آهي. ''ڳرو ٽامو'' (ھيوي ڪاپر) ان پرت کي چيو ويندو آهي، جيڪا في چورس فوٽ ٽن اونس کان وڌيڪ ٽامو رکي، يعني لڳ ڀڳ {{convert|105|μm|in|abbr=on}} ٿلهي هجي. اهڙيون ٿلهيون ٽامي جون پرتون وڌيڪ ڪرنٽ کڻڻ يا گرمي خارج ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيون وينديون آهن.{{Citation needed|date=January 2025}} == تياري == ڇپيل سرڪٽ بورڊن جي تياري ۾ پهرين خالي (Bare) ڇپيل سرڪٽ بورڊ تيار ڪيا ويندا آهن، پوءِ انهن تي اليڪٽرانڪ جزا لڳايا ويندا آهن. وڏي پيماني تي پيداوار دوران، وڌيڪ ڪارائتي پروسيسنگ لاءِ ڪيترائي PCB هڪ ئي پينل تي گڏ تيار ڪيا ويندا آهن. اسيمبلي مڪمل ٿيڻ کان پوءِ انهن کي هڪ ٻئي کان الڳ ([[پينل کان الڳ ڪرڻ]]) ڪيو ويندو آهي. == قسم == {{Further|Monoboard}} === بريڪ آئوٽ بورڊ === [[File:Breakout board.jpg|thumb|هڪ بريڪ آئوٽ بورڊ ٻن غير هم آهنگ ڳانڍاپن جي وچ ۾ رابطي کي ممڪن بڻائي سگهي ٿو.]] [[File:SD Card Breakout Board.jpg|thumb|هي بريڪ آئوٽ بورڊ [[ايس ڊي ڪارڊ]] جي پنن تائين آسانيءَ سان رسائي فراهم ڪري ٿو، جڏهن⁠تہ ڪارڊ کي هلندڙ حالت ۾ مٽائڻ (Hot Swap) پڻ ممڪن بڻائي ٿو.]] ڪنهن هڪ جز لاءِ ٺهيل انتهائي سادي PCB، جيڪا [[اليڪٽرانڪس پروٽوٽائپ سازي]] ۾ استعمال ٿيندي آهي، ان کي '''بريڪ آئوٽ بورڊ''' چيو ويندو آهي. بريڪ آئوٽ بورڊ جو مقصد جز جي ليڊن کي الڳ الڳ ٽرمينلن تي آڻڻ هوندو آهي، جيئن انهن سان هٿرادو ڳانڍاپا آسانيءَ سان ڪري سگهجن. بريڪ آئوٽ بورڊ خاص طور [[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي|سطحي لڳائڻ وارن]] جزن يا تمام ويجهن ليڊن (Fine Pitch) وارن جزن لاءِ استعمال ٿيندا آهن. ترقي يافته PCBن ۾ ڪي جزا، جهڙوڪ ڪيپيسيٽر ۽ [[گڏيل سرڪٽ]]، سڌو سبسٽريٽ جي اندر به شامل ڪيا ويندا آهن، جنهن سان PCB جي مٿاڇري تي جزن لاءِ گهربل جڳهه گهٽجي ويندي آهي ۽ برقي ڪارڪردگي پڻ بهتر ٿيندي آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.electronicdesign.com/technologies/embedded-revolution/article/21799095/use-embedded-components-to-improve-pcb-performance-and-reduce-size|title = StackPath| date=February 11, 2014 }}</ref> === ملٽي وائر بورڊ === ملٽي وائر رابطي جي هڪ پيٽنٽ ٿيل ٽيڪنالاجي آهي، جنهن ۾ مشين ذريعي رستا ٺهيل موصل تارون هڪ غير موصل ميٽرڪس (عام طور پلاسٽڪ رال) جي اندر شامل ڪيون وينديون آهن.<ref>{{Cite patent |country=US |number=4175816 |pubdate=1979-11-27 |title=Multi-wire electrical interconnecting member having a multi-wire matrix of insulated wires mechanically terminated thereon |assign1=Kollmorgen Technologies Corp. |inventor1-last=Burr |inventor1-first=Robert P. |inventor2-last=Morino |inventor2-first=Ronald |inventor3-last=Keogh |inventor3-first=Raymond J. }}</ref> هي ٽيڪنالاجي 1980ع ۽ 1990ع واري ڏهاڪي ۾ استعمال ٿيندي هئي. 2010ع مطابق، ملٽي وائر ٽيڪنالاجي اڃا تائين هٽاچي ذريعي دستياب آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ تارون آسانيءَ سان ميٽرڪس جي اندر رکجي سگهنديون هيون، تنهنڪري ڊزائنر کي تارن جي رستن (Routing) بابت گهڻي فڪر ڪرڻي نه پوندي هئي، جيڪا PCB ڊزائن جو سڀ کان وقت وٺندڙ مرحلو هوندو آهي. جتي به ڳانڍاپي جي ضرورت هوندي، مشين هڪ هنڌ يا پن کان ٻئي هنڌ يا پن تائين سڌي ليڪ ۾ تار وجهي ڇڏيندي هئي. ان سان نه رڳو ڊزائن جو وقت تمام گهٽجي ويندو هو، پر [[ڪراس ٽاڪ]] به گهٽ ٿيندي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ تارون تقريباً ڪڏهن به هڪ ٻئي سان متوازي نه هلنديون هيون. بهرحال، وڏي مقدار ۾ پيداوار لاءِ ان جي قيمت روايتي PCB ٽيڪنالاجي جي مقابلي ۾ تمام گهڻي هئي. ملٽي وائر بورڊ جي ترتيب ۾ تبديليون ڪرڻ، عام PCB جي ترتيب ۾ تبديليون ڪرڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ آسان هوندو هو.<ref>{{cite web |last=Weisberg |first=David E. |date=2008 |title=14: Intergraph |pages=14–8 |url=https://www.vgamuseum.info/images/doc/intergraph/intergraph_history.pdf}}</ref> ڪارڊ وُڊ تعمير ۾ محوري ليڊن وارا جزا ٻن متوازي سطحن جي وچ ۾ لڳايا ويندا هئا. هن جو نالو ان ڪري پيو، جو اهي جزا (جهڙوڪ ڪيپيسيٽر، رزسٽر، ڪوئل ۽ ڊائيوڊ) ڪاٺين جي ڍير وانگر قطارن ۽ ڪالمن ۾ هڪ ٻئي سان متوازي ترتيب ڏنل هوندا هئا. انهن جزن کي يا ته جمپر تارن ذريعي پاڻ ۾ سولڊر ڪيو ويندو هو، يا وري جزن جي ليڊن تي قائم زاويي سان ويلڊ ڪيل باريڪ نڪيل جي پٽن ذريعي ٻين جزن سان ڳنڍيو ويندو هو.<ref>{{cite journal |last=Wagner |first=G. Donald |title=History of Electronic Packaging at APL: From the VT Fuze to the NEAR Spacecraft |journal=Johns Hopkins APL Technical Digest |volume=20 |issue=1 |date=1999 |url=http://www.jhuapl.edu/techdigest/TD/td2001/Wagner.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170510111809/http://www.jhuapl.edu/techdigest/TD/td2001/Wagner.pdf |archive-date=May 10, 2017 }}</ref> ڪارڊ وُڊ تعمير جي ڪجهه قسمن ۾ ڳانڍاپي لاءِ هڪ-طرفا سولڊر ٿيل PCB استعمال ڪيا ويندا هئا (جيئن تصوير ۾ ڏيکاريل آهي)، جنهن سان عام ليڊ وارا جزا استعمال ڪري سگهبا هئا، پر بورڊ کي ڪڍڻ يا ڪنڊ کان سواءِ ڪنهن ٻئي هنڌ موجود جز کي مٽائڻ ڏاڍو ڏکيو هوندو هو.{{Citation needed|date=August 2025}} ڪارڊ وُڊ تعمير کي بعد ۾ گهڻ-تہي بورڊن، [[سطحي لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] (SMD) ۽ [[گڏيل سرڪٽ]]ن تبديل ڪري ڇڏيو. === لچڪدار ڇپيل سرڪٽ بورڊ === '''لچڪدار ڇپيل سرڪٽ بورڊ''' ([[لچڪدار اليڪٽرانڪس|FPCB]]) هڪ پتلو ۽ هلڪو سرڪٽ هوندو آهي، جيڪو پولي اميڊ جهڙن لچڪدار مواد مان تيار ڪيو ويندو آهي. اهو پنهنجي برقي ڳانڍاپن کي برقرار رکندي موڙي يا ويڙهي سگهجي ٿو، ۽ عام طور اسمارٽ فونن، پائڻ لائق اليڪٽرانڪ اوزارن ۽ طبي سامان جهڙن ننڍي جسامت وارن برقي اوزارن ۾ استعمال ٿيندو آهي.{{cn|date=January 2026}} === ڪارڊ وُڊ تعمير === [[File:Cordwoodcircuit.agr.jpg|thumb|upright=1.5|هڪ ڪارڊ وُڊ ماڊيول]] [[File:MK53 fuze.jpg|thumb|ڪارڊ وُڊ تعمير [[ويجهڙائي فيوز]] ۾ استعمال ٿيندي هئي.]] [[گڏيل سرڪٽ]]ن جي ايجاد کان اڳ، ''ڪارڊ وُڊ تعمير'' سڀ کان وڌيڪ جزن جي کثافت حاصل ڪرڻ جو طريقو هو. هي تعميراتي طريقو [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] وارن تارن سان ختم ٿيندڙ جزن لاءِ استعمال ٿيندو هو، خاص طور انهن حالتن ۾ جتي جاءِ تمام محدود هوندي هئي، جهڙوڪ [[فيوز]]، ميزائل رهنمائي وارا نظام، ٽيلي ميٽري نظام ۽ ان دور جي تيز رفتار [[ڪمپيوٽر]]، جتي ننڍا برقي رستا تمام اهم هوندا هئا. == استعمال == ڇپيل سرڪٽ بورڊ پنهنجي روايتي اليڪٽرانڪ استعمال کان علاوه [[اليڪٽرانڪس]] ۽ [[حياتياتي طبي انجنيئرنگ]] ۾ به وڏي پيماني تي استعمال ٿيڻ لڳا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جون مختلف تہون، خاص طور ٽامي جي تہه، تمام گهڻي ورسٽائل هوندي آهي. PCB جون تہون مختلف قسم جا سينسر، جهڙوڪ گنجائشي دٻاءُ سينسر ۽ تيزرفتاري ماپيندڙ (Accelerometer)، ايڪٽيويٽر، جهڙوڪ ننڍڙا والوز ۽ مائڪرو هيٽر، ۽ [[چپ تي تجربگاهه]] (Lab-on-a-chip؛ LoC) لاءِ سينسرن ۽ ايڪٽيويٽرن جا پليٽفارم تيار ڪرڻ ۾ استعمال ٿينديون آهن. انهن ذريعي [[پوليمريز زنجير ردعمل]] (PCR)، ٻارڻ خانا (Fuel Cells) ۽ ٻين ڪيترين ئي حياتياتي ۽ برقي انجنيئرنگ وارين ايپليڪيشنن کي به عملي جامو پارايو ويندو آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Perdigones |first1=Francisco |last2=Quero |first2=José Manuel |title=Printed Circuit Boards: The Layers' Functions for Electronic and Biomedical Engineering |journal=[[Micromachines]] |date=2022 |publisher=[[MDPI]] |volume=13 |issue=3 |page=460 |doi=10.3390/mi13030460 |pmid=35334752 |pmc=8952574 |doi-access=free }}</ref> == مرمت == ٺاهيندڙ ڪمپنيون عام طور ڇپيل سرڪٽ بورڊن جي جزوي سطح (Component-level) تي مرمت جي سهولت فراهم نه ڪنديون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن هڪ جز جي خرابي ڳولڻ ۽ ان کي درست ڪرڻ جي ڀيٽ ۾ سڄو بورڊ مٽائڻ وڌيڪ سستو ۽ تيز هوندو آهي. بورڊ-سطح جي مرمت دوران ٽيڪنيشن اهو معلوم ڪندو آهي ته ڪهڙي [[ڇپيل سرڪٽ اسيمبلي]] (PCA) ۾ خرابي موجود آهي، پوءِ ان سڄي بورڊ کي تبديل ڪيو ويندو آهي. هي طريقو ٺاهيندڙن لاءِ معاشي لحاظ کان فائديمند آهي، پر ان سان مادي وسيلن جو وڏو زيان ٿئي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ سوين صحيح ڪم ڪندڙ جزن تي مشتمل هڪ سرڪٽ بورڊ رڳو ڪنهن هڪ ننڍڙي ۽ سستي جز، جهڙوڪ [[مزاحمت (اليڪٽرانڪس)|مزاحمت]] يا [[ڪيپيسيٽر]]، جي خراب ٿيڻ سبب رد ڪري نئون لڳايو ويندو آهي. اهڙو عمل [[برقي فضلو]] (E-waste) وڌائڻ جي اهم سببن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite book |last1=Brown |first1=Mark |last2=Rawtani |first2=Jawahar |last3=Patil |first3=Dinesh |title=Practical Troubleshooting of Electrical Equipment and Control Circuits |chapter=Appendix B - Troubleshooting |date=2004 |doi=10.1016/b978-075066278-9/50009-3 |pages=196–212 |publisher=Elsevier |isbn=978-0-7506-6278-9 }}</ref> == قانون سازي == {{Main|خطرناڪ مادّن جي پابندي بابت هدايتنامو|چين رو ايڇ ايس}} ڪيترن ئي ملڪن (جن ۾ [[يورپي واحد منڊي]] جا سڀئي رڪن،<ref>{{cite web |title=EURLex – 02011L0065-20140129 – EN – EUR-Lex |url=http://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?qid=1399998664957&uri=CELEX:02011L0065-20140129 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160107005501/http://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?qid=1399998664957&uri=CELEX:02011L0065-20140129 |archive-date=January 7, 2016 |website=Eur-lex.europa.eu |access-date=July 3, 2015 }}</ref> [[برطانيا]]،<ref>{{Cite web |date=December 4, 2012 |title=The Restriction of the Use of Certain Hazardous Substances in Electrical and Electronic Equipment Regulations 2012 |url=https://www.legislation.gov.uk/uksi/2012/3032/contents |website=legislation.gov.uk |access-date=March 31, 2022 }}</ref> [[ترڪي]] ۽ [[چين]] شامل آهن)، قانون سازي تحت برقي سامان ۾ [[سيهو]]، [[ڪيڊميم]] ۽ [[پارو]] جي استعمال تي پابندي لڳايل آهي. تنهنڪري انهن ملڪن ۾ وڪرو ٿيندڙ PCBن جي تياري لاءِ سيهي کان پاڪ (Lead-free) پيداوار جا طريقا ۽ سيهي کان پاڪ سولڊر استعمال ڪرڻ لازمي آهي، ۽ انهن تي لڳايل برقي جزن کي پڻ انهن قانوني گهرجن مطابق هجڻ ضروري آهي.<ref>{{cite web |title=How Does Lead Affect Our Environment? |date=2019 |work=Pollutants and Toxicants: Environmental Lead (Pb) |publisher=Department of Environmental Quality, State of Michigan |url=https://www.michigan.gov/deq/0,4561,7-135-3307_29693_30031-90418--,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20190419043337/https://www.michigan.gov/deq/0,4561,7-135-3307_29693_30031-90418--,00.html |archive-date=April 19, 2019 }}</ref><ref>{{cite web |work=RoHS Compliance Guide |title=FAQ on RoHS Compliance |url=https://www.rohsguide.com/rohs-faq.htm }}</ref> حفاظتي معيار '''UL 796''' انهن ڇپيل وائرنگ بورڊن لاءِ جزوي حفاظتي گهرجون بيان ڪري ٿو، جيڪي مختلف اوزارن يا برقي آلات ۾ جز طور استعمال ٿيندا آهن. هن معيار تحت جاچ دوران باهه پڪڙڻ جي صلاحيت، وڌ ۾ وڌ [[هلائڻ جو گرمي پد]]، برقي رستن تي ڪرنٽ جي وهڪري (Electrical Tracking)، گرمي سبب شڪل ۾ تبديلي، ۽ زنده برقي حصن کي سڌي ريت سهارو ڏيڻ جهڙين خاصيتن جو جائزو ورتو ويندو آهي. == پڻ ڏسو == {{Portal|اليڪٽرانڪس}} * [[بريڊ بورڊ]] * [[بي ٽي-ايپوڪسي]] — PCB ۾ استعمال ٿيندڙ رال * [[تصديق ٿيل رابطي جو ڊزائنر]] — PCB ڊزائنرن لاءِ پيشاور اهليت * [[اوڪيم عمل]] — سولڊر کان سواءِ سرڪٽ بورڊ تيار ڪرڻ جو طريقو {{Clear}} == حوالا == {{Reflist}} == وڌيڪ مطالعو == * {{anchor|Guide}}{{cite web |title=PCB Fabrication Data - Design to Fabrication Data Transfer |author-first=Karel |author-last=Tavernier |version=V6 |date=September 2015 |url=http://www.ucamco.com/files/downloads/file/130/pcb_fabrication_a_guide_20150107.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220308070109/https://www.ucamco.com/files/downloads/file_en/130/pcb-fabrication-data-a-guide_en.pdf?6f1ad339fbbb654d75d8b25bc426d2c3 |archive-date=March 8, 2022 |access-date=May 9, 2022 }} * {{cite web |last=Colotti |first=James |date=2022 |title=Analog, RF and EMC Considerations in Printed Wiring Board (PWB) Design |version=Revision 5 |publisher=[[آئي اي اي اي]]، لانگ آئيلينڊ سيڪشن |url=https://ieee.li/pdf/viewgraphs/analog-rf-emc-considerations-pwb-design.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220508092311/https://ieee.li/pdf/viewgraphs/analog-rf-emc-considerations-pwb-design.pdf |archive-date=May 8, 2022 |access-date=May 9, 2022 }} {{Wikibooks|Practical Electronics|PCB Layout}} {{Wikibooks|Practical Electronics|PCB Layout#Holes|ٿرو-هول جزن لاءِ سوراخن جا ماپ}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{Commons category-inline|Printed circuit boards}} {{Digital electronics}} {{Computer science}} {{Authority control}} [[زمرو:برقي انجنيئرنگ]] [[زمرو:اليڪٽرانڪس جا بنيادي مادا]] [[زمرو:اليڪٽرانڪس جي صنعتڪاري]] [[زمرو:اليڪٽرانڪ انجنيئرنگ]] [[زمرو:ڇپيل سرڪٽ بورڊ جي صنعتڪاري]] 868mjamyxtnb2shf34y1hpeim03egfr