وڪيپيڊيا sdwiki https://sd.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%8F%DA%A9_%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%88 MediaWiki 1.47.0-wmf.9 first-letter ذريعات خاص بحث واپرائيندڙ واپرائيندڙ بحث وڪيپيڊيا وڪيپيڊيا بحث فائل فائل بحث ذريعات وڪي ذريعات وڪي بحث سانچو سانچو بحث مدد مدد بحث زمرو زمرو بحث باب باب بحث TimedText TimedText talk ماڊيول ماڊيول بحث Event Event talk 0 11908 390574 390426 2026-07-02T12:53:23Z Intisar Ali 8681 390574 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|طبعيات ۽ برقياتي انجنيئرنگ جي هڪ شاخ}} [[فائل:Arduino ftdi chip-1.jpg|thumb|right|upright=1.2|[[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] تي جديد [[سطح-تي-لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] سان لڳايل برقي جزا، جن جي مٿئين حصي ۾ هڪ وڏو [[مربوط سرڪٽ]] پڻ موجود آهي.]] '''برقيات''' يا '''اليڪٽرانڪس''' ('''Electronics''') [[طبعيات]] ۽ [[برقياتي انجنيئرنگ]] جو هڪ سائنسي ۽ انجنيئرنگي شعبو آهي، جيڪو [[اليڪٽران]]ن ۽ ٻين [[برقي چارج]] وارن ذرڙن کي استعمال ڪندڙ اوزارن جي جوڙجڪ، تياري ۽ آپريشن جي اصولن جو مطالعو ڪري ٿو. هي [[طبعيات]]<ref>{{Cite web |last=française |first=Académie |title=électronique {{!}} Dictionnaire de l'Académie française {{!}} 9e édition |url=http://www.dictionnaire-academie.fr/article/A9E0727 |access-date=2024-05-26 |website=www.dictionnaire-academie.fr |language=fr}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-05-21 |title=Definition of ELECTRONICS |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/electronics |access-date=2024-05-26 |website=www.merriam-webster.com |language=en}}</ref> ۽ [[برقياتي انجنيئرنگ]] جي هڪ ذيلي شاخ آهي، جيڪا [[فعال برقي جزو|فعال برقي جزن]] جهڙوڪ [[ٽرانزسٽر]]، [[ڊائيوڊ]] ۽ [[مربوط سرڪٽ]]ن جي مدد سان [[برقي رو]] جي وهڪري کي ڪنٽرول ۽ وڌائي ٿي، ۽ ان کي هڪ صورت مان ٻي صورت ۾ تبديل ڪري ٿي، جيئن [[متبادل رو]] (AC) کي [[سڌي رو]] (DC) ۾ يا [[تشبيهي سگنل]]ن کي [[عددي سگنل]]ن ۾ تبديل ڪرڻ. برقي اوزارن جديد سماج جي ڪيترن ئي شعبن، جهڙوڪ [[ٽيلي ڪميونيڪشن]]، وندر، تعليم، صحت، صنعت ۽ سلامتي جي ترقي تي گهرو اثر وڌو آهي. برقيات جي ترقيءَ جو بنيادي محرڪ [[سيمي ڪنڊڪٽر]] صنعت آهي، جيڪا عالمي طلب کي پورو ڪرڻ لاءِ وڌيڪ جديد برقي اوزار ۽ سرڪٽ تيار ڪندي رهي ٿي. [[سيمي ڪنڊڪٽر]] صنعت عالمي معيشت جي سڀ کان وڏي ۽ منافعي بخش صنعتن مان هڪ آهي، جنهن جي سالياني آمدني 2018ع ۾ 481 ارب آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ هئي. [[برقيات جي صنعت]] ۾ ٻيا به ڪيترائي شعبا شامل آهن، جيڪي برقي اوزارن ۽ نظامن تي دارومدار رکن ٿا، جهڙوڪ [[اي-واپار]]،{{cn|date=May 2025|reason=اي-واپار برقي اوزارن جي پيداوار وارو شعبو نه، پر پرچون واپار آهي. هن دعويٰ جو ماخذ ڪهڙو آهي؟}} جنهن 2017ع دوران آن لائين وڪرو ذريعي 29 ٽرلين آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ واپار ڪيو. ``` هٿرادو برقي شين ۾ [[ريڊيو]]، [[ٽيليويزن]] ريفريجريٽر، استري، پنکا، ايئرڪنڊيشنر، واشنگ مشينون، برقي چُلها، ڪٽليون، جوسر، بلينڊر ۽ ٽوسٽر وغيره اچي وڃن ٿا. برقي شين کي ٻن حصن ۾ ورهايو ويو آهي. هڪڙيون ڳريون برقي شيون ۽ ٻيون هلڪيون برقي هٿرادو شيون. ڳرين برقي شين ۾ اليڪٽريڪل ڪمپليڪس، ٽرانسفارمر ۽ بجليءَ جا ٻيا وڏا سامان اچن ٿا. هلڪين برقي شين ۾ بجليءَ جون موٽرون، پنکا، واشنگ مشينون، فرج ۽ ننڍا ٽرانسفارمر وغيره شامل آهن. بجليءَ جون ڪيتريون هٿرادو شيون [[پاڪستان]] ۾ تيار ٿينديون آهن، جن ۾ موٽرون، پنکا، بلب، ٽيوب لائيٽون، ڪيبل تارون، واٽر ڪولر، وولٽيج ريگيوليٽر، اسيبلائيزر، استريون، هيٽر، ٽيبل لئمپ، بَزر، گهنٽيون، ٽوسٽر ساڪيٽ، پلگ، هولڊر ۽ سئچ وغيره کان سواءِ وڏين برقي شين جا ننڍڙا ننڍڙا پرزا ۽ [[اوزار]] شامل آهن. پاڪستان ۾ بجليءَ جون تارون ۽ ڪيبل بنائڻ جا ڪيترائي ڪارخانا آهن. گجرات ۾ پنکن جي صنعت آهي، جتي هر قسم جا پنکا تيار ڪيا ويندا آهن. ان کانسواءِ ڊيزرٽ ڪولر خالص پاڪستاني صنعت آهي. برقي هٿراڌو شين جي وڏي مارڪيٽ ڪراچيءَ ۾ آهي. ان کان سواءِ [[سنڌ]] جي سڀني شهرن، پنجاب ۽ [[بلوچستان]] ۾ پڻ مارڪيٽون آهن. ڊيزرٽ ڪولر جا ڪارخانا [[ڪراچي]]، [[لاهور،]] [[گجرات]] ۽ [[گجرانوالا]] ۾ آهن. بجليءَ جي بلبن ۽ ٽيوب لائيٽن ۾ پنج واٽ کان ويندي 1500 واٽ جا بلب، ٻن فوٽن ۽ چئن فوٽن جون ٽيوب لائيٽون، وڌيڪ روشنيءَ ۽ طاقت جا مرڪيوري بلب ۽ گاڏين ۾ استعمال ٿيندڙ گهٽ وولٽيج جا بلب شامل آهن. پاڪستان ۾ ننڍا ۽ وڏا ٽرانسفارمر ٺاهڻ جا اَٺ ڪارخانا آهن. ان کان سواءِ پاڪستان ۾ پلاسٽڪ مان ٺهندڙ برقي شيون، جن کي بيڪرلائيٽ چيو ويندو آهي، به تيار ٿينديون آهن. بجليءَ جو موٽرون ۽ واشنگ مشينون ٺاهڻ جا به ڪيترائي ڪارخانا پاڪستان ۾ ڪم ڪري رهيا آهن. اڄ جي جديد دؤر ۾ [[بجلي]] رڳو گهرن کي روشن ڪرڻ لاءِ نه، پر سڄي گهر کي هلائڻ جي ذميداري کڻي چڪي آهي. بجليءَ جي شين، اڄ ”گهر“ جو تصور ئي بدلائي ڇڏيو آهي.<ref>{{Citation |title=اليڪٽرانڪس : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D9%8A%DA%AA%D9%BD%D8%B1%D8%A7%D9%86%DA%AA%D8%B3 |access-date=2015-09-21 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305015408/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D9%8A%DA%AA%D9%BD%D8%B1%D8%A7%D9%86%DA%AA%D8%B3 |url-status=dead }}</ref> == تاريخ ۽ ترقي == {{See also|برقياتي انجنيئرنگ جي تاريخ|برقياتي ۽ برقياتي انجنيئرنگ جي وقتوار فهرست}} [[File:Audion receiver.jpg|thumb|1914ع ۾ [[لي ڊي فاريسٽ]] پاران تيار ڪيل ابتدائي [[آڊيوئن]] ريڊيو رسيورن مان هڪ]] [[ڪارل فرڊيننڊ براون]] 1874ع ۾ [[ڪرسٽل ڊٽيڪٽر]]، جيڪو پهريون [[سيمي ڪنڊڪٽر]] اوزار هو، تيار ڪيو. ان کان پوءِ 1897ع ۾ [[جوزف جان ٿامسن]] [[اليڪٽران]] جي سڃاڻپ ڪئي. بعد ۾ [[ويڪيوم ٽيوب]] جي ايجاد، جيڪا ننڍن [[برقي سگنل]]ن کي [[ايمپلي فائر|وڌائي]] ۽ [[ريڪٽيفائر|سڌو]] ڪري سگهندي هئي، برقيات ۽ اليڪٽران جي دور جي شروعات ڪئي.<ref>{{Cite web |url=https://www.uni-marburg.de/de/uniarchiv/unijournal/urvater-der-kommunikationsgesellschaft.pdf |title=Urvater der Kommunikationsgesellschaft: Ferdinand Braun – Student und Professor in Marburg – kam vor 150 Jahren zur Welt |language=de |trans-title=Forefather of the communications society: Ferdinand Braun – student and professor in Marburg – was born 150 years ago |publisher=[[Philipps-Universität Marburg]] |date=2007-12-17 |access-date=2025-09-05}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.aps.org/publications/apsnews/200010/history.cfm|title=This Month in Physics History - October 1897: The Discovery of the Electron |website= American Physical Society |access-date=2018-09-19|archive-date=19 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180919171705/https://www.aps.org/publications/apsnews/200010/history.cfm|url-status=live}}</ref> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[امبروز فليمنگ]] [[ڊائيوڊ]] ۽ [[لي ڊي فاريسٽ]] [[ٽرائيوڊ]] ايجاد ڪيا، جنهن سان [[ريڊيو سگنل]] جهڙن ڪمزور برقي وولٽيجن جي سڃاڻپ ممڪن ٿي. [[ويڪيوم ٽيوب]] (ٿرمائيو نڪ والوز) پهريان سرگرم [[برقي جزو|برقي جزا]] هئا، جيڪي انفرادي [[اليڪٽران]]ن جي وهڪري کي ڪنٽرول ڪري [[برقي رو]] تي ضابطو آڻيندا هئا. انهن ذريعي رو جي واڌ ۽ سڌاري ممڪن ٿي، جنهن سان [[ريڊيو]]، [[ٽيليويزن]]، [[ريڊار]]، ڊگهي فاصلي واري ٽيليفوني ۽ ٻين ڪيترين ئي ٽيڪنالاجين جي ترقي ٿي.<ref>{{cite journal|last=Guarnieri|first=M.|date=2012|title=The age of vacuum tubes: Early devices and the rise of radio communications|journal=IEEE Ind. Electron. Mag.|volume=6|issue=1|pages=41–43|doi=10.1109/MIE.2012.2182822|bibcode=2012IIEM....6a..41G |s2cid=23351454}}</ref> 1920ع واري ڏهاڪي تائين تجارتي ريڊيو نشريات ۽ [[ڏورسنچار]] عام ٿي ويا، جڏهن ته برقي ايمپلي فائر ڊگهي فاصلي واري [[ٽيليفوني]] ۽ موسيقي جي رڪارڊنگ ۾ استعمال ٿيڻ لڳا. اڳيون وڏو ٽيڪنالاجي قدم ڪيترن ڏهاڪن بعد آيو، جڏهن 1947ع ۾ [[جان بارڊين]] ۽ [[والٽر هاوسر بريٽن]] بيل ليبارٽريز ۾ پهريون ڪم ڪندڙ [[پوائنٽ-ڪنٽيڪٽ ٽرانزسٽر]] ايجاد ڪيو.<ref>{{cite web |title=1947: Invention of the Point-Contact Transistor |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/invention-of-the-point-contact-transistor/ |website=[[Computer History Museum]] |access-date=10 August 2019 |archive-date=30 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210930151529/https://www.computerhistory.org/siliconengine/invention-of-the-point-contact-transistor/ |url-status=live }}</ref> تنهن هوندي به 1980ع جي وچ ڌاري تائين [[مائڪرو ويو]]، وڏي طاقت واري ٽرانسميشن ۽ [[ٽيليويزن]] رسيورن ۾ ويڪيوم ٽيوب اهم حيثيت برقرار رکي.<ref name="Okamura1994">{{cite book|author=Sōgo Okamura|title=History of Electron Tubes|url=https://books.google.com/books?id=VHFyngmO95YC&pg=PR4|access-date=5 December 2012|year=1994|publisher=IOS Press|isbn=978-9051991451|page=5}}</ref> ان کان پوءِ [[سالڊ اسٽيٽ برقيات]] تقريباً مڪمل طور تي ويڪيوم ٽيوبن جي جاءِ والاري ورتي، جيتوڻيڪ اهي اڄ به ڪجهه خاص استعمالن، جهڙوڪ اعليٰ طاقت وارن آر ايف ايمپلي فائرن، [[ڪيٿوڊ ري ٽيوب]]ن، خاص آڊيو اوزارن، [[گٽار ايمپلي فائر]]ن ۽ ڪجهه [[ڪيوٽي ميگنيٽرون]] اوزارن ۾ استعمال ٿين ٿيون. اپريل 1955ع ۾ [[آءِ بي ايم 608]] پهريون [[آءِ بي ايم]] پيداوار هو، جنهن ۾ ويڪيوم ٽيوب کان سواءِ مڪمل طور [[ٽرانزسٽر]] سرڪٽ استعمال ڪيا ويا، ۽ اهو پهريون مڪمل ٽرانزسٽر تي ٻڌل تجارتي [[ڳڻپيوڪر]] سمجھيو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last= Bashe |first= Charles J. |title=IBM's Early Computers |publisher=MIT |year=1986 |page=386 |isbn=978-0262022255}}</ref><ref>{{cite book |last1=Pugh |first1=Emerson W. |last2=Johnson |first2=Lyle R. |last3=Palmer |first3=John H. |year=1991 |title=IBM's 360 and early 370 systems |publisher=MIT Press |isbn=978-0262161237 |page=34}}</ref> هن مشين ۾ 3,000 کان وڌيڪ [[جرمينيم]] ٽرانزسٽر لڳل هئا. [[ٿامس جي. واٽسن جونيئر]] حڪم ڏنو ته مستقبل جون سڀئي آءِ بي ايم شيون ٽرانزسٽرن تي ٻڌل هونديون. نتيجي ۾ ڪمپيوٽرن جي [[لاجڪ گيٽ]]ن ۽ ٻاهرين اوزارن ۾ تقريباً مڪمل طور ٽرانزسٽر استعمال ٿيڻ لڳا. بهرحال، شروعاتي [[جنڪشن ٽرانزسٽر]] نسبتاً وڏا ۽ وڏي پيماني تي تيار ڪرڻ ۾ ڏکيا هئا، جنهن ڪري انهن جو استعمال محدود رهيو.<ref name="Moskowitz">{{cite book |last1=Moskowitz |first1=Sanford L. |title=Advanced Materials Innovation: Managing Global Technology in the 21st century |date=2016 |publisher=[[John Wiley & Sons]] |isbn=978-0470508923 |page=168}}</ref> [[موسفيٽ]] (MOSFET) کي 1955ع کان 1960ع جي وچ ۾ بيل ليبارٽريز ۾ ايجاد ڪيو ويو.<ref>{{Cite journal |last1=Frosch |first1=C. J. |last2=Derick |first2=L |date=1957 |title=Surface Protection and Selective Masking during Diffusion in Silicon |journal=Journal of the Electrochemical Society |volume=104 |issue=9 |page=547 |doi=10.1149/1.2428650}}</ref><ref>{{Cite book |last=Kahng |first=Dawon |chapter=Silicon-Silicon Dioxide Surface Device |title=Semiconductor Devices: Pioneering Papers |publisher=World Scientific |date=1991 |pages=583–596}}</ref> اهو پهريون واقعي ننڍو ٽرانزسٽر هو، جنهن کي آساني سان ننڍو ڪري وڏي پيماني تي تيار ڪري سگهجي ٿو. ان جي فائدن ۾ اعليٰ پيماني تي ننڍو ڪرڻ جي صلاحيت، گهٽ قيمت، گهٽ بجلي خرچ ۽ وڌيڪ ڪثافت شامل آهن.<ref>{{cite journal |last1=Motoyoshi |first1=M. |title=Through-Silicon Via (TSV) |journal=Proceedings of the IEEE |date=2009 |volume=97 |issue=1 |pages=43–48 |doi=10.1109/JPROC.2008.2007462}}</ref><ref>{{cite news |title=Transistors Keep Moore's Law Alive |work=EETimes |date=12 December 2018}}</ref> هن ايجاد [[برقيات جي صنعت]] ۾ انقلاب آندو ۽ اڄ اهو دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ برقي اوزار آهي. سرڪٽن جي پيچيدگي وڌڻ سان انهن جي جسامت هڪ وڏو مسئلو بڻجي وئي. وڏن جزن سبب انهن کي ڳنڍيندڙ تارون به ڊگهيون ٿينديون هيون، جنهن سان برقي سگنلن کي سرڪٽ مان گذرڻ ۾ وڌيڪ وقت لڳندو هو ۽ ڪمپيوٽر جي رفتار گهٽجي ويندي هئي. [[جئڪ ڪلبي]] ۽ [[رابرٽ نوئس]] جي [[مربوط سرڪٽ]] (Integrated Circuit) جي ايجاد هن مسئلي جو حل پيش ڪيو، جنهن ۾ سڀئي جزا هڪ ئي [[سيمي ڪنڊڪٽر]] بلاڪ تي تيار ڪيا ويا. ان سان سرڪٽ وڌيڪ ننڍا ۽ پيداوار خودڪار ٿي وئي. انهيءَ ترقي سان [[سلڪون]] جي هڪڙي ڪرسٽل ويفر تي سڀئي جزا گڏ ڪرڻ جو تصور پيدا ٿيو، جنهن مان 1960ع جي شروعات ۾ [[ننڍي پيماني واري انضمام]] (SSI)، پوءِ 1960ع جي آخر ۾ [[وچولي پيماني واري انضمام]] (MSI)، ۽ بعد ۾ [[تمام وڏي پيماني واري انضمام]] (VLSI) وجود ۾ آيا. 2008ع تائين اربين ٽرانزسٽرن وارا پروسيسر تجارتي طور تي دستياب ٿي چڪا هئا.<ref>{{cite web |title=Intel to deliver first computer chip with two billion transistors |url=https://www.smh.com.au/technology/intel-to-deliver-first-computer-chip-with-two-billion-transistors-20080205-1q88.html |website=The Sydney Morning Herald |date=5 February 2008 |access-date=30 June 2026 }}</ref> ==ذيلي شعبا== {{div col|colwidth=20em}} * [[اينالاگ اليڪٽرانڪس]] * [[آوازي سامان]] * [[ايويانِڪس]] * [[بايو اليڪٽرانڪس]] * [[سرڪٽ ڊزائين]] * [[ڊجيٽل اليڪٽرانڪس]] * [[برقي جزا|اليڪٽرانڪ ڪمپونينٽس]] * [[ايمبيڊڊ نظام]] * [[مربوط سرڪٽ]] * [[مائڪرو اليڪٽرانڪس]] * [[نينو اليڪٽرانڪس]] * [[آپٽو اليڪٽرانڪس]] * [[پاور اليڪٽرانڪس]] * [[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] * [[سيمي ڪنڊڪٽر اوزار|سيمي ڪنڊڪٽر اوزار]] * [[حساسو|سينسر]] * [[ٽيلي ڪميونيڪيشن]] {{div col end}} == اوزار ۽ جزا {{anchor|Devices|Components}} == {{main|برقي جزو}} [[فائل:Componentes.JPG|thumb|مختلف برقي جزا]] [[برقي جزو]] اهڙو هر جزو آهي، جيڪو '''برقي نظام''' يا '''برقي اوزار''' ۾ سرگرم (ايڪٽو) يا غير سرگرم (پيسو) هجي. جزن کي عام طور تي [[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] (PCB) تي سولڊر ڪري پاڻ ۾ ڳنڍيو ويندو آهي، جنهن سان هڪ خاص ڪم سرانجام ڏيندڙ برقي سرڪٽ تيار ٿيندو آهي. جزا الڳ الڳ به استعمال ٿي سگهن ٿا يا وڌيڪ پيچيده صورت ۾ [[مربوط سرڪٽ]]ن جي شڪل ۾ به پيڪيج ڪيا ويندا آهن. غير سرگرم برقي جزن ۾ [[ڪيپيسٽر]]، [[انڊڪٽر]] ۽ [[مزاحم]] شامل آهن، جڏهن ته سرگرم جزن ۾ [[سيمي ڪنڊڪٽر اوزار]]، [[ٽرانزسٽر]] ۽ [[ٿائرسٽر]] شامل آهن، جيڪي اليڪٽران جي سطح تي برقي رو جي وهڪري کي ڪنٽرول ڪن ٿا.<ref>{{cite book|title=Power Electronics and Variable Frequency Drives: Technology and Applications |publisher=Wiley Online Library|doi=10.1002/9780470547113|year=1996|isbn=978-0470547113|s2cid=107126716|editor1-last=Bose|editor1-first=Bimal K}}</ref> == سرڪٽن جا قسم == برقي سرڪٽن جي ڪمن کي ٻن بنيادي گروهن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: تشبيهي (Analog) ۽ عددي (Digital). ڪو خاص اوزار انهن مان ڪنهن هڪ قسم جي سرڪٽ تي مشتمل ٿي سگهي ٿو يا ٻنهي قسمن جي گڏيل استعمال تي ٻڌل ٿي سگهي ٿو. جديد دور ۾ تشبيهي سرڪٽن جو استعمال گهٽجي رهيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا ڪيترائي ڪم هاڻي عددي سرڪٽ سرانجام ڏئي رهيا آهن. === تشبيهي سرڪٽ === {{Main|تشبيهي برقيات}} [[تشبيهي سرڪٽ]] (اينالاگ سرڪٽ) سگنلن جي پروسيسنگ لاءِ لڳاتار وولٽيج يا برقي رو جي حد استعمال ڪندا آهن، جڏهن⁠تہ عددي سرڪٽ الڳ الڳ (ڊسڪريٽ) سطحن تي ڪم ڪندا آهن. برقيات جي شروعاتي دور ۾ ريڊيو وصول ڪندڙن، ريڊيو موڪليندڙن ۽ ٻين ڪيترن ئي اوزارن ۾ تشبيهي سرڪٽ عام هئا. تشبيهي برقي ڪمپيوٽر لڳاتار متغيرن (ڪنٽينيوئس ويريئبلز) سان لاڳاپيل مسئلن جي حل لاءِ اهم هئا، جيستائين عددي پروسيسنگ وڌيڪ ترقي نه ڪئي. سيمي ڪنڊڪٽر ٽيڪنالاجي جي ترقي سان تشبيهي سرڪٽن جا ڪيترائي ڪم عددي سرڪٽن حوالي ٿي ويا، تنهنڪري مڪمل طور تشبيهي سرڪٽ هاڻي گهٽ استعمال ٿين ٿا. اڄڪلهه گهڻا نظام گڏيل (ھائبرڊ) انداز اختيار ڪن ٿا، جنهن ۾ اينالاگ سگنل وصول ڪرڻ لاءِ شروعاتي حصي ۾ تشبيهي سرڪٽ استعمال ٿين ٿا، جڏهن⁠تہ بعد ۾ [[مائڪروپروسيسر]] ذريعي عددي پروسيسنگ ڪئي ويندي آهي. ڪڏهن ڪڏهن اهڙن سرڪٽن جي درجابندي مشڪل هوندي آهي، جن ۾ لڪيرِي (لينيئر) ۽ غير لڪيرِي (نان-لينيئر) ٻنهي قسمن جا عنصر موجود هجن. مثال طور وولٽيج مقابلو ڪندڙ (وولٽيج ڪمپريٽر) لڳاتار وولٽيج قبول ڪري ٿو، پر نتيجي ۾ رڳو ٻن مان هڪ سطح ڏيکاري ٿو، بلڪل عددي سرڪٽ وانگر. ساڳيءَ طرح، حد کان وڌيڪ هلندڙ ٽرانزسٽر ايمپلي فائر هڪ ڪنٽرول ٿيل [[سوئچ]] وانگر رويي اختيار ڪري سگهي ٿو، جنهن جي پيداوار بنيادي طور ٻن سطحن تي مشتمل هوندي آهي. تشبيهي سرڪٽ اڄ به وڏي پيماني تي سگنلن جي واڌ ويجهه، جيئن وندر جي صنعت ۾، ۽ تشبيهي حساسن مان ايندڙ سگنلن جي تياري ۽ ترتيب ڏيڻ لاءِ، جهڙوڪ صنعتي ماپ ۽ ڪنٽرول نظامن ۾، استعمال ٿين ٿا. === عددي سرڪٽ === {{Main|عددي برقيات}} عددي سرڪٽ اهڙا برقي سرڪٽ آهن، جيڪي مقرر ۽ الڳ وولٽيج سطحن تي ٻڌل هوندا آهن. اهي [[بولين الجبرا]] استعمال ڪندا آهن ۽ سڀني عددي ڪمپيوٽرن ۽ مائڪروپروسيسر تي ٻڌل اوزارن جو بنياد آهن. اهي سادن منطقي دروازن کان وٺي وڏن مربوط سرڪٽن تائين پکڙيل آهن، جن ۾ لکين منطقي دروازا شامل ٿي سگهن ٿا. عددي سرڪٽ [[ٻٽو عددي نظام]] استعمال ڪن ٿا، جنهن ۾ ٻه وولٽيج سطحون ''0'' ۽ ''1'' منطقي حالت ظاهر ڪن ٿيون. عام طور تي منطقي ''0'' گهٽ وولٽيج (Low) ۽ منطقي ''1'' وڌيڪ وولٽيج (High) کي ظاهر ڪري ٿو، پر ڪجهه نظام ان جي ابتڙ تعريف به استعمال ڪن ٿا يا برقي رو تي ٻڌل هوندا آهن. ڪيترن ئي حالتن ۾ سرڪٽ جو ڊزائنر ضرورت موجب انهن تعريفن کي تبديل ڪري سگهي ٿو ته جيئن سرڪٽ جي جوڙجڪ آسان ٿي سگهي. تنهنڪري ''0'' ۽ ''1'' جي تعريف اختياري آهي.<ref>{{cite book |last1=Brown |first1=Stephen |last2=Vranesic |first2=Zvonko |title=Fundamentals of Digital Logic|format=e-book |date=2008 |publisher=McGraw Hill |isbn=978-0077144227}}</ref> [[ٽن بنيادن وارو ڪمپيوٽر|ٽن بنيادن واري]] (Ternary) منطق، جنهن ۾ ٽي حالتون هونديون آهن، تي پڻ تحقيق ڪئي وئي آهي ۽ ڪجهه نمونياتي ڪمپيوٽر تيار ڪيا ويا آهن، پر انهن کي عملي طور وسيع قبوليت حاصل نه ٿي سگهي آهي.<ref name="AoCP2">{{cite book |last=Knuth |first=Donald |title=The Art of Computer Programming |volume=2: Seminumerical Algorithms |pages=190–192 |publisher=Addison-Wesley |edition=2nd |date=1980 |isbn=0201038226}}</ref> عملي طور سڀئي [[ڪمپيوٽر]] ۽ [[عددي سگنل پروسيسر]] [[ٽرانزسٽر]]، جهڙوڪ [[MOSFET]]، تي ٻڌل [[عددي منطق]]ي سرڪٽ استعمال ڪندا آهن، جيڪي برقي منطقي دروازن ذريعي ٻٽي عددي حالتون پيدا ڪن ٿا. [[فائل:Logic-gates-circuits.png|thumb|عددي برقيات ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ ڪجهه منطقي دروازا]] * [[منطقي دروازو]] * [[جمع ڪندڙ (برقيات)]] * [[فلپ فلاپ (برقيات)]] * [[ڳڻپيندڙ (ڊجيٽل)]] * [[پروسيسر رجسٽر]] * [[ملٽي پليڪسر]] * [[شمٽ ٽرگر]] گهڻي حد تائين مربوط اوزار: * [[ميموري چپ]] * [[مائڪروپروسيسر]] * [[مائڪرو ڪنٽرولر]] * [[ايپليڪيشن-مخصوص مربوط سرڪٽ]] (ASIC) * [[ڊجيٽل سگنل پروسيسر]] (DSP) * [[فيلڊ-پروگراميبل گيٽ ايري]] (FPGA) * [[فيلڊ-پروگراميبل اينالاگ ايري]] (FPAA) * [[سسٽم آن چپ]] (SoC) == جوڙجڪ == برقي نظامن جي جوڙجڪ (اليڪٽرانڪ سسٽمس ڊزائين) اهڙن پيچيده برقي اوزارن ۽ نظامن، جهڙوڪ [[موبائل فون]] ۽ [[ڪمپيوٽر]]، جي گهڻ-شعبي (ملٽي-ڊسيپلنري) ڊزائن سان لاڳاپيل آهي. هن شعبي ۾ برقي نظام جي جوڙجڪ ۽ ترقي ([[نئين پيداوار جي ترقي]]) کان وٺي ان جي صحيح ڪارڪردگي، خدمت جي مدت ۽ [[ٻيهر استعمال]] تائين جا سڀ مرحلا شامل آهن.<ref name="lienig">{{Cite book|author=J. Lienig|author2=H. Bruemmer|title=Fundamentals of Electronic Systems Design|pages=1|publisher=Springer International Publishing|date=2017|isbn=978-3319558394|doi=10.1007/978-3-319-55840-0}}</ref> تنهنڪري برقي نظامن جي جوڙجڪ اهو عمل آهي، جنهن ۾ استعمال ڪندڙ جي مقرر ڪيل [[گهرجن جو تجزيو|گهرجن]] کي پورو ڪرڻ لاءِ پيچيده برقي اوزارن جي وضاحت ۽ ترقي ڪئي ويندي آهي. برقيات جي نظريي جي پيچيدگي سبب، برقي اوزارن جي ترقيءَ ۾ تجرباتي ليبارٽري اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. اهي تجربا انجنيئر جي تيار ڪيل ڊزائن کي جانچڻ، ان جي تصديق ڪرڻ ۽ ممڪن غلطين جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. ماضيءَ ۾ برقيات جون ليبارٽريون جسماني جڳهن تي موجود اوزارن ۽ سامان تي مشتمل هونديون هيون، پر هاڻوڪي دور ۾ [[برقي سرڪٽ جي نقلي مشق]] (سميوليشن) لاءِ سافٽويئر، جهڙوڪ [[سرڪٽ لاگڪس]]، [[ملٽي ازم]] ۽ [[پي اسپائيس]]، وڌيڪ عام ٿي ويا آهن. === ڪمپيوٽر جي مدد سان جوڙجڪ === {{Main|برقي جوڙجڪ جي خودڪاري}} اڄ جا برقي انجنيئر اڳواٽ تيار ڪيل جزن، جهڙوڪ [[بجلي جي فراهمي]]، [[سيمي ڪنڊڪٽر]] (مثلاً [[ٽرانزسٽر]]) ۽ [[مربوط سرڪٽ]] استعمال ڪري [[سرڪٽ جي جوڙجڪ|برقي سرڪٽ]] تيار ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا. [[برقي جوڙجڪ جي خودڪاري]] (EDA) جا سافٽويئر پروگرام [[اسڪيميٽڪ ڪيپچر]] ۽ [[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] جي ڊزائن لاءِ استعمال ٿيندا آهن. هن شعبي جا مشهور سافٽويئر [[اين آء ملٽي ازم]]، [[ڪيڊنس ڊزائين سسٽمس|ڪيڊنس]] ([[اورڪيڊ]] (ORCAD)، [[ايگل (پروگرام)|ايگل]] PCB ۽ Schematic، [[مينٽور گرافڪس|مينٽور]] (PADS PCB ۽ LOGIC Schematic)، [[الٽيم]] (Protel)، ليبسينٽر اليڪٽرانڪس (Proteus)، [[جي ايڊز]] (gEDA) ،[[ڪاء ڪيڊ]] (KiCad) ۽ ٻيا ڪيترائي آهن.<ref>{{Cite web |date=19 April 2023 |title=PCB design made easy for every engineer |url=https://www.autodesk.com/products/eagle/overview?term=1-YEAR&tab=subscription |website=Autodesk |access-date=19 April 2023 |archive-date=19 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230419124207/https://www.autodesk.com/products/eagle/overview?term=1-YEAR&tab=subscription |url-status=live }}</ref> == منفي خاصيتون == === حرارتي انتظام === {{Main|برقي اوزارن ۽ نظامن جو حرارتي انتظام}} [[گرمي]]، جيڪا برقي سرڪٽن مان پيدا ٿئي ٿي، ان کي ختم ڪرڻ ضروري هوندو آهي ته جيئن اوزار فوري طور خراب نه ٿئي ۽ ان جي ڊگهي مدي واري اعتبار کي بهتر بڻائي سگهجي. [[گرمي جي خارج ٿيڻ]] جو عمل گهڻو ڪري قدرتي موصليت (Conduction) ۽ وهڪري (Convection) ذريعي ٿيندو آهي. وڌيڪ اثرائتي گرمي خارج ڪرڻ لاءِ [[هيٽ سنڪ]]، [[مشيني پنکو|پنکا]] ذريعي هوائي ٿڌڪار، ۽ [[ڪمپيوٽر جي ٿڌڪار]] جا ٻيا طريقا، جهڙوڪ [[پاڻي ذريعي ٿڌڪار]]، استعمال ڪيا ويندا آهن. اهي طريقا [[وهڪرو (Convection)|وهڪري]]، [[حرارتي موصليت]] ۽ [[حرارتي شعاع]] جي ذريعي [[حرارتي توانائي]] کي خارج ڪندا آهن. === شور === {{Main|برقي شور}} برقي شور (Electronic Noise) اها اڻ وڻندڙ مداخلت آهي، جيڪا ڪنهن ڪارآمد سگنل تي شامل ٿي ان جي معلومات کي ڌنڌلو يا متاثر ڪري ٿي.<ref>''IEEE Dictionary of Electrical and Electronics Terms'' {{ISBN|978-0471428060}}</ref> شور، سرڪٽ جي خرابي سبب پيدا ٿيندڙ سگنل جي بگاڙ کان مختلف هوندو آهي. شور هر قسم جي برقي سرڪٽ سان لاڳاپيل هوندو آهي. اهو برقي مقناطيسي يا حرارتي سببن سان پيدا ٿي سگهي ٿو، جنهن کي سرڪٽ جي [[عملي گرمي پد]] کي گهٽائي گهٽائي سگهجي ٿو. جڏهن⁠تہ شور جا ڪجهه ٻيا قسم، جهڙوڪ [[شاٽ شور]]، ختم نٿا ڪري سگهجن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي مادي جي بنيادي طبعي خاصيتن جي حدن سبب پيدا ٿين ٿا. == پيڪيجنگ جا طريقا == {{expand section|reason=[[سيمي ڪنڊڪٽر پيڪيج]] جو خلاصو شامل ڪيو وڃي|date=July 2025}} [[فائل:MOS6581_chtaube061229.jpg|right|thumb|1980ع واري ڏهاڪي جي وچ واري [[گهريلو ڪمپيوٽر]] جي سرڪٽ بورڊ تي لڳايل ٿرو-هول اوزار. مٿئين کاٻي پاسي محوري ليڊ وارا اوزار، جڏهن⁠تہ مٿئين ساڄي پاسي نيرا شعاعي ليڊ وارا ڪيپيسٽر ڏسي سگهجن ٿا.]] {{Main|برقي پيڪيجنگ|سيمي ڪنڊڪٽر پيڪيج}} برقي جزن کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ وقت سان گڏ ڪيترائي مختلف طريقا استعمال ڪيا ويا آهن. مثال طور، شروعاتي برقيات ۾ سرڪٽ تيار ڪرڻ لاءِ [[پوائنٽ-ٽو-پوائنٽ وائرنگ]] استعمال ٿيندي هئي، جنهن ۾ جزا ڪاٺ جي بريڊ بورڊن تي لڳايا ويندا هئا. [[ڪاٺي سرشتي واري تعمير]] (Cordwood Construction) ۽ [[وائر ريپ]] پڻ استعمال ٿيندڙ طريقا هئا. اڄڪلهه گهڻا جديد برقي اوزار [[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] (PCB) استعمال ڪن ٿا، جيڪي [[FR-4]] ۽ [[FR-2]] جهڙن موادن مان تيار ڪيا ويندا آهن. برقي جزا عام طور تي PCB تي [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] يا [[سطح-تي-لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] ذريعي لڳايا ويندا آهن. گذريل ڪجهه سالن دوران برقي اوزارن جي اسيمبلي سان لاڳاپيل صحت ۽ ماحولياتي خدشن ڏانهن به وڌندڙ ڌيان ڏنو ويو آهي. == صنعت == {{Main|برقيات جي صنعت}} {{Further|صارف برقيات|سڀ کان وڌيڪ وڪرو ٿيندڙ برقي اوزارن جي فهرست|سيمي ڪنڊڪٽر صنعت}} [[برقيات جي صنعت]] ڪيترين ئي شاخن تي مشتمل آهي. هن سموري صنعت جي بنيادي محرڪ [[سيمي ڪنڊڪٽر صنعت]] آهي،<ref>{{cite news |title=Annual Semiconductor Sales Increase 21.6 Percent, Top $400 Billion for First Time |url=https://www.semiconductors.org/annual-semiconductor-sales-increase-21.6-percent-top-400-billion-for-first-time/ |access-date=11 October 2019 |work=[[Semiconductor Industry Association]] |date=5 February 2018 |archive-date=30 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210130013305/https://www.semiconductors.org/annual-semiconductor-sales-increase-21.6-percent-top-400-billion-for-first-time/ |url-status=live }}</ref> جنهن جي سالياني وڪرو 2018ع تائين {{US$|481&nbsp;billion|long=no}} کان وڌيڪ هئي.<ref name="deloitte">{{cite web |title=Semiconductors – the Next Wave |url=https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/cn/Documents/technology-media-telecommunications/deloitte-cn-tmt-semiconductors-the-next-wave-en-190422.pdf |publisher=[[Deloitte]] |date=April 2019 |access-date=11 October 2019 |archive-date=11 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191011213511/https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/cn/Documents/technology-media-telecommunications/deloitte-cn-tmt-semiconductors-the-next-wave-en-190422.pdf |url-status=dead }}</ref> صنعت جو سڀ کان وڏو شعبو [[برقي واپار]] آهي،<ref>{{cite web | title=Global e-commerce sales surged to $29 trillion | website=UN Trade and Development (UNCTAD) | date=29 March 2019 | url=https://unctad.org/news/global-e-commerce-sales-surged-29-trillion | access-date=20 January 2026}}</ref> جنهن 2017ع دوران {{US$|29&nbsp;trillion|long=no}} کان وڌيڪ آن لائن وڪرو پيدا ڪيو.<ref name="unctad">{{cite news |title=Global e-Commerce sales surged to $29&nbsp;trillion |url=https://unctad.org/en/pages/PressRelease.aspx?OriginalVersionID=505 |access-date=13 October 2019 |publisher=[[United Nations Conference on Trade and Development]] |date=29 March 2019 |archive-date=21 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191021154834/https://unctad.org/en/pages/PressRelease.aspx?OriginalVersionID=505 |url-status=live }}</ref> سڀ کان وڌيڪ تيار ٿيندڙ برقي اوزار [[ميٽل-آڪسائيڊ-سيمي ڪنڊڪٽر فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر]] (MOSFET) آهي، جنهن جا اندازي مطابق 1960ع کان 2018ع تائين 13{{nbsp}}[[سيڪسٽيلين]] MOSFET تيار ڪيا ويا.<ref name="computerhistory2018">{{cite web |title=13 Sextillion & Counting: The Long & Winding Road to the Most Frequently Manufactured Human Artifact in History |url=https://www.computerhistory.org/atchm/13-sextillion-counting-the-long-winding-road-to-the-most-frequently-manufactured-human-artifact-in-history/ |date=April 2, 2018 |website=[[Computer History Museum]] |access-date=28 July 2019 |archive-date=28 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190728143013/https://www.computerhistory.org/atchm/13-sextillion-counting-the-long-winding-road-to-the-most-frequently-manufactured-human-artifact-in-history/ |url-status=live }}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي ۾ آمريڪي ٺاهيندڙ [[سوني]] ۽ [[هٽاچي]] جهڙين جاپاني ڪمپنين سان مقابلو ڪرڻ ۾ ناڪام رهيا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي گهٽ قيمت تي اعليٰ معيار جون شيون تيار ڪري رهيون هيون. بهرحال، 1980ع واري ڏهاڪي تائين آمريڪي ٺاهيندڙ سيمي ڪنڊڪٽرن جي ترقي ۽ اسيمبلي ۾ عالمي اڳواڻ بڻجي ويا.<ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=Consumer electronics industry in the year 1960s.|url=https://natechnology.in/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127120812/https://natechnology.in/ |archive-date=27 January 2021 |access-date=2021-02-02|website=NaTechnology|language=en-US}}</ref> تنهن هوندي به، 1990ع واري ڏهاڪي ۽ ان کان پوءِ هي صنعت وڏي پيماني تي اوڀر ايشيا ڏانهن منتقل ٿي وئي. اهو عمل 1970ع واري ڏهاڪي ۾ مائڪروچپن جي وڏي پيماني تي پيداوار جي منتقلي سان شروع ٿيو، جتي سستي ۽ گهڻي مزدوري سان گڏ وڌندڙ ٽيڪنالاجي مهارت موجود هئي.<ref name="congress_giving_2022_08_03_forbes_com">[[Willy Shih|Shih, Willy]] ([[Harvard Business School]]): [https://www.forbes.com/sites/willyshih/2022/08/03/congress-is-giving-billions-to-the-us-semiconductor-industry-will-it-ease-chip-shortages/?sh=3ebd9629de4d "Congress Is Giving Billions To The U.S. Semiconductor Industry. Will It Ease Chip Shortages?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230703102256/https://gum.criteo.com/syncframe?origin=publishertag&topUrl=www.forbes.com |date=3 July 2023 }} transcript, August 3, 2022, ''[[Forbes]],'' retrieved September 12, 2022</ref><ref name="strengthening_2022_06_02_csis_org">[[James Andrew Lewis|Lewis, James Andrew]]: [https://www.csis.org/analysis/strengthening-transnational-semiconductor-industry "Strengthening a Transnational Semiconductor Industry"], {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220913013518/https://www.csis.org/analysis/strengthening-transnational-semiconductor-industry |date=13 September 2022 }} June 2, 2022, [[Center for Strategic and International Studies]] (CSIS), retrieved September 12, 2022</ref> ٽن ڏهاڪن دوران، سيمي ڪنڊڪٽرن جي پيداوار واري عالمي گنجائش ۾ آمريڪا جو حصو 1990ع ۾ 37 سيڪڙو مان گهٽجي 2022ع ۾ 12 سيڪڙو رهجي ويو.<ref name="strengthening_2022_06_02_csis_org" /> آمريڪا جي سڀ کان وڏي سيمي ڪنڊڪٽر ٺاهيندڙ ڪمپني [[انٽيل ڪارپوريشن]]، پيداوار واري ٽيڪنالاجي ۾ پنهنجي ٺيڪيدار [[تائيوان سيمي ڪنڊڪٽر مينوفيڪچرنگ ڪمپني]] (TSMC) کان گهڻو پوئتي رهجي وئي.<ref name="congress_giving_2022_08_03_forbes_com" /> ان وقت تائين [[تائيوان]] جديد سيمي ڪنڊڪٽرن جو دنيا جو سڀ کان وڏو ذريعو بڻجي چڪو هو،<ref name="strengthening_2022_06_02_csis_org" /><ref name="congress_giving_2022_08_03_forbes_com" /> جنهن کان پوءِ [[ڏکڻ ڪوريا]]، [[آمريڪا]]، [[جاپان]]، [[سنگاپور]] ۽ [[چين]] جا نمبر اچن ٿا.<ref name="strengthening_2022_06_02_csis_org" /><ref name="congress_giving_2022_08_03_forbes_com" /> سيمي ڪنڊڪٽر صنعت جون اهم سهولتون (جيڪي اڪثر ٻين ملڪن ۾ قائم وڏين ڪمپنين جون ماتحت شاخون هونديون آهن) [[يورپ]]، خاص طور تي [[نيدرلينڊز]]، ڏکڻ اوڀر ايشيا، ڏکڻ آمريڪا ۽ [[اسرائيل]] ۾ پڻ موجود آهن.<ref name="congress_giving_2022_08_03_forbes_com" /> == حوالا == {{حوالا}} {{حوالو}} {{ڪچو}} 0nq8byaf0z2rxamny15uzag3quxn9fi 0 14251 390586 316342 2026-07-02T13:31:12Z Intisar Ali 8681 /* */ 390586 wikitext text/x-wiki [[فائل:Erdfunkstelle Raisting 2.jpg|thumb|A satellite communication antenna at the biggest facility for [[:en:satellite communication|satellite communication]] in Raisting, Bavaria, Germany]][[فائل:Internet map 1024.jpg|thumb|Visualization from the [[:en:Opte Project|Opte Project]] of the various routes through a portion of the Internet.]] '''ٽيلي ڪميونيڪيشن''' ('''Telecommunication''') ڪيبل، تار، ٽيليفون يا نشريات جي ذريعي هڪ فاصلي کان پري ٻه يا ٻن کان وڌيڪ ادارن، وجودن يا شين مواصلات جي درميان لفظن، آوازن يا تصويرن جي طور تي معلومات جي مٽاسٽا ان وقت ٿيندي آهي جڏنهن انهن ۾ ٽيڪنالاجيءَ جو استعمال شامل هجي. اهڙي مواصلات ٿيڻ جي ان عمل کي ڏور ربطيات چئجي ٿو. برقياتي ذريعا ۽ وسيلا استعمال ڪندي پَرَانهَنِ يا ڏورانھن ھنڌن تي رابطو ڪرڻ جي علم کي ڏور ربطيات چئجي ٿو. اھڙو رابطو ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ وسيلن ۽ ذريعن کي پڻ مجموعي طور ڏور ربطيات چئجي ٿو. اطلاع ٽيڪنالاجي معلومات منتقل ڪرڻ لاءِ چينلز جو استعمال برقي سگنل جي طور تي ڪري ٿو ياته هڪ وچولي جسماني وسيلي جهڙوڪ سگنل ڪيبلز جي ذريعي يا وري برقي لهرن جي شڪل ۾<ref>{{cite web |url= http://education.yahoo.com/reference/dictionary/entry/telecommunication |title=ڏور ربطيات جي وصف |work=Yahoo ياهو |accessdate= نومبر 12، 2015}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/telecommunication |title=ڏور ربطيات|work= Collins English Dictionary ڪُلنس انگريزي لغت |accessdate=نومبر 12، 2015}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.vocabulary.com/dictionary/telecommunication |title=ڏور ربطيات |work= Vocabulary.com وُوڪبلِري ڊاٽ ڪام |accessdate= نومبر 12، 2015}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.merriam-webster.com/dictionary/telecommunication |title=ڏور ربطيات |work= Merriam-Webster Dictionary مِريم ويبسٽر لغت |accessdate= نومبر 12، 2015}}</ref><ref name="oxford">{{cite web |url=http://oxforddictionaries.com/definition/english/telecommunication?view=uk |title=ڏور ربطيات | آڪسفورڊ لغتون work=Oxford Dictionaries |publisher=Oxford University Press آڪسفورڊ يونيورسٽي ڇپائي |accessdate= نومبر 12، 2015}}</ref><ref>{{cite web |url= http://dictionary.reference.com/browse/telecommunication?r=66 |title=ڏور ربطيات |work=Dictionary.com لغت ڊاٽ ڪام |accessdate= نومبر 12، 2015}}</ref> * ٽيلي مواصلات سان تعلق رکندڙ ٽيڪنالاجيءَ جي هڪ شاخ کي پڻ ڏور ربطيات سڏجي ٿو. * رسمي طور تي،ڏور ربطيات ذريعي موڪليل پيغام. لفظ اڪثر ڪري جمع ”ڏور ربطياتون“ جي شڪل ۾ استعمال ڪيو وڃي ٿو ڇاڪاڻ ته اهو ڪيترئين ئي مختلف ٽيڪنالاجيز تي مشتمل آهي. == اشتقاق == لفظ ٽيلي ڪميونيڪيشن فرانسيسي زبان مان اُخذ ڪيو ويو آهي<ref name="oxford"/>،جيڪو ٻن لفظن ( يوناني اڳياڙي ٽيلي (τηλε-) مطلب ڏُورِ يا پَري ۽ لاطيني ڪميونيڪيئر معنيٰ ورهائڻ يا پکيڙڻ ) کي ملائي ڪري، هڪ مُرڪب لفظ ٺاهيو ويو آهي؛ جيڪو 1904ء ۾ فرانسيسي انجنيئر ۽ ناول نگار ايڊورڊاستاوُني طرفان پيش ڪيو ويو<ref>Jean-Marie Dilhac, [http://www.ieee.org/portal/cms_docs_iportals/iportals/aboutus/history_center/conferences/che2004/Dilhac.pdf From tele-communicare to Telecommunications], 2004.</ref><ref>''Telecommunication'', ''tele-'' and ''communication'', [[نئين آڪسفورڊ آمريڪي لغت]] (ٻيو ڇاپو), 2005.</ref>. == پڻ ڏسندا == * [[ڏور ربطيات جي تاريخ]] == خارجي ڳنڍڻا == ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:انجنيئرنگ جا شعبا]] [[زمرو:ٽيليڪميونيڪيشن]] [[زمرو:ربطيات]] [[زمرو:ميڊيا ٽيڪنالاجي]] 9s89zuysvk213jyxx3jdb2y8sca7661 390592 390586 2026-07-02T14:34:39Z Intisar Ali 8681 /* */ 390592 wikitext text/x-wiki {{Short description|برقي يا اليڪٽرانڪ ذريعن وسيلي معلومات جي ترسيل}} [[فائل:Erdfunkstelle Raisting 2.jpg|thumb|[[جرمني]] جي [[باويريا]] صوبي جي [[رائسٽنگ]] ۾ سيٽلائيٽ مواصلات جي سڀ کان وڏي مرڪز تي [[سيٽلائيٽ مواصلات]] جي اينٽينا]] [[فائل:Internet map 1024.jpg|thumb|[[اوپٽي پراجيڪٽ]] پاران [[انٽرنيٽ]] جي هڪ حصي مان گذرندڙ مختلف رستن جي بصري نمائش]] [[File:Erdfunkstelle Raisting 2.jpg|thumb|upright=1.4|[[زميني اسٽيشن]]، [[رائسٽنگ زميني اسٽيشن]]، [[رائسٽنگ]]، [[باويريا]]، [[جرمني]]]] '''ٽيلي ڪميونيڪيشن''' ('''Telecommunication''')، جنهن کي اڪثر جمع جي صورت ۾ يا مختصر طور '''ٽيليڪام''' پڻ چيو ويندو آهي، [[معلومات]] کي ڊگهي فاصلي تي [[برق]]ي يا [[اليڪٽرانڪس|اليڪٽرانڪ]] ذريعن وسيلي منتقل ڪرڻ جو عمل آهي، جيڪو عام طور ڪيبلن، [[ريڊيو لهر]]ن يا ٻين مواصلاتي ٽيڪنالاجين ذريعي انجام ڏنو ويندو آهي. اهي ترسيلي وسيلا [[مواصلاتي چينل]]ن ۾ ورهايا ويندا آهن، جيڪي [[ملٽي پليڪسنگ]] جي ذريعي هڪ ئي وسيلي تي ڪيترن ئي هم وقت [[مواصلاتي سيشن]]ن جي ترسيل کي ممڪن بڻائيندا آهن. اوڻيهين، ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ دوران ايجاد ٿيل ڊگهي فاصلي واريون ٽيڪنالاجيون عام طور برقي توانائي استعمال ڪنديون آهن، جن ۾ [[برقي تاربرقي]]، [[ٽيليفون]]، [[ٽيليويزن]] ۽ [[ريڊيو]] شامل آهن. شروعاتي [[ٽيليڪميونيڪيشن ڄار]]ن ۾ سگنلن جي ترسيل لاءِ ڌاتي تارون استعمال ٿينديون هيون. اهي ڄار ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين [[تاربرقي]] ۽ ٽيليفوني لاءِ استعمال ٿيندا رهيا. ويهين صديءَ جي پهرئين ڏهاڪي ۾ [[بي تار مواصلات]] جي ميدان ۾ هڪ وڏو انقلاب آيو، جنهن ۾ [[ريڊيو مواصلات]] بابت [[گوليئلمو مارڪوني]] جون اهم ڪاميابيون شامل هيون، جنهن تي کيس 1909ع جو [[فزڪس ۾ نوبل انعام]] مليو. برقي ۽ اليڪٽرانڪ ٽيليڪميونيڪيشن جي ٻين ابتدائي اڳواڻن ۾ [[چارلس ويٽ اسٽون]] ۽ [[سيميوئل مورس]] (تاربرقي جا گڏيل موجد)، [[انٽونيو ميوچي]]، [[فلپ رائيس]]، [[اليشا گري]] ۽ [[اليگزينڊر گراهم بيل]] (ٽيليفون جا موجد ۽ ترقي ڏيندڙ)، [[ايڊون آرمسٽرانگ]] ۽ [[لي ڊي فاريسٽ]] (ريڊيو جا موجد)، ۽ [[ولاديمير زوورڪِن]]، [[جان لوگي بيئرڊ]] ۽ [[فائلو فارنسورٿ]] (ٽيليويزن جا موجد) شامل آهن. 1960ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ڊجيٽل ٽيڪنالاجين جي تيزي سان واڌ سبب [[آواز]]ي مواصلات کي آهستي آهستي ڊيٽا جي ترسيل سان گڏايو ويو. ڌاتي وسيلي جي طبعياتي حدن [[آپٽيڪل فائبر]] جي ترقي کي هٿي ڏني.<ref name=":11">{{Cite web|title=How does a Gigabit Passive Optical Network (GPON) work?|url=https://www.eib.org/en/stories/what-is-gpon|access-date=7 June 2021|website=European Investment Bank|language=en|archive-date=7 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210607144149/https://www.eib.org/en/stories/what-is-gpon|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|author1=National Research Council |url=https://www.nap.edu/read/11711/chapter/3|year=2006|doi=10.17226/11711|isbn=978-0-309-10265-0|language=en|access-date=25 June 2021|archive-date=23 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210623221636/https://www.nap.edu/read/11711/chapter/3|url-status=live |title=Renewing U.S. Telecommunications Research |bibcode=2006nap..book11711N }}</ref><ref>{{Cite web|last=Cyphers|first=Bennett|date=16 October 2019|title=The Case for Fiber to the Home, Today: Why Fiber is a Superior Medium for 21st Century Broadband|url=https://www.eff.org/wp/case-fiber-home-today-why-fiber-superior-medium-21st-century-broadband|access-date=7 June 2021|website=Electronic Frontier Foundation|language=en|archive-date=3 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603233817/https://www.eff.org/wp/case-fiber-home-today-why-fiber-superior-medium-21st-century-broadband|url-status=live}}</ref> [[انٽرنيٽ]]، جيڪا ڪنهن هڪ مخصوص وسيلي تي دارومدار نٿي رکي، انفرادي استعمال ڪندڙن کي عالمي سطح تي خدمتن تائين رسائي فراهم ڪئي آهي ۽ مواصلات ۾ هنڌ ۽ وقت جون حدون وڌيڪ گهٽائي ڇڏيون آهن. ڪيبل، تار، ٽيليفون يا نشريات جي ذريعي هڪ فاصلي کان پري ٻه يا ٻن کان وڌيڪ ادارن، وجودن يا شين مواصلات جي درميان لفظن، آوازن يا تصويرن جي طور تي معلومات جي مٽاسٽا ان وقت ٿيندي آهي جڏنهن انهن ۾ ٽيڪنالاجيءَ جو استعمال شامل هجي. اهڙي مواصلات ٿيڻ جي ان عمل کي ڏور ربطيات چئجي ٿو. برقياتي ذريعا ۽ وسيلا استعمال ڪندي پَرَانهَنِ يا ڏورانھن ھنڌن تي رابطو ڪرڻ جي علم کي ڏور ربطيات چئجي ٿو. اھڙو رابطو ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ وسيلن ۽ ذريعن کي پڻ مجموعي طور ڏور ربطيات چئجي ٿو. اطلاع ٽيڪنالاجي معلومات منتقل ڪرڻ لاءِ چينلز جو استعمال برقي سگنل جي طور تي ڪري ٿو ياته هڪ وچولي جسماني وسيلي جهڙوڪ سگنل ڪيبلز جي ذريعي يا وري برقي لهرن جي شڪل ۾<ref>{{cite web |url= http://education.yahoo.com/reference/dictionary/entry/telecommunication |title=ڏور ربطيات جي وصف |work=Yahoo ياهو |accessdate= نومبر 12، 2015}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/telecommunication |title=ڏور ربطيات|work= Collins English Dictionary ڪُلنس انگريزي لغت |accessdate=نومبر 12، 2015}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.vocabulary.com/dictionary/telecommunication |title=ڏور ربطيات |work= Vocabulary.com وُوڪبلِري ڊاٽ ڪام |accessdate= نومبر 12، 2015}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.merriam-webster.com/dictionary/telecommunication |title=ڏور ربطيات |work= Merriam-Webster Dictionary مِريم ويبسٽر لغت |accessdate= نومبر 12، 2015}}</ref><ref name="oxford">{{cite web |url=http://oxforddictionaries.com/definition/english/telecommunication?view=uk |title=ڏور ربطيات | آڪسفورڊ لغتون work=Oxford Dictionaries |publisher=Oxford University Press آڪسفورڊ يونيورسٽي ڇپائي |accessdate= نومبر 12، 2015}}</ref><ref>{{cite web |url= http://dictionary.reference.com/browse/telecommunication?r=66 |title=ڏور ربطيات |work=Dictionary.com لغت ڊاٽ ڪام |accessdate= نومبر 12، 2015}}</ref> * ٽيلي مواصلات سان تعلق رکندڙ ٽيڪنالاجيءَ جي هڪ شاخ کي پڻ ڏور ربطيات سڏجي ٿو. * رسمي طور تي،ڏور ربطيات ذريعي موڪليل پيغام. لفظ اڪثر ڪري جمع ”ڏور ربطياتون“ جي شڪل ۾ استعمال ڪيو وڃي ٿو ڇاڪاڻ ته اهو ڪيترئين ئي مختلف ٽيڪنالاجيز تي مشتمل آهي. [[فائل:Erdfunkstelle Raisting 2.jpg|thumb|A satellite communication antenna at the biggest facility for [[:en:satellite communication|satellite communication]] in Raisting, Bavaria, Germany]][[فائل:Internet map 1024.jpg|thumb|Visualization from the [[:en:Opte Project|Opte Project]] of the various routes through a portion of the Internet.]] '''ٽيلي ڪميونيڪيشن''' ('''Telecommunication''') ڪيبل، تار، ٽيليفون يا نشريات جي ذريعي هڪ فاصلي کان پري ٻه يا ٻن کان وڌيڪ ادارن، وجودن يا شين مواصلات جي درميان لفظن، آوازن يا تصويرن جي طور تي معلومات جي مٽاسٽا ان وقت ٿيندي آهي جڏنهن انهن ۾ ٽيڪنالاجيءَ جو استعمال شامل هجي. اهڙي مواصلات ٿيڻ جي ان عمل کي ڏور ربطيات چئجي ٿو. برقياتي ذريعا ۽ وسيلا استعمال ڪندي پَرَانهَنِ يا ڏورانھن ھنڌن تي رابطو ڪرڻ جي علم کي ڏور ربطيات چئجي ٿو. اھڙو رابطو ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ وسيلن ۽ ذريعن کي پڻ مجموعي طور ڏور ربطيات چئجي ٿو. اطلاع ٽيڪنالاجي معلومات منتقل ڪرڻ لاءِ چينلز جو استعمال برقي سگنل جي طور تي ڪري ٿو ياته هڪ وچولي جسماني وسيلي جهڙوڪ سگنل ڪيبلز جي ذريعي يا وري برقي لهرن جي شڪل ۾<ref>{{cite web |url= http://education.yahoo.com/reference/dictionary/entry/telecommunication |title=ڏور ربطيات جي وصف |work=Yahoo ياهو |accessdate= نومبر 12، 2015}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/telecommunication |title=ڏور ربطيات|work= Collins English Dictionary ڪُلنس انگريزي لغت |accessdate=نومبر 12، 2015}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.vocabulary.com/dictionary/telecommunication |title=ڏور ربطيات |work= Vocabulary.com وُوڪبلِري ڊاٽ ڪام |accessdate= نومبر 12، 2015}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.merriam-webster.com/dictionary/telecommunication |title=ڏور ربطيات |work= Merriam-Webster Dictionary مِريم ويبسٽر لغت |accessdate= نومبر 12، 2015}}</ref><ref name="oxford">{{cite web |url=http://oxforddictionaries.com/definition/english/telecommunication?view=uk |title=ڏور ربطيات | آڪسفورڊ لغتون work=Oxford Dictionaries |publisher=Oxford University Press آڪسفورڊ يونيورسٽي ڇپائي |accessdate= نومبر 12، 2015}}</ref><ref>{{cite web |url= http://dictionary.reference.com/browse/telecommunication?r=66 |title=ڏور ربطيات |work=Dictionary.com لغت ڊاٽ ڪام |accessdate= نومبر 12، 2015}}</ref> * ٽيلي مواصلات سان تعلق رکندڙ ٽيڪنالاجيءَ جي هڪ شاخ کي پڻ ڏور ربطيات سڏجي ٿو. * رسمي طور تي،ڏور ربطيات ذريعي موڪليل پيغام. لفظ اڪثر ڪري جمع ”ڏور ربطياتون“ جي شڪل ۾ استعمال ڪيو وڃي ٿو ڇاڪاڻ ته اهو ڪيترئين ئي مختلف ٽيڪنالاجيز تي مشتمل آهي. == اشتقاق == لفظ ٽيلي ڪميونيڪيشن فرانسيسي زبان مان اُخذ ڪيو ويو آهي<ref name="oxford"/>،جيڪو ٻن لفظن ( يوناني اڳياڙي ٽيلي (τηλε-) مطلب ڏُورِ يا پَري ۽ لاطيني ڪميونيڪيئر معنيٰ ورهائڻ يا پکيڙڻ ) کي ملائي ڪري، هڪ مُرڪب لفظ ٺاهيو ويو آهي؛ جيڪو 1904ء ۾ فرانسيسي انجنيئر ۽ ناول نگار ايڊورڊاستاوُني طرفان پيش ڪيو ويو<ref>Jean-Marie Dilhac, [http://www.ieee.org/portal/cms_docs_iportals/iportals/aboutus/history_center/conferences/che2004/Dilhac.pdf From tele-communicare to Telecommunications], 2004.</ref><ref>''Telecommunication'', ''tele-'' and ''communication'', [[نئين آڪسفورڊ آمريڪي لغت]] (ٻيو ڇاپو), 2005.</ref>. == پڻ ڏسندا == * [[ڏور ربطيات جي تاريخ]] == خارجي ڳنڍڻا == ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:انجنيئرنگ جا شعبا]] [[زمرو:ٽيليڪميونيڪيشن]] [[زمرو:ربطيات]] [[زمرو:ميڊيا ٽيڪنالاجي]] 1d7h6gpwpi7uyqbr93rlmxz0qrywz92 390593 390592 2026-07-02T14:36:57Z Intisar Ali 8681 /* */ 390593 wikitext text/x-wiki {{Short description|برقي يا اليڪٽرانڪ ذريعن وسيلي معلومات جي ترسيل}} [[فائل:Erdfunkstelle Raisting 2.jpg|thumb|[[جرمني]] جي [[باويريا]] صوبي جي [[رائسٽنگ]] ۾ سيٽلائيٽ مواصلات جي سڀ کان وڏي مرڪز تي [[سيٽلائيٽ مواصلات]] جي اينٽينا]] [[فائل:Internet map 1024.jpg|thumb|[[اوپٽي پراجيڪٽ]] پاران [[انٽرنيٽ]] جي هڪ حصي مان گذرندڙ مختلف رستن جي بصري نمائش]] '''ٽيلي ڪميونيڪيشن''' ('''Telecommunication''')، جنهن کي اڪثر جمع جي صورت ۾ يا مختصر طور '''ٽيليڪام''' پڻ چيو ويندو آهي، [[معلومات]] کي ڊگهي فاصلي تي [[برق]]ي يا [[اليڪٽرانڪس|اليڪٽرانڪ]] ذريعن وسيلي منتقل ڪرڻ جو عمل آهي، جيڪو عام طور ڪيبلن، [[ريڊيو لهر]]ن يا ٻين مواصلاتي ٽيڪنالاجين ذريعي انجام ڏنو ويندو آهي. اهي ترسيلي وسيلا [[مواصلاتي چينل]]ن ۾ ورهايا ويندا آهن، جيڪي [[ملٽي پليڪسنگ]] جي ذريعي هڪ ئي وسيلي تي ڪيترن ئي هم وقت [[مواصلاتي سيشن]]ن جي ترسيل کي ممڪن بڻائيندا آهن. اوڻيهين، ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ دوران ايجاد ٿيل ڊگهي فاصلي واريون ٽيڪنالاجيون عام طور برقي توانائي استعمال ڪنديون آهن، جن ۾ [[برقي تاربرقي]]، [[ٽيليفون]]، [[ٽيليويزن]] ۽ [[ريڊيو]] شامل آهن. شروعاتي [[ٽيليڪميونيڪيشن ڄار]]ن ۾ سگنلن جي ترسيل لاءِ ڌاتي تارون استعمال ٿينديون هيون. اهي ڄار ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين [[تاربرقي]] ۽ ٽيليفوني لاءِ استعمال ٿيندا رهيا. ويهين صديءَ جي پهرئين ڏهاڪي ۾ [[بي تار مواصلات]] جي ميدان ۾ هڪ وڏو انقلاب آيو، جنهن ۾ [[ريڊيو مواصلات]] بابت [[گوليئلمو مارڪوني]] جون اهم ڪاميابيون شامل هيون، جنهن تي کيس 1909ع جو [[فزڪس ۾ نوبل انعام]] مليو. برقي ۽ اليڪٽرانڪ ٽيليڪميونيڪيشن جي ٻين ابتدائي اڳواڻن ۾ [[چارلس ويٽ اسٽون]] ۽ [[سيميوئل مورس]] (تاربرقي جا گڏيل موجد)، [[انٽونيو ميوچي]]، [[فلپ رائيس]]، [[اليشا گري]] ۽ [[اليگزينڊر گراهم بيل]] (ٽيليفون جا موجد ۽ ترقي ڏيندڙ)، [[ايڊون آرمسٽرانگ]] ۽ [[لي ڊي فاريسٽ]] (ريڊيو جا موجد)، ۽ [[ولاديمير زوورڪِن]]، [[جان لوگي بيئرڊ]] ۽ [[فائلو فارنسورٿ]] (ٽيليويزن جا موجد) شامل آهن. 1960ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ڊجيٽل ٽيڪنالاجين جي تيزي سان واڌ سبب [[آواز]]ي مواصلات کي آهستي آهستي ڊيٽا جي ترسيل سان گڏايو ويو. ڌاتي وسيلي جي طبعياتي حدن [[آپٽيڪل فائبر]] جي ترقي کي هٿي ڏني.<ref name=":11">{{Cite web|title=How does a Gigabit Passive Optical Network (GPON) work?|url=https://www.eib.org/en/stories/what-is-gpon|access-date=7 June 2021|website=European Investment Bank|language=en|archive-date=7 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210607144149/https://www.eib.org/en/stories/what-is-gpon|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|author1=National Research Council |url=https://www.nap.edu/read/11711/chapter/3|year=2006|doi=10.17226/11711|isbn=978-0-309-10265-0|language=en|access-date=25 June 2021|archive-date=23 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210623221636/https://www.nap.edu/read/11711/chapter/3|url-status=live |title=Renewing U.S. Telecommunications Research |bibcode=2006nap..book11711N }}</ref><ref>{{Cite web|last=Cyphers|first=Bennett|date=16 October 2019|title=The Case for Fiber to the Home, Today: Why Fiber is a Superior Medium for 21st Century Broadband|url=https://www.eff.org/wp/case-fiber-home-today-why-fiber-superior-medium-21st-century-broadband|access-date=7 June 2021|website=Electronic Frontier Foundation|language=en|archive-date=3 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603233817/https://www.eff.org/wp/case-fiber-home-today-why-fiber-superior-medium-21st-century-broadband|url-status=live}}</ref> [[انٽرنيٽ]]، جيڪا ڪنهن هڪ مخصوص وسيلي تي دارومدار نٿي رکي، انفرادي استعمال ڪندڙن کي عالمي سطح تي خدمتن تائين رسائي فراهم ڪئي آهي ۽ مواصلات ۾ هنڌ ۽ وقت جون حدون وڌيڪ گهٽائي ڇڏيون آهن. ڪيبل، تار، ٽيليفون يا نشريات جي ذريعي هڪ فاصلي کان پري ٻه يا ٻن کان وڌيڪ ادارن، وجودن يا شين مواصلات جي درميان لفظن، آوازن يا تصويرن جي طور تي معلومات جي مٽاسٽا ان وقت ٿيندي آهي جڏنهن انهن ۾ ٽيڪنالاجيءَ جو استعمال شامل هجي. اهڙي مواصلات ٿيڻ جي ان عمل کي ڏور ربطيات چئجي ٿو. برقياتي ذريعا ۽ وسيلا استعمال ڪندي پَرَانهَنِ يا ڏورانھن ھنڌن تي رابطو ڪرڻ جي علم کي ڏور ربطيات چئجي ٿو. اھڙو رابطو ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ وسيلن ۽ ذريعن کي پڻ مجموعي طور ڏور ربطيات چئجي ٿو. اطلاع ٽيڪنالاجي معلومات منتقل ڪرڻ لاءِ چينلز جو استعمال برقي سگنل جي طور تي ڪري ٿو ياته هڪ وچولي جسماني وسيلي جهڙوڪ سگنل ڪيبلز جي ذريعي يا وري برقي لهرن جي شڪل ۾<ref>{{cite web |url= http://education.yahoo.com/reference/dictionary/entry/telecommunication |title=ڏور ربطيات جي وصف |work=Yahoo ياهو |accessdate= نومبر 12، 2015}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/telecommunication |title=ڏور ربطيات|work= Collins English Dictionary ڪُلنس انگريزي لغت |accessdate=نومبر 12، 2015}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.vocabulary.com/dictionary/telecommunication |title=ڏور ربطيات |work= Vocabulary.com وُوڪبلِري ڊاٽ ڪام |accessdate= نومبر 12، 2015}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.merriam-webster.com/dictionary/telecommunication |title=ڏور ربطيات |work= Merriam-Webster Dictionary مِريم ويبسٽر لغت |accessdate= نومبر 12، 2015}}</ref><ref name="oxford">{{cite web |url=http://oxforddictionaries.com/definition/english/telecommunication?view=uk |title=ڏور ربطيات | آڪسفورڊ لغتون work=Oxford Dictionaries |publisher=Oxford University Press آڪسفورڊ يونيورسٽي ڇپائي |accessdate= نومبر 12، 2015}}</ref><ref>{{cite web |url= http://dictionary.reference.com/browse/telecommunication?r=66 |title=ڏور ربطيات |work=Dictionary.com لغت ڊاٽ ڪام |accessdate= نومبر 12، 2015}}</ref> * ٽيلي مواصلات سان تعلق رکندڙ ٽيڪنالاجيءَ جي هڪ شاخ کي پڻ ڏور ربطيات سڏجي ٿو. * رسمي طور تي،ڏور ربطيات ذريعي موڪليل پيغام. لفظ اڪثر ڪري جمع ”ڏور ربطياتون“ جي شڪل ۾ استعمال ڪيو وڃي ٿو ڇاڪاڻ ته اهو ڪيترئين ئي مختلف ٽيڪنالاجيز تي مشتمل آهي. == اشتقاق == لفظ ٽيلي ڪميونيڪيشن فرانسيسي زبان مان اُخذ ڪيو ويو آهي<ref name="oxford"/>،جيڪو ٻن لفظن ( يوناني اڳياڙي ٽيلي (τηλε-) مطلب ڏُورِ يا پَري ۽ لاطيني ڪميونيڪيئر معنيٰ ورهائڻ يا پکيڙڻ ) کي ملائي ڪري، هڪ مُرڪب لفظ ٺاهيو ويو آهي؛ جيڪو 1904ء ۾ فرانسيسي انجنيئر ۽ ناول نگار ايڊورڊاستاوُني طرفان پيش ڪيو ويو<ref>Jean-Marie Dilhac, [http://www.ieee.org/portal/cms_docs_iportals/iportals/aboutus/history_center/conferences/che2004/Dilhac.pdf From tele-communicare to Telecommunications], 2004.</ref><ref>''Telecommunication'', ''tele-'' and ''communication'', [[نئين آڪسفورڊ آمريڪي لغت]] (ٻيو ڇاپو), 2005.</ref>. == پڻ ڏسندا == * [[ڏور ربطيات جي تاريخ]] == خارجي ڳنڍڻا == ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:انجنيئرنگ جا شعبا]] [[زمرو:ٽيليڪميونيڪيشن]] [[زمرو:ربطيات]] [[زمرو:ميڊيا ٽيڪنالاجي]] 5gl770lzcn6ixf5ijx01crhh0wpj7br 390594 390593 2026-07-02T14:37:30Z Intisar Ali 8681 /* */ 390594 wikitext text/x-wiki {{Short description|برقي يا اليڪٽرانڪ ذريعن وسيلي معلومات جي ترسيل}} [[فائل:Erdfunkstelle Raisting 2.jpg|thumb|[[جرمني]] جي [[باويريا]] صوبي جي [[رائسٽنگ]] ۾ سيٽلائيٽ مواصلات جي سڀ کان وڏي مرڪز تي [[سيٽلائيٽ مواصلات]] جي اينٽينا]] [[فائل:Internet map 1024.jpg|thumb|[[اوپٽي پراجيڪٽ]] پاران [[انٽرنيٽ]] جي هڪ حصي مان گذرندڙ مختلف رستن جي بصري نمائش]] '''ٽيلي ڪميونيڪيشن''' ('''Telecommunication''')، جنهن کي اڪثر جمع جي صورت ۾ يا مختصر طور '''ٽيليڪام''' پڻ چيو ويندو آهي، [[معلومات]] کي ڊگهي فاصلي تي [[برق]]ي يا [[اليڪٽرانڪس|اليڪٽرانڪ]] ذريعن وسيلي منتقل ڪرڻ جو عمل آهي، جيڪو عام طور ڪيبلن، [[ريڊيو لهر]]ن يا ٻين مواصلاتي ٽيڪنالاجين ذريعي انجام ڏنو ويندو آهي. اهي ترسيلي وسيلا [[مواصلاتي چينل]]ن ۾ ورهايا ويندا آهن، جيڪي [[ملٽي پليڪسنگ]] جي ذريعي هڪ ئي وسيلي تي ڪيترن ئي هم وقت [[مواصلاتي سيشن]]ن جي ترسيل کي ممڪن بڻائيندا آهن. اوڻيهين، ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ دوران ايجاد ٿيل ڊگهي فاصلي واريون ٽيڪنالاجيون عام طور برقي توانائي استعمال ڪنديون آهن، جن ۾ [[برقي تاربرقي]]، [[ٽيليفون]]، [[ٽيليويزن]] ۽ [[ريڊيو]] شامل آهن. شروعاتي [[ٽيليڪميونيڪيشن ڄار]]ن ۾ سگنلن جي ترسيل لاءِ ڌاتي تارون استعمال ٿينديون هيون. اهي ڄار ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين [[تاربرقي]] ۽ ٽيليفوني لاءِ استعمال ٿيندا رهيا. ويهين صديءَ جي پهرئين ڏهاڪي ۾ [[بي تار مواصلات]] جي ميدان ۾ هڪ وڏو انقلاب آيو، جنهن ۾ [[ريڊيو مواصلات]] بابت [[گوليئلمو مارڪوني]] جون اهم ڪاميابيون شامل هيون، جنهن تي کيس 1909ع جو [[فزڪس ۾ نوبل انعام]] مليو. برقي ۽ اليڪٽرانڪ ٽيليڪميونيڪيشن جي ٻين ابتدائي اڳواڻن ۾ [[چارلس ويٽ اسٽون]] ۽ [[سيميوئل مورس]] (تاربرقي جا گڏيل موجد)، [[انٽونيو ميوچي]]، [[فلپ رائيس]]، [[اليشا گري]] ۽ [[اليگزينڊر گراهم بيل]] (ٽيليفون جا موجد ۽ ترقي ڏيندڙ)، [[ايڊون آرمسٽرانگ]] ۽ [[لي ڊي فاريسٽ]] (ريڊيو جا موجد)، ۽ [[ولاديمير زوورڪِن]]، [[جان لوگي بيئرڊ]] ۽ [[فائلو فارنسورٿ]] (ٽيليويزن جا موجد) شامل آهن. 1960ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ڊجيٽل ٽيڪنالاجين جي تيزي سان واڌ سبب [[آواز]]ي مواصلات کي آهستي آهستي ڊيٽا جي ترسيل سان گڏايو ويو. ڌاتي وسيلي جي طبعياتي حدن [[آپٽيڪل فائبر]] جي ترقي کي هٿي ڏني.<ref name=":11">{{Cite web|title=How does a Gigabit Passive Optical Network (GPON) work?|url=https://www.eib.org/en/stories/what-is-gpon|access-date=7 June 2021|website=European Investment Bank|language=en|archive-date=7 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210607144149/https://www.eib.org/en/stories/what-is-gpon|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|author1=National Research Council |url=https://www.nap.edu/read/11711/chapter/3|year=2006|doi=10.17226/11711|isbn=978-0-309-10265-0|language=en|access-date=25 June 2021|archive-date=23 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210623221636/https://www.nap.edu/read/11711/chapter/3|url-status=live |title=Renewing U.S. Telecommunications Research |bibcode=2006nap..book11711N }}</ref><ref>{{Cite web|last=Cyphers|first=Bennett|date=16 October 2019|title=The Case for Fiber to the Home, Today: Why Fiber is a Superior Medium for 21st Century Broadband|url=https://www.eff.org/wp/case-fiber-home-today-why-fiber-superior-medium-21st-century-broadband|access-date=7 June 2021|website=Electronic Frontier Foundation|language=en|archive-date=3 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603233817/https://www.eff.org/wp/case-fiber-home-today-why-fiber-superior-medium-21st-century-broadband|url-status=live}}</ref> [[انٽرنيٽ]]، جيڪا ڪنهن هڪ مخصوص وسيلي تي دارومدار نٿي رکي، انفرادي استعمال ڪندڙن کي عالمي سطح تي خدمتن تائين رسائي فراهم ڪئي آهي ۽ مواصلات ۾ هنڌ ۽ وقت جون حدون وڌيڪ گهٽائي ڇڏيون آهن. == اشتقاق == لفظ ٽيلي ڪميونيڪيشن فرانسيسي زبان مان اُخذ ڪيو ويو آهي<ref name="oxford"/>،جيڪو ٻن لفظن ( يوناني اڳياڙي ٽيلي (τηλε-) مطلب ڏُورِ يا پَري ۽ لاطيني ڪميونيڪيئر معنيٰ ورهائڻ يا پکيڙڻ ) کي ملائي ڪري، هڪ مُرڪب لفظ ٺاهيو ويو آهي؛ جيڪو 1904ء ۾ فرانسيسي انجنيئر ۽ ناول نگار ايڊورڊاستاوُني طرفان پيش ڪيو ويو<ref>Jean-Marie Dilhac, [http://www.ieee.org/portal/cms_docs_iportals/iportals/aboutus/history_center/conferences/che2004/Dilhac.pdf From tele-communicare to Telecommunications], 2004.</ref><ref>''Telecommunication'', ''tele-'' and ''communication'', [[نئين آڪسفورڊ آمريڪي لغت]] (ٻيو ڇاپو), 2005.</ref>. == پڻ ڏسندا == * [[ڏور ربطيات جي تاريخ]] == خارجي ڳنڍڻا == ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:انجنيئرنگ جا شعبا]] [[زمرو:ٽيليڪميونيڪيشن]] [[زمرو:ربطيات]] [[زمرو:ميڊيا ٽيڪنالاجي]] siiy833q6isn3s3zurcrw0azm8mkz6u 390595 390594 2026-07-02T14:38:55Z Intisar Ali 8681 390595 wikitext text/x-wiki {{Short description|برقي يا اليڪٽرانڪ ذريعن وسيلي معلومات جي ترسيل}} [[فائل:Erdfunkstelle Raisting 2.jpg|thumb|[[جرمني]] جي [[باويريا]] صوبي جي [[رائسٽنگ]] ۾ سيٽلائيٽ مواصلات جي سڀ کان وڏي مرڪز تي [[سيٽلائيٽ مواصلات]] جي اينٽينا]] [[فائل:Internet map 1024.jpg|thumb|[[اوپٽي پراجيڪٽ]] پاران [[انٽرنيٽ]] جي هڪ حصي مان گذرندڙ مختلف رستن جي بصري نمائش]] '''ٽيلي ڪميونيڪيشن''' ('''Telecommunication''')، جنهن کي اڪثر جمع جي صورت ۾ يا مختصر طور '''ٽيليڪام''' پڻ چيو ويندو آهي، [[معلومات]] کي ڊگهي فاصلي تي [[برق]]ي يا [[اليڪٽرانڪس|اليڪٽرانڪ]] ذريعن وسيلي منتقل ڪرڻ جو عمل آهي، جيڪو عام طور ڪيبلن، [[ريڊيو لهر]]ن يا ٻين مواصلاتي ٽيڪنالاجين ذريعي انجام ڏنو ويندو آهي. اهي ترسيلي وسيلا [[مواصلاتي چينل]]ن ۾ ورهايا ويندا آهن، جيڪي [[ملٽي پليڪسنگ]] جي ذريعي هڪ ئي وسيلي تي ڪيترن ئي هم وقت [[مواصلاتي سيشن]]ن جي ترسيل کي ممڪن بڻائيندا آهن. اوڻيهين، ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ دوران ايجاد ٿيل ڊگهي فاصلي واريون ٽيڪنالاجيون عام طور برقي توانائي استعمال ڪنديون آهن، جن ۾ [[برقي تاربرقي]]، [[ٽيليفون]]، [[ٽيليويزن]] ۽ [[ريڊيو]] شامل آهن. شروعاتي [[ٽيليڪميونيڪيشن ڄار]]ن ۾ سگنلن جي ترسيل لاءِ ڌاتي تارون استعمال ٿينديون هيون. اهي ڄار ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين [[تاربرقي]] ۽ ٽيليفوني لاءِ استعمال ٿيندا رهيا. ويهين صديءَ جي پهرئين ڏهاڪي ۾ [[بي تار مواصلات]] جي ميدان ۾ هڪ وڏو انقلاب آيو، جنهن ۾ [[ريڊيو مواصلات]] بابت [[گوليئلمو مارڪوني]] جون اهم ڪاميابيون شامل هيون، جنهن تي کيس 1909ع جو [[فزڪس ۾ نوبل انعام]] مليو. برقي ۽ اليڪٽرانڪ ٽيليڪميونيڪيشن جي ٻين ابتدائي اڳواڻن ۾ [[چارلس ويٽ اسٽون]] ۽ [[سيميوئل مورس]] (تاربرقي جا گڏيل موجد)، [[انٽونيو ميوچي]]، [[فلپ رائيس]]، [[اليشا گري]] ۽ [[اليگزينڊر گراهم بيل]] (ٽيليفون جا موجد ۽ ترقي ڏيندڙ)، [[ايڊون آرمسٽرانگ]] ۽ [[لي ڊي فاريسٽ]] (ريڊيو جا موجد)، ۽ [[ولاديمير زوورڪِن]]، [[جان لوگي بيئرڊ]] ۽ [[فائلو فارنسورٿ]] (ٽيليويزن جا موجد) شامل آهن. 1960ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ڊجيٽل ٽيڪنالاجين جي تيزي سان واڌ سبب [[آواز]]ي مواصلات کي آهستي آهستي ڊيٽا جي ترسيل سان گڏايو ويو. ڌاتي وسيلي جي طبعياتي حدن [[آپٽيڪل فائبر]] جي ترقي کي هٿي ڏني.<ref name=":11">{{Cite web|title=How does a Gigabit Passive Optical Network (GPON) work?|url=https://www.eib.org/en/stories/what-is-gpon|access-date=7 June 2021|website=European Investment Bank|language=en|archive-date=7 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210607144149/https://www.eib.org/en/stories/what-is-gpon|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|author1=National Research Council |url=https://www.nap.edu/read/11711/chapter/3|year=2006|doi=10.17226/11711|isbn=978-0-309-10265-0|language=en|access-date=25 June 2021|archive-date=23 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210623221636/https://www.nap.edu/read/11711/chapter/3|url-status=live |title=Renewing U.S. Telecommunications Research |bibcode=2006nap..book11711N }}</ref><ref>{{Cite web|last=Cyphers|first=Bennett|date=16 October 2019|title=The Case for Fiber to the Home, Today: Why Fiber is a Superior Medium for 21st Century Broadband|url=https://www.eff.org/wp/case-fiber-home-today-why-fiber-superior-medium-21st-century-broadband|access-date=7 June 2021|website=Electronic Frontier Foundation|language=en|archive-date=3 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603233817/https://www.eff.org/wp/case-fiber-home-today-why-fiber-superior-medium-21st-century-broadband|url-status=live}}</ref> [[انٽرنيٽ]]، جيڪا ڪنهن هڪ مخصوص وسيلي تي دارومدار نٿي رکي، انفرادي استعمال ڪندڙن کي عالمي سطح تي خدمتن تائين رسائي فراهم ڪئي آهي ۽ مواصلات ۾ هنڌ ۽ وقت جون حدون وڌيڪ گهٽائي ڇڏيون آهن. == وصف == 1932ع ۾ [[آئي ٽي يو مڪمل اختيار ڪانفرنس|مڪمل اختيار ٽيليگراف ڪانفرنس]] ۽ ميڊرڊ ۾ ٿيل بين الاقوامي ريڊيو ٽيليگراف ڪانفرنس دوران ٻنهي تنظيمن گڏجي [[بين الاقوامي ٽيليڪميونيڪيشن يونين]] (ITU) جوڙي.<ref>{{cite web |title=International Telegraph Conference (Madrid, 1932) |url=https://www.itu.int/en/history/Pages/PlenipotentiaryConferences.aspx?conf=4.5 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230108011921/https://www.itu.int/en/history/Pages/PlenipotentiaryConferences.aspx?conf=4.5 |archive-date=8 January 2023 |access-date=8 January 2023 |publisher=ITU}}</ref> هنن ''ٽيليڪميونيڪيشن'' جي وصف هن ريت ڪئي: "تار، بي تار يا برقي سگنلنگ يا بصري سگنلنگ جي ٻين نظامن يا عملن وسيلي نشانين، سگنلن، تحرير، فيڪسيملين ۽ هر قسم جي آوازن جي ڪا به ٽيليگرافڪ يا ٽيليفونڪ مواصلات." بعد ۾ [[آئي ٽي يو ريڊيو ضابطا]] جي آرٽيڪل 1.3 تحت اها وصف ٻيهر تصديق ڪئي وئي، جنهن ۾ ان کي "نشانين، سگنلن، تحريرن، تصويرن، آوازن يا ڪنهن به نوعيت جي ڄاڻ جي ڪا به ترسيل، اخراج يا وصولي، جيڪا [[تار]]، ريڊيو، بصري يا ٻين برقي مقناطيسي نظامن وسيلي ڪئي وڃي" قرار ڏنو ويو.<ref>{{Cite web |date=2026-05-11 |title=Communication vs Telecommunications vs Data Communication: Best CCNA Guide on Key Differences in 3 Terms - The Cyber Skills |url=https://thecyberskills.com/communication-vs-telecommunications-vs-data-communication/ |access-date=2026-06-14 |language=en-US}}</ref> انهيءَ ڪري آهستي رفتار واريون مواصلاتي ٽيڪنالاجيون، جهڙوڪ [[ٽپال]] ۽ [[هوا-دٻاءُ نليون]]، ٽيليڪميونيڪيشن جي وصف ۾ شامل ناهن.<ref>{{citation |title=ITU Radio Regulations |title-link=ITU Radio Regulations |date=2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150319031957/https://www.itu.int/dms_pub/itu-s/oth/02/02/S02020000244501PDFE.PDF |archive-date=19 March 2015 |chapter=Article 1.3 |chapter-url=https://www.itu.int/dms_pub/itu-s/oth/02/02/S02020000244501PDFE.PDF |publisher=[[International Telecommunication Union]]}}</ref><ref>Constitution and Convention of the International Telecommunication Union, Annex (Geneva, 1992)</ref> ''ٽيليڪميونيڪيشن'' اصطلاح 1904ع ۾ فرانسيسي انجنيئر ۽ ناول نگار [[ايڊوار ايسٽونيئي]] وضع ڪيو، جنهن ان جي وصف "بجلي وسيلي خيال جي پري کان ترسيل" طور ڪئي.<ref>{{cite web|first=Jean-Marie|last=Dilhac|url=http://www.ieee.org/portal/cms_docs_iportals/iportals/aboutus/history_center/conferences/che2004/Dilhac.pdf|title=From tele-communicare to Telecommunications|website=[[Institute of Electrical and Electronics Engineers]] (IEEE) |archive-url=https://web.archive.org/web/20101202232403/http://www.ieee.org/portal/cms_docs_iportals/iportals/aboutus/history_center/conferences/che2004/Dilhac.pdf |archive-date=2 December 2010|year=2004}}</ref> ٽيليڪميونيڪيشن هڪ مرڪب اسم آهي، جيڪو يوناني اڳياڙي ''tele-'' (τῆλε)، جنهن جي معنيٰ "پري"، "دور" يا "فاصلي تي" آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=tele-&allowed_in_frame=0|title=Online Etymology Dictionary|access-date=19 August 2016|archive-date=25 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161225225345/http://www.etymonline.com/index.php?term=tele-&allowed_in_frame=0|url-status=live}}</ref> ۽ لاطيني فعل ''communicare''، جنهن جي معنيٰ "ونڊڻ" آهي، مان ٺهيل آهي.<ref name="oxford">{{cite web |url=http://oxforddictionaries.com/definition/english/telecommunication?view=uk |title=Telecommunication |work=Oxford Dictionaries |publisher=Oxford University Press |access-date=28 February 2013 |archive-date=30 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130430020541/http://oxforddictionaries.com/definition/english/telecommunication?view=uk |url-status=dead }}</ref><ref>''Telecommunication'', ''tele-'' and ''communication'', [[New Oxford American Dictionary]] (2nd edition), 2005.</ref> ''Communication'' لفظ انگريزيءَ ۾ پهريون ڀيرو چوڏهين صديءَ جي آخر ۾ استعمال ٿيو. اهو پراڻي فرانسيسي لفظ ''comunicacion'' مان آيو، جيڪو لاطيني ''communicationem'' مان نڪتل آهي؛ اهو ''communicare'' جي ماضي واري جز جي بنياد مان ٺهيل عمل جو اسم آهي، جنهن جي معنيٰ "ونڊڻ، ورهائڻ، اطلاع ڏيڻ، گڏ ڪرڻ، شامل ڪرڻ" آهي، ۽ لفظي معنيٰ "عام ڪرڻ" آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=communication&allowed_in_frame=0|title=communication |website=Online Etymology Dictionary|access-date=19 August 2016|archive-date=14 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160914041535/http://www.etymonline.com/index.php?term=communication&allowed_in_frame=0|url-status=live}}</ref> == پڻ ڏسندا == * [[ڏور ربطيات جي تاريخ]] == خارجي ڳنڍڻا == ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:انجنيئرنگ جا شعبا]] [[زمرو:ٽيليڪميونيڪيشن]] [[زمرو:ربطيات]] [[زمرو:ميڊيا ٽيڪنالاجي]] mh4enplrdg6zw5h8s4g504gelfmdxw5 390596 390595 2026-07-02T14:41:23Z Intisar Ali 8681 390596 wikitext text/x-wiki {{Short description|برقي يا اليڪٽرانڪ ذريعن وسيلي معلومات جي ترسيل}} [[فائل:Erdfunkstelle Raisting 2.jpg|thumb|[[جرمني]] جي [[باويريا]] صوبي جي [[رائسٽنگ]] ۾ سيٽلائيٽ مواصلات جي سڀ کان وڏي مرڪز تي [[سيٽلائيٽ مواصلات]] جي اينٽينا]] [[فائل:Internet map 1024.jpg|thumb|[[اوپٽي پراجيڪٽ]] پاران [[انٽرنيٽ]] جي هڪ حصي مان گذرندڙ مختلف رستن جي بصري نمائش]] '''ٽيلي ڪميونيڪيشن''' ('''Telecommunication''')، جنهن کي اڪثر جمع جي صورت ۾ يا مختصر طور '''ٽيليڪام''' پڻ چيو ويندو آهي، [[معلومات]] کي ڊگهي فاصلي تي [[برق]]ي يا [[اليڪٽرانڪس|اليڪٽرانڪ]] ذريعن وسيلي منتقل ڪرڻ جو عمل آهي، جيڪو عام طور ڪيبلن، [[ريڊيو لهر]]ن يا ٻين مواصلاتي ٽيڪنالاجين ذريعي انجام ڏنو ويندو آهي. اهي ترسيلي وسيلا [[مواصلاتي چينل]]ن ۾ ورهايا ويندا آهن، جيڪي [[ملٽي پليڪسنگ]] جي ذريعي هڪ ئي وسيلي تي ڪيترن ئي هم وقت [[مواصلاتي سيشن]]ن جي ترسيل کي ممڪن بڻائيندا آهن. اوڻيهين، ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ دوران ايجاد ٿيل ڊگهي فاصلي واريون ٽيڪنالاجيون عام طور برقي توانائي استعمال ڪنديون آهن، جن ۾ [[برقي تاربرقي]]، [[ٽيليفون]]، [[ٽيليويزن]] ۽ [[ريڊيو]] شامل آهن. شروعاتي [[ٽيليڪميونيڪيشن ڄار]]ن ۾ سگنلن جي ترسيل لاءِ ڌاتي تارون استعمال ٿينديون هيون. اهي ڄار ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين [[تاربرقي]] ۽ ٽيليفوني لاءِ استعمال ٿيندا رهيا. ويهين صديءَ جي پهرئين ڏهاڪي ۾ [[بي تار مواصلات]] جي ميدان ۾ هڪ وڏو انقلاب آيو، جنهن ۾ [[ريڊيو مواصلات]] بابت [[گوليئلمو مارڪوني]] جون اهم ڪاميابيون شامل هيون، جنهن تي کيس 1909ع جو [[فزڪس ۾ نوبل انعام]] مليو. برقي ۽ اليڪٽرانڪ ٽيليڪميونيڪيشن جي ٻين ابتدائي اڳواڻن ۾ [[چارلس ويٽ اسٽون]] ۽ [[سيميوئل مورس]] (تاربرقي جا گڏيل موجد)، [[انٽونيو ميوچي]]، [[فلپ رائيس]]، [[اليشا گري]] ۽ [[اليگزينڊر گراهم بيل]] (ٽيليفون جا موجد ۽ ترقي ڏيندڙ)، [[ايڊون آرمسٽرانگ]] ۽ [[لي ڊي فاريسٽ]] (ريڊيو جا موجد)، ۽ [[ولاديمير زوورڪِن]]، [[جان لوگي بيئرڊ]] ۽ [[فائلو فارنسورٿ]] (ٽيليويزن جا موجد) شامل آهن. 1960ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ڊجيٽل ٽيڪنالاجين جي تيزي سان واڌ سبب [[آواز]]ي مواصلات کي آهستي آهستي ڊيٽا جي ترسيل سان گڏايو ويو. ڌاتي وسيلي جي طبعياتي حدن [[آپٽيڪل فائبر]] جي ترقي کي هٿي ڏني.<ref name=":11">{{Cite web|title=How does a Gigabit Passive Optical Network (GPON) work?|url=https://www.eib.org/en/stories/what-is-gpon|access-date=7 June 2021|website=European Investment Bank|language=en|archive-date=7 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210607144149/https://www.eib.org/en/stories/what-is-gpon|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|author1=National Research Council |url=https://www.nap.edu/read/11711/chapter/3|year=2006|doi=10.17226/11711|isbn=978-0-309-10265-0|language=en|access-date=25 June 2021|archive-date=23 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210623221636/https://www.nap.edu/read/11711/chapter/3|url-status=live |title=Renewing U.S. Telecommunications Research |bibcode=2006nap..book11711N }}</ref><ref>{{Cite web|last=Cyphers|first=Bennett|date=16 October 2019|title=The Case for Fiber to the Home, Today: Why Fiber is a Superior Medium for 21st Century Broadband|url=https://www.eff.org/wp/case-fiber-home-today-why-fiber-superior-medium-21st-century-broadband|access-date=7 June 2021|website=Electronic Frontier Foundation|language=en|archive-date=3 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603233817/https://www.eff.org/wp/case-fiber-home-today-why-fiber-superior-medium-21st-century-broadband|url-status=live}}</ref> [[انٽرنيٽ]]، جيڪا ڪنهن هڪ مخصوص وسيلي تي دارومدار نٿي رکي، انفرادي استعمال ڪندڙن کي عالمي سطح تي خدمتن تائين رسائي فراهم ڪئي آهي ۽ مواصلات ۾ هنڌ ۽ وقت جون حدون وڌيڪ گهٽائي ڇڏيون آهن. == وصف == 1932ع ۾ [[آئي ٽي يو مڪمل اختيار ڪانفرنس|مڪمل اختيار ٽيليگراف ڪانفرنس]] ۽ ميڊرڊ ۾ ٿيل بين الاقوامي ريڊيو ٽيليگراف ڪانفرنس دوران ٻنهي تنظيمن گڏجي [[بين الاقوامي ٽيليڪميونيڪيشن يونين]] (ITU) جوڙي.<ref>{{cite web |title=International Telegraph Conference (Madrid, 1932) |url=https://www.itu.int/en/history/Pages/PlenipotentiaryConferences.aspx?conf=4.5 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230108011921/https://www.itu.int/en/history/Pages/PlenipotentiaryConferences.aspx?conf=4.5 |archive-date=8 January 2023 |access-date=8 January 2023 |publisher=ITU}}</ref> هنن ''ٽيليڪميونيڪيشن'' جي وصف هن ريت ڪئي: "تار، بي تار يا برقي سگنلنگ يا بصري سگنلنگ جي ٻين نظامن يا عملن وسيلي نشانين، سگنلن، تحرير، فيڪسيملين ۽ هر قسم جي آوازن جي ڪا به ٽيليگرافڪ يا ٽيليفونڪ مواصلات." بعد ۾ [[آئي ٽي يو ريڊيو ضابطا]] جي آرٽيڪل 1.3 تحت اها وصف ٻيهر تصديق ڪئي وئي، جنهن ۾ ان کي "نشانين، سگنلن، تحريرن، تصويرن، آوازن يا ڪنهن به نوعيت جي ڄاڻ جي ڪا به ترسيل، اخراج يا وصولي، جيڪا [[تار]]، ريڊيو، بصري يا ٻين برقي مقناطيسي نظامن وسيلي ڪئي وڃي" قرار ڏنو ويو.<ref>{{Cite web |date=2026-05-11 |title=Communication vs Telecommunications vs Data Communication: Best CCNA Guide on Key Differences in 3 Terms - The Cyber Skills |url=https://thecyberskills.com/communication-vs-telecommunications-vs-data-communication/ |access-date=2026-06-14 |language=en-US}}</ref> انهيءَ ڪري آهستي رفتار واريون مواصلاتي ٽيڪنالاجيون، جهڙوڪ [[ٽپال]] ۽ [[هوا-دٻاءُ نليون]]، ٽيليڪميونيڪيشن جي وصف ۾ شامل ناهن.<ref>{{citation |title=ITU Radio Regulations |title-link=ITU Radio Regulations |date=2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150319031957/https://www.itu.int/dms_pub/itu-s/oth/02/02/S02020000244501PDFE.PDF |archive-date=19 March 2015 |chapter=Article 1.3 |chapter-url=https://www.itu.int/dms_pub/itu-s/oth/02/02/S02020000244501PDFE.PDF |publisher=[[International Telecommunication Union]]}}</ref><ref>Constitution and Convention of the International Telecommunication Union, Annex (Geneva, 1992)</ref> ''ٽيليڪميونيڪيشن'' اصطلاح 1904ع ۾ فرانسيسي انجنيئر ۽ ناول نگار [[ايڊوار ايسٽونيئي]] وضع ڪيو، جنهن ان جي وصف "بجلي وسيلي خيال جي پري کان ترسيل" طور ڪئي.<ref>{{cite web|first=Jean-Marie|last=Dilhac|url=http://www.ieee.org/portal/cms_docs_iportals/iportals/aboutus/history_center/conferences/che2004/Dilhac.pdf|title=From tele-communicare to Telecommunications|website=[[Institute of Electrical and Electronics Engineers]] (IEEE) |archive-url=https://web.archive.org/web/20101202232403/http://www.ieee.org/portal/cms_docs_iportals/iportals/aboutus/history_center/conferences/che2004/Dilhac.pdf |archive-date=2 December 2010|year=2004}}</ref> ٽيليڪميونيڪيشن هڪ مرڪب اسم آهي، جيڪو يوناني اڳياڙي ''tele-'' (τῆλε)، جنهن جي معنيٰ "پري"، "دور" يا "فاصلي تي" آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=tele-&allowed_in_frame=0|title=Online Etymology Dictionary|access-date=19 August 2016|archive-date=25 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161225225345/http://www.etymonline.com/index.php?term=tele-&allowed_in_frame=0|url-status=live}}</ref> ۽ لاطيني فعل ''ڪميونيڪيئر''، جنهن جي معنيٰ "ونڊڻ" آهي، مان ٺهيل آهي.<ref name="oxford">{{cite web |url=http://oxforddictionaries.com/definition/english/telecommunication?view=uk |title=Telecommunication |work=Oxford Dictionaries |publisher=Oxford University Press |access-date=28 February 2013 |archive-date=30 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130430020541/http://oxforddictionaries.com/definition/english/telecommunication?view=uk |url-status=dead }}</ref><ref>''Telecommunication'', ''tele-'' and ''communication'', [[New Oxford American Dictionary]] (2nd edition), 2005.</ref> ''ڪميونيڪيشن'' لفظ انگريزيءَ ۾ پهريون ڀيرو چوڏهين صديءَ جي آخر ۾ استعمال ٿيو. اهو پراڻي فرانسيسي لفظ ''ڪومونيڪاسيون'' مان آيو، جيڪو لاطيني ''ڪميونيڪيشنم'' مان نڪتل آهي؛ اهو ''ڪميونيڪيئر'' جي ماضي واري جز جي بنياد مان ٺهيل عمل جو اسم آهي، جنهن جي معنيٰ "ونڊڻ، ورهائڻ، اطلاع ڏيڻ، گڏ ڪرڻ، شامل ڪرڻ" آهي، ۽ لفظي معنيٰ "عام ڪرڻ" آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=communication&allowed_in_frame=0|title=communication |website=Online Etymology Dictionary|access-date=19 August 2016|archive-date=14 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160914041535/http://www.etymonline.com/index.php?term=communication&allowed_in_frame=0|url-status=live}}</ref> == پڻ ڏسندا == * [[ڏور ربطيات جي تاريخ]] == خارجي ڳنڍڻا == ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:انجنيئرنگ جا شعبا]] [[زمرو:ٽيليڪميونيڪيشن]] [[زمرو:ربطيات]] [[زمرو:ميڊيا ٽيڪنالاجي]] h7mlmia0perv66aixwxlh7lfl9n2zqe 390597 390596 2026-07-02T14:43:06Z Intisar Ali 8681 390597 wikitext text/x-wiki {{Short description|برقي يا اليڪٽرانڪ ذريعن وسيلي معلومات جي ترسيل}} [[فائل:Erdfunkstelle Raisting 2.jpg|thumb|[[جرمني]] جي [[باويريا]] صوبي جي [[رائسٽنگ]] ۾ سيٽلائيٽ مواصلات جي سڀ کان وڏي مرڪز تي [[سيٽلائيٽ مواصلات]] جي اينٽينا]] [[فائل:Internet map 1024.jpg|thumb|[[اوپٽي پراجيڪٽ]] پاران [[انٽرنيٽ]] جي هڪ حصي مان گذرندڙ مختلف رستن جي بصري نمائش]] '''ٽيلي ڪميونيڪيشن''' ('''Telecommunication''')، جنهن کي اڪثر جمع جي صورت ۾ يا مختصر طور '''ٽيليڪام''' پڻ چيو ويندو آهي، [[معلومات]] کي ڊگهي فاصلي تي [[برق]]ي يا [[اليڪٽرانڪس|اليڪٽرانڪ]] ذريعن وسيلي منتقل ڪرڻ جو عمل آهي، جيڪو عام طور ڪيبلن، [[ريڊيو لهر]]ن يا ٻين مواصلاتي ٽيڪنالاجين ذريعي انجام ڏنو ويندو آهي. اهي ترسيلي وسيلا [[مواصلاتي چينل]]ن ۾ ورهايا ويندا آهن، جيڪي [[ملٽي پليڪسنگ]] جي ذريعي هڪ ئي وسيلي تي ڪيترن ئي هم وقت [[مواصلاتي سيشن]]ن جي ترسيل کي ممڪن بڻائيندا آهن. اوڻيهين، ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ دوران ايجاد ٿيل ڊگهي فاصلي واريون ٽيڪنالاجيون عام طور برقي توانائي استعمال ڪنديون آهن، جن ۾ [[برقي تاربرقي]]، [[ٽيليفون]]، [[ٽيليويزن]] ۽ [[ريڊيو]] شامل آهن. شروعاتي [[ٽيليڪميونيڪيشن ڄار]]ن ۾ سگنلن جي ترسيل لاءِ ڌاتي تارون استعمال ٿينديون هيون. اهي ڄار ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين [[تاربرقي]] ۽ ٽيليفوني لاءِ استعمال ٿيندا رهيا. ويهين صديءَ جي پهرئين ڏهاڪي ۾ [[بي تار مواصلات]] جي ميدان ۾ هڪ وڏو انقلاب آيو، جنهن ۾ [[ريڊيو مواصلات]] بابت [[گوليئلمو مارڪوني]] جون اهم ڪاميابيون شامل هيون، جنهن تي کيس 1909ع جو [[فزڪس ۾ نوبل انعام]] مليو. برقي ۽ اليڪٽرانڪ ٽيليڪميونيڪيشن جي ٻين ابتدائي اڳواڻن ۾ [[چارلس ويٽ اسٽون]] ۽ [[سيميوئل مورس]] (تاربرقي جا گڏيل موجد)، [[انٽونيو ميوچي]]، [[فلپ رائيس]]، [[اليشا گري]] ۽ [[اليگزينڊر گراهم بيل]] (ٽيليفون جا موجد ۽ ترقي ڏيندڙ)، [[ايڊون آرمسٽرانگ]] ۽ [[لي ڊي فاريسٽ]] (ريڊيو جا موجد)، ۽ [[ولاديمير زوورڪِن]]، [[جان لوگي بيئرڊ]] ۽ [[فائلو فارنسورٿ]] (ٽيليويزن جا موجد) شامل آهن. 1960ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ڊجيٽل ٽيڪنالاجين جي تيزي سان واڌ سبب [[آواز]]ي مواصلات کي آهستي آهستي ڊيٽا جي ترسيل سان گڏايو ويو. ڌاتي وسيلي جي طبعياتي حدن [[آپٽيڪل فائبر]] جي ترقي کي هٿي ڏني.<ref name=":11">{{Cite web|title=How does a Gigabit Passive Optical Network (GPON) work?|url=https://www.eib.org/en/stories/what-is-gpon|access-date=7 June 2021|website=European Investment Bank|language=en|archive-date=7 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210607144149/https://www.eib.org/en/stories/what-is-gpon|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|author1=National Research Council |url=https://www.nap.edu/read/11711/chapter/3|year=2006|doi=10.17226/11711|isbn=978-0-309-10265-0|language=en|access-date=25 June 2021|archive-date=23 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210623221636/https://www.nap.edu/read/11711/chapter/3|url-status=live |title=Renewing U.S. Telecommunications Research |bibcode=2006nap..book11711N }}</ref><ref>{{Cite web|last=Cyphers|first=Bennett|date=16 October 2019|title=The Case for Fiber to the Home, Today: Why Fiber is a Superior Medium for 21st Century Broadband|url=https://www.eff.org/wp/case-fiber-home-today-why-fiber-superior-medium-21st-century-broadband|access-date=7 June 2021|website=Electronic Frontier Foundation|language=en|archive-date=3 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603233817/https://www.eff.org/wp/case-fiber-home-today-why-fiber-superior-medium-21st-century-broadband|url-status=live}}</ref> [[انٽرنيٽ]]، جيڪا ڪنهن هڪ مخصوص وسيلي تي دارومدار نٿي رکي، انفرادي استعمال ڪندڙن کي عالمي سطح تي خدمتن تائين رسائي فراهم ڪئي آهي ۽ مواصلات ۾ هنڌ ۽ وقت جون حدون وڌيڪ گهٽائي ڇڏيون آهن. == وصف == 1932ع ۾ [[آئي ٽي يو مڪمل اختيار ڪانفرنس|مڪمل اختيار ٽيليگراف ڪانفرنس]] ۽ ميڊرڊ ۾ ٿيل بين الاقوامي ريڊيو ٽيليگراف ڪانفرنس دوران ٻنهي تنظيمن گڏجي [[بين الاقوامي ٽيليڪميونيڪيشن يونين]] (ITU) جوڙي.<ref>{{cite web |title=International Telegraph Conference (Madrid, 1932) |url=https://www.itu.int/en/history/Pages/PlenipotentiaryConferences.aspx?conf=4.5 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230108011921/https://www.itu.int/en/history/Pages/PlenipotentiaryConferences.aspx?conf=4.5 |archive-date=8 January 2023 |access-date=8 January 2023 |publisher=ITU}}</ref> هنن ''ٽيليڪميونيڪيشن'' جي وصف هن ريت ڪئي: "تار، بي تار يا برقي سگنلنگ يا بصري سگنلنگ جي ٻين نظامن يا عملن وسيلي نشانين، سگنلن، تحرير، فيڪسيملين ۽ هر قسم جي آوازن جي ڪا به ٽيليگرافڪ يا ٽيليفونڪ مواصلات." بعد ۾ [[آئي ٽي يو ريڊيو ضابطا]] جي آرٽيڪل 1.3 تحت اها وصف ٻيهر تصديق ڪئي وئي، جنهن ۾ ان کي "نشانين، سگنلن، تحريرن، تصويرن، آوازن يا ڪنهن به نوعيت جي ڄاڻ جي ڪا به ترسيل، اخراج يا وصولي، جيڪا [[تار]]، ريڊيو، بصري يا ٻين برقي مقناطيسي نظامن وسيلي ڪئي وڃي" قرار ڏنو ويو.<ref>{{Cite web |date=2026-05-11 |title=Communication vs Telecommunications vs Data Communication: Best CCNA Guide on Key Differences in 3 Terms - The Cyber Skills |url=https://thecyberskills.com/communication-vs-telecommunications-vs-data-communication/ |access-date=2026-06-14 |language=en-US}}</ref> انهيءَ ڪري آهستي رفتار واريون مواصلاتي ٽيڪنالاجيون، جهڙوڪ [[ٽپال]] ۽ [[هوا-دٻاءُ نليون]]، ٽيليڪميونيڪيشن جي وصف ۾ شامل ناهن.<ref>{{citation |title=ITU Radio Regulations |title-link=ITU Radio Regulations |date=2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150319031957/https://www.itu.int/dms_pub/itu-s/oth/02/02/S02020000244501PDFE.PDF |archive-date=19 March 2015 |chapter=Article 1.3 |chapter-url=https://www.itu.int/dms_pub/itu-s/oth/02/02/S02020000244501PDFE.PDF |publisher=[[International Telecommunication Union]]}}</ref><ref>Constitution and Convention of the International Telecommunication Union, Annex (Geneva, 1992)</ref> ''ٽيليڪميونيڪيشن'' اصطلاح 1904ع ۾ فرانسيسي انجنيئر ۽ ناول نگار [[ايڊوار ايسٽونيئي]] وضع ڪيو، جنهن ان جي وصف "بجلي وسيلي خيال جي پري کان ترسيل" طور ڪئي.<ref>{{cite web|first=Jean-Marie|last=Dilhac|url=http://www.ieee.org/portal/cms_docs_iportals/iportals/aboutus/history_center/conferences/che2004/Dilhac.pdf|title=From tele-communicare to Telecommunications|website=[[Institute of Electrical and Electronics Engineers]] (IEEE) |archive-url=https://web.archive.org/web/20101202232403/http://www.ieee.org/portal/cms_docs_iportals/iportals/aboutus/history_center/conferences/che2004/Dilhac.pdf |archive-date=2 December 2010|year=2004}}</ref> ٽيليڪميونيڪيشن هڪ مرڪب اسم آهي، جيڪو يوناني اڳياڙي ''tele-'' (τῆλε)، جنهن جي معنيٰ "پري"، "دور" يا "فاصلي تي" آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=tele-&allowed_in_frame=0|title=Online Etymology Dictionary|access-date=19 August 2016|archive-date=25 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161225225345/http://www.etymonline.com/index.php?term=tele-&allowed_in_frame=0|url-status=live}}</ref> ۽ لاطيني فعل ''ڪميونيڪيئر''، جنهن جي معنيٰ "ونڊڻ" آهي، مان ٺهيل آهي.<ref name="oxford">{{cite web |url=http://oxforddictionaries.com/definition/english/telecommunication?view=uk |title=Telecommunication |work=Oxford Dictionaries |publisher=Oxford University Press |access-date=28 February 2013 |archive-date=30 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130430020541/http://oxforddictionaries.com/definition/english/telecommunication?view=uk |url-status=dead }}</ref><ref>''Telecommunication'', ''tele-'' and ''communication'', [[New Oxford American Dictionary]] (2nd edition), 2005.</ref> ''ڪميونيڪيشن'' لفظ انگريزيءَ ۾ پهريون ڀيرو چوڏهين صديءَ جي آخر ۾ استعمال ٿيو. اهو پراڻي فرانسيسي لفظ ''ڪومونيڪاسيون'' مان آيو، جيڪو لاطيني ''ڪميونيڪيشنم'' مان نڪتل آهي؛ اهو ''ڪميونيڪيئر'' جي ماضي واري جز جي بنياد مان ٺهيل عمل جو اسم آهي، جنهن جي معنيٰ "ونڊڻ، ورهائڻ، اطلاع ڏيڻ، گڏ ڪرڻ، شامل ڪرڻ" آهي، ۽ لفظي معنيٰ "عام ڪرڻ" آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=communication&allowed_in_frame=0|title=communication |website=Online Etymology Dictionary|access-date=19 August 2016|archive-date=14 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160914041535/http://www.etymonline.com/index.php?term=communication&allowed_in_frame=0|url-status=live}}</ref> == تاريخ == {{further|ٽيليڪميونيڪيشن جي تاريخ}} تاريخ دوران ڊگهي مفاصلي واري رابطي لاءِ ڪيترائي [[ترسيل وسيلا]] استعمال ڪيا ويا آهن، جن ۾ [[دونهين جا اشارا]]، [[مشعلون]]، [[سيميفور ٽيليگراف]]، [[اشارتي جهنڊا]]، بصري [[هيليوگراف]]، [[برقي تار]]ون، ۽ [[برقي مقناطيسي سگنل]] منتقل ڪرڻ لاءِ خالي فضا شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=Telecommunications and Networking |url=https://courses.aiu.edu/Telecommunications%20and%20Networking/SEC%201/SEC%201.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250110094619/https://courses.aiu.edu/Telecommunications%20and%20Networking/SEC%201/SEC%201.pdf |archive-date=10 January 2025 |access-date=14 June 2026 |website=Atlantic International University}}</ref> === برقي ۽ اليڪٽرانڪ دور کان اڳ === [[فائل:OptischerTelegraf.jpg|upright|thumb|[[ڪلاڊ شاپ]] جي [[سيميفور ٽاور]]ن مان هڪ جي نقل]] ڊگهي مفاصلي وارو رابطو بجلي ۽ برقي مقناطيسيت جي دريافت کان گهڻو اڳ استعمال ٿيندو هو، جنهن بعد [[ٽيليڪميونيڪيشن]] جي ايجاد ممڪن ٿي.<ref>{{Cite web |last=Wheeler |first=Heather |title=The evolution of long distance communication |url=https://www.hebronhawkeye.com/entertainment/2023/01/18/the-evolution-of-long-distance-communication/ |access-date=2026-06-14 |website=The Hawk Eye}}</ref> ان کان اڳ فاصلي تي رابطي لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪيترن ئي ذهين طريقن مان ڪجهه هتي بيان ڪيا ويا آهن. [[ڪبوتر پيغام رسان]] تاريخ دوران مختلف تهذيبن طرفان استعمال ڪيا ويا. [[ڪبوتر ٽپال]] جون پاڙون [[فارس]] ۾ هيون، جنهن کي پوءِ رومنن پنهنجي فوجي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو. [[فرونٽينس]] جي دعويٰ موجب [[جوليس سيزر]] [[گال]] جي فتح دوران ڪبوترن کي پيغام رسان طور استعمال ڪيو.<ref name="Levi">{{cite book |last=Levi |first=Wendell |title= The Pigeon|year= 1977|publisher= Levi Publishing Co, Inc|location= Sumter, SC|isbn=978-0-85390-013-9 }}</ref> [[يوناني]] پڻ [[قديم اولمپڪ رانديون|اولمپڪ رانديون]] جي فاتحن جا نالا مختلف شهرن ڏانهن ڪبوترن ذريعي موڪليندا هئا.<ref>{{cite book | last =Blechman | first =Andrew | title =Pigeons-The fascinating saga of the world's most revered and reviled bird. | publisher =University of Queensland Press | year =2007 | location =St Lucia, Queensland | url =http://www.uqp.uq.edu.au/book_details.php?id=9780702236419 | isbn =978-0-7022-3641-9 | url-status=dead | archive-url =https://web.archive.org/web/20080514003720/http://www.uqp.uq.edu.au/book_details.php?id=9780702236419 | archive-date =14 May 2008 | df =dmy-all }}</ref> اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ ڊچ حڪومت اهو نظام [[جاوا]] ۽ [[سوماترا]] ۾ استعمال ڪيو. 1849ع ۾ [[پال جوليس روئٽر]] [[آخن]] ۽ [[برسلز]] جي وچ ۾ اسٽاڪ مارڪيٽ جون قيمتون موڪلڻ لاءِ ڪبوترن جي خدمت شروع ڪئي، جيڪا ٽيليگرافي رابطو مڪمل ٿيڻ تائين هڪ سال جاري رهي.<ref>{{cite news| title =Chronology: Reuters, from pigeons to multimedia merger| newspaper =Reuters| url =https://www.reuters.com/article/rbssTechMediaTelecomNews/idUSL1849100620080219| format =Web article| access-date =21 February 2008| date =19 February 2008| archive-date =26 March 2008| archive-url =https://web.archive.org/web/20080326192232/http://www.reuters.com/article/rbssTechMediaTelecomNews/idUSL1849100620080219| url-status =live}}</ref> وچئين دور ۾ [[مشعلن]] جون زنجيرون عام طور ٽڪرين جي چوٽين تي اشارا پهچائڻ لاءِ استعمال ٿينديون هيون. انهن جو هڪ وڏو نقصان اهو هو ته اهي صرف هڪ بِٽ معلومات منتقل ڪري سگهنديون هيون، تنهنڪري پيغام جي معنيٰ، جهڙوڪ "دشمن نظر اچي ويو آهي"، اڳواٽ طئي ٿيل هوندي هئي. انهن جي استعمال جو هڪ مشهور مثال [[اسپيني آرماڊا]] دوران ملي ٿو، جڏهن مشعلن جي زنجير [[پليموٿ]] کان [[لنڊن]] تائين خبرداريءَ جو اشارو پهچايو.<ref>{{cite web | first=David | last=Ross | url=http://www.britainexpress.com/History/tudor/armada.htm | title=The Spanish Armada | archive-url=https://web.archive.org/web/20200104142345/https://www.britainexpress.com/History/tudor/armada.htm | archive-date=4 January 2020 | website=Britain Express | access-date=October 1, 2007}}</ref> 1792ع ۾ فرانسيسي انجنيئر [[ڪلاڊ شاپ]] [[ليل]] ۽ پيرس جي وچ ۾ پهريون مستقل بصري [[ٽيليگرافي]] نظام (يا [[سيميفور لائين]]) قائم ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://chappe.ec-lyon.fr/|archive-url=https://web.archive.org/web/20040409014107/http://chappe.ec-lyon.fr/|title=Les Télégraphes Chappe|archive-date=2004-04-09|website=Cédrick Chatenet|location=l'Ecole Centrale de Lyon|year=2003}}</ref> پر سيميفور نظام لاءِ ماهر آپريٽرن ۽ هر ڏهه کان ٽيهه ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي مهانگا ٽاور گهربل هوندا هئا. برقي ٽيليگراف سان مقابلي جي نتيجي ۾ ان جي آخري تجارتي لائين 1880ع ۾ بند ڪئي وئي.<ref>{{cite web|url=http://www.itu.int/itudoc/gs/promo/tsb/88192.pdf|title=CCIT/ITU-T 50 Years of Excellence|archive-url=https://web.archive.org/web/20200212173522/https://www.itu.int/itudoc/gs/promo/tsb/88192.pdf|archive-date=12 February 2020|website=International Telecommunication Union|year=2006}}</ref> == پڻ ڏسندا == * [[ڏور ربطيات جي تاريخ]] == خارجي ڳنڍڻا == ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:انجنيئرنگ جا شعبا]] [[زمرو:ٽيليڪميونيڪيشن]] [[زمرو:ربطيات]] [[زمرو:ميڊيا ٽيڪنالاجي]] 60ghoeq5fo30raf5d7kqfd4x7hd4k41 390599 390597 2026-07-02T17:44:38Z Intisar Ali 8681 390599 wikitext text/x-wiki {{Short description|برقي يا اليڪٽرانڪ ذريعن وسيلي معلومات جي ترسيل}} [[فائل:Erdfunkstelle Raisting 2.jpg|thumb|[[جرمني]] جي [[باويريا]] صوبي جي [[رائسٽنگ]] ۾ سيٽلائيٽ مواصلات جي سڀ کان وڏي مرڪز تي [[سيٽلائيٽ مواصلات]] جي اينٽينا]] [[فائل:Internet map 1024.jpg|thumb|[[اوپٽي پراجيڪٽ]] پاران [[انٽرنيٽ]] جي هڪ حصي مان گذرندڙ مختلف رستن جي بصري نمائش]] '''ٽيلي ڪميونيڪيشن''' ('''Telecommunication''')، جنهن کي اڪثر جمع جي صورت ۾ يا مختصر طور '''ٽيليڪام''' پڻ چيو ويندو آهي، [[معلومات]] کي ڊگهي فاصلي تي [[برق]]ي يا [[اليڪٽرانڪس|اليڪٽرانڪ]] ذريعن وسيلي منتقل ڪرڻ جو عمل آهي، جيڪو عام طور ڪيبلن، [[ريڊيو لهر]]ن يا ٻين مواصلاتي ٽيڪنالاجين ذريعي انجام ڏنو ويندو آهي. اهي ترسيلي وسيلا [[مواصلاتي چينل]]ن ۾ ورهايا ويندا آهن، جيڪي [[ملٽي پليڪسنگ]] جي ذريعي هڪ ئي وسيلي تي ڪيترن ئي هم وقت [[مواصلاتي سيشن]]ن جي ترسيل کي ممڪن بڻائيندا آهن. اوڻيهين، ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ دوران ايجاد ٿيل ڊگهي فاصلي واريون ٽيڪنالاجيون عام طور برقي توانائي استعمال ڪنديون آهن، جن ۾ [[برقي تاربرقي]]، [[ٽيليفون]]، [[ٽيليويزن]] ۽ [[ريڊيو]] شامل آهن. شروعاتي [[ٽيليڪميونيڪيشن ڄار]]ن ۾ سگنلن جي ترسيل لاءِ ڌاتي تارون استعمال ٿينديون هيون. اهي ڄار ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين [[تاربرقي]] ۽ ٽيليفوني لاءِ استعمال ٿيندا رهيا. ويهين صديءَ جي پهرئين ڏهاڪي ۾ [[بي تار مواصلات]] جي ميدان ۾ هڪ وڏو انقلاب آيو، جنهن ۾ [[ريڊيو مواصلات]] بابت [[گوليئلمو مارڪوني]] جون اهم ڪاميابيون شامل هيون، جنهن تي کيس 1909ع جو [[فزڪس ۾ نوبل انعام]] مليو. برقي ۽ اليڪٽرانڪ ٽيليڪميونيڪيشن جي ٻين ابتدائي اڳواڻن ۾ [[چارلس ويٽ اسٽون]] ۽ [[سيميوئل مورس]] (تاربرقي جا گڏيل موجد)، [[انٽونيو ميوچي]]، [[فلپ رائيس]]، [[اليشا گري]] ۽ [[اليگزينڊر گراهم بيل]] (ٽيليفون جا موجد ۽ ترقي ڏيندڙ)، [[ايڊون آرمسٽرانگ]] ۽ [[لي ڊي فاريسٽ]] (ريڊيو جا موجد)، ۽ [[ولاديمير زوورڪِن]]، [[جان لوگي بيئرڊ]] ۽ [[فائلو فارنسورٿ]] (ٽيليويزن جا موجد) شامل آهن. 1960ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ڊجيٽل ٽيڪنالاجين جي تيزي سان واڌ سبب [[آواز]]ي مواصلات کي آهستي آهستي ڊيٽا جي ترسيل سان گڏايو ويو. ڌاتي وسيلي جي طبعياتي حدن [[آپٽيڪل فائبر]] جي ترقي کي هٿي ڏني.<ref name=":11">{{Cite web|title=How does a Gigabit Passive Optical Network (GPON) work?|url=https://www.eib.org/en/stories/what-is-gpon|access-date=7 June 2021|website=European Investment Bank|language=en|archive-date=7 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210607144149/https://www.eib.org/en/stories/what-is-gpon|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|author1=National Research Council |url=https://www.nap.edu/read/11711/chapter/3|year=2006|doi=10.17226/11711|isbn=978-0-309-10265-0|language=en|access-date=25 June 2021|archive-date=23 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210623221636/https://www.nap.edu/read/11711/chapter/3|url-status=live |title=Renewing U.S. Telecommunications Research |bibcode=2006nap..book11711N }}</ref><ref>{{Cite web|last=Cyphers|first=Bennett|date=16 October 2019|title=The Case for Fiber to the Home, Today: Why Fiber is a Superior Medium for 21st Century Broadband|url=https://www.eff.org/wp/case-fiber-home-today-why-fiber-superior-medium-21st-century-broadband|access-date=7 June 2021|website=Electronic Frontier Foundation|language=en|archive-date=3 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603233817/https://www.eff.org/wp/case-fiber-home-today-why-fiber-superior-medium-21st-century-broadband|url-status=live}}</ref> [[انٽرنيٽ]]، جيڪا ڪنهن هڪ مخصوص وسيلي تي دارومدار نٿي رکي، انفرادي استعمال ڪندڙن کي عالمي سطح تي خدمتن تائين رسائي فراهم ڪئي آهي ۽ مواصلات ۾ هنڌ ۽ وقت جون حدون وڌيڪ گهٽائي ڇڏيون آهن. == وصف == 1932ع ۾ [[آئي ٽي يو مڪمل اختيار ڪانفرنس|مڪمل اختيار ٽيليگراف ڪانفرنس]] ۽ ميڊرڊ ۾ ٿيل بين الاقوامي ريڊيو ٽيليگراف ڪانفرنس دوران ٻنهي تنظيمن گڏجي [[بين الاقوامي ٽيليڪميونيڪيشن يونين]] (ITU) جوڙي.<ref>{{cite web |title=International Telegraph Conference (Madrid, 1932) |url=https://www.itu.int/en/history/Pages/PlenipotentiaryConferences.aspx?conf=4.5 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230108011921/https://www.itu.int/en/history/Pages/PlenipotentiaryConferences.aspx?conf=4.5 |archive-date=8 January 2023 |access-date=8 January 2023 |publisher=ITU}}</ref> هنن ''ٽيليڪميونيڪيشن'' جي وصف هن ريت ڪئي: "تار، بي تار يا برقي سگنلنگ يا بصري سگنلنگ جي ٻين نظامن يا عملن وسيلي نشانين، سگنلن، تحرير، فيڪسيملين ۽ هر قسم جي آوازن جي ڪا به ٽيليگرافڪ يا ٽيليفونڪ مواصلات." بعد ۾ [[آئي ٽي يو ريڊيو ضابطا]] جي آرٽيڪل 1.3 تحت اها وصف ٻيهر تصديق ڪئي وئي، جنهن ۾ ان کي "نشانين، سگنلن، تحريرن، تصويرن، آوازن يا ڪنهن به نوعيت جي ڄاڻ جي ڪا به ترسيل، اخراج يا وصولي، جيڪا [[تار]]، ريڊيو، بصري يا ٻين برقي مقناطيسي نظامن وسيلي ڪئي وڃي" قرار ڏنو ويو.<ref>{{Cite web |date=2026-05-11 |title=Communication vs Telecommunications vs Data Communication: Best CCNA Guide on Key Differences in 3 Terms - The Cyber Skills |url=https://thecyberskills.com/communication-vs-telecommunications-vs-data-communication/ |access-date=2026-06-14 |language=en-US}}</ref> انهيءَ ڪري آهستي رفتار واريون مواصلاتي ٽيڪنالاجيون، جهڙوڪ [[ٽپال]] ۽ [[هوا-دٻاءُ نليون]]، ٽيليڪميونيڪيشن جي وصف ۾ شامل ناهن.<ref>{{citation |title=ITU Radio Regulations |title-link=ITU Radio Regulations |date=2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150319031957/https://www.itu.int/dms_pub/itu-s/oth/02/02/S02020000244501PDFE.PDF |archive-date=19 March 2015 |chapter=Article 1.3 |chapter-url=https://www.itu.int/dms_pub/itu-s/oth/02/02/S02020000244501PDFE.PDF |publisher=[[International Telecommunication Union]]}}</ref><ref>Constitution and Convention of the International Telecommunication Union, Annex (Geneva, 1992)</ref> ''ٽيليڪميونيڪيشن'' اصطلاح 1904ع ۾ فرانسيسي انجنيئر ۽ ناول نگار [[ايڊوار ايسٽونيئي]] وضع ڪيو، جنهن ان جي وصف "بجلي وسيلي خيال جي پري کان ترسيل" طور ڪئي.<ref>{{cite web|first=Jean-Marie|last=Dilhac|url=http://www.ieee.org/portal/cms_docs_iportals/iportals/aboutus/history_center/conferences/che2004/Dilhac.pdf|title=From tele-communicare to Telecommunications|website=[[Institute of Electrical and Electronics Engineers]] (IEEE) |archive-url=https://web.archive.org/web/20101202232403/http://www.ieee.org/portal/cms_docs_iportals/iportals/aboutus/history_center/conferences/che2004/Dilhac.pdf |archive-date=2 December 2010|year=2004}}</ref> ٽيليڪميونيڪيشن هڪ مرڪب اسم آهي، جيڪو يوناني اڳياڙي ''tele-'' (τῆλε)، جنهن جي معنيٰ "پري"، "دور" يا "فاصلي تي" آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=tele-&allowed_in_frame=0|title=Online Etymology Dictionary|access-date=19 August 2016|archive-date=25 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161225225345/http://www.etymonline.com/index.php?term=tele-&allowed_in_frame=0|url-status=live}}</ref> ۽ لاطيني فعل ''ڪميونيڪيئر''، جنهن جي معنيٰ "ونڊڻ" آهي، مان ٺهيل آهي.<ref name="oxford">{{cite web |url=http://oxforddictionaries.com/definition/english/telecommunication?view=uk |title=Telecommunication |work=Oxford Dictionaries |publisher=Oxford University Press |access-date=28 February 2013 |archive-date=30 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130430020541/http://oxforddictionaries.com/definition/english/telecommunication?view=uk |url-status=dead }}</ref><ref>''Telecommunication'', ''tele-'' and ''communication'', [[New Oxford American Dictionary]] (2nd edition), 2005.</ref> ''ڪميونيڪيشن'' لفظ انگريزيءَ ۾ پهريون ڀيرو چوڏهين صديءَ جي آخر ۾ استعمال ٿيو. اهو پراڻي فرانسيسي لفظ ''ڪومونيڪاسيون'' مان آيو، جيڪو لاطيني ''ڪميونيڪيشنم'' مان نڪتل آهي؛ اهو ''ڪميونيڪيئر'' جي ماضي واري جز جي بنياد مان ٺهيل عمل جو اسم آهي، جنهن جي معنيٰ "ونڊڻ، ورهائڻ، اطلاع ڏيڻ، گڏ ڪرڻ، شامل ڪرڻ" آهي، ۽ لفظي معنيٰ "عام ڪرڻ" آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=communication&allowed_in_frame=0|title=communication |website=Online Etymology Dictionary|access-date=19 August 2016|archive-date=14 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160914041535/http://www.etymonline.com/index.php?term=communication&allowed_in_frame=0|url-status=live}}</ref> == تاريخ == {{further|ٽيليڪميونيڪيشن جي تاريخ}} تاريخ دوران ڊگهي مفاصلي واري رابطي لاءِ ڪيترائي [[ترسيل وسيلا]] استعمال ڪيا ويا آهن، جن ۾ [[دونهين جا اشارا]]، [[مشعلون]]، [[سيميفور ٽيليگراف]]، [[اشارتي جهنڊا]]، بصري [[هيليوگراف]]، [[برقي تار]]ون، ۽ [[برقي مقناطيسي سگنل]] منتقل ڪرڻ لاءِ خالي فضا شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=Telecommunications and Networking |url=https://courses.aiu.edu/Telecommunications%20and%20Networking/SEC%201/SEC%201.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250110094619/https://courses.aiu.edu/Telecommunications%20and%20Networking/SEC%201/SEC%201.pdf |archive-date=10 January 2025 |access-date=14 June 2026 |website=Atlantic International University}}</ref> === برقي ۽ اليڪٽرانڪ دور کان اڳ === [[فائل:OptischerTelegraf.jpg|upright|thumb|[[ڪلاڊ شاپ]] جي [[سيميفور ٽاور]]ن مان هڪ جي نقل]] ڊگهي مفاصلي وارو رابطو بجلي ۽ برقي مقناطيسيت جي دريافت کان گهڻو اڳ استعمال ٿيندو هو، جنهن بعد [[ٽيليڪميونيڪيشن]] جي ايجاد ممڪن ٿي.<ref>{{Cite web |last=Wheeler |first=Heather |title=The evolution of long distance communication |url=https://www.hebronhawkeye.com/entertainment/2023/01/18/the-evolution-of-long-distance-communication/ |access-date=2026-06-14 |website=The Hawk Eye}}</ref> ان کان اڳ فاصلي تي رابطي لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪيترن ئي ذهين طريقن مان ڪجهه هتي بيان ڪيا ويا آهن. [[ڪبوتر پيغام رسان]] تاريخ دوران مختلف تهذيبن طرفان استعمال ڪيا ويا. [[ڪبوتر ٽپال]] جون پاڙون [[فارس]] ۾ هيون، جنهن کي پوءِ رومنن پنهنجي فوجي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو. [[فرونٽينس]] جي دعويٰ موجب [[جوليس سيزر]] [[گال]] جي فتح دوران ڪبوترن کي پيغام رسان طور استعمال ڪيو.<ref name="Levi">{{cite book |last=Levi |first=Wendell |title= The Pigeon|year= 1977|publisher= Levi Publishing Co, Inc|location= Sumter, SC|isbn=978-0-85390-013-9 }}</ref> [[يوناني]] پڻ [[قديم اولمپڪ رانديون|اولمپڪ رانديون]] جي فاتحن جا نالا مختلف شهرن ڏانهن ڪبوترن ذريعي موڪليندا هئا.<ref>{{cite book | last =Blechman | first =Andrew | title =Pigeons-The fascinating saga of the world's most revered and reviled bird. | publisher =University of Queensland Press | year =2007 | location =St Lucia, Queensland | url =http://www.uqp.uq.edu.au/book_details.php?id=9780702236419 | isbn =978-0-7022-3641-9 | url-status=dead | archive-url =https://web.archive.org/web/20080514003720/http://www.uqp.uq.edu.au/book_details.php?id=9780702236419 | archive-date =14 May 2008 | df =dmy-all }}</ref> اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ ڊچ حڪومت اهو نظام [[جاوا]] ۽ [[سوماترا]] ۾ استعمال ڪيو. 1849ع ۾ [[پال جوليس روئٽر]] [[آخن]] ۽ [[برسلز]] جي وچ ۾ اسٽاڪ مارڪيٽ جون قيمتون موڪلڻ لاءِ ڪبوترن جي خدمت شروع ڪئي، جيڪا ٽيليگرافي رابطو مڪمل ٿيڻ تائين هڪ سال جاري رهي.<ref>{{cite news| title =Chronology: Reuters, from pigeons to multimedia merger| newspaper =Reuters| url =https://www.reuters.com/article/rbssTechMediaTelecomNews/idUSL1849100620080219| format =Web article| access-date =21 February 2008| date =19 February 2008| archive-date =26 March 2008| archive-url =https://web.archive.org/web/20080326192232/http://www.reuters.com/article/rbssTechMediaTelecomNews/idUSL1849100620080219| url-status =live}}</ref> وچئين دور ۾ [[مشعلن]] جون زنجيرون عام طور ٽڪرين جي چوٽين تي اشارا پهچائڻ لاءِ استعمال ٿينديون هيون. انهن جو هڪ وڏو نقصان اهو هو ته اهي صرف هڪ بِٽ معلومات منتقل ڪري سگهنديون هيون، تنهنڪري پيغام جي معنيٰ، جهڙوڪ "دشمن نظر اچي ويو آهي"، اڳواٽ طئي ٿيل هوندي هئي. انهن جي استعمال جو هڪ مشهور مثال [[اسپيني آرماڊا]] دوران ملي ٿو، جڏهن مشعلن جي زنجير [[پليموٿ]] کان [[لنڊن]] تائين خبرداريءَ جو اشارو پهچايو.<ref>{{cite web | first=David | last=Ross | url=http://www.britainexpress.com/History/tudor/armada.htm | title=The Spanish Armada | archive-url=https://web.archive.org/web/20200104142345/https://www.britainexpress.com/History/tudor/armada.htm | archive-date=4 January 2020 | website=Britain Express | access-date=October 1, 2007}}</ref> 1792ع ۾ فرانسيسي انجنيئر [[ڪلاڊ شاپ]] [[ليل]] ۽ پيرس جي وچ ۾ پهريون مستقل بصري [[ٽيليگرافي]] نظام (يا [[سيميفور لائين]]) قائم ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://chappe.ec-lyon.fr/|archive-url=https://web.archive.org/web/20040409014107/http://chappe.ec-lyon.fr/|title=Les Télégraphes Chappe|archive-date=2004-04-09|website=Cédrick Chatenet|location=l'Ecole Centrale de Lyon|year=2003}}</ref> پر سيميفور نظام لاءِ ماهر آپريٽرن ۽ هر ڏهه کان ٽيهه ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي مهانگا ٽاور گهربل هوندا هئا. برقي ٽيليگراف سان مقابلي جي نتيجي ۾ ان جي آخري تجارتي لائين 1880ع ۾ بند ڪئي وئي.<ref>{{cite web|url=http://www.itu.int/itudoc/gs/promo/tsb/88192.pdf|title=CCIT/ITU-T 50 Years of Excellence|archive-url=https://web.archive.org/web/20200212173522/https://www.itu.int/itudoc/gs/promo/tsb/88192.pdf|archive-date=12 February 2020|website=International Telecommunication Union|year=2006}}</ref> === ٽيليگراف ۽ ٽيليفون === {{main|ٽيليگرافي|ٽيليفوني}} 25 جولاءِ 1837ع تي پهريون تجارتي [[برقي ٽيليگراف]] انگريز موجد سر [[وليم فوٿرگل ڪوڪ]] ۽ انگريز سائنسدان سر [[چارلس ويٽسٽون]] پاران پيش ڪيو ويو.<ref>{{cite book|first=William|last=Brockedone|title=Cooke and Wheatstone and the Invention of the Electric Telegraph|date=11 March 2013|publisher=Routledge |isbn=9780415846783}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/technology/connecting-britain/first-electric-telegraph/|title=Who made the first electric telegraph communications?|work=The Telegraph|access-date=7 August 2017|language=en-GB|archive-date=8 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808003926/http://www.telegraph.co.uk/technology/connecting-britain/first-electric-telegraph/|url-status=live}}</ref> ٻنهي موجدن پنهنجي اوزار کي نئين ايجاد بدران ”موجوده برقي مقناطيسي ٽيليگراف ۾ هڪ سڌارو“ قرار ڏنو.<ref>{{cite web|url=https://www.du.edu/~jcalvert/tel/morse/morse.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20010616184336/https://www.du.edu/~jcalvert/tel/morse/morse.htm|archive-date=2001-06-16|title=The Electromagnetic Telegraph|first=J. B.|last=Calvert|date=19 May 2004}}</ref> [[سيميوئل مورس]] به آزاديءَ سان برقي ٽيليگراف جو هڪ نمونو تيار ڪيو، جنهن جو هن 2 سيپٽمبر 1837ع تي ڪامياب نه ٿيندڙ مظاهرو ڪيو. [[مورس ڪوڊ|سندس ڪوڊ]] ويٽسٽون جي اشارتي طريقي جي ڀيٽ ۾ هڪ اهم ترقي هئي. پهرين [[ائٽلانٽڪ سمنڊ پار ٽيليگراف ڪيبل]] 27 جولاءِ 1866ع تي ڪاميابي سان مڪمل ڪئي وئي، جنهن سان پهريون ڀيرو ائٽلانٽڪ سمنڊ پار ٽيليڪميونيڪيشن ممڪن ٿي.<ref>{{cite web|url=http://www.sil.si.edu/digitalcollections/hst/atlantic-cable/|title=The Atlantic Cable |via=Smithsonian Libraries |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701144122/http://www.sil.si.edu/digitalcollections/hst/atlantic-cable/|archive-date=1 July 2017|website=Bern Dibner|publisher=Burndy Library Inc.|year=1959}}</ref> [[انتونيو ميوچي]] جي ”ڳالهائيندڙ ٽيليگراف“ ۽ [[يوهان فلپ رائس]] جي ''Telefon'' تي ابتدائي ڪوششن کان پوءِ، روايتي ٽيليفون جو پيٽنٽ [[اليگزينڊر گراهم بيل|اليگزينڊر بيل]] فيبروري 1876ع ۾ داخل ڪرايو (صرف ڪجهه ڪلاڪ اڳ [[ايليشا گري]] ساڳئي قسم جي اوزار لاءِ [[پيٽنٽ ڪيويٽ]] داخل ڪئي هئي).<ref>"[https://www.loc.gov/everyday-mysteries/technology/item/who-is-credited-with-inventing-the-telephone/ Who is credited with inventing the telephone?]", published 2022-02-22, updated 2024-9-12. Science Reference Section, Library of Congress.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.oberlin.edu/external/EOG/OYTT-images/ElishaGray.html|title=Elisha Gray|archive-url=https://web.archive.org/web/20170628164416/http://www2.oberlin.edu/external/EOG/OYTT-images/ElishaGray.html|archive-date=28 June 2017|website=Oberlin College Archives|publisher=Electronic Oberlin Group|year=2006}}</ref> پهرين تجارتي ٽيليفون خدمتون [[بيل ٽيليفون ڪمپني]] پاران 1878ع ۽ 1879ع ۾ ائٽلانٽڪ جي ٻنهي ڪنارن تي [[نيو هيون]] ۽ [[لنڊن]] شهرن ۾ قائم ڪيون ويون.<ref>{{cite web|url=http://www.connected-earth.com/Galleries/Telecommunicationsage/Thetelephone/index.htm|title=Connected Earth: The telephone|archive-url=https://web.archive.org/web/20060822104544/http://www.connected-earth.com/Galleries/Telecommunicationsage/Thetelephone/index.htm|archive-date=22 August 2006|publisher=BT|year=2006}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.att.com/history/milestones.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20030114033744/https://www.att.com/history/milestones.html|title=History of AT&T|archive-date=2003-01-14|website=AT&T}}</ref> == پڻ ڏسندا == * [[ڏور ربطيات جي تاريخ]] == خارجي ڳنڍڻا == ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:انجنيئرنگ جا شعبا]] [[زمرو:ٽيليڪميونيڪيشن]] [[زمرو:ربطيات]] [[زمرو:ميڊيا ٽيڪنالاجي]] eiyvd3e5a7l5bpexclnqtfksfqv0s6o 390600 390599 2026-07-02T17:46:12Z Intisar Ali 8681 390600 wikitext text/x-wiki {{Short description|برقي يا اليڪٽرانڪ ذريعن وسيلي معلومات جي ترسيل}} [[فائل:Erdfunkstelle Raisting 2.jpg|thumb|[[جرمني]] جي [[باويريا]] صوبي جي [[رائسٽنگ]] ۾ سيٽلائيٽ مواصلات جي سڀ کان وڏي مرڪز تي [[سيٽلائيٽ مواصلات]] جي اينٽينا]] [[فائل:Internet map 1024.jpg|thumb|[[اوپٽي پراجيڪٽ]] پاران [[انٽرنيٽ]] جي هڪ حصي مان گذرندڙ مختلف رستن جي بصري نمائش]] '''ٽيلي ڪميونيڪيشن''' ('''Telecommunication''')، جنهن کي اڪثر جمع جي صورت ۾ يا مختصر طور '''ٽيليڪام''' پڻ چيو ويندو آهي، [[معلومات]] کي ڊگهي فاصلي تي [[برق]]ي يا [[اليڪٽرانڪس|اليڪٽرانڪ]] ذريعن وسيلي منتقل ڪرڻ جو عمل آهي، جيڪو عام طور ڪيبلن، [[ريڊيو لهر]]ن يا ٻين مواصلاتي ٽيڪنالاجين ذريعي انجام ڏنو ويندو آهي. اهي ترسيلي وسيلا [[مواصلاتي چينل]]ن ۾ ورهايا ويندا آهن، جيڪي [[ملٽي پليڪسنگ]] جي ذريعي هڪ ئي وسيلي تي ڪيترن ئي هم وقت [[مواصلاتي سيشن]]ن جي ترسيل کي ممڪن بڻائيندا آهن. اوڻيهين، ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ دوران ايجاد ٿيل ڊگهي فاصلي واريون ٽيڪنالاجيون عام طور برقي توانائي استعمال ڪنديون آهن، جن ۾ [[برقي تاربرقي]]، [[ٽيليفون]]، [[ٽيليويزن]] ۽ [[ريڊيو]] شامل آهن. شروعاتي [[ٽيليڪميونيڪيشن ڄار]]ن ۾ سگنلن جي ترسيل لاءِ ڌاتي تارون استعمال ٿينديون هيون. اهي ڄار ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين [[تاربرقي]] ۽ ٽيليفوني لاءِ استعمال ٿيندا رهيا. ويهين صديءَ جي پهرئين ڏهاڪي ۾ [[بي تار مواصلات]] جي ميدان ۾ هڪ وڏو انقلاب آيو، جنهن ۾ [[ريڊيو مواصلات]] بابت [[گوليئلمو مارڪوني]] جون اهم ڪاميابيون شامل هيون، جنهن تي کيس 1909ع جو [[فزڪس ۾ نوبل انعام]] مليو. برقي ۽ اليڪٽرانڪ ٽيليڪميونيڪيشن جي ٻين ابتدائي اڳواڻن ۾ [[چارلس ويٽ اسٽون]] ۽ [[سيميوئل مورس]] (تاربرقي جا گڏيل موجد)، [[انٽونيو ميوچي]]، [[فلپ رائيس]]، [[اليشا گري]] ۽ [[اليگزينڊر گراهم بيل]] (ٽيليفون جا موجد ۽ ترقي ڏيندڙ)، [[ايڊون آرمسٽرانگ]] ۽ [[لي ڊي فاريسٽ]] (ريڊيو جا موجد)، ۽ [[ولاديمير زوورڪِن]]، [[جان لوگي بيئرڊ]] ۽ [[فائلو فارنسورٿ]] (ٽيليويزن جا موجد) شامل آهن. 1960ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ڊجيٽل ٽيڪنالاجين جي تيزي سان واڌ سبب [[آواز]]ي مواصلات کي آهستي آهستي ڊيٽا جي ترسيل سان گڏايو ويو. ڌاتي وسيلي جي طبعياتي حدن [[آپٽيڪل فائبر]] جي ترقي کي هٿي ڏني.<ref name=":11">{{Cite web|title=How does a Gigabit Passive Optical Network (GPON) work?|url=https://www.eib.org/en/stories/what-is-gpon|access-date=7 June 2021|website=European Investment Bank|language=en|archive-date=7 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210607144149/https://www.eib.org/en/stories/what-is-gpon|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|author1=National Research Council |url=https://www.nap.edu/read/11711/chapter/3|year=2006|doi=10.17226/11711|isbn=978-0-309-10265-0|language=en|access-date=25 June 2021|archive-date=23 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210623221636/https://www.nap.edu/read/11711/chapter/3|url-status=live |title=Renewing U.S. Telecommunications Research |bibcode=2006nap..book11711N }}</ref><ref>{{Cite web|last=Cyphers|first=Bennett|date=16 October 2019|title=The Case for Fiber to the Home, Today: Why Fiber is a Superior Medium for 21st Century Broadband|url=https://www.eff.org/wp/case-fiber-home-today-why-fiber-superior-medium-21st-century-broadband|access-date=7 June 2021|website=Electronic Frontier Foundation|language=en|archive-date=3 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603233817/https://www.eff.org/wp/case-fiber-home-today-why-fiber-superior-medium-21st-century-broadband|url-status=live}}</ref> [[انٽرنيٽ]]، جيڪا ڪنهن هڪ مخصوص وسيلي تي دارومدار نٿي رکي، انفرادي استعمال ڪندڙن کي عالمي سطح تي خدمتن تائين رسائي فراهم ڪئي آهي ۽ مواصلات ۾ هنڌ ۽ وقت جون حدون وڌيڪ گهٽائي ڇڏيون آهن. == وصف == 1932ع ۾ [[آئي ٽي يو مڪمل اختيار ڪانفرنس|مڪمل اختيار ٽيليگراف ڪانفرنس]] ۽ ميڊرڊ ۾ ٿيل بين الاقوامي ريڊيو ٽيليگراف ڪانفرنس دوران ٻنهي تنظيمن گڏجي [[بين الاقوامي ٽيليڪميونيڪيشن يونين]] (ITU) جوڙي.<ref>{{cite web |title=International Telegraph Conference (Madrid, 1932) |url=https://www.itu.int/en/history/Pages/PlenipotentiaryConferences.aspx?conf=4.5 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230108011921/https://www.itu.int/en/history/Pages/PlenipotentiaryConferences.aspx?conf=4.5 |archive-date=8 January 2023 |access-date=8 January 2023 |publisher=ITU}}</ref> هنن ''ٽيليڪميونيڪيشن'' جي وصف هن ريت ڪئي: "تار، بي تار يا برقي سگنلنگ يا بصري سگنلنگ جي ٻين نظامن يا عملن وسيلي نشانين، سگنلن، تحرير، فيڪسيملين ۽ هر قسم جي آوازن جي ڪا به ٽيليگرافڪ يا ٽيليفونڪ مواصلات." بعد ۾ [[آئي ٽي يو ريڊيو ضابطا]] جي آرٽيڪل 1.3 تحت اها وصف ٻيهر تصديق ڪئي وئي، جنهن ۾ ان کي "نشانين، سگنلن، تحريرن، تصويرن، آوازن يا ڪنهن به نوعيت جي ڄاڻ جي ڪا به ترسيل، اخراج يا وصولي، جيڪا [[تار]]، ريڊيو، بصري يا ٻين برقي مقناطيسي نظامن وسيلي ڪئي وڃي" قرار ڏنو ويو.<ref>{{Cite web |date=2026-05-11 |title=Communication vs Telecommunications vs Data Communication: Best CCNA Guide on Key Differences in 3 Terms - The Cyber Skills |url=https://thecyberskills.com/communication-vs-telecommunications-vs-data-communication/ |access-date=2026-06-14 |language=en-US}}</ref> انهيءَ ڪري آهستي رفتار واريون مواصلاتي ٽيڪنالاجيون، جهڙوڪ [[ٽپال]] ۽ [[هوا-دٻاءُ نليون]]، ٽيليڪميونيڪيشن جي وصف ۾ شامل ناهن.<ref>{{citation |title=ITU Radio Regulations |title-link=ITU Radio Regulations |date=2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150319031957/https://www.itu.int/dms_pub/itu-s/oth/02/02/S02020000244501PDFE.PDF |archive-date=19 March 2015 |chapter=Article 1.3 |chapter-url=https://www.itu.int/dms_pub/itu-s/oth/02/02/S02020000244501PDFE.PDF |publisher=[[International Telecommunication Union]]}}</ref><ref>Constitution and Convention of the International Telecommunication Union, Annex (Geneva, 1992)</ref> ''ٽيليڪميونيڪيشن'' اصطلاح 1904ع ۾ فرانسيسي انجنيئر ۽ ناول نگار [[ايڊوار ايسٽونيئي]] وضع ڪيو، جنهن ان جي وصف "بجلي وسيلي خيال جي پري کان ترسيل" طور ڪئي.<ref>{{cite web|first=Jean-Marie|last=Dilhac|url=http://www.ieee.org/portal/cms_docs_iportals/iportals/aboutus/history_center/conferences/che2004/Dilhac.pdf|title=From tele-communicare to Telecommunications|website=[[Institute of Electrical and Electronics Engineers]] (IEEE) |archive-url=https://web.archive.org/web/20101202232403/http://www.ieee.org/portal/cms_docs_iportals/iportals/aboutus/history_center/conferences/che2004/Dilhac.pdf |archive-date=2 December 2010|year=2004}}</ref> ٽيليڪميونيڪيشن هڪ مرڪب اسم آهي، جيڪو يوناني اڳياڙي ''tele-'' (τῆλε)، جنهن جي معنيٰ "پري"، "دور" يا "فاصلي تي" آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=tele-&allowed_in_frame=0|title=Online Etymology Dictionary|access-date=19 August 2016|archive-date=25 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161225225345/http://www.etymonline.com/index.php?term=tele-&allowed_in_frame=0|url-status=live}}</ref> ۽ لاطيني فعل ''ڪميونيڪيئر''، جنهن جي معنيٰ "ونڊڻ" آهي، مان ٺهيل آهي.<ref name="oxford">{{cite web |url=http://oxforddictionaries.com/definition/english/telecommunication?view=uk |title=Telecommunication |work=Oxford Dictionaries |publisher=Oxford University Press |access-date=28 February 2013 |archive-date=30 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130430020541/http://oxforddictionaries.com/definition/english/telecommunication?view=uk |url-status=dead }}</ref><ref>''Telecommunication'', ''tele-'' and ''communication'', [[New Oxford American Dictionary]] (2nd edition), 2005.</ref> ''ڪميونيڪيشن'' لفظ انگريزيءَ ۾ پهريون ڀيرو چوڏهين صديءَ جي آخر ۾ استعمال ٿيو. اهو پراڻي فرانسيسي لفظ ''ڪومونيڪاسيون'' مان آيو، جيڪو لاطيني ''ڪميونيڪيشنم'' مان نڪتل آهي؛ اهو ''ڪميونيڪيئر'' جي ماضي واري جز جي بنياد مان ٺهيل عمل جو اسم آهي، جنهن جي معنيٰ "ونڊڻ، ورهائڻ، اطلاع ڏيڻ، گڏ ڪرڻ، شامل ڪرڻ" آهي، ۽ لفظي معنيٰ "عام ڪرڻ" آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=communication&allowed_in_frame=0|title=communication |website=Online Etymology Dictionary|access-date=19 August 2016|archive-date=14 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160914041535/http://www.etymonline.com/index.php?term=communication&allowed_in_frame=0|url-status=live}}</ref> == تاريخ == {{further|ٽيليڪميونيڪيشن جي تاريخ}} تاريخ دوران ڊگهي مفاصلي واري رابطي لاءِ ڪيترائي [[ترسيل وسيلا]] استعمال ڪيا ويا آهن، جن ۾ [[دونهين جا اشارا]]، [[مشعلون]]، [[سيميفور ٽيليگراف]]، [[اشارتي جهنڊا]]، بصري [[هيليوگراف]]، [[برقي تار]]ون، ۽ [[برقي مقناطيسي سگنل]] منتقل ڪرڻ لاءِ خالي فضا شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=Telecommunications and Networking |url=https://courses.aiu.edu/Telecommunications%20and%20Networking/SEC%201/SEC%201.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250110094619/https://courses.aiu.edu/Telecommunications%20and%20Networking/SEC%201/SEC%201.pdf |archive-date=10 January 2025 |access-date=14 June 2026 |website=Atlantic International University}}</ref> === برقي ۽ اليڪٽرانڪ دور کان اڳ === [[فائل:OptischerTelegraf.jpg|upright|thumb|[[ڪلاڊ شاپ]] جي [[سيميفور ٽاور]]ن مان هڪ جي نقل]] ڊگهي مفاصلي وارو رابطو بجلي ۽ برقي مقناطيسيت جي دريافت کان گهڻو اڳ استعمال ٿيندو هو، جنهن بعد [[ٽيليڪميونيڪيشن]] جي ايجاد ممڪن ٿي.<ref>{{Cite web |last=Wheeler |first=Heather |title=The evolution of long distance communication |url=https://www.hebronhawkeye.com/entertainment/2023/01/18/the-evolution-of-long-distance-communication/ |access-date=2026-06-14 |website=The Hawk Eye}}</ref> ان کان اڳ فاصلي تي رابطي لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪيترن ئي ذهين طريقن مان ڪجهه هتي بيان ڪيا ويا آهن. [[ڪبوتر پيغام رسان]] تاريخ دوران مختلف تهذيبن طرفان استعمال ڪيا ويا. [[ڪبوتر ٽپال]] جون پاڙون [[فارس]] ۾ هيون، جنهن کي پوءِ رومنن پنهنجي فوجي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو. [[فرونٽينس]] جي دعويٰ موجب [[جوليس سيزر]] [[گال]] جي فتح دوران ڪبوترن کي پيغام رسان طور استعمال ڪيو.<ref name="Levi">{{cite book |last=Levi |first=Wendell |title= The Pigeon|year= 1977|publisher= Levi Publishing Co, Inc|location= Sumter, SC|isbn=978-0-85390-013-9 }}</ref> [[يوناني]] پڻ [[قديم اولمپڪ رانديون|اولمپڪ رانديون]] جي فاتحن جا نالا مختلف شهرن ڏانهن ڪبوترن ذريعي موڪليندا هئا.<ref>{{cite book | last =Blechman | first =Andrew | title =Pigeons-The fascinating saga of the world's most revered and reviled bird. | publisher =University of Queensland Press | year =2007 | location =St Lucia, Queensland | url =http://www.uqp.uq.edu.au/book_details.php?id=9780702236419 | isbn =978-0-7022-3641-9 | url-status=dead | archive-url =https://web.archive.org/web/20080514003720/http://www.uqp.uq.edu.au/book_details.php?id=9780702236419 | archive-date =14 May 2008 | df =dmy-all }}</ref> اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ ڊچ حڪومت اهو نظام [[جاوا]] ۽ [[سوماترا]] ۾ استعمال ڪيو. 1849ع ۾ [[پال جوليس روئٽر]] [[آخن]] ۽ [[برسلز]] جي وچ ۾ اسٽاڪ مارڪيٽ جون قيمتون موڪلڻ لاءِ ڪبوترن جي خدمت شروع ڪئي، جيڪا ٽيليگرافي رابطو مڪمل ٿيڻ تائين هڪ سال جاري رهي.<ref>{{cite news| title =Chronology: Reuters, from pigeons to multimedia merger| newspaper =Reuters| url =https://www.reuters.com/article/rbssTechMediaTelecomNews/idUSL1849100620080219| format =Web article| access-date =21 February 2008| date =19 February 2008| archive-date =26 March 2008| archive-url =https://web.archive.org/web/20080326192232/http://www.reuters.com/article/rbssTechMediaTelecomNews/idUSL1849100620080219| url-status =live}}</ref> وچئين دور ۾ [[مشعلن]] جون زنجيرون عام طور ٽڪرين جي چوٽين تي اشارا پهچائڻ لاءِ استعمال ٿينديون هيون. انهن جو هڪ وڏو نقصان اهو هو ته اهي صرف هڪ بِٽ معلومات منتقل ڪري سگهنديون هيون، تنهنڪري پيغام جي معنيٰ، جهڙوڪ "دشمن نظر اچي ويو آهي"، اڳواٽ طئي ٿيل هوندي هئي. انهن جي استعمال جو هڪ مشهور مثال [[اسپيني آرماڊا]] دوران ملي ٿو، جڏهن مشعلن جي زنجير [[پليموٿ]] کان [[لنڊن]] تائين خبرداريءَ جو اشارو پهچايو.<ref>{{cite web | first=David | last=Ross | url=http://www.britainexpress.com/History/tudor/armada.htm | title=The Spanish Armada | archive-url=https://web.archive.org/web/20200104142345/https://www.britainexpress.com/History/tudor/armada.htm | archive-date=4 January 2020 | website=Britain Express | access-date=October 1, 2007}}</ref> 1792ع ۾ فرانسيسي انجنيئر [[ڪلاڊ شاپ]] [[ليل]] ۽ پيرس جي وچ ۾ پهريون مستقل بصري [[ٽيليگرافي]] نظام (يا [[سيميفور لائين]]) قائم ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://chappe.ec-lyon.fr/|archive-url=https://web.archive.org/web/20040409014107/http://chappe.ec-lyon.fr/|title=Les Télégraphes Chappe|archive-date=2004-04-09|website=Cédrick Chatenet|location=l'Ecole Centrale de Lyon|year=2003}}</ref> پر سيميفور نظام لاءِ ماهر آپريٽرن ۽ هر ڏهه کان ٽيهه ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي مهانگا ٽاور گهربل هوندا هئا. برقي ٽيليگراف سان مقابلي جي نتيجي ۾ ان جي آخري تجارتي لائين 1880ع ۾ بند ڪئي وئي.<ref>{{cite web|url=http://www.itu.int/itudoc/gs/promo/tsb/88192.pdf|title=CCIT/ITU-T 50 Years of Excellence|archive-url=https://web.archive.org/web/20200212173522/https://www.itu.int/itudoc/gs/promo/tsb/88192.pdf|archive-date=12 February 2020|website=International Telecommunication Union|year=2006}}</ref> === ٽيليگراف ۽ ٽيليفون === {{main|ٽيليگرافي|ٽيليفوني}} 25 جولاءِ 1837ع تي پهريون تجارتي [[برقي ٽيليگراف]] انگريز موجد سر [[وليم فوٿرگل ڪوڪ]] ۽ انگريز سائنسدان سر [[چارلس ويٽسٽون]] پاران پيش ڪيو ويو.<ref>{{cite book|first=William|last=Brockedone|title=Cooke and Wheatstone and the Invention of the Electric Telegraph|date=11 March 2013|publisher=Routledge |isbn=9780415846783}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/technology/connecting-britain/first-electric-telegraph/|title=Who made the first electric telegraph communications?|work=The Telegraph|access-date=7 August 2017|language=en-GB|archive-date=8 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808003926/http://www.telegraph.co.uk/technology/connecting-britain/first-electric-telegraph/|url-status=live}}</ref> ٻنهي موجدن پنهنجي اوزار کي نئين ايجاد بدران ”موجوده برقي مقناطيسي ٽيليگراف ۾ هڪ سڌارو“ قرار ڏنو.<ref>{{cite web|url=https://www.du.edu/~jcalvert/tel/morse/morse.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20010616184336/https://www.du.edu/~jcalvert/tel/morse/morse.htm|archive-date=2001-06-16|title=The Electromagnetic Telegraph|first=J. B.|last=Calvert|date=19 May 2004}}</ref> [[سيميوئل مورس]] به آزاديءَ سان برقي ٽيليگراف جو هڪ نمونو تيار ڪيو، جنهن جو هن 2 سيپٽمبر 1837ع تي ڪامياب نه ٿيندڙ مظاهرو ڪيو. [[مورس ڪوڊ|سندس ڪوڊ]] ويٽسٽون جي اشارتي طريقي جي ڀيٽ ۾ هڪ اهم ترقي هئي. پهرين [[ائٽلانٽڪ سمنڊ پار ٽيليگراف ڪيبل]] 27 جولاءِ 1866ع تي ڪاميابي سان مڪمل ڪئي وئي، جنهن سان پهريون ڀيرو ائٽلانٽڪ سمنڊ پار ٽيليڪميونيڪيشن ممڪن ٿي.<ref>{{cite web|url=http://www.sil.si.edu/digitalcollections/hst/atlantic-cable/|title=The Atlantic Cable |via=Smithsonian Libraries |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701144122/http://www.sil.si.edu/digitalcollections/hst/atlantic-cable/|archive-date=1 July 2017|website=Bern Dibner|publisher=Burndy Library Inc.|year=1959}}</ref> [[انتونيو ميوچي]] جي ”ڳالهائيندڙ ٽيليگراف“ ۽ [[يوهان فلپ رائس]] جي ''Telefon'' تي ابتدائي ڪوششن کان پوءِ، روايتي ٽيليفون جو پيٽنٽ [[اليگزينڊر گراهم بيل|اليگزينڊر بيل]] فيبروري 1876ع ۾ داخل ڪرايو (صرف ڪجهه ڪلاڪ اڳ [[ايليشا گري]] ساڳئي قسم جي اوزار لاءِ [[پيٽنٽ ڪيويٽ]] داخل ڪئي هئي).<ref>"[https://www.loc.gov/everyday-mysteries/technology/item/who-is-credited-with-inventing-the-telephone/ Who is credited with inventing the telephone?]", published 2022-02-22, updated 2024-9-12. Science Reference Section, Library of Congress.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.oberlin.edu/external/EOG/OYTT-images/ElishaGray.html|title=Elisha Gray|archive-url=https://web.archive.org/web/20170628164416/http://www2.oberlin.edu/external/EOG/OYTT-images/ElishaGray.html|archive-date=28 June 2017|website=Oberlin College Archives|publisher=Electronic Oberlin Group|year=2006}}</ref> پهرين تجارتي ٽيليفون خدمتون [[بيل ٽيليفون ڪمپني]] پاران 1878ع ۽ 1879ع ۾ ائٽلانٽڪ جي ٻنهي ڪنارن تي [[نيو هيون]] ۽ [[لنڊن]] شهرن ۾ قائم ڪيون ويون.<ref>{{cite web|url=http://www.connected-earth.com/Galleries/Telecommunicationsage/Thetelephone/index.htm|title=Connected Earth: The telephone|archive-url=https://web.archive.org/web/20060822104544/http://www.connected-earth.com/Galleries/Telecommunicationsage/Thetelephone/index.htm|archive-date=22 August 2006|publisher=BT|year=2006}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.att.com/history/milestones.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20030114033744/https://www.att.com/history/milestones.html|title=History of AT&T|archive-date=2003-01-14|website=AT&T}}</ref> === ريڊيو ۽ ٽيليويزن === {{main|ريڊيو|ٽيليويزن}} 1894ع ۾ اطالوي موجد [[گوليئلمو مارڪوني]] نئين دريافت ٿيل [[ريڊيو لهر]]ن جي اصول تي ٻڌل بي تار رابطي جي ترقي شروع ڪئي، ۽ 1901ع تائين هن اهو ثابت ڪري ڏيکاريو ته اهي لهرون ائٽلانٽڪ سمنڊ پار به موڪلي سگهجن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.teslasociety.com/biography.htm|title=Tesla Biography|archive-url=https://web.archive.org/web/20160114205727/http://www.teslasociety.com/biography.htm |archive-date=14 January 2016|first=Ljubo|last=Vujovic|website=Tesla Memorial Society of New York|year=1998}}</ref> اهو ريڊيو ذريعي [[بي تار ٽيليگرافي]] جي شروعات هئي. 17 ڊسمبر 1902ع تي [[مارڪوني اسٽيشن (گليس بي، نووا اسڪوٽيا)|ڪينيڊا جي نووا اسڪوٽيا صوبي جي گليس بي ۾ مارڪوني اسٽيشن]] تان موڪليل پيغام اتر آمريڪا کان ائٽلانٽڪ پار پهچندڙ دنيا جو پهريون ريڊيو پيغام بڻيو. 1904ع ۾ هڪ تجارتي خدمت قائم ڪئي وئي، جيڪا رڪنيت رکندڙ جهازن ڏانهن هر رات خبرن جا خلاصا موڪليندي هئي، ۽ اهي جهاز انهن کي پنهنجي اندروني اخبارن ۾ شامل ڪندا هئا.<ref>{{Cite web|title=TR Center - Talking Across the Ocean|url=https://www.theodorerooseveltcenter.org/Blog/Item/Talking%20Across%20the%20Ocean|access-date=2021-03-12|website=www.theodorerooseveltcenter.org|archive-date=17 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417162827/https://www.theodorerooseveltcenter.org/Blog/Item/Talking%20Across%20the%20Ocean|url-status=live}}</ref> [[پهرين عالمي جنگ]] فوجي رابطن لاءِ ريڊيو جي ترقي کي تيز ڪيو. جنگ کان پوءِ 1920ع واري ڏهاڪي ۾ تجارتي [[اي ايم نشريات]] شروع ٿي، جيڪا تفريح ۽ خبرن جو هڪ اهم عوامي ذريعو بڻجي وئي. [[ٻي عالمي جنگ]] وري جهازن ۽ زميني فوجي رابطن، ريڊيو نيويگيشن ۽ ريڊار جي جنگي ضرورتن سبب ريڊيو جي ترقي کي وڌيڪ تيز ڪيو.<ref>{{cite book|isbn=9781118104644|last=Thompson|first=R.J. Jr.|year=2011|title=Crystal Clear: The Struggle for Reliable Communications Technology in World War II|location=Hoboken, NJ|publisher=Wiley}}</ref> ريڊيو جي [[ايف ايم نشريات|اسٽيريو ايف ايم نشريات]] جي ترقي آمريڪا ۾ 1930ع واري ڏهاڪي ۽ برطانيا ۾ 1940ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ٿي،<ref name="BBC1946">{{cite web |title=Report 1946-04 – Frequency Modulation |url=https://www.bbc.co.uk/rd/publications/rdreport_1946_04 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200103173115/https://www.bbc.co.uk/rd/publications/rdreport_1946_04 |archive-date=2020-01-03 |access-date=2020-01-03 |website=BBC Research & Development|date=January 1946 }}</ref> ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ان اي ايم کي غالب تجارتي معيار طور گهڻي حد تائين تبديل ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite book | isbn=9781623566654 | last1=Théberge | first1=P. | last2=Devine | first2=K. | last3=Everrett | first3=T | year=2015 | title=Living Stereo: Histories and Cultures of Multichannel Sound | location=New York | publisher=Bloomsbury Publishing}}</ref> 25 مارچ 1925ع تي [[جان لوگي بيئرڊ]] لنڊن جي [[سيلفرجز]] ڊپارٽمينٽل اسٽور ۾ هلندڙ تصويرن جي ترسيل جو مظاهرو ڪيو. بيئرڊ جو اوزار [[پال نپڪو]] جي [[نپڪو ڊسڪ]] تي ٻڌل هو، تنهنڪري اهو [[ميڪانيڪي ٽيليويزن]] جي نالي سان مشهور ٿيو. اهو نظام [[برٽش براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]] پاران 30 سيپٽمبر 1929ع کان شروع ڪيل تجرباتي نشريات جو بنياد بڻيو.<ref>{{cite web|url=http://www.mztv.com/newframe.asp?content=http://www.mztv.com/pioneers.html | title=The Pioneers | archive-url=https://web.archive.org/web/20130514070220/http://www.mztv.com/newframe.asp?content=http%3A%2F%2Fwww.mztv.com%2Fpioneers.html | archive-date=14 May 2013 | website=MZTV Museum of Television | year=2006}}</ref> == پڻ ڏسندا == * [[ڏور ربطيات جي تاريخ]] == خارجي ڳنڍڻا == ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:انجنيئرنگ جا شعبا]] [[زمرو:ٽيليڪميونيڪيشن]] [[زمرو:ربطيات]] [[زمرو:ميڊيا ٽيڪنالاجي]] 1n7o8ua77wgsovzsj5snymbzosupo1c 390601 390600 2026-07-02T17:47:21Z Intisar Ali 8681 390601 wikitext text/x-wiki {{Short description|برقي يا اليڪٽرانڪ ذريعن وسيلي معلومات جي ترسيل}} [[فائل:Erdfunkstelle Raisting 2.jpg|thumb|[[جرمني]] جي [[باويريا]] صوبي جي [[رائسٽنگ]] ۾ سيٽلائيٽ مواصلات جي سڀ کان وڏي مرڪز تي [[سيٽلائيٽ مواصلات]] جي اينٽينا]] [[فائل:Internet map 1024.jpg|thumb|[[اوپٽي پراجيڪٽ]] پاران [[انٽرنيٽ]] جي هڪ حصي مان گذرندڙ مختلف رستن جي بصري نمائش]] '''ٽيلي ڪميونيڪيشن''' ('''Telecommunication''')، جنهن کي اڪثر جمع جي صورت ۾ يا مختصر طور '''ٽيليڪام''' پڻ چيو ويندو آهي، [[معلومات]] کي ڊگهي فاصلي تي [[برق]]ي يا [[اليڪٽرانڪس|اليڪٽرانڪ]] ذريعن وسيلي منتقل ڪرڻ جو عمل آهي، جيڪو عام طور ڪيبلن، [[ريڊيو لهر]]ن يا ٻين مواصلاتي ٽيڪنالاجين ذريعي انجام ڏنو ويندو آهي. اهي ترسيلي وسيلا [[مواصلاتي چينل]]ن ۾ ورهايا ويندا آهن، جيڪي [[ملٽي پليڪسنگ]] جي ذريعي هڪ ئي وسيلي تي ڪيترن ئي هم وقت [[مواصلاتي سيشن]]ن جي ترسيل کي ممڪن بڻائيندا آهن. اوڻيهين، ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ دوران ايجاد ٿيل ڊگهي فاصلي واريون ٽيڪنالاجيون عام طور برقي توانائي استعمال ڪنديون آهن، جن ۾ [[برقي تاربرقي]]، [[ٽيليفون]]، [[ٽيليويزن]] ۽ [[ريڊيو]] شامل آهن. شروعاتي [[ٽيليڪميونيڪيشن ڄار]]ن ۾ سگنلن جي ترسيل لاءِ ڌاتي تارون استعمال ٿينديون هيون. اهي ڄار ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين [[تاربرقي]] ۽ ٽيليفوني لاءِ استعمال ٿيندا رهيا. ويهين صديءَ جي پهرئين ڏهاڪي ۾ [[بي تار مواصلات]] جي ميدان ۾ هڪ وڏو انقلاب آيو، جنهن ۾ [[ريڊيو مواصلات]] بابت [[گوليئلمو مارڪوني]] جون اهم ڪاميابيون شامل هيون، جنهن تي کيس 1909ع جو [[فزڪس ۾ نوبل انعام]] مليو. برقي ۽ اليڪٽرانڪ ٽيليڪميونيڪيشن جي ٻين ابتدائي اڳواڻن ۾ [[چارلس ويٽ اسٽون]] ۽ [[سيميوئل مورس]] (تاربرقي جا گڏيل موجد)، [[انٽونيو ميوچي]]، [[فلپ رائيس]]، [[اليشا گري]] ۽ [[اليگزينڊر گراهم بيل]] (ٽيليفون جا موجد ۽ ترقي ڏيندڙ)، [[ايڊون آرمسٽرانگ]] ۽ [[لي ڊي فاريسٽ]] (ريڊيو جا موجد)، ۽ [[ولاديمير زوورڪِن]]، [[جان لوگي بيئرڊ]] ۽ [[فائلو فارنسورٿ]] (ٽيليويزن جا موجد) شامل آهن. 1960ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ڊجيٽل ٽيڪنالاجين جي تيزي سان واڌ سبب [[آواز]]ي مواصلات کي آهستي آهستي ڊيٽا جي ترسيل سان گڏايو ويو. ڌاتي وسيلي جي طبعياتي حدن [[آپٽيڪل فائبر]] جي ترقي کي هٿي ڏني.<ref name=":11">{{Cite web|title=How does a Gigabit Passive Optical Network (GPON) work?|url=https://www.eib.org/en/stories/what-is-gpon|access-date=7 June 2021|website=European Investment Bank|language=en|archive-date=7 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210607144149/https://www.eib.org/en/stories/what-is-gpon|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|author1=National Research Council |url=https://www.nap.edu/read/11711/chapter/3|year=2006|doi=10.17226/11711|isbn=978-0-309-10265-0|language=en|access-date=25 June 2021|archive-date=23 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210623221636/https://www.nap.edu/read/11711/chapter/3|url-status=live |title=Renewing U.S. Telecommunications Research |bibcode=2006nap..book11711N }}</ref><ref>{{Cite web|last=Cyphers|first=Bennett|date=16 October 2019|title=The Case for Fiber to the Home, Today: Why Fiber is a Superior Medium for 21st Century Broadband|url=https://www.eff.org/wp/case-fiber-home-today-why-fiber-superior-medium-21st-century-broadband|access-date=7 June 2021|website=Electronic Frontier Foundation|language=en|archive-date=3 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603233817/https://www.eff.org/wp/case-fiber-home-today-why-fiber-superior-medium-21st-century-broadband|url-status=live}}</ref> [[انٽرنيٽ]]، جيڪا ڪنهن هڪ مخصوص وسيلي تي دارومدار نٿي رکي، انفرادي استعمال ڪندڙن کي عالمي سطح تي خدمتن تائين رسائي فراهم ڪئي آهي ۽ مواصلات ۾ هنڌ ۽ وقت جون حدون وڌيڪ گهٽائي ڇڏيون آهن. == وصف == 1932ع ۾ [[آئي ٽي يو مڪمل اختيار ڪانفرنس|مڪمل اختيار ٽيليگراف ڪانفرنس]] ۽ ميڊرڊ ۾ ٿيل بين الاقوامي ريڊيو ٽيليگراف ڪانفرنس دوران ٻنهي تنظيمن گڏجي [[بين الاقوامي ٽيليڪميونيڪيشن يونين]] (ITU) جوڙي.<ref>{{cite web |title=International Telegraph Conference (Madrid, 1932) |url=https://www.itu.int/en/history/Pages/PlenipotentiaryConferences.aspx?conf=4.5 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230108011921/https://www.itu.int/en/history/Pages/PlenipotentiaryConferences.aspx?conf=4.5 |archive-date=8 January 2023 |access-date=8 January 2023 |publisher=ITU}}</ref> هنن ''ٽيليڪميونيڪيشن'' جي وصف هن ريت ڪئي: "تار، بي تار يا برقي سگنلنگ يا بصري سگنلنگ جي ٻين نظامن يا عملن وسيلي نشانين، سگنلن، تحرير، فيڪسيملين ۽ هر قسم جي آوازن جي ڪا به ٽيليگرافڪ يا ٽيليفونڪ مواصلات." بعد ۾ [[آئي ٽي يو ريڊيو ضابطا]] جي آرٽيڪل 1.3 تحت اها وصف ٻيهر تصديق ڪئي وئي، جنهن ۾ ان کي "نشانين، سگنلن، تحريرن، تصويرن، آوازن يا ڪنهن به نوعيت جي ڄاڻ جي ڪا به ترسيل، اخراج يا وصولي، جيڪا [[تار]]، ريڊيو، بصري يا ٻين برقي مقناطيسي نظامن وسيلي ڪئي وڃي" قرار ڏنو ويو.<ref>{{Cite web |date=2026-05-11 |title=Communication vs Telecommunications vs Data Communication: Best CCNA Guide on Key Differences in 3 Terms - The Cyber Skills |url=https://thecyberskills.com/communication-vs-telecommunications-vs-data-communication/ |access-date=2026-06-14 |language=en-US}}</ref> انهيءَ ڪري آهستي رفتار واريون مواصلاتي ٽيڪنالاجيون، جهڙوڪ [[ٽپال]] ۽ [[هوا-دٻاءُ نليون]]، ٽيليڪميونيڪيشن جي وصف ۾ شامل ناهن.<ref>{{citation |title=ITU Radio Regulations |title-link=ITU Radio Regulations |date=2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150319031957/https://www.itu.int/dms_pub/itu-s/oth/02/02/S02020000244501PDFE.PDF |archive-date=19 March 2015 |chapter=Article 1.3 |chapter-url=https://www.itu.int/dms_pub/itu-s/oth/02/02/S02020000244501PDFE.PDF |publisher=[[International Telecommunication Union]]}}</ref><ref>Constitution and Convention of the International Telecommunication Union, Annex (Geneva, 1992)</ref> ''ٽيليڪميونيڪيشن'' اصطلاح 1904ع ۾ فرانسيسي انجنيئر ۽ ناول نگار [[ايڊوار ايسٽونيئي]] وضع ڪيو، جنهن ان جي وصف "بجلي وسيلي خيال جي پري کان ترسيل" طور ڪئي.<ref>{{cite web|first=Jean-Marie|last=Dilhac|url=http://www.ieee.org/portal/cms_docs_iportals/iportals/aboutus/history_center/conferences/che2004/Dilhac.pdf|title=From tele-communicare to Telecommunications|website=[[Institute of Electrical and Electronics Engineers]] (IEEE) |archive-url=https://web.archive.org/web/20101202232403/http://www.ieee.org/portal/cms_docs_iportals/iportals/aboutus/history_center/conferences/che2004/Dilhac.pdf |archive-date=2 December 2010|year=2004}}</ref> ٽيليڪميونيڪيشن هڪ مرڪب اسم آهي، جيڪو يوناني اڳياڙي ''tele-'' (τῆλε)، جنهن جي معنيٰ "پري"، "دور" يا "فاصلي تي" آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=tele-&allowed_in_frame=0|title=Online Etymology Dictionary|access-date=19 August 2016|archive-date=25 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161225225345/http://www.etymonline.com/index.php?term=tele-&allowed_in_frame=0|url-status=live}}</ref> ۽ لاطيني فعل ''ڪميونيڪيئر''، جنهن جي معنيٰ "ونڊڻ" آهي، مان ٺهيل آهي.<ref name="oxford">{{cite web |url=http://oxforddictionaries.com/definition/english/telecommunication?view=uk |title=Telecommunication |work=Oxford Dictionaries |publisher=Oxford University Press |access-date=28 February 2013 |archive-date=30 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130430020541/http://oxforddictionaries.com/definition/english/telecommunication?view=uk |url-status=dead }}</ref><ref>''Telecommunication'', ''tele-'' and ''communication'', [[New Oxford American Dictionary]] (2nd edition), 2005.</ref> ''ڪميونيڪيشن'' لفظ انگريزيءَ ۾ پهريون ڀيرو چوڏهين صديءَ جي آخر ۾ استعمال ٿيو. اهو پراڻي فرانسيسي لفظ ''ڪومونيڪاسيون'' مان آيو، جيڪو لاطيني ''ڪميونيڪيشنم'' مان نڪتل آهي؛ اهو ''ڪميونيڪيئر'' جي ماضي واري جز جي بنياد مان ٺهيل عمل جو اسم آهي، جنهن جي معنيٰ "ونڊڻ، ورهائڻ، اطلاع ڏيڻ، گڏ ڪرڻ، شامل ڪرڻ" آهي، ۽ لفظي معنيٰ "عام ڪرڻ" آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=communication&allowed_in_frame=0|title=communication |website=Online Etymology Dictionary|access-date=19 August 2016|archive-date=14 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160914041535/http://www.etymonline.com/index.php?term=communication&allowed_in_frame=0|url-status=live}}</ref> == تاريخ == {{further|ٽيليڪميونيڪيشن جي تاريخ}} تاريخ دوران ڊگهي مفاصلي واري رابطي لاءِ ڪيترائي [[ترسيل وسيلا]] استعمال ڪيا ويا آهن، جن ۾ [[دونهين جا اشارا]]، [[مشعلون]]، [[سيميفور ٽيليگراف]]، [[اشارتي جهنڊا]]، بصري [[هيليوگراف]]، [[برقي تار]]ون، ۽ [[برقي مقناطيسي سگنل]] منتقل ڪرڻ لاءِ خالي فضا شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=Telecommunications and Networking |url=https://courses.aiu.edu/Telecommunications%20and%20Networking/SEC%201/SEC%201.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250110094619/https://courses.aiu.edu/Telecommunications%20and%20Networking/SEC%201/SEC%201.pdf |archive-date=10 January 2025 |access-date=14 June 2026 |website=Atlantic International University}}</ref> === برقي ۽ اليڪٽرانڪ دور کان اڳ === [[فائل:OptischerTelegraf.jpg|upright|thumb|[[ڪلاڊ شاپ]] جي [[سيميفور ٽاور]]ن مان هڪ جي نقل]] ڊگهي مفاصلي وارو رابطو بجلي ۽ برقي مقناطيسيت جي دريافت کان گهڻو اڳ استعمال ٿيندو هو، جنهن بعد [[ٽيليڪميونيڪيشن]] جي ايجاد ممڪن ٿي.<ref>{{Cite web |last=Wheeler |first=Heather |title=The evolution of long distance communication |url=https://www.hebronhawkeye.com/entertainment/2023/01/18/the-evolution-of-long-distance-communication/ |access-date=2026-06-14 |website=The Hawk Eye}}</ref> ان کان اڳ فاصلي تي رابطي لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪيترن ئي ذهين طريقن مان ڪجهه هتي بيان ڪيا ويا آهن. [[ڪبوتر پيغام رسان]] تاريخ دوران مختلف تهذيبن طرفان استعمال ڪيا ويا. [[ڪبوتر ٽپال]] جون پاڙون [[فارس]] ۾ هيون، جنهن کي پوءِ رومنن پنهنجي فوجي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو. [[فرونٽينس]] جي دعويٰ موجب [[جوليس سيزر]] [[گال]] جي فتح دوران ڪبوترن کي پيغام رسان طور استعمال ڪيو.<ref name="Levi">{{cite book |last=Levi |first=Wendell |title= The Pigeon|year= 1977|publisher= Levi Publishing Co, Inc|location= Sumter, SC|isbn=978-0-85390-013-9 }}</ref> [[يوناني]] پڻ [[قديم اولمپڪ رانديون|اولمپڪ رانديون]] جي فاتحن جا نالا مختلف شهرن ڏانهن ڪبوترن ذريعي موڪليندا هئا.<ref>{{cite book | last =Blechman | first =Andrew | title =Pigeons-The fascinating saga of the world's most revered and reviled bird. | publisher =University of Queensland Press | year =2007 | location =St Lucia, Queensland | url =http://www.uqp.uq.edu.au/book_details.php?id=9780702236419 | isbn =978-0-7022-3641-9 | url-status=dead | archive-url =https://web.archive.org/web/20080514003720/http://www.uqp.uq.edu.au/book_details.php?id=9780702236419 | archive-date =14 May 2008 | df =dmy-all }}</ref> اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ ڊچ حڪومت اهو نظام [[جاوا]] ۽ [[سوماترا]] ۾ استعمال ڪيو. 1849ع ۾ [[پال جوليس روئٽر]] [[آخن]] ۽ [[برسلز]] جي وچ ۾ اسٽاڪ مارڪيٽ جون قيمتون موڪلڻ لاءِ ڪبوترن جي خدمت شروع ڪئي، جيڪا ٽيليگرافي رابطو مڪمل ٿيڻ تائين هڪ سال جاري رهي.<ref>{{cite news| title =Chronology: Reuters, from pigeons to multimedia merger| newspaper =Reuters| url =https://www.reuters.com/article/rbssTechMediaTelecomNews/idUSL1849100620080219| format =Web article| access-date =21 February 2008| date =19 February 2008| archive-date =26 March 2008| archive-url =https://web.archive.org/web/20080326192232/http://www.reuters.com/article/rbssTechMediaTelecomNews/idUSL1849100620080219| url-status =live}}</ref> وچئين دور ۾ [[مشعلن]] جون زنجيرون عام طور ٽڪرين جي چوٽين تي اشارا پهچائڻ لاءِ استعمال ٿينديون هيون. انهن جو هڪ وڏو نقصان اهو هو ته اهي صرف هڪ بِٽ معلومات منتقل ڪري سگهنديون هيون، تنهنڪري پيغام جي معنيٰ، جهڙوڪ "دشمن نظر اچي ويو آهي"، اڳواٽ طئي ٿيل هوندي هئي. انهن جي استعمال جو هڪ مشهور مثال [[اسپيني آرماڊا]] دوران ملي ٿو، جڏهن مشعلن جي زنجير [[پليموٿ]] کان [[لنڊن]] تائين خبرداريءَ جو اشارو پهچايو.<ref>{{cite web | first=David | last=Ross | url=http://www.britainexpress.com/History/tudor/armada.htm | title=The Spanish Armada | archive-url=https://web.archive.org/web/20200104142345/https://www.britainexpress.com/History/tudor/armada.htm | archive-date=4 January 2020 | website=Britain Express | access-date=October 1, 2007}}</ref> 1792ع ۾ فرانسيسي انجنيئر [[ڪلاڊ شاپ]] [[ليل]] ۽ پيرس جي وچ ۾ پهريون مستقل بصري [[ٽيليگرافي]] نظام (يا [[سيميفور لائين]]) قائم ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://chappe.ec-lyon.fr/|archive-url=https://web.archive.org/web/20040409014107/http://chappe.ec-lyon.fr/|title=Les Télégraphes Chappe|archive-date=2004-04-09|website=Cédrick Chatenet|location=l'Ecole Centrale de Lyon|year=2003}}</ref> پر سيميفور نظام لاءِ ماهر آپريٽرن ۽ هر ڏهه کان ٽيهه ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي مهانگا ٽاور گهربل هوندا هئا. برقي ٽيليگراف سان مقابلي جي نتيجي ۾ ان جي آخري تجارتي لائين 1880ع ۾ بند ڪئي وئي.<ref>{{cite web|url=http://www.itu.int/itudoc/gs/promo/tsb/88192.pdf|title=CCIT/ITU-T 50 Years of Excellence|archive-url=https://web.archive.org/web/20200212173522/https://www.itu.int/itudoc/gs/promo/tsb/88192.pdf|archive-date=12 February 2020|website=International Telecommunication Union|year=2006}}</ref> === ٽيليگراف ۽ ٽيليفون === {{main|ٽيليگرافي|ٽيليفوني}} 25 جولاءِ 1837ع تي پهريون تجارتي [[برقي ٽيليگراف]] انگريز موجد سر [[وليم فوٿرگل ڪوڪ]] ۽ انگريز سائنسدان سر [[چارلس ويٽسٽون]] پاران پيش ڪيو ويو.<ref>{{cite book|first=William|last=Brockedone|title=Cooke and Wheatstone and the Invention of the Electric Telegraph|date=11 March 2013|publisher=Routledge |isbn=9780415846783}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/technology/connecting-britain/first-electric-telegraph/|title=Who made the first electric telegraph communications?|work=The Telegraph|access-date=7 August 2017|language=en-GB|archive-date=8 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808003926/http://www.telegraph.co.uk/technology/connecting-britain/first-electric-telegraph/|url-status=live}}</ref> ٻنهي موجدن پنهنجي اوزار کي نئين ايجاد بدران ”موجوده برقي مقناطيسي ٽيليگراف ۾ هڪ سڌارو“ قرار ڏنو.<ref>{{cite web|url=https://www.du.edu/~jcalvert/tel/morse/morse.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20010616184336/https://www.du.edu/~jcalvert/tel/morse/morse.htm|archive-date=2001-06-16|title=The Electromagnetic Telegraph|first=J. B.|last=Calvert|date=19 May 2004}}</ref> [[سيميوئل مورس]] به آزاديءَ سان برقي ٽيليگراف جو هڪ نمونو تيار ڪيو، جنهن جو هن 2 سيپٽمبر 1837ع تي ڪامياب نه ٿيندڙ مظاهرو ڪيو. [[مورس ڪوڊ|سندس ڪوڊ]] ويٽسٽون جي اشارتي طريقي جي ڀيٽ ۾ هڪ اهم ترقي هئي. پهرين [[ائٽلانٽڪ سمنڊ پار ٽيليگراف ڪيبل]] 27 جولاءِ 1866ع تي ڪاميابي سان مڪمل ڪئي وئي، جنهن سان پهريون ڀيرو ائٽلانٽڪ سمنڊ پار ٽيليڪميونيڪيشن ممڪن ٿي.<ref>{{cite web|url=http://www.sil.si.edu/digitalcollections/hst/atlantic-cable/|title=The Atlantic Cable |via=Smithsonian Libraries |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701144122/http://www.sil.si.edu/digitalcollections/hst/atlantic-cable/|archive-date=1 July 2017|website=Bern Dibner|publisher=Burndy Library Inc.|year=1959}}</ref> [[انتونيو ميوچي]] جي ”ڳالهائيندڙ ٽيليگراف“ ۽ [[يوهان فلپ رائس]] جي ''Telefon'' تي ابتدائي ڪوششن کان پوءِ، روايتي ٽيليفون جو پيٽنٽ [[اليگزينڊر گراهم بيل|اليگزينڊر بيل]] فيبروري 1876ع ۾ داخل ڪرايو (صرف ڪجهه ڪلاڪ اڳ [[ايليشا گري]] ساڳئي قسم جي اوزار لاءِ [[پيٽنٽ ڪيويٽ]] داخل ڪئي هئي).<ref>"[https://www.loc.gov/everyday-mysteries/technology/item/who-is-credited-with-inventing-the-telephone/ Who is credited with inventing the telephone?]", published 2022-02-22, updated 2024-9-12. Science Reference Section, Library of Congress.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.oberlin.edu/external/EOG/OYTT-images/ElishaGray.html|title=Elisha Gray|archive-url=https://web.archive.org/web/20170628164416/http://www2.oberlin.edu/external/EOG/OYTT-images/ElishaGray.html|archive-date=28 June 2017|website=Oberlin College Archives|publisher=Electronic Oberlin Group|year=2006}}</ref> پهرين تجارتي ٽيليفون خدمتون [[بيل ٽيليفون ڪمپني]] پاران 1878ع ۽ 1879ع ۾ ائٽلانٽڪ جي ٻنهي ڪنارن تي [[نيو هيون]] ۽ [[لنڊن]] شهرن ۾ قائم ڪيون ويون.<ref>{{cite web|url=http://www.connected-earth.com/Galleries/Telecommunicationsage/Thetelephone/index.htm|title=Connected Earth: The telephone|archive-url=https://web.archive.org/web/20060822104544/http://www.connected-earth.com/Galleries/Telecommunicationsage/Thetelephone/index.htm|archive-date=22 August 2006|publisher=BT|year=2006}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.att.com/history/milestones.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20030114033744/https://www.att.com/history/milestones.html|title=History of AT&T|archive-date=2003-01-14|website=AT&T}}</ref> === ريڊيو ۽ ٽيليويزن === {{main|ريڊيو|ٽيليويزن}} 1894ع ۾ اطالوي موجد [[گوليئلمو مارڪوني]] نئين دريافت ٿيل [[ريڊيو لهر]]ن جي اصول تي ٻڌل بي تار رابطي جي ترقي شروع ڪئي، ۽ 1901ع تائين هن اهو ثابت ڪري ڏيکاريو ته اهي لهرون ائٽلانٽڪ سمنڊ پار به موڪلي سگهجن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.teslasociety.com/biography.htm|title=Tesla Biography|archive-url=https://web.archive.org/web/20160114205727/http://www.teslasociety.com/biography.htm |archive-date=14 January 2016|first=Ljubo|last=Vujovic|website=Tesla Memorial Society of New York|year=1998}}</ref> اهو ريڊيو ذريعي [[بي تار ٽيليگرافي]] جي شروعات هئي. 17 ڊسمبر 1902ع تي [[مارڪوني اسٽيشن (گليس بي، نووا اسڪوٽيا)|ڪينيڊا جي نووا اسڪوٽيا صوبي جي گليس بي ۾ مارڪوني اسٽيشن]] تان موڪليل پيغام اتر آمريڪا کان ائٽلانٽڪ پار پهچندڙ دنيا جو پهريون ريڊيو پيغام بڻيو. 1904ع ۾ هڪ تجارتي خدمت قائم ڪئي وئي، جيڪا رڪنيت رکندڙ جهازن ڏانهن هر رات خبرن جا خلاصا موڪليندي هئي، ۽ اهي جهاز انهن کي پنهنجي اندروني اخبارن ۾ شامل ڪندا هئا.<ref>{{Cite web|title=TR Center - Talking Across the Ocean|url=https://www.theodorerooseveltcenter.org/Blog/Item/Talking%20Across%20the%20Ocean|access-date=2021-03-12|website=www.theodorerooseveltcenter.org|archive-date=17 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417162827/https://www.theodorerooseveltcenter.org/Blog/Item/Talking%20Across%20the%20Ocean|url-status=live}}</ref> [[پهرين عالمي جنگ]] فوجي رابطن لاءِ ريڊيو جي ترقي کي تيز ڪيو. جنگ کان پوءِ 1920ع واري ڏهاڪي ۾ تجارتي [[اي ايم نشريات]] شروع ٿي، جيڪا تفريح ۽ خبرن جو هڪ اهم عوامي ذريعو بڻجي وئي. [[ٻي عالمي جنگ]] وري جهازن ۽ زميني فوجي رابطن، ريڊيو نيويگيشن ۽ ريڊار جي جنگي ضرورتن سبب ريڊيو جي ترقي کي وڌيڪ تيز ڪيو.<ref>{{cite book|isbn=9781118104644|last=Thompson|first=R.J. Jr.|year=2011|title=Crystal Clear: The Struggle for Reliable Communications Technology in World War II|location=Hoboken, NJ|publisher=Wiley}}</ref> ريڊيو جي [[ايف ايم نشريات|اسٽيريو ايف ايم نشريات]] جي ترقي آمريڪا ۾ 1930ع واري ڏهاڪي ۽ برطانيا ۾ 1940ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ٿي،<ref name="BBC1946">{{cite web |title=Report 1946-04 – Frequency Modulation |url=https://www.bbc.co.uk/rd/publications/rdreport_1946_04 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200103173115/https://www.bbc.co.uk/rd/publications/rdreport_1946_04 |archive-date=2020-01-03 |access-date=2020-01-03 |website=BBC Research & Development|date=January 1946 }}</ref> ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ان اي ايم کي غالب تجارتي معيار طور گهڻي حد تائين تبديل ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite book | isbn=9781623566654 | last1=Théberge | first1=P. | last2=Devine | first2=K. | last3=Everrett | first3=T | year=2015 | title=Living Stereo: Histories and Cultures of Multichannel Sound | location=New York | publisher=Bloomsbury Publishing}}</ref> 25 مارچ 1925ع تي [[جان لوگي بيئرڊ]] لنڊن جي [[سيلفرجز]] ڊپارٽمينٽل اسٽور ۾ هلندڙ تصويرن جي ترسيل جو مظاهرو ڪيو. بيئرڊ جو اوزار [[پال نپڪو]] جي [[نپڪو ڊسڪ]] تي ٻڌل هو، تنهنڪري اهو [[ميڪانيڪي ٽيليويزن]] جي نالي سان مشهور ٿيو. اهو نظام [[برٽش براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]] پاران 30 سيپٽمبر 1929ع کان شروع ڪيل تجرباتي نشريات جو بنياد بڻيو.<ref>{{cite web|url=http://www.mztv.com/newframe.asp?content=http://www.mztv.com/pioneers.html | title=The Pioneers | archive-url=https://web.archive.org/web/20130514070220/http://www.mztv.com/newframe.asp?content=http%3A%2F%2Fwww.mztv.com%2Fpioneers.html | archive-date=14 May 2013 | website=MZTV Museum of Television | year=2006}}</ref> === ويڪيوم ٽيوبون === {{main|ويڪيوم ٽيوب}} ويڪيوم ٽيوبون ڪيترن ئي بنيادي برقياتي عملن، جهڙوڪ سگنلن جي [[طاقت واڌارو|طاقت واڌاري]] ۽ برقي رو جي [[سڌارڻ (برقيات)|سڌارڻ]] لاءِ گرم [[گرم ڪيٿوڊ|ڪيٿوڊ]] مان نڪرندڙ [[ٿرميونڪ اخراج]] ٿيندڙ اليڪٽرانن کي استعمال ڪنديون آهن.<ref>{{Cite news |title=Electron tube {{!}} Vacuum Tubes, Cathode Rays, & Applications {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/technology/electron-tube |access-date=2026-06-14 |work=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> سڀ کان سادي ويڪيوم ٽيوب، يعني [[ڊائيوڊ]]، جيڪا 1904ع ۾ [[جان ايمبروز فليمنگ]] ايجاد ڪئي، رڳو هڪ گرم اليڪٽران خارج ڪندڙ ڪيٿوڊ ۽ هڪ اينوڊ تي مشتمل هوندي آهي. اليڪٽران هن اوزار ۾ صرف هڪ طرف، يعني ڪيٿوڊ کان اينوڊ ڏانهن وهي سگهن ٿا. ٽيوب اندر هڪ يا وڌيڪ [[ضابطو ڄاري]] شامل ڪرڻ سان ڪيٿوڊ ۽ اينوڊ جي وچ ۾ وهندڙ برقي رو کي ڄاري يا ڄارين تي لاڳو ٿيل وولٽيج ذريعي ڪنٽرول ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite web|last=Hoddeson|first=L|title=The Vacuum Tube|url=https://www.pbs.org/transistor/science/events/vacuumt.html|publisher=PBS|access-date=6 May 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120415063342/http://www.pbs.org/transistor/science/events/vacuumt.html | archive-date=15 April 2012}}</ref> اهي اوزار ويهين صديءَ جي پهرين اڌ دوران برقي سرڪٽن جو بنيادي حصو بڻيا ۽ ريڊيو، ٽيليويزن، ريڊار، [[آواز جي رڪارڊنگ ۽ ٻيهر پيداوار]]، ڊگهي فاصلي وارن ٽيليفون نيٽ ورڪن، ۽ اينالاگ توڙي شروعاتي ڊجيٽل [[ڪمپيوٽر]]ن جي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. جيتوڻيڪ ڪجهه شعبن ۾ اڳ ئي [[اسپارڪ گيپ ٽرانسميٽر]] ۽ [[ميڪانيڪي ڪمپيوٽر]] جهڙيون ٽيڪنالاجيون استعمال ٿي رهيون هيون، پر ٿرميونڪ ويڪيوم ٽيوب جي ايجاد انهن ٽيڪنالاجين کي وسيع ۽ عملي استعمال لائق بڻايو، جنهن سان [[برقيات]] جي شعبي جي بنياد پئي.<ref>{{cite book |last1=Macksey |first1=Kenneth |last2=Woodhouse |first2=William |year=1991 |chapter=Electronics |title=The Penguin Encyclopedia of Modern Warfare: 1850 to the present day |publisher=Viking |page=110 |isbn=978-0-670-82698-8 |quote=The electronics age may be said to have been ushered in with the invention of the vacuum diode valve in 1902 by the Briton John Fleming (himself coining the word 'electronics'), the immediate application being in the field of radio.}}</ref> ويهين صديءَ جي اڪثر حصي دوران ٽيليويزنن ۾ هڪ خاص قسم جي ويڪيوم ٽيوب، يعني [[ڪيٿوڊ ري ٽيوب]]، استعمال ٿيندي هئي، جيڪا [[ڪارل فرڊيننڊ برائون]] ايجاد ڪئي هئي. اهڙي ٽيليويزن جو پهريون اميد افزا نمونو [[فائلو فارنسورٿ]] تيار ڪيو، جنهن 7 سيپٽمبر 1927ع تي پنهنجي خاندان آڏو ان جو مظاهرو ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/farnsworth.html|title=Philo Farnsworth | archive-url=https://web.archive.org/web/20090930214902/http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/farnsworth.html |archive-date=30 September 2009|first=Neil|last=Postman|website=[[TIME Magazine]]|date=29 March 1999}}</ref> ٻي عالمي جنگ کان پوءِ رڪجي ويل تجربا ٻيهر شروع ٿيا ۽ ٽيليويزن گهرن ۾ تفريح ۽ نشريات جو هڪ اهم ذريعو بڻجي ويو. 1940ع واري ڏهاڪي دوران [[نيم موصل اوزار]]ن جي ايجاد سان [[ٺوس-حالت برقيات|ٺوس-حالت]] وارا اوزار تيار ڪرڻ ممڪن ٿيو، جيڪي ويڪيوم ٽيوبن جي ڀيٽ ۾ ننڍا، سستا، وڌيڪ ڪارائتا، وڌيڪ قابلِ اعتماد ۽ وڌيڪ پائيدار هئا. 1960ع واري ڏهاڪي جي وچ کان ويڪيوم ٽيوبن جي جاءِ [[ٽرانزسٽر]]ن وٺڻ شروع ڪئي. تنهن هوندي به ويڪيوم ٽيوبون اڄ به ڪجهه اعليٰ فريڪوئنسي وارن طاقت وڌائيندڙن ۾ استعمال ٿين ٿيون. == پڻ ڏسندا == * [[ڏور ربطيات جي تاريخ]] == خارجي ڳنڍڻا == ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:انجنيئرنگ جا شعبا]] [[زمرو:ٽيليڪميونيڪيشن]] [[زمرو:ربطيات]] [[زمرو:ميڊيا ٽيڪنالاجي]] iewnh56158tm3p409za0jdf6jlv0d9f 390602 390601 2026-07-02T17:47:49Z Intisar Ali 8681 390602 wikitext text/x-wiki {{Short description|برقي يا اليڪٽرانڪ ذريعن وسيلي معلومات جي ترسيل}} [[فائل:Erdfunkstelle Raisting 2.jpg|thumb|[[جرمني]] جي [[باويريا]] صوبي جي [[رائسٽنگ]] ۾ سيٽلائيٽ مواصلات جي سڀ کان وڏي مرڪز تي [[سيٽلائيٽ مواصلات]] جي اينٽينا]] [[فائل:Internet map 1024.jpg|thumb|[[اوپٽي پراجيڪٽ]] پاران [[انٽرنيٽ]] جي هڪ حصي مان گذرندڙ مختلف رستن جي بصري نمائش]] '''ٽيلي ڪميونيڪيشن''' ('''Telecommunication''')، جنهن کي اڪثر جمع جي صورت ۾ يا مختصر طور '''ٽيليڪام''' پڻ چيو ويندو آهي، [[معلومات]] کي ڊگهي فاصلي تي [[برق]]ي يا [[اليڪٽرانڪس|اليڪٽرانڪ]] ذريعن وسيلي منتقل ڪرڻ جو عمل آهي، جيڪو عام طور ڪيبلن، [[ريڊيو لهر]]ن يا ٻين مواصلاتي ٽيڪنالاجين ذريعي انجام ڏنو ويندو آهي. اهي ترسيلي وسيلا [[مواصلاتي چينل]]ن ۾ ورهايا ويندا آهن، جيڪي [[ملٽي پليڪسنگ]] جي ذريعي هڪ ئي وسيلي تي ڪيترن ئي هم وقت [[مواصلاتي سيشن]]ن جي ترسيل کي ممڪن بڻائيندا آهن. اوڻيهين، ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ دوران ايجاد ٿيل ڊگهي فاصلي واريون ٽيڪنالاجيون عام طور برقي توانائي استعمال ڪنديون آهن، جن ۾ [[برقي تاربرقي]]، [[ٽيليفون]]، [[ٽيليويزن]] ۽ [[ريڊيو]] شامل آهن. شروعاتي [[ٽيليڪميونيڪيشن ڄار]]ن ۾ سگنلن جي ترسيل لاءِ ڌاتي تارون استعمال ٿينديون هيون. اهي ڄار ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين [[تاربرقي]] ۽ ٽيليفوني لاءِ استعمال ٿيندا رهيا. ويهين صديءَ جي پهرئين ڏهاڪي ۾ [[بي تار مواصلات]] جي ميدان ۾ هڪ وڏو انقلاب آيو، جنهن ۾ [[ريڊيو مواصلات]] بابت [[گوليئلمو مارڪوني]] جون اهم ڪاميابيون شامل هيون، جنهن تي کيس 1909ع جو [[فزڪس ۾ نوبل انعام]] مليو. برقي ۽ اليڪٽرانڪ ٽيليڪميونيڪيشن جي ٻين ابتدائي اڳواڻن ۾ [[چارلس ويٽ اسٽون]] ۽ [[سيميوئل مورس]] (تاربرقي جا گڏيل موجد)، [[انٽونيو ميوچي]]، [[فلپ رائيس]]، [[اليشا گري]] ۽ [[اليگزينڊر گراهم بيل]] (ٽيليفون جا موجد ۽ ترقي ڏيندڙ)، [[ايڊون آرمسٽرانگ]] ۽ [[لي ڊي فاريسٽ]] (ريڊيو جا موجد)، ۽ [[ولاديمير زوورڪِن]]، [[جان لوگي بيئرڊ]] ۽ [[فائلو فارنسورٿ]] (ٽيليويزن جا موجد) شامل آهن. 1960ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ڊجيٽل ٽيڪنالاجين جي تيزي سان واڌ سبب [[آواز]]ي مواصلات کي آهستي آهستي ڊيٽا جي ترسيل سان گڏايو ويو. ڌاتي وسيلي جي طبعياتي حدن [[آپٽيڪل فائبر]] جي ترقي کي هٿي ڏني.<ref name=":11">{{Cite web|title=How does a Gigabit Passive Optical Network (GPON) work?|url=https://www.eib.org/en/stories/what-is-gpon|access-date=7 June 2021|website=European Investment Bank|language=en|archive-date=7 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210607144149/https://www.eib.org/en/stories/what-is-gpon|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|author1=National Research Council |url=https://www.nap.edu/read/11711/chapter/3|year=2006|doi=10.17226/11711|isbn=978-0-309-10265-0|language=en|access-date=25 June 2021|archive-date=23 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210623221636/https://www.nap.edu/read/11711/chapter/3|url-status=live |title=Renewing U.S. Telecommunications Research |bibcode=2006nap..book11711N }}</ref><ref>{{Cite web|last=Cyphers|first=Bennett|date=16 October 2019|title=The Case for Fiber to the Home, Today: Why Fiber is a Superior Medium for 21st Century Broadband|url=https://www.eff.org/wp/case-fiber-home-today-why-fiber-superior-medium-21st-century-broadband|access-date=7 June 2021|website=Electronic Frontier Foundation|language=en|archive-date=3 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603233817/https://www.eff.org/wp/case-fiber-home-today-why-fiber-superior-medium-21st-century-broadband|url-status=live}}</ref> [[انٽرنيٽ]]، جيڪا ڪنهن هڪ مخصوص وسيلي تي دارومدار نٿي رکي، انفرادي استعمال ڪندڙن کي عالمي سطح تي خدمتن تائين رسائي فراهم ڪئي آهي ۽ مواصلات ۾ هنڌ ۽ وقت جون حدون وڌيڪ گهٽائي ڇڏيون آهن. == وصف == 1932ع ۾ [[آئي ٽي يو مڪمل اختيار ڪانفرنس|مڪمل اختيار ٽيليگراف ڪانفرنس]] ۽ ميڊرڊ ۾ ٿيل بين الاقوامي ريڊيو ٽيليگراف ڪانفرنس دوران ٻنهي تنظيمن گڏجي [[بين الاقوامي ٽيليڪميونيڪيشن يونين]] (ITU) جوڙي.<ref>{{cite web |title=International Telegraph Conference (Madrid, 1932) |url=https://www.itu.int/en/history/Pages/PlenipotentiaryConferences.aspx?conf=4.5 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230108011921/https://www.itu.int/en/history/Pages/PlenipotentiaryConferences.aspx?conf=4.5 |archive-date=8 January 2023 |access-date=8 January 2023 |publisher=ITU}}</ref> هنن ''ٽيليڪميونيڪيشن'' جي وصف هن ريت ڪئي: "تار، بي تار يا برقي سگنلنگ يا بصري سگنلنگ جي ٻين نظامن يا عملن وسيلي نشانين، سگنلن، تحرير، فيڪسيملين ۽ هر قسم جي آوازن جي ڪا به ٽيليگرافڪ يا ٽيليفونڪ مواصلات." بعد ۾ [[آئي ٽي يو ريڊيو ضابطا]] جي آرٽيڪل 1.3 تحت اها وصف ٻيهر تصديق ڪئي وئي، جنهن ۾ ان کي "نشانين، سگنلن، تحريرن، تصويرن، آوازن يا ڪنهن به نوعيت جي ڄاڻ جي ڪا به ترسيل، اخراج يا وصولي، جيڪا [[تار]]، ريڊيو، بصري يا ٻين برقي مقناطيسي نظامن وسيلي ڪئي وڃي" قرار ڏنو ويو.<ref>{{Cite web |date=2026-05-11 |title=Communication vs Telecommunications vs Data Communication: Best CCNA Guide on Key Differences in 3 Terms - The Cyber Skills |url=https://thecyberskills.com/communication-vs-telecommunications-vs-data-communication/ |access-date=2026-06-14 |language=en-US}}</ref> انهيءَ ڪري آهستي رفتار واريون مواصلاتي ٽيڪنالاجيون، جهڙوڪ [[ٽپال]] ۽ [[هوا-دٻاءُ نليون]]، ٽيليڪميونيڪيشن جي وصف ۾ شامل ناهن.<ref>{{citation |title=ITU Radio Regulations |title-link=ITU Radio Regulations |date=2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150319031957/https://www.itu.int/dms_pub/itu-s/oth/02/02/S02020000244501PDFE.PDF |archive-date=19 March 2015 |chapter=Article 1.3 |chapter-url=https://www.itu.int/dms_pub/itu-s/oth/02/02/S02020000244501PDFE.PDF |publisher=[[International Telecommunication Union]]}}</ref><ref>Constitution and Convention of the International Telecommunication Union, Annex (Geneva, 1992)</ref> ''ٽيليڪميونيڪيشن'' اصطلاح 1904ع ۾ فرانسيسي انجنيئر ۽ ناول نگار [[ايڊوار ايسٽونيئي]] وضع ڪيو، جنهن ان جي وصف "بجلي وسيلي خيال جي پري کان ترسيل" طور ڪئي.<ref>{{cite web|first=Jean-Marie|last=Dilhac|url=http://www.ieee.org/portal/cms_docs_iportals/iportals/aboutus/history_center/conferences/che2004/Dilhac.pdf|title=From tele-communicare to Telecommunications|website=[[Institute of Electrical and Electronics Engineers]] (IEEE) |archive-url=https://web.archive.org/web/20101202232403/http://www.ieee.org/portal/cms_docs_iportals/iportals/aboutus/history_center/conferences/che2004/Dilhac.pdf |archive-date=2 December 2010|year=2004}}</ref> ٽيليڪميونيڪيشن هڪ مرڪب اسم آهي، جيڪو يوناني اڳياڙي ''tele-'' (τῆλε)، جنهن جي معنيٰ "پري"، "دور" يا "فاصلي تي" آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=tele-&allowed_in_frame=0|title=Online Etymology Dictionary|access-date=19 August 2016|archive-date=25 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161225225345/http://www.etymonline.com/index.php?term=tele-&allowed_in_frame=0|url-status=live}}</ref> ۽ لاطيني فعل ''ڪميونيڪيئر''، جنهن جي معنيٰ "ونڊڻ" آهي، مان ٺهيل آهي.<ref name="oxford">{{cite web |url=http://oxforddictionaries.com/definition/english/telecommunication?view=uk |title=Telecommunication |work=Oxford Dictionaries |publisher=Oxford University Press |access-date=28 February 2013 |archive-date=30 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130430020541/http://oxforddictionaries.com/definition/english/telecommunication?view=uk |url-status=dead }}</ref><ref>''Telecommunication'', ''tele-'' and ''communication'', [[New Oxford American Dictionary]] (2nd edition), 2005.</ref> ''ڪميونيڪيشن'' لفظ انگريزيءَ ۾ پهريون ڀيرو چوڏهين صديءَ جي آخر ۾ استعمال ٿيو. اهو پراڻي فرانسيسي لفظ ''ڪومونيڪاسيون'' مان آيو، جيڪو لاطيني ''ڪميونيڪيشنم'' مان نڪتل آهي؛ اهو ''ڪميونيڪيئر'' جي ماضي واري جز جي بنياد مان ٺهيل عمل جو اسم آهي، جنهن جي معنيٰ "ونڊڻ، ورهائڻ، اطلاع ڏيڻ، گڏ ڪرڻ، شامل ڪرڻ" آهي، ۽ لفظي معنيٰ "عام ڪرڻ" آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=communication&allowed_in_frame=0|title=communication |website=Online Etymology Dictionary|access-date=19 August 2016|archive-date=14 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160914041535/http://www.etymonline.com/index.php?term=communication&allowed_in_frame=0|url-status=live}}</ref> == تاريخ == {{further|ٽيليڪميونيڪيشن جي تاريخ}} تاريخ دوران ڊگهي مفاصلي واري رابطي لاءِ ڪيترائي [[ترسيل وسيلا]] استعمال ڪيا ويا آهن، جن ۾ [[دونهين جا اشارا]]، [[مشعلون]]، [[سيميفور ٽيليگراف]]، [[اشارتي جهنڊا]]، بصري [[هيليوگراف]]، [[برقي تار]]ون، ۽ [[برقي مقناطيسي سگنل]] منتقل ڪرڻ لاءِ خالي فضا شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=Telecommunications and Networking |url=https://courses.aiu.edu/Telecommunications%20and%20Networking/SEC%201/SEC%201.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250110094619/https://courses.aiu.edu/Telecommunications%20and%20Networking/SEC%201/SEC%201.pdf |archive-date=10 January 2025 |access-date=14 June 2026 |website=Atlantic International University}}</ref> === برقي ۽ اليڪٽرانڪ دور کان اڳ === [[فائل:OptischerTelegraf.jpg|upright|thumb|[[ڪلاڊ شاپ]] جي [[سيميفور ٽاور]]ن مان هڪ جي نقل]] ڊگهي مفاصلي وارو رابطو بجلي ۽ برقي مقناطيسيت جي دريافت کان گهڻو اڳ استعمال ٿيندو هو، جنهن بعد [[ٽيليڪميونيڪيشن]] جي ايجاد ممڪن ٿي.<ref>{{Cite web |last=Wheeler |first=Heather |title=The evolution of long distance communication |url=https://www.hebronhawkeye.com/entertainment/2023/01/18/the-evolution-of-long-distance-communication/ |access-date=2026-06-14 |website=The Hawk Eye}}</ref> ان کان اڳ فاصلي تي رابطي لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪيترن ئي ذهين طريقن مان ڪجهه هتي بيان ڪيا ويا آهن. [[ڪبوتر پيغام رسان]] تاريخ دوران مختلف تهذيبن طرفان استعمال ڪيا ويا. [[ڪبوتر ٽپال]] جون پاڙون [[فارس]] ۾ هيون، جنهن کي پوءِ رومنن پنهنجي فوجي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو. [[فرونٽينس]] جي دعويٰ موجب [[جوليس سيزر]] [[گال]] جي فتح دوران ڪبوترن کي پيغام رسان طور استعمال ڪيو.<ref name="Levi">{{cite book |last=Levi |first=Wendell |title= The Pigeon|year= 1977|publisher= Levi Publishing Co, Inc|location= Sumter, SC|isbn=978-0-85390-013-9 }}</ref> [[يوناني]] پڻ [[قديم اولمپڪ رانديون|اولمپڪ رانديون]] جي فاتحن جا نالا مختلف شهرن ڏانهن ڪبوترن ذريعي موڪليندا هئا.<ref>{{cite book | last =Blechman | first =Andrew | title =Pigeons-The fascinating saga of the world's most revered and reviled bird. | publisher =University of Queensland Press | year =2007 | location =St Lucia, Queensland | url =http://www.uqp.uq.edu.au/book_details.php?id=9780702236419 | isbn =978-0-7022-3641-9 | url-status=dead | archive-url =https://web.archive.org/web/20080514003720/http://www.uqp.uq.edu.au/book_details.php?id=9780702236419 | archive-date =14 May 2008 | df =dmy-all }}</ref> اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ ڊچ حڪومت اهو نظام [[جاوا]] ۽ [[سوماترا]] ۾ استعمال ڪيو. 1849ع ۾ [[پال جوليس روئٽر]] [[آخن]] ۽ [[برسلز]] جي وچ ۾ اسٽاڪ مارڪيٽ جون قيمتون موڪلڻ لاءِ ڪبوترن جي خدمت شروع ڪئي، جيڪا ٽيليگرافي رابطو مڪمل ٿيڻ تائين هڪ سال جاري رهي.<ref>{{cite news| title =Chronology: Reuters, from pigeons to multimedia merger| newspaper =Reuters| url =https://www.reuters.com/article/rbssTechMediaTelecomNews/idUSL1849100620080219| format =Web article| access-date =21 February 2008| date =19 February 2008| archive-date =26 March 2008| archive-url =https://web.archive.org/web/20080326192232/http://www.reuters.com/article/rbssTechMediaTelecomNews/idUSL1849100620080219| url-status =live}}</ref> وچئين دور ۾ [[مشعلن]] جون زنجيرون عام طور ٽڪرين جي چوٽين تي اشارا پهچائڻ لاءِ استعمال ٿينديون هيون. انهن جو هڪ وڏو نقصان اهو هو ته اهي صرف هڪ بِٽ معلومات منتقل ڪري سگهنديون هيون، تنهنڪري پيغام جي معنيٰ، جهڙوڪ "دشمن نظر اچي ويو آهي"، اڳواٽ طئي ٿيل هوندي هئي. انهن جي استعمال جو هڪ مشهور مثال [[اسپيني آرماڊا]] دوران ملي ٿو، جڏهن مشعلن جي زنجير [[پليموٿ]] کان [[لنڊن]] تائين خبرداريءَ جو اشارو پهچايو.<ref>{{cite web | first=David | last=Ross | url=http://www.britainexpress.com/History/tudor/armada.htm | title=The Spanish Armada | archive-url=https://web.archive.org/web/20200104142345/https://www.britainexpress.com/History/tudor/armada.htm | archive-date=4 January 2020 | website=Britain Express | access-date=October 1, 2007}}</ref> 1792ع ۾ فرانسيسي انجنيئر [[ڪلاڊ شاپ]] [[ليل]] ۽ پيرس جي وچ ۾ پهريون مستقل بصري [[ٽيليگرافي]] نظام (يا [[سيميفور لائين]]) قائم ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://chappe.ec-lyon.fr/|archive-url=https://web.archive.org/web/20040409014107/http://chappe.ec-lyon.fr/|title=Les Télégraphes Chappe|archive-date=2004-04-09|website=Cédrick Chatenet|location=l'Ecole Centrale de Lyon|year=2003}}</ref> پر سيميفور نظام لاءِ ماهر آپريٽرن ۽ هر ڏهه کان ٽيهه ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي مهانگا ٽاور گهربل هوندا هئا. برقي ٽيليگراف سان مقابلي جي نتيجي ۾ ان جي آخري تجارتي لائين 1880ع ۾ بند ڪئي وئي.<ref>{{cite web|url=http://www.itu.int/itudoc/gs/promo/tsb/88192.pdf|title=CCIT/ITU-T 50 Years of Excellence|archive-url=https://web.archive.org/web/20200212173522/https://www.itu.int/itudoc/gs/promo/tsb/88192.pdf|archive-date=12 February 2020|website=International Telecommunication Union|year=2006}}</ref> === ٽيليگراف ۽ ٽيليفون === {{main|ٽيليگرافي|ٽيليفوني}} 25 جولاءِ 1837ع تي پهريون تجارتي [[برقي ٽيليگراف]] انگريز موجد سر [[وليم فوٿرگل ڪوڪ]] ۽ انگريز سائنسدان سر [[چارلس ويٽسٽون]] پاران پيش ڪيو ويو.<ref>{{cite book|first=William|last=Brockedone|title=Cooke and Wheatstone and the Invention of the Electric Telegraph|date=11 March 2013|publisher=Routledge |isbn=9780415846783}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/technology/connecting-britain/first-electric-telegraph/|title=Who made the first electric telegraph communications?|work=The Telegraph|access-date=7 August 2017|language=en-GB|archive-date=8 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808003926/http://www.telegraph.co.uk/technology/connecting-britain/first-electric-telegraph/|url-status=live}}</ref> ٻنهي موجدن پنهنجي اوزار کي نئين ايجاد بدران ”موجوده برقي مقناطيسي ٽيليگراف ۾ هڪ سڌارو“ قرار ڏنو.<ref>{{cite web|url=https://www.du.edu/~jcalvert/tel/morse/morse.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20010616184336/https://www.du.edu/~jcalvert/tel/morse/morse.htm|archive-date=2001-06-16|title=The Electromagnetic Telegraph|first=J. B.|last=Calvert|date=19 May 2004}}</ref> [[سيميوئل مورس]] به آزاديءَ سان برقي ٽيليگراف جو هڪ نمونو تيار ڪيو، جنهن جو هن 2 سيپٽمبر 1837ع تي ڪامياب نه ٿيندڙ مظاهرو ڪيو. [[مورس ڪوڊ|سندس ڪوڊ]] ويٽسٽون جي اشارتي طريقي جي ڀيٽ ۾ هڪ اهم ترقي هئي. پهرين [[ائٽلانٽڪ سمنڊ پار ٽيليگراف ڪيبل]] 27 جولاءِ 1866ع تي ڪاميابي سان مڪمل ڪئي وئي، جنهن سان پهريون ڀيرو ائٽلانٽڪ سمنڊ پار ٽيليڪميونيڪيشن ممڪن ٿي.<ref>{{cite web|url=http://www.sil.si.edu/digitalcollections/hst/atlantic-cable/|title=The Atlantic Cable |via=Smithsonian Libraries |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701144122/http://www.sil.si.edu/digitalcollections/hst/atlantic-cable/|archive-date=1 July 2017|website=Bern Dibner|publisher=Burndy Library Inc.|year=1959}}</ref> [[انتونيو ميوچي]] جي ”ڳالهائيندڙ ٽيليگراف“ ۽ [[يوهان فلپ رائس]] جي ''Telefon'' تي ابتدائي ڪوششن کان پوءِ، روايتي ٽيليفون جو پيٽنٽ [[اليگزينڊر گراهم بيل|اليگزينڊر بيل]] فيبروري 1876ع ۾ داخل ڪرايو (صرف ڪجهه ڪلاڪ اڳ [[ايليشا گري]] ساڳئي قسم جي اوزار لاءِ [[پيٽنٽ ڪيويٽ]] داخل ڪئي هئي).<ref>"[https://www.loc.gov/everyday-mysteries/technology/item/who-is-credited-with-inventing-the-telephone/ Who is credited with inventing the telephone?]", published 2022-02-22, updated 2024-9-12. Science Reference Section, Library of Congress.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.oberlin.edu/external/EOG/OYTT-images/ElishaGray.html|title=Elisha Gray|archive-url=https://web.archive.org/web/20170628164416/http://www2.oberlin.edu/external/EOG/OYTT-images/ElishaGray.html|archive-date=28 June 2017|website=Oberlin College Archives|publisher=Electronic Oberlin Group|year=2006}}</ref> پهرين تجارتي ٽيليفون خدمتون [[بيل ٽيليفون ڪمپني]] پاران 1878ع ۽ 1879ع ۾ ائٽلانٽڪ جي ٻنهي ڪنارن تي [[نيو هيون]] ۽ [[لنڊن]] شهرن ۾ قائم ڪيون ويون.<ref>{{cite web|url=http://www.connected-earth.com/Galleries/Telecommunicationsage/Thetelephone/index.htm|title=Connected Earth: The telephone|archive-url=https://web.archive.org/web/20060822104544/http://www.connected-earth.com/Galleries/Telecommunicationsage/Thetelephone/index.htm|archive-date=22 August 2006|publisher=BT|year=2006}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.att.com/history/milestones.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20030114033744/https://www.att.com/history/milestones.html|title=History of AT&T|archive-date=2003-01-14|website=AT&T}}</ref> === ريڊيو ۽ ٽيليويزن === {{main|ريڊيو|ٽيليويزن}} 1894ع ۾ اطالوي موجد [[گوليئلمو مارڪوني]] نئين دريافت ٿيل [[ريڊيو لهر]]ن جي اصول تي ٻڌل بي تار رابطي جي ترقي شروع ڪئي، ۽ 1901ع تائين هن اهو ثابت ڪري ڏيکاريو ته اهي لهرون ائٽلانٽڪ سمنڊ پار به موڪلي سگهجن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.teslasociety.com/biography.htm|title=Tesla Biography|archive-url=https://web.archive.org/web/20160114205727/http://www.teslasociety.com/biography.htm |archive-date=14 January 2016|first=Ljubo|last=Vujovic|website=Tesla Memorial Society of New York|year=1998}}</ref> اهو ريڊيو ذريعي [[بي تار ٽيليگرافي]] جي شروعات هئي. 17 ڊسمبر 1902ع تي [[مارڪوني اسٽيشن (گليس بي، نووا اسڪوٽيا)|ڪينيڊا جي نووا اسڪوٽيا صوبي جي گليس بي ۾ مارڪوني اسٽيشن]] تان موڪليل پيغام اتر آمريڪا کان ائٽلانٽڪ پار پهچندڙ دنيا جو پهريون ريڊيو پيغام بڻيو. 1904ع ۾ هڪ تجارتي خدمت قائم ڪئي وئي، جيڪا رڪنيت رکندڙ جهازن ڏانهن هر رات خبرن جا خلاصا موڪليندي هئي، ۽ اهي جهاز انهن کي پنهنجي اندروني اخبارن ۾ شامل ڪندا هئا.<ref>{{Cite web|title=TR Center - Talking Across the Ocean|url=https://www.theodorerooseveltcenter.org/Blog/Item/Talking%20Across%20the%20Ocean|access-date=2021-03-12|website=www.theodorerooseveltcenter.org|archive-date=17 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417162827/https://www.theodorerooseveltcenter.org/Blog/Item/Talking%20Across%20the%20Ocean|url-status=live}}</ref> [[پهرين عالمي جنگ]] فوجي رابطن لاءِ ريڊيو جي ترقي کي تيز ڪيو. جنگ کان پوءِ 1920ع واري ڏهاڪي ۾ تجارتي [[اي ايم نشريات]] شروع ٿي، جيڪا تفريح ۽ خبرن جو هڪ اهم عوامي ذريعو بڻجي وئي. [[ٻي عالمي جنگ]] وري جهازن ۽ زميني فوجي رابطن، ريڊيو نيويگيشن ۽ ريڊار جي جنگي ضرورتن سبب ريڊيو جي ترقي کي وڌيڪ تيز ڪيو.<ref>{{cite book|isbn=9781118104644|last=Thompson|first=R.J. Jr.|year=2011|title=Crystal Clear: The Struggle for Reliable Communications Technology in World War II|location=Hoboken, NJ|publisher=Wiley}}</ref> ريڊيو جي [[ايف ايم نشريات|اسٽيريو ايف ايم نشريات]] جي ترقي آمريڪا ۾ 1930ع واري ڏهاڪي ۽ برطانيا ۾ 1940ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ٿي،<ref name="BBC1946">{{cite web |title=Report 1946-04 – Frequency Modulation |url=https://www.bbc.co.uk/rd/publications/rdreport_1946_04 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200103173115/https://www.bbc.co.uk/rd/publications/rdreport_1946_04 |archive-date=2020-01-03 |access-date=2020-01-03 |website=BBC Research & Development|date=January 1946 }}</ref> ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ان اي ايم کي غالب تجارتي معيار طور گهڻي حد تائين تبديل ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite book | isbn=9781623566654 | last1=Théberge | first1=P. | last2=Devine | first2=K. | last3=Everrett | first3=T | year=2015 | title=Living Stereo: Histories and Cultures of Multichannel Sound | location=New York | publisher=Bloomsbury Publishing}}</ref> 25 مارچ 1925ع تي [[جان لوگي بيئرڊ]] لنڊن جي [[سيلفرجز]] ڊپارٽمينٽل اسٽور ۾ هلندڙ تصويرن جي ترسيل جو مظاهرو ڪيو. بيئرڊ جو اوزار [[پال نپڪو]] جي [[نپڪو ڊسڪ]] تي ٻڌل هو، تنهنڪري اهو [[ميڪانيڪي ٽيليويزن]] جي نالي سان مشهور ٿيو. اهو نظام [[برٽش براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]] پاران 30 سيپٽمبر 1929ع کان شروع ڪيل تجرباتي نشريات جو بنياد بڻيو.<ref>{{cite web|url=http://www.mztv.com/newframe.asp?content=http://www.mztv.com/pioneers.html | title=The Pioneers | archive-url=https://web.archive.org/web/20130514070220/http://www.mztv.com/newframe.asp?content=http%3A%2F%2Fwww.mztv.com%2Fpioneers.html | archive-date=14 May 2013 | website=MZTV Museum of Television | year=2006}}</ref> === ويڪيوم ٽيوب === {{main|ويڪيوم ٽيوب}} ويڪيوم ٽيوبون ڪيترن ئي بنيادي برقياتي عملن، جهڙوڪ سگنلن جي [[طاقت واڌارو|طاقت واڌاري]] ۽ برقي رو جي [[سڌارڻ (برقيات)|سڌارڻ]] لاءِ گرم [[گرم ڪيٿوڊ|ڪيٿوڊ]] مان نڪرندڙ [[ٿرميونڪ اخراج]] ٿيندڙ اليڪٽرانن کي استعمال ڪنديون آهن.<ref>{{Cite news |title=Electron tube {{!}} Vacuum Tubes, Cathode Rays, & Applications {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/technology/electron-tube |access-date=2026-06-14 |work=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> سڀ کان سادي ويڪيوم ٽيوب، يعني [[ڊائيوڊ]]، جيڪا 1904ع ۾ [[جان ايمبروز فليمنگ]] ايجاد ڪئي، رڳو هڪ گرم اليڪٽران خارج ڪندڙ ڪيٿوڊ ۽ هڪ اينوڊ تي مشتمل هوندي آهي. اليڪٽران هن اوزار ۾ صرف هڪ طرف، يعني ڪيٿوڊ کان اينوڊ ڏانهن وهي سگهن ٿا. ٽيوب اندر هڪ يا وڌيڪ [[ضابطو ڄاري]] شامل ڪرڻ سان ڪيٿوڊ ۽ اينوڊ جي وچ ۾ وهندڙ برقي رو کي ڄاري يا ڄارين تي لاڳو ٿيل وولٽيج ذريعي ڪنٽرول ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite web|last=Hoddeson|first=L|title=The Vacuum Tube|url=https://www.pbs.org/transistor/science/events/vacuumt.html|publisher=PBS|access-date=6 May 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120415063342/http://www.pbs.org/transistor/science/events/vacuumt.html | archive-date=15 April 2012}}</ref> اهي اوزار ويهين صديءَ جي پهرين اڌ دوران برقي سرڪٽن جو بنيادي حصو بڻيا ۽ ريڊيو، ٽيليويزن، ريڊار، [[آواز جي رڪارڊنگ ۽ ٻيهر پيداوار]]، ڊگهي فاصلي وارن ٽيليفون نيٽ ورڪن، ۽ اينالاگ توڙي شروعاتي ڊجيٽل [[ڪمپيوٽر]]ن جي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. جيتوڻيڪ ڪجهه شعبن ۾ اڳ ئي [[اسپارڪ گيپ ٽرانسميٽر]] ۽ [[ميڪانيڪي ڪمپيوٽر]] جهڙيون ٽيڪنالاجيون استعمال ٿي رهيون هيون، پر ٿرميونڪ ويڪيوم ٽيوب جي ايجاد انهن ٽيڪنالاجين کي وسيع ۽ عملي استعمال لائق بڻايو، جنهن سان [[برقيات]] جي شعبي جي بنياد پئي.<ref>{{cite book |last1=Macksey |first1=Kenneth |last2=Woodhouse |first2=William |year=1991 |chapter=Electronics |title=The Penguin Encyclopedia of Modern Warfare: 1850 to the present day |publisher=Viking |page=110 |isbn=978-0-670-82698-8 |quote=The electronics age may be said to have been ushered in with the invention of the vacuum diode valve in 1902 by the Briton John Fleming (himself coining the word 'electronics'), the immediate application being in the field of radio.}}</ref> ويهين صديءَ جي اڪثر حصي دوران ٽيليويزنن ۾ هڪ خاص قسم جي ويڪيوم ٽيوب، يعني [[ڪيٿوڊ ري ٽيوب]]، استعمال ٿيندي هئي، جيڪا [[ڪارل فرڊيننڊ برائون]] ايجاد ڪئي هئي. اهڙي ٽيليويزن جو پهريون اميد افزا نمونو [[فائلو فارنسورٿ]] تيار ڪيو، جنهن 7 سيپٽمبر 1927ع تي پنهنجي خاندان آڏو ان جو مظاهرو ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/farnsworth.html|title=Philo Farnsworth | archive-url=https://web.archive.org/web/20090930214902/http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/farnsworth.html |archive-date=30 September 2009|first=Neil|last=Postman|website=[[TIME Magazine]]|date=29 March 1999}}</ref> ٻي عالمي جنگ کان پوءِ رڪجي ويل تجربا ٻيهر شروع ٿيا ۽ ٽيليويزن گهرن ۾ تفريح ۽ نشريات جو هڪ اهم ذريعو بڻجي ويو. 1940ع واري ڏهاڪي دوران [[نيم موصل اوزار]]ن جي ايجاد سان [[ٺوس-حالت برقيات|ٺوس-حالت]] وارا اوزار تيار ڪرڻ ممڪن ٿيو، جيڪي ويڪيوم ٽيوبن جي ڀيٽ ۾ ننڍا، سستا، وڌيڪ ڪارائتا، وڌيڪ قابلِ اعتماد ۽ وڌيڪ پائيدار هئا. 1960ع واري ڏهاڪي جي وچ کان ويڪيوم ٽيوبن جي جاءِ [[ٽرانزسٽر]]ن وٺڻ شروع ڪئي. تنهن هوندي به ويڪيوم ٽيوبون اڄ به ڪجهه اعليٰ فريڪوئنسي وارن طاقت وڌائيندڙن ۾ استعمال ٿين ٿيون. == پڻ ڏسندا == * [[ڏور ربطيات جي تاريخ]] == خارجي ڳنڍڻا == ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:انجنيئرنگ جا شعبا]] [[زمرو:ٽيليڪميونيڪيشن]] [[زمرو:ربطيات]] [[زمرو:ميڊيا ٽيڪنالاجي]] c00aqamf0uheo0o6hc40pms2jvndaub 390605 390602 2026-07-02T18:01:49Z Intisar Ali 8681 390605 wikitext text/x-wiki {{Short description|برقي يا اليڪٽرانڪ ذريعن وسيلي معلومات جي ترسيل}} [[فائل:Erdfunkstelle Raisting 2.jpg|thumb|[[جرمني]] جي [[باويريا]] صوبي جي [[رائسٽنگ]] ۾ سيٽلائيٽ مواصلات جي سڀ کان وڏي مرڪز تي [[سيٽلائيٽ مواصلات]] جي اينٽينا]] [[فائل:Internet map 1024.jpg|thumb|[[اوپٽي پراجيڪٽ]] پاران [[انٽرنيٽ]] جي هڪ حصي مان گذرندڙ مختلف رستن جي بصري نمائش]] '''ٽيلي ڪميونيڪيشن''' ('''Telecommunication''')، جنهن کي اڪثر جمع جي صورت ۾ يا مختصر طور '''ٽيليڪام''' پڻ چيو ويندو آهي، [[معلومات]] کي ڊگهي فاصلي تي [[برق]]ي يا [[اليڪٽرانڪس|اليڪٽرانڪ]] ذريعن وسيلي منتقل ڪرڻ جو عمل آهي، جيڪو عام طور ڪيبلن، [[ريڊيو لهر]]ن يا ٻين مواصلاتي ٽيڪنالاجين ذريعي انجام ڏنو ويندو آهي. اهي ترسيلي وسيلا [[مواصلاتي چينل]]ن ۾ ورهايا ويندا آهن، جيڪي [[ملٽي پليڪسنگ]] جي ذريعي هڪ ئي وسيلي تي ڪيترن ئي هم وقت [[مواصلاتي سيشن]]ن جي ترسيل کي ممڪن بڻائيندا آهن. اوڻيهين، ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ دوران ايجاد ٿيل ڊگهي فاصلي واريون ٽيڪنالاجيون عام طور برقي توانائي استعمال ڪنديون آهن، جن ۾ [[برقي تاربرقي]]، [[ٽيليفون]]، [[ٽيليويزن]] ۽ [[ريڊيو]] شامل آهن. شروعاتي [[ٽيليڪميونيڪيشن ڄار]]ن ۾ سگنلن جي ترسيل لاءِ ڌاتي تارون استعمال ٿينديون هيون. اهي ڄار ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين [[تاربرقي]] ۽ ٽيليفوني لاءِ استعمال ٿيندا رهيا. ويهين صديءَ جي پهرئين ڏهاڪي ۾ [[بي تار مواصلات]] جي ميدان ۾ هڪ وڏو انقلاب آيو، جنهن ۾ [[ريڊيو مواصلات]] بابت [[گوليئلمو مارڪوني]] جون اهم ڪاميابيون شامل هيون، جنهن تي کيس 1909ع جو [[فزڪس ۾ نوبل انعام]] مليو. برقي ۽ اليڪٽرانڪ ٽيليڪميونيڪيشن جي ٻين ابتدائي اڳواڻن ۾ [[چارلس ويٽ اسٽون]] ۽ [[سيميوئل مورس]] (تاربرقي جا گڏيل موجد)، [[انٽونيو ميوچي]]، [[فلپ رائيس]]، [[اليشا گري]] ۽ [[اليگزينڊر گراهم بيل]] (ٽيليفون جا موجد ۽ ترقي ڏيندڙ)، [[ايڊون آرمسٽرانگ]] ۽ [[لي ڊي فاريسٽ]] (ريڊيو جا موجد)، ۽ [[ولاديمير زوورڪِن]]، [[جان لوگي بيئرڊ]] ۽ [[فائلو فارنسورٿ]] (ٽيليويزن جا موجد) شامل آهن. 1960ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ڊجيٽل ٽيڪنالاجين جي تيزي سان واڌ سبب [[آواز]]ي مواصلات کي آهستي آهستي ڊيٽا جي ترسيل سان گڏايو ويو. ڌاتي وسيلي جي طبعياتي حدن [[آپٽيڪل فائبر]] جي ترقي کي هٿي ڏني.<ref name=":11">{{Cite web|title=How does a Gigabit Passive Optical Network (GPON) work?|url=https://www.eib.org/en/stories/what-is-gpon|access-date=7 June 2021|website=European Investment Bank|language=en|archive-date=7 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210607144149/https://www.eib.org/en/stories/what-is-gpon|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|author1=National Research Council |url=https://www.nap.edu/read/11711/chapter/3|year=2006|doi=10.17226/11711|isbn=978-0-309-10265-0|language=en|access-date=25 June 2021|archive-date=23 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210623221636/https://www.nap.edu/read/11711/chapter/3|url-status=live |title=Renewing U.S. Telecommunications Research |bibcode=2006nap..book11711N }}</ref><ref>{{Cite web|last=Cyphers|first=Bennett|date=16 October 2019|title=The Case for Fiber to the Home, Today: Why Fiber is a Superior Medium for 21st Century Broadband|url=https://www.eff.org/wp/case-fiber-home-today-why-fiber-superior-medium-21st-century-broadband|access-date=7 June 2021|website=Electronic Frontier Foundation|language=en|archive-date=3 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603233817/https://www.eff.org/wp/case-fiber-home-today-why-fiber-superior-medium-21st-century-broadband|url-status=live}}</ref> [[انٽرنيٽ]]، جيڪا ڪنهن هڪ مخصوص وسيلي تي دارومدار نٿي رکي، انفرادي استعمال ڪندڙن کي عالمي سطح تي خدمتن تائين رسائي فراهم ڪئي آهي ۽ مواصلات ۾ هنڌ ۽ وقت جون حدون وڌيڪ گهٽائي ڇڏيون آهن. == وصف == 1932ع ۾ [[آئي ٽي يو مڪمل اختيار ڪانفرنس|مڪمل اختيار ٽيليگراف ڪانفرنس]] ۽ ميڊرڊ ۾ ٿيل بين الاقوامي ريڊيو ٽيليگراف ڪانفرنس دوران ٻنهي تنظيمن گڏجي [[بين الاقوامي ٽيليڪميونيڪيشن يونين]] (ITU) جوڙي.<ref>{{cite web |title=International Telegraph Conference (Madrid, 1932) |url=https://www.itu.int/en/history/Pages/PlenipotentiaryConferences.aspx?conf=4.5 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230108011921/https://www.itu.int/en/history/Pages/PlenipotentiaryConferences.aspx?conf=4.5 |archive-date=8 January 2023 |access-date=8 January 2023 |publisher=ITU}}</ref> هنن ''ٽيليڪميونيڪيشن'' جي وصف هن ريت ڪئي: "تار، بي تار يا برقي سگنلنگ يا بصري سگنلنگ جي ٻين نظامن يا عملن وسيلي نشانين، سگنلن، تحرير، فيڪسيملين ۽ هر قسم جي آوازن جي ڪا به ٽيليگرافڪ يا ٽيليفونڪ مواصلات." بعد ۾ [[آئي ٽي يو ريڊيو ضابطا]] جي آرٽيڪل 1.3 تحت اها وصف ٻيهر تصديق ڪئي وئي، جنهن ۾ ان کي "نشانين، سگنلن، تحريرن، تصويرن، آوازن يا ڪنهن به نوعيت جي ڄاڻ جي ڪا به ترسيل، اخراج يا وصولي، جيڪا [[تار]]، ريڊيو، بصري يا ٻين برقي مقناطيسي نظامن وسيلي ڪئي وڃي" قرار ڏنو ويو.<ref>{{Cite web |date=2026-05-11 |title=Communication vs Telecommunications vs Data Communication: Best CCNA Guide on Key Differences in 3 Terms - The Cyber Skills |url=https://thecyberskills.com/communication-vs-telecommunications-vs-data-communication/ |access-date=2026-06-14 |language=en-US}}</ref> انهيءَ ڪري آهستي رفتار واريون مواصلاتي ٽيڪنالاجيون، جهڙوڪ [[ٽپال]] ۽ [[هوا-دٻاءُ نليون]]، ٽيليڪميونيڪيشن جي وصف ۾ شامل ناهن.<ref>{{citation |title=ITU Radio Regulations |title-link=ITU Radio Regulations |date=2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150319031957/https://www.itu.int/dms_pub/itu-s/oth/02/02/S02020000244501PDFE.PDF |archive-date=19 March 2015 |chapter=Article 1.3 |chapter-url=https://www.itu.int/dms_pub/itu-s/oth/02/02/S02020000244501PDFE.PDF |publisher=[[International Telecommunication Union]]}}</ref><ref>Constitution and Convention of the International Telecommunication Union, Annex (Geneva, 1992)</ref> ''ٽيليڪميونيڪيشن'' اصطلاح 1904ع ۾ فرانسيسي انجنيئر ۽ ناول نگار [[ايڊوار ايسٽونيئي]] وضع ڪيو، جنهن ان جي وصف "بجلي وسيلي خيال جي پري کان ترسيل" طور ڪئي.<ref>{{cite web|first=Jean-Marie|last=Dilhac|url=http://www.ieee.org/portal/cms_docs_iportals/iportals/aboutus/history_center/conferences/che2004/Dilhac.pdf|title=From tele-communicare to Telecommunications|website=[[Institute of Electrical and Electronics Engineers]] (IEEE) |archive-url=https://web.archive.org/web/20101202232403/http://www.ieee.org/portal/cms_docs_iportals/iportals/aboutus/history_center/conferences/che2004/Dilhac.pdf |archive-date=2 December 2010|year=2004}}</ref> ٽيليڪميونيڪيشن هڪ مرڪب اسم آهي، جيڪو يوناني اڳياڙي ''tele-'' (τῆλε)، جنهن جي معنيٰ "پري"، "دور" يا "فاصلي تي" آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=tele-&allowed_in_frame=0|title=Online Etymology Dictionary|access-date=19 August 2016|archive-date=25 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161225225345/http://www.etymonline.com/index.php?term=tele-&allowed_in_frame=0|url-status=live}}</ref> ۽ لاطيني فعل ''ڪميونيڪيئر''، جنهن جي معنيٰ "ونڊڻ" آهي، مان ٺهيل آهي.<ref name="oxford">{{cite web |url=http://oxforddictionaries.com/definition/english/telecommunication?view=uk |title=Telecommunication |work=Oxford Dictionaries |publisher=Oxford University Press |access-date=28 February 2013 |archive-date=30 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130430020541/http://oxforddictionaries.com/definition/english/telecommunication?view=uk |url-status=dead }}</ref><ref>''Telecommunication'', ''tele-'' and ''communication'', [[New Oxford American Dictionary]] (2nd edition), 2005.</ref> ''ڪميونيڪيشن'' لفظ انگريزيءَ ۾ پهريون ڀيرو چوڏهين صديءَ جي آخر ۾ استعمال ٿيو. اهو پراڻي فرانسيسي لفظ ''ڪومونيڪاسيون'' مان آيو، جيڪو لاطيني ''ڪميونيڪيشنم'' مان نڪتل آهي؛ اهو ''ڪميونيڪيئر'' جي ماضي واري جز جي بنياد مان ٺهيل عمل جو اسم آهي، جنهن جي معنيٰ "ونڊڻ، ورهائڻ، اطلاع ڏيڻ، گڏ ڪرڻ، شامل ڪرڻ" آهي، ۽ لفظي معنيٰ "عام ڪرڻ" آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=communication&allowed_in_frame=0|title=communication |website=Online Etymology Dictionary|access-date=19 August 2016|archive-date=14 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160914041535/http://www.etymonline.com/index.php?term=communication&allowed_in_frame=0|url-status=live}}</ref> == تاريخ == {{further|ٽيليڪميونيڪيشن جي تاريخ}} تاريخ دوران ڊگهي مفاصلي واري رابطي لاءِ ڪيترائي [[ترسيل وسيلا]] استعمال ڪيا ويا آهن، جن ۾ [[دونهين جا اشارا]]، [[مشعلون]]، [[سيميفور ٽيليگراف]]، [[اشارتي جهنڊا]]، بصري [[هيليوگراف]]، [[برقي تار]]ون، ۽ [[برقي مقناطيسي سگنل]] منتقل ڪرڻ لاءِ خالي فضا شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=Telecommunications and Networking |url=https://courses.aiu.edu/Telecommunications%20and%20Networking/SEC%201/SEC%201.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250110094619/https://courses.aiu.edu/Telecommunications%20and%20Networking/SEC%201/SEC%201.pdf |archive-date=10 January 2025 |access-date=14 June 2026 |website=Atlantic International University}}</ref> === برقي ۽ اليڪٽرانڪ دور کان اڳ === [[فائل:OptischerTelegraf.jpg|upright|thumb|[[ڪلاڊ شاپ]] جي [[سيميفور ٽاور]]ن مان هڪ جي نقل]] ڊگهي مفاصلي وارو رابطو بجلي ۽ برقي مقناطيسيت جي دريافت کان گهڻو اڳ استعمال ٿيندو هو، جنهن بعد [[ٽيليڪميونيڪيشن]] جي ايجاد ممڪن ٿي.<ref>{{Cite web |last=Wheeler |first=Heather |title=The evolution of long distance communication |url=https://www.hebronhawkeye.com/entertainment/2023/01/18/the-evolution-of-long-distance-communication/ |access-date=2026-06-14 |website=The Hawk Eye}}</ref> ان کان اڳ فاصلي تي رابطي لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪيترن ئي ذهين طريقن مان ڪجهه هتي بيان ڪيا ويا آهن. [[ڪبوتر پيغام رسان]] تاريخ دوران مختلف تهذيبن طرفان استعمال ڪيا ويا. [[ڪبوتر ٽپال]] جون پاڙون [[فارس]] ۾ هيون، جنهن کي پوءِ رومنن پنهنجي فوجي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو. [[فرونٽينس]] جي دعويٰ موجب [[جوليس سيزر]] [[گال]] جي فتح دوران ڪبوترن کي پيغام رسان طور استعمال ڪيو.<ref name="Levi">{{cite book |last=Levi |first=Wendell |title= The Pigeon|year= 1977|publisher= Levi Publishing Co, Inc|location= Sumter, SC|isbn=978-0-85390-013-9 }}</ref> [[يوناني]] پڻ [[قديم اولمپڪ رانديون|اولمپڪ رانديون]] جي فاتحن جا نالا مختلف شهرن ڏانهن ڪبوترن ذريعي موڪليندا هئا.<ref>{{cite book | last =Blechman | first =Andrew | title =Pigeons-The fascinating saga of the world's most revered and reviled bird. | publisher =University of Queensland Press | year =2007 | location =St Lucia, Queensland | url =http://www.uqp.uq.edu.au/book_details.php?id=9780702236419 | isbn =978-0-7022-3641-9 | url-status=dead | archive-url =https://web.archive.org/web/20080514003720/http://www.uqp.uq.edu.au/book_details.php?id=9780702236419 | archive-date =14 May 2008 | df =dmy-all }}</ref> اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ ڊچ حڪومت اهو نظام [[جاوا]] ۽ [[سوماترا]] ۾ استعمال ڪيو. 1849ع ۾ [[پال جوليس روئٽر]] [[آخن]] ۽ [[برسلز]] جي وچ ۾ اسٽاڪ مارڪيٽ جون قيمتون موڪلڻ لاءِ ڪبوترن جي خدمت شروع ڪئي، جيڪا ٽيليگرافي رابطو مڪمل ٿيڻ تائين هڪ سال جاري رهي.<ref>{{cite news| title =Chronology: Reuters, from pigeons to multimedia merger| newspaper =Reuters| url =https://www.reuters.com/article/rbssTechMediaTelecomNews/idUSL1849100620080219| format =Web article| access-date =21 February 2008| date =19 February 2008| archive-date =26 March 2008| archive-url =https://web.archive.org/web/20080326192232/http://www.reuters.com/article/rbssTechMediaTelecomNews/idUSL1849100620080219| url-status =live}}</ref> وچئين دور ۾ [[مشعلن]] جون زنجيرون عام طور ٽڪرين جي چوٽين تي اشارا پهچائڻ لاءِ استعمال ٿينديون هيون. انهن جو هڪ وڏو نقصان اهو هو ته اهي صرف هڪ بِٽ معلومات منتقل ڪري سگهنديون هيون، تنهنڪري پيغام جي معنيٰ، جهڙوڪ "دشمن نظر اچي ويو آهي"، اڳواٽ طئي ٿيل هوندي هئي. انهن جي استعمال جو هڪ مشهور مثال [[اسپيني آرماڊا]] دوران ملي ٿو، جڏهن مشعلن جي زنجير [[پليموٿ]] کان [[لنڊن]] تائين خبرداريءَ جو اشارو پهچايو.<ref>{{cite web | first=David | last=Ross | url=http://www.britainexpress.com/History/tudor/armada.htm | title=The Spanish Armada | archive-url=https://web.archive.org/web/20200104142345/https://www.britainexpress.com/History/tudor/armada.htm | archive-date=4 January 2020 | website=Britain Express | access-date=October 1, 2007}}</ref> 1792ع ۾ فرانسيسي انجنيئر [[ڪلاڊ شاپ]] [[ليل]] ۽ پيرس جي وچ ۾ پهريون مستقل بصري [[ٽيليگرافي]] نظام (يا [[سيميفور لائين]]) قائم ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://chappe.ec-lyon.fr/|archive-url=https://web.archive.org/web/20040409014107/http://chappe.ec-lyon.fr/|title=Les Télégraphes Chappe|archive-date=2004-04-09|website=Cédrick Chatenet|location=l'Ecole Centrale de Lyon|year=2003}}</ref> پر سيميفور نظام لاءِ ماهر آپريٽرن ۽ هر ڏهه کان ٽيهه ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي مهانگا ٽاور گهربل هوندا هئا. برقي ٽيليگراف سان مقابلي جي نتيجي ۾ ان جي آخري تجارتي لائين 1880ع ۾ بند ڪئي وئي.<ref>{{cite web|url=http://www.itu.int/itudoc/gs/promo/tsb/88192.pdf|title=CCIT/ITU-T 50 Years of Excellence|archive-url=https://web.archive.org/web/20200212173522/https://www.itu.int/itudoc/gs/promo/tsb/88192.pdf|archive-date=12 February 2020|website=International Telecommunication Union|year=2006}}</ref> === ٽيليگراف ۽ ٽيليفون === {{main|ٽيليگرافي|ٽيليفوني}} 25 جولاءِ 1837ع تي پهريون تجارتي [[برقي ٽيليگراف]] انگريز موجد سر [[وليم فوٿرگل ڪوڪ]] ۽ انگريز سائنسدان سر [[چارلس ويٽسٽون]] پاران پيش ڪيو ويو.<ref>{{cite book|first=William|last=Brockedone|title=Cooke and Wheatstone and the Invention of the Electric Telegraph|date=11 March 2013|publisher=Routledge |isbn=9780415846783}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/technology/connecting-britain/first-electric-telegraph/|title=Who made the first electric telegraph communications?|work=The Telegraph|access-date=7 August 2017|language=en-GB|archive-date=8 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808003926/http://www.telegraph.co.uk/technology/connecting-britain/first-electric-telegraph/|url-status=live}}</ref> ٻنهي موجدن پنهنجي اوزار کي نئين ايجاد بدران ”موجوده برقي مقناطيسي ٽيليگراف ۾ هڪ سڌارو“ قرار ڏنو.<ref>{{cite web|url=https://www.du.edu/~jcalvert/tel/morse/morse.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20010616184336/https://www.du.edu/~jcalvert/tel/morse/morse.htm|archive-date=2001-06-16|title=The Electromagnetic Telegraph|first=J. B.|last=Calvert|date=19 May 2004}}</ref> [[سيميوئل مورس]] به آزاديءَ سان برقي ٽيليگراف جو هڪ نمونو تيار ڪيو، جنهن جو هن 2 سيپٽمبر 1837ع تي ڪامياب نه ٿيندڙ مظاهرو ڪيو. [[مورس ڪوڊ|سندس ڪوڊ]] ويٽسٽون جي اشارتي طريقي جي ڀيٽ ۾ هڪ اهم ترقي هئي. پهرين [[ائٽلانٽڪ سمنڊ پار ٽيليگراف ڪيبل]] 27 جولاءِ 1866ع تي ڪاميابي سان مڪمل ڪئي وئي، جنهن سان پهريون ڀيرو ائٽلانٽڪ سمنڊ پار ٽيليڪميونيڪيشن ممڪن ٿي.<ref>{{cite web|url=http://www.sil.si.edu/digitalcollections/hst/atlantic-cable/|title=The Atlantic Cable |via=Smithsonian Libraries |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701144122/http://www.sil.si.edu/digitalcollections/hst/atlantic-cable/|archive-date=1 July 2017|website=Bern Dibner|publisher=Burndy Library Inc.|year=1959}}</ref> [[انتونيو ميوچي]] جي ”ڳالهائيندڙ ٽيليگراف“ ۽ [[يوهان فلپ رائس]] جي ''Telefon'' تي ابتدائي ڪوششن کان پوءِ، روايتي ٽيليفون جو پيٽنٽ [[اليگزينڊر گراهم بيل|اليگزينڊر بيل]] فيبروري 1876ع ۾ داخل ڪرايو (صرف ڪجهه ڪلاڪ اڳ [[ايليشا گري]] ساڳئي قسم جي اوزار لاءِ [[پيٽنٽ ڪيويٽ]] داخل ڪئي هئي).<ref>"[https://www.loc.gov/everyday-mysteries/technology/item/who-is-credited-with-inventing-the-telephone/ Who is credited with inventing the telephone?]", published 2022-02-22, updated 2024-9-12. Science Reference Section, Library of Congress.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.oberlin.edu/external/EOG/OYTT-images/ElishaGray.html|title=Elisha Gray|archive-url=https://web.archive.org/web/20170628164416/http://www2.oberlin.edu/external/EOG/OYTT-images/ElishaGray.html|archive-date=28 June 2017|website=Oberlin College Archives|publisher=Electronic Oberlin Group|year=2006}}</ref> پهرين تجارتي ٽيليفون خدمتون [[بيل ٽيليفون ڪمپني]] پاران 1878ع ۽ 1879ع ۾ ائٽلانٽڪ جي ٻنهي ڪنارن تي [[نيو هيون]] ۽ [[لنڊن]] شهرن ۾ قائم ڪيون ويون.<ref>{{cite web|url=http://www.connected-earth.com/Galleries/Telecommunicationsage/Thetelephone/index.htm|title=Connected Earth: The telephone|archive-url=https://web.archive.org/web/20060822104544/http://www.connected-earth.com/Galleries/Telecommunicationsage/Thetelephone/index.htm|archive-date=22 August 2006|publisher=BT|year=2006}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.att.com/history/milestones.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20030114033744/https://www.att.com/history/milestones.html|title=History of AT&T|archive-date=2003-01-14|website=AT&T}}</ref> === ريڊيو ۽ ٽيليويزن === {{main|ريڊيو|ٽيليويزن}} 1894ع ۾ اطالوي موجد [[گوليئلمو مارڪوني]] نئين دريافت ٿيل [[ريڊيو لهر]]ن جي اصول تي ٻڌل بي تار رابطي جي ترقي شروع ڪئي، ۽ 1901ع تائين هن اهو ثابت ڪري ڏيکاريو ته اهي لهرون ائٽلانٽڪ سمنڊ پار به موڪلي سگهجن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.teslasociety.com/biography.htm|title=Tesla Biography|archive-url=https://web.archive.org/web/20160114205727/http://www.teslasociety.com/biography.htm |archive-date=14 January 2016|first=Ljubo|last=Vujovic|website=Tesla Memorial Society of New York|year=1998}}</ref> اهو ريڊيو ذريعي [[بي تار ٽيليگرافي]] جي شروعات هئي. 17 ڊسمبر 1902ع تي [[مارڪوني اسٽيشن (گليس بي، نووا اسڪوٽيا)|ڪينيڊا جي نووا اسڪوٽيا صوبي جي گليس بي ۾ مارڪوني اسٽيشن]] تان موڪليل پيغام اتر آمريڪا کان ائٽلانٽڪ پار پهچندڙ دنيا جو پهريون ريڊيو پيغام بڻيو. 1904ع ۾ هڪ تجارتي خدمت قائم ڪئي وئي، جيڪا رڪنيت رکندڙ جهازن ڏانهن هر رات خبرن جا خلاصا موڪليندي هئي، ۽ اهي جهاز انهن کي پنهنجي اندروني اخبارن ۾ شامل ڪندا هئا.<ref>{{Cite web|title=TR Center - Talking Across the Ocean|url=https://www.theodorerooseveltcenter.org/Blog/Item/Talking%20Across%20the%20Ocean|access-date=2021-03-12|website=www.theodorerooseveltcenter.org|archive-date=17 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417162827/https://www.theodorerooseveltcenter.org/Blog/Item/Talking%20Across%20the%20Ocean|url-status=live}}</ref> [[پهرين عالمي جنگ]] فوجي رابطن لاءِ ريڊيو جي ترقي کي تيز ڪيو. جنگ کان پوءِ 1920ع واري ڏهاڪي ۾ تجارتي [[اي ايم نشريات]] شروع ٿي، جيڪا تفريح ۽ خبرن جو هڪ اهم عوامي ذريعو بڻجي وئي. [[ٻي عالمي جنگ]] وري جهازن ۽ زميني فوجي رابطن، ريڊيو نيويگيشن ۽ ريڊار جي جنگي ضرورتن سبب ريڊيو جي ترقي کي وڌيڪ تيز ڪيو.<ref>{{cite book|isbn=9781118104644|last=Thompson|first=R.J. Jr.|year=2011|title=Crystal Clear: The Struggle for Reliable Communications Technology in World War II|location=Hoboken, NJ|publisher=Wiley}}</ref> ريڊيو جي [[ايف ايم نشريات|اسٽيريو ايف ايم نشريات]] جي ترقي آمريڪا ۾ 1930ع واري ڏهاڪي ۽ برطانيا ۾ 1940ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ٿي،<ref name="BBC1946">{{cite web |title=Report 1946-04 – Frequency Modulation |url=https://www.bbc.co.uk/rd/publications/rdreport_1946_04 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200103173115/https://www.bbc.co.uk/rd/publications/rdreport_1946_04 |archive-date=2020-01-03 |access-date=2020-01-03 |website=BBC Research & Development|date=January 1946 }}</ref> ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ان اي ايم کي غالب تجارتي معيار طور گهڻي حد تائين تبديل ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite book | isbn=9781623566654 | last1=Théberge | first1=P. | last2=Devine | first2=K. | last3=Everrett | first3=T | year=2015 | title=Living Stereo: Histories and Cultures of Multichannel Sound | location=New York | publisher=Bloomsbury Publishing}}</ref> 25 مارچ 1925ع تي [[جان لوگي بيئرڊ]] لنڊن جي [[سيلفرجز]] ڊپارٽمينٽل اسٽور ۾ هلندڙ تصويرن جي ترسيل جو مظاهرو ڪيو. بيئرڊ جو اوزار [[پال نپڪو]] جي [[نپڪو ڊسڪ]] تي ٻڌل هو، تنهنڪري اهو [[ميڪانيڪي ٽيليويزن]] جي نالي سان مشهور ٿيو. اهو نظام [[برٽش براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]] پاران 30 سيپٽمبر 1929ع کان شروع ڪيل تجرباتي نشريات جو بنياد بڻيو.<ref>{{cite web|url=http://www.mztv.com/newframe.asp?content=http://www.mztv.com/pioneers.html | title=The Pioneers | archive-url=https://web.archive.org/web/20130514070220/http://www.mztv.com/newframe.asp?content=http%3A%2F%2Fwww.mztv.com%2Fpioneers.html | archive-date=14 May 2013 | website=MZTV Museum of Television | year=2006}}</ref> === ويڪيوم ٽيوب === {{main|ويڪيوم ٽيوب}} ويڪيوم ٽيوبون ڪيترن ئي بنيادي برقياتي عملن، جهڙوڪ سگنلن جي [[طاقت واڌارو|طاقت واڌاري]] ۽ برقي رو جي [[سڌارڻ (برقيات)|سڌارڻ]] لاءِ گرم [[گرم ڪيٿوڊ|ڪيٿوڊ]] مان نڪرندڙ [[ٿرميونڪ اخراج]] ٿيندڙ اليڪٽرانن کي استعمال ڪنديون آهن.<ref>{{Cite news |title=Electron tube {{!}} Vacuum Tubes, Cathode Rays, & Applications {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/technology/electron-tube |access-date=2026-06-14 |work=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> سڀ کان سادي ويڪيوم ٽيوب، يعني [[ڊائيوڊ]]، جيڪا 1904ع ۾ [[جان ايمبروز فليمنگ]] ايجاد ڪئي، رڳو هڪ گرم اليڪٽران خارج ڪندڙ ڪيٿوڊ ۽ هڪ اينوڊ تي مشتمل هوندي آهي. اليڪٽران هن اوزار ۾ صرف هڪ طرف، يعني ڪيٿوڊ کان اينوڊ ڏانهن وهي سگهن ٿا. ٽيوب اندر هڪ يا وڌيڪ [[ضابطو ڄاري]] شامل ڪرڻ سان ڪيٿوڊ ۽ اينوڊ جي وچ ۾ وهندڙ برقي رو کي ڄاري يا ڄارين تي لاڳو ٿيل وولٽيج ذريعي ڪنٽرول ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite web|last=Hoddeson|first=L|title=The Vacuum Tube|url=https://www.pbs.org/transistor/science/events/vacuumt.html|publisher=PBS|access-date=6 May 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120415063342/http://www.pbs.org/transistor/science/events/vacuumt.html | archive-date=15 April 2012}}</ref> اهي اوزار ويهين صديءَ جي پهرين اڌ دوران برقي سرڪٽن جو بنيادي حصو بڻيا ۽ ريڊيو، ٽيليويزن، ريڊار، [[آواز جي رڪارڊنگ ۽ ٻيهر پيداوار]]، ڊگهي فاصلي وارن ٽيليفون نيٽ ورڪن، ۽ اينالاگ توڙي شروعاتي ڊجيٽل [[ڪمپيوٽر]]ن جي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. جيتوڻيڪ ڪجهه شعبن ۾ اڳ ئي [[اسپارڪ گيپ ٽرانسميٽر]] ۽ [[ميڪانيڪي ڪمپيوٽر]] جهڙيون ٽيڪنالاجيون استعمال ٿي رهيون هيون، پر ٿرميونڪ ويڪيوم ٽيوب جي ايجاد انهن ٽيڪنالاجين کي وسيع ۽ عملي استعمال لائق بڻايو، جنهن سان [[برقيات]] جي شعبي جي بنياد پئي.<ref>{{cite book |last1=Macksey |first1=Kenneth |last2=Woodhouse |first2=William |year=1991 |chapter=Electronics |title=The Penguin Encyclopedia of Modern Warfare: 1850 to the present day |publisher=Viking |page=110 |isbn=978-0-670-82698-8 |quote=The electronics age may be said to have been ushered in with the invention of the vacuum diode valve in 1902 by the Briton John Fleming (himself coining the word 'electronics'), the immediate application being in the field of radio.}}</ref> ويهين صديءَ جي اڪثر حصي دوران ٽيليويزنن ۾ هڪ خاص قسم جي ويڪيوم ٽيوب، يعني [[ڪيٿوڊ ري ٽيوب]]، استعمال ٿيندي هئي، جيڪا [[ڪارل فرڊيننڊ برائون]] ايجاد ڪئي هئي. اهڙي ٽيليويزن جو پهريون اميد افزا نمونو [[فائلو فارنسورٿ]] تيار ڪيو، جنهن 7 سيپٽمبر 1927ع تي پنهنجي خاندان آڏو ان جو مظاهرو ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/farnsworth.html|title=Philo Farnsworth | archive-url=https://web.archive.org/web/20090930214902/http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/farnsworth.html |archive-date=30 September 2009|first=Neil|last=Postman|website=[[TIME Magazine]]|date=29 March 1999}}</ref> ٻي عالمي جنگ کان پوءِ رڪجي ويل تجربا ٻيهر شروع ٿيا ۽ ٽيليويزن گهرن ۾ تفريح ۽ نشريات جو هڪ اهم ذريعو بڻجي ويو. 1940ع واري ڏهاڪي دوران [[نيم موصل اوزار]]ن جي ايجاد سان [[ٺوس-حالت برقيات|ٺوس-حالت]] وارا اوزار تيار ڪرڻ ممڪن ٿيو، جيڪي ويڪيوم ٽيوبن جي ڀيٽ ۾ ننڍا، سستا، وڌيڪ ڪارائتا، وڌيڪ قابلِ اعتماد ۽ وڌيڪ پائيدار هئا. 1960ع واري ڏهاڪي جي وچ کان ويڪيوم ٽيوبن جي جاءِ [[ٽرانزسٽر]]ن وٺڻ شروع ڪئي. تنهن هوندي به ويڪيوم ٽيوبون اڄ به ڪجهه اعليٰ فريڪوئنسي وارن طاقت وڌائيندڙن ۾ استعمال ٿين ٿيون. === ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ ۽ انٽرنيٽ === {{main|ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ|انٽرنيٽ}} 11 سيپٽمبر 1940ع تي [[جارج اسٽيبٽز]] نيويارڪ مان [[ٽيليٽائپ]] ذريعي پنهنجي ''ڪامپليڪس نمبر ڪيلڪيوليٽر'' لاءِ مسئلا موڪليا ۽ انهن جا حساب ڪيل نتيجا [[نيو هيمپشائر]] ۾ [[ڊارٽمٿ ڪاليج]] مان واپس حاصل ڪيا.<ref>{{Cite web|title=George Stibitz (1904–1995) | url=http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm | access-date=6 June 2023|website=www.kerryr.net|publisher=Kerry Redshaw|archive-date=15 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815235330/http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm|url-status=live}}</ref> مرڪزي ڪمپيوٽر ([[مرڪزي ڪمپيوٽر]]) ۽ پري موجود [[غير ذهين ٽرمينل]]ن تي ٻڌل هي ترتيب 1970ع واري ڏهاڪي تائين وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي رهي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾ [[پال باران]] ۽ آزاديءَ سان [[ڊونلڊ ڊيوس]] [[پيڪيٽ سوئچنگ]] تي تحقيق شروع ڪئي، جيڪا اهڙي ٽيڪنالاجي آهي جنهن ۾ پيغام کي ننڍن حصن ۾ ورهائي، مرڪزي ڪمپيوٽر مان گذارڻ کان سواءِ، [[ايسنڪرونس ٽرانسفر موڊ|غير هم وقت]] طريقي سان منزل ڏانهن موڪليو ويندو آهي. 5 ڊسمبر 1969ع تي چار-نوڊن تي مشتمل هڪ [[ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ]] قائم ٿيو، جيڪو [[آرپانيٽ]] جي شروعات ثابت ٿيو، ۽ 1981ع تائين اهو وڌي 213 [[نوڊ (نيٽ ورڪنگ)|نوڊ]]ن تائين پهچي ويو.<ref>{{cite book | last = Hafner | first = Katie | title = Where Wizards Stay Up Late: The Origins Of The Internet | publisher = Simon & Schuster | year = 1998 | isbn = 978-0-684-83267-8 }}</ref> بعد ۾ آرپانيٽ ٻين نيٽ ورڪن سان ضم ٿي [[انٽرنيٽ]] بڻجي ويو. جڏهن ته انٽرنيٽ جي ترقي [[انٽرنيٽ انجنيئرنگ ٽاسڪ فورس]] (IETF) جي مرڪزي ڌيان هيٺ رهي، جنهن [[تبصري لاءِ درخواست]] (RFC) دستاويزن جو هڪ سلسلو جاري ڪيو، ساڳئي وقت صنعتي تحقيقاتي مرڪزن ۾ ٻيون به اهم نيٽ ورڪنگ ترقيون ٿيون، جهڙوڪ [[ايٿرنيٽ]] (1983ع)، [[ٽوڪن رنگ]] (1984ع){{citation needed|date=April 2018}} ۽ [[تاري نما نيٽ ورڪ]] بناوت تي ٻڌل [[مقامي ايراضي نيٽ ورڪ]] (LAN) جي ترقي. == پڻ ڏسندا == * [[ڏور ربطيات جي تاريخ]] == خارجي ڳنڍڻا == ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:انجنيئرنگ جا شعبا]] [[زمرو:ٽيليڪميونيڪيشن]] [[زمرو:ربطيات]] [[زمرو:ميڊيا ٽيڪنالاجي]] oed0hzlrlc5ke9lolu897zipmio14w1 390606 390605 2026-07-02T18:08:51Z Intisar Ali 8681 390606 wikitext text/x-wiki {{Short description|برقي يا اليڪٽرانڪ ذريعن وسيلي معلومات جي ترسيل}} [[فائل:Erdfunkstelle Raisting 2.jpg|thumb|[[جرمني]] جي [[باويريا]] صوبي جي [[رائسٽنگ]] ۾ سيٽلائيٽ مواصلات جي سڀ کان وڏي مرڪز تي [[سيٽلائيٽ مواصلات]] جي اينٽينا]] [[فائل:Internet map 1024.jpg|thumb|[[اوپٽي پراجيڪٽ]] پاران [[انٽرنيٽ]] جي هڪ حصي مان گذرندڙ مختلف رستن جي بصري نمائش]] '''ٽيلي ڪميونيڪيشن''' ('''Telecommunication''')، جنهن کي اڪثر جمع جي صورت ۾ يا مختصر طور '''ٽيليڪام''' پڻ چيو ويندو آهي، [[معلومات]] کي ڊگهي فاصلي تي [[برق]]ي يا [[اليڪٽرانڪس|اليڪٽرانڪ]] ذريعن وسيلي منتقل ڪرڻ جو عمل آهي، جيڪو عام طور ڪيبلن، [[ريڊيو لهر]]ن يا ٻين مواصلاتي ٽيڪنالاجين ذريعي انجام ڏنو ويندو آهي. اهي ترسيلي وسيلا [[مواصلاتي چينل]]ن ۾ ورهايا ويندا آهن، جيڪي [[ملٽي پليڪسنگ]] جي ذريعي هڪ ئي وسيلي تي ڪيترن ئي هم وقت [[مواصلاتي سيشن]]ن جي ترسيل کي ممڪن بڻائيندا آهن. اوڻيهين، ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ دوران ايجاد ٿيل ڊگهي فاصلي واريون ٽيڪنالاجيون عام طور برقي توانائي استعمال ڪنديون آهن، جن ۾ [[برقي تاربرقي]]، [[ٽيليفون]]، [[ٽيليويزن]] ۽ [[ريڊيو]] شامل آهن. شروعاتي [[ٽيليڪميونيڪيشن ڄار]]ن ۾ سگنلن جي ترسيل لاءِ ڌاتي تارون استعمال ٿينديون هيون. اهي ڄار ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين [[تاربرقي]] ۽ ٽيليفوني لاءِ استعمال ٿيندا رهيا. ويهين صديءَ جي پهرئين ڏهاڪي ۾ [[بي تار مواصلات]] جي ميدان ۾ هڪ وڏو انقلاب آيو، جنهن ۾ [[ريڊيو مواصلات]] بابت [[گوليئلمو مارڪوني]] جون اهم ڪاميابيون شامل هيون، جنهن تي کيس 1909ع جو [[فزڪس ۾ نوبل انعام]] مليو. برقي ۽ اليڪٽرانڪ ٽيليڪميونيڪيشن جي ٻين ابتدائي اڳواڻن ۾ [[چارلس ويٽ اسٽون]] ۽ [[سيميوئل مورس]] (تاربرقي جا گڏيل موجد)، [[انٽونيو ميوچي]]، [[فلپ رائيس]]، [[اليشا گري]] ۽ [[اليگزينڊر گراهم بيل]] (ٽيليفون جا موجد ۽ ترقي ڏيندڙ)، [[ايڊون آرمسٽرانگ]] ۽ [[لي ڊي فاريسٽ]] (ريڊيو جا موجد)، ۽ [[ولاديمير زوورڪِن]]، [[جان لوگي بيئرڊ]] ۽ [[فائلو فارنسورٿ]] (ٽيليويزن جا موجد) شامل آهن. 1960ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ڊجيٽل ٽيڪنالاجين جي تيزي سان واڌ سبب [[آواز]]ي مواصلات کي آهستي آهستي ڊيٽا جي ترسيل سان گڏايو ويو. ڌاتي وسيلي جي طبعياتي حدن [[آپٽيڪل فائبر]] جي ترقي کي هٿي ڏني.<ref name=":11">{{Cite web|title=How does a Gigabit Passive Optical Network (GPON) work?|url=https://www.eib.org/en/stories/what-is-gpon|access-date=7 June 2021|website=European Investment Bank|language=en|archive-date=7 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210607144149/https://www.eib.org/en/stories/what-is-gpon|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|author1=National Research Council |url=https://www.nap.edu/read/11711/chapter/3|year=2006|doi=10.17226/11711|isbn=978-0-309-10265-0|language=en|access-date=25 June 2021|archive-date=23 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210623221636/https://www.nap.edu/read/11711/chapter/3|url-status=live |title=Renewing U.S. Telecommunications Research |bibcode=2006nap..book11711N }}</ref><ref>{{Cite web|last=Cyphers|first=Bennett|date=16 October 2019|title=The Case for Fiber to the Home, Today: Why Fiber is a Superior Medium for 21st Century Broadband|url=https://www.eff.org/wp/case-fiber-home-today-why-fiber-superior-medium-21st-century-broadband|access-date=7 June 2021|website=Electronic Frontier Foundation|language=en|archive-date=3 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603233817/https://www.eff.org/wp/case-fiber-home-today-why-fiber-superior-medium-21st-century-broadband|url-status=live}}</ref> [[انٽرنيٽ]]، جيڪا ڪنهن هڪ مخصوص وسيلي تي دارومدار نٿي رکي، انفرادي استعمال ڪندڙن کي عالمي سطح تي خدمتن تائين رسائي فراهم ڪئي آهي ۽ مواصلات ۾ هنڌ ۽ وقت جون حدون وڌيڪ گهٽائي ڇڏيون آهن. == وصف == 1932ع ۾ [[آئي ٽي يو مڪمل اختيار ڪانفرنس|مڪمل اختيار ٽيليگراف ڪانفرنس]] ۽ ميڊرڊ ۾ ٿيل بين الاقوامي ريڊيو ٽيليگراف ڪانفرنس دوران ٻنهي تنظيمن گڏجي [[بين الاقوامي ٽيليڪميونيڪيشن يونين]] (ITU) جوڙي.<ref>{{cite web |title=International Telegraph Conference (Madrid, 1932) |url=https://www.itu.int/en/history/Pages/PlenipotentiaryConferences.aspx?conf=4.5 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230108011921/https://www.itu.int/en/history/Pages/PlenipotentiaryConferences.aspx?conf=4.5 |archive-date=8 January 2023 |access-date=8 January 2023 |publisher=ITU}}</ref> هنن ''ٽيليڪميونيڪيشن'' جي وصف هن ريت ڪئي: "تار، بي تار يا برقي سگنلنگ يا بصري سگنلنگ جي ٻين نظامن يا عملن وسيلي نشانين، سگنلن، تحرير، فيڪسيملين ۽ هر قسم جي آوازن جي ڪا به ٽيليگرافڪ يا ٽيليفونڪ مواصلات." بعد ۾ [[آئي ٽي يو ريڊيو ضابطا]] جي آرٽيڪل 1.3 تحت اها وصف ٻيهر تصديق ڪئي وئي، جنهن ۾ ان کي "نشانين، سگنلن، تحريرن، تصويرن، آوازن يا ڪنهن به نوعيت جي ڄاڻ جي ڪا به ترسيل، اخراج يا وصولي، جيڪا [[تار]]، ريڊيو، بصري يا ٻين برقي مقناطيسي نظامن وسيلي ڪئي وڃي" قرار ڏنو ويو.<ref>{{Cite web |date=2026-05-11 |title=Communication vs Telecommunications vs Data Communication: Best CCNA Guide on Key Differences in 3 Terms - The Cyber Skills |url=https://thecyberskills.com/communication-vs-telecommunications-vs-data-communication/ |access-date=2026-06-14 |language=en-US}}</ref> انهيءَ ڪري آهستي رفتار واريون مواصلاتي ٽيڪنالاجيون، جهڙوڪ [[ٽپال]] ۽ [[هوا-دٻاءُ نليون]]، ٽيليڪميونيڪيشن جي وصف ۾ شامل ناهن.<ref>{{citation |title=ITU Radio Regulations |title-link=ITU Radio Regulations |date=2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150319031957/https://www.itu.int/dms_pub/itu-s/oth/02/02/S02020000244501PDFE.PDF |archive-date=19 March 2015 |chapter=Article 1.3 |chapter-url=https://www.itu.int/dms_pub/itu-s/oth/02/02/S02020000244501PDFE.PDF |publisher=[[International Telecommunication Union]]}}</ref><ref>Constitution and Convention of the International Telecommunication Union, Annex (Geneva, 1992)</ref> ''ٽيليڪميونيڪيشن'' اصطلاح 1904ع ۾ فرانسيسي انجنيئر ۽ ناول نگار [[ايڊوار ايسٽونيئي]] وضع ڪيو، جنهن ان جي وصف "بجلي وسيلي خيال جي پري کان ترسيل" طور ڪئي.<ref>{{cite web|first=Jean-Marie|last=Dilhac|url=http://www.ieee.org/portal/cms_docs_iportals/iportals/aboutus/history_center/conferences/che2004/Dilhac.pdf|title=From tele-communicare to Telecommunications|website=[[Institute of Electrical and Electronics Engineers]] (IEEE) |archive-url=https://web.archive.org/web/20101202232403/http://www.ieee.org/portal/cms_docs_iportals/iportals/aboutus/history_center/conferences/che2004/Dilhac.pdf |archive-date=2 December 2010|year=2004}}</ref> ٽيليڪميونيڪيشن هڪ مرڪب اسم آهي، جيڪو يوناني اڳياڙي ''tele-'' (τῆλε)، جنهن جي معنيٰ "پري"، "دور" يا "فاصلي تي" آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=tele-&allowed_in_frame=0|title=Online Etymology Dictionary|access-date=19 August 2016|archive-date=25 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161225225345/http://www.etymonline.com/index.php?term=tele-&allowed_in_frame=0|url-status=live}}</ref> ۽ لاطيني فعل ''ڪميونيڪيئر''، جنهن جي معنيٰ "ونڊڻ" آهي، مان ٺهيل آهي.<ref name="oxford">{{cite web |url=http://oxforddictionaries.com/definition/english/telecommunication?view=uk |title=Telecommunication |work=Oxford Dictionaries |publisher=Oxford University Press |access-date=28 February 2013 |archive-date=30 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130430020541/http://oxforddictionaries.com/definition/english/telecommunication?view=uk |url-status=dead }}</ref><ref>''Telecommunication'', ''tele-'' and ''communication'', [[New Oxford American Dictionary]] (2nd edition), 2005.</ref> ''ڪميونيڪيشن'' لفظ انگريزيءَ ۾ پهريون ڀيرو چوڏهين صديءَ جي آخر ۾ استعمال ٿيو. اهو پراڻي فرانسيسي لفظ ''ڪومونيڪاسيون'' مان آيو، جيڪو لاطيني ''ڪميونيڪيشنم'' مان نڪتل آهي؛ اهو ''ڪميونيڪيئر'' جي ماضي واري جز جي بنياد مان ٺهيل عمل جو اسم آهي، جنهن جي معنيٰ "ونڊڻ، ورهائڻ، اطلاع ڏيڻ، گڏ ڪرڻ، شامل ڪرڻ" آهي، ۽ لفظي معنيٰ "عام ڪرڻ" آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=communication&allowed_in_frame=0|title=communication |website=Online Etymology Dictionary|access-date=19 August 2016|archive-date=14 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160914041535/http://www.etymonline.com/index.php?term=communication&allowed_in_frame=0|url-status=live}}</ref> == تاريخ == {{further|ٽيليڪميونيڪيشن جي تاريخ}} تاريخ دوران ڊگهي مفاصلي واري رابطي لاءِ ڪيترائي [[ترسيل وسيلا]] استعمال ڪيا ويا آهن، جن ۾ [[دونهين جا اشارا]]، [[مشعلون]]، [[سيميفور ٽيليگراف]]، [[اشارتي جهنڊا]]، بصري [[هيليوگراف]]، [[برقي تار]]ون، ۽ [[برقي مقناطيسي سگنل]] منتقل ڪرڻ لاءِ خالي فضا شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=Telecommunications and Networking |url=https://courses.aiu.edu/Telecommunications%20and%20Networking/SEC%201/SEC%201.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250110094619/https://courses.aiu.edu/Telecommunications%20and%20Networking/SEC%201/SEC%201.pdf |archive-date=10 January 2025 |access-date=14 June 2026 |website=Atlantic International University}}</ref> === برقي ۽ اليڪٽرانڪ دور کان اڳ === [[فائل:OptischerTelegraf.jpg|upright|thumb|[[ڪلاڊ شاپ]] جي [[سيميفور ٽاور]]ن مان هڪ جي نقل]] ڊگهي مفاصلي وارو رابطو بجلي ۽ برقي مقناطيسيت جي دريافت کان گهڻو اڳ استعمال ٿيندو هو، جنهن بعد [[ٽيليڪميونيڪيشن]] جي ايجاد ممڪن ٿي.<ref>{{Cite web |last=Wheeler |first=Heather |title=The evolution of long distance communication |url=https://www.hebronhawkeye.com/entertainment/2023/01/18/the-evolution-of-long-distance-communication/ |access-date=2026-06-14 |website=The Hawk Eye}}</ref> ان کان اڳ فاصلي تي رابطي لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪيترن ئي ذهين طريقن مان ڪجهه هتي بيان ڪيا ويا آهن. [[ڪبوتر پيغام رسان]] تاريخ دوران مختلف تهذيبن طرفان استعمال ڪيا ويا. [[ڪبوتر ٽپال]] جون پاڙون [[فارس]] ۾ هيون، جنهن کي پوءِ رومنن پنهنجي فوجي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو. [[فرونٽينس]] جي دعويٰ موجب [[جوليس سيزر]] [[گال]] جي فتح دوران ڪبوترن کي پيغام رسان طور استعمال ڪيو.<ref name="Levi">{{cite book |last=Levi |first=Wendell |title= The Pigeon|year= 1977|publisher= Levi Publishing Co, Inc|location= Sumter, SC|isbn=978-0-85390-013-9 }}</ref> [[يوناني]] پڻ [[قديم اولمپڪ رانديون|اولمپڪ رانديون]] جي فاتحن جا نالا مختلف شهرن ڏانهن ڪبوترن ذريعي موڪليندا هئا.<ref>{{cite book | last =Blechman | first =Andrew | title =Pigeons-The fascinating saga of the world's most revered and reviled bird. | publisher =University of Queensland Press | year =2007 | location =St Lucia, Queensland | url =http://www.uqp.uq.edu.au/book_details.php?id=9780702236419 | isbn =978-0-7022-3641-9 | url-status=dead | archive-url =https://web.archive.org/web/20080514003720/http://www.uqp.uq.edu.au/book_details.php?id=9780702236419 | archive-date =14 May 2008 | df =dmy-all }}</ref> اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ ڊچ حڪومت اهو نظام [[جاوا]] ۽ [[سوماترا]] ۾ استعمال ڪيو. 1849ع ۾ [[پال جوليس روئٽر]] [[آخن]] ۽ [[برسلز]] جي وچ ۾ اسٽاڪ مارڪيٽ جون قيمتون موڪلڻ لاءِ ڪبوترن جي خدمت شروع ڪئي، جيڪا ٽيليگرافي رابطو مڪمل ٿيڻ تائين هڪ سال جاري رهي.<ref>{{cite news| title =Chronology: Reuters, from pigeons to multimedia merger| newspaper =Reuters| url =https://www.reuters.com/article/rbssTechMediaTelecomNews/idUSL1849100620080219| format =Web article| access-date =21 February 2008| date =19 February 2008| archive-date =26 March 2008| archive-url =https://web.archive.org/web/20080326192232/http://www.reuters.com/article/rbssTechMediaTelecomNews/idUSL1849100620080219| url-status =live}}</ref> وچئين دور ۾ [[مشعلن]] جون زنجيرون عام طور ٽڪرين جي چوٽين تي اشارا پهچائڻ لاءِ استعمال ٿينديون هيون. انهن جو هڪ وڏو نقصان اهو هو ته اهي صرف هڪ بِٽ معلومات منتقل ڪري سگهنديون هيون، تنهنڪري پيغام جي معنيٰ، جهڙوڪ "دشمن نظر اچي ويو آهي"، اڳواٽ طئي ٿيل هوندي هئي. انهن جي استعمال جو هڪ مشهور مثال [[اسپيني آرماڊا]] دوران ملي ٿو، جڏهن مشعلن جي زنجير [[پليموٿ]] کان [[لنڊن]] تائين خبرداريءَ جو اشارو پهچايو.<ref>{{cite web | first=David | last=Ross | url=http://www.britainexpress.com/History/tudor/armada.htm | title=The Spanish Armada | archive-url=https://web.archive.org/web/20200104142345/https://www.britainexpress.com/History/tudor/armada.htm | archive-date=4 January 2020 | website=Britain Express | access-date=October 1, 2007}}</ref> 1792ع ۾ فرانسيسي انجنيئر [[ڪلاڊ شاپ]] [[ليل]] ۽ پيرس جي وچ ۾ پهريون مستقل بصري [[ٽيليگرافي]] نظام (يا [[سيميفور لائين]]) قائم ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://chappe.ec-lyon.fr/|archive-url=https://web.archive.org/web/20040409014107/http://chappe.ec-lyon.fr/|title=Les Télégraphes Chappe|archive-date=2004-04-09|website=Cédrick Chatenet|location=l'Ecole Centrale de Lyon|year=2003}}</ref> پر سيميفور نظام لاءِ ماهر آپريٽرن ۽ هر ڏهه کان ٽيهه ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي مهانگا ٽاور گهربل هوندا هئا. برقي ٽيليگراف سان مقابلي جي نتيجي ۾ ان جي آخري تجارتي لائين 1880ع ۾ بند ڪئي وئي.<ref>{{cite web|url=http://www.itu.int/itudoc/gs/promo/tsb/88192.pdf|title=CCIT/ITU-T 50 Years of Excellence|archive-url=https://web.archive.org/web/20200212173522/https://www.itu.int/itudoc/gs/promo/tsb/88192.pdf|archive-date=12 February 2020|website=International Telecommunication Union|year=2006}}</ref> === ٽيليگراف ۽ ٽيليفون === {{main|ٽيليگرافي|ٽيليفوني}} 25 جولاءِ 1837ع تي پهريون تجارتي [[برقي ٽيليگراف]] انگريز موجد سر [[وليم فوٿرگل ڪوڪ]] ۽ انگريز سائنسدان سر [[چارلس ويٽسٽون]] پاران پيش ڪيو ويو.<ref>{{cite book|first=William|last=Brockedone|title=Cooke and Wheatstone and the Invention of the Electric Telegraph|date=11 March 2013|publisher=Routledge |isbn=9780415846783}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/technology/connecting-britain/first-electric-telegraph/|title=Who made the first electric telegraph communications?|work=The Telegraph|access-date=7 August 2017|language=en-GB|archive-date=8 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808003926/http://www.telegraph.co.uk/technology/connecting-britain/first-electric-telegraph/|url-status=live}}</ref> ٻنهي موجدن پنهنجي اوزار کي نئين ايجاد بدران ”موجوده برقي مقناطيسي ٽيليگراف ۾ هڪ سڌارو“ قرار ڏنو.<ref>{{cite web|url=https://www.du.edu/~jcalvert/tel/morse/morse.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20010616184336/https://www.du.edu/~jcalvert/tel/morse/morse.htm|archive-date=2001-06-16|title=The Electromagnetic Telegraph|first=J. B.|last=Calvert|date=19 May 2004}}</ref> [[سيميوئل مورس]] به آزاديءَ سان برقي ٽيليگراف جو هڪ نمونو تيار ڪيو، جنهن جو هن 2 سيپٽمبر 1837ع تي ڪامياب نه ٿيندڙ مظاهرو ڪيو. [[مورس ڪوڊ|سندس ڪوڊ]] ويٽسٽون جي اشارتي طريقي جي ڀيٽ ۾ هڪ اهم ترقي هئي. پهرين [[ائٽلانٽڪ سمنڊ پار ٽيليگراف ڪيبل]] 27 جولاءِ 1866ع تي ڪاميابي سان مڪمل ڪئي وئي، جنهن سان پهريون ڀيرو ائٽلانٽڪ سمنڊ پار ٽيليڪميونيڪيشن ممڪن ٿي.<ref>{{cite web|url=http://www.sil.si.edu/digitalcollections/hst/atlantic-cable/|title=The Atlantic Cable |via=Smithsonian Libraries |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701144122/http://www.sil.si.edu/digitalcollections/hst/atlantic-cable/|archive-date=1 July 2017|website=Bern Dibner|publisher=Burndy Library Inc.|year=1959}}</ref> [[انتونيو ميوچي]] جي ”ڳالهائيندڙ ٽيليگراف“ ۽ [[يوهان فلپ رائس]] جي ''Telefon'' تي ابتدائي ڪوششن کان پوءِ، روايتي ٽيليفون جو پيٽنٽ [[اليگزينڊر گراهم بيل|اليگزينڊر بيل]] فيبروري 1876ع ۾ داخل ڪرايو (صرف ڪجهه ڪلاڪ اڳ [[ايليشا گري]] ساڳئي قسم جي اوزار لاءِ [[پيٽنٽ ڪيويٽ]] داخل ڪئي هئي).<ref>"[https://www.loc.gov/everyday-mysteries/technology/item/who-is-credited-with-inventing-the-telephone/ Who is credited with inventing the telephone?]", published 2022-02-22, updated 2024-9-12. Science Reference Section, Library of Congress.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.oberlin.edu/external/EOG/OYTT-images/ElishaGray.html|title=Elisha Gray|archive-url=https://web.archive.org/web/20170628164416/http://www2.oberlin.edu/external/EOG/OYTT-images/ElishaGray.html|archive-date=28 June 2017|website=Oberlin College Archives|publisher=Electronic Oberlin Group|year=2006}}</ref> پهرين تجارتي ٽيليفون خدمتون [[بيل ٽيليفون ڪمپني]] پاران 1878ع ۽ 1879ع ۾ ائٽلانٽڪ جي ٻنهي ڪنارن تي [[نيو هيون]] ۽ [[لنڊن]] شهرن ۾ قائم ڪيون ويون.<ref>{{cite web|url=http://www.connected-earth.com/Galleries/Telecommunicationsage/Thetelephone/index.htm|title=Connected Earth: The telephone|archive-url=https://web.archive.org/web/20060822104544/http://www.connected-earth.com/Galleries/Telecommunicationsage/Thetelephone/index.htm|archive-date=22 August 2006|publisher=BT|year=2006}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.att.com/history/milestones.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20030114033744/https://www.att.com/history/milestones.html|title=History of AT&T|archive-date=2003-01-14|website=AT&T}}</ref> === ريڊيو ۽ ٽيليويزن === {{main|ريڊيو|ٽيليويزن}} 1894ع ۾ اطالوي موجد [[گوليئلمو مارڪوني]] نئين دريافت ٿيل [[ريڊيو لهر]]ن جي اصول تي ٻڌل بي تار رابطي جي ترقي شروع ڪئي، ۽ 1901ع تائين هن اهو ثابت ڪري ڏيکاريو ته اهي لهرون ائٽلانٽڪ سمنڊ پار به موڪلي سگهجن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.teslasociety.com/biography.htm|title=Tesla Biography|archive-url=https://web.archive.org/web/20160114205727/http://www.teslasociety.com/biography.htm |archive-date=14 January 2016|first=Ljubo|last=Vujovic|website=Tesla Memorial Society of New York|year=1998}}</ref> اهو ريڊيو ذريعي [[بي تار ٽيليگرافي]] جي شروعات هئي. 17 ڊسمبر 1902ع تي [[مارڪوني اسٽيشن (گليس بي، نووا اسڪوٽيا)|ڪينيڊا جي نووا اسڪوٽيا صوبي جي گليس بي ۾ مارڪوني اسٽيشن]] تان موڪليل پيغام اتر آمريڪا کان ائٽلانٽڪ پار پهچندڙ دنيا جو پهريون ريڊيو پيغام بڻيو. 1904ع ۾ هڪ تجارتي خدمت قائم ڪئي وئي، جيڪا رڪنيت رکندڙ جهازن ڏانهن هر رات خبرن جا خلاصا موڪليندي هئي، ۽ اهي جهاز انهن کي پنهنجي اندروني اخبارن ۾ شامل ڪندا هئا.<ref>{{Cite web|title=TR Center - Talking Across the Ocean|url=https://www.theodorerooseveltcenter.org/Blog/Item/Talking%20Across%20the%20Ocean|access-date=2021-03-12|website=www.theodorerooseveltcenter.org|archive-date=17 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417162827/https://www.theodorerooseveltcenter.org/Blog/Item/Talking%20Across%20the%20Ocean|url-status=live}}</ref> [[پهرين عالمي جنگ]] فوجي رابطن لاءِ ريڊيو جي ترقي کي تيز ڪيو. جنگ کان پوءِ 1920ع واري ڏهاڪي ۾ تجارتي [[اي ايم نشريات]] شروع ٿي، جيڪا تفريح ۽ خبرن جو هڪ اهم عوامي ذريعو بڻجي وئي. [[ٻي عالمي جنگ]] وري جهازن ۽ زميني فوجي رابطن، ريڊيو نيويگيشن ۽ ريڊار جي جنگي ضرورتن سبب ريڊيو جي ترقي کي وڌيڪ تيز ڪيو.<ref>{{cite book|isbn=9781118104644|last=Thompson|first=R.J. Jr.|year=2011|title=Crystal Clear: The Struggle for Reliable Communications Technology in World War II|location=Hoboken, NJ|publisher=Wiley}}</ref> ريڊيو جي [[ايف ايم نشريات|اسٽيريو ايف ايم نشريات]] جي ترقي آمريڪا ۾ 1930ع واري ڏهاڪي ۽ برطانيا ۾ 1940ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ٿي،<ref name="BBC1946">{{cite web |title=Report 1946-04 – Frequency Modulation |url=https://www.bbc.co.uk/rd/publications/rdreport_1946_04 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200103173115/https://www.bbc.co.uk/rd/publications/rdreport_1946_04 |archive-date=2020-01-03 |access-date=2020-01-03 |website=BBC Research & Development|date=January 1946 }}</ref> ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ان اي ايم کي غالب تجارتي معيار طور گهڻي حد تائين تبديل ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite book | isbn=9781623566654 | last1=Théberge | first1=P. | last2=Devine | first2=K. | last3=Everrett | first3=T | year=2015 | title=Living Stereo: Histories and Cultures of Multichannel Sound | location=New York | publisher=Bloomsbury Publishing}}</ref> 25 مارچ 1925ع تي [[جان لوگي بيئرڊ]] لنڊن جي [[سيلفرجز]] ڊپارٽمينٽل اسٽور ۾ هلندڙ تصويرن جي ترسيل جو مظاهرو ڪيو. بيئرڊ جو اوزار [[پال نپڪو]] جي [[نپڪو ڊسڪ]] تي ٻڌل هو، تنهنڪري اهو [[ميڪانيڪي ٽيليويزن]] جي نالي سان مشهور ٿيو. اهو نظام [[برٽش براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]] پاران 30 سيپٽمبر 1929ع کان شروع ڪيل تجرباتي نشريات جو بنياد بڻيو.<ref>{{cite web|url=http://www.mztv.com/newframe.asp?content=http://www.mztv.com/pioneers.html | title=The Pioneers | archive-url=https://web.archive.org/web/20130514070220/http://www.mztv.com/newframe.asp?content=http%3A%2F%2Fwww.mztv.com%2Fpioneers.html | archive-date=14 May 2013 | website=MZTV Museum of Television | year=2006}}</ref> === ويڪيوم ٽيوب === {{main|ويڪيوم ٽيوب}} ويڪيوم ٽيوبون ڪيترن ئي بنيادي برقياتي عملن، جهڙوڪ سگنلن جي [[طاقت واڌارو|طاقت واڌاري]] ۽ برقي رو جي [[سڌارڻ (برقيات)|سڌارڻ]] لاءِ گرم [[گرم ڪيٿوڊ|ڪيٿوڊ]] مان نڪرندڙ [[ٿرميونڪ اخراج]] ٿيندڙ اليڪٽرانن کي استعمال ڪنديون آهن.<ref>{{Cite news |title=Electron tube {{!}} Vacuum Tubes, Cathode Rays, & Applications {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/technology/electron-tube |access-date=2026-06-14 |work=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> سڀ کان سادي ويڪيوم ٽيوب، يعني [[ڊائيوڊ]]، جيڪا 1904ع ۾ [[جان ايمبروز فليمنگ]] ايجاد ڪئي، رڳو هڪ گرم اليڪٽران خارج ڪندڙ ڪيٿوڊ ۽ هڪ اينوڊ تي مشتمل هوندي آهي. اليڪٽران هن اوزار ۾ صرف هڪ طرف، يعني ڪيٿوڊ کان اينوڊ ڏانهن وهي سگهن ٿا. ٽيوب اندر هڪ يا وڌيڪ [[ضابطو ڄاري]] شامل ڪرڻ سان ڪيٿوڊ ۽ اينوڊ جي وچ ۾ وهندڙ برقي رو کي ڄاري يا ڄارين تي لاڳو ٿيل وولٽيج ذريعي ڪنٽرول ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite web|last=Hoddeson|first=L|title=The Vacuum Tube|url=https://www.pbs.org/transistor/science/events/vacuumt.html|publisher=PBS|access-date=6 May 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120415063342/http://www.pbs.org/transistor/science/events/vacuumt.html | archive-date=15 April 2012}}</ref> اهي اوزار ويهين صديءَ جي پهرين اڌ دوران برقي سرڪٽن جو بنيادي حصو بڻيا ۽ ريڊيو، ٽيليويزن، ريڊار، [[آواز جي رڪارڊنگ ۽ ٻيهر پيداوار]]، ڊگهي فاصلي وارن ٽيليفون نيٽ ورڪن، ۽ اينالاگ توڙي شروعاتي ڊجيٽل [[ڪمپيوٽر]]ن جي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. جيتوڻيڪ ڪجهه شعبن ۾ اڳ ئي [[اسپارڪ گيپ ٽرانسميٽر]] ۽ [[ميڪانيڪي ڪمپيوٽر]] جهڙيون ٽيڪنالاجيون استعمال ٿي رهيون هيون، پر ٿرميونڪ ويڪيوم ٽيوب جي ايجاد انهن ٽيڪنالاجين کي وسيع ۽ عملي استعمال لائق بڻايو، جنهن سان [[برقيات]] جي شعبي جي بنياد پئي.<ref>{{cite book |last1=Macksey |first1=Kenneth |last2=Woodhouse |first2=William |year=1991 |chapter=Electronics |title=The Penguin Encyclopedia of Modern Warfare: 1850 to the present day |publisher=Viking |page=110 |isbn=978-0-670-82698-8 |quote=The electronics age may be said to have been ushered in with the invention of the vacuum diode valve in 1902 by the Briton John Fleming (himself coining the word 'electronics'), the immediate application being in the field of radio.}}</ref> ويهين صديءَ جي اڪثر حصي دوران ٽيليويزنن ۾ هڪ خاص قسم جي ويڪيوم ٽيوب، يعني [[ڪيٿوڊ ري ٽيوب]]، استعمال ٿيندي هئي، جيڪا [[ڪارل فرڊيننڊ برائون]] ايجاد ڪئي هئي. اهڙي ٽيليويزن جو پهريون اميد افزا نمونو [[فائلو فارنسورٿ]] تيار ڪيو، جنهن 7 سيپٽمبر 1927ع تي پنهنجي خاندان آڏو ان جو مظاهرو ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/farnsworth.html|title=Philo Farnsworth | archive-url=https://web.archive.org/web/20090930214902/http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/farnsworth.html |archive-date=30 September 2009|first=Neil|last=Postman|website=[[TIME Magazine]]|date=29 March 1999}}</ref> ٻي عالمي جنگ کان پوءِ رڪجي ويل تجربا ٻيهر شروع ٿيا ۽ ٽيليويزن گهرن ۾ تفريح ۽ نشريات جو هڪ اهم ذريعو بڻجي ويو. 1940ع واري ڏهاڪي دوران [[نيم موصل اوزار]]ن جي ايجاد سان [[ٺوس-حالت برقيات|ٺوس-حالت]] وارا اوزار تيار ڪرڻ ممڪن ٿيو، جيڪي ويڪيوم ٽيوبن جي ڀيٽ ۾ ننڍا، سستا، وڌيڪ ڪارائتا، وڌيڪ قابلِ اعتماد ۽ وڌيڪ پائيدار هئا. 1960ع واري ڏهاڪي جي وچ کان ويڪيوم ٽيوبن جي جاءِ [[ٽرانزسٽر]]ن وٺڻ شروع ڪئي. تنهن هوندي به ويڪيوم ٽيوبون اڄ به ڪجهه اعليٰ فريڪوئنسي وارن طاقت وڌائيندڙن ۾ استعمال ٿين ٿيون. === ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ ۽ انٽرنيٽ === {{main|ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ|انٽرنيٽ}} 11 سيپٽمبر 1940ع تي [[جارج اسٽيبٽز]] نيويارڪ مان [[ٽيليٽائپ]] ذريعي پنهنجي ''ڪامپليڪس نمبر ڪيلڪيوليٽر'' لاءِ مسئلا موڪليا ۽ انهن جا حساب ڪيل نتيجا [[نيو هيمپشائر]] ۾ [[ڊارٽمٿ ڪاليج]] مان واپس حاصل ڪيا.<ref>{{Cite web|title=George Stibitz (1904–1995) | url=http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm | access-date=6 June 2023|website=www.kerryr.net|publisher=Kerry Redshaw|archive-date=15 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815235330/http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm|url-status=live}}</ref> مرڪزي ڪمپيوٽر ([[مرڪزي ڪمپيوٽر]]) ۽ پري موجود [[غير ذهين ٽرمينل]]ن تي ٻڌل هي ترتيب 1970ع واري ڏهاڪي تائين وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي رهي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾ [[پال باران]] ۽ آزاديءَ سان [[ڊونلڊ ڊيوس]] [[پيڪيٽ سوئچنگ]] تي تحقيق شروع ڪئي، جيڪا اهڙي ٽيڪنالاجي آهي جنهن ۾ پيغام کي ننڍن حصن ۾ ورهائي، مرڪزي ڪمپيوٽر مان گذارڻ کان سواءِ، [[ايسنڪرونس ٽرانسفر موڊ|غير هم وقت]] طريقي سان منزل ڏانهن موڪليو ويندو آهي. 5 ڊسمبر 1969ع تي چار-نوڊن تي مشتمل هڪ [[ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ]] قائم ٿيو، جيڪو [[آرپانيٽ]] جي شروعات ثابت ٿيو، ۽ 1981ع تائين اهو وڌي 213 [[نوڊ (نيٽ ورڪنگ)|نوڊ]]ن تائين پهچي ويو.<ref>{{cite book | last = Hafner | first = Katie | title = Where Wizards Stay Up Late: The Origins Of The Internet | publisher = Simon & Schuster | year = 1998 | isbn = 978-0-684-83267-8 }}</ref> بعد ۾ آرپانيٽ ٻين نيٽ ورڪن سان ضم ٿي [[انٽرنيٽ]] بڻجي ويو. جڏهن ته انٽرنيٽ جي ترقي [[انٽرنيٽ انجنيئرنگ ٽاسڪ فورس]] (IETF) جي مرڪزي ڌيان هيٺ رهي، جنهن [[تبصري لاءِ درخواست]] (RFC) دستاويزن جو هڪ سلسلو جاري ڪيو، ساڳئي وقت صنعتي تحقيقاتي مرڪزن ۾ ٻيون به اهم نيٽ ورڪنگ ترقيون ٿيون، جهڙوڪ [[ايٿرنيٽ]] (1983ع)، [[ٽوڪن رنگ]] (1984ع){{citation needed|date=April 2018}} ۽ [[تاري نما نيٽ ورڪ]] بناوت تي ٻڌل [[مقامي ايراضي نيٽ ورڪ]] (LAN) جي ترقي. === ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ ۽ انٽرنيٽ === {{main|ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ|انٽرنيٽ}} 11 سيپٽمبر 1940ع تي [[جارج اسٽيبٽز]] نيويارڪ مان [[ٽيليٽائپ]] ذريعي پنهنجي ''ڪامپليڪس نمبر ڪيلڪيوليٽر'' لاءِ مسئلا موڪليا ۽ انهن جا حساب ڪيل نتيجا [[نيو هيمپشائر]] ۾ [[ڊارٽمٿ ڪاليج]] مان واپس حاصل ڪيا.<ref>{{Cite web|title=George Stibitz (1904–1995) | url=http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm | access-date=6 June 2023|website=www.kerryr.net|publisher=Kerry Redshaw|archive-date=15 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815235330/http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm|url-status=live}}</ref> مرڪزي ڪمپيوٽر ([[مرڪزي ڪمپيوٽر]]) ۽ پري موجود [[غير ذهين ٽرمينل]]ن تي ٻڌل هي ترتيب 1970ع واري ڏهاڪي تائين وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي رهي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾ [[پال باران]] ۽ آزاديءَ سان [[ڊونلڊ ڊيوس]] [[پيڪيٽ سوئچنگ]] تي تحقيق شروع ڪئي، جيڪا اهڙي ٽيڪنالاجي آهي جنهن ۾ پيغام کي ننڍن حصن ۾ ورهائي، مرڪزي ڪمپيوٽر مان گذارڻ کان سواءِ، [[ايسنڪرونس ٽرانسفر موڊ|غير هم وقت]] طريقي سان منزل ڏانهن موڪليو ويندو آهي. 5 ڊسمبر 1969ع تي چار-نوڊن تي مشتمل هڪ [[ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ]] قائم ٿيو، جيڪو [[آرپانيٽ]] جي شروعات ثابت ٿيو، ۽ 1981ع تائين اهو وڌي 213 [[نوڊ (نيٽ ورڪنگ)|نوڊ]]ن تائين پهچي ويو.<ref>{{cite book | last = Hafner | first = Katie | title = Where Wizards Stay Up Late: The Origins Of The Internet | publisher = Simon & Schuster | year = 1998 | isbn = 978-0-684-83267-8 }}</ref> بعد ۾ آرپانيٽ ٻين نيٽ ورڪن سان ضم ٿي [[انٽرنيٽ]] بڻجي ويو. جڏهن ته انٽرنيٽ جي ترقي [[انٽرنيٽ انجنيئرنگ ٽاسڪ فورس]] (IETF) جي مرڪزي ڌيان هيٺ رهي، جنهن [[تبصري لاءِ درخواست]] (RFC) دستاويزن جو هڪ سلسلو جاري ڪيو، ساڳئي وقت صنعتي تحقيقاتي مرڪزن ۾ ٻيون به اهم نيٽ ورڪنگ ترقيون ٿيون، جهڙوڪ [[ايٿرنيٽ]] (1983ع)، [[ٽوڪن رنگ]] (1984ع){{citation needed|date=April 2018}} ۽ [[تاري نما نيٽ ورڪ]] بناوت تي ٻڌل [[مقامي ايراضي نيٽ ورڪ]] (LAN) جي ترقي. == پڻ ڏسندا == * [[ڏور ربطيات جي تاريخ]] == خارجي ڳنڍڻا == ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:انجنيئرنگ جا شعبا]] [[زمرو:ٽيليڪميونيڪيشن]] [[زمرو:ربطيات]] [[زمرو:ميڊيا ٽيڪنالاجي]] 42n6hnnrz1dias6zyu0nfagycug4chi 390607 390606 2026-07-02T18:10:58Z Intisar Ali 8681 390607 wikitext text/x-wiki {{Short description|برقي يا اليڪٽرانڪ ذريعن وسيلي معلومات جي ترسيل}} [[فائل:Erdfunkstelle Raisting 2.jpg|thumb|[[جرمني]] جي [[باويريا]] صوبي جي [[رائسٽنگ]] ۾ سيٽلائيٽ مواصلات جي سڀ کان وڏي مرڪز تي [[سيٽلائيٽ مواصلات]] جي اينٽينا]] [[فائل:Internet map 1024.jpg|thumb|[[اوپٽي پراجيڪٽ]] پاران [[انٽرنيٽ]] جي هڪ حصي مان گذرندڙ مختلف رستن جي بصري نمائش]] '''ٽيلي ڪميونيڪيشن''' ('''Telecommunication''')، جنهن کي اڪثر جمع جي صورت ۾ يا مختصر طور '''ٽيليڪام''' پڻ چيو ويندو آهي، [[معلومات]] کي ڊگهي فاصلي تي [[برق]]ي يا [[اليڪٽرانڪس|اليڪٽرانڪ]] ذريعن وسيلي منتقل ڪرڻ جو عمل آهي، جيڪو عام طور ڪيبلن، [[ريڊيو لهر]]ن يا ٻين مواصلاتي ٽيڪنالاجين ذريعي انجام ڏنو ويندو آهي. اهي ترسيلي وسيلا [[مواصلاتي چينل]]ن ۾ ورهايا ويندا آهن، جيڪي [[ملٽي پليڪسنگ]] جي ذريعي هڪ ئي وسيلي تي ڪيترن ئي هم وقت [[مواصلاتي سيشن]]ن جي ترسيل کي ممڪن بڻائيندا آهن. اوڻيهين، ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ دوران ايجاد ٿيل ڊگهي فاصلي واريون ٽيڪنالاجيون عام طور برقي توانائي استعمال ڪنديون آهن، جن ۾ [[برقي تاربرقي]]، [[ٽيليفون]]، [[ٽيليويزن]] ۽ [[ريڊيو]] شامل آهن. شروعاتي [[ٽيليڪميونيڪيشن ڄار]]ن ۾ سگنلن جي ترسيل لاءِ ڌاتي تارون استعمال ٿينديون هيون. اهي ڄار ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين [[تاربرقي]] ۽ ٽيليفوني لاءِ استعمال ٿيندا رهيا. ويهين صديءَ جي پهرئين ڏهاڪي ۾ [[بي تار مواصلات]] جي ميدان ۾ هڪ وڏو انقلاب آيو، جنهن ۾ [[ريڊيو مواصلات]] بابت [[گوليئلمو مارڪوني]] جون اهم ڪاميابيون شامل هيون، جنهن تي کيس 1909ع جو [[فزڪس ۾ نوبل انعام]] مليو. برقي ۽ اليڪٽرانڪ ٽيليڪميونيڪيشن جي ٻين ابتدائي اڳواڻن ۾ [[چارلس ويٽ اسٽون]] ۽ [[سيميوئل مورس]] (تاربرقي جا گڏيل موجد)، [[انٽونيو ميوچي]]، [[فلپ رائيس]]، [[اليشا گري]] ۽ [[اليگزينڊر گراهم بيل]] (ٽيليفون جا موجد ۽ ترقي ڏيندڙ)، [[ايڊون آرمسٽرانگ]] ۽ [[لي ڊي فاريسٽ]] (ريڊيو جا موجد)، ۽ [[ولاديمير زوورڪِن]]، [[جان لوگي بيئرڊ]] ۽ [[فائلو فارنسورٿ]] (ٽيليويزن جا موجد) شامل آهن. 1960ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ڊجيٽل ٽيڪنالاجين جي تيزي سان واڌ سبب [[آواز]]ي مواصلات کي آهستي آهستي ڊيٽا جي ترسيل سان گڏايو ويو. ڌاتي وسيلي جي طبعياتي حدن [[آپٽيڪل فائبر]] جي ترقي کي هٿي ڏني.<ref name=":11">{{Cite web|title=How does a Gigabit Passive Optical Network (GPON) work?|url=https://www.eib.org/en/stories/what-is-gpon|access-date=7 June 2021|website=European Investment Bank|language=en|archive-date=7 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210607144149/https://www.eib.org/en/stories/what-is-gpon|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|author1=National Research Council |url=https://www.nap.edu/read/11711/chapter/3|year=2006|doi=10.17226/11711|isbn=978-0-309-10265-0|language=en|access-date=25 June 2021|archive-date=23 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210623221636/https://www.nap.edu/read/11711/chapter/3|url-status=live |title=Renewing U.S. Telecommunications Research |bibcode=2006nap..book11711N }}</ref><ref>{{Cite web|last=Cyphers|first=Bennett|date=16 October 2019|title=The Case for Fiber to the Home, Today: Why Fiber is a Superior Medium for 21st Century Broadband|url=https://www.eff.org/wp/case-fiber-home-today-why-fiber-superior-medium-21st-century-broadband|access-date=7 June 2021|website=Electronic Frontier Foundation|language=en|archive-date=3 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603233817/https://www.eff.org/wp/case-fiber-home-today-why-fiber-superior-medium-21st-century-broadband|url-status=live}}</ref> [[انٽرنيٽ]]، جيڪا ڪنهن هڪ مخصوص وسيلي تي دارومدار نٿي رکي، انفرادي استعمال ڪندڙن کي عالمي سطح تي خدمتن تائين رسائي فراهم ڪئي آهي ۽ مواصلات ۾ هنڌ ۽ وقت جون حدون وڌيڪ گهٽائي ڇڏيون آهن. == وصف == 1932ع ۾ [[آئي ٽي يو مڪمل اختيار ڪانفرنس|مڪمل اختيار ٽيليگراف ڪانفرنس]] ۽ ميڊرڊ ۾ ٿيل بين الاقوامي ريڊيو ٽيليگراف ڪانفرنس دوران ٻنهي تنظيمن گڏجي [[بين الاقوامي ٽيليڪميونيڪيشن يونين]] (ITU) جوڙي.<ref>{{cite web |title=International Telegraph Conference (Madrid, 1932) |url=https://www.itu.int/en/history/Pages/PlenipotentiaryConferences.aspx?conf=4.5 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230108011921/https://www.itu.int/en/history/Pages/PlenipotentiaryConferences.aspx?conf=4.5 |archive-date=8 January 2023 |access-date=8 January 2023 |publisher=ITU}}</ref> هنن ''ٽيليڪميونيڪيشن'' جي وصف هن ريت ڪئي: "تار، بي تار يا برقي سگنلنگ يا بصري سگنلنگ جي ٻين نظامن يا عملن وسيلي نشانين، سگنلن، تحرير، فيڪسيملين ۽ هر قسم جي آوازن جي ڪا به ٽيليگرافڪ يا ٽيليفونڪ مواصلات." بعد ۾ [[آئي ٽي يو ريڊيو ضابطا]] جي آرٽيڪل 1.3 تحت اها وصف ٻيهر تصديق ڪئي وئي، جنهن ۾ ان کي "نشانين، سگنلن، تحريرن، تصويرن، آوازن يا ڪنهن به نوعيت جي ڄاڻ جي ڪا به ترسيل، اخراج يا وصولي، جيڪا [[تار]]، ريڊيو، بصري يا ٻين برقي مقناطيسي نظامن وسيلي ڪئي وڃي" قرار ڏنو ويو.<ref>{{Cite web |date=2026-05-11 |title=Communication vs Telecommunications vs Data Communication: Best CCNA Guide on Key Differences in 3 Terms - The Cyber Skills |url=https://thecyberskills.com/communication-vs-telecommunications-vs-data-communication/ |access-date=2026-06-14 |language=en-US}}</ref> انهيءَ ڪري آهستي رفتار واريون مواصلاتي ٽيڪنالاجيون، جهڙوڪ [[ٽپال]] ۽ [[هوا-دٻاءُ نليون]]، ٽيليڪميونيڪيشن جي وصف ۾ شامل ناهن.<ref>{{citation |title=ITU Radio Regulations |title-link=ITU Radio Regulations |date=2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150319031957/https://www.itu.int/dms_pub/itu-s/oth/02/02/S02020000244501PDFE.PDF |archive-date=19 March 2015 |chapter=Article 1.3 |chapter-url=https://www.itu.int/dms_pub/itu-s/oth/02/02/S02020000244501PDFE.PDF |publisher=[[International Telecommunication Union]]}}</ref><ref>Constitution and Convention of the International Telecommunication Union, Annex (Geneva, 1992)</ref> ''ٽيليڪميونيڪيشن'' اصطلاح 1904ع ۾ فرانسيسي انجنيئر ۽ ناول نگار [[ايڊوار ايسٽونيئي]] وضع ڪيو، جنهن ان جي وصف "بجلي وسيلي خيال جي پري کان ترسيل" طور ڪئي.<ref>{{cite web|first=Jean-Marie|last=Dilhac|url=http://www.ieee.org/portal/cms_docs_iportals/iportals/aboutus/history_center/conferences/che2004/Dilhac.pdf|title=From tele-communicare to Telecommunications|website=[[Institute of Electrical and Electronics Engineers]] (IEEE) |archive-url=https://web.archive.org/web/20101202232403/http://www.ieee.org/portal/cms_docs_iportals/iportals/aboutus/history_center/conferences/che2004/Dilhac.pdf |archive-date=2 December 2010|year=2004}}</ref> ٽيليڪميونيڪيشن هڪ مرڪب اسم آهي، جيڪو يوناني اڳياڙي ''tele-'' (τῆλε)، جنهن جي معنيٰ "پري"، "دور" يا "فاصلي تي" آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=tele-&allowed_in_frame=0|title=Online Etymology Dictionary|access-date=19 August 2016|archive-date=25 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161225225345/http://www.etymonline.com/index.php?term=tele-&allowed_in_frame=0|url-status=live}}</ref> ۽ لاطيني فعل ''ڪميونيڪيئر''، جنهن جي معنيٰ "ونڊڻ" آهي، مان ٺهيل آهي.<ref name="oxford">{{cite web |url=http://oxforddictionaries.com/definition/english/telecommunication?view=uk |title=Telecommunication |work=Oxford Dictionaries |publisher=Oxford University Press |access-date=28 February 2013 |archive-date=30 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130430020541/http://oxforddictionaries.com/definition/english/telecommunication?view=uk |url-status=dead }}</ref><ref>''Telecommunication'', ''tele-'' and ''communication'', [[New Oxford American Dictionary]] (2nd edition), 2005.</ref> ''ڪميونيڪيشن'' لفظ انگريزيءَ ۾ پهريون ڀيرو چوڏهين صديءَ جي آخر ۾ استعمال ٿيو. اهو پراڻي فرانسيسي لفظ ''ڪومونيڪاسيون'' مان آيو، جيڪو لاطيني ''ڪميونيڪيشنم'' مان نڪتل آهي؛ اهو ''ڪميونيڪيئر'' جي ماضي واري جز جي بنياد مان ٺهيل عمل جو اسم آهي، جنهن جي معنيٰ "ونڊڻ، ورهائڻ، اطلاع ڏيڻ، گڏ ڪرڻ، شامل ڪرڻ" آهي، ۽ لفظي معنيٰ "عام ڪرڻ" آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=communication&allowed_in_frame=0|title=communication |website=Online Etymology Dictionary|access-date=19 August 2016|archive-date=14 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160914041535/http://www.etymonline.com/index.php?term=communication&allowed_in_frame=0|url-status=live}}</ref> == تاريخ == {{further|ٽيليڪميونيڪيشن جي تاريخ}} تاريخ دوران ڊگهي مفاصلي واري رابطي لاءِ ڪيترائي [[ترسيل وسيلا]] استعمال ڪيا ويا آهن، جن ۾ [[دونهين جا اشارا]]، [[مشعلون]]، [[سيميفور ٽيليگراف]]، [[اشارتي جهنڊا]]، بصري [[هيليوگراف]]، [[برقي تار]]ون، ۽ [[برقي مقناطيسي سگنل]] منتقل ڪرڻ لاءِ خالي فضا شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=Telecommunications and Networking |url=https://courses.aiu.edu/Telecommunications%20and%20Networking/SEC%201/SEC%201.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250110094619/https://courses.aiu.edu/Telecommunications%20and%20Networking/SEC%201/SEC%201.pdf |archive-date=10 January 2025 |access-date=14 June 2026 |website=Atlantic International University}}</ref> === برقي ۽ اليڪٽرانڪ دور کان اڳ === [[فائل:OptischerTelegraf.jpg|upright|thumb|[[ڪلاڊ شاپ]] جي [[سيميفور ٽاور]]ن مان هڪ جي نقل]] ڊگهي مفاصلي وارو رابطو بجلي ۽ برقي مقناطيسيت جي دريافت کان گهڻو اڳ استعمال ٿيندو هو، جنهن بعد [[ٽيليڪميونيڪيشن]] جي ايجاد ممڪن ٿي.<ref>{{Cite web |last=Wheeler |first=Heather |title=The evolution of long distance communication |url=https://www.hebronhawkeye.com/entertainment/2023/01/18/the-evolution-of-long-distance-communication/ |access-date=2026-06-14 |website=The Hawk Eye}}</ref> ان کان اڳ فاصلي تي رابطي لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪيترن ئي ذهين طريقن مان ڪجهه هتي بيان ڪيا ويا آهن. [[ڪبوتر پيغام رسان]] تاريخ دوران مختلف تهذيبن طرفان استعمال ڪيا ويا. [[ڪبوتر ٽپال]] جون پاڙون [[فارس]] ۾ هيون، جنهن کي پوءِ رومنن پنهنجي فوجي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو. [[فرونٽينس]] جي دعويٰ موجب [[جوليس سيزر]] [[گال]] جي فتح دوران ڪبوترن کي پيغام رسان طور استعمال ڪيو.<ref name="Levi">{{cite book |last=Levi |first=Wendell |title= The Pigeon|year= 1977|publisher= Levi Publishing Co, Inc|location= Sumter, SC|isbn=978-0-85390-013-9 }}</ref> [[يوناني]] پڻ [[قديم اولمپڪ رانديون|اولمپڪ رانديون]] جي فاتحن جا نالا مختلف شهرن ڏانهن ڪبوترن ذريعي موڪليندا هئا.<ref>{{cite book | last =Blechman | first =Andrew | title =Pigeons-The fascinating saga of the world's most revered and reviled bird. | publisher =University of Queensland Press | year =2007 | location =St Lucia, Queensland | url =http://www.uqp.uq.edu.au/book_details.php?id=9780702236419 | isbn =978-0-7022-3641-9 | url-status=dead | archive-url =https://web.archive.org/web/20080514003720/http://www.uqp.uq.edu.au/book_details.php?id=9780702236419 | archive-date =14 May 2008 | df =dmy-all }}</ref> اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ ڊچ حڪومت اهو نظام [[جاوا]] ۽ [[سوماترا]] ۾ استعمال ڪيو. 1849ع ۾ [[پال جوليس روئٽر]] [[آخن]] ۽ [[برسلز]] جي وچ ۾ اسٽاڪ مارڪيٽ جون قيمتون موڪلڻ لاءِ ڪبوترن جي خدمت شروع ڪئي، جيڪا ٽيليگرافي رابطو مڪمل ٿيڻ تائين هڪ سال جاري رهي.<ref>{{cite news| title =Chronology: Reuters, from pigeons to multimedia merger| newspaper =Reuters| url =https://www.reuters.com/article/rbssTechMediaTelecomNews/idUSL1849100620080219| format =Web article| access-date =21 February 2008| date =19 February 2008| archive-date =26 March 2008| archive-url =https://web.archive.org/web/20080326192232/http://www.reuters.com/article/rbssTechMediaTelecomNews/idUSL1849100620080219| url-status =live}}</ref> وچئين دور ۾ [[مشعلن]] جون زنجيرون عام طور ٽڪرين جي چوٽين تي اشارا پهچائڻ لاءِ استعمال ٿينديون هيون. انهن جو هڪ وڏو نقصان اهو هو ته اهي صرف هڪ بِٽ معلومات منتقل ڪري سگهنديون هيون، تنهنڪري پيغام جي معنيٰ، جهڙوڪ "دشمن نظر اچي ويو آهي"، اڳواٽ طئي ٿيل هوندي هئي. انهن جي استعمال جو هڪ مشهور مثال [[اسپيني آرماڊا]] دوران ملي ٿو، جڏهن مشعلن جي زنجير [[پليموٿ]] کان [[لنڊن]] تائين خبرداريءَ جو اشارو پهچايو.<ref>{{cite web | first=David | last=Ross | url=http://www.britainexpress.com/History/tudor/armada.htm | title=The Spanish Armada | archive-url=https://web.archive.org/web/20200104142345/https://www.britainexpress.com/History/tudor/armada.htm | archive-date=4 January 2020 | website=Britain Express | access-date=October 1, 2007}}</ref> 1792ع ۾ فرانسيسي انجنيئر [[ڪلاڊ شاپ]] [[ليل]] ۽ پيرس جي وچ ۾ پهريون مستقل بصري [[ٽيليگرافي]] نظام (يا [[سيميفور لائين]]) قائم ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://chappe.ec-lyon.fr/|archive-url=https://web.archive.org/web/20040409014107/http://chappe.ec-lyon.fr/|title=Les Télégraphes Chappe|archive-date=2004-04-09|website=Cédrick Chatenet|location=l'Ecole Centrale de Lyon|year=2003}}</ref> پر سيميفور نظام لاءِ ماهر آپريٽرن ۽ هر ڏهه کان ٽيهه ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي مهانگا ٽاور گهربل هوندا هئا. برقي ٽيليگراف سان مقابلي جي نتيجي ۾ ان جي آخري تجارتي لائين 1880ع ۾ بند ڪئي وئي.<ref>{{cite web|url=http://www.itu.int/itudoc/gs/promo/tsb/88192.pdf|title=CCIT/ITU-T 50 Years of Excellence|archive-url=https://web.archive.org/web/20200212173522/https://www.itu.int/itudoc/gs/promo/tsb/88192.pdf|archive-date=12 February 2020|website=International Telecommunication Union|year=2006}}</ref> === ٽيليگراف ۽ ٽيليفون === {{main|ٽيليگرافي|ٽيليفوني}} 25 جولاءِ 1837ع تي پهريون تجارتي [[برقي ٽيليگراف]] انگريز موجد سر [[وليم فوٿرگل ڪوڪ]] ۽ انگريز سائنسدان سر [[چارلس ويٽسٽون]] پاران پيش ڪيو ويو.<ref>{{cite book|first=William|last=Brockedone|title=Cooke and Wheatstone and the Invention of the Electric Telegraph|date=11 March 2013|publisher=Routledge |isbn=9780415846783}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/technology/connecting-britain/first-electric-telegraph/|title=Who made the first electric telegraph communications?|work=The Telegraph|access-date=7 August 2017|language=en-GB|archive-date=8 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808003926/http://www.telegraph.co.uk/technology/connecting-britain/first-electric-telegraph/|url-status=live}}</ref> ٻنهي موجدن پنهنجي اوزار کي نئين ايجاد بدران ”موجوده برقي مقناطيسي ٽيليگراف ۾ هڪ سڌارو“ قرار ڏنو.<ref>{{cite web|url=https://www.du.edu/~jcalvert/tel/morse/morse.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20010616184336/https://www.du.edu/~jcalvert/tel/morse/morse.htm|archive-date=2001-06-16|title=The Electromagnetic Telegraph|first=J. B.|last=Calvert|date=19 May 2004}}</ref> [[سيميوئل مورس]] به آزاديءَ سان برقي ٽيليگراف جو هڪ نمونو تيار ڪيو، جنهن جو هن 2 سيپٽمبر 1837ع تي ڪامياب نه ٿيندڙ مظاهرو ڪيو. [[مورس ڪوڊ|سندس ڪوڊ]] ويٽسٽون جي اشارتي طريقي جي ڀيٽ ۾ هڪ اهم ترقي هئي. پهرين [[ائٽلانٽڪ سمنڊ پار ٽيليگراف ڪيبل]] 27 جولاءِ 1866ع تي ڪاميابي سان مڪمل ڪئي وئي، جنهن سان پهريون ڀيرو ائٽلانٽڪ سمنڊ پار ٽيليڪميونيڪيشن ممڪن ٿي.<ref>{{cite web|url=http://www.sil.si.edu/digitalcollections/hst/atlantic-cable/|title=The Atlantic Cable |via=Smithsonian Libraries |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701144122/http://www.sil.si.edu/digitalcollections/hst/atlantic-cable/|archive-date=1 July 2017|website=Bern Dibner|publisher=Burndy Library Inc.|year=1959}}</ref> [[انتونيو ميوچي]] جي ”ڳالهائيندڙ ٽيليگراف“ ۽ [[يوهان فلپ رائس]] جي ''Telefon'' تي ابتدائي ڪوششن کان پوءِ، روايتي ٽيليفون جو پيٽنٽ [[اليگزينڊر گراهم بيل|اليگزينڊر بيل]] فيبروري 1876ع ۾ داخل ڪرايو (صرف ڪجهه ڪلاڪ اڳ [[ايليشا گري]] ساڳئي قسم جي اوزار لاءِ [[پيٽنٽ ڪيويٽ]] داخل ڪئي هئي).<ref>"[https://www.loc.gov/everyday-mysteries/technology/item/who-is-credited-with-inventing-the-telephone/ Who is credited with inventing the telephone?]", published 2022-02-22, updated 2024-9-12. Science Reference Section, Library of Congress.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.oberlin.edu/external/EOG/OYTT-images/ElishaGray.html|title=Elisha Gray|archive-url=https://web.archive.org/web/20170628164416/http://www2.oberlin.edu/external/EOG/OYTT-images/ElishaGray.html|archive-date=28 June 2017|website=Oberlin College Archives|publisher=Electronic Oberlin Group|year=2006}}</ref> پهرين تجارتي ٽيليفون خدمتون [[بيل ٽيليفون ڪمپني]] پاران 1878ع ۽ 1879ع ۾ ائٽلانٽڪ جي ٻنهي ڪنارن تي [[نيو هيون]] ۽ [[لنڊن]] شهرن ۾ قائم ڪيون ويون.<ref>{{cite web|url=http://www.connected-earth.com/Galleries/Telecommunicationsage/Thetelephone/index.htm|title=Connected Earth: The telephone|archive-url=https://web.archive.org/web/20060822104544/http://www.connected-earth.com/Galleries/Telecommunicationsage/Thetelephone/index.htm|archive-date=22 August 2006|publisher=BT|year=2006}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.att.com/history/milestones.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20030114033744/https://www.att.com/history/milestones.html|title=History of AT&T|archive-date=2003-01-14|website=AT&T}}</ref> === ريڊيو ۽ ٽيليويزن === {{main|ريڊيو|ٽيليويزن}} 1894ع ۾ اطالوي موجد [[گوليئلمو مارڪوني]] نئين دريافت ٿيل [[ريڊيو لهر]]ن جي اصول تي ٻڌل بي تار رابطي جي ترقي شروع ڪئي، ۽ 1901ع تائين هن اهو ثابت ڪري ڏيکاريو ته اهي لهرون ائٽلانٽڪ سمنڊ پار به موڪلي سگهجن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.teslasociety.com/biography.htm|title=Tesla Biography|archive-url=https://web.archive.org/web/20160114205727/http://www.teslasociety.com/biography.htm |archive-date=14 January 2016|first=Ljubo|last=Vujovic|website=Tesla Memorial Society of New York|year=1998}}</ref> اهو ريڊيو ذريعي [[بي تار ٽيليگرافي]] جي شروعات هئي. 17 ڊسمبر 1902ع تي [[مارڪوني اسٽيشن (گليس بي، نووا اسڪوٽيا)|ڪينيڊا جي نووا اسڪوٽيا صوبي جي گليس بي ۾ مارڪوني اسٽيشن]] تان موڪليل پيغام اتر آمريڪا کان ائٽلانٽڪ پار پهچندڙ دنيا جو پهريون ريڊيو پيغام بڻيو. 1904ع ۾ هڪ تجارتي خدمت قائم ڪئي وئي، جيڪا رڪنيت رکندڙ جهازن ڏانهن هر رات خبرن جا خلاصا موڪليندي هئي، ۽ اهي جهاز انهن کي پنهنجي اندروني اخبارن ۾ شامل ڪندا هئا.<ref>{{Cite web|title=TR Center - Talking Across the Ocean|url=https://www.theodorerooseveltcenter.org/Blog/Item/Talking%20Across%20the%20Ocean|access-date=2021-03-12|website=www.theodorerooseveltcenter.org|archive-date=17 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417162827/https://www.theodorerooseveltcenter.org/Blog/Item/Talking%20Across%20the%20Ocean|url-status=live}}</ref> [[پهرين عالمي جنگ]] فوجي رابطن لاءِ ريڊيو جي ترقي کي تيز ڪيو. جنگ کان پوءِ 1920ع واري ڏهاڪي ۾ تجارتي [[اي ايم نشريات]] شروع ٿي، جيڪا تفريح ۽ خبرن جو هڪ اهم عوامي ذريعو بڻجي وئي. [[ٻي عالمي جنگ]] وري جهازن ۽ زميني فوجي رابطن، ريڊيو نيويگيشن ۽ ريڊار جي جنگي ضرورتن سبب ريڊيو جي ترقي کي وڌيڪ تيز ڪيو.<ref>{{cite book|isbn=9781118104644|last=Thompson|first=R.J. Jr.|year=2011|title=Crystal Clear: The Struggle for Reliable Communications Technology in World War II|location=Hoboken, NJ|publisher=Wiley}}</ref> ريڊيو جي [[ايف ايم نشريات|اسٽيريو ايف ايم نشريات]] جي ترقي آمريڪا ۾ 1930ع واري ڏهاڪي ۽ برطانيا ۾ 1940ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ٿي،<ref name="BBC1946">{{cite web |title=Report 1946-04 – Frequency Modulation |url=https://www.bbc.co.uk/rd/publications/rdreport_1946_04 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200103173115/https://www.bbc.co.uk/rd/publications/rdreport_1946_04 |archive-date=2020-01-03 |access-date=2020-01-03 |website=BBC Research & Development|date=January 1946 }}</ref> ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ان اي ايم کي غالب تجارتي معيار طور گهڻي حد تائين تبديل ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite book | isbn=9781623566654 | last1=Théberge | first1=P. | last2=Devine | first2=K. | last3=Everrett | first3=T | year=2015 | title=Living Stereo: Histories and Cultures of Multichannel Sound | location=New York | publisher=Bloomsbury Publishing}}</ref> 25 مارچ 1925ع تي [[جان لوگي بيئرڊ]] لنڊن جي [[سيلفرجز]] ڊپارٽمينٽل اسٽور ۾ هلندڙ تصويرن جي ترسيل جو مظاهرو ڪيو. بيئرڊ جو اوزار [[پال نپڪو]] جي [[نپڪو ڊسڪ]] تي ٻڌل هو، تنهنڪري اهو [[ميڪانيڪي ٽيليويزن]] جي نالي سان مشهور ٿيو. اهو نظام [[برٽش براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]] پاران 30 سيپٽمبر 1929ع کان شروع ڪيل تجرباتي نشريات جو بنياد بڻيو.<ref>{{cite web|url=http://www.mztv.com/newframe.asp?content=http://www.mztv.com/pioneers.html | title=The Pioneers | archive-url=https://web.archive.org/web/20130514070220/http://www.mztv.com/newframe.asp?content=http%3A%2F%2Fwww.mztv.com%2Fpioneers.html | archive-date=14 May 2013 | website=MZTV Museum of Television | year=2006}}</ref> === ويڪيوم ٽيوب === {{main|ويڪيوم ٽيوب}} ويڪيوم ٽيوبون ڪيترن ئي بنيادي برقياتي عملن، جهڙوڪ سگنلن جي [[طاقت واڌارو|طاقت واڌاري]] ۽ برقي رو جي [[سڌارڻ (برقيات)|سڌارڻ]] لاءِ گرم [[گرم ڪيٿوڊ|ڪيٿوڊ]] مان نڪرندڙ [[ٿرميونڪ اخراج]] ٿيندڙ اليڪٽرانن کي استعمال ڪنديون آهن.<ref>{{Cite news |title=Electron tube {{!}} Vacuum Tubes, Cathode Rays, & Applications {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/technology/electron-tube |access-date=2026-06-14 |work=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> سڀ کان سادي ويڪيوم ٽيوب، يعني [[ڊائيوڊ]]، جيڪا 1904ع ۾ [[جان ايمبروز فليمنگ]] ايجاد ڪئي، رڳو هڪ گرم اليڪٽران خارج ڪندڙ ڪيٿوڊ ۽ هڪ اينوڊ تي مشتمل هوندي آهي. اليڪٽران هن اوزار ۾ صرف هڪ طرف، يعني ڪيٿوڊ کان اينوڊ ڏانهن وهي سگهن ٿا. ٽيوب اندر هڪ يا وڌيڪ [[ضابطو ڄاري]] شامل ڪرڻ سان ڪيٿوڊ ۽ اينوڊ جي وچ ۾ وهندڙ برقي رو کي ڄاري يا ڄارين تي لاڳو ٿيل وولٽيج ذريعي ڪنٽرول ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite web|last=Hoddeson|first=L|title=The Vacuum Tube|url=https://www.pbs.org/transistor/science/events/vacuumt.html|publisher=PBS|access-date=6 May 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120415063342/http://www.pbs.org/transistor/science/events/vacuumt.html | archive-date=15 April 2012}}</ref> اهي اوزار ويهين صديءَ جي پهرين اڌ دوران برقي سرڪٽن جو بنيادي حصو بڻيا ۽ ريڊيو، ٽيليويزن، ريڊار، [[آواز جي رڪارڊنگ ۽ ٻيهر پيداوار]]، ڊگهي فاصلي وارن ٽيليفون نيٽ ورڪن، ۽ اينالاگ توڙي شروعاتي ڊجيٽل [[ڪمپيوٽر]]ن جي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. جيتوڻيڪ ڪجهه شعبن ۾ اڳ ئي [[اسپارڪ گيپ ٽرانسميٽر]] ۽ [[ميڪانيڪي ڪمپيوٽر]] جهڙيون ٽيڪنالاجيون استعمال ٿي رهيون هيون، پر ٿرميونڪ ويڪيوم ٽيوب جي ايجاد انهن ٽيڪنالاجين کي وسيع ۽ عملي استعمال لائق بڻايو، جنهن سان [[برقيات]] جي شعبي جي بنياد پئي.<ref>{{cite book |last1=Macksey |first1=Kenneth |last2=Woodhouse |first2=William |year=1991 |chapter=Electronics |title=The Penguin Encyclopedia of Modern Warfare: 1850 to the present day |publisher=Viking |page=110 |isbn=978-0-670-82698-8 |quote=The electronics age may be said to have been ushered in with the invention of the vacuum diode valve in 1902 by the Briton John Fleming (himself coining the word 'electronics'), the immediate application being in the field of radio.}}</ref> ويهين صديءَ جي اڪثر حصي دوران ٽيليويزنن ۾ هڪ خاص قسم جي ويڪيوم ٽيوب، يعني [[ڪيٿوڊ ري ٽيوب]]، استعمال ٿيندي هئي، جيڪا [[ڪارل فرڊيننڊ برائون]] ايجاد ڪئي هئي. اهڙي ٽيليويزن جو پهريون اميد افزا نمونو [[فائلو فارنسورٿ]] تيار ڪيو، جنهن 7 سيپٽمبر 1927ع تي پنهنجي خاندان آڏو ان جو مظاهرو ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/farnsworth.html|title=Philo Farnsworth | archive-url=https://web.archive.org/web/20090930214902/http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/farnsworth.html |archive-date=30 September 2009|first=Neil|last=Postman|website=[[TIME Magazine]]|date=29 March 1999}}</ref> ٻي عالمي جنگ کان پوءِ رڪجي ويل تجربا ٻيهر شروع ٿيا ۽ ٽيليويزن گهرن ۾ تفريح ۽ نشريات جو هڪ اهم ذريعو بڻجي ويو. 1940ع واري ڏهاڪي دوران [[نيم موصل اوزار]]ن جي ايجاد سان [[ٺوس-حالت برقيات|ٺوس-حالت]] وارا اوزار تيار ڪرڻ ممڪن ٿيو، جيڪي ويڪيوم ٽيوبن جي ڀيٽ ۾ ننڍا، سستا، وڌيڪ ڪارائتا، وڌيڪ قابلِ اعتماد ۽ وڌيڪ پائيدار هئا. 1960ع واري ڏهاڪي جي وچ کان ويڪيوم ٽيوبن جي جاءِ [[ٽرانزسٽر]]ن وٺڻ شروع ڪئي. تنهن هوندي به ويڪيوم ٽيوبون اڄ به ڪجهه اعليٰ فريڪوئنسي وارن طاقت وڌائيندڙن ۾ استعمال ٿين ٿيون. === ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ ۽ انٽرنيٽ === {{main|ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ|انٽرنيٽ}} 11 سيپٽمبر 1940ع تي [[جارج اسٽيبٽز]] نيويارڪ مان [[ٽيليٽائپ]] ذريعي پنهنجي ''ڪامپليڪس نمبر ڪيلڪيوليٽر'' لاءِ مسئلا موڪليا ۽ انهن جا حساب ڪيل نتيجا [[نيو هيمپشائر]] ۾ [[ڊارٽمٿ ڪاليج]] مان واپس حاصل ڪيا.<ref>{{Cite web|title=George Stibitz (1904–1995) | url=http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm | access-date=6 June 2023|website=www.kerryr.net|publisher=Kerry Redshaw|archive-date=15 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815235330/http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm|url-status=live}}</ref> مرڪزي ڪمپيوٽر ([[مرڪزي ڪمپيوٽر]]) ۽ پري موجود [[غير ذهين ٽرمينل]]ن تي ٻڌل هي ترتيب 1970ع واري ڏهاڪي تائين وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي رهي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾ [[پال باران]] ۽ آزاديءَ سان [[ڊونلڊ ڊيوس]] [[پيڪيٽ سوئچنگ]] تي تحقيق شروع ڪئي، جيڪا اهڙي ٽيڪنالاجي آهي جنهن ۾ پيغام کي ننڍن حصن ۾ ورهائي، مرڪزي ڪمپيوٽر مان گذارڻ کان سواءِ، [[ايسنڪرونس ٽرانسفر موڊ|غير هم وقت]] طريقي سان منزل ڏانهن موڪليو ويندو آهي. 5 ڊسمبر 1969ع تي چار-نوڊن تي مشتمل هڪ [[ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ]] قائم ٿيو، جيڪو [[آرپانيٽ]] جي شروعات ثابت ٿيو، ۽ 1981ع تائين اهو وڌي 213 [[نوڊ (نيٽ ورڪنگ)|نوڊ]]ن تائين پهچي ويو.<ref>{{cite book | last = Hafner | first = Katie | title = Where Wizards Stay Up Late: The Origins Of The Internet | publisher = Simon & Schuster | year = 1998 | isbn = 978-0-684-83267-8 }}</ref> بعد ۾ آرپانيٽ ٻين نيٽ ورڪن سان ضم ٿي [[انٽرنيٽ]] بڻجي ويو. جڏهن ته انٽرنيٽ جي ترقي [[انٽرنيٽ انجنيئرنگ ٽاسڪ فورس]] (IETF) جي مرڪزي ڌيان هيٺ رهي، جنهن [[تبصري لاءِ درخواست]] (RFC) دستاويزن جو هڪ سلسلو جاري ڪيو، ساڳئي وقت صنعتي تحقيقاتي مرڪزن ۾ ٻيون به اهم نيٽ ورڪنگ ترقيون ٿيون، جهڙوڪ [[ايٿرنيٽ]] (1983ع)، [[ٽوڪن رنگ]] (1984ع){{citation needed|date=April 2018}} ۽ [[تاري نما نيٽ ورڪ]] بناوت تي ٻڌل [[مقامي ايراضي نيٽ ورڪ]] (LAN) جي ترقي. === ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ ۽ انٽرنيٽ === {{main|ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ|انٽرنيٽ}} 11 سيپٽمبر 1940ع تي [[جارج اسٽيبٽز]] نيويارڪ مان [[ٽيليٽائپ]] ذريعي پنهنجي ''ڪامپليڪس نمبر ڪيلڪيوليٽر'' لاءِ مسئلا موڪليا ۽ انهن جا حساب ڪيل نتيجا [[نيو هيمپشائر]] ۾ [[ڊارٽمٿ ڪاليج]] مان واپس حاصل ڪيا.<ref>{{Cite web|title=George Stibitz (1904–1995) | url=http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm | access-date=6 June 2023|website=www.kerryr.net|publisher=Kerry Redshaw|archive-date=15 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815235330/http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm|url-status=live}}</ref> مرڪزي ڪمپيوٽر ([[مرڪزي ڪمپيوٽر]]) ۽ پري موجود [[غير ذهين ٽرمينل]]ن تي ٻڌل هي ترتيب 1970ع واري ڏهاڪي تائين وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي رهي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾ [[پال باران]] ۽ آزاديءَ سان [[ڊونلڊ ڊيوس]] [[پيڪيٽ سوئچنگ]] تي تحقيق شروع ڪئي، جيڪا اهڙي ٽيڪنالاجي آهي جنهن ۾ پيغام کي ننڍن حصن ۾ ورهائي، مرڪزي ڪمپيوٽر مان گذارڻ کان سواءِ، [[ايسنڪرونس ٽرانسفر موڊ|غير هم وقت]] طريقي سان منزل ڏانهن موڪليو ويندو آهي. 5 ڊسمبر 1969ع تي چار-نوڊن تي مشتمل هڪ [[ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ]] قائم ٿيو، جيڪو [[آرپانيٽ]] جي شروعات ثابت ٿيو، ۽ 1981ع تائين اهو وڌي 213 [[نوڊ (نيٽ ورڪنگ)|نوڊ]]ن تائين پهچي ويو.<ref>{{cite book | last = Hafner | first = Katie | title = Where Wizards Stay Up Late: The Origins Of The Internet | publisher = Simon & Schuster | year = 1998 | isbn = 978-0-684-83267-8 }}</ref> بعد ۾ آرپانيٽ ٻين نيٽ ورڪن سان ضم ٿي [[انٽرنيٽ]] بڻجي ويو. جڏهن ته انٽرنيٽ جي ترقي [[انٽرنيٽ انجنيئرنگ ٽاسڪ فورس]] (IETF) جي مرڪزي ڌيان هيٺ رهي، جنهن [[تبصري لاءِ درخواست]] (RFC) دستاويزن جو هڪ سلسلو جاري ڪيو، ساڳئي وقت صنعتي تحقيقاتي مرڪزن ۾ ٻيون به اهم نيٽ ورڪنگ ترقيون ٿيون، جهڙوڪ [[ايٿرنيٽ]] (1983ع)، [[ٽوڪن رنگ]] (1984ع){{citation needed|date=April 2018}} ۽ [[تاري نما نيٽ ورڪ]] بناوت تي ٻڌل [[مقامي ايراضي نيٽ ورڪ]] (LAN) جي ترقي. === ترسيل جي گنجائش ۾ واڌ === ٻطرفي ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪن وسيلي دنيا ۾ معلومات جي مٽاسٽا جي مؤثر گنجائش 1986ع ۾ بهترين نموني سان دٻايل معلومات جي 281 [[پيٽابائيٽ]] (PB) مان وڌي 1993ع ۾ 471 پيٽابائيٽ، 2000ع ۾ 2.2 [[ايگزابائيٽ]] (EB)، ۽ 2007ع ۾ 65 ايگزابائيٽ تائين پهچي وئي.<ref name="HilbertLopez2011">{{cite journal|title=The World's Technological Capacity to Store, Communicate, and Compute Information|first1=Martin|last1=Hilbert|first2=Priscila|last2=López|year=2011|journal=[[Science (journal)|Science]]|volume=332|issue=6025|pages=60–65 | doi=10.1126/science.1200970 | pmid=21310967 | bibcode=2011Sci...332...60H|s2cid=206531385|doi-access=free}}</ref> معلومات جي لحاظ کان هي مقدار 1986ع ۾ في ماڻهو روزانو اخبار جي ٻن صفحن جي برابر هئي، جيڪا 2007ع تائين وڌي في ماڻهو روزانو ڇهن مڪمل اخبارن جي برابر ٿي وئي.<ref>{{cite news|url=http://ideas.economist.com/video/giant-sifting-sound-0|title=video animation|newspaper=The Economist|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118072720/http://ideas.economist.com/video/giant-sifting-sound-0 |archive-date=18 January 2012}}</ref> هن واڌ کي نظر ۾ رکندي، ٽيليڪميونيڪيشن عالمي معيشت ۾ ڏينهون ڏينهن وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪري رهي آهي، ۽ 2012ع ۾ عالمي ٽيليڪميونيڪيشن صنعت جو حجم لڳ ڀڳ 4.7 ٽريلين آمريڪي ڊالر هو.<ref name="plunkettresearch01">{{cite web | url=http://www.plunkettresearch.com/Telecommunications/TelecommunicationsStatistics/tabid/96/Default.aspx | title=Worldwide Telecommunications Industry Revenues | archive-url=https://web.archive.org/web/20100328045302/http://www.plunkettresearch.com/Telecommunications/TelecommunicationsStatistics/tabid/96/Default.aspx |archive-date=28 March 2010|website=Plunkett's Telecommunications Industry Almanac 2010|date=1 June 2010}}</ref><ref name="plunkettresearch02">{{Cite web |title=Introduction to the Telecommunications Industry |url=http://www.plunkettresearch.com/telecommunications-market-research/industry-and-business-data/statistics |website=Plunkett Research |archive-url=https://web.archive.org/web/20121022031016/http://www.plunkettresearch.com/telecommunications-market-research/industry-and-business-data/statistics |archive-date=22 October 2012}}</ref> 2010ع ۾ عالمي ٽيليڪميونيڪيشن صنعت جي خدمتن مان حاصل ٿيندڙ آمدني جو اندازو 1.5 ٽريلين آمريڪي ڊالر لڳايو ويو، جيڪا دنيا جي مجموعي قومي پيداوار ([[جي ڊي پي]]) جو لڳ ڀڳ 2.4 سيڪڙو هئي.<ref name="plunkettresearch01" /> == پڻ ڏسندا == * [[ڏور ربطيات جي تاريخ]] == خارجي ڳنڍڻا == ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:انجنيئرنگ جا شعبا]] [[زمرو:ٽيليڪميونيڪيشن]] [[زمرو:ربطيات]] [[زمرو:ميڊيا ٽيڪنالاجي]] 4oz573vyas2s78o4tjj5cw5aid1p9ux 390608 390607 2026-07-02T18:12:52Z Intisar Ali 8681 390608 wikitext text/x-wiki {{Short description|برقي يا اليڪٽرانڪ ذريعن وسيلي معلومات جي ترسيل}} [[فائل:Erdfunkstelle Raisting 2.jpg|thumb|[[جرمني]] جي [[باويريا]] صوبي جي [[رائسٽنگ]] ۾ سيٽلائيٽ مواصلات جي سڀ کان وڏي مرڪز تي [[سيٽلائيٽ مواصلات]] جي اينٽينا]] [[فائل:Internet map 1024.jpg|thumb|[[اوپٽي پراجيڪٽ]] پاران [[انٽرنيٽ]] جي هڪ حصي مان گذرندڙ مختلف رستن جي بصري نمائش]] '''ٽيلي ڪميونيڪيشن''' ('''Telecommunication''')، جنهن کي اڪثر جمع جي صورت ۾ يا مختصر طور '''ٽيليڪام''' پڻ چيو ويندو آهي، [[معلومات]] کي ڊگهي فاصلي تي [[برق]]ي يا [[اليڪٽرانڪس|اليڪٽرانڪ]] ذريعن وسيلي منتقل ڪرڻ جو عمل آهي، جيڪو عام طور ڪيبلن، [[ريڊيو لهر]]ن يا ٻين مواصلاتي ٽيڪنالاجين ذريعي انجام ڏنو ويندو آهي. اهي ترسيلي وسيلا [[مواصلاتي چينل]]ن ۾ ورهايا ويندا آهن، جيڪي [[ملٽي پليڪسنگ]] جي ذريعي هڪ ئي وسيلي تي ڪيترن ئي هم وقت [[مواصلاتي سيشن]]ن جي ترسيل کي ممڪن بڻائيندا آهن. اوڻيهين، ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ دوران ايجاد ٿيل ڊگهي فاصلي واريون ٽيڪنالاجيون عام طور برقي توانائي استعمال ڪنديون آهن، جن ۾ [[برقي تاربرقي]]، [[ٽيليفون]]، [[ٽيليويزن]] ۽ [[ريڊيو]] شامل آهن. شروعاتي [[ٽيليڪميونيڪيشن ڄار]]ن ۾ سگنلن جي ترسيل لاءِ ڌاتي تارون استعمال ٿينديون هيون. اهي ڄار ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين [[تاربرقي]] ۽ ٽيليفوني لاءِ استعمال ٿيندا رهيا. ويهين صديءَ جي پهرئين ڏهاڪي ۾ [[بي تار مواصلات]] جي ميدان ۾ هڪ وڏو انقلاب آيو، جنهن ۾ [[ريڊيو مواصلات]] بابت [[گوليئلمو مارڪوني]] جون اهم ڪاميابيون شامل هيون، جنهن تي کيس 1909ع جو [[فزڪس ۾ نوبل انعام]] مليو. برقي ۽ اليڪٽرانڪ ٽيليڪميونيڪيشن جي ٻين ابتدائي اڳواڻن ۾ [[چارلس ويٽ اسٽون]] ۽ [[سيميوئل مورس]] (تاربرقي جا گڏيل موجد)، [[انٽونيو ميوچي]]، [[فلپ رائيس]]، [[اليشا گري]] ۽ [[اليگزينڊر گراهم بيل]] (ٽيليفون جا موجد ۽ ترقي ڏيندڙ)، [[ايڊون آرمسٽرانگ]] ۽ [[لي ڊي فاريسٽ]] (ريڊيو جا موجد)، ۽ [[ولاديمير زوورڪِن]]، [[جان لوگي بيئرڊ]] ۽ [[فائلو فارنسورٿ]] (ٽيليويزن جا موجد) شامل آهن. 1960ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ڊجيٽل ٽيڪنالاجين جي تيزي سان واڌ سبب [[آواز]]ي مواصلات کي آهستي آهستي ڊيٽا جي ترسيل سان گڏايو ويو. ڌاتي وسيلي جي طبعياتي حدن [[آپٽيڪل فائبر]] جي ترقي کي هٿي ڏني.<ref name=":11">{{Cite web|title=How does a Gigabit Passive Optical Network (GPON) work?|url=https://www.eib.org/en/stories/what-is-gpon|access-date=7 June 2021|website=European Investment Bank|language=en|archive-date=7 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210607144149/https://www.eib.org/en/stories/what-is-gpon|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|author1=National Research Council |url=https://www.nap.edu/read/11711/chapter/3|year=2006|doi=10.17226/11711|isbn=978-0-309-10265-0|language=en|access-date=25 June 2021|archive-date=23 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210623221636/https://www.nap.edu/read/11711/chapter/3|url-status=live |title=Renewing U.S. Telecommunications Research |bibcode=2006nap..book11711N }}</ref><ref>{{Cite web|last=Cyphers|first=Bennett|date=16 October 2019|title=The Case for Fiber to the Home, Today: Why Fiber is a Superior Medium for 21st Century Broadband|url=https://www.eff.org/wp/case-fiber-home-today-why-fiber-superior-medium-21st-century-broadband|access-date=7 June 2021|website=Electronic Frontier Foundation|language=en|archive-date=3 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603233817/https://www.eff.org/wp/case-fiber-home-today-why-fiber-superior-medium-21st-century-broadband|url-status=live}}</ref> [[انٽرنيٽ]]، جيڪا ڪنهن هڪ مخصوص وسيلي تي دارومدار نٿي رکي، انفرادي استعمال ڪندڙن کي عالمي سطح تي خدمتن تائين رسائي فراهم ڪئي آهي ۽ مواصلات ۾ هنڌ ۽ وقت جون حدون وڌيڪ گهٽائي ڇڏيون آهن. == وصف == 1932ع ۾ [[آئي ٽي يو مڪمل اختيار ڪانفرنس|مڪمل اختيار ٽيليگراف ڪانفرنس]] ۽ ميڊرڊ ۾ ٿيل بين الاقوامي ريڊيو ٽيليگراف ڪانفرنس دوران ٻنهي تنظيمن گڏجي [[بين الاقوامي ٽيليڪميونيڪيشن يونين]] (ITU) جوڙي.<ref>{{cite web |title=International Telegraph Conference (Madrid, 1932) |url=https://www.itu.int/en/history/Pages/PlenipotentiaryConferences.aspx?conf=4.5 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230108011921/https://www.itu.int/en/history/Pages/PlenipotentiaryConferences.aspx?conf=4.5 |archive-date=8 January 2023 |access-date=8 January 2023 |publisher=ITU}}</ref> هنن ''ٽيليڪميونيڪيشن'' جي وصف هن ريت ڪئي: "تار، بي تار يا برقي سگنلنگ يا بصري سگنلنگ جي ٻين نظامن يا عملن وسيلي نشانين، سگنلن، تحرير، فيڪسيملين ۽ هر قسم جي آوازن جي ڪا به ٽيليگرافڪ يا ٽيليفونڪ مواصلات." بعد ۾ [[آئي ٽي يو ريڊيو ضابطا]] جي آرٽيڪل 1.3 تحت اها وصف ٻيهر تصديق ڪئي وئي، جنهن ۾ ان کي "نشانين، سگنلن، تحريرن، تصويرن، آوازن يا ڪنهن به نوعيت جي ڄاڻ جي ڪا به ترسيل، اخراج يا وصولي، جيڪا [[تار]]، ريڊيو، بصري يا ٻين برقي مقناطيسي نظامن وسيلي ڪئي وڃي" قرار ڏنو ويو.<ref>{{Cite web |date=2026-05-11 |title=Communication vs Telecommunications vs Data Communication: Best CCNA Guide on Key Differences in 3 Terms - The Cyber Skills |url=https://thecyberskills.com/communication-vs-telecommunications-vs-data-communication/ |access-date=2026-06-14 |language=en-US}}</ref> انهيءَ ڪري آهستي رفتار واريون مواصلاتي ٽيڪنالاجيون، جهڙوڪ [[ٽپال]] ۽ [[هوا-دٻاءُ نليون]]، ٽيليڪميونيڪيشن جي وصف ۾ شامل ناهن.<ref>{{citation |title=ITU Radio Regulations |title-link=ITU Radio Regulations |date=2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150319031957/https://www.itu.int/dms_pub/itu-s/oth/02/02/S02020000244501PDFE.PDF |archive-date=19 March 2015 |chapter=Article 1.3 |chapter-url=https://www.itu.int/dms_pub/itu-s/oth/02/02/S02020000244501PDFE.PDF |publisher=[[International Telecommunication Union]]}}</ref><ref>Constitution and Convention of the International Telecommunication Union, Annex (Geneva, 1992)</ref> ''ٽيليڪميونيڪيشن'' اصطلاح 1904ع ۾ فرانسيسي انجنيئر ۽ ناول نگار [[ايڊوار ايسٽونيئي]] وضع ڪيو، جنهن ان جي وصف "بجلي وسيلي خيال جي پري کان ترسيل" طور ڪئي.<ref>{{cite web|first=Jean-Marie|last=Dilhac|url=http://www.ieee.org/portal/cms_docs_iportals/iportals/aboutus/history_center/conferences/che2004/Dilhac.pdf|title=From tele-communicare to Telecommunications|website=[[Institute of Electrical and Electronics Engineers]] (IEEE) |archive-url=https://web.archive.org/web/20101202232403/http://www.ieee.org/portal/cms_docs_iportals/iportals/aboutus/history_center/conferences/che2004/Dilhac.pdf |archive-date=2 December 2010|year=2004}}</ref> ٽيليڪميونيڪيشن هڪ مرڪب اسم آهي، جيڪو يوناني اڳياڙي ''tele-'' (τῆλε)، جنهن جي معنيٰ "پري"، "دور" يا "فاصلي تي" آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=tele-&allowed_in_frame=0|title=Online Etymology Dictionary|access-date=19 August 2016|archive-date=25 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161225225345/http://www.etymonline.com/index.php?term=tele-&allowed_in_frame=0|url-status=live}}</ref> ۽ لاطيني فعل ''ڪميونيڪيئر''، جنهن جي معنيٰ "ونڊڻ" آهي، مان ٺهيل آهي.<ref name="oxford">{{cite web |url=http://oxforddictionaries.com/definition/english/telecommunication?view=uk |title=Telecommunication |work=Oxford Dictionaries |publisher=Oxford University Press |access-date=28 February 2013 |archive-date=30 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130430020541/http://oxforddictionaries.com/definition/english/telecommunication?view=uk |url-status=dead }}</ref><ref>''Telecommunication'', ''tele-'' and ''communication'', [[New Oxford American Dictionary]] (2nd edition), 2005.</ref> ''ڪميونيڪيشن'' لفظ انگريزيءَ ۾ پهريون ڀيرو چوڏهين صديءَ جي آخر ۾ استعمال ٿيو. اهو پراڻي فرانسيسي لفظ ''ڪومونيڪاسيون'' مان آيو، جيڪو لاطيني ''ڪميونيڪيشنم'' مان نڪتل آهي؛ اهو ''ڪميونيڪيئر'' جي ماضي واري جز جي بنياد مان ٺهيل عمل جو اسم آهي، جنهن جي معنيٰ "ونڊڻ، ورهائڻ، اطلاع ڏيڻ، گڏ ڪرڻ، شامل ڪرڻ" آهي، ۽ لفظي معنيٰ "عام ڪرڻ" آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=communication&allowed_in_frame=0|title=communication |website=Online Etymology Dictionary|access-date=19 August 2016|archive-date=14 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160914041535/http://www.etymonline.com/index.php?term=communication&allowed_in_frame=0|url-status=live}}</ref> == تاريخ == {{further|ٽيليڪميونيڪيشن جي تاريخ}} تاريخ دوران ڊگهي مفاصلي واري رابطي لاءِ ڪيترائي [[ترسيل وسيلا]] استعمال ڪيا ويا آهن، جن ۾ [[دونهين جا اشارا]]، [[مشعلون]]، [[سيميفور ٽيليگراف]]، [[اشارتي جهنڊا]]، بصري [[هيليوگراف]]، [[برقي تار]]ون، ۽ [[برقي مقناطيسي سگنل]] منتقل ڪرڻ لاءِ خالي فضا شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=Telecommunications and Networking |url=https://courses.aiu.edu/Telecommunications%20and%20Networking/SEC%201/SEC%201.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250110094619/https://courses.aiu.edu/Telecommunications%20and%20Networking/SEC%201/SEC%201.pdf |archive-date=10 January 2025 |access-date=14 June 2026 |website=Atlantic International University}}</ref> === برقي ۽ اليڪٽرانڪ دور کان اڳ === [[فائل:OptischerTelegraf.jpg|upright|thumb|[[ڪلاڊ شاپ]] جي [[سيميفور ٽاور]]ن مان هڪ جي نقل]] ڊگهي مفاصلي وارو رابطو بجلي ۽ برقي مقناطيسيت جي دريافت کان گهڻو اڳ استعمال ٿيندو هو، جنهن بعد [[ٽيليڪميونيڪيشن]] جي ايجاد ممڪن ٿي.<ref>{{Cite web |last=Wheeler |first=Heather |title=The evolution of long distance communication |url=https://www.hebronhawkeye.com/entertainment/2023/01/18/the-evolution-of-long-distance-communication/ |access-date=2026-06-14 |website=The Hawk Eye}}</ref> ان کان اڳ فاصلي تي رابطي لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪيترن ئي ذهين طريقن مان ڪجهه هتي بيان ڪيا ويا آهن. [[ڪبوتر پيغام رسان]] تاريخ دوران مختلف تهذيبن طرفان استعمال ڪيا ويا. [[ڪبوتر ٽپال]] جون پاڙون [[فارس]] ۾ هيون، جنهن کي پوءِ رومنن پنهنجي فوجي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو. [[فرونٽينس]] جي دعويٰ موجب [[جوليس سيزر]] [[گال]] جي فتح دوران ڪبوترن کي پيغام رسان طور استعمال ڪيو.<ref name="Levi">{{cite book |last=Levi |first=Wendell |title= The Pigeon|year= 1977|publisher= Levi Publishing Co, Inc|location= Sumter, SC|isbn=978-0-85390-013-9 }}</ref> [[يوناني]] پڻ [[قديم اولمپڪ رانديون|اولمپڪ رانديون]] جي فاتحن جا نالا مختلف شهرن ڏانهن ڪبوترن ذريعي موڪليندا هئا.<ref>{{cite book | last =Blechman | first =Andrew | title =Pigeons-The fascinating saga of the world's most revered and reviled bird. | publisher =University of Queensland Press | year =2007 | location =St Lucia, Queensland | url =http://www.uqp.uq.edu.au/book_details.php?id=9780702236419 | isbn =978-0-7022-3641-9 | url-status=dead | archive-url =https://web.archive.org/web/20080514003720/http://www.uqp.uq.edu.au/book_details.php?id=9780702236419 | archive-date =14 May 2008 | df =dmy-all }}</ref> اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ ڊچ حڪومت اهو نظام [[جاوا]] ۽ [[سوماترا]] ۾ استعمال ڪيو. 1849ع ۾ [[پال جوليس روئٽر]] [[آخن]] ۽ [[برسلز]] جي وچ ۾ اسٽاڪ مارڪيٽ جون قيمتون موڪلڻ لاءِ ڪبوترن جي خدمت شروع ڪئي، جيڪا ٽيليگرافي رابطو مڪمل ٿيڻ تائين هڪ سال جاري رهي.<ref>{{cite news| title =Chronology: Reuters, from pigeons to multimedia merger| newspaper =Reuters| url =https://www.reuters.com/article/rbssTechMediaTelecomNews/idUSL1849100620080219| format =Web article| access-date =21 February 2008| date =19 February 2008| archive-date =26 March 2008| archive-url =https://web.archive.org/web/20080326192232/http://www.reuters.com/article/rbssTechMediaTelecomNews/idUSL1849100620080219| url-status =live}}</ref> وچئين دور ۾ [[مشعلن]] جون زنجيرون عام طور ٽڪرين جي چوٽين تي اشارا پهچائڻ لاءِ استعمال ٿينديون هيون. انهن جو هڪ وڏو نقصان اهو هو ته اهي صرف هڪ بِٽ معلومات منتقل ڪري سگهنديون هيون، تنهنڪري پيغام جي معنيٰ، جهڙوڪ "دشمن نظر اچي ويو آهي"، اڳواٽ طئي ٿيل هوندي هئي. انهن جي استعمال جو هڪ مشهور مثال [[اسپيني آرماڊا]] دوران ملي ٿو، جڏهن مشعلن جي زنجير [[پليموٿ]] کان [[لنڊن]] تائين خبرداريءَ جو اشارو پهچايو.<ref>{{cite web | first=David | last=Ross | url=http://www.britainexpress.com/History/tudor/armada.htm | title=The Spanish Armada | archive-url=https://web.archive.org/web/20200104142345/https://www.britainexpress.com/History/tudor/armada.htm | archive-date=4 January 2020 | website=Britain Express | access-date=October 1, 2007}}</ref> 1792ع ۾ فرانسيسي انجنيئر [[ڪلاڊ شاپ]] [[ليل]] ۽ پيرس جي وچ ۾ پهريون مستقل بصري [[ٽيليگرافي]] نظام (يا [[سيميفور لائين]]) قائم ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://chappe.ec-lyon.fr/|archive-url=https://web.archive.org/web/20040409014107/http://chappe.ec-lyon.fr/|title=Les Télégraphes Chappe|archive-date=2004-04-09|website=Cédrick Chatenet|location=l'Ecole Centrale de Lyon|year=2003}}</ref> پر سيميفور نظام لاءِ ماهر آپريٽرن ۽ هر ڏهه کان ٽيهه ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي مهانگا ٽاور گهربل هوندا هئا. برقي ٽيليگراف سان مقابلي جي نتيجي ۾ ان جي آخري تجارتي لائين 1880ع ۾ بند ڪئي وئي.<ref>{{cite web|url=http://www.itu.int/itudoc/gs/promo/tsb/88192.pdf|title=CCIT/ITU-T 50 Years of Excellence|archive-url=https://web.archive.org/web/20200212173522/https://www.itu.int/itudoc/gs/promo/tsb/88192.pdf|archive-date=12 February 2020|website=International Telecommunication Union|year=2006}}</ref> === ٽيليگراف ۽ ٽيليفون === {{main|ٽيليگرافي|ٽيليفوني}} 25 جولاءِ 1837ع تي پهريون تجارتي [[برقي ٽيليگراف]] انگريز موجد سر [[وليم فوٿرگل ڪوڪ]] ۽ انگريز سائنسدان سر [[چارلس ويٽسٽون]] پاران پيش ڪيو ويو.<ref>{{cite book|first=William|last=Brockedone|title=Cooke and Wheatstone and the Invention of the Electric Telegraph|date=11 March 2013|publisher=Routledge |isbn=9780415846783}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/technology/connecting-britain/first-electric-telegraph/|title=Who made the first electric telegraph communications?|work=The Telegraph|access-date=7 August 2017|language=en-GB|archive-date=8 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808003926/http://www.telegraph.co.uk/technology/connecting-britain/first-electric-telegraph/|url-status=live}}</ref> ٻنهي موجدن پنهنجي اوزار کي نئين ايجاد بدران ”موجوده برقي مقناطيسي ٽيليگراف ۾ هڪ سڌارو“ قرار ڏنو.<ref>{{cite web|url=https://www.du.edu/~jcalvert/tel/morse/morse.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20010616184336/https://www.du.edu/~jcalvert/tel/morse/morse.htm|archive-date=2001-06-16|title=The Electromagnetic Telegraph|first=J. B.|last=Calvert|date=19 May 2004}}</ref> [[سيميوئل مورس]] به آزاديءَ سان برقي ٽيليگراف جو هڪ نمونو تيار ڪيو، جنهن جو هن 2 سيپٽمبر 1837ع تي ڪامياب نه ٿيندڙ مظاهرو ڪيو. [[مورس ڪوڊ|سندس ڪوڊ]] ويٽسٽون جي اشارتي طريقي جي ڀيٽ ۾ هڪ اهم ترقي هئي. پهرين [[ائٽلانٽڪ سمنڊ پار ٽيليگراف ڪيبل]] 27 جولاءِ 1866ع تي ڪاميابي سان مڪمل ڪئي وئي، جنهن سان پهريون ڀيرو ائٽلانٽڪ سمنڊ پار ٽيليڪميونيڪيشن ممڪن ٿي.<ref>{{cite web|url=http://www.sil.si.edu/digitalcollections/hst/atlantic-cable/|title=The Atlantic Cable |via=Smithsonian Libraries |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701144122/http://www.sil.si.edu/digitalcollections/hst/atlantic-cable/|archive-date=1 July 2017|website=Bern Dibner|publisher=Burndy Library Inc.|year=1959}}</ref> [[انتونيو ميوچي]] جي ”ڳالهائيندڙ ٽيليگراف“ ۽ [[يوهان فلپ رائس]] جي ''Telefon'' تي ابتدائي ڪوششن کان پوءِ، روايتي ٽيليفون جو پيٽنٽ [[اليگزينڊر گراهم بيل|اليگزينڊر بيل]] فيبروري 1876ع ۾ داخل ڪرايو (صرف ڪجهه ڪلاڪ اڳ [[ايليشا گري]] ساڳئي قسم جي اوزار لاءِ [[پيٽنٽ ڪيويٽ]] داخل ڪئي هئي).<ref>"[https://www.loc.gov/everyday-mysteries/technology/item/who-is-credited-with-inventing-the-telephone/ Who is credited with inventing the telephone?]", published 2022-02-22, updated 2024-9-12. Science Reference Section, Library of Congress.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.oberlin.edu/external/EOG/OYTT-images/ElishaGray.html|title=Elisha Gray|archive-url=https://web.archive.org/web/20170628164416/http://www2.oberlin.edu/external/EOG/OYTT-images/ElishaGray.html|archive-date=28 June 2017|website=Oberlin College Archives|publisher=Electronic Oberlin Group|year=2006}}</ref> پهرين تجارتي ٽيليفون خدمتون [[بيل ٽيليفون ڪمپني]] پاران 1878ع ۽ 1879ع ۾ ائٽلانٽڪ جي ٻنهي ڪنارن تي [[نيو هيون]] ۽ [[لنڊن]] شهرن ۾ قائم ڪيون ويون.<ref>{{cite web|url=http://www.connected-earth.com/Galleries/Telecommunicationsage/Thetelephone/index.htm|title=Connected Earth: The telephone|archive-url=https://web.archive.org/web/20060822104544/http://www.connected-earth.com/Galleries/Telecommunicationsage/Thetelephone/index.htm|archive-date=22 August 2006|publisher=BT|year=2006}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.att.com/history/milestones.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20030114033744/https://www.att.com/history/milestones.html|title=History of AT&T|archive-date=2003-01-14|website=AT&T}}</ref> === ريڊيو ۽ ٽيليويزن === {{main|ريڊيو|ٽيليويزن}} 1894ع ۾ اطالوي موجد [[گوليئلمو مارڪوني]] نئين دريافت ٿيل [[ريڊيو لهر]]ن جي اصول تي ٻڌل بي تار رابطي جي ترقي شروع ڪئي، ۽ 1901ع تائين هن اهو ثابت ڪري ڏيکاريو ته اهي لهرون ائٽلانٽڪ سمنڊ پار به موڪلي سگهجن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.teslasociety.com/biography.htm|title=Tesla Biography|archive-url=https://web.archive.org/web/20160114205727/http://www.teslasociety.com/biography.htm |archive-date=14 January 2016|first=Ljubo|last=Vujovic|website=Tesla Memorial Society of New York|year=1998}}</ref> اهو ريڊيو ذريعي [[بي تار ٽيليگرافي]] جي شروعات هئي. 17 ڊسمبر 1902ع تي [[مارڪوني اسٽيشن (گليس بي، نووا اسڪوٽيا)|ڪينيڊا جي نووا اسڪوٽيا صوبي جي گليس بي ۾ مارڪوني اسٽيشن]] تان موڪليل پيغام اتر آمريڪا کان ائٽلانٽڪ پار پهچندڙ دنيا جو پهريون ريڊيو پيغام بڻيو. 1904ع ۾ هڪ تجارتي خدمت قائم ڪئي وئي، جيڪا رڪنيت رکندڙ جهازن ڏانهن هر رات خبرن جا خلاصا موڪليندي هئي، ۽ اهي جهاز انهن کي پنهنجي اندروني اخبارن ۾ شامل ڪندا هئا.<ref>{{Cite web|title=TR Center - Talking Across the Ocean|url=https://www.theodorerooseveltcenter.org/Blog/Item/Talking%20Across%20the%20Ocean|access-date=2021-03-12|website=www.theodorerooseveltcenter.org|archive-date=17 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417162827/https://www.theodorerooseveltcenter.org/Blog/Item/Talking%20Across%20the%20Ocean|url-status=live}}</ref> [[پهرين عالمي جنگ]] فوجي رابطن لاءِ ريڊيو جي ترقي کي تيز ڪيو. جنگ کان پوءِ 1920ع واري ڏهاڪي ۾ تجارتي [[اي ايم نشريات]] شروع ٿي، جيڪا تفريح ۽ خبرن جو هڪ اهم عوامي ذريعو بڻجي وئي. [[ٻي عالمي جنگ]] وري جهازن ۽ زميني فوجي رابطن، ريڊيو نيويگيشن ۽ ريڊار جي جنگي ضرورتن سبب ريڊيو جي ترقي کي وڌيڪ تيز ڪيو.<ref>{{cite book|isbn=9781118104644|last=Thompson|first=R.J. Jr.|year=2011|title=Crystal Clear: The Struggle for Reliable Communications Technology in World War II|location=Hoboken, NJ|publisher=Wiley}}</ref> ريڊيو جي [[ايف ايم نشريات|اسٽيريو ايف ايم نشريات]] جي ترقي آمريڪا ۾ 1930ع واري ڏهاڪي ۽ برطانيا ۾ 1940ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ٿي،<ref name="BBC1946">{{cite web |title=Report 1946-04 – Frequency Modulation |url=https://www.bbc.co.uk/rd/publications/rdreport_1946_04 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200103173115/https://www.bbc.co.uk/rd/publications/rdreport_1946_04 |archive-date=2020-01-03 |access-date=2020-01-03 |website=BBC Research & Development|date=January 1946 }}</ref> ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ان اي ايم کي غالب تجارتي معيار طور گهڻي حد تائين تبديل ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite book | isbn=9781623566654 | last1=Théberge | first1=P. | last2=Devine | first2=K. | last3=Everrett | first3=T | year=2015 | title=Living Stereo: Histories and Cultures of Multichannel Sound | location=New York | publisher=Bloomsbury Publishing}}</ref> 25 مارچ 1925ع تي [[جان لوگي بيئرڊ]] لنڊن جي [[سيلفرجز]] ڊپارٽمينٽل اسٽور ۾ هلندڙ تصويرن جي ترسيل جو مظاهرو ڪيو. بيئرڊ جو اوزار [[پال نپڪو]] جي [[نپڪو ڊسڪ]] تي ٻڌل هو، تنهنڪري اهو [[ميڪانيڪي ٽيليويزن]] جي نالي سان مشهور ٿيو. اهو نظام [[برٽش براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]] پاران 30 سيپٽمبر 1929ع کان شروع ڪيل تجرباتي نشريات جو بنياد بڻيو.<ref>{{cite web|url=http://www.mztv.com/newframe.asp?content=http://www.mztv.com/pioneers.html | title=The Pioneers | archive-url=https://web.archive.org/web/20130514070220/http://www.mztv.com/newframe.asp?content=http%3A%2F%2Fwww.mztv.com%2Fpioneers.html | archive-date=14 May 2013 | website=MZTV Museum of Television | year=2006}}</ref> === ويڪيوم ٽيوب === {{main|ويڪيوم ٽيوب}} ويڪيوم ٽيوبون ڪيترن ئي بنيادي برقياتي عملن، جهڙوڪ سگنلن جي [[طاقت واڌارو|طاقت واڌاري]] ۽ برقي رو جي [[سڌارڻ (برقيات)|سڌارڻ]] لاءِ گرم [[گرم ڪيٿوڊ|ڪيٿوڊ]] مان نڪرندڙ [[ٿرميونڪ اخراج]] ٿيندڙ اليڪٽرانن کي استعمال ڪنديون آهن.<ref>{{Cite news |title=Electron tube {{!}} Vacuum Tubes, Cathode Rays, & Applications {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/technology/electron-tube |access-date=2026-06-14 |work=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> سڀ کان سادي ويڪيوم ٽيوب، يعني [[ڊائيوڊ]]، جيڪا 1904ع ۾ [[جان ايمبروز فليمنگ]] ايجاد ڪئي، رڳو هڪ گرم اليڪٽران خارج ڪندڙ ڪيٿوڊ ۽ هڪ اينوڊ تي مشتمل هوندي آهي. اليڪٽران هن اوزار ۾ صرف هڪ طرف، يعني ڪيٿوڊ کان اينوڊ ڏانهن وهي سگهن ٿا. ٽيوب اندر هڪ يا وڌيڪ [[ضابطو ڄاري]] شامل ڪرڻ سان ڪيٿوڊ ۽ اينوڊ جي وچ ۾ وهندڙ برقي رو کي ڄاري يا ڄارين تي لاڳو ٿيل وولٽيج ذريعي ڪنٽرول ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite web|last=Hoddeson|first=L|title=The Vacuum Tube|url=https://www.pbs.org/transistor/science/events/vacuumt.html|publisher=PBS|access-date=6 May 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120415063342/http://www.pbs.org/transistor/science/events/vacuumt.html | archive-date=15 April 2012}}</ref> اهي اوزار ويهين صديءَ جي پهرين اڌ دوران برقي سرڪٽن جو بنيادي حصو بڻيا ۽ ريڊيو، ٽيليويزن، ريڊار، [[آواز جي رڪارڊنگ ۽ ٻيهر پيداوار]]، ڊگهي فاصلي وارن ٽيليفون نيٽ ورڪن، ۽ اينالاگ توڙي شروعاتي ڊجيٽل [[ڪمپيوٽر]]ن جي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. جيتوڻيڪ ڪجهه شعبن ۾ اڳ ئي [[اسپارڪ گيپ ٽرانسميٽر]] ۽ [[ميڪانيڪي ڪمپيوٽر]] جهڙيون ٽيڪنالاجيون استعمال ٿي رهيون هيون، پر ٿرميونڪ ويڪيوم ٽيوب جي ايجاد انهن ٽيڪنالاجين کي وسيع ۽ عملي استعمال لائق بڻايو، جنهن سان [[برقيات]] جي شعبي جي بنياد پئي.<ref>{{cite book |last1=Macksey |first1=Kenneth |last2=Woodhouse |first2=William |year=1991 |chapter=Electronics |title=The Penguin Encyclopedia of Modern Warfare: 1850 to the present day |publisher=Viking |page=110 |isbn=978-0-670-82698-8 |quote=The electronics age may be said to have been ushered in with the invention of the vacuum diode valve in 1902 by the Briton John Fleming (himself coining the word 'electronics'), the immediate application being in the field of radio.}}</ref> ويهين صديءَ جي اڪثر حصي دوران ٽيليويزنن ۾ هڪ خاص قسم جي ويڪيوم ٽيوب، يعني [[ڪيٿوڊ ري ٽيوب]]، استعمال ٿيندي هئي، جيڪا [[ڪارل فرڊيننڊ برائون]] ايجاد ڪئي هئي. اهڙي ٽيليويزن جو پهريون اميد افزا نمونو [[فائلو فارنسورٿ]] تيار ڪيو، جنهن 7 سيپٽمبر 1927ع تي پنهنجي خاندان آڏو ان جو مظاهرو ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/farnsworth.html|title=Philo Farnsworth | archive-url=https://web.archive.org/web/20090930214902/http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/farnsworth.html |archive-date=30 September 2009|first=Neil|last=Postman|website=[[TIME Magazine]]|date=29 March 1999}}</ref> ٻي عالمي جنگ کان پوءِ رڪجي ويل تجربا ٻيهر شروع ٿيا ۽ ٽيليويزن گهرن ۾ تفريح ۽ نشريات جو هڪ اهم ذريعو بڻجي ويو. 1940ع واري ڏهاڪي دوران [[نيم موصل اوزار]]ن جي ايجاد سان [[ٺوس-حالت برقيات|ٺوس-حالت]] وارا اوزار تيار ڪرڻ ممڪن ٿيو، جيڪي ويڪيوم ٽيوبن جي ڀيٽ ۾ ننڍا، سستا، وڌيڪ ڪارائتا، وڌيڪ قابلِ اعتماد ۽ وڌيڪ پائيدار هئا. 1960ع واري ڏهاڪي جي وچ کان ويڪيوم ٽيوبن جي جاءِ [[ٽرانزسٽر]]ن وٺڻ شروع ڪئي. تنهن هوندي به ويڪيوم ٽيوبون اڄ به ڪجهه اعليٰ فريڪوئنسي وارن طاقت وڌائيندڙن ۾ استعمال ٿين ٿيون. === ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ ۽ انٽرنيٽ === {{main|ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ|انٽرنيٽ}} 11 سيپٽمبر 1940ع تي [[جارج اسٽيبٽز]] نيويارڪ مان [[ٽيليٽائپ]] ذريعي پنهنجي ''ڪامپليڪس نمبر ڪيلڪيوليٽر'' لاءِ مسئلا موڪليا ۽ انهن جا حساب ڪيل نتيجا [[نيو هيمپشائر]] ۾ [[ڊارٽمٿ ڪاليج]] مان واپس حاصل ڪيا.<ref>{{Cite web|title=George Stibitz (1904–1995) | url=http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm | access-date=6 June 2023|website=www.kerryr.net|publisher=Kerry Redshaw|archive-date=15 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815235330/http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm|url-status=live}}</ref> مرڪزي ڪمپيوٽر ([[مرڪزي ڪمپيوٽر]]) ۽ پري موجود [[غير ذهين ٽرمينل]]ن تي ٻڌل هي ترتيب 1970ع واري ڏهاڪي تائين وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي رهي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾ [[پال باران]] ۽ آزاديءَ سان [[ڊونلڊ ڊيوس]] [[پيڪيٽ سوئچنگ]] تي تحقيق شروع ڪئي، جيڪا اهڙي ٽيڪنالاجي آهي جنهن ۾ پيغام کي ننڍن حصن ۾ ورهائي، مرڪزي ڪمپيوٽر مان گذارڻ کان سواءِ، [[ايسنڪرونس ٽرانسفر موڊ|غير هم وقت]] طريقي سان منزل ڏانهن موڪليو ويندو آهي. 5 ڊسمبر 1969ع تي چار-نوڊن تي مشتمل هڪ [[ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ]] قائم ٿيو، جيڪو [[آرپانيٽ]] جي شروعات ثابت ٿيو، ۽ 1981ع تائين اهو وڌي 213 [[نوڊ (نيٽ ورڪنگ)|نوڊ]]ن تائين پهچي ويو.<ref>{{cite book | last = Hafner | first = Katie | title = Where Wizards Stay Up Late: The Origins Of The Internet | publisher = Simon & Schuster | year = 1998 | isbn = 978-0-684-83267-8 }}</ref> بعد ۾ آرپانيٽ ٻين نيٽ ورڪن سان ضم ٿي [[انٽرنيٽ]] بڻجي ويو. جڏهن ته انٽرنيٽ جي ترقي [[انٽرنيٽ انجنيئرنگ ٽاسڪ فورس]] (IETF) جي مرڪزي ڌيان هيٺ رهي، جنهن [[تبصري لاءِ درخواست]] (RFC) دستاويزن جو هڪ سلسلو جاري ڪيو، ساڳئي وقت صنعتي تحقيقاتي مرڪزن ۾ ٻيون به اهم نيٽ ورڪنگ ترقيون ٿيون، جهڙوڪ [[ايٿرنيٽ]] (1983ع)، [[ٽوڪن رنگ]] (1984ع){{citation needed|date=April 2018}} ۽ [[تاري نما نيٽ ورڪ]] بناوت تي ٻڌل [[مقامي ايراضي نيٽ ورڪ]] (LAN) جي ترقي. === ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ ۽ انٽرنيٽ === {{main|ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ|انٽرنيٽ}} 11 سيپٽمبر 1940ع تي [[جارج اسٽيبٽز]] نيويارڪ مان [[ٽيليٽائپ]] ذريعي پنهنجي ''ڪامپليڪس نمبر ڪيلڪيوليٽر'' لاءِ مسئلا موڪليا ۽ انهن جا حساب ڪيل نتيجا [[نيو هيمپشائر]] ۾ [[ڊارٽمٿ ڪاليج]] مان واپس حاصل ڪيا.<ref>{{Cite web|title=George Stibitz (1904–1995) | url=http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm | access-date=6 June 2023|website=www.kerryr.net|publisher=Kerry Redshaw|archive-date=15 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815235330/http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm|url-status=live}}</ref> مرڪزي ڪمپيوٽر ([[مرڪزي ڪمپيوٽر]]) ۽ پري موجود [[غير ذهين ٽرمينل]]ن تي ٻڌل هي ترتيب 1970ع واري ڏهاڪي تائين وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي رهي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾ [[پال باران]] ۽ آزاديءَ سان [[ڊونلڊ ڊيوس]] [[پيڪيٽ سوئچنگ]] تي تحقيق شروع ڪئي، جيڪا اهڙي ٽيڪنالاجي آهي جنهن ۾ پيغام کي ننڍن حصن ۾ ورهائي، مرڪزي ڪمپيوٽر مان گذارڻ کان سواءِ، [[ايسنڪرونس ٽرانسفر موڊ|غير هم وقت]] طريقي سان منزل ڏانهن موڪليو ويندو آهي. 5 ڊسمبر 1969ع تي چار-نوڊن تي مشتمل هڪ [[ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ]] قائم ٿيو، جيڪو [[آرپانيٽ]] جي شروعات ثابت ٿيو، ۽ 1981ع تائين اهو وڌي 213 [[نوڊ (نيٽ ورڪنگ)|نوڊ]]ن تائين پهچي ويو.<ref>{{cite book | last = Hafner | first = Katie | title = Where Wizards Stay Up Late: The Origins Of The Internet | publisher = Simon & Schuster | year = 1998 | isbn = 978-0-684-83267-8 }}</ref> بعد ۾ آرپانيٽ ٻين نيٽ ورڪن سان ضم ٿي [[انٽرنيٽ]] بڻجي ويو. جڏهن ته انٽرنيٽ جي ترقي [[انٽرنيٽ انجنيئرنگ ٽاسڪ فورس]] (IETF) جي مرڪزي ڌيان هيٺ رهي، جنهن [[تبصري لاءِ درخواست]] (RFC) دستاويزن جو هڪ سلسلو جاري ڪيو، ساڳئي وقت صنعتي تحقيقاتي مرڪزن ۾ ٻيون به اهم نيٽ ورڪنگ ترقيون ٿيون، جهڙوڪ [[ايٿرنيٽ]] (1983ع)، [[ٽوڪن رنگ]] (1984ع){{citation needed|date=April 2018}} ۽ [[تاري نما نيٽ ورڪ]] بناوت تي ٻڌل [[مقامي ايراضي نيٽ ورڪ]] (LAN) جي ترقي. === ترسيل جي گنجائش ۾ واڌ === ٻطرفي ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪن وسيلي دنيا ۾ معلومات جي مٽاسٽا جي مؤثر گنجائش 1986ع ۾ بهترين نموني سان دٻايل معلومات جي 281 [[پيٽابائيٽ]] (PB) مان وڌي 1993ع ۾ 471 پيٽابائيٽ، 2000ع ۾ 2.2 [[ايگزابائيٽ]] (EB)، ۽ 2007ع ۾ 65 ايگزابائيٽ تائين پهچي وئي.<ref name="HilbertLopez2011">{{cite journal|title=The World's Technological Capacity to Store, Communicate, and Compute Information|first1=Martin|last1=Hilbert|first2=Priscila|last2=López|year=2011|journal=[[Science (journal)|Science]]|volume=332|issue=6025|pages=60–65 | doi=10.1126/science.1200970 | pmid=21310967 | bibcode=2011Sci...332...60H|s2cid=206531385|doi-access=free}}</ref> معلومات جي لحاظ کان هي مقدار 1986ع ۾ في ماڻهو روزانو اخبار جي ٻن صفحن جي برابر هئي، جيڪا 2007ع تائين وڌي في ماڻهو روزانو ڇهن مڪمل اخبارن جي برابر ٿي وئي.<ref>{{cite news|url=http://ideas.economist.com/video/giant-sifting-sound-0|title=video animation|newspaper=The Economist|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118072720/http://ideas.economist.com/video/giant-sifting-sound-0 |archive-date=18 January 2012}}</ref> هن واڌ کي نظر ۾ رکندي، ٽيليڪميونيڪيشن عالمي معيشت ۾ ڏينهون ڏينهن وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪري رهي آهي، ۽ 2012ع ۾ عالمي ٽيليڪميونيڪيشن صنعت جو حجم لڳ ڀڳ 4.7 ٽريلين آمريڪي ڊالر هو.<ref name="plunkettresearch01">{{cite web | url=http://www.plunkettresearch.com/Telecommunications/TelecommunicationsStatistics/tabid/96/Default.aspx | title=Worldwide Telecommunications Industry Revenues | archive-url=https://web.archive.org/web/20100328045302/http://www.plunkettresearch.com/Telecommunications/TelecommunicationsStatistics/tabid/96/Default.aspx |archive-date=28 March 2010|website=Plunkett's Telecommunications Industry Almanac 2010|date=1 June 2010}}</ref><ref name="plunkettresearch02">{{Cite web |title=Introduction to the Telecommunications Industry |url=http://www.plunkettresearch.com/telecommunications-market-research/industry-and-business-data/statistics |website=Plunkett Research |archive-url=https://web.archive.org/web/20121022031016/http://www.plunkettresearch.com/telecommunications-market-research/industry-and-business-data/statistics |archive-date=22 October 2012}}</ref> 2010ع ۾ عالمي ٽيليڪميونيڪيشن صنعت جي خدمتن مان حاصل ٿيندڙ آمدني جو اندازو 1.5 ٽريلين آمريڪي ڊالر لڳايو ويو، جيڪا دنيا جي مجموعي قومي پيداوار ([[جي ڊي پي]]) جو لڳ ڀڳ 2.4 سيڪڙو هئي.<ref name="plunkettresearch01" /> == فني تصور == جديد ٽيليڪميونيڪيشن ڪيترن ئي بنيادي تصورن تي ٻڌل آهي، جيڪي هڪ صديءَ کان به وڌيڪ عرصي دوران تدريجي طور ترقي ۽ بهتري ماڻيندا رهيا آهن. === بنيادي جزا === ٽيليڪميونيڪيشن ٽيڪنالاجين کي بنيادي طور [[تارائتو مواصلات|تارائتن]] ۽ بي تار طريقن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. مجموعي طور هڪ بنيادي ٽيليڪميونيڪيشن نظام ٽن اهم حصن تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ هميشه موجود هوندا آهن: * [[موڪليندڙ]]، جيڪو معلومات حاصل ڪري ان کي [[اشارو|اشاري]] ۾ تبديل ڪري ٿو. * [[ترسيل ذريعو]]، جنهن کي ''جسماني چينل'' پڻ چيو ويندو آهي، جيڪو اشاري کي منتقل ڪري ٿو (مثال طور [[آزاد خلا نظري مواصلات|آزاد خلا وارو چينل]]). * [[وصول ڪندڙ]]، جيڪو چينل مان اشاري کي حاصل ڪري ان کي ٻيهر وصول ڪندڙ لاءِ قابلِ استعمال معلومات ۾ تبديل ڪري ٿو. هڪ [[ريڊيو نشرياتي اسٽيشن]] ۾ اسٽيشن جو وڏو [[طاقت وڌائيندڙ]] موڪليندڙ هوندو آهي، جڏهن ته نشرياتي [[ريڊيو اينٽينا]] طاقت وڌائيندڙ ۽ آزاد خلا واري چينل جي وچ ۾ رابطي جو ذريعو هوندي آهي. آزاد خلا وارو چينل ترسيل جو ذريعو هوندو آهي، ۽ وصول ڪندڙ جي اينٽينا آزاد خلا واري چينل ۽ وصول ڪندڙ جي وچ ۾ رابطي جو ذريعو هوندي آهي. ان کان پوءِ [[ريڊيو وصول ڪندڙ]] ريڊيو اشاري جي آخري منزل هوندو آهي، جتي برقي اشاري کي آواز ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي. ٽيليڪميونيڪيشن نظام ڪڏهن ڪڏهن [[ٻطرفي مواصلات|ٻطرفا]] (Duplex) پڻ هوندا آهن، جن ۾ هڪ ئي برقي اوزار موڪليندڙ ۽ وصول ڪندڙ ٻنهي طور ڪم ڪندو آهي، جنهن کي ''[[ٽرانسيور]]'' چيو ويندو آهي (مثال طور [[موبائل فون]]).<ref name="stallings-intro">{{cite book | last = Haykin | first = Simon | edition= 4th | title = Communication Systems | url = https://archive.org/details/communicationsy000simo | url-access = registration | publisher = John Wiley & Sons | year = 2001 | pages = [https://archive.org/details/communicationsy000simo/page/n21 1]–3 | isbn = 978-0-471-17869-9 }}</ref> ٽرانسيور اندر موڪليندڙ ۽ وصول ڪندڙ جا برقي حصا هڪ ٻئي کان گهڻي حد تائين آزاد هوندا آهن. ان جو سبب اهو آهي ته ريڊيو موڪليندڙن ۾ طاقت وڌائيندڙ واٽ يا ڪلوواٽ جي سطح تي ڪم ڪندا آهن، جڏهن ته ريڊيو وصول ڪندڙ صرف مائيڪروواٽ يا [[نانوواٽ]] جي سطح جي اشارن سان ڪم ڪندا آهن. تنهن ڪري ٽرانسيورن کي اهڙي احتياط سان ٺاهيو ويندو آهي جو انهن جا وڌيڪ طاقت وارا ۽ گهٽ طاقت وارا حصا هڪ ٻئي تي اثرانداز نه ٿين. مقرر ٿيل تارن ذريعي ٿيندڙ ٽيليڪميونيڪيشن کي [[نقطو-کان-نقطو مواصلات]] چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها هڪ موڪليندڙ ۽ هڪ وصول ڪندڙ جي وچ ۾ ٿيندي آهي. جڏهن ته ريڊيو ذريعي ٿيندڙ مواصلات کي [[نشريات|نشرياتي مواصلات]] چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ هڪ طاقتور موڪليندڙ ۽ ڪيترائي گهٽ طاقت وارا پر حساس ريڊيو وصول ڪندڙ شامل هوندا آهن.<ref name="stallings-intro" /> اهڙا ٽيليڪميونيڪيشن نظام، جن ۾ ڪيترائي موڪليندڙ ۽ ڪيترائي وصول ڪندڙ گڏيل طور هڪ ئي جسماني چينل کي استعمال ڪرڻ لاءِ ترتيب ڏنل هوندا آهن، [[گهڻ رستي منتقلي]] (Multiplex Systems) سڏبا آهن. جسماني چينلن جي اهڙي گڏيل استعمال سان عام طور تي خرچن ۾ نمايان گهٽتائي اچي ٿي. گهڻ رستي وارا نظام ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪن ۾ ترتيب ڏنا ويندا آهن، جتي گهڻ رستي وارا اشارا مختلف مرڪزن تي سوئچ ٿي صحيح وصول ڪندڙ تائين پهچندا آهن. === اينالاگ ۽ ڊجيٽل مواصلات === مواصلات کي [[اينالاگ اشارو|اينالاگ]] يا [[ڊجيٽل اشارو]]ن جي صورت ۾ رمزبند ڪري سگهجي ٿو، جيڪي وري [[اينالاگ مواصلات|اينالاگ]] يا [[ڊجيٽل مواصلات|ڊجيٽل]] نظامن ذريعي منتقل ٿيندا آهن. اينالاگ اشارا معلومات جي لحاظ کان مسلسل تبديل ٿيندا رهندا آهن، جڏهن ته ڊجيٽل اشارا معلومات کي الڳ الڳ قدرن (جهڙوڪ هڪن ۽ صفرن) جي صورت ۾ ظاهر ڪندا آهن.<ref name=Ambardar>{{cite book | last = Ambardar | first = Ashok | edition = 2nd | title = Analog and Digital Signal Processing | publisher = Brooks| year = 1999 | pages = [https://archive.org/details/analogdigitalsig00amba/page/1 1–2] | isbn = 978-0-534-95409-3 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/analogdigitalsig00amba/page/1 }}</ref> منتقلي ۽ وصولي دوران اينالاگ اشارن ۾ موجود معلومات غير مطلوب [[شور (اشارن جي عملڪاري)|شور]] سبب خراب ٿيندي آهي. عام طور مواصلاتي نظام ۾ شور کي هڪ [[بي ترتيب عمل]] جي ذريعي گهربل اشاري ۾ اضافي يا گهٽتائي جي صورت ۾ ظاهر ڪيو ويندو آهي. اهڙي قسم جي شور کي [[واڌو شور]] چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ مختلف وقتن تي اهو مثبت يا منفي ٻنهي صورتن ۾ ٿي سگهي ٿو. جيستائين واڌو شور ڪنهن خاص حد کان وڌيڪ نه ٿئي، تيستائين ڊجيٽل اشارن ۾ موجود معلومات محفوظ رهندي آهي. شور جي مقابلي ۾ اها مزاحمت ڊجيٽل اشارن جو اينالاگ اشارن تي هڪ اهم فائدو آهي. بهرحال، جڏهن شور نظام جي پاڻمرادو غلطي درست ڪرڻ جي صلاحيت کان وڌي وڃي ٿو، تڏهن ڊجيٽل نظام اوچتو مڪمل طور ناڪام ٿي وڃي ٿو. ان جي ابتڙ، اينالاگ نظام آهستي آهستي خراب ٿيندو آهي؛ شور وڌڻ سان اشارو بتدريج گهٽ معيار وارو ٿيندو آهي، پر ڪجهه حد تائين استعمال لائق رهندو آهي. ان کان علاوه، [[مسلسل اشارو|مسلسل ڊيٽا]] جي ڊجيٽل منتقلي دوران لازمي طور [[مقداربندي شور]] پيدا ٿيندو آهي. هن شور کي گهٽائي سگهجي ٿو، پر مڪمل طور ختم نٿو ڪري سگهجي، ۽ ان لاءِ چينل جي وڌيڪ پٽي ويڪر جي ضرورت پوندي آهي. == پڻ ڏسندا == * [[ڏور ربطيات جي تاريخ]] == خارجي ڳنڍڻا == ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:انجنيئرنگ جا شعبا]] [[زمرو:ٽيليڪميونيڪيشن]] [[زمرو:ربطيات]] [[زمرو:ميڊيا ٽيڪنالاجي]] mj6esyzlq2xh1ei5x3o2pa1pvg5fqb5 390609 390608 2026-07-02T18:14:09Z Intisar Ali 8681 390609 wikitext text/x-wiki {{Short description|برقي يا اليڪٽرانڪ ذريعن وسيلي معلومات جي ترسيل}} [[فائل:Erdfunkstelle Raisting 2.jpg|thumb|[[جرمني]] جي [[باويريا]] صوبي جي [[رائسٽنگ]] ۾ سيٽلائيٽ مواصلات جي سڀ کان وڏي مرڪز تي [[سيٽلائيٽ مواصلات]] جي اينٽينا]] [[فائل:Internet map 1024.jpg|thumb|[[اوپٽي پراجيڪٽ]] پاران [[انٽرنيٽ]] جي هڪ حصي مان گذرندڙ مختلف رستن جي بصري نمائش]] '''ٽيلي ڪميونيڪيشن''' ('''Telecommunication''')، جنهن کي اڪثر جمع جي صورت ۾ يا مختصر طور '''ٽيليڪام''' پڻ چيو ويندو آهي، [[معلومات]] کي ڊگهي فاصلي تي [[برق]]ي يا [[اليڪٽرانڪس|اليڪٽرانڪ]] ذريعن وسيلي منتقل ڪرڻ جو عمل آهي، جيڪو عام طور ڪيبلن، [[ريڊيو لهر]]ن يا ٻين مواصلاتي ٽيڪنالاجين ذريعي انجام ڏنو ويندو آهي. اهي ترسيلي وسيلا [[مواصلاتي چينل]]ن ۾ ورهايا ويندا آهن، جيڪي [[ملٽي پليڪسنگ]] جي ذريعي هڪ ئي وسيلي تي ڪيترن ئي هم وقت [[مواصلاتي سيشن]]ن جي ترسيل کي ممڪن بڻائيندا آهن. اوڻيهين، ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ دوران ايجاد ٿيل ڊگهي فاصلي واريون ٽيڪنالاجيون عام طور برقي توانائي استعمال ڪنديون آهن، جن ۾ [[برقي تاربرقي]]، [[ٽيليفون]]، [[ٽيليويزن]] ۽ [[ريڊيو]] شامل آهن. شروعاتي [[ٽيليڪميونيڪيشن ڄار]]ن ۾ سگنلن جي ترسيل لاءِ ڌاتي تارون استعمال ٿينديون هيون. اهي ڄار ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين [[تاربرقي]] ۽ ٽيليفوني لاءِ استعمال ٿيندا رهيا. ويهين صديءَ جي پهرئين ڏهاڪي ۾ [[بي تار مواصلات]] جي ميدان ۾ هڪ وڏو انقلاب آيو، جنهن ۾ [[ريڊيو مواصلات]] بابت [[گوليئلمو مارڪوني]] جون اهم ڪاميابيون شامل هيون، جنهن تي کيس 1909ع جو [[فزڪس ۾ نوبل انعام]] مليو. برقي ۽ اليڪٽرانڪ ٽيليڪميونيڪيشن جي ٻين ابتدائي اڳواڻن ۾ [[چارلس ويٽ اسٽون]] ۽ [[سيميوئل مورس]] (تاربرقي جا گڏيل موجد)، [[انٽونيو ميوچي]]، [[فلپ رائيس]]، [[اليشا گري]] ۽ [[اليگزينڊر گراهم بيل]] (ٽيليفون جا موجد ۽ ترقي ڏيندڙ)، [[ايڊون آرمسٽرانگ]] ۽ [[لي ڊي فاريسٽ]] (ريڊيو جا موجد)، ۽ [[ولاديمير زوورڪِن]]، [[جان لوگي بيئرڊ]] ۽ [[فائلو فارنسورٿ]] (ٽيليويزن جا موجد) شامل آهن. 1960ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ڊجيٽل ٽيڪنالاجين جي تيزي سان واڌ سبب [[آواز]]ي مواصلات کي آهستي آهستي ڊيٽا جي ترسيل سان گڏايو ويو. ڌاتي وسيلي جي طبعياتي حدن [[آپٽيڪل فائبر]] جي ترقي کي هٿي ڏني.<ref name=":11">{{Cite web|title=How does a Gigabit Passive Optical Network (GPON) work?|url=https://www.eib.org/en/stories/what-is-gpon|access-date=7 June 2021|website=European Investment Bank|language=en|archive-date=7 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210607144149/https://www.eib.org/en/stories/what-is-gpon|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|author1=National Research Council |url=https://www.nap.edu/read/11711/chapter/3|year=2006|doi=10.17226/11711|isbn=978-0-309-10265-0|language=en|access-date=25 June 2021|archive-date=23 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210623221636/https://www.nap.edu/read/11711/chapter/3|url-status=live |title=Renewing U.S. Telecommunications Research |bibcode=2006nap..book11711N }}</ref><ref>{{Cite web|last=Cyphers|first=Bennett|date=16 October 2019|title=The Case for Fiber to the Home, Today: Why Fiber is a Superior Medium for 21st Century Broadband|url=https://www.eff.org/wp/case-fiber-home-today-why-fiber-superior-medium-21st-century-broadband|access-date=7 June 2021|website=Electronic Frontier Foundation|language=en|archive-date=3 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603233817/https://www.eff.org/wp/case-fiber-home-today-why-fiber-superior-medium-21st-century-broadband|url-status=live}}</ref> [[انٽرنيٽ]]، جيڪا ڪنهن هڪ مخصوص وسيلي تي دارومدار نٿي رکي، انفرادي استعمال ڪندڙن کي عالمي سطح تي خدمتن تائين رسائي فراهم ڪئي آهي ۽ مواصلات ۾ هنڌ ۽ وقت جون حدون وڌيڪ گهٽائي ڇڏيون آهن. == وصف == 1932ع ۾ [[آئي ٽي يو مڪمل اختيار ڪانفرنس|مڪمل اختيار ٽيليگراف ڪانفرنس]] ۽ ميڊرڊ ۾ ٿيل بين الاقوامي ريڊيو ٽيليگراف ڪانفرنس دوران ٻنهي تنظيمن گڏجي [[بين الاقوامي ٽيليڪميونيڪيشن يونين]] (ITU) جوڙي.<ref>{{cite web |title=International Telegraph Conference (Madrid, 1932) |url=https://www.itu.int/en/history/Pages/PlenipotentiaryConferences.aspx?conf=4.5 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230108011921/https://www.itu.int/en/history/Pages/PlenipotentiaryConferences.aspx?conf=4.5 |archive-date=8 January 2023 |access-date=8 January 2023 |publisher=ITU}}</ref> هنن ''ٽيليڪميونيڪيشن'' جي وصف هن ريت ڪئي: "تار، بي تار يا برقي سگنلنگ يا بصري سگنلنگ جي ٻين نظامن يا عملن وسيلي نشانين، سگنلن، تحرير، فيڪسيملين ۽ هر قسم جي آوازن جي ڪا به ٽيليگرافڪ يا ٽيليفونڪ مواصلات." بعد ۾ [[آئي ٽي يو ريڊيو ضابطا]] جي آرٽيڪل 1.3 تحت اها وصف ٻيهر تصديق ڪئي وئي، جنهن ۾ ان کي "نشانين، سگنلن، تحريرن، تصويرن، آوازن يا ڪنهن به نوعيت جي ڄاڻ جي ڪا به ترسيل، اخراج يا وصولي، جيڪا [[تار]]، ريڊيو، بصري يا ٻين برقي مقناطيسي نظامن وسيلي ڪئي وڃي" قرار ڏنو ويو.<ref>{{Cite web |date=2026-05-11 |title=Communication vs Telecommunications vs Data Communication: Best CCNA Guide on Key Differences in 3 Terms - The Cyber Skills |url=https://thecyberskills.com/communication-vs-telecommunications-vs-data-communication/ |access-date=2026-06-14 |language=en-US}}</ref> انهيءَ ڪري آهستي رفتار واريون مواصلاتي ٽيڪنالاجيون، جهڙوڪ [[ٽپال]] ۽ [[هوا-دٻاءُ نليون]]، ٽيليڪميونيڪيشن جي وصف ۾ شامل ناهن.<ref>{{citation |title=ITU Radio Regulations |title-link=ITU Radio Regulations |date=2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150319031957/https://www.itu.int/dms_pub/itu-s/oth/02/02/S02020000244501PDFE.PDF |archive-date=19 March 2015 |chapter=Article 1.3 |chapter-url=https://www.itu.int/dms_pub/itu-s/oth/02/02/S02020000244501PDFE.PDF |publisher=[[International Telecommunication Union]]}}</ref><ref>Constitution and Convention of the International Telecommunication Union, Annex (Geneva, 1992)</ref> ''ٽيليڪميونيڪيشن'' اصطلاح 1904ع ۾ فرانسيسي انجنيئر ۽ ناول نگار [[ايڊوار ايسٽونيئي]] وضع ڪيو، جنهن ان جي وصف "بجلي وسيلي خيال جي پري کان ترسيل" طور ڪئي.<ref>{{cite web|first=Jean-Marie|last=Dilhac|url=http://www.ieee.org/portal/cms_docs_iportals/iportals/aboutus/history_center/conferences/che2004/Dilhac.pdf|title=From tele-communicare to Telecommunications|website=[[Institute of Electrical and Electronics Engineers]] (IEEE) |archive-url=https://web.archive.org/web/20101202232403/http://www.ieee.org/portal/cms_docs_iportals/iportals/aboutus/history_center/conferences/che2004/Dilhac.pdf |archive-date=2 December 2010|year=2004}}</ref> ٽيليڪميونيڪيشن هڪ مرڪب اسم آهي، جيڪو يوناني اڳياڙي ''tele-'' (τῆλε)، جنهن جي معنيٰ "پري"، "دور" يا "فاصلي تي" آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=tele-&allowed_in_frame=0|title=Online Etymology Dictionary|access-date=19 August 2016|archive-date=25 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161225225345/http://www.etymonline.com/index.php?term=tele-&allowed_in_frame=0|url-status=live}}</ref> ۽ لاطيني فعل ''ڪميونيڪيئر''، جنهن جي معنيٰ "ونڊڻ" آهي، مان ٺهيل آهي.<ref name="oxford">{{cite web |url=http://oxforddictionaries.com/definition/english/telecommunication?view=uk |title=Telecommunication |work=Oxford Dictionaries |publisher=Oxford University Press |access-date=28 February 2013 |archive-date=30 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130430020541/http://oxforddictionaries.com/definition/english/telecommunication?view=uk |url-status=dead }}</ref><ref>''Telecommunication'', ''tele-'' and ''communication'', [[New Oxford American Dictionary]] (2nd edition), 2005.</ref> ''ڪميونيڪيشن'' لفظ انگريزيءَ ۾ پهريون ڀيرو چوڏهين صديءَ جي آخر ۾ استعمال ٿيو. اهو پراڻي فرانسيسي لفظ ''ڪومونيڪاسيون'' مان آيو، جيڪو لاطيني ''ڪميونيڪيشنم'' مان نڪتل آهي؛ اهو ''ڪميونيڪيئر'' جي ماضي واري جز جي بنياد مان ٺهيل عمل جو اسم آهي، جنهن جي معنيٰ "ونڊڻ، ورهائڻ، اطلاع ڏيڻ، گڏ ڪرڻ، شامل ڪرڻ" آهي، ۽ لفظي معنيٰ "عام ڪرڻ" آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=communication&allowed_in_frame=0|title=communication |website=Online Etymology Dictionary|access-date=19 August 2016|archive-date=14 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160914041535/http://www.etymonline.com/index.php?term=communication&allowed_in_frame=0|url-status=live}}</ref> == تاريخ == {{further|ٽيليڪميونيڪيشن جي تاريخ}} تاريخ دوران ڊگهي مفاصلي واري رابطي لاءِ ڪيترائي [[ترسيل وسيلا]] استعمال ڪيا ويا آهن، جن ۾ [[دونهين جا اشارا]]، [[مشعلون]]، [[سيميفور ٽيليگراف]]، [[اشارتي جهنڊا]]، بصري [[هيليوگراف]]، [[برقي تار]]ون، ۽ [[برقي مقناطيسي سگنل]] منتقل ڪرڻ لاءِ خالي فضا شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=Telecommunications and Networking |url=https://courses.aiu.edu/Telecommunications%20and%20Networking/SEC%201/SEC%201.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250110094619/https://courses.aiu.edu/Telecommunications%20and%20Networking/SEC%201/SEC%201.pdf |archive-date=10 January 2025 |access-date=14 June 2026 |website=Atlantic International University}}</ref> === برقي ۽ اليڪٽرانڪ دور کان اڳ === [[فائل:OptischerTelegraf.jpg|upright|thumb|[[ڪلاڊ شاپ]] جي [[سيميفور ٽاور]]ن مان هڪ جي نقل]] ڊگهي مفاصلي وارو رابطو بجلي ۽ برقي مقناطيسيت جي دريافت کان گهڻو اڳ استعمال ٿيندو هو، جنهن بعد [[ٽيليڪميونيڪيشن]] جي ايجاد ممڪن ٿي.<ref>{{Cite web |last=Wheeler |first=Heather |title=The evolution of long distance communication |url=https://www.hebronhawkeye.com/entertainment/2023/01/18/the-evolution-of-long-distance-communication/ |access-date=2026-06-14 |website=The Hawk Eye}}</ref> ان کان اڳ فاصلي تي رابطي لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪيترن ئي ذهين طريقن مان ڪجهه هتي بيان ڪيا ويا آهن. [[ڪبوتر پيغام رسان]] تاريخ دوران مختلف تهذيبن طرفان استعمال ڪيا ويا. [[ڪبوتر ٽپال]] جون پاڙون [[فارس]] ۾ هيون، جنهن کي پوءِ رومنن پنهنجي فوجي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو. [[فرونٽينس]] جي دعويٰ موجب [[جوليس سيزر]] [[گال]] جي فتح دوران ڪبوترن کي پيغام رسان طور استعمال ڪيو.<ref name="Levi">{{cite book |last=Levi |first=Wendell |title= The Pigeon|year= 1977|publisher= Levi Publishing Co, Inc|location= Sumter, SC|isbn=978-0-85390-013-9 }}</ref> [[يوناني]] پڻ [[قديم اولمپڪ رانديون|اولمپڪ رانديون]] جي فاتحن جا نالا مختلف شهرن ڏانهن ڪبوترن ذريعي موڪليندا هئا.<ref>{{cite book | last =Blechman | first =Andrew | title =Pigeons-The fascinating saga of the world's most revered and reviled bird. | publisher =University of Queensland Press | year =2007 | location =St Lucia, Queensland | url =http://www.uqp.uq.edu.au/book_details.php?id=9780702236419 | isbn =978-0-7022-3641-9 | url-status=dead | archive-url =https://web.archive.org/web/20080514003720/http://www.uqp.uq.edu.au/book_details.php?id=9780702236419 | archive-date =14 May 2008 | df =dmy-all }}</ref> اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ ڊچ حڪومت اهو نظام [[جاوا]] ۽ [[سوماترا]] ۾ استعمال ڪيو. 1849ع ۾ [[پال جوليس روئٽر]] [[آخن]] ۽ [[برسلز]] جي وچ ۾ اسٽاڪ مارڪيٽ جون قيمتون موڪلڻ لاءِ ڪبوترن جي خدمت شروع ڪئي، جيڪا ٽيليگرافي رابطو مڪمل ٿيڻ تائين هڪ سال جاري رهي.<ref>{{cite news| title =Chronology: Reuters, from pigeons to multimedia merger| newspaper =Reuters| url =https://www.reuters.com/article/rbssTechMediaTelecomNews/idUSL1849100620080219| format =Web article| access-date =21 February 2008| date =19 February 2008| archive-date =26 March 2008| archive-url =https://web.archive.org/web/20080326192232/http://www.reuters.com/article/rbssTechMediaTelecomNews/idUSL1849100620080219| url-status =live}}</ref> وچئين دور ۾ [[مشعلن]] جون زنجيرون عام طور ٽڪرين جي چوٽين تي اشارا پهچائڻ لاءِ استعمال ٿينديون هيون. انهن جو هڪ وڏو نقصان اهو هو ته اهي صرف هڪ بِٽ معلومات منتقل ڪري سگهنديون هيون، تنهنڪري پيغام جي معنيٰ، جهڙوڪ "دشمن نظر اچي ويو آهي"، اڳواٽ طئي ٿيل هوندي هئي. انهن جي استعمال جو هڪ مشهور مثال [[اسپيني آرماڊا]] دوران ملي ٿو، جڏهن مشعلن جي زنجير [[پليموٿ]] کان [[لنڊن]] تائين خبرداريءَ جو اشارو پهچايو.<ref>{{cite web | first=David | last=Ross | url=http://www.britainexpress.com/History/tudor/armada.htm | title=The Spanish Armada | archive-url=https://web.archive.org/web/20200104142345/https://www.britainexpress.com/History/tudor/armada.htm | archive-date=4 January 2020 | website=Britain Express | access-date=October 1, 2007}}</ref> 1792ع ۾ فرانسيسي انجنيئر [[ڪلاڊ شاپ]] [[ليل]] ۽ پيرس جي وچ ۾ پهريون مستقل بصري [[ٽيليگرافي]] نظام (يا [[سيميفور لائين]]) قائم ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://chappe.ec-lyon.fr/|archive-url=https://web.archive.org/web/20040409014107/http://chappe.ec-lyon.fr/|title=Les Télégraphes Chappe|archive-date=2004-04-09|website=Cédrick Chatenet|location=l'Ecole Centrale de Lyon|year=2003}}</ref> پر سيميفور نظام لاءِ ماهر آپريٽرن ۽ هر ڏهه کان ٽيهه ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي مهانگا ٽاور گهربل هوندا هئا. برقي ٽيليگراف سان مقابلي جي نتيجي ۾ ان جي آخري تجارتي لائين 1880ع ۾ بند ڪئي وئي.<ref>{{cite web|url=http://www.itu.int/itudoc/gs/promo/tsb/88192.pdf|title=CCIT/ITU-T 50 Years of Excellence|archive-url=https://web.archive.org/web/20200212173522/https://www.itu.int/itudoc/gs/promo/tsb/88192.pdf|archive-date=12 February 2020|website=International Telecommunication Union|year=2006}}</ref> === ٽيليگراف ۽ ٽيليفون === {{main|ٽيليگرافي|ٽيليفوني}} 25 جولاءِ 1837ع تي پهريون تجارتي [[برقي ٽيليگراف]] انگريز موجد سر [[وليم فوٿرگل ڪوڪ]] ۽ انگريز سائنسدان سر [[چارلس ويٽسٽون]] پاران پيش ڪيو ويو.<ref>{{cite book|first=William|last=Brockedone|title=Cooke and Wheatstone and the Invention of the Electric Telegraph|date=11 March 2013|publisher=Routledge |isbn=9780415846783}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/technology/connecting-britain/first-electric-telegraph/|title=Who made the first electric telegraph communications?|work=The Telegraph|access-date=7 August 2017|language=en-GB|archive-date=8 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808003926/http://www.telegraph.co.uk/technology/connecting-britain/first-electric-telegraph/|url-status=live}}</ref> ٻنهي موجدن پنهنجي اوزار کي نئين ايجاد بدران ”موجوده برقي مقناطيسي ٽيليگراف ۾ هڪ سڌارو“ قرار ڏنو.<ref>{{cite web|url=https://www.du.edu/~jcalvert/tel/morse/morse.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20010616184336/https://www.du.edu/~jcalvert/tel/morse/morse.htm|archive-date=2001-06-16|title=The Electromagnetic Telegraph|first=J. B.|last=Calvert|date=19 May 2004}}</ref> [[سيميوئل مورس]] به آزاديءَ سان برقي ٽيليگراف جو هڪ نمونو تيار ڪيو، جنهن جو هن 2 سيپٽمبر 1837ع تي ڪامياب نه ٿيندڙ مظاهرو ڪيو. [[مورس ڪوڊ|سندس ڪوڊ]] ويٽسٽون جي اشارتي طريقي جي ڀيٽ ۾ هڪ اهم ترقي هئي. پهرين [[ائٽلانٽڪ سمنڊ پار ٽيليگراف ڪيبل]] 27 جولاءِ 1866ع تي ڪاميابي سان مڪمل ڪئي وئي، جنهن سان پهريون ڀيرو ائٽلانٽڪ سمنڊ پار ٽيليڪميونيڪيشن ممڪن ٿي.<ref>{{cite web|url=http://www.sil.si.edu/digitalcollections/hst/atlantic-cable/|title=The Atlantic Cable |via=Smithsonian Libraries |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701144122/http://www.sil.si.edu/digitalcollections/hst/atlantic-cable/|archive-date=1 July 2017|website=Bern Dibner|publisher=Burndy Library Inc.|year=1959}}</ref> [[انتونيو ميوچي]] جي ”ڳالهائيندڙ ٽيليگراف“ ۽ [[يوهان فلپ رائس]] جي ''Telefon'' تي ابتدائي ڪوششن کان پوءِ، روايتي ٽيليفون جو پيٽنٽ [[اليگزينڊر گراهم بيل|اليگزينڊر بيل]] فيبروري 1876ع ۾ داخل ڪرايو (صرف ڪجهه ڪلاڪ اڳ [[ايليشا گري]] ساڳئي قسم جي اوزار لاءِ [[پيٽنٽ ڪيويٽ]] داخل ڪئي هئي).<ref>"[https://www.loc.gov/everyday-mysteries/technology/item/who-is-credited-with-inventing-the-telephone/ Who is credited with inventing the telephone?]", published 2022-02-22, updated 2024-9-12. Science Reference Section, Library of Congress.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.oberlin.edu/external/EOG/OYTT-images/ElishaGray.html|title=Elisha Gray|archive-url=https://web.archive.org/web/20170628164416/http://www2.oberlin.edu/external/EOG/OYTT-images/ElishaGray.html|archive-date=28 June 2017|website=Oberlin College Archives|publisher=Electronic Oberlin Group|year=2006}}</ref> پهرين تجارتي ٽيليفون خدمتون [[بيل ٽيليفون ڪمپني]] پاران 1878ع ۽ 1879ع ۾ ائٽلانٽڪ جي ٻنهي ڪنارن تي [[نيو هيون]] ۽ [[لنڊن]] شهرن ۾ قائم ڪيون ويون.<ref>{{cite web|url=http://www.connected-earth.com/Galleries/Telecommunicationsage/Thetelephone/index.htm|title=Connected Earth: The telephone|archive-url=https://web.archive.org/web/20060822104544/http://www.connected-earth.com/Galleries/Telecommunicationsage/Thetelephone/index.htm|archive-date=22 August 2006|publisher=BT|year=2006}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.att.com/history/milestones.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20030114033744/https://www.att.com/history/milestones.html|title=History of AT&T|archive-date=2003-01-14|website=AT&T}}</ref> === ريڊيو ۽ ٽيليويزن === {{main|ريڊيو|ٽيليويزن}} 1894ع ۾ اطالوي موجد [[گوليئلمو مارڪوني]] نئين دريافت ٿيل [[ريڊيو لهر]]ن جي اصول تي ٻڌل بي تار رابطي جي ترقي شروع ڪئي، ۽ 1901ع تائين هن اهو ثابت ڪري ڏيکاريو ته اهي لهرون ائٽلانٽڪ سمنڊ پار به موڪلي سگهجن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.teslasociety.com/biography.htm|title=Tesla Biography|archive-url=https://web.archive.org/web/20160114205727/http://www.teslasociety.com/biography.htm |archive-date=14 January 2016|first=Ljubo|last=Vujovic|website=Tesla Memorial Society of New York|year=1998}}</ref> اهو ريڊيو ذريعي [[بي تار ٽيليگرافي]] جي شروعات هئي. 17 ڊسمبر 1902ع تي [[مارڪوني اسٽيشن (گليس بي، نووا اسڪوٽيا)|ڪينيڊا جي نووا اسڪوٽيا صوبي جي گليس بي ۾ مارڪوني اسٽيشن]] تان موڪليل پيغام اتر آمريڪا کان ائٽلانٽڪ پار پهچندڙ دنيا جو پهريون ريڊيو پيغام بڻيو. 1904ع ۾ هڪ تجارتي خدمت قائم ڪئي وئي، جيڪا رڪنيت رکندڙ جهازن ڏانهن هر رات خبرن جا خلاصا موڪليندي هئي، ۽ اهي جهاز انهن کي پنهنجي اندروني اخبارن ۾ شامل ڪندا هئا.<ref>{{Cite web|title=TR Center - Talking Across the Ocean|url=https://www.theodorerooseveltcenter.org/Blog/Item/Talking%20Across%20the%20Ocean|access-date=2021-03-12|website=www.theodorerooseveltcenter.org|archive-date=17 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417162827/https://www.theodorerooseveltcenter.org/Blog/Item/Talking%20Across%20the%20Ocean|url-status=live}}</ref> [[پهرين عالمي جنگ]] فوجي رابطن لاءِ ريڊيو جي ترقي کي تيز ڪيو. جنگ کان پوءِ 1920ع واري ڏهاڪي ۾ تجارتي [[اي ايم نشريات]] شروع ٿي، جيڪا تفريح ۽ خبرن جو هڪ اهم عوامي ذريعو بڻجي وئي. [[ٻي عالمي جنگ]] وري جهازن ۽ زميني فوجي رابطن، ريڊيو نيويگيشن ۽ ريڊار جي جنگي ضرورتن سبب ريڊيو جي ترقي کي وڌيڪ تيز ڪيو.<ref>{{cite book|isbn=9781118104644|last=Thompson|first=R.J. Jr.|year=2011|title=Crystal Clear: The Struggle for Reliable Communications Technology in World War II|location=Hoboken, NJ|publisher=Wiley}}</ref> ريڊيو جي [[ايف ايم نشريات|اسٽيريو ايف ايم نشريات]] جي ترقي آمريڪا ۾ 1930ع واري ڏهاڪي ۽ برطانيا ۾ 1940ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ٿي،<ref name="BBC1946">{{cite web |title=Report 1946-04 – Frequency Modulation |url=https://www.bbc.co.uk/rd/publications/rdreport_1946_04 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200103173115/https://www.bbc.co.uk/rd/publications/rdreport_1946_04 |archive-date=2020-01-03 |access-date=2020-01-03 |website=BBC Research & Development|date=January 1946 }}</ref> ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ان اي ايم کي غالب تجارتي معيار طور گهڻي حد تائين تبديل ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite book | isbn=9781623566654 | last1=Théberge | first1=P. | last2=Devine | first2=K. | last3=Everrett | first3=T | year=2015 | title=Living Stereo: Histories and Cultures of Multichannel Sound | location=New York | publisher=Bloomsbury Publishing}}</ref> 25 مارچ 1925ع تي [[جان لوگي بيئرڊ]] لنڊن جي [[سيلفرجز]] ڊپارٽمينٽل اسٽور ۾ هلندڙ تصويرن جي ترسيل جو مظاهرو ڪيو. بيئرڊ جو اوزار [[پال نپڪو]] جي [[نپڪو ڊسڪ]] تي ٻڌل هو، تنهنڪري اهو [[ميڪانيڪي ٽيليويزن]] جي نالي سان مشهور ٿيو. اهو نظام [[برٽش براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]] پاران 30 سيپٽمبر 1929ع کان شروع ڪيل تجرباتي نشريات جو بنياد بڻيو.<ref>{{cite web|url=http://www.mztv.com/newframe.asp?content=http://www.mztv.com/pioneers.html | title=The Pioneers | archive-url=https://web.archive.org/web/20130514070220/http://www.mztv.com/newframe.asp?content=http%3A%2F%2Fwww.mztv.com%2Fpioneers.html | archive-date=14 May 2013 | website=MZTV Museum of Television | year=2006}}</ref> === ويڪيوم ٽيوب === {{main|ويڪيوم ٽيوب}} ويڪيوم ٽيوبون ڪيترن ئي بنيادي برقياتي عملن، جهڙوڪ سگنلن جي [[طاقت واڌارو|طاقت واڌاري]] ۽ برقي رو جي [[سڌارڻ (برقيات)|سڌارڻ]] لاءِ گرم [[گرم ڪيٿوڊ|ڪيٿوڊ]] مان نڪرندڙ [[ٿرميونڪ اخراج]] ٿيندڙ اليڪٽرانن کي استعمال ڪنديون آهن.<ref>{{Cite news |title=Electron tube {{!}} Vacuum Tubes, Cathode Rays, & Applications {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/technology/electron-tube |access-date=2026-06-14 |work=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> سڀ کان سادي ويڪيوم ٽيوب، يعني [[ڊائيوڊ]]، جيڪا 1904ع ۾ [[جان ايمبروز فليمنگ]] ايجاد ڪئي، رڳو هڪ گرم اليڪٽران خارج ڪندڙ ڪيٿوڊ ۽ هڪ اينوڊ تي مشتمل هوندي آهي. اليڪٽران هن اوزار ۾ صرف هڪ طرف، يعني ڪيٿوڊ کان اينوڊ ڏانهن وهي سگهن ٿا. ٽيوب اندر هڪ يا وڌيڪ [[ضابطو ڄاري]] شامل ڪرڻ سان ڪيٿوڊ ۽ اينوڊ جي وچ ۾ وهندڙ برقي رو کي ڄاري يا ڄارين تي لاڳو ٿيل وولٽيج ذريعي ڪنٽرول ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite web|last=Hoddeson|first=L|title=The Vacuum Tube|url=https://www.pbs.org/transistor/science/events/vacuumt.html|publisher=PBS|access-date=6 May 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120415063342/http://www.pbs.org/transistor/science/events/vacuumt.html | archive-date=15 April 2012}}</ref> اهي اوزار ويهين صديءَ جي پهرين اڌ دوران برقي سرڪٽن جو بنيادي حصو بڻيا ۽ ريڊيو، ٽيليويزن، ريڊار، [[آواز جي رڪارڊنگ ۽ ٻيهر پيداوار]]، ڊگهي فاصلي وارن ٽيليفون نيٽ ورڪن، ۽ اينالاگ توڙي شروعاتي ڊجيٽل [[ڪمپيوٽر]]ن جي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. جيتوڻيڪ ڪجهه شعبن ۾ اڳ ئي [[اسپارڪ گيپ ٽرانسميٽر]] ۽ [[ميڪانيڪي ڪمپيوٽر]] جهڙيون ٽيڪنالاجيون استعمال ٿي رهيون هيون، پر ٿرميونڪ ويڪيوم ٽيوب جي ايجاد انهن ٽيڪنالاجين کي وسيع ۽ عملي استعمال لائق بڻايو، جنهن سان [[برقيات]] جي شعبي جي بنياد پئي.<ref>{{cite book |last1=Macksey |first1=Kenneth |last2=Woodhouse |first2=William |year=1991 |chapter=Electronics |title=The Penguin Encyclopedia of Modern Warfare: 1850 to the present day |publisher=Viking |page=110 |isbn=978-0-670-82698-8 |quote=The electronics age may be said to have been ushered in with the invention of the vacuum diode valve in 1902 by the Briton John Fleming (himself coining the word 'electronics'), the immediate application being in the field of radio.}}</ref> ويهين صديءَ جي اڪثر حصي دوران ٽيليويزنن ۾ هڪ خاص قسم جي ويڪيوم ٽيوب، يعني [[ڪيٿوڊ ري ٽيوب]]، استعمال ٿيندي هئي، جيڪا [[ڪارل فرڊيننڊ برائون]] ايجاد ڪئي هئي. اهڙي ٽيليويزن جو پهريون اميد افزا نمونو [[فائلو فارنسورٿ]] تيار ڪيو، جنهن 7 سيپٽمبر 1927ع تي پنهنجي خاندان آڏو ان جو مظاهرو ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/farnsworth.html|title=Philo Farnsworth | archive-url=https://web.archive.org/web/20090930214902/http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/farnsworth.html |archive-date=30 September 2009|first=Neil|last=Postman|website=[[TIME Magazine]]|date=29 March 1999}}</ref> ٻي عالمي جنگ کان پوءِ رڪجي ويل تجربا ٻيهر شروع ٿيا ۽ ٽيليويزن گهرن ۾ تفريح ۽ نشريات جو هڪ اهم ذريعو بڻجي ويو. 1940ع واري ڏهاڪي دوران [[نيم موصل اوزار]]ن جي ايجاد سان [[ٺوس-حالت برقيات|ٺوس-حالت]] وارا اوزار تيار ڪرڻ ممڪن ٿيو، جيڪي ويڪيوم ٽيوبن جي ڀيٽ ۾ ننڍا، سستا، وڌيڪ ڪارائتا، وڌيڪ قابلِ اعتماد ۽ وڌيڪ پائيدار هئا. 1960ع واري ڏهاڪي جي وچ کان ويڪيوم ٽيوبن جي جاءِ [[ٽرانزسٽر]]ن وٺڻ شروع ڪئي. تنهن هوندي به ويڪيوم ٽيوبون اڄ به ڪجهه اعليٰ فريڪوئنسي وارن طاقت وڌائيندڙن ۾ استعمال ٿين ٿيون. === ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ ۽ انٽرنيٽ === {{main|ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ|انٽرنيٽ}} 11 سيپٽمبر 1940ع تي [[جارج اسٽيبٽز]] نيويارڪ مان [[ٽيليٽائپ]] ذريعي پنهنجي ''ڪامپليڪس نمبر ڪيلڪيوليٽر'' لاءِ مسئلا موڪليا ۽ انهن جا حساب ڪيل نتيجا [[نيو هيمپشائر]] ۾ [[ڊارٽمٿ ڪاليج]] مان واپس حاصل ڪيا.<ref>{{Cite web|title=George Stibitz (1904–1995) | url=http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm | access-date=6 June 2023|website=www.kerryr.net|publisher=Kerry Redshaw|archive-date=15 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815235330/http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm|url-status=live}}</ref> مرڪزي ڪمپيوٽر ([[مرڪزي ڪمپيوٽر]]) ۽ پري موجود [[غير ذهين ٽرمينل]]ن تي ٻڌل هي ترتيب 1970ع واري ڏهاڪي تائين وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي رهي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾ [[پال باران]] ۽ آزاديءَ سان [[ڊونلڊ ڊيوس]] [[پيڪيٽ سوئچنگ]] تي تحقيق شروع ڪئي، جيڪا اهڙي ٽيڪنالاجي آهي جنهن ۾ پيغام کي ننڍن حصن ۾ ورهائي، مرڪزي ڪمپيوٽر مان گذارڻ کان سواءِ، [[ايسنڪرونس ٽرانسفر موڊ|غير هم وقت]] طريقي سان منزل ڏانهن موڪليو ويندو آهي. 5 ڊسمبر 1969ع تي چار-نوڊن تي مشتمل هڪ [[ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ]] قائم ٿيو، جيڪو [[آرپانيٽ]] جي شروعات ثابت ٿيو، ۽ 1981ع تائين اهو وڌي 213 [[نوڊ (نيٽ ورڪنگ)|نوڊ]]ن تائين پهچي ويو.<ref>{{cite book | last = Hafner | first = Katie | title = Where Wizards Stay Up Late: The Origins Of The Internet | publisher = Simon & Schuster | year = 1998 | isbn = 978-0-684-83267-8 }}</ref> بعد ۾ آرپانيٽ ٻين نيٽ ورڪن سان ضم ٿي [[انٽرنيٽ]] بڻجي ويو. جڏهن ته انٽرنيٽ جي ترقي [[انٽرنيٽ انجنيئرنگ ٽاسڪ فورس]] (IETF) جي مرڪزي ڌيان هيٺ رهي، جنهن [[تبصري لاءِ درخواست]] (RFC) دستاويزن جو هڪ سلسلو جاري ڪيو، ساڳئي وقت صنعتي تحقيقاتي مرڪزن ۾ ٻيون به اهم نيٽ ورڪنگ ترقيون ٿيون، جهڙوڪ [[ايٿرنيٽ]] (1983ع)، [[ٽوڪن رنگ]] (1984ع){{citation needed|date=April 2018}} ۽ [[تاري نما نيٽ ورڪ]] بناوت تي ٻڌل [[مقامي ايراضي نيٽ ورڪ]] (LAN) جي ترقي. === ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ ۽ انٽرنيٽ === {{main|ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ|انٽرنيٽ}} 11 سيپٽمبر 1940ع تي [[جارج اسٽيبٽز]] نيويارڪ مان [[ٽيليٽائپ]] ذريعي پنهنجي ''ڪامپليڪس نمبر ڪيلڪيوليٽر'' لاءِ مسئلا موڪليا ۽ انهن جا حساب ڪيل نتيجا [[نيو هيمپشائر]] ۾ [[ڊارٽمٿ ڪاليج]] مان واپس حاصل ڪيا.<ref>{{Cite web|title=George Stibitz (1904–1995) | url=http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm | access-date=6 June 2023|website=www.kerryr.net|publisher=Kerry Redshaw|archive-date=15 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815235330/http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm|url-status=live}}</ref> مرڪزي ڪمپيوٽر ([[مرڪزي ڪمپيوٽر]]) ۽ پري موجود [[غير ذهين ٽرمينل]]ن تي ٻڌل هي ترتيب 1970ع واري ڏهاڪي تائين وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي رهي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾ [[پال باران]] ۽ آزاديءَ سان [[ڊونلڊ ڊيوس]] [[پيڪيٽ سوئچنگ]] تي تحقيق شروع ڪئي، جيڪا اهڙي ٽيڪنالاجي آهي جنهن ۾ پيغام کي ننڍن حصن ۾ ورهائي، مرڪزي ڪمپيوٽر مان گذارڻ کان سواءِ، [[ايسنڪرونس ٽرانسفر موڊ|غير هم وقت]] طريقي سان منزل ڏانهن موڪليو ويندو آهي. 5 ڊسمبر 1969ع تي چار-نوڊن تي مشتمل هڪ [[ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ]] قائم ٿيو، جيڪو [[آرپانيٽ]] جي شروعات ثابت ٿيو، ۽ 1981ع تائين اهو وڌي 213 [[نوڊ (نيٽ ورڪنگ)|نوڊ]]ن تائين پهچي ويو.<ref>{{cite book | last = Hafner | first = Katie | title = Where Wizards Stay Up Late: The Origins Of The Internet | publisher = Simon & Schuster | year = 1998 | isbn = 978-0-684-83267-8 }}</ref> بعد ۾ آرپانيٽ ٻين نيٽ ورڪن سان ضم ٿي [[انٽرنيٽ]] بڻجي ويو. جڏهن ته انٽرنيٽ جي ترقي [[انٽرنيٽ انجنيئرنگ ٽاسڪ فورس]] (IETF) جي مرڪزي ڌيان هيٺ رهي، جنهن [[تبصري لاءِ درخواست]] (RFC) دستاويزن جو هڪ سلسلو جاري ڪيو، ساڳئي وقت صنعتي تحقيقاتي مرڪزن ۾ ٻيون به اهم نيٽ ورڪنگ ترقيون ٿيون، جهڙوڪ [[ايٿرنيٽ]] (1983ع)، [[ٽوڪن رنگ]] (1984ع){{citation needed|date=April 2018}} ۽ [[تاري نما نيٽ ورڪ]] بناوت تي ٻڌل [[مقامي ايراضي نيٽ ورڪ]] (LAN) جي ترقي. === ترسيل جي گنجائش ۾ واڌ === ٻطرفي ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪن وسيلي دنيا ۾ معلومات جي مٽاسٽا جي مؤثر گنجائش 1986ع ۾ بهترين نموني سان دٻايل معلومات جي 281 [[پيٽابائيٽ]] (PB) مان وڌي 1993ع ۾ 471 پيٽابائيٽ، 2000ع ۾ 2.2 [[ايگزابائيٽ]] (EB)، ۽ 2007ع ۾ 65 ايگزابائيٽ تائين پهچي وئي.<ref name="HilbertLopez2011">{{cite journal|title=The World's Technological Capacity to Store, Communicate, and Compute Information|first1=Martin|last1=Hilbert|first2=Priscila|last2=López|year=2011|journal=[[Science (journal)|Science]]|volume=332|issue=6025|pages=60–65 | doi=10.1126/science.1200970 | pmid=21310967 | bibcode=2011Sci...332...60H|s2cid=206531385|doi-access=free}}</ref> معلومات جي لحاظ کان هي مقدار 1986ع ۾ في ماڻهو روزانو اخبار جي ٻن صفحن جي برابر هئي، جيڪا 2007ع تائين وڌي في ماڻهو روزانو ڇهن مڪمل اخبارن جي برابر ٿي وئي.<ref>{{cite news|url=http://ideas.economist.com/video/giant-sifting-sound-0|title=video animation|newspaper=The Economist|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118072720/http://ideas.economist.com/video/giant-sifting-sound-0 |archive-date=18 January 2012}}</ref> هن واڌ کي نظر ۾ رکندي، ٽيليڪميونيڪيشن عالمي معيشت ۾ ڏينهون ڏينهن وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪري رهي آهي، ۽ 2012ع ۾ عالمي ٽيليڪميونيڪيشن صنعت جو حجم لڳ ڀڳ 4.7 ٽريلين آمريڪي ڊالر هو.<ref name="plunkettresearch01">{{cite web | url=http://www.plunkettresearch.com/Telecommunications/TelecommunicationsStatistics/tabid/96/Default.aspx | title=Worldwide Telecommunications Industry Revenues | archive-url=https://web.archive.org/web/20100328045302/http://www.plunkettresearch.com/Telecommunications/TelecommunicationsStatistics/tabid/96/Default.aspx |archive-date=28 March 2010|website=Plunkett's Telecommunications Industry Almanac 2010|date=1 June 2010}}</ref><ref name="plunkettresearch02">{{Cite web |title=Introduction to the Telecommunications Industry |url=http://www.plunkettresearch.com/telecommunications-market-research/industry-and-business-data/statistics |website=Plunkett Research |archive-url=https://web.archive.org/web/20121022031016/http://www.plunkettresearch.com/telecommunications-market-research/industry-and-business-data/statistics |archive-date=22 October 2012}}</ref> 2010ع ۾ عالمي ٽيليڪميونيڪيشن صنعت جي خدمتن مان حاصل ٿيندڙ آمدني جو اندازو 1.5 ٽريلين آمريڪي ڊالر لڳايو ويو، جيڪا دنيا جي مجموعي قومي پيداوار ([[جي ڊي پي]]) جو لڳ ڀڳ 2.4 سيڪڙو هئي.<ref name="plunkettresearch01" /> == فني تصور == جديد ٽيليڪميونيڪيشن ڪيترن ئي بنيادي تصورن تي ٻڌل آهي، جيڪي هڪ صديءَ کان به وڌيڪ عرصي دوران تدريجي طور ترقي ۽ بهتري ماڻيندا رهيا آهن. === بنيادي جزا === ٽيليڪميونيڪيشن ٽيڪنالاجين کي بنيادي طور [[تارائتو مواصلات|تارائتن]] ۽ بي تار طريقن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. مجموعي طور هڪ بنيادي ٽيليڪميونيڪيشن نظام ٽن اهم حصن تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ هميشه موجود هوندا آهن: * [[موڪليندڙ]]، جيڪو معلومات حاصل ڪري ان کي [[اشارو|اشاري]] ۾ تبديل ڪري ٿو. * [[ترسيل ذريعو]]، جنهن کي ''جسماني چينل'' پڻ چيو ويندو آهي، جيڪو اشاري کي منتقل ڪري ٿو (مثال طور [[آزاد خلا نظري مواصلات|آزاد خلا وارو چينل]]). * [[وصول ڪندڙ]]، جيڪو چينل مان اشاري کي حاصل ڪري ان کي ٻيهر وصول ڪندڙ لاءِ قابلِ استعمال معلومات ۾ تبديل ڪري ٿو. هڪ [[ريڊيو نشرياتي اسٽيشن]] ۾ اسٽيشن جو وڏو [[طاقت وڌائيندڙ]] موڪليندڙ هوندو آهي، جڏهن ته نشرياتي [[ريڊيو اينٽينا]] طاقت وڌائيندڙ ۽ آزاد خلا واري چينل جي وچ ۾ رابطي جو ذريعو هوندي آهي. آزاد خلا وارو چينل ترسيل جو ذريعو هوندو آهي، ۽ وصول ڪندڙ جي اينٽينا آزاد خلا واري چينل ۽ وصول ڪندڙ جي وچ ۾ رابطي جو ذريعو هوندي آهي. ان کان پوءِ [[ريڊيو وصول ڪندڙ]] ريڊيو اشاري جي آخري منزل هوندو آهي، جتي برقي اشاري کي آواز ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي. ٽيليڪميونيڪيشن نظام ڪڏهن ڪڏهن [[ٻطرفي مواصلات|ٻطرفا]] (Duplex) پڻ هوندا آهن، جن ۾ هڪ ئي برقي اوزار موڪليندڙ ۽ وصول ڪندڙ ٻنهي طور ڪم ڪندو آهي، جنهن کي ''[[ٽرانسيور]]'' چيو ويندو آهي (مثال طور [[موبائل فون]]).<ref name="stallings-intro">{{cite book | last = Haykin | first = Simon | edition= 4th | title = Communication Systems | url = https://archive.org/details/communicationsy000simo | url-access = registration | publisher = John Wiley & Sons | year = 2001 | pages = [https://archive.org/details/communicationsy000simo/page/n21 1]–3 | isbn = 978-0-471-17869-9 }}</ref> ٽرانسيور اندر موڪليندڙ ۽ وصول ڪندڙ جا برقي حصا هڪ ٻئي کان گهڻي حد تائين آزاد هوندا آهن. ان جو سبب اهو آهي ته ريڊيو موڪليندڙن ۾ طاقت وڌائيندڙ واٽ يا ڪلوواٽ جي سطح تي ڪم ڪندا آهن، جڏهن ته ريڊيو وصول ڪندڙ صرف مائيڪروواٽ يا [[نانوواٽ]] جي سطح جي اشارن سان ڪم ڪندا آهن. تنهن ڪري ٽرانسيورن کي اهڙي احتياط سان ٺاهيو ويندو آهي جو انهن جا وڌيڪ طاقت وارا ۽ گهٽ طاقت وارا حصا هڪ ٻئي تي اثرانداز نه ٿين. مقرر ٿيل تارن ذريعي ٿيندڙ ٽيليڪميونيڪيشن کي [[نقطو-کان-نقطو مواصلات]] چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها هڪ موڪليندڙ ۽ هڪ وصول ڪندڙ جي وچ ۾ ٿيندي آهي. جڏهن ته ريڊيو ذريعي ٿيندڙ مواصلات کي [[نشريات|نشرياتي مواصلات]] چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ هڪ طاقتور موڪليندڙ ۽ ڪيترائي گهٽ طاقت وارا پر حساس ريڊيو وصول ڪندڙ شامل هوندا آهن.<ref name="stallings-intro" /> اهڙا ٽيليڪميونيڪيشن نظام، جن ۾ ڪيترائي موڪليندڙ ۽ ڪيترائي وصول ڪندڙ گڏيل طور هڪ ئي جسماني چينل کي استعمال ڪرڻ لاءِ ترتيب ڏنل هوندا آهن، [[گهڻ رستي منتقلي]] (Multiplex Systems) سڏبا آهن. جسماني چينلن جي اهڙي گڏيل استعمال سان عام طور تي خرچن ۾ نمايان گهٽتائي اچي ٿي. گهڻ رستي وارا نظام ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪن ۾ ترتيب ڏنا ويندا آهن، جتي گهڻ رستي وارا اشارا مختلف مرڪزن تي سوئچ ٿي صحيح وصول ڪندڙ تائين پهچندا آهن. === اينالاگ ۽ ڊجيٽل مواصلات === مواصلات کي [[اينالاگ اشارو|اينالاگ]] يا [[ڊجيٽل اشارو]]ن جي صورت ۾ رمزبند ڪري سگهجي ٿو، جيڪي وري [[اينالاگ مواصلات|اينالاگ]] يا [[ڊجيٽل مواصلات|ڊجيٽل]] نظامن ذريعي منتقل ٿيندا آهن. اينالاگ اشارا معلومات جي لحاظ کان مسلسل تبديل ٿيندا رهندا آهن، جڏهن ته ڊجيٽل اشارا معلومات کي الڳ الڳ قدرن (جهڙوڪ هڪن ۽ صفرن) جي صورت ۾ ظاهر ڪندا آهن.<ref name=Ambardar>{{cite book | last = Ambardar | first = Ashok | edition = 2nd | title = Analog and Digital Signal Processing | publisher = Brooks| year = 1999 | pages = [https://archive.org/details/analogdigitalsig00amba/page/1 1–2] | isbn = 978-0-534-95409-3 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/analogdigitalsig00amba/page/1 }}</ref> منتقلي ۽ وصولي دوران اينالاگ اشارن ۾ موجود معلومات غير مطلوب [[شور (اشارن جي عملڪاري)|شور]] سبب خراب ٿيندي آهي. عام طور مواصلاتي نظام ۾ شور کي هڪ [[بي ترتيب عمل]] جي ذريعي گهربل اشاري ۾ اضافي يا گهٽتائي جي صورت ۾ ظاهر ڪيو ويندو آهي. اهڙي قسم جي شور کي [[واڌو شور]] چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ مختلف وقتن تي اهو مثبت يا منفي ٻنهي صورتن ۾ ٿي سگهي ٿو. جيستائين واڌو شور ڪنهن خاص حد کان وڌيڪ نه ٿئي، تيستائين ڊجيٽل اشارن ۾ موجود معلومات محفوظ رهندي آهي. شور جي مقابلي ۾ اها مزاحمت ڊجيٽل اشارن جو اينالاگ اشارن تي هڪ اهم فائدو آهي. بهرحال، جڏهن شور نظام جي پاڻمرادو غلطي درست ڪرڻ جي صلاحيت کان وڌي وڃي ٿو، تڏهن ڊجيٽل نظام اوچتو مڪمل طور ناڪام ٿي وڃي ٿو. ان جي ابتڙ، اينالاگ نظام آهستي آهستي خراب ٿيندو آهي؛ شور وڌڻ سان اشارو بتدريج گهٽ معيار وارو ٿيندو آهي، پر ڪجهه حد تائين استعمال لائق رهندو آهي. ان کان علاوه، [[مسلسل اشارو|مسلسل ڊيٽا]] جي ڊجيٽل منتقلي دوران لازمي طور [[مقداربندي شور]] پيدا ٿيندو آهي. هن شور کي گهٽائي سگهجي ٿو، پر مڪمل طور ختم نٿو ڪري سگهجي، ۽ ان لاءِ چينل جي وڌيڪ پٽي ويڪر جي ضرورت پوندي آهي. === اينالاگ ۽ ڊجيٽل مواصلات === مواصلات کي [[اينالاگ اشارو|اينالاگ]] يا [[ڊجيٽل اشارو|ڊجيٽل]] اشارن جي صورت ۾ رمزبند ڪري سگهجي ٿو، جيڪي وري [[اينالاگ مواصلات|اينالاگ]] يا [[ڊجيٽل مواصلات|ڊجيٽل]] نظامن ذريعي منتقل ڪيا ويندا آهن. اينالاگ اشارا معلومات جي لحاظ کان لڳاتار تبديل ٿيندا رهن ٿا، جڏهن ته ڊجيٽل اشارا معلومات کي الڳ الڳ قدرن (مثال طور، هڪن ۽ صفرن جي مجموعي) جي صورت ۾ رمزبند ڪندا آهن.<ref name=Ambardar>{{cite book | last = Ambardar | first = Ashok | edition = 2nd | title = Analog and Digital Signal Processing | publisher = Brooks| year = 1999 | pages = [https://archive.org/details/analogdigitalsig00amba/page/1 1–2] | isbn = 978-0-534-95409-3 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/analogdigitalsig00amba/page/1 }}</ref> منتقلي ۽ وصولي دوران اينالاگ اشارن ۾ موجود معلومات غير مطلوب [[اشارن جي عملڪاريءَ ۾ شور|شور]] سبب خراب ٿيندي آهي. عام طور تي مواصلاتي نظام ۾ شور کي [[بي ترتيب عمل]] جي ذريعي گهربل اشاري ۾ واڌ يا گهٽتائي جي صورت ۾ ظاهر ڪيو ويندو آهي. اهڙي قسم جي شور کي [[واڌو شور]] چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ مختلف وقتن تي اهو منفي يا مثبت ٻنهي صورتن ۾ ٿي سگهي ٿو. جيستائين واڌو شور ڪنهن مقرر حد کان وڌي نه وڃي، تيستائين ڊجيٽل اشارن ۾ موجود معلومات محفوظ رهندي آهي. شور جي مقابلي ۾ انهن جي مزاحمت، اينالاگ اشارن جي ڀيٽ ۾ ڊجيٽل اشارن جو هڪ اهم فائدو آهي. بهرحال، جڏهن شور نظام جي پاڻمرادو غلطي درست ڪرڻ جي صلاحيت کان وڌي وڃي ٿو، تڏهن ڊجيٽل نظام [[ڪلف اثر|اوچتي مڪمل ناڪامي]] جو شڪار ٿي ويندو آهي. ان جي ابتڙ، اينالاگ نظام آهستي آهستي خراب ٿيندو آهي؛ شور وڌڻ سان اشارو بتدريج گهٽ معيار وارو ٿيندو آهي، پر ڪجهه حد تائين استعمال لائق رهندو آهي. ان کان علاوه، [[مسلسل اشارو|مسلسل ڊيٽا]] جي ڊجيٽل منتقلي دوران لازمي طور [[مقداربندي شور]] پيدا ٿيندو آهي. هن شور کي گهٽائي سگهجي ٿو، پر مڪمل طور ختم نٿو ڪري سگهجي، ۽ ان لاءِ چينل جي وڌيڪ پٽي ويڪر جي ضرورت پوندي آهي. == پڻ ڏسندا == * [[ڏور ربطيات جي تاريخ]] == خارجي ڳنڍڻا == ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:انجنيئرنگ جا شعبا]] [[زمرو:ٽيليڪميونيڪيشن]] [[زمرو:ربطيات]] [[زمرو:ميڊيا ٽيڪنالاجي]] 9vvmlm6lvggpmlnh40gmesyg034i1vu 390610 390609 2026-07-02T19:09:52Z Intisar Ali 8681 390610 wikitext text/x-wiki {{Short description|برقي يا اليڪٽرانڪ ذريعن وسيلي معلومات جي ترسيل}} [[فائل:Erdfunkstelle Raisting 2.jpg|thumb|[[جرمني]] جي [[باويريا]] صوبي جي [[رائسٽنگ]] ۾ سيٽلائيٽ مواصلات جي سڀ کان وڏي مرڪز تي [[سيٽلائيٽ مواصلات]] جي اينٽينا]] [[فائل:Internet map 1024.jpg|thumb|[[اوپٽي پراجيڪٽ]] پاران [[انٽرنيٽ]] جي هڪ حصي مان گذرندڙ مختلف رستن جي بصري نمائش]] '''ٽيلي ڪميونيڪيشن''' ('''Telecommunication''')، جنهن کي اڪثر جمع جي صورت ۾ يا مختصر طور '''ٽيليڪام''' پڻ چيو ويندو آهي، [[معلومات]] کي ڊگهي فاصلي تي [[برق]]ي يا [[اليڪٽرانڪس|اليڪٽرانڪ]] ذريعن وسيلي منتقل ڪرڻ جو عمل آهي، جيڪو عام طور ڪيبلن، [[ريڊيو لهر]]ن يا ٻين مواصلاتي ٽيڪنالاجين ذريعي انجام ڏنو ويندو آهي. اهي ترسيلي وسيلا [[مواصلاتي چينل]]ن ۾ ورهايا ويندا آهن، جيڪي [[ملٽي پليڪسنگ]] جي ذريعي هڪ ئي وسيلي تي ڪيترن ئي هم وقت [[مواصلاتي سيشن]]ن جي ترسيل کي ممڪن بڻائيندا آهن. اوڻيهين، ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ دوران ايجاد ٿيل ڊگهي فاصلي واريون ٽيڪنالاجيون عام طور برقي توانائي استعمال ڪنديون آهن، جن ۾ [[برقي تاربرقي]]، [[ٽيليفون]]، [[ٽيليويزن]] ۽ [[ريڊيو]] شامل آهن. شروعاتي [[ٽيليڪميونيڪيشن ڄار]]ن ۾ سگنلن جي ترسيل لاءِ ڌاتي تارون استعمال ٿينديون هيون. اهي ڄار ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين [[تاربرقي]] ۽ ٽيليفوني لاءِ استعمال ٿيندا رهيا. ويهين صديءَ جي پهرئين ڏهاڪي ۾ [[بي تار مواصلات]] جي ميدان ۾ هڪ وڏو انقلاب آيو، جنهن ۾ [[ريڊيو مواصلات]] بابت [[گوليئلمو مارڪوني]] جون اهم ڪاميابيون شامل هيون، جنهن تي کيس 1909ع جو [[فزڪس ۾ نوبل انعام]] مليو. برقي ۽ اليڪٽرانڪ ٽيليڪميونيڪيشن جي ٻين ابتدائي اڳواڻن ۾ [[چارلس ويٽ اسٽون]] ۽ [[سيميوئل مورس]] (تاربرقي جا گڏيل موجد)، [[انٽونيو ميوچي]]، [[فلپ رائيس]]، [[اليشا گري]] ۽ [[اليگزينڊر گراهم بيل]] (ٽيليفون جا موجد ۽ ترقي ڏيندڙ)، [[ايڊون آرمسٽرانگ]] ۽ [[لي ڊي فاريسٽ]] (ريڊيو جا موجد)، ۽ [[ولاديمير زوورڪِن]]، [[جان لوگي بيئرڊ]] ۽ [[فائلو فارنسورٿ]] (ٽيليويزن جا موجد) شامل آهن. 1960ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ڊجيٽل ٽيڪنالاجين جي تيزي سان واڌ سبب [[آواز]]ي مواصلات کي آهستي آهستي ڊيٽا جي ترسيل سان گڏايو ويو. ڌاتي وسيلي جي طبعياتي حدن [[آپٽيڪل فائبر]] جي ترقي کي هٿي ڏني.<ref name=":11">{{Cite web|title=How does a Gigabit Passive Optical Network (GPON) work?|url=https://www.eib.org/en/stories/what-is-gpon|access-date=7 June 2021|website=European Investment Bank|language=en|archive-date=7 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210607144149/https://www.eib.org/en/stories/what-is-gpon|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|author1=National Research Council |url=https://www.nap.edu/read/11711/chapter/3|year=2006|doi=10.17226/11711|isbn=978-0-309-10265-0|language=en|access-date=25 June 2021|archive-date=23 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210623221636/https://www.nap.edu/read/11711/chapter/3|url-status=live |title=Renewing U.S. Telecommunications Research |bibcode=2006nap..book11711N }}</ref><ref>{{Cite web|last=Cyphers|first=Bennett|date=16 October 2019|title=The Case for Fiber to the Home, Today: Why Fiber is a Superior Medium for 21st Century Broadband|url=https://www.eff.org/wp/case-fiber-home-today-why-fiber-superior-medium-21st-century-broadband|access-date=7 June 2021|website=Electronic Frontier Foundation|language=en|archive-date=3 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603233817/https://www.eff.org/wp/case-fiber-home-today-why-fiber-superior-medium-21st-century-broadband|url-status=live}}</ref> [[انٽرنيٽ]]، جيڪا ڪنهن هڪ مخصوص وسيلي تي دارومدار نٿي رکي، انفرادي استعمال ڪندڙن کي عالمي سطح تي خدمتن تائين رسائي فراهم ڪئي آهي ۽ مواصلات ۾ هنڌ ۽ وقت جون حدون وڌيڪ گهٽائي ڇڏيون آهن. == وصف == 1932ع ۾ [[آئي ٽي يو مڪمل اختيار ڪانفرنس|مڪمل اختيار ٽيليگراف ڪانفرنس]] ۽ ميڊرڊ ۾ ٿيل بين الاقوامي ريڊيو ٽيليگراف ڪانفرنس دوران ٻنهي تنظيمن گڏجي [[بين الاقوامي ٽيليڪميونيڪيشن يونين]] (ITU) جوڙي.<ref>{{cite web |title=International Telegraph Conference (Madrid, 1932) |url=https://www.itu.int/en/history/Pages/PlenipotentiaryConferences.aspx?conf=4.5 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230108011921/https://www.itu.int/en/history/Pages/PlenipotentiaryConferences.aspx?conf=4.5 |archive-date=8 January 2023 |access-date=8 January 2023 |publisher=ITU}}</ref> هنن ''ٽيليڪميونيڪيشن'' جي وصف هن ريت ڪئي: "تار، بي تار يا برقي سگنلنگ يا بصري سگنلنگ جي ٻين نظامن يا عملن وسيلي نشانين، سگنلن، تحرير، فيڪسيملين ۽ هر قسم جي آوازن جي ڪا به ٽيليگرافڪ يا ٽيليفونڪ مواصلات." بعد ۾ [[آئي ٽي يو ريڊيو ضابطا]] جي آرٽيڪل 1.3 تحت اها وصف ٻيهر تصديق ڪئي وئي، جنهن ۾ ان کي "نشانين، سگنلن، تحريرن، تصويرن، آوازن يا ڪنهن به نوعيت جي ڄاڻ جي ڪا به ترسيل، اخراج يا وصولي، جيڪا [[تار]]، ريڊيو، بصري يا ٻين برقي مقناطيسي نظامن وسيلي ڪئي وڃي" قرار ڏنو ويو.<ref>{{Cite web |date=2026-05-11 |title=Communication vs Telecommunications vs Data Communication: Best CCNA Guide on Key Differences in 3 Terms - The Cyber Skills |url=https://thecyberskills.com/communication-vs-telecommunications-vs-data-communication/ |access-date=2026-06-14 |language=en-US}}</ref> انهيءَ ڪري آهستي رفتار واريون مواصلاتي ٽيڪنالاجيون، جهڙوڪ [[ٽپال]] ۽ [[هوا-دٻاءُ نليون]]، ٽيليڪميونيڪيشن جي وصف ۾ شامل ناهن.<ref>{{citation |title=ITU Radio Regulations |title-link=ITU Radio Regulations |date=2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150319031957/https://www.itu.int/dms_pub/itu-s/oth/02/02/S02020000244501PDFE.PDF |archive-date=19 March 2015 |chapter=Article 1.3 |chapter-url=https://www.itu.int/dms_pub/itu-s/oth/02/02/S02020000244501PDFE.PDF |publisher=[[International Telecommunication Union]]}}</ref><ref>Constitution and Convention of the International Telecommunication Union, Annex (Geneva, 1992)</ref> ''ٽيليڪميونيڪيشن'' اصطلاح 1904ع ۾ فرانسيسي انجنيئر ۽ ناول نگار [[ايڊوار ايسٽونيئي]] وضع ڪيو، جنهن ان جي وصف "بجلي وسيلي خيال جي پري کان ترسيل" طور ڪئي.<ref>{{cite web|first=Jean-Marie|last=Dilhac|url=http://www.ieee.org/portal/cms_docs_iportals/iportals/aboutus/history_center/conferences/che2004/Dilhac.pdf|title=From tele-communicare to Telecommunications|website=[[Institute of Electrical and Electronics Engineers]] (IEEE) |archive-url=https://web.archive.org/web/20101202232403/http://www.ieee.org/portal/cms_docs_iportals/iportals/aboutus/history_center/conferences/che2004/Dilhac.pdf |archive-date=2 December 2010|year=2004}}</ref> ٽيليڪميونيڪيشن هڪ مرڪب اسم آهي، جيڪو يوناني اڳياڙي ''tele-'' (τῆλε)، جنهن جي معنيٰ "پري"، "دور" يا "فاصلي تي" آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=tele-&allowed_in_frame=0|title=Online Etymology Dictionary|access-date=19 August 2016|archive-date=25 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161225225345/http://www.etymonline.com/index.php?term=tele-&allowed_in_frame=0|url-status=live}}</ref> ۽ لاطيني فعل ''ڪميونيڪيئر''، جنهن جي معنيٰ "ونڊڻ" آهي، مان ٺهيل آهي.<ref name="oxford">{{cite web |url=http://oxforddictionaries.com/definition/english/telecommunication?view=uk |title=Telecommunication |work=Oxford Dictionaries |publisher=Oxford University Press |access-date=28 February 2013 |archive-date=30 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130430020541/http://oxforddictionaries.com/definition/english/telecommunication?view=uk |url-status=dead }}</ref><ref>''Telecommunication'', ''tele-'' and ''communication'', [[New Oxford American Dictionary]] (2nd edition), 2005.</ref> ''ڪميونيڪيشن'' لفظ انگريزيءَ ۾ پهريون ڀيرو چوڏهين صديءَ جي آخر ۾ استعمال ٿيو. اهو پراڻي فرانسيسي لفظ ''ڪومونيڪاسيون'' مان آيو، جيڪو لاطيني ''ڪميونيڪيشنم'' مان نڪتل آهي؛ اهو ''ڪميونيڪيئر'' جي ماضي واري جز جي بنياد مان ٺهيل عمل جو اسم آهي، جنهن جي معنيٰ "ونڊڻ، ورهائڻ، اطلاع ڏيڻ، گڏ ڪرڻ، شامل ڪرڻ" آهي، ۽ لفظي معنيٰ "عام ڪرڻ" آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=communication&allowed_in_frame=0|title=communication |website=Online Etymology Dictionary|access-date=19 August 2016|archive-date=14 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160914041535/http://www.etymonline.com/index.php?term=communication&allowed_in_frame=0|url-status=live}}</ref> == تاريخ == {{further|ٽيليڪميونيڪيشن جي تاريخ}} تاريخ دوران ڊگهي مفاصلي واري رابطي لاءِ ڪيترائي [[ترسيل وسيلا]] استعمال ڪيا ويا آهن، جن ۾ [[دونهين جا اشارا]]، [[مشعلون]]، [[سيميفور ٽيليگراف]]، [[اشارتي جهنڊا]]، بصري [[هيليوگراف]]، [[برقي تار]]ون، ۽ [[برقي مقناطيسي سگنل]] منتقل ڪرڻ لاءِ خالي فضا شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=Telecommunications and Networking |url=https://courses.aiu.edu/Telecommunications%20and%20Networking/SEC%201/SEC%201.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250110094619/https://courses.aiu.edu/Telecommunications%20and%20Networking/SEC%201/SEC%201.pdf |archive-date=10 January 2025 |access-date=14 June 2026 |website=Atlantic International University}}</ref> === برقي ۽ اليڪٽرانڪ دور کان اڳ === [[فائل:OptischerTelegraf.jpg|upright|thumb|[[ڪلاڊ شاپ]] جي [[سيميفور ٽاور]]ن مان هڪ جي نقل]] ڊگهي مفاصلي وارو رابطو بجلي ۽ برقي مقناطيسيت جي دريافت کان گهڻو اڳ استعمال ٿيندو هو، جنهن بعد [[ٽيليڪميونيڪيشن]] جي ايجاد ممڪن ٿي.<ref>{{Cite web |last=Wheeler |first=Heather |title=The evolution of long distance communication |url=https://www.hebronhawkeye.com/entertainment/2023/01/18/the-evolution-of-long-distance-communication/ |access-date=2026-06-14 |website=The Hawk Eye}}</ref> ان کان اڳ فاصلي تي رابطي لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪيترن ئي ذهين طريقن مان ڪجهه هتي بيان ڪيا ويا آهن. [[ڪبوتر پيغام رسان]] تاريخ دوران مختلف تهذيبن طرفان استعمال ڪيا ويا. [[ڪبوتر ٽپال]] جون پاڙون [[فارس]] ۾ هيون، جنهن کي پوءِ رومنن پنهنجي فوجي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو. [[فرونٽينس]] جي دعويٰ موجب [[جوليس سيزر]] [[گال]] جي فتح دوران ڪبوترن کي پيغام رسان طور استعمال ڪيو.<ref name="Levi">{{cite book |last=Levi |first=Wendell |title= The Pigeon|year= 1977|publisher= Levi Publishing Co, Inc|location= Sumter, SC|isbn=978-0-85390-013-9 }}</ref> [[يوناني]] پڻ [[قديم اولمپڪ رانديون|اولمپڪ رانديون]] جي فاتحن جا نالا مختلف شهرن ڏانهن ڪبوترن ذريعي موڪليندا هئا.<ref>{{cite book | last =Blechman | first =Andrew | title =Pigeons-The fascinating saga of the world's most revered and reviled bird. | publisher =University of Queensland Press | year =2007 | location =St Lucia, Queensland | url =http://www.uqp.uq.edu.au/book_details.php?id=9780702236419 | isbn =978-0-7022-3641-9 | url-status=dead | archive-url =https://web.archive.org/web/20080514003720/http://www.uqp.uq.edu.au/book_details.php?id=9780702236419 | archive-date =14 May 2008 | df =dmy-all }}</ref> اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ ڊچ حڪومت اهو نظام [[جاوا]] ۽ [[سوماترا]] ۾ استعمال ڪيو. 1849ع ۾ [[پال جوليس روئٽر]] [[آخن]] ۽ [[برسلز]] جي وچ ۾ اسٽاڪ مارڪيٽ جون قيمتون موڪلڻ لاءِ ڪبوترن جي خدمت شروع ڪئي، جيڪا ٽيليگرافي رابطو مڪمل ٿيڻ تائين هڪ سال جاري رهي.<ref>{{cite news| title =Chronology: Reuters, from pigeons to multimedia merger| newspaper =Reuters| url =https://www.reuters.com/article/rbssTechMediaTelecomNews/idUSL1849100620080219| format =Web article| access-date =21 February 2008| date =19 February 2008| archive-date =26 March 2008| archive-url =https://web.archive.org/web/20080326192232/http://www.reuters.com/article/rbssTechMediaTelecomNews/idUSL1849100620080219| url-status =live}}</ref> وچئين دور ۾ [[مشعلن]] جون زنجيرون عام طور ٽڪرين جي چوٽين تي اشارا پهچائڻ لاءِ استعمال ٿينديون هيون. انهن جو هڪ وڏو نقصان اهو هو ته اهي صرف هڪ بِٽ معلومات منتقل ڪري سگهنديون هيون، تنهنڪري پيغام جي معنيٰ، جهڙوڪ "دشمن نظر اچي ويو آهي"، اڳواٽ طئي ٿيل هوندي هئي. انهن جي استعمال جو هڪ مشهور مثال [[اسپيني آرماڊا]] دوران ملي ٿو، جڏهن مشعلن جي زنجير [[پليموٿ]] کان [[لنڊن]] تائين خبرداريءَ جو اشارو پهچايو.<ref>{{cite web | first=David | last=Ross | url=http://www.britainexpress.com/History/tudor/armada.htm | title=The Spanish Armada | archive-url=https://web.archive.org/web/20200104142345/https://www.britainexpress.com/History/tudor/armada.htm | archive-date=4 January 2020 | website=Britain Express | access-date=October 1, 2007}}</ref> 1792ع ۾ فرانسيسي انجنيئر [[ڪلاڊ شاپ]] [[ليل]] ۽ پيرس جي وچ ۾ پهريون مستقل بصري [[ٽيليگرافي]] نظام (يا [[سيميفور لائين]]) قائم ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://chappe.ec-lyon.fr/|archive-url=https://web.archive.org/web/20040409014107/http://chappe.ec-lyon.fr/|title=Les Télégraphes Chappe|archive-date=2004-04-09|website=Cédrick Chatenet|location=l'Ecole Centrale de Lyon|year=2003}}</ref> پر سيميفور نظام لاءِ ماهر آپريٽرن ۽ هر ڏهه کان ٽيهه ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي مهانگا ٽاور گهربل هوندا هئا. برقي ٽيليگراف سان مقابلي جي نتيجي ۾ ان جي آخري تجارتي لائين 1880ع ۾ بند ڪئي وئي.<ref>{{cite web|url=http://www.itu.int/itudoc/gs/promo/tsb/88192.pdf|title=CCIT/ITU-T 50 Years of Excellence|archive-url=https://web.archive.org/web/20200212173522/https://www.itu.int/itudoc/gs/promo/tsb/88192.pdf|archive-date=12 February 2020|website=International Telecommunication Union|year=2006}}</ref> === ٽيليگراف ۽ ٽيليفون === {{main|ٽيليگرافي|ٽيليفوني}} 25 جولاءِ 1837ع تي پهريون تجارتي [[برقي ٽيليگراف]] انگريز موجد سر [[وليم فوٿرگل ڪوڪ]] ۽ انگريز سائنسدان سر [[چارلس ويٽسٽون]] پاران پيش ڪيو ويو.<ref>{{cite book|first=William|last=Brockedone|title=Cooke and Wheatstone and the Invention of the Electric Telegraph|date=11 March 2013|publisher=Routledge |isbn=9780415846783}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/technology/connecting-britain/first-electric-telegraph/|title=Who made the first electric telegraph communications?|work=The Telegraph|access-date=7 August 2017|language=en-GB|archive-date=8 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808003926/http://www.telegraph.co.uk/technology/connecting-britain/first-electric-telegraph/|url-status=live}}</ref> ٻنهي موجدن پنهنجي اوزار کي نئين ايجاد بدران ”موجوده برقي مقناطيسي ٽيليگراف ۾ هڪ سڌارو“ قرار ڏنو.<ref>{{cite web|url=https://www.du.edu/~jcalvert/tel/morse/morse.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20010616184336/https://www.du.edu/~jcalvert/tel/morse/morse.htm|archive-date=2001-06-16|title=The Electromagnetic Telegraph|first=J. B.|last=Calvert|date=19 May 2004}}</ref> [[سيميوئل مورس]] به آزاديءَ سان برقي ٽيليگراف جو هڪ نمونو تيار ڪيو، جنهن جو هن 2 سيپٽمبر 1837ع تي ڪامياب نه ٿيندڙ مظاهرو ڪيو. [[مورس ڪوڊ|سندس ڪوڊ]] ويٽسٽون جي اشارتي طريقي جي ڀيٽ ۾ هڪ اهم ترقي هئي. پهرين [[ائٽلانٽڪ سمنڊ پار ٽيليگراف ڪيبل]] 27 جولاءِ 1866ع تي ڪاميابي سان مڪمل ڪئي وئي، جنهن سان پهريون ڀيرو ائٽلانٽڪ سمنڊ پار ٽيليڪميونيڪيشن ممڪن ٿي.<ref>{{cite web|url=http://www.sil.si.edu/digitalcollections/hst/atlantic-cable/|title=The Atlantic Cable |via=Smithsonian Libraries |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701144122/http://www.sil.si.edu/digitalcollections/hst/atlantic-cable/|archive-date=1 July 2017|website=Bern Dibner|publisher=Burndy Library Inc.|year=1959}}</ref> [[انتونيو ميوچي]] جي ”ڳالهائيندڙ ٽيليگراف“ ۽ [[يوهان فلپ رائس]] جي ''Telefon'' تي ابتدائي ڪوششن کان پوءِ، روايتي ٽيليفون جو پيٽنٽ [[اليگزينڊر گراهم بيل|اليگزينڊر بيل]] فيبروري 1876ع ۾ داخل ڪرايو (صرف ڪجهه ڪلاڪ اڳ [[ايليشا گري]] ساڳئي قسم جي اوزار لاءِ [[پيٽنٽ ڪيويٽ]] داخل ڪئي هئي).<ref>"[https://www.loc.gov/everyday-mysteries/technology/item/who-is-credited-with-inventing-the-telephone/ Who is credited with inventing the telephone?]", published 2022-02-22, updated 2024-9-12. Science Reference Section, Library of Congress.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.oberlin.edu/external/EOG/OYTT-images/ElishaGray.html|title=Elisha Gray|archive-url=https://web.archive.org/web/20170628164416/http://www2.oberlin.edu/external/EOG/OYTT-images/ElishaGray.html|archive-date=28 June 2017|website=Oberlin College Archives|publisher=Electronic Oberlin Group|year=2006}}</ref> پهرين تجارتي ٽيليفون خدمتون [[بيل ٽيليفون ڪمپني]] پاران 1878ع ۽ 1879ع ۾ ائٽلانٽڪ جي ٻنهي ڪنارن تي [[نيو هيون]] ۽ [[لنڊن]] شهرن ۾ قائم ڪيون ويون.<ref>{{cite web|url=http://www.connected-earth.com/Galleries/Telecommunicationsage/Thetelephone/index.htm|title=Connected Earth: The telephone|archive-url=https://web.archive.org/web/20060822104544/http://www.connected-earth.com/Galleries/Telecommunicationsage/Thetelephone/index.htm|archive-date=22 August 2006|publisher=BT|year=2006}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.att.com/history/milestones.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20030114033744/https://www.att.com/history/milestones.html|title=History of AT&T|archive-date=2003-01-14|website=AT&T}}</ref> === ريڊيو ۽ ٽيليويزن === {{main|ريڊيو|ٽيليويزن}} 1894ع ۾ اطالوي موجد [[گوليئلمو مارڪوني]] نئين دريافت ٿيل [[ريڊيو لهر]]ن جي اصول تي ٻڌل بي تار رابطي جي ترقي شروع ڪئي، ۽ 1901ع تائين هن اهو ثابت ڪري ڏيکاريو ته اهي لهرون ائٽلانٽڪ سمنڊ پار به موڪلي سگهجن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.teslasociety.com/biography.htm|title=Tesla Biography|archive-url=https://web.archive.org/web/20160114205727/http://www.teslasociety.com/biography.htm |archive-date=14 January 2016|first=Ljubo|last=Vujovic|website=Tesla Memorial Society of New York|year=1998}}</ref> اهو ريڊيو ذريعي [[بي تار ٽيليگرافي]] جي شروعات هئي. 17 ڊسمبر 1902ع تي [[مارڪوني اسٽيشن (گليس بي، نووا اسڪوٽيا)|ڪينيڊا جي نووا اسڪوٽيا صوبي جي گليس بي ۾ مارڪوني اسٽيشن]] تان موڪليل پيغام اتر آمريڪا کان ائٽلانٽڪ پار پهچندڙ دنيا جو پهريون ريڊيو پيغام بڻيو. 1904ع ۾ هڪ تجارتي خدمت قائم ڪئي وئي، جيڪا رڪنيت رکندڙ جهازن ڏانهن هر رات خبرن جا خلاصا موڪليندي هئي، ۽ اهي جهاز انهن کي پنهنجي اندروني اخبارن ۾ شامل ڪندا هئا.<ref>{{Cite web|title=TR Center - Talking Across the Ocean|url=https://www.theodorerooseveltcenter.org/Blog/Item/Talking%20Across%20the%20Ocean|access-date=2021-03-12|website=www.theodorerooseveltcenter.org|archive-date=17 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417162827/https://www.theodorerooseveltcenter.org/Blog/Item/Talking%20Across%20the%20Ocean|url-status=live}}</ref> [[پهرين عالمي جنگ]] فوجي رابطن لاءِ ريڊيو جي ترقي کي تيز ڪيو. جنگ کان پوءِ 1920ع واري ڏهاڪي ۾ تجارتي [[اي ايم نشريات]] شروع ٿي، جيڪا تفريح ۽ خبرن جو هڪ اهم عوامي ذريعو بڻجي وئي. [[ٻي عالمي جنگ]] وري جهازن ۽ زميني فوجي رابطن، ريڊيو نيويگيشن ۽ ريڊار جي جنگي ضرورتن سبب ريڊيو جي ترقي کي وڌيڪ تيز ڪيو.<ref>{{cite book|isbn=9781118104644|last=Thompson|first=R.J. Jr.|year=2011|title=Crystal Clear: The Struggle for Reliable Communications Technology in World War II|location=Hoboken, NJ|publisher=Wiley}}</ref> ريڊيو جي [[ايف ايم نشريات|اسٽيريو ايف ايم نشريات]] جي ترقي آمريڪا ۾ 1930ع واري ڏهاڪي ۽ برطانيا ۾ 1940ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ٿي،<ref name="BBC1946">{{cite web |title=Report 1946-04 – Frequency Modulation |url=https://www.bbc.co.uk/rd/publications/rdreport_1946_04 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200103173115/https://www.bbc.co.uk/rd/publications/rdreport_1946_04 |archive-date=2020-01-03 |access-date=2020-01-03 |website=BBC Research & Development|date=January 1946 }}</ref> ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ان اي ايم کي غالب تجارتي معيار طور گهڻي حد تائين تبديل ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite book | isbn=9781623566654 | last1=Théberge | first1=P. | last2=Devine | first2=K. | last3=Everrett | first3=T | year=2015 | title=Living Stereo: Histories and Cultures of Multichannel Sound | location=New York | publisher=Bloomsbury Publishing}}</ref> 25 مارچ 1925ع تي [[جان لوگي بيئرڊ]] لنڊن جي [[سيلفرجز]] ڊپارٽمينٽل اسٽور ۾ هلندڙ تصويرن جي ترسيل جو مظاهرو ڪيو. بيئرڊ جو اوزار [[پال نپڪو]] جي [[نپڪو ڊسڪ]] تي ٻڌل هو، تنهنڪري اهو [[ميڪانيڪي ٽيليويزن]] جي نالي سان مشهور ٿيو. اهو نظام [[برٽش براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]] پاران 30 سيپٽمبر 1929ع کان شروع ڪيل تجرباتي نشريات جو بنياد بڻيو.<ref>{{cite web|url=http://www.mztv.com/newframe.asp?content=http://www.mztv.com/pioneers.html | title=The Pioneers | archive-url=https://web.archive.org/web/20130514070220/http://www.mztv.com/newframe.asp?content=http%3A%2F%2Fwww.mztv.com%2Fpioneers.html | archive-date=14 May 2013 | website=MZTV Museum of Television | year=2006}}</ref> === ويڪيوم ٽيوب === {{main|ويڪيوم ٽيوب}} ويڪيوم ٽيوبون ڪيترن ئي بنيادي برقياتي عملن، جهڙوڪ سگنلن جي [[طاقت واڌارو|طاقت واڌاري]] ۽ برقي رو جي [[سڌارڻ (برقيات)|سڌارڻ]] لاءِ گرم [[گرم ڪيٿوڊ|ڪيٿوڊ]] مان نڪرندڙ [[ٿرميونڪ اخراج]] ٿيندڙ اليڪٽرانن کي استعمال ڪنديون آهن.<ref>{{Cite news |title=Electron tube {{!}} Vacuum Tubes, Cathode Rays, & Applications {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/technology/electron-tube |access-date=2026-06-14 |work=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> سڀ کان سادي ويڪيوم ٽيوب، يعني [[ڊائيوڊ]]، جيڪا 1904ع ۾ [[جان ايمبروز فليمنگ]] ايجاد ڪئي، رڳو هڪ گرم اليڪٽران خارج ڪندڙ ڪيٿوڊ ۽ هڪ اينوڊ تي مشتمل هوندي آهي. اليڪٽران هن اوزار ۾ صرف هڪ طرف، يعني ڪيٿوڊ کان اينوڊ ڏانهن وهي سگهن ٿا. ٽيوب اندر هڪ يا وڌيڪ [[ضابطو ڄاري]] شامل ڪرڻ سان ڪيٿوڊ ۽ اينوڊ جي وچ ۾ وهندڙ برقي رو کي ڄاري يا ڄارين تي لاڳو ٿيل وولٽيج ذريعي ڪنٽرول ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite web|last=Hoddeson|first=L|title=The Vacuum Tube|url=https://www.pbs.org/transistor/science/events/vacuumt.html|publisher=PBS|access-date=6 May 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120415063342/http://www.pbs.org/transistor/science/events/vacuumt.html | archive-date=15 April 2012}}</ref> اهي اوزار ويهين صديءَ جي پهرين اڌ دوران برقي سرڪٽن جو بنيادي حصو بڻيا ۽ ريڊيو، ٽيليويزن، ريڊار، [[آواز جي رڪارڊنگ ۽ ٻيهر پيداوار]]، ڊگهي فاصلي وارن ٽيليفون نيٽ ورڪن، ۽ اينالاگ توڙي شروعاتي ڊجيٽل [[ڪمپيوٽر]]ن جي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. جيتوڻيڪ ڪجهه شعبن ۾ اڳ ئي [[اسپارڪ گيپ ٽرانسميٽر]] ۽ [[ميڪانيڪي ڪمپيوٽر]] جهڙيون ٽيڪنالاجيون استعمال ٿي رهيون هيون، پر ٿرميونڪ ويڪيوم ٽيوب جي ايجاد انهن ٽيڪنالاجين کي وسيع ۽ عملي استعمال لائق بڻايو، جنهن سان [[برقيات]] جي شعبي جي بنياد پئي.<ref>{{cite book |last1=Macksey |first1=Kenneth |last2=Woodhouse |first2=William |year=1991 |chapter=Electronics |title=The Penguin Encyclopedia of Modern Warfare: 1850 to the present day |publisher=Viking |page=110 |isbn=978-0-670-82698-8 |quote=The electronics age may be said to have been ushered in with the invention of the vacuum diode valve in 1902 by the Briton John Fleming (himself coining the word 'electronics'), the immediate application being in the field of radio.}}</ref> ويهين صديءَ جي اڪثر حصي دوران ٽيليويزنن ۾ هڪ خاص قسم جي ويڪيوم ٽيوب، يعني [[ڪيٿوڊ ري ٽيوب]]، استعمال ٿيندي هئي، جيڪا [[ڪارل فرڊيننڊ برائون]] ايجاد ڪئي هئي. اهڙي ٽيليويزن جو پهريون اميد افزا نمونو [[فائلو فارنسورٿ]] تيار ڪيو، جنهن 7 سيپٽمبر 1927ع تي پنهنجي خاندان آڏو ان جو مظاهرو ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/farnsworth.html|title=Philo Farnsworth | archive-url=https://web.archive.org/web/20090930214902/http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/farnsworth.html |archive-date=30 September 2009|first=Neil|last=Postman|website=[[TIME Magazine]]|date=29 March 1999}}</ref> ٻي عالمي جنگ کان پوءِ رڪجي ويل تجربا ٻيهر شروع ٿيا ۽ ٽيليويزن گهرن ۾ تفريح ۽ نشريات جو هڪ اهم ذريعو بڻجي ويو. 1940ع واري ڏهاڪي دوران [[نيم موصل اوزار]]ن جي ايجاد سان [[ٺوس-حالت برقيات|ٺوس-حالت]] وارا اوزار تيار ڪرڻ ممڪن ٿيو، جيڪي ويڪيوم ٽيوبن جي ڀيٽ ۾ ننڍا، سستا، وڌيڪ ڪارائتا، وڌيڪ قابلِ اعتماد ۽ وڌيڪ پائيدار هئا. 1960ع واري ڏهاڪي جي وچ کان ويڪيوم ٽيوبن جي جاءِ [[ٽرانزسٽر]]ن وٺڻ شروع ڪئي. تنهن هوندي به ويڪيوم ٽيوبون اڄ به ڪجهه اعليٰ فريڪوئنسي وارن طاقت وڌائيندڙن ۾ استعمال ٿين ٿيون. === ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ ۽ انٽرنيٽ === {{main|ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ|انٽرنيٽ}} 11 سيپٽمبر 1940ع تي [[جارج اسٽيبٽز]] نيويارڪ مان [[ٽيليٽائپ]] ذريعي پنهنجي ''ڪامپليڪس نمبر ڪيلڪيوليٽر'' لاءِ مسئلا موڪليا ۽ انهن جا حساب ڪيل نتيجا [[نيو هيمپشائر]] ۾ [[ڊارٽمٿ ڪاليج]] مان واپس حاصل ڪيا.<ref>{{Cite web|title=George Stibitz (1904–1995) | url=http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm | access-date=6 June 2023|website=www.kerryr.net|publisher=Kerry Redshaw|archive-date=15 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815235330/http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm|url-status=live}}</ref> مرڪزي ڪمپيوٽر ([[مرڪزي ڪمپيوٽر]]) ۽ پري موجود [[غير ذهين ٽرمينل]]ن تي ٻڌل هي ترتيب 1970ع واري ڏهاڪي تائين وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي رهي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾ [[پال باران]] ۽ آزاديءَ سان [[ڊونلڊ ڊيوس]] [[پيڪيٽ سوئچنگ]] تي تحقيق شروع ڪئي، جيڪا اهڙي ٽيڪنالاجي آهي جنهن ۾ پيغام کي ننڍن حصن ۾ ورهائي، مرڪزي ڪمپيوٽر مان گذارڻ کان سواءِ، [[ايسنڪرونس ٽرانسفر موڊ|غير هم وقت]] طريقي سان منزل ڏانهن موڪليو ويندو آهي. 5 ڊسمبر 1969ع تي چار-نوڊن تي مشتمل هڪ [[ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ]] قائم ٿيو، جيڪو [[آرپانيٽ]] جي شروعات ثابت ٿيو، ۽ 1981ع تائين اهو وڌي 213 [[نوڊ (نيٽ ورڪنگ)|نوڊ]]ن تائين پهچي ويو.<ref>{{cite book | last = Hafner | first = Katie | title = Where Wizards Stay Up Late: The Origins Of The Internet | publisher = Simon & Schuster | year = 1998 | isbn = 978-0-684-83267-8 }}</ref> بعد ۾ آرپانيٽ ٻين نيٽ ورڪن سان ضم ٿي [[انٽرنيٽ]] بڻجي ويو. جڏهن ته انٽرنيٽ جي ترقي [[انٽرنيٽ انجنيئرنگ ٽاسڪ فورس]] (IETF) جي مرڪزي ڌيان هيٺ رهي، جنهن [[تبصري لاءِ درخواست]] (RFC) دستاويزن جو هڪ سلسلو جاري ڪيو، ساڳئي وقت صنعتي تحقيقاتي مرڪزن ۾ ٻيون به اهم نيٽ ورڪنگ ترقيون ٿيون، جهڙوڪ [[ايٿرنيٽ]] (1983ع)، [[ٽوڪن رنگ]] (1984ع){{citation needed|date=April 2018}} ۽ [[تاري نما نيٽ ورڪ]] بناوت تي ٻڌل [[مقامي ايراضي نيٽ ورڪ]] (LAN) جي ترقي. === ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ ۽ انٽرنيٽ === {{main|ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ|انٽرنيٽ}} 11 سيپٽمبر 1940ع تي [[جارج اسٽيبٽز]] نيويارڪ مان [[ٽيليٽائپ]] ذريعي پنهنجي ''ڪامپليڪس نمبر ڪيلڪيوليٽر'' لاءِ مسئلا موڪليا ۽ انهن جا حساب ڪيل نتيجا [[نيو هيمپشائر]] ۾ [[ڊارٽمٿ ڪاليج]] مان واپس حاصل ڪيا.<ref>{{Cite web|title=George Stibitz (1904–1995) | url=http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm | access-date=6 June 2023|website=www.kerryr.net|publisher=Kerry Redshaw|archive-date=15 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815235330/http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm|url-status=live}}</ref> مرڪزي ڪمپيوٽر ([[مرڪزي ڪمپيوٽر]]) ۽ پري موجود [[غير ذهين ٽرمينل]]ن تي ٻڌل هي ترتيب 1970ع واري ڏهاڪي تائين وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي رهي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾ [[پال باران]] ۽ آزاديءَ سان [[ڊونلڊ ڊيوس]] [[پيڪيٽ سوئچنگ]] تي تحقيق شروع ڪئي، جيڪا اهڙي ٽيڪنالاجي آهي جنهن ۾ پيغام کي ننڍن حصن ۾ ورهائي، مرڪزي ڪمپيوٽر مان گذارڻ کان سواءِ، [[ايسنڪرونس ٽرانسفر موڊ|غير هم وقت]] طريقي سان منزل ڏانهن موڪليو ويندو آهي. 5 ڊسمبر 1969ع تي چار-نوڊن تي مشتمل هڪ [[ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ]] قائم ٿيو، جيڪو [[آرپانيٽ]] جي شروعات ثابت ٿيو، ۽ 1981ع تائين اهو وڌي 213 [[نوڊ (نيٽ ورڪنگ)|نوڊ]]ن تائين پهچي ويو.<ref>{{cite book | last = Hafner | first = Katie | title = Where Wizards Stay Up Late: The Origins Of The Internet | publisher = Simon & Schuster | year = 1998 | isbn = 978-0-684-83267-8 }}</ref> بعد ۾ آرپانيٽ ٻين نيٽ ورڪن سان ضم ٿي [[انٽرنيٽ]] بڻجي ويو. جڏهن ته انٽرنيٽ جي ترقي [[انٽرنيٽ انجنيئرنگ ٽاسڪ فورس]] (IETF) جي مرڪزي ڌيان هيٺ رهي، جنهن [[تبصري لاءِ درخواست]] (RFC) دستاويزن جو هڪ سلسلو جاري ڪيو، ساڳئي وقت صنعتي تحقيقاتي مرڪزن ۾ ٻيون به اهم نيٽ ورڪنگ ترقيون ٿيون، جهڙوڪ [[ايٿرنيٽ]] (1983ع)، [[ٽوڪن رنگ]] (1984ع){{citation needed|date=April 2018}} ۽ [[تاري نما نيٽ ورڪ]] بناوت تي ٻڌل [[مقامي ايراضي نيٽ ورڪ]] (LAN) جي ترقي. === ترسيل جي گنجائش ۾ واڌ === ٻطرفي ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪن وسيلي دنيا ۾ معلومات جي مٽاسٽا جي مؤثر گنجائش 1986ع ۾ بهترين نموني سان دٻايل معلومات جي 281 [[پيٽابائيٽ]] (PB) مان وڌي 1993ع ۾ 471 پيٽابائيٽ، 2000ع ۾ 2.2 [[ايگزابائيٽ]] (EB)، ۽ 2007ع ۾ 65 ايگزابائيٽ تائين پهچي وئي.<ref name="HilbertLopez2011">{{cite journal|title=The World's Technological Capacity to Store, Communicate, and Compute Information|first1=Martin|last1=Hilbert|first2=Priscila|last2=López|year=2011|journal=[[Science (journal)|Science]]|volume=332|issue=6025|pages=60–65 | doi=10.1126/science.1200970 | pmid=21310967 | bibcode=2011Sci...332...60H|s2cid=206531385|doi-access=free}}</ref> معلومات جي لحاظ کان هي مقدار 1986ع ۾ في ماڻهو روزانو اخبار جي ٻن صفحن جي برابر هئي، جيڪا 2007ع تائين وڌي في ماڻهو روزانو ڇهن مڪمل اخبارن جي برابر ٿي وئي.<ref>{{cite news|url=http://ideas.economist.com/video/giant-sifting-sound-0|title=video animation|newspaper=The Economist|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118072720/http://ideas.economist.com/video/giant-sifting-sound-0 |archive-date=18 January 2012}}</ref> هن واڌ کي نظر ۾ رکندي، ٽيليڪميونيڪيشن عالمي معيشت ۾ ڏينهون ڏينهن وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪري رهي آهي، ۽ 2012ع ۾ عالمي ٽيليڪميونيڪيشن صنعت جو حجم لڳ ڀڳ 4.7 ٽريلين آمريڪي ڊالر هو.<ref name="plunkettresearch01">{{cite web | url=http://www.plunkettresearch.com/Telecommunications/TelecommunicationsStatistics/tabid/96/Default.aspx | title=Worldwide Telecommunications Industry Revenues | archive-url=https://web.archive.org/web/20100328045302/http://www.plunkettresearch.com/Telecommunications/TelecommunicationsStatistics/tabid/96/Default.aspx |archive-date=28 March 2010|website=Plunkett's Telecommunications Industry Almanac 2010|date=1 June 2010}}</ref><ref name="plunkettresearch02">{{Cite web |title=Introduction to the Telecommunications Industry |url=http://www.plunkettresearch.com/telecommunications-market-research/industry-and-business-data/statistics |website=Plunkett Research |archive-url=https://web.archive.org/web/20121022031016/http://www.plunkettresearch.com/telecommunications-market-research/industry-and-business-data/statistics |archive-date=22 October 2012}}</ref> 2010ع ۾ عالمي ٽيليڪميونيڪيشن صنعت جي خدمتن مان حاصل ٿيندڙ آمدني جو اندازو 1.5 ٽريلين آمريڪي ڊالر لڳايو ويو، جيڪا دنيا جي مجموعي قومي پيداوار ([[جي ڊي پي]]) جو لڳ ڀڳ 2.4 سيڪڙو هئي.<ref name="plunkettresearch01" /> == فني تصور == جديد ٽيليڪميونيڪيشن ڪيترن ئي بنيادي تصورن تي ٻڌل آهي، جيڪي هڪ صديءَ کان به وڌيڪ عرصي دوران تدريجي طور ترقي ۽ بهتري ماڻيندا رهيا آهن. === بنيادي جزا === ٽيليڪميونيڪيشن ٽيڪنالاجين کي بنيادي طور [[تارائتو مواصلات|تارائتن]] ۽ بي تار طريقن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. مجموعي طور هڪ بنيادي ٽيليڪميونيڪيشن نظام ٽن اهم حصن تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ هميشه موجود هوندا آهن: * [[موڪليندڙ]]، جيڪو معلومات حاصل ڪري ان کي [[اشارو|اشاري]] ۾ تبديل ڪري ٿو. * [[ترسيل ذريعو]]، جنهن کي ''جسماني چينل'' پڻ چيو ويندو آهي، جيڪو اشاري کي منتقل ڪري ٿو (مثال طور [[آزاد خلا نظري مواصلات|آزاد خلا وارو چينل]]). * [[وصول ڪندڙ]]، جيڪو چينل مان اشاري کي حاصل ڪري ان کي ٻيهر وصول ڪندڙ لاءِ قابلِ استعمال معلومات ۾ تبديل ڪري ٿو. هڪ [[ريڊيو نشرياتي اسٽيشن]] ۾ اسٽيشن جو وڏو [[طاقت وڌائيندڙ]] موڪليندڙ هوندو آهي، جڏهن ته نشرياتي [[ريڊيو اينٽينا]] طاقت وڌائيندڙ ۽ آزاد خلا واري چينل جي وچ ۾ رابطي جو ذريعو هوندي آهي. آزاد خلا وارو چينل ترسيل جو ذريعو هوندو آهي، ۽ وصول ڪندڙ جي اينٽينا آزاد خلا واري چينل ۽ وصول ڪندڙ جي وچ ۾ رابطي جو ذريعو هوندي آهي. ان کان پوءِ [[ريڊيو وصول ڪندڙ]] ريڊيو اشاري جي آخري منزل هوندو آهي، جتي برقي اشاري کي آواز ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي. ٽيليڪميونيڪيشن نظام ڪڏهن ڪڏهن [[ٻطرفي مواصلات|ٻطرفا]] (Duplex) پڻ هوندا آهن، جن ۾ هڪ ئي برقي اوزار موڪليندڙ ۽ وصول ڪندڙ ٻنهي طور ڪم ڪندو آهي، جنهن کي ''[[ٽرانسيور]]'' چيو ويندو آهي (مثال طور [[موبائل فون]]).<ref name="stallings-intro">{{cite book | last = Haykin | first = Simon | edition= 4th | title = Communication Systems | url = https://archive.org/details/communicationsy000simo | url-access = registration | publisher = John Wiley & Sons | year = 2001 | pages = [https://archive.org/details/communicationsy000simo/page/n21 1]–3 | isbn = 978-0-471-17869-9 }}</ref> ٽرانسيور اندر موڪليندڙ ۽ وصول ڪندڙ جا برقي حصا هڪ ٻئي کان گهڻي حد تائين آزاد هوندا آهن. ان جو سبب اهو آهي ته ريڊيو موڪليندڙن ۾ طاقت وڌائيندڙ واٽ يا ڪلوواٽ جي سطح تي ڪم ڪندا آهن، جڏهن ته ريڊيو وصول ڪندڙ صرف مائيڪروواٽ يا [[نانوواٽ]] جي سطح جي اشارن سان ڪم ڪندا آهن. تنهن ڪري ٽرانسيورن کي اهڙي احتياط سان ٺاهيو ويندو آهي جو انهن جا وڌيڪ طاقت وارا ۽ گهٽ طاقت وارا حصا هڪ ٻئي تي اثرانداز نه ٿين. مقرر ٿيل تارن ذريعي ٿيندڙ ٽيليڪميونيڪيشن کي [[نقطو-کان-نقطو مواصلات]] چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها هڪ موڪليندڙ ۽ هڪ وصول ڪندڙ جي وچ ۾ ٿيندي آهي. جڏهن ته ريڊيو ذريعي ٿيندڙ مواصلات کي [[نشريات|نشرياتي مواصلات]] چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ هڪ طاقتور موڪليندڙ ۽ ڪيترائي گهٽ طاقت وارا پر حساس ريڊيو وصول ڪندڙ شامل هوندا آهن.<ref name="stallings-intro" /> اهڙا ٽيليڪميونيڪيشن نظام، جن ۾ ڪيترائي موڪليندڙ ۽ ڪيترائي وصول ڪندڙ گڏيل طور هڪ ئي جسماني چينل کي استعمال ڪرڻ لاءِ ترتيب ڏنل هوندا آهن، [[گهڻ رستي منتقلي]] (Multiplex Systems) سڏبا آهن. جسماني چينلن جي اهڙي گڏيل استعمال سان عام طور تي خرچن ۾ نمايان گهٽتائي اچي ٿي. گهڻ رستي وارا نظام ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪن ۾ ترتيب ڏنا ويندا آهن، جتي گهڻ رستي وارا اشارا مختلف مرڪزن تي سوئچ ٿي صحيح وصول ڪندڙ تائين پهچندا آهن. === اينالاگ ۽ ڊجيٽل مواصلات === مواصلات کي [[اينالاگ اشارو|اينالاگ]] يا [[ڊجيٽل اشارو]]ن جي صورت ۾ رمزبند ڪري سگهجي ٿو، جيڪي وري [[اينالاگ مواصلات|اينالاگ]] يا [[ڊجيٽل مواصلات|ڊجيٽل]] نظامن ذريعي منتقل ٿيندا آهن. اينالاگ اشارا معلومات جي لحاظ کان مسلسل تبديل ٿيندا رهندا آهن، جڏهن ته ڊجيٽل اشارا معلومات کي الڳ الڳ قدرن (جهڙوڪ هڪن ۽ صفرن) جي صورت ۾ ظاهر ڪندا آهن.<ref name=Ambardar>{{cite book | last = Ambardar | first = Ashok | edition = 2nd | title = Analog and Digital Signal Processing | publisher = Brooks| year = 1999 | pages = [https://archive.org/details/analogdigitalsig00amba/page/1 1–2] | isbn = 978-0-534-95409-3 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/analogdigitalsig00amba/page/1 }}</ref> منتقلي ۽ وصولي دوران اينالاگ اشارن ۾ موجود معلومات غير مطلوب [[شور (اشارن جي عملڪاري)|شور]] سبب خراب ٿيندي آهي. عام طور مواصلاتي نظام ۾ شور کي هڪ [[بي ترتيب عمل]] جي ذريعي گهربل اشاري ۾ اضافي يا گهٽتائي جي صورت ۾ ظاهر ڪيو ويندو آهي. اهڙي قسم جي شور کي [[واڌو شور]] چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ مختلف وقتن تي اهو مثبت يا منفي ٻنهي صورتن ۾ ٿي سگهي ٿو. جيستائين واڌو شور ڪنهن خاص حد کان وڌيڪ نه ٿئي، تيستائين ڊجيٽل اشارن ۾ موجود معلومات محفوظ رهندي آهي. شور جي مقابلي ۾ اها مزاحمت ڊجيٽل اشارن جو اينالاگ اشارن تي هڪ اهم فائدو آهي. بهرحال، جڏهن شور نظام جي پاڻمرادو غلطي درست ڪرڻ جي صلاحيت کان وڌي وڃي ٿو، تڏهن ڊجيٽل نظام اوچتو مڪمل طور ناڪام ٿي وڃي ٿو. ان جي ابتڙ، اينالاگ نظام آهستي آهستي خراب ٿيندو آهي؛ شور وڌڻ سان اشارو بتدريج گهٽ معيار وارو ٿيندو آهي، پر ڪجهه حد تائين استعمال لائق رهندو آهي. ان کان علاوه، [[مسلسل اشارو|مسلسل ڊيٽا]] جي ڊجيٽل منتقلي دوران لازمي طور [[مقداربندي شور]] پيدا ٿيندو آهي. هن شور کي گهٽائي سگهجي ٿو، پر مڪمل طور ختم نٿو ڪري سگهجي، ۽ ان لاءِ چينل جي وڌيڪ پٽي ويڪر جي ضرورت پوندي آهي. === اينالاگ ۽ ڊجيٽل مواصلات === مواصلات کي [[اينالاگ اشارو|اينالاگ]] يا [[ڊجيٽل اشارو|ڊجيٽل]] اشارن جي صورت ۾ رمزبند ڪري سگهجي ٿو، جيڪي وري [[اينالاگ مواصلات|اينالاگ]] يا [[ڊجيٽل مواصلات|ڊجيٽل]] نظامن ذريعي منتقل ڪيا ويندا آهن. اينالاگ اشارا معلومات جي لحاظ کان لڳاتار تبديل ٿيندا رهن ٿا، جڏهن ته ڊجيٽل اشارا معلومات کي الڳ الڳ قدرن (مثال طور، هڪن ۽ صفرن جي مجموعي) جي صورت ۾ رمزبند ڪندا آهن.<ref name=Ambardar>{{cite book | last = Ambardar | first = Ashok | edition = 2nd | title = Analog and Digital Signal Processing | publisher = Brooks| year = 1999 | pages = [https://archive.org/details/analogdigitalsig00amba/page/1 1–2] | isbn = 978-0-534-95409-3 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/analogdigitalsig00amba/page/1 }}</ref> منتقلي ۽ وصولي دوران اينالاگ اشارن ۾ موجود معلومات غير مطلوب [[اشارن جي عملڪاريءَ ۾ شور|شور]] سبب خراب ٿيندي آهي. عام طور تي مواصلاتي نظام ۾ شور کي [[بي ترتيب عمل]] جي ذريعي گهربل اشاري ۾ واڌ يا گهٽتائي جي صورت ۾ ظاهر ڪيو ويندو آهي. اهڙي قسم جي شور کي [[واڌو شور]] چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ مختلف وقتن تي اهو منفي يا مثبت ٻنهي صورتن ۾ ٿي سگهي ٿو. جيستائين واڌو شور ڪنهن مقرر حد کان وڌي نه وڃي، تيستائين ڊجيٽل اشارن ۾ موجود معلومات محفوظ رهندي آهي. شور جي مقابلي ۾ انهن جي مزاحمت، اينالاگ اشارن جي ڀيٽ ۾ ڊجيٽل اشارن جو هڪ اهم فائدو آهي. بهرحال، جڏهن شور نظام جي پاڻمرادو غلطي درست ڪرڻ جي صلاحيت کان وڌي وڃي ٿو، تڏهن ڊجيٽل نظام [[ڪلف اثر|اوچتي مڪمل ناڪامي]] جو شڪار ٿي ويندو آهي. ان جي ابتڙ، اينالاگ نظام آهستي آهستي خراب ٿيندو آهي؛ شور وڌڻ سان اشارو بتدريج گهٽ معيار وارو ٿيندو آهي، پر ڪجهه حد تائين استعمال لائق رهندو آهي. ان کان علاوه، [[مسلسل اشارو|مسلسل ڊيٽا]] جي ڊجيٽل منتقلي دوران لازمي طور [[مقداربندي شور]] پيدا ٿيندو آهي. هن شور کي گهٽائي سگهجي ٿو، پر مڪمل طور ختم نٿو ڪري سگهجي، ۽ ان لاءِ چينل جي وڌيڪ پٽي ويڪر جي ضرورت پوندي آهي. === مواصلاتي چينل === {{main|Communication channel}} ''چينل'' (channel) جي اصطلاح جا ٻه مختلف مطلب آهن. پهرئين معنيٰ موجب، چينل اهو طبعياتي ذريعو آهي جيڪو موڪليندڙ ۽ وصول ڪندڙ جي وچ ۾ اشارو کڻي وڃي ٿو. ان جا مثال آهن: آواز جي مواصلات لاءِ [[فضا]]، ڪجهه قسمن جي [[نوري مواصلات]] لاءِ شيشي جا [[نوري فائبر]]، وولٽيج ۽ برقي رو جي ذريعي مواصلات لاءِ [[هم محور ڪيبل]]، ۽ [[خالي جاءِ ذريعي نوري مواصلات|آزاد خلا]]، جتي [[نظر ايندڙ روشني]]، [[تحتِ سرخ]] شعاعون، [[بالابنفشي روشني]] ۽ [[ريڊيو لهر]]ن ذريعي مواصلات ٿيندي آهي. هم محور ڪيبلن جي قسمن کي RG يا ''ريڊيو گائيڊ'' جي درجي بندي موجب سڃاتو ويندو آهي، جيڪا اصطلاح [[ٻي عالمي جنگ]] دوران وجود ۾ آئي. مختلف RG درجابنديون مخصوص اشارن جي منتقلي وارين استعمالن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿينديون آهن.<ref>{{Cite news|url=http://www.conwire.com/coax-cable-rg-cable-blog|title=Coax Cable FAQ Series: What is RG Cable? – Conwire|date=12 January 2016|work=Conwire|access-date=7 August 2017|language=en-US|archive-date=8 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808000629/http://www.conwire.com/coax-cable-rg-cable-blog|url-status=live}}</ref> هن آخري قسم کي ''آزاد خلا چينل'' چيو ويندو آهي. ريڊيو لهرن جي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ تائين منتقلي جو ٻنهي هنڌن جي وچ ۾ فضا جي موجودگي يا غير موجودگي سان ڪو واسطو ناهي. ريڊيو لهرون مڪمل [[خلا]] مان به اوتري ئي آساني سان گذرن ٿيون، جيتري هوا، ڪوهيڙي، ڪڪرن يا ڪنهن ٻئي گئس مان. مواصلات ۾ ''چينل'' جو ٻيو مطلب [[مواصلاتي چينل]] جي اصطلاح ۾ ملي ٿو، جنهن مان مراد منتقلي واري ذريعي جي اهڙي ورهاست آهي، جنهن سان هڪ ئي وقت ڪيترن ئي معلوماتي وهڪرن کي موڪلڻ ممڪن ٿئي. مثال طور، هڪ ريڊيو اسٽيشن 94.5&nbsp;[[ميگاهرٽز|MHz]] جي ويجهو فريڪوئنسي تي آزاد خلا ۾ ريڊيو لهرون نشر ڪري سگهي ٿي، جڏهن ته ٻي ريڊيو اسٽيشن ساڳئي وقت 96.1&nbsp;MHz جي ويجهو فريڪوئنسي تي نشريات ڪري سگهي ٿي. هر ريڊيو اسٽيشن لڳ ڀڳ 180&nbsp;[[ڪلوهرٽز|kHz]] جي [[اشارن جي عملڪاريءَ ۾ پٽي ويڪر|پٽي ويڪر]] اندر ريڊيو لهرون منتقل ڪندي، جنهن جو مرڪز مخصوص [[حامل لهر|حامل فريڪوئنسي]] هوندو آهي. هن مثال ۾ هر اسٽيشن پنهنجي پاڙيسري اسٽيشن کان 200&nbsp;kHz جي فاصلي تي هوندي آهي، جڏهن ته 200&nbsp;kHz ۽ 180&nbsp;kHz جي وچ وارو 20&nbsp;kHz مواصلاتي نظام جي فني خامين لاءِ رکيل انجنيئرنگ مارجن هوندو آهي. مٿين مثال ۾ ''آزاد خلا چينل'' کي فريڪوئنسي جي بنياد تي مختلف مواصلاتي چينلن ۾ ورهايو ويو آهي، ۽ هر چينل کي ريڊيو لهرن جي نشريات لاءِ الڳ فريڪوئنسي پٽي ويڪر ڏني وئي آهي. ذريعي کي فريڪوئنسي جي بنياد تي چينلن ۾ ورهائڻ واري هن نظام کي [[فريڪوئنسي ڊويزن ملٽي پليڪسنگ]] چيو ويندو آهي. ساڳئي تصور لاءِ ٻيو اصطلاح [[موج ڊگھائي ڊويزن ملٽي پليڪسنگ]] آهي، جيڪو گهڻو ڪري نوري مواصلات ۾ استعمال ٿيندو آهي، جتي ڪيترائي موڪليندڙ هڪ ئي طبعياتي ذريعي کي گڏيل طور استعمال ڪندا آهن. مواصلاتي ذريعي کي چينلن ۾ ورهائڻ جو هڪ ٻيو طريقو اهو آهي ته هر موڪليندڙ کي وقت جو هڪ ورجندڙ حصو (''وقت جي سلاٽ''، مثال طور هر سيڪنڊ مان 20 [[ملي سيڪنڊ]]) ڏنو وڃي، ۽ هر موڪليندڙ کي رڳو پنهنجي مقرر وقت واري حصي اندر پيغام موڪلڻ جي اجازت هجي. ذريعي کي وقت جي بنياد تي مواصلاتي چينلن ۾ ورهائڻ واري هن طريقي کي [[وقت ڊويزن ملٽي پليڪسنگ]] (TDM) چيو ويندو آهي، جيڪو [[نوري فائبر]] مواصلات ۾ استعمال ٿيندو آهي. ڪجهه ريڊيو مواصلاتي نظام، اڳ ۾ مختص ڪيل FDM چينل جي اندر TDM پڻ استعمال ڪندا آهن. تنهن ڪري اهڙا نظام TDM ۽ FDM ٻنهي جو گڏيل (هائبرڊ) استعمال ڪندا آهن. == پڻ ڏسندا == * [[ڏور ربطيات جي تاريخ]] == خارجي ڳنڍڻا == ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:انجنيئرنگ جا شعبا]] [[زمرو:ٽيليڪميونيڪيشن]] [[زمرو:ربطيات]] [[زمرو:ميڊيا ٽيڪنالاجي]] ip9j25tor3601p8k9quawiw7wqd358a 390611 390610 2026-07-02T19:11:32Z Intisar Ali 8681 390611 wikitext text/x-wiki {{Short description|برقي يا اليڪٽرانڪ ذريعن وسيلي معلومات جي ترسيل}} [[فائل:Erdfunkstelle Raisting 2.jpg|thumb|[[جرمني]] جي [[باويريا]] صوبي جي [[رائسٽنگ]] ۾ سيٽلائيٽ مواصلات جي سڀ کان وڏي مرڪز تي [[سيٽلائيٽ مواصلات]] جي اينٽينا]] [[فائل:Internet map 1024.jpg|thumb|[[اوپٽي پراجيڪٽ]] پاران [[انٽرنيٽ]] جي هڪ حصي مان گذرندڙ مختلف رستن جي بصري نمائش]] '''ٽيلي ڪميونيڪيشن''' ('''Telecommunication''')، جنهن کي اڪثر جمع جي صورت ۾ يا مختصر طور '''ٽيليڪام''' پڻ چيو ويندو آهي، [[معلومات]] کي ڊگهي فاصلي تي [[برق]]ي يا [[اليڪٽرانڪس|اليڪٽرانڪ]] ذريعن وسيلي منتقل ڪرڻ جو عمل آهي، جيڪو عام طور ڪيبلن، [[ريڊيو لهر]]ن يا ٻين مواصلاتي ٽيڪنالاجين ذريعي انجام ڏنو ويندو آهي. اهي ترسيلي وسيلا [[مواصلاتي چينل]]ن ۾ ورهايا ويندا آهن، جيڪي [[ملٽي پليڪسنگ]] جي ذريعي هڪ ئي وسيلي تي ڪيترن ئي هم وقت [[مواصلاتي سيشن]]ن جي ترسيل کي ممڪن بڻائيندا آهن. اوڻيهين، ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ دوران ايجاد ٿيل ڊگهي فاصلي واريون ٽيڪنالاجيون عام طور برقي توانائي استعمال ڪنديون آهن، جن ۾ [[برقي تاربرقي]]، [[ٽيليفون]]، [[ٽيليويزن]] ۽ [[ريڊيو]] شامل آهن. شروعاتي [[ٽيليڪميونيڪيشن ڄار]]ن ۾ سگنلن جي ترسيل لاءِ ڌاتي تارون استعمال ٿينديون هيون. اهي ڄار ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين [[تاربرقي]] ۽ ٽيليفوني لاءِ استعمال ٿيندا رهيا. ويهين صديءَ جي پهرئين ڏهاڪي ۾ [[بي تار مواصلات]] جي ميدان ۾ هڪ وڏو انقلاب آيو، جنهن ۾ [[ريڊيو مواصلات]] بابت [[گوليئلمو مارڪوني]] جون اهم ڪاميابيون شامل هيون، جنهن تي کيس 1909ع جو [[فزڪس ۾ نوبل انعام]] مليو. برقي ۽ اليڪٽرانڪ ٽيليڪميونيڪيشن جي ٻين ابتدائي اڳواڻن ۾ [[چارلس ويٽ اسٽون]] ۽ [[سيميوئل مورس]] (تاربرقي جا گڏيل موجد)، [[انٽونيو ميوچي]]، [[فلپ رائيس]]، [[اليشا گري]] ۽ [[اليگزينڊر گراهم بيل]] (ٽيليفون جا موجد ۽ ترقي ڏيندڙ)، [[ايڊون آرمسٽرانگ]] ۽ [[لي ڊي فاريسٽ]] (ريڊيو جا موجد)، ۽ [[ولاديمير زوورڪِن]]، [[جان لوگي بيئرڊ]] ۽ [[فائلو فارنسورٿ]] (ٽيليويزن جا موجد) شامل آهن. 1960ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ڊجيٽل ٽيڪنالاجين جي تيزي سان واڌ سبب [[آواز]]ي مواصلات کي آهستي آهستي ڊيٽا جي ترسيل سان گڏايو ويو. ڌاتي وسيلي جي طبعياتي حدن [[آپٽيڪل فائبر]] جي ترقي کي هٿي ڏني.<ref name=":11">{{Cite web|title=How does a Gigabit Passive Optical Network (GPON) work?|url=https://www.eib.org/en/stories/what-is-gpon|access-date=7 June 2021|website=European Investment Bank|language=en|archive-date=7 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210607144149/https://www.eib.org/en/stories/what-is-gpon|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|author1=National Research Council |url=https://www.nap.edu/read/11711/chapter/3|year=2006|doi=10.17226/11711|isbn=978-0-309-10265-0|language=en|access-date=25 June 2021|archive-date=23 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210623221636/https://www.nap.edu/read/11711/chapter/3|url-status=live |title=Renewing U.S. Telecommunications Research |bibcode=2006nap..book11711N }}</ref><ref>{{Cite web|last=Cyphers|first=Bennett|date=16 October 2019|title=The Case for Fiber to the Home, Today: Why Fiber is a Superior Medium for 21st Century Broadband|url=https://www.eff.org/wp/case-fiber-home-today-why-fiber-superior-medium-21st-century-broadband|access-date=7 June 2021|website=Electronic Frontier Foundation|language=en|archive-date=3 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603233817/https://www.eff.org/wp/case-fiber-home-today-why-fiber-superior-medium-21st-century-broadband|url-status=live}}</ref> [[انٽرنيٽ]]، جيڪا ڪنهن هڪ مخصوص وسيلي تي دارومدار نٿي رکي، انفرادي استعمال ڪندڙن کي عالمي سطح تي خدمتن تائين رسائي فراهم ڪئي آهي ۽ مواصلات ۾ هنڌ ۽ وقت جون حدون وڌيڪ گهٽائي ڇڏيون آهن. == وصف == 1932ع ۾ [[آئي ٽي يو مڪمل اختيار ڪانفرنس|مڪمل اختيار ٽيليگراف ڪانفرنس]] ۽ ميڊرڊ ۾ ٿيل بين الاقوامي ريڊيو ٽيليگراف ڪانفرنس دوران ٻنهي تنظيمن گڏجي [[بين الاقوامي ٽيليڪميونيڪيشن يونين]] (ITU) جوڙي.<ref>{{cite web |title=International Telegraph Conference (Madrid, 1932) |url=https://www.itu.int/en/history/Pages/PlenipotentiaryConferences.aspx?conf=4.5 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230108011921/https://www.itu.int/en/history/Pages/PlenipotentiaryConferences.aspx?conf=4.5 |archive-date=8 January 2023 |access-date=8 January 2023 |publisher=ITU}}</ref> هنن ''ٽيليڪميونيڪيشن'' جي وصف هن ريت ڪئي: "تار، بي تار يا برقي سگنلنگ يا بصري سگنلنگ جي ٻين نظامن يا عملن وسيلي نشانين، سگنلن، تحرير، فيڪسيملين ۽ هر قسم جي آوازن جي ڪا به ٽيليگرافڪ يا ٽيليفونڪ مواصلات." بعد ۾ [[آئي ٽي يو ريڊيو ضابطا]] جي آرٽيڪل 1.3 تحت اها وصف ٻيهر تصديق ڪئي وئي، جنهن ۾ ان کي "نشانين، سگنلن، تحريرن، تصويرن، آوازن يا ڪنهن به نوعيت جي ڄاڻ جي ڪا به ترسيل، اخراج يا وصولي، جيڪا [[تار]]، ريڊيو، بصري يا ٻين برقي مقناطيسي نظامن وسيلي ڪئي وڃي" قرار ڏنو ويو.<ref>{{Cite web |date=2026-05-11 |title=Communication vs Telecommunications vs Data Communication: Best CCNA Guide on Key Differences in 3 Terms - The Cyber Skills |url=https://thecyberskills.com/communication-vs-telecommunications-vs-data-communication/ |access-date=2026-06-14 |language=en-US}}</ref> انهيءَ ڪري آهستي رفتار واريون مواصلاتي ٽيڪنالاجيون، جهڙوڪ [[ٽپال]] ۽ [[هوا-دٻاءُ نليون]]، ٽيليڪميونيڪيشن جي وصف ۾ شامل ناهن.<ref>{{citation |title=ITU Radio Regulations |title-link=ITU Radio Regulations |date=2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150319031957/https://www.itu.int/dms_pub/itu-s/oth/02/02/S02020000244501PDFE.PDF |archive-date=19 March 2015 |chapter=Article 1.3 |chapter-url=https://www.itu.int/dms_pub/itu-s/oth/02/02/S02020000244501PDFE.PDF |publisher=[[International Telecommunication Union]]}}</ref><ref>Constitution and Convention of the International Telecommunication Union, Annex (Geneva, 1992)</ref> ''ٽيليڪميونيڪيشن'' اصطلاح 1904ع ۾ فرانسيسي انجنيئر ۽ ناول نگار [[ايڊوار ايسٽونيئي]] وضع ڪيو، جنهن ان جي وصف "بجلي وسيلي خيال جي پري کان ترسيل" طور ڪئي.<ref>{{cite web|first=Jean-Marie|last=Dilhac|url=http://www.ieee.org/portal/cms_docs_iportals/iportals/aboutus/history_center/conferences/che2004/Dilhac.pdf|title=From tele-communicare to Telecommunications|website=[[Institute of Electrical and Electronics Engineers]] (IEEE) |archive-url=https://web.archive.org/web/20101202232403/http://www.ieee.org/portal/cms_docs_iportals/iportals/aboutus/history_center/conferences/che2004/Dilhac.pdf |archive-date=2 December 2010|year=2004}}</ref> ٽيليڪميونيڪيشن هڪ مرڪب اسم آهي، جيڪو يوناني اڳياڙي ''tele-'' (τῆλε)، جنهن جي معنيٰ "پري"، "دور" يا "فاصلي تي" آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=tele-&allowed_in_frame=0|title=Online Etymology Dictionary|access-date=19 August 2016|archive-date=25 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161225225345/http://www.etymonline.com/index.php?term=tele-&allowed_in_frame=0|url-status=live}}</ref> ۽ لاطيني فعل ''ڪميونيڪيئر''، جنهن جي معنيٰ "ونڊڻ" آهي، مان ٺهيل آهي.<ref name="oxford">{{cite web |url=http://oxforddictionaries.com/definition/english/telecommunication?view=uk |title=Telecommunication |work=Oxford Dictionaries |publisher=Oxford University Press |access-date=28 February 2013 |archive-date=30 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130430020541/http://oxforddictionaries.com/definition/english/telecommunication?view=uk |url-status=dead }}</ref><ref>''Telecommunication'', ''tele-'' and ''communication'', [[New Oxford American Dictionary]] (2nd edition), 2005.</ref> ''ڪميونيڪيشن'' لفظ انگريزيءَ ۾ پهريون ڀيرو چوڏهين صديءَ جي آخر ۾ استعمال ٿيو. اهو پراڻي فرانسيسي لفظ ''ڪومونيڪاسيون'' مان آيو، جيڪو لاطيني ''ڪميونيڪيشنم'' مان نڪتل آهي؛ اهو ''ڪميونيڪيئر'' جي ماضي واري جز جي بنياد مان ٺهيل عمل جو اسم آهي، جنهن جي معنيٰ "ونڊڻ، ورهائڻ، اطلاع ڏيڻ، گڏ ڪرڻ، شامل ڪرڻ" آهي، ۽ لفظي معنيٰ "عام ڪرڻ" آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=communication&allowed_in_frame=0|title=communication |website=Online Etymology Dictionary|access-date=19 August 2016|archive-date=14 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160914041535/http://www.etymonline.com/index.php?term=communication&allowed_in_frame=0|url-status=live}}</ref> == تاريخ == {{further|ٽيليڪميونيڪيشن جي تاريخ}} تاريخ دوران ڊگهي مفاصلي واري رابطي لاءِ ڪيترائي [[ترسيل وسيلا]] استعمال ڪيا ويا آهن، جن ۾ [[دونهين جا اشارا]]، [[مشعلون]]، [[سيميفور ٽيليگراف]]، [[اشارتي جهنڊا]]، بصري [[هيليوگراف]]، [[برقي تار]]ون، ۽ [[برقي مقناطيسي سگنل]] منتقل ڪرڻ لاءِ خالي فضا شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=Telecommunications and Networking |url=https://courses.aiu.edu/Telecommunications%20and%20Networking/SEC%201/SEC%201.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250110094619/https://courses.aiu.edu/Telecommunications%20and%20Networking/SEC%201/SEC%201.pdf |archive-date=10 January 2025 |access-date=14 June 2026 |website=Atlantic International University}}</ref> === برقي ۽ اليڪٽرانڪ دور کان اڳ === [[فائل:OptischerTelegraf.jpg|upright|thumb|[[ڪلاڊ شاپ]] جي [[سيميفور ٽاور]]ن مان هڪ جي نقل]] ڊگهي مفاصلي وارو رابطو بجلي ۽ برقي مقناطيسيت جي دريافت کان گهڻو اڳ استعمال ٿيندو هو، جنهن بعد [[ٽيليڪميونيڪيشن]] جي ايجاد ممڪن ٿي.<ref>{{Cite web |last=Wheeler |first=Heather |title=The evolution of long distance communication |url=https://www.hebronhawkeye.com/entertainment/2023/01/18/the-evolution-of-long-distance-communication/ |access-date=2026-06-14 |website=The Hawk Eye}}</ref> ان کان اڳ فاصلي تي رابطي لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪيترن ئي ذهين طريقن مان ڪجهه هتي بيان ڪيا ويا آهن. [[ڪبوتر پيغام رسان]] تاريخ دوران مختلف تهذيبن طرفان استعمال ڪيا ويا. [[ڪبوتر ٽپال]] جون پاڙون [[فارس]] ۾ هيون، جنهن کي پوءِ رومنن پنهنجي فوجي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو. [[فرونٽينس]] جي دعويٰ موجب [[جوليس سيزر]] [[گال]] جي فتح دوران ڪبوترن کي پيغام رسان طور استعمال ڪيو.<ref name="Levi">{{cite book |last=Levi |first=Wendell |title= The Pigeon|year= 1977|publisher= Levi Publishing Co, Inc|location= Sumter, SC|isbn=978-0-85390-013-9 }}</ref> [[يوناني]] پڻ [[قديم اولمپڪ رانديون|اولمپڪ رانديون]] جي فاتحن جا نالا مختلف شهرن ڏانهن ڪبوترن ذريعي موڪليندا هئا.<ref>{{cite book | last =Blechman | first =Andrew | title =Pigeons-The fascinating saga of the world's most revered and reviled bird. | publisher =University of Queensland Press | year =2007 | location =St Lucia, Queensland | url =http://www.uqp.uq.edu.au/book_details.php?id=9780702236419 | isbn =978-0-7022-3641-9 | url-status=dead | archive-url =https://web.archive.org/web/20080514003720/http://www.uqp.uq.edu.au/book_details.php?id=9780702236419 | archive-date =14 May 2008 | df =dmy-all }}</ref> اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ ڊچ حڪومت اهو نظام [[جاوا]] ۽ [[سوماترا]] ۾ استعمال ڪيو. 1849ع ۾ [[پال جوليس روئٽر]] [[آخن]] ۽ [[برسلز]] جي وچ ۾ اسٽاڪ مارڪيٽ جون قيمتون موڪلڻ لاءِ ڪبوترن جي خدمت شروع ڪئي، جيڪا ٽيليگرافي رابطو مڪمل ٿيڻ تائين هڪ سال جاري رهي.<ref>{{cite news| title =Chronology: Reuters, from pigeons to multimedia merger| newspaper =Reuters| url =https://www.reuters.com/article/rbssTechMediaTelecomNews/idUSL1849100620080219| format =Web article| access-date =21 February 2008| date =19 February 2008| archive-date =26 March 2008| archive-url =https://web.archive.org/web/20080326192232/http://www.reuters.com/article/rbssTechMediaTelecomNews/idUSL1849100620080219| url-status =live}}</ref> وچئين دور ۾ [[مشعلن]] جون زنجيرون عام طور ٽڪرين جي چوٽين تي اشارا پهچائڻ لاءِ استعمال ٿينديون هيون. انهن جو هڪ وڏو نقصان اهو هو ته اهي صرف هڪ بِٽ معلومات منتقل ڪري سگهنديون هيون، تنهنڪري پيغام جي معنيٰ، جهڙوڪ "دشمن نظر اچي ويو آهي"، اڳواٽ طئي ٿيل هوندي هئي. انهن جي استعمال جو هڪ مشهور مثال [[اسپيني آرماڊا]] دوران ملي ٿو، جڏهن مشعلن جي زنجير [[پليموٿ]] کان [[لنڊن]] تائين خبرداريءَ جو اشارو پهچايو.<ref>{{cite web | first=David | last=Ross | url=http://www.britainexpress.com/History/tudor/armada.htm | title=The Spanish Armada | archive-url=https://web.archive.org/web/20200104142345/https://www.britainexpress.com/History/tudor/armada.htm | archive-date=4 January 2020 | website=Britain Express | access-date=October 1, 2007}}</ref> 1792ع ۾ فرانسيسي انجنيئر [[ڪلاڊ شاپ]] [[ليل]] ۽ پيرس جي وچ ۾ پهريون مستقل بصري [[ٽيليگرافي]] نظام (يا [[سيميفور لائين]]) قائم ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://chappe.ec-lyon.fr/|archive-url=https://web.archive.org/web/20040409014107/http://chappe.ec-lyon.fr/|title=Les Télégraphes Chappe|archive-date=2004-04-09|website=Cédrick Chatenet|location=l'Ecole Centrale de Lyon|year=2003}}</ref> پر سيميفور نظام لاءِ ماهر آپريٽرن ۽ هر ڏهه کان ٽيهه ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي مهانگا ٽاور گهربل هوندا هئا. برقي ٽيليگراف سان مقابلي جي نتيجي ۾ ان جي آخري تجارتي لائين 1880ع ۾ بند ڪئي وئي.<ref>{{cite web|url=http://www.itu.int/itudoc/gs/promo/tsb/88192.pdf|title=CCIT/ITU-T 50 Years of Excellence|archive-url=https://web.archive.org/web/20200212173522/https://www.itu.int/itudoc/gs/promo/tsb/88192.pdf|archive-date=12 February 2020|website=International Telecommunication Union|year=2006}}</ref> === ٽيليگراف ۽ ٽيليفون === {{main|ٽيليگرافي|ٽيليفوني}} 25 جولاءِ 1837ع تي پهريون تجارتي [[برقي ٽيليگراف]] انگريز موجد سر [[وليم فوٿرگل ڪوڪ]] ۽ انگريز سائنسدان سر [[چارلس ويٽسٽون]] پاران پيش ڪيو ويو.<ref>{{cite book|first=William|last=Brockedone|title=Cooke and Wheatstone and the Invention of the Electric Telegraph|date=11 March 2013|publisher=Routledge |isbn=9780415846783}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/technology/connecting-britain/first-electric-telegraph/|title=Who made the first electric telegraph communications?|work=The Telegraph|access-date=7 August 2017|language=en-GB|archive-date=8 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808003926/http://www.telegraph.co.uk/technology/connecting-britain/first-electric-telegraph/|url-status=live}}</ref> ٻنهي موجدن پنهنجي اوزار کي نئين ايجاد بدران ”موجوده برقي مقناطيسي ٽيليگراف ۾ هڪ سڌارو“ قرار ڏنو.<ref>{{cite web|url=https://www.du.edu/~jcalvert/tel/morse/morse.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20010616184336/https://www.du.edu/~jcalvert/tel/morse/morse.htm|archive-date=2001-06-16|title=The Electromagnetic Telegraph|first=J. B.|last=Calvert|date=19 May 2004}}</ref> [[سيميوئل مورس]] به آزاديءَ سان برقي ٽيليگراف جو هڪ نمونو تيار ڪيو، جنهن جو هن 2 سيپٽمبر 1837ع تي ڪامياب نه ٿيندڙ مظاهرو ڪيو. [[مورس ڪوڊ|سندس ڪوڊ]] ويٽسٽون جي اشارتي طريقي جي ڀيٽ ۾ هڪ اهم ترقي هئي. پهرين [[ائٽلانٽڪ سمنڊ پار ٽيليگراف ڪيبل]] 27 جولاءِ 1866ع تي ڪاميابي سان مڪمل ڪئي وئي، جنهن سان پهريون ڀيرو ائٽلانٽڪ سمنڊ پار ٽيليڪميونيڪيشن ممڪن ٿي.<ref>{{cite web|url=http://www.sil.si.edu/digitalcollections/hst/atlantic-cable/|title=The Atlantic Cable |via=Smithsonian Libraries |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701144122/http://www.sil.si.edu/digitalcollections/hst/atlantic-cable/|archive-date=1 July 2017|website=Bern Dibner|publisher=Burndy Library Inc.|year=1959}}</ref> [[انتونيو ميوچي]] جي ”ڳالهائيندڙ ٽيليگراف“ ۽ [[يوهان فلپ رائس]] جي ''Telefon'' تي ابتدائي ڪوششن کان پوءِ، روايتي ٽيليفون جو پيٽنٽ [[اليگزينڊر گراهم بيل|اليگزينڊر بيل]] فيبروري 1876ع ۾ داخل ڪرايو (صرف ڪجهه ڪلاڪ اڳ [[ايليشا گري]] ساڳئي قسم جي اوزار لاءِ [[پيٽنٽ ڪيويٽ]] داخل ڪئي هئي).<ref>"[https://www.loc.gov/everyday-mysteries/technology/item/who-is-credited-with-inventing-the-telephone/ Who is credited with inventing the telephone?]", published 2022-02-22, updated 2024-9-12. Science Reference Section, Library of Congress.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.oberlin.edu/external/EOG/OYTT-images/ElishaGray.html|title=Elisha Gray|archive-url=https://web.archive.org/web/20170628164416/http://www2.oberlin.edu/external/EOG/OYTT-images/ElishaGray.html|archive-date=28 June 2017|website=Oberlin College Archives|publisher=Electronic Oberlin Group|year=2006}}</ref> پهرين تجارتي ٽيليفون خدمتون [[بيل ٽيليفون ڪمپني]] پاران 1878ع ۽ 1879ع ۾ ائٽلانٽڪ جي ٻنهي ڪنارن تي [[نيو هيون]] ۽ [[لنڊن]] شهرن ۾ قائم ڪيون ويون.<ref>{{cite web|url=http://www.connected-earth.com/Galleries/Telecommunicationsage/Thetelephone/index.htm|title=Connected Earth: The telephone|archive-url=https://web.archive.org/web/20060822104544/http://www.connected-earth.com/Galleries/Telecommunicationsage/Thetelephone/index.htm|archive-date=22 August 2006|publisher=BT|year=2006}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.att.com/history/milestones.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20030114033744/https://www.att.com/history/milestones.html|title=History of AT&T|archive-date=2003-01-14|website=AT&T}}</ref> === ريڊيو ۽ ٽيليويزن === {{main|ريڊيو|ٽيليويزن}} 1894ع ۾ اطالوي موجد [[گوليئلمو مارڪوني]] نئين دريافت ٿيل [[ريڊيو لهر]]ن جي اصول تي ٻڌل بي تار رابطي جي ترقي شروع ڪئي، ۽ 1901ع تائين هن اهو ثابت ڪري ڏيکاريو ته اهي لهرون ائٽلانٽڪ سمنڊ پار به موڪلي سگهجن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.teslasociety.com/biography.htm|title=Tesla Biography|archive-url=https://web.archive.org/web/20160114205727/http://www.teslasociety.com/biography.htm |archive-date=14 January 2016|first=Ljubo|last=Vujovic|website=Tesla Memorial Society of New York|year=1998}}</ref> اهو ريڊيو ذريعي [[بي تار ٽيليگرافي]] جي شروعات هئي. 17 ڊسمبر 1902ع تي [[مارڪوني اسٽيشن (گليس بي، نووا اسڪوٽيا)|ڪينيڊا جي نووا اسڪوٽيا صوبي جي گليس بي ۾ مارڪوني اسٽيشن]] تان موڪليل پيغام اتر آمريڪا کان ائٽلانٽڪ پار پهچندڙ دنيا جو پهريون ريڊيو پيغام بڻيو. 1904ع ۾ هڪ تجارتي خدمت قائم ڪئي وئي، جيڪا رڪنيت رکندڙ جهازن ڏانهن هر رات خبرن جا خلاصا موڪليندي هئي، ۽ اهي جهاز انهن کي پنهنجي اندروني اخبارن ۾ شامل ڪندا هئا.<ref>{{Cite web|title=TR Center - Talking Across the Ocean|url=https://www.theodorerooseveltcenter.org/Blog/Item/Talking%20Across%20the%20Ocean|access-date=2021-03-12|website=www.theodorerooseveltcenter.org|archive-date=17 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417162827/https://www.theodorerooseveltcenter.org/Blog/Item/Talking%20Across%20the%20Ocean|url-status=live}}</ref> [[پهرين عالمي جنگ]] فوجي رابطن لاءِ ريڊيو جي ترقي کي تيز ڪيو. جنگ کان پوءِ 1920ع واري ڏهاڪي ۾ تجارتي [[اي ايم نشريات]] شروع ٿي، جيڪا تفريح ۽ خبرن جو هڪ اهم عوامي ذريعو بڻجي وئي. [[ٻي عالمي جنگ]] وري جهازن ۽ زميني فوجي رابطن، ريڊيو نيويگيشن ۽ ريڊار جي جنگي ضرورتن سبب ريڊيو جي ترقي کي وڌيڪ تيز ڪيو.<ref>{{cite book|isbn=9781118104644|last=Thompson|first=R.J. Jr.|year=2011|title=Crystal Clear: The Struggle for Reliable Communications Technology in World War II|location=Hoboken, NJ|publisher=Wiley}}</ref> ريڊيو جي [[ايف ايم نشريات|اسٽيريو ايف ايم نشريات]] جي ترقي آمريڪا ۾ 1930ع واري ڏهاڪي ۽ برطانيا ۾ 1940ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ٿي،<ref name="BBC1946">{{cite web |title=Report 1946-04 – Frequency Modulation |url=https://www.bbc.co.uk/rd/publications/rdreport_1946_04 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200103173115/https://www.bbc.co.uk/rd/publications/rdreport_1946_04 |archive-date=2020-01-03 |access-date=2020-01-03 |website=BBC Research & Development|date=January 1946 }}</ref> ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ان اي ايم کي غالب تجارتي معيار طور گهڻي حد تائين تبديل ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite book | isbn=9781623566654 | last1=Théberge | first1=P. | last2=Devine | first2=K. | last3=Everrett | first3=T | year=2015 | title=Living Stereo: Histories and Cultures of Multichannel Sound | location=New York | publisher=Bloomsbury Publishing}}</ref> 25 مارچ 1925ع تي [[جان لوگي بيئرڊ]] لنڊن جي [[سيلفرجز]] ڊپارٽمينٽل اسٽور ۾ هلندڙ تصويرن جي ترسيل جو مظاهرو ڪيو. بيئرڊ جو اوزار [[پال نپڪو]] جي [[نپڪو ڊسڪ]] تي ٻڌل هو، تنهنڪري اهو [[ميڪانيڪي ٽيليويزن]] جي نالي سان مشهور ٿيو. اهو نظام [[برٽش براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]] پاران 30 سيپٽمبر 1929ع کان شروع ڪيل تجرباتي نشريات جو بنياد بڻيو.<ref>{{cite web|url=http://www.mztv.com/newframe.asp?content=http://www.mztv.com/pioneers.html | title=The Pioneers | archive-url=https://web.archive.org/web/20130514070220/http://www.mztv.com/newframe.asp?content=http%3A%2F%2Fwww.mztv.com%2Fpioneers.html | archive-date=14 May 2013 | website=MZTV Museum of Television | year=2006}}</ref> === ويڪيوم ٽيوب === {{main|ويڪيوم ٽيوب}} ويڪيوم ٽيوبون ڪيترن ئي بنيادي برقياتي عملن، جهڙوڪ سگنلن جي [[طاقت واڌارو|طاقت واڌاري]] ۽ برقي رو جي [[سڌارڻ (برقيات)|سڌارڻ]] لاءِ گرم [[گرم ڪيٿوڊ|ڪيٿوڊ]] مان نڪرندڙ [[ٿرميونڪ اخراج]] ٿيندڙ اليڪٽرانن کي استعمال ڪنديون آهن.<ref>{{Cite news |title=Electron tube {{!}} Vacuum Tubes, Cathode Rays, & Applications {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/technology/electron-tube |access-date=2026-06-14 |work=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> سڀ کان سادي ويڪيوم ٽيوب، يعني [[ڊائيوڊ]]، جيڪا 1904ع ۾ [[جان ايمبروز فليمنگ]] ايجاد ڪئي، رڳو هڪ گرم اليڪٽران خارج ڪندڙ ڪيٿوڊ ۽ هڪ اينوڊ تي مشتمل هوندي آهي. اليڪٽران هن اوزار ۾ صرف هڪ طرف، يعني ڪيٿوڊ کان اينوڊ ڏانهن وهي سگهن ٿا. ٽيوب اندر هڪ يا وڌيڪ [[ضابطو ڄاري]] شامل ڪرڻ سان ڪيٿوڊ ۽ اينوڊ جي وچ ۾ وهندڙ برقي رو کي ڄاري يا ڄارين تي لاڳو ٿيل وولٽيج ذريعي ڪنٽرول ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite web|last=Hoddeson|first=L|title=The Vacuum Tube|url=https://www.pbs.org/transistor/science/events/vacuumt.html|publisher=PBS|access-date=6 May 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120415063342/http://www.pbs.org/transistor/science/events/vacuumt.html | archive-date=15 April 2012}}</ref> اهي اوزار ويهين صديءَ جي پهرين اڌ دوران برقي سرڪٽن جو بنيادي حصو بڻيا ۽ ريڊيو، ٽيليويزن، ريڊار، [[آواز جي رڪارڊنگ ۽ ٻيهر پيداوار]]، ڊگهي فاصلي وارن ٽيليفون نيٽ ورڪن، ۽ اينالاگ توڙي شروعاتي ڊجيٽل [[ڪمپيوٽر]]ن جي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. جيتوڻيڪ ڪجهه شعبن ۾ اڳ ئي [[اسپارڪ گيپ ٽرانسميٽر]] ۽ [[ميڪانيڪي ڪمپيوٽر]] جهڙيون ٽيڪنالاجيون استعمال ٿي رهيون هيون، پر ٿرميونڪ ويڪيوم ٽيوب جي ايجاد انهن ٽيڪنالاجين کي وسيع ۽ عملي استعمال لائق بڻايو، جنهن سان [[برقيات]] جي شعبي جي بنياد پئي.<ref>{{cite book |last1=Macksey |first1=Kenneth |last2=Woodhouse |first2=William |year=1991 |chapter=Electronics |title=The Penguin Encyclopedia of Modern Warfare: 1850 to the present day |publisher=Viking |page=110 |isbn=978-0-670-82698-8 |quote=The electronics age may be said to have been ushered in with the invention of the vacuum diode valve in 1902 by the Briton John Fleming (himself coining the word 'electronics'), the immediate application being in the field of radio.}}</ref> ويهين صديءَ جي اڪثر حصي دوران ٽيليويزنن ۾ هڪ خاص قسم جي ويڪيوم ٽيوب، يعني [[ڪيٿوڊ ري ٽيوب]]، استعمال ٿيندي هئي، جيڪا [[ڪارل فرڊيننڊ برائون]] ايجاد ڪئي هئي. اهڙي ٽيليويزن جو پهريون اميد افزا نمونو [[فائلو فارنسورٿ]] تيار ڪيو، جنهن 7 سيپٽمبر 1927ع تي پنهنجي خاندان آڏو ان جو مظاهرو ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/farnsworth.html|title=Philo Farnsworth | archive-url=https://web.archive.org/web/20090930214902/http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/farnsworth.html |archive-date=30 September 2009|first=Neil|last=Postman|website=[[TIME Magazine]]|date=29 March 1999}}</ref> ٻي عالمي جنگ کان پوءِ رڪجي ويل تجربا ٻيهر شروع ٿيا ۽ ٽيليويزن گهرن ۾ تفريح ۽ نشريات جو هڪ اهم ذريعو بڻجي ويو. 1940ع واري ڏهاڪي دوران [[نيم موصل اوزار]]ن جي ايجاد سان [[ٺوس-حالت برقيات|ٺوس-حالت]] وارا اوزار تيار ڪرڻ ممڪن ٿيو، جيڪي ويڪيوم ٽيوبن جي ڀيٽ ۾ ننڍا، سستا، وڌيڪ ڪارائتا، وڌيڪ قابلِ اعتماد ۽ وڌيڪ پائيدار هئا. 1960ع واري ڏهاڪي جي وچ کان ويڪيوم ٽيوبن جي جاءِ [[ٽرانزسٽر]]ن وٺڻ شروع ڪئي. تنهن هوندي به ويڪيوم ٽيوبون اڄ به ڪجهه اعليٰ فريڪوئنسي وارن طاقت وڌائيندڙن ۾ استعمال ٿين ٿيون. === ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ ۽ انٽرنيٽ === {{main|ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ|انٽرنيٽ}} 11 سيپٽمبر 1940ع تي [[جارج اسٽيبٽز]] نيويارڪ مان [[ٽيليٽائپ]] ذريعي پنهنجي ''ڪامپليڪس نمبر ڪيلڪيوليٽر'' لاءِ مسئلا موڪليا ۽ انهن جا حساب ڪيل نتيجا [[نيو هيمپشائر]] ۾ [[ڊارٽمٿ ڪاليج]] مان واپس حاصل ڪيا.<ref>{{Cite web|title=George Stibitz (1904–1995) | url=http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm | access-date=6 June 2023|website=www.kerryr.net|publisher=Kerry Redshaw|archive-date=15 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815235330/http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm|url-status=live}}</ref> مرڪزي ڪمپيوٽر ([[مرڪزي ڪمپيوٽر]]) ۽ پري موجود [[غير ذهين ٽرمينل]]ن تي ٻڌل هي ترتيب 1970ع واري ڏهاڪي تائين وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي رهي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾ [[پال باران]] ۽ آزاديءَ سان [[ڊونلڊ ڊيوس]] [[پيڪيٽ سوئچنگ]] تي تحقيق شروع ڪئي، جيڪا اهڙي ٽيڪنالاجي آهي جنهن ۾ پيغام کي ننڍن حصن ۾ ورهائي، مرڪزي ڪمپيوٽر مان گذارڻ کان سواءِ، [[ايسنڪرونس ٽرانسفر موڊ|غير هم وقت]] طريقي سان منزل ڏانهن موڪليو ويندو آهي. 5 ڊسمبر 1969ع تي چار-نوڊن تي مشتمل هڪ [[ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ]] قائم ٿيو، جيڪو [[آرپانيٽ]] جي شروعات ثابت ٿيو، ۽ 1981ع تائين اهو وڌي 213 [[نوڊ (نيٽ ورڪنگ)|نوڊ]]ن تائين پهچي ويو.<ref>{{cite book | last = Hafner | first = Katie | title = Where Wizards Stay Up Late: The Origins Of The Internet | publisher = Simon & Schuster | year = 1998 | isbn = 978-0-684-83267-8 }}</ref> بعد ۾ آرپانيٽ ٻين نيٽ ورڪن سان ضم ٿي [[انٽرنيٽ]] بڻجي ويو. جڏهن ته انٽرنيٽ جي ترقي [[انٽرنيٽ انجنيئرنگ ٽاسڪ فورس]] (IETF) جي مرڪزي ڌيان هيٺ رهي، جنهن [[تبصري لاءِ درخواست]] (RFC) دستاويزن جو هڪ سلسلو جاري ڪيو، ساڳئي وقت صنعتي تحقيقاتي مرڪزن ۾ ٻيون به اهم نيٽ ورڪنگ ترقيون ٿيون، جهڙوڪ [[ايٿرنيٽ]] (1983ع)، [[ٽوڪن رنگ]] (1984ع){{citation needed|date=April 2018}} ۽ [[تاري نما نيٽ ورڪ]] بناوت تي ٻڌل [[مقامي ايراضي نيٽ ورڪ]] (LAN) جي ترقي. === ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ ۽ انٽرنيٽ === {{main|ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ|انٽرنيٽ}} 11 سيپٽمبر 1940ع تي [[جارج اسٽيبٽز]] نيويارڪ مان [[ٽيليٽائپ]] ذريعي پنهنجي ''ڪامپليڪس نمبر ڪيلڪيوليٽر'' لاءِ مسئلا موڪليا ۽ انهن جا حساب ڪيل نتيجا [[نيو هيمپشائر]] ۾ [[ڊارٽمٿ ڪاليج]] مان واپس حاصل ڪيا.<ref>{{Cite web|title=George Stibitz (1904–1995) | url=http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm | access-date=6 June 2023|website=www.kerryr.net|publisher=Kerry Redshaw|archive-date=15 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815235330/http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm|url-status=live}}</ref> مرڪزي ڪمپيوٽر ([[مرڪزي ڪمپيوٽر]]) ۽ پري موجود [[غير ذهين ٽرمينل]]ن تي ٻڌل هي ترتيب 1970ع واري ڏهاڪي تائين وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي رهي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾ [[پال باران]] ۽ آزاديءَ سان [[ڊونلڊ ڊيوس]] [[پيڪيٽ سوئچنگ]] تي تحقيق شروع ڪئي، جيڪا اهڙي ٽيڪنالاجي آهي جنهن ۾ پيغام کي ننڍن حصن ۾ ورهائي، مرڪزي ڪمپيوٽر مان گذارڻ کان سواءِ، [[ايسنڪرونس ٽرانسفر موڊ|غير هم وقت]] طريقي سان منزل ڏانهن موڪليو ويندو آهي. 5 ڊسمبر 1969ع تي چار-نوڊن تي مشتمل هڪ [[ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ]] قائم ٿيو، جيڪو [[آرپانيٽ]] جي شروعات ثابت ٿيو، ۽ 1981ع تائين اهو وڌي 213 [[نوڊ (نيٽ ورڪنگ)|نوڊ]]ن تائين پهچي ويو.<ref>{{cite book | last = Hafner | first = Katie | title = Where Wizards Stay Up Late: The Origins Of The Internet | publisher = Simon & Schuster | year = 1998 | isbn = 978-0-684-83267-8 }}</ref> بعد ۾ آرپانيٽ ٻين نيٽ ورڪن سان ضم ٿي [[انٽرنيٽ]] بڻجي ويو. جڏهن ته انٽرنيٽ جي ترقي [[انٽرنيٽ انجنيئرنگ ٽاسڪ فورس]] (IETF) جي مرڪزي ڌيان هيٺ رهي، جنهن [[تبصري لاءِ درخواست]] (RFC) دستاويزن جو هڪ سلسلو جاري ڪيو، ساڳئي وقت صنعتي تحقيقاتي مرڪزن ۾ ٻيون به اهم نيٽ ورڪنگ ترقيون ٿيون، جهڙوڪ [[ايٿرنيٽ]] (1983ع)، [[ٽوڪن رنگ]] (1984ع){{citation needed|date=April 2018}} ۽ [[تاري نما نيٽ ورڪ]] بناوت تي ٻڌل [[مقامي ايراضي نيٽ ورڪ]] (LAN) جي ترقي. === ترسيل جي گنجائش ۾ واڌ === ٻطرفي ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪن وسيلي دنيا ۾ معلومات جي مٽاسٽا جي مؤثر گنجائش 1986ع ۾ بهترين نموني سان دٻايل معلومات جي 281 [[پيٽابائيٽ]] (PB) مان وڌي 1993ع ۾ 471 پيٽابائيٽ، 2000ع ۾ 2.2 [[ايگزابائيٽ]] (EB)، ۽ 2007ع ۾ 65 ايگزابائيٽ تائين پهچي وئي.<ref name="HilbertLopez2011">{{cite journal|title=The World's Technological Capacity to Store, Communicate, and Compute Information|first1=Martin|last1=Hilbert|first2=Priscila|last2=López|year=2011|journal=[[Science (journal)|Science]]|volume=332|issue=6025|pages=60–65 | doi=10.1126/science.1200970 | pmid=21310967 | bibcode=2011Sci...332...60H|s2cid=206531385|doi-access=free}}</ref> معلومات جي لحاظ کان هي مقدار 1986ع ۾ في ماڻهو روزانو اخبار جي ٻن صفحن جي برابر هئي، جيڪا 2007ع تائين وڌي في ماڻهو روزانو ڇهن مڪمل اخبارن جي برابر ٿي وئي.<ref>{{cite news|url=http://ideas.economist.com/video/giant-sifting-sound-0|title=video animation|newspaper=The Economist|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118072720/http://ideas.economist.com/video/giant-sifting-sound-0 |archive-date=18 January 2012}}</ref> هن واڌ کي نظر ۾ رکندي، ٽيليڪميونيڪيشن عالمي معيشت ۾ ڏينهون ڏينهن وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪري رهي آهي، ۽ 2012ع ۾ عالمي ٽيليڪميونيڪيشن صنعت جو حجم لڳ ڀڳ 4.7 ٽريلين آمريڪي ڊالر هو.<ref name="plunkettresearch01">{{cite web | url=http://www.plunkettresearch.com/Telecommunications/TelecommunicationsStatistics/tabid/96/Default.aspx | title=Worldwide Telecommunications Industry Revenues | archive-url=https://web.archive.org/web/20100328045302/http://www.plunkettresearch.com/Telecommunications/TelecommunicationsStatistics/tabid/96/Default.aspx |archive-date=28 March 2010|website=Plunkett's Telecommunications Industry Almanac 2010|date=1 June 2010}}</ref><ref name="plunkettresearch02">{{Cite web |title=Introduction to the Telecommunications Industry |url=http://www.plunkettresearch.com/telecommunications-market-research/industry-and-business-data/statistics |website=Plunkett Research |archive-url=https://web.archive.org/web/20121022031016/http://www.plunkettresearch.com/telecommunications-market-research/industry-and-business-data/statistics |archive-date=22 October 2012}}</ref> 2010ع ۾ عالمي ٽيليڪميونيڪيشن صنعت جي خدمتن مان حاصل ٿيندڙ آمدني جو اندازو 1.5 ٽريلين آمريڪي ڊالر لڳايو ويو، جيڪا دنيا جي مجموعي قومي پيداوار ([[جي ڊي پي]]) جو لڳ ڀڳ 2.4 سيڪڙو هئي.<ref name="plunkettresearch01" /> == فني تصور == جديد ٽيليڪميونيڪيشن ڪيترن ئي بنيادي تصورن تي ٻڌل آهي، جيڪي هڪ صديءَ کان به وڌيڪ عرصي دوران تدريجي طور ترقي ۽ بهتري ماڻيندا رهيا آهن. === بنيادي جزا === ٽيليڪميونيڪيشن ٽيڪنالاجين کي بنيادي طور [[تارائتو مواصلات|تارائتن]] ۽ بي تار طريقن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. مجموعي طور هڪ بنيادي ٽيليڪميونيڪيشن نظام ٽن اهم حصن تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ هميشه موجود هوندا آهن: * [[موڪليندڙ]]، جيڪو معلومات حاصل ڪري ان کي [[اشارو|اشاري]] ۾ تبديل ڪري ٿو. * [[ترسيل ذريعو]]، جنهن کي ''جسماني چينل'' پڻ چيو ويندو آهي، جيڪو اشاري کي منتقل ڪري ٿو (مثال طور [[آزاد خلا نظري مواصلات|آزاد خلا وارو چينل]]). * [[وصول ڪندڙ]]، جيڪو چينل مان اشاري کي حاصل ڪري ان کي ٻيهر وصول ڪندڙ لاءِ قابلِ استعمال معلومات ۾ تبديل ڪري ٿو. هڪ [[ريڊيو نشرياتي اسٽيشن]] ۾ اسٽيشن جو وڏو [[طاقت وڌائيندڙ]] موڪليندڙ هوندو آهي، جڏهن ته نشرياتي [[ريڊيو اينٽينا]] طاقت وڌائيندڙ ۽ آزاد خلا واري چينل جي وچ ۾ رابطي جو ذريعو هوندي آهي. آزاد خلا وارو چينل ترسيل جو ذريعو هوندو آهي، ۽ وصول ڪندڙ جي اينٽينا آزاد خلا واري چينل ۽ وصول ڪندڙ جي وچ ۾ رابطي جو ذريعو هوندي آهي. ان کان پوءِ [[ريڊيو وصول ڪندڙ]] ريڊيو اشاري جي آخري منزل هوندو آهي، جتي برقي اشاري کي آواز ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي. ٽيليڪميونيڪيشن نظام ڪڏهن ڪڏهن [[ٻطرفي مواصلات|ٻطرفا]] (Duplex) پڻ هوندا آهن، جن ۾ هڪ ئي برقي اوزار موڪليندڙ ۽ وصول ڪندڙ ٻنهي طور ڪم ڪندو آهي، جنهن کي ''[[ٽرانسيور]]'' چيو ويندو آهي (مثال طور [[موبائل فون]]).<ref name="stallings-intro">{{cite book | last = Haykin | first = Simon | edition= 4th | title = Communication Systems | url = https://archive.org/details/communicationsy000simo | url-access = registration | publisher = John Wiley & Sons | year = 2001 | pages = [https://archive.org/details/communicationsy000simo/page/n21 1]–3 | isbn = 978-0-471-17869-9 }}</ref> ٽرانسيور اندر موڪليندڙ ۽ وصول ڪندڙ جا برقي حصا هڪ ٻئي کان گهڻي حد تائين آزاد هوندا آهن. ان جو سبب اهو آهي ته ريڊيو موڪليندڙن ۾ طاقت وڌائيندڙ واٽ يا ڪلوواٽ جي سطح تي ڪم ڪندا آهن، جڏهن ته ريڊيو وصول ڪندڙ صرف مائيڪروواٽ يا [[نانوواٽ]] جي سطح جي اشارن سان ڪم ڪندا آهن. تنهن ڪري ٽرانسيورن کي اهڙي احتياط سان ٺاهيو ويندو آهي جو انهن جا وڌيڪ طاقت وارا ۽ گهٽ طاقت وارا حصا هڪ ٻئي تي اثرانداز نه ٿين. مقرر ٿيل تارن ذريعي ٿيندڙ ٽيليڪميونيڪيشن کي [[نقطو-کان-نقطو مواصلات]] چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها هڪ موڪليندڙ ۽ هڪ وصول ڪندڙ جي وچ ۾ ٿيندي آهي. جڏهن ته ريڊيو ذريعي ٿيندڙ مواصلات کي [[نشريات|نشرياتي مواصلات]] چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ هڪ طاقتور موڪليندڙ ۽ ڪيترائي گهٽ طاقت وارا پر حساس ريڊيو وصول ڪندڙ شامل هوندا آهن.<ref name="stallings-intro" /> اهڙا ٽيليڪميونيڪيشن نظام، جن ۾ ڪيترائي موڪليندڙ ۽ ڪيترائي وصول ڪندڙ گڏيل طور هڪ ئي جسماني چينل کي استعمال ڪرڻ لاءِ ترتيب ڏنل هوندا آهن، [[گهڻ رستي منتقلي]] (Multiplex Systems) سڏبا آهن. جسماني چينلن جي اهڙي گڏيل استعمال سان عام طور تي خرچن ۾ نمايان گهٽتائي اچي ٿي. گهڻ رستي وارا نظام ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪن ۾ ترتيب ڏنا ويندا آهن، جتي گهڻ رستي وارا اشارا مختلف مرڪزن تي سوئچ ٿي صحيح وصول ڪندڙ تائين پهچندا آهن. === اينالاگ ۽ ڊجيٽل مواصلات === مواصلات کي [[اينالاگ اشارو|اينالاگ]] يا [[ڊجيٽل اشارو]]ن جي صورت ۾ رمزبند ڪري سگهجي ٿو، جيڪي وري [[اينالاگ مواصلات|اينالاگ]] يا [[ڊجيٽل مواصلات|ڊجيٽل]] نظامن ذريعي منتقل ٿيندا آهن. اينالاگ اشارا معلومات جي لحاظ کان مسلسل تبديل ٿيندا رهندا آهن، جڏهن ته ڊجيٽل اشارا معلومات کي الڳ الڳ قدرن (جهڙوڪ هڪن ۽ صفرن) جي صورت ۾ ظاهر ڪندا آهن.<ref name=Ambardar>{{cite book | last = Ambardar | first = Ashok | edition = 2nd | title = Analog and Digital Signal Processing | publisher = Brooks| year = 1999 | pages = [https://archive.org/details/analogdigitalsig00amba/page/1 1–2] | isbn = 978-0-534-95409-3 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/analogdigitalsig00amba/page/1 }}</ref> منتقلي ۽ وصولي دوران اينالاگ اشارن ۾ موجود معلومات غير مطلوب [[شور (اشارن جي عملڪاري)|شور]] سبب خراب ٿيندي آهي. عام طور مواصلاتي نظام ۾ شور کي هڪ [[بي ترتيب عمل]] جي ذريعي گهربل اشاري ۾ اضافي يا گهٽتائي جي صورت ۾ ظاهر ڪيو ويندو آهي. اهڙي قسم جي شور کي [[واڌو شور]] چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ مختلف وقتن تي اهو مثبت يا منفي ٻنهي صورتن ۾ ٿي سگهي ٿو. جيستائين واڌو شور ڪنهن خاص حد کان وڌيڪ نه ٿئي، تيستائين ڊجيٽل اشارن ۾ موجود معلومات محفوظ رهندي آهي. شور جي مقابلي ۾ اها مزاحمت ڊجيٽل اشارن جو اينالاگ اشارن تي هڪ اهم فائدو آهي. بهرحال، جڏهن شور نظام جي پاڻمرادو غلطي درست ڪرڻ جي صلاحيت کان وڌي وڃي ٿو، تڏهن ڊجيٽل نظام اوچتو مڪمل طور ناڪام ٿي وڃي ٿو. ان جي ابتڙ، اينالاگ نظام آهستي آهستي خراب ٿيندو آهي؛ شور وڌڻ سان اشارو بتدريج گهٽ معيار وارو ٿيندو آهي، پر ڪجهه حد تائين استعمال لائق رهندو آهي. ان کان علاوه، [[مسلسل اشارو|مسلسل ڊيٽا]] جي ڊجيٽل منتقلي دوران لازمي طور [[مقداربندي شور]] پيدا ٿيندو آهي. هن شور کي گهٽائي سگهجي ٿو، پر مڪمل طور ختم نٿو ڪري سگهجي، ۽ ان لاءِ چينل جي وڌيڪ پٽي ويڪر جي ضرورت پوندي آهي. === اينالاگ ۽ ڊجيٽل مواصلات === مواصلات کي [[اينالاگ اشارو|اينالاگ]] يا [[ڊجيٽل اشارو|ڊجيٽل]] اشارن جي صورت ۾ رمزبند ڪري سگهجي ٿو، جيڪي وري [[اينالاگ مواصلات|اينالاگ]] يا [[ڊجيٽل مواصلات|ڊجيٽل]] نظامن ذريعي منتقل ڪيا ويندا آهن. اينالاگ اشارا معلومات جي لحاظ کان لڳاتار تبديل ٿيندا رهن ٿا، جڏهن ته ڊجيٽل اشارا معلومات کي الڳ الڳ قدرن (مثال طور، هڪن ۽ صفرن جي مجموعي) جي صورت ۾ رمزبند ڪندا آهن.<ref name=Ambardar>{{cite book | last = Ambardar | first = Ashok | edition = 2nd | title = Analog and Digital Signal Processing | publisher = Brooks| year = 1999 | pages = [https://archive.org/details/analogdigitalsig00amba/page/1 1–2] | isbn = 978-0-534-95409-3 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/analogdigitalsig00amba/page/1 }}</ref> منتقلي ۽ وصولي دوران اينالاگ اشارن ۾ موجود معلومات غير مطلوب [[اشارن جي عملڪاريءَ ۾ شور|شور]] سبب خراب ٿيندي آهي. عام طور تي مواصلاتي نظام ۾ شور کي [[بي ترتيب عمل]] جي ذريعي گهربل اشاري ۾ واڌ يا گهٽتائي جي صورت ۾ ظاهر ڪيو ويندو آهي. اهڙي قسم جي شور کي [[واڌو شور]] چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ مختلف وقتن تي اهو منفي يا مثبت ٻنهي صورتن ۾ ٿي سگهي ٿو. جيستائين واڌو شور ڪنهن مقرر حد کان وڌي نه وڃي، تيستائين ڊجيٽل اشارن ۾ موجود معلومات محفوظ رهندي آهي. شور جي مقابلي ۾ انهن جي مزاحمت، اينالاگ اشارن جي ڀيٽ ۾ ڊجيٽل اشارن جو هڪ اهم فائدو آهي. بهرحال، جڏهن شور نظام جي پاڻمرادو غلطي درست ڪرڻ جي صلاحيت کان وڌي وڃي ٿو، تڏهن ڊجيٽل نظام [[ڪلف اثر|اوچتي مڪمل ناڪامي]] جو شڪار ٿي ويندو آهي. ان جي ابتڙ، اينالاگ نظام آهستي آهستي خراب ٿيندو آهي؛ شور وڌڻ سان اشارو بتدريج گهٽ معيار وارو ٿيندو آهي، پر ڪجهه حد تائين استعمال لائق رهندو آهي. ان کان علاوه، [[مسلسل اشارو|مسلسل ڊيٽا]] جي ڊجيٽل منتقلي دوران لازمي طور [[مقداربندي شور]] پيدا ٿيندو آهي. هن شور کي گهٽائي سگهجي ٿو، پر مڪمل طور ختم نٿو ڪري سگهجي، ۽ ان لاءِ چينل جي وڌيڪ پٽي ويڪر جي ضرورت پوندي آهي. === مواصلاتي چينل === {{main|مواصلاتي چينل}} ''چينل'' (channel) جي اصطلاح جا ٻه مختلف مطلب آهن. پهرئين معنيٰ موجب، چينل اهو طبعياتي ذريعو آهي جيڪو موڪليندڙ ۽ وصول ڪندڙ جي وچ ۾ اشارو کڻي وڃي ٿو. ان جا مثال آهن: آواز جي مواصلات لاءِ [[فضا]]، ڪجهه قسمن جي [[نوري مواصلات]] لاءِ شيشي جا [[نوري فائبر]]، وولٽيج ۽ برقي رو جي ذريعي مواصلات لاءِ [[هم محور ڪيبل]]، ۽ [[خالي جاءِ ذريعي نوري مواصلات|آزاد خلا]]، جتي [[نظر ايندڙ روشني]]، [[تحتِ سرخ]] شعاعون، [[بالابنفشي روشني]] ۽ [[ريڊيو لهر]]ن ذريعي مواصلات ٿيندي آهي. هم محور ڪيبلن جي قسمن کي RG يا ''ريڊيو گائيڊ'' جي درجي بندي موجب سڃاتو ويندو آهي، جيڪا اصطلاح [[ٻي عالمي جنگ]] دوران وجود ۾ آئي. مختلف RG درجابنديون مخصوص اشارن جي منتقلي وارين استعمالن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿينديون آهن.<ref>{{Cite news|url=http://www.conwire.com/coax-cable-rg-cable-blog|title=Coax Cable FAQ Series: What is RG Cable? – Conwire|date=12 January 2016|work=Conwire|access-date=7 August 2017|language=en-US|archive-date=8 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808000629/http://www.conwire.com/coax-cable-rg-cable-blog|url-status=live}}</ref> هن آخري قسم کي ''آزاد خلا چينل'' چيو ويندو آهي. ريڊيو لهرن جي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ تائين منتقلي جو ٻنهي هنڌن جي وچ ۾ فضا جي موجودگي يا غير موجودگي سان ڪو واسطو ناهي. ريڊيو لهرون مڪمل [[خلا]] مان به اوتري ئي آساني سان گذرن ٿيون، جيتري هوا، ڪوهيڙي، ڪڪرن يا ڪنهن ٻئي گئس مان. مواصلات ۾ ''چينل'' جو ٻيو مطلب [[مواصلاتي چينل]] جي اصطلاح ۾ ملي ٿو، جنهن مان مراد منتقلي واري ذريعي جي اهڙي ورهاست آهي، جنهن سان هڪ ئي وقت ڪيترن ئي معلوماتي وهڪرن کي موڪلڻ ممڪن ٿئي. مثال طور، هڪ ريڊيو اسٽيشن 94.5&nbsp;[[ميگاهرٽز|MHz]] جي ويجهو فريڪوئنسي تي آزاد خلا ۾ ريڊيو لهرون نشر ڪري سگهي ٿي، جڏهن ته ٻي ريڊيو اسٽيشن ساڳئي وقت 96.1&nbsp;MHz جي ويجهو فريڪوئنسي تي نشريات ڪري سگهي ٿي. هر ريڊيو اسٽيشن لڳ ڀڳ 180&nbsp;[[ڪلوهرٽز|kHz]] جي [[اشارن جي عملڪاريءَ ۾ پٽي ويڪر|پٽي ويڪر]] اندر ريڊيو لهرون منتقل ڪندي، جنهن جو مرڪز مخصوص [[حامل لهر|حامل فريڪوئنسي]] هوندو آهي. هن مثال ۾ هر اسٽيشن پنهنجي پاڙيسري اسٽيشن کان 200&nbsp;kHz جي فاصلي تي هوندي آهي، جڏهن ته 200&nbsp;kHz ۽ 180&nbsp;kHz جي وچ وارو 20&nbsp;kHz مواصلاتي نظام جي فني خامين لاءِ رکيل انجنيئرنگ مارجن هوندو آهي. مٿين مثال ۾ ''آزاد خلا چينل'' کي فريڪوئنسي جي بنياد تي مختلف مواصلاتي چينلن ۾ ورهايو ويو آهي، ۽ هر چينل کي ريڊيو لهرن جي نشريات لاءِ الڳ فريڪوئنسي پٽي ويڪر ڏني وئي آهي. ذريعي کي فريڪوئنسي جي بنياد تي چينلن ۾ ورهائڻ واري هن نظام کي [[فريڪوئنسي ڊويزن ملٽي پليڪسنگ]] چيو ويندو آهي. ساڳئي تصور لاءِ ٻيو اصطلاح [[موج ڊگھائي ڊويزن ملٽي پليڪسنگ]] آهي، جيڪو گهڻو ڪري نوري مواصلات ۾ استعمال ٿيندو آهي، جتي ڪيترائي موڪليندڙ هڪ ئي طبعياتي ذريعي کي گڏيل طور استعمال ڪندا آهن. مواصلاتي ذريعي کي چينلن ۾ ورهائڻ جو هڪ ٻيو طريقو اهو آهي ته هر موڪليندڙ کي وقت جو هڪ ورجندڙ حصو (''وقت جي سلاٽ''، مثال طور هر سيڪنڊ مان 20 [[ملي سيڪنڊ]]) ڏنو وڃي، ۽ هر موڪليندڙ کي رڳو پنهنجي مقرر وقت واري حصي اندر پيغام موڪلڻ جي اجازت هجي. ذريعي کي وقت جي بنياد تي مواصلاتي چينلن ۾ ورهائڻ واري هن طريقي کي [[وقت ڊويزن ملٽي پليڪسنگ]] (TDM) چيو ويندو آهي، جيڪو [[نوري فائبر]] مواصلات ۾ استعمال ٿيندو آهي. ڪجهه ريڊيو مواصلاتي نظام، اڳ ۾ مختص ڪيل FDM چينل جي اندر TDM پڻ استعمال ڪندا آهن. تنهن ڪري اهڙا نظام TDM ۽ FDM ٻنهي جو گڏيل (هائبرڊ) استعمال ڪندا آهن. == پڻ ڏسندا == * [[ڏور ربطيات جي تاريخ]] == خارجي ڳنڍڻا == ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:انجنيئرنگ جا شعبا]] [[زمرو:ٽيليڪميونيڪيشن]] [[زمرو:ربطيات]] [[زمرو:ميڊيا ٽيڪنالاجي]] 2c039f6p8c5zevfxhz6t0nnixy9nd4g 390612 390611 2026-07-02T19:12:46Z Intisar Ali 8681 390612 wikitext text/x-wiki {{Short description|برقي يا اليڪٽرانڪ ذريعن وسيلي معلومات جي ترسيل}} [[فائل:Erdfunkstelle Raisting 2.jpg|thumb|[[جرمني]] جي [[باويريا]] صوبي جي [[رائسٽنگ]] ۾ سيٽلائيٽ مواصلات جي سڀ کان وڏي مرڪز تي [[سيٽلائيٽ مواصلات]] جي اينٽينا]] [[فائل:Internet map 1024.jpg|thumb|[[اوپٽي پراجيڪٽ]] پاران [[انٽرنيٽ]] جي هڪ حصي مان گذرندڙ مختلف رستن جي بصري نمائش]] '''ٽيلي ڪميونيڪيشن''' ('''Telecommunication''')، جنهن کي اڪثر جمع جي صورت ۾ يا مختصر طور '''ٽيليڪام''' پڻ چيو ويندو آهي، [[معلومات]] کي ڊگهي فاصلي تي [[برق]]ي يا [[اليڪٽرانڪس|اليڪٽرانڪ]] ذريعن وسيلي منتقل ڪرڻ جو عمل آهي، جيڪو عام طور ڪيبلن، [[ريڊيو لهر]]ن يا ٻين مواصلاتي ٽيڪنالاجين ذريعي انجام ڏنو ويندو آهي. اهي ترسيلي وسيلا [[مواصلاتي چينل]]ن ۾ ورهايا ويندا آهن، جيڪي [[ملٽي پليڪسنگ]] جي ذريعي هڪ ئي وسيلي تي ڪيترن ئي هم وقت [[مواصلاتي سيشن]]ن جي ترسيل کي ممڪن بڻائيندا آهن. اوڻيهين، ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ دوران ايجاد ٿيل ڊگهي فاصلي واريون ٽيڪنالاجيون عام طور برقي توانائي استعمال ڪنديون آهن، جن ۾ [[برقي تاربرقي]]، [[ٽيليفون]]، [[ٽيليويزن]] ۽ [[ريڊيو]] شامل آهن. شروعاتي [[ٽيليڪميونيڪيشن ڄار]]ن ۾ سگنلن جي ترسيل لاءِ ڌاتي تارون استعمال ٿينديون هيون. اهي ڄار ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين [[تاربرقي]] ۽ ٽيليفوني لاءِ استعمال ٿيندا رهيا. ويهين صديءَ جي پهرئين ڏهاڪي ۾ [[بي تار مواصلات]] جي ميدان ۾ هڪ وڏو انقلاب آيو، جنهن ۾ [[ريڊيو مواصلات]] بابت [[گوليئلمو مارڪوني]] جون اهم ڪاميابيون شامل هيون، جنهن تي کيس 1909ع جو [[فزڪس ۾ نوبل انعام]] مليو. برقي ۽ اليڪٽرانڪ ٽيليڪميونيڪيشن جي ٻين ابتدائي اڳواڻن ۾ [[چارلس ويٽ اسٽون]] ۽ [[سيميوئل مورس]] (تاربرقي جا گڏيل موجد)، [[انٽونيو ميوچي]]، [[فلپ رائيس]]، [[اليشا گري]] ۽ [[اليگزينڊر گراهم بيل]] (ٽيليفون جا موجد ۽ ترقي ڏيندڙ)، [[ايڊون آرمسٽرانگ]] ۽ [[لي ڊي فاريسٽ]] (ريڊيو جا موجد)، ۽ [[ولاديمير زوورڪِن]]، [[جان لوگي بيئرڊ]] ۽ [[فائلو فارنسورٿ]] (ٽيليويزن جا موجد) شامل آهن. 1960ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ڊجيٽل ٽيڪنالاجين جي تيزي سان واڌ سبب [[آواز]]ي مواصلات کي آهستي آهستي ڊيٽا جي ترسيل سان گڏايو ويو. ڌاتي وسيلي جي طبعياتي حدن [[آپٽيڪل فائبر]] جي ترقي کي هٿي ڏني.<ref name=":11">{{Cite web|title=How does a Gigabit Passive Optical Network (GPON) work?|url=https://www.eib.org/en/stories/what-is-gpon|access-date=7 June 2021|website=European Investment Bank|language=en|archive-date=7 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210607144149/https://www.eib.org/en/stories/what-is-gpon|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|author1=National Research Council |url=https://www.nap.edu/read/11711/chapter/3|year=2006|doi=10.17226/11711|isbn=978-0-309-10265-0|language=en|access-date=25 June 2021|archive-date=23 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210623221636/https://www.nap.edu/read/11711/chapter/3|url-status=live |title=Renewing U.S. Telecommunications Research |bibcode=2006nap..book11711N }}</ref><ref>{{Cite web|last=Cyphers|first=Bennett|date=16 October 2019|title=The Case for Fiber to the Home, Today: Why Fiber is a Superior Medium for 21st Century Broadband|url=https://www.eff.org/wp/case-fiber-home-today-why-fiber-superior-medium-21st-century-broadband|access-date=7 June 2021|website=Electronic Frontier Foundation|language=en|archive-date=3 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603233817/https://www.eff.org/wp/case-fiber-home-today-why-fiber-superior-medium-21st-century-broadband|url-status=live}}</ref> [[انٽرنيٽ]]، جيڪا ڪنهن هڪ مخصوص وسيلي تي دارومدار نٿي رکي، انفرادي استعمال ڪندڙن کي عالمي سطح تي خدمتن تائين رسائي فراهم ڪئي آهي ۽ مواصلات ۾ هنڌ ۽ وقت جون حدون وڌيڪ گهٽائي ڇڏيون آهن. == وصف == 1932ع ۾ [[آئي ٽي يو مڪمل اختيار ڪانفرنس|مڪمل اختيار ٽيليگراف ڪانفرنس]] ۽ ميڊرڊ ۾ ٿيل بين الاقوامي ريڊيو ٽيليگراف ڪانفرنس دوران ٻنهي تنظيمن گڏجي [[بين الاقوامي ٽيليڪميونيڪيشن يونين]] (ITU) جوڙي.<ref>{{cite web |title=International Telegraph Conference (Madrid, 1932) |url=https://www.itu.int/en/history/Pages/PlenipotentiaryConferences.aspx?conf=4.5 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230108011921/https://www.itu.int/en/history/Pages/PlenipotentiaryConferences.aspx?conf=4.5 |archive-date=8 January 2023 |access-date=8 January 2023 |publisher=ITU}}</ref> هنن ''ٽيليڪميونيڪيشن'' جي وصف هن ريت ڪئي: "تار، بي تار يا برقي سگنلنگ يا بصري سگنلنگ جي ٻين نظامن يا عملن وسيلي نشانين، سگنلن، تحرير، فيڪسيملين ۽ هر قسم جي آوازن جي ڪا به ٽيليگرافڪ يا ٽيليفونڪ مواصلات." بعد ۾ [[آئي ٽي يو ريڊيو ضابطا]] جي آرٽيڪل 1.3 تحت اها وصف ٻيهر تصديق ڪئي وئي، جنهن ۾ ان کي "نشانين، سگنلن، تحريرن، تصويرن، آوازن يا ڪنهن به نوعيت جي ڄاڻ جي ڪا به ترسيل، اخراج يا وصولي، جيڪا [[تار]]، ريڊيو، بصري يا ٻين برقي مقناطيسي نظامن وسيلي ڪئي وڃي" قرار ڏنو ويو.<ref>{{Cite web |date=2026-05-11 |title=Communication vs Telecommunications vs Data Communication: Best CCNA Guide on Key Differences in 3 Terms - The Cyber Skills |url=https://thecyberskills.com/communication-vs-telecommunications-vs-data-communication/ |access-date=2026-06-14 |language=en-US}}</ref> انهيءَ ڪري آهستي رفتار واريون مواصلاتي ٽيڪنالاجيون، جهڙوڪ [[ٽپال]] ۽ [[هوا-دٻاءُ نليون]]، ٽيليڪميونيڪيشن جي وصف ۾ شامل ناهن.<ref>{{citation |title=ITU Radio Regulations |title-link=ITU Radio Regulations |date=2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150319031957/https://www.itu.int/dms_pub/itu-s/oth/02/02/S02020000244501PDFE.PDF |archive-date=19 March 2015 |chapter=Article 1.3 |chapter-url=https://www.itu.int/dms_pub/itu-s/oth/02/02/S02020000244501PDFE.PDF |publisher=[[International Telecommunication Union]]}}</ref><ref>Constitution and Convention of the International Telecommunication Union, Annex (Geneva, 1992)</ref> ''ٽيليڪميونيڪيشن'' اصطلاح 1904ع ۾ فرانسيسي انجنيئر ۽ ناول نگار [[ايڊوار ايسٽونيئي]] وضع ڪيو، جنهن ان جي وصف "بجلي وسيلي خيال جي پري کان ترسيل" طور ڪئي.<ref>{{cite web|first=Jean-Marie|last=Dilhac|url=http://www.ieee.org/portal/cms_docs_iportals/iportals/aboutus/history_center/conferences/che2004/Dilhac.pdf|title=From tele-communicare to Telecommunications|website=[[Institute of Electrical and Electronics Engineers]] (IEEE) |archive-url=https://web.archive.org/web/20101202232403/http://www.ieee.org/portal/cms_docs_iportals/iportals/aboutus/history_center/conferences/che2004/Dilhac.pdf |archive-date=2 December 2010|year=2004}}</ref> ٽيليڪميونيڪيشن هڪ مرڪب اسم آهي، جيڪو يوناني اڳياڙي ''tele-'' (τῆλε)، جنهن جي معنيٰ "پري"، "دور" يا "فاصلي تي" آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=tele-&allowed_in_frame=0|title=Online Etymology Dictionary|access-date=19 August 2016|archive-date=25 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161225225345/http://www.etymonline.com/index.php?term=tele-&allowed_in_frame=0|url-status=live}}</ref> ۽ لاطيني فعل ''ڪميونيڪيئر''، جنهن جي معنيٰ "ونڊڻ" آهي، مان ٺهيل آهي.<ref name="oxford">{{cite web |url=http://oxforddictionaries.com/definition/english/telecommunication?view=uk |title=Telecommunication |work=Oxford Dictionaries |publisher=Oxford University Press |access-date=28 February 2013 |archive-date=30 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130430020541/http://oxforddictionaries.com/definition/english/telecommunication?view=uk |url-status=dead }}</ref><ref>''Telecommunication'', ''tele-'' and ''communication'', [[New Oxford American Dictionary]] (2nd edition), 2005.</ref> ''ڪميونيڪيشن'' لفظ انگريزيءَ ۾ پهريون ڀيرو چوڏهين صديءَ جي آخر ۾ استعمال ٿيو. اهو پراڻي فرانسيسي لفظ ''ڪومونيڪاسيون'' مان آيو، جيڪو لاطيني ''ڪميونيڪيشنم'' مان نڪتل آهي؛ اهو ''ڪميونيڪيئر'' جي ماضي واري جز جي بنياد مان ٺهيل عمل جو اسم آهي، جنهن جي معنيٰ "ونڊڻ، ورهائڻ، اطلاع ڏيڻ، گڏ ڪرڻ، شامل ڪرڻ" آهي، ۽ لفظي معنيٰ "عام ڪرڻ" آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=communication&allowed_in_frame=0|title=communication |website=Online Etymology Dictionary|access-date=19 August 2016|archive-date=14 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160914041535/http://www.etymonline.com/index.php?term=communication&allowed_in_frame=0|url-status=live}}</ref> == تاريخ == {{further|ٽيليڪميونيڪيشن جي تاريخ}} تاريخ دوران ڊگهي مفاصلي واري رابطي لاءِ ڪيترائي [[ترسيل وسيلا]] استعمال ڪيا ويا آهن، جن ۾ [[دونهين جا اشارا]]، [[مشعلون]]، [[سيميفور ٽيليگراف]]، [[اشارتي جهنڊا]]، بصري [[هيليوگراف]]، [[برقي تار]]ون، ۽ [[برقي مقناطيسي سگنل]] منتقل ڪرڻ لاءِ خالي فضا شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=Telecommunications and Networking |url=https://courses.aiu.edu/Telecommunications%20and%20Networking/SEC%201/SEC%201.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250110094619/https://courses.aiu.edu/Telecommunications%20and%20Networking/SEC%201/SEC%201.pdf |archive-date=10 January 2025 |access-date=14 June 2026 |website=Atlantic International University}}</ref> === برقي ۽ اليڪٽرانڪ دور کان اڳ === [[فائل:OptischerTelegraf.jpg|upright|thumb|[[ڪلاڊ شاپ]] جي [[سيميفور ٽاور]]ن مان هڪ جي نقل]] ڊگهي مفاصلي وارو رابطو بجلي ۽ برقي مقناطيسيت جي دريافت کان گهڻو اڳ استعمال ٿيندو هو، جنهن بعد [[ٽيليڪميونيڪيشن]] جي ايجاد ممڪن ٿي.<ref>{{Cite web |last=Wheeler |first=Heather |title=The evolution of long distance communication |url=https://www.hebronhawkeye.com/entertainment/2023/01/18/the-evolution-of-long-distance-communication/ |access-date=2026-06-14 |website=The Hawk Eye}}</ref> ان کان اڳ فاصلي تي رابطي لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪيترن ئي ذهين طريقن مان ڪجهه هتي بيان ڪيا ويا آهن. [[ڪبوتر پيغام رسان]] تاريخ دوران مختلف تهذيبن طرفان استعمال ڪيا ويا. [[ڪبوتر ٽپال]] جون پاڙون [[فارس]] ۾ هيون، جنهن کي پوءِ رومنن پنهنجي فوجي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو. [[فرونٽينس]] جي دعويٰ موجب [[جوليس سيزر]] [[گال]] جي فتح دوران ڪبوترن کي پيغام رسان طور استعمال ڪيو.<ref name="Levi">{{cite book |last=Levi |first=Wendell |title= The Pigeon|year= 1977|publisher= Levi Publishing Co, Inc|location= Sumter, SC|isbn=978-0-85390-013-9 }}</ref> [[يوناني]] پڻ [[قديم اولمپڪ رانديون|اولمپڪ رانديون]] جي فاتحن جا نالا مختلف شهرن ڏانهن ڪبوترن ذريعي موڪليندا هئا.<ref>{{cite book | last =Blechman | first =Andrew | title =Pigeons-The fascinating saga of the world's most revered and reviled bird. | publisher =University of Queensland Press | year =2007 | location =St Lucia, Queensland | url =http://www.uqp.uq.edu.au/book_details.php?id=9780702236419 | isbn =978-0-7022-3641-9 | url-status=dead | archive-url =https://web.archive.org/web/20080514003720/http://www.uqp.uq.edu.au/book_details.php?id=9780702236419 | archive-date =14 May 2008 | df =dmy-all }}</ref> اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ ڊچ حڪومت اهو نظام [[جاوا]] ۽ [[سوماترا]] ۾ استعمال ڪيو. 1849ع ۾ [[پال جوليس روئٽر]] [[آخن]] ۽ [[برسلز]] جي وچ ۾ اسٽاڪ مارڪيٽ جون قيمتون موڪلڻ لاءِ ڪبوترن جي خدمت شروع ڪئي، جيڪا ٽيليگرافي رابطو مڪمل ٿيڻ تائين هڪ سال جاري رهي.<ref>{{cite news| title =Chronology: Reuters, from pigeons to multimedia merger| newspaper =Reuters| url =https://www.reuters.com/article/rbssTechMediaTelecomNews/idUSL1849100620080219| format =Web article| access-date =21 February 2008| date =19 February 2008| archive-date =26 March 2008| archive-url =https://web.archive.org/web/20080326192232/http://www.reuters.com/article/rbssTechMediaTelecomNews/idUSL1849100620080219| url-status =live}}</ref> وچئين دور ۾ [[مشعلن]] جون زنجيرون عام طور ٽڪرين جي چوٽين تي اشارا پهچائڻ لاءِ استعمال ٿينديون هيون. انهن جو هڪ وڏو نقصان اهو هو ته اهي صرف هڪ بِٽ معلومات منتقل ڪري سگهنديون هيون، تنهنڪري پيغام جي معنيٰ، جهڙوڪ "دشمن نظر اچي ويو آهي"، اڳواٽ طئي ٿيل هوندي هئي. انهن جي استعمال جو هڪ مشهور مثال [[اسپيني آرماڊا]] دوران ملي ٿو، جڏهن مشعلن جي زنجير [[پليموٿ]] کان [[لنڊن]] تائين خبرداريءَ جو اشارو پهچايو.<ref>{{cite web | first=David | last=Ross | url=http://www.britainexpress.com/History/tudor/armada.htm | title=The Spanish Armada | archive-url=https://web.archive.org/web/20200104142345/https://www.britainexpress.com/History/tudor/armada.htm | archive-date=4 January 2020 | website=Britain Express | access-date=October 1, 2007}}</ref> 1792ع ۾ فرانسيسي انجنيئر [[ڪلاڊ شاپ]] [[ليل]] ۽ پيرس جي وچ ۾ پهريون مستقل بصري [[ٽيليگرافي]] نظام (يا [[سيميفور لائين]]) قائم ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://chappe.ec-lyon.fr/|archive-url=https://web.archive.org/web/20040409014107/http://chappe.ec-lyon.fr/|title=Les Télégraphes Chappe|archive-date=2004-04-09|website=Cédrick Chatenet|location=l'Ecole Centrale de Lyon|year=2003}}</ref> پر سيميفور نظام لاءِ ماهر آپريٽرن ۽ هر ڏهه کان ٽيهه ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي مهانگا ٽاور گهربل هوندا هئا. برقي ٽيليگراف سان مقابلي جي نتيجي ۾ ان جي آخري تجارتي لائين 1880ع ۾ بند ڪئي وئي.<ref>{{cite web|url=http://www.itu.int/itudoc/gs/promo/tsb/88192.pdf|title=CCIT/ITU-T 50 Years of Excellence|archive-url=https://web.archive.org/web/20200212173522/https://www.itu.int/itudoc/gs/promo/tsb/88192.pdf|archive-date=12 February 2020|website=International Telecommunication Union|year=2006}}</ref> === ٽيليگراف ۽ ٽيليفون === {{main|ٽيليگرافي|ٽيليفوني}} 25 جولاءِ 1837ع تي پهريون تجارتي [[برقي ٽيليگراف]] انگريز موجد سر [[وليم فوٿرگل ڪوڪ]] ۽ انگريز سائنسدان سر [[چارلس ويٽسٽون]] پاران پيش ڪيو ويو.<ref>{{cite book|first=William|last=Brockedone|title=Cooke and Wheatstone and the Invention of the Electric Telegraph|date=11 March 2013|publisher=Routledge |isbn=9780415846783}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/technology/connecting-britain/first-electric-telegraph/|title=Who made the first electric telegraph communications?|work=The Telegraph|access-date=7 August 2017|language=en-GB|archive-date=8 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808003926/http://www.telegraph.co.uk/technology/connecting-britain/first-electric-telegraph/|url-status=live}}</ref> ٻنهي موجدن پنهنجي اوزار کي نئين ايجاد بدران ”موجوده برقي مقناطيسي ٽيليگراف ۾ هڪ سڌارو“ قرار ڏنو.<ref>{{cite web|url=https://www.du.edu/~jcalvert/tel/morse/morse.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20010616184336/https://www.du.edu/~jcalvert/tel/morse/morse.htm|archive-date=2001-06-16|title=The Electromagnetic Telegraph|first=J. B.|last=Calvert|date=19 May 2004}}</ref> [[سيميوئل مورس]] به آزاديءَ سان برقي ٽيليگراف جو هڪ نمونو تيار ڪيو، جنهن جو هن 2 سيپٽمبر 1837ع تي ڪامياب نه ٿيندڙ مظاهرو ڪيو. [[مورس ڪوڊ|سندس ڪوڊ]] ويٽسٽون جي اشارتي طريقي جي ڀيٽ ۾ هڪ اهم ترقي هئي. پهرين [[ائٽلانٽڪ سمنڊ پار ٽيليگراف ڪيبل]] 27 جولاءِ 1866ع تي ڪاميابي سان مڪمل ڪئي وئي، جنهن سان پهريون ڀيرو ائٽلانٽڪ سمنڊ پار ٽيليڪميونيڪيشن ممڪن ٿي.<ref>{{cite web|url=http://www.sil.si.edu/digitalcollections/hst/atlantic-cable/|title=The Atlantic Cable |via=Smithsonian Libraries |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701144122/http://www.sil.si.edu/digitalcollections/hst/atlantic-cable/|archive-date=1 July 2017|website=Bern Dibner|publisher=Burndy Library Inc.|year=1959}}</ref> [[انتونيو ميوچي]] جي ”ڳالهائيندڙ ٽيليگراف“ ۽ [[يوهان فلپ رائس]] جي ''Telefon'' تي ابتدائي ڪوششن کان پوءِ، روايتي ٽيليفون جو پيٽنٽ [[اليگزينڊر گراهم بيل|اليگزينڊر بيل]] فيبروري 1876ع ۾ داخل ڪرايو (صرف ڪجهه ڪلاڪ اڳ [[ايليشا گري]] ساڳئي قسم جي اوزار لاءِ [[پيٽنٽ ڪيويٽ]] داخل ڪئي هئي).<ref>"[https://www.loc.gov/everyday-mysteries/technology/item/who-is-credited-with-inventing-the-telephone/ Who is credited with inventing the telephone?]", published 2022-02-22, updated 2024-9-12. Science Reference Section, Library of Congress.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.oberlin.edu/external/EOG/OYTT-images/ElishaGray.html|title=Elisha Gray|archive-url=https://web.archive.org/web/20170628164416/http://www2.oberlin.edu/external/EOG/OYTT-images/ElishaGray.html|archive-date=28 June 2017|website=Oberlin College Archives|publisher=Electronic Oberlin Group|year=2006}}</ref> پهرين تجارتي ٽيليفون خدمتون [[بيل ٽيليفون ڪمپني]] پاران 1878ع ۽ 1879ع ۾ ائٽلانٽڪ جي ٻنهي ڪنارن تي [[نيو هيون]] ۽ [[لنڊن]] شهرن ۾ قائم ڪيون ويون.<ref>{{cite web|url=http://www.connected-earth.com/Galleries/Telecommunicationsage/Thetelephone/index.htm|title=Connected Earth: The telephone|archive-url=https://web.archive.org/web/20060822104544/http://www.connected-earth.com/Galleries/Telecommunicationsage/Thetelephone/index.htm|archive-date=22 August 2006|publisher=BT|year=2006}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.att.com/history/milestones.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20030114033744/https://www.att.com/history/milestones.html|title=History of AT&T|archive-date=2003-01-14|website=AT&T}}</ref> === ريڊيو ۽ ٽيليويزن === {{main|ريڊيو|ٽيليويزن}} 1894ع ۾ اطالوي موجد [[گوليئلمو مارڪوني]] نئين دريافت ٿيل [[ريڊيو لهر]]ن جي اصول تي ٻڌل بي تار رابطي جي ترقي شروع ڪئي، ۽ 1901ع تائين هن اهو ثابت ڪري ڏيکاريو ته اهي لهرون ائٽلانٽڪ سمنڊ پار به موڪلي سگهجن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.teslasociety.com/biography.htm|title=Tesla Biography|archive-url=https://web.archive.org/web/20160114205727/http://www.teslasociety.com/biography.htm |archive-date=14 January 2016|first=Ljubo|last=Vujovic|website=Tesla Memorial Society of New York|year=1998}}</ref> اهو ريڊيو ذريعي [[بي تار ٽيليگرافي]] جي شروعات هئي. 17 ڊسمبر 1902ع تي [[مارڪوني اسٽيشن (گليس بي، نووا اسڪوٽيا)|ڪينيڊا جي نووا اسڪوٽيا صوبي جي گليس بي ۾ مارڪوني اسٽيشن]] تان موڪليل پيغام اتر آمريڪا کان ائٽلانٽڪ پار پهچندڙ دنيا جو پهريون ريڊيو پيغام بڻيو. 1904ع ۾ هڪ تجارتي خدمت قائم ڪئي وئي، جيڪا رڪنيت رکندڙ جهازن ڏانهن هر رات خبرن جا خلاصا موڪليندي هئي، ۽ اهي جهاز انهن کي پنهنجي اندروني اخبارن ۾ شامل ڪندا هئا.<ref>{{Cite web|title=TR Center - Talking Across the Ocean|url=https://www.theodorerooseveltcenter.org/Blog/Item/Talking%20Across%20the%20Ocean|access-date=2021-03-12|website=www.theodorerooseveltcenter.org|archive-date=17 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417162827/https://www.theodorerooseveltcenter.org/Blog/Item/Talking%20Across%20the%20Ocean|url-status=live}}</ref> [[پهرين عالمي جنگ]] فوجي رابطن لاءِ ريڊيو جي ترقي کي تيز ڪيو. جنگ کان پوءِ 1920ع واري ڏهاڪي ۾ تجارتي [[اي ايم نشريات]] شروع ٿي، جيڪا تفريح ۽ خبرن جو هڪ اهم عوامي ذريعو بڻجي وئي. [[ٻي عالمي جنگ]] وري جهازن ۽ زميني فوجي رابطن، ريڊيو نيويگيشن ۽ ريڊار جي جنگي ضرورتن سبب ريڊيو جي ترقي کي وڌيڪ تيز ڪيو.<ref>{{cite book|isbn=9781118104644|last=Thompson|first=R.J. Jr.|year=2011|title=Crystal Clear: The Struggle for Reliable Communications Technology in World War II|location=Hoboken, NJ|publisher=Wiley}}</ref> ريڊيو جي [[ايف ايم نشريات|اسٽيريو ايف ايم نشريات]] جي ترقي آمريڪا ۾ 1930ع واري ڏهاڪي ۽ برطانيا ۾ 1940ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ٿي،<ref name="BBC1946">{{cite web |title=Report 1946-04 – Frequency Modulation |url=https://www.bbc.co.uk/rd/publications/rdreport_1946_04 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200103173115/https://www.bbc.co.uk/rd/publications/rdreport_1946_04 |archive-date=2020-01-03 |access-date=2020-01-03 |website=BBC Research & Development|date=January 1946 }}</ref> ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ان اي ايم کي غالب تجارتي معيار طور گهڻي حد تائين تبديل ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite book | isbn=9781623566654 | last1=Théberge | first1=P. | last2=Devine | first2=K. | last3=Everrett | first3=T | year=2015 | title=Living Stereo: Histories and Cultures of Multichannel Sound | location=New York | publisher=Bloomsbury Publishing}}</ref> 25 مارچ 1925ع تي [[جان لوگي بيئرڊ]] لنڊن جي [[سيلفرجز]] ڊپارٽمينٽل اسٽور ۾ هلندڙ تصويرن جي ترسيل جو مظاهرو ڪيو. بيئرڊ جو اوزار [[پال نپڪو]] جي [[نپڪو ڊسڪ]] تي ٻڌل هو، تنهنڪري اهو [[ميڪانيڪي ٽيليويزن]] جي نالي سان مشهور ٿيو. اهو نظام [[برٽش براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]] پاران 30 سيپٽمبر 1929ع کان شروع ڪيل تجرباتي نشريات جو بنياد بڻيو.<ref>{{cite web|url=http://www.mztv.com/newframe.asp?content=http://www.mztv.com/pioneers.html | title=The Pioneers | archive-url=https://web.archive.org/web/20130514070220/http://www.mztv.com/newframe.asp?content=http%3A%2F%2Fwww.mztv.com%2Fpioneers.html | archive-date=14 May 2013 | website=MZTV Museum of Television | year=2006}}</ref> === ويڪيوم ٽيوب === {{main|ويڪيوم ٽيوب}} ويڪيوم ٽيوبون ڪيترن ئي بنيادي برقياتي عملن، جهڙوڪ سگنلن جي [[طاقت واڌارو|طاقت واڌاري]] ۽ برقي رو جي [[سڌارڻ (برقيات)|سڌارڻ]] لاءِ گرم [[گرم ڪيٿوڊ|ڪيٿوڊ]] مان نڪرندڙ [[ٿرميونڪ اخراج]] ٿيندڙ اليڪٽرانن کي استعمال ڪنديون آهن.<ref>{{Cite news |title=Electron tube {{!}} Vacuum Tubes, Cathode Rays, & Applications {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/technology/electron-tube |access-date=2026-06-14 |work=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> سڀ کان سادي ويڪيوم ٽيوب، يعني [[ڊائيوڊ]]، جيڪا 1904ع ۾ [[جان ايمبروز فليمنگ]] ايجاد ڪئي، رڳو هڪ گرم اليڪٽران خارج ڪندڙ ڪيٿوڊ ۽ هڪ اينوڊ تي مشتمل هوندي آهي. اليڪٽران هن اوزار ۾ صرف هڪ طرف، يعني ڪيٿوڊ کان اينوڊ ڏانهن وهي سگهن ٿا. ٽيوب اندر هڪ يا وڌيڪ [[ضابطو ڄاري]] شامل ڪرڻ سان ڪيٿوڊ ۽ اينوڊ جي وچ ۾ وهندڙ برقي رو کي ڄاري يا ڄارين تي لاڳو ٿيل وولٽيج ذريعي ڪنٽرول ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite web|last=Hoddeson|first=L|title=The Vacuum Tube|url=https://www.pbs.org/transistor/science/events/vacuumt.html|publisher=PBS|access-date=6 May 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120415063342/http://www.pbs.org/transistor/science/events/vacuumt.html | archive-date=15 April 2012}}</ref> اهي اوزار ويهين صديءَ جي پهرين اڌ دوران برقي سرڪٽن جو بنيادي حصو بڻيا ۽ ريڊيو، ٽيليويزن، ريڊار، [[آواز جي رڪارڊنگ ۽ ٻيهر پيداوار]]، ڊگهي فاصلي وارن ٽيليفون نيٽ ورڪن، ۽ اينالاگ توڙي شروعاتي ڊجيٽل [[ڪمپيوٽر]]ن جي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. جيتوڻيڪ ڪجهه شعبن ۾ اڳ ئي [[اسپارڪ گيپ ٽرانسميٽر]] ۽ [[ميڪانيڪي ڪمپيوٽر]] جهڙيون ٽيڪنالاجيون استعمال ٿي رهيون هيون، پر ٿرميونڪ ويڪيوم ٽيوب جي ايجاد انهن ٽيڪنالاجين کي وسيع ۽ عملي استعمال لائق بڻايو، جنهن سان [[برقيات]] جي شعبي جي بنياد پئي.<ref>{{cite book |last1=Macksey |first1=Kenneth |last2=Woodhouse |first2=William |year=1991 |chapter=Electronics |title=The Penguin Encyclopedia of Modern Warfare: 1850 to the present day |publisher=Viking |page=110 |isbn=978-0-670-82698-8 |quote=The electronics age may be said to have been ushered in with the invention of the vacuum diode valve in 1902 by the Briton John Fleming (himself coining the word 'electronics'), the immediate application being in the field of radio.}}</ref> ويهين صديءَ جي اڪثر حصي دوران ٽيليويزنن ۾ هڪ خاص قسم جي ويڪيوم ٽيوب، يعني [[ڪيٿوڊ ري ٽيوب]]، استعمال ٿيندي هئي، جيڪا [[ڪارل فرڊيننڊ برائون]] ايجاد ڪئي هئي. اهڙي ٽيليويزن جو پهريون اميد افزا نمونو [[فائلو فارنسورٿ]] تيار ڪيو، جنهن 7 سيپٽمبر 1927ع تي پنهنجي خاندان آڏو ان جو مظاهرو ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/farnsworth.html|title=Philo Farnsworth | archive-url=https://web.archive.org/web/20090930214902/http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/farnsworth.html |archive-date=30 September 2009|first=Neil|last=Postman|website=[[TIME Magazine]]|date=29 March 1999}}</ref> ٻي عالمي جنگ کان پوءِ رڪجي ويل تجربا ٻيهر شروع ٿيا ۽ ٽيليويزن گهرن ۾ تفريح ۽ نشريات جو هڪ اهم ذريعو بڻجي ويو. 1940ع واري ڏهاڪي دوران [[نيم موصل اوزار]]ن جي ايجاد سان [[ٺوس-حالت برقيات|ٺوس-حالت]] وارا اوزار تيار ڪرڻ ممڪن ٿيو، جيڪي ويڪيوم ٽيوبن جي ڀيٽ ۾ ننڍا، سستا، وڌيڪ ڪارائتا، وڌيڪ قابلِ اعتماد ۽ وڌيڪ پائيدار هئا. 1960ع واري ڏهاڪي جي وچ کان ويڪيوم ٽيوبن جي جاءِ [[ٽرانزسٽر]]ن وٺڻ شروع ڪئي. تنهن هوندي به ويڪيوم ٽيوبون اڄ به ڪجهه اعليٰ فريڪوئنسي وارن طاقت وڌائيندڙن ۾ استعمال ٿين ٿيون. === ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ ۽ انٽرنيٽ === {{main|ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ|انٽرنيٽ}} 11 سيپٽمبر 1940ع تي [[جارج اسٽيبٽز]] نيويارڪ مان [[ٽيليٽائپ]] ذريعي پنهنجي ''ڪامپليڪس نمبر ڪيلڪيوليٽر'' لاءِ مسئلا موڪليا ۽ انهن جا حساب ڪيل نتيجا [[نيو هيمپشائر]] ۾ [[ڊارٽمٿ ڪاليج]] مان واپس حاصل ڪيا.<ref>{{Cite web|title=George Stibitz (1904–1995) | url=http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm | access-date=6 June 2023|website=www.kerryr.net|publisher=Kerry Redshaw|archive-date=15 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815235330/http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm|url-status=live}}</ref> مرڪزي ڪمپيوٽر ([[مرڪزي ڪمپيوٽر]]) ۽ پري موجود [[غير ذهين ٽرمينل]]ن تي ٻڌل هي ترتيب 1970ع واري ڏهاڪي تائين وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي رهي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾ [[پال باران]] ۽ آزاديءَ سان [[ڊونلڊ ڊيوس]] [[پيڪيٽ سوئچنگ]] تي تحقيق شروع ڪئي، جيڪا اهڙي ٽيڪنالاجي آهي جنهن ۾ پيغام کي ننڍن حصن ۾ ورهائي، مرڪزي ڪمپيوٽر مان گذارڻ کان سواءِ، [[ايسنڪرونس ٽرانسفر موڊ|غير هم وقت]] طريقي سان منزل ڏانهن موڪليو ويندو آهي. 5 ڊسمبر 1969ع تي چار-نوڊن تي مشتمل هڪ [[ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ]] قائم ٿيو، جيڪو [[آرپانيٽ]] جي شروعات ثابت ٿيو، ۽ 1981ع تائين اهو وڌي 213 [[نوڊ (نيٽ ورڪنگ)|نوڊ]]ن تائين پهچي ويو.<ref>{{cite book | last = Hafner | first = Katie | title = Where Wizards Stay Up Late: The Origins Of The Internet | publisher = Simon & Schuster | year = 1998 | isbn = 978-0-684-83267-8 }}</ref> بعد ۾ آرپانيٽ ٻين نيٽ ورڪن سان ضم ٿي [[انٽرنيٽ]] بڻجي ويو. جڏهن ته انٽرنيٽ جي ترقي [[انٽرنيٽ انجنيئرنگ ٽاسڪ فورس]] (IETF) جي مرڪزي ڌيان هيٺ رهي، جنهن [[تبصري لاءِ درخواست]] (RFC) دستاويزن جو هڪ سلسلو جاري ڪيو، ساڳئي وقت صنعتي تحقيقاتي مرڪزن ۾ ٻيون به اهم نيٽ ورڪنگ ترقيون ٿيون، جهڙوڪ [[ايٿرنيٽ]] (1983ع)، [[ٽوڪن رنگ]] (1984ع){{citation needed|date=April 2018}} ۽ [[تاري نما نيٽ ورڪ]] بناوت تي ٻڌل [[مقامي ايراضي نيٽ ورڪ]] (LAN) جي ترقي. === ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ ۽ انٽرنيٽ === {{main|ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ|انٽرنيٽ}} 11 سيپٽمبر 1940ع تي [[جارج اسٽيبٽز]] نيويارڪ مان [[ٽيليٽائپ]] ذريعي پنهنجي ''ڪامپليڪس نمبر ڪيلڪيوليٽر'' لاءِ مسئلا موڪليا ۽ انهن جا حساب ڪيل نتيجا [[نيو هيمپشائر]] ۾ [[ڊارٽمٿ ڪاليج]] مان واپس حاصل ڪيا.<ref>{{Cite web|title=George Stibitz (1904–1995) | url=http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm | access-date=6 June 2023|website=www.kerryr.net|publisher=Kerry Redshaw|archive-date=15 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815235330/http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm|url-status=live}}</ref> مرڪزي ڪمپيوٽر ([[مرڪزي ڪمپيوٽر]]) ۽ پري موجود [[غير ذهين ٽرمينل]]ن تي ٻڌل هي ترتيب 1970ع واري ڏهاڪي تائين وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي رهي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾ [[پال باران]] ۽ آزاديءَ سان [[ڊونلڊ ڊيوس]] [[پيڪيٽ سوئچنگ]] تي تحقيق شروع ڪئي، جيڪا اهڙي ٽيڪنالاجي آهي جنهن ۾ پيغام کي ننڍن حصن ۾ ورهائي، مرڪزي ڪمپيوٽر مان گذارڻ کان سواءِ، [[ايسنڪرونس ٽرانسفر موڊ|غير هم وقت]] طريقي سان منزل ڏانهن موڪليو ويندو آهي. 5 ڊسمبر 1969ع تي چار-نوڊن تي مشتمل هڪ [[ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ]] قائم ٿيو، جيڪو [[آرپانيٽ]] جي شروعات ثابت ٿيو، ۽ 1981ع تائين اهو وڌي 213 [[نوڊ (نيٽ ورڪنگ)|نوڊ]]ن تائين پهچي ويو.<ref>{{cite book | last = Hafner | first = Katie | title = Where Wizards Stay Up Late: The Origins Of The Internet | publisher = Simon & Schuster | year = 1998 | isbn = 978-0-684-83267-8 }}</ref> بعد ۾ آرپانيٽ ٻين نيٽ ورڪن سان ضم ٿي [[انٽرنيٽ]] بڻجي ويو. جڏهن ته انٽرنيٽ جي ترقي [[انٽرنيٽ انجنيئرنگ ٽاسڪ فورس]] (IETF) جي مرڪزي ڌيان هيٺ رهي، جنهن [[تبصري لاءِ درخواست]] (RFC) دستاويزن جو هڪ سلسلو جاري ڪيو، ساڳئي وقت صنعتي تحقيقاتي مرڪزن ۾ ٻيون به اهم نيٽ ورڪنگ ترقيون ٿيون، جهڙوڪ [[ايٿرنيٽ]] (1983ع)، [[ٽوڪن رنگ]] (1984ع){{citation needed|date=April 2018}} ۽ [[تاري نما نيٽ ورڪ]] بناوت تي ٻڌل [[مقامي ايراضي نيٽ ورڪ]] (LAN) جي ترقي. === ترسيل جي گنجائش ۾ واڌ === ٻطرفي ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪن وسيلي دنيا ۾ معلومات جي مٽاسٽا جي مؤثر گنجائش 1986ع ۾ بهترين نموني سان دٻايل معلومات جي 281 [[پيٽابائيٽ]] (PB) مان وڌي 1993ع ۾ 471 پيٽابائيٽ، 2000ع ۾ 2.2 [[ايگزابائيٽ]] (EB)، ۽ 2007ع ۾ 65 ايگزابائيٽ تائين پهچي وئي.<ref name="HilbertLopez2011">{{cite journal|title=The World's Technological Capacity to Store, Communicate, and Compute Information|first1=Martin|last1=Hilbert|first2=Priscila|last2=López|year=2011|journal=[[Science (journal)|Science]]|volume=332|issue=6025|pages=60–65 | doi=10.1126/science.1200970 | pmid=21310967 | bibcode=2011Sci...332...60H|s2cid=206531385|doi-access=free}}</ref> معلومات جي لحاظ کان هي مقدار 1986ع ۾ في ماڻهو روزانو اخبار جي ٻن صفحن جي برابر هئي، جيڪا 2007ع تائين وڌي في ماڻهو روزانو ڇهن مڪمل اخبارن جي برابر ٿي وئي.<ref>{{cite news|url=http://ideas.economist.com/video/giant-sifting-sound-0|title=video animation|newspaper=The Economist|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118072720/http://ideas.economist.com/video/giant-sifting-sound-0 |archive-date=18 January 2012}}</ref> هن واڌ کي نظر ۾ رکندي، ٽيليڪميونيڪيشن عالمي معيشت ۾ ڏينهون ڏينهن وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪري رهي آهي، ۽ 2012ع ۾ عالمي ٽيليڪميونيڪيشن صنعت جو حجم لڳ ڀڳ 4.7 ٽريلين آمريڪي ڊالر هو.<ref name="plunkettresearch01">{{cite web | url=http://www.plunkettresearch.com/Telecommunications/TelecommunicationsStatistics/tabid/96/Default.aspx | title=Worldwide Telecommunications Industry Revenues | archive-url=https://web.archive.org/web/20100328045302/http://www.plunkettresearch.com/Telecommunications/TelecommunicationsStatistics/tabid/96/Default.aspx |archive-date=28 March 2010|website=Plunkett's Telecommunications Industry Almanac 2010|date=1 June 2010}}</ref><ref name="plunkettresearch02">{{Cite web |title=Introduction to the Telecommunications Industry |url=http://www.plunkettresearch.com/telecommunications-market-research/industry-and-business-data/statistics |website=Plunkett Research |archive-url=https://web.archive.org/web/20121022031016/http://www.plunkettresearch.com/telecommunications-market-research/industry-and-business-data/statistics |archive-date=22 October 2012}}</ref> 2010ع ۾ عالمي ٽيليڪميونيڪيشن صنعت جي خدمتن مان حاصل ٿيندڙ آمدني جو اندازو 1.5 ٽريلين آمريڪي ڊالر لڳايو ويو، جيڪا دنيا جي مجموعي قومي پيداوار ([[جي ڊي پي]]) جو لڳ ڀڳ 2.4 سيڪڙو هئي.<ref name="plunkettresearch01" /> == فني تصور == جديد ٽيليڪميونيڪيشن ڪيترن ئي بنيادي تصورن تي ٻڌل آهي، جيڪي هڪ صديءَ کان به وڌيڪ عرصي دوران تدريجي طور ترقي ۽ بهتري ماڻيندا رهيا آهن. === بنيادي جزا === ٽيليڪميونيڪيشن ٽيڪنالاجين کي بنيادي طور [[تارائتو مواصلات|تارائتن]] ۽ بي تار طريقن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. مجموعي طور هڪ بنيادي ٽيليڪميونيڪيشن نظام ٽن اهم حصن تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ هميشه موجود هوندا آهن: * [[موڪليندڙ]]، جيڪو معلومات حاصل ڪري ان کي [[اشارو|اشاري]] ۾ تبديل ڪري ٿو. * [[ترسيل ذريعو]]، جنهن کي ''جسماني چينل'' پڻ چيو ويندو آهي، جيڪو اشاري کي منتقل ڪري ٿو (مثال طور [[آزاد خلا نظري مواصلات|آزاد خلا وارو چينل]]). * [[وصول ڪندڙ]]، جيڪو چينل مان اشاري کي حاصل ڪري ان کي ٻيهر وصول ڪندڙ لاءِ قابلِ استعمال معلومات ۾ تبديل ڪري ٿو. هڪ [[ريڊيو نشرياتي اسٽيشن]] ۾ اسٽيشن جو وڏو [[طاقت وڌائيندڙ]] موڪليندڙ هوندو آهي، جڏهن ته نشرياتي [[ريڊيو اينٽينا]] طاقت وڌائيندڙ ۽ آزاد خلا واري چينل جي وچ ۾ رابطي جو ذريعو هوندي آهي. آزاد خلا وارو چينل ترسيل جو ذريعو هوندو آهي، ۽ وصول ڪندڙ جي اينٽينا آزاد خلا واري چينل ۽ وصول ڪندڙ جي وچ ۾ رابطي جو ذريعو هوندي آهي. ان کان پوءِ [[ريڊيو وصول ڪندڙ]] ريڊيو اشاري جي آخري منزل هوندو آهي، جتي برقي اشاري کي آواز ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي. ٽيليڪميونيڪيشن نظام ڪڏهن ڪڏهن [[ٻطرفي مواصلات|ٻطرفا]] (Duplex) پڻ هوندا آهن، جن ۾ هڪ ئي برقي اوزار موڪليندڙ ۽ وصول ڪندڙ ٻنهي طور ڪم ڪندو آهي، جنهن کي ''[[ٽرانسيور]]'' چيو ويندو آهي (مثال طور [[موبائل فون]]).<ref name="stallings-intro">{{cite book | last = Haykin | first = Simon | edition= 4th | title = Communication Systems | url = https://archive.org/details/communicationsy000simo | url-access = registration | publisher = John Wiley & Sons | year = 2001 | pages = [https://archive.org/details/communicationsy000simo/page/n21 1]–3 | isbn = 978-0-471-17869-9 }}</ref> ٽرانسيور اندر موڪليندڙ ۽ وصول ڪندڙ جا برقي حصا هڪ ٻئي کان گهڻي حد تائين آزاد هوندا آهن. ان جو سبب اهو آهي ته ريڊيو موڪليندڙن ۾ طاقت وڌائيندڙ واٽ يا ڪلوواٽ جي سطح تي ڪم ڪندا آهن، جڏهن ته ريڊيو وصول ڪندڙ صرف مائيڪروواٽ يا [[نانوواٽ]] جي سطح جي اشارن سان ڪم ڪندا آهن. تنهن ڪري ٽرانسيورن کي اهڙي احتياط سان ٺاهيو ويندو آهي جو انهن جا وڌيڪ طاقت وارا ۽ گهٽ طاقت وارا حصا هڪ ٻئي تي اثرانداز نه ٿين. مقرر ٿيل تارن ذريعي ٿيندڙ ٽيليڪميونيڪيشن کي [[نقطو-کان-نقطو مواصلات]] چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها هڪ موڪليندڙ ۽ هڪ وصول ڪندڙ جي وچ ۾ ٿيندي آهي. جڏهن ته ريڊيو ذريعي ٿيندڙ مواصلات کي [[نشريات|نشرياتي مواصلات]] چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ هڪ طاقتور موڪليندڙ ۽ ڪيترائي گهٽ طاقت وارا پر حساس ريڊيو وصول ڪندڙ شامل هوندا آهن.<ref name="stallings-intro" /> اهڙا ٽيليڪميونيڪيشن نظام، جن ۾ ڪيترائي موڪليندڙ ۽ ڪيترائي وصول ڪندڙ گڏيل طور هڪ ئي جسماني چينل کي استعمال ڪرڻ لاءِ ترتيب ڏنل هوندا آهن، [[گهڻ رستي منتقلي]] (Multiplex Systems) سڏبا آهن. جسماني چينلن جي اهڙي گڏيل استعمال سان عام طور تي خرچن ۾ نمايان گهٽتائي اچي ٿي. گهڻ رستي وارا نظام ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪن ۾ ترتيب ڏنا ويندا آهن، جتي گهڻ رستي وارا اشارا مختلف مرڪزن تي سوئچ ٿي صحيح وصول ڪندڙ تائين پهچندا آهن. === اينالاگ ۽ ڊجيٽل مواصلات === مواصلات کي [[اينالاگ اشارو|اينالاگ]] يا [[ڊجيٽل اشارو]]ن جي صورت ۾ رمزبند ڪري سگهجي ٿو، جيڪي وري [[اينالاگ مواصلات|اينالاگ]] يا [[ڊجيٽل مواصلات|ڊجيٽل]] نظامن ذريعي منتقل ٿيندا آهن. اينالاگ اشارا معلومات جي لحاظ کان مسلسل تبديل ٿيندا رهندا آهن، جڏهن ته ڊجيٽل اشارا معلومات کي الڳ الڳ قدرن (جهڙوڪ هڪن ۽ صفرن) جي صورت ۾ ظاهر ڪندا آهن.<ref name=Ambardar>{{cite book | last = Ambardar | first = Ashok | edition = 2nd | title = Analog and Digital Signal Processing | publisher = Brooks| year = 1999 | pages = [https://archive.org/details/analogdigitalsig00amba/page/1 1–2] | isbn = 978-0-534-95409-3 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/analogdigitalsig00amba/page/1 }}</ref> منتقلي ۽ وصولي دوران اينالاگ اشارن ۾ موجود معلومات غير مطلوب [[شور (اشارن جي عملڪاري)|شور]] سبب خراب ٿيندي آهي. عام طور مواصلاتي نظام ۾ شور کي هڪ [[بي ترتيب عمل]] جي ذريعي گهربل اشاري ۾ اضافي يا گهٽتائي جي صورت ۾ ظاهر ڪيو ويندو آهي. اهڙي قسم جي شور کي [[واڌو شور]] چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ مختلف وقتن تي اهو مثبت يا منفي ٻنهي صورتن ۾ ٿي سگهي ٿو. جيستائين واڌو شور ڪنهن خاص حد کان وڌيڪ نه ٿئي، تيستائين ڊجيٽل اشارن ۾ موجود معلومات محفوظ رهندي آهي. شور جي مقابلي ۾ اها مزاحمت ڊجيٽل اشارن جو اينالاگ اشارن تي هڪ اهم فائدو آهي. بهرحال، جڏهن شور نظام جي پاڻمرادو غلطي درست ڪرڻ جي صلاحيت کان وڌي وڃي ٿو، تڏهن ڊجيٽل نظام اوچتو مڪمل طور ناڪام ٿي وڃي ٿو. ان جي ابتڙ، اينالاگ نظام آهستي آهستي خراب ٿيندو آهي؛ شور وڌڻ سان اشارو بتدريج گهٽ معيار وارو ٿيندو آهي، پر ڪجهه حد تائين استعمال لائق رهندو آهي. ان کان علاوه، [[مسلسل اشارو|مسلسل ڊيٽا]] جي ڊجيٽل منتقلي دوران لازمي طور [[مقداربندي شور]] پيدا ٿيندو آهي. هن شور کي گهٽائي سگهجي ٿو، پر مڪمل طور ختم نٿو ڪري سگهجي، ۽ ان لاءِ چينل جي وڌيڪ پٽي ويڪر جي ضرورت پوندي آهي. === اينالاگ ۽ ڊجيٽل مواصلات === مواصلات کي [[اينالاگ اشارو|اينالاگ]] يا [[ڊجيٽل اشارو|ڊجيٽل]] اشارن جي صورت ۾ رمزبند ڪري سگهجي ٿو، جيڪي وري [[اينالاگ مواصلات|اينالاگ]] يا [[ڊجيٽل مواصلات|ڊجيٽل]] نظامن ذريعي منتقل ڪيا ويندا آهن. اينالاگ اشارا معلومات جي لحاظ کان لڳاتار تبديل ٿيندا رهن ٿا، جڏهن ته ڊجيٽل اشارا معلومات کي الڳ الڳ قدرن (مثال طور، هڪن ۽ صفرن جي مجموعي) جي صورت ۾ رمزبند ڪندا آهن.<ref name=Ambardar>{{cite book | last = Ambardar | first = Ashok | edition = 2nd | title = Analog and Digital Signal Processing | publisher = Brooks| year = 1999 | pages = [https://archive.org/details/analogdigitalsig00amba/page/1 1–2] | isbn = 978-0-534-95409-3 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/analogdigitalsig00amba/page/1 }}</ref> منتقلي ۽ وصولي دوران اينالاگ اشارن ۾ موجود معلومات غير مطلوب [[اشارن جي عملڪاريءَ ۾ شور|شور]] سبب خراب ٿيندي آهي. عام طور تي مواصلاتي نظام ۾ شور کي [[بي ترتيب عمل]] جي ذريعي گهربل اشاري ۾ واڌ يا گهٽتائي جي صورت ۾ ظاهر ڪيو ويندو آهي. اهڙي قسم جي شور کي [[واڌو شور]] چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ مختلف وقتن تي اهو منفي يا مثبت ٻنهي صورتن ۾ ٿي سگهي ٿو. جيستائين واڌو شور ڪنهن مقرر حد کان وڌي نه وڃي، تيستائين ڊجيٽل اشارن ۾ موجود معلومات محفوظ رهندي آهي. شور جي مقابلي ۾ انهن جي مزاحمت، اينالاگ اشارن جي ڀيٽ ۾ ڊجيٽل اشارن جو هڪ اهم فائدو آهي. بهرحال، جڏهن شور نظام جي پاڻمرادو غلطي درست ڪرڻ جي صلاحيت کان وڌي وڃي ٿو، تڏهن ڊجيٽل نظام [[ڪلف اثر|اوچتي مڪمل ناڪامي]] جو شڪار ٿي ويندو آهي. ان جي ابتڙ، اينالاگ نظام آهستي آهستي خراب ٿيندو آهي؛ شور وڌڻ سان اشارو بتدريج گهٽ معيار وارو ٿيندو آهي، پر ڪجهه حد تائين استعمال لائق رهندو آهي. ان کان علاوه، [[مسلسل اشارو|مسلسل ڊيٽا]] جي ڊجيٽل منتقلي دوران لازمي طور [[مقداربندي شور]] پيدا ٿيندو آهي. هن شور کي گهٽائي سگهجي ٿو، پر مڪمل طور ختم نٿو ڪري سگهجي، ۽ ان لاءِ چينل جي وڌيڪ پٽي ويڪر جي ضرورت پوندي آهي. === مواصلاتي چينل === {{main|مواصلاتي چينل}} ''چينل'' (channel) جي اصطلاح جا ٻه مختلف مطلب آهن. پهرئين معنيٰ موجب، چينل اهو طبعياتي ذريعو آهي جيڪو موڪليندڙ ۽ وصول ڪندڙ جي وچ ۾ اشارو کڻي وڃي ٿو. ان جا مثال آهن: آواز جي مواصلات لاءِ [[فضا]]، ڪجهه قسمن جي [[نوري مواصلات]] لاءِ شيشي جا [[نوري فائبر]]، وولٽيج ۽ برقي رو جي ذريعي مواصلات لاءِ [[هم محور ڪيبل]]، ۽ [[خالي جاءِ ذريعي نوري مواصلات|آزاد خلا]]، جتي [[نظر ايندڙ روشني]]، [[تحتِ سرخ]] شعاعون، [[بالابنفشي روشني]] ۽ [[ريڊيو لهر]]ن ذريعي مواصلات ٿيندي آهي. هم محور ڪيبلن جي قسمن کي RG يا ''ريڊيو گائيڊ'' جي درجي بندي موجب سڃاتو ويندو آهي، جيڪا اصطلاح [[ٻي عالمي جنگ]] دوران وجود ۾ آئي. مختلف RG درجابنديون مخصوص اشارن جي منتقلي وارين استعمالن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿينديون آهن.<ref>{{Cite news|url=http://www.conwire.com/coax-cable-rg-cable-blog|title=Coax Cable FAQ Series: What is RG Cable? – Conwire|date=12 January 2016|work=Conwire|access-date=7 August 2017|language=en-US|archive-date=8 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808000629/http://www.conwire.com/coax-cable-rg-cable-blog|url-status=live}}</ref> هن آخري قسم کي ''آزاد خلا چينل'' چيو ويندو آهي. ريڊيو لهرن جي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ تائين منتقلي جو ٻنهي هنڌن جي وچ ۾ فضا جي موجودگي يا غير موجودگي سان ڪو واسطو ناهي. ريڊيو لهرون مڪمل [[خلا]] مان به اوتري ئي آساني سان گذرن ٿيون، جيتري هوا، ڪوهيڙي، ڪڪرن يا ڪنهن ٻئي گئس مان. مواصلات ۾ ''چينل'' جو ٻيو مطلب [[مواصلاتي چينل]] جي اصطلاح ۾ ملي ٿو، جنهن مان مراد منتقلي واري ذريعي جي اهڙي ورهاست آهي، جنهن سان هڪ ئي وقت ڪيترن ئي معلوماتي وهڪرن کي موڪلڻ ممڪن ٿئي. مثال طور، هڪ ريڊيو اسٽيشن 94.5&nbsp;[[ميگاهرٽز|MHz]] جي ويجهو فريڪوئنسي تي آزاد خلا ۾ ريڊيو لهرون نشر ڪري سگهي ٿي، جڏهن ته ٻي ريڊيو اسٽيشن ساڳئي وقت 96.1&nbsp;MHz جي ويجهو فريڪوئنسي تي نشريات ڪري سگهي ٿي. هر ريڊيو اسٽيشن لڳ ڀڳ 180&nbsp;[[ڪلوهرٽز|kHz]] جي [[اشارن جي عملڪاريءَ ۾ پٽي ويڪر|پٽي ويڪر]] اندر ريڊيو لهرون منتقل ڪندي، جنهن جو مرڪز مخصوص [[حامل لهر|حامل فريڪوئنسي]] هوندو آهي. هن مثال ۾ هر اسٽيشن پنهنجي پاڙيسري اسٽيشن کان 200&nbsp;kHz جي فاصلي تي هوندي آهي، جڏهن ته 200&nbsp;kHz ۽ 180&nbsp;kHz جي وچ وارو 20&nbsp;kHz مواصلاتي نظام جي فني خامين لاءِ رکيل انجنيئرنگ مارجن هوندو آهي. مٿين مثال ۾ ''آزاد خلا چينل'' کي فريڪوئنسي جي بنياد تي مختلف مواصلاتي چينلن ۾ ورهايو ويو آهي، ۽ هر چينل کي ريڊيو لهرن جي نشريات لاءِ الڳ فريڪوئنسي پٽي ويڪر ڏني وئي آهي. ذريعي کي فريڪوئنسي جي بنياد تي چينلن ۾ ورهائڻ واري هن نظام کي [[فريڪوئنسي ڊويزن ملٽي پليڪسنگ]] چيو ويندو آهي. ساڳئي تصور لاءِ ٻيو اصطلاح [[موج ڊگھائي ڊويزن ملٽي پليڪسنگ]] آهي، جيڪو گهڻو ڪري نوري مواصلات ۾ استعمال ٿيندو آهي، جتي ڪيترائي موڪليندڙ هڪ ئي طبعياتي ذريعي کي گڏيل طور استعمال ڪندا آهن. مواصلاتي ذريعي کي چينلن ۾ ورهائڻ جو هڪ ٻيو طريقو اهو آهي ته هر موڪليندڙ کي وقت جو هڪ ورجندڙ حصو (''وقت جي سلاٽ''، مثال طور هر سيڪنڊ مان 20 [[ملي سيڪنڊ]]) ڏنو وڃي، ۽ هر موڪليندڙ کي رڳو پنهنجي مقرر وقت واري حصي اندر پيغام موڪلڻ جي اجازت هجي. ذريعي کي وقت جي بنياد تي مواصلاتي چينلن ۾ ورهائڻ واري هن طريقي کي [[وقت ڊويزن ملٽي پليڪسنگ]] (TDM) چيو ويندو آهي، جيڪو [[نوري فائبر]] مواصلات ۾ استعمال ٿيندو آهي. ڪجهه ريڊيو مواصلاتي نظام، اڳ ۾ مختص ڪيل FDM چينل جي اندر TDM پڻ استعمال ڪندا آهن. تنهن ڪري اهڙا نظام TDM ۽ FDM ٻنهي جو گڏيل (هائبرڊ) استعمال ڪندا آهن. === ماڊيوليشن === {{main|Modulation}} معلومات منتقل ڪرڻ لاءِ اشارو (سگنل) کي هڪ مخصوص شڪل ڏيڻ جي عمل کي ''ماڊيوليشن'' چيو ويندو آهي. ماڊيوليشن ذريعي ڊجيٽل پيغام کي اينالاگ موجي شڪل (waveform) ۾ پيش ڪري سگهجي ٿو. هن عمل کي عام طور [[ڪيئنگ (مواصلات)|''ڪيئنگ'']] چيو ويندو آهي، جيڪا اصطلاح مواصلات ۾ [[مورس ڪوڊ]] جي پراڻي استعمال مان نڪتل آهي. ڪيئنگ جون ڪيتريون ئي ٽيڪنيڪون موجود آهن، جن ۾ [[مرحلي جي تبديليءَ واري ڪيئنگ]]، [[فريڪوئنسي جي تبديليءَ واري ڪيئنگ]] ۽ [[ايمپليٽيوڊ جي تبديليءَ واري ڪيئنگ]] شامل آهن. مثال طور، [[بلوٽوٿ]] نظام مختلف اوزارن جي وچ ۾ معلومات جي ڏي وٺ لاءِ مرحلي جي تبديليءَ واري ڪيئنگ استعمال ڪندو آهي.<ref>Haykin, pp. 344–403.</ref><ref>[http://www.bluetooth.org/foundry/adopters/document/Core_v2.0_EDR/en/1/Core_v2.0_EDR.zip Bluetooth Specification Version 2.0 + EDR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140814042933/https://www.bluetooth.org/foundry/adopters/document/Core_v2.0_EDR/en/1/Core_v2.0_EDR.zip |date=14 August 2014 }} (p. 27), Bluetooth, 2004.</ref> ان کان علاوه، مرحلي جي تبديليءَ واري ڪيئنگ ۽ ايمپليٽيوڊ جي تبديليءَ واري ڪيئنگ جي گڏيل استعمال کي [[چوڪنڊي ايمپليٽيوڊ ماڊيوليشن]] (QAM) چيو ويندو آهي، جيڪو وڌيڪ گنجائش وارن ڊجيٽل ريڊيو مواصلاتي نظامن ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. ماڊيوليشن کي گهٽ فريڪوئنسي وارن اينالاگ اشارن جي معلومات کي وڌيڪ فريڪوئنسي تي منتقل ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. اهو ان ڪري فائديمند آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ گهٽ فريڪوئنسي وارا اينالاگ اشارا آزاد خلا ذريعي مؤثر نموني منتقل نٿا ٿي سگهن. تنهن ڪري، اهڙي اينالاگ اشاري جي معلومات کي منتقلي کان اڳ هڪ وڌيڪ فريڪوئنسي واري اشاري، جنهن کي [[حامل لهر]] چيو ويندو آهي، تي سوار ڪيو ويندو آهي. ان مقصد لاءِ ماڊيوليشن جون مختلف اسڪيمون موجود آهن، جن مان ٻه بنيادي اسڪيمون [[ايمپليٽيوڊ ماڊيوليشن]] (AM) ۽ [[فريڪوئنسي ماڊيوليشن]] (FM) آهن. هن عمل جو هڪ مثال اهو آهي ته ڊسڪ جاڪي جو آواز فريڪوئنسي ماڊيوليشن ذريعي 96&nbsp;MHz واري حامل لهر تي منتقل ڪيو وڃي، جنهن کي پوءِ ريڊيو تي 96&nbsp;FM چينل طور وصول ڪيو ويندو آهي.<ref>Haykin, pp. 88–126.</ref> ان کان علاوه، ماڊيوليشن جو هڪ ٻيو فائدو اهو به آهي ته ان سان [[فريڪوئنسي ڊويزن ملٽي پليڪسنگ]] (FDM) استعمال ڪري سگهجي ٿي. == پڻ ڏسندا == * [[ڏور ربطيات جي تاريخ]] == خارجي ڳنڍڻا == ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:انجنيئرنگ جا شعبا]] [[زمرو:ٽيليڪميونيڪيشن]] [[زمرو:ربطيات]] [[زمرو:ميڊيا ٽيڪنالاجي]] kf8nj7ibt7baso4p330m1wzszi8nqrj 390613 390612 2026-07-02T19:13:17Z Intisar Ali 8681 390613 wikitext text/x-wiki {{Short description|برقي يا اليڪٽرانڪ ذريعن وسيلي معلومات جي ترسيل}} [[فائل:Erdfunkstelle Raisting 2.jpg|thumb|[[جرمني]] جي [[باويريا]] صوبي جي [[رائسٽنگ]] ۾ سيٽلائيٽ مواصلات جي سڀ کان وڏي مرڪز تي [[سيٽلائيٽ مواصلات]] جي اينٽينا]] [[فائل:Internet map 1024.jpg|thumb|[[اوپٽي پراجيڪٽ]] پاران [[انٽرنيٽ]] جي هڪ حصي مان گذرندڙ مختلف رستن جي بصري نمائش]] '''ٽيلي ڪميونيڪيشن''' ('''Telecommunication''')، جنهن کي اڪثر جمع جي صورت ۾ يا مختصر طور '''ٽيليڪام''' پڻ چيو ويندو آهي، [[معلومات]] کي ڊگهي فاصلي تي [[برق]]ي يا [[اليڪٽرانڪس|اليڪٽرانڪ]] ذريعن وسيلي منتقل ڪرڻ جو عمل آهي، جيڪو عام طور ڪيبلن، [[ريڊيو لهر]]ن يا ٻين مواصلاتي ٽيڪنالاجين ذريعي انجام ڏنو ويندو آهي. اهي ترسيلي وسيلا [[مواصلاتي چينل]]ن ۾ ورهايا ويندا آهن، جيڪي [[ملٽي پليڪسنگ]] جي ذريعي هڪ ئي وسيلي تي ڪيترن ئي هم وقت [[مواصلاتي سيشن]]ن جي ترسيل کي ممڪن بڻائيندا آهن. اوڻيهين، ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ دوران ايجاد ٿيل ڊگهي فاصلي واريون ٽيڪنالاجيون عام طور برقي توانائي استعمال ڪنديون آهن، جن ۾ [[برقي تاربرقي]]، [[ٽيليفون]]، [[ٽيليويزن]] ۽ [[ريڊيو]] شامل آهن. شروعاتي [[ٽيليڪميونيڪيشن ڄار]]ن ۾ سگنلن جي ترسيل لاءِ ڌاتي تارون استعمال ٿينديون هيون. اهي ڄار ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين [[تاربرقي]] ۽ ٽيليفوني لاءِ استعمال ٿيندا رهيا. ويهين صديءَ جي پهرئين ڏهاڪي ۾ [[بي تار مواصلات]] جي ميدان ۾ هڪ وڏو انقلاب آيو، جنهن ۾ [[ريڊيو مواصلات]] بابت [[گوليئلمو مارڪوني]] جون اهم ڪاميابيون شامل هيون، جنهن تي کيس 1909ع جو [[فزڪس ۾ نوبل انعام]] مليو. برقي ۽ اليڪٽرانڪ ٽيليڪميونيڪيشن جي ٻين ابتدائي اڳواڻن ۾ [[چارلس ويٽ اسٽون]] ۽ [[سيميوئل مورس]] (تاربرقي جا گڏيل موجد)، [[انٽونيو ميوچي]]، [[فلپ رائيس]]، [[اليشا گري]] ۽ [[اليگزينڊر گراهم بيل]] (ٽيليفون جا موجد ۽ ترقي ڏيندڙ)، [[ايڊون آرمسٽرانگ]] ۽ [[لي ڊي فاريسٽ]] (ريڊيو جا موجد)، ۽ [[ولاديمير زوورڪِن]]، [[جان لوگي بيئرڊ]] ۽ [[فائلو فارنسورٿ]] (ٽيليويزن جا موجد) شامل آهن. 1960ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ڊجيٽل ٽيڪنالاجين جي تيزي سان واڌ سبب [[آواز]]ي مواصلات کي آهستي آهستي ڊيٽا جي ترسيل سان گڏايو ويو. ڌاتي وسيلي جي طبعياتي حدن [[آپٽيڪل فائبر]] جي ترقي کي هٿي ڏني.<ref name=":11">{{Cite web|title=How does a Gigabit Passive Optical Network (GPON) work?|url=https://www.eib.org/en/stories/what-is-gpon|access-date=7 June 2021|website=European Investment Bank|language=en|archive-date=7 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210607144149/https://www.eib.org/en/stories/what-is-gpon|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|author1=National Research Council |url=https://www.nap.edu/read/11711/chapter/3|year=2006|doi=10.17226/11711|isbn=978-0-309-10265-0|language=en|access-date=25 June 2021|archive-date=23 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210623221636/https://www.nap.edu/read/11711/chapter/3|url-status=live |title=Renewing U.S. Telecommunications Research |bibcode=2006nap..book11711N }}</ref><ref>{{Cite web|last=Cyphers|first=Bennett|date=16 October 2019|title=The Case for Fiber to the Home, Today: Why Fiber is a Superior Medium for 21st Century Broadband|url=https://www.eff.org/wp/case-fiber-home-today-why-fiber-superior-medium-21st-century-broadband|access-date=7 June 2021|website=Electronic Frontier Foundation|language=en|archive-date=3 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603233817/https://www.eff.org/wp/case-fiber-home-today-why-fiber-superior-medium-21st-century-broadband|url-status=live}}</ref> [[انٽرنيٽ]]، جيڪا ڪنهن هڪ مخصوص وسيلي تي دارومدار نٿي رکي، انفرادي استعمال ڪندڙن کي عالمي سطح تي خدمتن تائين رسائي فراهم ڪئي آهي ۽ مواصلات ۾ هنڌ ۽ وقت جون حدون وڌيڪ گهٽائي ڇڏيون آهن. == وصف == 1932ع ۾ [[آئي ٽي يو مڪمل اختيار ڪانفرنس|مڪمل اختيار ٽيليگراف ڪانفرنس]] ۽ ميڊرڊ ۾ ٿيل بين الاقوامي ريڊيو ٽيليگراف ڪانفرنس دوران ٻنهي تنظيمن گڏجي [[بين الاقوامي ٽيليڪميونيڪيشن يونين]] (ITU) جوڙي.<ref>{{cite web |title=International Telegraph Conference (Madrid, 1932) |url=https://www.itu.int/en/history/Pages/PlenipotentiaryConferences.aspx?conf=4.5 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230108011921/https://www.itu.int/en/history/Pages/PlenipotentiaryConferences.aspx?conf=4.5 |archive-date=8 January 2023 |access-date=8 January 2023 |publisher=ITU}}</ref> هنن ''ٽيليڪميونيڪيشن'' جي وصف هن ريت ڪئي: "تار، بي تار يا برقي سگنلنگ يا بصري سگنلنگ جي ٻين نظامن يا عملن وسيلي نشانين، سگنلن، تحرير، فيڪسيملين ۽ هر قسم جي آوازن جي ڪا به ٽيليگرافڪ يا ٽيليفونڪ مواصلات." بعد ۾ [[آئي ٽي يو ريڊيو ضابطا]] جي آرٽيڪل 1.3 تحت اها وصف ٻيهر تصديق ڪئي وئي، جنهن ۾ ان کي "نشانين، سگنلن، تحريرن، تصويرن، آوازن يا ڪنهن به نوعيت جي ڄاڻ جي ڪا به ترسيل، اخراج يا وصولي، جيڪا [[تار]]، ريڊيو، بصري يا ٻين برقي مقناطيسي نظامن وسيلي ڪئي وڃي" قرار ڏنو ويو.<ref>{{Cite web |date=2026-05-11 |title=Communication vs Telecommunications vs Data Communication: Best CCNA Guide on Key Differences in 3 Terms - The Cyber Skills |url=https://thecyberskills.com/communication-vs-telecommunications-vs-data-communication/ |access-date=2026-06-14 |language=en-US}}</ref> انهيءَ ڪري آهستي رفتار واريون مواصلاتي ٽيڪنالاجيون، جهڙوڪ [[ٽپال]] ۽ [[هوا-دٻاءُ نليون]]، ٽيليڪميونيڪيشن جي وصف ۾ شامل ناهن.<ref>{{citation |title=ITU Radio Regulations |title-link=ITU Radio Regulations |date=2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150319031957/https://www.itu.int/dms_pub/itu-s/oth/02/02/S02020000244501PDFE.PDF |archive-date=19 March 2015 |chapter=Article 1.3 |chapter-url=https://www.itu.int/dms_pub/itu-s/oth/02/02/S02020000244501PDFE.PDF |publisher=[[International Telecommunication Union]]}}</ref><ref>Constitution and Convention of the International Telecommunication Union, Annex (Geneva, 1992)</ref> ''ٽيليڪميونيڪيشن'' اصطلاح 1904ع ۾ فرانسيسي انجنيئر ۽ ناول نگار [[ايڊوار ايسٽونيئي]] وضع ڪيو، جنهن ان جي وصف "بجلي وسيلي خيال جي پري کان ترسيل" طور ڪئي.<ref>{{cite web|first=Jean-Marie|last=Dilhac|url=http://www.ieee.org/portal/cms_docs_iportals/iportals/aboutus/history_center/conferences/che2004/Dilhac.pdf|title=From tele-communicare to Telecommunications|website=[[Institute of Electrical and Electronics Engineers]] (IEEE) |archive-url=https://web.archive.org/web/20101202232403/http://www.ieee.org/portal/cms_docs_iportals/iportals/aboutus/history_center/conferences/che2004/Dilhac.pdf |archive-date=2 December 2010|year=2004}}</ref> ٽيليڪميونيڪيشن هڪ مرڪب اسم آهي، جيڪو يوناني اڳياڙي ''tele-'' (τῆλε)، جنهن جي معنيٰ "پري"، "دور" يا "فاصلي تي" آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=tele-&allowed_in_frame=0|title=Online Etymology Dictionary|access-date=19 August 2016|archive-date=25 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161225225345/http://www.etymonline.com/index.php?term=tele-&allowed_in_frame=0|url-status=live}}</ref> ۽ لاطيني فعل ''ڪميونيڪيئر''، جنهن جي معنيٰ "ونڊڻ" آهي، مان ٺهيل آهي.<ref name="oxford">{{cite web |url=http://oxforddictionaries.com/definition/english/telecommunication?view=uk |title=Telecommunication |work=Oxford Dictionaries |publisher=Oxford University Press |access-date=28 February 2013 |archive-date=30 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130430020541/http://oxforddictionaries.com/definition/english/telecommunication?view=uk |url-status=dead }}</ref><ref>''Telecommunication'', ''tele-'' and ''communication'', [[New Oxford American Dictionary]] (2nd edition), 2005.</ref> ''ڪميونيڪيشن'' لفظ انگريزيءَ ۾ پهريون ڀيرو چوڏهين صديءَ جي آخر ۾ استعمال ٿيو. اهو پراڻي فرانسيسي لفظ ''ڪومونيڪاسيون'' مان آيو، جيڪو لاطيني ''ڪميونيڪيشنم'' مان نڪتل آهي؛ اهو ''ڪميونيڪيئر'' جي ماضي واري جز جي بنياد مان ٺهيل عمل جو اسم آهي، جنهن جي معنيٰ "ونڊڻ، ورهائڻ، اطلاع ڏيڻ، گڏ ڪرڻ، شامل ڪرڻ" آهي، ۽ لفظي معنيٰ "عام ڪرڻ" آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=communication&allowed_in_frame=0|title=communication |website=Online Etymology Dictionary|access-date=19 August 2016|archive-date=14 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160914041535/http://www.etymonline.com/index.php?term=communication&allowed_in_frame=0|url-status=live}}</ref> == تاريخ == {{further|ٽيليڪميونيڪيشن جي تاريخ}} تاريخ دوران ڊگهي مفاصلي واري رابطي لاءِ ڪيترائي [[ترسيل وسيلا]] استعمال ڪيا ويا آهن، جن ۾ [[دونهين جا اشارا]]، [[مشعلون]]، [[سيميفور ٽيليگراف]]، [[اشارتي جهنڊا]]، بصري [[هيليوگراف]]، [[برقي تار]]ون، ۽ [[برقي مقناطيسي سگنل]] منتقل ڪرڻ لاءِ خالي فضا شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=Telecommunications and Networking |url=https://courses.aiu.edu/Telecommunications%20and%20Networking/SEC%201/SEC%201.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250110094619/https://courses.aiu.edu/Telecommunications%20and%20Networking/SEC%201/SEC%201.pdf |archive-date=10 January 2025 |access-date=14 June 2026 |website=Atlantic International University}}</ref> === برقي ۽ اليڪٽرانڪ دور کان اڳ === [[فائل:OptischerTelegraf.jpg|upright|thumb|[[ڪلاڊ شاپ]] جي [[سيميفور ٽاور]]ن مان هڪ جي نقل]] ڊگهي مفاصلي وارو رابطو بجلي ۽ برقي مقناطيسيت جي دريافت کان گهڻو اڳ استعمال ٿيندو هو، جنهن بعد [[ٽيليڪميونيڪيشن]] جي ايجاد ممڪن ٿي.<ref>{{Cite web |last=Wheeler |first=Heather |title=The evolution of long distance communication |url=https://www.hebronhawkeye.com/entertainment/2023/01/18/the-evolution-of-long-distance-communication/ |access-date=2026-06-14 |website=The Hawk Eye}}</ref> ان کان اڳ فاصلي تي رابطي لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪيترن ئي ذهين طريقن مان ڪجهه هتي بيان ڪيا ويا آهن. [[ڪبوتر پيغام رسان]] تاريخ دوران مختلف تهذيبن طرفان استعمال ڪيا ويا. [[ڪبوتر ٽپال]] جون پاڙون [[فارس]] ۾ هيون، جنهن کي پوءِ رومنن پنهنجي فوجي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو. [[فرونٽينس]] جي دعويٰ موجب [[جوليس سيزر]] [[گال]] جي فتح دوران ڪبوترن کي پيغام رسان طور استعمال ڪيو.<ref name="Levi">{{cite book |last=Levi |first=Wendell |title= The Pigeon|year= 1977|publisher= Levi Publishing Co, Inc|location= Sumter, SC|isbn=978-0-85390-013-9 }}</ref> [[يوناني]] پڻ [[قديم اولمپڪ رانديون|اولمپڪ رانديون]] جي فاتحن جا نالا مختلف شهرن ڏانهن ڪبوترن ذريعي موڪليندا هئا.<ref>{{cite book | last =Blechman | first =Andrew | title =Pigeons-The fascinating saga of the world's most revered and reviled bird. | publisher =University of Queensland Press | year =2007 | location =St Lucia, Queensland | url =http://www.uqp.uq.edu.au/book_details.php?id=9780702236419 | isbn =978-0-7022-3641-9 | url-status=dead | archive-url =https://web.archive.org/web/20080514003720/http://www.uqp.uq.edu.au/book_details.php?id=9780702236419 | archive-date =14 May 2008 | df =dmy-all }}</ref> اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ ڊچ حڪومت اهو نظام [[جاوا]] ۽ [[سوماترا]] ۾ استعمال ڪيو. 1849ع ۾ [[پال جوليس روئٽر]] [[آخن]] ۽ [[برسلز]] جي وچ ۾ اسٽاڪ مارڪيٽ جون قيمتون موڪلڻ لاءِ ڪبوترن جي خدمت شروع ڪئي، جيڪا ٽيليگرافي رابطو مڪمل ٿيڻ تائين هڪ سال جاري رهي.<ref>{{cite news| title =Chronology: Reuters, from pigeons to multimedia merger| newspaper =Reuters| url =https://www.reuters.com/article/rbssTechMediaTelecomNews/idUSL1849100620080219| format =Web article| access-date =21 February 2008| date =19 February 2008| archive-date =26 March 2008| archive-url =https://web.archive.org/web/20080326192232/http://www.reuters.com/article/rbssTechMediaTelecomNews/idUSL1849100620080219| url-status =live}}</ref> وچئين دور ۾ [[مشعلن]] جون زنجيرون عام طور ٽڪرين جي چوٽين تي اشارا پهچائڻ لاءِ استعمال ٿينديون هيون. انهن جو هڪ وڏو نقصان اهو هو ته اهي صرف هڪ بِٽ معلومات منتقل ڪري سگهنديون هيون، تنهنڪري پيغام جي معنيٰ، جهڙوڪ "دشمن نظر اچي ويو آهي"، اڳواٽ طئي ٿيل هوندي هئي. انهن جي استعمال جو هڪ مشهور مثال [[اسپيني آرماڊا]] دوران ملي ٿو، جڏهن مشعلن جي زنجير [[پليموٿ]] کان [[لنڊن]] تائين خبرداريءَ جو اشارو پهچايو.<ref>{{cite web | first=David | last=Ross | url=http://www.britainexpress.com/History/tudor/armada.htm | title=The Spanish Armada | archive-url=https://web.archive.org/web/20200104142345/https://www.britainexpress.com/History/tudor/armada.htm | archive-date=4 January 2020 | website=Britain Express | access-date=October 1, 2007}}</ref> 1792ع ۾ فرانسيسي انجنيئر [[ڪلاڊ شاپ]] [[ليل]] ۽ پيرس جي وچ ۾ پهريون مستقل بصري [[ٽيليگرافي]] نظام (يا [[سيميفور لائين]]) قائم ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://chappe.ec-lyon.fr/|archive-url=https://web.archive.org/web/20040409014107/http://chappe.ec-lyon.fr/|title=Les Télégraphes Chappe|archive-date=2004-04-09|website=Cédrick Chatenet|location=l'Ecole Centrale de Lyon|year=2003}}</ref> پر سيميفور نظام لاءِ ماهر آپريٽرن ۽ هر ڏهه کان ٽيهه ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي مهانگا ٽاور گهربل هوندا هئا. برقي ٽيليگراف سان مقابلي جي نتيجي ۾ ان جي آخري تجارتي لائين 1880ع ۾ بند ڪئي وئي.<ref>{{cite web|url=http://www.itu.int/itudoc/gs/promo/tsb/88192.pdf|title=CCIT/ITU-T 50 Years of Excellence|archive-url=https://web.archive.org/web/20200212173522/https://www.itu.int/itudoc/gs/promo/tsb/88192.pdf|archive-date=12 February 2020|website=International Telecommunication Union|year=2006}}</ref> === ٽيليگراف ۽ ٽيليفون === {{main|ٽيليگرافي|ٽيليفوني}} 25 جولاءِ 1837ع تي پهريون تجارتي [[برقي ٽيليگراف]] انگريز موجد سر [[وليم فوٿرگل ڪوڪ]] ۽ انگريز سائنسدان سر [[چارلس ويٽسٽون]] پاران پيش ڪيو ويو.<ref>{{cite book|first=William|last=Brockedone|title=Cooke and Wheatstone and the Invention of the Electric Telegraph|date=11 March 2013|publisher=Routledge |isbn=9780415846783}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/technology/connecting-britain/first-electric-telegraph/|title=Who made the first electric telegraph communications?|work=The Telegraph|access-date=7 August 2017|language=en-GB|archive-date=8 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808003926/http://www.telegraph.co.uk/technology/connecting-britain/first-electric-telegraph/|url-status=live}}</ref> ٻنهي موجدن پنهنجي اوزار کي نئين ايجاد بدران ”موجوده برقي مقناطيسي ٽيليگراف ۾ هڪ سڌارو“ قرار ڏنو.<ref>{{cite web|url=https://www.du.edu/~jcalvert/tel/morse/morse.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20010616184336/https://www.du.edu/~jcalvert/tel/morse/morse.htm|archive-date=2001-06-16|title=The Electromagnetic Telegraph|first=J. B.|last=Calvert|date=19 May 2004}}</ref> [[سيميوئل مورس]] به آزاديءَ سان برقي ٽيليگراف جو هڪ نمونو تيار ڪيو، جنهن جو هن 2 سيپٽمبر 1837ع تي ڪامياب نه ٿيندڙ مظاهرو ڪيو. [[مورس ڪوڊ|سندس ڪوڊ]] ويٽسٽون جي اشارتي طريقي جي ڀيٽ ۾ هڪ اهم ترقي هئي. پهرين [[ائٽلانٽڪ سمنڊ پار ٽيليگراف ڪيبل]] 27 جولاءِ 1866ع تي ڪاميابي سان مڪمل ڪئي وئي، جنهن سان پهريون ڀيرو ائٽلانٽڪ سمنڊ پار ٽيليڪميونيڪيشن ممڪن ٿي.<ref>{{cite web|url=http://www.sil.si.edu/digitalcollections/hst/atlantic-cable/|title=The Atlantic Cable |via=Smithsonian Libraries |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701144122/http://www.sil.si.edu/digitalcollections/hst/atlantic-cable/|archive-date=1 July 2017|website=Bern Dibner|publisher=Burndy Library Inc.|year=1959}}</ref> [[انتونيو ميوچي]] جي ”ڳالهائيندڙ ٽيليگراف“ ۽ [[يوهان فلپ رائس]] جي ''Telefon'' تي ابتدائي ڪوششن کان پوءِ، روايتي ٽيليفون جو پيٽنٽ [[اليگزينڊر گراهم بيل|اليگزينڊر بيل]] فيبروري 1876ع ۾ داخل ڪرايو (صرف ڪجهه ڪلاڪ اڳ [[ايليشا گري]] ساڳئي قسم جي اوزار لاءِ [[پيٽنٽ ڪيويٽ]] داخل ڪئي هئي).<ref>"[https://www.loc.gov/everyday-mysteries/technology/item/who-is-credited-with-inventing-the-telephone/ Who is credited with inventing the telephone?]", published 2022-02-22, updated 2024-9-12. Science Reference Section, Library of Congress.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.oberlin.edu/external/EOG/OYTT-images/ElishaGray.html|title=Elisha Gray|archive-url=https://web.archive.org/web/20170628164416/http://www2.oberlin.edu/external/EOG/OYTT-images/ElishaGray.html|archive-date=28 June 2017|website=Oberlin College Archives|publisher=Electronic Oberlin Group|year=2006}}</ref> پهرين تجارتي ٽيليفون خدمتون [[بيل ٽيليفون ڪمپني]] پاران 1878ع ۽ 1879ع ۾ ائٽلانٽڪ جي ٻنهي ڪنارن تي [[نيو هيون]] ۽ [[لنڊن]] شهرن ۾ قائم ڪيون ويون.<ref>{{cite web|url=http://www.connected-earth.com/Galleries/Telecommunicationsage/Thetelephone/index.htm|title=Connected Earth: The telephone|archive-url=https://web.archive.org/web/20060822104544/http://www.connected-earth.com/Galleries/Telecommunicationsage/Thetelephone/index.htm|archive-date=22 August 2006|publisher=BT|year=2006}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.att.com/history/milestones.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20030114033744/https://www.att.com/history/milestones.html|title=History of AT&T|archive-date=2003-01-14|website=AT&T}}</ref> === ريڊيو ۽ ٽيليويزن === {{main|ريڊيو|ٽيليويزن}} 1894ع ۾ اطالوي موجد [[گوليئلمو مارڪوني]] نئين دريافت ٿيل [[ريڊيو لهر]]ن جي اصول تي ٻڌل بي تار رابطي جي ترقي شروع ڪئي، ۽ 1901ع تائين هن اهو ثابت ڪري ڏيکاريو ته اهي لهرون ائٽلانٽڪ سمنڊ پار به موڪلي سگهجن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.teslasociety.com/biography.htm|title=Tesla Biography|archive-url=https://web.archive.org/web/20160114205727/http://www.teslasociety.com/biography.htm |archive-date=14 January 2016|first=Ljubo|last=Vujovic|website=Tesla Memorial Society of New York|year=1998}}</ref> اهو ريڊيو ذريعي [[بي تار ٽيليگرافي]] جي شروعات هئي. 17 ڊسمبر 1902ع تي [[مارڪوني اسٽيشن (گليس بي، نووا اسڪوٽيا)|ڪينيڊا جي نووا اسڪوٽيا صوبي جي گليس بي ۾ مارڪوني اسٽيشن]] تان موڪليل پيغام اتر آمريڪا کان ائٽلانٽڪ پار پهچندڙ دنيا جو پهريون ريڊيو پيغام بڻيو. 1904ع ۾ هڪ تجارتي خدمت قائم ڪئي وئي، جيڪا رڪنيت رکندڙ جهازن ڏانهن هر رات خبرن جا خلاصا موڪليندي هئي، ۽ اهي جهاز انهن کي پنهنجي اندروني اخبارن ۾ شامل ڪندا هئا.<ref>{{Cite web|title=TR Center - Talking Across the Ocean|url=https://www.theodorerooseveltcenter.org/Blog/Item/Talking%20Across%20the%20Ocean|access-date=2021-03-12|website=www.theodorerooseveltcenter.org|archive-date=17 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417162827/https://www.theodorerooseveltcenter.org/Blog/Item/Talking%20Across%20the%20Ocean|url-status=live}}</ref> [[پهرين عالمي جنگ]] فوجي رابطن لاءِ ريڊيو جي ترقي کي تيز ڪيو. جنگ کان پوءِ 1920ع واري ڏهاڪي ۾ تجارتي [[اي ايم نشريات]] شروع ٿي، جيڪا تفريح ۽ خبرن جو هڪ اهم عوامي ذريعو بڻجي وئي. [[ٻي عالمي جنگ]] وري جهازن ۽ زميني فوجي رابطن، ريڊيو نيويگيشن ۽ ريڊار جي جنگي ضرورتن سبب ريڊيو جي ترقي کي وڌيڪ تيز ڪيو.<ref>{{cite book|isbn=9781118104644|last=Thompson|first=R.J. Jr.|year=2011|title=Crystal Clear: The Struggle for Reliable Communications Technology in World War II|location=Hoboken, NJ|publisher=Wiley}}</ref> ريڊيو جي [[ايف ايم نشريات|اسٽيريو ايف ايم نشريات]] جي ترقي آمريڪا ۾ 1930ع واري ڏهاڪي ۽ برطانيا ۾ 1940ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ٿي،<ref name="BBC1946">{{cite web |title=Report 1946-04 – Frequency Modulation |url=https://www.bbc.co.uk/rd/publications/rdreport_1946_04 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200103173115/https://www.bbc.co.uk/rd/publications/rdreport_1946_04 |archive-date=2020-01-03 |access-date=2020-01-03 |website=BBC Research & Development|date=January 1946 }}</ref> ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ان اي ايم کي غالب تجارتي معيار طور گهڻي حد تائين تبديل ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite book | isbn=9781623566654 | last1=Théberge | first1=P. | last2=Devine | first2=K. | last3=Everrett | first3=T | year=2015 | title=Living Stereo: Histories and Cultures of Multichannel Sound | location=New York | publisher=Bloomsbury Publishing}}</ref> 25 مارچ 1925ع تي [[جان لوگي بيئرڊ]] لنڊن جي [[سيلفرجز]] ڊپارٽمينٽل اسٽور ۾ هلندڙ تصويرن جي ترسيل جو مظاهرو ڪيو. بيئرڊ جو اوزار [[پال نپڪو]] جي [[نپڪو ڊسڪ]] تي ٻڌل هو، تنهنڪري اهو [[ميڪانيڪي ٽيليويزن]] جي نالي سان مشهور ٿيو. اهو نظام [[برٽش براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]] پاران 30 سيپٽمبر 1929ع کان شروع ڪيل تجرباتي نشريات جو بنياد بڻيو.<ref>{{cite web|url=http://www.mztv.com/newframe.asp?content=http://www.mztv.com/pioneers.html | title=The Pioneers | archive-url=https://web.archive.org/web/20130514070220/http://www.mztv.com/newframe.asp?content=http%3A%2F%2Fwww.mztv.com%2Fpioneers.html | archive-date=14 May 2013 | website=MZTV Museum of Television | year=2006}}</ref> === ويڪيوم ٽيوب === {{main|ويڪيوم ٽيوب}} ويڪيوم ٽيوبون ڪيترن ئي بنيادي برقياتي عملن، جهڙوڪ سگنلن جي [[طاقت واڌارو|طاقت واڌاري]] ۽ برقي رو جي [[سڌارڻ (برقيات)|سڌارڻ]] لاءِ گرم [[گرم ڪيٿوڊ|ڪيٿوڊ]] مان نڪرندڙ [[ٿرميونڪ اخراج]] ٿيندڙ اليڪٽرانن کي استعمال ڪنديون آهن.<ref>{{Cite news |title=Electron tube {{!}} Vacuum Tubes, Cathode Rays, & Applications {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/technology/electron-tube |access-date=2026-06-14 |work=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> سڀ کان سادي ويڪيوم ٽيوب، يعني [[ڊائيوڊ]]، جيڪا 1904ع ۾ [[جان ايمبروز فليمنگ]] ايجاد ڪئي، رڳو هڪ گرم اليڪٽران خارج ڪندڙ ڪيٿوڊ ۽ هڪ اينوڊ تي مشتمل هوندي آهي. اليڪٽران هن اوزار ۾ صرف هڪ طرف، يعني ڪيٿوڊ کان اينوڊ ڏانهن وهي سگهن ٿا. ٽيوب اندر هڪ يا وڌيڪ [[ضابطو ڄاري]] شامل ڪرڻ سان ڪيٿوڊ ۽ اينوڊ جي وچ ۾ وهندڙ برقي رو کي ڄاري يا ڄارين تي لاڳو ٿيل وولٽيج ذريعي ڪنٽرول ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite web|last=Hoddeson|first=L|title=The Vacuum Tube|url=https://www.pbs.org/transistor/science/events/vacuumt.html|publisher=PBS|access-date=6 May 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120415063342/http://www.pbs.org/transistor/science/events/vacuumt.html | archive-date=15 April 2012}}</ref> اهي اوزار ويهين صديءَ جي پهرين اڌ دوران برقي سرڪٽن جو بنيادي حصو بڻيا ۽ ريڊيو، ٽيليويزن، ريڊار، [[آواز جي رڪارڊنگ ۽ ٻيهر پيداوار]]، ڊگهي فاصلي وارن ٽيليفون نيٽ ورڪن، ۽ اينالاگ توڙي شروعاتي ڊجيٽل [[ڪمپيوٽر]]ن جي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. جيتوڻيڪ ڪجهه شعبن ۾ اڳ ئي [[اسپارڪ گيپ ٽرانسميٽر]] ۽ [[ميڪانيڪي ڪمپيوٽر]] جهڙيون ٽيڪنالاجيون استعمال ٿي رهيون هيون، پر ٿرميونڪ ويڪيوم ٽيوب جي ايجاد انهن ٽيڪنالاجين کي وسيع ۽ عملي استعمال لائق بڻايو، جنهن سان [[برقيات]] جي شعبي جي بنياد پئي.<ref>{{cite book |last1=Macksey |first1=Kenneth |last2=Woodhouse |first2=William |year=1991 |chapter=Electronics |title=The Penguin Encyclopedia of Modern Warfare: 1850 to the present day |publisher=Viking |page=110 |isbn=978-0-670-82698-8 |quote=The electronics age may be said to have been ushered in with the invention of the vacuum diode valve in 1902 by the Briton John Fleming (himself coining the word 'electronics'), the immediate application being in the field of radio.}}</ref> ويهين صديءَ جي اڪثر حصي دوران ٽيليويزنن ۾ هڪ خاص قسم جي ويڪيوم ٽيوب، يعني [[ڪيٿوڊ ري ٽيوب]]، استعمال ٿيندي هئي، جيڪا [[ڪارل فرڊيننڊ برائون]] ايجاد ڪئي هئي. اهڙي ٽيليويزن جو پهريون اميد افزا نمونو [[فائلو فارنسورٿ]] تيار ڪيو، جنهن 7 سيپٽمبر 1927ع تي پنهنجي خاندان آڏو ان جو مظاهرو ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/farnsworth.html|title=Philo Farnsworth | archive-url=https://web.archive.org/web/20090930214902/http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/farnsworth.html |archive-date=30 September 2009|first=Neil|last=Postman|website=[[TIME Magazine]]|date=29 March 1999}}</ref> ٻي عالمي جنگ کان پوءِ رڪجي ويل تجربا ٻيهر شروع ٿيا ۽ ٽيليويزن گهرن ۾ تفريح ۽ نشريات جو هڪ اهم ذريعو بڻجي ويو. 1940ع واري ڏهاڪي دوران [[نيم موصل اوزار]]ن جي ايجاد سان [[ٺوس-حالت برقيات|ٺوس-حالت]] وارا اوزار تيار ڪرڻ ممڪن ٿيو، جيڪي ويڪيوم ٽيوبن جي ڀيٽ ۾ ننڍا، سستا، وڌيڪ ڪارائتا، وڌيڪ قابلِ اعتماد ۽ وڌيڪ پائيدار هئا. 1960ع واري ڏهاڪي جي وچ کان ويڪيوم ٽيوبن جي جاءِ [[ٽرانزسٽر]]ن وٺڻ شروع ڪئي. تنهن هوندي به ويڪيوم ٽيوبون اڄ به ڪجهه اعليٰ فريڪوئنسي وارن طاقت وڌائيندڙن ۾ استعمال ٿين ٿيون. === ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ ۽ انٽرنيٽ === {{main|ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ|انٽرنيٽ}} 11 سيپٽمبر 1940ع تي [[جارج اسٽيبٽز]] نيويارڪ مان [[ٽيليٽائپ]] ذريعي پنهنجي ''ڪامپليڪس نمبر ڪيلڪيوليٽر'' لاءِ مسئلا موڪليا ۽ انهن جا حساب ڪيل نتيجا [[نيو هيمپشائر]] ۾ [[ڊارٽمٿ ڪاليج]] مان واپس حاصل ڪيا.<ref>{{Cite web|title=George Stibitz (1904–1995) | url=http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm | access-date=6 June 2023|website=www.kerryr.net|publisher=Kerry Redshaw|archive-date=15 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815235330/http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm|url-status=live}}</ref> مرڪزي ڪمپيوٽر ([[مرڪزي ڪمپيوٽر]]) ۽ پري موجود [[غير ذهين ٽرمينل]]ن تي ٻڌل هي ترتيب 1970ع واري ڏهاڪي تائين وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي رهي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾ [[پال باران]] ۽ آزاديءَ سان [[ڊونلڊ ڊيوس]] [[پيڪيٽ سوئچنگ]] تي تحقيق شروع ڪئي، جيڪا اهڙي ٽيڪنالاجي آهي جنهن ۾ پيغام کي ننڍن حصن ۾ ورهائي، مرڪزي ڪمپيوٽر مان گذارڻ کان سواءِ، [[ايسنڪرونس ٽرانسفر موڊ|غير هم وقت]] طريقي سان منزل ڏانهن موڪليو ويندو آهي. 5 ڊسمبر 1969ع تي چار-نوڊن تي مشتمل هڪ [[ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ]] قائم ٿيو، جيڪو [[آرپانيٽ]] جي شروعات ثابت ٿيو، ۽ 1981ع تائين اهو وڌي 213 [[نوڊ (نيٽ ورڪنگ)|نوڊ]]ن تائين پهچي ويو.<ref>{{cite book | last = Hafner | first = Katie | title = Where Wizards Stay Up Late: The Origins Of The Internet | publisher = Simon & Schuster | year = 1998 | isbn = 978-0-684-83267-8 }}</ref> بعد ۾ آرپانيٽ ٻين نيٽ ورڪن سان ضم ٿي [[انٽرنيٽ]] بڻجي ويو. جڏهن ته انٽرنيٽ جي ترقي [[انٽرنيٽ انجنيئرنگ ٽاسڪ فورس]] (IETF) جي مرڪزي ڌيان هيٺ رهي، جنهن [[تبصري لاءِ درخواست]] (RFC) دستاويزن جو هڪ سلسلو جاري ڪيو، ساڳئي وقت صنعتي تحقيقاتي مرڪزن ۾ ٻيون به اهم نيٽ ورڪنگ ترقيون ٿيون، جهڙوڪ [[ايٿرنيٽ]] (1983ع)، [[ٽوڪن رنگ]] (1984ع){{citation needed|date=April 2018}} ۽ [[تاري نما نيٽ ورڪ]] بناوت تي ٻڌل [[مقامي ايراضي نيٽ ورڪ]] (LAN) جي ترقي. === ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ ۽ انٽرنيٽ === {{main|ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ|انٽرنيٽ}} 11 سيپٽمبر 1940ع تي [[جارج اسٽيبٽز]] نيويارڪ مان [[ٽيليٽائپ]] ذريعي پنهنجي ''ڪامپليڪس نمبر ڪيلڪيوليٽر'' لاءِ مسئلا موڪليا ۽ انهن جا حساب ڪيل نتيجا [[نيو هيمپشائر]] ۾ [[ڊارٽمٿ ڪاليج]] مان واپس حاصل ڪيا.<ref>{{Cite web|title=George Stibitz (1904–1995) | url=http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm | access-date=6 June 2023|website=www.kerryr.net|publisher=Kerry Redshaw|archive-date=15 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815235330/http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm|url-status=live}}</ref> مرڪزي ڪمپيوٽر ([[مرڪزي ڪمپيوٽر]]) ۽ پري موجود [[غير ذهين ٽرمينل]]ن تي ٻڌل هي ترتيب 1970ع واري ڏهاڪي تائين وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي رهي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾ [[پال باران]] ۽ آزاديءَ سان [[ڊونلڊ ڊيوس]] [[پيڪيٽ سوئچنگ]] تي تحقيق شروع ڪئي، جيڪا اهڙي ٽيڪنالاجي آهي جنهن ۾ پيغام کي ننڍن حصن ۾ ورهائي، مرڪزي ڪمپيوٽر مان گذارڻ کان سواءِ، [[ايسنڪرونس ٽرانسفر موڊ|غير هم وقت]] طريقي سان منزل ڏانهن موڪليو ويندو آهي. 5 ڊسمبر 1969ع تي چار-نوڊن تي مشتمل هڪ [[ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ]] قائم ٿيو، جيڪو [[آرپانيٽ]] جي شروعات ثابت ٿيو، ۽ 1981ع تائين اهو وڌي 213 [[نوڊ (نيٽ ورڪنگ)|نوڊ]]ن تائين پهچي ويو.<ref>{{cite book | last = Hafner | first = Katie | title = Where Wizards Stay Up Late: The Origins Of The Internet | publisher = Simon & Schuster | year = 1998 | isbn = 978-0-684-83267-8 }}</ref> بعد ۾ آرپانيٽ ٻين نيٽ ورڪن سان ضم ٿي [[انٽرنيٽ]] بڻجي ويو. جڏهن ته انٽرنيٽ جي ترقي [[انٽرنيٽ انجنيئرنگ ٽاسڪ فورس]] (IETF) جي مرڪزي ڌيان هيٺ رهي، جنهن [[تبصري لاءِ درخواست]] (RFC) دستاويزن جو هڪ سلسلو جاري ڪيو، ساڳئي وقت صنعتي تحقيقاتي مرڪزن ۾ ٻيون به اهم نيٽ ورڪنگ ترقيون ٿيون، جهڙوڪ [[ايٿرنيٽ]] (1983ع)، [[ٽوڪن رنگ]] (1984ع){{citation needed|date=April 2018}} ۽ [[تاري نما نيٽ ورڪ]] بناوت تي ٻڌل [[مقامي ايراضي نيٽ ورڪ]] (LAN) جي ترقي. === ترسيل جي گنجائش ۾ واڌ === ٻطرفي ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪن وسيلي دنيا ۾ معلومات جي مٽاسٽا جي مؤثر گنجائش 1986ع ۾ بهترين نموني سان دٻايل معلومات جي 281 [[پيٽابائيٽ]] (PB) مان وڌي 1993ع ۾ 471 پيٽابائيٽ، 2000ع ۾ 2.2 [[ايگزابائيٽ]] (EB)، ۽ 2007ع ۾ 65 ايگزابائيٽ تائين پهچي وئي.<ref name="HilbertLopez2011">{{cite journal|title=The World's Technological Capacity to Store, Communicate, and Compute Information|first1=Martin|last1=Hilbert|first2=Priscila|last2=López|year=2011|journal=[[Science (journal)|Science]]|volume=332|issue=6025|pages=60–65 | doi=10.1126/science.1200970 | pmid=21310967 | bibcode=2011Sci...332...60H|s2cid=206531385|doi-access=free}}</ref> معلومات جي لحاظ کان هي مقدار 1986ع ۾ في ماڻهو روزانو اخبار جي ٻن صفحن جي برابر هئي، جيڪا 2007ع تائين وڌي في ماڻهو روزانو ڇهن مڪمل اخبارن جي برابر ٿي وئي.<ref>{{cite news|url=http://ideas.economist.com/video/giant-sifting-sound-0|title=video animation|newspaper=The Economist|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118072720/http://ideas.economist.com/video/giant-sifting-sound-0 |archive-date=18 January 2012}}</ref> هن واڌ کي نظر ۾ رکندي، ٽيليڪميونيڪيشن عالمي معيشت ۾ ڏينهون ڏينهن وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪري رهي آهي، ۽ 2012ع ۾ عالمي ٽيليڪميونيڪيشن صنعت جو حجم لڳ ڀڳ 4.7 ٽريلين آمريڪي ڊالر هو.<ref name="plunkettresearch01">{{cite web | url=http://www.plunkettresearch.com/Telecommunications/TelecommunicationsStatistics/tabid/96/Default.aspx | title=Worldwide Telecommunications Industry Revenues | archive-url=https://web.archive.org/web/20100328045302/http://www.plunkettresearch.com/Telecommunications/TelecommunicationsStatistics/tabid/96/Default.aspx |archive-date=28 March 2010|website=Plunkett's Telecommunications Industry Almanac 2010|date=1 June 2010}}</ref><ref name="plunkettresearch02">{{Cite web |title=Introduction to the Telecommunications Industry |url=http://www.plunkettresearch.com/telecommunications-market-research/industry-and-business-data/statistics |website=Plunkett Research |archive-url=https://web.archive.org/web/20121022031016/http://www.plunkettresearch.com/telecommunications-market-research/industry-and-business-data/statistics |archive-date=22 October 2012}}</ref> 2010ع ۾ عالمي ٽيليڪميونيڪيشن صنعت جي خدمتن مان حاصل ٿيندڙ آمدني جو اندازو 1.5 ٽريلين آمريڪي ڊالر لڳايو ويو، جيڪا دنيا جي مجموعي قومي پيداوار ([[جي ڊي پي]]) جو لڳ ڀڳ 2.4 سيڪڙو هئي.<ref name="plunkettresearch01" /> == فني تصور == جديد ٽيليڪميونيڪيشن ڪيترن ئي بنيادي تصورن تي ٻڌل آهي، جيڪي هڪ صديءَ کان به وڌيڪ عرصي دوران تدريجي طور ترقي ۽ بهتري ماڻيندا رهيا آهن. === بنيادي جزا === ٽيليڪميونيڪيشن ٽيڪنالاجين کي بنيادي طور [[تارائتو مواصلات|تارائتن]] ۽ بي تار طريقن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. مجموعي طور هڪ بنيادي ٽيليڪميونيڪيشن نظام ٽن اهم حصن تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ هميشه موجود هوندا آهن: * [[موڪليندڙ]]، جيڪو معلومات حاصل ڪري ان کي [[اشارو|اشاري]] ۾ تبديل ڪري ٿو. * [[ترسيل ذريعو]]، جنهن کي ''جسماني چينل'' پڻ چيو ويندو آهي، جيڪو اشاري کي منتقل ڪري ٿو (مثال طور [[آزاد خلا نظري مواصلات|آزاد خلا وارو چينل]]). * [[وصول ڪندڙ]]، جيڪو چينل مان اشاري کي حاصل ڪري ان کي ٻيهر وصول ڪندڙ لاءِ قابلِ استعمال معلومات ۾ تبديل ڪري ٿو. هڪ [[ريڊيو نشرياتي اسٽيشن]] ۾ اسٽيشن جو وڏو [[طاقت وڌائيندڙ]] موڪليندڙ هوندو آهي، جڏهن ته نشرياتي [[ريڊيو اينٽينا]] طاقت وڌائيندڙ ۽ آزاد خلا واري چينل جي وچ ۾ رابطي جو ذريعو هوندي آهي. آزاد خلا وارو چينل ترسيل جو ذريعو هوندو آهي، ۽ وصول ڪندڙ جي اينٽينا آزاد خلا واري چينل ۽ وصول ڪندڙ جي وچ ۾ رابطي جو ذريعو هوندي آهي. ان کان پوءِ [[ريڊيو وصول ڪندڙ]] ريڊيو اشاري جي آخري منزل هوندو آهي، جتي برقي اشاري کي آواز ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي. ٽيليڪميونيڪيشن نظام ڪڏهن ڪڏهن [[ٻطرفي مواصلات|ٻطرفا]] (Duplex) پڻ هوندا آهن، جن ۾ هڪ ئي برقي اوزار موڪليندڙ ۽ وصول ڪندڙ ٻنهي طور ڪم ڪندو آهي، جنهن کي ''[[ٽرانسيور]]'' چيو ويندو آهي (مثال طور [[موبائل فون]]).<ref name="stallings-intro">{{cite book | last = Haykin | first = Simon | edition= 4th | title = Communication Systems | url = https://archive.org/details/communicationsy000simo | url-access = registration | publisher = John Wiley & Sons | year = 2001 | pages = [https://archive.org/details/communicationsy000simo/page/n21 1]–3 | isbn = 978-0-471-17869-9 }}</ref> ٽرانسيور اندر موڪليندڙ ۽ وصول ڪندڙ جا برقي حصا هڪ ٻئي کان گهڻي حد تائين آزاد هوندا آهن. ان جو سبب اهو آهي ته ريڊيو موڪليندڙن ۾ طاقت وڌائيندڙ واٽ يا ڪلوواٽ جي سطح تي ڪم ڪندا آهن، جڏهن ته ريڊيو وصول ڪندڙ صرف مائيڪروواٽ يا [[نانوواٽ]] جي سطح جي اشارن سان ڪم ڪندا آهن. تنهن ڪري ٽرانسيورن کي اهڙي احتياط سان ٺاهيو ويندو آهي جو انهن جا وڌيڪ طاقت وارا ۽ گهٽ طاقت وارا حصا هڪ ٻئي تي اثرانداز نه ٿين. مقرر ٿيل تارن ذريعي ٿيندڙ ٽيليڪميونيڪيشن کي [[نقطو-کان-نقطو مواصلات]] چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها هڪ موڪليندڙ ۽ هڪ وصول ڪندڙ جي وچ ۾ ٿيندي آهي. جڏهن ته ريڊيو ذريعي ٿيندڙ مواصلات کي [[نشريات|نشرياتي مواصلات]] چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ هڪ طاقتور موڪليندڙ ۽ ڪيترائي گهٽ طاقت وارا پر حساس ريڊيو وصول ڪندڙ شامل هوندا آهن.<ref name="stallings-intro" /> اهڙا ٽيليڪميونيڪيشن نظام، جن ۾ ڪيترائي موڪليندڙ ۽ ڪيترائي وصول ڪندڙ گڏيل طور هڪ ئي جسماني چينل کي استعمال ڪرڻ لاءِ ترتيب ڏنل هوندا آهن، [[گهڻ رستي منتقلي]] (Multiplex Systems) سڏبا آهن. جسماني چينلن جي اهڙي گڏيل استعمال سان عام طور تي خرچن ۾ نمايان گهٽتائي اچي ٿي. گهڻ رستي وارا نظام ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪن ۾ ترتيب ڏنا ويندا آهن، جتي گهڻ رستي وارا اشارا مختلف مرڪزن تي سوئچ ٿي صحيح وصول ڪندڙ تائين پهچندا آهن. === اينالاگ ۽ ڊجيٽل مواصلات === مواصلات کي [[اينالاگ اشارو|اينالاگ]] يا [[ڊجيٽل اشارو]]ن جي صورت ۾ رمزبند ڪري سگهجي ٿو، جيڪي وري [[اينالاگ مواصلات|اينالاگ]] يا [[ڊجيٽل مواصلات|ڊجيٽل]] نظامن ذريعي منتقل ٿيندا آهن. اينالاگ اشارا معلومات جي لحاظ کان مسلسل تبديل ٿيندا رهندا آهن، جڏهن ته ڊجيٽل اشارا معلومات کي الڳ الڳ قدرن (جهڙوڪ هڪن ۽ صفرن) جي صورت ۾ ظاهر ڪندا آهن.<ref name=Ambardar>{{cite book | last = Ambardar | first = Ashok | edition = 2nd | title = Analog and Digital Signal Processing | publisher = Brooks| year = 1999 | pages = [https://archive.org/details/analogdigitalsig00amba/page/1 1–2] | isbn = 978-0-534-95409-3 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/analogdigitalsig00amba/page/1 }}</ref> منتقلي ۽ وصولي دوران اينالاگ اشارن ۾ موجود معلومات غير مطلوب [[شور (اشارن جي عملڪاري)|شور]] سبب خراب ٿيندي آهي. عام طور مواصلاتي نظام ۾ شور کي هڪ [[بي ترتيب عمل]] جي ذريعي گهربل اشاري ۾ اضافي يا گهٽتائي جي صورت ۾ ظاهر ڪيو ويندو آهي. اهڙي قسم جي شور کي [[واڌو شور]] چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ مختلف وقتن تي اهو مثبت يا منفي ٻنهي صورتن ۾ ٿي سگهي ٿو. جيستائين واڌو شور ڪنهن خاص حد کان وڌيڪ نه ٿئي، تيستائين ڊجيٽل اشارن ۾ موجود معلومات محفوظ رهندي آهي. شور جي مقابلي ۾ اها مزاحمت ڊجيٽل اشارن جو اينالاگ اشارن تي هڪ اهم فائدو آهي. بهرحال، جڏهن شور نظام جي پاڻمرادو غلطي درست ڪرڻ جي صلاحيت کان وڌي وڃي ٿو، تڏهن ڊجيٽل نظام اوچتو مڪمل طور ناڪام ٿي وڃي ٿو. ان جي ابتڙ، اينالاگ نظام آهستي آهستي خراب ٿيندو آهي؛ شور وڌڻ سان اشارو بتدريج گهٽ معيار وارو ٿيندو آهي، پر ڪجهه حد تائين استعمال لائق رهندو آهي. ان کان علاوه، [[مسلسل اشارو|مسلسل ڊيٽا]] جي ڊجيٽل منتقلي دوران لازمي طور [[مقداربندي شور]] پيدا ٿيندو آهي. هن شور کي گهٽائي سگهجي ٿو، پر مڪمل طور ختم نٿو ڪري سگهجي، ۽ ان لاءِ چينل جي وڌيڪ پٽي ويڪر جي ضرورت پوندي آهي. === اينالاگ ۽ ڊجيٽل مواصلات === مواصلات کي [[اينالاگ اشارو|اينالاگ]] يا [[ڊجيٽل اشارو|ڊجيٽل]] اشارن جي صورت ۾ رمزبند ڪري سگهجي ٿو، جيڪي وري [[اينالاگ مواصلات|اينالاگ]] يا [[ڊجيٽل مواصلات|ڊجيٽل]] نظامن ذريعي منتقل ڪيا ويندا آهن. اينالاگ اشارا معلومات جي لحاظ کان لڳاتار تبديل ٿيندا رهن ٿا، جڏهن ته ڊجيٽل اشارا معلومات کي الڳ الڳ قدرن (مثال طور، هڪن ۽ صفرن جي مجموعي) جي صورت ۾ رمزبند ڪندا آهن.<ref name=Ambardar>{{cite book | last = Ambardar | first = Ashok | edition = 2nd | title = Analog and Digital Signal Processing | publisher = Brooks| year = 1999 | pages = [https://archive.org/details/analogdigitalsig00amba/page/1 1–2] | isbn = 978-0-534-95409-3 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/analogdigitalsig00amba/page/1 }}</ref> منتقلي ۽ وصولي دوران اينالاگ اشارن ۾ موجود معلومات غير مطلوب [[اشارن جي عملڪاريءَ ۾ شور|شور]] سبب خراب ٿيندي آهي. عام طور تي مواصلاتي نظام ۾ شور کي [[بي ترتيب عمل]] جي ذريعي گهربل اشاري ۾ واڌ يا گهٽتائي جي صورت ۾ ظاهر ڪيو ويندو آهي. اهڙي قسم جي شور کي [[واڌو شور]] چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ مختلف وقتن تي اهو منفي يا مثبت ٻنهي صورتن ۾ ٿي سگهي ٿو. جيستائين واڌو شور ڪنهن مقرر حد کان وڌي نه وڃي، تيستائين ڊجيٽل اشارن ۾ موجود معلومات محفوظ رهندي آهي. شور جي مقابلي ۾ انهن جي مزاحمت، اينالاگ اشارن جي ڀيٽ ۾ ڊجيٽل اشارن جو هڪ اهم فائدو آهي. بهرحال، جڏهن شور نظام جي پاڻمرادو غلطي درست ڪرڻ جي صلاحيت کان وڌي وڃي ٿو، تڏهن ڊجيٽل نظام [[ڪلف اثر|اوچتي مڪمل ناڪامي]] جو شڪار ٿي ويندو آهي. ان جي ابتڙ، اينالاگ نظام آهستي آهستي خراب ٿيندو آهي؛ شور وڌڻ سان اشارو بتدريج گهٽ معيار وارو ٿيندو آهي، پر ڪجهه حد تائين استعمال لائق رهندو آهي. ان کان علاوه، [[مسلسل اشارو|مسلسل ڊيٽا]] جي ڊجيٽل منتقلي دوران لازمي طور [[مقداربندي شور]] پيدا ٿيندو آهي. هن شور کي گهٽائي سگهجي ٿو، پر مڪمل طور ختم نٿو ڪري سگهجي، ۽ ان لاءِ چينل جي وڌيڪ پٽي ويڪر جي ضرورت پوندي آهي. === مواصلاتي چينل === {{main|مواصلاتي چينل}} ''چينل'' (channel) جي اصطلاح جا ٻه مختلف مطلب آهن. پهرئين معنيٰ موجب، چينل اهو طبعياتي ذريعو آهي جيڪو موڪليندڙ ۽ وصول ڪندڙ جي وچ ۾ اشارو کڻي وڃي ٿو. ان جا مثال آهن: آواز جي مواصلات لاءِ [[فضا]]، ڪجهه قسمن جي [[نوري مواصلات]] لاءِ شيشي جا [[نوري فائبر]]، وولٽيج ۽ برقي رو جي ذريعي مواصلات لاءِ [[هم محور ڪيبل]]، ۽ [[خالي جاءِ ذريعي نوري مواصلات|آزاد خلا]]، جتي [[نظر ايندڙ روشني]]، [[تحتِ سرخ]] شعاعون، [[بالابنفشي روشني]] ۽ [[ريڊيو لهر]]ن ذريعي مواصلات ٿيندي آهي. هم محور ڪيبلن جي قسمن کي RG يا ''ريڊيو گائيڊ'' جي درجي بندي موجب سڃاتو ويندو آهي، جيڪا اصطلاح [[ٻي عالمي جنگ]] دوران وجود ۾ آئي. مختلف RG درجابنديون مخصوص اشارن جي منتقلي وارين استعمالن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿينديون آهن.<ref>{{Cite news|url=http://www.conwire.com/coax-cable-rg-cable-blog|title=Coax Cable FAQ Series: What is RG Cable? – Conwire|date=12 January 2016|work=Conwire|access-date=7 August 2017|language=en-US|archive-date=8 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808000629/http://www.conwire.com/coax-cable-rg-cable-blog|url-status=live}}</ref> هن آخري قسم کي ''آزاد خلا چينل'' چيو ويندو آهي. ريڊيو لهرن جي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ تائين منتقلي جو ٻنهي هنڌن جي وچ ۾ فضا جي موجودگي يا غير موجودگي سان ڪو واسطو ناهي. ريڊيو لهرون مڪمل [[خلا]] مان به اوتري ئي آساني سان گذرن ٿيون، جيتري هوا، ڪوهيڙي، ڪڪرن يا ڪنهن ٻئي گئس مان. مواصلات ۾ ''چينل'' جو ٻيو مطلب [[مواصلاتي چينل]] جي اصطلاح ۾ ملي ٿو، جنهن مان مراد منتقلي واري ذريعي جي اهڙي ورهاست آهي، جنهن سان هڪ ئي وقت ڪيترن ئي معلوماتي وهڪرن کي موڪلڻ ممڪن ٿئي. مثال طور، هڪ ريڊيو اسٽيشن 94.5&nbsp;[[ميگاهرٽز|MHz]] جي ويجهو فريڪوئنسي تي آزاد خلا ۾ ريڊيو لهرون نشر ڪري سگهي ٿي، جڏهن ته ٻي ريڊيو اسٽيشن ساڳئي وقت 96.1&nbsp;MHz جي ويجهو فريڪوئنسي تي نشريات ڪري سگهي ٿي. هر ريڊيو اسٽيشن لڳ ڀڳ 180&nbsp;[[ڪلوهرٽز|kHz]] جي [[اشارن جي عملڪاريءَ ۾ پٽي ويڪر|پٽي ويڪر]] اندر ريڊيو لهرون منتقل ڪندي، جنهن جو مرڪز مخصوص [[حامل لهر|حامل فريڪوئنسي]] هوندو آهي. هن مثال ۾ هر اسٽيشن پنهنجي پاڙيسري اسٽيشن کان 200&nbsp;kHz جي فاصلي تي هوندي آهي، جڏهن ته 200&nbsp;kHz ۽ 180&nbsp;kHz جي وچ وارو 20&nbsp;kHz مواصلاتي نظام جي فني خامين لاءِ رکيل انجنيئرنگ مارجن هوندو آهي. مٿين مثال ۾ ''آزاد خلا چينل'' کي فريڪوئنسي جي بنياد تي مختلف مواصلاتي چينلن ۾ ورهايو ويو آهي، ۽ هر چينل کي ريڊيو لهرن جي نشريات لاءِ الڳ فريڪوئنسي پٽي ويڪر ڏني وئي آهي. ذريعي کي فريڪوئنسي جي بنياد تي چينلن ۾ ورهائڻ واري هن نظام کي [[فريڪوئنسي ڊويزن ملٽي پليڪسنگ]] چيو ويندو آهي. ساڳئي تصور لاءِ ٻيو اصطلاح [[موج ڊگھائي ڊويزن ملٽي پليڪسنگ]] آهي، جيڪو گهڻو ڪري نوري مواصلات ۾ استعمال ٿيندو آهي، جتي ڪيترائي موڪليندڙ هڪ ئي طبعياتي ذريعي کي گڏيل طور استعمال ڪندا آهن. مواصلاتي ذريعي کي چينلن ۾ ورهائڻ جو هڪ ٻيو طريقو اهو آهي ته هر موڪليندڙ کي وقت جو هڪ ورجندڙ حصو (''وقت جي سلاٽ''، مثال طور هر سيڪنڊ مان 20 [[ملي سيڪنڊ]]) ڏنو وڃي، ۽ هر موڪليندڙ کي رڳو پنهنجي مقرر وقت واري حصي اندر پيغام موڪلڻ جي اجازت هجي. ذريعي کي وقت جي بنياد تي مواصلاتي چينلن ۾ ورهائڻ واري هن طريقي کي [[وقت ڊويزن ملٽي پليڪسنگ]] (TDM) چيو ويندو آهي، جيڪو [[نوري فائبر]] مواصلات ۾ استعمال ٿيندو آهي. ڪجهه ريڊيو مواصلاتي نظام، اڳ ۾ مختص ڪيل FDM چينل جي اندر TDM پڻ استعمال ڪندا آهن. تنهن ڪري اهڙا نظام TDM ۽ FDM ٻنهي جو گڏيل (هائبرڊ) استعمال ڪندا آهن. === ماڊيوليشن === {{main|ماڊيوليشن}} معلومات منتقل ڪرڻ لاءِ اشارو (سگنل) کي هڪ مخصوص شڪل ڏيڻ جي عمل کي ''ماڊيوليشن'' چيو ويندو آهي. ماڊيوليشن ذريعي ڊجيٽل پيغام کي اينالاگ موجي شڪل (waveform) ۾ پيش ڪري سگهجي ٿو. هن عمل کي عام طور [[ڪيئنگ (مواصلات)|''ڪيئنگ'']] چيو ويندو آهي، جيڪا اصطلاح مواصلات ۾ [[مورس ڪوڊ]] جي پراڻي استعمال مان نڪتل آهي. ڪيئنگ جون ڪيتريون ئي ٽيڪنيڪون موجود آهن، جن ۾ [[مرحلي جي تبديليءَ واري ڪيئنگ]]، [[فريڪوئنسي جي تبديليءَ واري ڪيئنگ]] ۽ [[ايمپليٽيوڊ جي تبديليءَ واري ڪيئنگ]] شامل آهن. مثال طور، [[بلوٽوٿ]] نظام مختلف اوزارن جي وچ ۾ معلومات جي ڏي وٺ لاءِ مرحلي جي تبديليءَ واري ڪيئنگ استعمال ڪندو آهي.<ref>Haykin, pp. 344–403.</ref><ref>[http://www.bluetooth.org/foundry/adopters/document/Core_v2.0_EDR/en/1/Core_v2.0_EDR.zip Bluetooth Specification Version 2.0 + EDR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140814042933/https://www.bluetooth.org/foundry/adopters/document/Core_v2.0_EDR/en/1/Core_v2.0_EDR.zip |date=14 August 2014 }} (p. 27), Bluetooth, 2004.</ref> ان کان علاوه، مرحلي جي تبديليءَ واري ڪيئنگ ۽ ايمپليٽيوڊ جي تبديليءَ واري ڪيئنگ جي گڏيل استعمال کي [[چوڪنڊي ايمپليٽيوڊ ماڊيوليشن]] (QAM) چيو ويندو آهي، جيڪو وڌيڪ گنجائش وارن ڊجيٽل ريڊيو مواصلاتي نظامن ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. ماڊيوليشن کي گهٽ فريڪوئنسي وارن اينالاگ اشارن جي معلومات کي وڌيڪ فريڪوئنسي تي منتقل ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. اهو ان ڪري فائديمند آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ گهٽ فريڪوئنسي وارا اينالاگ اشارا آزاد خلا ذريعي مؤثر نموني منتقل نٿا ٿي سگهن. تنهن ڪري، اهڙي اينالاگ اشاري جي معلومات کي منتقلي کان اڳ هڪ وڌيڪ فريڪوئنسي واري اشاري، جنهن کي [[حامل لهر]] چيو ويندو آهي، تي سوار ڪيو ويندو آهي. ان مقصد لاءِ ماڊيوليشن جون مختلف اسڪيمون موجود آهن، جن مان ٻه بنيادي اسڪيمون [[ايمپليٽيوڊ ماڊيوليشن]] (AM) ۽ [[فريڪوئنسي ماڊيوليشن]] (FM) آهن. هن عمل جو هڪ مثال اهو آهي ته ڊسڪ جاڪي جو آواز فريڪوئنسي ماڊيوليشن ذريعي 96&nbsp;MHz واري حامل لهر تي منتقل ڪيو وڃي، جنهن کي پوءِ ريڊيو تي 96&nbsp;FM چينل طور وصول ڪيو ويندو آهي.<ref>Haykin, pp. 88–126.</ref> ان کان علاوه، ماڊيوليشن جو هڪ ٻيو فائدو اهو به آهي ته ان سان [[فريڪوئنسي ڊويزن ملٽي پليڪسنگ]] (FDM) استعمال ڪري سگهجي ٿي. == پڻ ڏسندا == * [[ڏور ربطيات جي تاريخ]] == خارجي ڳنڍڻا == ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:انجنيئرنگ جا شعبا]] [[زمرو:ٽيليڪميونيڪيشن]] [[زمرو:ربطيات]] [[زمرو:ميڊيا ٽيڪنالاجي]] 5fubzqtt1coenhn4x4axehhlswqk7t8 390614 390613 2026-07-02T19:16:47Z Intisar Ali 8681 390614 wikitext text/x-wiki {{Short description|برقي يا اليڪٽرانڪ ذريعن وسيلي معلومات جي ترسيل}} [[فائل:Erdfunkstelle Raisting 2.jpg|thumb|[[جرمني]] جي [[باويريا]] صوبي جي [[رائسٽنگ]] ۾ سيٽلائيٽ مواصلات جي سڀ کان وڏي مرڪز تي [[سيٽلائيٽ مواصلات]] جي اينٽينا]] [[فائل:Internet map 1024.jpg|thumb|[[اوپٽي پراجيڪٽ]] پاران [[انٽرنيٽ]] جي هڪ حصي مان گذرندڙ مختلف رستن جي بصري نمائش]] '''ٽيلي ڪميونيڪيشن''' ('''Telecommunication''')، جنهن کي اڪثر جمع جي صورت ۾ يا مختصر طور '''ٽيليڪام''' پڻ چيو ويندو آهي، [[معلومات]] کي ڊگهي فاصلي تي [[برق]]ي يا [[اليڪٽرانڪس|اليڪٽرانڪ]] ذريعن وسيلي منتقل ڪرڻ جو عمل آهي، جيڪو عام طور ڪيبلن، [[ريڊيو لهر]]ن يا ٻين مواصلاتي ٽيڪنالاجين ذريعي انجام ڏنو ويندو آهي. اهي ترسيلي وسيلا [[مواصلاتي چينل]]ن ۾ ورهايا ويندا آهن، جيڪي [[ملٽي پليڪسنگ]] جي ذريعي هڪ ئي وسيلي تي ڪيترن ئي هم وقت [[مواصلاتي سيشن]]ن جي ترسيل کي ممڪن بڻائيندا آهن. اوڻيهين، ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ دوران ايجاد ٿيل ڊگهي فاصلي واريون ٽيڪنالاجيون عام طور برقي توانائي استعمال ڪنديون آهن، جن ۾ [[برقي تاربرقي]]، [[ٽيليفون]]، [[ٽيليويزن]] ۽ [[ريڊيو]] شامل آهن. شروعاتي [[ٽيليڪميونيڪيشن ڄار]]ن ۾ سگنلن جي ترسيل لاءِ ڌاتي تارون استعمال ٿينديون هيون. اهي ڄار ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين [[تاربرقي]] ۽ ٽيليفوني لاءِ استعمال ٿيندا رهيا. ويهين صديءَ جي پهرئين ڏهاڪي ۾ [[بي تار مواصلات]] جي ميدان ۾ هڪ وڏو انقلاب آيو، جنهن ۾ [[ريڊيو مواصلات]] بابت [[گوليئلمو مارڪوني]] جون اهم ڪاميابيون شامل هيون، جنهن تي کيس 1909ع جو [[فزڪس ۾ نوبل انعام]] مليو. برقي ۽ اليڪٽرانڪ ٽيليڪميونيڪيشن جي ٻين ابتدائي اڳواڻن ۾ [[چارلس ويٽ اسٽون]] ۽ [[سيميوئل مورس]] (تاربرقي جا گڏيل موجد)، [[انٽونيو ميوچي]]، [[فلپ رائيس]]، [[اليشا گري]] ۽ [[اليگزينڊر گراهم بيل]] (ٽيليفون جا موجد ۽ ترقي ڏيندڙ)، [[ايڊون آرمسٽرانگ]] ۽ [[لي ڊي فاريسٽ]] (ريڊيو جا موجد)، ۽ [[ولاديمير زوورڪِن]]، [[جان لوگي بيئرڊ]] ۽ [[فائلو فارنسورٿ]] (ٽيليويزن جا موجد) شامل آهن. 1960ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ڊجيٽل ٽيڪنالاجين جي تيزي سان واڌ سبب [[آواز]]ي مواصلات کي آهستي آهستي ڊيٽا جي ترسيل سان گڏايو ويو. ڌاتي وسيلي جي طبعياتي حدن [[آپٽيڪل فائبر]] جي ترقي کي هٿي ڏني.<ref name=":11">{{Cite web|title=How does a Gigabit Passive Optical Network (GPON) work?|url=https://www.eib.org/en/stories/what-is-gpon|access-date=7 June 2021|website=European Investment Bank|language=en|archive-date=7 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210607144149/https://www.eib.org/en/stories/what-is-gpon|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|author1=National Research Council |url=https://www.nap.edu/read/11711/chapter/3|year=2006|doi=10.17226/11711|isbn=978-0-309-10265-0|language=en|access-date=25 June 2021|archive-date=23 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210623221636/https://www.nap.edu/read/11711/chapter/3|url-status=live |title=Renewing U.S. Telecommunications Research |bibcode=2006nap..book11711N }}</ref><ref>{{Cite web|last=Cyphers|first=Bennett|date=16 October 2019|title=The Case for Fiber to the Home, Today: Why Fiber is a Superior Medium for 21st Century Broadband|url=https://www.eff.org/wp/case-fiber-home-today-why-fiber-superior-medium-21st-century-broadband|access-date=7 June 2021|website=Electronic Frontier Foundation|language=en|archive-date=3 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603233817/https://www.eff.org/wp/case-fiber-home-today-why-fiber-superior-medium-21st-century-broadband|url-status=live}}</ref> [[انٽرنيٽ]]، جيڪا ڪنهن هڪ مخصوص وسيلي تي دارومدار نٿي رکي، انفرادي استعمال ڪندڙن کي عالمي سطح تي خدمتن تائين رسائي فراهم ڪئي آهي ۽ مواصلات ۾ هنڌ ۽ وقت جون حدون وڌيڪ گهٽائي ڇڏيون آهن. == وصف == 1932ع ۾ [[آئي ٽي يو مڪمل اختيار ڪانفرنس|مڪمل اختيار ٽيليگراف ڪانفرنس]] ۽ ميڊرڊ ۾ ٿيل بين الاقوامي ريڊيو ٽيليگراف ڪانفرنس دوران ٻنهي تنظيمن گڏجي [[بين الاقوامي ٽيليڪميونيڪيشن يونين]] (ITU) جوڙي.<ref>{{cite web |title=International Telegraph Conference (Madrid, 1932) |url=https://www.itu.int/en/history/Pages/PlenipotentiaryConferences.aspx?conf=4.5 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230108011921/https://www.itu.int/en/history/Pages/PlenipotentiaryConferences.aspx?conf=4.5 |archive-date=8 January 2023 |access-date=8 January 2023 |publisher=ITU}}</ref> هنن ''ٽيليڪميونيڪيشن'' جي وصف هن ريت ڪئي: "تار، بي تار يا برقي سگنلنگ يا بصري سگنلنگ جي ٻين نظامن يا عملن وسيلي نشانين، سگنلن، تحرير، فيڪسيملين ۽ هر قسم جي آوازن جي ڪا به ٽيليگرافڪ يا ٽيليفونڪ مواصلات." بعد ۾ [[آئي ٽي يو ريڊيو ضابطا]] جي آرٽيڪل 1.3 تحت اها وصف ٻيهر تصديق ڪئي وئي، جنهن ۾ ان کي "نشانين، سگنلن، تحريرن، تصويرن، آوازن يا ڪنهن به نوعيت جي ڄاڻ جي ڪا به ترسيل، اخراج يا وصولي، جيڪا [[تار]]، ريڊيو، بصري يا ٻين برقي مقناطيسي نظامن وسيلي ڪئي وڃي" قرار ڏنو ويو.<ref>{{Cite web |date=2026-05-11 |title=Communication vs Telecommunications vs Data Communication: Best CCNA Guide on Key Differences in 3 Terms - The Cyber Skills |url=https://thecyberskills.com/communication-vs-telecommunications-vs-data-communication/ |access-date=2026-06-14 |language=en-US}}</ref> انهيءَ ڪري آهستي رفتار واريون مواصلاتي ٽيڪنالاجيون، جهڙوڪ [[ٽپال]] ۽ [[هوا-دٻاءُ نليون]]، ٽيليڪميونيڪيشن جي وصف ۾ شامل ناهن.<ref>{{citation |title=ITU Radio Regulations |title-link=ITU Radio Regulations |date=2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150319031957/https://www.itu.int/dms_pub/itu-s/oth/02/02/S02020000244501PDFE.PDF |archive-date=19 March 2015 |chapter=Article 1.3 |chapter-url=https://www.itu.int/dms_pub/itu-s/oth/02/02/S02020000244501PDFE.PDF |publisher=[[International Telecommunication Union]]}}</ref><ref>Constitution and Convention of the International Telecommunication Union, Annex (Geneva, 1992)</ref> ''ٽيليڪميونيڪيشن'' اصطلاح 1904ع ۾ فرانسيسي انجنيئر ۽ ناول نگار [[ايڊوار ايسٽونيئي]] وضع ڪيو، جنهن ان جي وصف "بجلي وسيلي خيال جي پري کان ترسيل" طور ڪئي.<ref>{{cite web|first=Jean-Marie|last=Dilhac|url=http://www.ieee.org/portal/cms_docs_iportals/iportals/aboutus/history_center/conferences/che2004/Dilhac.pdf|title=From tele-communicare to Telecommunications|website=[[Institute of Electrical and Electronics Engineers]] (IEEE) |archive-url=https://web.archive.org/web/20101202232403/http://www.ieee.org/portal/cms_docs_iportals/iportals/aboutus/history_center/conferences/che2004/Dilhac.pdf |archive-date=2 December 2010|year=2004}}</ref> ٽيليڪميونيڪيشن هڪ مرڪب اسم آهي، جيڪو يوناني اڳياڙي ''tele-'' (τῆλε)، جنهن جي معنيٰ "پري"، "دور" يا "فاصلي تي" آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=tele-&allowed_in_frame=0|title=Online Etymology Dictionary|access-date=19 August 2016|archive-date=25 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161225225345/http://www.etymonline.com/index.php?term=tele-&allowed_in_frame=0|url-status=live}}</ref> ۽ لاطيني فعل ''ڪميونيڪيئر''، جنهن جي معنيٰ "ونڊڻ" آهي، مان ٺهيل آهي.<ref name="oxford">{{cite web |url=http://oxforddictionaries.com/definition/english/telecommunication?view=uk |title=Telecommunication |work=Oxford Dictionaries |publisher=Oxford University Press |access-date=28 February 2013 |archive-date=30 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130430020541/http://oxforddictionaries.com/definition/english/telecommunication?view=uk |url-status=dead }}</ref><ref>''Telecommunication'', ''tele-'' and ''communication'', [[New Oxford American Dictionary]] (2nd edition), 2005.</ref> ''ڪميونيڪيشن'' لفظ انگريزيءَ ۾ پهريون ڀيرو چوڏهين صديءَ جي آخر ۾ استعمال ٿيو. اهو پراڻي فرانسيسي لفظ ''ڪومونيڪاسيون'' مان آيو، جيڪو لاطيني ''ڪميونيڪيشنم'' مان نڪتل آهي؛ اهو ''ڪميونيڪيئر'' جي ماضي واري جز جي بنياد مان ٺهيل عمل جو اسم آهي، جنهن جي معنيٰ "ونڊڻ، ورهائڻ، اطلاع ڏيڻ، گڏ ڪرڻ، شامل ڪرڻ" آهي، ۽ لفظي معنيٰ "عام ڪرڻ" آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=communication&allowed_in_frame=0|title=communication |website=Online Etymology Dictionary|access-date=19 August 2016|archive-date=14 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160914041535/http://www.etymonline.com/index.php?term=communication&allowed_in_frame=0|url-status=live}}</ref> == تاريخ == {{further|ٽيليڪميونيڪيشن جي تاريخ}} تاريخ دوران ڊگهي مفاصلي واري رابطي لاءِ ڪيترائي [[ترسيل وسيلا]] استعمال ڪيا ويا آهن، جن ۾ [[دونهين جا اشارا]]، [[مشعلون]]، [[سيميفور ٽيليگراف]]، [[اشارتي جهنڊا]]، بصري [[هيليوگراف]]، [[برقي تار]]ون، ۽ [[برقي مقناطيسي سگنل]] منتقل ڪرڻ لاءِ خالي فضا شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=Telecommunications and Networking |url=https://courses.aiu.edu/Telecommunications%20and%20Networking/SEC%201/SEC%201.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250110094619/https://courses.aiu.edu/Telecommunications%20and%20Networking/SEC%201/SEC%201.pdf |archive-date=10 January 2025 |access-date=14 June 2026 |website=Atlantic International University}}</ref> === برقي ۽ اليڪٽرانڪ دور کان اڳ === [[فائل:OptischerTelegraf.jpg|upright|thumb|[[ڪلاڊ شاپ]] جي [[سيميفور ٽاور]]ن مان هڪ جي نقل]] ڊگهي مفاصلي وارو رابطو بجلي ۽ برقي مقناطيسيت جي دريافت کان گهڻو اڳ استعمال ٿيندو هو، جنهن بعد [[ٽيليڪميونيڪيشن]] جي ايجاد ممڪن ٿي.<ref>{{Cite web |last=Wheeler |first=Heather |title=The evolution of long distance communication |url=https://www.hebronhawkeye.com/entertainment/2023/01/18/the-evolution-of-long-distance-communication/ |access-date=2026-06-14 |website=The Hawk Eye}}</ref> ان کان اڳ فاصلي تي رابطي لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪيترن ئي ذهين طريقن مان ڪجهه هتي بيان ڪيا ويا آهن. [[ڪبوتر پيغام رسان]] تاريخ دوران مختلف تهذيبن طرفان استعمال ڪيا ويا. [[ڪبوتر ٽپال]] جون پاڙون [[فارس]] ۾ هيون، جنهن کي پوءِ رومنن پنهنجي فوجي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو. [[فرونٽينس]] جي دعويٰ موجب [[جوليس سيزر]] [[گال]] جي فتح دوران ڪبوترن کي پيغام رسان طور استعمال ڪيو.<ref name="Levi">{{cite book |last=Levi |first=Wendell |title= The Pigeon|year= 1977|publisher= Levi Publishing Co, Inc|location= Sumter, SC|isbn=978-0-85390-013-9 }}</ref> [[يوناني]] پڻ [[قديم اولمپڪ رانديون|اولمپڪ رانديون]] جي فاتحن جا نالا مختلف شهرن ڏانهن ڪبوترن ذريعي موڪليندا هئا.<ref>{{cite book | last =Blechman | first =Andrew | title =Pigeons-The fascinating saga of the world's most revered and reviled bird. | publisher =University of Queensland Press | year =2007 | location =St Lucia, Queensland | url =http://www.uqp.uq.edu.au/book_details.php?id=9780702236419 | isbn =978-0-7022-3641-9 | url-status=dead | archive-url =https://web.archive.org/web/20080514003720/http://www.uqp.uq.edu.au/book_details.php?id=9780702236419 | archive-date =14 May 2008 | df =dmy-all }}</ref> اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ ڊچ حڪومت اهو نظام [[جاوا]] ۽ [[سوماترا]] ۾ استعمال ڪيو. 1849ع ۾ [[پال جوليس روئٽر]] [[آخن]] ۽ [[برسلز]] جي وچ ۾ اسٽاڪ مارڪيٽ جون قيمتون موڪلڻ لاءِ ڪبوترن جي خدمت شروع ڪئي، جيڪا ٽيليگرافي رابطو مڪمل ٿيڻ تائين هڪ سال جاري رهي.<ref>{{cite news| title =Chronology: Reuters, from pigeons to multimedia merger| newspaper =Reuters| url =https://www.reuters.com/article/rbssTechMediaTelecomNews/idUSL1849100620080219| format =Web article| access-date =21 February 2008| date =19 February 2008| archive-date =26 March 2008| archive-url =https://web.archive.org/web/20080326192232/http://www.reuters.com/article/rbssTechMediaTelecomNews/idUSL1849100620080219| url-status =live}}</ref> وچئين دور ۾ [[مشعلن]] جون زنجيرون عام طور ٽڪرين جي چوٽين تي اشارا پهچائڻ لاءِ استعمال ٿينديون هيون. انهن جو هڪ وڏو نقصان اهو هو ته اهي صرف هڪ بِٽ معلومات منتقل ڪري سگهنديون هيون، تنهنڪري پيغام جي معنيٰ، جهڙوڪ "دشمن نظر اچي ويو آهي"، اڳواٽ طئي ٿيل هوندي هئي. انهن جي استعمال جو هڪ مشهور مثال [[اسپيني آرماڊا]] دوران ملي ٿو، جڏهن مشعلن جي زنجير [[پليموٿ]] کان [[لنڊن]] تائين خبرداريءَ جو اشارو پهچايو.<ref>{{cite web | first=David | last=Ross | url=http://www.britainexpress.com/History/tudor/armada.htm | title=The Spanish Armada | archive-url=https://web.archive.org/web/20200104142345/https://www.britainexpress.com/History/tudor/armada.htm | archive-date=4 January 2020 | website=Britain Express | access-date=October 1, 2007}}</ref> 1792ع ۾ فرانسيسي انجنيئر [[ڪلاڊ شاپ]] [[ليل]] ۽ پيرس جي وچ ۾ پهريون مستقل بصري [[ٽيليگرافي]] نظام (يا [[سيميفور لائين]]) قائم ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://chappe.ec-lyon.fr/|archive-url=https://web.archive.org/web/20040409014107/http://chappe.ec-lyon.fr/|title=Les Télégraphes Chappe|archive-date=2004-04-09|website=Cédrick Chatenet|location=l'Ecole Centrale de Lyon|year=2003}}</ref> پر سيميفور نظام لاءِ ماهر آپريٽرن ۽ هر ڏهه کان ٽيهه ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي مهانگا ٽاور گهربل هوندا هئا. برقي ٽيليگراف سان مقابلي جي نتيجي ۾ ان جي آخري تجارتي لائين 1880ع ۾ بند ڪئي وئي.<ref>{{cite web|url=http://www.itu.int/itudoc/gs/promo/tsb/88192.pdf|title=CCIT/ITU-T 50 Years of Excellence|archive-url=https://web.archive.org/web/20200212173522/https://www.itu.int/itudoc/gs/promo/tsb/88192.pdf|archive-date=12 February 2020|website=International Telecommunication Union|year=2006}}</ref> === ٽيليگراف ۽ ٽيليفون === {{main|ٽيليگرافي|ٽيليفوني}} 25 جولاءِ 1837ع تي پهريون تجارتي [[برقي ٽيليگراف]] انگريز موجد سر [[وليم فوٿرگل ڪوڪ]] ۽ انگريز سائنسدان سر [[چارلس ويٽسٽون]] پاران پيش ڪيو ويو.<ref>{{cite book|first=William|last=Brockedone|title=Cooke and Wheatstone and the Invention of the Electric Telegraph|date=11 March 2013|publisher=Routledge |isbn=9780415846783}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/technology/connecting-britain/first-electric-telegraph/|title=Who made the first electric telegraph communications?|work=The Telegraph|access-date=7 August 2017|language=en-GB|archive-date=8 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808003926/http://www.telegraph.co.uk/technology/connecting-britain/first-electric-telegraph/|url-status=live}}</ref> ٻنهي موجدن پنهنجي اوزار کي نئين ايجاد بدران ”موجوده برقي مقناطيسي ٽيليگراف ۾ هڪ سڌارو“ قرار ڏنو.<ref>{{cite web|url=https://www.du.edu/~jcalvert/tel/morse/morse.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20010616184336/https://www.du.edu/~jcalvert/tel/morse/morse.htm|archive-date=2001-06-16|title=The Electromagnetic Telegraph|first=J. B.|last=Calvert|date=19 May 2004}}</ref> [[سيميوئل مورس]] به آزاديءَ سان برقي ٽيليگراف جو هڪ نمونو تيار ڪيو، جنهن جو هن 2 سيپٽمبر 1837ع تي ڪامياب نه ٿيندڙ مظاهرو ڪيو. [[مورس ڪوڊ|سندس ڪوڊ]] ويٽسٽون جي اشارتي طريقي جي ڀيٽ ۾ هڪ اهم ترقي هئي. پهرين [[ائٽلانٽڪ سمنڊ پار ٽيليگراف ڪيبل]] 27 جولاءِ 1866ع تي ڪاميابي سان مڪمل ڪئي وئي، جنهن سان پهريون ڀيرو ائٽلانٽڪ سمنڊ پار ٽيليڪميونيڪيشن ممڪن ٿي.<ref>{{cite web|url=http://www.sil.si.edu/digitalcollections/hst/atlantic-cable/|title=The Atlantic Cable |via=Smithsonian Libraries |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701144122/http://www.sil.si.edu/digitalcollections/hst/atlantic-cable/|archive-date=1 July 2017|website=Bern Dibner|publisher=Burndy Library Inc.|year=1959}}</ref> [[انتونيو ميوچي]] جي ”ڳالهائيندڙ ٽيليگراف“ ۽ [[يوهان فلپ رائس]] جي ''Telefon'' تي ابتدائي ڪوششن کان پوءِ، روايتي ٽيليفون جو پيٽنٽ [[اليگزينڊر گراهم بيل|اليگزينڊر بيل]] فيبروري 1876ع ۾ داخل ڪرايو (صرف ڪجهه ڪلاڪ اڳ [[ايليشا گري]] ساڳئي قسم جي اوزار لاءِ [[پيٽنٽ ڪيويٽ]] داخل ڪئي هئي).<ref>"[https://www.loc.gov/everyday-mysteries/technology/item/who-is-credited-with-inventing-the-telephone/ Who is credited with inventing the telephone?]", published 2022-02-22, updated 2024-9-12. Science Reference Section, Library of Congress.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.oberlin.edu/external/EOG/OYTT-images/ElishaGray.html|title=Elisha Gray|archive-url=https://web.archive.org/web/20170628164416/http://www2.oberlin.edu/external/EOG/OYTT-images/ElishaGray.html|archive-date=28 June 2017|website=Oberlin College Archives|publisher=Electronic Oberlin Group|year=2006}}</ref> پهرين تجارتي ٽيليفون خدمتون [[بيل ٽيليفون ڪمپني]] پاران 1878ع ۽ 1879ع ۾ ائٽلانٽڪ جي ٻنهي ڪنارن تي [[نيو هيون]] ۽ [[لنڊن]] شهرن ۾ قائم ڪيون ويون.<ref>{{cite web|url=http://www.connected-earth.com/Galleries/Telecommunicationsage/Thetelephone/index.htm|title=Connected Earth: The telephone|archive-url=https://web.archive.org/web/20060822104544/http://www.connected-earth.com/Galleries/Telecommunicationsage/Thetelephone/index.htm|archive-date=22 August 2006|publisher=BT|year=2006}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.att.com/history/milestones.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20030114033744/https://www.att.com/history/milestones.html|title=History of AT&T|archive-date=2003-01-14|website=AT&T}}</ref> === ريڊيو ۽ ٽيليويزن === {{main|ريڊيو|ٽيليويزن}} 1894ع ۾ اطالوي موجد [[گوليئلمو مارڪوني]] نئين دريافت ٿيل [[ريڊيو لهر]]ن جي اصول تي ٻڌل بي تار رابطي جي ترقي شروع ڪئي، ۽ 1901ع تائين هن اهو ثابت ڪري ڏيکاريو ته اهي لهرون ائٽلانٽڪ سمنڊ پار به موڪلي سگهجن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.teslasociety.com/biography.htm|title=Tesla Biography|archive-url=https://web.archive.org/web/20160114205727/http://www.teslasociety.com/biography.htm |archive-date=14 January 2016|first=Ljubo|last=Vujovic|website=Tesla Memorial Society of New York|year=1998}}</ref> اهو ريڊيو ذريعي [[بي تار ٽيليگرافي]] جي شروعات هئي. 17 ڊسمبر 1902ع تي [[مارڪوني اسٽيشن (گليس بي، نووا اسڪوٽيا)|ڪينيڊا جي نووا اسڪوٽيا صوبي جي گليس بي ۾ مارڪوني اسٽيشن]] تان موڪليل پيغام اتر آمريڪا کان ائٽلانٽڪ پار پهچندڙ دنيا جو پهريون ريڊيو پيغام بڻيو. 1904ع ۾ هڪ تجارتي خدمت قائم ڪئي وئي، جيڪا رڪنيت رکندڙ جهازن ڏانهن هر رات خبرن جا خلاصا موڪليندي هئي، ۽ اهي جهاز انهن کي پنهنجي اندروني اخبارن ۾ شامل ڪندا هئا.<ref>{{Cite web|title=TR Center - Talking Across the Ocean|url=https://www.theodorerooseveltcenter.org/Blog/Item/Talking%20Across%20the%20Ocean|access-date=2021-03-12|website=www.theodorerooseveltcenter.org|archive-date=17 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417162827/https://www.theodorerooseveltcenter.org/Blog/Item/Talking%20Across%20the%20Ocean|url-status=live}}</ref> [[پهرين عالمي جنگ]] فوجي رابطن لاءِ ريڊيو جي ترقي کي تيز ڪيو. جنگ کان پوءِ 1920ع واري ڏهاڪي ۾ تجارتي [[اي ايم نشريات]] شروع ٿي، جيڪا تفريح ۽ خبرن جو هڪ اهم عوامي ذريعو بڻجي وئي. [[ٻي عالمي جنگ]] وري جهازن ۽ زميني فوجي رابطن، ريڊيو نيويگيشن ۽ ريڊار جي جنگي ضرورتن سبب ريڊيو جي ترقي کي وڌيڪ تيز ڪيو.<ref>{{cite book|isbn=9781118104644|last=Thompson|first=R.J. Jr.|year=2011|title=Crystal Clear: The Struggle for Reliable Communications Technology in World War II|location=Hoboken, NJ|publisher=Wiley}}</ref> ريڊيو جي [[ايف ايم نشريات|اسٽيريو ايف ايم نشريات]] جي ترقي آمريڪا ۾ 1930ع واري ڏهاڪي ۽ برطانيا ۾ 1940ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ٿي،<ref name="BBC1946">{{cite web |title=Report 1946-04 – Frequency Modulation |url=https://www.bbc.co.uk/rd/publications/rdreport_1946_04 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200103173115/https://www.bbc.co.uk/rd/publications/rdreport_1946_04 |archive-date=2020-01-03 |access-date=2020-01-03 |website=BBC Research & Development|date=January 1946 }}</ref> ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ان اي ايم کي غالب تجارتي معيار طور گهڻي حد تائين تبديل ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite book | isbn=9781623566654 | last1=Théberge | first1=P. | last2=Devine | first2=K. | last3=Everrett | first3=T | year=2015 | title=Living Stereo: Histories and Cultures of Multichannel Sound | location=New York | publisher=Bloomsbury Publishing}}</ref> 25 مارچ 1925ع تي [[جان لوگي بيئرڊ]] لنڊن جي [[سيلفرجز]] ڊپارٽمينٽل اسٽور ۾ هلندڙ تصويرن جي ترسيل جو مظاهرو ڪيو. بيئرڊ جو اوزار [[پال نپڪو]] جي [[نپڪو ڊسڪ]] تي ٻڌل هو، تنهنڪري اهو [[ميڪانيڪي ٽيليويزن]] جي نالي سان مشهور ٿيو. اهو نظام [[برٽش براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]] پاران 30 سيپٽمبر 1929ع کان شروع ڪيل تجرباتي نشريات جو بنياد بڻيو.<ref>{{cite web|url=http://www.mztv.com/newframe.asp?content=http://www.mztv.com/pioneers.html | title=The Pioneers | archive-url=https://web.archive.org/web/20130514070220/http://www.mztv.com/newframe.asp?content=http%3A%2F%2Fwww.mztv.com%2Fpioneers.html | archive-date=14 May 2013 | website=MZTV Museum of Television | year=2006}}</ref> === ويڪيوم ٽيوب === {{main|ويڪيوم ٽيوب}} ويڪيوم ٽيوبون ڪيترن ئي بنيادي برقياتي عملن، جهڙوڪ سگنلن جي [[طاقت واڌارو|طاقت واڌاري]] ۽ برقي رو جي [[سڌارڻ (برقيات)|سڌارڻ]] لاءِ گرم [[گرم ڪيٿوڊ|ڪيٿوڊ]] مان نڪرندڙ [[ٿرميونڪ اخراج]] ٿيندڙ اليڪٽرانن کي استعمال ڪنديون آهن.<ref>{{Cite news |title=Electron tube {{!}} Vacuum Tubes, Cathode Rays, & Applications {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/technology/electron-tube |access-date=2026-06-14 |work=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> سڀ کان سادي ويڪيوم ٽيوب، يعني [[ڊائيوڊ]]، جيڪا 1904ع ۾ [[جان ايمبروز فليمنگ]] ايجاد ڪئي، رڳو هڪ گرم اليڪٽران خارج ڪندڙ ڪيٿوڊ ۽ هڪ اينوڊ تي مشتمل هوندي آهي. اليڪٽران هن اوزار ۾ صرف هڪ طرف، يعني ڪيٿوڊ کان اينوڊ ڏانهن وهي سگهن ٿا. ٽيوب اندر هڪ يا وڌيڪ [[ضابطو ڄاري]] شامل ڪرڻ سان ڪيٿوڊ ۽ اينوڊ جي وچ ۾ وهندڙ برقي رو کي ڄاري يا ڄارين تي لاڳو ٿيل وولٽيج ذريعي ڪنٽرول ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite web|last=Hoddeson|first=L|title=The Vacuum Tube|url=https://www.pbs.org/transistor/science/events/vacuumt.html|publisher=PBS|access-date=6 May 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120415063342/http://www.pbs.org/transistor/science/events/vacuumt.html | archive-date=15 April 2012}}</ref> اهي اوزار ويهين صديءَ جي پهرين اڌ دوران برقي سرڪٽن جو بنيادي حصو بڻيا ۽ ريڊيو، ٽيليويزن، ريڊار، [[آواز جي رڪارڊنگ ۽ ٻيهر پيداوار]]، ڊگهي فاصلي وارن ٽيليفون نيٽ ورڪن، ۽ اينالاگ توڙي شروعاتي ڊجيٽل [[ڪمپيوٽر]]ن جي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. جيتوڻيڪ ڪجهه شعبن ۾ اڳ ئي [[اسپارڪ گيپ ٽرانسميٽر]] ۽ [[ميڪانيڪي ڪمپيوٽر]] جهڙيون ٽيڪنالاجيون استعمال ٿي رهيون هيون، پر ٿرميونڪ ويڪيوم ٽيوب جي ايجاد انهن ٽيڪنالاجين کي وسيع ۽ عملي استعمال لائق بڻايو، جنهن سان [[برقيات]] جي شعبي جي بنياد پئي.<ref>{{cite book |last1=Macksey |first1=Kenneth |last2=Woodhouse |first2=William |year=1991 |chapter=Electronics |title=The Penguin Encyclopedia of Modern Warfare: 1850 to the present day |publisher=Viking |page=110 |isbn=978-0-670-82698-8 |quote=The electronics age may be said to have been ushered in with the invention of the vacuum diode valve in 1902 by the Briton John Fleming (himself coining the word 'electronics'), the immediate application being in the field of radio.}}</ref> ويهين صديءَ جي اڪثر حصي دوران ٽيليويزنن ۾ هڪ خاص قسم جي ويڪيوم ٽيوب، يعني [[ڪيٿوڊ ري ٽيوب]]، استعمال ٿيندي هئي، جيڪا [[ڪارل فرڊيننڊ برائون]] ايجاد ڪئي هئي. اهڙي ٽيليويزن جو پهريون اميد افزا نمونو [[فائلو فارنسورٿ]] تيار ڪيو، جنهن 7 سيپٽمبر 1927ع تي پنهنجي خاندان آڏو ان جو مظاهرو ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/farnsworth.html|title=Philo Farnsworth | archive-url=https://web.archive.org/web/20090930214902/http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/farnsworth.html |archive-date=30 September 2009|first=Neil|last=Postman|website=[[TIME Magazine]]|date=29 March 1999}}</ref> ٻي عالمي جنگ کان پوءِ رڪجي ويل تجربا ٻيهر شروع ٿيا ۽ ٽيليويزن گهرن ۾ تفريح ۽ نشريات جو هڪ اهم ذريعو بڻجي ويو. 1940ع واري ڏهاڪي دوران [[نيم موصل اوزار]]ن جي ايجاد سان [[ٺوس-حالت برقيات|ٺوس-حالت]] وارا اوزار تيار ڪرڻ ممڪن ٿيو، جيڪي ويڪيوم ٽيوبن جي ڀيٽ ۾ ننڍا، سستا، وڌيڪ ڪارائتا، وڌيڪ قابلِ اعتماد ۽ وڌيڪ پائيدار هئا. 1960ع واري ڏهاڪي جي وچ کان ويڪيوم ٽيوبن جي جاءِ [[ٽرانزسٽر]]ن وٺڻ شروع ڪئي. تنهن هوندي به ويڪيوم ٽيوبون اڄ به ڪجهه اعليٰ فريڪوئنسي وارن طاقت وڌائيندڙن ۾ استعمال ٿين ٿيون. === ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ ۽ انٽرنيٽ === {{main|ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ|انٽرنيٽ}} 11 سيپٽمبر 1940ع تي [[جارج اسٽيبٽز]] نيويارڪ مان [[ٽيليٽائپ]] ذريعي پنهنجي ''ڪامپليڪس نمبر ڪيلڪيوليٽر'' لاءِ مسئلا موڪليا ۽ انهن جا حساب ڪيل نتيجا [[نيو هيمپشائر]] ۾ [[ڊارٽمٿ ڪاليج]] مان واپس حاصل ڪيا.<ref>{{Cite web|title=George Stibitz (1904–1995) | url=http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm | access-date=6 June 2023|website=www.kerryr.net|publisher=Kerry Redshaw|archive-date=15 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815235330/http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm|url-status=live}}</ref> مرڪزي ڪمپيوٽر ([[مرڪزي ڪمپيوٽر]]) ۽ پري موجود [[غير ذهين ٽرمينل]]ن تي ٻڌل هي ترتيب 1970ع واري ڏهاڪي تائين وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي رهي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾ [[پال باران]] ۽ آزاديءَ سان [[ڊونلڊ ڊيوس]] [[پيڪيٽ سوئچنگ]] تي تحقيق شروع ڪئي، جيڪا اهڙي ٽيڪنالاجي آهي جنهن ۾ پيغام کي ننڍن حصن ۾ ورهائي، مرڪزي ڪمپيوٽر مان گذارڻ کان سواءِ، [[ايسنڪرونس ٽرانسفر موڊ|غير هم وقت]] طريقي سان منزل ڏانهن موڪليو ويندو آهي. 5 ڊسمبر 1969ع تي چار-نوڊن تي مشتمل هڪ [[ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ]] قائم ٿيو، جيڪو [[آرپانيٽ]] جي شروعات ثابت ٿيو، ۽ 1981ع تائين اهو وڌي 213 [[نوڊ (نيٽ ورڪنگ)|نوڊ]]ن تائين پهچي ويو.<ref>{{cite book | last = Hafner | first = Katie | title = Where Wizards Stay Up Late: The Origins Of The Internet | publisher = Simon & Schuster | year = 1998 | isbn = 978-0-684-83267-8 }}</ref> بعد ۾ آرپانيٽ ٻين نيٽ ورڪن سان ضم ٿي [[انٽرنيٽ]] بڻجي ويو. جڏهن ته انٽرنيٽ جي ترقي [[انٽرنيٽ انجنيئرنگ ٽاسڪ فورس]] (IETF) جي مرڪزي ڌيان هيٺ رهي، جنهن [[تبصري لاءِ درخواست]] (RFC) دستاويزن جو هڪ سلسلو جاري ڪيو، ساڳئي وقت صنعتي تحقيقاتي مرڪزن ۾ ٻيون به اهم نيٽ ورڪنگ ترقيون ٿيون، جهڙوڪ [[ايٿرنيٽ]] (1983ع)، [[ٽوڪن رنگ]] (1984ع){{citation needed|date=April 2018}} ۽ [[تاري نما نيٽ ورڪ]] بناوت تي ٻڌل [[مقامي ايراضي نيٽ ورڪ]] (LAN) جي ترقي. === ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ ۽ انٽرنيٽ === {{main|ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ|انٽرنيٽ}} 11 سيپٽمبر 1940ع تي [[جارج اسٽيبٽز]] نيويارڪ مان [[ٽيليٽائپ]] ذريعي پنهنجي ''ڪامپليڪس نمبر ڪيلڪيوليٽر'' لاءِ مسئلا موڪليا ۽ انهن جا حساب ڪيل نتيجا [[نيو هيمپشائر]] ۾ [[ڊارٽمٿ ڪاليج]] مان واپس حاصل ڪيا.<ref>{{Cite web|title=George Stibitz (1904–1995) | url=http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm | access-date=6 June 2023|website=www.kerryr.net|publisher=Kerry Redshaw|archive-date=15 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815235330/http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm|url-status=live}}</ref> مرڪزي ڪمپيوٽر ([[مرڪزي ڪمپيوٽر]]) ۽ پري موجود [[غير ذهين ٽرمينل]]ن تي ٻڌل هي ترتيب 1970ع واري ڏهاڪي تائين وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي رهي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾ [[پال باران]] ۽ آزاديءَ سان [[ڊونلڊ ڊيوس]] [[پيڪيٽ سوئچنگ]] تي تحقيق شروع ڪئي، جيڪا اهڙي ٽيڪنالاجي آهي جنهن ۾ پيغام کي ننڍن حصن ۾ ورهائي، مرڪزي ڪمپيوٽر مان گذارڻ کان سواءِ، [[ايسنڪرونس ٽرانسفر موڊ|غير هم وقت]] طريقي سان منزل ڏانهن موڪليو ويندو آهي. 5 ڊسمبر 1969ع تي چار-نوڊن تي مشتمل هڪ [[ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ]] قائم ٿيو، جيڪو [[آرپانيٽ]] جي شروعات ثابت ٿيو، ۽ 1981ع تائين اهو وڌي 213 [[نوڊ (نيٽ ورڪنگ)|نوڊ]]ن تائين پهچي ويو.<ref>{{cite book | last = Hafner | first = Katie | title = Where Wizards Stay Up Late: The Origins Of The Internet | publisher = Simon & Schuster | year = 1998 | isbn = 978-0-684-83267-8 }}</ref> بعد ۾ آرپانيٽ ٻين نيٽ ورڪن سان ضم ٿي [[انٽرنيٽ]] بڻجي ويو. جڏهن ته انٽرنيٽ جي ترقي [[انٽرنيٽ انجنيئرنگ ٽاسڪ فورس]] (IETF) جي مرڪزي ڌيان هيٺ رهي، جنهن [[تبصري لاءِ درخواست]] (RFC) دستاويزن جو هڪ سلسلو جاري ڪيو، ساڳئي وقت صنعتي تحقيقاتي مرڪزن ۾ ٻيون به اهم نيٽ ورڪنگ ترقيون ٿيون، جهڙوڪ [[ايٿرنيٽ]] (1983ع)، [[ٽوڪن رنگ]] (1984ع){{citation needed|date=April 2018}} ۽ [[تاري نما نيٽ ورڪ]] بناوت تي ٻڌل [[مقامي ايراضي نيٽ ورڪ]] (LAN) جي ترقي. === ترسيل جي گنجائش ۾ واڌ === ٻطرفي ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪن وسيلي دنيا ۾ معلومات جي مٽاسٽا جي مؤثر گنجائش 1986ع ۾ بهترين نموني سان دٻايل معلومات جي 281 [[پيٽابائيٽ]] (PB) مان وڌي 1993ع ۾ 471 پيٽابائيٽ، 2000ع ۾ 2.2 [[ايگزابائيٽ]] (EB)، ۽ 2007ع ۾ 65 ايگزابائيٽ تائين پهچي وئي.<ref name="HilbertLopez2011">{{cite journal|title=The World's Technological Capacity to Store, Communicate, and Compute Information|first1=Martin|last1=Hilbert|first2=Priscila|last2=López|year=2011|journal=[[Science (journal)|Science]]|volume=332|issue=6025|pages=60–65 | doi=10.1126/science.1200970 | pmid=21310967 | bibcode=2011Sci...332...60H|s2cid=206531385|doi-access=free}}</ref> معلومات جي لحاظ کان هي مقدار 1986ع ۾ في ماڻهو روزانو اخبار جي ٻن صفحن جي برابر هئي، جيڪا 2007ع تائين وڌي في ماڻهو روزانو ڇهن مڪمل اخبارن جي برابر ٿي وئي.<ref>{{cite news|url=http://ideas.economist.com/video/giant-sifting-sound-0|title=video animation|newspaper=The Economist|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118072720/http://ideas.economist.com/video/giant-sifting-sound-0 |archive-date=18 January 2012}}</ref> هن واڌ کي نظر ۾ رکندي، ٽيليڪميونيڪيشن عالمي معيشت ۾ ڏينهون ڏينهن وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪري رهي آهي، ۽ 2012ع ۾ عالمي ٽيليڪميونيڪيشن صنعت جو حجم لڳ ڀڳ 4.7 ٽريلين آمريڪي ڊالر هو.<ref name="plunkettresearch01">{{cite web | url=http://www.plunkettresearch.com/Telecommunications/TelecommunicationsStatistics/tabid/96/Default.aspx | title=Worldwide Telecommunications Industry Revenues | archive-url=https://web.archive.org/web/20100328045302/http://www.plunkettresearch.com/Telecommunications/TelecommunicationsStatistics/tabid/96/Default.aspx |archive-date=28 March 2010|website=Plunkett's Telecommunications Industry Almanac 2010|date=1 June 2010}}</ref><ref name="plunkettresearch02">{{Cite web |title=Introduction to the Telecommunications Industry |url=http://www.plunkettresearch.com/telecommunications-market-research/industry-and-business-data/statistics |website=Plunkett Research |archive-url=https://web.archive.org/web/20121022031016/http://www.plunkettresearch.com/telecommunications-market-research/industry-and-business-data/statistics |archive-date=22 October 2012}}</ref> 2010ع ۾ عالمي ٽيليڪميونيڪيشن صنعت جي خدمتن مان حاصل ٿيندڙ آمدني جو اندازو 1.5 ٽريلين آمريڪي ڊالر لڳايو ويو، جيڪا دنيا جي مجموعي قومي پيداوار ([[جي ڊي پي]]) جو لڳ ڀڳ 2.4 سيڪڙو هئي.<ref name="plunkettresearch01" /> == فني تصور == جديد ٽيليڪميونيڪيشن ڪيترن ئي بنيادي تصورن تي ٻڌل آهي، جيڪي هڪ صديءَ کان به وڌيڪ عرصي دوران تدريجي طور ترقي ۽ بهتري ماڻيندا رهيا آهن. === بنيادي جزا === ٽيليڪميونيڪيشن ٽيڪنالاجين کي بنيادي طور [[تارائتو مواصلات|تارائتن]] ۽ بي تار طريقن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. مجموعي طور هڪ بنيادي ٽيليڪميونيڪيشن نظام ٽن اهم حصن تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ هميشه موجود هوندا آهن: * [[موڪليندڙ]]، جيڪو معلومات حاصل ڪري ان کي [[اشارو|اشاري]] ۾ تبديل ڪري ٿو. * [[ترسيل ذريعو]]، جنهن کي ''جسماني چينل'' پڻ چيو ويندو آهي، جيڪو اشاري کي منتقل ڪري ٿو (مثال طور [[آزاد خلا نظري مواصلات|آزاد خلا وارو چينل]]). * [[وصول ڪندڙ]]، جيڪو چينل مان اشاري کي حاصل ڪري ان کي ٻيهر وصول ڪندڙ لاءِ قابلِ استعمال معلومات ۾ تبديل ڪري ٿو. هڪ [[ريڊيو نشرياتي اسٽيشن]] ۾ اسٽيشن جو وڏو [[طاقت وڌائيندڙ]] موڪليندڙ هوندو آهي، جڏهن ته نشرياتي [[ريڊيو اينٽينا]] طاقت وڌائيندڙ ۽ آزاد خلا واري چينل جي وچ ۾ رابطي جو ذريعو هوندي آهي. آزاد خلا وارو چينل ترسيل جو ذريعو هوندو آهي، ۽ وصول ڪندڙ جي اينٽينا آزاد خلا واري چينل ۽ وصول ڪندڙ جي وچ ۾ رابطي جو ذريعو هوندي آهي. ان کان پوءِ [[ريڊيو وصول ڪندڙ]] ريڊيو اشاري جي آخري منزل هوندو آهي، جتي برقي اشاري کي آواز ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي. ٽيليڪميونيڪيشن نظام ڪڏهن ڪڏهن [[ٻطرفي مواصلات|ٻطرفا]] (Duplex) پڻ هوندا آهن، جن ۾ هڪ ئي برقي اوزار موڪليندڙ ۽ وصول ڪندڙ ٻنهي طور ڪم ڪندو آهي، جنهن کي ''[[ٽرانسيور]]'' چيو ويندو آهي (مثال طور [[موبائل فون]]).<ref name="stallings-intro">{{cite book | last = Haykin | first = Simon | edition= 4th | title = Communication Systems | url = https://archive.org/details/communicationsy000simo | url-access = registration | publisher = John Wiley & Sons | year = 2001 | pages = [https://archive.org/details/communicationsy000simo/page/n21 1]–3 | isbn = 978-0-471-17869-9 }}</ref> ٽرانسيور اندر موڪليندڙ ۽ وصول ڪندڙ جا برقي حصا هڪ ٻئي کان گهڻي حد تائين آزاد هوندا آهن. ان جو سبب اهو آهي ته ريڊيو موڪليندڙن ۾ طاقت وڌائيندڙ واٽ يا ڪلوواٽ جي سطح تي ڪم ڪندا آهن، جڏهن ته ريڊيو وصول ڪندڙ صرف مائيڪروواٽ يا [[نانوواٽ]] جي سطح جي اشارن سان ڪم ڪندا آهن. تنهن ڪري ٽرانسيورن کي اهڙي احتياط سان ٺاهيو ويندو آهي جو انهن جا وڌيڪ طاقت وارا ۽ گهٽ طاقت وارا حصا هڪ ٻئي تي اثرانداز نه ٿين. مقرر ٿيل تارن ذريعي ٿيندڙ ٽيليڪميونيڪيشن کي [[نقطو-کان-نقطو مواصلات]] چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها هڪ موڪليندڙ ۽ هڪ وصول ڪندڙ جي وچ ۾ ٿيندي آهي. جڏهن ته ريڊيو ذريعي ٿيندڙ مواصلات کي [[نشريات|نشرياتي مواصلات]] چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ هڪ طاقتور موڪليندڙ ۽ ڪيترائي گهٽ طاقت وارا پر حساس ريڊيو وصول ڪندڙ شامل هوندا آهن.<ref name="stallings-intro" /> اهڙا ٽيليڪميونيڪيشن نظام، جن ۾ ڪيترائي موڪليندڙ ۽ ڪيترائي وصول ڪندڙ گڏيل طور هڪ ئي جسماني چينل کي استعمال ڪرڻ لاءِ ترتيب ڏنل هوندا آهن، [[گهڻ رستي منتقلي]] (Multiplex Systems) سڏبا آهن. جسماني چينلن جي اهڙي گڏيل استعمال سان عام طور تي خرچن ۾ نمايان گهٽتائي اچي ٿي. گهڻ رستي وارا نظام ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪن ۾ ترتيب ڏنا ويندا آهن، جتي گهڻ رستي وارا اشارا مختلف مرڪزن تي سوئچ ٿي صحيح وصول ڪندڙ تائين پهچندا آهن. === اينالاگ ۽ ڊجيٽل مواصلات === مواصلات کي [[اينالاگ اشارو|اينالاگ]] يا [[ڊجيٽل اشارو]]ن جي صورت ۾ رمزبند ڪري سگهجي ٿو، جيڪي وري [[اينالاگ مواصلات|اينالاگ]] يا [[ڊجيٽل مواصلات|ڊجيٽل]] نظامن ذريعي منتقل ٿيندا آهن. اينالاگ اشارا معلومات جي لحاظ کان مسلسل تبديل ٿيندا رهندا آهن، جڏهن ته ڊجيٽل اشارا معلومات کي الڳ الڳ قدرن (جهڙوڪ هڪن ۽ صفرن) جي صورت ۾ ظاهر ڪندا آهن.<ref name=Ambardar>{{cite book | last = Ambardar | first = Ashok | edition = 2nd | title = Analog and Digital Signal Processing | publisher = Brooks| year = 1999 | pages = [https://archive.org/details/analogdigitalsig00amba/page/1 1–2] | isbn = 978-0-534-95409-3 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/analogdigitalsig00amba/page/1 }}</ref> منتقلي ۽ وصولي دوران اينالاگ اشارن ۾ موجود معلومات غير مطلوب [[شور (اشارن جي عملڪاري)|شور]] سبب خراب ٿيندي آهي. عام طور مواصلاتي نظام ۾ شور کي هڪ [[بي ترتيب عمل]] جي ذريعي گهربل اشاري ۾ اضافي يا گهٽتائي جي صورت ۾ ظاهر ڪيو ويندو آهي. اهڙي قسم جي شور کي [[واڌو شور]] چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ مختلف وقتن تي اهو مثبت يا منفي ٻنهي صورتن ۾ ٿي سگهي ٿو. جيستائين واڌو شور ڪنهن خاص حد کان وڌيڪ نه ٿئي، تيستائين ڊجيٽل اشارن ۾ موجود معلومات محفوظ رهندي آهي. شور جي مقابلي ۾ اها مزاحمت ڊجيٽل اشارن جو اينالاگ اشارن تي هڪ اهم فائدو آهي. بهرحال، جڏهن شور نظام جي پاڻمرادو غلطي درست ڪرڻ جي صلاحيت کان وڌي وڃي ٿو، تڏهن ڊجيٽل نظام اوچتو مڪمل طور ناڪام ٿي وڃي ٿو. ان جي ابتڙ، اينالاگ نظام آهستي آهستي خراب ٿيندو آهي؛ شور وڌڻ سان اشارو بتدريج گهٽ معيار وارو ٿيندو آهي، پر ڪجهه حد تائين استعمال لائق رهندو آهي. ان کان علاوه، [[مسلسل اشارو|مسلسل ڊيٽا]] جي ڊجيٽل منتقلي دوران لازمي طور [[مقداربندي شور]] پيدا ٿيندو آهي. هن شور کي گهٽائي سگهجي ٿو، پر مڪمل طور ختم نٿو ڪري سگهجي، ۽ ان لاءِ چينل جي وڌيڪ پٽي ويڪر جي ضرورت پوندي آهي. === اينالاگ ۽ ڊجيٽل مواصلات === مواصلات کي [[اينالاگ اشارو|اينالاگ]] يا [[ڊجيٽل اشارو|ڊجيٽل]] اشارن جي صورت ۾ رمزبند ڪري سگهجي ٿو، جيڪي وري [[اينالاگ مواصلات|اينالاگ]] يا [[ڊجيٽل مواصلات|ڊجيٽل]] نظامن ذريعي منتقل ڪيا ويندا آهن. اينالاگ اشارا معلومات جي لحاظ کان لڳاتار تبديل ٿيندا رهن ٿا، جڏهن ته ڊجيٽل اشارا معلومات کي الڳ الڳ قدرن (مثال طور، هڪن ۽ صفرن جي مجموعي) جي صورت ۾ رمزبند ڪندا آهن.<ref name=Ambardar>{{cite book | last = Ambardar | first = Ashok | edition = 2nd | title = Analog and Digital Signal Processing | publisher = Brooks| year = 1999 | pages = [https://archive.org/details/analogdigitalsig00amba/page/1 1–2] | isbn = 978-0-534-95409-3 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/analogdigitalsig00amba/page/1 }}</ref> منتقلي ۽ وصولي دوران اينالاگ اشارن ۾ موجود معلومات غير مطلوب [[اشارن جي عملڪاريءَ ۾ شور|شور]] سبب خراب ٿيندي آهي. عام طور تي مواصلاتي نظام ۾ شور کي [[بي ترتيب عمل]] جي ذريعي گهربل اشاري ۾ واڌ يا گهٽتائي جي صورت ۾ ظاهر ڪيو ويندو آهي. اهڙي قسم جي شور کي [[واڌو شور]] چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ مختلف وقتن تي اهو منفي يا مثبت ٻنهي صورتن ۾ ٿي سگهي ٿو. جيستائين واڌو شور ڪنهن مقرر حد کان وڌي نه وڃي، تيستائين ڊجيٽل اشارن ۾ موجود معلومات محفوظ رهندي آهي. شور جي مقابلي ۾ انهن جي مزاحمت، اينالاگ اشارن جي ڀيٽ ۾ ڊجيٽل اشارن جو هڪ اهم فائدو آهي. بهرحال، جڏهن شور نظام جي پاڻمرادو غلطي درست ڪرڻ جي صلاحيت کان وڌي وڃي ٿو، تڏهن ڊجيٽل نظام [[ڪلف اثر|اوچتي مڪمل ناڪامي]] جو شڪار ٿي ويندو آهي. ان جي ابتڙ، اينالاگ نظام آهستي آهستي خراب ٿيندو آهي؛ شور وڌڻ سان اشارو بتدريج گهٽ معيار وارو ٿيندو آهي، پر ڪجهه حد تائين استعمال لائق رهندو آهي. ان کان علاوه، [[مسلسل اشارو|مسلسل ڊيٽا]] جي ڊجيٽل منتقلي دوران لازمي طور [[مقداربندي شور]] پيدا ٿيندو آهي. هن شور کي گهٽائي سگهجي ٿو، پر مڪمل طور ختم نٿو ڪري سگهجي، ۽ ان لاءِ چينل جي وڌيڪ پٽي ويڪر جي ضرورت پوندي آهي. === مواصلاتي چينل === {{main|مواصلاتي چينل}} ''چينل'' (channel) جي اصطلاح جا ٻه مختلف مطلب آهن. پهرئين معنيٰ موجب، چينل اهو طبعياتي ذريعو آهي جيڪو موڪليندڙ ۽ وصول ڪندڙ جي وچ ۾ اشارو کڻي وڃي ٿو. ان جا مثال آهن: آواز جي مواصلات لاءِ [[فضا]]، ڪجهه قسمن جي [[نوري مواصلات]] لاءِ شيشي جا [[نوري فائبر]]، وولٽيج ۽ برقي رو جي ذريعي مواصلات لاءِ [[هم محور ڪيبل]]، ۽ [[خالي جاءِ ذريعي نوري مواصلات|آزاد خلا]]، جتي [[نظر ايندڙ روشني]]، [[تحتِ سرخ]] شعاعون، [[بالابنفشي روشني]] ۽ [[ريڊيو لهر]]ن ذريعي مواصلات ٿيندي آهي. هم محور ڪيبلن جي قسمن کي RG يا ''ريڊيو گائيڊ'' جي درجي بندي موجب سڃاتو ويندو آهي، جيڪا اصطلاح [[ٻي عالمي جنگ]] دوران وجود ۾ آئي. مختلف RG درجابنديون مخصوص اشارن جي منتقلي وارين استعمالن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿينديون آهن.<ref>{{Cite news|url=http://www.conwire.com/coax-cable-rg-cable-blog|title=Coax Cable FAQ Series: What is RG Cable? – Conwire|date=12 January 2016|work=Conwire|access-date=7 August 2017|language=en-US|archive-date=8 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808000629/http://www.conwire.com/coax-cable-rg-cable-blog|url-status=live}}</ref> هن آخري قسم کي ''آزاد خلا چينل'' چيو ويندو آهي. ريڊيو لهرن جي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ تائين منتقلي جو ٻنهي هنڌن جي وچ ۾ فضا جي موجودگي يا غير موجودگي سان ڪو واسطو ناهي. ريڊيو لهرون مڪمل [[خلا]] مان به اوتري ئي آساني سان گذرن ٿيون، جيتري هوا، ڪوهيڙي، ڪڪرن يا ڪنهن ٻئي گئس مان. مواصلات ۾ ''چينل'' جو ٻيو مطلب [[مواصلاتي چينل]] جي اصطلاح ۾ ملي ٿو، جنهن مان مراد منتقلي واري ذريعي جي اهڙي ورهاست آهي، جنهن سان هڪ ئي وقت ڪيترن ئي معلوماتي وهڪرن کي موڪلڻ ممڪن ٿئي. مثال طور، هڪ ريڊيو اسٽيشن 94.5&nbsp;[[ميگاهرٽز|MHz]] جي ويجهو فريڪوئنسي تي آزاد خلا ۾ ريڊيو لهرون نشر ڪري سگهي ٿي، جڏهن ته ٻي ريڊيو اسٽيشن ساڳئي وقت 96.1&nbsp;MHz جي ويجهو فريڪوئنسي تي نشريات ڪري سگهي ٿي. هر ريڊيو اسٽيشن لڳ ڀڳ 180&nbsp;[[ڪلوهرٽز|kHz]] جي [[اشارن جي عملڪاريءَ ۾ پٽي ويڪر|پٽي ويڪر]] اندر ريڊيو لهرون منتقل ڪندي، جنهن جو مرڪز مخصوص [[حامل لهر|حامل فريڪوئنسي]] هوندو آهي. هن مثال ۾ هر اسٽيشن پنهنجي پاڙيسري اسٽيشن کان 200&nbsp;kHz جي فاصلي تي هوندي آهي، جڏهن ته 200&nbsp;kHz ۽ 180&nbsp;kHz جي وچ وارو 20&nbsp;kHz مواصلاتي نظام جي فني خامين لاءِ رکيل انجنيئرنگ مارجن هوندو آهي. مٿين مثال ۾ ''آزاد خلا چينل'' کي فريڪوئنسي جي بنياد تي مختلف مواصلاتي چينلن ۾ ورهايو ويو آهي، ۽ هر چينل کي ريڊيو لهرن جي نشريات لاءِ الڳ فريڪوئنسي پٽي ويڪر ڏني وئي آهي. ذريعي کي فريڪوئنسي جي بنياد تي چينلن ۾ ورهائڻ واري هن نظام کي [[فريڪوئنسي ڊويزن ملٽي پليڪسنگ]] چيو ويندو آهي. ساڳئي تصور لاءِ ٻيو اصطلاح [[موج ڊگھائي ڊويزن ملٽي پليڪسنگ]] آهي، جيڪو گهڻو ڪري نوري مواصلات ۾ استعمال ٿيندو آهي، جتي ڪيترائي موڪليندڙ هڪ ئي طبعياتي ذريعي کي گڏيل طور استعمال ڪندا آهن. مواصلاتي ذريعي کي چينلن ۾ ورهائڻ جو هڪ ٻيو طريقو اهو آهي ته هر موڪليندڙ کي وقت جو هڪ ورجندڙ حصو (''وقت جي سلاٽ''، مثال طور هر سيڪنڊ مان 20 [[ملي سيڪنڊ]]) ڏنو وڃي، ۽ هر موڪليندڙ کي رڳو پنهنجي مقرر وقت واري حصي اندر پيغام موڪلڻ جي اجازت هجي. ذريعي کي وقت جي بنياد تي مواصلاتي چينلن ۾ ورهائڻ واري هن طريقي کي [[وقت ڊويزن ملٽي پليڪسنگ]] (TDM) چيو ويندو آهي، جيڪو [[نوري فائبر]] مواصلات ۾ استعمال ٿيندو آهي. ڪجهه ريڊيو مواصلاتي نظام، اڳ ۾ مختص ڪيل FDM چينل جي اندر TDM پڻ استعمال ڪندا آهن. تنهن ڪري اهڙا نظام TDM ۽ FDM ٻنهي جو گڏيل (هائبرڊ) استعمال ڪندا آهن. === ماڊيوليشن === {{main|ماڊيوليشن}} معلومات منتقل ڪرڻ لاءِ اشارو (سگنل) کي هڪ مخصوص شڪل ڏيڻ جي عمل کي ''ماڊيوليشن'' چيو ويندو آهي. ماڊيوليشن ذريعي ڊجيٽل پيغام کي اينالاگ موجي شڪل (waveform) ۾ پيش ڪري سگهجي ٿو. هن عمل کي عام طور [[ڪيئنگ (مواصلات)|''ڪيئنگ'']] چيو ويندو آهي، جيڪا اصطلاح مواصلات ۾ [[مورس ڪوڊ]] جي پراڻي استعمال مان نڪتل آهي. ڪيئنگ جون ڪيتريون ئي ٽيڪنيڪون موجود آهن، جن ۾ [[مرحلي جي تبديليءَ واري ڪيئنگ]]، [[فريڪوئنسي جي تبديليءَ واري ڪيئنگ]] ۽ [[ايمپليٽيوڊ جي تبديليءَ واري ڪيئنگ]] شامل آهن. مثال طور، [[بلوٽوٿ]] نظام مختلف اوزارن جي وچ ۾ معلومات جي ڏي وٺ لاءِ مرحلي جي تبديليءَ واري ڪيئنگ استعمال ڪندو آهي.<ref>Haykin, pp. 344–403.</ref><ref>[http://www.bluetooth.org/foundry/adopters/document/Core_v2.0_EDR/en/1/Core_v2.0_EDR.zip Bluetooth Specification Version 2.0 + EDR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140814042933/https://www.bluetooth.org/foundry/adopters/document/Core_v2.0_EDR/en/1/Core_v2.0_EDR.zip |date=14 August 2014 }} (p. 27), Bluetooth, 2004.</ref> ان کان علاوه، مرحلي جي تبديليءَ واري ڪيئنگ ۽ ايمپليٽيوڊ جي تبديليءَ واري ڪيئنگ جي گڏيل استعمال کي [[چوڪنڊي ايمپليٽيوڊ ماڊيوليشن]] (QAM) چيو ويندو آهي، جيڪو وڌيڪ گنجائش وارن ڊجيٽل ريڊيو مواصلاتي نظامن ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. ماڊيوليشن کي گهٽ فريڪوئنسي وارن اينالاگ اشارن جي معلومات کي وڌيڪ فريڪوئنسي تي منتقل ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. اهو ان ڪري فائديمند آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ گهٽ فريڪوئنسي وارا اينالاگ اشارا آزاد خلا ذريعي مؤثر نموني منتقل نٿا ٿي سگهن. تنهن ڪري، اهڙي اينالاگ اشاري جي معلومات کي منتقلي کان اڳ هڪ وڌيڪ فريڪوئنسي واري اشاري، جنهن کي [[حامل لهر]] چيو ويندو آهي، تي سوار ڪيو ويندو آهي. ان مقصد لاءِ ماڊيوليشن جون مختلف اسڪيمون موجود آهن، جن مان ٻه بنيادي اسڪيمون [[ايمپليٽيوڊ ماڊيوليشن]] (AM) ۽ [[فريڪوئنسي ماڊيوليشن]] (FM) آهن. هن عمل جو هڪ مثال اهو آهي ته ڊسڪ جاڪي جو آواز فريڪوئنسي ماڊيوليشن ذريعي 96&nbsp;MHz واري حامل لهر تي منتقل ڪيو وڃي، جنهن کي پوءِ ريڊيو تي 96&nbsp;FM چينل طور وصول ڪيو ويندو آهي.<ref>Haykin, pp. 88–126.</ref> ان کان علاوه، ماڊيوليشن جو هڪ ٻيو فائدو اهو به آهي ته ان سان [[فريڪوئنسي ڊويزن ملٽي پليڪسنگ]] (FDM) استعمال ڪري سگهجي ٿي. === مواصلاتي نيٽ ورڪ === {{main|ٽيلي ڪميونيڪيشن نيٽورڪ}} مواصلاتي نيٽ ورڪ موڪليندڙن، وصول ڪندڙن ۽ [[مواصلاتي چينل]]ن جو اهڙو مجموعو هوندو آهي، جيڪو هڪ ٻئي ڏانهن پيغام منتقل ڪندو آهي. ڪجهه ڊجيٽل مواصلاتي نيٽ ورڪن ۾ هڪ يا وڌيڪ [[رائوٽر (ڪمپيوٽنگ)|رائوٽر]] هوندا آهن، جيڪي گڏجي معلومات کي صحيح استعمال ڪندڙ تائين پهچائيندا آهن. اينالاگ مواصلاتي نيٽ ورڪ هڪ يا وڌيڪ [[ٽيليفون سوئچ]]ن تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي ٻن يا وڌيڪ استعمال ڪندڙن جي وچ ۾ رابطي جوڙي ڇڏيندا آهن. ٻنهي قسمن جي نيٽ ورڪن ۾، جڏهن اشارو ڊگهي فاصلي تي منتقل ڪيو وڃي ٿو، تڏهن ان کي مضبوط ڪرڻ يا ٻيهر تخليق ڪرڻ لاءِ [[ريپيٽر]]ن جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. اهو [[سگنل جي ڪمزوري]] جي اثر کي گهٽائڻ لاءِ ڪيو ويندو آهي، جيڪو اشارو کي شور کان الڳ سڃاڻڻ ڏکيو بڻائي سگهي ٿو.<ref name="glossary">{{cite web|url=http://www.atis.org/tg2k/|title=ATIS Telecom Glossary 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20080302071329/http://www.atis.org/tg2k/ |archive-date=2 March 2008|website=ATIS Committee T1A1 Performance and Signal Processing (approved by the American National Standards Institute)|date=28 February 2001}}</ref> اينالاگ نظامن جي ڀيٽ ۾ ڊجيٽل نظامن جو هڪ ٻيو فائدو اهو آهي ته انهن جي پيداوار (آئوٽ پُٽ) کي ياداشت ۾ محفوظ ڪرڻ وڌيڪ آسان هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻه وولٽيج حالتون (وڏي ۽ ننڍي) لاڳيتي قدرن جي وسيع حد جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ آساني سان محفوظ ڪري سگهجن ٿيون. == پڻ ڏسندا == * [[ڏور ربطيات جي تاريخ]] == خارجي ڳنڍڻا == ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:انجنيئرنگ جا شعبا]] [[زمرو:ٽيليڪميونيڪيشن]] [[زمرو:ربطيات]] [[زمرو:ميڊيا ٽيڪنالاجي]] fjmu9hapfxc11ymqlwfnasvwhioxfb5 390615 390614 2026-07-02T19:18:56Z Intisar Ali 8681 390615 wikitext text/x-wiki {{Short description|برقي يا اليڪٽرانڪ ذريعن وسيلي معلومات جي ترسيل}} [[فائل:Erdfunkstelle Raisting 2.jpg|thumb|[[جرمني]] جي [[باويريا]] صوبي جي [[رائسٽنگ]] ۾ سيٽلائيٽ مواصلات جي سڀ کان وڏي مرڪز تي [[سيٽلائيٽ مواصلات]] جي اينٽينا]] [[فائل:Internet map 1024.jpg|thumb|[[اوپٽي پراجيڪٽ]] پاران [[انٽرنيٽ]] جي هڪ حصي مان گذرندڙ مختلف رستن جي بصري نمائش]] '''ٽيلي ڪميونيڪيشن''' ('''Telecommunication''')، جنهن کي اڪثر جمع جي صورت ۾ يا مختصر طور '''ٽيليڪام''' پڻ چيو ويندو آهي، [[معلومات]] کي ڊگهي فاصلي تي [[برق]]ي يا [[اليڪٽرانڪس|اليڪٽرانڪ]] ذريعن وسيلي منتقل ڪرڻ جو عمل آهي، جيڪو عام طور ڪيبلن، [[ريڊيو لهر]]ن يا ٻين مواصلاتي ٽيڪنالاجين ذريعي انجام ڏنو ويندو آهي. اهي ترسيلي وسيلا [[مواصلاتي چينل]]ن ۾ ورهايا ويندا آهن، جيڪي [[ملٽي پليڪسنگ]] جي ذريعي هڪ ئي وسيلي تي ڪيترن ئي هم وقت [[مواصلاتي سيشن]]ن جي ترسيل کي ممڪن بڻائيندا آهن. اوڻيهين، ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ دوران ايجاد ٿيل ڊگهي فاصلي واريون ٽيڪنالاجيون عام طور برقي توانائي استعمال ڪنديون آهن، جن ۾ [[برقي تاربرقي]]، [[ٽيليفون]]، [[ٽيليويزن]] ۽ [[ريڊيو]] شامل آهن. شروعاتي [[ٽيليڪميونيڪيشن ڄار]]ن ۾ سگنلن جي ترسيل لاءِ ڌاتي تارون استعمال ٿينديون هيون. اهي ڄار ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين [[تاربرقي]] ۽ ٽيليفوني لاءِ استعمال ٿيندا رهيا. ويهين صديءَ جي پهرئين ڏهاڪي ۾ [[بي تار مواصلات]] جي ميدان ۾ هڪ وڏو انقلاب آيو، جنهن ۾ [[ريڊيو مواصلات]] بابت [[گوليئلمو مارڪوني]] جون اهم ڪاميابيون شامل هيون، جنهن تي کيس 1909ع جو [[فزڪس ۾ نوبل انعام]] مليو. برقي ۽ اليڪٽرانڪ ٽيليڪميونيڪيشن جي ٻين ابتدائي اڳواڻن ۾ [[چارلس ويٽ اسٽون]] ۽ [[سيميوئل مورس]] (تاربرقي جا گڏيل موجد)، [[انٽونيو ميوچي]]، [[فلپ رائيس]]، [[اليشا گري]] ۽ [[اليگزينڊر گراهم بيل]] (ٽيليفون جا موجد ۽ ترقي ڏيندڙ)، [[ايڊون آرمسٽرانگ]] ۽ [[لي ڊي فاريسٽ]] (ريڊيو جا موجد)، ۽ [[ولاديمير زوورڪِن]]، [[جان لوگي بيئرڊ]] ۽ [[فائلو فارنسورٿ]] (ٽيليويزن جا موجد) شامل آهن. 1960ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ڊجيٽل ٽيڪنالاجين جي تيزي سان واڌ سبب [[آواز]]ي مواصلات کي آهستي آهستي ڊيٽا جي ترسيل سان گڏايو ويو. ڌاتي وسيلي جي طبعياتي حدن [[آپٽيڪل فائبر]] جي ترقي کي هٿي ڏني.<ref name=":11">{{Cite web|title=How does a Gigabit Passive Optical Network (GPON) work?|url=https://www.eib.org/en/stories/what-is-gpon|access-date=7 June 2021|website=European Investment Bank|language=en|archive-date=7 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210607144149/https://www.eib.org/en/stories/what-is-gpon|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|author1=National Research Council |url=https://www.nap.edu/read/11711/chapter/3|year=2006|doi=10.17226/11711|isbn=978-0-309-10265-0|language=en|access-date=25 June 2021|archive-date=23 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210623221636/https://www.nap.edu/read/11711/chapter/3|url-status=live |title=Renewing U.S. Telecommunications Research |bibcode=2006nap..book11711N }}</ref><ref>{{Cite web|last=Cyphers|first=Bennett|date=16 October 2019|title=The Case for Fiber to the Home, Today: Why Fiber is a Superior Medium for 21st Century Broadband|url=https://www.eff.org/wp/case-fiber-home-today-why-fiber-superior-medium-21st-century-broadband|access-date=7 June 2021|website=Electronic Frontier Foundation|language=en|archive-date=3 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603233817/https://www.eff.org/wp/case-fiber-home-today-why-fiber-superior-medium-21st-century-broadband|url-status=live}}</ref> [[انٽرنيٽ]]، جيڪا ڪنهن هڪ مخصوص وسيلي تي دارومدار نٿي رکي، انفرادي استعمال ڪندڙن کي عالمي سطح تي خدمتن تائين رسائي فراهم ڪئي آهي ۽ مواصلات ۾ هنڌ ۽ وقت جون حدون وڌيڪ گهٽائي ڇڏيون آهن. == وصف == 1932ع ۾ [[آئي ٽي يو مڪمل اختيار ڪانفرنس|مڪمل اختيار ٽيليگراف ڪانفرنس]] ۽ ميڊرڊ ۾ ٿيل بين الاقوامي ريڊيو ٽيليگراف ڪانفرنس دوران ٻنهي تنظيمن گڏجي [[بين الاقوامي ٽيليڪميونيڪيشن يونين]] (ITU) جوڙي.<ref>{{cite web |title=International Telegraph Conference (Madrid, 1932) |url=https://www.itu.int/en/history/Pages/PlenipotentiaryConferences.aspx?conf=4.5 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230108011921/https://www.itu.int/en/history/Pages/PlenipotentiaryConferences.aspx?conf=4.5 |archive-date=8 January 2023 |access-date=8 January 2023 |publisher=ITU}}</ref> هنن ''ٽيليڪميونيڪيشن'' جي وصف هن ريت ڪئي: "تار، بي تار يا برقي سگنلنگ يا بصري سگنلنگ جي ٻين نظامن يا عملن وسيلي نشانين، سگنلن، تحرير، فيڪسيملين ۽ هر قسم جي آوازن جي ڪا به ٽيليگرافڪ يا ٽيليفونڪ مواصلات." بعد ۾ [[آئي ٽي يو ريڊيو ضابطا]] جي آرٽيڪل 1.3 تحت اها وصف ٻيهر تصديق ڪئي وئي، جنهن ۾ ان کي "نشانين، سگنلن، تحريرن، تصويرن، آوازن يا ڪنهن به نوعيت جي ڄاڻ جي ڪا به ترسيل، اخراج يا وصولي، جيڪا [[تار]]، ريڊيو، بصري يا ٻين برقي مقناطيسي نظامن وسيلي ڪئي وڃي" قرار ڏنو ويو.<ref>{{Cite web |date=2026-05-11 |title=Communication vs Telecommunications vs Data Communication: Best CCNA Guide on Key Differences in 3 Terms - The Cyber Skills |url=https://thecyberskills.com/communication-vs-telecommunications-vs-data-communication/ |access-date=2026-06-14 |language=en-US}}</ref> انهيءَ ڪري آهستي رفتار واريون مواصلاتي ٽيڪنالاجيون، جهڙوڪ [[ٽپال]] ۽ [[هوا-دٻاءُ نليون]]، ٽيليڪميونيڪيشن جي وصف ۾ شامل ناهن.<ref>{{citation |title=ITU Radio Regulations |title-link=ITU Radio Regulations |date=2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150319031957/https://www.itu.int/dms_pub/itu-s/oth/02/02/S02020000244501PDFE.PDF |archive-date=19 March 2015 |chapter=Article 1.3 |chapter-url=https://www.itu.int/dms_pub/itu-s/oth/02/02/S02020000244501PDFE.PDF |publisher=[[International Telecommunication Union]]}}</ref><ref>Constitution and Convention of the International Telecommunication Union, Annex (Geneva, 1992)</ref> ''ٽيليڪميونيڪيشن'' اصطلاح 1904ع ۾ فرانسيسي انجنيئر ۽ ناول نگار [[ايڊوار ايسٽونيئي]] وضع ڪيو، جنهن ان جي وصف "بجلي وسيلي خيال جي پري کان ترسيل" طور ڪئي.<ref>{{cite web|first=Jean-Marie|last=Dilhac|url=http://www.ieee.org/portal/cms_docs_iportals/iportals/aboutus/history_center/conferences/che2004/Dilhac.pdf|title=From tele-communicare to Telecommunications|website=[[Institute of Electrical and Electronics Engineers]] (IEEE) |archive-url=https://web.archive.org/web/20101202232403/http://www.ieee.org/portal/cms_docs_iportals/iportals/aboutus/history_center/conferences/che2004/Dilhac.pdf |archive-date=2 December 2010|year=2004}}</ref> ٽيليڪميونيڪيشن هڪ مرڪب اسم آهي، جيڪو يوناني اڳياڙي ''tele-'' (τῆλε)، جنهن جي معنيٰ "پري"، "دور" يا "فاصلي تي" آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=tele-&allowed_in_frame=0|title=Online Etymology Dictionary|access-date=19 August 2016|archive-date=25 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161225225345/http://www.etymonline.com/index.php?term=tele-&allowed_in_frame=0|url-status=live}}</ref> ۽ لاطيني فعل ''ڪميونيڪيئر''، جنهن جي معنيٰ "ونڊڻ" آهي، مان ٺهيل آهي.<ref name="oxford">{{cite web |url=http://oxforddictionaries.com/definition/english/telecommunication?view=uk |title=Telecommunication |work=Oxford Dictionaries |publisher=Oxford University Press |access-date=28 February 2013 |archive-date=30 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130430020541/http://oxforddictionaries.com/definition/english/telecommunication?view=uk |url-status=dead }}</ref><ref>''Telecommunication'', ''tele-'' and ''communication'', [[New Oxford American Dictionary]] (2nd edition), 2005.</ref> ''ڪميونيڪيشن'' لفظ انگريزيءَ ۾ پهريون ڀيرو چوڏهين صديءَ جي آخر ۾ استعمال ٿيو. اهو پراڻي فرانسيسي لفظ ''ڪومونيڪاسيون'' مان آيو، جيڪو لاطيني ''ڪميونيڪيشنم'' مان نڪتل آهي؛ اهو ''ڪميونيڪيئر'' جي ماضي واري جز جي بنياد مان ٺهيل عمل جو اسم آهي، جنهن جي معنيٰ "ونڊڻ، ورهائڻ، اطلاع ڏيڻ، گڏ ڪرڻ، شامل ڪرڻ" آهي، ۽ لفظي معنيٰ "عام ڪرڻ" آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=communication&allowed_in_frame=0|title=communication |website=Online Etymology Dictionary|access-date=19 August 2016|archive-date=14 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160914041535/http://www.etymonline.com/index.php?term=communication&allowed_in_frame=0|url-status=live}}</ref> == تاريخ == {{further|ٽيليڪميونيڪيشن جي تاريخ}} تاريخ دوران ڊگهي مفاصلي واري رابطي لاءِ ڪيترائي [[ترسيل وسيلا]] استعمال ڪيا ويا آهن، جن ۾ [[دونهين جا اشارا]]، [[مشعلون]]، [[سيميفور ٽيليگراف]]، [[اشارتي جهنڊا]]، بصري [[هيليوگراف]]، [[برقي تار]]ون، ۽ [[برقي مقناطيسي سگنل]] منتقل ڪرڻ لاءِ خالي فضا شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=Telecommunications and Networking |url=https://courses.aiu.edu/Telecommunications%20and%20Networking/SEC%201/SEC%201.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250110094619/https://courses.aiu.edu/Telecommunications%20and%20Networking/SEC%201/SEC%201.pdf |archive-date=10 January 2025 |access-date=14 June 2026 |website=Atlantic International University}}</ref> === برقي ۽ اليڪٽرانڪ دور کان اڳ === [[فائل:OptischerTelegraf.jpg|upright|thumb|[[ڪلاڊ شاپ]] جي [[سيميفور ٽاور]]ن مان هڪ جي نقل]] ڊگهي مفاصلي وارو رابطو بجلي ۽ برقي مقناطيسيت جي دريافت کان گهڻو اڳ استعمال ٿيندو هو، جنهن بعد [[ٽيليڪميونيڪيشن]] جي ايجاد ممڪن ٿي.<ref>{{Cite web |last=Wheeler |first=Heather |title=The evolution of long distance communication |url=https://www.hebronhawkeye.com/entertainment/2023/01/18/the-evolution-of-long-distance-communication/ |access-date=2026-06-14 |website=The Hawk Eye}}</ref> ان کان اڳ فاصلي تي رابطي لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪيترن ئي ذهين طريقن مان ڪجهه هتي بيان ڪيا ويا آهن. [[ڪبوتر پيغام رسان]] تاريخ دوران مختلف تهذيبن طرفان استعمال ڪيا ويا. [[ڪبوتر ٽپال]] جون پاڙون [[فارس]] ۾ هيون، جنهن کي پوءِ رومنن پنهنجي فوجي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو. [[فرونٽينس]] جي دعويٰ موجب [[جوليس سيزر]] [[گال]] جي فتح دوران ڪبوترن کي پيغام رسان طور استعمال ڪيو.<ref name="Levi">{{cite book |last=Levi |first=Wendell |title= The Pigeon|year= 1977|publisher= Levi Publishing Co, Inc|location= Sumter, SC|isbn=978-0-85390-013-9 }}</ref> [[يوناني]] پڻ [[قديم اولمپڪ رانديون|اولمپڪ رانديون]] جي فاتحن جا نالا مختلف شهرن ڏانهن ڪبوترن ذريعي موڪليندا هئا.<ref>{{cite book | last =Blechman | first =Andrew | title =Pigeons-The fascinating saga of the world's most revered and reviled bird. | publisher =University of Queensland Press | year =2007 | location =St Lucia, Queensland | url =http://www.uqp.uq.edu.au/book_details.php?id=9780702236419 | isbn =978-0-7022-3641-9 | url-status=dead | archive-url =https://web.archive.org/web/20080514003720/http://www.uqp.uq.edu.au/book_details.php?id=9780702236419 | archive-date =14 May 2008 | df =dmy-all }}</ref> اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ ڊچ حڪومت اهو نظام [[جاوا]] ۽ [[سوماترا]] ۾ استعمال ڪيو. 1849ع ۾ [[پال جوليس روئٽر]] [[آخن]] ۽ [[برسلز]] جي وچ ۾ اسٽاڪ مارڪيٽ جون قيمتون موڪلڻ لاءِ ڪبوترن جي خدمت شروع ڪئي، جيڪا ٽيليگرافي رابطو مڪمل ٿيڻ تائين هڪ سال جاري رهي.<ref>{{cite news| title =Chronology: Reuters, from pigeons to multimedia merger| newspaper =Reuters| url =https://www.reuters.com/article/rbssTechMediaTelecomNews/idUSL1849100620080219| format =Web article| access-date =21 February 2008| date =19 February 2008| archive-date =26 March 2008| archive-url =https://web.archive.org/web/20080326192232/http://www.reuters.com/article/rbssTechMediaTelecomNews/idUSL1849100620080219| url-status =live}}</ref> وچئين دور ۾ [[مشعلن]] جون زنجيرون عام طور ٽڪرين جي چوٽين تي اشارا پهچائڻ لاءِ استعمال ٿينديون هيون. انهن جو هڪ وڏو نقصان اهو هو ته اهي صرف هڪ بِٽ معلومات منتقل ڪري سگهنديون هيون، تنهنڪري پيغام جي معنيٰ، جهڙوڪ "دشمن نظر اچي ويو آهي"، اڳواٽ طئي ٿيل هوندي هئي. انهن جي استعمال جو هڪ مشهور مثال [[اسپيني آرماڊا]] دوران ملي ٿو، جڏهن مشعلن جي زنجير [[پليموٿ]] کان [[لنڊن]] تائين خبرداريءَ جو اشارو پهچايو.<ref>{{cite web | first=David | last=Ross | url=http://www.britainexpress.com/History/tudor/armada.htm | title=The Spanish Armada | archive-url=https://web.archive.org/web/20200104142345/https://www.britainexpress.com/History/tudor/armada.htm | archive-date=4 January 2020 | website=Britain Express | access-date=October 1, 2007}}</ref> 1792ع ۾ فرانسيسي انجنيئر [[ڪلاڊ شاپ]] [[ليل]] ۽ پيرس جي وچ ۾ پهريون مستقل بصري [[ٽيليگرافي]] نظام (يا [[سيميفور لائين]]) قائم ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://chappe.ec-lyon.fr/|archive-url=https://web.archive.org/web/20040409014107/http://chappe.ec-lyon.fr/|title=Les Télégraphes Chappe|archive-date=2004-04-09|website=Cédrick Chatenet|location=l'Ecole Centrale de Lyon|year=2003}}</ref> پر سيميفور نظام لاءِ ماهر آپريٽرن ۽ هر ڏهه کان ٽيهه ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي مهانگا ٽاور گهربل هوندا هئا. برقي ٽيليگراف سان مقابلي جي نتيجي ۾ ان جي آخري تجارتي لائين 1880ع ۾ بند ڪئي وئي.<ref>{{cite web|url=http://www.itu.int/itudoc/gs/promo/tsb/88192.pdf|title=CCIT/ITU-T 50 Years of Excellence|archive-url=https://web.archive.org/web/20200212173522/https://www.itu.int/itudoc/gs/promo/tsb/88192.pdf|archive-date=12 February 2020|website=International Telecommunication Union|year=2006}}</ref> === ٽيليگراف ۽ ٽيليفون === {{main|ٽيليگرافي|ٽيليفوني}} 25 جولاءِ 1837ع تي پهريون تجارتي [[برقي ٽيليگراف]] انگريز موجد سر [[وليم فوٿرگل ڪوڪ]] ۽ انگريز سائنسدان سر [[چارلس ويٽسٽون]] پاران پيش ڪيو ويو.<ref>{{cite book|first=William|last=Brockedone|title=Cooke and Wheatstone and the Invention of the Electric Telegraph|date=11 March 2013|publisher=Routledge |isbn=9780415846783}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/technology/connecting-britain/first-electric-telegraph/|title=Who made the first electric telegraph communications?|work=The Telegraph|access-date=7 August 2017|language=en-GB|archive-date=8 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808003926/http://www.telegraph.co.uk/technology/connecting-britain/first-electric-telegraph/|url-status=live}}</ref> ٻنهي موجدن پنهنجي اوزار کي نئين ايجاد بدران ”موجوده برقي مقناطيسي ٽيليگراف ۾ هڪ سڌارو“ قرار ڏنو.<ref>{{cite web|url=https://www.du.edu/~jcalvert/tel/morse/morse.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20010616184336/https://www.du.edu/~jcalvert/tel/morse/morse.htm|archive-date=2001-06-16|title=The Electromagnetic Telegraph|first=J. B.|last=Calvert|date=19 May 2004}}</ref> [[سيميوئل مورس]] به آزاديءَ سان برقي ٽيليگراف جو هڪ نمونو تيار ڪيو، جنهن جو هن 2 سيپٽمبر 1837ع تي ڪامياب نه ٿيندڙ مظاهرو ڪيو. [[مورس ڪوڊ|سندس ڪوڊ]] ويٽسٽون جي اشارتي طريقي جي ڀيٽ ۾ هڪ اهم ترقي هئي. پهرين [[ائٽلانٽڪ سمنڊ پار ٽيليگراف ڪيبل]] 27 جولاءِ 1866ع تي ڪاميابي سان مڪمل ڪئي وئي، جنهن سان پهريون ڀيرو ائٽلانٽڪ سمنڊ پار ٽيليڪميونيڪيشن ممڪن ٿي.<ref>{{cite web|url=http://www.sil.si.edu/digitalcollections/hst/atlantic-cable/|title=The Atlantic Cable |via=Smithsonian Libraries |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701144122/http://www.sil.si.edu/digitalcollections/hst/atlantic-cable/|archive-date=1 July 2017|website=Bern Dibner|publisher=Burndy Library Inc.|year=1959}}</ref> [[انتونيو ميوچي]] جي ”ڳالهائيندڙ ٽيليگراف“ ۽ [[يوهان فلپ رائس]] جي ''Telefon'' تي ابتدائي ڪوششن کان پوءِ، روايتي ٽيليفون جو پيٽنٽ [[اليگزينڊر گراهم بيل|اليگزينڊر بيل]] فيبروري 1876ع ۾ داخل ڪرايو (صرف ڪجهه ڪلاڪ اڳ [[ايليشا گري]] ساڳئي قسم جي اوزار لاءِ [[پيٽنٽ ڪيويٽ]] داخل ڪئي هئي).<ref>"[https://www.loc.gov/everyday-mysteries/technology/item/who-is-credited-with-inventing-the-telephone/ Who is credited with inventing the telephone?]", published 2022-02-22, updated 2024-9-12. Science Reference Section, Library of Congress.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.oberlin.edu/external/EOG/OYTT-images/ElishaGray.html|title=Elisha Gray|archive-url=https://web.archive.org/web/20170628164416/http://www2.oberlin.edu/external/EOG/OYTT-images/ElishaGray.html|archive-date=28 June 2017|website=Oberlin College Archives|publisher=Electronic Oberlin Group|year=2006}}</ref> پهرين تجارتي ٽيليفون خدمتون [[بيل ٽيليفون ڪمپني]] پاران 1878ع ۽ 1879ع ۾ ائٽلانٽڪ جي ٻنهي ڪنارن تي [[نيو هيون]] ۽ [[لنڊن]] شهرن ۾ قائم ڪيون ويون.<ref>{{cite web|url=http://www.connected-earth.com/Galleries/Telecommunicationsage/Thetelephone/index.htm|title=Connected Earth: The telephone|archive-url=https://web.archive.org/web/20060822104544/http://www.connected-earth.com/Galleries/Telecommunicationsage/Thetelephone/index.htm|archive-date=22 August 2006|publisher=BT|year=2006}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.att.com/history/milestones.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20030114033744/https://www.att.com/history/milestones.html|title=History of AT&T|archive-date=2003-01-14|website=AT&T}}</ref> === ريڊيو ۽ ٽيليويزن === {{main|ريڊيو|ٽيليويزن}} 1894ع ۾ اطالوي موجد [[گوليئلمو مارڪوني]] نئين دريافت ٿيل [[ريڊيو لهر]]ن جي اصول تي ٻڌل بي تار رابطي جي ترقي شروع ڪئي، ۽ 1901ع تائين هن اهو ثابت ڪري ڏيکاريو ته اهي لهرون ائٽلانٽڪ سمنڊ پار به موڪلي سگهجن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.teslasociety.com/biography.htm|title=Tesla Biography|archive-url=https://web.archive.org/web/20160114205727/http://www.teslasociety.com/biography.htm |archive-date=14 January 2016|first=Ljubo|last=Vujovic|website=Tesla Memorial Society of New York|year=1998}}</ref> اهو ريڊيو ذريعي [[بي تار ٽيليگرافي]] جي شروعات هئي. 17 ڊسمبر 1902ع تي [[مارڪوني اسٽيشن (گليس بي، نووا اسڪوٽيا)|ڪينيڊا جي نووا اسڪوٽيا صوبي جي گليس بي ۾ مارڪوني اسٽيشن]] تان موڪليل پيغام اتر آمريڪا کان ائٽلانٽڪ پار پهچندڙ دنيا جو پهريون ريڊيو پيغام بڻيو. 1904ع ۾ هڪ تجارتي خدمت قائم ڪئي وئي، جيڪا رڪنيت رکندڙ جهازن ڏانهن هر رات خبرن جا خلاصا موڪليندي هئي، ۽ اهي جهاز انهن کي پنهنجي اندروني اخبارن ۾ شامل ڪندا هئا.<ref>{{Cite web|title=TR Center - Talking Across the Ocean|url=https://www.theodorerooseveltcenter.org/Blog/Item/Talking%20Across%20the%20Ocean|access-date=2021-03-12|website=www.theodorerooseveltcenter.org|archive-date=17 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417162827/https://www.theodorerooseveltcenter.org/Blog/Item/Talking%20Across%20the%20Ocean|url-status=live}}</ref> [[پهرين عالمي جنگ]] فوجي رابطن لاءِ ريڊيو جي ترقي کي تيز ڪيو. جنگ کان پوءِ 1920ع واري ڏهاڪي ۾ تجارتي [[اي ايم نشريات]] شروع ٿي، جيڪا تفريح ۽ خبرن جو هڪ اهم عوامي ذريعو بڻجي وئي. [[ٻي عالمي جنگ]] وري جهازن ۽ زميني فوجي رابطن، ريڊيو نيويگيشن ۽ ريڊار جي جنگي ضرورتن سبب ريڊيو جي ترقي کي وڌيڪ تيز ڪيو.<ref>{{cite book|isbn=9781118104644|last=Thompson|first=R.J. Jr.|year=2011|title=Crystal Clear: The Struggle for Reliable Communications Technology in World War II|location=Hoboken, NJ|publisher=Wiley}}</ref> ريڊيو جي [[ايف ايم نشريات|اسٽيريو ايف ايم نشريات]] جي ترقي آمريڪا ۾ 1930ع واري ڏهاڪي ۽ برطانيا ۾ 1940ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ٿي،<ref name="BBC1946">{{cite web |title=Report 1946-04 – Frequency Modulation |url=https://www.bbc.co.uk/rd/publications/rdreport_1946_04 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200103173115/https://www.bbc.co.uk/rd/publications/rdreport_1946_04 |archive-date=2020-01-03 |access-date=2020-01-03 |website=BBC Research & Development|date=January 1946 }}</ref> ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ان اي ايم کي غالب تجارتي معيار طور گهڻي حد تائين تبديل ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite book | isbn=9781623566654 | last1=Théberge | first1=P. | last2=Devine | first2=K. | last3=Everrett | first3=T | year=2015 | title=Living Stereo: Histories and Cultures of Multichannel Sound | location=New York | publisher=Bloomsbury Publishing}}</ref> 25 مارچ 1925ع تي [[جان لوگي بيئرڊ]] لنڊن جي [[سيلفرجز]] ڊپارٽمينٽل اسٽور ۾ هلندڙ تصويرن جي ترسيل جو مظاهرو ڪيو. بيئرڊ جو اوزار [[پال نپڪو]] جي [[نپڪو ڊسڪ]] تي ٻڌل هو، تنهنڪري اهو [[ميڪانيڪي ٽيليويزن]] جي نالي سان مشهور ٿيو. اهو نظام [[برٽش براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]] پاران 30 سيپٽمبر 1929ع کان شروع ڪيل تجرباتي نشريات جو بنياد بڻيو.<ref>{{cite web|url=http://www.mztv.com/newframe.asp?content=http://www.mztv.com/pioneers.html | title=The Pioneers | archive-url=https://web.archive.org/web/20130514070220/http://www.mztv.com/newframe.asp?content=http%3A%2F%2Fwww.mztv.com%2Fpioneers.html | archive-date=14 May 2013 | website=MZTV Museum of Television | year=2006}}</ref> === ويڪيوم ٽيوب === {{main|ويڪيوم ٽيوب}} ويڪيوم ٽيوبون ڪيترن ئي بنيادي برقياتي عملن، جهڙوڪ سگنلن جي [[طاقت واڌارو|طاقت واڌاري]] ۽ برقي رو جي [[سڌارڻ (برقيات)|سڌارڻ]] لاءِ گرم [[گرم ڪيٿوڊ|ڪيٿوڊ]] مان نڪرندڙ [[ٿرميونڪ اخراج]] ٿيندڙ اليڪٽرانن کي استعمال ڪنديون آهن.<ref>{{Cite news |title=Electron tube {{!}} Vacuum Tubes, Cathode Rays, & Applications {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/technology/electron-tube |access-date=2026-06-14 |work=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> سڀ کان سادي ويڪيوم ٽيوب، يعني [[ڊائيوڊ]]، جيڪا 1904ع ۾ [[جان ايمبروز فليمنگ]] ايجاد ڪئي، رڳو هڪ گرم اليڪٽران خارج ڪندڙ ڪيٿوڊ ۽ هڪ اينوڊ تي مشتمل هوندي آهي. اليڪٽران هن اوزار ۾ صرف هڪ طرف، يعني ڪيٿوڊ کان اينوڊ ڏانهن وهي سگهن ٿا. ٽيوب اندر هڪ يا وڌيڪ [[ضابطو ڄاري]] شامل ڪرڻ سان ڪيٿوڊ ۽ اينوڊ جي وچ ۾ وهندڙ برقي رو کي ڄاري يا ڄارين تي لاڳو ٿيل وولٽيج ذريعي ڪنٽرول ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite web|last=Hoddeson|first=L|title=The Vacuum Tube|url=https://www.pbs.org/transistor/science/events/vacuumt.html|publisher=PBS|access-date=6 May 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120415063342/http://www.pbs.org/transistor/science/events/vacuumt.html | archive-date=15 April 2012}}</ref> اهي اوزار ويهين صديءَ جي پهرين اڌ دوران برقي سرڪٽن جو بنيادي حصو بڻيا ۽ ريڊيو، ٽيليويزن، ريڊار، [[آواز جي رڪارڊنگ ۽ ٻيهر پيداوار]]، ڊگهي فاصلي وارن ٽيليفون نيٽ ورڪن، ۽ اينالاگ توڙي شروعاتي ڊجيٽل [[ڪمپيوٽر]]ن جي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. جيتوڻيڪ ڪجهه شعبن ۾ اڳ ئي [[اسپارڪ گيپ ٽرانسميٽر]] ۽ [[ميڪانيڪي ڪمپيوٽر]] جهڙيون ٽيڪنالاجيون استعمال ٿي رهيون هيون، پر ٿرميونڪ ويڪيوم ٽيوب جي ايجاد انهن ٽيڪنالاجين کي وسيع ۽ عملي استعمال لائق بڻايو، جنهن سان [[برقيات]] جي شعبي جي بنياد پئي.<ref>{{cite book |last1=Macksey |first1=Kenneth |last2=Woodhouse |first2=William |year=1991 |chapter=Electronics |title=The Penguin Encyclopedia of Modern Warfare: 1850 to the present day |publisher=Viking |page=110 |isbn=978-0-670-82698-8 |quote=The electronics age may be said to have been ushered in with the invention of the vacuum diode valve in 1902 by the Briton John Fleming (himself coining the word 'electronics'), the immediate application being in the field of radio.}}</ref> ويهين صديءَ جي اڪثر حصي دوران ٽيليويزنن ۾ هڪ خاص قسم جي ويڪيوم ٽيوب، يعني [[ڪيٿوڊ ري ٽيوب]]، استعمال ٿيندي هئي، جيڪا [[ڪارل فرڊيننڊ برائون]] ايجاد ڪئي هئي. اهڙي ٽيليويزن جو پهريون اميد افزا نمونو [[فائلو فارنسورٿ]] تيار ڪيو، جنهن 7 سيپٽمبر 1927ع تي پنهنجي خاندان آڏو ان جو مظاهرو ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/farnsworth.html|title=Philo Farnsworth | archive-url=https://web.archive.org/web/20090930214902/http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/farnsworth.html |archive-date=30 September 2009|first=Neil|last=Postman|website=[[TIME Magazine]]|date=29 March 1999}}</ref> ٻي عالمي جنگ کان پوءِ رڪجي ويل تجربا ٻيهر شروع ٿيا ۽ ٽيليويزن گهرن ۾ تفريح ۽ نشريات جو هڪ اهم ذريعو بڻجي ويو. 1940ع واري ڏهاڪي دوران [[نيم موصل اوزار]]ن جي ايجاد سان [[ٺوس-حالت برقيات|ٺوس-حالت]] وارا اوزار تيار ڪرڻ ممڪن ٿيو، جيڪي ويڪيوم ٽيوبن جي ڀيٽ ۾ ننڍا، سستا، وڌيڪ ڪارائتا، وڌيڪ قابلِ اعتماد ۽ وڌيڪ پائيدار هئا. 1960ع واري ڏهاڪي جي وچ کان ويڪيوم ٽيوبن جي جاءِ [[ٽرانزسٽر]]ن وٺڻ شروع ڪئي. تنهن هوندي به ويڪيوم ٽيوبون اڄ به ڪجهه اعليٰ فريڪوئنسي وارن طاقت وڌائيندڙن ۾ استعمال ٿين ٿيون. === ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ ۽ انٽرنيٽ === {{main|ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ|انٽرنيٽ}} 11 سيپٽمبر 1940ع تي [[جارج اسٽيبٽز]] نيويارڪ مان [[ٽيليٽائپ]] ذريعي پنهنجي ''ڪامپليڪس نمبر ڪيلڪيوليٽر'' لاءِ مسئلا موڪليا ۽ انهن جا حساب ڪيل نتيجا [[نيو هيمپشائر]] ۾ [[ڊارٽمٿ ڪاليج]] مان واپس حاصل ڪيا.<ref>{{Cite web|title=George Stibitz (1904–1995) | url=http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm | access-date=6 June 2023|website=www.kerryr.net|publisher=Kerry Redshaw|archive-date=15 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815235330/http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm|url-status=live}}</ref> مرڪزي ڪمپيوٽر ([[مرڪزي ڪمپيوٽر]]) ۽ پري موجود [[غير ذهين ٽرمينل]]ن تي ٻڌل هي ترتيب 1970ع واري ڏهاڪي تائين وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي رهي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾ [[پال باران]] ۽ آزاديءَ سان [[ڊونلڊ ڊيوس]] [[پيڪيٽ سوئچنگ]] تي تحقيق شروع ڪئي، جيڪا اهڙي ٽيڪنالاجي آهي جنهن ۾ پيغام کي ننڍن حصن ۾ ورهائي، مرڪزي ڪمپيوٽر مان گذارڻ کان سواءِ، [[ايسنڪرونس ٽرانسفر موڊ|غير هم وقت]] طريقي سان منزل ڏانهن موڪليو ويندو آهي. 5 ڊسمبر 1969ع تي چار-نوڊن تي مشتمل هڪ [[ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ]] قائم ٿيو، جيڪو [[آرپانيٽ]] جي شروعات ثابت ٿيو، ۽ 1981ع تائين اهو وڌي 213 [[نوڊ (نيٽ ورڪنگ)|نوڊ]]ن تائين پهچي ويو.<ref>{{cite book | last = Hafner | first = Katie | title = Where Wizards Stay Up Late: The Origins Of The Internet | publisher = Simon & Schuster | year = 1998 | isbn = 978-0-684-83267-8 }}</ref> بعد ۾ آرپانيٽ ٻين نيٽ ورڪن سان ضم ٿي [[انٽرنيٽ]] بڻجي ويو. جڏهن ته انٽرنيٽ جي ترقي [[انٽرنيٽ انجنيئرنگ ٽاسڪ فورس]] (IETF) جي مرڪزي ڌيان هيٺ رهي، جنهن [[تبصري لاءِ درخواست]] (RFC) دستاويزن جو هڪ سلسلو جاري ڪيو، ساڳئي وقت صنعتي تحقيقاتي مرڪزن ۾ ٻيون به اهم نيٽ ورڪنگ ترقيون ٿيون، جهڙوڪ [[ايٿرنيٽ]] (1983ع)، [[ٽوڪن رنگ]] (1984ع){{citation needed|date=April 2018}} ۽ [[تاري نما نيٽ ورڪ]] بناوت تي ٻڌل [[مقامي ايراضي نيٽ ورڪ]] (LAN) جي ترقي. === ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ ۽ انٽرنيٽ === {{main|ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ|انٽرنيٽ}} 11 سيپٽمبر 1940ع تي [[جارج اسٽيبٽز]] نيويارڪ مان [[ٽيليٽائپ]] ذريعي پنهنجي ''ڪامپليڪس نمبر ڪيلڪيوليٽر'' لاءِ مسئلا موڪليا ۽ انهن جا حساب ڪيل نتيجا [[نيو هيمپشائر]] ۾ [[ڊارٽمٿ ڪاليج]] مان واپس حاصل ڪيا.<ref>{{Cite web|title=George Stibitz (1904–1995) | url=http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm | access-date=6 June 2023|website=www.kerryr.net|publisher=Kerry Redshaw|archive-date=15 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815235330/http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm|url-status=live}}</ref> مرڪزي ڪمپيوٽر ([[مرڪزي ڪمپيوٽر]]) ۽ پري موجود [[غير ذهين ٽرمينل]]ن تي ٻڌل هي ترتيب 1970ع واري ڏهاڪي تائين وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي رهي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾ [[پال باران]] ۽ آزاديءَ سان [[ڊونلڊ ڊيوس]] [[پيڪيٽ سوئچنگ]] تي تحقيق شروع ڪئي، جيڪا اهڙي ٽيڪنالاجي آهي جنهن ۾ پيغام کي ننڍن حصن ۾ ورهائي، مرڪزي ڪمپيوٽر مان گذارڻ کان سواءِ، [[ايسنڪرونس ٽرانسفر موڊ|غير هم وقت]] طريقي سان منزل ڏانهن موڪليو ويندو آهي. 5 ڊسمبر 1969ع تي چار-نوڊن تي مشتمل هڪ [[ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ]] قائم ٿيو، جيڪو [[آرپانيٽ]] جي شروعات ثابت ٿيو، ۽ 1981ع تائين اهو وڌي 213 [[نوڊ (نيٽ ورڪنگ)|نوڊ]]ن تائين پهچي ويو.<ref>{{cite book | last = Hafner | first = Katie | title = Where Wizards Stay Up Late: The Origins Of The Internet | publisher = Simon & Schuster | year = 1998 | isbn = 978-0-684-83267-8 }}</ref> بعد ۾ آرپانيٽ ٻين نيٽ ورڪن سان ضم ٿي [[انٽرنيٽ]] بڻجي ويو. جڏهن ته انٽرنيٽ جي ترقي [[انٽرنيٽ انجنيئرنگ ٽاسڪ فورس]] (IETF) جي مرڪزي ڌيان هيٺ رهي، جنهن [[تبصري لاءِ درخواست]] (RFC) دستاويزن جو هڪ سلسلو جاري ڪيو، ساڳئي وقت صنعتي تحقيقاتي مرڪزن ۾ ٻيون به اهم نيٽ ورڪنگ ترقيون ٿيون، جهڙوڪ [[ايٿرنيٽ]] (1983ع)، [[ٽوڪن رنگ]] (1984ع){{citation needed|date=April 2018}} ۽ [[تاري نما نيٽ ورڪ]] بناوت تي ٻڌل [[مقامي ايراضي نيٽ ورڪ]] (LAN) جي ترقي. === ترسيل جي گنجائش ۾ واڌ === ٻطرفي ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪن وسيلي دنيا ۾ معلومات جي مٽاسٽا جي مؤثر گنجائش 1986ع ۾ بهترين نموني سان دٻايل معلومات جي 281 [[پيٽابائيٽ]] (PB) مان وڌي 1993ع ۾ 471 پيٽابائيٽ، 2000ع ۾ 2.2 [[ايگزابائيٽ]] (EB)، ۽ 2007ع ۾ 65 ايگزابائيٽ تائين پهچي وئي.<ref name="HilbertLopez2011">{{cite journal|title=The World's Technological Capacity to Store, Communicate, and Compute Information|first1=Martin|last1=Hilbert|first2=Priscila|last2=López|year=2011|journal=[[Science (journal)|Science]]|volume=332|issue=6025|pages=60–65 | doi=10.1126/science.1200970 | pmid=21310967 | bibcode=2011Sci...332...60H|s2cid=206531385|doi-access=free}}</ref> معلومات جي لحاظ کان هي مقدار 1986ع ۾ في ماڻهو روزانو اخبار جي ٻن صفحن جي برابر هئي، جيڪا 2007ع تائين وڌي في ماڻهو روزانو ڇهن مڪمل اخبارن جي برابر ٿي وئي.<ref>{{cite news|url=http://ideas.economist.com/video/giant-sifting-sound-0|title=video animation|newspaper=The Economist|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118072720/http://ideas.economist.com/video/giant-sifting-sound-0 |archive-date=18 January 2012}}</ref> هن واڌ کي نظر ۾ رکندي، ٽيليڪميونيڪيشن عالمي معيشت ۾ ڏينهون ڏينهن وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪري رهي آهي، ۽ 2012ع ۾ عالمي ٽيليڪميونيڪيشن صنعت جو حجم لڳ ڀڳ 4.7 ٽريلين آمريڪي ڊالر هو.<ref name="plunkettresearch01">{{cite web | url=http://www.plunkettresearch.com/Telecommunications/TelecommunicationsStatistics/tabid/96/Default.aspx | title=Worldwide Telecommunications Industry Revenues | archive-url=https://web.archive.org/web/20100328045302/http://www.plunkettresearch.com/Telecommunications/TelecommunicationsStatistics/tabid/96/Default.aspx |archive-date=28 March 2010|website=Plunkett's Telecommunications Industry Almanac 2010|date=1 June 2010}}</ref><ref name="plunkettresearch02">{{Cite web |title=Introduction to the Telecommunications Industry |url=http://www.plunkettresearch.com/telecommunications-market-research/industry-and-business-data/statistics |website=Plunkett Research |archive-url=https://web.archive.org/web/20121022031016/http://www.plunkettresearch.com/telecommunications-market-research/industry-and-business-data/statistics |archive-date=22 October 2012}}</ref> 2010ع ۾ عالمي ٽيليڪميونيڪيشن صنعت جي خدمتن مان حاصل ٿيندڙ آمدني جو اندازو 1.5 ٽريلين آمريڪي ڊالر لڳايو ويو، جيڪا دنيا جي مجموعي قومي پيداوار ([[جي ڊي پي]]) جو لڳ ڀڳ 2.4 سيڪڙو هئي.<ref name="plunkettresearch01" /> == فني تصور == جديد ٽيليڪميونيڪيشن ڪيترن ئي بنيادي تصورن تي ٻڌل آهي، جيڪي هڪ صديءَ کان به وڌيڪ عرصي دوران تدريجي طور ترقي ۽ بهتري ماڻيندا رهيا آهن. === بنيادي جزا === ٽيليڪميونيڪيشن ٽيڪنالاجين کي بنيادي طور [[تارائتو مواصلات|تارائتن]] ۽ بي تار طريقن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. مجموعي طور هڪ بنيادي ٽيليڪميونيڪيشن نظام ٽن اهم حصن تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ هميشه موجود هوندا آهن: * [[موڪليندڙ]]، جيڪو معلومات حاصل ڪري ان کي [[اشارو|اشاري]] ۾ تبديل ڪري ٿو. * [[ترسيل ذريعو]]، جنهن کي ''جسماني چينل'' پڻ چيو ويندو آهي، جيڪو اشاري کي منتقل ڪري ٿو (مثال طور [[آزاد خلا نظري مواصلات|آزاد خلا وارو چينل]]). * [[وصول ڪندڙ]]، جيڪو چينل مان اشاري کي حاصل ڪري ان کي ٻيهر وصول ڪندڙ لاءِ قابلِ استعمال معلومات ۾ تبديل ڪري ٿو. هڪ [[ريڊيو نشرياتي اسٽيشن]] ۾ اسٽيشن جو وڏو [[طاقت وڌائيندڙ]] موڪليندڙ هوندو آهي، جڏهن ته نشرياتي [[ريڊيو اينٽينا]] طاقت وڌائيندڙ ۽ آزاد خلا واري چينل جي وچ ۾ رابطي جو ذريعو هوندي آهي. آزاد خلا وارو چينل ترسيل جو ذريعو هوندو آهي، ۽ وصول ڪندڙ جي اينٽينا آزاد خلا واري چينل ۽ وصول ڪندڙ جي وچ ۾ رابطي جو ذريعو هوندي آهي. ان کان پوءِ [[ريڊيو وصول ڪندڙ]] ريڊيو اشاري جي آخري منزل هوندو آهي، جتي برقي اشاري کي آواز ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي. ٽيليڪميونيڪيشن نظام ڪڏهن ڪڏهن [[ٻطرفي مواصلات|ٻطرفا]] (Duplex) پڻ هوندا آهن، جن ۾ هڪ ئي برقي اوزار موڪليندڙ ۽ وصول ڪندڙ ٻنهي طور ڪم ڪندو آهي، جنهن کي ''[[ٽرانسيور]]'' چيو ويندو آهي (مثال طور [[موبائل فون]]).<ref name="stallings-intro">{{cite book | last = Haykin | first = Simon | edition= 4th | title = Communication Systems | url = https://archive.org/details/communicationsy000simo | url-access = registration | publisher = John Wiley & Sons | year = 2001 | pages = [https://archive.org/details/communicationsy000simo/page/n21 1]–3 | isbn = 978-0-471-17869-9 }}</ref> ٽرانسيور اندر موڪليندڙ ۽ وصول ڪندڙ جا برقي حصا هڪ ٻئي کان گهڻي حد تائين آزاد هوندا آهن. ان جو سبب اهو آهي ته ريڊيو موڪليندڙن ۾ طاقت وڌائيندڙ واٽ يا ڪلوواٽ جي سطح تي ڪم ڪندا آهن، جڏهن ته ريڊيو وصول ڪندڙ صرف مائيڪروواٽ يا [[نانوواٽ]] جي سطح جي اشارن سان ڪم ڪندا آهن. تنهن ڪري ٽرانسيورن کي اهڙي احتياط سان ٺاهيو ويندو آهي جو انهن جا وڌيڪ طاقت وارا ۽ گهٽ طاقت وارا حصا هڪ ٻئي تي اثرانداز نه ٿين. مقرر ٿيل تارن ذريعي ٿيندڙ ٽيليڪميونيڪيشن کي [[نقطو-کان-نقطو مواصلات]] چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها هڪ موڪليندڙ ۽ هڪ وصول ڪندڙ جي وچ ۾ ٿيندي آهي. جڏهن ته ريڊيو ذريعي ٿيندڙ مواصلات کي [[نشريات|نشرياتي مواصلات]] چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ هڪ طاقتور موڪليندڙ ۽ ڪيترائي گهٽ طاقت وارا پر حساس ريڊيو وصول ڪندڙ شامل هوندا آهن.<ref name="stallings-intro" /> اهڙا ٽيليڪميونيڪيشن نظام، جن ۾ ڪيترائي موڪليندڙ ۽ ڪيترائي وصول ڪندڙ گڏيل طور هڪ ئي جسماني چينل کي استعمال ڪرڻ لاءِ ترتيب ڏنل هوندا آهن، [[گهڻ رستي منتقلي]] (Multiplex Systems) سڏبا آهن. جسماني چينلن جي اهڙي گڏيل استعمال سان عام طور تي خرچن ۾ نمايان گهٽتائي اچي ٿي. گهڻ رستي وارا نظام ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪن ۾ ترتيب ڏنا ويندا آهن، جتي گهڻ رستي وارا اشارا مختلف مرڪزن تي سوئچ ٿي صحيح وصول ڪندڙ تائين پهچندا آهن. === اينالاگ ۽ ڊجيٽل مواصلات === مواصلات کي [[اينالاگ اشارو|اينالاگ]] يا [[ڊجيٽل اشارو]]ن جي صورت ۾ رمزبند ڪري سگهجي ٿو، جيڪي وري [[اينالاگ مواصلات|اينالاگ]] يا [[ڊجيٽل مواصلات|ڊجيٽل]] نظامن ذريعي منتقل ٿيندا آهن. اينالاگ اشارا معلومات جي لحاظ کان مسلسل تبديل ٿيندا رهندا آهن، جڏهن ته ڊجيٽل اشارا معلومات کي الڳ الڳ قدرن (جهڙوڪ هڪن ۽ صفرن) جي صورت ۾ ظاهر ڪندا آهن.<ref name=Ambardar>{{cite book | last = Ambardar | first = Ashok | edition = 2nd | title = Analog and Digital Signal Processing | publisher = Brooks| year = 1999 | pages = [https://archive.org/details/analogdigitalsig00amba/page/1 1–2] | isbn = 978-0-534-95409-3 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/analogdigitalsig00amba/page/1 }}</ref> منتقلي ۽ وصولي دوران اينالاگ اشارن ۾ موجود معلومات غير مطلوب [[شور (اشارن جي عملڪاري)|شور]] سبب خراب ٿيندي آهي. عام طور مواصلاتي نظام ۾ شور کي هڪ [[بي ترتيب عمل]] جي ذريعي گهربل اشاري ۾ اضافي يا گهٽتائي جي صورت ۾ ظاهر ڪيو ويندو آهي. اهڙي قسم جي شور کي [[واڌو شور]] چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ مختلف وقتن تي اهو مثبت يا منفي ٻنهي صورتن ۾ ٿي سگهي ٿو. جيستائين واڌو شور ڪنهن خاص حد کان وڌيڪ نه ٿئي، تيستائين ڊجيٽل اشارن ۾ موجود معلومات محفوظ رهندي آهي. شور جي مقابلي ۾ اها مزاحمت ڊجيٽل اشارن جو اينالاگ اشارن تي هڪ اهم فائدو آهي. بهرحال، جڏهن شور نظام جي پاڻمرادو غلطي درست ڪرڻ جي صلاحيت کان وڌي وڃي ٿو، تڏهن ڊجيٽل نظام اوچتو مڪمل طور ناڪام ٿي وڃي ٿو. ان جي ابتڙ، اينالاگ نظام آهستي آهستي خراب ٿيندو آهي؛ شور وڌڻ سان اشارو بتدريج گهٽ معيار وارو ٿيندو آهي، پر ڪجهه حد تائين استعمال لائق رهندو آهي. ان کان علاوه، [[مسلسل اشارو|مسلسل ڊيٽا]] جي ڊجيٽل منتقلي دوران لازمي طور [[مقداربندي شور]] پيدا ٿيندو آهي. هن شور کي گهٽائي سگهجي ٿو، پر مڪمل طور ختم نٿو ڪري سگهجي، ۽ ان لاءِ چينل جي وڌيڪ پٽي ويڪر جي ضرورت پوندي آهي. === اينالاگ ۽ ڊجيٽل مواصلات === مواصلات کي [[اينالاگ اشارو|اينالاگ]] يا [[ڊجيٽل اشارو|ڊجيٽل]] اشارن جي صورت ۾ رمزبند ڪري سگهجي ٿو، جيڪي وري [[اينالاگ مواصلات|اينالاگ]] يا [[ڊجيٽل مواصلات|ڊجيٽل]] نظامن ذريعي منتقل ڪيا ويندا آهن. اينالاگ اشارا معلومات جي لحاظ کان لڳاتار تبديل ٿيندا رهن ٿا، جڏهن ته ڊجيٽل اشارا معلومات کي الڳ الڳ قدرن (مثال طور، هڪن ۽ صفرن جي مجموعي) جي صورت ۾ رمزبند ڪندا آهن.<ref name=Ambardar>{{cite book | last = Ambardar | first = Ashok | edition = 2nd | title = Analog and Digital Signal Processing | publisher = Brooks| year = 1999 | pages = [https://archive.org/details/analogdigitalsig00amba/page/1 1–2] | isbn = 978-0-534-95409-3 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/analogdigitalsig00amba/page/1 }}</ref> منتقلي ۽ وصولي دوران اينالاگ اشارن ۾ موجود معلومات غير مطلوب [[اشارن جي عملڪاريءَ ۾ شور|شور]] سبب خراب ٿيندي آهي. عام طور تي مواصلاتي نظام ۾ شور کي [[بي ترتيب عمل]] جي ذريعي گهربل اشاري ۾ واڌ يا گهٽتائي جي صورت ۾ ظاهر ڪيو ويندو آهي. اهڙي قسم جي شور کي [[واڌو شور]] چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ مختلف وقتن تي اهو منفي يا مثبت ٻنهي صورتن ۾ ٿي سگهي ٿو. جيستائين واڌو شور ڪنهن مقرر حد کان وڌي نه وڃي، تيستائين ڊجيٽل اشارن ۾ موجود معلومات محفوظ رهندي آهي. شور جي مقابلي ۾ انهن جي مزاحمت، اينالاگ اشارن جي ڀيٽ ۾ ڊجيٽل اشارن جو هڪ اهم فائدو آهي. بهرحال، جڏهن شور نظام جي پاڻمرادو غلطي درست ڪرڻ جي صلاحيت کان وڌي وڃي ٿو، تڏهن ڊجيٽل نظام [[ڪلف اثر|اوچتي مڪمل ناڪامي]] جو شڪار ٿي ويندو آهي. ان جي ابتڙ، اينالاگ نظام آهستي آهستي خراب ٿيندو آهي؛ شور وڌڻ سان اشارو بتدريج گهٽ معيار وارو ٿيندو آهي، پر ڪجهه حد تائين استعمال لائق رهندو آهي. ان کان علاوه، [[مسلسل اشارو|مسلسل ڊيٽا]] جي ڊجيٽل منتقلي دوران لازمي طور [[مقداربندي شور]] پيدا ٿيندو آهي. هن شور کي گهٽائي سگهجي ٿو، پر مڪمل طور ختم نٿو ڪري سگهجي، ۽ ان لاءِ چينل جي وڌيڪ پٽي ويڪر جي ضرورت پوندي آهي. === مواصلاتي چينل === {{main|مواصلاتي چينل}} ''چينل'' (channel) جي اصطلاح جا ٻه مختلف مطلب آهن. پهرئين معنيٰ موجب، چينل اهو طبعياتي ذريعو آهي جيڪو موڪليندڙ ۽ وصول ڪندڙ جي وچ ۾ اشارو کڻي وڃي ٿو. ان جا مثال آهن: آواز جي مواصلات لاءِ [[فضا]]، ڪجهه قسمن جي [[نوري مواصلات]] لاءِ شيشي جا [[نوري فائبر]]، وولٽيج ۽ برقي رو جي ذريعي مواصلات لاءِ [[هم محور ڪيبل]]، ۽ [[خالي جاءِ ذريعي نوري مواصلات|آزاد خلا]]، جتي [[نظر ايندڙ روشني]]، [[تحتِ سرخ]] شعاعون، [[بالابنفشي روشني]] ۽ [[ريڊيو لهر]]ن ذريعي مواصلات ٿيندي آهي. هم محور ڪيبلن جي قسمن کي RG يا ''ريڊيو گائيڊ'' جي درجي بندي موجب سڃاتو ويندو آهي، جيڪا اصطلاح [[ٻي عالمي جنگ]] دوران وجود ۾ آئي. مختلف RG درجابنديون مخصوص اشارن جي منتقلي وارين استعمالن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿينديون آهن.<ref>{{Cite news|url=http://www.conwire.com/coax-cable-rg-cable-blog|title=Coax Cable FAQ Series: What is RG Cable? – Conwire|date=12 January 2016|work=Conwire|access-date=7 August 2017|language=en-US|archive-date=8 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808000629/http://www.conwire.com/coax-cable-rg-cable-blog|url-status=live}}</ref> هن آخري قسم کي ''آزاد خلا چينل'' چيو ويندو آهي. ريڊيو لهرن جي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ تائين منتقلي جو ٻنهي هنڌن جي وچ ۾ فضا جي موجودگي يا غير موجودگي سان ڪو واسطو ناهي. ريڊيو لهرون مڪمل [[خلا]] مان به اوتري ئي آساني سان گذرن ٿيون، جيتري هوا، ڪوهيڙي، ڪڪرن يا ڪنهن ٻئي گئس مان. مواصلات ۾ ''چينل'' جو ٻيو مطلب [[مواصلاتي چينل]] جي اصطلاح ۾ ملي ٿو، جنهن مان مراد منتقلي واري ذريعي جي اهڙي ورهاست آهي، جنهن سان هڪ ئي وقت ڪيترن ئي معلوماتي وهڪرن کي موڪلڻ ممڪن ٿئي. مثال طور، هڪ ريڊيو اسٽيشن 94.5&nbsp;[[ميگاهرٽز|MHz]] جي ويجهو فريڪوئنسي تي آزاد خلا ۾ ريڊيو لهرون نشر ڪري سگهي ٿي، جڏهن ته ٻي ريڊيو اسٽيشن ساڳئي وقت 96.1&nbsp;MHz جي ويجهو فريڪوئنسي تي نشريات ڪري سگهي ٿي. هر ريڊيو اسٽيشن لڳ ڀڳ 180&nbsp;[[ڪلوهرٽز|kHz]] جي [[اشارن جي عملڪاريءَ ۾ پٽي ويڪر|پٽي ويڪر]] اندر ريڊيو لهرون منتقل ڪندي، جنهن جو مرڪز مخصوص [[حامل لهر|حامل فريڪوئنسي]] هوندو آهي. هن مثال ۾ هر اسٽيشن پنهنجي پاڙيسري اسٽيشن کان 200&nbsp;kHz جي فاصلي تي هوندي آهي، جڏهن ته 200&nbsp;kHz ۽ 180&nbsp;kHz جي وچ وارو 20&nbsp;kHz مواصلاتي نظام جي فني خامين لاءِ رکيل انجنيئرنگ مارجن هوندو آهي. مٿين مثال ۾ ''آزاد خلا چينل'' کي فريڪوئنسي جي بنياد تي مختلف مواصلاتي چينلن ۾ ورهايو ويو آهي، ۽ هر چينل کي ريڊيو لهرن جي نشريات لاءِ الڳ فريڪوئنسي پٽي ويڪر ڏني وئي آهي. ذريعي کي فريڪوئنسي جي بنياد تي چينلن ۾ ورهائڻ واري هن نظام کي [[فريڪوئنسي ڊويزن ملٽي پليڪسنگ]] چيو ويندو آهي. ساڳئي تصور لاءِ ٻيو اصطلاح [[موج ڊگھائي ڊويزن ملٽي پليڪسنگ]] آهي، جيڪو گهڻو ڪري نوري مواصلات ۾ استعمال ٿيندو آهي، جتي ڪيترائي موڪليندڙ هڪ ئي طبعياتي ذريعي کي گڏيل طور استعمال ڪندا آهن. مواصلاتي ذريعي کي چينلن ۾ ورهائڻ جو هڪ ٻيو طريقو اهو آهي ته هر موڪليندڙ کي وقت جو هڪ ورجندڙ حصو (''وقت جي سلاٽ''، مثال طور هر سيڪنڊ مان 20 [[ملي سيڪنڊ]]) ڏنو وڃي، ۽ هر موڪليندڙ کي رڳو پنهنجي مقرر وقت واري حصي اندر پيغام موڪلڻ جي اجازت هجي. ذريعي کي وقت جي بنياد تي مواصلاتي چينلن ۾ ورهائڻ واري هن طريقي کي [[وقت ڊويزن ملٽي پليڪسنگ]] (TDM) چيو ويندو آهي، جيڪو [[نوري فائبر]] مواصلات ۾ استعمال ٿيندو آهي. ڪجهه ريڊيو مواصلاتي نظام، اڳ ۾ مختص ڪيل FDM چينل جي اندر TDM پڻ استعمال ڪندا آهن. تنهن ڪري اهڙا نظام TDM ۽ FDM ٻنهي جو گڏيل (هائبرڊ) استعمال ڪندا آهن. === ماڊيوليشن === {{main|ماڊيوليشن}} معلومات منتقل ڪرڻ لاءِ اشارو (سگنل) کي هڪ مخصوص شڪل ڏيڻ جي عمل کي ''ماڊيوليشن'' چيو ويندو آهي. ماڊيوليشن ذريعي ڊجيٽل پيغام کي اينالاگ موجي شڪل (waveform) ۾ پيش ڪري سگهجي ٿو. هن عمل کي عام طور [[ڪيئنگ (مواصلات)|''ڪيئنگ'']] چيو ويندو آهي، جيڪا اصطلاح مواصلات ۾ [[مورس ڪوڊ]] جي پراڻي استعمال مان نڪتل آهي. ڪيئنگ جون ڪيتريون ئي ٽيڪنيڪون موجود آهن، جن ۾ [[مرحلي جي تبديليءَ واري ڪيئنگ]]، [[فريڪوئنسي جي تبديليءَ واري ڪيئنگ]] ۽ [[ايمپليٽيوڊ جي تبديليءَ واري ڪيئنگ]] شامل آهن. مثال طور، [[بلوٽوٿ]] نظام مختلف اوزارن جي وچ ۾ معلومات جي ڏي وٺ لاءِ مرحلي جي تبديليءَ واري ڪيئنگ استعمال ڪندو آهي.<ref>Haykin, pp. 344–403.</ref><ref>[http://www.bluetooth.org/foundry/adopters/document/Core_v2.0_EDR/en/1/Core_v2.0_EDR.zip Bluetooth Specification Version 2.0 + EDR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140814042933/https://www.bluetooth.org/foundry/adopters/document/Core_v2.0_EDR/en/1/Core_v2.0_EDR.zip |date=14 August 2014 }} (p. 27), Bluetooth, 2004.</ref> ان کان علاوه، مرحلي جي تبديليءَ واري ڪيئنگ ۽ ايمپليٽيوڊ جي تبديليءَ واري ڪيئنگ جي گڏيل استعمال کي [[چوڪنڊي ايمپليٽيوڊ ماڊيوليشن]] (QAM) چيو ويندو آهي، جيڪو وڌيڪ گنجائش وارن ڊجيٽل ريڊيو مواصلاتي نظامن ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. ماڊيوليشن کي گهٽ فريڪوئنسي وارن اينالاگ اشارن جي معلومات کي وڌيڪ فريڪوئنسي تي منتقل ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. اهو ان ڪري فائديمند آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ گهٽ فريڪوئنسي وارا اينالاگ اشارا آزاد خلا ذريعي مؤثر نموني منتقل نٿا ٿي سگهن. تنهن ڪري، اهڙي اينالاگ اشاري جي معلومات کي منتقلي کان اڳ هڪ وڌيڪ فريڪوئنسي واري اشاري، جنهن کي [[حامل لهر]] چيو ويندو آهي، تي سوار ڪيو ويندو آهي. ان مقصد لاءِ ماڊيوليشن جون مختلف اسڪيمون موجود آهن، جن مان ٻه بنيادي اسڪيمون [[ايمپليٽيوڊ ماڊيوليشن]] (AM) ۽ [[فريڪوئنسي ماڊيوليشن]] (FM) آهن. هن عمل جو هڪ مثال اهو آهي ته ڊسڪ جاڪي جو آواز فريڪوئنسي ماڊيوليشن ذريعي 96&nbsp;MHz واري حامل لهر تي منتقل ڪيو وڃي، جنهن کي پوءِ ريڊيو تي 96&nbsp;FM چينل طور وصول ڪيو ويندو آهي.<ref>Haykin, pp. 88–126.</ref> ان کان علاوه، ماڊيوليشن جو هڪ ٻيو فائدو اهو به آهي ته ان سان [[فريڪوئنسي ڊويزن ملٽي پليڪسنگ]] (FDM) استعمال ڪري سگهجي ٿي. === مواصلاتي نيٽ ورڪ === {{main|ٽيلي ڪميونيڪيشن نيٽورڪ}} مواصلاتي نيٽ ورڪ موڪليندڙن، وصول ڪندڙن ۽ [[مواصلاتي چينل]]ن جو اهڙو مجموعو هوندو آهي، جيڪو هڪ ٻئي ڏانهن پيغام منتقل ڪندو آهي. ڪجهه ڊجيٽل مواصلاتي نيٽ ورڪن ۾ هڪ يا وڌيڪ [[رائوٽر (ڪمپيوٽنگ)|رائوٽر]] هوندا آهن، جيڪي گڏجي معلومات کي صحيح استعمال ڪندڙ تائين پهچائيندا آهن. اينالاگ مواصلاتي نيٽ ورڪ هڪ يا وڌيڪ [[ٽيليفون سوئچ]]ن تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي ٻن يا وڌيڪ استعمال ڪندڙن جي وچ ۾ رابطي جوڙي ڇڏيندا آهن. ٻنهي قسمن جي نيٽ ورڪن ۾، جڏهن اشارو ڊگهي فاصلي تي منتقل ڪيو وڃي ٿو، تڏهن ان کي مضبوط ڪرڻ يا ٻيهر تخليق ڪرڻ لاءِ [[ريپيٽر]]ن جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. اهو [[سگنل جي ڪمزوري]] جي اثر کي گهٽائڻ لاءِ ڪيو ويندو آهي، جيڪو اشارو کي شور کان الڳ سڃاڻڻ ڏکيو بڻائي سگهي ٿو.<ref name="glossary">{{cite web|url=http://www.atis.org/tg2k/|title=ATIS Telecom Glossary 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20080302071329/http://www.atis.org/tg2k/ |archive-date=2 March 2008|website=ATIS Committee T1A1 Performance and Signal Processing (approved by the American National Standards Institute)|date=28 February 2001}}</ref> اينالاگ نظامن جي ڀيٽ ۾ ڊجيٽل نظامن جو هڪ ٻيو فائدو اهو آهي ته انهن جي پيداوار (آئوٽ پُٽ) کي ياداشت ۾ محفوظ ڪرڻ وڌيڪ آسان هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻه وولٽيج حالتون (وڏي ۽ ننڍي) لاڳيتي قدرن جي وسيع حد جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ آساني سان محفوظ ڪري سگهجن ٿيون. == سماجي اثر == جديد سماج ۾ مواصلات جو سماجي، ثقافتي ۽ اقتصادي لحاظ کان تمام وڏو اثر آهي. 2008ع ۾ اندازو لڳايو ويو ته [[ٽيليڪميونيڪيشن صنعت]] جي آمدني 4.7 ٽريلين آمريڪي ڊالر هئي، جيڪا [[عالمي مجموعي پيداوار]] (سرڪاري مٽاسٽا جي شرح موجب) جي لڳ ڀڳ ٽن سيڪڙو کان ٿورو گهٽ هئي.<ref name="plunkettresearch01" /> هيٺين حصن ۾ سماج تي مواصلات جي اثرن جو جائزو پيش ڪيو ويو آهي. === خرد اقتصاديات === خرد اقتصادي سطح تي ڪمپنين مواصلات کي عالمي ڪاروباري سلطنتون قائم ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو آهي. اهو [[Amazon.com]] جهڙن آن لائين پرچون واپارين جي صورت ۾ واضح نظر اچي ٿو، پر تعليمي ماهر ايڊورڊ لينرٽ موجب روايتي پرچون ڪمپني [[Walmart]] به پنهنجي مقابلي ڪندڙن جي ڀيٽ ۾ بهتر مواصلاتي ڍانچي مان فائدو حاصل ڪيو.<ref>{{cite journal | last = Lenert | first = Edward |date=December 1998 | title = A Communication Theory Perspective on Telecommunications Policy | journal = Journal of Communication| volume = 48 | issue = 4 | pages = 3–23 |doi=10.1111/j.1460-2466.1998.tb02767.x}}</ref> دنيا جي ڪيترن ئي شهرن ۾ گهر مالڪ پنهنجي ٽيليفون ذريعي پيزا پهچائڻ کان وٺي بجليءَ جي مسترين تائين مختلف گهريلو خدمتون گهرائيندا آهن. نسبتاً غريب برادرين به مواصلات مان فائدو حاصل ڪيو آهي. [[بنگلاديش]] جي [[نرسنگدي ضلعو|نرسنگدي ضلعي]] ۾ الڳ ٿيل ڳوٺاڻا سڌو سنئون موبائل فون ذريعي هول سيل واپارين سان رابطو ڪري پنهنجي شين جي بهتر قيمت طئي ڪندا آهن. [[آئيوري ڪوسٽ]] ۾ ڪافي پوکيندڙ موبائل فون ذريعي ڪافي جي اگهن ۾ ڪلاڪ وار تبديليون ڏسي مناسب وقت تي پنهنجو مال وڪڻندا آهن.<ref>{{cite thesis | author = Mireille Samaan | title = The Effect of Income Inequality on Mobile Phone Penetration | publisher = Boston University |type = Honors thesis | date = April 2003 | url = http://dissertations.bc.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1016&context=ashonors | format = PDF | access-date =8 June 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070214102055/http://dissertations.bc.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1016&context=ashonors |archive-date = 14 February 2007}}</ref> === ڪل اقتصاديات === ڪل اقتصادي سطح تي [[لارس هينڊرڪ رولر]] ۽ [[ليونارڊ واورمين]] بهتر مواصلاتي ڍانچي ۽ اقتصادي واڌ ويجهه جي وچ ۾ سببي تعلق جو امڪان پيش ڪيو.<ref>{{cite journal | doi = 10.1257/aer.91.4.909 | last = Röller | first = Lars-Hendrik |author2=Leonard Waverman | title = Telecommunications Infrastructure and Economic Development: A Simultaneous Approach | journal = American Economic Review | issn = 0002-8282 | year = 2001 | volume = 91 | issue = 4 | pages = 909–23| citeseerx = 10.1.1.202.9393 }}</ref><ref>{{cite web |author1=Christine Zhen-Wei Qiang and Carlo M. Rossotto with Kaoru Kimura |title=Economic Impacts of Broadband |url=http://siteresources.worldbank.org/EXTIC4D/Resources/IC4D_Broadband_35_50.pdf |website=siteresources.worldbank.org |access-date=31 March 2016 |archive-date=12 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200812035517/http://message.worldbank.org/isp_error_page.htm |url-status=live }}</ref> جيتوڻيڪ هن لاڳاپي جي موجودگي عام طور قبول ڪئي وڃي ٿي، ڪجهه ماهرن جو خيال آهي ته ان کي سڌو سنئون سببي تعلق سمجهڻ درست ناهي.<ref>{{cite journal | last = Riaz | first = Ali | title = The role of telecommunications in economic growth: proposal for an alternative framework of analysis | journal = Media, Culture & Society | year = 1997 | volume = 19 | issue = 4 | pages = 557–83 | doi = 10.1177/016344397019004004| s2cid = 154398428 }}</ref> بهتر مواصلاتي ڍانچي جي اقتصادي فائدن سبب دنيا جي مختلف ملڪن ۾ مواصلاتي خدمتن تائين غير مساوي رسائي بابت وڌندڙ ڳڻتي موجود آهي، جنهن کي [[ڊيجيٽل فرق]] چيو وڃي ٿو. [[بين الاقوامي مواصلاتي اتحاد]] (ITU) جي 2003ع واري سروي موجب، دنيا جي لڳ ڀڳ ٽئين حصي ملڪن ۾ هر ويهن ماڻهن تي هڪ کان گهٽ موبائل سبسڪرپشن ۽ هر ويهن ماڻهن تي هڪ کان گهٽ لينڊ لائن سبسڪرپشن موجود هئي. انٽرنيٽ جي حوالي سان به تقريباً اڌ ملڪن ۾ هر ويهن ماڻهن مان هڪ کان گهٽ ماڻهو انٽرنيٽ تائين رسائي رکندا هئا. ITU انهن انگن اکرن ۽ تعليمي معلومات جي بنياد تي هڪ اهڙو اشاري نظام تيار ڪيو، جيڪو شهرين جي معلوماتي ۽ مواصلاتي ٽيڪنالاجين تائين رسائي ۽ انهن جي استعمال جي مجموعي صلاحيت کي ماپي ٿو.<ref>{{cite web|title=Digital Access Index (DAI)|url=http://www.itu.int/ITU-D/ict/dai/|publisher=itu.int|access-date=6 March 2008|archive-date=2 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190102061041/http://www.itu.int/ITU-D/ict/dai/|url-status=live}}</ref> هن اشاري موجب [[سوئيڊن]]، [[ڊينمارڪ]] ۽ [[آئس لينڊ]] سڀ کان مٿانهين درجي تي رهيا، جڏهن ته آفريقي ملڪ [[نائيجر]]، [[برڪينا فاسو]] ۽ [[مالي]] سڀ کان هيٺين درجي تي رهيا.<ref>{{Cite web |title=World Telecommunication Development Report 2003: Access Indicators for the Information Society: Executive Summary |url=https://www.itu.int/ITU-D/ict/publications/wtdr_03/material/WTDR2003Sum_e.pdf |website=International Telecommunication Union (ITU) |page=22 |date=December 2003 |access-date=6 June 2023 |archive-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606100635/https://www.itu.int/ITU-D/ict/publications/wtdr_03/material/WTDR2003Sum_e.pdf |url-status=live }}</ref> == پڻ ڏسندا == * [[ڏور ربطيات جي تاريخ]] == خارجي ڳنڍڻا == ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:انجنيئرنگ جا شعبا]] [[زمرو:ٽيليڪميونيڪيشن]] [[زمرو:ربطيات]] [[زمرو:ميڊيا ٽيڪنالاجي]] nh8mly4cg3rc56rlmefgj2uzb5384sj 390616 390615 2026-07-02T19:23:45Z Intisar Ali 8681 390616 wikitext text/x-wiki {{Short description|برقي يا اليڪٽرانڪ ذريعن وسيلي معلومات جي ترسيل}} [[فائل:Erdfunkstelle Raisting 2.jpg|thumb|[[جرمني]] جي [[باويريا]] صوبي جي [[رائسٽنگ]] ۾ سيٽلائيٽ مواصلات جي سڀ کان وڏي مرڪز تي [[سيٽلائيٽ مواصلات]] جي اينٽينا]] [[فائل:Internet map 1024.jpg|thumb|[[اوپٽي پراجيڪٽ]] پاران [[انٽرنيٽ]] جي هڪ حصي مان گذرندڙ مختلف رستن جي بصري نمائش]] '''ٽيلي ڪميونيڪيشن''' ('''Telecommunication''')، جنهن کي اڪثر جمع جي صورت ۾ يا مختصر طور '''ٽيليڪام''' پڻ چيو ويندو آهي، [[معلومات]] کي ڊگهي فاصلي تي [[برق]]ي يا [[اليڪٽرانڪس|اليڪٽرانڪ]] ذريعن وسيلي منتقل ڪرڻ جو عمل آهي، جيڪو عام طور ڪيبلن، [[ريڊيو لهر]]ن يا ٻين مواصلاتي ٽيڪنالاجين ذريعي انجام ڏنو ويندو آهي. اهي ترسيلي وسيلا [[مواصلاتي چينل]]ن ۾ ورهايا ويندا آهن، جيڪي [[ملٽي پليڪسنگ]] جي ذريعي هڪ ئي وسيلي تي ڪيترن ئي هم وقت [[مواصلاتي سيشن]]ن جي ترسيل کي ممڪن بڻائيندا آهن. اوڻيهين، ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ دوران ايجاد ٿيل ڊگهي فاصلي واريون ٽيڪنالاجيون عام طور برقي توانائي استعمال ڪنديون آهن، جن ۾ [[برقي تاربرقي]]، [[ٽيليفون]]، [[ٽيليويزن]] ۽ [[ريڊيو]] شامل آهن. شروعاتي [[ٽيليڪميونيڪيشن ڄار]]ن ۾ سگنلن جي ترسيل لاءِ ڌاتي تارون استعمال ٿينديون هيون. اهي ڄار ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين [[تاربرقي]] ۽ ٽيليفوني لاءِ استعمال ٿيندا رهيا. ويهين صديءَ جي پهرئين ڏهاڪي ۾ [[بي تار مواصلات]] جي ميدان ۾ هڪ وڏو انقلاب آيو، جنهن ۾ [[ريڊيو مواصلات]] بابت [[گوليئلمو مارڪوني]] جون اهم ڪاميابيون شامل هيون، جنهن تي کيس 1909ع جو [[فزڪس ۾ نوبل انعام]] مليو. برقي ۽ اليڪٽرانڪ ٽيليڪميونيڪيشن جي ٻين ابتدائي اڳواڻن ۾ [[چارلس ويٽ اسٽون]] ۽ [[سيميوئل مورس]] (تاربرقي جا گڏيل موجد)، [[انٽونيو ميوچي]]، [[فلپ رائيس]]، [[اليشا گري]] ۽ [[اليگزينڊر گراهم بيل]] (ٽيليفون جا موجد ۽ ترقي ڏيندڙ)، [[ايڊون آرمسٽرانگ]] ۽ [[لي ڊي فاريسٽ]] (ريڊيو جا موجد)، ۽ [[ولاديمير زوورڪِن]]، [[جان لوگي بيئرڊ]] ۽ [[فائلو فارنسورٿ]] (ٽيليويزن جا موجد) شامل آهن. 1960ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ڊجيٽل ٽيڪنالاجين جي تيزي سان واڌ سبب [[آواز]]ي مواصلات کي آهستي آهستي ڊيٽا جي ترسيل سان گڏايو ويو. ڌاتي وسيلي جي طبعياتي حدن [[آپٽيڪل فائبر]] جي ترقي کي هٿي ڏني.<ref name=":11">{{Cite web|title=How does a Gigabit Passive Optical Network (GPON) work?|url=https://www.eib.org/en/stories/what-is-gpon|access-date=7 June 2021|website=European Investment Bank|language=en|archive-date=7 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210607144149/https://www.eib.org/en/stories/what-is-gpon|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|author1=National Research Council |url=https://www.nap.edu/read/11711/chapter/3|year=2006|doi=10.17226/11711|isbn=978-0-309-10265-0|language=en|access-date=25 June 2021|archive-date=23 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210623221636/https://www.nap.edu/read/11711/chapter/3|url-status=live |title=Renewing U.S. Telecommunications Research |bibcode=2006nap..book11711N }}</ref><ref>{{Cite web|last=Cyphers|first=Bennett|date=16 October 2019|title=The Case for Fiber to the Home, Today: Why Fiber is a Superior Medium for 21st Century Broadband|url=https://www.eff.org/wp/case-fiber-home-today-why-fiber-superior-medium-21st-century-broadband|access-date=7 June 2021|website=Electronic Frontier Foundation|language=en|archive-date=3 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603233817/https://www.eff.org/wp/case-fiber-home-today-why-fiber-superior-medium-21st-century-broadband|url-status=live}}</ref> [[انٽرنيٽ]]، جيڪا ڪنهن هڪ مخصوص وسيلي تي دارومدار نٿي رکي، انفرادي استعمال ڪندڙن کي عالمي سطح تي خدمتن تائين رسائي فراهم ڪئي آهي ۽ مواصلات ۾ هنڌ ۽ وقت جون حدون وڌيڪ گهٽائي ڇڏيون آهن. == وصف == 1932ع ۾ [[آئي ٽي يو مڪمل اختيار ڪانفرنس|مڪمل اختيار ٽيليگراف ڪانفرنس]] ۽ ميڊرڊ ۾ ٿيل بين الاقوامي ريڊيو ٽيليگراف ڪانفرنس دوران ٻنهي تنظيمن گڏجي [[بين الاقوامي ٽيليڪميونيڪيشن يونين]] (ITU) جوڙي.<ref>{{cite web |title=International Telegraph Conference (Madrid, 1932) |url=https://www.itu.int/en/history/Pages/PlenipotentiaryConferences.aspx?conf=4.5 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230108011921/https://www.itu.int/en/history/Pages/PlenipotentiaryConferences.aspx?conf=4.5 |archive-date=8 January 2023 |access-date=8 January 2023 |publisher=ITU}}</ref> هنن ''ٽيليڪميونيڪيشن'' جي وصف هن ريت ڪئي: "تار، بي تار يا برقي سگنلنگ يا بصري سگنلنگ جي ٻين نظامن يا عملن وسيلي نشانين، سگنلن، تحرير، فيڪسيملين ۽ هر قسم جي آوازن جي ڪا به ٽيليگرافڪ يا ٽيليفونڪ مواصلات." بعد ۾ [[آئي ٽي يو ريڊيو ضابطا]] جي آرٽيڪل 1.3 تحت اها وصف ٻيهر تصديق ڪئي وئي، جنهن ۾ ان کي "نشانين، سگنلن، تحريرن، تصويرن، آوازن يا ڪنهن به نوعيت جي ڄاڻ جي ڪا به ترسيل، اخراج يا وصولي، جيڪا [[تار]]، ريڊيو، بصري يا ٻين برقي مقناطيسي نظامن وسيلي ڪئي وڃي" قرار ڏنو ويو.<ref>{{Cite web |date=2026-05-11 |title=Communication vs Telecommunications vs Data Communication: Best CCNA Guide on Key Differences in 3 Terms - The Cyber Skills |url=https://thecyberskills.com/communication-vs-telecommunications-vs-data-communication/ |access-date=2026-06-14 |language=en-US}}</ref> انهيءَ ڪري آهستي رفتار واريون مواصلاتي ٽيڪنالاجيون، جهڙوڪ [[ٽپال]] ۽ [[هوا-دٻاءُ نليون]]، ٽيليڪميونيڪيشن جي وصف ۾ شامل ناهن.<ref>{{citation |title=ITU Radio Regulations |title-link=ITU Radio Regulations |date=2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150319031957/https://www.itu.int/dms_pub/itu-s/oth/02/02/S02020000244501PDFE.PDF |archive-date=19 March 2015 |chapter=Article 1.3 |chapter-url=https://www.itu.int/dms_pub/itu-s/oth/02/02/S02020000244501PDFE.PDF |publisher=[[International Telecommunication Union]]}}</ref><ref>Constitution and Convention of the International Telecommunication Union, Annex (Geneva, 1992)</ref> ''ٽيليڪميونيڪيشن'' اصطلاح 1904ع ۾ فرانسيسي انجنيئر ۽ ناول نگار [[ايڊوار ايسٽونيئي]] وضع ڪيو، جنهن ان جي وصف "بجلي وسيلي خيال جي پري کان ترسيل" طور ڪئي.<ref>{{cite web|first=Jean-Marie|last=Dilhac|url=http://www.ieee.org/portal/cms_docs_iportals/iportals/aboutus/history_center/conferences/che2004/Dilhac.pdf|title=From tele-communicare to Telecommunications|website=[[Institute of Electrical and Electronics Engineers]] (IEEE) |archive-url=https://web.archive.org/web/20101202232403/http://www.ieee.org/portal/cms_docs_iportals/iportals/aboutus/history_center/conferences/che2004/Dilhac.pdf |archive-date=2 December 2010|year=2004}}</ref> ٽيليڪميونيڪيشن هڪ مرڪب اسم آهي، جيڪو يوناني اڳياڙي ''tele-'' (τῆλε)، جنهن جي معنيٰ "پري"، "دور" يا "فاصلي تي" آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=tele-&allowed_in_frame=0|title=Online Etymology Dictionary|access-date=19 August 2016|archive-date=25 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161225225345/http://www.etymonline.com/index.php?term=tele-&allowed_in_frame=0|url-status=live}}</ref> ۽ لاطيني فعل ''ڪميونيڪيئر''، جنهن جي معنيٰ "ونڊڻ" آهي، مان ٺهيل آهي.<ref name="oxford">{{cite web |url=http://oxforddictionaries.com/definition/english/telecommunication?view=uk |title=Telecommunication |work=Oxford Dictionaries |publisher=Oxford University Press |access-date=28 February 2013 |archive-date=30 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130430020541/http://oxforddictionaries.com/definition/english/telecommunication?view=uk |url-status=dead }}</ref><ref>''Telecommunication'', ''tele-'' and ''communication'', [[New Oxford American Dictionary]] (2nd edition), 2005.</ref> ''ڪميونيڪيشن'' لفظ انگريزيءَ ۾ پهريون ڀيرو چوڏهين صديءَ جي آخر ۾ استعمال ٿيو. اهو پراڻي فرانسيسي لفظ ''ڪومونيڪاسيون'' مان آيو، جيڪو لاطيني ''ڪميونيڪيشنم'' مان نڪتل آهي؛ اهو ''ڪميونيڪيئر'' جي ماضي واري جز جي بنياد مان ٺهيل عمل جو اسم آهي، جنهن جي معنيٰ "ونڊڻ، ورهائڻ، اطلاع ڏيڻ، گڏ ڪرڻ، شامل ڪرڻ" آهي، ۽ لفظي معنيٰ "عام ڪرڻ" آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=communication&allowed_in_frame=0|title=communication |website=Online Etymology Dictionary|access-date=19 August 2016|archive-date=14 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160914041535/http://www.etymonline.com/index.php?term=communication&allowed_in_frame=0|url-status=live}}</ref> == تاريخ == {{further|ٽيليڪميونيڪيشن جي تاريخ}} تاريخ دوران ڊگهي مفاصلي واري رابطي لاءِ ڪيترائي [[ترسيل وسيلا]] استعمال ڪيا ويا آهن، جن ۾ [[دونهين جا اشارا]]، [[مشعلون]]، [[سيميفور ٽيليگراف]]، [[اشارتي جهنڊا]]، بصري [[هيليوگراف]]، [[برقي تار]]ون، ۽ [[برقي مقناطيسي سگنل]] منتقل ڪرڻ لاءِ خالي فضا شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=Telecommunications and Networking |url=https://courses.aiu.edu/Telecommunications%20and%20Networking/SEC%201/SEC%201.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250110094619/https://courses.aiu.edu/Telecommunications%20and%20Networking/SEC%201/SEC%201.pdf |archive-date=10 January 2025 |access-date=14 June 2026 |website=Atlantic International University}}</ref> === برقي ۽ اليڪٽرانڪ دور کان اڳ === [[فائل:OptischerTelegraf.jpg|upright|thumb|[[ڪلاڊ شاپ]] جي [[سيميفور ٽاور]]ن مان هڪ جي نقل]] ڊگهي مفاصلي وارو رابطو بجلي ۽ برقي مقناطيسيت جي دريافت کان گهڻو اڳ استعمال ٿيندو هو، جنهن بعد [[ٽيليڪميونيڪيشن]] جي ايجاد ممڪن ٿي.<ref>{{Cite web |last=Wheeler |first=Heather |title=The evolution of long distance communication |url=https://www.hebronhawkeye.com/entertainment/2023/01/18/the-evolution-of-long-distance-communication/ |access-date=2026-06-14 |website=The Hawk Eye}}</ref> ان کان اڳ فاصلي تي رابطي لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪيترن ئي ذهين طريقن مان ڪجهه هتي بيان ڪيا ويا آهن. [[ڪبوتر پيغام رسان]] تاريخ دوران مختلف تهذيبن طرفان استعمال ڪيا ويا. [[ڪبوتر ٽپال]] جون پاڙون [[فارس]] ۾ هيون، جنهن کي پوءِ رومنن پنهنجي فوجي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو. [[فرونٽينس]] جي دعويٰ موجب [[جوليس سيزر]] [[گال]] جي فتح دوران ڪبوترن کي پيغام رسان طور استعمال ڪيو.<ref name="Levi">{{cite book |last=Levi |first=Wendell |title= The Pigeon|year= 1977|publisher= Levi Publishing Co, Inc|location= Sumter, SC|isbn=978-0-85390-013-9 }}</ref> [[يوناني]] پڻ [[قديم اولمپڪ رانديون|اولمپڪ رانديون]] جي فاتحن جا نالا مختلف شهرن ڏانهن ڪبوترن ذريعي موڪليندا هئا.<ref>{{cite book | last =Blechman | first =Andrew | title =Pigeons-The fascinating saga of the world's most revered and reviled bird. | publisher =University of Queensland Press | year =2007 | location =St Lucia, Queensland | url =http://www.uqp.uq.edu.au/book_details.php?id=9780702236419 | isbn =978-0-7022-3641-9 | url-status=dead | archive-url =https://web.archive.org/web/20080514003720/http://www.uqp.uq.edu.au/book_details.php?id=9780702236419 | archive-date =14 May 2008 | df =dmy-all }}</ref> اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ ڊچ حڪومت اهو نظام [[جاوا]] ۽ [[سوماترا]] ۾ استعمال ڪيو. 1849ع ۾ [[پال جوليس روئٽر]] [[آخن]] ۽ [[برسلز]] جي وچ ۾ اسٽاڪ مارڪيٽ جون قيمتون موڪلڻ لاءِ ڪبوترن جي خدمت شروع ڪئي، جيڪا ٽيليگرافي رابطو مڪمل ٿيڻ تائين هڪ سال جاري رهي.<ref>{{cite news| title =Chronology: Reuters, from pigeons to multimedia merger| newspaper =Reuters| url =https://www.reuters.com/article/rbssTechMediaTelecomNews/idUSL1849100620080219| format =Web article| access-date =21 February 2008| date =19 February 2008| archive-date =26 March 2008| archive-url =https://web.archive.org/web/20080326192232/http://www.reuters.com/article/rbssTechMediaTelecomNews/idUSL1849100620080219| url-status =live}}</ref> وچئين دور ۾ [[مشعلن]] جون زنجيرون عام طور ٽڪرين جي چوٽين تي اشارا پهچائڻ لاءِ استعمال ٿينديون هيون. انهن جو هڪ وڏو نقصان اهو هو ته اهي صرف هڪ بِٽ معلومات منتقل ڪري سگهنديون هيون، تنهنڪري پيغام جي معنيٰ، جهڙوڪ "دشمن نظر اچي ويو آهي"، اڳواٽ طئي ٿيل هوندي هئي. انهن جي استعمال جو هڪ مشهور مثال [[اسپيني آرماڊا]] دوران ملي ٿو، جڏهن مشعلن جي زنجير [[پليموٿ]] کان [[لنڊن]] تائين خبرداريءَ جو اشارو پهچايو.<ref>{{cite web | first=David | last=Ross | url=http://www.britainexpress.com/History/tudor/armada.htm | title=The Spanish Armada | archive-url=https://web.archive.org/web/20200104142345/https://www.britainexpress.com/History/tudor/armada.htm | archive-date=4 January 2020 | website=Britain Express | access-date=October 1, 2007}}</ref> 1792ع ۾ فرانسيسي انجنيئر [[ڪلاڊ شاپ]] [[ليل]] ۽ پيرس جي وچ ۾ پهريون مستقل بصري [[ٽيليگرافي]] نظام (يا [[سيميفور لائين]]) قائم ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://chappe.ec-lyon.fr/|archive-url=https://web.archive.org/web/20040409014107/http://chappe.ec-lyon.fr/|title=Les Télégraphes Chappe|archive-date=2004-04-09|website=Cédrick Chatenet|location=l'Ecole Centrale de Lyon|year=2003}}</ref> پر سيميفور نظام لاءِ ماهر آپريٽرن ۽ هر ڏهه کان ٽيهه ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي مهانگا ٽاور گهربل هوندا هئا. برقي ٽيليگراف سان مقابلي جي نتيجي ۾ ان جي آخري تجارتي لائين 1880ع ۾ بند ڪئي وئي.<ref>{{cite web|url=http://www.itu.int/itudoc/gs/promo/tsb/88192.pdf|title=CCIT/ITU-T 50 Years of Excellence|archive-url=https://web.archive.org/web/20200212173522/https://www.itu.int/itudoc/gs/promo/tsb/88192.pdf|archive-date=12 February 2020|website=International Telecommunication Union|year=2006}}</ref> === ٽيليگراف ۽ ٽيليفون === {{main|ٽيليگرافي|ٽيليفوني}} 25 جولاءِ 1837ع تي پهريون تجارتي [[برقي ٽيليگراف]] انگريز موجد سر [[وليم فوٿرگل ڪوڪ]] ۽ انگريز سائنسدان سر [[چارلس ويٽسٽون]] پاران پيش ڪيو ويو.<ref>{{cite book|first=William|last=Brockedone|title=Cooke and Wheatstone and the Invention of the Electric Telegraph|date=11 March 2013|publisher=Routledge |isbn=9780415846783}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/technology/connecting-britain/first-electric-telegraph/|title=Who made the first electric telegraph communications?|work=The Telegraph|access-date=7 August 2017|language=en-GB|archive-date=8 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808003926/http://www.telegraph.co.uk/technology/connecting-britain/first-electric-telegraph/|url-status=live}}</ref> ٻنهي موجدن پنهنجي اوزار کي نئين ايجاد بدران ”موجوده برقي مقناطيسي ٽيليگراف ۾ هڪ سڌارو“ قرار ڏنو.<ref>{{cite web|url=https://www.du.edu/~jcalvert/tel/morse/morse.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20010616184336/https://www.du.edu/~jcalvert/tel/morse/morse.htm|archive-date=2001-06-16|title=The Electromagnetic Telegraph|first=J. B.|last=Calvert|date=19 May 2004}}</ref> [[سيميوئل مورس]] به آزاديءَ سان برقي ٽيليگراف جو هڪ نمونو تيار ڪيو، جنهن جو هن 2 سيپٽمبر 1837ع تي ڪامياب نه ٿيندڙ مظاهرو ڪيو. [[مورس ڪوڊ|سندس ڪوڊ]] ويٽسٽون جي اشارتي طريقي جي ڀيٽ ۾ هڪ اهم ترقي هئي. پهرين [[ائٽلانٽڪ سمنڊ پار ٽيليگراف ڪيبل]] 27 جولاءِ 1866ع تي ڪاميابي سان مڪمل ڪئي وئي، جنهن سان پهريون ڀيرو ائٽلانٽڪ سمنڊ پار ٽيليڪميونيڪيشن ممڪن ٿي.<ref>{{cite web|url=http://www.sil.si.edu/digitalcollections/hst/atlantic-cable/|title=The Atlantic Cable |via=Smithsonian Libraries |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701144122/http://www.sil.si.edu/digitalcollections/hst/atlantic-cable/|archive-date=1 July 2017|website=Bern Dibner|publisher=Burndy Library Inc.|year=1959}}</ref> [[انتونيو ميوچي]] جي ”ڳالهائيندڙ ٽيليگراف“ ۽ [[يوهان فلپ رائس]] جي ''Telefon'' تي ابتدائي ڪوششن کان پوءِ، روايتي ٽيليفون جو پيٽنٽ [[اليگزينڊر گراهم بيل|اليگزينڊر بيل]] فيبروري 1876ع ۾ داخل ڪرايو (صرف ڪجهه ڪلاڪ اڳ [[ايليشا گري]] ساڳئي قسم جي اوزار لاءِ [[پيٽنٽ ڪيويٽ]] داخل ڪئي هئي).<ref>"[https://www.loc.gov/everyday-mysteries/technology/item/who-is-credited-with-inventing-the-telephone/ Who is credited with inventing the telephone?]", published 2022-02-22, updated 2024-9-12. Science Reference Section, Library of Congress.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.oberlin.edu/external/EOG/OYTT-images/ElishaGray.html|title=Elisha Gray|archive-url=https://web.archive.org/web/20170628164416/http://www2.oberlin.edu/external/EOG/OYTT-images/ElishaGray.html|archive-date=28 June 2017|website=Oberlin College Archives|publisher=Electronic Oberlin Group|year=2006}}</ref> پهرين تجارتي ٽيليفون خدمتون [[بيل ٽيليفون ڪمپني]] پاران 1878ع ۽ 1879ع ۾ ائٽلانٽڪ جي ٻنهي ڪنارن تي [[نيو هيون]] ۽ [[لنڊن]] شهرن ۾ قائم ڪيون ويون.<ref>{{cite web|url=http://www.connected-earth.com/Galleries/Telecommunicationsage/Thetelephone/index.htm|title=Connected Earth: The telephone|archive-url=https://web.archive.org/web/20060822104544/http://www.connected-earth.com/Galleries/Telecommunicationsage/Thetelephone/index.htm|archive-date=22 August 2006|publisher=BT|year=2006}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.att.com/history/milestones.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20030114033744/https://www.att.com/history/milestones.html|title=History of AT&T|archive-date=2003-01-14|website=AT&T}}</ref> === ريڊيو ۽ ٽيليويزن === {{main|ريڊيو|ٽيليويزن}} 1894ع ۾ اطالوي موجد [[گوليئلمو مارڪوني]] نئين دريافت ٿيل [[ريڊيو لهر]]ن جي اصول تي ٻڌل بي تار رابطي جي ترقي شروع ڪئي، ۽ 1901ع تائين هن اهو ثابت ڪري ڏيکاريو ته اهي لهرون ائٽلانٽڪ سمنڊ پار به موڪلي سگهجن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.teslasociety.com/biography.htm|title=Tesla Biography|archive-url=https://web.archive.org/web/20160114205727/http://www.teslasociety.com/biography.htm |archive-date=14 January 2016|first=Ljubo|last=Vujovic|website=Tesla Memorial Society of New York|year=1998}}</ref> اهو ريڊيو ذريعي [[بي تار ٽيليگرافي]] جي شروعات هئي. 17 ڊسمبر 1902ع تي [[مارڪوني اسٽيشن (گليس بي، نووا اسڪوٽيا)|ڪينيڊا جي نووا اسڪوٽيا صوبي جي گليس بي ۾ مارڪوني اسٽيشن]] تان موڪليل پيغام اتر آمريڪا کان ائٽلانٽڪ پار پهچندڙ دنيا جو پهريون ريڊيو پيغام بڻيو. 1904ع ۾ هڪ تجارتي خدمت قائم ڪئي وئي، جيڪا رڪنيت رکندڙ جهازن ڏانهن هر رات خبرن جا خلاصا موڪليندي هئي، ۽ اهي جهاز انهن کي پنهنجي اندروني اخبارن ۾ شامل ڪندا هئا.<ref>{{Cite web|title=TR Center - Talking Across the Ocean|url=https://www.theodorerooseveltcenter.org/Blog/Item/Talking%20Across%20the%20Ocean|access-date=2021-03-12|website=www.theodorerooseveltcenter.org|archive-date=17 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417162827/https://www.theodorerooseveltcenter.org/Blog/Item/Talking%20Across%20the%20Ocean|url-status=live}}</ref> [[پهرين عالمي جنگ]] فوجي رابطن لاءِ ريڊيو جي ترقي کي تيز ڪيو. جنگ کان پوءِ 1920ع واري ڏهاڪي ۾ تجارتي [[اي ايم نشريات]] شروع ٿي، جيڪا تفريح ۽ خبرن جو هڪ اهم عوامي ذريعو بڻجي وئي. [[ٻي عالمي جنگ]] وري جهازن ۽ زميني فوجي رابطن، ريڊيو نيويگيشن ۽ ريڊار جي جنگي ضرورتن سبب ريڊيو جي ترقي کي وڌيڪ تيز ڪيو.<ref>{{cite book|isbn=9781118104644|last=Thompson|first=R.J. Jr.|year=2011|title=Crystal Clear: The Struggle for Reliable Communications Technology in World War II|location=Hoboken, NJ|publisher=Wiley}}</ref> ريڊيو جي [[ايف ايم نشريات|اسٽيريو ايف ايم نشريات]] جي ترقي آمريڪا ۾ 1930ع واري ڏهاڪي ۽ برطانيا ۾ 1940ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ٿي،<ref name="BBC1946">{{cite web |title=Report 1946-04 – Frequency Modulation |url=https://www.bbc.co.uk/rd/publications/rdreport_1946_04 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200103173115/https://www.bbc.co.uk/rd/publications/rdreport_1946_04 |archive-date=2020-01-03 |access-date=2020-01-03 |website=BBC Research & Development|date=January 1946 }}</ref> ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ان اي ايم کي غالب تجارتي معيار طور گهڻي حد تائين تبديل ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite book | isbn=9781623566654 | last1=Théberge | first1=P. | last2=Devine | first2=K. | last3=Everrett | first3=T | year=2015 | title=Living Stereo: Histories and Cultures of Multichannel Sound | location=New York | publisher=Bloomsbury Publishing}}</ref> 25 مارچ 1925ع تي [[جان لوگي بيئرڊ]] لنڊن جي [[سيلفرجز]] ڊپارٽمينٽل اسٽور ۾ هلندڙ تصويرن جي ترسيل جو مظاهرو ڪيو. بيئرڊ جو اوزار [[پال نپڪو]] جي [[نپڪو ڊسڪ]] تي ٻڌل هو، تنهنڪري اهو [[ميڪانيڪي ٽيليويزن]] جي نالي سان مشهور ٿيو. اهو نظام [[برٽش براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]] پاران 30 سيپٽمبر 1929ع کان شروع ڪيل تجرباتي نشريات جو بنياد بڻيو.<ref>{{cite web|url=http://www.mztv.com/newframe.asp?content=http://www.mztv.com/pioneers.html | title=The Pioneers | archive-url=https://web.archive.org/web/20130514070220/http://www.mztv.com/newframe.asp?content=http%3A%2F%2Fwww.mztv.com%2Fpioneers.html | archive-date=14 May 2013 | website=MZTV Museum of Television | year=2006}}</ref> === ويڪيوم ٽيوب === {{main|ويڪيوم ٽيوب}} ويڪيوم ٽيوبون ڪيترن ئي بنيادي برقياتي عملن، جهڙوڪ سگنلن جي [[طاقت واڌارو|طاقت واڌاري]] ۽ برقي رو جي [[سڌارڻ (برقيات)|سڌارڻ]] لاءِ گرم [[گرم ڪيٿوڊ|ڪيٿوڊ]] مان نڪرندڙ [[ٿرميونڪ اخراج]] ٿيندڙ اليڪٽرانن کي استعمال ڪنديون آهن.<ref>{{Cite news |title=Electron tube {{!}} Vacuum Tubes, Cathode Rays, & Applications {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/technology/electron-tube |access-date=2026-06-14 |work=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> سڀ کان سادي ويڪيوم ٽيوب، يعني [[ڊائيوڊ]]، جيڪا 1904ع ۾ [[جان ايمبروز فليمنگ]] ايجاد ڪئي، رڳو هڪ گرم اليڪٽران خارج ڪندڙ ڪيٿوڊ ۽ هڪ اينوڊ تي مشتمل هوندي آهي. اليڪٽران هن اوزار ۾ صرف هڪ طرف، يعني ڪيٿوڊ کان اينوڊ ڏانهن وهي سگهن ٿا. ٽيوب اندر هڪ يا وڌيڪ [[ضابطو ڄاري]] شامل ڪرڻ سان ڪيٿوڊ ۽ اينوڊ جي وچ ۾ وهندڙ برقي رو کي ڄاري يا ڄارين تي لاڳو ٿيل وولٽيج ذريعي ڪنٽرول ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite web|last=Hoddeson|first=L|title=The Vacuum Tube|url=https://www.pbs.org/transistor/science/events/vacuumt.html|publisher=PBS|access-date=6 May 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120415063342/http://www.pbs.org/transistor/science/events/vacuumt.html | archive-date=15 April 2012}}</ref> اهي اوزار ويهين صديءَ جي پهرين اڌ دوران برقي سرڪٽن جو بنيادي حصو بڻيا ۽ ريڊيو، ٽيليويزن، ريڊار، [[آواز جي رڪارڊنگ ۽ ٻيهر پيداوار]]، ڊگهي فاصلي وارن ٽيليفون نيٽ ورڪن، ۽ اينالاگ توڙي شروعاتي ڊجيٽل [[ڪمپيوٽر]]ن جي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. جيتوڻيڪ ڪجهه شعبن ۾ اڳ ئي [[اسپارڪ گيپ ٽرانسميٽر]] ۽ [[ميڪانيڪي ڪمپيوٽر]] جهڙيون ٽيڪنالاجيون استعمال ٿي رهيون هيون، پر ٿرميونڪ ويڪيوم ٽيوب جي ايجاد انهن ٽيڪنالاجين کي وسيع ۽ عملي استعمال لائق بڻايو، جنهن سان [[برقيات]] جي شعبي جي بنياد پئي.<ref>{{cite book |last1=Macksey |first1=Kenneth |last2=Woodhouse |first2=William |year=1991 |chapter=Electronics |title=The Penguin Encyclopedia of Modern Warfare: 1850 to the present day |publisher=Viking |page=110 |isbn=978-0-670-82698-8 |quote=The electronics age may be said to have been ushered in with the invention of the vacuum diode valve in 1902 by the Briton John Fleming (himself coining the word 'electronics'), the immediate application being in the field of radio.}}</ref> ويهين صديءَ جي اڪثر حصي دوران ٽيليويزنن ۾ هڪ خاص قسم جي ويڪيوم ٽيوب، يعني [[ڪيٿوڊ ري ٽيوب]]، استعمال ٿيندي هئي، جيڪا [[ڪارل فرڊيننڊ برائون]] ايجاد ڪئي هئي. اهڙي ٽيليويزن جو پهريون اميد افزا نمونو [[فائلو فارنسورٿ]] تيار ڪيو، جنهن 7 سيپٽمبر 1927ع تي پنهنجي خاندان آڏو ان جو مظاهرو ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/farnsworth.html|title=Philo Farnsworth | archive-url=https://web.archive.org/web/20090930214902/http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/farnsworth.html |archive-date=30 September 2009|first=Neil|last=Postman|website=[[TIME Magazine]]|date=29 March 1999}}</ref> ٻي عالمي جنگ کان پوءِ رڪجي ويل تجربا ٻيهر شروع ٿيا ۽ ٽيليويزن گهرن ۾ تفريح ۽ نشريات جو هڪ اهم ذريعو بڻجي ويو. 1940ع واري ڏهاڪي دوران [[نيم موصل اوزار]]ن جي ايجاد سان [[ٺوس-حالت برقيات|ٺوس-حالت]] وارا اوزار تيار ڪرڻ ممڪن ٿيو، جيڪي ويڪيوم ٽيوبن جي ڀيٽ ۾ ننڍا، سستا، وڌيڪ ڪارائتا، وڌيڪ قابلِ اعتماد ۽ وڌيڪ پائيدار هئا. 1960ع واري ڏهاڪي جي وچ کان ويڪيوم ٽيوبن جي جاءِ [[ٽرانزسٽر]]ن وٺڻ شروع ڪئي. تنهن هوندي به ويڪيوم ٽيوبون اڄ به ڪجهه اعليٰ فريڪوئنسي وارن طاقت وڌائيندڙن ۾ استعمال ٿين ٿيون. === ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ ۽ انٽرنيٽ === {{main|ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ|انٽرنيٽ}} 11 سيپٽمبر 1940ع تي [[جارج اسٽيبٽز]] نيويارڪ مان [[ٽيليٽائپ]] ذريعي پنهنجي ''ڪامپليڪس نمبر ڪيلڪيوليٽر'' لاءِ مسئلا موڪليا ۽ انهن جا حساب ڪيل نتيجا [[نيو هيمپشائر]] ۾ [[ڊارٽمٿ ڪاليج]] مان واپس حاصل ڪيا.<ref>{{Cite web|title=George Stibitz (1904–1995) | url=http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm | access-date=6 June 2023|website=www.kerryr.net|publisher=Kerry Redshaw|archive-date=15 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815235330/http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm|url-status=live}}</ref> مرڪزي ڪمپيوٽر ([[مرڪزي ڪمپيوٽر]]) ۽ پري موجود [[غير ذهين ٽرمينل]]ن تي ٻڌل هي ترتيب 1970ع واري ڏهاڪي تائين وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي رهي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾ [[پال باران]] ۽ آزاديءَ سان [[ڊونلڊ ڊيوس]] [[پيڪيٽ سوئچنگ]] تي تحقيق شروع ڪئي، جيڪا اهڙي ٽيڪنالاجي آهي جنهن ۾ پيغام کي ننڍن حصن ۾ ورهائي، مرڪزي ڪمپيوٽر مان گذارڻ کان سواءِ، [[ايسنڪرونس ٽرانسفر موڊ|غير هم وقت]] طريقي سان منزل ڏانهن موڪليو ويندو آهي. 5 ڊسمبر 1969ع تي چار-نوڊن تي مشتمل هڪ [[ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ]] قائم ٿيو، جيڪو [[آرپانيٽ]] جي شروعات ثابت ٿيو، ۽ 1981ع تائين اهو وڌي 213 [[نوڊ (نيٽ ورڪنگ)|نوڊ]]ن تائين پهچي ويو.<ref>{{cite book | last = Hafner | first = Katie | title = Where Wizards Stay Up Late: The Origins Of The Internet | publisher = Simon & Schuster | year = 1998 | isbn = 978-0-684-83267-8 }}</ref> بعد ۾ آرپانيٽ ٻين نيٽ ورڪن سان ضم ٿي [[انٽرنيٽ]] بڻجي ويو. جڏهن ته انٽرنيٽ جي ترقي [[انٽرنيٽ انجنيئرنگ ٽاسڪ فورس]] (IETF) جي مرڪزي ڌيان هيٺ رهي، جنهن [[تبصري لاءِ درخواست]] (RFC) دستاويزن جو هڪ سلسلو جاري ڪيو، ساڳئي وقت صنعتي تحقيقاتي مرڪزن ۾ ٻيون به اهم نيٽ ورڪنگ ترقيون ٿيون، جهڙوڪ [[ايٿرنيٽ]] (1983ع)، [[ٽوڪن رنگ]] (1984ع){{citation needed|date=April 2018}} ۽ [[تاري نما نيٽ ورڪ]] بناوت تي ٻڌل [[مقامي ايراضي نيٽ ورڪ]] (LAN) جي ترقي. === ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ ۽ انٽرنيٽ === {{main|ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ|انٽرنيٽ}} 11 سيپٽمبر 1940ع تي [[جارج اسٽيبٽز]] نيويارڪ مان [[ٽيليٽائپ]] ذريعي پنهنجي ''ڪامپليڪس نمبر ڪيلڪيوليٽر'' لاءِ مسئلا موڪليا ۽ انهن جا حساب ڪيل نتيجا [[نيو هيمپشائر]] ۾ [[ڊارٽمٿ ڪاليج]] مان واپس حاصل ڪيا.<ref>{{Cite web|title=George Stibitz (1904–1995) | url=http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm | access-date=6 June 2023|website=www.kerryr.net|publisher=Kerry Redshaw|archive-date=15 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815235330/http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm|url-status=live}}</ref> مرڪزي ڪمپيوٽر ([[مرڪزي ڪمپيوٽر]]) ۽ پري موجود [[غير ذهين ٽرمينل]]ن تي ٻڌل هي ترتيب 1970ع واري ڏهاڪي تائين وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي رهي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾ [[پال باران]] ۽ آزاديءَ سان [[ڊونلڊ ڊيوس]] [[پيڪيٽ سوئچنگ]] تي تحقيق شروع ڪئي، جيڪا اهڙي ٽيڪنالاجي آهي جنهن ۾ پيغام کي ننڍن حصن ۾ ورهائي، مرڪزي ڪمپيوٽر مان گذارڻ کان سواءِ، [[ايسنڪرونس ٽرانسفر موڊ|غير هم وقت]] طريقي سان منزل ڏانهن موڪليو ويندو آهي. 5 ڊسمبر 1969ع تي چار-نوڊن تي مشتمل هڪ [[ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ]] قائم ٿيو، جيڪو [[آرپانيٽ]] جي شروعات ثابت ٿيو، ۽ 1981ع تائين اهو وڌي 213 [[نوڊ (نيٽ ورڪنگ)|نوڊ]]ن تائين پهچي ويو.<ref>{{cite book | last = Hafner | first = Katie | title = Where Wizards Stay Up Late: The Origins Of The Internet | publisher = Simon & Schuster | year = 1998 | isbn = 978-0-684-83267-8 }}</ref> بعد ۾ آرپانيٽ ٻين نيٽ ورڪن سان ضم ٿي [[انٽرنيٽ]] بڻجي ويو. جڏهن ته انٽرنيٽ جي ترقي [[انٽرنيٽ انجنيئرنگ ٽاسڪ فورس]] (IETF) جي مرڪزي ڌيان هيٺ رهي، جنهن [[تبصري لاءِ درخواست]] (RFC) دستاويزن جو هڪ سلسلو جاري ڪيو، ساڳئي وقت صنعتي تحقيقاتي مرڪزن ۾ ٻيون به اهم نيٽ ورڪنگ ترقيون ٿيون، جهڙوڪ [[ايٿرنيٽ]] (1983ع)، [[ٽوڪن رنگ]] (1984ع){{citation needed|date=April 2018}} ۽ [[تاري نما نيٽ ورڪ]] بناوت تي ٻڌل [[مقامي ايراضي نيٽ ورڪ]] (LAN) جي ترقي. === ترسيل جي گنجائش ۾ واڌ === ٻطرفي ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪن وسيلي دنيا ۾ معلومات جي مٽاسٽا جي مؤثر گنجائش 1986ع ۾ بهترين نموني سان دٻايل معلومات جي 281 [[پيٽابائيٽ]] (PB) مان وڌي 1993ع ۾ 471 پيٽابائيٽ، 2000ع ۾ 2.2 [[ايگزابائيٽ]] (EB)، ۽ 2007ع ۾ 65 ايگزابائيٽ تائين پهچي وئي.<ref name="HilbertLopez2011">{{cite journal|title=The World's Technological Capacity to Store, Communicate, and Compute Information|first1=Martin|last1=Hilbert|first2=Priscila|last2=López|year=2011|journal=[[Science (journal)|Science]]|volume=332|issue=6025|pages=60–65 | doi=10.1126/science.1200970 | pmid=21310967 | bibcode=2011Sci...332...60H|s2cid=206531385|doi-access=free}}</ref> معلومات جي لحاظ کان هي مقدار 1986ع ۾ في ماڻهو روزانو اخبار جي ٻن صفحن جي برابر هئي، جيڪا 2007ع تائين وڌي في ماڻهو روزانو ڇهن مڪمل اخبارن جي برابر ٿي وئي.<ref>{{cite news|url=http://ideas.economist.com/video/giant-sifting-sound-0|title=video animation|newspaper=The Economist|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118072720/http://ideas.economist.com/video/giant-sifting-sound-0 |archive-date=18 January 2012}}</ref> هن واڌ کي نظر ۾ رکندي، ٽيليڪميونيڪيشن عالمي معيشت ۾ ڏينهون ڏينهن وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪري رهي آهي، ۽ 2012ع ۾ عالمي ٽيليڪميونيڪيشن صنعت جو حجم لڳ ڀڳ 4.7 ٽريلين آمريڪي ڊالر هو.<ref name="plunkettresearch01">{{cite web | url=http://www.plunkettresearch.com/Telecommunications/TelecommunicationsStatistics/tabid/96/Default.aspx | title=Worldwide Telecommunications Industry Revenues | archive-url=https://web.archive.org/web/20100328045302/http://www.plunkettresearch.com/Telecommunications/TelecommunicationsStatistics/tabid/96/Default.aspx |archive-date=28 March 2010|website=Plunkett's Telecommunications Industry Almanac 2010|date=1 June 2010}}</ref><ref name="plunkettresearch02">{{Cite web |title=Introduction to the Telecommunications Industry |url=http://www.plunkettresearch.com/telecommunications-market-research/industry-and-business-data/statistics |website=Plunkett Research |archive-url=https://web.archive.org/web/20121022031016/http://www.plunkettresearch.com/telecommunications-market-research/industry-and-business-data/statistics |archive-date=22 October 2012}}</ref> 2010ع ۾ عالمي ٽيليڪميونيڪيشن صنعت جي خدمتن مان حاصل ٿيندڙ آمدني جو اندازو 1.5 ٽريلين آمريڪي ڊالر لڳايو ويو، جيڪا دنيا جي مجموعي قومي پيداوار ([[جي ڊي پي]]) جو لڳ ڀڳ 2.4 سيڪڙو هئي.<ref name="plunkettresearch01" /> == فني تصور == جديد ٽيليڪميونيڪيشن ڪيترن ئي بنيادي تصورن تي ٻڌل آهي، جيڪي هڪ صديءَ کان به وڌيڪ عرصي دوران تدريجي طور ترقي ۽ بهتري ماڻيندا رهيا آهن. === بنيادي جزا === ٽيليڪميونيڪيشن ٽيڪنالاجين کي بنيادي طور [[تارائتو مواصلات|تارائتن]] ۽ بي تار طريقن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. مجموعي طور هڪ بنيادي ٽيليڪميونيڪيشن نظام ٽن اهم حصن تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ هميشه موجود هوندا آهن: * [[موڪليندڙ]]، جيڪو معلومات حاصل ڪري ان کي [[اشارو|اشاري]] ۾ تبديل ڪري ٿو. * [[ترسيل ذريعو]]، جنهن کي ''جسماني چينل'' پڻ چيو ويندو آهي، جيڪو اشاري کي منتقل ڪري ٿو (مثال طور [[آزاد خلا نظري مواصلات|آزاد خلا وارو چينل]]). * [[وصول ڪندڙ]]، جيڪو چينل مان اشاري کي حاصل ڪري ان کي ٻيهر وصول ڪندڙ لاءِ قابلِ استعمال معلومات ۾ تبديل ڪري ٿو. هڪ [[ريڊيو نشرياتي اسٽيشن]] ۾ اسٽيشن جو وڏو [[طاقت وڌائيندڙ]] موڪليندڙ هوندو آهي، جڏهن ته نشرياتي [[ريڊيو اينٽينا]] طاقت وڌائيندڙ ۽ آزاد خلا واري چينل جي وچ ۾ رابطي جو ذريعو هوندي آهي. آزاد خلا وارو چينل ترسيل جو ذريعو هوندو آهي، ۽ وصول ڪندڙ جي اينٽينا آزاد خلا واري چينل ۽ وصول ڪندڙ جي وچ ۾ رابطي جو ذريعو هوندي آهي. ان کان پوءِ [[ريڊيو وصول ڪندڙ]] ريڊيو اشاري جي آخري منزل هوندو آهي، جتي برقي اشاري کي آواز ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي. ٽيليڪميونيڪيشن نظام ڪڏهن ڪڏهن [[ٻطرفي مواصلات|ٻطرفا]] (Duplex) پڻ هوندا آهن، جن ۾ هڪ ئي برقي اوزار موڪليندڙ ۽ وصول ڪندڙ ٻنهي طور ڪم ڪندو آهي، جنهن کي ''[[ٽرانسيور]]'' چيو ويندو آهي (مثال طور [[موبائل فون]]).<ref name="stallings-intro">{{cite book | last = Haykin | first = Simon | edition= 4th | title = Communication Systems | url = https://archive.org/details/communicationsy000simo | url-access = registration | publisher = John Wiley & Sons | year = 2001 | pages = [https://archive.org/details/communicationsy000simo/page/n21 1]–3 | isbn = 978-0-471-17869-9 }}</ref> ٽرانسيور اندر موڪليندڙ ۽ وصول ڪندڙ جا برقي حصا هڪ ٻئي کان گهڻي حد تائين آزاد هوندا آهن. ان جو سبب اهو آهي ته ريڊيو موڪليندڙن ۾ طاقت وڌائيندڙ واٽ يا ڪلوواٽ جي سطح تي ڪم ڪندا آهن، جڏهن ته ريڊيو وصول ڪندڙ صرف مائيڪروواٽ يا [[نانوواٽ]] جي سطح جي اشارن سان ڪم ڪندا آهن. تنهن ڪري ٽرانسيورن کي اهڙي احتياط سان ٺاهيو ويندو آهي جو انهن جا وڌيڪ طاقت وارا ۽ گهٽ طاقت وارا حصا هڪ ٻئي تي اثرانداز نه ٿين. مقرر ٿيل تارن ذريعي ٿيندڙ ٽيليڪميونيڪيشن کي [[نقطو-کان-نقطو مواصلات]] چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها هڪ موڪليندڙ ۽ هڪ وصول ڪندڙ جي وچ ۾ ٿيندي آهي. جڏهن ته ريڊيو ذريعي ٿيندڙ مواصلات کي [[نشريات|نشرياتي مواصلات]] چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ هڪ طاقتور موڪليندڙ ۽ ڪيترائي گهٽ طاقت وارا پر حساس ريڊيو وصول ڪندڙ شامل هوندا آهن.<ref name="stallings-intro" /> اهڙا ٽيليڪميونيڪيشن نظام، جن ۾ ڪيترائي موڪليندڙ ۽ ڪيترائي وصول ڪندڙ گڏيل طور هڪ ئي جسماني چينل کي استعمال ڪرڻ لاءِ ترتيب ڏنل هوندا آهن، [[گهڻ رستي منتقلي]] (Multiplex Systems) سڏبا آهن. جسماني چينلن جي اهڙي گڏيل استعمال سان عام طور تي خرچن ۾ نمايان گهٽتائي اچي ٿي. گهڻ رستي وارا نظام ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪن ۾ ترتيب ڏنا ويندا آهن، جتي گهڻ رستي وارا اشارا مختلف مرڪزن تي سوئچ ٿي صحيح وصول ڪندڙ تائين پهچندا آهن. === اينالاگ ۽ ڊجيٽل مواصلات === مواصلات کي [[اينالاگ اشارو|اينالاگ]] يا [[ڊجيٽل اشارو]]ن جي صورت ۾ رمزبند ڪري سگهجي ٿو، جيڪي وري [[اينالاگ مواصلات|اينالاگ]] يا [[ڊجيٽل مواصلات|ڊجيٽل]] نظامن ذريعي منتقل ٿيندا آهن. اينالاگ اشارا معلومات جي لحاظ کان مسلسل تبديل ٿيندا رهندا آهن، جڏهن ته ڊجيٽل اشارا معلومات کي الڳ الڳ قدرن (جهڙوڪ هڪن ۽ صفرن) جي صورت ۾ ظاهر ڪندا آهن.<ref name=Ambardar>{{cite book | last = Ambardar | first = Ashok | edition = 2nd | title = Analog and Digital Signal Processing | publisher = Brooks| year = 1999 | pages = [https://archive.org/details/analogdigitalsig00amba/page/1 1–2] | isbn = 978-0-534-95409-3 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/analogdigitalsig00amba/page/1 }}</ref> منتقلي ۽ وصولي دوران اينالاگ اشارن ۾ موجود معلومات غير مطلوب [[شور (اشارن جي عملڪاري)|شور]] سبب خراب ٿيندي آهي. عام طور مواصلاتي نظام ۾ شور کي هڪ [[بي ترتيب عمل]] جي ذريعي گهربل اشاري ۾ اضافي يا گهٽتائي جي صورت ۾ ظاهر ڪيو ويندو آهي. اهڙي قسم جي شور کي [[واڌو شور]] چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ مختلف وقتن تي اهو مثبت يا منفي ٻنهي صورتن ۾ ٿي سگهي ٿو. جيستائين واڌو شور ڪنهن خاص حد کان وڌيڪ نه ٿئي، تيستائين ڊجيٽل اشارن ۾ موجود معلومات محفوظ رهندي آهي. شور جي مقابلي ۾ اها مزاحمت ڊجيٽل اشارن جو اينالاگ اشارن تي هڪ اهم فائدو آهي. بهرحال، جڏهن شور نظام جي پاڻمرادو غلطي درست ڪرڻ جي صلاحيت کان وڌي وڃي ٿو، تڏهن ڊجيٽل نظام اوچتو مڪمل طور ناڪام ٿي وڃي ٿو. ان جي ابتڙ، اينالاگ نظام آهستي آهستي خراب ٿيندو آهي؛ شور وڌڻ سان اشارو بتدريج گهٽ معيار وارو ٿيندو آهي، پر ڪجهه حد تائين استعمال لائق رهندو آهي. ان کان علاوه، [[مسلسل اشارو|مسلسل ڊيٽا]] جي ڊجيٽل منتقلي دوران لازمي طور [[مقداربندي شور]] پيدا ٿيندو آهي. هن شور کي گهٽائي سگهجي ٿو، پر مڪمل طور ختم نٿو ڪري سگهجي، ۽ ان لاءِ چينل جي وڌيڪ پٽي ويڪر جي ضرورت پوندي آهي. === اينالاگ ۽ ڊجيٽل مواصلات === مواصلات کي [[اينالاگ اشارو|اينالاگ]] يا [[ڊجيٽل اشارو|ڊجيٽل]] اشارن جي صورت ۾ رمزبند ڪري سگهجي ٿو، جيڪي وري [[اينالاگ مواصلات|اينالاگ]] يا [[ڊجيٽل مواصلات|ڊجيٽل]] نظامن ذريعي منتقل ڪيا ويندا آهن. اينالاگ اشارا معلومات جي لحاظ کان لڳاتار تبديل ٿيندا رهن ٿا، جڏهن ته ڊجيٽل اشارا معلومات کي الڳ الڳ قدرن (مثال طور، هڪن ۽ صفرن جي مجموعي) جي صورت ۾ رمزبند ڪندا آهن.<ref name=Ambardar>{{cite book | last = Ambardar | first = Ashok | edition = 2nd | title = Analog and Digital Signal Processing | publisher = Brooks| year = 1999 | pages = [https://archive.org/details/analogdigitalsig00amba/page/1 1–2] | isbn = 978-0-534-95409-3 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/analogdigitalsig00amba/page/1 }}</ref> منتقلي ۽ وصولي دوران اينالاگ اشارن ۾ موجود معلومات غير مطلوب [[اشارن جي عملڪاريءَ ۾ شور|شور]] سبب خراب ٿيندي آهي. عام طور تي مواصلاتي نظام ۾ شور کي [[بي ترتيب عمل]] جي ذريعي گهربل اشاري ۾ واڌ يا گهٽتائي جي صورت ۾ ظاهر ڪيو ويندو آهي. اهڙي قسم جي شور کي [[واڌو شور]] چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ مختلف وقتن تي اهو منفي يا مثبت ٻنهي صورتن ۾ ٿي سگهي ٿو. جيستائين واڌو شور ڪنهن مقرر حد کان وڌي نه وڃي، تيستائين ڊجيٽل اشارن ۾ موجود معلومات محفوظ رهندي آهي. شور جي مقابلي ۾ انهن جي مزاحمت، اينالاگ اشارن جي ڀيٽ ۾ ڊجيٽل اشارن جو هڪ اهم فائدو آهي. بهرحال، جڏهن شور نظام جي پاڻمرادو غلطي درست ڪرڻ جي صلاحيت کان وڌي وڃي ٿو، تڏهن ڊجيٽل نظام [[ڪلف اثر|اوچتي مڪمل ناڪامي]] جو شڪار ٿي ويندو آهي. ان جي ابتڙ، اينالاگ نظام آهستي آهستي خراب ٿيندو آهي؛ شور وڌڻ سان اشارو بتدريج گهٽ معيار وارو ٿيندو آهي، پر ڪجهه حد تائين استعمال لائق رهندو آهي. ان کان علاوه، [[مسلسل اشارو|مسلسل ڊيٽا]] جي ڊجيٽل منتقلي دوران لازمي طور [[مقداربندي شور]] پيدا ٿيندو آهي. هن شور کي گهٽائي سگهجي ٿو، پر مڪمل طور ختم نٿو ڪري سگهجي، ۽ ان لاءِ چينل جي وڌيڪ پٽي ويڪر جي ضرورت پوندي آهي. === مواصلاتي چينل === {{main|مواصلاتي چينل}} ''چينل'' (channel) جي اصطلاح جا ٻه مختلف مطلب آهن. پهرئين معنيٰ موجب، چينل اهو طبعياتي ذريعو آهي جيڪو موڪليندڙ ۽ وصول ڪندڙ جي وچ ۾ اشارو کڻي وڃي ٿو. ان جا مثال آهن: آواز جي مواصلات لاءِ [[فضا]]، ڪجهه قسمن جي [[نوري مواصلات]] لاءِ شيشي جا [[نوري فائبر]]، وولٽيج ۽ برقي رو جي ذريعي مواصلات لاءِ [[هم محور ڪيبل]]، ۽ [[خالي جاءِ ذريعي نوري مواصلات|آزاد خلا]]، جتي [[نظر ايندڙ روشني]]، [[تحتِ سرخ]] شعاعون، [[بالابنفشي روشني]] ۽ [[ريڊيو لهر]]ن ذريعي مواصلات ٿيندي آهي. هم محور ڪيبلن جي قسمن کي RG يا ''ريڊيو گائيڊ'' جي درجي بندي موجب سڃاتو ويندو آهي، جيڪا اصطلاح [[ٻي عالمي جنگ]] دوران وجود ۾ آئي. مختلف RG درجابنديون مخصوص اشارن جي منتقلي وارين استعمالن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿينديون آهن.<ref>{{Cite news|url=http://www.conwire.com/coax-cable-rg-cable-blog|title=Coax Cable FAQ Series: What is RG Cable? – Conwire|date=12 January 2016|work=Conwire|access-date=7 August 2017|language=en-US|archive-date=8 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808000629/http://www.conwire.com/coax-cable-rg-cable-blog|url-status=live}}</ref> هن آخري قسم کي ''آزاد خلا چينل'' چيو ويندو آهي. ريڊيو لهرن جي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ تائين منتقلي جو ٻنهي هنڌن جي وچ ۾ فضا جي موجودگي يا غير موجودگي سان ڪو واسطو ناهي. ريڊيو لهرون مڪمل [[خلا]] مان به اوتري ئي آساني سان گذرن ٿيون، جيتري هوا، ڪوهيڙي، ڪڪرن يا ڪنهن ٻئي گئس مان. مواصلات ۾ ''چينل'' جو ٻيو مطلب [[مواصلاتي چينل]] جي اصطلاح ۾ ملي ٿو، جنهن مان مراد منتقلي واري ذريعي جي اهڙي ورهاست آهي، جنهن سان هڪ ئي وقت ڪيترن ئي معلوماتي وهڪرن کي موڪلڻ ممڪن ٿئي. مثال طور، هڪ ريڊيو اسٽيشن 94.5&nbsp;[[ميگاهرٽز|MHz]] جي ويجهو فريڪوئنسي تي آزاد خلا ۾ ريڊيو لهرون نشر ڪري سگهي ٿي، جڏهن ته ٻي ريڊيو اسٽيشن ساڳئي وقت 96.1&nbsp;MHz جي ويجهو فريڪوئنسي تي نشريات ڪري سگهي ٿي. هر ريڊيو اسٽيشن لڳ ڀڳ 180&nbsp;[[ڪلوهرٽز|kHz]] جي [[اشارن جي عملڪاريءَ ۾ پٽي ويڪر|پٽي ويڪر]] اندر ريڊيو لهرون منتقل ڪندي، جنهن جو مرڪز مخصوص [[حامل لهر|حامل فريڪوئنسي]] هوندو آهي. هن مثال ۾ هر اسٽيشن پنهنجي پاڙيسري اسٽيشن کان 200&nbsp;kHz جي فاصلي تي هوندي آهي، جڏهن ته 200&nbsp;kHz ۽ 180&nbsp;kHz جي وچ وارو 20&nbsp;kHz مواصلاتي نظام جي فني خامين لاءِ رکيل انجنيئرنگ مارجن هوندو آهي. مٿين مثال ۾ ''آزاد خلا چينل'' کي فريڪوئنسي جي بنياد تي مختلف مواصلاتي چينلن ۾ ورهايو ويو آهي، ۽ هر چينل کي ريڊيو لهرن جي نشريات لاءِ الڳ فريڪوئنسي پٽي ويڪر ڏني وئي آهي. ذريعي کي فريڪوئنسي جي بنياد تي چينلن ۾ ورهائڻ واري هن نظام کي [[فريڪوئنسي ڊويزن ملٽي پليڪسنگ]] چيو ويندو آهي. ساڳئي تصور لاءِ ٻيو اصطلاح [[موج ڊگھائي ڊويزن ملٽي پليڪسنگ]] آهي، جيڪو گهڻو ڪري نوري مواصلات ۾ استعمال ٿيندو آهي، جتي ڪيترائي موڪليندڙ هڪ ئي طبعياتي ذريعي کي گڏيل طور استعمال ڪندا آهن. مواصلاتي ذريعي کي چينلن ۾ ورهائڻ جو هڪ ٻيو طريقو اهو آهي ته هر موڪليندڙ کي وقت جو هڪ ورجندڙ حصو (''وقت جي سلاٽ''، مثال طور هر سيڪنڊ مان 20 [[ملي سيڪنڊ]]) ڏنو وڃي، ۽ هر موڪليندڙ کي رڳو پنهنجي مقرر وقت واري حصي اندر پيغام موڪلڻ جي اجازت هجي. ذريعي کي وقت جي بنياد تي مواصلاتي چينلن ۾ ورهائڻ واري هن طريقي کي [[وقت ڊويزن ملٽي پليڪسنگ]] (TDM) چيو ويندو آهي، جيڪو [[نوري فائبر]] مواصلات ۾ استعمال ٿيندو آهي. ڪجهه ريڊيو مواصلاتي نظام، اڳ ۾ مختص ڪيل FDM چينل جي اندر TDM پڻ استعمال ڪندا آهن. تنهن ڪري اهڙا نظام TDM ۽ FDM ٻنهي جو گڏيل (هائبرڊ) استعمال ڪندا آهن. === ماڊيوليشن === {{main|ماڊيوليشن}} معلومات منتقل ڪرڻ لاءِ اشارو (سگنل) کي هڪ مخصوص شڪل ڏيڻ جي عمل کي ''ماڊيوليشن'' چيو ويندو آهي. ماڊيوليشن ذريعي ڊجيٽل پيغام کي اينالاگ موجي شڪل (waveform) ۾ پيش ڪري سگهجي ٿو. هن عمل کي عام طور [[ڪيئنگ (مواصلات)|''ڪيئنگ'']] چيو ويندو آهي، جيڪا اصطلاح مواصلات ۾ [[مورس ڪوڊ]] جي پراڻي استعمال مان نڪتل آهي. ڪيئنگ جون ڪيتريون ئي ٽيڪنيڪون موجود آهن، جن ۾ [[مرحلي جي تبديليءَ واري ڪيئنگ]]، [[فريڪوئنسي جي تبديليءَ واري ڪيئنگ]] ۽ [[ايمپليٽيوڊ جي تبديليءَ واري ڪيئنگ]] شامل آهن. مثال طور، [[بلوٽوٿ]] نظام مختلف اوزارن جي وچ ۾ معلومات جي ڏي وٺ لاءِ مرحلي جي تبديليءَ واري ڪيئنگ استعمال ڪندو آهي.<ref>Haykin, pp. 344–403.</ref><ref>[http://www.bluetooth.org/foundry/adopters/document/Core_v2.0_EDR/en/1/Core_v2.0_EDR.zip Bluetooth Specification Version 2.0 + EDR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140814042933/https://www.bluetooth.org/foundry/adopters/document/Core_v2.0_EDR/en/1/Core_v2.0_EDR.zip |date=14 August 2014 }} (p. 27), Bluetooth, 2004.</ref> ان کان علاوه، مرحلي جي تبديليءَ واري ڪيئنگ ۽ ايمپليٽيوڊ جي تبديليءَ واري ڪيئنگ جي گڏيل استعمال کي [[چوڪنڊي ايمپليٽيوڊ ماڊيوليشن]] (QAM) چيو ويندو آهي، جيڪو وڌيڪ گنجائش وارن ڊجيٽل ريڊيو مواصلاتي نظامن ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. ماڊيوليشن کي گهٽ فريڪوئنسي وارن اينالاگ اشارن جي معلومات کي وڌيڪ فريڪوئنسي تي منتقل ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. اهو ان ڪري فائديمند آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ گهٽ فريڪوئنسي وارا اينالاگ اشارا آزاد خلا ذريعي مؤثر نموني منتقل نٿا ٿي سگهن. تنهن ڪري، اهڙي اينالاگ اشاري جي معلومات کي منتقلي کان اڳ هڪ وڌيڪ فريڪوئنسي واري اشاري، جنهن کي [[حامل لهر]] چيو ويندو آهي، تي سوار ڪيو ويندو آهي. ان مقصد لاءِ ماڊيوليشن جون مختلف اسڪيمون موجود آهن، جن مان ٻه بنيادي اسڪيمون [[ايمپليٽيوڊ ماڊيوليشن]] (AM) ۽ [[فريڪوئنسي ماڊيوليشن]] (FM) آهن. هن عمل جو هڪ مثال اهو آهي ته ڊسڪ جاڪي جو آواز فريڪوئنسي ماڊيوليشن ذريعي 96&nbsp;MHz واري حامل لهر تي منتقل ڪيو وڃي، جنهن کي پوءِ ريڊيو تي 96&nbsp;FM چينل طور وصول ڪيو ويندو آهي.<ref>Haykin, pp. 88–126.</ref> ان کان علاوه، ماڊيوليشن جو هڪ ٻيو فائدو اهو به آهي ته ان سان [[فريڪوئنسي ڊويزن ملٽي پليڪسنگ]] (FDM) استعمال ڪري سگهجي ٿي. === مواصلاتي نيٽ ورڪ === {{main|ٽيلي ڪميونيڪيشن نيٽورڪ}} مواصلاتي نيٽ ورڪ موڪليندڙن، وصول ڪندڙن ۽ [[مواصلاتي چينل]]ن جو اهڙو مجموعو هوندو آهي، جيڪو هڪ ٻئي ڏانهن پيغام منتقل ڪندو آهي. ڪجهه ڊجيٽل مواصلاتي نيٽ ورڪن ۾ هڪ يا وڌيڪ [[رائوٽر (ڪمپيوٽنگ)|رائوٽر]] هوندا آهن، جيڪي گڏجي معلومات کي صحيح استعمال ڪندڙ تائين پهچائيندا آهن. اينالاگ مواصلاتي نيٽ ورڪ هڪ يا وڌيڪ [[ٽيليفون سوئچ]]ن تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي ٻن يا وڌيڪ استعمال ڪندڙن جي وچ ۾ رابطي جوڙي ڇڏيندا آهن. ٻنهي قسمن جي نيٽ ورڪن ۾، جڏهن اشارو ڊگهي فاصلي تي منتقل ڪيو وڃي ٿو، تڏهن ان کي مضبوط ڪرڻ يا ٻيهر تخليق ڪرڻ لاءِ [[ريپيٽر]]ن جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. اهو [[سگنل جي ڪمزوري]] جي اثر کي گهٽائڻ لاءِ ڪيو ويندو آهي، جيڪو اشارو کي شور کان الڳ سڃاڻڻ ڏکيو بڻائي سگهي ٿو.<ref name="glossary">{{cite web|url=http://www.atis.org/tg2k/|title=ATIS Telecom Glossary 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20080302071329/http://www.atis.org/tg2k/ |archive-date=2 March 2008|website=ATIS Committee T1A1 Performance and Signal Processing (approved by the American National Standards Institute)|date=28 February 2001}}</ref> اينالاگ نظامن جي ڀيٽ ۾ ڊجيٽل نظامن جو هڪ ٻيو فائدو اهو آهي ته انهن جي پيداوار (آئوٽ پُٽ) کي ياداشت ۾ محفوظ ڪرڻ وڌيڪ آسان هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻه وولٽيج حالتون (وڏي ۽ ننڍي) لاڳيتي قدرن جي وسيع حد جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ آساني سان محفوظ ڪري سگهجن ٿيون. == سماجي اثر == جديد سماج ۾ مواصلات جو سماجي، ثقافتي ۽ اقتصادي لحاظ کان تمام وڏو اثر آهي. 2008ع ۾ اندازو لڳايو ويو ته [[ٽيليڪميونيڪيشن صنعت]] جي آمدني 4.7 ٽريلين آمريڪي ڊالر هئي، جيڪا [[عالمي مجموعي پيداوار]] (سرڪاري مٽاسٽا جي شرح موجب) جي لڳ ڀڳ ٽن سيڪڙو کان ٿورو گهٽ هئي.<ref name="plunkettresearch01" /> هيٺين حصن ۾ سماج تي مواصلات جي اثرن جو جائزو پيش ڪيو ويو آهي. === خرد اقتصاديات === خرد اقتصادي سطح تي ڪمپنين مواصلات کي عالمي ڪاروباري سلطنتون قائم ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو آهي. اهو [[Amazon.com]] جهڙن آن لائين پرچون واپارين جي صورت ۾ واضح نظر اچي ٿو، پر تعليمي ماهر ايڊورڊ لينرٽ موجب روايتي پرچون ڪمپني [[Walmart]] به پنهنجي مقابلي ڪندڙن جي ڀيٽ ۾ بهتر مواصلاتي ڍانچي مان فائدو حاصل ڪيو.<ref>{{cite journal | last = Lenert | first = Edward |date=December 1998 | title = A Communication Theory Perspective on Telecommunications Policy | journal = Journal of Communication| volume = 48 | issue = 4 | pages = 3–23 |doi=10.1111/j.1460-2466.1998.tb02767.x}}</ref> دنيا جي ڪيترن ئي شهرن ۾ گهر مالڪ پنهنجي ٽيليفون ذريعي پيزا پهچائڻ کان وٺي بجليءَ جي مسترين تائين مختلف گهريلو خدمتون گهرائيندا آهن. نسبتاً غريب برادرين به مواصلات مان فائدو حاصل ڪيو آهي. [[بنگلاديش]] جي [[نرسنگدي ضلعو|نرسنگدي ضلعي]] ۾ الڳ ٿيل ڳوٺاڻا سڌو سنئون موبائل فون ذريعي هول سيل واپارين سان رابطو ڪري پنهنجي شين جي بهتر قيمت طئي ڪندا آهن. [[آئيوري ڪوسٽ]] ۾ ڪافي پوکيندڙ موبائل فون ذريعي ڪافي جي اگهن ۾ ڪلاڪ وار تبديليون ڏسي مناسب وقت تي پنهنجو مال وڪڻندا آهن.<ref>{{cite thesis | author = Mireille Samaan | title = The Effect of Income Inequality on Mobile Phone Penetration | publisher = Boston University |type = Honors thesis | date = April 2003 | url = http://dissertations.bc.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1016&context=ashonors | format = PDF | access-date =8 June 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070214102055/http://dissertations.bc.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1016&context=ashonors |archive-date = 14 February 2007}}</ref> === ڪل اقتصاديات === ڪل اقتصادي سطح تي [[لارس هينڊرڪ رولر]] ۽ [[ليونارڊ واورمين]] بهتر مواصلاتي ڍانچي ۽ اقتصادي واڌ ويجهه جي وچ ۾ سببي تعلق جو امڪان پيش ڪيو.<ref>{{cite journal | doi = 10.1257/aer.91.4.909 | last = Röller | first = Lars-Hendrik |author2=Leonard Waverman | title = Telecommunications Infrastructure and Economic Development: A Simultaneous Approach | journal = American Economic Review | issn = 0002-8282 | year = 2001 | volume = 91 | issue = 4 | pages = 909–23| citeseerx = 10.1.1.202.9393 }}</ref><ref>{{cite web |author1=Christine Zhen-Wei Qiang and Carlo M. Rossotto with Kaoru Kimura |title=Economic Impacts of Broadband |url=http://siteresources.worldbank.org/EXTIC4D/Resources/IC4D_Broadband_35_50.pdf |website=siteresources.worldbank.org |access-date=31 March 2016 |archive-date=12 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200812035517/http://message.worldbank.org/isp_error_page.htm |url-status=live }}</ref> جيتوڻيڪ هن لاڳاپي جي موجودگي عام طور قبول ڪئي وڃي ٿي، ڪجهه ماهرن جو خيال آهي ته ان کي سڌو سنئون سببي تعلق سمجهڻ درست ناهي.<ref>{{cite journal | last = Riaz | first = Ali | title = The role of telecommunications in economic growth: proposal for an alternative framework of analysis | journal = Media, Culture & Society | year = 1997 | volume = 19 | issue = 4 | pages = 557–83 | doi = 10.1177/016344397019004004| s2cid = 154398428 }}</ref> بهتر مواصلاتي ڍانچي جي اقتصادي فائدن سبب دنيا جي مختلف ملڪن ۾ مواصلاتي خدمتن تائين غير مساوي رسائي بابت وڌندڙ ڳڻتي موجود آهي، جنهن کي [[ڊيجيٽل فرق]] چيو وڃي ٿو. [[بين الاقوامي مواصلاتي اتحاد]] (ITU) جي 2003ع واري سروي موجب، دنيا جي لڳ ڀڳ ٽئين حصي ملڪن ۾ هر ويهن ماڻهن تي هڪ کان گهٽ موبائل سبسڪرپشن ۽ هر ويهن ماڻهن تي هڪ کان گهٽ لينڊ لائن سبسڪرپشن موجود هئي. انٽرنيٽ جي حوالي سان به تقريباً اڌ ملڪن ۾ هر ويهن ماڻهن مان هڪ کان گهٽ ماڻهو انٽرنيٽ تائين رسائي رکندا هئا. ITU انهن انگن اکرن ۽ تعليمي معلومات جي بنياد تي هڪ اهڙو اشاري نظام تيار ڪيو، جيڪو شهرين جي معلوماتي ۽ مواصلاتي ٽيڪنالاجين تائين رسائي ۽ انهن جي استعمال جي مجموعي صلاحيت کي ماپي ٿو.<ref>{{cite web|title=Digital Access Index (DAI)|url=http://www.itu.int/ITU-D/ict/dai/|publisher=itu.int|access-date=6 March 2008|archive-date=2 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190102061041/http://www.itu.int/ITU-D/ict/dai/|url-status=live}}</ref> هن اشاري موجب [[سوئيڊن]]، [[ڊينمارڪ]] ۽ [[آئس لينڊ]] سڀ کان مٿانهين درجي تي رهيا، جڏهن ته آفريقي ملڪ [[نائيجر]]، [[برڪينا فاسو]] ۽ [[مالي]] سڀ کان هيٺين درجي تي رهيا.<ref>{{Cite web |title=World Telecommunication Development Report 2003: Access Indicators for the Information Society: Executive Summary |url=https://www.itu.int/ITU-D/ict/publications/wtdr_03/material/WTDR2003Sum_e.pdf |website=International Telecommunication Union (ITU) |page=22 |date=December 2003 |access-date=6 June 2023 |archive-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606100635/https://www.itu.int/ITU-D/ict/publications/wtdr_03/material/WTDR2003Sum_e.pdf |url-status=live }}</ref> === سماجي اثر === مواصلات سماجي لاڳاپن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. بهرحال، شروعاتي دور ۾ ٽيليفون جهڙن اوزارن جي اشتهارن ۾ انهن جي سماجي پهلوئن بدران عملي فائدن تي زور ڏنو ويندو هو، جهڙوڪ ڪاروباري رابطا ڪرڻ يا گهر جون خدمتون گهرائڻ. 1920ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙي ۽ 1930ع واري ڏهاڪي تائين پهچندي ٽيليفون جي سماجي اهميت اشتهارن جو نمايان موضوع بڻجي وئي. نون اشتهارن ۾ صارفين جي احساسن کي مخاطب بڻايو ويو ۽ سماجي گفتگو، خاندان ۽ دوستن سان رابطي ۾ رهڻ جي اهميت تي زور ڏنو ويو.<ref name="fischer">{{cite journal|last=Fischer|first=Claude S.|title=Touch Someone: The Telephone Industry Discovers Sociability|journal=Technology and Culture|volume=29|issue=1|date=January 1988|pages=32–61|doi=10.2307/3105226|jstor=3105226|s2cid=146820965 }}.</ref> ان کان پوءِ سماجي لاڳاپن ۾ مواصلات جو ڪردار وڌيڪ اهم ٿيندو ويو. تازن سالن ۾{{Since when|date=May 2023}} [[سماجي رابطن جي ويب سائيٽ]]ن جي مقبوليت ۾ نمايان اضافو ٿيو آهي. اهي ويب سائيٽون استعمال ڪندڙن کي هڪ ٻئي سان رابطو ڪرڻ، تصويرون، تقريبون ۽ ذاتي پروفائيل شيئر ڪرڻ جي سهولت ڏين ٿيون. پروفائيل ۾ عمر، دلچسپيون، جنسي رجحان ۽ ازدواجي حيثيت جهڙي معلومات شامل ٿي سگهي ٿي. اهڙيءَ ريت اهي ويب سائيٽون سماجي گڏجاڻين جي انتظام کان وٺي [[محبت بازي]] تائين مختلف سماجي سرگرمين ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون.<ref>{{cite news|title=How do you know your love is real? Check Facebook|publisher=CNN|url=http://www.cnn.com/2008/LIVING/personal/04/04/facebook.love/index.html|date=4 April 2008|access-date=8 February 2009|archive-date=6 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171106160435/http://www.cnn.com/2008/LIVING/personal/04/04/facebook.love/index.html|url-status=live}}</ref> سماجي رابطن جي ويب سائيٽن کان اڳ به [[مختصر پيغام سروس]] (SMS) ۽ ٽيليفون جهڙين ٽيڪنالاجين سماجي رابطن تي وڏو اثر ڇڏيو هو. 2000ع ۾ مارڪيٽ ريسرچ اداري [[Ipsos MORI]] ٻڌايو ته برطانيا ۾ 15 کان 24 سالن جي عمر وارن SMS استعمال ڪندڙن مان 81 سيڪڙو ماڻهن سماجي ملاقاتن جي ترتيب لاءِ، جڏهن ته 42 سيڪڙو ماڻهن محبت ڀريا پيغام موڪلڻ لاءِ هن سهولت کي استعمال ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://www.ipsos-mori.com/researchpublications/researcharchive/1575/I-Just-Text-To-Say-I-Love-You.aspx|title=I Just Text To Say I Love You|archive-url=https://web.archive.org/web/20161227091824/https://www.ipsos-mori.com/researchpublications/researcharchive/1575/I-Just-Text-To-Say-I-Love-You.aspx|archive-date=27 December 2016|website=Ipsos MORI|date=September 2005}}</ref> === وندر، خبرون ۽ اشتهارسازي === {| class="wikitable" style="float:right; margin-left: 5px;" |+2006ع ۾ آمريڪين جي خبرن جي ذريعن بابت ترجيح.<ref>{{cite web|title=Online News: For many home broadband users, the internet is a primary news source|publisher=Pew Internet Project|url=http://www.ccgrouppr.com/PIP_News.and.Broadband.pdf|date=22 March 2006|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131021122359/http://www.ccgrouppr.com/PIP_News.and.Broadband.pdf|archive-date=21 October 2013}}</ref> |- ! ذريعو !! شرح |- | مقامي ٽيليويزن || 59% |- | قومي ٽيليويزن || 47% |- | ريڊيو || 44% |- | مقامي اخبار || 38% |- | انٽرنيٽ || 23% |- | قومي اخبار || 12% |- | colspan="2"|<small>سروي ۾ هڪ کان وڌيڪ جواب ڏيڻ جي اجازت هئي.</small> |} ثقافتي لحاظ کان مواصلات عوام جي موسيقي ۽ فلمن تائين رسائي ۾ نمايان واڌ آندي آهي. ٽيليويزن ذريعي ماڻهو بغير وڊيو اسٽور يا سينيما وڃڻ جي پنهنجي گهر ۾ اهي فلمون ڏسي سگهن ٿا، جيڪي اڳ نه ڏٺيون هجن.<ref>{{Cite journal |last= |first= |date=2016-03-22 |title=8.2 The History of Movies |url=https://textbooks.whatcom.edu/mediaandculture/chapter/8-2-the-history-of-movies/ |journal=Intro to mass media |language=en}}</ref> ساڳيءَ طرح ريڊيو ۽ انٽرنيٽ ذريعي ماڻهو بغير موسيقي جي دڪان تي وڃڻ جي نئين موسيقي ٻڌي سگهن ٿا.<ref>{{Cite web |title=How the music industry works 2: From recording technology to radio broadcast royalties |url=https://school.disco.ac/article/how-the-music-industry-works-2-recording-technology-to-radio |access-date=2026-06-14 |website=school.disco.ac |language=en-US}}</ref> مواصلات ماڻهن جي خبرون حاصل ڪرڻ جي طريقي کي پڻ تبديل ڪري ڇڏيو آهي. آمريڪا ۾ غير منافع بخش ''Pew Internet and American Life Project'' پاران 2006ع ۾ ٽن هزار کان وڌيڪ ماڻهن تي ڪيل هڪ سروي (ساڄي پاسي واري جدول) موجب، اڪثر ماڻهن اخبارن جي ڀيٽ ۾ ٽيليويزن يا ريڊيو کي خبرن جو بنيادي ذريعو قرار ڏنو. اشتهارسازي جي شعبي تي پڻ مواصلات جو وڏو اثر پيو آهي. [[TNS Media Intelligence]] موجب، 2007ع ۾ آمريڪا جي اشتهاري خرچن مان 58 سيڪڙو اهڙن ميڊيا تي خرچ ٿيو، جيڪي مواصلاتي ٽيڪنالاجين تي ڀاڙين ٿا.<ref>{{cite magazine|title=100 Leading National Advertisers|magazine=Advertising Age|url=http://adage.com/images/random/datacenter/2008/spendtrends08.pdf|date=23 June 2008|access-date=21 June 2009|archive-date=27 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110727231038/http://adage.com/images/random/datacenter/2008/spendtrends08.pdf|url-status=live}}</ref> {| class="wikitable" |+2007ع ۾ آمريڪا ۾ اشتهارن تي خرچ{{Citation needed|date=January 2025}} |- ! ذريعو !! شرح !! خرچ |- | انٽرنيٽ || 7.6% || $11.31&nbsp;بلين |- | ريڊيو || 7.2% || $10.69&nbsp;بلين |- | ڪيبل ٽيليويزن || 12.1% || $18.02&nbsp;بلين |- | سنڊيڪيٽيڊ ٽيليويزن || 2.8% || $4.17&nbsp;بلين |- | مقامي ٽيليويزن || 11.3% || $16.82&nbsp;بلين |- | نيٽ ورڪ ٽيليويزن || 17.1% || $25.42&nbsp;بلين |- | اخبار || 18.9% || $28.22&nbsp;بلين |- | رسالا || 20.4% || $30.33&nbsp;بلين |- | ٻاهريون اشتهارسازي || 2.7% || $4.02&nbsp;بلين |- | ڪل || 100% || $149&nbsp;بلين |} == پڻ ڏسندا == * [[ڏور ربطيات جي تاريخ]] == خارجي ڳنڍڻا == ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:انجنيئرنگ جا شعبا]] [[زمرو:ٽيليڪميونيڪيشن]] [[زمرو:ربطيات]] [[زمرو:ميڊيا ٽيڪنالاجي]] 1gbu1onpuk1d56xaz59yjxwaqttc38w 390617 390616 2026-07-02T19:26:38Z Intisar Ali 8681 390617 wikitext text/x-wiki {{Short description|برقي يا اليڪٽرانڪ ذريعن وسيلي معلومات جي ترسيل}} [[فائل:Erdfunkstelle Raisting 2.jpg|thumb|[[جرمني]] جي [[باويريا]] صوبي جي [[رائسٽنگ]] ۾ سيٽلائيٽ مواصلات جي سڀ کان وڏي مرڪز تي [[سيٽلائيٽ مواصلات]] جي اينٽينا]] [[فائل:Internet map 1024.jpg|thumb|[[اوپٽي پراجيڪٽ]] پاران [[انٽرنيٽ]] جي هڪ حصي مان گذرندڙ مختلف رستن جي بصري نمائش]] '''ٽيلي ڪميونيڪيشن''' ('''Telecommunication''')، جنهن کي اڪثر جمع جي صورت ۾ يا مختصر طور '''ٽيليڪام''' پڻ چيو ويندو آهي، [[معلومات]] کي ڊگهي فاصلي تي [[برق]]ي يا [[اليڪٽرانڪس|اليڪٽرانڪ]] ذريعن وسيلي منتقل ڪرڻ جو عمل آهي، جيڪو عام طور ڪيبلن، [[ريڊيو لهر]]ن يا ٻين مواصلاتي ٽيڪنالاجين ذريعي انجام ڏنو ويندو آهي. اهي ترسيلي وسيلا [[مواصلاتي چينل]]ن ۾ ورهايا ويندا آهن، جيڪي [[ملٽي پليڪسنگ]] جي ذريعي هڪ ئي وسيلي تي ڪيترن ئي هم وقت [[مواصلاتي سيشن]]ن جي ترسيل کي ممڪن بڻائيندا آهن. اوڻيهين، ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ دوران ايجاد ٿيل ڊگهي فاصلي واريون ٽيڪنالاجيون عام طور برقي توانائي استعمال ڪنديون آهن، جن ۾ [[برقي تاربرقي]]، [[ٽيليفون]]، [[ٽيليويزن]] ۽ [[ريڊيو]] شامل آهن. شروعاتي [[ٽيليڪميونيڪيشن ڄار]]ن ۾ سگنلن جي ترسيل لاءِ ڌاتي تارون استعمال ٿينديون هيون. اهي ڄار ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين [[تاربرقي]] ۽ ٽيليفوني لاءِ استعمال ٿيندا رهيا. ويهين صديءَ جي پهرئين ڏهاڪي ۾ [[بي تار مواصلات]] جي ميدان ۾ هڪ وڏو انقلاب آيو، جنهن ۾ [[ريڊيو مواصلات]] بابت [[گوليئلمو مارڪوني]] جون اهم ڪاميابيون شامل هيون، جنهن تي کيس 1909ع جو [[فزڪس ۾ نوبل انعام]] مليو. برقي ۽ اليڪٽرانڪ ٽيليڪميونيڪيشن جي ٻين ابتدائي اڳواڻن ۾ [[چارلس ويٽ اسٽون]] ۽ [[سيميوئل مورس]] (تاربرقي جا گڏيل موجد)، [[انٽونيو ميوچي]]، [[فلپ رائيس]]، [[اليشا گري]] ۽ [[اليگزينڊر گراهم بيل]] (ٽيليفون جا موجد ۽ ترقي ڏيندڙ)، [[ايڊون آرمسٽرانگ]] ۽ [[لي ڊي فاريسٽ]] (ريڊيو جا موجد)، ۽ [[ولاديمير زوورڪِن]]، [[جان لوگي بيئرڊ]] ۽ [[فائلو فارنسورٿ]] (ٽيليويزن جا موجد) شامل آهن. 1960ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ڊجيٽل ٽيڪنالاجين جي تيزي سان واڌ سبب [[آواز]]ي مواصلات کي آهستي آهستي ڊيٽا جي ترسيل سان گڏايو ويو. ڌاتي وسيلي جي طبعياتي حدن [[آپٽيڪل فائبر]] جي ترقي کي هٿي ڏني.<ref name=":11">{{Cite web|title=How does a Gigabit Passive Optical Network (GPON) work?|url=https://www.eib.org/en/stories/what-is-gpon|access-date=7 June 2021|website=European Investment Bank|language=en|archive-date=7 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210607144149/https://www.eib.org/en/stories/what-is-gpon|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|author1=National Research Council |url=https://www.nap.edu/read/11711/chapter/3|year=2006|doi=10.17226/11711|isbn=978-0-309-10265-0|language=en|access-date=25 June 2021|archive-date=23 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210623221636/https://www.nap.edu/read/11711/chapter/3|url-status=live |title=Renewing U.S. Telecommunications Research |bibcode=2006nap..book11711N }}</ref><ref>{{Cite web|last=Cyphers|first=Bennett|date=16 October 2019|title=The Case for Fiber to the Home, Today: Why Fiber is a Superior Medium for 21st Century Broadband|url=https://www.eff.org/wp/case-fiber-home-today-why-fiber-superior-medium-21st-century-broadband|access-date=7 June 2021|website=Electronic Frontier Foundation|language=en|archive-date=3 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603233817/https://www.eff.org/wp/case-fiber-home-today-why-fiber-superior-medium-21st-century-broadband|url-status=live}}</ref> [[انٽرنيٽ]]، جيڪا ڪنهن هڪ مخصوص وسيلي تي دارومدار نٿي رکي، انفرادي استعمال ڪندڙن کي عالمي سطح تي خدمتن تائين رسائي فراهم ڪئي آهي ۽ مواصلات ۾ هنڌ ۽ وقت جون حدون وڌيڪ گهٽائي ڇڏيون آهن. == وصف == 1932ع ۾ [[آئي ٽي يو مڪمل اختيار ڪانفرنس|مڪمل اختيار ٽيليگراف ڪانفرنس]] ۽ ميڊرڊ ۾ ٿيل بين الاقوامي ريڊيو ٽيليگراف ڪانفرنس دوران ٻنهي تنظيمن گڏجي [[بين الاقوامي ٽيليڪميونيڪيشن يونين]] (ITU) جوڙي.<ref>{{cite web |title=International Telegraph Conference (Madrid, 1932) |url=https://www.itu.int/en/history/Pages/PlenipotentiaryConferences.aspx?conf=4.5 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230108011921/https://www.itu.int/en/history/Pages/PlenipotentiaryConferences.aspx?conf=4.5 |archive-date=8 January 2023 |access-date=8 January 2023 |publisher=ITU}}</ref> هنن ''ٽيليڪميونيڪيشن'' جي وصف هن ريت ڪئي: "تار، بي تار يا برقي سگنلنگ يا بصري سگنلنگ جي ٻين نظامن يا عملن وسيلي نشانين، سگنلن، تحرير، فيڪسيملين ۽ هر قسم جي آوازن جي ڪا به ٽيليگرافڪ يا ٽيليفونڪ مواصلات." بعد ۾ [[آئي ٽي يو ريڊيو ضابطا]] جي آرٽيڪل 1.3 تحت اها وصف ٻيهر تصديق ڪئي وئي، جنهن ۾ ان کي "نشانين، سگنلن، تحريرن، تصويرن، آوازن يا ڪنهن به نوعيت جي ڄاڻ جي ڪا به ترسيل، اخراج يا وصولي، جيڪا [[تار]]، ريڊيو، بصري يا ٻين برقي مقناطيسي نظامن وسيلي ڪئي وڃي" قرار ڏنو ويو.<ref>{{Cite web |date=2026-05-11 |title=Communication vs Telecommunications vs Data Communication: Best CCNA Guide on Key Differences in 3 Terms - The Cyber Skills |url=https://thecyberskills.com/communication-vs-telecommunications-vs-data-communication/ |access-date=2026-06-14 |language=en-US}}</ref> انهيءَ ڪري آهستي رفتار واريون مواصلاتي ٽيڪنالاجيون، جهڙوڪ [[ٽپال]] ۽ [[هوا-دٻاءُ نليون]]، ٽيليڪميونيڪيشن جي وصف ۾ شامل ناهن.<ref>{{citation |title=ITU Radio Regulations |title-link=ITU Radio Regulations |date=2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150319031957/https://www.itu.int/dms_pub/itu-s/oth/02/02/S02020000244501PDFE.PDF |archive-date=19 March 2015 |chapter=Article 1.3 |chapter-url=https://www.itu.int/dms_pub/itu-s/oth/02/02/S02020000244501PDFE.PDF |publisher=[[International Telecommunication Union]]}}</ref><ref>Constitution and Convention of the International Telecommunication Union, Annex (Geneva, 1992)</ref> ''ٽيليڪميونيڪيشن'' اصطلاح 1904ع ۾ فرانسيسي انجنيئر ۽ ناول نگار [[ايڊوار ايسٽونيئي]] وضع ڪيو، جنهن ان جي وصف "بجلي وسيلي خيال جي پري کان ترسيل" طور ڪئي.<ref>{{cite web|first=Jean-Marie|last=Dilhac|url=http://www.ieee.org/portal/cms_docs_iportals/iportals/aboutus/history_center/conferences/che2004/Dilhac.pdf|title=From tele-communicare to Telecommunications|website=[[Institute of Electrical and Electronics Engineers]] (IEEE) |archive-url=https://web.archive.org/web/20101202232403/http://www.ieee.org/portal/cms_docs_iportals/iportals/aboutus/history_center/conferences/che2004/Dilhac.pdf |archive-date=2 December 2010|year=2004}}</ref> ٽيليڪميونيڪيشن هڪ مرڪب اسم آهي، جيڪو يوناني اڳياڙي ''tele-'' (τῆλε)، جنهن جي معنيٰ "پري"، "دور" يا "فاصلي تي" آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=tele-&allowed_in_frame=0|title=Online Etymology Dictionary|access-date=19 August 2016|archive-date=25 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161225225345/http://www.etymonline.com/index.php?term=tele-&allowed_in_frame=0|url-status=live}}</ref> ۽ لاطيني فعل ''ڪميونيڪيئر''، جنهن جي معنيٰ "ونڊڻ" آهي، مان ٺهيل آهي.<ref name="oxford">{{cite web |url=http://oxforddictionaries.com/definition/english/telecommunication?view=uk |title=Telecommunication |work=Oxford Dictionaries |publisher=Oxford University Press |access-date=28 February 2013 |archive-date=30 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130430020541/http://oxforddictionaries.com/definition/english/telecommunication?view=uk |url-status=dead }}</ref><ref>''Telecommunication'', ''tele-'' and ''communication'', [[New Oxford American Dictionary]] (2nd edition), 2005.</ref> ''ڪميونيڪيشن'' لفظ انگريزيءَ ۾ پهريون ڀيرو چوڏهين صديءَ جي آخر ۾ استعمال ٿيو. اهو پراڻي فرانسيسي لفظ ''ڪومونيڪاسيون'' مان آيو، جيڪو لاطيني ''ڪميونيڪيشنم'' مان نڪتل آهي؛ اهو ''ڪميونيڪيئر'' جي ماضي واري جز جي بنياد مان ٺهيل عمل جو اسم آهي، جنهن جي معنيٰ "ونڊڻ، ورهائڻ، اطلاع ڏيڻ، گڏ ڪرڻ، شامل ڪرڻ" آهي، ۽ لفظي معنيٰ "عام ڪرڻ" آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=communication&allowed_in_frame=0|title=communication |website=Online Etymology Dictionary|access-date=19 August 2016|archive-date=14 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160914041535/http://www.etymonline.com/index.php?term=communication&allowed_in_frame=0|url-status=live}}</ref> == تاريخ == {{further|ٽيليڪميونيڪيشن جي تاريخ}} تاريخ دوران ڊگهي مفاصلي واري رابطي لاءِ ڪيترائي [[ترسيل وسيلا]] استعمال ڪيا ويا آهن، جن ۾ [[دونهين جا اشارا]]، [[مشعلون]]، [[سيميفور ٽيليگراف]]، [[اشارتي جهنڊا]]، بصري [[هيليوگراف]]، [[برقي تار]]ون، ۽ [[برقي مقناطيسي سگنل]] منتقل ڪرڻ لاءِ خالي فضا شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=Telecommunications and Networking |url=https://courses.aiu.edu/Telecommunications%20and%20Networking/SEC%201/SEC%201.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250110094619/https://courses.aiu.edu/Telecommunications%20and%20Networking/SEC%201/SEC%201.pdf |archive-date=10 January 2025 |access-date=14 June 2026 |website=Atlantic International University}}</ref> === برقي ۽ اليڪٽرانڪ دور کان اڳ === [[فائل:OptischerTelegraf.jpg|upright|thumb|[[ڪلاڊ شاپ]] جي [[سيميفور ٽاور]]ن مان هڪ جي نقل]] ڊگهي مفاصلي وارو رابطو بجلي ۽ برقي مقناطيسيت جي دريافت کان گهڻو اڳ استعمال ٿيندو هو، جنهن بعد [[ٽيليڪميونيڪيشن]] جي ايجاد ممڪن ٿي.<ref>{{Cite web |last=Wheeler |first=Heather |title=The evolution of long distance communication |url=https://www.hebronhawkeye.com/entertainment/2023/01/18/the-evolution-of-long-distance-communication/ |access-date=2026-06-14 |website=The Hawk Eye}}</ref> ان کان اڳ فاصلي تي رابطي لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪيترن ئي ذهين طريقن مان ڪجهه هتي بيان ڪيا ويا آهن. [[ڪبوتر پيغام رسان]] تاريخ دوران مختلف تهذيبن طرفان استعمال ڪيا ويا. [[ڪبوتر ٽپال]] جون پاڙون [[فارس]] ۾ هيون، جنهن کي پوءِ رومنن پنهنجي فوجي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو. [[فرونٽينس]] جي دعويٰ موجب [[جوليس سيزر]] [[گال]] جي فتح دوران ڪبوترن کي پيغام رسان طور استعمال ڪيو.<ref name="Levi">{{cite book |last=Levi |first=Wendell |title= The Pigeon|year= 1977|publisher= Levi Publishing Co, Inc|location= Sumter, SC|isbn=978-0-85390-013-9 }}</ref> [[يوناني]] پڻ [[قديم اولمپڪ رانديون|اولمپڪ رانديون]] جي فاتحن جا نالا مختلف شهرن ڏانهن ڪبوترن ذريعي موڪليندا هئا.<ref>{{cite book | last =Blechman | first =Andrew | title =Pigeons-The fascinating saga of the world's most revered and reviled bird. | publisher =University of Queensland Press | year =2007 | location =St Lucia, Queensland | url =http://www.uqp.uq.edu.au/book_details.php?id=9780702236419 | isbn =978-0-7022-3641-9 | url-status=dead | archive-url =https://web.archive.org/web/20080514003720/http://www.uqp.uq.edu.au/book_details.php?id=9780702236419 | archive-date =14 May 2008 | df =dmy-all }}</ref> اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ ڊچ حڪومت اهو نظام [[جاوا]] ۽ [[سوماترا]] ۾ استعمال ڪيو. 1849ع ۾ [[پال جوليس روئٽر]] [[آخن]] ۽ [[برسلز]] جي وچ ۾ اسٽاڪ مارڪيٽ جون قيمتون موڪلڻ لاءِ ڪبوترن جي خدمت شروع ڪئي، جيڪا ٽيليگرافي رابطو مڪمل ٿيڻ تائين هڪ سال جاري رهي.<ref>{{cite news| title =Chronology: Reuters, from pigeons to multimedia merger| newspaper =Reuters| url =https://www.reuters.com/article/rbssTechMediaTelecomNews/idUSL1849100620080219| format =Web article| access-date =21 February 2008| date =19 February 2008| archive-date =26 March 2008| archive-url =https://web.archive.org/web/20080326192232/http://www.reuters.com/article/rbssTechMediaTelecomNews/idUSL1849100620080219| url-status =live}}</ref> وچئين دور ۾ [[مشعلن]] جون زنجيرون عام طور ٽڪرين جي چوٽين تي اشارا پهچائڻ لاءِ استعمال ٿينديون هيون. انهن جو هڪ وڏو نقصان اهو هو ته اهي صرف هڪ بِٽ معلومات منتقل ڪري سگهنديون هيون، تنهنڪري پيغام جي معنيٰ، جهڙوڪ "دشمن نظر اچي ويو آهي"، اڳواٽ طئي ٿيل هوندي هئي. انهن جي استعمال جو هڪ مشهور مثال [[اسپيني آرماڊا]] دوران ملي ٿو، جڏهن مشعلن جي زنجير [[پليموٿ]] کان [[لنڊن]] تائين خبرداريءَ جو اشارو پهچايو.<ref>{{cite web | first=David | last=Ross | url=http://www.britainexpress.com/History/tudor/armada.htm | title=The Spanish Armada | archive-url=https://web.archive.org/web/20200104142345/https://www.britainexpress.com/History/tudor/armada.htm | archive-date=4 January 2020 | website=Britain Express | access-date=October 1, 2007}}</ref> 1792ع ۾ فرانسيسي انجنيئر [[ڪلاڊ شاپ]] [[ليل]] ۽ پيرس جي وچ ۾ پهريون مستقل بصري [[ٽيليگرافي]] نظام (يا [[سيميفور لائين]]) قائم ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://chappe.ec-lyon.fr/|archive-url=https://web.archive.org/web/20040409014107/http://chappe.ec-lyon.fr/|title=Les Télégraphes Chappe|archive-date=2004-04-09|website=Cédrick Chatenet|location=l'Ecole Centrale de Lyon|year=2003}}</ref> پر سيميفور نظام لاءِ ماهر آپريٽرن ۽ هر ڏهه کان ٽيهه ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي مهانگا ٽاور گهربل هوندا هئا. برقي ٽيليگراف سان مقابلي جي نتيجي ۾ ان جي آخري تجارتي لائين 1880ع ۾ بند ڪئي وئي.<ref>{{cite web|url=http://www.itu.int/itudoc/gs/promo/tsb/88192.pdf|title=CCIT/ITU-T 50 Years of Excellence|archive-url=https://web.archive.org/web/20200212173522/https://www.itu.int/itudoc/gs/promo/tsb/88192.pdf|archive-date=12 February 2020|website=International Telecommunication Union|year=2006}}</ref> === ٽيليگراف ۽ ٽيليفون === {{main|ٽيليگرافي|ٽيليفوني}} 25 جولاءِ 1837ع تي پهريون تجارتي [[برقي ٽيليگراف]] انگريز موجد سر [[وليم فوٿرگل ڪوڪ]] ۽ انگريز سائنسدان سر [[چارلس ويٽسٽون]] پاران پيش ڪيو ويو.<ref>{{cite book|first=William|last=Brockedone|title=Cooke and Wheatstone and the Invention of the Electric Telegraph|date=11 March 2013|publisher=Routledge |isbn=9780415846783}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/technology/connecting-britain/first-electric-telegraph/|title=Who made the first electric telegraph communications?|work=The Telegraph|access-date=7 August 2017|language=en-GB|archive-date=8 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808003926/http://www.telegraph.co.uk/technology/connecting-britain/first-electric-telegraph/|url-status=live}}</ref> ٻنهي موجدن پنهنجي اوزار کي نئين ايجاد بدران ”موجوده برقي مقناطيسي ٽيليگراف ۾ هڪ سڌارو“ قرار ڏنو.<ref>{{cite web|url=https://www.du.edu/~jcalvert/tel/morse/morse.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20010616184336/https://www.du.edu/~jcalvert/tel/morse/morse.htm|archive-date=2001-06-16|title=The Electromagnetic Telegraph|first=J. B.|last=Calvert|date=19 May 2004}}</ref> [[سيميوئل مورس]] به آزاديءَ سان برقي ٽيليگراف جو هڪ نمونو تيار ڪيو، جنهن جو هن 2 سيپٽمبر 1837ع تي ڪامياب نه ٿيندڙ مظاهرو ڪيو. [[مورس ڪوڊ|سندس ڪوڊ]] ويٽسٽون جي اشارتي طريقي جي ڀيٽ ۾ هڪ اهم ترقي هئي. پهرين [[ائٽلانٽڪ سمنڊ پار ٽيليگراف ڪيبل]] 27 جولاءِ 1866ع تي ڪاميابي سان مڪمل ڪئي وئي، جنهن سان پهريون ڀيرو ائٽلانٽڪ سمنڊ پار ٽيليڪميونيڪيشن ممڪن ٿي.<ref>{{cite web|url=http://www.sil.si.edu/digitalcollections/hst/atlantic-cable/|title=The Atlantic Cable |via=Smithsonian Libraries |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701144122/http://www.sil.si.edu/digitalcollections/hst/atlantic-cable/|archive-date=1 July 2017|website=Bern Dibner|publisher=Burndy Library Inc.|year=1959}}</ref> [[انتونيو ميوچي]] جي ”ڳالهائيندڙ ٽيليگراف“ ۽ [[يوهان فلپ رائس]] جي ''Telefon'' تي ابتدائي ڪوششن کان پوءِ، روايتي ٽيليفون جو پيٽنٽ [[اليگزينڊر گراهم بيل|اليگزينڊر بيل]] فيبروري 1876ع ۾ داخل ڪرايو (صرف ڪجهه ڪلاڪ اڳ [[ايليشا گري]] ساڳئي قسم جي اوزار لاءِ [[پيٽنٽ ڪيويٽ]] داخل ڪئي هئي).<ref>"[https://www.loc.gov/everyday-mysteries/technology/item/who-is-credited-with-inventing-the-telephone/ Who is credited with inventing the telephone?]", published 2022-02-22, updated 2024-9-12. Science Reference Section, Library of Congress.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.oberlin.edu/external/EOG/OYTT-images/ElishaGray.html|title=Elisha Gray|archive-url=https://web.archive.org/web/20170628164416/http://www2.oberlin.edu/external/EOG/OYTT-images/ElishaGray.html|archive-date=28 June 2017|website=Oberlin College Archives|publisher=Electronic Oberlin Group|year=2006}}</ref> پهرين تجارتي ٽيليفون خدمتون [[بيل ٽيليفون ڪمپني]] پاران 1878ع ۽ 1879ع ۾ ائٽلانٽڪ جي ٻنهي ڪنارن تي [[نيو هيون]] ۽ [[لنڊن]] شهرن ۾ قائم ڪيون ويون.<ref>{{cite web|url=http://www.connected-earth.com/Galleries/Telecommunicationsage/Thetelephone/index.htm|title=Connected Earth: The telephone|archive-url=https://web.archive.org/web/20060822104544/http://www.connected-earth.com/Galleries/Telecommunicationsage/Thetelephone/index.htm|archive-date=22 August 2006|publisher=BT|year=2006}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.att.com/history/milestones.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20030114033744/https://www.att.com/history/milestones.html|title=History of AT&T|archive-date=2003-01-14|website=AT&T}}</ref> === ريڊيو ۽ ٽيليويزن === {{main|ريڊيو|ٽيليويزن}} 1894ع ۾ اطالوي موجد [[گوليئلمو مارڪوني]] نئين دريافت ٿيل [[ريڊيو لهر]]ن جي اصول تي ٻڌل بي تار رابطي جي ترقي شروع ڪئي، ۽ 1901ع تائين هن اهو ثابت ڪري ڏيکاريو ته اهي لهرون ائٽلانٽڪ سمنڊ پار به موڪلي سگهجن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.teslasociety.com/biography.htm|title=Tesla Biography|archive-url=https://web.archive.org/web/20160114205727/http://www.teslasociety.com/biography.htm |archive-date=14 January 2016|first=Ljubo|last=Vujovic|website=Tesla Memorial Society of New York|year=1998}}</ref> اهو ريڊيو ذريعي [[بي تار ٽيليگرافي]] جي شروعات هئي. 17 ڊسمبر 1902ع تي [[مارڪوني اسٽيشن (گليس بي، نووا اسڪوٽيا)|ڪينيڊا جي نووا اسڪوٽيا صوبي جي گليس بي ۾ مارڪوني اسٽيشن]] تان موڪليل پيغام اتر آمريڪا کان ائٽلانٽڪ پار پهچندڙ دنيا جو پهريون ريڊيو پيغام بڻيو. 1904ع ۾ هڪ تجارتي خدمت قائم ڪئي وئي، جيڪا رڪنيت رکندڙ جهازن ڏانهن هر رات خبرن جا خلاصا موڪليندي هئي، ۽ اهي جهاز انهن کي پنهنجي اندروني اخبارن ۾ شامل ڪندا هئا.<ref>{{Cite web|title=TR Center - Talking Across the Ocean|url=https://www.theodorerooseveltcenter.org/Blog/Item/Talking%20Across%20the%20Ocean|access-date=2021-03-12|website=www.theodorerooseveltcenter.org|archive-date=17 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417162827/https://www.theodorerooseveltcenter.org/Blog/Item/Talking%20Across%20the%20Ocean|url-status=live}}</ref> [[پهرين عالمي جنگ]] فوجي رابطن لاءِ ريڊيو جي ترقي کي تيز ڪيو. جنگ کان پوءِ 1920ع واري ڏهاڪي ۾ تجارتي [[اي ايم نشريات]] شروع ٿي، جيڪا تفريح ۽ خبرن جو هڪ اهم عوامي ذريعو بڻجي وئي. [[ٻي عالمي جنگ]] وري جهازن ۽ زميني فوجي رابطن، ريڊيو نيويگيشن ۽ ريڊار جي جنگي ضرورتن سبب ريڊيو جي ترقي کي وڌيڪ تيز ڪيو.<ref>{{cite book|isbn=9781118104644|last=Thompson|first=R.J. Jr.|year=2011|title=Crystal Clear: The Struggle for Reliable Communications Technology in World War II|location=Hoboken, NJ|publisher=Wiley}}</ref> ريڊيو جي [[ايف ايم نشريات|اسٽيريو ايف ايم نشريات]] جي ترقي آمريڪا ۾ 1930ع واري ڏهاڪي ۽ برطانيا ۾ 1940ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ٿي،<ref name="BBC1946">{{cite web |title=Report 1946-04 – Frequency Modulation |url=https://www.bbc.co.uk/rd/publications/rdreport_1946_04 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200103173115/https://www.bbc.co.uk/rd/publications/rdreport_1946_04 |archive-date=2020-01-03 |access-date=2020-01-03 |website=BBC Research & Development|date=January 1946 }}</ref> ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ان اي ايم کي غالب تجارتي معيار طور گهڻي حد تائين تبديل ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite book | isbn=9781623566654 | last1=Théberge | first1=P. | last2=Devine | first2=K. | last3=Everrett | first3=T | year=2015 | title=Living Stereo: Histories and Cultures of Multichannel Sound | location=New York | publisher=Bloomsbury Publishing}}</ref> 25 مارچ 1925ع تي [[جان لوگي بيئرڊ]] لنڊن جي [[سيلفرجز]] ڊپارٽمينٽل اسٽور ۾ هلندڙ تصويرن جي ترسيل جو مظاهرو ڪيو. بيئرڊ جو اوزار [[پال نپڪو]] جي [[نپڪو ڊسڪ]] تي ٻڌل هو، تنهنڪري اهو [[ميڪانيڪي ٽيليويزن]] جي نالي سان مشهور ٿيو. اهو نظام [[برٽش براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]] پاران 30 سيپٽمبر 1929ع کان شروع ڪيل تجرباتي نشريات جو بنياد بڻيو.<ref>{{cite web|url=http://www.mztv.com/newframe.asp?content=http://www.mztv.com/pioneers.html | title=The Pioneers | archive-url=https://web.archive.org/web/20130514070220/http://www.mztv.com/newframe.asp?content=http%3A%2F%2Fwww.mztv.com%2Fpioneers.html | archive-date=14 May 2013 | website=MZTV Museum of Television | year=2006}}</ref> === ويڪيوم ٽيوب === {{main|ويڪيوم ٽيوب}} ويڪيوم ٽيوبون ڪيترن ئي بنيادي برقياتي عملن، جهڙوڪ سگنلن جي [[طاقت واڌارو|طاقت واڌاري]] ۽ برقي رو جي [[سڌارڻ (برقيات)|سڌارڻ]] لاءِ گرم [[گرم ڪيٿوڊ|ڪيٿوڊ]] مان نڪرندڙ [[ٿرميونڪ اخراج]] ٿيندڙ اليڪٽرانن کي استعمال ڪنديون آهن.<ref>{{Cite news |title=Electron tube {{!}} Vacuum Tubes, Cathode Rays, & Applications {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/technology/electron-tube |access-date=2026-06-14 |work=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> سڀ کان سادي ويڪيوم ٽيوب، يعني [[ڊائيوڊ]]، جيڪا 1904ع ۾ [[جان ايمبروز فليمنگ]] ايجاد ڪئي، رڳو هڪ گرم اليڪٽران خارج ڪندڙ ڪيٿوڊ ۽ هڪ اينوڊ تي مشتمل هوندي آهي. اليڪٽران هن اوزار ۾ صرف هڪ طرف، يعني ڪيٿوڊ کان اينوڊ ڏانهن وهي سگهن ٿا. ٽيوب اندر هڪ يا وڌيڪ [[ضابطو ڄاري]] شامل ڪرڻ سان ڪيٿوڊ ۽ اينوڊ جي وچ ۾ وهندڙ برقي رو کي ڄاري يا ڄارين تي لاڳو ٿيل وولٽيج ذريعي ڪنٽرول ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite web|last=Hoddeson|first=L|title=The Vacuum Tube|url=https://www.pbs.org/transistor/science/events/vacuumt.html|publisher=PBS|access-date=6 May 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120415063342/http://www.pbs.org/transistor/science/events/vacuumt.html | archive-date=15 April 2012}}</ref> اهي اوزار ويهين صديءَ جي پهرين اڌ دوران برقي سرڪٽن جو بنيادي حصو بڻيا ۽ ريڊيو، ٽيليويزن، ريڊار، [[آواز جي رڪارڊنگ ۽ ٻيهر پيداوار]]، ڊگهي فاصلي وارن ٽيليفون نيٽ ورڪن، ۽ اينالاگ توڙي شروعاتي ڊجيٽل [[ڪمپيوٽر]]ن جي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. جيتوڻيڪ ڪجهه شعبن ۾ اڳ ئي [[اسپارڪ گيپ ٽرانسميٽر]] ۽ [[ميڪانيڪي ڪمپيوٽر]] جهڙيون ٽيڪنالاجيون استعمال ٿي رهيون هيون، پر ٿرميونڪ ويڪيوم ٽيوب جي ايجاد انهن ٽيڪنالاجين کي وسيع ۽ عملي استعمال لائق بڻايو، جنهن سان [[برقيات]] جي شعبي جي بنياد پئي.<ref>{{cite book |last1=Macksey |first1=Kenneth |last2=Woodhouse |first2=William |year=1991 |chapter=Electronics |title=The Penguin Encyclopedia of Modern Warfare: 1850 to the present day |publisher=Viking |page=110 |isbn=978-0-670-82698-8 |quote=The electronics age may be said to have been ushered in with the invention of the vacuum diode valve in 1902 by the Briton John Fleming (himself coining the word 'electronics'), the immediate application being in the field of radio.}}</ref> ويهين صديءَ جي اڪثر حصي دوران ٽيليويزنن ۾ هڪ خاص قسم جي ويڪيوم ٽيوب، يعني [[ڪيٿوڊ ري ٽيوب]]، استعمال ٿيندي هئي، جيڪا [[ڪارل فرڊيننڊ برائون]] ايجاد ڪئي هئي. اهڙي ٽيليويزن جو پهريون اميد افزا نمونو [[فائلو فارنسورٿ]] تيار ڪيو، جنهن 7 سيپٽمبر 1927ع تي پنهنجي خاندان آڏو ان جو مظاهرو ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/farnsworth.html|title=Philo Farnsworth | archive-url=https://web.archive.org/web/20090930214902/http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/farnsworth.html |archive-date=30 September 2009|first=Neil|last=Postman|website=[[TIME Magazine]]|date=29 March 1999}}</ref> ٻي عالمي جنگ کان پوءِ رڪجي ويل تجربا ٻيهر شروع ٿيا ۽ ٽيليويزن گهرن ۾ تفريح ۽ نشريات جو هڪ اهم ذريعو بڻجي ويو. 1940ع واري ڏهاڪي دوران [[نيم موصل اوزار]]ن جي ايجاد سان [[ٺوس-حالت برقيات|ٺوس-حالت]] وارا اوزار تيار ڪرڻ ممڪن ٿيو، جيڪي ويڪيوم ٽيوبن جي ڀيٽ ۾ ننڍا، سستا، وڌيڪ ڪارائتا، وڌيڪ قابلِ اعتماد ۽ وڌيڪ پائيدار هئا. 1960ع واري ڏهاڪي جي وچ کان ويڪيوم ٽيوبن جي جاءِ [[ٽرانزسٽر]]ن وٺڻ شروع ڪئي. تنهن هوندي به ويڪيوم ٽيوبون اڄ به ڪجهه اعليٰ فريڪوئنسي وارن طاقت وڌائيندڙن ۾ استعمال ٿين ٿيون. === ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ ۽ انٽرنيٽ === {{main|ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ|انٽرنيٽ}} 11 سيپٽمبر 1940ع تي [[جارج اسٽيبٽز]] نيويارڪ مان [[ٽيليٽائپ]] ذريعي پنهنجي ''ڪامپليڪس نمبر ڪيلڪيوليٽر'' لاءِ مسئلا موڪليا ۽ انهن جا حساب ڪيل نتيجا [[نيو هيمپشائر]] ۾ [[ڊارٽمٿ ڪاليج]] مان واپس حاصل ڪيا.<ref>{{Cite web|title=George Stibitz (1904–1995) | url=http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm | access-date=6 June 2023|website=www.kerryr.net|publisher=Kerry Redshaw|archive-date=15 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815235330/http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm|url-status=live}}</ref> مرڪزي ڪمپيوٽر ([[مرڪزي ڪمپيوٽر]]) ۽ پري موجود [[غير ذهين ٽرمينل]]ن تي ٻڌل هي ترتيب 1970ع واري ڏهاڪي تائين وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي رهي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾ [[پال باران]] ۽ آزاديءَ سان [[ڊونلڊ ڊيوس]] [[پيڪيٽ سوئچنگ]] تي تحقيق شروع ڪئي، جيڪا اهڙي ٽيڪنالاجي آهي جنهن ۾ پيغام کي ننڍن حصن ۾ ورهائي، مرڪزي ڪمپيوٽر مان گذارڻ کان سواءِ، [[ايسنڪرونس ٽرانسفر موڊ|غير هم وقت]] طريقي سان منزل ڏانهن موڪليو ويندو آهي. 5 ڊسمبر 1969ع تي چار-نوڊن تي مشتمل هڪ [[ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ]] قائم ٿيو، جيڪو [[آرپانيٽ]] جي شروعات ثابت ٿيو، ۽ 1981ع تائين اهو وڌي 213 [[نوڊ (نيٽ ورڪنگ)|نوڊ]]ن تائين پهچي ويو.<ref>{{cite book | last = Hafner | first = Katie | title = Where Wizards Stay Up Late: The Origins Of The Internet | publisher = Simon & Schuster | year = 1998 | isbn = 978-0-684-83267-8 }}</ref> بعد ۾ آرپانيٽ ٻين نيٽ ورڪن سان ضم ٿي [[انٽرنيٽ]] بڻجي ويو. جڏهن ته انٽرنيٽ جي ترقي [[انٽرنيٽ انجنيئرنگ ٽاسڪ فورس]] (IETF) جي مرڪزي ڌيان هيٺ رهي، جنهن [[تبصري لاءِ درخواست]] (RFC) دستاويزن جو هڪ سلسلو جاري ڪيو، ساڳئي وقت صنعتي تحقيقاتي مرڪزن ۾ ٻيون به اهم نيٽ ورڪنگ ترقيون ٿيون، جهڙوڪ [[ايٿرنيٽ]] (1983ع)، [[ٽوڪن رنگ]] (1984ع){{citation needed|date=April 2018}} ۽ [[تاري نما نيٽ ورڪ]] بناوت تي ٻڌل [[مقامي ايراضي نيٽ ورڪ]] (LAN) جي ترقي. === ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ ۽ انٽرنيٽ === {{main|ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ|انٽرنيٽ}} 11 سيپٽمبر 1940ع تي [[جارج اسٽيبٽز]] نيويارڪ مان [[ٽيليٽائپ]] ذريعي پنهنجي ''ڪامپليڪس نمبر ڪيلڪيوليٽر'' لاءِ مسئلا موڪليا ۽ انهن جا حساب ڪيل نتيجا [[نيو هيمپشائر]] ۾ [[ڊارٽمٿ ڪاليج]] مان واپس حاصل ڪيا.<ref>{{Cite web|title=George Stibitz (1904–1995) | url=http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm | access-date=6 June 2023|website=www.kerryr.net|publisher=Kerry Redshaw|archive-date=15 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815235330/http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm|url-status=live}}</ref> مرڪزي ڪمپيوٽر ([[مرڪزي ڪمپيوٽر]]) ۽ پري موجود [[غير ذهين ٽرمينل]]ن تي ٻڌل هي ترتيب 1970ع واري ڏهاڪي تائين وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي رهي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾ [[پال باران]] ۽ آزاديءَ سان [[ڊونلڊ ڊيوس]] [[پيڪيٽ سوئچنگ]] تي تحقيق شروع ڪئي، جيڪا اهڙي ٽيڪنالاجي آهي جنهن ۾ پيغام کي ننڍن حصن ۾ ورهائي، مرڪزي ڪمپيوٽر مان گذارڻ کان سواءِ، [[ايسنڪرونس ٽرانسفر موڊ|غير هم وقت]] طريقي سان منزل ڏانهن موڪليو ويندو آهي. 5 ڊسمبر 1969ع تي چار-نوڊن تي مشتمل هڪ [[ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ]] قائم ٿيو، جيڪو [[آرپانيٽ]] جي شروعات ثابت ٿيو، ۽ 1981ع تائين اهو وڌي 213 [[نوڊ (نيٽ ورڪنگ)|نوڊ]]ن تائين پهچي ويو.<ref>{{cite book | last = Hafner | first = Katie | title = Where Wizards Stay Up Late: The Origins Of The Internet | publisher = Simon & Schuster | year = 1998 | isbn = 978-0-684-83267-8 }}</ref> بعد ۾ آرپانيٽ ٻين نيٽ ورڪن سان ضم ٿي [[انٽرنيٽ]] بڻجي ويو. جڏهن ته انٽرنيٽ جي ترقي [[انٽرنيٽ انجنيئرنگ ٽاسڪ فورس]] (IETF) جي مرڪزي ڌيان هيٺ رهي، جنهن [[تبصري لاءِ درخواست]] (RFC) دستاويزن جو هڪ سلسلو جاري ڪيو، ساڳئي وقت صنعتي تحقيقاتي مرڪزن ۾ ٻيون به اهم نيٽ ورڪنگ ترقيون ٿيون، جهڙوڪ [[ايٿرنيٽ]] (1983ع)، [[ٽوڪن رنگ]] (1984ع){{citation needed|date=April 2018}} ۽ [[تاري نما نيٽ ورڪ]] بناوت تي ٻڌل [[مقامي ايراضي نيٽ ورڪ]] (LAN) جي ترقي. === ترسيل جي گنجائش ۾ واڌ === ٻطرفي ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪن وسيلي دنيا ۾ معلومات جي مٽاسٽا جي مؤثر گنجائش 1986ع ۾ بهترين نموني سان دٻايل معلومات جي 281 [[پيٽابائيٽ]] (PB) مان وڌي 1993ع ۾ 471 پيٽابائيٽ، 2000ع ۾ 2.2 [[ايگزابائيٽ]] (EB)، ۽ 2007ع ۾ 65 ايگزابائيٽ تائين پهچي وئي.<ref name="HilbertLopez2011">{{cite journal|title=The World's Technological Capacity to Store, Communicate, and Compute Information|first1=Martin|last1=Hilbert|first2=Priscila|last2=López|year=2011|journal=[[Science (journal)|Science]]|volume=332|issue=6025|pages=60–65 | doi=10.1126/science.1200970 | pmid=21310967 | bibcode=2011Sci...332...60H|s2cid=206531385|doi-access=free}}</ref> معلومات جي لحاظ کان هي مقدار 1986ع ۾ في ماڻهو روزانو اخبار جي ٻن صفحن جي برابر هئي، جيڪا 2007ع تائين وڌي في ماڻهو روزانو ڇهن مڪمل اخبارن جي برابر ٿي وئي.<ref>{{cite news|url=http://ideas.economist.com/video/giant-sifting-sound-0|title=video animation|newspaper=The Economist|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118072720/http://ideas.economist.com/video/giant-sifting-sound-0 |archive-date=18 January 2012}}</ref> هن واڌ کي نظر ۾ رکندي، ٽيليڪميونيڪيشن عالمي معيشت ۾ ڏينهون ڏينهن وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪري رهي آهي، ۽ 2012ع ۾ عالمي ٽيليڪميونيڪيشن صنعت جو حجم لڳ ڀڳ 4.7 ٽريلين آمريڪي ڊالر هو.<ref name="plunkettresearch01">{{cite web | url=http://www.plunkettresearch.com/Telecommunications/TelecommunicationsStatistics/tabid/96/Default.aspx | title=Worldwide Telecommunications Industry Revenues | archive-url=https://web.archive.org/web/20100328045302/http://www.plunkettresearch.com/Telecommunications/TelecommunicationsStatistics/tabid/96/Default.aspx |archive-date=28 March 2010|website=Plunkett's Telecommunications Industry Almanac 2010|date=1 June 2010}}</ref><ref name="plunkettresearch02">{{Cite web |title=Introduction to the Telecommunications Industry |url=http://www.plunkettresearch.com/telecommunications-market-research/industry-and-business-data/statistics |website=Plunkett Research |archive-url=https://web.archive.org/web/20121022031016/http://www.plunkettresearch.com/telecommunications-market-research/industry-and-business-data/statistics |archive-date=22 October 2012}}</ref> 2010ع ۾ عالمي ٽيليڪميونيڪيشن صنعت جي خدمتن مان حاصل ٿيندڙ آمدني جو اندازو 1.5 ٽريلين آمريڪي ڊالر لڳايو ويو، جيڪا دنيا جي مجموعي قومي پيداوار ([[جي ڊي پي]]) جو لڳ ڀڳ 2.4 سيڪڙو هئي.<ref name="plunkettresearch01" /> == فني تصور == جديد ٽيليڪميونيڪيشن ڪيترن ئي بنيادي تصورن تي ٻڌل آهي، جيڪي هڪ صديءَ کان به وڌيڪ عرصي دوران تدريجي طور ترقي ۽ بهتري ماڻيندا رهيا آهن. === بنيادي جزا === ٽيليڪميونيڪيشن ٽيڪنالاجين کي بنيادي طور [[تارائتو مواصلات|تارائتن]] ۽ بي تار طريقن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. مجموعي طور هڪ بنيادي ٽيليڪميونيڪيشن نظام ٽن اهم حصن تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ هميشه موجود هوندا آهن: * [[موڪليندڙ]]، جيڪو معلومات حاصل ڪري ان کي [[اشارو|اشاري]] ۾ تبديل ڪري ٿو. * [[ترسيل ذريعو]]، جنهن کي ''جسماني چينل'' پڻ چيو ويندو آهي، جيڪو اشاري کي منتقل ڪري ٿو (مثال طور [[آزاد خلا نظري مواصلات|آزاد خلا وارو چينل]]). * [[وصول ڪندڙ]]، جيڪو چينل مان اشاري کي حاصل ڪري ان کي ٻيهر وصول ڪندڙ لاءِ قابلِ استعمال معلومات ۾ تبديل ڪري ٿو. هڪ [[ريڊيو نشرياتي اسٽيشن]] ۾ اسٽيشن جو وڏو [[طاقت وڌائيندڙ]] موڪليندڙ هوندو آهي، جڏهن ته نشرياتي [[ريڊيو اينٽينا]] طاقت وڌائيندڙ ۽ آزاد خلا واري چينل جي وچ ۾ رابطي جو ذريعو هوندي آهي. آزاد خلا وارو چينل ترسيل جو ذريعو هوندو آهي، ۽ وصول ڪندڙ جي اينٽينا آزاد خلا واري چينل ۽ وصول ڪندڙ جي وچ ۾ رابطي جو ذريعو هوندي آهي. ان کان پوءِ [[ريڊيو وصول ڪندڙ]] ريڊيو اشاري جي آخري منزل هوندو آهي، جتي برقي اشاري کي آواز ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي. ٽيليڪميونيڪيشن نظام ڪڏهن ڪڏهن [[ٻطرفي مواصلات|ٻطرفا]] (Duplex) پڻ هوندا آهن، جن ۾ هڪ ئي برقي اوزار موڪليندڙ ۽ وصول ڪندڙ ٻنهي طور ڪم ڪندو آهي، جنهن کي ''[[ٽرانسيور]]'' چيو ويندو آهي (مثال طور [[موبائل فون]]).<ref name="stallings-intro">{{cite book | last = Haykin | first = Simon | edition= 4th | title = Communication Systems | url = https://archive.org/details/communicationsy000simo | url-access = registration | publisher = John Wiley & Sons | year = 2001 | pages = [https://archive.org/details/communicationsy000simo/page/n21 1]–3 | isbn = 978-0-471-17869-9 }}</ref> ٽرانسيور اندر موڪليندڙ ۽ وصول ڪندڙ جا برقي حصا هڪ ٻئي کان گهڻي حد تائين آزاد هوندا آهن. ان جو سبب اهو آهي ته ريڊيو موڪليندڙن ۾ طاقت وڌائيندڙ واٽ يا ڪلوواٽ جي سطح تي ڪم ڪندا آهن، جڏهن ته ريڊيو وصول ڪندڙ صرف مائيڪروواٽ يا [[نانوواٽ]] جي سطح جي اشارن سان ڪم ڪندا آهن. تنهن ڪري ٽرانسيورن کي اهڙي احتياط سان ٺاهيو ويندو آهي جو انهن جا وڌيڪ طاقت وارا ۽ گهٽ طاقت وارا حصا هڪ ٻئي تي اثرانداز نه ٿين. مقرر ٿيل تارن ذريعي ٿيندڙ ٽيليڪميونيڪيشن کي [[نقطو-کان-نقطو مواصلات]] چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها هڪ موڪليندڙ ۽ هڪ وصول ڪندڙ جي وچ ۾ ٿيندي آهي. جڏهن ته ريڊيو ذريعي ٿيندڙ مواصلات کي [[نشريات|نشرياتي مواصلات]] چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ هڪ طاقتور موڪليندڙ ۽ ڪيترائي گهٽ طاقت وارا پر حساس ريڊيو وصول ڪندڙ شامل هوندا آهن.<ref name="stallings-intro" /> اهڙا ٽيليڪميونيڪيشن نظام، جن ۾ ڪيترائي موڪليندڙ ۽ ڪيترائي وصول ڪندڙ گڏيل طور هڪ ئي جسماني چينل کي استعمال ڪرڻ لاءِ ترتيب ڏنل هوندا آهن، [[گهڻ رستي منتقلي]] (Multiplex Systems) سڏبا آهن. جسماني چينلن جي اهڙي گڏيل استعمال سان عام طور تي خرچن ۾ نمايان گهٽتائي اچي ٿي. گهڻ رستي وارا نظام ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪن ۾ ترتيب ڏنا ويندا آهن، جتي گهڻ رستي وارا اشارا مختلف مرڪزن تي سوئچ ٿي صحيح وصول ڪندڙ تائين پهچندا آهن. === اينالاگ ۽ ڊجيٽل مواصلات === مواصلات کي [[اينالاگ اشارو|اينالاگ]] يا [[ڊجيٽل اشارو]]ن جي صورت ۾ رمزبند ڪري سگهجي ٿو، جيڪي وري [[اينالاگ مواصلات|اينالاگ]] يا [[ڊجيٽل مواصلات|ڊجيٽل]] نظامن ذريعي منتقل ٿيندا آهن. اينالاگ اشارا معلومات جي لحاظ کان مسلسل تبديل ٿيندا رهندا آهن، جڏهن ته ڊجيٽل اشارا معلومات کي الڳ الڳ قدرن (جهڙوڪ هڪن ۽ صفرن) جي صورت ۾ ظاهر ڪندا آهن.<ref name=Ambardar>{{cite book | last = Ambardar | first = Ashok | edition = 2nd | title = Analog and Digital Signal Processing | publisher = Brooks| year = 1999 | pages = [https://archive.org/details/analogdigitalsig00amba/page/1 1–2] | isbn = 978-0-534-95409-3 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/analogdigitalsig00amba/page/1 }}</ref> منتقلي ۽ وصولي دوران اينالاگ اشارن ۾ موجود معلومات غير مطلوب [[شور (اشارن جي عملڪاري)|شور]] سبب خراب ٿيندي آهي. عام طور مواصلاتي نظام ۾ شور کي هڪ [[بي ترتيب عمل]] جي ذريعي گهربل اشاري ۾ اضافي يا گهٽتائي جي صورت ۾ ظاهر ڪيو ويندو آهي. اهڙي قسم جي شور کي [[واڌو شور]] چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ مختلف وقتن تي اهو مثبت يا منفي ٻنهي صورتن ۾ ٿي سگهي ٿو. جيستائين واڌو شور ڪنهن خاص حد کان وڌيڪ نه ٿئي، تيستائين ڊجيٽل اشارن ۾ موجود معلومات محفوظ رهندي آهي. شور جي مقابلي ۾ اها مزاحمت ڊجيٽل اشارن جو اينالاگ اشارن تي هڪ اهم فائدو آهي. بهرحال، جڏهن شور نظام جي پاڻمرادو غلطي درست ڪرڻ جي صلاحيت کان وڌي وڃي ٿو، تڏهن ڊجيٽل نظام اوچتو مڪمل طور ناڪام ٿي وڃي ٿو. ان جي ابتڙ، اينالاگ نظام آهستي آهستي خراب ٿيندو آهي؛ شور وڌڻ سان اشارو بتدريج گهٽ معيار وارو ٿيندو آهي، پر ڪجهه حد تائين استعمال لائق رهندو آهي. ان کان علاوه، [[مسلسل اشارو|مسلسل ڊيٽا]] جي ڊجيٽل منتقلي دوران لازمي طور [[مقداربندي شور]] پيدا ٿيندو آهي. هن شور کي گهٽائي سگهجي ٿو، پر مڪمل طور ختم نٿو ڪري سگهجي، ۽ ان لاءِ چينل جي وڌيڪ پٽي ويڪر جي ضرورت پوندي آهي. === اينالاگ ۽ ڊجيٽل مواصلات === مواصلات کي [[اينالاگ اشارو|اينالاگ]] يا [[ڊجيٽل اشارو|ڊجيٽل]] اشارن جي صورت ۾ رمزبند ڪري سگهجي ٿو، جيڪي وري [[اينالاگ مواصلات|اينالاگ]] يا [[ڊجيٽل مواصلات|ڊجيٽل]] نظامن ذريعي منتقل ڪيا ويندا آهن. اينالاگ اشارا معلومات جي لحاظ کان لڳاتار تبديل ٿيندا رهن ٿا، جڏهن ته ڊجيٽل اشارا معلومات کي الڳ الڳ قدرن (مثال طور، هڪن ۽ صفرن جي مجموعي) جي صورت ۾ رمزبند ڪندا آهن.<ref name=Ambardar>{{cite book | last = Ambardar | first = Ashok | edition = 2nd | title = Analog and Digital Signal Processing | publisher = Brooks| year = 1999 | pages = [https://archive.org/details/analogdigitalsig00amba/page/1 1–2] | isbn = 978-0-534-95409-3 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/analogdigitalsig00amba/page/1 }}</ref> منتقلي ۽ وصولي دوران اينالاگ اشارن ۾ موجود معلومات غير مطلوب [[اشارن جي عملڪاريءَ ۾ شور|شور]] سبب خراب ٿيندي آهي. عام طور تي مواصلاتي نظام ۾ شور کي [[بي ترتيب عمل]] جي ذريعي گهربل اشاري ۾ واڌ يا گهٽتائي جي صورت ۾ ظاهر ڪيو ويندو آهي. اهڙي قسم جي شور کي [[واڌو شور]] چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ مختلف وقتن تي اهو منفي يا مثبت ٻنهي صورتن ۾ ٿي سگهي ٿو. جيستائين واڌو شور ڪنهن مقرر حد کان وڌي نه وڃي، تيستائين ڊجيٽل اشارن ۾ موجود معلومات محفوظ رهندي آهي. شور جي مقابلي ۾ انهن جي مزاحمت، اينالاگ اشارن جي ڀيٽ ۾ ڊجيٽل اشارن جو هڪ اهم فائدو آهي. بهرحال، جڏهن شور نظام جي پاڻمرادو غلطي درست ڪرڻ جي صلاحيت کان وڌي وڃي ٿو، تڏهن ڊجيٽل نظام [[ڪلف اثر|اوچتي مڪمل ناڪامي]] جو شڪار ٿي ويندو آهي. ان جي ابتڙ، اينالاگ نظام آهستي آهستي خراب ٿيندو آهي؛ شور وڌڻ سان اشارو بتدريج گهٽ معيار وارو ٿيندو آهي، پر ڪجهه حد تائين استعمال لائق رهندو آهي. ان کان علاوه، [[مسلسل اشارو|مسلسل ڊيٽا]] جي ڊجيٽل منتقلي دوران لازمي طور [[مقداربندي شور]] پيدا ٿيندو آهي. هن شور کي گهٽائي سگهجي ٿو، پر مڪمل طور ختم نٿو ڪري سگهجي، ۽ ان لاءِ چينل جي وڌيڪ پٽي ويڪر جي ضرورت پوندي آهي. === مواصلاتي چينل === {{main|مواصلاتي چينل}} ''چينل'' (channel) جي اصطلاح جا ٻه مختلف مطلب آهن. پهرئين معنيٰ موجب، چينل اهو طبعياتي ذريعو آهي جيڪو موڪليندڙ ۽ وصول ڪندڙ جي وچ ۾ اشارو کڻي وڃي ٿو. ان جا مثال آهن: آواز جي مواصلات لاءِ [[فضا]]، ڪجهه قسمن جي [[نوري مواصلات]] لاءِ شيشي جا [[نوري فائبر]]، وولٽيج ۽ برقي رو جي ذريعي مواصلات لاءِ [[هم محور ڪيبل]]، ۽ [[خالي جاءِ ذريعي نوري مواصلات|آزاد خلا]]، جتي [[نظر ايندڙ روشني]]، [[تحتِ سرخ]] شعاعون، [[بالابنفشي روشني]] ۽ [[ريڊيو لهر]]ن ذريعي مواصلات ٿيندي آهي. هم محور ڪيبلن جي قسمن کي RG يا ''ريڊيو گائيڊ'' جي درجي بندي موجب سڃاتو ويندو آهي، جيڪا اصطلاح [[ٻي عالمي جنگ]] دوران وجود ۾ آئي. مختلف RG درجابنديون مخصوص اشارن جي منتقلي وارين استعمالن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿينديون آهن.<ref>{{Cite news|url=http://www.conwire.com/coax-cable-rg-cable-blog|title=Coax Cable FAQ Series: What is RG Cable? – Conwire|date=12 January 2016|work=Conwire|access-date=7 August 2017|language=en-US|archive-date=8 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808000629/http://www.conwire.com/coax-cable-rg-cable-blog|url-status=live}}</ref> هن آخري قسم کي ''آزاد خلا چينل'' چيو ويندو آهي. ريڊيو لهرن جي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ تائين منتقلي جو ٻنهي هنڌن جي وچ ۾ فضا جي موجودگي يا غير موجودگي سان ڪو واسطو ناهي. ريڊيو لهرون مڪمل [[خلا]] مان به اوتري ئي آساني سان گذرن ٿيون، جيتري هوا، ڪوهيڙي، ڪڪرن يا ڪنهن ٻئي گئس مان. مواصلات ۾ ''چينل'' جو ٻيو مطلب [[مواصلاتي چينل]] جي اصطلاح ۾ ملي ٿو، جنهن مان مراد منتقلي واري ذريعي جي اهڙي ورهاست آهي، جنهن سان هڪ ئي وقت ڪيترن ئي معلوماتي وهڪرن کي موڪلڻ ممڪن ٿئي. مثال طور، هڪ ريڊيو اسٽيشن 94.5&nbsp;[[ميگاهرٽز|MHz]] جي ويجهو فريڪوئنسي تي آزاد خلا ۾ ريڊيو لهرون نشر ڪري سگهي ٿي، جڏهن ته ٻي ريڊيو اسٽيشن ساڳئي وقت 96.1&nbsp;MHz جي ويجهو فريڪوئنسي تي نشريات ڪري سگهي ٿي. هر ريڊيو اسٽيشن لڳ ڀڳ 180&nbsp;[[ڪلوهرٽز|kHz]] جي [[اشارن جي عملڪاريءَ ۾ پٽي ويڪر|پٽي ويڪر]] اندر ريڊيو لهرون منتقل ڪندي، جنهن جو مرڪز مخصوص [[حامل لهر|حامل فريڪوئنسي]] هوندو آهي. هن مثال ۾ هر اسٽيشن پنهنجي پاڙيسري اسٽيشن کان 200&nbsp;kHz جي فاصلي تي هوندي آهي، جڏهن ته 200&nbsp;kHz ۽ 180&nbsp;kHz جي وچ وارو 20&nbsp;kHz مواصلاتي نظام جي فني خامين لاءِ رکيل انجنيئرنگ مارجن هوندو آهي. مٿين مثال ۾ ''آزاد خلا چينل'' کي فريڪوئنسي جي بنياد تي مختلف مواصلاتي چينلن ۾ ورهايو ويو آهي، ۽ هر چينل کي ريڊيو لهرن جي نشريات لاءِ الڳ فريڪوئنسي پٽي ويڪر ڏني وئي آهي. ذريعي کي فريڪوئنسي جي بنياد تي چينلن ۾ ورهائڻ واري هن نظام کي [[فريڪوئنسي ڊويزن ملٽي پليڪسنگ]] چيو ويندو آهي. ساڳئي تصور لاءِ ٻيو اصطلاح [[موج ڊگھائي ڊويزن ملٽي پليڪسنگ]] آهي، جيڪو گهڻو ڪري نوري مواصلات ۾ استعمال ٿيندو آهي، جتي ڪيترائي موڪليندڙ هڪ ئي طبعياتي ذريعي کي گڏيل طور استعمال ڪندا آهن. مواصلاتي ذريعي کي چينلن ۾ ورهائڻ جو هڪ ٻيو طريقو اهو آهي ته هر موڪليندڙ کي وقت جو هڪ ورجندڙ حصو (''وقت جي سلاٽ''، مثال طور هر سيڪنڊ مان 20 [[ملي سيڪنڊ]]) ڏنو وڃي، ۽ هر موڪليندڙ کي رڳو پنهنجي مقرر وقت واري حصي اندر پيغام موڪلڻ جي اجازت هجي. ذريعي کي وقت جي بنياد تي مواصلاتي چينلن ۾ ورهائڻ واري هن طريقي کي [[وقت ڊويزن ملٽي پليڪسنگ]] (TDM) چيو ويندو آهي، جيڪو [[نوري فائبر]] مواصلات ۾ استعمال ٿيندو آهي. ڪجهه ريڊيو مواصلاتي نظام، اڳ ۾ مختص ڪيل FDM چينل جي اندر TDM پڻ استعمال ڪندا آهن. تنهن ڪري اهڙا نظام TDM ۽ FDM ٻنهي جو گڏيل (هائبرڊ) استعمال ڪندا آهن. === ماڊيوليشن === {{main|ماڊيوليشن}} معلومات منتقل ڪرڻ لاءِ اشارو (سگنل) کي هڪ مخصوص شڪل ڏيڻ جي عمل کي ''ماڊيوليشن'' چيو ويندو آهي. ماڊيوليشن ذريعي ڊجيٽل پيغام کي اينالاگ موجي شڪل (waveform) ۾ پيش ڪري سگهجي ٿو. هن عمل کي عام طور [[ڪيئنگ (مواصلات)|''ڪيئنگ'']] چيو ويندو آهي، جيڪا اصطلاح مواصلات ۾ [[مورس ڪوڊ]] جي پراڻي استعمال مان نڪتل آهي. ڪيئنگ جون ڪيتريون ئي ٽيڪنيڪون موجود آهن، جن ۾ [[مرحلي جي تبديليءَ واري ڪيئنگ]]، [[فريڪوئنسي جي تبديليءَ واري ڪيئنگ]] ۽ [[ايمپليٽيوڊ جي تبديليءَ واري ڪيئنگ]] شامل آهن. مثال طور، [[بلوٽوٿ]] نظام مختلف اوزارن جي وچ ۾ معلومات جي ڏي وٺ لاءِ مرحلي جي تبديليءَ واري ڪيئنگ استعمال ڪندو آهي.<ref>Haykin, pp. 344–403.</ref><ref>[http://www.bluetooth.org/foundry/adopters/document/Core_v2.0_EDR/en/1/Core_v2.0_EDR.zip Bluetooth Specification Version 2.0 + EDR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140814042933/https://www.bluetooth.org/foundry/adopters/document/Core_v2.0_EDR/en/1/Core_v2.0_EDR.zip |date=14 August 2014 }} (p. 27), Bluetooth, 2004.</ref> ان کان علاوه، مرحلي جي تبديليءَ واري ڪيئنگ ۽ ايمپليٽيوڊ جي تبديليءَ واري ڪيئنگ جي گڏيل استعمال کي [[چوڪنڊي ايمپليٽيوڊ ماڊيوليشن]] (QAM) چيو ويندو آهي، جيڪو وڌيڪ گنجائش وارن ڊجيٽل ريڊيو مواصلاتي نظامن ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. ماڊيوليشن کي گهٽ فريڪوئنسي وارن اينالاگ اشارن جي معلومات کي وڌيڪ فريڪوئنسي تي منتقل ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. اهو ان ڪري فائديمند آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ گهٽ فريڪوئنسي وارا اينالاگ اشارا آزاد خلا ذريعي مؤثر نموني منتقل نٿا ٿي سگهن. تنهن ڪري، اهڙي اينالاگ اشاري جي معلومات کي منتقلي کان اڳ هڪ وڌيڪ فريڪوئنسي واري اشاري، جنهن کي [[حامل لهر]] چيو ويندو آهي، تي سوار ڪيو ويندو آهي. ان مقصد لاءِ ماڊيوليشن جون مختلف اسڪيمون موجود آهن، جن مان ٻه بنيادي اسڪيمون [[ايمپليٽيوڊ ماڊيوليشن]] (AM) ۽ [[فريڪوئنسي ماڊيوليشن]] (FM) آهن. هن عمل جو هڪ مثال اهو آهي ته ڊسڪ جاڪي جو آواز فريڪوئنسي ماڊيوليشن ذريعي 96&nbsp;MHz واري حامل لهر تي منتقل ڪيو وڃي، جنهن کي پوءِ ريڊيو تي 96&nbsp;FM چينل طور وصول ڪيو ويندو آهي.<ref>Haykin, pp. 88–126.</ref> ان کان علاوه، ماڊيوليشن جو هڪ ٻيو فائدو اهو به آهي ته ان سان [[فريڪوئنسي ڊويزن ملٽي پليڪسنگ]] (FDM) استعمال ڪري سگهجي ٿي. === مواصلاتي نيٽ ورڪ === {{main|ٽيلي ڪميونيڪيشن نيٽورڪ}} مواصلاتي نيٽ ورڪ موڪليندڙن، وصول ڪندڙن ۽ [[مواصلاتي چينل]]ن جو اهڙو مجموعو هوندو آهي، جيڪو هڪ ٻئي ڏانهن پيغام منتقل ڪندو آهي. ڪجهه ڊجيٽل مواصلاتي نيٽ ورڪن ۾ هڪ يا وڌيڪ [[رائوٽر (ڪمپيوٽنگ)|رائوٽر]] هوندا آهن، جيڪي گڏجي معلومات کي صحيح استعمال ڪندڙ تائين پهچائيندا آهن. اينالاگ مواصلاتي نيٽ ورڪ هڪ يا وڌيڪ [[ٽيليفون سوئچ]]ن تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي ٻن يا وڌيڪ استعمال ڪندڙن جي وچ ۾ رابطي جوڙي ڇڏيندا آهن. ٻنهي قسمن جي نيٽ ورڪن ۾، جڏهن اشارو ڊگهي فاصلي تي منتقل ڪيو وڃي ٿو، تڏهن ان کي مضبوط ڪرڻ يا ٻيهر تخليق ڪرڻ لاءِ [[ريپيٽر]]ن جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. اهو [[سگنل جي ڪمزوري]] جي اثر کي گهٽائڻ لاءِ ڪيو ويندو آهي، جيڪو اشارو کي شور کان الڳ سڃاڻڻ ڏکيو بڻائي سگهي ٿو.<ref name="glossary">{{cite web|url=http://www.atis.org/tg2k/|title=ATIS Telecom Glossary 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20080302071329/http://www.atis.org/tg2k/ |archive-date=2 March 2008|website=ATIS Committee T1A1 Performance and Signal Processing (approved by the American National Standards Institute)|date=28 February 2001}}</ref> اينالاگ نظامن جي ڀيٽ ۾ ڊجيٽل نظامن جو هڪ ٻيو فائدو اهو آهي ته انهن جي پيداوار (آئوٽ پُٽ) کي ياداشت ۾ محفوظ ڪرڻ وڌيڪ آسان هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻه وولٽيج حالتون (وڏي ۽ ننڍي) لاڳيتي قدرن جي وسيع حد جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ آساني سان محفوظ ڪري سگهجن ٿيون. == سماجي اثر == جديد سماج ۾ مواصلات جو سماجي، ثقافتي ۽ اقتصادي لحاظ کان تمام وڏو اثر آهي. 2008ع ۾ اندازو لڳايو ويو ته [[ٽيليڪميونيڪيشن صنعت]] جي آمدني 4.7 ٽريلين آمريڪي ڊالر هئي، جيڪا [[عالمي مجموعي پيداوار]] (سرڪاري مٽاسٽا جي شرح موجب) جي لڳ ڀڳ ٽن سيڪڙو کان ٿورو گهٽ هئي.<ref name="plunkettresearch01" /> هيٺين حصن ۾ سماج تي مواصلات جي اثرن جو جائزو پيش ڪيو ويو آهي. === خرد اقتصاديات === خرد اقتصادي سطح تي ڪمپنين مواصلات کي عالمي ڪاروباري سلطنتون قائم ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو آهي. اهو [[Amazon.com]] جهڙن آن لائين پرچون واپارين جي صورت ۾ واضح نظر اچي ٿو، پر تعليمي ماهر ايڊورڊ لينرٽ موجب روايتي پرچون ڪمپني [[Walmart]] به پنهنجي مقابلي ڪندڙن جي ڀيٽ ۾ بهتر مواصلاتي ڍانچي مان فائدو حاصل ڪيو.<ref>{{cite journal | last = Lenert | first = Edward |date=December 1998 | title = A Communication Theory Perspective on Telecommunications Policy | journal = Journal of Communication| volume = 48 | issue = 4 | pages = 3–23 |doi=10.1111/j.1460-2466.1998.tb02767.x}}</ref> دنيا جي ڪيترن ئي شهرن ۾ گهر مالڪ پنهنجي ٽيليفون ذريعي پيزا پهچائڻ کان وٺي بجليءَ جي مسترين تائين مختلف گهريلو خدمتون گهرائيندا آهن. نسبتاً غريب برادرين به مواصلات مان فائدو حاصل ڪيو آهي. [[بنگلاديش]] جي [[نرسنگدي ضلعو|نرسنگدي ضلعي]] ۾ الڳ ٿيل ڳوٺاڻا سڌو سنئون موبائل فون ذريعي هول سيل واپارين سان رابطو ڪري پنهنجي شين جي بهتر قيمت طئي ڪندا آهن. [[آئيوري ڪوسٽ]] ۾ ڪافي پوکيندڙ موبائل فون ذريعي ڪافي جي اگهن ۾ ڪلاڪ وار تبديليون ڏسي مناسب وقت تي پنهنجو مال وڪڻندا آهن.<ref>{{cite thesis | author = Mireille Samaan | title = The Effect of Income Inequality on Mobile Phone Penetration | publisher = Boston University |type = Honors thesis | date = April 2003 | url = http://dissertations.bc.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1016&context=ashonors | format = PDF | access-date =8 June 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070214102055/http://dissertations.bc.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1016&context=ashonors |archive-date = 14 February 2007}}</ref> === ڪل اقتصاديات === ڪل اقتصادي سطح تي [[لارس هينڊرڪ رولر]] ۽ [[ليونارڊ واورمين]] بهتر مواصلاتي ڍانچي ۽ اقتصادي واڌ ويجهه جي وچ ۾ سببي تعلق جو امڪان پيش ڪيو.<ref>{{cite journal | doi = 10.1257/aer.91.4.909 | last = Röller | first = Lars-Hendrik |author2=Leonard Waverman | title = Telecommunications Infrastructure and Economic Development: A Simultaneous Approach | journal = American Economic Review | issn = 0002-8282 | year = 2001 | volume = 91 | issue = 4 | pages = 909–23| citeseerx = 10.1.1.202.9393 }}</ref><ref>{{cite web |author1=Christine Zhen-Wei Qiang and Carlo M. Rossotto with Kaoru Kimura |title=Economic Impacts of Broadband |url=http://siteresources.worldbank.org/EXTIC4D/Resources/IC4D_Broadband_35_50.pdf |website=siteresources.worldbank.org |access-date=31 March 2016 |archive-date=12 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200812035517/http://message.worldbank.org/isp_error_page.htm |url-status=live }}</ref> جيتوڻيڪ هن لاڳاپي جي موجودگي عام طور قبول ڪئي وڃي ٿي، ڪجهه ماهرن جو خيال آهي ته ان کي سڌو سنئون سببي تعلق سمجهڻ درست ناهي.<ref>{{cite journal | last = Riaz | first = Ali | title = The role of telecommunications in economic growth: proposal for an alternative framework of analysis | journal = Media, Culture & Society | year = 1997 | volume = 19 | issue = 4 | pages = 557–83 | doi = 10.1177/016344397019004004| s2cid = 154398428 }}</ref> بهتر مواصلاتي ڍانچي جي اقتصادي فائدن سبب دنيا جي مختلف ملڪن ۾ مواصلاتي خدمتن تائين غير مساوي رسائي بابت وڌندڙ ڳڻتي موجود آهي، جنهن کي [[ڊيجيٽل فرق]] چيو وڃي ٿو. [[بين الاقوامي مواصلاتي اتحاد]] (ITU) جي 2003ع واري سروي موجب، دنيا جي لڳ ڀڳ ٽئين حصي ملڪن ۾ هر ويهن ماڻهن تي هڪ کان گهٽ موبائل سبسڪرپشن ۽ هر ويهن ماڻهن تي هڪ کان گهٽ لينڊ لائن سبسڪرپشن موجود هئي. انٽرنيٽ جي حوالي سان به تقريباً اڌ ملڪن ۾ هر ويهن ماڻهن مان هڪ کان گهٽ ماڻهو انٽرنيٽ تائين رسائي رکندا هئا. ITU انهن انگن اکرن ۽ تعليمي معلومات جي بنياد تي هڪ اهڙو اشاري نظام تيار ڪيو، جيڪو شهرين جي معلوماتي ۽ مواصلاتي ٽيڪنالاجين تائين رسائي ۽ انهن جي استعمال جي مجموعي صلاحيت کي ماپي ٿو.<ref>{{cite web|title=Digital Access Index (DAI)|url=http://www.itu.int/ITU-D/ict/dai/|publisher=itu.int|access-date=6 March 2008|archive-date=2 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190102061041/http://www.itu.int/ITU-D/ict/dai/|url-status=live}}</ref> هن اشاري موجب [[سوئيڊن]]، [[ڊينمارڪ]] ۽ [[آئس لينڊ]] سڀ کان مٿانهين درجي تي رهيا، جڏهن ته آفريقي ملڪ [[نائيجر]]، [[برڪينا فاسو]] ۽ [[مالي]] سڀ کان هيٺين درجي تي رهيا.<ref>{{Cite web |title=World Telecommunication Development Report 2003: Access Indicators for the Information Society: Executive Summary |url=https://www.itu.int/ITU-D/ict/publications/wtdr_03/material/WTDR2003Sum_e.pdf |website=International Telecommunication Union (ITU) |page=22 |date=December 2003 |access-date=6 June 2023 |archive-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606100635/https://www.itu.int/ITU-D/ict/publications/wtdr_03/material/WTDR2003Sum_e.pdf |url-status=live }}</ref> === سماجي اثر === مواصلات سماجي لاڳاپن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. بهرحال، شروعاتي دور ۾ ٽيليفون جهڙن اوزارن جي اشتهارن ۾ انهن جي سماجي پهلوئن بدران عملي فائدن تي زور ڏنو ويندو هو، جهڙوڪ ڪاروباري رابطا ڪرڻ يا گهر جون خدمتون گهرائڻ. 1920ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙي ۽ 1930ع واري ڏهاڪي تائين پهچندي ٽيليفون جي سماجي اهميت اشتهارن جو نمايان موضوع بڻجي وئي. نون اشتهارن ۾ صارفين جي احساسن کي مخاطب بڻايو ويو ۽ سماجي گفتگو، خاندان ۽ دوستن سان رابطي ۾ رهڻ جي اهميت تي زور ڏنو ويو.<ref name="fischer">{{cite journal|last=Fischer|first=Claude S.|title=Touch Someone: The Telephone Industry Discovers Sociability|journal=Technology and Culture|volume=29|issue=1|date=January 1988|pages=32–61|doi=10.2307/3105226|jstor=3105226|s2cid=146820965 }}.</ref> ان کان پوءِ سماجي لاڳاپن ۾ مواصلات جو ڪردار وڌيڪ اهم ٿيندو ويو. تازن سالن ۾{{Since when|date=May 2023}} [[سماجي رابطن جي ويب سائيٽ]]ن جي مقبوليت ۾ نمايان اضافو ٿيو آهي. اهي ويب سائيٽون استعمال ڪندڙن کي هڪ ٻئي سان رابطو ڪرڻ، تصويرون، تقريبون ۽ ذاتي پروفائيل شيئر ڪرڻ جي سهولت ڏين ٿيون. پروفائيل ۾ عمر، دلچسپيون، جنسي رجحان ۽ ازدواجي حيثيت جهڙي معلومات شامل ٿي سگهي ٿي. اهڙيءَ ريت اهي ويب سائيٽون سماجي گڏجاڻين جي انتظام کان وٺي [[محبت بازي]] تائين مختلف سماجي سرگرمين ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون.<ref>{{cite news|title=How do you know your love is real? Check Facebook|publisher=CNN|url=http://www.cnn.com/2008/LIVING/personal/04/04/facebook.love/index.html|date=4 April 2008|access-date=8 February 2009|archive-date=6 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171106160435/http://www.cnn.com/2008/LIVING/personal/04/04/facebook.love/index.html|url-status=live}}</ref> سماجي رابطن جي ويب سائيٽن کان اڳ به [[مختصر پيغام سروس]] (SMS) ۽ ٽيليفون جهڙين ٽيڪنالاجين سماجي رابطن تي وڏو اثر ڇڏيو هو. 2000ع ۾ مارڪيٽ ريسرچ اداري [[Ipsos MORI]] ٻڌايو ته برطانيا ۾ 15 کان 24 سالن جي عمر وارن SMS استعمال ڪندڙن مان 81 سيڪڙو ماڻهن سماجي ملاقاتن جي ترتيب لاءِ، جڏهن ته 42 سيڪڙو ماڻهن محبت ڀريا پيغام موڪلڻ لاءِ هن سهولت کي استعمال ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://www.ipsos-mori.com/researchpublications/researcharchive/1575/I-Just-Text-To-Say-I-Love-You.aspx|title=I Just Text To Say I Love You|archive-url=https://web.archive.org/web/20161227091824/https://www.ipsos-mori.com/researchpublications/researcharchive/1575/I-Just-Text-To-Say-I-Love-You.aspx|archive-date=27 December 2016|website=Ipsos MORI|date=September 2005}}</ref> === وندر، خبرون ۽ اشتهارسازي === {| class="wikitable" style="float:right; margin-left: 5px;" |+2006ع ۾ آمريڪين جي خبرن جي ذريعن بابت ترجيح.<ref>{{cite web|title=Online News: For many home broadband users, the internet is a primary news source|publisher=Pew Internet Project|url=http://www.ccgrouppr.com/PIP_News.and.Broadband.pdf|date=22 March 2006|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131021122359/http://www.ccgrouppr.com/PIP_News.and.Broadband.pdf|archive-date=21 October 2013}}</ref> |- ! ذريعو !! شرح |- | مقامي ٽيليويزن || 59% |- | قومي ٽيليويزن || 47% |- | ريڊيو || 44% |- | مقامي اخبار || 38% |- | انٽرنيٽ || 23% |- | قومي اخبار || 12% |- | colspan="2"|<small>سروي ۾ هڪ کان وڌيڪ جواب ڏيڻ جي اجازت هئي.</small> |} ثقافتي لحاظ کان مواصلات عوام جي موسيقي ۽ فلمن تائين رسائي ۾ نمايان واڌ آندي آهي. ٽيليويزن ذريعي ماڻهو بغير وڊيو اسٽور يا سينيما وڃڻ جي پنهنجي گهر ۾ اهي فلمون ڏسي سگهن ٿا، جيڪي اڳ نه ڏٺيون هجن.<ref>{{Cite journal |last= |first= |date=2016-03-22 |title=8.2 The History of Movies |url=https://textbooks.whatcom.edu/mediaandculture/chapter/8-2-the-history-of-movies/ |journal=Intro to mass media |language=en}}</ref> ساڳيءَ طرح ريڊيو ۽ انٽرنيٽ ذريعي ماڻهو بغير موسيقي جي دڪان تي وڃڻ جي نئين موسيقي ٻڌي سگهن ٿا.<ref>{{Cite web |title=How the music industry works 2: From recording technology to radio broadcast royalties |url=https://school.disco.ac/article/how-the-music-industry-works-2-recording-technology-to-radio |access-date=2026-06-14 |website=school.disco.ac |language=en-US}}</ref> مواصلات ماڻهن جي خبرون حاصل ڪرڻ جي طريقي کي پڻ تبديل ڪري ڇڏيو آهي. آمريڪا ۾ غير منافع بخش ''Pew Internet and American Life Project'' پاران 2006ع ۾ ٽن هزار کان وڌيڪ ماڻهن تي ڪيل هڪ سروي (ساڄي پاسي واري جدول) موجب، اڪثر ماڻهن اخبارن جي ڀيٽ ۾ ٽيليويزن يا ريڊيو کي خبرن جو بنيادي ذريعو قرار ڏنو. اشتهارسازي جي شعبي تي پڻ مواصلات جو وڏو اثر پيو آهي. [[TNS Media Intelligence]] موجب، 2007ع ۾ آمريڪا جي اشتهاري خرچن مان 58 سيڪڙو اهڙن ميڊيا تي خرچ ٿيو، جيڪي مواصلاتي ٽيڪنالاجين تي ڀاڙين ٿا.<ref>{{cite magazine|title=100 Leading National Advertisers|magazine=Advertising Age|url=http://adage.com/images/random/datacenter/2008/spendtrends08.pdf|date=23 June 2008|access-date=21 June 2009|archive-date=27 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110727231038/http://adage.com/images/random/datacenter/2008/spendtrends08.pdf|url-status=live}}</ref> {| class="wikitable" |+2007ع ۾ آمريڪا ۾ اشتهارن تي خرچ{{Citation needed|date=January 2025}} |- ! ذريعو !! شرح !! خرچ |- | انٽرنيٽ || 7.6% || $11.31&nbsp;بلين |- | ريڊيو || 7.2% || $10.69&nbsp;بلين |- | ڪيبل ٽيليويزن || 12.1% || $18.02&nbsp;بلين |- | سنڊيڪيٽيڊ ٽيليويزن || 2.8% || $4.17&nbsp;بلين |- | مقامي ٽيليويزن || 11.3% || $16.82&nbsp;بلين |- | نيٽ ورڪ ٽيليويزن || 17.1% || $25.42&nbsp;بلين |- | اخبار || 18.9% || $28.22&nbsp;بلين |- | رسالا || 20.4% || $30.33&nbsp;بلين |- | ٻاهريون اشتهارسازي || 2.7% || $4.02&nbsp;بلين |- | ڪل || 100% || $149&nbsp;بلين |} == ضابطو == {{See also|ٽيليڪميونيڪيشن ضابطه ادارن جي فهرست}} ڪيترن ئي ملڪن اهڙا قانون نافذ ڪيا آهن، جيڪي [[بين الاقوامي ٽيليڪميونيڪيشن يونين]] (ITU) پاران مقرر ڪيل بين الاقوامي ٽيليڪميونيڪيشن ضابطن سان مطابقت رکن ٿا. هي ادارو "معلوماتي ۽ مواصلاتي ٽيڪنالاجي جي معاملن بابت گڏيل قومن جو اڳواڻ ادارو" آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.itu.int/net/about/index.aspx|title=International Telecommunication Union : About ITU|archive-url=https://web.archive.org/web/20090715225630/http://www.itu.int/net/about/index.aspx |archive-date=15 July 2009|website=ITU|access-date=21 July 2009}} ([https://www.itu.int/osg/csd/wtpf/wtpf2009/documents/ITU_ITRs_88.pdf PDF]) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110607104643/https://www.itu.int/osg/csd/wtpf/wtpf2009/documents/ITU_ITRs_88.pdf |date=7 June 2011 }} of regulation)</ref> 1947ع ۾ ائٽلانٽڪ سٽي ڪانفرنس دوران ITU فيصلو ڪيو ته نئين بين الاقوامي فريڪوئنسي فهرست ۾ درج ۽ ريڊيو ضابطن مطابق استعمال ٿيندڙ سڀني فريڪوئنسيز کي بين الاقوامي تحفظ ڏنو وڃي. ITU جي ''ريڊيو ضابطن''، جيڪي ائٽلانٽڪ سٽي ۾ منظور ٿيا، موجب اهي سڀ فريڪوئنسيز جيڪي ''بين الاقوامي فريڪوئنسي رجسٽريشن بورڊ'' ۾ داخل ڪيون وڃن، بورڊ طرفان جاچيون وڃن ۽ ''بين الاقوامي فريڪوئنسي فهرست'' ۾ درج ٿين، انهن کي نقصانڪار مداخلت کان بين الاقوامي تحفظ حاصل هوندو.<ref>{{cite journal|doi=10.1017/S0002930000170046|jstor=2194872|title=Jamming and the Protection of Frequency Assignments|year=1955|last1=Codding|first1=George A.|journal=American Journal of International Law|volume=49|issue=3|pages=384–388}}.</ref> عالمي سطح تي ٽيليڪميونيڪيشن ۽ نشريات جي انتظام بابت سياسي بحث ۽ قانون سازي ٿيندي رهي آهي. [[نشريات جي تاريخ]] ۾ روايتي مواصلات، جهڙوڪ ڇپائي، ۽ ريڊيو نشريات جهڙي ٽيليڪميونيڪيشن جي وچ ۾ توازن بابت ڪجهه بحثن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Wood" /> [[ٻي عالمي جنگ]] جي شروعات سان بين الاقوامي نشرياتي پروپيگنڊا ۾ پهريون وڏو اضافو ٿيو.<ref name="Wood">{{cite book|last=Wood|first=James|title=History of international broadcasting|year=1992|page=2|publisher=P. Peregrinus Limited |isbn=9780863413025}}</ref> ملڪن، انهن جي حڪومتن، باغين، دهشتگردن ۽ مليشيا گروهن سڀني پنهنجي پروپيگنڊا کي هٿي ڏيڻ لاءِ ٽيليڪميونيڪيشن ۽ نشرياتي طريقا استعمال ڪيا آهن.<ref name="Wood" /><ref name="Garfield">{{Cite journal |journal=Middle East Quarterly |last=Garfield |first=Andrew |title=The U.S. Counter-propaganda Failure in Iraq |date=Fall 2007 |volume=14 |number=4 |pages=23–32 |url=https://www.meforum.org/1753/the-us-counter-propaganda-failure-in-iraq |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090302021425/http://www.meforum.org/1753/the-us-counter-propaganda-failure-in-iraq |archive-date=2 March 2009 |via=Middle East Forum}}</ref> سياسي تحريڪن ۽ نوآبادڪاري لاءِ حب الوطني واري پروپيگنڊا 1930ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري شروع ٿي. 1936ع ۾ [[بي بي سي]] عرب دنيا لاءِ پروپيگنڊا نشريات شروع ڪئي، جنهن جو هڪ مقصد اٽلي جي اهڙين نشريات جو مقابلو ڪرڻ هو، ڇاڪاڻ⁠تہ اٽلي جا به اتر آفريڪا ۾ نوآبادياتي مفاد هئا.<ref name="Wood" /> ٽيليڪميونيڪيشن بابت جديد سياسي بحثن ۾ [[انٽرنيٽ رسائي|براڊبينڊ انٽرنيٽ سروس]] کي ٽيليڪميونيڪيشن سروس طور ٻيهر درجابند ڪرڻ، جنهن کي [[نيٽ غير جانبداري]] پڻ چيو وڃي ٿو،<ref name="NYT-20141110-EW">{{cite news |last=Wyatt |first=Edward |title=Obama Asks F.C.C. to Adopt Tough Net Neutrality Rules |url=https://www.nytimes.com/2014/11/11/technology/obama-net-neutrality-fcc.html |date=10 November 2014 |work=[[New York Times]] |access-date=15 November 2014 |archive-date=27 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190427132858/https://www.nytimes.com/2014/11/11/technology/obama-net-neutrality-fcc.html |url-status=live }}</ref><ref name="NYT-20141114">{{cite news |title=Why the F.C.C. Should Heed President Obama on Internet Regulation |url=https://www.nytimes.com/2014/11/15/opinion/why-the-fcc-should-heed-president-obama-on-internet-regulations.html |date=14 November 2014 |work=[[New York Times]] |access-date=15 November 2014 |archive-date=9 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180709134910/https://www.nytimes.com/2014/11/15/opinion/why-the-fcc-should-heed-president-obama-on-internet-regulations.html |url-status=live }}</ref> [[موبائل فون اسپيم]] جي ضابطي،<ref>{{cite web |last1=McGill |first1=Margaret Harding |title=FCC takes long-delayed step against spam text surge |url=https://www.axios.com/2022/09/26/fcc-spam-texts-proposal-approved |website=Axios |access-date=8 February 2023 |language=en |date=26 September 2022 |archive-date=8 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230208150751/https://www.axios.com/2022/09/26/fcc-spam-texts-proposal-approved |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last1=Hall |first1=Madison |title=Robocallers are preying on the elderly with fake Medicare calls. It's a no-brainer to stop it, but nobody has. |url=https://www.businessinsider.com/robocalls-medicare-fraud-how-to-stop-2023-2 |website=Business Insider |access-date=8 February 2023 |archive-date=7 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230207232314/https://www.businessinsider.com/robocalls-medicare-fraud-how-to-stop-2023-2 |url-status=live }}</ref> ۽ سستي براڊبينڊ رسائي کي وڌائڻ جهڙا موضوع شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Affordable Broadband: FCC Could Improve Performance Goals and Measures, Consumer Outreach, and Fraud Risk Management |url=https://www.gao.gov/products/gao-23-105399 |website=www.gao.gov |date=February 2023 |access-date=8 February 2023 |language=en |archive-date=8 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230208150801/https://www.gao.gov/products/gao-23-105399 |url-status=live }}</ref> == پڻ ڏسندا == * [[ڏور ربطيات جي تاريخ]] == خارجي ڳنڍڻا == ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:انجنيئرنگ جا شعبا]] [[زمرو:ٽيليڪميونيڪيشن]] [[زمرو:ربطيات]] [[زمرو:ميڊيا ٽيڪنالاجي]] bpderh0nr7yfchfficch01fypyglqxu 390618 390617 2026-07-02T19:29:16Z Intisar Ali 8681 390618 wikitext text/x-wiki {{Short description|برقي يا اليڪٽرانڪ ذريعن وسيلي معلومات جي ترسيل}} [[فائل:Erdfunkstelle Raisting 2.jpg|thumb|[[جرمني]] جي [[باويريا]] صوبي جي [[رائسٽنگ]] ۾ سيٽلائيٽ مواصلات جي سڀ کان وڏي مرڪز تي [[سيٽلائيٽ مواصلات]] جي اينٽينا]] [[فائل:Internet map 1024.jpg|thumb|[[اوپٽي پراجيڪٽ]] پاران [[انٽرنيٽ]] جي هڪ حصي مان گذرندڙ مختلف رستن جي بصري نمائش]] '''ٽيلي ڪميونيڪيشن''' ('''Telecommunication''')، جنهن کي اڪثر جمع جي صورت ۾ يا مختصر طور '''ٽيليڪام''' پڻ چيو ويندو آهي، [[معلومات]] کي ڊگهي فاصلي تي [[برق]]ي يا [[اليڪٽرانڪس|اليڪٽرانڪ]] ذريعن وسيلي منتقل ڪرڻ جو عمل آهي، جيڪو عام طور ڪيبلن، [[ريڊيو لهر]]ن يا ٻين مواصلاتي ٽيڪنالاجين ذريعي انجام ڏنو ويندو آهي. اهي ترسيلي وسيلا [[مواصلاتي چينل]]ن ۾ ورهايا ويندا آهن، جيڪي [[ملٽي پليڪسنگ]] جي ذريعي هڪ ئي وسيلي تي ڪيترن ئي هم وقت [[مواصلاتي سيشن]]ن جي ترسيل کي ممڪن بڻائيندا آهن. اوڻيهين، ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ دوران ايجاد ٿيل ڊگهي فاصلي واريون ٽيڪنالاجيون عام طور برقي توانائي استعمال ڪنديون آهن، جن ۾ [[برقي تاربرقي]]، [[ٽيليفون]]، [[ٽيليويزن]] ۽ [[ريڊيو]] شامل آهن. شروعاتي [[ٽيليڪميونيڪيشن ڄار]]ن ۾ سگنلن جي ترسيل لاءِ ڌاتي تارون استعمال ٿينديون هيون. اهي ڄار ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين [[تاربرقي]] ۽ ٽيليفوني لاءِ استعمال ٿيندا رهيا. ويهين صديءَ جي پهرئين ڏهاڪي ۾ [[بي تار مواصلات]] جي ميدان ۾ هڪ وڏو انقلاب آيو، جنهن ۾ [[ريڊيو مواصلات]] بابت [[گوليئلمو مارڪوني]] جون اهم ڪاميابيون شامل هيون، جنهن تي کيس 1909ع جو [[فزڪس ۾ نوبل انعام]] مليو. برقي ۽ اليڪٽرانڪ ٽيليڪميونيڪيشن جي ٻين ابتدائي اڳواڻن ۾ [[چارلس ويٽ اسٽون]] ۽ [[سيميوئل مورس]] (تاربرقي جا گڏيل موجد)، [[انٽونيو ميوچي]]، [[فلپ رائيس]]، [[اليشا گري]] ۽ [[اليگزينڊر گراهم بيل]] (ٽيليفون جا موجد ۽ ترقي ڏيندڙ)، [[ايڊون آرمسٽرانگ]] ۽ [[لي ڊي فاريسٽ]] (ريڊيو جا موجد)، ۽ [[ولاديمير زوورڪِن]]، [[جان لوگي بيئرڊ]] ۽ [[فائلو فارنسورٿ]] (ٽيليويزن جا موجد) شامل آهن. 1960ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ڊجيٽل ٽيڪنالاجين جي تيزي سان واڌ سبب [[آواز]]ي مواصلات کي آهستي آهستي ڊيٽا جي ترسيل سان گڏايو ويو. ڌاتي وسيلي جي طبعياتي حدن [[آپٽيڪل فائبر]] جي ترقي کي هٿي ڏني.<ref name=":11">{{Cite web|title=How does a Gigabit Passive Optical Network (GPON) work?|url=https://www.eib.org/en/stories/what-is-gpon|access-date=7 June 2021|website=European Investment Bank|language=en|archive-date=7 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210607144149/https://www.eib.org/en/stories/what-is-gpon|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|author1=National Research Council |url=https://www.nap.edu/read/11711/chapter/3|year=2006|doi=10.17226/11711|isbn=978-0-309-10265-0|language=en|access-date=25 June 2021|archive-date=23 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210623221636/https://www.nap.edu/read/11711/chapter/3|url-status=live |title=Renewing U.S. Telecommunications Research |bibcode=2006nap..book11711N }}</ref><ref>{{Cite web|last=Cyphers|first=Bennett|date=16 October 2019|title=The Case for Fiber to the Home, Today: Why Fiber is a Superior Medium for 21st Century Broadband|url=https://www.eff.org/wp/case-fiber-home-today-why-fiber-superior-medium-21st-century-broadband|access-date=7 June 2021|website=Electronic Frontier Foundation|language=en|archive-date=3 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603233817/https://www.eff.org/wp/case-fiber-home-today-why-fiber-superior-medium-21st-century-broadband|url-status=live}}</ref> [[انٽرنيٽ]]، جيڪا ڪنهن هڪ مخصوص وسيلي تي دارومدار نٿي رکي، انفرادي استعمال ڪندڙن کي عالمي سطح تي خدمتن تائين رسائي فراهم ڪئي آهي ۽ مواصلات ۾ هنڌ ۽ وقت جون حدون وڌيڪ گهٽائي ڇڏيون آهن. == وصف == 1932ع ۾ [[آئي ٽي يو مڪمل اختيار ڪانفرنس|مڪمل اختيار ٽيليگراف ڪانفرنس]] ۽ ميڊرڊ ۾ ٿيل بين الاقوامي ريڊيو ٽيليگراف ڪانفرنس دوران ٻنهي تنظيمن گڏجي [[بين الاقوامي ٽيليڪميونيڪيشن يونين]] (ITU) جوڙي.<ref>{{cite web |title=International Telegraph Conference (Madrid, 1932) |url=https://www.itu.int/en/history/Pages/PlenipotentiaryConferences.aspx?conf=4.5 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230108011921/https://www.itu.int/en/history/Pages/PlenipotentiaryConferences.aspx?conf=4.5 |archive-date=8 January 2023 |access-date=8 January 2023 |publisher=ITU}}</ref> هنن ''ٽيليڪميونيڪيشن'' جي وصف هن ريت ڪئي: "تار، بي تار يا برقي سگنلنگ يا بصري سگنلنگ جي ٻين نظامن يا عملن وسيلي نشانين، سگنلن، تحرير، فيڪسيملين ۽ هر قسم جي آوازن جي ڪا به ٽيليگرافڪ يا ٽيليفونڪ مواصلات." بعد ۾ [[آئي ٽي يو ريڊيو ضابطا]] جي آرٽيڪل 1.3 تحت اها وصف ٻيهر تصديق ڪئي وئي، جنهن ۾ ان کي "نشانين، سگنلن، تحريرن، تصويرن، آوازن يا ڪنهن به نوعيت جي ڄاڻ جي ڪا به ترسيل، اخراج يا وصولي، جيڪا [[تار]]، ريڊيو، بصري يا ٻين برقي مقناطيسي نظامن وسيلي ڪئي وڃي" قرار ڏنو ويو.<ref>{{Cite web |date=2026-05-11 |title=Communication vs Telecommunications vs Data Communication: Best CCNA Guide on Key Differences in 3 Terms - The Cyber Skills |url=https://thecyberskills.com/communication-vs-telecommunications-vs-data-communication/ |access-date=2026-06-14 |language=en-US}}</ref> انهيءَ ڪري آهستي رفتار واريون مواصلاتي ٽيڪنالاجيون، جهڙوڪ [[ٽپال]] ۽ [[هوا-دٻاءُ نليون]]، ٽيليڪميونيڪيشن جي وصف ۾ شامل ناهن.<ref>{{citation |title=ITU Radio Regulations |title-link=ITU Radio Regulations |date=2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150319031957/https://www.itu.int/dms_pub/itu-s/oth/02/02/S02020000244501PDFE.PDF |archive-date=19 March 2015 |chapter=Article 1.3 |chapter-url=https://www.itu.int/dms_pub/itu-s/oth/02/02/S02020000244501PDFE.PDF |publisher=[[International Telecommunication Union]]}}</ref><ref>Constitution and Convention of the International Telecommunication Union, Annex (Geneva, 1992)</ref> ''ٽيليڪميونيڪيشن'' اصطلاح 1904ع ۾ فرانسيسي انجنيئر ۽ ناول نگار [[ايڊوار ايسٽونيئي]] وضع ڪيو، جنهن ان جي وصف "بجلي وسيلي خيال جي پري کان ترسيل" طور ڪئي.<ref>{{cite web|first=Jean-Marie|last=Dilhac|url=http://www.ieee.org/portal/cms_docs_iportals/iportals/aboutus/history_center/conferences/che2004/Dilhac.pdf|title=From tele-communicare to Telecommunications|website=[[Institute of Electrical and Electronics Engineers]] (IEEE) |archive-url=https://web.archive.org/web/20101202232403/http://www.ieee.org/portal/cms_docs_iportals/iportals/aboutus/history_center/conferences/che2004/Dilhac.pdf |archive-date=2 December 2010|year=2004}}</ref> ٽيليڪميونيڪيشن هڪ مرڪب اسم آهي، جيڪو يوناني اڳياڙي ''tele-'' (τῆλε)، جنهن جي معنيٰ "پري"، "دور" يا "فاصلي تي" آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=tele-&allowed_in_frame=0|title=Online Etymology Dictionary|access-date=19 August 2016|archive-date=25 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161225225345/http://www.etymonline.com/index.php?term=tele-&allowed_in_frame=0|url-status=live}}</ref> ۽ لاطيني فعل ''ڪميونيڪيئر''، جنهن جي معنيٰ "ونڊڻ" آهي، مان ٺهيل آهي.<ref name="oxford">{{cite web |url=http://oxforddictionaries.com/definition/english/telecommunication?view=uk |title=Telecommunication |work=Oxford Dictionaries |publisher=Oxford University Press |access-date=28 February 2013 |archive-date=30 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130430020541/http://oxforddictionaries.com/definition/english/telecommunication?view=uk |url-status=dead }}</ref><ref>''Telecommunication'', ''tele-'' and ''communication'', [[New Oxford American Dictionary]] (2nd edition), 2005.</ref> ''ڪميونيڪيشن'' لفظ انگريزيءَ ۾ پهريون ڀيرو چوڏهين صديءَ جي آخر ۾ استعمال ٿيو. اهو پراڻي فرانسيسي لفظ ''ڪومونيڪاسيون'' مان آيو، جيڪو لاطيني ''ڪميونيڪيشنم'' مان نڪتل آهي؛ اهو ''ڪميونيڪيئر'' جي ماضي واري جز جي بنياد مان ٺهيل عمل جو اسم آهي، جنهن جي معنيٰ "ونڊڻ، ورهائڻ، اطلاع ڏيڻ، گڏ ڪرڻ، شامل ڪرڻ" آهي، ۽ لفظي معنيٰ "عام ڪرڻ" آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=communication&allowed_in_frame=0|title=communication |website=Online Etymology Dictionary|access-date=19 August 2016|archive-date=14 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160914041535/http://www.etymonline.com/index.php?term=communication&allowed_in_frame=0|url-status=live}}</ref> == تاريخ == {{further|ٽيليڪميونيڪيشن جي تاريخ}} تاريخ دوران ڊگهي مفاصلي واري رابطي لاءِ ڪيترائي [[ترسيل وسيلا]] استعمال ڪيا ويا آهن، جن ۾ [[دونهين جا اشارا]]، [[مشعلون]]، [[سيميفور ٽيليگراف]]، [[اشارتي جهنڊا]]، بصري [[هيليوگراف]]، [[برقي تار]]ون، ۽ [[برقي مقناطيسي سگنل]] منتقل ڪرڻ لاءِ خالي فضا شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=Telecommunications and Networking |url=https://courses.aiu.edu/Telecommunications%20and%20Networking/SEC%201/SEC%201.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250110094619/https://courses.aiu.edu/Telecommunications%20and%20Networking/SEC%201/SEC%201.pdf |archive-date=10 January 2025 |access-date=14 June 2026 |website=Atlantic International University}}</ref> === برقي ۽ اليڪٽرانڪ دور کان اڳ === [[فائل:OptischerTelegraf.jpg|upright|thumb|[[ڪلاڊ شاپ]] جي [[سيميفور ٽاور]]ن مان هڪ جي نقل]] ڊگهي مفاصلي وارو رابطو بجلي ۽ برقي مقناطيسيت جي دريافت کان گهڻو اڳ استعمال ٿيندو هو، جنهن بعد [[ٽيليڪميونيڪيشن]] جي ايجاد ممڪن ٿي.<ref>{{Cite web |last=Wheeler |first=Heather |title=The evolution of long distance communication |url=https://www.hebronhawkeye.com/entertainment/2023/01/18/the-evolution-of-long-distance-communication/ |access-date=2026-06-14 |website=The Hawk Eye}}</ref> ان کان اڳ فاصلي تي رابطي لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪيترن ئي ذهين طريقن مان ڪجهه هتي بيان ڪيا ويا آهن. [[ڪبوتر پيغام رسان]] تاريخ دوران مختلف تهذيبن طرفان استعمال ڪيا ويا. [[ڪبوتر ٽپال]] جون پاڙون [[فارس]] ۾ هيون، جنهن کي پوءِ رومنن پنهنجي فوجي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو. [[فرونٽينس]] جي دعويٰ موجب [[جوليس سيزر]] [[گال]] جي فتح دوران ڪبوترن کي پيغام رسان طور استعمال ڪيو.<ref name="Levi">{{cite book |last=Levi |first=Wendell |title= The Pigeon|year= 1977|publisher= Levi Publishing Co, Inc|location= Sumter, SC|isbn=978-0-85390-013-9 }}</ref> [[يوناني]] پڻ [[قديم اولمپڪ رانديون|اولمپڪ رانديون]] جي فاتحن جا نالا مختلف شهرن ڏانهن ڪبوترن ذريعي موڪليندا هئا.<ref>{{cite book | last =Blechman | first =Andrew | title =Pigeons-The fascinating saga of the world's most revered and reviled bird. | publisher =University of Queensland Press | year =2007 | location =St Lucia, Queensland | url =http://www.uqp.uq.edu.au/book_details.php?id=9780702236419 | isbn =978-0-7022-3641-9 | url-status=dead | archive-url =https://web.archive.org/web/20080514003720/http://www.uqp.uq.edu.au/book_details.php?id=9780702236419 | archive-date =14 May 2008 | df =dmy-all }}</ref> اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ ڊچ حڪومت اهو نظام [[جاوا]] ۽ [[سوماترا]] ۾ استعمال ڪيو. 1849ع ۾ [[پال جوليس روئٽر]] [[آخن]] ۽ [[برسلز]] جي وچ ۾ اسٽاڪ مارڪيٽ جون قيمتون موڪلڻ لاءِ ڪبوترن جي خدمت شروع ڪئي، جيڪا ٽيليگرافي رابطو مڪمل ٿيڻ تائين هڪ سال جاري رهي.<ref>{{cite news| title =Chronology: Reuters, from pigeons to multimedia merger| newspaper =Reuters| url =https://www.reuters.com/article/rbssTechMediaTelecomNews/idUSL1849100620080219| format =Web article| access-date =21 February 2008| date =19 February 2008| archive-date =26 March 2008| archive-url =https://web.archive.org/web/20080326192232/http://www.reuters.com/article/rbssTechMediaTelecomNews/idUSL1849100620080219| url-status =live}}</ref> وچئين دور ۾ [[مشعلن]] جون زنجيرون عام طور ٽڪرين جي چوٽين تي اشارا پهچائڻ لاءِ استعمال ٿينديون هيون. انهن جو هڪ وڏو نقصان اهو هو ته اهي صرف هڪ بِٽ معلومات منتقل ڪري سگهنديون هيون، تنهنڪري پيغام جي معنيٰ، جهڙوڪ "دشمن نظر اچي ويو آهي"، اڳواٽ طئي ٿيل هوندي هئي. انهن جي استعمال جو هڪ مشهور مثال [[اسپيني آرماڊا]] دوران ملي ٿو، جڏهن مشعلن جي زنجير [[پليموٿ]] کان [[لنڊن]] تائين خبرداريءَ جو اشارو پهچايو.<ref>{{cite web | first=David | last=Ross | url=http://www.britainexpress.com/History/tudor/armada.htm | title=The Spanish Armada | archive-url=https://web.archive.org/web/20200104142345/https://www.britainexpress.com/History/tudor/armada.htm | archive-date=4 January 2020 | website=Britain Express | access-date=October 1, 2007}}</ref> 1792ع ۾ فرانسيسي انجنيئر [[ڪلاڊ شاپ]] [[ليل]] ۽ پيرس جي وچ ۾ پهريون مستقل بصري [[ٽيليگرافي]] نظام (يا [[سيميفور لائين]]) قائم ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://chappe.ec-lyon.fr/|archive-url=https://web.archive.org/web/20040409014107/http://chappe.ec-lyon.fr/|title=Les Télégraphes Chappe|archive-date=2004-04-09|website=Cédrick Chatenet|location=l'Ecole Centrale de Lyon|year=2003}}</ref> پر سيميفور نظام لاءِ ماهر آپريٽرن ۽ هر ڏهه کان ٽيهه ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي مهانگا ٽاور گهربل هوندا هئا. برقي ٽيليگراف سان مقابلي جي نتيجي ۾ ان جي آخري تجارتي لائين 1880ع ۾ بند ڪئي وئي.<ref>{{cite web|url=http://www.itu.int/itudoc/gs/promo/tsb/88192.pdf|title=CCIT/ITU-T 50 Years of Excellence|archive-url=https://web.archive.org/web/20200212173522/https://www.itu.int/itudoc/gs/promo/tsb/88192.pdf|archive-date=12 February 2020|website=International Telecommunication Union|year=2006}}</ref> === ٽيليگراف ۽ ٽيليفون === {{main|ٽيليگرافي|ٽيليفوني}} 25 جولاءِ 1837ع تي پهريون تجارتي [[برقي ٽيليگراف]] انگريز موجد سر [[وليم فوٿرگل ڪوڪ]] ۽ انگريز سائنسدان سر [[چارلس ويٽسٽون]] پاران پيش ڪيو ويو.<ref>{{cite book|first=William|last=Brockedone|title=Cooke and Wheatstone and the Invention of the Electric Telegraph|date=11 March 2013|publisher=Routledge |isbn=9780415846783}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/technology/connecting-britain/first-electric-telegraph/|title=Who made the first electric telegraph communications?|work=The Telegraph|access-date=7 August 2017|language=en-GB|archive-date=8 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808003926/http://www.telegraph.co.uk/technology/connecting-britain/first-electric-telegraph/|url-status=live}}</ref> ٻنهي موجدن پنهنجي اوزار کي نئين ايجاد بدران ”موجوده برقي مقناطيسي ٽيليگراف ۾ هڪ سڌارو“ قرار ڏنو.<ref>{{cite web|url=https://www.du.edu/~jcalvert/tel/morse/morse.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20010616184336/https://www.du.edu/~jcalvert/tel/morse/morse.htm|archive-date=2001-06-16|title=The Electromagnetic Telegraph|first=J. B.|last=Calvert|date=19 May 2004}}</ref> [[سيميوئل مورس]] به آزاديءَ سان برقي ٽيليگراف جو هڪ نمونو تيار ڪيو، جنهن جو هن 2 سيپٽمبر 1837ع تي ڪامياب نه ٿيندڙ مظاهرو ڪيو. [[مورس ڪوڊ|سندس ڪوڊ]] ويٽسٽون جي اشارتي طريقي جي ڀيٽ ۾ هڪ اهم ترقي هئي. پهرين [[ائٽلانٽڪ سمنڊ پار ٽيليگراف ڪيبل]] 27 جولاءِ 1866ع تي ڪاميابي سان مڪمل ڪئي وئي، جنهن سان پهريون ڀيرو ائٽلانٽڪ سمنڊ پار ٽيليڪميونيڪيشن ممڪن ٿي.<ref>{{cite web|url=http://www.sil.si.edu/digitalcollections/hst/atlantic-cable/|title=The Atlantic Cable |via=Smithsonian Libraries |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701144122/http://www.sil.si.edu/digitalcollections/hst/atlantic-cable/|archive-date=1 July 2017|website=Bern Dibner|publisher=Burndy Library Inc.|year=1959}}</ref> [[انتونيو ميوچي]] جي ”ڳالهائيندڙ ٽيليگراف“ ۽ [[يوهان فلپ رائس]] جي ''Telefon'' تي ابتدائي ڪوششن کان پوءِ، روايتي ٽيليفون جو پيٽنٽ [[اليگزينڊر گراهم بيل|اليگزينڊر بيل]] فيبروري 1876ع ۾ داخل ڪرايو (صرف ڪجهه ڪلاڪ اڳ [[ايليشا گري]] ساڳئي قسم جي اوزار لاءِ [[پيٽنٽ ڪيويٽ]] داخل ڪئي هئي).<ref>"[https://www.loc.gov/everyday-mysteries/technology/item/who-is-credited-with-inventing-the-telephone/ Who is credited with inventing the telephone?]", published 2022-02-22, updated 2024-9-12. Science Reference Section, Library of Congress.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.oberlin.edu/external/EOG/OYTT-images/ElishaGray.html|title=Elisha Gray|archive-url=https://web.archive.org/web/20170628164416/http://www2.oberlin.edu/external/EOG/OYTT-images/ElishaGray.html|archive-date=28 June 2017|website=Oberlin College Archives|publisher=Electronic Oberlin Group|year=2006}}</ref> پهرين تجارتي ٽيليفون خدمتون [[بيل ٽيليفون ڪمپني]] پاران 1878ع ۽ 1879ع ۾ ائٽلانٽڪ جي ٻنهي ڪنارن تي [[نيو هيون]] ۽ [[لنڊن]] شهرن ۾ قائم ڪيون ويون.<ref>{{cite web|url=http://www.connected-earth.com/Galleries/Telecommunicationsage/Thetelephone/index.htm|title=Connected Earth: The telephone|archive-url=https://web.archive.org/web/20060822104544/http://www.connected-earth.com/Galleries/Telecommunicationsage/Thetelephone/index.htm|archive-date=22 August 2006|publisher=BT|year=2006}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.att.com/history/milestones.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20030114033744/https://www.att.com/history/milestones.html|title=History of AT&T|archive-date=2003-01-14|website=AT&T}}</ref> === ريڊيو ۽ ٽيليويزن === {{main|ريڊيو|ٽيليويزن}} 1894ع ۾ اطالوي موجد [[گوليئلمو مارڪوني]] نئين دريافت ٿيل [[ريڊيو لهر]]ن جي اصول تي ٻڌل بي تار رابطي جي ترقي شروع ڪئي، ۽ 1901ع تائين هن اهو ثابت ڪري ڏيکاريو ته اهي لهرون ائٽلانٽڪ سمنڊ پار به موڪلي سگهجن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.teslasociety.com/biography.htm|title=Tesla Biography|archive-url=https://web.archive.org/web/20160114205727/http://www.teslasociety.com/biography.htm |archive-date=14 January 2016|first=Ljubo|last=Vujovic|website=Tesla Memorial Society of New York|year=1998}}</ref> اهو ريڊيو ذريعي [[بي تار ٽيليگرافي]] جي شروعات هئي. 17 ڊسمبر 1902ع تي [[مارڪوني اسٽيشن (گليس بي، نووا اسڪوٽيا)|ڪينيڊا جي نووا اسڪوٽيا صوبي جي گليس بي ۾ مارڪوني اسٽيشن]] تان موڪليل پيغام اتر آمريڪا کان ائٽلانٽڪ پار پهچندڙ دنيا جو پهريون ريڊيو پيغام بڻيو. 1904ع ۾ هڪ تجارتي خدمت قائم ڪئي وئي، جيڪا رڪنيت رکندڙ جهازن ڏانهن هر رات خبرن جا خلاصا موڪليندي هئي، ۽ اهي جهاز انهن کي پنهنجي اندروني اخبارن ۾ شامل ڪندا هئا.<ref>{{Cite web|title=TR Center - Talking Across the Ocean|url=https://www.theodorerooseveltcenter.org/Blog/Item/Talking%20Across%20the%20Ocean|access-date=2021-03-12|website=www.theodorerooseveltcenter.org|archive-date=17 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417162827/https://www.theodorerooseveltcenter.org/Blog/Item/Talking%20Across%20the%20Ocean|url-status=live}}</ref> [[پهرين عالمي جنگ]] فوجي رابطن لاءِ ريڊيو جي ترقي کي تيز ڪيو. جنگ کان پوءِ 1920ع واري ڏهاڪي ۾ تجارتي [[اي ايم نشريات]] شروع ٿي، جيڪا تفريح ۽ خبرن جو هڪ اهم عوامي ذريعو بڻجي وئي. [[ٻي عالمي جنگ]] وري جهازن ۽ زميني فوجي رابطن، ريڊيو نيويگيشن ۽ ريڊار جي جنگي ضرورتن سبب ريڊيو جي ترقي کي وڌيڪ تيز ڪيو.<ref>{{cite book|isbn=9781118104644|last=Thompson|first=R.J. Jr.|year=2011|title=Crystal Clear: The Struggle for Reliable Communications Technology in World War II|location=Hoboken, NJ|publisher=Wiley}}</ref> ريڊيو جي [[ايف ايم نشريات|اسٽيريو ايف ايم نشريات]] جي ترقي آمريڪا ۾ 1930ع واري ڏهاڪي ۽ برطانيا ۾ 1940ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ٿي،<ref name="BBC1946">{{cite web |title=Report 1946-04 – Frequency Modulation |url=https://www.bbc.co.uk/rd/publications/rdreport_1946_04 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200103173115/https://www.bbc.co.uk/rd/publications/rdreport_1946_04 |archive-date=2020-01-03 |access-date=2020-01-03 |website=BBC Research & Development|date=January 1946 }}</ref> ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ان اي ايم کي غالب تجارتي معيار طور گهڻي حد تائين تبديل ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite book | isbn=9781623566654 | last1=Théberge | first1=P. | last2=Devine | first2=K. | last3=Everrett | first3=T | year=2015 | title=Living Stereo: Histories and Cultures of Multichannel Sound | location=New York | publisher=Bloomsbury Publishing}}</ref> 25 مارچ 1925ع تي [[جان لوگي بيئرڊ]] لنڊن جي [[سيلفرجز]] ڊپارٽمينٽل اسٽور ۾ هلندڙ تصويرن جي ترسيل جو مظاهرو ڪيو. بيئرڊ جو اوزار [[پال نپڪو]] جي [[نپڪو ڊسڪ]] تي ٻڌل هو، تنهنڪري اهو [[ميڪانيڪي ٽيليويزن]] جي نالي سان مشهور ٿيو. اهو نظام [[برٽش براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]] پاران 30 سيپٽمبر 1929ع کان شروع ڪيل تجرباتي نشريات جو بنياد بڻيو.<ref>{{cite web|url=http://www.mztv.com/newframe.asp?content=http://www.mztv.com/pioneers.html | title=The Pioneers | archive-url=https://web.archive.org/web/20130514070220/http://www.mztv.com/newframe.asp?content=http%3A%2F%2Fwww.mztv.com%2Fpioneers.html | archive-date=14 May 2013 | website=MZTV Museum of Television | year=2006}}</ref> === ويڪيوم ٽيوب === {{main|ويڪيوم ٽيوب}} ويڪيوم ٽيوبون ڪيترن ئي بنيادي برقياتي عملن، جهڙوڪ سگنلن جي [[طاقت واڌارو|طاقت واڌاري]] ۽ برقي رو جي [[سڌارڻ (برقيات)|سڌارڻ]] لاءِ گرم [[گرم ڪيٿوڊ|ڪيٿوڊ]] مان نڪرندڙ [[ٿرميونڪ اخراج]] ٿيندڙ اليڪٽرانن کي استعمال ڪنديون آهن.<ref>{{Cite news |title=Electron tube {{!}} Vacuum Tubes, Cathode Rays, & Applications {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/technology/electron-tube |access-date=2026-06-14 |work=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> سڀ کان سادي ويڪيوم ٽيوب، يعني [[ڊائيوڊ]]، جيڪا 1904ع ۾ [[جان ايمبروز فليمنگ]] ايجاد ڪئي، رڳو هڪ گرم اليڪٽران خارج ڪندڙ ڪيٿوڊ ۽ هڪ اينوڊ تي مشتمل هوندي آهي. اليڪٽران هن اوزار ۾ صرف هڪ طرف، يعني ڪيٿوڊ کان اينوڊ ڏانهن وهي سگهن ٿا. ٽيوب اندر هڪ يا وڌيڪ [[ضابطو ڄاري]] شامل ڪرڻ سان ڪيٿوڊ ۽ اينوڊ جي وچ ۾ وهندڙ برقي رو کي ڄاري يا ڄارين تي لاڳو ٿيل وولٽيج ذريعي ڪنٽرول ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite web|last=Hoddeson|first=L|title=The Vacuum Tube|url=https://www.pbs.org/transistor/science/events/vacuumt.html|publisher=PBS|access-date=6 May 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120415063342/http://www.pbs.org/transistor/science/events/vacuumt.html | archive-date=15 April 2012}}</ref> اهي اوزار ويهين صديءَ جي پهرين اڌ دوران برقي سرڪٽن جو بنيادي حصو بڻيا ۽ ريڊيو، ٽيليويزن، ريڊار، [[آواز جي رڪارڊنگ ۽ ٻيهر پيداوار]]، ڊگهي فاصلي وارن ٽيليفون نيٽ ورڪن، ۽ اينالاگ توڙي شروعاتي ڊجيٽل [[ڪمپيوٽر]]ن جي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. جيتوڻيڪ ڪجهه شعبن ۾ اڳ ئي [[اسپارڪ گيپ ٽرانسميٽر]] ۽ [[ميڪانيڪي ڪمپيوٽر]] جهڙيون ٽيڪنالاجيون استعمال ٿي رهيون هيون، پر ٿرميونڪ ويڪيوم ٽيوب جي ايجاد انهن ٽيڪنالاجين کي وسيع ۽ عملي استعمال لائق بڻايو، جنهن سان [[برقيات]] جي شعبي جي بنياد پئي.<ref>{{cite book |last1=Macksey |first1=Kenneth |last2=Woodhouse |first2=William |year=1991 |chapter=Electronics |title=The Penguin Encyclopedia of Modern Warfare: 1850 to the present day |publisher=Viking |page=110 |isbn=978-0-670-82698-8 |quote=The electronics age may be said to have been ushered in with the invention of the vacuum diode valve in 1902 by the Briton John Fleming (himself coining the word 'electronics'), the immediate application being in the field of radio.}}</ref> ويهين صديءَ جي اڪثر حصي دوران ٽيليويزنن ۾ هڪ خاص قسم جي ويڪيوم ٽيوب، يعني [[ڪيٿوڊ ري ٽيوب]]، استعمال ٿيندي هئي، جيڪا [[ڪارل فرڊيننڊ برائون]] ايجاد ڪئي هئي. اهڙي ٽيليويزن جو پهريون اميد افزا نمونو [[فائلو فارنسورٿ]] تيار ڪيو، جنهن 7 سيپٽمبر 1927ع تي پنهنجي خاندان آڏو ان جو مظاهرو ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/farnsworth.html|title=Philo Farnsworth | archive-url=https://web.archive.org/web/20090930214902/http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/farnsworth.html |archive-date=30 September 2009|first=Neil|last=Postman|website=[[TIME Magazine]]|date=29 March 1999}}</ref> ٻي عالمي جنگ کان پوءِ رڪجي ويل تجربا ٻيهر شروع ٿيا ۽ ٽيليويزن گهرن ۾ تفريح ۽ نشريات جو هڪ اهم ذريعو بڻجي ويو. 1940ع واري ڏهاڪي دوران [[نيم موصل اوزار]]ن جي ايجاد سان [[ٺوس-حالت برقيات|ٺوس-حالت]] وارا اوزار تيار ڪرڻ ممڪن ٿيو، جيڪي ويڪيوم ٽيوبن جي ڀيٽ ۾ ننڍا، سستا، وڌيڪ ڪارائتا، وڌيڪ قابلِ اعتماد ۽ وڌيڪ پائيدار هئا. 1960ع واري ڏهاڪي جي وچ کان ويڪيوم ٽيوبن جي جاءِ [[ٽرانزسٽر]]ن وٺڻ شروع ڪئي. تنهن هوندي به ويڪيوم ٽيوبون اڄ به ڪجهه اعليٰ فريڪوئنسي وارن طاقت وڌائيندڙن ۾ استعمال ٿين ٿيون. === ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ ۽ انٽرنيٽ === {{main|ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ|انٽرنيٽ}} 11 سيپٽمبر 1940ع تي [[جارج اسٽيبٽز]] نيويارڪ مان [[ٽيليٽائپ]] ذريعي پنهنجي ''ڪامپليڪس نمبر ڪيلڪيوليٽر'' لاءِ مسئلا موڪليا ۽ انهن جا حساب ڪيل نتيجا [[نيو هيمپشائر]] ۾ [[ڊارٽمٿ ڪاليج]] مان واپس حاصل ڪيا.<ref>{{Cite web|title=George Stibitz (1904–1995) | url=http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm | access-date=6 June 2023|website=www.kerryr.net|publisher=Kerry Redshaw|archive-date=15 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815235330/http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm|url-status=live}}</ref> مرڪزي ڪمپيوٽر ([[مرڪزي ڪمپيوٽر]]) ۽ پري موجود [[غير ذهين ٽرمينل]]ن تي ٻڌل هي ترتيب 1970ع واري ڏهاڪي تائين وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي رهي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾ [[پال باران]] ۽ آزاديءَ سان [[ڊونلڊ ڊيوس]] [[پيڪيٽ سوئچنگ]] تي تحقيق شروع ڪئي، جيڪا اهڙي ٽيڪنالاجي آهي جنهن ۾ پيغام کي ننڍن حصن ۾ ورهائي، مرڪزي ڪمپيوٽر مان گذارڻ کان سواءِ، [[ايسنڪرونس ٽرانسفر موڊ|غير هم وقت]] طريقي سان منزل ڏانهن موڪليو ويندو آهي. 5 ڊسمبر 1969ع تي چار-نوڊن تي مشتمل هڪ [[ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ]] قائم ٿيو، جيڪو [[آرپانيٽ]] جي شروعات ثابت ٿيو، ۽ 1981ع تائين اهو وڌي 213 [[نوڊ (نيٽ ورڪنگ)|نوڊ]]ن تائين پهچي ويو.<ref>{{cite book | last = Hafner | first = Katie | title = Where Wizards Stay Up Late: The Origins Of The Internet | publisher = Simon & Schuster | year = 1998 | isbn = 978-0-684-83267-8 }}</ref> بعد ۾ آرپانيٽ ٻين نيٽ ورڪن سان ضم ٿي [[انٽرنيٽ]] بڻجي ويو. جڏهن ته انٽرنيٽ جي ترقي [[انٽرنيٽ انجنيئرنگ ٽاسڪ فورس]] (IETF) جي مرڪزي ڌيان هيٺ رهي، جنهن [[تبصري لاءِ درخواست]] (RFC) دستاويزن جو هڪ سلسلو جاري ڪيو، ساڳئي وقت صنعتي تحقيقاتي مرڪزن ۾ ٻيون به اهم نيٽ ورڪنگ ترقيون ٿيون، جهڙوڪ [[ايٿرنيٽ]] (1983ع)، [[ٽوڪن رنگ]] (1984ع){{citation needed|date=April 2018}} ۽ [[تاري نما نيٽ ورڪ]] بناوت تي ٻڌل [[مقامي ايراضي نيٽ ورڪ]] (LAN) جي ترقي. === ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ ۽ انٽرنيٽ === {{main|ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ|انٽرنيٽ}} 11 سيپٽمبر 1940ع تي [[جارج اسٽيبٽز]] نيويارڪ مان [[ٽيليٽائپ]] ذريعي پنهنجي ''ڪامپليڪس نمبر ڪيلڪيوليٽر'' لاءِ مسئلا موڪليا ۽ انهن جا حساب ڪيل نتيجا [[نيو هيمپشائر]] ۾ [[ڊارٽمٿ ڪاليج]] مان واپس حاصل ڪيا.<ref>{{Cite web|title=George Stibitz (1904–1995) | url=http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm | access-date=6 June 2023|website=www.kerryr.net|publisher=Kerry Redshaw|archive-date=15 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815235330/http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm|url-status=live}}</ref> مرڪزي ڪمپيوٽر ([[مرڪزي ڪمپيوٽر]]) ۽ پري موجود [[غير ذهين ٽرمينل]]ن تي ٻڌل هي ترتيب 1970ع واري ڏهاڪي تائين وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي رهي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾ [[پال باران]] ۽ آزاديءَ سان [[ڊونلڊ ڊيوس]] [[پيڪيٽ سوئچنگ]] تي تحقيق شروع ڪئي، جيڪا اهڙي ٽيڪنالاجي آهي جنهن ۾ پيغام کي ننڍن حصن ۾ ورهائي، مرڪزي ڪمپيوٽر مان گذارڻ کان سواءِ، [[ايسنڪرونس ٽرانسفر موڊ|غير هم وقت]] طريقي سان منزل ڏانهن موڪليو ويندو آهي. 5 ڊسمبر 1969ع تي چار-نوڊن تي مشتمل هڪ [[ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ]] قائم ٿيو، جيڪو [[آرپانيٽ]] جي شروعات ثابت ٿيو، ۽ 1981ع تائين اهو وڌي 213 [[نوڊ (نيٽ ورڪنگ)|نوڊ]]ن تائين پهچي ويو.<ref>{{cite book | last = Hafner | first = Katie | title = Where Wizards Stay Up Late: The Origins Of The Internet | publisher = Simon & Schuster | year = 1998 | isbn = 978-0-684-83267-8 }}</ref> بعد ۾ آرپانيٽ ٻين نيٽ ورڪن سان ضم ٿي [[انٽرنيٽ]] بڻجي ويو. جڏهن ته انٽرنيٽ جي ترقي [[انٽرنيٽ انجنيئرنگ ٽاسڪ فورس]] (IETF) جي مرڪزي ڌيان هيٺ رهي، جنهن [[تبصري لاءِ درخواست]] (RFC) دستاويزن جو هڪ سلسلو جاري ڪيو، ساڳئي وقت صنعتي تحقيقاتي مرڪزن ۾ ٻيون به اهم نيٽ ورڪنگ ترقيون ٿيون، جهڙوڪ [[ايٿرنيٽ]] (1983ع)، [[ٽوڪن رنگ]] (1984ع){{citation needed|date=April 2018}} ۽ [[تاري نما نيٽ ورڪ]] بناوت تي ٻڌل [[مقامي ايراضي نيٽ ورڪ]] (LAN) جي ترقي. === ترسيل جي گنجائش ۾ واڌ === ٻطرفي ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪن وسيلي دنيا ۾ معلومات جي مٽاسٽا جي مؤثر گنجائش 1986ع ۾ بهترين نموني سان دٻايل معلومات جي 281 [[پيٽابائيٽ]] (PB) مان وڌي 1993ع ۾ 471 پيٽابائيٽ، 2000ع ۾ 2.2 [[ايگزابائيٽ]] (EB)، ۽ 2007ع ۾ 65 ايگزابائيٽ تائين پهچي وئي.<ref name="HilbertLopez2011">{{cite journal|title=The World's Technological Capacity to Store, Communicate, and Compute Information|first1=Martin|last1=Hilbert|first2=Priscila|last2=López|year=2011|journal=[[Science (journal)|Science]]|volume=332|issue=6025|pages=60–65 | doi=10.1126/science.1200970 | pmid=21310967 | bibcode=2011Sci...332...60H|s2cid=206531385|doi-access=free}}</ref> معلومات جي لحاظ کان هي مقدار 1986ع ۾ في ماڻهو روزانو اخبار جي ٻن صفحن جي برابر هئي، جيڪا 2007ع تائين وڌي في ماڻهو روزانو ڇهن مڪمل اخبارن جي برابر ٿي وئي.<ref>{{cite news|url=http://ideas.economist.com/video/giant-sifting-sound-0|title=video animation|newspaper=The Economist|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118072720/http://ideas.economist.com/video/giant-sifting-sound-0 |archive-date=18 January 2012}}</ref> هن واڌ کي نظر ۾ رکندي، ٽيليڪميونيڪيشن عالمي معيشت ۾ ڏينهون ڏينهن وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪري رهي آهي، ۽ 2012ع ۾ عالمي ٽيليڪميونيڪيشن صنعت جو حجم لڳ ڀڳ 4.7 ٽريلين آمريڪي ڊالر هو.<ref name="plunkettresearch01">{{cite web | url=http://www.plunkettresearch.com/Telecommunications/TelecommunicationsStatistics/tabid/96/Default.aspx | title=Worldwide Telecommunications Industry Revenues | archive-url=https://web.archive.org/web/20100328045302/http://www.plunkettresearch.com/Telecommunications/TelecommunicationsStatistics/tabid/96/Default.aspx |archive-date=28 March 2010|website=Plunkett's Telecommunications Industry Almanac 2010|date=1 June 2010}}</ref><ref name="plunkettresearch02">{{Cite web |title=Introduction to the Telecommunications Industry |url=http://www.plunkettresearch.com/telecommunications-market-research/industry-and-business-data/statistics |website=Plunkett Research |archive-url=https://web.archive.org/web/20121022031016/http://www.plunkettresearch.com/telecommunications-market-research/industry-and-business-data/statistics |archive-date=22 October 2012}}</ref> 2010ع ۾ عالمي ٽيليڪميونيڪيشن صنعت جي خدمتن مان حاصل ٿيندڙ آمدني جو اندازو 1.5 ٽريلين آمريڪي ڊالر لڳايو ويو، جيڪا دنيا جي مجموعي قومي پيداوار ([[جي ڊي پي]]) جو لڳ ڀڳ 2.4 سيڪڙو هئي.<ref name="plunkettresearch01" /> == فني تصور == جديد ٽيليڪميونيڪيشن ڪيترن ئي بنيادي تصورن تي ٻڌل آهي، جيڪي هڪ صديءَ کان به وڌيڪ عرصي دوران تدريجي طور ترقي ۽ بهتري ماڻيندا رهيا آهن. === بنيادي جزا === ٽيليڪميونيڪيشن ٽيڪنالاجين کي بنيادي طور [[تارائتو مواصلات|تارائتن]] ۽ بي تار طريقن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. مجموعي طور هڪ بنيادي ٽيليڪميونيڪيشن نظام ٽن اهم حصن تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ هميشه موجود هوندا آهن: * [[موڪليندڙ]]، جيڪو معلومات حاصل ڪري ان کي [[اشارو|اشاري]] ۾ تبديل ڪري ٿو. * [[ترسيل ذريعو]]، جنهن کي ''جسماني چينل'' پڻ چيو ويندو آهي، جيڪو اشاري کي منتقل ڪري ٿو (مثال طور [[آزاد خلا نظري مواصلات|آزاد خلا وارو چينل]]). * [[وصول ڪندڙ]]، جيڪو چينل مان اشاري کي حاصل ڪري ان کي ٻيهر وصول ڪندڙ لاءِ قابلِ استعمال معلومات ۾ تبديل ڪري ٿو. هڪ [[ريڊيو نشرياتي اسٽيشن]] ۾ اسٽيشن جو وڏو [[طاقت وڌائيندڙ]] موڪليندڙ هوندو آهي، جڏهن ته نشرياتي [[ريڊيو اينٽينا]] طاقت وڌائيندڙ ۽ آزاد خلا واري چينل جي وچ ۾ رابطي جو ذريعو هوندي آهي. آزاد خلا وارو چينل ترسيل جو ذريعو هوندو آهي، ۽ وصول ڪندڙ جي اينٽينا آزاد خلا واري چينل ۽ وصول ڪندڙ جي وچ ۾ رابطي جو ذريعو هوندي آهي. ان کان پوءِ [[ريڊيو وصول ڪندڙ]] ريڊيو اشاري جي آخري منزل هوندو آهي، جتي برقي اشاري کي آواز ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي. ٽيليڪميونيڪيشن نظام ڪڏهن ڪڏهن [[ٻطرفي مواصلات|ٻطرفا]] (Duplex) پڻ هوندا آهن، جن ۾ هڪ ئي برقي اوزار موڪليندڙ ۽ وصول ڪندڙ ٻنهي طور ڪم ڪندو آهي، جنهن کي ''[[ٽرانسيور]]'' چيو ويندو آهي (مثال طور [[موبائل فون]]).<ref name="stallings-intro">{{cite book | last = Haykin | first = Simon | edition= 4th | title = Communication Systems | url = https://archive.org/details/communicationsy000simo | url-access = registration | publisher = John Wiley & Sons | year = 2001 | pages = [https://archive.org/details/communicationsy000simo/page/n21 1]–3 | isbn = 978-0-471-17869-9 }}</ref> ٽرانسيور اندر موڪليندڙ ۽ وصول ڪندڙ جا برقي حصا هڪ ٻئي کان گهڻي حد تائين آزاد هوندا آهن. ان جو سبب اهو آهي ته ريڊيو موڪليندڙن ۾ طاقت وڌائيندڙ واٽ يا ڪلوواٽ جي سطح تي ڪم ڪندا آهن، جڏهن ته ريڊيو وصول ڪندڙ صرف مائيڪروواٽ يا [[نانوواٽ]] جي سطح جي اشارن سان ڪم ڪندا آهن. تنهن ڪري ٽرانسيورن کي اهڙي احتياط سان ٺاهيو ويندو آهي جو انهن جا وڌيڪ طاقت وارا ۽ گهٽ طاقت وارا حصا هڪ ٻئي تي اثرانداز نه ٿين. مقرر ٿيل تارن ذريعي ٿيندڙ ٽيليڪميونيڪيشن کي [[نقطو-کان-نقطو مواصلات]] چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها هڪ موڪليندڙ ۽ هڪ وصول ڪندڙ جي وچ ۾ ٿيندي آهي. جڏهن ته ريڊيو ذريعي ٿيندڙ مواصلات کي [[نشريات|نشرياتي مواصلات]] چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ هڪ طاقتور موڪليندڙ ۽ ڪيترائي گهٽ طاقت وارا پر حساس ريڊيو وصول ڪندڙ شامل هوندا آهن.<ref name="stallings-intro" /> اهڙا ٽيليڪميونيڪيشن نظام، جن ۾ ڪيترائي موڪليندڙ ۽ ڪيترائي وصول ڪندڙ گڏيل طور هڪ ئي جسماني چينل کي استعمال ڪرڻ لاءِ ترتيب ڏنل هوندا آهن، [[گهڻ رستي منتقلي]] (Multiplex Systems) سڏبا آهن. جسماني چينلن جي اهڙي گڏيل استعمال سان عام طور تي خرچن ۾ نمايان گهٽتائي اچي ٿي. گهڻ رستي وارا نظام ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪن ۾ ترتيب ڏنا ويندا آهن، جتي گهڻ رستي وارا اشارا مختلف مرڪزن تي سوئچ ٿي صحيح وصول ڪندڙ تائين پهچندا آهن. === اينالاگ ۽ ڊجيٽل مواصلات === مواصلات کي [[اينالاگ اشارو|اينالاگ]] يا [[ڊجيٽل اشارو]]ن جي صورت ۾ رمزبند ڪري سگهجي ٿو، جيڪي وري [[اينالاگ مواصلات|اينالاگ]] يا [[ڊجيٽل مواصلات|ڊجيٽل]] نظامن ذريعي منتقل ٿيندا آهن. اينالاگ اشارا معلومات جي لحاظ کان مسلسل تبديل ٿيندا رهندا آهن، جڏهن ته ڊجيٽل اشارا معلومات کي الڳ الڳ قدرن (جهڙوڪ هڪن ۽ صفرن) جي صورت ۾ ظاهر ڪندا آهن.<ref name=Ambardar>{{cite book | last = Ambardar | first = Ashok | edition = 2nd | title = Analog and Digital Signal Processing | publisher = Brooks| year = 1999 | pages = [https://archive.org/details/analogdigitalsig00amba/page/1 1–2] | isbn = 978-0-534-95409-3 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/analogdigitalsig00amba/page/1 }}</ref> منتقلي ۽ وصولي دوران اينالاگ اشارن ۾ موجود معلومات غير مطلوب [[شور (اشارن جي عملڪاري)|شور]] سبب خراب ٿيندي آهي. عام طور مواصلاتي نظام ۾ شور کي هڪ [[بي ترتيب عمل]] جي ذريعي گهربل اشاري ۾ اضافي يا گهٽتائي جي صورت ۾ ظاهر ڪيو ويندو آهي. اهڙي قسم جي شور کي [[واڌو شور]] چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ مختلف وقتن تي اهو مثبت يا منفي ٻنهي صورتن ۾ ٿي سگهي ٿو. جيستائين واڌو شور ڪنهن خاص حد کان وڌيڪ نه ٿئي، تيستائين ڊجيٽل اشارن ۾ موجود معلومات محفوظ رهندي آهي. شور جي مقابلي ۾ اها مزاحمت ڊجيٽل اشارن جو اينالاگ اشارن تي هڪ اهم فائدو آهي. بهرحال، جڏهن شور نظام جي پاڻمرادو غلطي درست ڪرڻ جي صلاحيت کان وڌي وڃي ٿو، تڏهن ڊجيٽل نظام اوچتو مڪمل طور ناڪام ٿي وڃي ٿو. ان جي ابتڙ، اينالاگ نظام آهستي آهستي خراب ٿيندو آهي؛ شور وڌڻ سان اشارو بتدريج گهٽ معيار وارو ٿيندو آهي، پر ڪجهه حد تائين استعمال لائق رهندو آهي. ان کان علاوه، [[مسلسل اشارو|مسلسل ڊيٽا]] جي ڊجيٽل منتقلي دوران لازمي طور [[مقداربندي شور]] پيدا ٿيندو آهي. هن شور کي گهٽائي سگهجي ٿو، پر مڪمل طور ختم نٿو ڪري سگهجي، ۽ ان لاءِ چينل جي وڌيڪ پٽي ويڪر جي ضرورت پوندي آهي. === اينالاگ ۽ ڊجيٽل مواصلات === مواصلات کي [[اينالاگ اشارو|اينالاگ]] يا [[ڊجيٽل اشارو|ڊجيٽل]] اشارن جي صورت ۾ رمزبند ڪري سگهجي ٿو، جيڪي وري [[اينالاگ مواصلات|اينالاگ]] يا [[ڊجيٽل مواصلات|ڊجيٽل]] نظامن ذريعي منتقل ڪيا ويندا آهن. اينالاگ اشارا معلومات جي لحاظ کان لڳاتار تبديل ٿيندا رهن ٿا، جڏهن ته ڊجيٽل اشارا معلومات کي الڳ الڳ قدرن (مثال طور، هڪن ۽ صفرن جي مجموعي) جي صورت ۾ رمزبند ڪندا آهن.<ref name=Ambardar>{{cite book | last = Ambardar | first = Ashok | edition = 2nd | title = Analog and Digital Signal Processing | publisher = Brooks| year = 1999 | pages = [https://archive.org/details/analogdigitalsig00amba/page/1 1–2] | isbn = 978-0-534-95409-3 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/analogdigitalsig00amba/page/1 }}</ref> منتقلي ۽ وصولي دوران اينالاگ اشارن ۾ موجود معلومات غير مطلوب [[اشارن جي عملڪاريءَ ۾ شور|شور]] سبب خراب ٿيندي آهي. عام طور تي مواصلاتي نظام ۾ شور کي [[بي ترتيب عمل]] جي ذريعي گهربل اشاري ۾ واڌ يا گهٽتائي جي صورت ۾ ظاهر ڪيو ويندو آهي. اهڙي قسم جي شور کي [[واڌو شور]] چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ مختلف وقتن تي اهو منفي يا مثبت ٻنهي صورتن ۾ ٿي سگهي ٿو. جيستائين واڌو شور ڪنهن مقرر حد کان وڌي نه وڃي، تيستائين ڊجيٽل اشارن ۾ موجود معلومات محفوظ رهندي آهي. شور جي مقابلي ۾ انهن جي مزاحمت، اينالاگ اشارن جي ڀيٽ ۾ ڊجيٽل اشارن جو هڪ اهم فائدو آهي. بهرحال، جڏهن شور نظام جي پاڻمرادو غلطي درست ڪرڻ جي صلاحيت کان وڌي وڃي ٿو، تڏهن ڊجيٽل نظام [[ڪلف اثر|اوچتي مڪمل ناڪامي]] جو شڪار ٿي ويندو آهي. ان جي ابتڙ، اينالاگ نظام آهستي آهستي خراب ٿيندو آهي؛ شور وڌڻ سان اشارو بتدريج گهٽ معيار وارو ٿيندو آهي، پر ڪجهه حد تائين استعمال لائق رهندو آهي. ان کان علاوه، [[مسلسل اشارو|مسلسل ڊيٽا]] جي ڊجيٽل منتقلي دوران لازمي طور [[مقداربندي شور]] پيدا ٿيندو آهي. هن شور کي گهٽائي سگهجي ٿو، پر مڪمل طور ختم نٿو ڪري سگهجي، ۽ ان لاءِ چينل جي وڌيڪ پٽي ويڪر جي ضرورت پوندي آهي. === مواصلاتي چينل === {{main|مواصلاتي چينل}} ''چينل'' (channel) جي اصطلاح جا ٻه مختلف مطلب آهن. پهرئين معنيٰ موجب، چينل اهو طبعياتي ذريعو آهي جيڪو موڪليندڙ ۽ وصول ڪندڙ جي وچ ۾ اشارو کڻي وڃي ٿو. ان جا مثال آهن: آواز جي مواصلات لاءِ [[فضا]]، ڪجهه قسمن جي [[نوري مواصلات]] لاءِ شيشي جا [[نوري فائبر]]، وولٽيج ۽ برقي رو جي ذريعي مواصلات لاءِ [[هم محور ڪيبل]]، ۽ [[خالي جاءِ ذريعي نوري مواصلات|آزاد خلا]]، جتي [[نظر ايندڙ روشني]]، [[تحتِ سرخ]] شعاعون، [[بالابنفشي روشني]] ۽ [[ريڊيو لهر]]ن ذريعي مواصلات ٿيندي آهي. هم محور ڪيبلن جي قسمن کي RG يا ''ريڊيو گائيڊ'' جي درجي بندي موجب سڃاتو ويندو آهي، جيڪا اصطلاح [[ٻي عالمي جنگ]] دوران وجود ۾ آئي. مختلف RG درجابنديون مخصوص اشارن جي منتقلي وارين استعمالن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿينديون آهن.<ref>{{Cite news|url=http://www.conwire.com/coax-cable-rg-cable-blog|title=Coax Cable FAQ Series: What is RG Cable? – Conwire|date=12 January 2016|work=Conwire|access-date=7 August 2017|language=en-US|archive-date=8 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808000629/http://www.conwire.com/coax-cable-rg-cable-blog|url-status=live}}</ref> هن آخري قسم کي ''آزاد خلا چينل'' چيو ويندو آهي. ريڊيو لهرن جي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ تائين منتقلي جو ٻنهي هنڌن جي وچ ۾ فضا جي موجودگي يا غير موجودگي سان ڪو واسطو ناهي. ريڊيو لهرون مڪمل [[خلا]] مان به اوتري ئي آساني سان گذرن ٿيون، جيتري هوا، ڪوهيڙي، ڪڪرن يا ڪنهن ٻئي گئس مان. مواصلات ۾ ''چينل'' جو ٻيو مطلب [[مواصلاتي چينل]] جي اصطلاح ۾ ملي ٿو، جنهن مان مراد منتقلي واري ذريعي جي اهڙي ورهاست آهي، جنهن سان هڪ ئي وقت ڪيترن ئي معلوماتي وهڪرن کي موڪلڻ ممڪن ٿئي. مثال طور، هڪ ريڊيو اسٽيشن 94.5&nbsp;[[ميگاهرٽز|MHz]] جي ويجهو فريڪوئنسي تي آزاد خلا ۾ ريڊيو لهرون نشر ڪري سگهي ٿي، جڏهن ته ٻي ريڊيو اسٽيشن ساڳئي وقت 96.1&nbsp;MHz جي ويجهو فريڪوئنسي تي نشريات ڪري سگهي ٿي. هر ريڊيو اسٽيشن لڳ ڀڳ 180&nbsp;[[ڪلوهرٽز|kHz]] جي [[اشارن جي عملڪاريءَ ۾ پٽي ويڪر|پٽي ويڪر]] اندر ريڊيو لهرون منتقل ڪندي، جنهن جو مرڪز مخصوص [[حامل لهر|حامل فريڪوئنسي]] هوندو آهي. هن مثال ۾ هر اسٽيشن پنهنجي پاڙيسري اسٽيشن کان 200&nbsp;kHz جي فاصلي تي هوندي آهي، جڏهن ته 200&nbsp;kHz ۽ 180&nbsp;kHz جي وچ وارو 20&nbsp;kHz مواصلاتي نظام جي فني خامين لاءِ رکيل انجنيئرنگ مارجن هوندو آهي. مٿين مثال ۾ ''آزاد خلا چينل'' کي فريڪوئنسي جي بنياد تي مختلف مواصلاتي چينلن ۾ ورهايو ويو آهي، ۽ هر چينل کي ريڊيو لهرن جي نشريات لاءِ الڳ فريڪوئنسي پٽي ويڪر ڏني وئي آهي. ذريعي کي فريڪوئنسي جي بنياد تي چينلن ۾ ورهائڻ واري هن نظام کي [[فريڪوئنسي ڊويزن ملٽي پليڪسنگ]] چيو ويندو آهي. ساڳئي تصور لاءِ ٻيو اصطلاح [[موج ڊگھائي ڊويزن ملٽي پليڪسنگ]] آهي، جيڪو گهڻو ڪري نوري مواصلات ۾ استعمال ٿيندو آهي، جتي ڪيترائي موڪليندڙ هڪ ئي طبعياتي ذريعي کي گڏيل طور استعمال ڪندا آهن. مواصلاتي ذريعي کي چينلن ۾ ورهائڻ جو هڪ ٻيو طريقو اهو آهي ته هر موڪليندڙ کي وقت جو هڪ ورجندڙ حصو (''وقت جي سلاٽ''، مثال طور هر سيڪنڊ مان 20 [[ملي سيڪنڊ]]) ڏنو وڃي، ۽ هر موڪليندڙ کي رڳو پنهنجي مقرر وقت واري حصي اندر پيغام موڪلڻ جي اجازت هجي. ذريعي کي وقت جي بنياد تي مواصلاتي چينلن ۾ ورهائڻ واري هن طريقي کي [[وقت ڊويزن ملٽي پليڪسنگ]] (TDM) چيو ويندو آهي، جيڪو [[نوري فائبر]] مواصلات ۾ استعمال ٿيندو آهي. ڪجهه ريڊيو مواصلاتي نظام، اڳ ۾ مختص ڪيل FDM چينل جي اندر TDM پڻ استعمال ڪندا آهن. تنهن ڪري اهڙا نظام TDM ۽ FDM ٻنهي جو گڏيل (هائبرڊ) استعمال ڪندا آهن. === ماڊيوليشن === {{main|ماڊيوليشن}} معلومات منتقل ڪرڻ لاءِ اشارو (سگنل) کي هڪ مخصوص شڪل ڏيڻ جي عمل کي ''ماڊيوليشن'' چيو ويندو آهي. ماڊيوليشن ذريعي ڊجيٽل پيغام کي اينالاگ موجي شڪل (waveform) ۾ پيش ڪري سگهجي ٿو. هن عمل کي عام طور [[ڪيئنگ (مواصلات)|''ڪيئنگ'']] چيو ويندو آهي، جيڪا اصطلاح مواصلات ۾ [[مورس ڪوڊ]] جي پراڻي استعمال مان نڪتل آهي. ڪيئنگ جون ڪيتريون ئي ٽيڪنيڪون موجود آهن، جن ۾ [[مرحلي جي تبديليءَ واري ڪيئنگ]]، [[فريڪوئنسي جي تبديليءَ واري ڪيئنگ]] ۽ [[ايمپليٽيوڊ جي تبديليءَ واري ڪيئنگ]] شامل آهن. مثال طور، [[بلوٽوٿ]] نظام مختلف اوزارن جي وچ ۾ معلومات جي ڏي وٺ لاءِ مرحلي جي تبديليءَ واري ڪيئنگ استعمال ڪندو آهي.<ref>Haykin, pp. 344–403.</ref><ref>[http://www.bluetooth.org/foundry/adopters/document/Core_v2.0_EDR/en/1/Core_v2.0_EDR.zip Bluetooth Specification Version 2.0 + EDR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140814042933/https://www.bluetooth.org/foundry/adopters/document/Core_v2.0_EDR/en/1/Core_v2.0_EDR.zip |date=14 August 2014 }} (p. 27), Bluetooth, 2004.</ref> ان کان علاوه، مرحلي جي تبديليءَ واري ڪيئنگ ۽ ايمپليٽيوڊ جي تبديليءَ واري ڪيئنگ جي گڏيل استعمال کي [[چوڪنڊي ايمپليٽيوڊ ماڊيوليشن]] (QAM) چيو ويندو آهي، جيڪو وڌيڪ گنجائش وارن ڊجيٽل ريڊيو مواصلاتي نظامن ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. ماڊيوليشن کي گهٽ فريڪوئنسي وارن اينالاگ اشارن جي معلومات کي وڌيڪ فريڪوئنسي تي منتقل ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. اهو ان ڪري فائديمند آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ گهٽ فريڪوئنسي وارا اينالاگ اشارا آزاد خلا ذريعي مؤثر نموني منتقل نٿا ٿي سگهن. تنهن ڪري، اهڙي اينالاگ اشاري جي معلومات کي منتقلي کان اڳ هڪ وڌيڪ فريڪوئنسي واري اشاري، جنهن کي [[حامل لهر]] چيو ويندو آهي، تي سوار ڪيو ويندو آهي. ان مقصد لاءِ ماڊيوليشن جون مختلف اسڪيمون موجود آهن، جن مان ٻه بنيادي اسڪيمون [[ايمپليٽيوڊ ماڊيوليشن]] (AM) ۽ [[فريڪوئنسي ماڊيوليشن]] (FM) آهن. هن عمل جو هڪ مثال اهو آهي ته ڊسڪ جاڪي جو آواز فريڪوئنسي ماڊيوليشن ذريعي 96&nbsp;MHz واري حامل لهر تي منتقل ڪيو وڃي، جنهن کي پوءِ ريڊيو تي 96&nbsp;FM چينل طور وصول ڪيو ويندو آهي.<ref>Haykin, pp. 88–126.</ref> ان کان علاوه، ماڊيوليشن جو هڪ ٻيو فائدو اهو به آهي ته ان سان [[فريڪوئنسي ڊويزن ملٽي پليڪسنگ]] (FDM) استعمال ڪري سگهجي ٿي. === مواصلاتي نيٽ ورڪ === {{main|ٽيلي ڪميونيڪيشن نيٽورڪ}} مواصلاتي نيٽ ورڪ موڪليندڙن، وصول ڪندڙن ۽ [[مواصلاتي چينل]]ن جو اهڙو مجموعو هوندو آهي، جيڪو هڪ ٻئي ڏانهن پيغام منتقل ڪندو آهي. ڪجهه ڊجيٽل مواصلاتي نيٽ ورڪن ۾ هڪ يا وڌيڪ [[رائوٽر (ڪمپيوٽنگ)|رائوٽر]] هوندا آهن، جيڪي گڏجي معلومات کي صحيح استعمال ڪندڙ تائين پهچائيندا آهن. اينالاگ مواصلاتي نيٽ ورڪ هڪ يا وڌيڪ [[ٽيليفون سوئچ]]ن تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي ٻن يا وڌيڪ استعمال ڪندڙن جي وچ ۾ رابطي جوڙي ڇڏيندا آهن. ٻنهي قسمن جي نيٽ ورڪن ۾، جڏهن اشارو ڊگهي فاصلي تي منتقل ڪيو وڃي ٿو، تڏهن ان کي مضبوط ڪرڻ يا ٻيهر تخليق ڪرڻ لاءِ [[ريپيٽر]]ن جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. اهو [[سگنل جي ڪمزوري]] جي اثر کي گهٽائڻ لاءِ ڪيو ويندو آهي، جيڪو اشارو کي شور کان الڳ سڃاڻڻ ڏکيو بڻائي سگهي ٿو.<ref name="glossary">{{cite web|url=http://www.atis.org/tg2k/|title=ATIS Telecom Glossary 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20080302071329/http://www.atis.org/tg2k/ |archive-date=2 March 2008|website=ATIS Committee T1A1 Performance and Signal Processing (approved by the American National Standards Institute)|date=28 February 2001}}</ref> اينالاگ نظامن جي ڀيٽ ۾ ڊجيٽل نظامن جو هڪ ٻيو فائدو اهو آهي ته انهن جي پيداوار (آئوٽ پُٽ) کي ياداشت ۾ محفوظ ڪرڻ وڌيڪ آسان هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻه وولٽيج حالتون (وڏي ۽ ننڍي) لاڳيتي قدرن جي وسيع حد جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ آساني سان محفوظ ڪري سگهجن ٿيون. == سماجي اثر == جديد سماج ۾ مواصلات جو سماجي، ثقافتي ۽ اقتصادي لحاظ کان تمام وڏو اثر آهي. 2008ع ۾ اندازو لڳايو ويو ته [[ٽيليڪميونيڪيشن صنعت]] جي آمدني 4.7 ٽريلين آمريڪي ڊالر هئي، جيڪا [[عالمي مجموعي پيداوار]] (سرڪاري مٽاسٽا جي شرح موجب) جي لڳ ڀڳ ٽن سيڪڙو کان ٿورو گهٽ هئي.<ref name="plunkettresearch01" /> هيٺين حصن ۾ سماج تي مواصلات جي اثرن جو جائزو پيش ڪيو ويو آهي. === خرد اقتصاديات === خرد اقتصادي سطح تي ڪمپنين مواصلات کي عالمي ڪاروباري سلطنتون قائم ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو آهي. اهو [[Amazon.com]] جهڙن آن لائين پرچون واپارين جي صورت ۾ واضح نظر اچي ٿو، پر تعليمي ماهر ايڊورڊ لينرٽ موجب روايتي پرچون ڪمپني [[Walmart]] به پنهنجي مقابلي ڪندڙن جي ڀيٽ ۾ بهتر مواصلاتي ڍانچي مان فائدو حاصل ڪيو.<ref>{{cite journal | last = Lenert | first = Edward |date=December 1998 | title = A Communication Theory Perspective on Telecommunications Policy | journal = Journal of Communication| volume = 48 | issue = 4 | pages = 3–23 |doi=10.1111/j.1460-2466.1998.tb02767.x}}</ref> دنيا جي ڪيترن ئي شهرن ۾ گهر مالڪ پنهنجي ٽيليفون ذريعي پيزا پهچائڻ کان وٺي بجليءَ جي مسترين تائين مختلف گهريلو خدمتون گهرائيندا آهن. نسبتاً غريب برادرين به مواصلات مان فائدو حاصل ڪيو آهي. [[بنگلاديش]] جي [[نرسنگدي ضلعو|نرسنگدي ضلعي]] ۾ الڳ ٿيل ڳوٺاڻا سڌو سنئون موبائل فون ذريعي هول سيل واپارين سان رابطو ڪري پنهنجي شين جي بهتر قيمت طئي ڪندا آهن. [[آئيوري ڪوسٽ]] ۾ ڪافي پوکيندڙ موبائل فون ذريعي ڪافي جي اگهن ۾ ڪلاڪ وار تبديليون ڏسي مناسب وقت تي پنهنجو مال وڪڻندا آهن.<ref>{{cite thesis | author = Mireille Samaan | title = The Effect of Income Inequality on Mobile Phone Penetration | publisher = Boston University |type = Honors thesis | date = April 2003 | url = http://dissertations.bc.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1016&context=ashonors | format = PDF | access-date =8 June 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070214102055/http://dissertations.bc.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1016&context=ashonors |archive-date = 14 February 2007}}</ref> === ڪل اقتصاديات === ڪل اقتصادي سطح تي [[لارس هينڊرڪ رولر]] ۽ [[ليونارڊ واورمين]] بهتر مواصلاتي ڍانچي ۽ اقتصادي واڌ ويجهه جي وچ ۾ سببي تعلق جو امڪان پيش ڪيو.<ref>{{cite journal | doi = 10.1257/aer.91.4.909 | last = Röller | first = Lars-Hendrik |author2=Leonard Waverman | title = Telecommunications Infrastructure and Economic Development: A Simultaneous Approach | journal = American Economic Review | issn = 0002-8282 | year = 2001 | volume = 91 | issue = 4 | pages = 909–23| citeseerx = 10.1.1.202.9393 }}</ref><ref>{{cite web |author1=Christine Zhen-Wei Qiang and Carlo M. Rossotto with Kaoru Kimura |title=Economic Impacts of Broadband |url=http://siteresources.worldbank.org/EXTIC4D/Resources/IC4D_Broadband_35_50.pdf |website=siteresources.worldbank.org |access-date=31 March 2016 |archive-date=12 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200812035517/http://message.worldbank.org/isp_error_page.htm |url-status=live }}</ref> جيتوڻيڪ هن لاڳاپي جي موجودگي عام طور قبول ڪئي وڃي ٿي، ڪجهه ماهرن جو خيال آهي ته ان کي سڌو سنئون سببي تعلق سمجهڻ درست ناهي.<ref>{{cite journal | last = Riaz | first = Ali | title = The role of telecommunications in economic growth: proposal for an alternative framework of analysis | journal = Media, Culture & Society | year = 1997 | volume = 19 | issue = 4 | pages = 557–83 | doi = 10.1177/016344397019004004| s2cid = 154398428 }}</ref> بهتر مواصلاتي ڍانچي جي اقتصادي فائدن سبب دنيا جي مختلف ملڪن ۾ مواصلاتي خدمتن تائين غير مساوي رسائي بابت وڌندڙ ڳڻتي موجود آهي، جنهن کي [[ڊيجيٽل فرق]] چيو وڃي ٿو. [[بين الاقوامي مواصلاتي اتحاد]] (ITU) جي 2003ع واري سروي موجب، دنيا جي لڳ ڀڳ ٽئين حصي ملڪن ۾ هر ويهن ماڻهن تي هڪ کان گهٽ موبائل سبسڪرپشن ۽ هر ويهن ماڻهن تي هڪ کان گهٽ لينڊ لائن سبسڪرپشن موجود هئي. انٽرنيٽ جي حوالي سان به تقريباً اڌ ملڪن ۾ هر ويهن ماڻهن مان هڪ کان گهٽ ماڻهو انٽرنيٽ تائين رسائي رکندا هئا. ITU انهن انگن اکرن ۽ تعليمي معلومات جي بنياد تي هڪ اهڙو اشاري نظام تيار ڪيو، جيڪو شهرين جي معلوماتي ۽ مواصلاتي ٽيڪنالاجين تائين رسائي ۽ انهن جي استعمال جي مجموعي صلاحيت کي ماپي ٿو.<ref>{{cite web|title=Digital Access Index (DAI)|url=http://www.itu.int/ITU-D/ict/dai/|publisher=itu.int|access-date=6 March 2008|archive-date=2 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190102061041/http://www.itu.int/ITU-D/ict/dai/|url-status=live}}</ref> هن اشاري موجب [[سوئيڊن]]، [[ڊينمارڪ]] ۽ [[آئس لينڊ]] سڀ کان مٿانهين درجي تي رهيا، جڏهن ته آفريقي ملڪ [[نائيجر]]، [[برڪينا فاسو]] ۽ [[مالي]] سڀ کان هيٺين درجي تي رهيا.<ref>{{Cite web |title=World Telecommunication Development Report 2003: Access Indicators for the Information Society: Executive Summary |url=https://www.itu.int/ITU-D/ict/publications/wtdr_03/material/WTDR2003Sum_e.pdf |website=International Telecommunication Union (ITU) |page=22 |date=December 2003 |access-date=6 June 2023 |archive-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606100635/https://www.itu.int/ITU-D/ict/publications/wtdr_03/material/WTDR2003Sum_e.pdf |url-status=live }}</ref> === سماجي اثر === مواصلات سماجي لاڳاپن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. بهرحال، شروعاتي دور ۾ ٽيليفون جهڙن اوزارن جي اشتهارن ۾ انهن جي سماجي پهلوئن بدران عملي فائدن تي زور ڏنو ويندو هو، جهڙوڪ ڪاروباري رابطا ڪرڻ يا گهر جون خدمتون گهرائڻ. 1920ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙي ۽ 1930ع واري ڏهاڪي تائين پهچندي ٽيليفون جي سماجي اهميت اشتهارن جو نمايان موضوع بڻجي وئي. نون اشتهارن ۾ صارفين جي احساسن کي مخاطب بڻايو ويو ۽ سماجي گفتگو، خاندان ۽ دوستن سان رابطي ۾ رهڻ جي اهميت تي زور ڏنو ويو.<ref name="fischer">{{cite journal|last=Fischer|first=Claude S.|title=Touch Someone: The Telephone Industry Discovers Sociability|journal=Technology and Culture|volume=29|issue=1|date=January 1988|pages=32–61|doi=10.2307/3105226|jstor=3105226|s2cid=146820965 }}.</ref> ان کان پوءِ سماجي لاڳاپن ۾ مواصلات جو ڪردار وڌيڪ اهم ٿيندو ويو. تازن سالن ۾{{Since when|date=May 2023}} [[سماجي رابطن جي ويب سائيٽ]]ن جي مقبوليت ۾ نمايان اضافو ٿيو آهي. اهي ويب سائيٽون استعمال ڪندڙن کي هڪ ٻئي سان رابطو ڪرڻ، تصويرون، تقريبون ۽ ذاتي پروفائيل شيئر ڪرڻ جي سهولت ڏين ٿيون. پروفائيل ۾ عمر، دلچسپيون، جنسي رجحان ۽ ازدواجي حيثيت جهڙي معلومات شامل ٿي سگهي ٿي. اهڙيءَ ريت اهي ويب سائيٽون سماجي گڏجاڻين جي انتظام کان وٺي [[محبت بازي]] تائين مختلف سماجي سرگرمين ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون.<ref>{{cite news|title=How do you know your love is real? Check Facebook|publisher=CNN|url=http://www.cnn.com/2008/LIVING/personal/04/04/facebook.love/index.html|date=4 April 2008|access-date=8 February 2009|archive-date=6 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171106160435/http://www.cnn.com/2008/LIVING/personal/04/04/facebook.love/index.html|url-status=live}}</ref> سماجي رابطن جي ويب سائيٽن کان اڳ به [[مختصر پيغام سروس]] (SMS) ۽ ٽيليفون جهڙين ٽيڪنالاجين سماجي رابطن تي وڏو اثر ڇڏيو هو. 2000ع ۾ مارڪيٽ ريسرچ اداري [[Ipsos MORI]] ٻڌايو ته برطانيا ۾ 15 کان 24 سالن جي عمر وارن SMS استعمال ڪندڙن مان 81 سيڪڙو ماڻهن سماجي ملاقاتن جي ترتيب لاءِ، جڏهن ته 42 سيڪڙو ماڻهن محبت ڀريا پيغام موڪلڻ لاءِ هن سهولت کي استعمال ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://www.ipsos-mori.com/researchpublications/researcharchive/1575/I-Just-Text-To-Say-I-Love-You.aspx|title=I Just Text To Say I Love You|archive-url=https://web.archive.org/web/20161227091824/https://www.ipsos-mori.com/researchpublications/researcharchive/1575/I-Just-Text-To-Say-I-Love-You.aspx|archive-date=27 December 2016|website=Ipsos MORI|date=September 2005}}</ref> === وندر، خبرون ۽ اشتهارسازي === {| class="wikitable" style="float:right; margin-left: 5px;" |+2006ع ۾ آمريڪين جي خبرن جي ذريعن بابت ترجيح.<ref>{{cite web|title=Online News: For many home broadband users, the internet is a primary news source|publisher=Pew Internet Project|url=http://www.ccgrouppr.com/PIP_News.and.Broadband.pdf|date=22 March 2006|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131021122359/http://www.ccgrouppr.com/PIP_News.and.Broadband.pdf|archive-date=21 October 2013}}</ref> |- ! ذريعو !! شرح |- | مقامي ٽيليويزن || 59% |- | قومي ٽيليويزن || 47% |- | ريڊيو || 44% |- | مقامي اخبار || 38% |- | انٽرنيٽ || 23% |- | قومي اخبار || 12% |- | colspan="2"|<small>سروي ۾ هڪ کان وڌيڪ جواب ڏيڻ جي اجازت هئي.</small> |} ثقافتي لحاظ کان مواصلات عوام جي موسيقي ۽ فلمن تائين رسائي ۾ نمايان واڌ آندي آهي. ٽيليويزن ذريعي ماڻهو بغير وڊيو اسٽور يا سينيما وڃڻ جي پنهنجي گهر ۾ اهي فلمون ڏسي سگهن ٿا، جيڪي اڳ نه ڏٺيون هجن.<ref>{{Cite journal |last= |first= |date=2016-03-22 |title=8.2 The History of Movies |url=https://textbooks.whatcom.edu/mediaandculture/chapter/8-2-the-history-of-movies/ |journal=Intro to mass media |language=en}}</ref> ساڳيءَ طرح ريڊيو ۽ انٽرنيٽ ذريعي ماڻهو بغير موسيقي جي دڪان تي وڃڻ جي نئين موسيقي ٻڌي سگهن ٿا.<ref>{{Cite web |title=How the music industry works 2: From recording technology to radio broadcast royalties |url=https://school.disco.ac/article/how-the-music-industry-works-2-recording-technology-to-radio |access-date=2026-06-14 |website=school.disco.ac |language=en-US}}</ref> مواصلات ماڻهن جي خبرون حاصل ڪرڻ جي طريقي کي پڻ تبديل ڪري ڇڏيو آهي. آمريڪا ۾ غير منافع بخش ''Pew Internet and American Life Project'' پاران 2006ع ۾ ٽن هزار کان وڌيڪ ماڻهن تي ڪيل هڪ سروي (ساڄي پاسي واري جدول) موجب، اڪثر ماڻهن اخبارن جي ڀيٽ ۾ ٽيليويزن يا ريڊيو کي خبرن جو بنيادي ذريعو قرار ڏنو. اشتهارسازي جي شعبي تي پڻ مواصلات جو وڏو اثر پيو آهي. [[TNS Media Intelligence]] موجب، 2007ع ۾ آمريڪا جي اشتهاري خرچن مان 58 سيڪڙو اهڙن ميڊيا تي خرچ ٿيو، جيڪي مواصلاتي ٽيڪنالاجين تي ڀاڙين ٿا.<ref>{{cite magazine|title=100 Leading National Advertisers|magazine=Advertising Age|url=http://adage.com/images/random/datacenter/2008/spendtrends08.pdf|date=23 June 2008|access-date=21 June 2009|archive-date=27 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110727231038/http://adage.com/images/random/datacenter/2008/spendtrends08.pdf|url-status=live}}</ref> {| class="wikitable" |+2007ع ۾ آمريڪا ۾ اشتهارن تي خرچ{{Citation needed|date=January 2025}} |- ! ذريعو !! شرح !! خرچ |- | انٽرنيٽ || 7.6% || $11.31&nbsp;بلين |- | ريڊيو || 7.2% || $10.69&nbsp;بلين |- | ڪيبل ٽيليويزن || 12.1% || $18.02&nbsp;بلين |- | سنڊيڪيٽيڊ ٽيليويزن || 2.8% || $4.17&nbsp;بلين |- | مقامي ٽيليويزن || 11.3% || $16.82&nbsp;بلين |- | نيٽ ورڪ ٽيليويزن || 17.1% || $25.42&nbsp;بلين |- | اخبار || 18.9% || $28.22&nbsp;بلين |- | رسالا || 20.4% || $30.33&nbsp;بلين |- | ٻاهريون اشتهارسازي || 2.7% || $4.02&nbsp;بلين |- | ڪل || 100% || $149&nbsp;بلين |} == ضابطو == {{See also|ٽيليڪميونيڪيشن ضابطه ادارن جي فهرست}} ڪيترن ئي ملڪن اهڙا قانون نافذ ڪيا آهن، جيڪي [[بين الاقوامي ٽيليڪميونيڪيشن يونين]] (ITU) پاران مقرر ڪيل بين الاقوامي ٽيليڪميونيڪيشن ضابطن سان مطابقت رکن ٿا. هي ادارو "معلوماتي ۽ مواصلاتي ٽيڪنالاجي جي معاملن بابت گڏيل قومن جو اڳواڻ ادارو" آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.itu.int/net/about/index.aspx|title=International Telecommunication Union : About ITU|archive-url=https://web.archive.org/web/20090715225630/http://www.itu.int/net/about/index.aspx |archive-date=15 July 2009|website=ITU|access-date=21 July 2009}} ([https://www.itu.int/osg/csd/wtpf/wtpf2009/documents/ITU_ITRs_88.pdf PDF]) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110607104643/https://www.itu.int/osg/csd/wtpf/wtpf2009/documents/ITU_ITRs_88.pdf |date=7 June 2011 }} of regulation)</ref> 1947ع ۾ ائٽلانٽڪ سٽي ڪانفرنس دوران ITU فيصلو ڪيو ته نئين بين الاقوامي فريڪوئنسي فهرست ۾ درج ۽ ريڊيو ضابطن مطابق استعمال ٿيندڙ سڀني فريڪوئنسيز کي بين الاقوامي تحفظ ڏنو وڃي. ITU جي ''ريڊيو ضابطن''، جيڪي ائٽلانٽڪ سٽي ۾ منظور ٿيا، موجب اهي سڀ فريڪوئنسيز جيڪي ''بين الاقوامي فريڪوئنسي رجسٽريشن بورڊ'' ۾ داخل ڪيون وڃن، بورڊ طرفان جاچيون وڃن ۽ ''بين الاقوامي فريڪوئنسي فهرست'' ۾ درج ٿين، انهن کي نقصانڪار مداخلت کان بين الاقوامي تحفظ حاصل هوندو.<ref>{{cite journal|doi=10.1017/S0002930000170046|jstor=2194872|title=Jamming and the Protection of Frequency Assignments|year=1955|last1=Codding|first1=George A.|journal=American Journal of International Law|volume=49|issue=3|pages=384–388}}.</ref> عالمي سطح تي ٽيليڪميونيڪيشن ۽ نشريات جي انتظام بابت سياسي بحث ۽ قانون سازي ٿيندي رهي آهي. [[نشريات جي تاريخ]] ۾ روايتي مواصلات، جهڙوڪ ڇپائي، ۽ ريڊيو نشريات جهڙي ٽيليڪميونيڪيشن جي وچ ۾ توازن بابت ڪجهه بحثن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Wood" /> [[ٻي عالمي جنگ]] جي شروعات سان بين الاقوامي نشرياتي پروپيگنڊا ۾ پهريون وڏو اضافو ٿيو.<ref name="Wood">{{cite book|last=Wood|first=James|title=History of international broadcasting|year=1992|page=2|publisher=P. Peregrinus Limited |isbn=9780863413025}}</ref> ملڪن، انهن جي حڪومتن، باغين، دهشتگردن ۽ مليشيا گروهن سڀني پنهنجي پروپيگنڊا کي هٿي ڏيڻ لاءِ ٽيليڪميونيڪيشن ۽ نشرياتي طريقا استعمال ڪيا آهن.<ref name="Wood" /><ref name="Garfield">{{Cite journal |journal=Middle East Quarterly |last=Garfield |first=Andrew |title=The U.S. Counter-propaganda Failure in Iraq |date=Fall 2007 |volume=14 |number=4 |pages=23–32 |url=https://www.meforum.org/1753/the-us-counter-propaganda-failure-in-iraq |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090302021425/http://www.meforum.org/1753/the-us-counter-propaganda-failure-in-iraq |archive-date=2 March 2009 |via=Middle East Forum}}</ref> سياسي تحريڪن ۽ نوآبادڪاري لاءِ حب الوطني واري پروپيگنڊا 1930ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري شروع ٿي. 1936ع ۾ [[بي بي سي]] عرب دنيا لاءِ پروپيگنڊا نشريات شروع ڪئي، جنهن جو هڪ مقصد اٽلي جي اهڙين نشريات جو مقابلو ڪرڻ هو، ڇاڪاڻ⁠تہ اٽلي جا به اتر آفريڪا ۾ نوآبادياتي مفاد هئا.<ref name="Wood" /> ٽيليڪميونيڪيشن بابت جديد سياسي بحثن ۾ [[انٽرنيٽ رسائي|براڊبينڊ انٽرنيٽ سروس]] کي ٽيليڪميونيڪيشن سروس طور ٻيهر درجابند ڪرڻ، جنهن کي [[نيٽ غير جانبداري]] پڻ چيو وڃي ٿو،<ref name="NYT-20141110-EW">{{cite news |last=Wyatt |first=Edward |title=Obama Asks F.C.C. to Adopt Tough Net Neutrality Rules |url=https://www.nytimes.com/2014/11/11/technology/obama-net-neutrality-fcc.html |date=10 November 2014 |work=[[New York Times]] |access-date=15 November 2014 |archive-date=27 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190427132858/https://www.nytimes.com/2014/11/11/technology/obama-net-neutrality-fcc.html |url-status=live }}</ref><ref name="NYT-20141114">{{cite news |title=Why the F.C.C. Should Heed President Obama on Internet Regulation |url=https://www.nytimes.com/2014/11/15/opinion/why-the-fcc-should-heed-president-obama-on-internet-regulations.html |date=14 November 2014 |work=[[New York Times]] |access-date=15 November 2014 |archive-date=9 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180709134910/https://www.nytimes.com/2014/11/15/opinion/why-the-fcc-should-heed-president-obama-on-internet-regulations.html |url-status=live }}</ref> [[موبائل فون اسپيم]] جي ضابطي،<ref>{{cite web |last1=McGill |first1=Margaret Harding |title=FCC takes long-delayed step against spam text surge |url=https://www.axios.com/2022/09/26/fcc-spam-texts-proposal-approved |website=Axios |access-date=8 February 2023 |language=en |date=26 September 2022 |archive-date=8 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230208150751/https://www.axios.com/2022/09/26/fcc-spam-texts-proposal-approved |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last1=Hall |first1=Madison |title=Robocallers are preying on the elderly with fake Medicare calls. It's a no-brainer to stop it, but nobody has. |url=https://www.businessinsider.com/robocalls-medicare-fraud-how-to-stop-2023-2 |website=Business Insider |access-date=8 February 2023 |archive-date=7 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230207232314/https://www.businessinsider.com/robocalls-medicare-fraud-how-to-stop-2023-2 |url-status=live }}</ref> ۽ سستي براڊبينڊ رسائي کي وڌائڻ جهڙا موضوع شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Affordable Broadband: FCC Could Improve Performance Goals and Measures, Consumer Outreach, and Fraud Risk Management |url=https://www.gao.gov/products/gao-23-105399 |website=www.gao.gov |date=February 2023 |access-date=8 February 2023 |language=en |archive-date=8 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230208150801/https://www.gao.gov/products/gao-23-105399 |url-status=live }}</ref> == جديد ميڊيا == === عالمي اوزارن جو وڪرو === [[گارٽنر]]<ref>{{Cite news|last=Arthur|first=Charles|date=4 March 2009|title=Why falling PC sales means Windows 7 is on the way|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/technology/blog/2009/mar/04/computing-windows-sales|access-date=6 June 2023|issn=0261-3077|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170519070556/https://www.theguardian.com/technology/blog/2009/mar/04/computing-windows-sales |archive-date=19 May 2017}}</ref><ref>{{Cite web|title=Mobile Phone Sales To Exceed One Billion in 2009|url=http://www.palminfocenter.com/view_story.asp?ID=7978|date=21 July 2005|access-date=6 June 2023|website=Palm Infocenter|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180308042243/http://www.palminfocenter.com/view_story.asp?ID=7978 |archive-date=8 March 2018}}</ref> ۽ [[آرس ٽيڪنيڪا]]<ref>{{Cite web|last=Reimer|first=Jeremy|date=15 December 2005|title=Total share: 30 years of personal computer market share figures|url=https://arstechnica.com/features/2005/12/total-share/|access-date=6 June 2023|website=Ars Technica|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150512015006/http://www.360doc.com/content/12/0124/10/28217_181627497.shtml |archive-date=12 May 2015}}</ref> پاران گڏ ڪيل انگن اکرن موجب، دنيا ۾ صارفين جي اهم ٽيليڪميونيڪيشن اوزارن جو وڪرو، ملين يونٽن ۾، هيٺين ريت هو: {| class="wikitable" |- ! اوزار / سال !! 1975 !! 1980 !! 1985 !! 1990 !! 1994 !! 1996 !! 1998 !! 2000 !! 2002 !! 2004 !! 2006 !! 2008 |- | ڪمپيوٽر || 0 || 1 || 8 || 20 || 40 || 75 || 100 || 135 || 130 || 175 || 230 || 280 |- | موبائل فون || N/A || N/A || N/A || N/A || N/A || N/A || 180 || 400 || 420 || 660 || 830 || 1000 |} === ٽيليفون === [[File:Fibreoptic.jpg|thumb|upright|[[نوري فائبر]] ڊگهي فاصلي واري مواصلات لاءِ سستي پٽي ويڪر مهيا ڪري ٿو.]] ٽيليفون نيٽ ورڪ ۾ سڏ ڪندڙ کي مختلف [[ٽيليفون ايڪسچينج]]ن ۾ موجود سوئچن ذريعي ان شخص سان ڳنڍيو ويندو آهي، جنهن سان هو ڳالهائڻ چاهي ٿو.<ref>{{Cite web |title=What is the purpose of a telephone exchange? |url=https://www.newrocktech.com/news/info_itemid_4311.html |access-date=2026-06-14 |website=www.newrocktech.com}}</ref> اهي سوئچ ٻنهي استعمال ڪندڙن جي وچ ۾ برقي رابطو قائم ڪن ٿا، ۽ انهن سوئچن جي ترتيب تڏهن برقي طور طئي ڪئي ويندي آهي، جڏهن سڏ ڪندڙ نمبر [[پلس ڊائلنگ|ڊائل]] ڪري ٿو. رابطو قائم ٿيڻ کان پوءِ، سڏ ڪندڙ جي آواز کي سندس [[هينڊ سيٽ]] ۾ لڳل ننڍڙي [[مائڪروفون]] ذريعي برقي اشاري ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي. پوءِ اهو برقي اشارو نيٽ ورڪ وسيلي ٻئي پاسي موجود استعمال ڪندڙ تائين موڪليو ويندو آهي، جتي ان شخص جي هينڊ سيٽ ۾ موجود ننڍڙي [[لائوڊ اسپيڪر|اسپيڪر]] ذريعي اهو ٻيهر آواز ۾ تبديل ٿيندو آهي. {{As of|2015}} گهڻن رهائشي گهرن ۾ [[لينڊ لائن]] ٽيليفون اينالاگ هوندا آهن؛ يعني ڳالهائيندڙ جو آواز سڌو سنئون اشاري جي وولٽيج کي طئي ڪندو آهي.<ref>{{cite book|isbn=978-1305855779|page=433|title=Engineering and Technology | last1=Hacker | first1=Michael | last2=Burghardt | first2=David | last3=Fletcher | first3=Linnea | last4=Gordon | first4=Anthony | last5=Peruzzi | first5=William | date=3 April 2015 | publisher=Cengage Learning }}</ref> جيتوڻيڪ مختصر فاصلي وارا سڏ شروع کان آخر تائين اينالاگ اشارن طور هلايا وڃي سگهن ٿا، پر ٽيليفون خدمتون مهيا ڪندڙ ادارا وڌندڙ حد تائين اشارن کي منتقلي لاءِ ڊجيٽل اشارن ۾ تبديل ڪري رهيا آهن. ان جو فائدو اهو آهي ته ڊجيٽل آواز ڊيٽا انٽرنيٽ جي ڊيٽا سان گڏ سفر ڪري سگهي ٿي ۽ ڊگهي فاصلي واري مواصلات ۾ تقريباً مڪمل طور ٻيهر پيدا ٿي سگهي ٿي، جڏهن ته اينالاگ اشارا لازمي طور شور کان متاثر ٿيندا آهن. موبائل فونن ٽيليفون نيٽ ورڪن تي نمايان اثر ڇڏيو آهي. ڪيترين ئي مارڪيٽن ۾ هاڻي موبائل فون سبسڪرپشنون مقرر لائين سبسڪرپشنن کان وڌيڪ آهن. 2005ع ۾ موبائل فونن جو وڪرو ڪل 816.6&nbsp;ملين هو، جيڪو ايشيا/پئسفڪ (204 ملين)، اولهه يورپ (164 ملين)، CEMEA يعني وچ يورپ، وچ اوڀر ۽ آفريڪا (153.5 ملين)، اتر آمريڪا (148 ملين) ۽ لاطيني آمريڪا (102 ملين) جي مارڪيٽن ۾ لڳ ڀڳ برابر ورهايل هو.<ref>{{Cite press release |url=http://www.gartner.com/press_releases/asset_145891_11.html |title=Gartner Says Top Six Vendors Drive Worldwide Mobile Phone Sales to 21% Growth in 2005 |date=28 February 2006 |publisher=Gartner |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510220444/http://www.gartner.com/press_releases/asset_145891_11.html |archive-date=10 May 2012}}</ref> 1999ع کان پنجن سالن دوران نون سبسڪرپشنن جي لحاظ کان آفريڪا 58.2 سيڪڙو واڌ سان ٻين مارڪيٽن کان اڳتي نڪري ويو.<ref>{{cite journal|doi=10.1109/MSPEC.2006.1628825|title=Africa calling &#91;African wireless connection&#93;|year=2006|last1=Mbarika|first1=V.W.A.|last2=Mbarika|first2=I.|journal=IEEE Spectrum|volume=43|issue=5|pages=56–60|s2cid=30385268}}</ref> وڌندڙ طور تي اهي فون اهڙن نظامن ذريعي هلن ٿا، جن ۾ آواز جو مواد ڊجيٽل طور منتقل ٿيندو آهي، جهڙوڪ [[GSM]] يا [[W-CDMA]]، جڏهن ته ڪيترين ئي مارڪيٽن اينالاگ نظامن، جهڙوڪ [[ترقي يافته موبائل فون نظام|AMPS]]، کي ختم ڪرڻ شروع ڪيو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.amta.org.au/default.asp?Page=142|title=Ten Years of GSM in Australia|archive-url=https://web.archive.org/web/20080720110058/http://www.amta.org.au/default.asp?Page=142 |archive-date=20 July 2008|website=Australia Telecommunications Association|year=2003}}</ref> پردي جي پويان ٽيليفون مواصلات ۾ پڻ ڊرامائي تبديليون آيون آهن. 1988ع ۾ [[TAT-8]] جي ڪم شروع ڪرڻ کان پوءِ 1990ع واري ڏهاڪي ۾ [[نوري فائبر]] تي ٻڌل نظامن جو وڏي پيماني تي استعمال شروع ٿيو. نوري فائبر وسيلي مواصلات جو فائدو اهو آهي ته اهي ڊيٽا گنجائش ۾ تمام وڏي واڌ فراهم ڪن ٿا. TAT-8 پاڻ ان وقت وڇايل آخري ٽامي واري ڪيبل جي ڀيٽ ۾ ڏهه ڀيرا وڌيڪ ٽيليفون ڪالون کڻي سگهندو هو، جڏهن ته اڄ جون نوري فائبر ڪيبلون TAT-8 جي ڀيٽ ۾ 25 ڀيرا وڌيڪ ٽيليفون ڪالون کڻي سگهن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.att.com/history/milestones.html|title=Milestones in AT&T History|archive-url=https://web.archive.org/web/20080906003711/http://www.att.com/history/milestones.html |archive-date=6 September 2008|website=AT&T Knowledge Ventures|year=2006}}</ref> ڊيٽا گنجائش ۾ اها واڌ ڪيترن سببن ڪري ٿي: پهريون، نوري فائبر مقابلي وارين ٽيڪنالاجين جي ڀيٽ ۾ جسماني طور تمام ننڍا هوندا آهن. ٻيو، انهن ۾ [[ڪراس ٽاڪ]] جو مسئلو نه هوندو آهي، جنهن سبب انهن جا سوين فائبر آساني سان هڪ ئي ڪيبل ۾ گڏ ڪري سگهجن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://www.cs.ucl.ac.uk/staff/S.Bhatti/D51-notes/node21.html|title=Optical fibre waveguide|archive-url=https://web.archive.org/web/20060524033058/http://www.cs.ucl.ac.uk/staff/S.Bhatti/D51-notes/node21.html |archive-date=24 May 2006|first=Saleem|last=Bhatti|year=1995}}</ref> آخرڪار، ملٽي پليڪسنگ ۾ بهتري هڪ ئي فائبر جي ڊيٽا گنجائش ۾ انتهائي تيز واڌ آندي آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.cisco.com/univercd/cc/td/doc/product/mels/cm1500/dwdm/dwdm_ovr.pdf| title=Fundamentals of DWDM Technology|archive-url=https://web.archive.org/web/20120809084728/http://www.cisco.com/univercd/cc/td/doc/product/mels/cm1500/dwdm/dwdm_ovr.pdf |archive-date=9 August 2012|website=Cisco Systems|year=2006}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.lightreading.com/document.asp?doc_id=31358 |title=Report: DWDM No Match for Sonet |first=Mary |last=Jander |website=Light Reading |date=15 April 2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120724081909/http://www.lightreading.com/document.asp?doc_id=31358 |archive-date=24 July 2012}}</ref> ڪيترن ئي جديد نوري فائبر نيٽ ورڪن ۾ مواصلات کي مدد ڏيڻ وارو هڪ پروٽوڪول [[ايسنڪرونس ٽرانسفر موڊ]] (ATM) سڏجي ٿو. ATM پروٽوڪول ٻئي پيراگراف ۾ ذڪر ڪيل گڏيل [[ڊيٽا ترسيل]] کي ممڪن بڻائي ٿو. اهو عوامي ٽيليفون نيٽ ورڪن لاءِ مناسب آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو نيٽ ورڪ اندر ڊيٽا لاءِ هڪ رستو قائم ڪري ٿو ۽ ان رستي سان هڪ [[ٽريفڪ معاهدو]] ڳنڍي ٿو. ٽريفڪ معاهدو بنيادي طور صارف ۽ نيٽ ورڪ جي وچ ۾ اهو اتفاق آهي ته نيٽ ورڪ ڊيٽا سان ڪيئن ورتاءُ ڪندو؛ جيڪڏهن نيٽ ورڪ ٽريفڪ معاهدي جون شرطون پوريون نٿو ڪري سگهي، ته اهو رابطو قبول نٿو ڪري. هي ڳالهه اهم آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٽيليفون ڪالون اهڙو معاهدو طئي ڪري سگهن ٿيون، جنهن سان پاڻ لاءِ مستقل بِٽ شرح جي ضمانت حاصل ڪن؛ اهڙي ضمانت سڏ ڪندڙ جي آواز کي حصن ۾ دير ٿيڻ يا مڪمل طور ڪٽجڻ کان بچائي ٿي.<ref>{{cite book | last = Stallings | first = William | edition= 7th intl | title = Data and Computer Communications | url = https://archive.org/details/datacomputercomm00stal_1 | url-access = registration | publisher = Pearson Prentice Hall | year = 2004 | pages = [https://archive.org/details/datacomputercomm00stal_1/page/337 337–66] | isbn = 978-0-13-183311-1 }}</ref> ATM جا مقابلي وارا نظام، جهڙوڪ [[گھڻ-پروٽوڪول ليبل سوئچنگ]] (MPLS)، ساڳيو ڪم ڪن ٿا ۽ اميد ڪئي وڃي ٿي ته مستقبل ۾ ATM جي جاءِ وٺندا.<ref>{{cite web|url=http://www.networkworld.com/columnists/2002/0812edit.html|title=MPLS is the future, but ATM hangs on|archive-url=https://web.archive.org/web/20070706034545/http://www.networkworld.com/columnists/2002/0812edit.html |archive-date=6 July 2007|first=John|last=Dix|website=Network World|year=2002}}</ref><ref>{{cite news|last=Lazar|first=Irwin|title=The WAN Road Ahead: Ethernet or Bust?|url=http://www.telarus.com/industry/the-wan-road-ahead:-ethernet-or-bust.html|access-date=22 February 2011|newspaper=Telecom Industry Updates|date=22 February 2011|archive-date=2 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402021712/http://www.telarus.com/industry/the-wan-road-ahead:-ethernet-or-bust.html|url-status=dead}}</ref> == پڻ ڏسندا == * [[ڏور ربطيات جي تاريخ]] == خارجي ڳنڍڻا == ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:انجنيئرنگ جا شعبا]] [[زمرو:ٽيليڪميونيڪيشن]] [[زمرو:ربطيات]] [[زمرو:ميڊيا ٽيڪنالاجي]] hqtxkvuyjz75ydlvq2v49uryy1xmz02 390619 390618 2026-07-02T19:29:51Z Intisar Ali 8681 390619 wikitext text/x-wiki {{Short description|برقي يا اليڪٽرانڪ ذريعن وسيلي معلومات جي ترسيل}} [[فائل:Erdfunkstelle Raisting 2.jpg|thumb|[[جرمني]] جي [[باويريا]] صوبي جي [[رائسٽنگ]] ۾ سيٽلائيٽ مواصلات جي سڀ کان وڏي مرڪز تي [[سيٽلائيٽ مواصلات]] جي اينٽينا]] [[فائل:Internet map 1024.jpg|thumb|[[اوپٽي پراجيڪٽ]] پاران [[انٽرنيٽ]] جي هڪ حصي مان گذرندڙ مختلف رستن جي بصري نمائش]] '''ٽيلي ڪميونيڪيشن''' ('''Telecommunication''')، جنهن کي اڪثر جمع جي صورت ۾ يا مختصر طور '''ٽيليڪام''' پڻ چيو ويندو آهي، [[معلومات]] کي ڊگهي فاصلي تي [[برق]]ي يا [[اليڪٽرانڪس|اليڪٽرانڪ]] ذريعن وسيلي منتقل ڪرڻ جو عمل آهي، جيڪو عام طور ڪيبلن، [[ريڊيو لهر]]ن يا ٻين مواصلاتي ٽيڪنالاجين ذريعي انجام ڏنو ويندو آهي. اهي ترسيلي وسيلا [[مواصلاتي چينل]]ن ۾ ورهايا ويندا آهن، جيڪي [[ملٽي پليڪسنگ]] جي ذريعي هڪ ئي وسيلي تي ڪيترن ئي هم وقت [[مواصلاتي سيشن]]ن جي ترسيل کي ممڪن بڻائيندا آهن. اوڻيهين، ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ دوران ايجاد ٿيل ڊگهي فاصلي واريون ٽيڪنالاجيون عام طور برقي توانائي استعمال ڪنديون آهن، جن ۾ [[برقي تاربرقي]]، [[ٽيليفون]]، [[ٽيليويزن]] ۽ [[ريڊيو]] شامل آهن. شروعاتي [[ٽيليڪميونيڪيشن ڄار]]ن ۾ سگنلن جي ترسيل لاءِ ڌاتي تارون استعمال ٿينديون هيون. اهي ڄار ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين [[تاربرقي]] ۽ ٽيليفوني لاءِ استعمال ٿيندا رهيا. ويهين صديءَ جي پهرئين ڏهاڪي ۾ [[بي تار مواصلات]] جي ميدان ۾ هڪ وڏو انقلاب آيو، جنهن ۾ [[ريڊيو مواصلات]] بابت [[گوليئلمو مارڪوني]] جون اهم ڪاميابيون شامل هيون، جنهن تي کيس 1909ع جو [[فزڪس ۾ نوبل انعام]] مليو. برقي ۽ اليڪٽرانڪ ٽيليڪميونيڪيشن جي ٻين ابتدائي اڳواڻن ۾ [[چارلس ويٽ اسٽون]] ۽ [[سيميوئل مورس]] (تاربرقي جا گڏيل موجد)، [[انٽونيو ميوچي]]، [[فلپ رائيس]]، [[اليشا گري]] ۽ [[اليگزينڊر گراهم بيل]] (ٽيليفون جا موجد ۽ ترقي ڏيندڙ)، [[ايڊون آرمسٽرانگ]] ۽ [[لي ڊي فاريسٽ]] (ريڊيو جا موجد)، ۽ [[ولاديمير زوورڪِن]]، [[جان لوگي بيئرڊ]] ۽ [[فائلو فارنسورٿ]] (ٽيليويزن جا موجد) شامل آهن. 1960ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ڊجيٽل ٽيڪنالاجين جي تيزي سان واڌ سبب [[آواز]]ي مواصلات کي آهستي آهستي ڊيٽا جي ترسيل سان گڏايو ويو. ڌاتي وسيلي جي طبعياتي حدن [[آپٽيڪل فائبر]] جي ترقي کي هٿي ڏني.<ref name=":11">{{Cite web|title=How does a Gigabit Passive Optical Network (GPON) work?|url=https://www.eib.org/en/stories/what-is-gpon|access-date=7 June 2021|website=European Investment Bank|language=en|archive-date=7 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210607144149/https://www.eib.org/en/stories/what-is-gpon|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|author1=National Research Council |url=https://www.nap.edu/read/11711/chapter/3|year=2006|doi=10.17226/11711|isbn=978-0-309-10265-0|language=en|access-date=25 June 2021|archive-date=23 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210623221636/https://www.nap.edu/read/11711/chapter/3|url-status=live |title=Renewing U.S. Telecommunications Research |bibcode=2006nap..book11711N }}</ref><ref>{{Cite web|last=Cyphers|first=Bennett|date=16 October 2019|title=The Case for Fiber to the Home, Today: Why Fiber is a Superior Medium for 21st Century Broadband|url=https://www.eff.org/wp/case-fiber-home-today-why-fiber-superior-medium-21st-century-broadband|access-date=7 June 2021|website=Electronic Frontier Foundation|language=en|archive-date=3 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603233817/https://www.eff.org/wp/case-fiber-home-today-why-fiber-superior-medium-21st-century-broadband|url-status=live}}</ref> [[انٽرنيٽ]]، جيڪا ڪنهن هڪ مخصوص وسيلي تي دارومدار نٿي رکي، انفرادي استعمال ڪندڙن کي عالمي سطح تي خدمتن تائين رسائي فراهم ڪئي آهي ۽ مواصلات ۾ هنڌ ۽ وقت جون حدون وڌيڪ گهٽائي ڇڏيون آهن. == وصف == 1932ع ۾ [[آئي ٽي يو مڪمل اختيار ڪانفرنس|مڪمل اختيار ٽيليگراف ڪانفرنس]] ۽ ميڊرڊ ۾ ٿيل بين الاقوامي ريڊيو ٽيليگراف ڪانفرنس دوران ٻنهي تنظيمن گڏجي [[بين الاقوامي ٽيليڪميونيڪيشن يونين]] (ITU) جوڙي.<ref>{{cite web |title=International Telegraph Conference (Madrid, 1932) |url=https://www.itu.int/en/history/Pages/PlenipotentiaryConferences.aspx?conf=4.5 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230108011921/https://www.itu.int/en/history/Pages/PlenipotentiaryConferences.aspx?conf=4.5 |archive-date=8 January 2023 |access-date=8 January 2023 |publisher=ITU}}</ref> هنن ''ٽيليڪميونيڪيشن'' جي وصف هن ريت ڪئي: "تار، بي تار يا برقي سگنلنگ يا بصري سگنلنگ جي ٻين نظامن يا عملن وسيلي نشانين، سگنلن، تحرير، فيڪسيملين ۽ هر قسم جي آوازن جي ڪا به ٽيليگرافڪ يا ٽيليفونڪ مواصلات." بعد ۾ [[آئي ٽي يو ريڊيو ضابطا]] جي آرٽيڪل 1.3 تحت اها وصف ٻيهر تصديق ڪئي وئي، جنهن ۾ ان کي "نشانين، سگنلن، تحريرن، تصويرن، آوازن يا ڪنهن به نوعيت جي ڄاڻ جي ڪا به ترسيل، اخراج يا وصولي، جيڪا [[تار]]، ريڊيو، بصري يا ٻين برقي مقناطيسي نظامن وسيلي ڪئي وڃي" قرار ڏنو ويو.<ref>{{Cite web |date=2026-05-11 |title=Communication vs Telecommunications vs Data Communication: Best CCNA Guide on Key Differences in 3 Terms - The Cyber Skills |url=https://thecyberskills.com/communication-vs-telecommunications-vs-data-communication/ |access-date=2026-06-14 |language=en-US}}</ref> انهيءَ ڪري آهستي رفتار واريون مواصلاتي ٽيڪنالاجيون، جهڙوڪ [[ٽپال]] ۽ [[هوا-دٻاءُ نليون]]، ٽيليڪميونيڪيشن جي وصف ۾ شامل ناهن.<ref>{{citation |title=ITU Radio Regulations |title-link=ITU Radio Regulations |date=2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150319031957/https://www.itu.int/dms_pub/itu-s/oth/02/02/S02020000244501PDFE.PDF |archive-date=19 March 2015 |chapter=Article 1.3 |chapter-url=https://www.itu.int/dms_pub/itu-s/oth/02/02/S02020000244501PDFE.PDF |publisher=[[International Telecommunication Union]]}}</ref><ref>Constitution and Convention of the International Telecommunication Union, Annex (Geneva, 1992)</ref> ''ٽيليڪميونيڪيشن'' اصطلاح 1904ع ۾ فرانسيسي انجنيئر ۽ ناول نگار [[ايڊوار ايسٽونيئي]] وضع ڪيو، جنهن ان جي وصف "بجلي وسيلي خيال جي پري کان ترسيل" طور ڪئي.<ref>{{cite web|first=Jean-Marie|last=Dilhac|url=http://www.ieee.org/portal/cms_docs_iportals/iportals/aboutus/history_center/conferences/che2004/Dilhac.pdf|title=From tele-communicare to Telecommunications|website=[[Institute of Electrical and Electronics Engineers]] (IEEE) |archive-url=https://web.archive.org/web/20101202232403/http://www.ieee.org/portal/cms_docs_iportals/iportals/aboutus/history_center/conferences/che2004/Dilhac.pdf |archive-date=2 December 2010|year=2004}}</ref> ٽيليڪميونيڪيشن هڪ مرڪب اسم آهي، جيڪو يوناني اڳياڙي ''tele-'' (τῆλε)، جنهن جي معنيٰ "پري"، "دور" يا "فاصلي تي" آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=tele-&allowed_in_frame=0|title=Online Etymology Dictionary|access-date=19 August 2016|archive-date=25 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161225225345/http://www.etymonline.com/index.php?term=tele-&allowed_in_frame=0|url-status=live}}</ref> ۽ لاطيني فعل ''ڪميونيڪيئر''، جنهن جي معنيٰ "ونڊڻ" آهي، مان ٺهيل آهي.<ref name="oxford">{{cite web |url=http://oxforddictionaries.com/definition/english/telecommunication?view=uk |title=Telecommunication |work=Oxford Dictionaries |publisher=Oxford University Press |access-date=28 February 2013 |archive-date=30 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130430020541/http://oxforddictionaries.com/definition/english/telecommunication?view=uk |url-status=dead }}</ref><ref>''Telecommunication'', ''tele-'' and ''communication'', [[New Oxford American Dictionary]] (2nd edition), 2005.</ref> ''ڪميونيڪيشن'' لفظ انگريزيءَ ۾ پهريون ڀيرو چوڏهين صديءَ جي آخر ۾ استعمال ٿيو. اهو پراڻي فرانسيسي لفظ ''ڪومونيڪاسيون'' مان آيو، جيڪو لاطيني ''ڪميونيڪيشنم'' مان نڪتل آهي؛ اهو ''ڪميونيڪيئر'' جي ماضي واري جز جي بنياد مان ٺهيل عمل جو اسم آهي، جنهن جي معنيٰ "ونڊڻ، ورهائڻ، اطلاع ڏيڻ، گڏ ڪرڻ، شامل ڪرڻ" آهي، ۽ لفظي معنيٰ "عام ڪرڻ" آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=communication&allowed_in_frame=0|title=communication |website=Online Etymology Dictionary|access-date=19 August 2016|archive-date=14 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160914041535/http://www.etymonline.com/index.php?term=communication&allowed_in_frame=0|url-status=live}}</ref> == تاريخ == {{further|ٽيليڪميونيڪيشن جي تاريخ}} تاريخ دوران ڊگهي مفاصلي واري رابطي لاءِ ڪيترائي [[ترسيل وسيلا]] استعمال ڪيا ويا آهن، جن ۾ [[دونهين جا اشارا]]، [[مشعلون]]، [[سيميفور ٽيليگراف]]، [[اشارتي جهنڊا]]، بصري [[هيليوگراف]]، [[برقي تار]]ون، ۽ [[برقي مقناطيسي سگنل]] منتقل ڪرڻ لاءِ خالي فضا شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=Telecommunications and Networking |url=https://courses.aiu.edu/Telecommunications%20and%20Networking/SEC%201/SEC%201.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250110094619/https://courses.aiu.edu/Telecommunications%20and%20Networking/SEC%201/SEC%201.pdf |archive-date=10 January 2025 |access-date=14 June 2026 |website=Atlantic International University}}</ref> === برقي ۽ اليڪٽرانڪ دور کان اڳ === [[فائل:OptischerTelegraf.jpg|upright|thumb|[[ڪلاڊ شاپ]] جي [[سيميفور ٽاور]]ن مان هڪ جي نقل]] ڊگهي مفاصلي وارو رابطو بجلي ۽ برقي مقناطيسيت جي دريافت کان گهڻو اڳ استعمال ٿيندو هو، جنهن بعد [[ٽيليڪميونيڪيشن]] جي ايجاد ممڪن ٿي.<ref>{{Cite web |last=Wheeler |first=Heather |title=The evolution of long distance communication |url=https://www.hebronhawkeye.com/entertainment/2023/01/18/the-evolution-of-long-distance-communication/ |access-date=2026-06-14 |website=The Hawk Eye}}</ref> ان کان اڳ فاصلي تي رابطي لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪيترن ئي ذهين طريقن مان ڪجهه هتي بيان ڪيا ويا آهن. [[ڪبوتر پيغام رسان]] تاريخ دوران مختلف تهذيبن طرفان استعمال ڪيا ويا. [[ڪبوتر ٽپال]] جون پاڙون [[فارس]] ۾ هيون، جنهن کي پوءِ رومنن پنهنجي فوجي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو. [[فرونٽينس]] جي دعويٰ موجب [[جوليس سيزر]] [[گال]] جي فتح دوران ڪبوترن کي پيغام رسان طور استعمال ڪيو.<ref name="Levi">{{cite book |last=Levi |first=Wendell |title= The Pigeon|year= 1977|publisher= Levi Publishing Co, Inc|location= Sumter, SC|isbn=978-0-85390-013-9 }}</ref> [[يوناني]] پڻ [[قديم اولمپڪ رانديون|اولمپڪ رانديون]] جي فاتحن جا نالا مختلف شهرن ڏانهن ڪبوترن ذريعي موڪليندا هئا.<ref>{{cite book | last =Blechman | first =Andrew | title =Pigeons-The fascinating saga of the world's most revered and reviled bird. | publisher =University of Queensland Press | year =2007 | location =St Lucia, Queensland | url =http://www.uqp.uq.edu.au/book_details.php?id=9780702236419 | isbn =978-0-7022-3641-9 | url-status=dead | archive-url =https://web.archive.org/web/20080514003720/http://www.uqp.uq.edu.au/book_details.php?id=9780702236419 | archive-date =14 May 2008 | df =dmy-all }}</ref> اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ ڊچ حڪومت اهو نظام [[جاوا]] ۽ [[سوماترا]] ۾ استعمال ڪيو. 1849ع ۾ [[پال جوليس روئٽر]] [[آخن]] ۽ [[برسلز]] جي وچ ۾ اسٽاڪ مارڪيٽ جون قيمتون موڪلڻ لاءِ ڪبوترن جي خدمت شروع ڪئي، جيڪا ٽيليگرافي رابطو مڪمل ٿيڻ تائين هڪ سال جاري رهي.<ref>{{cite news| title =Chronology: Reuters, from pigeons to multimedia merger| newspaper =Reuters| url =https://www.reuters.com/article/rbssTechMediaTelecomNews/idUSL1849100620080219| format =Web article| access-date =21 February 2008| date =19 February 2008| archive-date =26 March 2008| archive-url =https://web.archive.org/web/20080326192232/http://www.reuters.com/article/rbssTechMediaTelecomNews/idUSL1849100620080219| url-status =live}}</ref> وچئين دور ۾ [[مشعلن]] جون زنجيرون عام طور ٽڪرين جي چوٽين تي اشارا پهچائڻ لاءِ استعمال ٿينديون هيون. انهن جو هڪ وڏو نقصان اهو هو ته اهي صرف هڪ بِٽ معلومات منتقل ڪري سگهنديون هيون، تنهنڪري پيغام جي معنيٰ، جهڙوڪ "دشمن نظر اچي ويو آهي"، اڳواٽ طئي ٿيل هوندي هئي. انهن جي استعمال جو هڪ مشهور مثال [[اسپيني آرماڊا]] دوران ملي ٿو، جڏهن مشعلن جي زنجير [[پليموٿ]] کان [[لنڊن]] تائين خبرداريءَ جو اشارو پهچايو.<ref>{{cite web | first=David | last=Ross | url=http://www.britainexpress.com/History/tudor/armada.htm | title=The Spanish Armada | archive-url=https://web.archive.org/web/20200104142345/https://www.britainexpress.com/History/tudor/armada.htm | archive-date=4 January 2020 | website=Britain Express | access-date=October 1, 2007}}</ref> 1792ع ۾ فرانسيسي انجنيئر [[ڪلاڊ شاپ]] [[ليل]] ۽ پيرس جي وچ ۾ پهريون مستقل بصري [[ٽيليگرافي]] نظام (يا [[سيميفور لائين]]) قائم ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://chappe.ec-lyon.fr/|archive-url=https://web.archive.org/web/20040409014107/http://chappe.ec-lyon.fr/|title=Les Télégraphes Chappe|archive-date=2004-04-09|website=Cédrick Chatenet|location=l'Ecole Centrale de Lyon|year=2003}}</ref> پر سيميفور نظام لاءِ ماهر آپريٽرن ۽ هر ڏهه کان ٽيهه ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي مهانگا ٽاور گهربل هوندا هئا. برقي ٽيليگراف سان مقابلي جي نتيجي ۾ ان جي آخري تجارتي لائين 1880ع ۾ بند ڪئي وئي.<ref>{{cite web|url=http://www.itu.int/itudoc/gs/promo/tsb/88192.pdf|title=CCIT/ITU-T 50 Years of Excellence|archive-url=https://web.archive.org/web/20200212173522/https://www.itu.int/itudoc/gs/promo/tsb/88192.pdf|archive-date=12 February 2020|website=International Telecommunication Union|year=2006}}</ref> === ٽيليگراف ۽ ٽيليفون === {{main|ٽيليگرافي|ٽيليفوني}} 25 جولاءِ 1837ع تي پهريون تجارتي [[برقي ٽيليگراف]] انگريز موجد سر [[وليم فوٿرگل ڪوڪ]] ۽ انگريز سائنسدان سر [[چارلس ويٽسٽون]] پاران پيش ڪيو ويو.<ref>{{cite book|first=William|last=Brockedone|title=Cooke and Wheatstone and the Invention of the Electric Telegraph|date=11 March 2013|publisher=Routledge |isbn=9780415846783}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/technology/connecting-britain/first-electric-telegraph/|title=Who made the first electric telegraph communications?|work=The Telegraph|access-date=7 August 2017|language=en-GB|archive-date=8 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808003926/http://www.telegraph.co.uk/technology/connecting-britain/first-electric-telegraph/|url-status=live}}</ref> ٻنهي موجدن پنهنجي اوزار کي نئين ايجاد بدران ”موجوده برقي مقناطيسي ٽيليگراف ۾ هڪ سڌارو“ قرار ڏنو.<ref>{{cite web|url=https://www.du.edu/~jcalvert/tel/morse/morse.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20010616184336/https://www.du.edu/~jcalvert/tel/morse/morse.htm|archive-date=2001-06-16|title=The Electromagnetic Telegraph|first=J. B.|last=Calvert|date=19 May 2004}}</ref> [[سيميوئل مورس]] به آزاديءَ سان برقي ٽيليگراف جو هڪ نمونو تيار ڪيو، جنهن جو هن 2 سيپٽمبر 1837ع تي ڪامياب نه ٿيندڙ مظاهرو ڪيو. [[مورس ڪوڊ|سندس ڪوڊ]] ويٽسٽون جي اشارتي طريقي جي ڀيٽ ۾ هڪ اهم ترقي هئي. پهرين [[ائٽلانٽڪ سمنڊ پار ٽيليگراف ڪيبل]] 27 جولاءِ 1866ع تي ڪاميابي سان مڪمل ڪئي وئي، جنهن سان پهريون ڀيرو ائٽلانٽڪ سمنڊ پار ٽيليڪميونيڪيشن ممڪن ٿي.<ref>{{cite web|url=http://www.sil.si.edu/digitalcollections/hst/atlantic-cable/|title=The Atlantic Cable |via=Smithsonian Libraries |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701144122/http://www.sil.si.edu/digitalcollections/hst/atlantic-cable/|archive-date=1 July 2017|website=Bern Dibner|publisher=Burndy Library Inc.|year=1959}}</ref> [[انتونيو ميوچي]] جي ”ڳالهائيندڙ ٽيليگراف“ ۽ [[يوهان فلپ رائس]] جي ''Telefon'' تي ابتدائي ڪوششن کان پوءِ، روايتي ٽيليفون جو پيٽنٽ [[اليگزينڊر گراهم بيل|اليگزينڊر بيل]] فيبروري 1876ع ۾ داخل ڪرايو (صرف ڪجهه ڪلاڪ اڳ [[ايليشا گري]] ساڳئي قسم جي اوزار لاءِ [[پيٽنٽ ڪيويٽ]] داخل ڪئي هئي).<ref>"[https://www.loc.gov/everyday-mysteries/technology/item/who-is-credited-with-inventing-the-telephone/ Who is credited with inventing the telephone?]", published 2022-02-22, updated 2024-9-12. Science Reference Section, Library of Congress.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.oberlin.edu/external/EOG/OYTT-images/ElishaGray.html|title=Elisha Gray|archive-url=https://web.archive.org/web/20170628164416/http://www2.oberlin.edu/external/EOG/OYTT-images/ElishaGray.html|archive-date=28 June 2017|website=Oberlin College Archives|publisher=Electronic Oberlin Group|year=2006}}</ref> پهرين تجارتي ٽيليفون خدمتون [[بيل ٽيليفون ڪمپني]] پاران 1878ع ۽ 1879ع ۾ ائٽلانٽڪ جي ٻنهي ڪنارن تي [[نيو هيون]] ۽ [[لنڊن]] شهرن ۾ قائم ڪيون ويون.<ref>{{cite web|url=http://www.connected-earth.com/Galleries/Telecommunicationsage/Thetelephone/index.htm|title=Connected Earth: The telephone|archive-url=https://web.archive.org/web/20060822104544/http://www.connected-earth.com/Galleries/Telecommunicationsage/Thetelephone/index.htm|archive-date=22 August 2006|publisher=BT|year=2006}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.att.com/history/milestones.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20030114033744/https://www.att.com/history/milestones.html|title=History of AT&T|archive-date=2003-01-14|website=AT&T}}</ref> === ريڊيو ۽ ٽيليويزن === {{main|ريڊيو|ٽيليويزن}} 1894ع ۾ اطالوي موجد [[گوليئلمو مارڪوني]] نئين دريافت ٿيل [[ريڊيو لهر]]ن جي اصول تي ٻڌل بي تار رابطي جي ترقي شروع ڪئي، ۽ 1901ع تائين هن اهو ثابت ڪري ڏيکاريو ته اهي لهرون ائٽلانٽڪ سمنڊ پار به موڪلي سگهجن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.teslasociety.com/biography.htm|title=Tesla Biography|archive-url=https://web.archive.org/web/20160114205727/http://www.teslasociety.com/biography.htm |archive-date=14 January 2016|first=Ljubo|last=Vujovic|website=Tesla Memorial Society of New York|year=1998}}</ref> اهو ريڊيو ذريعي [[بي تار ٽيليگرافي]] جي شروعات هئي. 17 ڊسمبر 1902ع تي [[مارڪوني اسٽيشن (گليس بي، نووا اسڪوٽيا)|ڪينيڊا جي نووا اسڪوٽيا صوبي جي گليس بي ۾ مارڪوني اسٽيشن]] تان موڪليل پيغام اتر آمريڪا کان ائٽلانٽڪ پار پهچندڙ دنيا جو پهريون ريڊيو پيغام بڻيو. 1904ع ۾ هڪ تجارتي خدمت قائم ڪئي وئي، جيڪا رڪنيت رکندڙ جهازن ڏانهن هر رات خبرن جا خلاصا موڪليندي هئي، ۽ اهي جهاز انهن کي پنهنجي اندروني اخبارن ۾ شامل ڪندا هئا.<ref>{{Cite web|title=TR Center - Talking Across the Ocean|url=https://www.theodorerooseveltcenter.org/Blog/Item/Talking%20Across%20the%20Ocean|access-date=2021-03-12|website=www.theodorerooseveltcenter.org|archive-date=17 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417162827/https://www.theodorerooseveltcenter.org/Blog/Item/Talking%20Across%20the%20Ocean|url-status=live}}</ref> [[پهرين عالمي جنگ]] فوجي رابطن لاءِ ريڊيو جي ترقي کي تيز ڪيو. جنگ کان پوءِ 1920ع واري ڏهاڪي ۾ تجارتي [[اي ايم نشريات]] شروع ٿي، جيڪا تفريح ۽ خبرن جو هڪ اهم عوامي ذريعو بڻجي وئي. [[ٻي عالمي جنگ]] وري جهازن ۽ زميني فوجي رابطن، ريڊيو نيويگيشن ۽ ريڊار جي جنگي ضرورتن سبب ريڊيو جي ترقي کي وڌيڪ تيز ڪيو.<ref>{{cite book|isbn=9781118104644|last=Thompson|first=R.J. Jr.|year=2011|title=Crystal Clear: The Struggle for Reliable Communications Technology in World War II|location=Hoboken, NJ|publisher=Wiley}}</ref> ريڊيو جي [[ايف ايم نشريات|اسٽيريو ايف ايم نشريات]] جي ترقي آمريڪا ۾ 1930ع واري ڏهاڪي ۽ برطانيا ۾ 1940ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ٿي،<ref name="BBC1946">{{cite web |title=Report 1946-04 – Frequency Modulation |url=https://www.bbc.co.uk/rd/publications/rdreport_1946_04 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200103173115/https://www.bbc.co.uk/rd/publications/rdreport_1946_04 |archive-date=2020-01-03 |access-date=2020-01-03 |website=BBC Research & Development|date=January 1946 }}</ref> ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ان اي ايم کي غالب تجارتي معيار طور گهڻي حد تائين تبديل ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite book | isbn=9781623566654 | last1=Théberge | first1=P. | last2=Devine | first2=K. | last3=Everrett | first3=T | year=2015 | title=Living Stereo: Histories and Cultures of Multichannel Sound | location=New York | publisher=Bloomsbury Publishing}}</ref> 25 مارچ 1925ع تي [[جان لوگي بيئرڊ]] لنڊن جي [[سيلفرجز]] ڊپارٽمينٽل اسٽور ۾ هلندڙ تصويرن جي ترسيل جو مظاهرو ڪيو. بيئرڊ جو اوزار [[پال نپڪو]] جي [[نپڪو ڊسڪ]] تي ٻڌل هو، تنهنڪري اهو [[ميڪانيڪي ٽيليويزن]] جي نالي سان مشهور ٿيو. اهو نظام [[برٽش براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]] پاران 30 سيپٽمبر 1929ع کان شروع ڪيل تجرباتي نشريات جو بنياد بڻيو.<ref>{{cite web|url=http://www.mztv.com/newframe.asp?content=http://www.mztv.com/pioneers.html | title=The Pioneers | archive-url=https://web.archive.org/web/20130514070220/http://www.mztv.com/newframe.asp?content=http%3A%2F%2Fwww.mztv.com%2Fpioneers.html | archive-date=14 May 2013 | website=MZTV Museum of Television | year=2006}}</ref> === ويڪيوم ٽيوب === {{main|ويڪيوم ٽيوب}} ويڪيوم ٽيوبون ڪيترن ئي بنيادي برقياتي عملن، جهڙوڪ سگنلن جي [[طاقت واڌارو|طاقت واڌاري]] ۽ برقي رو جي [[سڌارڻ (برقيات)|سڌارڻ]] لاءِ گرم [[گرم ڪيٿوڊ|ڪيٿوڊ]] مان نڪرندڙ [[ٿرميونڪ اخراج]] ٿيندڙ اليڪٽرانن کي استعمال ڪنديون آهن.<ref>{{Cite news |title=Electron tube {{!}} Vacuum Tubes, Cathode Rays, & Applications {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/technology/electron-tube |access-date=2026-06-14 |work=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> سڀ کان سادي ويڪيوم ٽيوب، يعني [[ڊائيوڊ]]، جيڪا 1904ع ۾ [[جان ايمبروز فليمنگ]] ايجاد ڪئي، رڳو هڪ گرم اليڪٽران خارج ڪندڙ ڪيٿوڊ ۽ هڪ اينوڊ تي مشتمل هوندي آهي. اليڪٽران هن اوزار ۾ صرف هڪ طرف، يعني ڪيٿوڊ کان اينوڊ ڏانهن وهي سگهن ٿا. ٽيوب اندر هڪ يا وڌيڪ [[ضابطو ڄاري]] شامل ڪرڻ سان ڪيٿوڊ ۽ اينوڊ جي وچ ۾ وهندڙ برقي رو کي ڄاري يا ڄارين تي لاڳو ٿيل وولٽيج ذريعي ڪنٽرول ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite web|last=Hoddeson|first=L|title=The Vacuum Tube|url=https://www.pbs.org/transistor/science/events/vacuumt.html|publisher=PBS|access-date=6 May 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120415063342/http://www.pbs.org/transistor/science/events/vacuumt.html | archive-date=15 April 2012}}</ref> اهي اوزار ويهين صديءَ جي پهرين اڌ دوران برقي سرڪٽن جو بنيادي حصو بڻيا ۽ ريڊيو، ٽيليويزن، ريڊار، [[آواز جي رڪارڊنگ ۽ ٻيهر پيداوار]]، ڊگهي فاصلي وارن ٽيليفون نيٽ ورڪن، ۽ اينالاگ توڙي شروعاتي ڊجيٽل [[ڪمپيوٽر]]ن جي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. جيتوڻيڪ ڪجهه شعبن ۾ اڳ ئي [[اسپارڪ گيپ ٽرانسميٽر]] ۽ [[ميڪانيڪي ڪمپيوٽر]] جهڙيون ٽيڪنالاجيون استعمال ٿي رهيون هيون، پر ٿرميونڪ ويڪيوم ٽيوب جي ايجاد انهن ٽيڪنالاجين کي وسيع ۽ عملي استعمال لائق بڻايو، جنهن سان [[برقيات]] جي شعبي جي بنياد پئي.<ref>{{cite book |last1=Macksey |first1=Kenneth |last2=Woodhouse |first2=William |year=1991 |chapter=Electronics |title=The Penguin Encyclopedia of Modern Warfare: 1850 to the present day |publisher=Viking |page=110 |isbn=978-0-670-82698-8 |quote=The electronics age may be said to have been ushered in with the invention of the vacuum diode valve in 1902 by the Briton John Fleming (himself coining the word 'electronics'), the immediate application being in the field of radio.}}</ref> ويهين صديءَ جي اڪثر حصي دوران ٽيليويزنن ۾ هڪ خاص قسم جي ويڪيوم ٽيوب، يعني [[ڪيٿوڊ ري ٽيوب]]، استعمال ٿيندي هئي، جيڪا [[ڪارل فرڊيننڊ برائون]] ايجاد ڪئي هئي. اهڙي ٽيليويزن جو پهريون اميد افزا نمونو [[فائلو فارنسورٿ]] تيار ڪيو، جنهن 7 سيپٽمبر 1927ع تي پنهنجي خاندان آڏو ان جو مظاهرو ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/farnsworth.html|title=Philo Farnsworth | archive-url=https://web.archive.org/web/20090930214902/http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/farnsworth.html |archive-date=30 September 2009|first=Neil|last=Postman|website=[[TIME Magazine]]|date=29 March 1999}}</ref> ٻي عالمي جنگ کان پوءِ رڪجي ويل تجربا ٻيهر شروع ٿيا ۽ ٽيليويزن گهرن ۾ تفريح ۽ نشريات جو هڪ اهم ذريعو بڻجي ويو. 1940ع واري ڏهاڪي دوران [[نيم موصل اوزار]]ن جي ايجاد سان [[ٺوس-حالت برقيات|ٺوس-حالت]] وارا اوزار تيار ڪرڻ ممڪن ٿيو، جيڪي ويڪيوم ٽيوبن جي ڀيٽ ۾ ننڍا، سستا، وڌيڪ ڪارائتا، وڌيڪ قابلِ اعتماد ۽ وڌيڪ پائيدار هئا. 1960ع واري ڏهاڪي جي وچ کان ويڪيوم ٽيوبن جي جاءِ [[ٽرانزسٽر]]ن وٺڻ شروع ڪئي. تنهن هوندي به ويڪيوم ٽيوبون اڄ به ڪجهه اعليٰ فريڪوئنسي وارن طاقت وڌائيندڙن ۾ استعمال ٿين ٿيون. === ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ ۽ انٽرنيٽ === {{main|ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ|انٽرنيٽ}} 11 سيپٽمبر 1940ع تي [[جارج اسٽيبٽز]] نيويارڪ مان [[ٽيليٽائپ]] ذريعي پنهنجي ''ڪامپليڪس نمبر ڪيلڪيوليٽر'' لاءِ مسئلا موڪليا ۽ انهن جا حساب ڪيل نتيجا [[نيو هيمپشائر]] ۾ [[ڊارٽمٿ ڪاليج]] مان واپس حاصل ڪيا.<ref>{{Cite web|title=George Stibitz (1904–1995) | url=http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm | access-date=6 June 2023|website=www.kerryr.net|publisher=Kerry Redshaw|archive-date=15 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815235330/http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm|url-status=live}}</ref> مرڪزي ڪمپيوٽر ([[مرڪزي ڪمپيوٽر]]) ۽ پري موجود [[غير ذهين ٽرمينل]]ن تي ٻڌل هي ترتيب 1970ع واري ڏهاڪي تائين وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي رهي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾ [[پال باران]] ۽ آزاديءَ سان [[ڊونلڊ ڊيوس]] [[پيڪيٽ سوئچنگ]] تي تحقيق شروع ڪئي، جيڪا اهڙي ٽيڪنالاجي آهي جنهن ۾ پيغام کي ننڍن حصن ۾ ورهائي، مرڪزي ڪمپيوٽر مان گذارڻ کان سواءِ، [[ايسنڪرونس ٽرانسفر موڊ|غير هم وقت]] طريقي سان منزل ڏانهن موڪليو ويندو آهي. 5 ڊسمبر 1969ع تي چار-نوڊن تي مشتمل هڪ [[ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ]] قائم ٿيو، جيڪو [[آرپانيٽ]] جي شروعات ثابت ٿيو، ۽ 1981ع تائين اهو وڌي 213 [[نوڊ (نيٽ ورڪنگ)|نوڊ]]ن تائين پهچي ويو.<ref>{{cite book | last = Hafner | first = Katie | title = Where Wizards Stay Up Late: The Origins Of The Internet | publisher = Simon & Schuster | year = 1998 | isbn = 978-0-684-83267-8 }}</ref> بعد ۾ آرپانيٽ ٻين نيٽ ورڪن سان ضم ٿي [[انٽرنيٽ]] بڻجي ويو. جڏهن ته انٽرنيٽ جي ترقي [[انٽرنيٽ انجنيئرنگ ٽاسڪ فورس]] (IETF) جي مرڪزي ڌيان هيٺ رهي، جنهن [[تبصري لاءِ درخواست]] (RFC) دستاويزن جو هڪ سلسلو جاري ڪيو، ساڳئي وقت صنعتي تحقيقاتي مرڪزن ۾ ٻيون به اهم نيٽ ورڪنگ ترقيون ٿيون، جهڙوڪ [[ايٿرنيٽ]] (1983ع)، [[ٽوڪن رنگ]] (1984ع){{citation needed|date=April 2018}} ۽ [[تاري نما نيٽ ورڪ]] بناوت تي ٻڌل [[مقامي ايراضي نيٽ ورڪ]] (LAN) جي ترقي. === ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ ۽ انٽرنيٽ === {{main|ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ|انٽرنيٽ}} 11 سيپٽمبر 1940ع تي [[جارج اسٽيبٽز]] نيويارڪ مان [[ٽيليٽائپ]] ذريعي پنهنجي ''ڪامپليڪس نمبر ڪيلڪيوليٽر'' لاءِ مسئلا موڪليا ۽ انهن جا حساب ڪيل نتيجا [[نيو هيمپشائر]] ۾ [[ڊارٽمٿ ڪاليج]] مان واپس حاصل ڪيا.<ref>{{Cite web|title=George Stibitz (1904–1995) | url=http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm | access-date=6 June 2023|website=www.kerryr.net|publisher=Kerry Redshaw|archive-date=15 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815235330/http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm|url-status=live}}</ref> مرڪزي ڪمپيوٽر ([[مرڪزي ڪمپيوٽر]]) ۽ پري موجود [[غير ذهين ٽرمينل]]ن تي ٻڌل هي ترتيب 1970ع واري ڏهاڪي تائين وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي رهي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾ [[پال باران]] ۽ آزاديءَ سان [[ڊونلڊ ڊيوس]] [[پيڪيٽ سوئچنگ]] تي تحقيق شروع ڪئي، جيڪا اهڙي ٽيڪنالاجي آهي جنهن ۾ پيغام کي ننڍن حصن ۾ ورهائي، مرڪزي ڪمپيوٽر مان گذارڻ کان سواءِ، [[ايسنڪرونس ٽرانسفر موڊ|غير هم وقت]] طريقي سان منزل ڏانهن موڪليو ويندو آهي. 5 ڊسمبر 1969ع تي چار-نوڊن تي مشتمل هڪ [[ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ]] قائم ٿيو، جيڪو [[آرپانيٽ]] جي شروعات ثابت ٿيو، ۽ 1981ع تائين اهو وڌي 213 [[نوڊ (نيٽ ورڪنگ)|نوڊ]]ن تائين پهچي ويو.<ref>{{cite book | last = Hafner | first = Katie | title = Where Wizards Stay Up Late: The Origins Of The Internet | publisher = Simon & Schuster | year = 1998 | isbn = 978-0-684-83267-8 }}</ref> بعد ۾ آرپانيٽ ٻين نيٽ ورڪن سان ضم ٿي [[انٽرنيٽ]] بڻجي ويو. جڏهن ته انٽرنيٽ جي ترقي [[انٽرنيٽ انجنيئرنگ ٽاسڪ فورس]] (IETF) جي مرڪزي ڌيان هيٺ رهي، جنهن [[تبصري لاءِ درخواست]] (RFC) دستاويزن جو هڪ سلسلو جاري ڪيو، ساڳئي وقت صنعتي تحقيقاتي مرڪزن ۾ ٻيون به اهم نيٽ ورڪنگ ترقيون ٿيون، جهڙوڪ [[ايٿرنيٽ]] (1983ع)، [[ٽوڪن رنگ]] (1984ع){{citation needed|date=April 2018}} ۽ [[تاري نما نيٽ ورڪ]] بناوت تي ٻڌل [[مقامي ايراضي نيٽ ورڪ]] (LAN) جي ترقي. === ترسيل جي گنجائش ۾ واڌ === ٻطرفي ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪن وسيلي دنيا ۾ معلومات جي مٽاسٽا جي مؤثر گنجائش 1986ع ۾ بهترين نموني سان دٻايل معلومات جي 281 [[پيٽابائيٽ]] (PB) مان وڌي 1993ع ۾ 471 پيٽابائيٽ، 2000ع ۾ 2.2 [[ايگزابائيٽ]] (EB)، ۽ 2007ع ۾ 65 ايگزابائيٽ تائين پهچي وئي.<ref name="HilbertLopez2011">{{cite journal|title=The World's Technological Capacity to Store, Communicate, and Compute Information|first1=Martin|last1=Hilbert|first2=Priscila|last2=López|year=2011|journal=[[Science (journal)|Science]]|volume=332|issue=6025|pages=60–65 | doi=10.1126/science.1200970 | pmid=21310967 | bibcode=2011Sci...332...60H|s2cid=206531385|doi-access=free}}</ref> معلومات جي لحاظ کان هي مقدار 1986ع ۾ في ماڻهو روزانو اخبار جي ٻن صفحن جي برابر هئي، جيڪا 2007ع تائين وڌي في ماڻهو روزانو ڇهن مڪمل اخبارن جي برابر ٿي وئي.<ref>{{cite news|url=http://ideas.economist.com/video/giant-sifting-sound-0|title=video animation|newspaper=The Economist|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118072720/http://ideas.economist.com/video/giant-sifting-sound-0 |archive-date=18 January 2012}}</ref> هن واڌ کي نظر ۾ رکندي، ٽيليڪميونيڪيشن عالمي معيشت ۾ ڏينهون ڏينهن وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪري رهي آهي، ۽ 2012ع ۾ عالمي ٽيليڪميونيڪيشن صنعت جو حجم لڳ ڀڳ 4.7 ٽريلين آمريڪي ڊالر هو.<ref name="plunkettresearch01">{{cite web | url=http://www.plunkettresearch.com/Telecommunications/TelecommunicationsStatistics/tabid/96/Default.aspx | title=Worldwide Telecommunications Industry Revenues | archive-url=https://web.archive.org/web/20100328045302/http://www.plunkettresearch.com/Telecommunications/TelecommunicationsStatistics/tabid/96/Default.aspx |archive-date=28 March 2010|website=Plunkett's Telecommunications Industry Almanac 2010|date=1 June 2010}}</ref><ref name="plunkettresearch02">{{Cite web |title=Introduction to the Telecommunications Industry |url=http://www.plunkettresearch.com/telecommunications-market-research/industry-and-business-data/statistics |website=Plunkett Research |archive-url=https://web.archive.org/web/20121022031016/http://www.plunkettresearch.com/telecommunications-market-research/industry-and-business-data/statistics |archive-date=22 October 2012}}</ref> 2010ع ۾ عالمي ٽيليڪميونيڪيشن صنعت جي خدمتن مان حاصل ٿيندڙ آمدني جو اندازو 1.5 ٽريلين آمريڪي ڊالر لڳايو ويو، جيڪا دنيا جي مجموعي قومي پيداوار ([[جي ڊي پي]]) جو لڳ ڀڳ 2.4 سيڪڙو هئي.<ref name="plunkettresearch01" /> == فني تصور == جديد ٽيليڪميونيڪيشن ڪيترن ئي بنيادي تصورن تي ٻڌل آهي، جيڪي هڪ صديءَ کان به وڌيڪ عرصي دوران تدريجي طور ترقي ۽ بهتري ماڻيندا رهيا آهن. === بنيادي جزا === ٽيليڪميونيڪيشن ٽيڪنالاجين کي بنيادي طور [[تارائتو مواصلات|تارائتن]] ۽ بي تار طريقن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. مجموعي طور هڪ بنيادي ٽيليڪميونيڪيشن نظام ٽن اهم حصن تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ هميشه موجود هوندا آهن: * [[موڪليندڙ]]، جيڪو معلومات حاصل ڪري ان کي [[اشارو|اشاري]] ۾ تبديل ڪري ٿو. * [[ترسيل ذريعو]]، جنهن کي ''جسماني چينل'' پڻ چيو ويندو آهي، جيڪو اشاري کي منتقل ڪري ٿو (مثال طور [[آزاد خلا نظري مواصلات|آزاد خلا وارو چينل]]). * [[وصول ڪندڙ]]، جيڪو چينل مان اشاري کي حاصل ڪري ان کي ٻيهر وصول ڪندڙ لاءِ قابلِ استعمال معلومات ۾ تبديل ڪري ٿو. هڪ [[ريڊيو نشرياتي اسٽيشن]] ۾ اسٽيشن جو وڏو [[طاقت وڌائيندڙ]] موڪليندڙ هوندو آهي، جڏهن ته نشرياتي [[ريڊيو اينٽينا]] طاقت وڌائيندڙ ۽ آزاد خلا واري چينل جي وچ ۾ رابطي جو ذريعو هوندي آهي. آزاد خلا وارو چينل ترسيل جو ذريعو هوندو آهي، ۽ وصول ڪندڙ جي اينٽينا آزاد خلا واري چينل ۽ وصول ڪندڙ جي وچ ۾ رابطي جو ذريعو هوندي آهي. ان کان پوءِ [[ريڊيو وصول ڪندڙ]] ريڊيو اشاري جي آخري منزل هوندو آهي، جتي برقي اشاري کي آواز ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي. ٽيليڪميونيڪيشن نظام ڪڏهن ڪڏهن [[ٻطرفي مواصلات|ٻطرفا]] (Duplex) پڻ هوندا آهن، جن ۾ هڪ ئي برقي اوزار موڪليندڙ ۽ وصول ڪندڙ ٻنهي طور ڪم ڪندو آهي، جنهن کي ''[[ٽرانسيور]]'' چيو ويندو آهي (مثال طور [[موبائل فون]]).<ref name="stallings-intro">{{cite book | last = Haykin | first = Simon | edition= 4th | title = Communication Systems | url = https://archive.org/details/communicationsy000simo | url-access = registration | publisher = John Wiley & Sons | year = 2001 | pages = [https://archive.org/details/communicationsy000simo/page/n21 1]–3 | isbn = 978-0-471-17869-9 }}</ref> ٽرانسيور اندر موڪليندڙ ۽ وصول ڪندڙ جا برقي حصا هڪ ٻئي کان گهڻي حد تائين آزاد هوندا آهن. ان جو سبب اهو آهي ته ريڊيو موڪليندڙن ۾ طاقت وڌائيندڙ واٽ يا ڪلوواٽ جي سطح تي ڪم ڪندا آهن، جڏهن ته ريڊيو وصول ڪندڙ صرف مائيڪروواٽ يا [[نانوواٽ]] جي سطح جي اشارن سان ڪم ڪندا آهن. تنهن ڪري ٽرانسيورن کي اهڙي احتياط سان ٺاهيو ويندو آهي جو انهن جا وڌيڪ طاقت وارا ۽ گهٽ طاقت وارا حصا هڪ ٻئي تي اثرانداز نه ٿين. مقرر ٿيل تارن ذريعي ٿيندڙ ٽيليڪميونيڪيشن کي [[نقطو-کان-نقطو مواصلات]] چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها هڪ موڪليندڙ ۽ هڪ وصول ڪندڙ جي وچ ۾ ٿيندي آهي. جڏهن ته ريڊيو ذريعي ٿيندڙ مواصلات کي [[نشريات|نشرياتي مواصلات]] چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ هڪ طاقتور موڪليندڙ ۽ ڪيترائي گهٽ طاقت وارا پر حساس ريڊيو وصول ڪندڙ شامل هوندا آهن.<ref name="stallings-intro" /> اهڙا ٽيليڪميونيڪيشن نظام، جن ۾ ڪيترائي موڪليندڙ ۽ ڪيترائي وصول ڪندڙ گڏيل طور هڪ ئي جسماني چينل کي استعمال ڪرڻ لاءِ ترتيب ڏنل هوندا آهن، [[گهڻ رستي منتقلي]] (Multiplex Systems) سڏبا آهن. جسماني چينلن جي اهڙي گڏيل استعمال سان عام طور تي خرچن ۾ نمايان گهٽتائي اچي ٿي. گهڻ رستي وارا نظام ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪن ۾ ترتيب ڏنا ويندا آهن، جتي گهڻ رستي وارا اشارا مختلف مرڪزن تي سوئچ ٿي صحيح وصول ڪندڙ تائين پهچندا آهن. === اينالاگ ۽ ڊجيٽل مواصلات === مواصلات کي [[اينالاگ اشارو|اينالاگ]] يا [[ڊجيٽل اشارو]]ن جي صورت ۾ رمزبند ڪري سگهجي ٿو، جيڪي وري [[اينالاگ مواصلات|اينالاگ]] يا [[ڊجيٽل مواصلات|ڊجيٽل]] نظامن ذريعي منتقل ٿيندا آهن. اينالاگ اشارا معلومات جي لحاظ کان مسلسل تبديل ٿيندا رهندا آهن، جڏهن ته ڊجيٽل اشارا معلومات کي الڳ الڳ قدرن (جهڙوڪ هڪن ۽ صفرن) جي صورت ۾ ظاهر ڪندا آهن.<ref name=Ambardar>{{cite book | last = Ambardar | first = Ashok | edition = 2nd | title = Analog and Digital Signal Processing | publisher = Brooks| year = 1999 | pages = [https://archive.org/details/analogdigitalsig00amba/page/1 1–2] | isbn = 978-0-534-95409-3 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/analogdigitalsig00amba/page/1 }}</ref> منتقلي ۽ وصولي دوران اينالاگ اشارن ۾ موجود معلومات غير مطلوب [[شور (اشارن جي عملڪاري)|شور]] سبب خراب ٿيندي آهي. عام طور مواصلاتي نظام ۾ شور کي هڪ [[بي ترتيب عمل]] جي ذريعي گهربل اشاري ۾ اضافي يا گهٽتائي جي صورت ۾ ظاهر ڪيو ويندو آهي. اهڙي قسم جي شور کي [[واڌو شور]] چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ مختلف وقتن تي اهو مثبت يا منفي ٻنهي صورتن ۾ ٿي سگهي ٿو. جيستائين واڌو شور ڪنهن خاص حد کان وڌيڪ نه ٿئي، تيستائين ڊجيٽل اشارن ۾ موجود معلومات محفوظ رهندي آهي. شور جي مقابلي ۾ اها مزاحمت ڊجيٽل اشارن جو اينالاگ اشارن تي هڪ اهم فائدو آهي. بهرحال، جڏهن شور نظام جي پاڻمرادو غلطي درست ڪرڻ جي صلاحيت کان وڌي وڃي ٿو، تڏهن ڊجيٽل نظام اوچتو مڪمل طور ناڪام ٿي وڃي ٿو. ان جي ابتڙ، اينالاگ نظام آهستي آهستي خراب ٿيندو آهي؛ شور وڌڻ سان اشارو بتدريج گهٽ معيار وارو ٿيندو آهي، پر ڪجهه حد تائين استعمال لائق رهندو آهي. ان کان علاوه، [[مسلسل اشارو|مسلسل ڊيٽا]] جي ڊجيٽل منتقلي دوران لازمي طور [[مقداربندي شور]] پيدا ٿيندو آهي. هن شور کي گهٽائي سگهجي ٿو، پر مڪمل طور ختم نٿو ڪري سگهجي، ۽ ان لاءِ چينل جي وڌيڪ پٽي ويڪر جي ضرورت پوندي آهي. === اينالاگ ۽ ڊجيٽل مواصلات === مواصلات کي [[اينالاگ اشارو|اينالاگ]] يا [[ڊجيٽل اشارو|ڊجيٽل]] اشارن جي صورت ۾ رمزبند ڪري سگهجي ٿو، جيڪي وري [[اينالاگ مواصلات|اينالاگ]] يا [[ڊجيٽل مواصلات|ڊجيٽل]] نظامن ذريعي منتقل ڪيا ويندا آهن. اينالاگ اشارا معلومات جي لحاظ کان لڳاتار تبديل ٿيندا رهن ٿا، جڏهن ته ڊجيٽل اشارا معلومات کي الڳ الڳ قدرن (مثال طور، هڪن ۽ صفرن جي مجموعي) جي صورت ۾ رمزبند ڪندا آهن.<ref name=Ambardar>{{cite book | last = Ambardar | first = Ashok | edition = 2nd | title = Analog and Digital Signal Processing | publisher = Brooks| year = 1999 | pages = [https://archive.org/details/analogdigitalsig00amba/page/1 1–2] | isbn = 978-0-534-95409-3 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/analogdigitalsig00amba/page/1 }}</ref> منتقلي ۽ وصولي دوران اينالاگ اشارن ۾ موجود معلومات غير مطلوب [[اشارن جي عملڪاريءَ ۾ شور|شور]] سبب خراب ٿيندي آهي. عام طور تي مواصلاتي نظام ۾ شور کي [[بي ترتيب عمل]] جي ذريعي گهربل اشاري ۾ واڌ يا گهٽتائي جي صورت ۾ ظاهر ڪيو ويندو آهي. اهڙي قسم جي شور کي [[واڌو شور]] چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ مختلف وقتن تي اهو منفي يا مثبت ٻنهي صورتن ۾ ٿي سگهي ٿو. جيستائين واڌو شور ڪنهن مقرر حد کان وڌي نه وڃي، تيستائين ڊجيٽل اشارن ۾ موجود معلومات محفوظ رهندي آهي. شور جي مقابلي ۾ انهن جي مزاحمت، اينالاگ اشارن جي ڀيٽ ۾ ڊجيٽل اشارن جو هڪ اهم فائدو آهي. بهرحال، جڏهن شور نظام جي پاڻمرادو غلطي درست ڪرڻ جي صلاحيت کان وڌي وڃي ٿو، تڏهن ڊجيٽل نظام [[ڪلف اثر|اوچتي مڪمل ناڪامي]] جو شڪار ٿي ويندو آهي. ان جي ابتڙ، اينالاگ نظام آهستي آهستي خراب ٿيندو آهي؛ شور وڌڻ سان اشارو بتدريج گهٽ معيار وارو ٿيندو آهي، پر ڪجهه حد تائين استعمال لائق رهندو آهي. ان کان علاوه، [[مسلسل اشارو|مسلسل ڊيٽا]] جي ڊجيٽل منتقلي دوران لازمي طور [[مقداربندي شور]] پيدا ٿيندو آهي. هن شور کي گهٽائي سگهجي ٿو، پر مڪمل طور ختم نٿو ڪري سگهجي، ۽ ان لاءِ چينل جي وڌيڪ پٽي ويڪر جي ضرورت پوندي آهي. === مواصلاتي چينل === {{main|مواصلاتي چينل}} ''چينل'' (channel) جي اصطلاح جا ٻه مختلف مطلب آهن. پهرئين معنيٰ موجب، چينل اهو طبعياتي ذريعو آهي جيڪو موڪليندڙ ۽ وصول ڪندڙ جي وچ ۾ اشارو کڻي وڃي ٿو. ان جا مثال آهن: آواز جي مواصلات لاءِ [[فضا]]، ڪجهه قسمن جي [[نوري مواصلات]] لاءِ شيشي جا [[نوري فائبر]]، وولٽيج ۽ برقي رو جي ذريعي مواصلات لاءِ [[هم محور ڪيبل]]، ۽ [[خالي جاءِ ذريعي نوري مواصلات|آزاد خلا]]، جتي [[نظر ايندڙ روشني]]، [[تحتِ سرخ]] شعاعون، [[بالابنفشي روشني]] ۽ [[ريڊيو لهر]]ن ذريعي مواصلات ٿيندي آهي. هم محور ڪيبلن جي قسمن کي RG يا ''ريڊيو گائيڊ'' جي درجي بندي موجب سڃاتو ويندو آهي، جيڪا اصطلاح [[ٻي عالمي جنگ]] دوران وجود ۾ آئي. مختلف RG درجابنديون مخصوص اشارن جي منتقلي وارين استعمالن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿينديون آهن.<ref>{{Cite news|url=http://www.conwire.com/coax-cable-rg-cable-blog|title=Coax Cable FAQ Series: What is RG Cable? – Conwire|date=12 January 2016|work=Conwire|access-date=7 August 2017|language=en-US|archive-date=8 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808000629/http://www.conwire.com/coax-cable-rg-cable-blog|url-status=live}}</ref> هن آخري قسم کي ''آزاد خلا چينل'' چيو ويندو آهي. ريڊيو لهرن جي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ تائين منتقلي جو ٻنهي هنڌن جي وچ ۾ فضا جي موجودگي يا غير موجودگي سان ڪو واسطو ناهي. ريڊيو لهرون مڪمل [[خلا]] مان به اوتري ئي آساني سان گذرن ٿيون، جيتري هوا، ڪوهيڙي، ڪڪرن يا ڪنهن ٻئي گئس مان. مواصلات ۾ ''چينل'' جو ٻيو مطلب [[مواصلاتي چينل]] جي اصطلاح ۾ ملي ٿو، جنهن مان مراد منتقلي واري ذريعي جي اهڙي ورهاست آهي، جنهن سان هڪ ئي وقت ڪيترن ئي معلوماتي وهڪرن کي موڪلڻ ممڪن ٿئي. مثال طور، هڪ ريڊيو اسٽيشن 94.5&nbsp;[[ميگاهرٽز|MHz]] جي ويجهو فريڪوئنسي تي آزاد خلا ۾ ريڊيو لهرون نشر ڪري سگهي ٿي، جڏهن ته ٻي ريڊيو اسٽيشن ساڳئي وقت 96.1&nbsp;MHz جي ويجهو فريڪوئنسي تي نشريات ڪري سگهي ٿي. هر ريڊيو اسٽيشن لڳ ڀڳ 180&nbsp;[[ڪلوهرٽز|kHz]] جي [[اشارن جي عملڪاريءَ ۾ پٽي ويڪر|پٽي ويڪر]] اندر ريڊيو لهرون منتقل ڪندي، جنهن جو مرڪز مخصوص [[حامل لهر|حامل فريڪوئنسي]] هوندو آهي. هن مثال ۾ هر اسٽيشن پنهنجي پاڙيسري اسٽيشن کان 200&nbsp;kHz جي فاصلي تي هوندي آهي، جڏهن ته 200&nbsp;kHz ۽ 180&nbsp;kHz جي وچ وارو 20&nbsp;kHz مواصلاتي نظام جي فني خامين لاءِ رکيل انجنيئرنگ مارجن هوندو آهي. مٿين مثال ۾ ''آزاد خلا چينل'' کي فريڪوئنسي جي بنياد تي مختلف مواصلاتي چينلن ۾ ورهايو ويو آهي، ۽ هر چينل کي ريڊيو لهرن جي نشريات لاءِ الڳ فريڪوئنسي پٽي ويڪر ڏني وئي آهي. ذريعي کي فريڪوئنسي جي بنياد تي چينلن ۾ ورهائڻ واري هن نظام کي [[فريڪوئنسي ڊويزن ملٽي پليڪسنگ]] چيو ويندو آهي. ساڳئي تصور لاءِ ٻيو اصطلاح [[موج ڊگھائي ڊويزن ملٽي پليڪسنگ]] آهي، جيڪو گهڻو ڪري نوري مواصلات ۾ استعمال ٿيندو آهي، جتي ڪيترائي موڪليندڙ هڪ ئي طبعياتي ذريعي کي گڏيل طور استعمال ڪندا آهن. مواصلاتي ذريعي کي چينلن ۾ ورهائڻ جو هڪ ٻيو طريقو اهو آهي ته هر موڪليندڙ کي وقت جو هڪ ورجندڙ حصو (''وقت جي سلاٽ''، مثال طور هر سيڪنڊ مان 20 [[ملي سيڪنڊ]]) ڏنو وڃي، ۽ هر موڪليندڙ کي رڳو پنهنجي مقرر وقت واري حصي اندر پيغام موڪلڻ جي اجازت هجي. ذريعي کي وقت جي بنياد تي مواصلاتي چينلن ۾ ورهائڻ واري هن طريقي کي [[وقت ڊويزن ملٽي پليڪسنگ]] (TDM) چيو ويندو آهي، جيڪو [[نوري فائبر]] مواصلات ۾ استعمال ٿيندو آهي. ڪجهه ريڊيو مواصلاتي نظام، اڳ ۾ مختص ڪيل FDM چينل جي اندر TDM پڻ استعمال ڪندا آهن. تنهن ڪري اهڙا نظام TDM ۽ FDM ٻنهي جو گڏيل (هائبرڊ) استعمال ڪندا آهن. === ماڊيوليشن === {{main|ماڊيوليشن}} معلومات منتقل ڪرڻ لاءِ اشارو (سگنل) کي هڪ مخصوص شڪل ڏيڻ جي عمل کي ''ماڊيوليشن'' چيو ويندو آهي. ماڊيوليشن ذريعي ڊجيٽل پيغام کي اينالاگ موجي شڪل (waveform) ۾ پيش ڪري سگهجي ٿو. هن عمل کي عام طور [[ڪيئنگ (مواصلات)|''ڪيئنگ'']] چيو ويندو آهي، جيڪا اصطلاح مواصلات ۾ [[مورس ڪوڊ]] جي پراڻي استعمال مان نڪتل آهي. ڪيئنگ جون ڪيتريون ئي ٽيڪنيڪون موجود آهن، جن ۾ [[مرحلي جي تبديليءَ واري ڪيئنگ]]، [[فريڪوئنسي جي تبديليءَ واري ڪيئنگ]] ۽ [[ايمپليٽيوڊ جي تبديليءَ واري ڪيئنگ]] شامل آهن. مثال طور، [[بلوٽوٿ]] نظام مختلف اوزارن جي وچ ۾ معلومات جي ڏي وٺ لاءِ مرحلي جي تبديليءَ واري ڪيئنگ استعمال ڪندو آهي.<ref>Haykin, pp. 344–403.</ref><ref>[http://www.bluetooth.org/foundry/adopters/document/Core_v2.0_EDR/en/1/Core_v2.0_EDR.zip Bluetooth Specification Version 2.0 + EDR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140814042933/https://www.bluetooth.org/foundry/adopters/document/Core_v2.0_EDR/en/1/Core_v2.0_EDR.zip |date=14 August 2014 }} (p. 27), Bluetooth, 2004.</ref> ان کان علاوه، مرحلي جي تبديليءَ واري ڪيئنگ ۽ ايمپليٽيوڊ جي تبديليءَ واري ڪيئنگ جي گڏيل استعمال کي [[چوڪنڊي ايمپليٽيوڊ ماڊيوليشن]] (QAM) چيو ويندو آهي، جيڪو وڌيڪ گنجائش وارن ڊجيٽل ريڊيو مواصلاتي نظامن ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. ماڊيوليشن کي گهٽ فريڪوئنسي وارن اينالاگ اشارن جي معلومات کي وڌيڪ فريڪوئنسي تي منتقل ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. اهو ان ڪري فائديمند آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ گهٽ فريڪوئنسي وارا اينالاگ اشارا آزاد خلا ذريعي مؤثر نموني منتقل نٿا ٿي سگهن. تنهن ڪري، اهڙي اينالاگ اشاري جي معلومات کي منتقلي کان اڳ هڪ وڌيڪ فريڪوئنسي واري اشاري، جنهن کي [[حامل لهر]] چيو ويندو آهي، تي سوار ڪيو ويندو آهي. ان مقصد لاءِ ماڊيوليشن جون مختلف اسڪيمون موجود آهن، جن مان ٻه بنيادي اسڪيمون [[ايمپليٽيوڊ ماڊيوليشن]] (AM) ۽ [[فريڪوئنسي ماڊيوليشن]] (FM) آهن. هن عمل جو هڪ مثال اهو آهي ته ڊسڪ جاڪي جو آواز فريڪوئنسي ماڊيوليشن ذريعي 96&nbsp;MHz واري حامل لهر تي منتقل ڪيو وڃي، جنهن کي پوءِ ريڊيو تي 96&nbsp;FM چينل طور وصول ڪيو ويندو آهي.<ref>Haykin, pp. 88–126.</ref> ان کان علاوه، ماڊيوليشن جو هڪ ٻيو فائدو اهو به آهي ته ان سان [[فريڪوئنسي ڊويزن ملٽي پليڪسنگ]] (FDM) استعمال ڪري سگهجي ٿي. === مواصلاتي نيٽ ورڪ === {{main|ٽيلي ڪميونيڪيشن نيٽورڪ}} مواصلاتي نيٽ ورڪ موڪليندڙن، وصول ڪندڙن ۽ [[مواصلاتي چينل]]ن جو اهڙو مجموعو هوندو آهي، جيڪو هڪ ٻئي ڏانهن پيغام منتقل ڪندو آهي. ڪجهه ڊجيٽل مواصلاتي نيٽ ورڪن ۾ هڪ يا وڌيڪ [[رائوٽر (ڪمپيوٽنگ)|رائوٽر]] هوندا آهن، جيڪي گڏجي معلومات کي صحيح استعمال ڪندڙ تائين پهچائيندا آهن. اينالاگ مواصلاتي نيٽ ورڪ هڪ يا وڌيڪ [[ٽيليفون سوئچ]]ن تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي ٻن يا وڌيڪ استعمال ڪندڙن جي وچ ۾ رابطي جوڙي ڇڏيندا آهن. ٻنهي قسمن جي نيٽ ورڪن ۾، جڏهن اشارو ڊگهي فاصلي تي منتقل ڪيو وڃي ٿو، تڏهن ان کي مضبوط ڪرڻ يا ٻيهر تخليق ڪرڻ لاءِ [[ريپيٽر]]ن جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. اهو [[سگنل جي ڪمزوري]] جي اثر کي گهٽائڻ لاءِ ڪيو ويندو آهي، جيڪو اشارو کي شور کان الڳ سڃاڻڻ ڏکيو بڻائي سگهي ٿو.<ref name="glossary">{{cite web|url=http://www.atis.org/tg2k/|title=ATIS Telecom Glossary 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20080302071329/http://www.atis.org/tg2k/ |archive-date=2 March 2008|website=ATIS Committee T1A1 Performance and Signal Processing (approved by the American National Standards Institute)|date=28 February 2001}}</ref> اينالاگ نظامن جي ڀيٽ ۾ ڊجيٽل نظامن جو هڪ ٻيو فائدو اهو آهي ته انهن جي پيداوار (آئوٽ پُٽ) کي ياداشت ۾ محفوظ ڪرڻ وڌيڪ آسان هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻه وولٽيج حالتون (وڏي ۽ ننڍي) لاڳيتي قدرن جي وسيع حد جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ آساني سان محفوظ ڪري سگهجن ٿيون. == سماجي اثر == جديد سماج ۾ مواصلات جو سماجي، ثقافتي ۽ اقتصادي لحاظ کان تمام وڏو اثر آهي. 2008ع ۾ اندازو لڳايو ويو ته [[ٽيليڪميونيڪيشن صنعت]] جي آمدني 4.7 ٽريلين آمريڪي ڊالر هئي، جيڪا [[عالمي مجموعي پيداوار]] (سرڪاري مٽاسٽا جي شرح موجب) جي لڳ ڀڳ ٽن سيڪڙو کان ٿورو گهٽ هئي.<ref name="plunkettresearch01" /> هيٺين حصن ۾ سماج تي مواصلات جي اثرن جو جائزو پيش ڪيو ويو آهي. === خرد اقتصاديات === خرد اقتصادي سطح تي ڪمپنين مواصلات کي عالمي ڪاروباري سلطنتون قائم ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو آهي. اهو [[Amazon.com]] جهڙن آن لائين پرچون واپارين جي صورت ۾ واضح نظر اچي ٿو، پر تعليمي ماهر ايڊورڊ لينرٽ موجب روايتي پرچون ڪمپني [[Walmart]] به پنهنجي مقابلي ڪندڙن جي ڀيٽ ۾ بهتر مواصلاتي ڍانچي مان فائدو حاصل ڪيو.<ref>{{cite journal | last = Lenert | first = Edward |date=December 1998 | title = A Communication Theory Perspective on Telecommunications Policy | journal = Journal of Communication| volume = 48 | issue = 4 | pages = 3–23 |doi=10.1111/j.1460-2466.1998.tb02767.x}}</ref> دنيا جي ڪيترن ئي شهرن ۾ گهر مالڪ پنهنجي ٽيليفون ذريعي پيزا پهچائڻ کان وٺي بجليءَ جي مسترين تائين مختلف گهريلو خدمتون گهرائيندا آهن. نسبتاً غريب برادرين به مواصلات مان فائدو حاصل ڪيو آهي. [[بنگلاديش]] جي [[نرسنگدي ضلعو|نرسنگدي ضلعي]] ۾ الڳ ٿيل ڳوٺاڻا سڌو سنئون موبائل فون ذريعي هول سيل واپارين سان رابطو ڪري پنهنجي شين جي بهتر قيمت طئي ڪندا آهن. [[آئيوري ڪوسٽ]] ۾ ڪافي پوکيندڙ موبائل فون ذريعي ڪافي جي اگهن ۾ ڪلاڪ وار تبديليون ڏسي مناسب وقت تي پنهنجو مال وڪڻندا آهن.<ref>{{cite thesis | author = Mireille Samaan | title = The Effect of Income Inequality on Mobile Phone Penetration | publisher = Boston University |type = Honors thesis | date = April 2003 | url = http://dissertations.bc.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1016&context=ashonors | format = PDF | access-date =8 June 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070214102055/http://dissertations.bc.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1016&context=ashonors |archive-date = 14 February 2007}}</ref> === ڪل اقتصاديات === ڪل اقتصادي سطح تي [[لارس هينڊرڪ رولر]] ۽ [[ليونارڊ واورمين]] بهتر مواصلاتي ڍانچي ۽ اقتصادي واڌ ويجهه جي وچ ۾ سببي تعلق جو امڪان پيش ڪيو.<ref>{{cite journal | doi = 10.1257/aer.91.4.909 | last = Röller | first = Lars-Hendrik |author2=Leonard Waverman | title = Telecommunications Infrastructure and Economic Development: A Simultaneous Approach | journal = American Economic Review | issn = 0002-8282 | year = 2001 | volume = 91 | issue = 4 | pages = 909–23| citeseerx = 10.1.1.202.9393 }}</ref><ref>{{cite web |author1=Christine Zhen-Wei Qiang and Carlo M. Rossotto with Kaoru Kimura |title=Economic Impacts of Broadband |url=http://siteresources.worldbank.org/EXTIC4D/Resources/IC4D_Broadband_35_50.pdf |website=siteresources.worldbank.org |access-date=31 March 2016 |archive-date=12 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200812035517/http://message.worldbank.org/isp_error_page.htm |url-status=live }}</ref> جيتوڻيڪ هن لاڳاپي جي موجودگي عام طور قبول ڪئي وڃي ٿي، ڪجهه ماهرن جو خيال آهي ته ان کي سڌو سنئون سببي تعلق سمجهڻ درست ناهي.<ref>{{cite journal | last = Riaz | first = Ali | title = The role of telecommunications in economic growth: proposal for an alternative framework of analysis | journal = Media, Culture & Society | year = 1997 | volume = 19 | issue = 4 | pages = 557–83 | doi = 10.1177/016344397019004004| s2cid = 154398428 }}</ref> بهتر مواصلاتي ڍانچي جي اقتصادي فائدن سبب دنيا جي مختلف ملڪن ۾ مواصلاتي خدمتن تائين غير مساوي رسائي بابت وڌندڙ ڳڻتي موجود آهي، جنهن کي [[ڊيجيٽل فرق]] چيو وڃي ٿو. [[بين الاقوامي مواصلاتي اتحاد]] (ITU) جي 2003ع واري سروي موجب، دنيا جي لڳ ڀڳ ٽئين حصي ملڪن ۾ هر ويهن ماڻهن تي هڪ کان گهٽ موبائل سبسڪرپشن ۽ هر ويهن ماڻهن تي هڪ کان گهٽ لينڊ لائن سبسڪرپشن موجود هئي. انٽرنيٽ جي حوالي سان به تقريباً اڌ ملڪن ۾ هر ويهن ماڻهن مان هڪ کان گهٽ ماڻهو انٽرنيٽ تائين رسائي رکندا هئا. ITU انهن انگن اکرن ۽ تعليمي معلومات جي بنياد تي هڪ اهڙو اشاري نظام تيار ڪيو، جيڪو شهرين جي معلوماتي ۽ مواصلاتي ٽيڪنالاجين تائين رسائي ۽ انهن جي استعمال جي مجموعي صلاحيت کي ماپي ٿو.<ref>{{cite web|title=Digital Access Index (DAI)|url=http://www.itu.int/ITU-D/ict/dai/|publisher=itu.int|access-date=6 March 2008|archive-date=2 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190102061041/http://www.itu.int/ITU-D/ict/dai/|url-status=live}}</ref> هن اشاري موجب [[سوئيڊن]]، [[ڊينمارڪ]] ۽ [[آئس لينڊ]] سڀ کان مٿانهين درجي تي رهيا، جڏهن ته آفريقي ملڪ [[نائيجر]]، [[برڪينا فاسو]] ۽ [[مالي]] سڀ کان هيٺين درجي تي رهيا.<ref>{{Cite web |title=World Telecommunication Development Report 2003: Access Indicators for the Information Society: Executive Summary |url=https://www.itu.int/ITU-D/ict/publications/wtdr_03/material/WTDR2003Sum_e.pdf |website=International Telecommunication Union (ITU) |page=22 |date=December 2003 |access-date=6 June 2023 |archive-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606100635/https://www.itu.int/ITU-D/ict/publications/wtdr_03/material/WTDR2003Sum_e.pdf |url-status=live }}</ref> === سماجي اثر === مواصلات سماجي لاڳاپن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. بهرحال، شروعاتي دور ۾ ٽيليفون جهڙن اوزارن جي اشتهارن ۾ انهن جي سماجي پهلوئن بدران عملي فائدن تي زور ڏنو ويندو هو، جهڙوڪ ڪاروباري رابطا ڪرڻ يا گهر جون خدمتون گهرائڻ. 1920ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙي ۽ 1930ع واري ڏهاڪي تائين پهچندي ٽيليفون جي سماجي اهميت اشتهارن جو نمايان موضوع بڻجي وئي. نون اشتهارن ۾ صارفين جي احساسن کي مخاطب بڻايو ويو ۽ سماجي گفتگو، خاندان ۽ دوستن سان رابطي ۾ رهڻ جي اهميت تي زور ڏنو ويو.<ref name="fischer">{{cite journal|last=Fischer|first=Claude S.|title=Touch Someone: The Telephone Industry Discovers Sociability|journal=Technology and Culture|volume=29|issue=1|date=January 1988|pages=32–61|doi=10.2307/3105226|jstor=3105226|s2cid=146820965 }}.</ref> ان کان پوءِ سماجي لاڳاپن ۾ مواصلات جو ڪردار وڌيڪ اهم ٿيندو ويو. تازن سالن ۾{{Since when|date=May 2023}} [[سماجي رابطن جي ويب سائيٽ]]ن جي مقبوليت ۾ نمايان اضافو ٿيو آهي. اهي ويب سائيٽون استعمال ڪندڙن کي هڪ ٻئي سان رابطو ڪرڻ، تصويرون، تقريبون ۽ ذاتي پروفائيل شيئر ڪرڻ جي سهولت ڏين ٿيون. پروفائيل ۾ عمر، دلچسپيون، جنسي رجحان ۽ ازدواجي حيثيت جهڙي معلومات شامل ٿي سگهي ٿي. اهڙيءَ ريت اهي ويب سائيٽون سماجي گڏجاڻين جي انتظام کان وٺي [[محبت بازي]] تائين مختلف سماجي سرگرمين ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون.<ref>{{cite news|title=How do you know your love is real? Check Facebook|publisher=CNN|url=http://www.cnn.com/2008/LIVING/personal/04/04/facebook.love/index.html|date=4 April 2008|access-date=8 February 2009|archive-date=6 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171106160435/http://www.cnn.com/2008/LIVING/personal/04/04/facebook.love/index.html|url-status=live}}</ref> سماجي رابطن جي ويب سائيٽن کان اڳ به [[مختصر پيغام سروس]] (SMS) ۽ ٽيليفون جهڙين ٽيڪنالاجين سماجي رابطن تي وڏو اثر ڇڏيو هو. 2000ع ۾ مارڪيٽ ريسرچ اداري [[Ipsos MORI]] ٻڌايو ته برطانيا ۾ 15 کان 24 سالن جي عمر وارن SMS استعمال ڪندڙن مان 81 سيڪڙو ماڻهن سماجي ملاقاتن جي ترتيب لاءِ، جڏهن ته 42 سيڪڙو ماڻهن محبت ڀريا پيغام موڪلڻ لاءِ هن سهولت کي استعمال ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://www.ipsos-mori.com/researchpublications/researcharchive/1575/I-Just-Text-To-Say-I-Love-You.aspx|title=I Just Text To Say I Love You|archive-url=https://web.archive.org/web/20161227091824/https://www.ipsos-mori.com/researchpublications/researcharchive/1575/I-Just-Text-To-Say-I-Love-You.aspx|archive-date=27 December 2016|website=Ipsos MORI|date=September 2005}}</ref> === وندر، خبرون ۽ اشتهارسازي === {| class="wikitable" style="float:right; margin-left: 5px;" |+2006ع ۾ آمريڪين جي خبرن جي ذريعن بابت ترجيح.<ref>{{cite web|title=Online News: For many home broadband users, the internet is a primary news source|publisher=Pew Internet Project|url=http://www.ccgrouppr.com/PIP_News.and.Broadband.pdf|date=22 March 2006|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131021122359/http://www.ccgrouppr.com/PIP_News.and.Broadband.pdf|archive-date=21 October 2013}}</ref> |- ! ذريعو !! شرح |- | مقامي ٽيليويزن || 59% |- | قومي ٽيليويزن || 47% |- | ريڊيو || 44% |- | مقامي اخبار || 38% |- | انٽرنيٽ || 23% |- | قومي اخبار || 12% |- | colspan="2"|<small>سروي ۾ هڪ کان وڌيڪ جواب ڏيڻ جي اجازت هئي.</small> |} ثقافتي لحاظ کان مواصلات عوام جي موسيقي ۽ فلمن تائين رسائي ۾ نمايان واڌ آندي آهي. ٽيليويزن ذريعي ماڻهو بغير وڊيو اسٽور يا سينيما وڃڻ جي پنهنجي گهر ۾ اهي فلمون ڏسي سگهن ٿا، جيڪي اڳ نه ڏٺيون هجن.<ref>{{Cite journal |last= |first= |date=2016-03-22 |title=8.2 The History of Movies |url=https://textbooks.whatcom.edu/mediaandculture/chapter/8-2-the-history-of-movies/ |journal=Intro to mass media |language=en}}</ref> ساڳيءَ طرح ريڊيو ۽ انٽرنيٽ ذريعي ماڻهو بغير موسيقي جي دڪان تي وڃڻ جي نئين موسيقي ٻڌي سگهن ٿا.<ref>{{Cite web |title=How the music industry works 2: From recording technology to radio broadcast royalties |url=https://school.disco.ac/article/how-the-music-industry-works-2-recording-technology-to-radio |access-date=2026-06-14 |website=school.disco.ac |language=en-US}}</ref> مواصلات ماڻهن جي خبرون حاصل ڪرڻ جي طريقي کي پڻ تبديل ڪري ڇڏيو آهي. آمريڪا ۾ غير منافع بخش ''Pew Internet and American Life Project'' پاران 2006ع ۾ ٽن هزار کان وڌيڪ ماڻهن تي ڪيل هڪ سروي (ساڄي پاسي واري جدول) موجب، اڪثر ماڻهن اخبارن جي ڀيٽ ۾ ٽيليويزن يا ريڊيو کي خبرن جو بنيادي ذريعو قرار ڏنو. اشتهارسازي جي شعبي تي پڻ مواصلات جو وڏو اثر پيو آهي. [[TNS Media Intelligence]] موجب، 2007ع ۾ آمريڪا جي اشتهاري خرچن مان 58 سيڪڙو اهڙن ميڊيا تي خرچ ٿيو، جيڪي مواصلاتي ٽيڪنالاجين تي ڀاڙين ٿا.<ref>{{cite magazine|title=100 Leading National Advertisers|magazine=Advertising Age|url=http://adage.com/images/random/datacenter/2008/spendtrends08.pdf|date=23 June 2008|access-date=21 June 2009|archive-date=27 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110727231038/http://adage.com/images/random/datacenter/2008/spendtrends08.pdf|url-status=live}}</ref> {| class="wikitable" |+2007ع ۾ آمريڪا ۾ اشتهارن تي خرچ{{Citation needed|date=January 2025}} |- ! ذريعو !! شرح !! خرچ |- | انٽرنيٽ || 7.6% || $11.31&nbsp;بلين |- | ريڊيو || 7.2% || $10.69&nbsp;بلين |- | ڪيبل ٽيليويزن || 12.1% || $18.02&nbsp;بلين |- | سنڊيڪيٽيڊ ٽيليويزن || 2.8% || $4.17&nbsp;بلين |- | مقامي ٽيليويزن || 11.3% || $16.82&nbsp;بلين |- | نيٽ ورڪ ٽيليويزن || 17.1% || $25.42&nbsp;بلين |- | اخبار || 18.9% || $28.22&nbsp;بلين |- | رسالا || 20.4% || $30.33&nbsp;بلين |- | ٻاهريون اشتهارسازي || 2.7% || $4.02&nbsp;بلين |- | ڪل || 100% || $149&nbsp;بلين |} == ضابطو == {{See also|ٽيليڪميونيڪيشن ضابطه ادارن جي فهرست}} ڪيترن ئي ملڪن اهڙا قانون نافذ ڪيا آهن، جيڪي [[بين الاقوامي ٽيليڪميونيڪيشن يونين]] (ITU) پاران مقرر ڪيل بين الاقوامي ٽيليڪميونيڪيشن ضابطن سان مطابقت رکن ٿا. هي ادارو "معلوماتي ۽ مواصلاتي ٽيڪنالاجي جي معاملن بابت گڏيل قومن جو اڳواڻ ادارو" آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.itu.int/net/about/index.aspx|title=International Telecommunication Union : About ITU|archive-url=https://web.archive.org/web/20090715225630/http://www.itu.int/net/about/index.aspx |archive-date=15 July 2009|website=ITU|access-date=21 July 2009}} ([https://www.itu.int/osg/csd/wtpf/wtpf2009/documents/ITU_ITRs_88.pdf PDF]) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110607104643/https://www.itu.int/osg/csd/wtpf/wtpf2009/documents/ITU_ITRs_88.pdf |date=7 June 2011 }} of regulation)</ref> 1947ع ۾ ائٽلانٽڪ سٽي ڪانفرنس دوران ITU فيصلو ڪيو ته نئين بين الاقوامي فريڪوئنسي فهرست ۾ درج ۽ ريڊيو ضابطن مطابق استعمال ٿيندڙ سڀني فريڪوئنسيز کي بين الاقوامي تحفظ ڏنو وڃي. ITU جي ''ريڊيو ضابطن''، جيڪي ائٽلانٽڪ سٽي ۾ منظور ٿيا، موجب اهي سڀ فريڪوئنسيز جيڪي ''بين الاقوامي فريڪوئنسي رجسٽريشن بورڊ'' ۾ داخل ڪيون وڃن، بورڊ طرفان جاچيون وڃن ۽ ''بين الاقوامي فريڪوئنسي فهرست'' ۾ درج ٿين، انهن کي نقصانڪار مداخلت کان بين الاقوامي تحفظ حاصل هوندو.<ref>{{cite journal|doi=10.1017/S0002930000170046|jstor=2194872|title=Jamming and the Protection of Frequency Assignments|year=1955|last1=Codding|first1=George A.|journal=American Journal of International Law|volume=49|issue=3|pages=384–388}}.</ref> عالمي سطح تي ٽيليڪميونيڪيشن ۽ نشريات جي انتظام بابت سياسي بحث ۽ قانون سازي ٿيندي رهي آهي. [[نشريات جي تاريخ]] ۾ روايتي مواصلات، جهڙوڪ ڇپائي، ۽ ريڊيو نشريات جهڙي ٽيليڪميونيڪيشن جي وچ ۾ توازن بابت ڪجهه بحثن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Wood" /> [[ٻي عالمي جنگ]] جي شروعات سان بين الاقوامي نشرياتي پروپيگنڊا ۾ پهريون وڏو اضافو ٿيو.<ref name="Wood">{{cite book|last=Wood|first=James|title=History of international broadcasting|year=1992|page=2|publisher=P. Peregrinus Limited |isbn=9780863413025}}</ref> ملڪن، انهن جي حڪومتن، باغين، دهشتگردن ۽ مليشيا گروهن سڀني پنهنجي پروپيگنڊا کي هٿي ڏيڻ لاءِ ٽيليڪميونيڪيشن ۽ نشرياتي طريقا استعمال ڪيا آهن.<ref name="Wood" /><ref name="Garfield">{{Cite journal |journal=Middle East Quarterly |last=Garfield |first=Andrew |title=The U.S. Counter-propaganda Failure in Iraq |date=Fall 2007 |volume=14 |number=4 |pages=23–32 |url=https://www.meforum.org/1753/the-us-counter-propaganda-failure-in-iraq |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090302021425/http://www.meforum.org/1753/the-us-counter-propaganda-failure-in-iraq |archive-date=2 March 2009 |via=Middle East Forum}}</ref> سياسي تحريڪن ۽ نوآبادڪاري لاءِ حب الوطني واري پروپيگنڊا 1930ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري شروع ٿي. 1936ع ۾ [[بي بي سي]] عرب دنيا لاءِ پروپيگنڊا نشريات شروع ڪئي، جنهن جو هڪ مقصد اٽلي جي اهڙين نشريات جو مقابلو ڪرڻ هو، ڇاڪاڻ⁠تہ اٽلي جا به اتر آفريڪا ۾ نوآبادياتي مفاد هئا.<ref name="Wood" /> ٽيليڪميونيڪيشن بابت جديد سياسي بحثن ۾ [[انٽرنيٽ رسائي|براڊبينڊ انٽرنيٽ سروس]] کي ٽيليڪميونيڪيشن سروس طور ٻيهر درجابند ڪرڻ، جنهن کي [[نيٽ غير جانبداري]] پڻ چيو وڃي ٿو،<ref name="NYT-20141110-EW">{{cite news |last=Wyatt |first=Edward |title=Obama Asks F.C.C. to Adopt Tough Net Neutrality Rules |url=https://www.nytimes.com/2014/11/11/technology/obama-net-neutrality-fcc.html |date=10 November 2014 |work=[[New York Times]] |access-date=15 November 2014 |archive-date=27 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190427132858/https://www.nytimes.com/2014/11/11/technology/obama-net-neutrality-fcc.html |url-status=live }}</ref><ref name="NYT-20141114">{{cite news |title=Why the F.C.C. Should Heed President Obama on Internet Regulation |url=https://www.nytimes.com/2014/11/15/opinion/why-the-fcc-should-heed-president-obama-on-internet-regulations.html |date=14 November 2014 |work=[[New York Times]] |access-date=15 November 2014 |archive-date=9 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180709134910/https://www.nytimes.com/2014/11/15/opinion/why-the-fcc-should-heed-president-obama-on-internet-regulations.html |url-status=live }}</ref> [[موبائل فون اسپيم]] جي ضابطي،<ref>{{cite web |last1=McGill |first1=Margaret Harding |title=FCC takes long-delayed step against spam text surge |url=https://www.axios.com/2022/09/26/fcc-spam-texts-proposal-approved |website=Axios |access-date=8 February 2023 |language=en |date=26 September 2022 |archive-date=8 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230208150751/https://www.axios.com/2022/09/26/fcc-spam-texts-proposal-approved |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last1=Hall |first1=Madison |title=Robocallers are preying on the elderly with fake Medicare calls. It's a no-brainer to stop it, but nobody has. |url=https://www.businessinsider.com/robocalls-medicare-fraud-how-to-stop-2023-2 |website=Business Insider |access-date=8 February 2023 |archive-date=7 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230207232314/https://www.businessinsider.com/robocalls-medicare-fraud-how-to-stop-2023-2 |url-status=live }}</ref> ۽ سستي براڊبينڊ رسائي کي وڌائڻ جهڙا موضوع شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Affordable Broadband: FCC Could Improve Performance Goals and Measures, Consumer Outreach, and Fraud Risk Management |url=https://www.gao.gov/products/gao-23-105399 |website=www.gao.gov |date=February 2023 |access-date=8 February 2023 |language=en |archive-date=8 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230208150801/https://www.gao.gov/products/gao-23-105399 |url-status=live }}</ref> == جديد ميڊيا == === عالمي اوزارن جو وڪرو === [[گارٽنر]]<ref>{{Cite news|last=Arthur|first=Charles|date=4 March 2009|title=Why falling PC sales means Windows 7 is on the way|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/technology/blog/2009/mar/04/computing-windows-sales|access-date=6 June 2023|issn=0261-3077|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170519070556/https://www.theguardian.com/technology/blog/2009/mar/04/computing-windows-sales |archive-date=19 May 2017}}</ref><ref>{{Cite web|title=Mobile Phone Sales To Exceed One Billion in 2009|url=http://www.palminfocenter.com/view_story.asp?ID=7978|date=21 July 2005|access-date=6 June 2023|website=Palm Infocenter|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180308042243/http://www.palminfocenter.com/view_story.asp?ID=7978 |archive-date=8 March 2018}}</ref> ۽ [[آرس ٽيڪنيڪا]]<ref>{{Cite web|last=Reimer|first=Jeremy|date=15 December 2005|title=Total share: 30 years of personal computer market share figures|url=https://arstechnica.com/features/2005/12/total-share/|access-date=6 June 2023|website=Ars Technica|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150512015006/http://www.360doc.com/content/12/0124/10/28217_181627497.shtml |archive-date=12 May 2015}}</ref> پاران گڏ ڪيل انگن اکرن موجب، دنيا ۾ صارفين جي اهم ٽيليڪميونيڪيشن اوزارن جو وڪرو، ملين يونٽن ۾، هيٺين ريت هو: {| class="wikitable" |- ! اوزار / سال !! 1975 !! 1980 !! 1985 !! 1990 !! 1994 !! 1996 !! 1998 !! 2000 !! 2002 !! 2004 !! 2006 !! 2008 |- | ڪمپيوٽر || 0 || 1 || 8 || 20 || 40 || 75 || 100 || 135 || 130 || 175 || 230 || 280 |- | موبائل فون || N/A || N/A || N/A || N/A || N/A || N/A || 180 || 400 || 420 || 660 || 830 || 1000 |} === ٽيليفون === [[File:Fibreoptic.jpg|thumb|upright|[[نوري فائبر]] ڊگهي فاصلي واري مواصلات لاءِ سستي پٽي ويڪر مهيا ڪري ٿو.]] ٽيليفون نيٽ ورڪ ۾ سڏ ڪندڙ کي مختلف [[ٽيليفون ايڪسچينج]]ن ۾ موجود سوئچن ذريعي ان شخص سان ڳنڍيو ويندو آهي، جنهن سان هو ڳالهائڻ چاهي ٿو.<ref>{{Cite web |title=What is the purpose of a telephone exchange? |url=https://www.newrocktech.com/news/info_itemid_4311.html |access-date=2026-06-14 |website=www.newrocktech.com}}</ref> اهي سوئچ ٻنهي استعمال ڪندڙن جي وچ ۾ برقي رابطو قائم ڪن ٿا، ۽ انهن سوئچن جي ترتيب تڏهن برقي طور طئي ڪئي ويندي آهي، جڏهن سڏ ڪندڙ نمبر [[پلس ڊائلنگ|ڊائل]] ڪري ٿو. رابطو قائم ٿيڻ کان پوءِ، سڏ ڪندڙ جي آواز کي سندس [[هينڊ سيٽ]] ۾ لڳل ننڍڙي [[مائڪروفون]] ذريعي برقي اشاري ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي. پوءِ اهو برقي اشارو نيٽ ورڪ وسيلي ٻئي پاسي موجود استعمال ڪندڙ تائين موڪليو ويندو آهي، جتي ان شخص جي هينڊ سيٽ ۾ موجود ننڍڙي [[لائوڊ اسپيڪر|اسپيڪر]] ذريعي اهو ٻيهر آواز ۾ تبديل ٿيندو آهي. 2015ع گهڻن رهائشي گهرن ۾ [[لينڊ لائن]] ٽيليفون اينالاگ هوندا آهن؛ يعني ڳالهائيندڙ جو آواز سڌو سنئون اشاري جي وولٽيج کي طئي ڪندو آهي.<ref>{{cite book|isbn=978-1305855779|page=433|title=Engineering and Technology | last1=Hacker | first1=Michael | last2=Burghardt | first2=David | last3=Fletcher | first3=Linnea | last4=Gordon | first4=Anthony | last5=Peruzzi | first5=William | date=3 April 2015 | publisher=Cengage Learning }}</ref> جيتوڻيڪ مختصر فاصلي وارا سڏ شروع کان آخر تائين اينالاگ اشارن طور هلايا وڃي سگهن ٿا، پر ٽيليفون خدمتون مهيا ڪندڙ ادارا وڌندڙ حد تائين اشارن کي منتقلي لاءِ ڊجيٽل اشارن ۾ تبديل ڪري رهيا آهن. ان جو فائدو اهو آهي ته ڊجيٽل آواز ڊيٽا انٽرنيٽ جي ڊيٽا سان گڏ سفر ڪري سگهي ٿي ۽ ڊگهي فاصلي واري مواصلات ۾ تقريباً مڪمل طور ٻيهر پيدا ٿي سگهي ٿي، جڏهن ته اينالاگ اشارا لازمي طور شور کان متاثر ٿيندا آهن. موبائل فونن ٽيليفون نيٽ ورڪن تي نمايان اثر ڇڏيو آهي. ڪيترين ئي مارڪيٽن ۾ هاڻي موبائل فون سبسڪرپشنون مقرر لائين سبسڪرپشنن کان وڌيڪ آهن. 2005ع ۾ موبائل فونن جو وڪرو ڪل 816.6&nbsp;ملين هو، جيڪو ايشيا/پئسفڪ (204 ملين)، اولهه يورپ (164 ملين)، CEMEA يعني وچ يورپ، وچ اوڀر ۽ آفريڪا (153.5 ملين)، اتر آمريڪا (148 ملين) ۽ لاطيني آمريڪا (102 ملين) جي مارڪيٽن ۾ لڳ ڀڳ برابر ورهايل هو.<ref>{{Cite press release |url=http://www.gartner.com/press_releases/asset_145891_11.html |title=Gartner Says Top Six Vendors Drive Worldwide Mobile Phone Sales to 21% Growth in 2005 |date=28 February 2006 |publisher=Gartner |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510220444/http://www.gartner.com/press_releases/asset_145891_11.html |archive-date=10 May 2012}}</ref> 1999ع کان پنجن سالن دوران نون سبسڪرپشنن جي لحاظ کان آفريڪا 58.2 سيڪڙو واڌ سان ٻين مارڪيٽن کان اڳتي نڪري ويو.<ref>{{cite journal|doi=10.1109/MSPEC.2006.1628825|title=Africa calling &#91;African wireless connection&#93;|year=2006|last1=Mbarika|first1=V.W.A.|last2=Mbarika|first2=I.|journal=IEEE Spectrum|volume=43|issue=5|pages=56–60|s2cid=30385268}}</ref> وڌندڙ طور تي اهي فون اهڙن نظامن ذريعي هلن ٿا، جن ۾ آواز جو مواد ڊجيٽل طور منتقل ٿيندو آهي، جهڙوڪ [[GSM]] يا [[W-CDMA]]، جڏهن ته ڪيترين ئي مارڪيٽن اينالاگ نظامن، جهڙوڪ [[ترقي يافته موبائل فون نظام|AMPS]]، کي ختم ڪرڻ شروع ڪيو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.amta.org.au/default.asp?Page=142|title=Ten Years of GSM in Australia|archive-url=https://web.archive.org/web/20080720110058/http://www.amta.org.au/default.asp?Page=142 |archive-date=20 July 2008|website=Australia Telecommunications Association|year=2003}}</ref> پردي جي پويان ٽيليفون مواصلات ۾ پڻ ڊرامائي تبديليون آيون آهن. 1988ع ۾ [[TAT-8]] جي ڪم شروع ڪرڻ کان پوءِ 1990ع واري ڏهاڪي ۾ [[نوري فائبر]] تي ٻڌل نظامن جو وڏي پيماني تي استعمال شروع ٿيو. نوري فائبر وسيلي مواصلات جو فائدو اهو آهي ته اهي ڊيٽا گنجائش ۾ تمام وڏي واڌ فراهم ڪن ٿا. TAT-8 پاڻ ان وقت وڇايل آخري ٽامي واري ڪيبل جي ڀيٽ ۾ ڏهه ڀيرا وڌيڪ ٽيليفون ڪالون کڻي سگهندو هو، جڏهن ته اڄ جون نوري فائبر ڪيبلون TAT-8 جي ڀيٽ ۾ 25 ڀيرا وڌيڪ ٽيليفون ڪالون کڻي سگهن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.att.com/history/milestones.html|title=Milestones in AT&T History|archive-url=https://web.archive.org/web/20080906003711/http://www.att.com/history/milestones.html |archive-date=6 September 2008|website=AT&T Knowledge Ventures|year=2006}}</ref> ڊيٽا گنجائش ۾ اها واڌ ڪيترن سببن ڪري ٿي: پهريون، نوري فائبر مقابلي وارين ٽيڪنالاجين جي ڀيٽ ۾ جسماني طور تمام ننڍا هوندا آهن. ٻيو، انهن ۾ [[ڪراس ٽاڪ]] جو مسئلو نه هوندو آهي، جنهن سبب انهن جا سوين فائبر آساني سان هڪ ئي ڪيبل ۾ گڏ ڪري سگهجن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://www.cs.ucl.ac.uk/staff/S.Bhatti/D51-notes/node21.html|title=Optical fibre waveguide|archive-url=https://web.archive.org/web/20060524033058/http://www.cs.ucl.ac.uk/staff/S.Bhatti/D51-notes/node21.html |archive-date=24 May 2006|first=Saleem|last=Bhatti|year=1995}}</ref> آخرڪار، ملٽي پليڪسنگ ۾ بهتري هڪ ئي فائبر جي ڊيٽا گنجائش ۾ انتهائي تيز واڌ آندي آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.cisco.com/univercd/cc/td/doc/product/mels/cm1500/dwdm/dwdm_ovr.pdf| title=Fundamentals of DWDM Technology|archive-url=https://web.archive.org/web/20120809084728/http://www.cisco.com/univercd/cc/td/doc/product/mels/cm1500/dwdm/dwdm_ovr.pdf |archive-date=9 August 2012|website=Cisco Systems|year=2006}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.lightreading.com/document.asp?doc_id=31358 |title=Report: DWDM No Match for Sonet |first=Mary |last=Jander |website=Light Reading |date=15 April 2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120724081909/http://www.lightreading.com/document.asp?doc_id=31358 |archive-date=24 July 2012}}</ref> ڪيترن ئي جديد نوري فائبر نيٽ ورڪن ۾ مواصلات کي مدد ڏيڻ وارو هڪ پروٽوڪول [[ايسنڪرونس ٽرانسفر موڊ]] (ATM) سڏجي ٿو. ATM پروٽوڪول ٻئي پيراگراف ۾ ذڪر ڪيل گڏيل [[ڊيٽا ترسيل]] کي ممڪن بڻائي ٿو. اهو عوامي ٽيليفون نيٽ ورڪن لاءِ مناسب آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو نيٽ ورڪ اندر ڊيٽا لاءِ هڪ رستو قائم ڪري ٿو ۽ ان رستي سان هڪ [[ٽريفڪ معاهدو]] ڳنڍي ٿو. ٽريفڪ معاهدو بنيادي طور صارف ۽ نيٽ ورڪ جي وچ ۾ اهو اتفاق آهي ته نيٽ ورڪ ڊيٽا سان ڪيئن ورتاءُ ڪندو؛ جيڪڏهن نيٽ ورڪ ٽريفڪ معاهدي جون شرطون پوريون نٿو ڪري سگهي، ته اهو رابطو قبول نٿو ڪري. هي ڳالهه اهم آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٽيليفون ڪالون اهڙو معاهدو طئي ڪري سگهن ٿيون، جنهن سان پاڻ لاءِ مستقل بِٽ شرح جي ضمانت حاصل ڪن؛ اهڙي ضمانت سڏ ڪندڙ جي آواز کي حصن ۾ دير ٿيڻ يا مڪمل طور ڪٽجڻ کان بچائي ٿي.<ref>{{cite book | last = Stallings | first = William | edition= 7th intl | title = Data and Computer Communications | url = https://archive.org/details/datacomputercomm00stal_1 | url-access = registration | publisher = Pearson Prentice Hall | year = 2004 | pages = [https://archive.org/details/datacomputercomm00stal_1/page/337 337–66] | isbn = 978-0-13-183311-1 }}</ref> ATM جا مقابلي وارا نظام، جهڙوڪ [[گھڻ-پروٽوڪول ليبل سوئچنگ]] (MPLS)، ساڳيو ڪم ڪن ٿا ۽ اميد ڪئي وڃي ٿي ته مستقبل ۾ ATM جي جاءِ وٺندا.<ref>{{cite web|url=http://www.networkworld.com/columnists/2002/0812edit.html|title=MPLS is the future, but ATM hangs on|archive-url=https://web.archive.org/web/20070706034545/http://www.networkworld.com/columnists/2002/0812edit.html |archive-date=6 July 2007|first=John|last=Dix|website=Network World|year=2002}}</ref><ref>{{cite news|last=Lazar|first=Irwin|title=The WAN Road Ahead: Ethernet or Bust?|url=http://www.telarus.com/industry/the-wan-road-ahead:-ethernet-or-bust.html|access-date=22 February 2011|newspaper=Telecom Industry Updates|date=22 February 2011|archive-date=2 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402021712/http://www.telarus.com/industry/the-wan-road-ahead:-ethernet-or-bust.html|url-status=dead}}</ref> == پڻ ڏسندا == * [[ڏور ربطيات جي تاريخ]] == خارجي ڳنڍڻا == ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:انجنيئرنگ جا شعبا]] [[زمرو:ٽيليڪميونيڪيشن]] [[زمرو:ربطيات]] [[زمرو:ميڊيا ٽيڪنالاجي]] p7juvolfu0usj1iqg20df3y7pc1ktj3 390620 390619 2026-07-02T19:37:20Z Intisar Ali 8681 390620 wikitext text/x-wiki {{Short description|برقي يا اليڪٽرانڪ ذريعن وسيلي معلومات جي ترسيل}} [[فائل:Erdfunkstelle Raisting 2.jpg|thumb|[[جرمني]] جي [[باويريا]] صوبي جي [[رائسٽنگ]] ۾ سيٽلائيٽ مواصلات جي سڀ کان وڏي مرڪز تي [[سيٽلائيٽ مواصلات]] جي اينٽينا]] [[فائل:Internet map 1024.jpg|thumb|[[اوپٽي پراجيڪٽ]] پاران [[انٽرنيٽ]] جي هڪ حصي مان گذرندڙ مختلف رستن جي بصري نمائش]] '''ٽيلي ڪميونيڪيشن''' ('''Telecommunication''')، جنهن کي اڪثر جمع جي صورت ۾ يا مختصر طور '''ٽيليڪام''' پڻ چيو ويندو آهي، [[معلومات]] کي ڊگهي فاصلي تي [[برق]]ي يا [[اليڪٽرانڪس|اليڪٽرانڪ]] ذريعن وسيلي منتقل ڪرڻ جو عمل آهي، جيڪو عام طور ڪيبلن، [[ريڊيو لهر]]ن يا ٻين مواصلاتي ٽيڪنالاجين ذريعي انجام ڏنو ويندو آهي. اهي ترسيلي وسيلا [[مواصلاتي چينل]]ن ۾ ورهايا ويندا آهن، جيڪي [[ملٽي پليڪسنگ]] جي ذريعي هڪ ئي وسيلي تي ڪيترن ئي هم وقت [[مواصلاتي سيشن]]ن جي ترسيل کي ممڪن بڻائيندا آهن. اوڻيهين، ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ دوران ايجاد ٿيل ڊگهي فاصلي واريون ٽيڪنالاجيون عام طور برقي توانائي استعمال ڪنديون آهن، جن ۾ [[برقي تاربرقي]]، [[ٽيليفون]]، [[ٽيليويزن]] ۽ [[ريڊيو]] شامل آهن. شروعاتي [[ٽيليڪميونيڪيشن ڄار]]ن ۾ سگنلن جي ترسيل لاءِ ڌاتي تارون استعمال ٿينديون هيون. اهي ڄار ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين [[تاربرقي]] ۽ ٽيليفوني لاءِ استعمال ٿيندا رهيا. ويهين صديءَ جي پهرئين ڏهاڪي ۾ [[بي تار مواصلات]] جي ميدان ۾ هڪ وڏو انقلاب آيو، جنهن ۾ [[ريڊيو مواصلات]] بابت [[گوليئلمو مارڪوني]] جون اهم ڪاميابيون شامل هيون، جنهن تي کيس 1909ع جو [[فزڪس ۾ نوبل انعام]] مليو. برقي ۽ اليڪٽرانڪ ٽيليڪميونيڪيشن جي ٻين ابتدائي اڳواڻن ۾ [[چارلس ويٽ اسٽون]] ۽ [[سيميوئل مورس]] (تاربرقي جا گڏيل موجد)، [[انٽونيو ميوچي]]، [[فلپ رائيس]]، [[اليشا گري]] ۽ [[اليگزينڊر گراهم بيل]] (ٽيليفون جا موجد ۽ ترقي ڏيندڙ)، [[ايڊون آرمسٽرانگ]] ۽ [[لي ڊي فاريسٽ]] (ريڊيو جا موجد)، ۽ [[ولاديمير زوورڪِن]]، [[جان لوگي بيئرڊ]] ۽ [[فائلو فارنسورٿ]] (ٽيليويزن جا موجد) شامل آهن. 1960ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ڊجيٽل ٽيڪنالاجين جي تيزي سان واڌ سبب [[آواز]]ي مواصلات کي آهستي آهستي ڊيٽا جي ترسيل سان گڏايو ويو. ڌاتي وسيلي جي طبعياتي حدن [[آپٽيڪل فائبر]] جي ترقي کي هٿي ڏني.<ref name=":11">{{Cite web|title=How does a Gigabit Passive Optical Network (GPON) work?|url=https://www.eib.org/en/stories/what-is-gpon|access-date=7 June 2021|website=European Investment Bank|language=en|archive-date=7 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210607144149/https://www.eib.org/en/stories/what-is-gpon|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|author1=National Research Council |url=https://www.nap.edu/read/11711/chapter/3|year=2006|doi=10.17226/11711|isbn=978-0-309-10265-0|language=en|access-date=25 June 2021|archive-date=23 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210623221636/https://www.nap.edu/read/11711/chapter/3|url-status=live |title=Renewing U.S. Telecommunications Research |bibcode=2006nap..book11711N }}</ref><ref>{{Cite web|last=Cyphers|first=Bennett|date=16 October 2019|title=The Case for Fiber to the Home, Today: Why Fiber is a Superior Medium for 21st Century Broadband|url=https://www.eff.org/wp/case-fiber-home-today-why-fiber-superior-medium-21st-century-broadband|access-date=7 June 2021|website=Electronic Frontier Foundation|language=en|archive-date=3 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603233817/https://www.eff.org/wp/case-fiber-home-today-why-fiber-superior-medium-21st-century-broadband|url-status=live}}</ref> [[انٽرنيٽ]]، جيڪا ڪنهن هڪ مخصوص وسيلي تي دارومدار نٿي رکي، انفرادي استعمال ڪندڙن کي عالمي سطح تي خدمتن تائين رسائي فراهم ڪئي آهي ۽ مواصلات ۾ هنڌ ۽ وقت جون حدون وڌيڪ گهٽائي ڇڏيون آهن. == وصف == 1932ع ۾ [[آئي ٽي يو مڪمل اختيار ڪانفرنس|مڪمل اختيار ٽيليگراف ڪانفرنس]] ۽ ميڊرڊ ۾ ٿيل بين الاقوامي ريڊيو ٽيليگراف ڪانفرنس دوران ٻنهي تنظيمن گڏجي [[بين الاقوامي ٽيليڪميونيڪيشن يونين]] (ITU) جوڙي.<ref>{{cite web |title=International Telegraph Conference (Madrid, 1932) |url=https://www.itu.int/en/history/Pages/PlenipotentiaryConferences.aspx?conf=4.5 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230108011921/https://www.itu.int/en/history/Pages/PlenipotentiaryConferences.aspx?conf=4.5 |archive-date=8 January 2023 |access-date=8 January 2023 |publisher=ITU}}</ref> هنن ''ٽيليڪميونيڪيشن'' جي وصف هن ريت ڪئي: "تار، بي تار يا برقي سگنلنگ يا بصري سگنلنگ جي ٻين نظامن يا عملن وسيلي نشانين، سگنلن، تحرير، فيڪسيملين ۽ هر قسم جي آوازن جي ڪا به ٽيليگرافڪ يا ٽيليفونڪ مواصلات." بعد ۾ [[آئي ٽي يو ريڊيو ضابطا]] جي آرٽيڪل 1.3 تحت اها وصف ٻيهر تصديق ڪئي وئي، جنهن ۾ ان کي "نشانين، سگنلن، تحريرن، تصويرن، آوازن يا ڪنهن به نوعيت جي ڄاڻ جي ڪا به ترسيل، اخراج يا وصولي، جيڪا [[تار]]، ريڊيو، بصري يا ٻين برقي مقناطيسي نظامن وسيلي ڪئي وڃي" قرار ڏنو ويو.<ref>{{Cite web |date=2026-05-11 |title=Communication vs Telecommunications vs Data Communication: Best CCNA Guide on Key Differences in 3 Terms - The Cyber Skills |url=https://thecyberskills.com/communication-vs-telecommunications-vs-data-communication/ |access-date=2026-06-14 |language=en-US}}</ref> انهيءَ ڪري آهستي رفتار واريون مواصلاتي ٽيڪنالاجيون، جهڙوڪ [[ٽپال]] ۽ [[هوا-دٻاءُ نليون]]، ٽيليڪميونيڪيشن جي وصف ۾ شامل ناهن.<ref>{{citation |title=ITU Radio Regulations |title-link=ITU Radio Regulations |date=2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150319031957/https://www.itu.int/dms_pub/itu-s/oth/02/02/S02020000244501PDFE.PDF |archive-date=19 March 2015 |chapter=Article 1.3 |chapter-url=https://www.itu.int/dms_pub/itu-s/oth/02/02/S02020000244501PDFE.PDF |publisher=[[International Telecommunication Union]]}}</ref><ref>Constitution and Convention of the International Telecommunication Union, Annex (Geneva, 1992)</ref> ''ٽيليڪميونيڪيشن'' اصطلاح 1904ع ۾ فرانسيسي انجنيئر ۽ ناول نگار [[ايڊوار ايسٽونيئي]] وضع ڪيو، جنهن ان جي وصف "بجلي وسيلي خيال جي پري کان ترسيل" طور ڪئي.<ref>{{cite web|first=Jean-Marie|last=Dilhac|url=http://www.ieee.org/portal/cms_docs_iportals/iportals/aboutus/history_center/conferences/che2004/Dilhac.pdf|title=From tele-communicare to Telecommunications|website=[[Institute of Electrical and Electronics Engineers]] (IEEE) |archive-url=https://web.archive.org/web/20101202232403/http://www.ieee.org/portal/cms_docs_iportals/iportals/aboutus/history_center/conferences/che2004/Dilhac.pdf |archive-date=2 December 2010|year=2004}}</ref> ٽيليڪميونيڪيشن هڪ مرڪب اسم آهي، جيڪو يوناني اڳياڙي ''tele-'' (τῆλε)، جنهن جي معنيٰ "پري"، "دور" يا "فاصلي تي" آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=tele-&allowed_in_frame=0|title=Online Etymology Dictionary|access-date=19 August 2016|archive-date=25 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161225225345/http://www.etymonline.com/index.php?term=tele-&allowed_in_frame=0|url-status=live}}</ref> ۽ لاطيني فعل ''ڪميونيڪيئر''، جنهن جي معنيٰ "ونڊڻ" آهي، مان ٺهيل آهي.<ref name="oxford">{{cite web |url=http://oxforddictionaries.com/definition/english/telecommunication?view=uk |title=Telecommunication |work=Oxford Dictionaries |publisher=Oxford University Press |access-date=28 February 2013 |archive-date=30 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130430020541/http://oxforddictionaries.com/definition/english/telecommunication?view=uk |url-status=dead }}</ref><ref>''Telecommunication'', ''tele-'' and ''communication'', [[New Oxford American Dictionary]] (2nd edition), 2005.</ref> ''ڪميونيڪيشن'' لفظ انگريزيءَ ۾ پهريون ڀيرو چوڏهين صديءَ جي آخر ۾ استعمال ٿيو. اهو پراڻي فرانسيسي لفظ ''ڪومونيڪاسيون'' مان آيو، جيڪو لاطيني ''ڪميونيڪيشنم'' مان نڪتل آهي؛ اهو ''ڪميونيڪيئر'' جي ماضي واري جز جي بنياد مان ٺهيل عمل جو اسم آهي، جنهن جي معنيٰ "ونڊڻ، ورهائڻ، اطلاع ڏيڻ، گڏ ڪرڻ، شامل ڪرڻ" آهي، ۽ لفظي معنيٰ "عام ڪرڻ" آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=communication&allowed_in_frame=0|title=communication |website=Online Etymology Dictionary|access-date=19 August 2016|archive-date=14 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160914041535/http://www.etymonline.com/index.php?term=communication&allowed_in_frame=0|url-status=live}}</ref> == تاريخ == {{further|ٽيليڪميونيڪيشن جي تاريخ}} تاريخ دوران ڊگهي مفاصلي واري رابطي لاءِ ڪيترائي [[ترسيل وسيلا]] استعمال ڪيا ويا آهن، جن ۾ [[دونهين جا اشارا]]، [[مشعلون]]، [[سيميفور ٽيليگراف]]، [[اشارتي جهنڊا]]، بصري [[هيليوگراف]]، [[برقي تار]]ون، ۽ [[برقي مقناطيسي سگنل]] منتقل ڪرڻ لاءِ خالي فضا شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=Telecommunications and Networking |url=https://courses.aiu.edu/Telecommunications%20and%20Networking/SEC%201/SEC%201.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250110094619/https://courses.aiu.edu/Telecommunications%20and%20Networking/SEC%201/SEC%201.pdf |archive-date=10 January 2025 |access-date=14 June 2026 |website=Atlantic International University}}</ref> === برقي ۽ اليڪٽرانڪ دور کان اڳ === [[فائل:OptischerTelegraf.jpg|upright|thumb|[[ڪلاڊ شاپ]] جي [[سيميفور ٽاور]]ن مان هڪ جي نقل]] ڊگهي مفاصلي وارو رابطو بجلي ۽ برقي مقناطيسيت جي دريافت کان گهڻو اڳ استعمال ٿيندو هو، جنهن بعد [[ٽيليڪميونيڪيشن]] جي ايجاد ممڪن ٿي.<ref>{{Cite web |last=Wheeler |first=Heather |title=The evolution of long distance communication |url=https://www.hebronhawkeye.com/entertainment/2023/01/18/the-evolution-of-long-distance-communication/ |access-date=2026-06-14 |website=The Hawk Eye}}</ref> ان کان اڳ فاصلي تي رابطي لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪيترن ئي ذهين طريقن مان ڪجهه هتي بيان ڪيا ويا آهن. [[ڪبوتر پيغام رسان]] تاريخ دوران مختلف تهذيبن طرفان استعمال ڪيا ويا. [[ڪبوتر ٽپال]] جون پاڙون [[فارس]] ۾ هيون، جنهن کي پوءِ رومنن پنهنجي فوجي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو. [[فرونٽينس]] جي دعويٰ موجب [[جوليس سيزر]] [[گال]] جي فتح دوران ڪبوترن کي پيغام رسان طور استعمال ڪيو.<ref name="Levi">{{cite book |last=Levi |first=Wendell |title= The Pigeon|year= 1977|publisher= Levi Publishing Co, Inc|location= Sumter, SC|isbn=978-0-85390-013-9 }}</ref> [[يوناني]] پڻ [[قديم اولمپڪ رانديون|اولمپڪ رانديون]] جي فاتحن جا نالا مختلف شهرن ڏانهن ڪبوترن ذريعي موڪليندا هئا.<ref>{{cite book | last =Blechman | first =Andrew | title =Pigeons-The fascinating saga of the world's most revered and reviled bird. | publisher =University of Queensland Press | year =2007 | location =St Lucia, Queensland | url =http://www.uqp.uq.edu.au/book_details.php?id=9780702236419 | isbn =978-0-7022-3641-9 | url-status=dead | archive-url =https://web.archive.org/web/20080514003720/http://www.uqp.uq.edu.au/book_details.php?id=9780702236419 | archive-date =14 May 2008 | df =dmy-all }}</ref> اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ ڊچ حڪومت اهو نظام [[جاوا]] ۽ [[سوماترا]] ۾ استعمال ڪيو. 1849ع ۾ [[پال جوليس روئٽر]] [[آخن]] ۽ [[برسلز]] جي وچ ۾ اسٽاڪ مارڪيٽ جون قيمتون موڪلڻ لاءِ ڪبوترن جي خدمت شروع ڪئي، جيڪا ٽيليگرافي رابطو مڪمل ٿيڻ تائين هڪ سال جاري رهي.<ref>{{cite news| title =Chronology: Reuters, from pigeons to multimedia merger| newspaper =Reuters| url =https://www.reuters.com/article/rbssTechMediaTelecomNews/idUSL1849100620080219| format =Web article| access-date =21 February 2008| date =19 February 2008| archive-date =26 March 2008| archive-url =https://web.archive.org/web/20080326192232/http://www.reuters.com/article/rbssTechMediaTelecomNews/idUSL1849100620080219| url-status =live}}</ref> وچئين دور ۾ [[مشعلن]] جون زنجيرون عام طور ٽڪرين جي چوٽين تي اشارا پهچائڻ لاءِ استعمال ٿينديون هيون. انهن جو هڪ وڏو نقصان اهو هو ته اهي صرف هڪ بِٽ معلومات منتقل ڪري سگهنديون هيون، تنهنڪري پيغام جي معنيٰ، جهڙوڪ "دشمن نظر اچي ويو آهي"، اڳواٽ طئي ٿيل هوندي هئي. انهن جي استعمال جو هڪ مشهور مثال [[اسپيني آرماڊا]] دوران ملي ٿو، جڏهن مشعلن جي زنجير [[پليموٿ]] کان [[لنڊن]] تائين خبرداريءَ جو اشارو پهچايو.<ref>{{cite web | first=David | last=Ross | url=http://www.britainexpress.com/History/tudor/armada.htm | title=The Spanish Armada | archive-url=https://web.archive.org/web/20200104142345/https://www.britainexpress.com/History/tudor/armada.htm | archive-date=4 January 2020 | website=Britain Express | access-date=October 1, 2007}}</ref> 1792ع ۾ فرانسيسي انجنيئر [[ڪلاڊ شاپ]] [[ليل]] ۽ پيرس جي وچ ۾ پهريون مستقل بصري [[ٽيليگرافي]] نظام (يا [[سيميفور لائين]]) قائم ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://chappe.ec-lyon.fr/|archive-url=https://web.archive.org/web/20040409014107/http://chappe.ec-lyon.fr/|title=Les Télégraphes Chappe|archive-date=2004-04-09|website=Cédrick Chatenet|location=l'Ecole Centrale de Lyon|year=2003}}</ref> پر سيميفور نظام لاءِ ماهر آپريٽرن ۽ هر ڏهه کان ٽيهه ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي مهانگا ٽاور گهربل هوندا هئا. برقي ٽيليگراف سان مقابلي جي نتيجي ۾ ان جي آخري تجارتي لائين 1880ع ۾ بند ڪئي وئي.<ref>{{cite web|url=http://www.itu.int/itudoc/gs/promo/tsb/88192.pdf|title=CCIT/ITU-T 50 Years of Excellence|archive-url=https://web.archive.org/web/20200212173522/https://www.itu.int/itudoc/gs/promo/tsb/88192.pdf|archive-date=12 February 2020|website=International Telecommunication Union|year=2006}}</ref> === ٽيليگراف ۽ ٽيليفون === {{main|ٽيليگرافي|ٽيليفوني}} 25 جولاءِ 1837ع تي پهريون تجارتي [[برقي ٽيليگراف]] انگريز موجد سر [[وليم فوٿرگل ڪوڪ]] ۽ انگريز سائنسدان سر [[چارلس ويٽسٽون]] پاران پيش ڪيو ويو.<ref>{{cite book|first=William|last=Brockedone|title=Cooke and Wheatstone and the Invention of the Electric Telegraph|date=11 March 2013|publisher=Routledge |isbn=9780415846783}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/technology/connecting-britain/first-electric-telegraph/|title=Who made the first electric telegraph communications?|work=The Telegraph|access-date=7 August 2017|language=en-GB|archive-date=8 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808003926/http://www.telegraph.co.uk/technology/connecting-britain/first-electric-telegraph/|url-status=live}}</ref> ٻنهي موجدن پنهنجي اوزار کي نئين ايجاد بدران ”موجوده برقي مقناطيسي ٽيليگراف ۾ هڪ سڌارو“ قرار ڏنو.<ref>{{cite web|url=https://www.du.edu/~jcalvert/tel/morse/morse.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20010616184336/https://www.du.edu/~jcalvert/tel/morse/morse.htm|archive-date=2001-06-16|title=The Electromagnetic Telegraph|first=J. B.|last=Calvert|date=19 May 2004}}</ref> [[سيميوئل مورس]] به آزاديءَ سان برقي ٽيليگراف جو هڪ نمونو تيار ڪيو، جنهن جو هن 2 سيپٽمبر 1837ع تي ڪامياب نه ٿيندڙ مظاهرو ڪيو. [[مورس ڪوڊ|سندس ڪوڊ]] ويٽسٽون جي اشارتي طريقي جي ڀيٽ ۾ هڪ اهم ترقي هئي. پهرين [[ائٽلانٽڪ سمنڊ پار ٽيليگراف ڪيبل]] 27 جولاءِ 1866ع تي ڪاميابي سان مڪمل ڪئي وئي، جنهن سان پهريون ڀيرو ائٽلانٽڪ سمنڊ پار ٽيليڪميونيڪيشن ممڪن ٿي.<ref>{{cite web|url=http://www.sil.si.edu/digitalcollections/hst/atlantic-cable/|title=The Atlantic Cable |via=Smithsonian Libraries |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701144122/http://www.sil.si.edu/digitalcollections/hst/atlantic-cable/|archive-date=1 July 2017|website=Bern Dibner|publisher=Burndy Library Inc.|year=1959}}</ref> [[انتونيو ميوچي]] جي ”ڳالهائيندڙ ٽيليگراف“ ۽ [[يوهان فلپ رائس]] جي ''Telefon'' تي ابتدائي ڪوششن کان پوءِ، روايتي ٽيليفون جو پيٽنٽ [[اليگزينڊر گراهم بيل|اليگزينڊر بيل]] فيبروري 1876ع ۾ داخل ڪرايو (صرف ڪجهه ڪلاڪ اڳ [[ايليشا گري]] ساڳئي قسم جي اوزار لاءِ [[پيٽنٽ ڪيويٽ]] داخل ڪئي هئي).<ref>"[https://www.loc.gov/everyday-mysteries/technology/item/who-is-credited-with-inventing-the-telephone/ Who is credited with inventing the telephone?]", published 2022-02-22, updated 2024-9-12. Science Reference Section, Library of Congress.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.oberlin.edu/external/EOG/OYTT-images/ElishaGray.html|title=Elisha Gray|archive-url=https://web.archive.org/web/20170628164416/http://www2.oberlin.edu/external/EOG/OYTT-images/ElishaGray.html|archive-date=28 June 2017|website=Oberlin College Archives|publisher=Electronic Oberlin Group|year=2006}}</ref> پهرين تجارتي ٽيليفون خدمتون [[بيل ٽيليفون ڪمپني]] پاران 1878ع ۽ 1879ع ۾ ائٽلانٽڪ جي ٻنهي ڪنارن تي [[نيو هيون]] ۽ [[لنڊن]] شهرن ۾ قائم ڪيون ويون.<ref>{{cite web|url=http://www.connected-earth.com/Galleries/Telecommunicationsage/Thetelephone/index.htm|title=Connected Earth: The telephone|archive-url=https://web.archive.org/web/20060822104544/http://www.connected-earth.com/Galleries/Telecommunicationsage/Thetelephone/index.htm|archive-date=22 August 2006|publisher=BT|year=2006}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.att.com/history/milestones.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20030114033744/https://www.att.com/history/milestones.html|title=History of AT&T|archive-date=2003-01-14|website=AT&T}}</ref> === ريڊيو ۽ ٽيليويزن === {{main|ريڊيو|ٽيليويزن}} 1894ع ۾ اطالوي موجد [[گوليئلمو مارڪوني]] نئين دريافت ٿيل [[ريڊيو لهر]]ن جي اصول تي ٻڌل بي تار رابطي جي ترقي شروع ڪئي، ۽ 1901ع تائين هن اهو ثابت ڪري ڏيکاريو ته اهي لهرون ائٽلانٽڪ سمنڊ پار به موڪلي سگهجن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.teslasociety.com/biography.htm|title=Tesla Biography|archive-url=https://web.archive.org/web/20160114205727/http://www.teslasociety.com/biography.htm |archive-date=14 January 2016|first=Ljubo|last=Vujovic|website=Tesla Memorial Society of New York|year=1998}}</ref> اهو ريڊيو ذريعي [[بي تار ٽيليگرافي]] جي شروعات هئي. 17 ڊسمبر 1902ع تي [[مارڪوني اسٽيشن (گليس بي، نووا اسڪوٽيا)|ڪينيڊا جي نووا اسڪوٽيا صوبي جي گليس بي ۾ مارڪوني اسٽيشن]] تان موڪليل پيغام اتر آمريڪا کان ائٽلانٽڪ پار پهچندڙ دنيا جو پهريون ريڊيو پيغام بڻيو. 1904ع ۾ هڪ تجارتي خدمت قائم ڪئي وئي، جيڪا رڪنيت رکندڙ جهازن ڏانهن هر رات خبرن جا خلاصا موڪليندي هئي، ۽ اهي جهاز انهن کي پنهنجي اندروني اخبارن ۾ شامل ڪندا هئا.<ref>{{Cite web|title=TR Center - Talking Across the Ocean|url=https://www.theodorerooseveltcenter.org/Blog/Item/Talking%20Across%20the%20Ocean|access-date=2021-03-12|website=www.theodorerooseveltcenter.org|archive-date=17 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417162827/https://www.theodorerooseveltcenter.org/Blog/Item/Talking%20Across%20the%20Ocean|url-status=live}}</ref> [[پهرين عالمي جنگ]] فوجي رابطن لاءِ ريڊيو جي ترقي کي تيز ڪيو. جنگ کان پوءِ 1920ع واري ڏهاڪي ۾ تجارتي [[اي ايم نشريات]] شروع ٿي، جيڪا تفريح ۽ خبرن جو هڪ اهم عوامي ذريعو بڻجي وئي. [[ٻي عالمي جنگ]] وري جهازن ۽ زميني فوجي رابطن، ريڊيو نيويگيشن ۽ ريڊار جي جنگي ضرورتن سبب ريڊيو جي ترقي کي وڌيڪ تيز ڪيو.<ref>{{cite book|isbn=9781118104644|last=Thompson|first=R.J. Jr.|year=2011|title=Crystal Clear: The Struggle for Reliable Communications Technology in World War II|location=Hoboken, NJ|publisher=Wiley}}</ref> ريڊيو جي [[ايف ايم نشريات|اسٽيريو ايف ايم نشريات]] جي ترقي آمريڪا ۾ 1930ع واري ڏهاڪي ۽ برطانيا ۾ 1940ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ٿي،<ref name="BBC1946">{{cite web |title=Report 1946-04 – Frequency Modulation |url=https://www.bbc.co.uk/rd/publications/rdreport_1946_04 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200103173115/https://www.bbc.co.uk/rd/publications/rdreport_1946_04 |archive-date=2020-01-03 |access-date=2020-01-03 |website=BBC Research & Development|date=January 1946 }}</ref> ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ان اي ايم کي غالب تجارتي معيار طور گهڻي حد تائين تبديل ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite book | isbn=9781623566654 | last1=Théberge | first1=P. | last2=Devine | first2=K. | last3=Everrett | first3=T | year=2015 | title=Living Stereo: Histories and Cultures of Multichannel Sound | location=New York | publisher=Bloomsbury Publishing}}</ref> 25 مارچ 1925ع تي [[جان لوگي بيئرڊ]] لنڊن جي [[سيلفرجز]] ڊپارٽمينٽل اسٽور ۾ هلندڙ تصويرن جي ترسيل جو مظاهرو ڪيو. بيئرڊ جو اوزار [[پال نپڪو]] جي [[نپڪو ڊسڪ]] تي ٻڌل هو، تنهنڪري اهو [[ميڪانيڪي ٽيليويزن]] جي نالي سان مشهور ٿيو. اهو نظام [[برٽش براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]] پاران 30 سيپٽمبر 1929ع کان شروع ڪيل تجرباتي نشريات جو بنياد بڻيو.<ref>{{cite web|url=http://www.mztv.com/newframe.asp?content=http://www.mztv.com/pioneers.html | title=The Pioneers | archive-url=https://web.archive.org/web/20130514070220/http://www.mztv.com/newframe.asp?content=http%3A%2F%2Fwww.mztv.com%2Fpioneers.html | archive-date=14 May 2013 | website=MZTV Museum of Television | year=2006}}</ref> === ويڪيوم ٽيوب === {{main|ويڪيوم ٽيوب}} ويڪيوم ٽيوبون ڪيترن ئي بنيادي برقياتي عملن، جهڙوڪ سگنلن جي [[طاقت واڌارو|طاقت واڌاري]] ۽ برقي رو جي [[سڌارڻ (برقيات)|سڌارڻ]] لاءِ گرم [[گرم ڪيٿوڊ|ڪيٿوڊ]] مان نڪرندڙ [[ٿرميونڪ اخراج]] ٿيندڙ اليڪٽرانن کي استعمال ڪنديون آهن.<ref>{{Cite news |title=Electron tube {{!}} Vacuum Tubes, Cathode Rays, & Applications {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/technology/electron-tube |access-date=2026-06-14 |work=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> سڀ کان سادي ويڪيوم ٽيوب، يعني [[ڊائيوڊ]]، جيڪا 1904ع ۾ [[جان ايمبروز فليمنگ]] ايجاد ڪئي، رڳو هڪ گرم اليڪٽران خارج ڪندڙ ڪيٿوڊ ۽ هڪ اينوڊ تي مشتمل هوندي آهي. اليڪٽران هن اوزار ۾ صرف هڪ طرف، يعني ڪيٿوڊ کان اينوڊ ڏانهن وهي سگهن ٿا. ٽيوب اندر هڪ يا وڌيڪ [[ضابطو ڄاري]] شامل ڪرڻ سان ڪيٿوڊ ۽ اينوڊ جي وچ ۾ وهندڙ برقي رو کي ڄاري يا ڄارين تي لاڳو ٿيل وولٽيج ذريعي ڪنٽرول ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite web|last=Hoddeson|first=L|title=The Vacuum Tube|url=https://www.pbs.org/transistor/science/events/vacuumt.html|publisher=PBS|access-date=6 May 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120415063342/http://www.pbs.org/transistor/science/events/vacuumt.html | archive-date=15 April 2012}}</ref> اهي اوزار ويهين صديءَ جي پهرين اڌ دوران برقي سرڪٽن جو بنيادي حصو بڻيا ۽ ريڊيو، ٽيليويزن، ريڊار، [[آواز جي رڪارڊنگ ۽ ٻيهر پيداوار]]، ڊگهي فاصلي وارن ٽيليفون نيٽ ورڪن، ۽ اينالاگ توڙي شروعاتي ڊجيٽل [[ڪمپيوٽر]]ن جي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. جيتوڻيڪ ڪجهه شعبن ۾ اڳ ئي [[اسپارڪ گيپ ٽرانسميٽر]] ۽ [[ميڪانيڪي ڪمپيوٽر]] جهڙيون ٽيڪنالاجيون استعمال ٿي رهيون هيون، پر ٿرميونڪ ويڪيوم ٽيوب جي ايجاد انهن ٽيڪنالاجين کي وسيع ۽ عملي استعمال لائق بڻايو، جنهن سان [[برقيات]] جي شعبي جي بنياد پئي.<ref>{{cite book |last1=Macksey |first1=Kenneth |last2=Woodhouse |first2=William |year=1991 |chapter=Electronics |title=The Penguin Encyclopedia of Modern Warfare: 1850 to the present day |publisher=Viking |page=110 |isbn=978-0-670-82698-8 |quote=The electronics age may be said to have been ushered in with the invention of the vacuum diode valve in 1902 by the Briton John Fleming (himself coining the word 'electronics'), the immediate application being in the field of radio.}}</ref> ويهين صديءَ جي اڪثر حصي دوران ٽيليويزنن ۾ هڪ خاص قسم جي ويڪيوم ٽيوب، يعني [[ڪيٿوڊ ري ٽيوب]]، استعمال ٿيندي هئي، جيڪا [[ڪارل فرڊيننڊ برائون]] ايجاد ڪئي هئي. اهڙي ٽيليويزن جو پهريون اميد افزا نمونو [[فائلو فارنسورٿ]] تيار ڪيو، جنهن 7 سيپٽمبر 1927ع تي پنهنجي خاندان آڏو ان جو مظاهرو ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/farnsworth.html|title=Philo Farnsworth | archive-url=https://web.archive.org/web/20090930214902/http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/farnsworth.html |archive-date=30 September 2009|first=Neil|last=Postman|website=[[TIME Magazine]]|date=29 March 1999}}</ref> ٻي عالمي جنگ کان پوءِ رڪجي ويل تجربا ٻيهر شروع ٿيا ۽ ٽيليويزن گهرن ۾ تفريح ۽ نشريات جو هڪ اهم ذريعو بڻجي ويو. 1940ع واري ڏهاڪي دوران [[نيم موصل اوزار]]ن جي ايجاد سان [[ٺوس-حالت برقيات|ٺوس-حالت]] وارا اوزار تيار ڪرڻ ممڪن ٿيو، جيڪي ويڪيوم ٽيوبن جي ڀيٽ ۾ ننڍا، سستا، وڌيڪ ڪارائتا، وڌيڪ قابلِ اعتماد ۽ وڌيڪ پائيدار هئا. 1960ع واري ڏهاڪي جي وچ کان ويڪيوم ٽيوبن جي جاءِ [[ٽرانزسٽر]]ن وٺڻ شروع ڪئي. تنهن هوندي به ويڪيوم ٽيوبون اڄ به ڪجهه اعليٰ فريڪوئنسي وارن طاقت وڌائيندڙن ۾ استعمال ٿين ٿيون. === ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ ۽ انٽرنيٽ === {{main|ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ|انٽرنيٽ}} 11 سيپٽمبر 1940ع تي [[جارج اسٽيبٽز]] نيويارڪ مان [[ٽيليٽائپ]] ذريعي پنهنجي ''ڪامپليڪس نمبر ڪيلڪيوليٽر'' لاءِ مسئلا موڪليا ۽ انهن جا حساب ڪيل نتيجا [[نيو هيمپشائر]] ۾ [[ڊارٽمٿ ڪاليج]] مان واپس حاصل ڪيا.<ref>{{Cite web|title=George Stibitz (1904–1995) | url=http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm | access-date=6 June 2023|website=www.kerryr.net|publisher=Kerry Redshaw|archive-date=15 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815235330/http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm|url-status=live}}</ref> مرڪزي ڪمپيوٽر ([[مرڪزي ڪمپيوٽر]]) ۽ پري موجود [[غير ذهين ٽرمينل]]ن تي ٻڌل هي ترتيب 1970ع واري ڏهاڪي تائين وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي رهي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾ [[پال باران]] ۽ آزاديءَ سان [[ڊونلڊ ڊيوس]] [[پيڪيٽ سوئچنگ]] تي تحقيق شروع ڪئي، جيڪا اهڙي ٽيڪنالاجي آهي جنهن ۾ پيغام کي ننڍن حصن ۾ ورهائي، مرڪزي ڪمپيوٽر مان گذارڻ کان سواءِ، [[ايسنڪرونس ٽرانسفر موڊ|غير هم وقت]] طريقي سان منزل ڏانهن موڪليو ويندو آهي. 5 ڊسمبر 1969ع تي چار-نوڊن تي مشتمل هڪ [[ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ]] قائم ٿيو، جيڪو [[آرپانيٽ]] جي شروعات ثابت ٿيو، ۽ 1981ع تائين اهو وڌي 213 [[نوڊ (نيٽ ورڪنگ)|نوڊ]]ن تائين پهچي ويو.<ref>{{cite book | last = Hafner | first = Katie | title = Where Wizards Stay Up Late: The Origins Of The Internet | publisher = Simon & Schuster | year = 1998 | isbn = 978-0-684-83267-8 }}</ref> بعد ۾ آرپانيٽ ٻين نيٽ ورڪن سان ضم ٿي [[انٽرنيٽ]] بڻجي ويو. جڏهن ته انٽرنيٽ جي ترقي [[انٽرنيٽ انجنيئرنگ ٽاسڪ فورس]] (IETF) جي مرڪزي ڌيان هيٺ رهي، جنهن [[تبصري لاءِ درخواست]] (RFC) دستاويزن جو هڪ سلسلو جاري ڪيو، ساڳئي وقت صنعتي تحقيقاتي مرڪزن ۾ ٻيون به اهم نيٽ ورڪنگ ترقيون ٿيون، جهڙوڪ [[ايٿرنيٽ]] (1983ع)، [[ٽوڪن رنگ]] (1984ع){{citation needed|date=April 2018}} ۽ [[تاري نما نيٽ ورڪ]] بناوت تي ٻڌل [[مقامي ايراضي نيٽ ورڪ]] (LAN) جي ترقي. === ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ ۽ انٽرنيٽ === {{main|ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ|انٽرنيٽ}} 11 سيپٽمبر 1940ع تي [[جارج اسٽيبٽز]] نيويارڪ مان [[ٽيليٽائپ]] ذريعي پنهنجي ''ڪامپليڪس نمبر ڪيلڪيوليٽر'' لاءِ مسئلا موڪليا ۽ انهن جا حساب ڪيل نتيجا [[نيو هيمپشائر]] ۾ [[ڊارٽمٿ ڪاليج]] مان واپس حاصل ڪيا.<ref>{{Cite web|title=George Stibitz (1904–1995) | url=http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm | access-date=6 June 2023|website=www.kerryr.net|publisher=Kerry Redshaw|archive-date=15 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815235330/http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm|url-status=live}}</ref> مرڪزي ڪمپيوٽر ([[مرڪزي ڪمپيوٽر]]) ۽ پري موجود [[غير ذهين ٽرمينل]]ن تي ٻڌل هي ترتيب 1970ع واري ڏهاڪي تائين وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي رهي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾ [[پال باران]] ۽ آزاديءَ سان [[ڊونلڊ ڊيوس]] [[پيڪيٽ سوئچنگ]] تي تحقيق شروع ڪئي، جيڪا اهڙي ٽيڪنالاجي آهي جنهن ۾ پيغام کي ننڍن حصن ۾ ورهائي، مرڪزي ڪمپيوٽر مان گذارڻ کان سواءِ، [[ايسنڪرونس ٽرانسفر موڊ|غير هم وقت]] طريقي سان منزل ڏانهن موڪليو ويندو آهي. 5 ڊسمبر 1969ع تي چار-نوڊن تي مشتمل هڪ [[ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ]] قائم ٿيو، جيڪو [[آرپانيٽ]] جي شروعات ثابت ٿيو، ۽ 1981ع تائين اهو وڌي 213 [[نوڊ (نيٽ ورڪنگ)|نوڊ]]ن تائين پهچي ويو.<ref>{{cite book | last = Hafner | first = Katie | title = Where Wizards Stay Up Late: The Origins Of The Internet | publisher = Simon & Schuster | year = 1998 | isbn = 978-0-684-83267-8 }}</ref> بعد ۾ آرپانيٽ ٻين نيٽ ورڪن سان ضم ٿي [[انٽرنيٽ]] بڻجي ويو. جڏهن ته انٽرنيٽ جي ترقي [[انٽرنيٽ انجنيئرنگ ٽاسڪ فورس]] (IETF) جي مرڪزي ڌيان هيٺ رهي، جنهن [[تبصري لاءِ درخواست]] (RFC) دستاويزن جو هڪ سلسلو جاري ڪيو، ساڳئي وقت صنعتي تحقيقاتي مرڪزن ۾ ٻيون به اهم نيٽ ورڪنگ ترقيون ٿيون، جهڙوڪ [[ايٿرنيٽ]] (1983ع)، [[ٽوڪن رنگ]] (1984ع){{citation needed|date=April 2018}} ۽ [[تاري نما نيٽ ورڪ]] بناوت تي ٻڌل [[مقامي ايراضي نيٽ ورڪ]] (LAN) جي ترقي. === ترسيل جي گنجائش ۾ واڌ === ٻطرفي ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪن وسيلي دنيا ۾ معلومات جي مٽاسٽا جي مؤثر گنجائش 1986ع ۾ بهترين نموني سان دٻايل معلومات جي 281 [[پيٽابائيٽ]] (PB) مان وڌي 1993ع ۾ 471 پيٽابائيٽ، 2000ع ۾ 2.2 [[ايگزابائيٽ]] (EB)، ۽ 2007ع ۾ 65 ايگزابائيٽ تائين پهچي وئي.<ref name="HilbertLopez2011">{{cite journal|title=The World's Technological Capacity to Store, Communicate, and Compute Information|first1=Martin|last1=Hilbert|first2=Priscila|last2=López|year=2011|journal=[[Science (journal)|Science]]|volume=332|issue=6025|pages=60–65 | doi=10.1126/science.1200970 | pmid=21310967 | bibcode=2011Sci...332...60H|s2cid=206531385|doi-access=free}}</ref> معلومات جي لحاظ کان هي مقدار 1986ع ۾ في ماڻهو روزانو اخبار جي ٻن صفحن جي برابر هئي، جيڪا 2007ع تائين وڌي في ماڻهو روزانو ڇهن مڪمل اخبارن جي برابر ٿي وئي.<ref>{{cite news|url=http://ideas.economist.com/video/giant-sifting-sound-0|title=video animation|newspaper=The Economist|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118072720/http://ideas.economist.com/video/giant-sifting-sound-0 |archive-date=18 January 2012}}</ref> هن واڌ کي نظر ۾ رکندي، ٽيليڪميونيڪيشن عالمي معيشت ۾ ڏينهون ڏينهن وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪري رهي آهي، ۽ 2012ع ۾ عالمي ٽيليڪميونيڪيشن صنعت جو حجم لڳ ڀڳ 4.7 ٽريلين آمريڪي ڊالر هو.<ref name="plunkettresearch01">{{cite web | url=http://www.plunkettresearch.com/Telecommunications/TelecommunicationsStatistics/tabid/96/Default.aspx | title=Worldwide Telecommunications Industry Revenues | archive-url=https://web.archive.org/web/20100328045302/http://www.plunkettresearch.com/Telecommunications/TelecommunicationsStatistics/tabid/96/Default.aspx |archive-date=28 March 2010|website=Plunkett's Telecommunications Industry Almanac 2010|date=1 June 2010}}</ref><ref name="plunkettresearch02">{{Cite web |title=Introduction to the Telecommunications Industry |url=http://www.plunkettresearch.com/telecommunications-market-research/industry-and-business-data/statistics |website=Plunkett Research |archive-url=https://web.archive.org/web/20121022031016/http://www.plunkettresearch.com/telecommunications-market-research/industry-and-business-data/statistics |archive-date=22 October 2012}}</ref> 2010ع ۾ عالمي ٽيليڪميونيڪيشن صنعت جي خدمتن مان حاصل ٿيندڙ آمدني جو اندازو 1.5 ٽريلين آمريڪي ڊالر لڳايو ويو، جيڪا دنيا جي مجموعي قومي پيداوار ([[جي ڊي پي]]) جو لڳ ڀڳ 2.4 سيڪڙو هئي.<ref name="plunkettresearch01" /> == فني تصور == جديد ٽيليڪميونيڪيشن ڪيترن ئي بنيادي تصورن تي ٻڌل آهي، جيڪي هڪ صديءَ کان به وڌيڪ عرصي دوران تدريجي طور ترقي ۽ بهتري ماڻيندا رهيا آهن. === بنيادي جزا === ٽيليڪميونيڪيشن ٽيڪنالاجين کي بنيادي طور [[تارائتو مواصلات|تارائتن]] ۽ بي تار طريقن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. مجموعي طور هڪ بنيادي ٽيليڪميونيڪيشن نظام ٽن اهم حصن تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ هميشه موجود هوندا آهن: * [[موڪليندڙ]]، جيڪو معلومات حاصل ڪري ان کي [[اشارو|اشاري]] ۾ تبديل ڪري ٿو. * [[ترسيل ذريعو]]، جنهن کي ''جسماني چينل'' پڻ چيو ويندو آهي، جيڪو اشاري کي منتقل ڪري ٿو (مثال طور [[آزاد خلا نظري مواصلات|آزاد خلا وارو چينل]]). * [[وصول ڪندڙ]]، جيڪو چينل مان اشاري کي حاصل ڪري ان کي ٻيهر وصول ڪندڙ لاءِ قابلِ استعمال معلومات ۾ تبديل ڪري ٿو. هڪ [[ريڊيو نشرياتي اسٽيشن]] ۾ اسٽيشن جو وڏو [[طاقت وڌائيندڙ]] موڪليندڙ هوندو آهي، جڏهن ته نشرياتي [[ريڊيو اينٽينا]] طاقت وڌائيندڙ ۽ آزاد خلا واري چينل جي وچ ۾ رابطي جو ذريعو هوندي آهي. آزاد خلا وارو چينل ترسيل جو ذريعو هوندو آهي، ۽ وصول ڪندڙ جي اينٽينا آزاد خلا واري چينل ۽ وصول ڪندڙ جي وچ ۾ رابطي جو ذريعو هوندي آهي. ان کان پوءِ [[ريڊيو وصول ڪندڙ]] ريڊيو اشاري جي آخري منزل هوندو آهي، جتي برقي اشاري کي آواز ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي. ٽيليڪميونيڪيشن نظام ڪڏهن ڪڏهن [[ٻطرفي مواصلات|ٻطرفا]] (Duplex) پڻ هوندا آهن، جن ۾ هڪ ئي برقي اوزار موڪليندڙ ۽ وصول ڪندڙ ٻنهي طور ڪم ڪندو آهي، جنهن کي ''[[ٽرانسيور]]'' چيو ويندو آهي (مثال طور [[موبائل فون]]).<ref name="stallings-intro">{{cite book | last = Haykin | first = Simon | edition= 4th | title = Communication Systems | url = https://archive.org/details/communicationsy000simo | url-access = registration | publisher = John Wiley & Sons | year = 2001 | pages = [https://archive.org/details/communicationsy000simo/page/n21 1]–3 | isbn = 978-0-471-17869-9 }}</ref> ٽرانسيور اندر موڪليندڙ ۽ وصول ڪندڙ جا برقي حصا هڪ ٻئي کان گهڻي حد تائين آزاد هوندا آهن. ان جو سبب اهو آهي ته ريڊيو موڪليندڙن ۾ طاقت وڌائيندڙ واٽ يا ڪلوواٽ جي سطح تي ڪم ڪندا آهن، جڏهن ته ريڊيو وصول ڪندڙ صرف مائيڪروواٽ يا [[نانوواٽ]] جي سطح جي اشارن سان ڪم ڪندا آهن. تنهن ڪري ٽرانسيورن کي اهڙي احتياط سان ٺاهيو ويندو آهي جو انهن جا وڌيڪ طاقت وارا ۽ گهٽ طاقت وارا حصا هڪ ٻئي تي اثرانداز نه ٿين. مقرر ٿيل تارن ذريعي ٿيندڙ ٽيليڪميونيڪيشن کي [[نقطو-کان-نقطو مواصلات]] چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها هڪ موڪليندڙ ۽ هڪ وصول ڪندڙ جي وچ ۾ ٿيندي آهي. جڏهن ته ريڊيو ذريعي ٿيندڙ مواصلات کي [[نشريات|نشرياتي مواصلات]] چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ هڪ طاقتور موڪليندڙ ۽ ڪيترائي گهٽ طاقت وارا پر حساس ريڊيو وصول ڪندڙ شامل هوندا آهن.<ref name="stallings-intro" /> اهڙا ٽيليڪميونيڪيشن نظام، جن ۾ ڪيترائي موڪليندڙ ۽ ڪيترائي وصول ڪندڙ گڏيل طور هڪ ئي جسماني چينل کي استعمال ڪرڻ لاءِ ترتيب ڏنل هوندا آهن، [[گهڻ رستي منتقلي]] (Multiplex Systems) سڏبا آهن. جسماني چينلن جي اهڙي گڏيل استعمال سان عام طور تي خرچن ۾ نمايان گهٽتائي اچي ٿي. گهڻ رستي وارا نظام ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪن ۾ ترتيب ڏنا ويندا آهن، جتي گهڻ رستي وارا اشارا مختلف مرڪزن تي سوئچ ٿي صحيح وصول ڪندڙ تائين پهچندا آهن. === اينالاگ ۽ ڊجيٽل مواصلات === مواصلات کي [[اينالاگ اشارو|اينالاگ]] يا [[ڊجيٽل اشارو]]ن جي صورت ۾ رمزبند ڪري سگهجي ٿو، جيڪي وري [[اينالاگ مواصلات|اينالاگ]] يا [[ڊجيٽل مواصلات|ڊجيٽل]] نظامن ذريعي منتقل ٿيندا آهن. اينالاگ اشارا معلومات جي لحاظ کان مسلسل تبديل ٿيندا رهندا آهن، جڏهن ته ڊجيٽل اشارا معلومات کي الڳ الڳ قدرن (جهڙوڪ هڪن ۽ صفرن) جي صورت ۾ ظاهر ڪندا آهن.<ref name=Ambardar>{{cite book | last = Ambardar | first = Ashok | edition = 2nd | title = Analog and Digital Signal Processing | publisher = Brooks| year = 1999 | pages = [https://archive.org/details/analogdigitalsig00amba/page/1 1–2] | isbn = 978-0-534-95409-3 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/analogdigitalsig00amba/page/1 }}</ref> منتقلي ۽ وصولي دوران اينالاگ اشارن ۾ موجود معلومات غير مطلوب [[شور (اشارن جي عملڪاري)|شور]] سبب خراب ٿيندي آهي. عام طور مواصلاتي نظام ۾ شور کي هڪ [[بي ترتيب عمل]] جي ذريعي گهربل اشاري ۾ اضافي يا گهٽتائي جي صورت ۾ ظاهر ڪيو ويندو آهي. اهڙي قسم جي شور کي [[واڌو شور]] چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ مختلف وقتن تي اهو مثبت يا منفي ٻنهي صورتن ۾ ٿي سگهي ٿو. جيستائين واڌو شور ڪنهن خاص حد کان وڌيڪ نه ٿئي، تيستائين ڊجيٽل اشارن ۾ موجود معلومات محفوظ رهندي آهي. شور جي مقابلي ۾ اها مزاحمت ڊجيٽل اشارن جو اينالاگ اشارن تي هڪ اهم فائدو آهي. بهرحال، جڏهن شور نظام جي پاڻمرادو غلطي درست ڪرڻ جي صلاحيت کان وڌي وڃي ٿو، تڏهن ڊجيٽل نظام اوچتو مڪمل طور ناڪام ٿي وڃي ٿو. ان جي ابتڙ، اينالاگ نظام آهستي آهستي خراب ٿيندو آهي؛ شور وڌڻ سان اشارو بتدريج گهٽ معيار وارو ٿيندو آهي، پر ڪجهه حد تائين استعمال لائق رهندو آهي. ان کان علاوه، [[مسلسل اشارو|مسلسل ڊيٽا]] جي ڊجيٽل منتقلي دوران لازمي طور [[مقداربندي شور]] پيدا ٿيندو آهي. هن شور کي گهٽائي سگهجي ٿو، پر مڪمل طور ختم نٿو ڪري سگهجي، ۽ ان لاءِ چينل جي وڌيڪ پٽي ويڪر جي ضرورت پوندي آهي. === اينالاگ ۽ ڊجيٽل مواصلات === مواصلات کي [[اينالاگ اشارو|اينالاگ]] يا [[ڊجيٽل اشارو|ڊجيٽل]] اشارن جي صورت ۾ رمزبند ڪري سگهجي ٿو، جيڪي وري [[اينالاگ مواصلات|اينالاگ]] يا [[ڊجيٽل مواصلات|ڊجيٽل]] نظامن ذريعي منتقل ڪيا ويندا آهن. اينالاگ اشارا معلومات جي لحاظ کان لڳاتار تبديل ٿيندا رهن ٿا، جڏهن ته ڊجيٽل اشارا معلومات کي الڳ الڳ قدرن (مثال طور، هڪن ۽ صفرن جي مجموعي) جي صورت ۾ رمزبند ڪندا آهن.<ref name=Ambardar>{{cite book | last = Ambardar | first = Ashok | edition = 2nd | title = Analog and Digital Signal Processing | publisher = Brooks| year = 1999 | pages = [https://archive.org/details/analogdigitalsig00amba/page/1 1–2] | isbn = 978-0-534-95409-3 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/analogdigitalsig00amba/page/1 }}</ref> منتقلي ۽ وصولي دوران اينالاگ اشارن ۾ موجود معلومات غير مطلوب [[اشارن جي عملڪاريءَ ۾ شور|شور]] سبب خراب ٿيندي آهي. عام طور تي مواصلاتي نظام ۾ شور کي [[بي ترتيب عمل]] جي ذريعي گهربل اشاري ۾ واڌ يا گهٽتائي جي صورت ۾ ظاهر ڪيو ويندو آهي. اهڙي قسم جي شور کي [[واڌو شور]] چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ مختلف وقتن تي اهو منفي يا مثبت ٻنهي صورتن ۾ ٿي سگهي ٿو. جيستائين واڌو شور ڪنهن مقرر حد کان وڌي نه وڃي، تيستائين ڊجيٽل اشارن ۾ موجود معلومات محفوظ رهندي آهي. شور جي مقابلي ۾ انهن جي مزاحمت، اينالاگ اشارن جي ڀيٽ ۾ ڊجيٽل اشارن جو هڪ اهم فائدو آهي. بهرحال، جڏهن شور نظام جي پاڻمرادو غلطي درست ڪرڻ جي صلاحيت کان وڌي وڃي ٿو، تڏهن ڊجيٽل نظام [[ڪلف اثر|اوچتي مڪمل ناڪامي]] جو شڪار ٿي ويندو آهي. ان جي ابتڙ، اينالاگ نظام آهستي آهستي خراب ٿيندو آهي؛ شور وڌڻ سان اشارو بتدريج گهٽ معيار وارو ٿيندو آهي، پر ڪجهه حد تائين استعمال لائق رهندو آهي. ان کان علاوه، [[مسلسل اشارو|مسلسل ڊيٽا]] جي ڊجيٽل منتقلي دوران لازمي طور [[مقداربندي شور]] پيدا ٿيندو آهي. هن شور کي گهٽائي سگهجي ٿو، پر مڪمل طور ختم نٿو ڪري سگهجي، ۽ ان لاءِ چينل جي وڌيڪ پٽي ويڪر جي ضرورت پوندي آهي. === مواصلاتي چينل === {{main|مواصلاتي چينل}} ''چينل'' (channel) جي اصطلاح جا ٻه مختلف مطلب آهن. پهرئين معنيٰ موجب، چينل اهو طبعياتي ذريعو آهي جيڪو موڪليندڙ ۽ وصول ڪندڙ جي وچ ۾ اشارو کڻي وڃي ٿو. ان جا مثال آهن: آواز جي مواصلات لاءِ [[فضا]]، ڪجهه قسمن جي [[نوري مواصلات]] لاءِ شيشي جا [[نوري فائبر]]، وولٽيج ۽ برقي رو جي ذريعي مواصلات لاءِ [[هم محور ڪيبل]]، ۽ [[خالي جاءِ ذريعي نوري مواصلات|آزاد خلا]]، جتي [[نظر ايندڙ روشني]]، [[تحتِ سرخ]] شعاعون، [[بالابنفشي روشني]] ۽ [[ريڊيو لهر]]ن ذريعي مواصلات ٿيندي آهي. هم محور ڪيبلن جي قسمن کي RG يا ''ريڊيو گائيڊ'' جي درجي بندي موجب سڃاتو ويندو آهي، جيڪا اصطلاح [[ٻي عالمي جنگ]] دوران وجود ۾ آئي. مختلف RG درجابنديون مخصوص اشارن جي منتقلي وارين استعمالن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿينديون آهن.<ref>{{Cite news|url=http://www.conwire.com/coax-cable-rg-cable-blog|title=Coax Cable FAQ Series: What is RG Cable? – Conwire|date=12 January 2016|work=Conwire|access-date=7 August 2017|language=en-US|archive-date=8 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808000629/http://www.conwire.com/coax-cable-rg-cable-blog|url-status=live}}</ref> هن آخري قسم کي ''آزاد خلا چينل'' چيو ويندو آهي. ريڊيو لهرن جي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ تائين منتقلي جو ٻنهي هنڌن جي وچ ۾ فضا جي موجودگي يا غير موجودگي سان ڪو واسطو ناهي. ريڊيو لهرون مڪمل [[خلا]] مان به اوتري ئي آساني سان گذرن ٿيون، جيتري هوا، ڪوهيڙي، ڪڪرن يا ڪنهن ٻئي گئس مان. مواصلات ۾ ''چينل'' جو ٻيو مطلب [[مواصلاتي چينل]] جي اصطلاح ۾ ملي ٿو، جنهن مان مراد منتقلي واري ذريعي جي اهڙي ورهاست آهي، جنهن سان هڪ ئي وقت ڪيترن ئي معلوماتي وهڪرن کي موڪلڻ ممڪن ٿئي. مثال طور، هڪ ريڊيو اسٽيشن 94.5&nbsp;[[ميگاهرٽز|MHz]] جي ويجهو فريڪوئنسي تي آزاد خلا ۾ ريڊيو لهرون نشر ڪري سگهي ٿي، جڏهن ته ٻي ريڊيو اسٽيشن ساڳئي وقت 96.1&nbsp;MHz جي ويجهو فريڪوئنسي تي نشريات ڪري سگهي ٿي. هر ريڊيو اسٽيشن لڳ ڀڳ 180&nbsp;[[ڪلوهرٽز|kHz]] جي [[اشارن جي عملڪاريءَ ۾ پٽي ويڪر|پٽي ويڪر]] اندر ريڊيو لهرون منتقل ڪندي، جنهن جو مرڪز مخصوص [[حامل لهر|حامل فريڪوئنسي]] هوندو آهي. هن مثال ۾ هر اسٽيشن پنهنجي پاڙيسري اسٽيشن کان 200&nbsp;kHz جي فاصلي تي هوندي آهي، جڏهن ته 200&nbsp;kHz ۽ 180&nbsp;kHz جي وچ وارو 20&nbsp;kHz مواصلاتي نظام جي فني خامين لاءِ رکيل انجنيئرنگ مارجن هوندو آهي. مٿين مثال ۾ ''آزاد خلا چينل'' کي فريڪوئنسي جي بنياد تي مختلف مواصلاتي چينلن ۾ ورهايو ويو آهي، ۽ هر چينل کي ريڊيو لهرن جي نشريات لاءِ الڳ فريڪوئنسي پٽي ويڪر ڏني وئي آهي. ذريعي کي فريڪوئنسي جي بنياد تي چينلن ۾ ورهائڻ واري هن نظام کي [[فريڪوئنسي ڊويزن ملٽي پليڪسنگ]] چيو ويندو آهي. ساڳئي تصور لاءِ ٻيو اصطلاح [[موج ڊگھائي ڊويزن ملٽي پليڪسنگ]] آهي، جيڪو گهڻو ڪري نوري مواصلات ۾ استعمال ٿيندو آهي، جتي ڪيترائي موڪليندڙ هڪ ئي طبعياتي ذريعي کي گڏيل طور استعمال ڪندا آهن. مواصلاتي ذريعي کي چينلن ۾ ورهائڻ جو هڪ ٻيو طريقو اهو آهي ته هر موڪليندڙ کي وقت جو هڪ ورجندڙ حصو (''وقت جي سلاٽ''، مثال طور هر سيڪنڊ مان 20 [[ملي سيڪنڊ]]) ڏنو وڃي، ۽ هر موڪليندڙ کي رڳو پنهنجي مقرر وقت واري حصي اندر پيغام موڪلڻ جي اجازت هجي. ذريعي کي وقت جي بنياد تي مواصلاتي چينلن ۾ ورهائڻ واري هن طريقي کي [[وقت ڊويزن ملٽي پليڪسنگ]] (TDM) چيو ويندو آهي، جيڪو [[نوري فائبر]] مواصلات ۾ استعمال ٿيندو آهي. ڪجهه ريڊيو مواصلاتي نظام، اڳ ۾ مختص ڪيل FDM چينل جي اندر TDM پڻ استعمال ڪندا آهن. تنهن ڪري اهڙا نظام TDM ۽ FDM ٻنهي جو گڏيل (هائبرڊ) استعمال ڪندا آهن. === ماڊيوليشن === {{main|ماڊيوليشن}} معلومات منتقل ڪرڻ لاءِ اشارو (سگنل) کي هڪ مخصوص شڪل ڏيڻ جي عمل کي ''ماڊيوليشن'' چيو ويندو آهي. ماڊيوليشن ذريعي ڊجيٽل پيغام کي اينالاگ موجي شڪل (waveform) ۾ پيش ڪري سگهجي ٿو. هن عمل کي عام طور [[ڪيئنگ (مواصلات)|''ڪيئنگ'']] چيو ويندو آهي، جيڪا اصطلاح مواصلات ۾ [[مورس ڪوڊ]] جي پراڻي استعمال مان نڪتل آهي. ڪيئنگ جون ڪيتريون ئي ٽيڪنيڪون موجود آهن، جن ۾ [[مرحلي جي تبديليءَ واري ڪيئنگ]]، [[فريڪوئنسي جي تبديليءَ واري ڪيئنگ]] ۽ [[ايمپليٽيوڊ جي تبديليءَ واري ڪيئنگ]] شامل آهن. مثال طور، [[بلوٽوٿ]] نظام مختلف اوزارن جي وچ ۾ معلومات جي ڏي وٺ لاءِ مرحلي جي تبديليءَ واري ڪيئنگ استعمال ڪندو آهي.<ref>Haykin, pp. 344–403.</ref><ref>[http://www.bluetooth.org/foundry/adopters/document/Core_v2.0_EDR/en/1/Core_v2.0_EDR.zip Bluetooth Specification Version 2.0 + EDR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140814042933/https://www.bluetooth.org/foundry/adopters/document/Core_v2.0_EDR/en/1/Core_v2.0_EDR.zip |date=14 August 2014 }} (p. 27), Bluetooth, 2004.</ref> ان کان علاوه، مرحلي جي تبديليءَ واري ڪيئنگ ۽ ايمپليٽيوڊ جي تبديليءَ واري ڪيئنگ جي گڏيل استعمال کي [[چوڪنڊي ايمپليٽيوڊ ماڊيوليشن]] (QAM) چيو ويندو آهي، جيڪو وڌيڪ گنجائش وارن ڊجيٽل ريڊيو مواصلاتي نظامن ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. ماڊيوليشن کي گهٽ فريڪوئنسي وارن اينالاگ اشارن جي معلومات کي وڌيڪ فريڪوئنسي تي منتقل ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. اهو ان ڪري فائديمند آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ گهٽ فريڪوئنسي وارا اينالاگ اشارا آزاد خلا ذريعي مؤثر نموني منتقل نٿا ٿي سگهن. تنهن ڪري، اهڙي اينالاگ اشاري جي معلومات کي منتقلي کان اڳ هڪ وڌيڪ فريڪوئنسي واري اشاري، جنهن کي [[حامل لهر]] چيو ويندو آهي، تي سوار ڪيو ويندو آهي. ان مقصد لاءِ ماڊيوليشن جون مختلف اسڪيمون موجود آهن، جن مان ٻه بنيادي اسڪيمون [[ايمپليٽيوڊ ماڊيوليشن]] (AM) ۽ [[فريڪوئنسي ماڊيوليشن]] (FM) آهن. هن عمل جو هڪ مثال اهو آهي ته ڊسڪ جاڪي جو آواز فريڪوئنسي ماڊيوليشن ذريعي 96&nbsp;MHz واري حامل لهر تي منتقل ڪيو وڃي، جنهن کي پوءِ ريڊيو تي 96&nbsp;FM چينل طور وصول ڪيو ويندو آهي.<ref>Haykin, pp. 88–126.</ref> ان کان علاوه، ماڊيوليشن جو هڪ ٻيو فائدو اهو به آهي ته ان سان [[فريڪوئنسي ڊويزن ملٽي پليڪسنگ]] (FDM) استعمال ڪري سگهجي ٿي. === مواصلاتي نيٽ ورڪ === {{main|ٽيلي ڪميونيڪيشن نيٽورڪ}} مواصلاتي نيٽ ورڪ موڪليندڙن، وصول ڪندڙن ۽ [[مواصلاتي چينل]]ن جو اهڙو مجموعو هوندو آهي، جيڪو هڪ ٻئي ڏانهن پيغام منتقل ڪندو آهي. ڪجهه ڊجيٽل مواصلاتي نيٽ ورڪن ۾ هڪ يا وڌيڪ [[رائوٽر (ڪمپيوٽنگ)|رائوٽر]] هوندا آهن، جيڪي گڏجي معلومات کي صحيح استعمال ڪندڙ تائين پهچائيندا آهن. اينالاگ مواصلاتي نيٽ ورڪ هڪ يا وڌيڪ [[ٽيليفون سوئچ]]ن تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي ٻن يا وڌيڪ استعمال ڪندڙن جي وچ ۾ رابطي جوڙي ڇڏيندا آهن. ٻنهي قسمن جي نيٽ ورڪن ۾، جڏهن اشارو ڊگهي فاصلي تي منتقل ڪيو وڃي ٿو، تڏهن ان کي مضبوط ڪرڻ يا ٻيهر تخليق ڪرڻ لاءِ [[ريپيٽر]]ن جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. اهو [[سگنل جي ڪمزوري]] جي اثر کي گهٽائڻ لاءِ ڪيو ويندو آهي، جيڪو اشارو کي شور کان الڳ سڃاڻڻ ڏکيو بڻائي سگهي ٿو.<ref name="glossary">{{cite web|url=http://www.atis.org/tg2k/|title=ATIS Telecom Glossary 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20080302071329/http://www.atis.org/tg2k/ |archive-date=2 March 2008|website=ATIS Committee T1A1 Performance and Signal Processing (approved by the American National Standards Institute)|date=28 February 2001}}</ref> اينالاگ نظامن جي ڀيٽ ۾ ڊجيٽل نظامن جو هڪ ٻيو فائدو اهو آهي ته انهن جي پيداوار (آئوٽ پُٽ) کي ياداشت ۾ محفوظ ڪرڻ وڌيڪ آسان هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻه وولٽيج حالتون (وڏي ۽ ننڍي) لاڳيتي قدرن جي وسيع حد جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ آساني سان محفوظ ڪري سگهجن ٿيون. == سماجي اثر == جديد سماج ۾ مواصلات جو سماجي، ثقافتي ۽ اقتصادي لحاظ کان تمام وڏو اثر آهي. 2008ع ۾ اندازو لڳايو ويو ته [[ٽيليڪميونيڪيشن صنعت]] جي آمدني 4.7 ٽريلين آمريڪي ڊالر هئي، جيڪا [[عالمي مجموعي پيداوار]] (سرڪاري مٽاسٽا جي شرح موجب) جي لڳ ڀڳ ٽن سيڪڙو کان ٿورو گهٽ هئي.<ref name="plunkettresearch01" /> هيٺين حصن ۾ سماج تي مواصلات جي اثرن جو جائزو پيش ڪيو ويو آهي. === خرد اقتصاديات === خرد اقتصادي سطح تي ڪمپنين مواصلات کي عالمي ڪاروباري سلطنتون قائم ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو آهي. اهو [[Amazon.com]] جهڙن آن لائين پرچون واپارين جي صورت ۾ واضح نظر اچي ٿو، پر تعليمي ماهر ايڊورڊ لينرٽ موجب روايتي پرچون ڪمپني [[Walmart]] به پنهنجي مقابلي ڪندڙن جي ڀيٽ ۾ بهتر مواصلاتي ڍانچي مان فائدو حاصل ڪيو.<ref>{{cite journal | last = Lenert | first = Edward |date=December 1998 | title = A Communication Theory Perspective on Telecommunications Policy | journal = Journal of Communication| volume = 48 | issue = 4 | pages = 3–23 |doi=10.1111/j.1460-2466.1998.tb02767.x}}</ref> دنيا جي ڪيترن ئي شهرن ۾ گهر مالڪ پنهنجي ٽيليفون ذريعي پيزا پهچائڻ کان وٺي بجليءَ جي مسترين تائين مختلف گهريلو خدمتون گهرائيندا آهن. نسبتاً غريب برادرين به مواصلات مان فائدو حاصل ڪيو آهي. [[بنگلاديش]] جي [[نرسنگدي ضلعو|نرسنگدي ضلعي]] ۾ الڳ ٿيل ڳوٺاڻا سڌو سنئون موبائل فون ذريعي هول سيل واپارين سان رابطو ڪري پنهنجي شين جي بهتر قيمت طئي ڪندا آهن. [[آئيوري ڪوسٽ]] ۾ ڪافي پوکيندڙ موبائل فون ذريعي ڪافي جي اگهن ۾ ڪلاڪ وار تبديليون ڏسي مناسب وقت تي پنهنجو مال وڪڻندا آهن.<ref>{{cite thesis | author = Mireille Samaan | title = The Effect of Income Inequality on Mobile Phone Penetration | publisher = Boston University |type = Honors thesis | date = April 2003 | url = http://dissertations.bc.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1016&context=ashonors | format = PDF | access-date =8 June 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070214102055/http://dissertations.bc.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1016&context=ashonors |archive-date = 14 February 2007}}</ref> === ڪل اقتصاديات === ڪل اقتصادي سطح تي [[لارس هينڊرڪ رولر]] ۽ [[ليونارڊ واورمين]] بهتر مواصلاتي ڍانچي ۽ اقتصادي واڌ ويجهه جي وچ ۾ سببي تعلق جو امڪان پيش ڪيو.<ref>{{cite journal | doi = 10.1257/aer.91.4.909 | last = Röller | first = Lars-Hendrik |author2=Leonard Waverman | title = Telecommunications Infrastructure and Economic Development: A Simultaneous Approach | journal = American Economic Review | issn = 0002-8282 | year = 2001 | volume = 91 | issue = 4 | pages = 909–23| citeseerx = 10.1.1.202.9393 }}</ref><ref>{{cite web |author1=Christine Zhen-Wei Qiang and Carlo M. Rossotto with Kaoru Kimura |title=Economic Impacts of Broadband |url=http://siteresources.worldbank.org/EXTIC4D/Resources/IC4D_Broadband_35_50.pdf |website=siteresources.worldbank.org |access-date=31 March 2016 |archive-date=12 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200812035517/http://message.worldbank.org/isp_error_page.htm |url-status=live }}</ref> جيتوڻيڪ هن لاڳاپي جي موجودگي عام طور قبول ڪئي وڃي ٿي، ڪجهه ماهرن جو خيال آهي ته ان کي سڌو سنئون سببي تعلق سمجهڻ درست ناهي.<ref>{{cite journal | last = Riaz | first = Ali | title = The role of telecommunications in economic growth: proposal for an alternative framework of analysis | journal = Media, Culture & Society | year = 1997 | volume = 19 | issue = 4 | pages = 557–83 | doi = 10.1177/016344397019004004| s2cid = 154398428 }}</ref> بهتر مواصلاتي ڍانچي جي اقتصادي فائدن سبب دنيا جي مختلف ملڪن ۾ مواصلاتي خدمتن تائين غير مساوي رسائي بابت وڌندڙ ڳڻتي موجود آهي، جنهن کي [[ڊيجيٽل فرق]] چيو وڃي ٿو. [[بين الاقوامي مواصلاتي اتحاد]] (ITU) جي 2003ع واري سروي موجب، دنيا جي لڳ ڀڳ ٽئين حصي ملڪن ۾ هر ويهن ماڻهن تي هڪ کان گهٽ موبائل سبسڪرپشن ۽ هر ويهن ماڻهن تي هڪ کان گهٽ لينڊ لائن سبسڪرپشن موجود هئي. انٽرنيٽ جي حوالي سان به تقريباً اڌ ملڪن ۾ هر ويهن ماڻهن مان هڪ کان گهٽ ماڻهو انٽرنيٽ تائين رسائي رکندا هئا. ITU انهن انگن اکرن ۽ تعليمي معلومات جي بنياد تي هڪ اهڙو اشاري نظام تيار ڪيو، جيڪو شهرين جي معلوماتي ۽ مواصلاتي ٽيڪنالاجين تائين رسائي ۽ انهن جي استعمال جي مجموعي صلاحيت کي ماپي ٿو.<ref>{{cite web|title=Digital Access Index (DAI)|url=http://www.itu.int/ITU-D/ict/dai/|publisher=itu.int|access-date=6 March 2008|archive-date=2 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190102061041/http://www.itu.int/ITU-D/ict/dai/|url-status=live}}</ref> هن اشاري موجب [[سوئيڊن]]، [[ڊينمارڪ]] ۽ [[آئس لينڊ]] سڀ کان مٿانهين درجي تي رهيا، جڏهن ته آفريقي ملڪ [[نائيجر]]، [[برڪينا فاسو]] ۽ [[مالي]] سڀ کان هيٺين درجي تي رهيا.<ref>{{Cite web |title=World Telecommunication Development Report 2003: Access Indicators for the Information Society: Executive Summary |url=https://www.itu.int/ITU-D/ict/publications/wtdr_03/material/WTDR2003Sum_e.pdf |website=International Telecommunication Union (ITU) |page=22 |date=December 2003 |access-date=6 June 2023 |archive-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606100635/https://www.itu.int/ITU-D/ict/publications/wtdr_03/material/WTDR2003Sum_e.pdf |url-status=live }}</ref> === سماجي اثر === مواصلات سماجي لاڳاپن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. بهرحال، شروعاتي دور ۾ ٽيليفون جهڙن اوزارن جي اشتهارن ۾ انهن جي سماجي پهلوئن بدران عملي فائدن تي زور ڏنو ويندو هو، جهڙوڪ ڪاروباري رابطا ڪرڻ يا گهر جون خدمتون گهرائڻ. 1920ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙي ۽ 1930ع واري ڏهاڪي تائين پهچندي ٽيليفون جي سماجي اهميت اشتهارن جو نمايان موضوع بڻجي وئي. نون اشتهارن ۾ صارفين جي احساسن کي مخاطب بڻايو ويو ۽ سماجي گفتگو، خاندان ۽ دوستن سان رابطي ۾ رهڻ جي اهميت تي زور ڏنو ويو.<ref name="fischer">{{cite journal|last=Fischer|first=Claude S.|title=Touch Someone: The Telephone Industry Discovers Sociability|journal=Technology and Culture|volume=29|issue=1|date=January 1988|pages=32–61|doi=10.2307/3105226|jstor=3105226|s2cid=146820965 }}.</ref> ان کان پوءِ سماجي لاڳاپن ۾ مواصلات جو ڪردار وڌيڪ اهم ٿيندو ويو. تازن سالن ۾{{Since when|date=May 2023}} [[سماجي رابطن جي ويب سائيٽ]]ن جي مقبوليت ۾ نمايان اضافو ٿيو آهي. اهي ويب سائيٽون استعمال ڪندڙن کي هڪ ٻئي سان رابطو ڪرڻ، تصويرون، تقريبون ۽ ذاتي پروفائيل شيئر ڪرڻ جي سهولت ڏين ٿيون. پروفائيل ۾ عمر، دلچسپيون، جنسي رجحان ۽ ازدواجي حيثيت جهڙي معلومات شامل ٿي سگهي ٿي. اهڙيءَ ريت اهي ويب سائيٽون سماجي گڏجاڻين جي انتظام کان وٺي [[محبت بازي]] تائين مختلف سماجي سرگرمين ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون.<ref>{{cite news|title=How do you know your love is real? Check Facebook|publisher=CNN|url=http://www.cnn.com/2008/LIVING/personal/04/04/facebook.love/index.html|date=4 April 2008|access-date=8 February 2009|archive-date=6 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171106160435/http://www.cnn.com/2008/LIVING/personal/04/04/facebook.love/index.html|url-status=live}}</ref> سماجي رابطن جي ويب سائيٽن کان اڳ به [[مختصر پيغام سروس]] (SMS) ۽ ٽيليفون جهڙين ٽيڪنالاجين سماجي رابطن تي وڏو اثر ڇڏيو هو. 2000ع ۾ مارڪيٽ ريسرچ اداري [[Ipsos MORI]] ٻڌايو ته برطانيا ۾ 15 کان 24 سالن جي عمر وارن SMS استعمال ڪندڙن مان 81 سيڪڙو ماڻهن سماجي ملاقاتن جي ترتيب لاءِ، جڏهن ته 42 سيڪڙو ماڻهن محبت ڀريا پيغام موڪلڻ لاءِ هن سهولت کي استعمال ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://www.ipsos-mori.com/researchpublications/researcharchive/1575/I-Just-Text-To-Say-I-Love-You.aspx|title=I Just Text To Say I Love You|archive-url=https://web.archive.org/web/20161227091824/https://www.ipsos-mori.com/researchpublications/researcharchive/1575/I-Just-Text-To-Say-I-Love-You.aspx|archive-date=27 December 2016|website=Ipsos MORI|date=September 2005}}</ref> === وندر، خبرون ۽ اشتهارسازي === {| class="wikitable" style="float:right; margin-left: 5px;" |+2006ع ۾ آمريڪين جي خبرن جي ذريعن بابت ترجيح.<ref>{{cite web|title=Online News: For many home broadband users, the internet is a primary news source|publisher=Pew Internet Project|url=http://www.ccgrouppr.com/PIP_News.and.Broadband.pdf|date=22 March 2006|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131021122359/http://www.ccgrouppr.com/PIP_News.and.Broadband.pdf|archive-date=21 October 2013}}</ref> |- ! ذريعو !! شرح |- | مقامي ٽيليويزن || 59% |- | قومي ٽيليويزن || 47% |- | ريڊيو || 44% |- | مقامي اخبار || 38% |- | انٽرنيٽ || 23% |- | قومي اخبار || 12% |- | colspan="2"|<small>سروي ۾ هڪ کان وڌيڪ جواب ڏيڻ جي اجازت هئي.</small> |} ثقافتي لحاظ کان مواصلات عوام جي موسيقي ۽ فلمن تائين رسائي ۾ نمايان واڌ آندي آهي. ٽيليويزن ذريعي ماڻهو بغير وڊيو اسٽور يا سينيما وڃڻ جي پنهنجي گهر ۾ اهي فلمون ڏسي سگهن ٿا، جيڪي اڳ نه ڏٺيون هجن.<ref>{{Cite journal |last= |first= |date=2016-03-22 |title=8.2 The History of Movies |url=https://textbooks.whatcom.edu/mediaandculture/chapter/8-2-the-history-of-movies/ |journal=Intro to mass media |language=en}}</ref> ساڳيءَ طرح ريڊيو ۽ انٽرنيٽ ذريعي ماڻهو بغير موسيقي جي دڪان تي وڃڻ جي نئين موسيقي ٻڌي سگهن ٿا.<ref>{{Cite web |title=How the music industry works 2: From recording technology to radio broadcast royalties |url=https://school.disco.ac/article/how-the-music-industry-works-2-recording-technology-to-radio |access-date=2026-06-14 |website=school.disco.ac |language=en-US}}</ref> مواصلات ماڻهن جي خبرون حاصل ڪرڻ جي طريقي کي پڻ تبديل ڪري ڇڏيو آهي. آمريڪا ۾ غير منافع بخش ''Pew Internet and American Life Project'' پاران 2006ع ۾ ٽن هزار کان وڌيڪ ماڻهن تي ڪيل هڪ سروي (ساڄي پاسي واري جدول) موجب، اڪثر ماڻهن اخبارن جي ڀيٽ ۾ ٽيليويزن يا ريڊيو کي خبرن جو بنيادي ذريعو قرار ڏنو. اشتهارسازي جي شعبي تي پڻ مواصلات جو وڏو اثر پيو آهي. [[TNS Media Intelligence]] موجب، 2007ع ۾ آمريڪا جي اشتهاري خرچن مان 58 سيڪڙو اهڙن ميڊيا تي خرچ ٿيو، جيڪي مواصلاتي ٽيڪنالاجين تي ڀاڙين ٿا.<ref>{{cite magazine|title=100 Leading National Advertisers|magazine=Advertising Age|url=http://adage.com/images/random/datacenter/2008/spendtrends08.pdf|date=23 June 2008|access-date=21 June 2009|archive-date=27 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110727231038/http://adage.com/images/random/datacenter/2008/spendtrends08.pdf|url-status=live}}</ref> {| class="wikitable" |+2007ع ۾ آمريڪا ۾ اشتهارن تي خرچ{{Citation needed|date=January 2025}} |- ! ذريعو !! شرح !! خرچ |- | انٽرنيٽ || 7.6% || $11.31&nbsp;بلين |- | ريڊيو || 7.2% || $10.69&nbsp;بلين |- | ڪيبل ٽيليويزن || 12.1% || $18.02&nbsp;بلين |- | سنڊيڪيٽيڊ ٽيليويزن || 2.8% || $4.17&nbsp;بلين |- | مقامي ٽيليويزن || 11.3% || $16.82&nbsp;بلين |- | نيٽ ورڪ ٽيليويزن || 17.1% || $25.42&nbsp;بلين |- | اخبار || 18.9% || $28.22&nbsp;بلين |- | رسالا || 20.4% || $30.33&nbsp;بلين |- | ٻاهريون اشتهارسازي || 2.7% || $4.02&nbsp;بلين |- | ڪل || 100% || $149&nbsp;بلين |} == ضابطو == {{See also|ٽيليڪميونيڪيشن ضابطه ادارن جي فهرست}} ڪيترن ئي ملڪن اهڙا قانون نافذ ڪيا آهن، جيڪي [[بين الاقوامي ٽيليڪميونيڪيشن يونين]] (ITU) پاران مقرر ڪيل بين الاقوامي ٽيليڪميونيڪيشن ضابطن سان مطابقت رکن ٿا. هي ادارو "معلوماتي ۽ مواصلاتي ٽيڪنالاجي جي معاملن بابت گڏيل قومن جو اڳواڻ ادارو" آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.itu.int/net/about/index.aspx|title=International Telecommunication Union : About ITU|archive-url=https://web.archive.org/web/20090715225630/http://www.itu.int/net/about/index.aspx |archive-date=15 July 2009|website=ITU|access-date=21 July 2009}} ([https://www.itu.int/osg/csd/wtpf/wtpf2009/documents/ITU_ITRs_88.pdf PDF]) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110607104643/https://www.itu.int/osg/csd/wtpf/wtpf2009/documents/ITU_ITRs_88.pdf |date=7 June 2011 }} of regulation)</ref> 1947ع ۾ ائٽلانٽڪ سٽي ڪانفرنس دوران ITU فيصلو ڪيو ته نئين بين الاقوامي فريڪوئنسي فهرست ۾ درج ۽ ريڊيو ضابطن مطابق استعمال ٿيندڙ سڀني فريڪوئنسيز کي بين الاقوامي تحفظ ڏنو وڃي. ITU جي ''ريڊيو ضابطن''، جيڪي ائٽلانٽڪ سٽي ۾ منظور ٿيا، موجب اهي سڀ فريڪوئنسيز جيڪي ''بين الاقوامي فريڪوئنسي رجسٽريشن بورڊ'' ۾ داخل ڪيون وڃن، بورڊ طرفان جاچيون وڃن ۽ ''بين الاقوامي فريڪوئنسي فهرست'' ۾ درج ٿين، انهن کي نقصانڪار مداخلت کان بين الاقوامي تحفظ حاصل هوندو.<ref>{{cite journal|doi=10.1017/S0002930000170046|jstor=2194872|title=Jamming and the Protection of Frequency Assignments|year=1955|last1=Codding|first1=George A.|journal=American Journal of International Law|volume=49|issue=3|pages=384–388}}.</ref> عالمي سطح تي ٽيليڪميونيڪيشن ۽ نشريات جي انتظام بابت سياسي بحث ۽ قانون سازي ٿيندي رهي آهي. [[نشريات جي تاريخ]] ۾ روايتي مواصلات، جهڙوڪ ڇپائي، ۽ ريڊيو نشريات جهڙي ٽيليڪميونيڪيشن جي وچ ۾ توازن بابت ڪجهه بحثن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Wood" /> [[ٻي عالمي جنگ]] جي شروعات سان بين الاقوامي نشرياتي پروپيگنڊا ۾ پهريون وڏو اضافو ٿيو.<ref name="Wood">{{cite book|last=Wood|first=James|title=History of international broadcasting|year=1992|page=2|publisher=P. Peregrinus Limited |isbn=9780863413025}}</ref> ملڪن، انهن جي حڪومتن، باغين، دهشتگردن ۽ مليشيا گروهن سڀني پنهنجي پروپيگنڊا کي هٿي ڏيڻ لاءِ ٽيليڪميونيڪيشن ۽ نشرياتي طريقا استعمال ڪيا آهن.<ref name="Wood" /><ref name="Garfield">{{Cite journal |journal=Middle East Quarterly |last=Garfield |first=Andrew |title=The U.S. Counter-propaganda Failure in Iraq |date=Fall 2007 |volume=14 |number=4 |pages=23–32 |url=https://www.meforum.org/1753/the-us-counter-propaganda-failure-in-iraq |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090302021425/http://www.meforum.org/1753/the-us-counter-propaganda-failure-in-iraq |archive-date=2 March 2009 |via=Middle East Forum}}</ref> سياسي تحريڪن ۽ نوآبادڪاري لاءِ حب الوطني واري پروپيگنڊا 1930ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري شروع ٿي. 1936ع ۾ [[بي بي سي]] عرب دنيا لاءِ پروپيگنڊا نشريات شروع ڪئي، جنهن جو هڪ مقصد اٽلي جي اهڙين نشريات جو مقابلو ڪرڻ هو، ڇاڪاڻ⁠تہ اٽلي جا به اتر آفريڪا ۾ نوآبادياتي مفاد هئا.<ref name="Wood" /> ٽيليڪميونيڪيشن بابت جديد سياسي بحثن ۾ [[انٽرنيٽ رسائي|براڊبينڊ انٽرنيٽ سروس]] کي ٽيليڪميونيڪيشن سروس طور ٻيهر درجابند ڪرڻ، جنهن کي [[نيٽ غير جانبداري]] پڻ چيو وڃي ٿو،<ref name="NYT-20141110-EW">{{cite news |last=Wyatt |first=Edward |title=Obama Asks F.C.C. to Adopt Tough Net Neutrality Rules |url=https://www.nytimes.com/2014/11/11/technology/obama-net-neutrality-fcc.html |date=10 November 2014 |work=[[New York Times]] |access-date=15 November 2014 |archive-date=27 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190427132858/https://www.nytimes.com/2014/11/11/technology/obama-net-neutrality-fcc.html |url-status=live }}</ref><ref name="NYT-20141114">{{cite news |title=Why the F.C.C. Should Heed President Obama on Internet Regulation |url=https://www.nytimes.com/2014/11/15/opinion/why-the-fcc-should-heed-president-obama-on-internet-regulations.html |date=14 November 2014 |work=[[New York Times]] |access-date=15 November 2014 |archive-date=9 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180709134910/https://www.nytimes.com/2014/11/15/opinion/why-the-fcc-should-heed-president-obama-on-internet-regulations.html |url-status=live }}</ref> [[موبائل فون اسپيم]] جي ضابطي،<ref>{{cite web |last1=McGill |first1=Margaret Harding |title=FCC takes long-delayed step against spam text surge |url=https://www.axios.com/2022/09/26/fcc-spam-texts-proposal-approved |website=Axios |access-date=8 February 2023 |language=en |date=26 September 2022 |archive-date=8 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230208150751/https://www.axios.com/2022/09/26/fcc-spam-texts-proposal-approved |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last1=Hall |first1=Madison |title=Robocallers are preying on the elderly with fake Medicare calls. It's a no-brainer to stop it, but nobody has. |url=https://www.businessinsider.com/robocalls-medicare-fraud-how-to-stop-2023-2 |website=Business Insider |access-date=8 February 2023 |archive-date=7 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230207232314/https://www.businessinsider.com/robocalls-medicare-fraud-how-to-stop-2023-2 |url-status=live }}</ref> ۽ سستي براڊبينڊ رسائي کي وڌائڻ جهڙا موضوع شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Affordable Broadband: FCC Could Improve Performance Goals and Measures, Consumer Outreach, and Fraud Risk Management |url=https://www.gao.gov/products/gao-23-105399 |website=www.gao.gov |date=February 2023 |access-date=8 February 2023 |language=en |archive-date=8 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230208150801/https://www.gao.gov/products/gao-23-105399 |url-status=live }}</ref> == جديد ميڊيا == === عالمي اوزارن جو وڪرو === [[گارٽنر]]<ref>{{Cite news|last=Arthur|first=Charles|date=4 March 2009|title=Why falling PC sales means Windows 7 is on the way|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/technology/blog/2009/mar/04/computing-windows-sales|access-date=6 June 2023|issn=0261-3077|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170519070556/https://www.theguardian.com/technology/blog/2009/mar/04/computing-windows-sales |archive-date=19 May 2017}}</ref><ref>{{Cite web|title=Mobile Phone Sales To Exceed One Billion in 2009|url=http://www.palminfocenter.com/view_story.asp?ID=7978|date=21 July 2005|access-date=6 June 2023|website=Palm Infocenter|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180308042243/http://www.palminfocenter.com/view_story.asp?ID=7978 |archive-date=8 March 2018}}</ref> ۽ [[آرس ٽيڪنيڪا]]<ref>{{Cite web|last=Reimer|first=Jeremy|date=15 December 2005|title=Total share: 30 years of personal computer market share figures|url=https://arstechnica.com/features/2005/12/total-share/|access-date=6 June 2023|website=Ars Technica|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150512015006/http://www.360doc.com/content/12/0124/10/28217_181627497.shtml |archive-date=12 May 2015}}</ref> پاران گڏ ڪيل انگن اکرن موجب، دنيا ۾ صارفين جي اهم ٽيليڪميونيڪيشن اوزارن جو وڪرو، ملين يونٽن ۾، هيٺين ريت هو: {| class="wikitable" |- ! اوزار / سال !! 1975 !! 1980 !! 1985 !! 1990 !! 1994 !! 1996 !! 1998 !! 2000 !! 2002 !! 2004 !! 2006 !! 2008 |- | ڪمپيوٽر || 0 || 1 || 8 || 20 || 40 || 75 || 100 || 135 || 130 || 175 || 230 || 280 |- | موبائل فون || N/A || N/A || N/A || N/A || N/A || N/A || 180 || 400 || 420 || 660 || 830 || 1000 |} === ٽيليفون === [[File:Fibreoptic.jpg|thumb|upright|[[نوري فائبر]] ڊگهي فاصلي واري مواصلات لاءِ سستي پٽي ويڪر مهيا ڪري ٿو.]] ٽيليفون نيٽ ورڪ ۾ سڏ ڪندڙ کي مختلف [[ٽيليفون ايڪسچينج]]ن ۾ موجود سوئچن ذريعي ان شخص سان ڳنڍيو ويندو آهي، جنهن سان هو ڳالهائڻ چاهي ٿو.<ref>{{Cite web |title=What is the purpose of a telephone exchange? |url=https://www.newrocktech.com/news/info_itemid_4311.html |access-date=2026-06-14 |website=www.newrocktech.com}}</ref> اهي سوئچ ٻنهي استعمال ڪندڙن جي وچ ۾ برقي رابطو قائم ڪن ٿا، ۽ انهن سوئچن جي ترتيب تڏهن برقي طور طئي ڪئي ويندي آهي، جڏهن سڏ ڪندڙ نمبر [[پلس ڊائلنگ|ڊائل]] ڪري ٿو. رابطو قائم ٿيڻ کان پوءِ، سڏ ڪندڙ جي آواز کي سندس [[هينڊ سيٽ]] ۾ لڳل ننڍڙي [[مائڪروفون]] ذريعي برقي اشاري ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي. پوءِ اهو برقي اشارو نيٽ ورڪ وسيلي ٻئي پاسي موجود استعمال ڪندڙ تائين موڪليو ويندو آهي، جتي ان شخص جي هينڊ سيٽ ۾ موجود ننڍڙي [[لائوڊ اسپيڪر|اسپيڪر]] ذريعي اهو ٻيهر آواز ۾ تبديل ٿيندو آهي. 2015ع گهڻن رهائشي گهرن ۾ [[لينڊ لائن]] ٽيليفون اينالاگ هوندا آهن؛ يعني ڳالهائيندڙ جو آواز سڌو سنئون اشاري جي وولٽيج کي طئي ڪندو آهي.<ref>{{cite book|isbn=978-1305855779|page=433|title=Engineering and Technology | last1=Hacker | first1=Michael | last2=Burghardt | first2=David | last3=Fletcher | first3=Linnea | last4=Gordon | first4=Anthony | last5=Peruzzi | first5=William | date=3 April 2015 | publisher=Cengage Learning }}</ref> جيتوڻيڪ مختصر فاصلي وارا سڏ شروع کان آخر تائين اينالاگ اشارن طور هلايا وڃي سگهن ٿا، پر ٽيليفون خدمتون مهيا ڪندڙ ادارا وڌندڙ حد تائين اشارن کي منتقلي لاءِ ڊجيٽل اشارن ۾ تبديل ڪري رهيا آهن. ان جو فائدو اهو آهي ته ڊجيٽل آواز ڊيٽا انٽرنيٽ جي ڊيٽا سان گڏ سفر ڪري سگهي ٿي ۽ ڊگهي فاصلي واري مواصلات ۾ تقريباً مڪمل طور ٻيهر پيدا ٿي سگهي ٿي، جڏهن ته اينالاگ اشارا لازمي طور شور کان متاثر ٿيندا آهن. موبائل فونن ٽيليفون نيٽ ورڪن تي نمايان اثر ڇڏيو آهي. ڪيترين ئي مارڪيٽن ۾ هاڻي موبائل فون سبسڪرپشنون مقرر لائين سبسڪرپشنن کان وڌيڪ آهن. 2005ع ۾ موبائل فونن جو وڪرو ڪل 816.6&nbsp;ملين هو، جيڪو ايشيا/پئسفڪ (204 ملين)، اولهه يورپ (164 ملين)، CEMEA يعني وچ يورپ، وچ اوڀر ۽ آفريڪا (153.5 ملين)، اتر آمريڪا (148 ملين) ۽ لاطيني آمريڪا (102 ملين) جي مارڪيٽن ۾ لڳ ڀڳ برابر ورهايل هو.<ref>{{Cite press release |url=http://www.gartner.com/press_releases/asset_145891_11.html |title=Gartner Says Top Six Vendors Drive Worldwide Mobile Phone Sales to 21% Growth in 2005 |date=28 February 2006 |publisher=Gartner |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510220444/http://www.gartner.com/press_releases/asset_145891_11.html |archive-date=10 May 2012}}</ref> 1999ع کان پنجن سالن دوران نون سبسڪرپشنن جي لحاظ کان آفريڪا 58.2 سيڪڙو واڌ سان ٻين مارڪيٽن کان اڳتي نڪري ويو.<ref>{{cite journal|doi=10.1109/MSPEC.2006.1628825|title=Africa calling &#91;African wireless connection&#93;|year=2006|last1=Mbarika|first1=V.W.A.|last2=Mbarika|first2=I.|journal=IEEE Spectrum|volume=43|issue=5|pages=56–60|s2cid=30385268}}</ref> وڌندڙ طور تي اهي فون اهڙن نظامن ذريعي هلن ٿا، جن ۾ آواز جو مواد ڊجيٽل طور منتقل ٿيندو آهي، جهڙوڪ [[GSM]] يا [[W-CDMA]]، جڏهن ته ڪيترين ئي مارڪيٽن اينالاگ نظامن، جهڙوڪ [[ترقي يافته موبائل فون نظام|AMPS]]، کي ختم ڪرڻ شروع ڪيو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.amta.org.au/default.asp?Page=142|title=Ten Years of GSM in Australia|archive-url=https://web.archive.org/web/20080720110058/http://www.amta.org.au/default.asp?Page=142 |archive-date=20 July 2008|website=Australia Telecommunications Association|year=2003}}</ref> پردي جي پويان ٽيليفون مواصلات ۾ پڻ ڊرامائي تبديليون آيون آهن. 1988ع ۾ [[TAT-8]] جي ڪم شروع ڪرڻ کان پوءِ 1990ع واري ڏهاڪي ۾ [[نوري فائبر]] تي ٻڌل نظامن جو وڏي پيماني تي استعمال شروع ٿيو. نوري فائبر وسيلي مواصلات جو فائدو اهو آهي ته اهي ڊيٽا گنجائش ۾ تمام وڏي واڌ فراهم ڪن ٿا. TAT-8 پاڻ ان وقت وڇايل آخري ٽامي واري ڪيبل جي ڀيٽ ۾ ڏهه ڀيرا وڌيڪ ٽيليفون ڪالون کڻي سگهندو هو، جڏهن ته اڄ جون نوري فائبر ڪيبلون TAT-8 جي ڀيٽ ۾ 25 ڀيرا وڌيڪ ٽيليفون ڪالون کڻي سگهن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.att.com/history/milestones.html|title=Milestones in AT&T History|archive-url=https://web.archive.org/web/20080906003711/http://www.att.com/history/milestones.html |archive-date=6 September 2008|website=AT&T Knowledge Ventures|year=2006}}</ref> ڊيٽا گنجائش ۾ اها واڌ ڪيترن سببن ڪري ٿي: پهريون، نوري فائبر مقابلي وارين ٽيڪنالاجين جي ڀيٽ ۾ جسماني طور تمام ننڍا هوندا آهن. ٻيو، انهن ۾ [[ڪراس ٽاڪ]] جو مسئلو نه هوندو آهي، جنهن سبب انهن جا سوين فائبر آساني سان هڪ ئي ڪيبل ۾ گڏ ڪري سگهجن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://www.cs.ucl.ac.uk/staff/S.Bhatti/D51-notes/node21.html|title=Optical fibre waveguide|archive-url=https://web.archive.org/web/20060524033058/http://www.cs.ucl.ac.uk/staff/S.Bhatti/D51-notes/node21.html |archive-date=24 May 2006|first=Saleem|last=Bhatti|year=1995}}</ref> آخرڪار، ملٽي پليڪسنگ ۾ بهتري هڪ ئي فائبر جي ڊيٽا گنجائش ۾ انتهائي تيز واڌ آندي آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.cisco.com/univercd/cc/td/doc/product/mels/cm1500/dwdm/dwdm_ovr.pdf| title=Fundamentals of DWDM Technology|archive-url=https://web.archive.org/web/20120809084728/http://www.cisco.com/univercd/cc/td/doc/product/mels/cm1500/dwdm/dwdm_ovr.pdf |archive-date=9 August 2012|website=Cisco Systems|year=2006}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.lightreading.com/document.asp?doc_id=31358 |title=Report: DWDM No Match for Sonet |first=Mary |last=Jander |website=Light Reading |date=15 April 2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120724081909/http://www.lightreading.com/document.asp?doc_id=31358 |archive-date=24 July 2012}}</ref> ڪيترن ئي جديد نوري فائبر نيٽ ورڪن ۾ مواصلات کي مدد ڏيڻ وارو هڪ پروٽوڪول [[ايسنڪرونس ٽرانسفر موڊ]] (ATM) سڏجي ٿو. ATM پروٽوڪول ٻئي پيراگراف ۾ ذڪر ڪيل گڏيل [[ڊيٽا ترسيل]] کي ممڪن بڻائي ٿو. اهو عوامي ٽيليفون نيٽ ورڪن لاءِ مناسب آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو نيٽ ورڪ اندر ڊيٽا لاءِ هڪ رستو قائم ڪري ٿو ۽ ان رستي سان هڪ [[ٽريفڪ معاهدو]] ڳنڍي ٿو. ٽريفڪ معاهدو بنيادي طور صارف ۽ نيٽ ورڪ جي وچ ۾ اهو اتفاق آهي ته نيٽ ورڪ ڊيٽا سان ڪيئن ورتاءُ ڪندو؛ جيڪڏهن نيٽ ورڪ ٽريفڪ معاهدي جون شرطون پوريون نٿو ڪري سگهي، ته اهو رابطو قبول نٿو ڪري. هي ڳالهه اهم آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٽيليفون ڪالون اهڙو معاهدو طئي ڪري سگهن ٿيون، جنهن سان پاڻ لاءِ مستقل بِٽ شرح جي ضمانت حاصل ڪن؛ اهڙي ضمانت سڏ ڪندڙ جي آواز کي حصن ۾ دير ٿيڻ يا مڪمل طور ڪٽجڻ کان بچائي ٿي.<ref>{{cite book | last = Stallings | first = William | edition= 7th intl | title = Data and Computer Communications | url = https://archive.org/details/datacomputercomm00stal_1 | url-access = registration | publisher = Pearson Prentice Hall | year = 2004 | pages = [https://archive.org/details/datacomputercomm00stal_1/page/337 337–66] | isbn = 978-0-13-183311-1 }}</ref> ATM جا مقابلي وارا نظام، جهڙوڪ [[گھڻ-پروٽوڪول ليبل سوئچنگ]] (MPLS)، ساڳيو ڪم ڪن ٿا ۽ اميد ڪئي وڃي ٿي ته مستقبل ۾ ATM جي جاءِ وٺندا.<ref>{{cite web|url=http://www.networkworld.com/columnists/2002/0812edit.html|title=MPLS is the future, but ATM hangs on|archive-url=https://web.archive.org/web/20070706034545/http://www.networkworld.com/columnists/2002/0812edit.html |archive-date=6 July 2007|first=John|last=Dix|website=Network World|year=2002}}</ref><ref>{{cite news|last=Lazar|first=Irwin|title=The WAN Road Ahead: Ethernet or Bust?|url=http://www.telarus.com/industry/the-wan-road-ahead:-ethernet-or-bust.html|access-date=22 February 2011|newspaper=Telecom Industry Updates|date=22 February 2011|archive-date=2 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402021712/http://www.telarus.com/industry/the-wan-road-ahead:-ethernet-or-bust.html|url-status=dead}}</ref> === ريڊيو ۽ ٽيليويزن === {{Main|ريڊيو|ٽيليويزن|نشريات}} [[File:Digital broadcast standards.svg|thumb|upright=1.35|[[ڊجيٽل ٽيليويزن]] جا معيار ۽ دنيا ۾ انهن جي اختيار جو نقشو]] نشرياتي نظام ۾ مرڪزي اعليٰ طاقت وارو [[نشرياتي ٽاور]] هڪ اعليٰ فريڪوئنسي واري [[برقي مقناطيسي لهر]] ڪيترن ئي گهٽ طاقت وارن وصول ڪندڙن ڏانهن موڪليندو آهي. ٽاور مان موڪليل اعليٰ فريڪوئنسي واري لهر کي اهڙي سگنل سان ماڊوليٽ ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ تصويري يا صوتي معلومات شامل هوندي آهي. وصول ڪندڙ پوءِ [[اينٽينا ٽيونر]] ذريعي ان اعليٰ فريڪوئنسي واري لهر کي وصول ڪندو آهي، ۽ [[ڊي ماڊوليٽر]] استعمال ڪري تصويري يا صوتي معلومات وارو سگنل ٻيهر حاصل ڪيو ويندو آهي. نشرياتي سگنل يا ته اينالاگ هوندو آهي (جنهن ۾ سگنل معلومات جي لحاظ کان لڳاتار تبديل ٿيندو رهي ٿو) يا ڊجيٽل هوندو آهي (جنهن ۾ معلومات کي الڳ الڳ عددي قدرن جي صورت ۾ ڪوڊ ڪيو ويندو آهي).<ref name="stallings-intro" /><ref>{{Cite web|date=2000-12-07|title=How Radio Works|url=https://electronics.howstuffworks.com/radio.htm|access-date=2023-02-12|website=HowStuffWorks|language=en-us|archive-date=2 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160102215734/http://www.howstuffworks.com/radio.htm|url-status=live}}</ref> [[نشرياتي ميڊيا]] جي صنعت هن وقت پنهنجي ترقيءَ جي هڪ اهم موڙ تي بيٺل آهي، جتي ڪيترائي ملڪ اينالاگ نشريات مان ڊجيٽل نشريات ڏانهن منتقل ٿي رهيا آهن. اها تبديلي سستا، تيز ۽ وڌيڪ صلاحيت رکندڙ [[انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] تيار ٿيڻ سبب ممڪن ٿي آهي. ڊجيٽل نشريات جو بنيادي فائدو اهو آهي ته اهي روايتي اينالاگ نشريات سان لاڳاپيل ڪيترين ئي خامين کي ختم ڪن ٿيون. ٽيليويزن ۾ ان سان [[وڊيو شور|برف جهڙي تصوير]]، [[ٽيليويزن مداخلت (گھوسٽنگ)|گھوسٽنگ]] ۽ ٻين بگاڙن جو خاتمو ٿئي ٿو. اهي مسئلا اينالاگ ٽرانسميشن جي فطرت سبب پيدا ٿيندا آهن، جتي شور سبب ٿيندڙ تبديليون سڌو سنئون آخري نتيجي ۾ ظاهر ٿينديون آهن. ڊجيٽل ٽرانسميشن ۾ سگنلن کي وصول ٿيڻ وقت الڳ عددي قدرن ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي، تنهن ڪري ننڍيون تبديليون آخري نتيجي تي اثرانداز نه ٿينديون آهن. مثال طور جيڪڏهن ثنائي پيغام 1011 کي سگنل جي شدت [1.0 0.0 1.0 1.0] سان موڪليو وڃي ۽ اهو [0.9 0.2 1.1 0.9] جي شدت سان وصول ٿئي، ته به اهو صحيح طرح 1011 طور ئي ڊيڪوڊ ٿيندو. البت جيڪڏهن شور تمام گهڻو هجي ته ڊيڪوڊ ٿيل پيغام بدلجي سگهي ٿو. [[فارورڊ ايرر ڪوريڪشن]] استعمال ڪندي وصول ڪندڙ ڪجهه بٽ غلطيون درست ڪري سگهي ٿو، پر جيڪڏهن شور حد کان وڌي وڃي ته پيغام ناقابلِ سمجهه ٿي ويندو ۽ ٽرانسميشن ناڪام ٿي سگهي ٿي.<ref>{{Cite web|title=Digital Television in Australia|url=https://www.digitaltv.com.au/|access-date=6 June 2023|website=Digital Television News Australia|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180312123813/https://digitaltv.com.au/|archive-date=12 March 2018}}</ref><ref>{{cite book | last = Stallings | first = William | edition= 7th intl | title = Data and Computer Communications | url = https://archive.org/details/datacomputercomm00stal_1 | url-access = registration | publisher = Pearson Prentice Hall | year = 2004 | isbn = 978-0-13-183311-1 }}</ref> ڊجيٽل ٽيليويزن نشريات ۾ ٽي مقابلي وارا عالمي معيار موجود آهن، جن جي عالمي سطح تي اختيار ٿيڻ جا امڪان آهن. اهي [[ATSC]]، [[ڊي وي بي|DVB]] ۽ [[ISDB]] معيار آهن، ۽ انهن جو عالمي اختيار مٿئين نقشو ۾ ڏيکاريل آهي. اهي ٽيئي معيار وڊيو ڪمپريشن لاءِ [[MPEG-2]] استعمال ڪن ٿا. ATSC آڊيو ڪمپريشن لاءِ [[ڊولبي ڊجيٽل]] AC-3 استعمال ڪري ٿو، ISDB [[ايڊوانسڊ آڊيو ڪوڊنگ]] (MPEG-2 Part 7) استعمال ڪري ٿو، جڏهن ته DVB ۾ آڊيو ڪمپريشن لاءِ ڪو مقرر معيار ناهي، پر عام طور تي [[MPEG-1]] Part 3 Layer 2 استعمال ٿيندو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.dynamix.ca/doc/HDVhandbook1.pdf|title=HDV Technology Handbook|archive-url=https://web.archive.org/web/20060623142640/http://www.dynamix.ca/doc/HDVhandbook1.pdf |archive-date=23 June 2006|website=[[سوني]]|year=2004}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dvb.org/technology/standards_specifications/audio/index.xml|title=Audio |archive-url=https://web.archive.org/web/20060927002250/http://www.dvb.org/technology/standards_specifications/audio/index.xml |archive-date=27 September 2006|website=Digital Video Broadcasting Project|year=2003}}</ref> انهن نظامن ۾ ماڊوليشن جو طريقو پڻ مختلف هوندو آهي. ڊجيٽل آڊيو نشريات ۾ صورتحال وڌيڪ متحد آهي، جتي تقريباً سڀني ملڪن [[ڊجيٽل آڊيو براڊڪاسٽنگ]] (جنهن کي [[يوريڪا 147]] معيار به چيو وڃي ٿو) اختيار ڪيو آهي. رڳو آمريڪا [[HD Radio]] اختيار ڪيو، جيڪو يوريڪا 147 جي ابتڙ [[اِن-بينڊ آن-چينل ٽرانسميشن]] تي ٻڌل آهي، جنهن ۾ ڊجيٽل معلومات روايتي AM يا FM اينالاگ نشريات سان گڏ موڪلي ويندي آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.worlddab.org/cstatus.aspx|title=Status of DAB (US)|archive-url=https://web.archive.org/web/20060721060832/http://www.worlddab.org/cstatus.aspx |archive-date=21 July 2006|website=World DAB Forum|date=March 2005}}</ref> ان جي باوجود جو دنيا ڊجيٽل نشريات ڏانهن منتقل ٿي رهي آهي، اينالاگ ٽيليويزن اڃا به ڪيترن ئي ملڪن ۾ نشر ڪيو وڃي ٿو. آمريڪا هڪ نمايان استثنا هو، جنهن 12 جون 2009ع تي (تمام گهٽ طاقت وارن ٽي وي اسٽيشنن کان سواءِ) اينالاگ ٽيليويزن نشريات مڪمل طور بند ڪري ڇڏي، جڏهن ته ان کان اڳ تبديليءَ جي تاريخ ٻه ڀيرا ملتوي ڪئي وئي هئي.<ref>{{cite news | author=Brian Stelter | title=Changeover to Digital TV Off to a Smooth Start | url=https://www.nytimes.com/2009/06/14/business/media/14digital.html?_r=2&hp | work=New York Times | date=13 June 2009 | access-date=25 February 2017 | archive-date=14 December 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20171214130110/http://www.nytimes.com/2009/06/14/business/media/14digital.html?_r=2&hp | url-status=live }}</ref> ڪينيا پڻ ڪيترين ئي ديرن کان پوءِ ڊسمبر 2014ع ۾ اينالاگ ٽيليويزن نشريات بند ڪئي. رنگين اينالاگ ٽيليويزن لاءِ ٽي معيار استعمال ٿيندا هئا (انهن جي عالمي اختيار جو نقشو [[:File:NTSC-PAL-SECAM.png|هتي]] ڏسو)، جيڪي [[PAL]] (جرمني)، [[NTSC]] (آمريڪا) ۽ [[SECAM]] (فرانس) جي نالن سان سڃاتا وڃن ٿا. اينالاگ ريڊيو لاءِ ڊجيٽل ريڊيو ڏانهن منتقلي وڌيڪ ڏکي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڊجيٽل وصول ڪندڙن جي قيمت وڌيڪ آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.worlddab.org/dabprod.aspx|title=DAB Products|archive-url=https://web.archive.org/web/20060621082027/http://www.worlddab.org/dabprod.aspx |archive-date=21 June 2006|website=World DAB Forum|year=2006}}</ref> اينالاگ ريڊيو ۾ ماڊوليشن لاءِ عام طور تي ايمپليٽيوڊ ماڊوليشن ('''AM''') يا فريڪوئنسي ماڊوليشن ('''FM''') استعمال ڪئي ويندي آهي. [[اسٽيريوفونيڪ آواز|اسٽيريو آواز]] حاصل ڪرڻ لاءِ FM ۾ ايمپليٽيوڊ ماڊوليٽ ٿيل سب ڪيريئر استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته اسٽيريو AM يا [[C-QUAM]] لاءِ ڪواڊريچر ايمپليٽيوڊ ماڊوليشن استعمال ڪئي ويندي آهي. == پڻ ڏسندا == * [[ڏور ربطيات جي تاريخ]] == خارجي ڳنڍڻا == ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:انجنيئرنگ جا شعبا]] [[زمرو:ٽيليڪميونيڪيشن]] [[زمرو:ربطيات]] [[زمرو:ميڊيا ٽيڪنالاجي]] asgpi2lvnjr15efe2fmbwurulmciljm 390621 390620 2026-07-02T19:39:34Z Intisar Ali 8681 390621 wikitext text/x-wiki {{Short description|برقي يا اليڪٽرانڪ ذريعن وسيلي معلومات جي ترسيل}} [[فائل:Erdfunkstelle Raisting 2.jpg|thumb|[[جرمني]] جي [[باويريا]] صوبي جي [[رائسٽنگ]] ۾ سيٽلائيٽ مواصلات جي سڀ کان وڏي مرڪز تي [[سيٽلائيٽ مواصلات]] جي اينٽينا]] [[فائل:Internet map 1024.jpg|thumb|[[اوپٽي پراجيڪٽ]] پاران [[انٽرنيٽ]] جي هڪ حصي مان گذرندڙ مختلف رستن جي بصري نمائش]] '''ٽيلي ڪميونيڪيشن''' ('''Telecommunication''')، جنهن کي اڪثر جمع جي صورت ۾ يا مختصر طور '''ٽيليڪام''' پڻ چيو ويندو آهي، [[معلومات]] کي ڊگهي فاصلي تي [[برق]]ي يا [[اليڪٽرانڪس|اليڪٽرانڪ]] ذريعن وسيلي منتقل ڪرڻ جو عمل آهي، جيڪو عام طور ڪيبلن، [[ريڊيو لهر]]ن يا ٻين مواصلاتي ٽيڪنالاجين ذريعي انجام ڏنو ويندو آهي. اهي ترسيلي وسيلا [[مواصلاتي چينل]]ن ۾ ورهايا ويندا آهن، جيڪي [[ملٽي پليڪسنگ]] جي ذريعي هڪ ئي وسيلي تي ڪيترن ئي هم وقت [[مواصلاتي سيشن]]ن جي ترسيل کي ممڪن بڻائيندا آهن. اوڻيهين، ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ دوران ايجاد ٿيل ڊگهي فاصلي واريون ٽيڪنالاجيون عام طور برقي توانائي استعمال ڪنديون آهن، جن ۾ [[برقي تاربرقي]]، [[ٽيليفون]]، [[ٽيليويزن]] ۽ [[ريڊيو]] شامل آهن. شروعاتي [[ٽيليڪميونيڪيشن ڄار]]ن ۾ سگنلن جي ترسيل لاءِ ڌاتي تارون استعمال ٿينديون هيون. اهي ڄار ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين [[تاربرقي]] ۽ ٽيليفوني لاءِ استعمال ٿيندا رهيا. ويهين صديءَ جي پهرئين ڏهاڪي ۾ [[بي تار مواصلات]] جي ميدان ۾ هڪ وڏو انقلاب آيو، جنهن ۾ [[ريڊيو مواصلات]] بابت [[گوليئلمو مارڪوني]] جون اهم ڪاميابيون شامل هيون، جنهن تي کيس 1909ع جو [[فزڪس ۾ نوبل انعام]] مليو. برقي ۽ اليڪٽرانڪ ٽيليڪميونيڪيشن جي ٻين ابتدائي اڳواڻن ۾ [[چارلس ويٽ اسٽون]] ۽ [[سيميوئل مورس]] (تاربرقي جا گڏيل موجد)، [[انٽونيو ميوچي]]، [[فلپ رائيس]]، [[اليشا گري]] ۽ [[اليگزينڊر گراهم بيل]] (ٽيليفون جا موجد ۽ ترقي ڏيندڙ)، [[ايڊون آرمسٽرانگ]] ۽ [[لي ڊي فاريسٽ]] (ريڊيو جا موجد)، ۽ [[ولاديمير زوورڪِن]]، [[جان لوگي بيئرڊ]] ۽ [[فائلو فارنسورٿ]] (ٽيليويزن جا موجد) شامل آهن. 1960ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ڊجيٽل ٽيڪنالاجين جي تيزي سان واڌ سبب [[آواز]]ي مواصلات کي آهستي آهستي ڊيٽا جي ترسيل سان گڏايو ويو. ڌاتي وسيلي جي طبعياتي حدن [[آپٽيڪل فائبر]] جي ترقي کي هٿي ڏني.<ref name=":11">{{Cite web|title=How does a Gigabit Passive Optical Network (GPON) work?|url=https://www.eib.org/en/stories/what-is-gpon|access-date=7 June 2021|website=European Investment Bank|language=en|archive-date=7 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210607144149/https://www.eib.org/en/stories/what-is-gpon|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|author1=National Research Council |url=https://www.nap.edu/read/11711/chapter/3|year=2006|doi=10.17226/11711|isbn=978-0-309-10265-0|language=en|access-date=25 June 2021|archive-date=23 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210623221636/https://www.nap.edu/read/11711/chapter/3|url-status=live |title=Renewing U.S. Telecommunications Research |bibcode=2006nap..book11711N }}</ref><ref>{{Cite web|last=Cyphers|first=Bennett|date=16 October 2019|title=The Case for Fiber to the Home, Today: Why Fiber is a Superior Medium for 21st Century Broadband|url=https://www.eff.org/wp/case-fiber-home-today-why-fiber-superior-medium-21st-century-broadband|access-date=7 June 2021|website=Electronic Frontier Foundation|language=en|archive-date=3 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603233817/https://www.eff.org/wp/case-fiber-home-today-why-fiber-superior-medium-21st-century-broadband|url-status=live}}</ref> [[انٽرنيٽ]]، جيڪا ڪنهن هڪ مخصوص وسيلي تي دارومدار نٿي رکي، انفرادي استعمال ڪندڙن کي عالمي سطح تي خدمتن تائين رسائي فراهم ڪئي آهي ۽ مواصلات ۾ هنڌ ۽ وقت جون حدون وڌيڪ گهٽائي ڇڏيون آهن. == وصف == 1932ع ۾ [[آئي ٽي يو مڪمل اختيار ڪانفرنس|مڪمل اختيار ٽيليگراف ڪانفرنس]] ۽ ميڊرڊ ۾ ٿيل بين الاقوامي ريڊيو ٽيليگراف ڪانفرنس دوران ٻنهي تنظيمن گڏجي [[بين الاقوامي ٽيليڪميونيڪيشن يونين]] (ITU) جوڙي.<ref>{{cite web |title=International Telegraph Conference (Madrid, 1932) |url=https://www.itu.int/en/history/Pages/PlenipotentiaryConferences.aspx?conf=4.5 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230108011921/https://www.itu.int/en/history/Pages/PlenipotentiaryConferences.aspx?conf=4.5 |archive-date=8 January 2023 |access-date=8 January 2023 |publisher=ITU}}</ref> هنن ''ٽيليڪميونيڪيشن'' جي وصف هن ريت ڪئي: "تار، بي تار يا برقي سگنلنگ يا بصري سگنلنگ جي ٻين نظامن يا عملن وسيلي نشانين، سگنلن، تحرير، فيڪسيملين ۽ هر قسم جي آوازن جي ڪا به ٽيليگرافڪ يا ٽيليفونڪ مواصلات." بعد ۾ [[آئي ٽي يو ريڊيو ضابطا]] جي آرٽيڪل 1.3 تحت اها وصف ٻيهر تصديق ڪئي وئي، جنهن ۾ ان کي "نشانين، سگنلن، تحريرن، تصويرن، آوازن يا ڪنهن به نوعيت جي ڄاڻ جي ڪا به ترسيل، اخراج يا وصولي، جيڪا [[تار]]، ريڊيو، بصري يا ٻين برقي مقناطيسي نظامن وسيلي ڪئي وڃي" قرار ڏنو ويو.<ref>{{Cite web |date=2026-05-11 |title=Communication vs Telecommunications vs Data Communication: Best CCNA Guide on Key Differences in 3 Terms - The Cyber Skills |url=https://thecyberskills.com/communication-vs-telecommunications-vs-data-communication/ |access-date=2026-06-14 |language=en-US}}</ref> انهيءَ ڪري آهستي رفتار واريون مواصلاتي ٽيڪنالاجيون، جهڙوڪ [[ٽپال]] ۽ [[هوا-دٻاءُ نليون]]، ٽيليڪميونيڪيشن جي وصف ۾ شامل ناهن.<ref>{{citation |title=ITU Radio Regulations |title-link=ITU Radio Regulations |date=2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150319031957/https://www.itu.int/dms_pub/itu-s/oth/02/02/S02020000244501PDFE.PDF |archive-date=19 March 2015 |chapter=Article 1.3 |chapter-url=https://www.itu.int/dms_pub/itu-s/oth/02/02/S02020000244501PDFE.PDF |publisher=[[International Telecommunication Union]]}}</ref><ref>Constitution and Convention of the International Telecommunication Union, Annex (Geneva, 1992)</ref> ''ٽيليڪميونيڪيشن'' اصطلاح 1904ع ۾ فرانسيسي انجنيئر ۽ ناول نگار [[ايڊوار ايسٽونيئي]] وضع ڪيو، جنهن ان جي وصف "بجلي وسيلي خيال جي پري کان ترسيل" طور ڪئي.<ref>{{cite web|first=Jean-Marie|last=Dilhac|url=http://www.ieee.org/portal/cms_docs_iportals/iportals/aboutus/history_center/conferences/che2004/Dilhac.pdf|title=From tele-communicare to Telecommunications|website=[[Institute of Electrical and Electronics Engineers]] (IEEE) |archive-url=https://web.archive.org/web/20101202232403/http://www.ieee.org/portal/cms_docs_iportals/iportals/aboutus/history_center/conferences/che2004/Dilhac.pdf |archive-date=2 December 2010|year=2004}}</ref> ٽيليڪميونيڪيشن هڪ مرڪب اسم آهي، جيڪو يوناني اڳياڙي ''tele-'' (τῆλε)، جنهن جي معنيٰ "پري"، "دور" يا "فاصلي تي" آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=tele-&allowed_in_frame=0|title=Online Etymology Dictionary|access-date=19 August 2016|archive-date=25 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161225225345/http://www.etymonline.com/index.php?term=tele-&allowed_in_frame=0|url-status=live}}</ref> ۽ لاطيني فعل ''ڪميونيڪيئر''، جنهن جي معنيٰ "ونڊڻ" آهي، مان ٺهيل آهي.<ref name="oxford">{{cite web |url=http://oxforddictionaries.com/definition/english/telecommunication?view=uk |title=Telecommunication |work=Oxford Dictionaries |publisher=Oxford University Press |access-date=28 February 2013 |archive-date=30 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130430020541/http://oxforddictionaries.com/definition/english/telecommunication?view=uk |url-status=dead }}</ref><ref>''Telecommunication'', ''tele-'' and ''communication'', [[New Oxford American Dictionary]] (2nd edition), 2005.</ref> ''ڪميونيڪيشن'' لفظ انگريزيءَ ۾ پهريون ڀيرو چوڏهين صديءَ جي آخر ۾ استعمال ٿيو. اهو پراڻي فرانسيسي لفظ ''ڪومونيڪاسيون'' مان آيو، جيڪو لاطيني ''ڪميونيڪيشنم'' مان نڪتل آهي؛ اهو ''ڪميونيڪيئر'' جي ماضي واري جز جي بنياد مان ٺهيل عمل جو اسم آهي، جنهن جي معنيٰ "ونڊڻ، ورهائڻ، اطلاع ڏيڻ، گڏ ڪرڻ، شامل ڪرڻ" آهي، ۽ لفظي معنيٰ "عام ڪرڻ" آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=communication&allowed_in_frame=0|title=communication |website=Online Etymology Dictionary|access-date=19 August 2016|archive-date=14 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160914041535/http://www.etymonline.com/index.php?term=communication&allowed_in_frame=0|url-status=live}}</ref> == تاريخ == {{further|ٽيليڪميونيڪيشن جي تاريخ}} تاريخ دوران ڊگهي مفاصلي واري رابطي لاءِ ڪيترائي [[ترسيل وسيلا]] استعمال ڪيا ويا آهن، جن ۾ [[دونهين جا اشارا]]، [[مشعلون]]، [[سيميفور ٽيليگراف]]، [[اشارتي جهنڊا]]، بصري [[هيليوگراف]]، [[برقي تار]]ون، ۽ [[برقي مقناطيسي سگنل]] منتقل ڪرڻ لاءِ خالي فضا شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=Telecommunications and Networking |url=https://courses.aiu.edu/Telecommunications%20and%20Networking/SEC%201/SEC%201.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250110094619/https://courses.aiu.edu/Telecommunications%20and%20Networking/SEC%201/SEC%201.pdf |archive-date=10 January 2025 |access-date=14 June 2026 |website=Atlantic International University}}</ref> === برقي ۽ اليڪٽرانڪ دور کان اڳ === [[فائل:OptischerTelegraf.jpg|upright|thumb|[[ڪلاڊ شاپ]] جي [[سيميفور ٽاور]]ن مان هڪ جي نقل]] ڊگهي مفاصلي وارو رابطو بجلي ۽ برقي مقناطيسيت جي دريافت کان گهڻو اڳ استعمال ٿيندو هو، جنهن بعد [[ٽيليڪميونيڪيشن]] جي ايجاد ممڪن ٿي.<ref>{{Cite web |last=Wheeler |first=Heather |title=The evolution of long distance communication |url=https://www.hebronhawkeye.com/entertainment/2023/01/18/the-evolution-of-long-distance-communication/ |access-date=2026-06-14 |website=The Hawk Eye}}</ref> ان کان اڳ فاصلي تي رابطي لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪيترن ئي ذهين طريقن مان ڪجهه هتي بيان ڪيا ويا آهن. [[ڪبوتر پيغام رسان]] تاريخ دوران مختلف تهذيبن طرفان استعمال ڪيا ويا. [[ڪبوتر ٽپال]] جون پاڙون [[فارس]] ۾ هيون، جنهن کي پوءِ رومنن پنهنجي فوجي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو. [[فرونٽينس]] جي دعويٰ موجب [[جوليس سيزر]] [[گال]] جي فتح دوران ڪبوترن کي پيغام رسان طور استعمال ڪيو.<ref name="Levi">{{cite book |last=Levi |first=Wendell |title= The Pigeon|year= 1977|publisher= Levi Publishing Co, Inc|location= Sumter, SC|isbn=978-0-85390-013-9 }}</ref> [[يوناني]] پڻ [[قديم اولمپڪ رانديون|اولمپڪ رانديون]] جي فاتحن جا نالا مختلف شهرن ڏانهن ڪبوترن ذريعي موڪليندا هئا.<ref>{{cite book | last =Blechman | first =Andrew | title =Pigeons-The fascinating saga of the world's most revered and reviled bird. | publisher =University of Queensland Press | year =2007 | location =St Lucia, Queensland | url =http://www.uqp.uq.edu.au/book_details.php?id=9780702236419 | isbn =978-0-7022-3641-9 | url-status=dead | archive-url =https://web.archive.org/web/20080514003720/http://www.uqp.uq.edu.au/book_details.php?id=9780702236419 | archive-date =14 May 2008 | df =dmy-all }}</ref> اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ ڊچ حڪومت اهو نظام [[جاوا]] ۽ [[سوماترا]] ۾ استعمال ڪيو. 1849ع ۾ [[پال جوليس روئٽر]] [[آخن]] ۽ [[برسلز]] جي وچ ۾ اسٽاڪ مارڪيٽ جون قيمتون موڪلڻ لاءِ ڪبوترن جي خدمت شروع ڪئي، جيڪا ٽيليگرافي رابطو مڪمل ٿيڻ تائين هڪ سال جاري رهي.<ref>{{cite news| title =Chronology: Reuters, from pigeons to multimedia merger| newspaper =Reuters| url =https://www.reuters.com/article/rbssTechMediaTelecomNews/idUSL1849100620080219| format =Web article| access-date =21 February 2008| date =19 February 2008| archive-date =26 March 2008| archive-url =https://web.archive.org/web/20080326192232/http://www.reuters.com/article/rbssTechMediaTelecomNews/idUSL1849100620080219| url-status =live}}</ref> وچئين دور ۾ [[مشعلن]] جون زنجيرون عام طور ٽڪرين جي چوٽين تي اشارا پهچائڻ لاءِ استعمال ٿينديون هيون. انهن جو هڪ وڏو نقصان اهو هو ته اهي صرف هڪ بِٽ معلومات منتقل ڪري سگهنديون هيون، تنهنڪري پيغام جي معنيٰ، جهڙوڪ "دشمن نظر اچي ويو آهي"، اڳواٽ طئي ٿيل هوندي هئي. انهن جي استعمال جو هڪ مشهور مثال [[اسپيني آرماڊا]] دوران ملي ٿو، جڏهن مشعلن جي زنجير [[پليموٿ]] کان [[لنڊن]] تائين خبرداريءَ جو اشارو پهچايو.<ref>{{cite web | first=David | last=Ross | url=http://www.britainexpress.com/History/tudor/armada.htm | title=The Spanish Armada | archive-url=https://web.archive.org/web/20200104142345/https://www.britainexpress.com/History/tudor/armada.htm | archive-date=4 January 2020 | website=Britain Express | access-date=October 1, 2007}}</ref> 1792ع ۾ فرانسيسي انجنيئر [[ڪلاڊ شاپ]] [[ليل]] ۽ پيرس جي وچ ۾ پهريون مستقل بصري [[ٽيليگرافي]] نظام (يا [[سيميفور لائين]]) قائم ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://chappe.ec-lyon.fr/|archive-url=https://web.archive.org/web/20040409014107/http://chappe.ec-lyon.fr/|title=Les Télégraphes Chappe|archive-date=2004-04-09|website=Cédrick Chatenet|location=l'Ecole Centrale de Lyon|year=2003}}</ref> پر سيميفور نظام لاءِ ماهر آپريٽرن ۽ هر ڏهه کان ٽيهه ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي مهانگا ٽاور گهربل هوندا هئا. برقي ٽيليگراف سان مقابلي جي نتيجي ۾ ان جي آخري تجارتي لائين 1880ع ۾ بند ڪئي وئي.<ref>{{cite web|url=http://www.itu.int/itudoc/gs/promo/tsb/88192.pdf|title=CCIT/ITU-T 50 Years of Excellence|archive-url=https://web.archive.org/web/20200212173522/https://www.itu.int/itudoc/gs/promo/tsb/88192.pdf|archive-date=12 February 2020|website=International Telecommunication Union|year=2006}}</ref> === ٽيليگراف ۽ ٽيليفون === {{main|ٽيليگرافي|ٽيليفوني}} 25 جولاءِ 1837ع تي پهريون تجارتي [[برقي ٽيليگراف]] انگريز موجد سر [[وليم فوٿرگل ڪوڪ]] ۽ انگريز سائنسدان سر [[چارلس ويٽسٽون]] پاران پيش ڪيو ويو.<ref>{{cite book|first=William|last=Brockedone|title=Cooke and Wheatstone and the Invention of the Electric Telegraph|date=11 March 2013|publisher=Routledge |isbn=9780415846783}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/technology/connecting-britain/first-electric-telegraph/|title=Who made the first electric telegraph communications?|work=The Telegraph|access-date=7 August 2017|language=en-GB|archive-date=8 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808003926/http://www.telegraph.co.uk/technology/connecting-britain/first-electric-telegraph/|url-status=live}}</ref> ٻنهي موجدن پنهنجي اوزار کي نئين ايجاد بدران ”موجوده برقي مقناطيسي ٽيليگراف ۾ هڪ سڌارو“ قرار ڏنو.<ref>{{cite web|url=https://www.du.edu/~jcalvert/tel/morse/morse.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20010616184336/https://www.du.edu/~jcalvert/tel/morse/morse.htm|archive-date=2001-06-16|title=The Electromagnetic Telegraph|first=J. B.|last=Calvert|date=19 May 2004}}</ref> [[سيميوئل مورس]] به آزاديءَ سان برقي ٽيليگراف جو هڪ نمونو تيار ڪيو، جنهن جو هن 2 سيپٽمبر 1837ع تي ڪامياب نه ٿيندڙ مظاهرو ڪيو. [[مورس ڪوڊ|سندس ڪوڊ]] ويٽسٽون جي اشارتي طريقي جي ڀيٽ ۾ هڪ اهم ترقي هئي. پهرين [[ائٽلانٽڪ سمنڊ پار ٽيليگراف ڪيبل]] 27 جولاءِ 1866ع تي ڪاميابي سان مڪمل ڪئي وئي، جنهن سان پهريون ڀيرو ائٽلانٽڪ سمنڊ پار ٽيليڪميونيڪيشن ممڪن ٿي.<ref>{{cite web|url=http://www.sil.si.edu/digitalcollections/hst/atlantic-cable/|title=The Atlantic Cable |via=Smithsonian Libraries |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701144122/http://www.sil.si.edu/digitalcollections/hst/atlantic-cable/|archive-date=1 July 2017|website=Bern Dibner|publisher=Burndy Library Inc.|year=1959}}</ref> [[انتونيو ميوچي]] جي ”ڳالهائيندڙ ٽيليگراف“ ۽ [[يوهان فلپ رائس]] جي ''Telefon'' تي ابتدائي ڪوششن کان پوءِ، روايتي ٽيليفون جو پيٽنٽ [[اليگزينڊر گراهم بيل|اليگزينڊر بيل]] فيبروري 1876ع ۾ داخل ڪرايو (صرف ڪجهه ڪلاڪ اڳ [[ايليشا گري]] ساڳئي قسم جي اوزار لاءِ [[پيٽنٽ ڪيويٽ]] داخل ڪئي هئي).<ref>"[https://www.loc.gov/everyday-mysteries/technology/item/who-is-credited-with-inventing-the-telephone/ Who is credited with inventing the telephone?]", published 2022-02-22, updated 2024-9-12. Science Reference Section, Library of Congress.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.oberlin.edu/external/EOG/OYTT-images/ElishaGray.html|title=Elisha Gray|archive-url=https://web.archive.org/web/20170628164416/http://www2.oberlin.edu/external/EOG/OYTT-images/ElishaGray.html|archive-date=28 June 2017|website=Oberlin College Archives|publisher=Electronic Oberlin Group|year=2006}}</ref> پهرين تجارتي ٽيليفون خدمتون [[بيل ٽيليفون ڪمپني]] پاران 1878ع ۽ 1879ع ۾ ائٽلانٽڪ جي ٻنهي ڪنارن تي [[نيو هيون]] ۽ [[لنڊن]] شهرن ۾ قائم ڪيون ويون.<ref>{{cite web|url=http://www.connected-earth.com/Galleries/Telecommunicationsage/Thetelephone/index.htm|title=Connected Earth: The telephone|archive-url=https://web.archive.org/web/20060822104544/http://www.connected-earth.com/Galleries/Telecommunicationsage/Thetelephone/index.htm|archive-date=22 August 2006|publisher=BT|year=2006}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.att.com/history/milestones.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20030114033744/https://www.att.com/history/milestones.html|title=History of AT&T|archive-date=2003-01-14|website=AT&T}}</ref> === ريڊيو ۽ ٽيليويزن === {{main|ريڊيو|ٽيليويزن}} 1894ع ۾ اطالوي موجد [[گوليئلمو مارڪوني]] نئين دريافت ٿيل [[ريڊيو لهر]]ن جي اصول تي ٻڌل بي تار رابطي جي ترقي شروع ڪئي، ۽ 1901ع تائين هن اهو ثابت ڪري ڏيکاريو ته اهي لهرون ائٽلانٽڪ سمنڊ پار به موڪلي سگهجن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.teslasociety.com/biography.htm|title=Tesla Biography|archive-url=https://web.archive.org/web/20160114205727/http://www.teslasociety.com/biography.htm |archive-date=14 January 2016|first=Ljubo|last=Vujovic|website=Tesla Memorial Society of New York|year=1998}}</ref> اهو ريڊيو ذريعي [[بي تار ٽيليگرافي]] جي شروعات هئي. 17 ڊسمبر 1902ع تي [[مارڪوني اسٽيشن (گليس بي، نووا اسڪوٽيا)|ڪينيڊا جي نووا اسڪوٽيا صوبي جي گليس بي ۾ مارڪوني اسٽيشن]] تان موڪليل پيغام اتر آمريڪا کان ائٽلانٽڪ پار پهچندڙ دنيا جو پهريون ريڊيو پيغام بڻيو. 1904ع ۾ هڪ تجارتي خدمت قائم ڪئي وئي، جيڪا رڪنيت رکندڙ جهازن ڏانهن هر رات خبرن جا خلاصا موڪليندي هئي، ۽ اهي جهاز انهن کي پنهنجي اندروني اخبارن ۾ شامل ڪندا هئا.<ref>{{Cite web|title=TR Center - Talking Across the Ocean|url=https://www.theodorerooseveltcenter.org/Blog/Item/Talking%20Across%20the%20Ocean|access-date=2021-03-12|website=www.theodorerooseveltcenter.org|archive-date=17 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417162827/https://www.theodorerooseveltcenter.org/Blog/Item/Talking%20Across%20the%20Ocean|url-status=live}}</ref> [[پهرين عالمي جنگ]] فوجي رابطن لاءِ ريڊيو جي ترقي کي تيز ڪيو. جنگ کان پوءِ 1920ع واري ڏهاڪي ۾ تجارتي [[اي ايم نشريات]] شروع ٿي، جيڪا تفريح ۽ خبرن جو هڪ اهم عوامي ذريعو بڻجي وئي. [[ٻي عالمي جنگ]] وري جهازن ۽ زميني فوجي رابطن، ريڊيو نيويگيشن ۽ ريڊار جي جنگي ضرورتن سبب ريڊيو جي ترقي کي وڌيڪ تيز ڪيو.<ref>{{cite book|isbn=9781118104644|last=Thompson|first=R.J. Jr.|year=2011|title=Crystal Clear: The Struggle for Reliable Communications Technology in World War II|location=Hoboken, NJ|publisher=Wiley}}</ref> ريڊيو جي [[ايف ايم نشريات|اسٽيريو ايف ايم نشريات]] جي ترقي آمريڪا ۾ 1930ع واري ڏهاڪي ۽ برطانيا ۾ 1940ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ٿي،<ref name="BBC1946">{{cite web |title=Report 1946-04 – Frequency Modulation |url=https://www.bbc.co.uk/rd/publications/rdreport_1946_04 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200103173115/https://www.bbc.co.uk/rd/publications/rdreport_1946_04 |archive-date=2020-01-03 |access-date=2020-01-03 |website=BBC Research & Development|date=January 1946 }}</ref> ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ان اي ايم کي غالب تجارتي معيار طور گهڻي حد تائين تبديل ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite book | isbn=9781623566654 | last1=Théberge | first1=P. | last2=Devine | first2=K. | last3=Everrett | first3=T | year=2015 | title=Living Stereo: Histories and Cultures of Multichannel Sound | location=New York | publisher=Bloomsbury Publishing}}</ref> 25 مارچ 1925ع تي [[جان لوگي بيئرڊ]] لنڊن جي [[سيلفرجز]] ڊپارٽمينٽل اسٽور ۾ هلندڙ تصويرن جي ترسيل جو مظاهرو ڪيو. بيئرڊ جو اوزار [[پال نپڪو]] جي [[نپڪو ڊسڪ]] تي ٻڌل هو، تنهنڪري اهو [[ميڪانيڪي ٽيليويزن]] جي نالي سان مشهور ٿيو. اهو نظام [[برٽش براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]] پاران 30 سيپٽمبر 1929ع کان شروع ڪيل تجرباتي نشريات جو بنياد بڻيو.<ref>{{cite web|url=http://www.mztv.com/newframe.asp?content=http://www.mztv.com/pioneers.html | title=The Pioneers | archive-url=https://web.archive.org/web/20130514070220/http://www.mztv.com/newframe.asp?content=http%3A%2F%2Fwww.mztv.com%2Fpioneers.html | archive-date=14 May 2013 | website=MZTV Museum of Television | year=2006}}</ref> === ويڪيوم ٽيوب === {{main|ويڪيوم ٽيوب}} ويڪيوم ٽيوبون ڪيترن ئي بنيادي برقياتي عملن، جهڙوڪ سگنلن جي [[طاقت واڌارو|طاقت واڌاري]] ۽ برقي رو جي [[سڌارڻ (برقيات)|سڌارڻ]] لاءِ گرم [[گرم ڪيٿوڊ|ڪيٿوڊ]] مان نڪرندڙ [[ٿرميونڪ اخراج]] ٿيندڙ اليڪٽرانن کي استعمال ڪنديون آهن.<ref>{{Cite news |title=Electron tube {{!}} Vacuum Tubes, Cathode Rays, & Applications {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/technology/electron-tube |access-date=2026-06-14 |work=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> سڀ کان سادي ويڪيوم ٽيوب، يعني [[ڊائيوڊ]]، جيڪا 1904ع ۾ [[جان ايمبروز فليمنگ]] ايجاد ڪئي، رڳو هڪ گرم اليڪٽران خارج ڪندڙ ڪيٿوڊ ۽ هڪ اينوڊ تي مشتمل هوندي آهي. اليڪٽران هن اوزار ۾ صرف هڪ طرف، يعني ڪيٿوڊ کان اينوڊ ڏانهن وهي سگهن ٿا. ٽيوب اندر هڪ يا وڌيڪ [[ضابطو ڄاري]] شامل ڪرڻ سان ڪيٿوڊ ۽ اينوڊ جي وچ ۾ وهندڙ برقي رو کي ڄاري يا ڄارين تي لاڳو ٿيل وولٽيج ذريعي ڪنٽرول ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite web|last=Hoddeson|first=L|title=The Vacuum Tube|url=https://www.pbs.org/transistor/science/events/vacuumt.html|publisher=PBS|access-date=6 May 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120415063342/http://www.pbs.org/transistor/science/events/vacuumt.html | archive-date=15 April 2012}}</ref> اهي اوزار ويهين صديءَ جي پهرين اڌ دوران برقي سرڪٽن جو بنيادي حصو بڻيا ۽ ريڊيو، ٽيليويزن، ريڊار، [[آواز جي رڪارڊنگ ۽ ٻيهر پيداوار]]، ڊگهي فاصلي وارن ٽيليفون نيٽ ورڪن، ۽ اينالاگ توڙي شروعاتي ڊجيٽل [[ڪمپيوٽر]]ن جي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. جيتوڻيڪ ڪجهه شعبن ۾ اڳ ئي [[اسپارڪ گيپ ٽرانسميٽر]] ۽ [[ميڪانيڪي ڪمپيوٽر]] جهڙيون ٽيڪنالاجيون استعمال ٿي رهيون هيون، پر ٿرميونڪ ويڪيوم ٽيوب جي ايجاد انهن ٽيڪنالاجين کي وسيع ۽ عملي استعمال لائق بڻايو، جنهن سان [[برقيات]] جي شعبي جي بنياد پئي.<ref>{{cite book |last1=Macksey |first1=Kenneth |last2=Woodhouse |first2=William |year=1991 |chapter=Electronics |title=The Penguin Encyclopedia of Modern Warfare: 1850 to the present day |publisher=Viking |page=110 |isbn=978-0-670-82698-8 |quote=The electronics age may be said to have been ushered in with the invention of the vacuum diode valve in 1902 by the Briton John Fleming (himself coining the word 'electronics'), the immediate application being in the field of radio.}}</ref> ويهين صديءَ جي اڪثر حصي دوران ٽيليويزنن ۾ هڪ خاص قسم جي ويڪيوم ٽيوب، يعني [[ڪيٿوڊ ري ٽيوب]]، استعمال ٿيندي هئي، جيڪا [[ڪارل فرڊيننڊ برائون]] ايجاد ڪئي هئي. اهڙي ٽيليويزن جو پهريون اميد افزا نمونو [[فائلو فارنسورٿ]] تيار ڪيو، جنهن 7 سيپٽمبر 1927ع تي پنهنجي خاندان آڏو ان جو مظاهرو ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/farnsworth.html|title=Philo Farnsworth | archive-url=https://web.archive.org/web/20090930214902/http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/farnsworth.html |archive-date=30 September 2009|first=Neil|last=Postman|website=[[TIME Magazine]]|date=29 March 1999}}</ref> ٻي عالمي جنگ کان پوءِ رڪجي ويل تجربا ٻيهر شروع ٿيا ۽ ٽيليويزن گهرن ۾ تفريح ۽ نشريات جو هڪ اهم ذريعو بڻجي ويو. 1940ع واري ڏهاڪي دوران [[نيم موصل اوزار]]ن جي ايجاد سان [[ٺوس-حالت برقيات|ٺوس-حالت]] وارا اوزار تيار ڪرڻ ممڪن ٿيو، جيڪي ويڪيوم ٽيوبن جي ڀيٽ ۾ ننڍا، سستا، وڌيڪ ڪارائتا، وڌيڪ قابلِ اعتماد ۽ وڌيڪ پائيدار هئا. 1960ع واري ڏهاڪي جي وچ کان ويڪيوم ٽيوبن جي جاءِ [[ٽرانزسٽر]]ن وٺڻ شروع ڪئي. تنهن هوندي به ويڪيوم ٽيوبون اڄ به ڪجهه اعليٰ فريڪوئنسي وارن طاقت وڌائيندڙن ۾ استعمال ٿين ٿيون. === ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ ۽ انٽرنيٽ === {{main|ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ|انٽرنيٽ}} 11 سيپٽمبر 1940ع تي [[جارج اسٽيبٽز]] نيويارڪ مان [[ٽيليٽائپ]] ذريعي پنهنجي ''ڪامپليڪس نمبر ڪيلڪيوليٽر'' لاءِ مسئلا موڪليا ۽ انهن جا حساب ڪيل نتيجا [[نيو هيمپشائر]] ۾ [[ڊارٽمٿ ڪاليج]] مان واپس حاصل ڪيا.<ref>{{Cite web|title=George Stibitz (1904–1995) | url=http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm | access-date=6 June 2023|website=www.kerryr.net|publisher=Kerry Redshaw|archive-date=15 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815235330/http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm|url-status=live}}</ref> مرڪزي ڪمپيوٽر ([[مرڪزي ڪمپيوٽر]]) ۽ پري موجود [[غير ذهين ٽرمينل]]ن تي ٻڌل هي ترتيب 1970ع واري ڏهاڪي تائين وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي رهي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾ [[پال باران]] ۽ آزاديءَ سان [[ڊونلڊ ڊيوس]] [[پيڪيٽ سوئچنگ]] تي تحقيق شروع ڪئي، جيڪا اهڙي ٽيڪنالاجي آهي جنهن ۾ پيغام کي ننڍن حصن ۾ ورهائي، مرڪزي ڪمپيوٽر مان گذارڻ کان سواءِ، [[ايسنڪرونس ٽرانسفر موڊ|غير هم وقت]] طريقي سان منزل ڏانهن موڪليو ويندو آهي. 5 ڊسمبر 1969ع تي چار-نوڊن تي مشتمل هڪ [[ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ]] قائم ٿيو، جيڪو [[آرپانيٽ]] جي شروعات ثابت ٿيو، ۽ 1981ع تائين اهو وڌي 213 [[نوڊ (نيٽ ورڪنگ)|نوڊ]]ن تائين پهچي ويو.<ref>{{cite book | last = Hafner | first = Katie | title = Where Wizards Stay Up Late: The Origins Of The Internet | publisher = Simon & Schuster | year = 1998 | isbn = 978-0-684-83267-8 }}</ref> بعد ۾ آرپانيٽ ٻين نيٽ ورڪن سان ضم ٿي [[انٽرنيٽ]] بڻجي ويو. جڏهن ته انٽرنيٽ جي ترقي [[انٽرنيٽ انجنيئرنگ ٽاسڪ فورس]] (IETF) جي مرڪزي ڌيان هيٺ رهي، جنهن [[تبصري لاءِ درخواست]] (RFC) دستاويزن جو هڪ سلسلو جاري ڪيو، ساڳئي وقت صنعتي تحقيقاتي مرڪزن ۾ ٻيون به اهم نيٽ ورڪنگ ترقيون ٿيون، جهڙوڪ [[ايٿرنيٽ]] (1983ع)، [[ٽوڪن رنگ]] (1984ع){{citation needed|date=April 2018}} ۽ [[تاري نما نيٽ ورڪ]] بناوت تي ٻڌل [[مقامي ايراضي نيٽ ورڪ]] (LAN) جي ترقي. === ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ ۽ انٽرنيٽ === {{main|ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ|انٽرنيٽ}} 11 سيپٽمبر 1940ع تي [[جارج اسٽيبٽز]] نيويارڪ مان [[ٽيليٽائپ]] ذريعي پنهنجي ''ڪامپليڪس نمبر ڪيلڪيوليٽر'' لاءِ مسئلا موڪليا ۽ انهن جا حساب ڪيل نتيجا [[نيو هيمپشائر]] ۾ [[ڊارٽمٿ ڪاليج]] مان واپس حاصل ڪيا.<ref>{{Cite web|title=George Stibitz (1904–1995) | url=http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm | access-date=6 June 2023|website=www.kerryr.net|publisher=Kerry Redshaw|archive-date=15 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815235330/http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm|url-status=live}}</ref> مرڪزي ڪمپيوٽر ([[مرڪزي ڪمپيوٽر]]) ۽ پري موجود [[غير ذهين ٽرمينل]]ن تي ٻڌل هي ترتيب 1970ع واري ڏهاڪي تائين وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي رهي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾ [[پال باران]] ۽ آزاديءَ سان [[ڊونلڊ ڊيوس]] [[پيڪيٽ سوئچنگ]] تي تحقيق شروع ڪئي، جيڪا اهڙي ٽيڪنالاجي آهي جنهن ۾ پيغام کي ننڍن حصن ۾ ورهائي، مرڪزي ڪمپيوٽر مان گذارڻ کان سواءِ، [[ايسنڪرونس ٽرانسفر موڊ|غير هم وقت]] طريقي سان منزل ڏانهن موڪليو ويندو آهي. 5 ڊسمبر 1969ع تي چار-نوڊن تي مشتمل هڪ [[ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ]] قائم ٿيو، جيڪو [[آرپانيٽ]] جي شروعات ثابت ٿيو، ۽ 1981ع تائين اهو وڌي 213 [[نوڊ (نيٽ ورڪنگ)|نوڊ]]ن تائين پهچي ويو.<ref>{{cite book | last = Hafner | first = Katie | title = Where Wizards Stay Up Late: The Origins Of The Internet | publisher = Simon & Schuster | year = 1998 | isbn = 978-0-684-83267-8 }}</ref> بعد ۾ آرپانيٽ ٻين نيٽ ورڪن سان ضم ٿي [[انٽرنيٽ]] بڻجي ويو. جڏهن ته انٽرنيٽ جي ترقي [[انٽرنيٽ انجنيئرنگ ٽاسڪ فورس]] (IETF) جي مرڪزي ڌيان هيٺ رهي، جنهن [[تبصري لاءِ درخواست]] (RFC) دستاويزن جو هڪ سلسلو جاري ڪيو، ساڳئي وقت صنعتي تحقيقاتي مرڪزن ۾ ٻيون به اهم نيٽ ورڪنگ ترقيون ٿيون، جهڙوڪ [[ايٿرنيٽ]] (1983ع)، [[ٽوڪن رنگ]] (1984ع){{citation needed|date=April 2018}} ۽ [[تاري نما نيٽ ورڪ]] بناوت تي ٻڌل [[مقامي ايراضي نيٽ ورڪ]] (LAN) جي ترقي. === ترسيل جي گنجائش ۾ واڌ === ٻطرفي ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪن وسيلي دنيا ۾ معلومات جي مٽاسٽا جي مؤثر گنجائش 1986ع ۾ بهترين نموني سان دٻايل معلومات جي 281 [[پيٽابائيٽ]] (PB) مان وڌي 1993ع ۾ 471 پيٽابائيٽ، 2000ع ۾ 2.2 [[ايگزابائيٽ]] (EB)، ۽ 2007ع ۾ 65 ايگزابائيٽ تائين پهچي وئي.<ref name="HilbertLopez2011">{{cite journal|title=The World's Technological Capacity to Store, Communicate, and Compute Information|first1=Martin|last1=Hilbert|first2=Priscila|last2=López|year=2011|journal=[[Science (journal)|Science]]|volume=332|issue=6025|pages=60–65 | doi=10.1126/science.1200970 | pmid=21310967 | bibcode=2011Sci...332...60H|s2cid=206531385|doi-access=free}}</ref> معلومات جي لحاظ کان هي مقدار 1986ع ۾ في ماڻهو روزانو اخبار جي ٻن صفحن جي برابر هئي، جيڪا 2007ع تائين وڌي في ماڻهو روزانو ڇهن مڪمل اخبارن جي برابر ٿي وئي.<ref>{{cite news|url=http://ideas.economist.com/video/giant-sifting-sound-0|title=video animation|newspaper=The Economist|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118072720/http://ideas.economist.com/video/giant-sifting-sound-0 |archive-date=18 January 2012}}</ref> هن واڌ کي نظر ۾ رکندي، ٽيليڪميونيڪيشن عالمي معيشت ۾ ڏينهون ڏينهن وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪري رهي آهي، ۽ 2012ع ۾ عالمي ٽيليڪميونيڪيشن صنعت جو حجم لڳ ڀڳ 4.7 ٽريلين آمريڪي ڊالر هو.<ref name="plunkettresearch01">{{cite web | url=http://www.plunkettresearch.com/Telecommunications/TelecommunicationsStatistics/tabid/96/Default.aspx | title=Worldwide Telecommunications Industry Revenues | archive-url=https://web.archive.org/web/20100328045302/http://www.plunkettresearch.com/Telecommunications/TelecommunicationsStatistics/tabid/96/Default.aspx |archive-date=28 March 2010|website=Plunkett's Telecommunications Industry Almanac 2010|date=1 June 2010}}</ref><ref name="plunkettresearch02">{{Cite web |title=Introduction to the Telecommunications Industry |url=http://www.plunkettresearch.com/telecommunications-market-research/industry-and-business-data/statistics |website=Plunkett Research |archive-url=https://web.archive.org/web/20121022031016/http://www.plunkettresearch.com/telecommunications-market-research/industry-and-business-data/statistics |archive-date=22 October 2012}}</ref> 2010ع ۾ عالمي ٽيليڪميونيڪيشن صنعت جي خدمتن مان حاصل ٿيندڙ آمدني جو اندازو 1.5 ٽريلين آمريڪي ڊالر لڳايو ويو، جيڪا دنيا جي مجموعي قومي پيداوار ([[جي ڊي پي]]) جو لڳ ڀڳ 2.4 سيڪڙو هئي.<ref name="plunkettresearch01" /> == فني تصور == جديد ٽيليڪميونيڪيشن ڪيترن ئي بنيادي تصورن تي ٻڌل آهي، جيڪي هڪ صديءَ کان به وڌيڪ عرصي دوران تدريجي طور ترقي ۽ بهتري ماڻيندا رهيا آهن. === بنيادي جزا === ٽيليڪميونيڪيشن ٽيڪنالاجين کي بنيادي طور [[تارائتو مواصلات|تارائتن]] ۽ بي تار طريقن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. مجموعي طور هڪ بنيادي ٽيليڪميونيڪيشن نظام ٽن اهم حصن تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ هميشه موجود هوندا آهن: * [[موڪليندڙ]]، جيڪو معلومات حاصل ڪري ان کي [[اشارو|اشاري]] ۾ تبديل ڪري ٿو. * [[ترسيل ذريعو]]، جنهن کي ''جسماني چينل'' پڻ چيو ويندو آهي، جيڪو اشاري کي منتقل ڪري ٿو (مثال طور [[آزاد خلا نظري مواصلات|آزاد خلا وارو چينل]]). * [[وصول ڪندڙ]]، جيڪو چينل مان اشاري کي حاصل ڪري ان کي ٻيهر وصول ڪندڙ لاءِ قابلِ استعمال معلومات ۾ تبديل ڪري ٿو. هڪ [[ريڊيو نشرياتي اسٽيشن]] ۾ اسٽيشن جو وڏو [[طاقت وڌائيندڙ]] موڪليندڙ هوندو آهي، جڏهن ته نشرياتي [[ريڊيو اينٽينا]] طاقت وڌائيندڙ ۽ آزاد خلا واري چينل جي وچ ۾ رابطي جو ذريعو هوندي آهي. آزاد خلا وارو چينل ترسيل جو ذريعو هوندو آهي، ۽ وصول ڪندڙ جي اينٽينا آزاد خلا واري چينل ۽ وصول ڪندڙ جي وچ ۾ رابطي جو ذريعو هوندي آهي. ان کان پوءِ [[ريڊيو وصول ڪندڙ]] ريڊيو اشاري جي آخري منزل هوندو آهي، جتي برقي اشاري کي آواز ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي. ٽيليڪميونيڪيشن نظام ڪڏهن ڪڏهن [[ٻطرفي مواصلات|ٻطرفا]] (Duplex) پڻ هوندا آهن، جن ۾ هڪ ئي برقي اوزار موڪليندڙ ۽ وصول ڪندڙ ٻنهي طور ڪم ڪندو آهي، جنهن کي ''[[ٽرانسيور]]'' چيو ويندو آهي (مثال طور [[موبائل فون]]).<ref name="stallings-intro">{{cite book | last = Haykin | first = Simon | edition= 4th | title = Communication Systems | url = https://archive.org/details/communicationsy000simo | url-access = registration | publisher = John Wiley & Sons | year = 2001 | pages = [https://archive.org/details/communicationsy000simo/page/n21 1]–3 | isbn = 978-0-471-17869-9 }}</ref> ٽرانسيور اندر موڪليندڙ ۽ وصول ڪندڙ جا برقي حصا هڪ ٻئي کان گهڻي حد تائين آزاد هوندا آهن. ان جو سبب اهو آهي ته ريڊيو موڪليندڙن ۾ طاقت وڌائيندڙ واٽ يا ڪلوواٽ جي سطح تي ڪم ڪندا آهن، جڏهن ته ريڊيو وصول ڪندڙ صرف مائيڪروواٽ يا [[نانوواٽ]] جي سطح جي اشارن سان ڪم ڪندا آهن. تنهن ڪري ٽرانسيورن کي اهڙي احتياط سان ٺاهيو ويندو آهي جو انهن جا وڌيڪ طاقت وارا ۽ گهٽ طاقت وارا حصا هڪ ٻئي تي اثرانداز نه ٿين. مقرر ٿيل تارن ذريعي ٿيندڙ ٽيليڪميونيڪيشن کي [[نقطو-کان-نقطو مواصلات]] چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها هڪ موڪليندڙ ۽ هڪ وصول ڪندڙ جي وچ ۾ ٿيندي آهي. جڏهن ته ريڊيو ذريعي ٿيندڙ مواصلات کي [[نشريات|نشرياتي مواصلات]] چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ هڪ طاقتور موڪليندڙ ۽ ڪيترائي گهٽ طاقت وارا پر حساس ريڊيو وصول ڪندڙ شامل هوندا آهن.<ref name="stallings-intro" /> اهڙا ٽيليڪميونيڪيشن نظام، جن ۾ ڪيترائي موڪليندڙ ۽ ڪيترائي وصول ڪندڙ گڏيل طور هڪ ئي جسماني چينل کي استعمال ڪرڻ لاءِ ترتيب ڏنل هوندا آهن، [[گهڻ رستي منتقلي]] (Multiplex Systems) سڏبا آهن. جسماني چينلن جي اهڙي گڏيل استعمال سان عام طور تي خرچن ۾ نمايان گهٽتائي اچي ٿي. گهڻ رستي وارا نظام ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪن ۾ ترتيب ڏنا ويندا آهن، جتي گهڻ رستي وارا اشارا مختلف مرڪزن تي سوئچ ٿي صحيح وصول ڪندڙ تائين پهچندا آهن. === اينالاگ ۽ ڊجيٽل مواصلات === مواصلات کي [[اينالاگ اشارو|اينالاگ]] يا [[ڊجيٽل اشارو]]ن جي صورت ۾ رمزبند ڪري سگهجي ٿو، جيڪي وري [[اينالاگ مواصلات|اينالاگ]] يا [[ڊجيٽل مواصلات|ڊجيٽل]] نظامن ذريعي منتقل ٿيندا آهن. اينالاگ اشارا معلومات جي لحاظ کان مسلسل تبديل ٿيندا رهندا آهن، جڏهن ته ڊجيٽل اشارا معلومات کي الڳ الڳ قدرن (جهڙوڪ هڪن ۽ صفرن) جي صورت ۾ ظاهر ڪندا آهن.<ref name=Ambardar>{{cite book | last = Ambardar | first = Ashok | edition = 2nd | title = Analog and Digital Signal Processing | publisher = Brooks| year = 1999 | pages = [https://archive.org/details/analogdigitalsig00amba/page/1 1–2] | isbn = 978-0-534-95409-3 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/analogdigitalsig00amba/page/1 }}</ref> منتقلي ۽ وصولي دوران اينالاگ اشارن ۾ موجود معلومات غير مطلوب [[شور (اشارن جي عملڪاري)|شور]] سبب خراب ٿيندي آهي. عام طور مواصلاتي نظام ۾ شور کي هڪ [[بي ترتيب عمل]] جي ذريعي گهربل اشاري ۾ اضافي يا گهٽتائي جي صورت ۾ ظاهر ڪيو ويندو آهي. اهڙي قسم جي شور کي [[واڌو شور]] چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ مختلف وقتن تي اهو مثبت يا منفي ٻنهي صورتن ۾ ٿي سگهي ٿو. جيستائين واڌو شور ڪنهن خاص حد کان وڌيڪ نه ٿئي، تيستائين ڊجيٽل اشارن ۾ موجود معلومات محفوظ رهندي آهي. شور جي مقابلي ۾ اها مزاحمت ڊجيٽل اشارن جو اينالاگ اشارن تي هڪ اهم فائدو آهي. بهرحال، جڏهن شور نظام جي پاڻمرادو غلطي درست ڪرڻ جي صلاحيت کان وڌي وڃي ٿو، تڏهن ڊجيٽل نظام اوچتو مڪمل طور ناڪام ٿي وڃي ٿو. ان جي ابتڙ، اينالاگ نظام آهستي آهستي خراب ٿيندو آهي؛ شور وڌڻ سان اشارو بتدريج گهٽ معيار وارو ٿيندو آهي، پر ڪجهه حد تائين استعمال لائق رهندو آهي. ان کان علاوه، [[مسلسل اشارو|مسلسل ڊيٽا]] جي ڊجيٽل منتقلي دوران لازمي طور [[مقداربندي شور]] پيدا ٿيندو آهي. هن شور کي گهٽائي سگهجي ٿو، پر مڪمل طور ختم نٿو ڪري سگهجي، ۽ ان لاءِ چينل جي وڌيڪ پٽي ويڪر جي ضرورت پوندي آهي. === اينالاگ ۽ ڊجيٽل مواصلات === مواصلات کي [[اينالاگ اشارو|اينالاگ]] يا [[ڊجيٽل اشارو|ڊجيٽل]] اشارن جي صورت ۾ رمزبند ڪري سگهجي ٿو، جيڪي وري [[اينالاگ مواصلات|اينالاگ]] يا [[ڊجيٽل مواصلات|ڊجيٽل]] نظامن ذريعي منتقل ڪيا ويندا آهن. اينالاگ اشارا معلومات جي لحاظ کان لڳاتار تبديل ٿيندا رهن ٿا، جڏهن ته ڊجيٽل اشارا معلومات کي الڳ الڳ قدرن (مثال طور، هڪن ۽ صفرن جي مجموعي) جي صورت ۾ رمزبند ڪندا آهن.<ref name=Ambardar>{{cite book | last = Ambardar | first = Ashok | edition = 2nd | title = Analog and Digital Signal Processing | publisher = Brooks| year = 1999 | pages = [https://archive.org/details/analogdigitalsig00amba/page/1 1–2] | isbn = 978-0-534-95409-3 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/analogdigitalsig00amba/page/1 }}</ref> منتقلي ۽ وصولي دوران اينالاگ اشارن ۾ موجود معلومات غير مطلوب [[اشارن جي عملڪاريءَ ۾ شور|شور]] سبب خراب ٿيندي آهي. عام طور تي مواصلاتي نظام ۾ شور کي [[بي ترتيب عمل]] جي ذريعي گهربل اشاري ۾ واڌ يا گهٽتائي جي صورت ۾ ظاهر ڪيو ويندو آهي. اهڙي قسم جي شور کي [[واڌو شور]] چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ مختلف وقتن تي اهو منفي يا مثبت ٻنهي صورتن ۾ ٿي سگهي ٿو. جيستائين واڌو شور ڪنهن مقرر حد کان وڌي نه وڃي، تيستائين ڊجيٽل اشارن ۾ موجود معلومات محفوظ رهندي آهي. شور جي مقابلي ۾ انهن جي مزاحمت، اينالاگ اشارن جي ڀيٽ ۾ ڊجيٽل اشارن جو هڪ اهم فائدو آهي. بهرحال، جڏهن شور نظام جي پاڻمرادو غلطي درست ڪرڻ جي صلاحيت کان وڌي وڃي ٿو، تڏهن ڊجيٽل نظام [[ڪلف اثر|اوچتي مڪمل ناڪامي]] جو شڪار ٿي ويندو آهي. ان جي ابتڙ، اينالاگ نظام آهستي آهستي خراب ٿيندو آهي؛ شور وڌڻ سان اشارو بتدريج گهٽ معيار وارو ٿيندو آهي، پر ڪجهه حد تائين استعمال لائق رهندو آهي. ان کان علاوه، [[مسلسل اشارو|مسلسل ڊيٽا]] جي ڊجيٽل منتقلي دوران لازمي طور [[مقداربندي شور]] پيدا ٿيندو آهي. هن شور کي گهٽائي سگهجي ٿو، پر مڪمل طور ختم نٿو ڪري سگهجي، ۽ ان لاءِ چينل جي وڌيڪ پٽي ويڪر جي ضرورت پوندي آهي. === مواصلاتي چينل === {{main|مواصلاتي چينل}} ''چينل'' (channel) جي اصطلاح جا ٻه مختلف مطلب آهن. پهرئين معنيٰ موجب، چينل اهو طبعياتي ذريعو آهي جيڪو موڪليندڙ ۽ وصول ڪندڙ جي وچ ۾ اشارو کڻي وڃي ٿو. ان جا مثال آهن: آواز جي مواصلات لاءِ [[فضا]]، ڪجهه قسمن جي [[نوري مواصلات]] لاءِ شيشي جا [[نوري فائبر]]، وولٽيج ۽ برقي رو جي ذريعي مواصلات لاءِ [[هم محور ڪيبل]]، ۽ [[خالي جاءِ ذريعي نوري مواصلات|آزاد خلا]]، جتي [[نظر ايندڙ روشني]]، [[تحتِ سرخ]] شعاعون، [[بالابنفشي روشني]] ۽ [[ريڊيو لهر]]ن ذريعي مواصلات ٿيندي آهي. هم محور ڪيبلن جي قسمن کي RG يا ''ريڊيو گائيڊ'' جي درجي بندي موجب سڃاتو ويندو آهي، جيڪا اصطلاح [[ٻي عالمي جنگ]] دوران وجود ۾ آئي. مختلف RG درجابنديون مخصوص اشارن جي منتقلي وارين استعمالن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿينديون آهن.<ref>{{Cite news|url=http://www.conwire.com/coax-cable-rg-cable-blog|title=Coax Cable FAQ Series: What is RG Cable? – Conwire|date=12 January 2016|work=Conwire|access-date=7 August 2017|language=en-US|archive-date=8 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808000629/http://www.conwire.com/coax-cable-rg-cable-blog|url-status=live}}</ref> هن آخري قسم کي ''آزاد خلا چينل'' چيو ويندو آهي. ريڊيو لهرن جي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ تائين منتقلي جو ٻنهي هنڌن جي وچ ۾ فضا جي موجودگي يا غير موجودگي سان ڪو واسطو ناهي. ريڊيو لهرون مڪمل [[خلا]] مان به اوتري ئي آساني سان گذرن ٿيون، جيتري هوا، ڪوهيڙي، ڪڪرن يا ڪنهن ٻئي گئس مان. مواصلات ۾ ''چينل'' جو ٻيو مطلب [[مواصلاتي چينل]] جي اصطلاح ۾ ملي ٿو، جنهن مان مراد منتقلي واري ذريعي جي اهڙي ورهاست آهي، جنهن سان هڪ ئي وقت ڪيترن ئي معلوماتي وهڪرن کي موڪلڻ ممڪن ٿئي. مثال طور، هڪ ريڊيو اسٽيشن 94.5&nbsp;[[ميگاهرٽز|MHz]] جي ويجهو فريڪوئنسي تي آزاد خلا ۾ ريڊيو لهرون نشر ڪري سگهي ٿي، جڏهن ته ٻي ريڊيو اسٽيشن ساڳئي وقت 96.1&nbsp;MHz جي ويجهو فريڪوئنسي تي نشريات ڪري سگهي ٿي. هر ريڊيو اسٽيشن لڳ ڀڳ 180&nbsp;[[ڪلوهرٽز|kHz]] جي [[اشارن جي عملڪاريءَ ۾ پٽي ويڪر|پٽي ويڪر]] اندر ريڊيو لهرون منتقل ڪندي، جنهن جو مرڪز مخصوص [[حامل لهر|حامل فريڪوئنسي]] هوندو آهي. هن مثال ۾ هر اسٽيشن پنهنجي پاڙيسري اسٽيشن کان 200&nbsp;kHz جي فاصلي تي هوندي آهي، جڏهن ته 200&nbsp;kHz ۽ 180&nbsp;kHz جي وچ وارو 20&nbsp;kHz مواصلاتي نظام جي فني خامين لاءِ رکيل انجنيئرنگ مارجن هوندو آهي. مٿين مثال ۾ ''آزاد خلا چينل'' کي فريڪوئنسي جي بنياد تي مختلف مواصلاتي چينلن ۾ ورهايو ويو آهي، ۽ هر چينل کي ريڊيو لهرن جي نشريات لاءِ الڳ فريڪوئنسي پٽي ويڪر ڏني وئي آهي. ذريعي کي فريڪوئنسي جي بنياد تي چينلن ۾ ورهائڻ واري هن نظام کي [[فريڪوئنسي ڊويزن ملٽي پليڪسنگ]] چيو ويندو آهي. ساڳئي تصور لاءِ ٻيو اصطلاح [[موج ڊگھائي ڊويزن ملٽي پليڪسنگ]] آهي، جيڪو گهڻو ڪري نوري مواصلات ۾ استعمال ٿيندو آهي، جتي ڪيترائي موڪليندڙ هڪ ئي طبعياتي ذريعي کي گڏيل طور استعمال ڪندا آهن. مواصلاتي ذريعي کي چينلن ۾ ورهائڻ جو هڪ ٻيو طريقو اهو آهي ته هر موڪليندڙ کي وقت جو هڪ ورجندڙ حصو (''وقت جي سلاٽ''، مثال طور هر سيڪنڊ مان 20 [[ملي سيڪنڊ]]) ڏنو وڃي، ۽ هر موڪليندڙ کي رڳو پنهنجي مقرر وقت واري حصي اندر پيغام موڪلڻ جي اجازت هجي. ذريعي کي وقت جي بنياد تي مواصلاتي چينلن ۾ ورهائڻ واري هن طريقي کي [[وقت ڊويزن ملٽي پليڪسنگ]] (TDM) چيو ويندو آهي، جيڪو [[نوري فائبر]] مواصلات ۾ استعمال ٿيندو آهي. ڪجهه ريڊيو مواصلاتي نظام، اڳ ۾ مختص ڪيل FDM چينل جي اندر TDM پڻ استعمال ڪندا آهن. تنهن ڪري اهڙا نظام TDM ۽ FDM ٻنهي جو گڏيل (هائبرڊ) استعمال ڪندا آهن. === ماڊيوليشن === {{main|ماڊيوليشن}} معلومات منتقل ڪرڻ لاءِ اشارو (سگنل) کي هڪ مخصوص شڪل ڏيڻ جي عمل کي ''ماڊيوليشن'' چيو ويندو آهي. ماڊيوليشن ذريعي ڊجيٽل پيغام کي اينالاگ موجي شڪل (waveform) ۾ پيش ڪري سگهجي ٿو. هن عمل کي عام طور [[ڪيئنگ (مواصلات)|''ڪيئنگ'']] چيو ويندو آهي، جيڪا اصطلاح مواصلات ۾ [[مورس ڪوڊ]] جي پراڻي استعمال مان نڪتل آهي. ڪيئنگ جون ڪيتريون ئي ٽيڪنيڪون موجود آهن، جن ۾ [[مرحلي جي تبديليءَ واري ڪيئنگ]]، [[فريڪوئنسي جي تبديليءَ واري ڪيئنگ]] ۽ [[ايمپليٽيوڊ جي تبديليءَ واري ڪيئنگ]] شامل آهن. مثال طور، [[بلوٽوٿ]] نظام مختلف اوزارن جي وچ ۾ معلومات جي ڏي وٺ لاءِ مرحلي جي تبديليءَ واري ڪيئنگ استعمال ڪندو آهي.<ref>Haykin, pp. 344–403.</ref><ref>[http://www.bluetooth.org/foundry/adopters/document/Core_v2.0_EDR/en/1/Core_v2.0_EDR.zip Bluetooth Specification Version 2.0 + EDR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140814042933/https://www.bluetooth.org/foundry/adopters/document/Core_v2.0_EDR/en/1/Core_v2.0_EDR.zip |date=14 August 2014 }} (p. 27), Bluetooth, 2004.</ref> ان کان علاوه، مرحلي جي تبديليءَ واري ڪيئنگ ۽ ايمپليٽيوڊ جي تبديليءَ واري ڪيئنگ جي گڏيل استعمال کي [[چوڪنڊي ايمپليٽيوڊ ماڊيوليشن]] (QAM) چيو ويندو آهي، جيڪو وڌيڪ گنجائش وارن ڊجيٽل ريڊيو مواصلاتي نظامن ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. ماڊيوليشن کي گهٽ فريڪوئنسي وارن اينالاگ اشارن جي معلومات کي وڌيڪ فريڪوئنسي تي منتقل ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. اهو ان ڪري فائديمند آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ گهٽ فريڪوئنسي وارا اينالاگ اشارا آزاد خلا ذريعي مؤثر نموني منتقل نٿا ٿي سگهن. تنهن ڪري، اهڙي اينالاگ اشاري جي معلومات کي منتقلي کان اڳ هڪ وڌيڪ فريڪوئنسي واري اشاري، جنهن کي [[حامل لهر]] چيو ويندو آهي، تي سوار ڪيو ويندو آهي. ان مقصد لاءِ ماڊيوليشن جون مختلف اسڪيمون موجود آهن، جن مان ٻه بنيادي اسڪيمون [[ايمپليٽيوڊ ماڊيوليشن]] (AM) ۽ [[فريڪوئنسي ماڊيوليشن]] (FM) آهن. هن عمل جو هڪ مثال اهو آهي ته ڊسڪ جاڪي جو آواز فريڪوئنسي ماڊيوليشن ذريعي 96&nbsp;MHz واري حامل لهر تي منتقل ڪيو وڃي، جنهن کي پوءِ ريڊيو تي 96&nbsp;FM چينل طور وصول ڪيو ويندو آهي.<ref>Haykin, pp. 88–126.</ref> ان کان علاوه، ماڊيوليشن جو هڪ ٻيو فائدو اهو به آهي ته ان سان [[فريڪوئنسي ڊويزن ملٽي پليڪسنگ]] (FDM) استعمال ڪري سگهجي ٿي. === مواصلاتي نيٽ ورڪ === {{main|ٽيلي ڪميونيڪيشن نيٽورڪ}} مواصلاتي نيٽ ورڪ موڪليندڙن، وصول ڪندڙن ۽ [[مواصلاتي چينل]]ن جو اهڙو مجموعو هوندو آهي، جيڪو هڪ ٻئي ڏانهن پيغام منتقل ڪندو آهي. ڪجهه ڊجيٽل مواصلاتي نيٽ ورڪن ۾ هڪ يا وڌيڪ [[رائوٽر (ڪمپيوٽنگ)|رائوٽر]] هوندا آهن، جيڪي گڏجي معلومات کي صحيح استعمال ڪندڙ تائين پهچائيندا آهن. اينالاگ مواصلاتي نيٽ ورڪ هڪ يا وڌيڪ [[ٽيليفون سوئچ]]ن تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي ٻن يا وڌيڪ استعمال ڪندڙن جي وچ ۾ رابطي جوڙي ڇڏيندا آهن. ٻنهي قسمن جي نيٽ ورڪن ۾، جڏهن اشارو ڊگهي فاصلي تي منتقل ڪيو وڃي ٿو، تڏهن ان کي مضبوط ڪرڻ يا ٻيهر تخليق ڪرڻ لاءِ [[ريپيٽر]]ن جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. اهو [[سگنل جي ڪمزوري]] جي اثر کي گهٽائڻ لاءِ ڪيو ويندو آهي، جيڪو اشارو کي شور کان الڳ سڃاڻڻ ڏکيو بڻائي سگهي ٿو.<ref name="glossary">{{cite web|url=http://www.atis.org/tg2k/|title=ATIS Telecom Glossary 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20080302071329/http://www.atis.org/tg2k/ |archive-date=2 March 2008|website=ATIS Committee T1A1 Performance and Signal Processing (approved by the American National Standards Institute)|date=28 February 2001}}</ref> اينالاگ نظامن جي ڀيٽ ۾ ڊجيٽل نظامن جو هڪ ٻيو فائدو اهو آهي ته انهن جي پيداوار (آئوٽ پُٽ) کي ياداشت ۾ محفوظ ڪرڻ وڌيڪ آسان هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻه وولٽيج حالتون (وڏي ۽ ننڍي) لاڳيتي قدرن جي وسيع حد جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ آساني سان محفوظ ڪري سگهجن ٿيون. == سماجي اثر == جديد سماج ۾ مواصلات جو سماجي، ثقافتي ۽ اقتصادي لحاظ کان تمام وڏو اثر آهي. 2008ع ۾ اندازو لڳايو ويو ته [[ٽيليڪميونيڪيشن صنعت]] جي آمدني 4.7 ٽريلين آمريڪي ڊالر هئي، جيڪا [[عالمي مجموعي پيداوار]] (سرڪاري مٽاسٽا جي شرح موجب) جي لڳ ڀڳ ٽن سيڪڙو کان ٿورو گهٽ هئي.<ref name="plunkettresearch01" /> هيٺين حصن ۾ سماج تي مواصلات جي اثرن جو جائزو پيش ڪيو ويو آهي. === خرد اقتصاديات === خرد اقتصادي سطح تي ڪمپنين مواصلات کي عالمي ڪاروباري سلطنتون قائم ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو آهي. اهو [[Amazon.com]] جهڙن آن لائين پرچون واپارين جي صورت ۾ واضح نظر اچي ٿو، پر تعليمي ماهر ايڊورڊ لينرٽ موجب روايتي پرچون ڪمپني [[Walmart]] به پنهنجي مقابلي ڪندڙن جي ڀيٽ ۾ بهتر مواصلاتي ڍانچي مان فائدو حاصل ڪيو.<ref>{{cite journal | last = Lenert | first = Edward |date=December 1998 | title = A Communication Theory Perspective on Telecommunications Policy | journal = Journal of Communication| volume = 48 | issue = 4 | pages = 3–23 |doi=10.1111/j.1460-2466.1998.tb02767.x}}</ref> دنيا جي ڪيترن ئي شهرن ۾ گهر مالڪ پنهنجي ٽيليفون ذريعي پيزا پهچائڻ کان وٺي بجليءَ جي مسترين تائين مختلف گهريلو خدمتون گهرائيندا آهن. نسبتاً غريب برادرين به مواصلات مان فائدو حاصل ڪيو آهي. [[بنگلاديش]] جي [[نرسنگدي ضلعو|نرسنگدي ضلعي]] ۾ الڳ ٿيل ڳوٺاڻا سڌو سنئون موبائل فون ذريعي هول سيل واپارين سان رابطو ڪري پنهنجي شين جي بهتر قيمت طئي ڪندا آهن. [[آئيوري ڪوسٽ]] ۾ ڪافي پوکيندڙ موبائل فون ذريعي ڪافي جي اگهن ۾ ڪلاڪ وار تبديليون ڏسي مناسب وقت تي پنهنجو مال وڪڻندا آهن.<ref>{{cite thesis | author = Mireille Samaan | title = The Effect of Income Inequality on Mobile Phone Penetration | publisher = Boston University |type = Honors thesis | date = April 2003 | url = http://dissertations.bc.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1016&context=ashonors | format = PDF | access-date =8 June 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070214102055/http://dissertations.bc.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1016&context=ashonors |archive-date = 14 February 2007}}</ref> === ڪل اقتصاديات === ڪل اقتصادي سطح تي [[لارس هينڊرڪ رولر]] ۽ [[ليونارڊ واورمين]] بهتر مواصلاتي ڍانچي ۽ اقتصادي واڌ ويجهه جي وچ ۾ سببي تعلق جو امڪان پيش ڪيو.<ref>{{cite journal | doi = 10.1257/aer.91.4.909 | last = Röller | first = Lars-Hendrik |author2=Leonard Waverman | title = Telecommunications Infrastructure and Economic Development: A Simultaneous Approach | journal = American Economic Review | issn = 0002-8282 | year = 2001 | volume = 91 | issue = 4 | pages = 909–23| citeseerx = 10.1.1.202.9393 }}</ref><ref>{{cite web |author1=Christine Zhen-Wei Qiang and Carlo M. Rossotto with Kaoru Kimura |title=Economic Impacts of Broadband |url=http://siteresources.worldbank.org/EXTIC4D/Resources/IC4D_Broadband_35_50.pdf |website=siteresources.worldbank.org |access-date=31 March 2016 |archive-date=12 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200812035517/http://message.worldbank.org/isp_error_page.htm |url-status=live }}</ref> جيتوڻيڪ هن لاڳاپي جي موجودگي عام طور قبول ڪئي وڃي ٿي، ڪجهه ماهرن جو خيال آهي ته ان کي سڌو سنئون سببي تعلق سمجهڻ درست ناهي.<ref>{{cite journal | last = Riaz | first = Ali | title = The role of telecommunications in economic growth: proposal for an alternative framework of analysis | journal = Media, Culture & Society | year = 1997 | volume = 19 | issue = 4 | pages = 557–83 | doi = 10.1177/016344397019004004| s2cid = 154398428 }}</ref> بهتر مواصلاتي ڍانچي جي اقتصادي فائدن سبب دنيا جي مختلف ملڪن ۾ مواصلاتي خدمتن تائين غير مساوي رسائي بابت وڌندڙ ڳڻتي موجود آهي، جنهن کي [[ڊيجيٽل فرق]] چيو وڃي ٿو. [[بين الاقوامي مواصلاتي اتحاد]] (ITU) جي 2003ع واري سروي موجب، دنيا جي لڳ ڀڳ ٽئين حصي ملڪن ۾ هر ويهن ماڻهن تي هڪ کان گهٽ موبائل سبسڪرپشن ۽ هر ويهن ماڻهن تي هڪ کان گهٽ لينڊ لائن سبسڪرپشن موجود هئي. انٽرنيٽ جي حوالي سان به تقريباً اڌ ملڪن ۾ هر ويهن ماڻهن مان هڪ کان گهٽ ماڻهو انٽرنيٽ تائين رسائي رکندا هئا. ITU انهن انگن اکرن ۽ تعليمي معلومات جي بنياد تي هڪ اهڙو اشاري نظام تيار ڪيو، جيڪو شهرين جي معلوماتي ۽ مواصلاتي ٽيڪنالاجين تائين رسائي ۽ انهن جي استعمال جي مجموعي صلاحيت کي ماپي ٿو.<ref>{{cite web|title=Digital Access Index (DAI)|url=http://www.itu.int/ITU-D/ict/dai/|publisher=itu.int|access-date=6 March 2008|archive-date=2 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190102061041/http://www.itu.int/ITU-D/ict/dai/|url-status=live}}</ref> هن اشاري موجب [[سوئيڊن]]، [[ڊينمارڪ]] ۽ [[آئس لينڊ]] سڀ کان مٿانهين درجي تي رهيا، جڏهن ته آفريقي ملڪ [[نائيجر]]، [[برڪينا فاسو]] ۽ [[مالي]] سڀ کان هيٺين درجي تي رهيا.<ref>{{Cite web |title=World Telecommunication Development Report 2003: Access Indicators for the Information Society: Executive Summary |url=https://www.itu.int/ITU-D/ict/publications/wtdr_03/material/WTDR2003Sum_e.pdf |website=International Telecommunication Union (ITU) |page=22 |date=December 2003 |access-date=6 June 2023 |archive-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606100635/https://www.itu.int/ITU-D/ict/publications/wtdr_03/material/WTDR2003Sum_e.pdf |url-status=live }}</ref> === سماجي اثر === مواصلات سماجي لاڳاپن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. بهرحال، شروعاتي دور ۾ ٽيليفون جهڙن اوزارن جي اشتهارن ۾ انهن جي سماجي پهلوئن بدران عملي فائدن تي زور ڏنو ويندو هو، جهڙوڪ ڪاروباري رابطا ڪرڻ يا گهر جون خدمتون گهرائڻ. 1920ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙي ۽ 1930ع واري ڏهاڪي تائين پهچندي ٽيليفون جي سماجي اهميت اشتهارن جو نمايان موضوع بڻجي وئي. نون اشتهارن ۾ صارفين جي احساسن کي مخاطب بڻايو ويو ۽ سماجي گفتگو، خاندان ۽ دوستن سان رابطي ۾ رهڻ جي اهميت تي زور ڏنو ويو.<ref name="fischer">{{cite journal|last=Fischer|first=Claude S.|title=Touch Someone: The Telephone Industry Discovers Sociability|journal=Technology and Culture|volume=29|issue=1|date=January 1988|pages=32–61|doi=10.2307/3105226|jstor=3105226|s2cid=146820965 }}.</ref> ان کان پوءِ سماجي لاڳاپن ۾ مواصلات جو ڪردار وڌيڪ اهم ٿيندو ويو. تازن سالن ۾{{Since when|date=May 2023}} [[سماجي رابطن جي ويب سائيٽ]]ن جي مقبوليت ۾ نمايان اضافو ٿيو آهي. اهي ويب سائيٽون استعمال ڪندڙن کي هڪ ٻئي سان رابطو ڪرڻ، تصويرون، تقريبون ۽ ذاتي پروفائيل شيئر ڪرڻ جي سهولت ڏين ٿيون. پروفائيل ۾ عمر، دلچسپيون، جنسي رجحان ۽ ازدواجي حيثيت جهڙي معلومات شامل ٿي سگهي ٿي. اهڙيءَ ريت اهي ويب سائيٽون سماجي گڏجاڻين جي انتظام کان وٺي [[محبت بازي]] تائين مختلف سماجي سرگرمين ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون.<ref>{{cite news|title=How do you know your love is real? Check Facebook|publisher=CNN|url=http://www.cnn.com/2008/LIVING/personal/04/04/facebook.love/index.html|date=4 April 2008|access-date=8 February 2009|archive-date=6 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171106160435/http://www.cnn.com/2008/LIVING/personal/04/04/facebook.love/index.html|url-status=live}}</ref> سماجي رابطن جي ويب سائيٽن کان اڳ به [[مختصر پيغام سروس]] (SMS) ۽ ٽيليفون جهڙين ٽيڪنالاجين سماجي رابطن تي وڏو اثر ڇڏيو هو. 2000ع ۾ مارڪيٽ ريسرچ اداري [[Ipsos MORI]] ٻڌايو ته برطانيا ۾ 15 کان 24 سالن جي عمر وارن SMS استعمال ڪندڙن مان 81 سيڪڙو ماڻهن سماجي ملاقاتن جي ترتيب لاءِ، جڏهن ته 42 سيڪڙو ماڻهن محبت ڀريا پيغام موڪلڻ لاءِ هن سهولت کي استعمال ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://www.ipsos-mori.com/researchpublications/researcharchive/1575/I-Just-Text-To-Say-I-Love-You.aspx|title=I Just Text To Say I Love You|archive-url=https://web.archive.org/web/20161227091824/https://www.ipsos-mori.com/researchpublications/researcharchive/1575/I-Just-Text-To-Say-I-Love-You.aspx|archive-date=27 December 2016|website=Ipsos MORI|date=September 2005}}</ref> === وندر، خبرون ۽ اشتهارسازي === {| class="wikitable" style="float:right; margin-left: 5px;" |+2006ع ۾ آمريڪين جي خبرن جي ذريعن بابت ترجيح.<ref>{{cite web|title=Online News: For many home broadband users, the internet is a primary news source|publisher=Pew Internet Project|url=http://www.ccgrouppr.com/PIP_News.and.Broadband.pdf|date=22 March 2006|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131021122359/http://www.ccgrouppr.com/PIP_News.and.Broadband.pdf|archive-date=21 October 2013}}</ref> |- ! ذريعو !! شرح |- | مقامي ٽيليويزن || 59% |- | قومي ٽيليويزن || 47% |- | ريڊيو || 44% |- | مقامي اخبار || 38% |- | انٽرنيٽ || 23% |- | قومي اخبار || 12% |- | colspan="2"|<small>سروي ۾ هڪ کان وڌيڪ جواب ڏيڻ جي اجازت هئي.</small> |} ثقافتي لحاظ کان مواصلات عوام جي موسيقي ۽ فلمن تائين رسائي ۾ نمايان واڌ آندي آهي. ٽيليويزن ذريعي ماڻهو بغير وڊيو اسٽور يا سينيما وڃڻ جي پنهنجي گهر ۾ اهي فلمون ڏسي سگهن ٿا، جيڪي اڳ نه ڏٺيون هجن.<ref>{{Cite journal |last= |first= |date=2016-03-22 |title=8.2 The History of Movies |url=https://textbooks.whatcom.edu/mediaandculture/chapter/8-2-the-history-of-movies/ |journal=Intro to mass media |language=en}}</ref> ساڳيءَ طرح ريڊيو ۽ انٽرنيٽ ذريعي ماڻهو بغير موسيقي جي دڪان تي وڃڻ جي نئين موسيقي ٻڌي سگهن ٿا.<ref>{{Cite web |title=How the music industry works 2: From recording technology to radio broadcast royalties |url=https://school.disco.ac/article/how-the-music-industry-works-2-recording-technology-to-radio |access-date=2026-06-14 |website=school.disco.ac |language=en-US}}</ref> مواصلات ماڻهن جي خبرون حاصل ڪرڻ جي طريقي کي پڻ تبديل ڪري ڇڏيو آهي. آمريڪا ۾ غير منافع بخش ''Pew Internet and American Life Project'' پاران 2006ع ۾ ٽن هزار کان وڌيڪ ماڻهن تي ڪيل هڪ سروي (ساڄي پاسي واري جدول) موجب، اڪثر ماڻهن اخبارن جي ڀيٽ ۾ ٽيليويزن يا ريڊيو کي خبرن جو بنيادي ذريعو قرار ڏنو. اشتهارسازي جي شعبي تي پڻ مواصلات جو وڏو اثر پيو آهي. [[TNS Media Intelligence]] موجب، 2007ع ۾ آمريڪا جي اشتهاري خرچن مان 58 سيڪڙو اهڙن ميڊيا تي خرچ ٿيو، جيڪي مواصلاتي ٽيڪنالاجين تي ڀاڙين ٿا.<ref>{{cite magazine|title=100 Leading National Advertisers|magazine=Advertising Age|url=http://adage.com/images/random/datacenter/2008/spendtrends08.pdf|date=23 June 2008|access-date=21 June 2009|archive-date=27 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110727231038/http://adage.com/images/random/datacenter/2008/spendtrends08.pdf|url-status=live}}</ref> {| class="wikitable" |+2007ع ۾ آمريڪا ۾ اشتهارن تي خرچ{{Citation needed|date=January 2025}} |- ! ذريعو !! شرح !! خرچ |- | انٽرنيٽ || 7.6% || $11.31&nbsp;بلين |- | ريڊيو || 7.2% || $10.69&nbsp;بلين |- | ڪيبل ٽيليويزن || 12.1% || $18.02&nbsp;بلين |- | سنڊيڪيٽيڊ ٽيليويزن || 2.8% || $4.17&nbsp;بلين |- | مقامي ٽيليويزن || 11.3% || $16.82&nbsp;بلين |- | نيٽ ورڪ ٽيليويزن || 17.1% || $25.42&nbsp;بلين |- | اخبار || 18.9% || $28.22&nbsp;بلين |- | رسالا || 20.4% || $30.33&nbsp;بلين |- | ٻاهريون اشتهارسازي || 2.7% || $4.02&nbsp;بلين |- | ڪل || 100% || $149&nbsp;بلين |} == ضابطو == {{See also|ٽيليڪميونيڪيشن ضابطه ادارن جي فهرست}} ڪيترن ئي ملڪن اهڙا قانون نافذ ڪيا آهن، جيڪي [[بين الاقوامي ٽيليڪميونيڪيشن يونين]] (ITU) پاران مقرر ڪيل بين الاقوامي ٽيليڪميونيڪيشن ضابطن سان مطابقت رکن ٿا. هي ادارو "معلوماتي ۽ مواصلاتي ٽيڪنالاجي جي معاملن بابت گڏيل قومن جو اڳواڻ ادارو" آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.itu.int/net/about/index.aspx|title=International Telecommunication Union : About ITU|archive-url=https://web.archive.org/web/20090715225630/http://www.itu.int/net/about/index.aspx |archive-date=15 July 2009|website=ITU|access-date=21 July 2009}} ([https://www.itu.int/osg/csd/wtpf/wtpf2009/documents/ITU_ITRs_88.pdf PDF]) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110607104643/https://www.itu.int/osg/csd/wtpf/wtpf2009/documents/ITU_ITRs_88.pdf |date=7 June 2011 }} of regulation)</ref> 1947ع ۾ ائٽلانٽڪ سٽي ڪانفرنس دوران ITU فيصلو ڪيو ته نئين بين الاقوامي فريڪوئنسي فهرست ۾ درج ۽ ريڊيو ضابطن مطابق استعمال ٿيندڙ سڀني فريڪوئنسيز کي بين الاقوامي تحفظ ڏنو وڃي. ITU جي ''ريڊيو ضابطن''، جيڪي ائٽلانٽڪ سٽي ۾ منظور ٿيا، موجب اهي سڀ فريڪوئنسيز جيڪي ''بين الاقوامي فريڪوئنسي رجسٽريشن بورڊ'' ۾ داخل ڪيون وڃن، بورڊ طرفان جاچيون وڃن ۽ ''بين الاقوامي فريڪوئنسي فهرست'' ۾ درج ٿين، انهن کي نقصانڪار مداخلت کان بين الاقوامي تحفظ حاصل هوندو.<ref>{{cite journal|doi=10.1017/S0002930000170046|jstor=2194872|title=Jamming and the Protection of Frequency Assignments|year=1955|last1=Codding|first1=George A.|journal=American Journal of International Law|volume=49|issue=3|pages=384–388}}.</ref> عالمي سطح تي ٽيليڪميونيڪيشن ۽ نشريات جي انتظام بابت سياسي بحث ۽ قانون سازي ٿيندي رهي آهي. [[نشريات جي تاريخ]] ۾ روايتي مواصلات، جهڙوڪ ڇپائي، ۽ ريڊيو نشريات جهڙي ٽيليڪميونيڪيشن جي وچ ۾ توازن بابت ڪجهه بحثن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Wood" /> [[ٻي عالمي جنگ]] جي شروعات سان بين الاقوامي نشرياتي پروپيگنڊا ۾ پهريون وڏو اضافو ٿيو.<ref name="Wood">{{cite book|last=Wood|first=James|title=History of international broadcasting|year=1992|page=2|publisher=P. Peregrinus Limited |isbn=9780863413025}}</ref> ملڪن، انهن جي حڪومتن، باغين، دهشتگردن ۽ مليشيا گروهن سڀني پنهنجي پروپيگنڊا کي هٿي ڏيڻ لاءِ ٽيليڪميونيڪيشن ۽ نشرياتي طريقا استعمال ڪيا آهن.<ref name="Wood" /><ref name="Garfield">{{Cite journal |journal=Middle East Quarterly |last=Garfield |first=Andrew |title=The U.S. Counter-propaganda Failure in Iraq |date=Fall 2007 |volume=14 |number=4 |pages=23–32 |url=https://www.meforum.org/1753/the-us-counter-propaganda-failure-in-iraq |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090302021425/http://www.meforum.org/1753/the-us-counter-propaganda-failure-in-iraq |archive-date=2 March 2009 |via=Middle East Forum}}</ref> سياسي تحريڪن ۽ نوآبادڪاري لاءِ حب الوطني واري پروپيگنڊا 1930ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري شروع ٿي. 1936ع ۾ [[بي بي سي]] عرب دنيا لاءِ پروپيگنڊا نشريات شروع ڪئي، جنهن جو هڪ مقصد اٽلي جي اهڙين نشريات جو مقابلو ڪرڻ هو، ڇاڪاڻ⁠تہ اٽلي جا به اتر آفريڪا ۾ نوآبادياتي مفاد هئا.<ref name="Wood" /> ٽيليڪميونيڪيشن بابت جديد سياسي بحثن ۾ [[انٽرنيٽ رسائي|براڊبينڊ انٽرنيٽ سروس]] کي ٽيليڪميونيڪيشن سروس طور ٻيهر درجابند ڪرڻ، جنهن کي [[نيٽ غير جانبداري]] پڻ چيو وڃي ٿو،<ref name="NYT-20141110-EW">{{cite news |last=Wyatt |first=Edward |title=Obama Asks F.C.C. to Adopt Tough Net Neutrality Rules |url=https://www.nytimes.com/2014/11/11/technology/obama-net-neutrality-fcc.html |date=10 November 2014 |work=[[New York Times]] |access-date=15 November 2014 |archive-date=27 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190427132858/https://www.nytimes.com/2014/11/11/technology/obama-net-neutrality-fcc.html |url-status=live }}</ref><ref name="NYT-20141114">{{cite news |title=Why the F.C.C. Should Heed President Obama on Internet Regulation |url=https://www.nytimes.com/2014/11/15/opinion/why-the-fcc-should-heed-president-obama-on-internet-regulations.html |date=14 November 2014 |work=[[New York Times]] |access-date=15 November 2014 |archive-date=9 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180709134910/https://www.nytimes.com/2014/11/15/opinion/why-the-fcc-should-heed-president-obama-on-internet-regulations.html |url-status=live }}</ref> [[موبائل فون اسپيم]] جي ضابطي،<ref>{{cite web |last1=McGill |first1=Margaret Harding |title=FCC takes long-delayed step against spam text surge |url=https://www.axios.com/2022/09/26/fcc-spam-texts-proposal-approved |website=Axios |access-date=8 February 2023 |language=en |date=26 September 2022 |archive-date=8 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230208150751/https://www.axios.com/2022/09/26/fcc-spam-texts-proposal-approved |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last1=Hall |first1=Madison |title=Robocallers are preying on the elderly with fake Medicare calls. It's a no-brainer to stop it, but nobody has. |url=https://www.businessinsider.com/robocalls-medicare-fraud-how-to-stop-2023-2 |website=Business Insider |access-date=8 February 2023 |archive-date=7 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230207232314/https://www.businessinsider.com/robocalls-medicare-fraud-how-to-stop-2023-2 |url-status=live }}</ref> ۽ سستي براڊبينڊ رسائي کي وڌائڻ جهڙا موضوع شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Affordable Broadband: FCC Could Improve Performance Goals and Measures, Consumer Outreach, and Fraud Risk Management |url=https://www.gao.gov/products/gao-23-105399 |website=www.gao.gov |date=February 2023 |access-date=8 February 2023 |language=en |archive-date=8 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230208150801/https://www.gao.gov/products/gao-23-105399 |url-status=live }}</ref> == جديد ميڊيا == === عالمي اوزارن جو وڪرو === [[گارٽنر]]<ref>{{Cite news|last=Arthur|first=Charles|date=4 March 2009|title=Why falling PC sales means Windows 7 is on the way|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/technology/blog/2009/mar/04/computing-windows-sales|access-date=6 June 2023|issn=0261-3077|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170519070556/https://www.theguardian.com/technology/blog/2009/mar/04/computing-windows-sales |archive-date=19 May 2017}}</ref><ref>{{Cite web|title=Mobile Phone Sales To Exceed One Billion in 2009|url=http://www.palminfocenter.com/view_story.asp?ID=7978|date=21 July 2005|access-date=6 June 2023|website=Palm Infocenter|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180308042243/http://www.palminfocenter.com/view_story.asp?ID=7978 |archive-date=8 March 2018}}</ref> ۽ [[آرس ٽيڪنيڪا]]<ref>{{Cite web|last=Reimer|first=Jeremy|date=15 December 2005|title=Total share: 30 years of personal computer market share figures|url=https://arstechnica.com/features/2005/12/total-share/|access-date=6 June 2023|website=Ars Technica|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150512015006/http://www.360doc.com/content/12/0124/10/28217_181627497.shtml |archive-date=12 May 2015}}</ref> پاران گڏ ڪيل انگن اکرن موجب، دنيا ۾ صارفين جي اهم ٽيليڪميونيڪيشن اوزارن جو وڪرو، ملين يونٽن ۾، هيٺين ريت هو: {| class="wikitable" |- ! اوزار / سال !! 1975 !! 1980 !! 1985 !! 1990 !! 1994 !! 1996 !! 1998 !! 2000 !! 2002 !! 2004 !! 2006 !! 2008 |- | ڪمپيوٽر || 0 || 1 || 8 || 20 || 40 || 75 || 100 || 135 || 130 || 175 || 230 || 280 |- | موبائل فون || N/A || N/A || N/A || N/A || N/A || N/A || 180 || 400 || 420 || 660 || 830 || 1000 |} === ٽيليفون === [[File:Fibreoptic.jpg|thumb|upright|[[نوري فائبر]] ڊگهي فاصلي واري مواصلات لاءِ سستي پٽي ويڪر مهيا ڪري ٿو.]] ٽيليفون نيٽ ورڪ ۾ سڏ ڪندڙ کي مختلف [[ٽيليفون ايڪسچينج]]ن ۾ موجود سوئچن ذريعي ان شخص سان ڳنڍيو ويندو آهي، جنهن سان هو ڳالهائڻ چاهي ٿو.<ref>{{Cite web |title=What is the purpose of a telephone exchange? |url=https://www.newrocktech.com/news/info_itemid_4311.html |access-date=2026-06-14 |website=www.newrocktech.com}}</ref> اهي سوئچ ٻنهي استعمال ڪندڙن جي وچ ۾ برقي رابطو قائم ڪن ٿا، ۽ انهن سوئچن جي ترتيب تڏهن برقي طور طئي ڪئي ويندي آهي، جڏهن سڏ ڪندڙ نمبر [[پلس ڊائلنگ|ڊائل]] ڪري ٿو. رابطو قائم ٿيڻ کان پوءِ، سڏ ڪندڙ جي آواز کي سندس [[هينڊ سيٽ]] ۾ لڳل ننڍڙي [[مائڪروفون]] ذريعي برقي اشاري ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي. پوءِ اهو برقي اشارو نيٽ ورڪ وسيلي ٻئي پاسي موجود استعمال ڪندڙ تائين موڪليو ويندو آهي، جتي ان شخص جي هينڊ سيٽ ۾ موجود ننڍڙي [[لائوڊ اسپيڪر|اسپيڪر]] ذريعي اهو ٻيهر آواز ۾ تبديل ٿيندو آهي. 2015ع گهڻن رهائشي گهرن ۾ [[لينڊ لائن]] ٽيليفون اينالاگ هوندا آهن؛ يعني ڳالهائيندڙ جو آواز سڌو سنئون اشاري جي وولٽيج کي طئي ڪندو آهي.<ref>{{cite book|isbn=978-1305855779|page=433|title=Engineering and Technology | last1=Hacker | first1=Michael | last2=Burghardt | first2=David | last3=Fletcher | first3=Linnea | last4=Gordon | first4=Anthony | last5=Peruzzi | first5=William | date=3 April 2015 | publisher=Cengage Learning }}</ref> جيتوڻيڪ مختصر فاصلي وارا سڏ شروع کان آخر تائين اينالاگ اشارن طور هلايا وڃي سگهن ٿا، پر ٽيليفون خدمتون مهيا ڪندڙ ادارا وڌندڙ حد تائين اشارن کي منتقلي لاءِ ڊجيٽل اشارن ۾ تبديل ڪري رهيا آهن. ان جو فائدو اهو آهي ته ڊجيٽل آواز ڊيٽا انٽرنيٽ جي ڊيٽا سان گڏ سفر ڪري سگهي ٿي ۽ ڊگهي فاصلي واري مواصلات ۾ تقريباً مڪمل طور ٻيهر پيدا ٿي سگهي ٿي، جڏهن ته اينالاگ اشارا لازمي طور شور کان متاثر ٿيندا آهن. موبائل فونن ٽيليفون نيٽ ورڪن تي نمايان اثر ڇڏيو آهي. ڪيترين ئي مارڪيٽن ۾ هاڻي موبائل فون سبسڪرپشنون مقرر لائين سبسڪرپشنن کان وڌيڪ آهن. 2005ع ۾ موبائل فونن جو وڪرو ڪل 816.6&nbsp;ملين هو، جيڪو ايشيا/پئسفڪ (204 ملين)، اولهه يورپ (164 ملين)، CEMEA يعني وچ يورپ، وچ اوڀر ۽ آفريڪا (153.5 ملين)، اتر آمريڪا (148 ملين) ۽ لاطيني آمريڪا (102 ملين) جي مارڪيٽن ۾ لڳ ڀڳ برابر ورهايل هو.<ref>{{Cite press release |url=http://www.gartner.com/press_releases/asset_145891_11.html |title=Gartner Says Top Six Vendors Drive Worldwide Mobile Phone Sales to 21% Growth in 2005 |date=28 February 2006 |publisher=Gartner |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510220444/http://www.gartner.com/press_releases/asset_145891_11.html |archive-date=10 May 2012}}</ref> 1999ع کان پنجن سالن دوران نون سبسڪرپشنن جي لحاظ کان آفريڪا 58.2 سيڪڙو واڌ سان ٻين مارڪيٽن کان اڳتي نڪري ويو.<ref>{{cite journal|doi=10.1109/MSPEC.2006.1628825|title=Africa calling &#91;African wireless connection&#93;|year=2006|last1=Mbarika|first1=V.W.A.|last2=Mbarika|first2=I.|journal=IEEE Spectrum|volume=43|issue=5|pages=56–60|s2cid=30385268}}</ref> وڌندڙ طور تي اهي فون اهڙن نظامن ذريعي هلن ٿا، جن ۾ آواز جو مواد ڊجيٽل طور منتقل ٿيندو آهي، جهڙوڪ [[GSM]] يا [[W-CDMA]]، جڏهن ته ڪيترين ئي مارڪيٽن اينالاگ نظامن، جهڙوڪ [[ترقي يافته موبائل فون نظام|AMPS]]، کي ختم ڪرڻ شروع ڪيو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.amta.org.au/default.asp?Page=142|title=Ten Years of GSM in Australia|archive-url=https://web.archive.org/web/20080720110058/http://www.amta.org.au/default.asp?Page=142 |archive-date=20 July 2008|website=Australia Telecommunications Association|year=2003}}</ref> پردي جي پويان ٽيليفون مواصلات ۾ پڻ ڊرامائي تبديليون آيون آهن. 1988ع ۾ [[TAT-8]] جي ڪم شروع ڪرڻ کان پوءِ 1990ع واري ڏهاڪي ۾ [[نوري فائبر]] تي ٻڌل نظامن جو وڏي پيماني تي استعمال شروع ٿيو. نوري فائبر وسيلي مواصلات جو فائدو اهو آهي ته اهي ڊيٽا گنجائش ۾ تمام وڏي واڌ فراهم ڪن ٿا. TAT-8 پاڻ ان وقت وڇايل آخري ٽامي واري ڪيبل جي ڀيٽ ۾ ڏهه ڀيرا وڌيڪ ٽيليفون ڪالون کڻي سگهندو هو، جڏهن ته اڄ جون نوري فائبر ڪيبلون TAT-8 جي ڀيٽ ۾ 25 ڀيرا وڌيڪ ٽيليفون ڪالون کڻي سگهن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.att.com/history/milestones.html|title=Milestones in AT&T History|archive-url=https://web.archive.org/web/20080906003711/http://www.att.com/history/milestones.html |archive-date=6 September 2008|website=AT&T Knowledge Ventures|year=2006}}</ref> ڊيٽا گنجائش ۾ اها واڌ ڪيترن سببن ڪري ٿي: پهريون، نوري فائبر مقابلي وارين ٽيڪنالاجين جي ڀيٽ ۾ جسماني طور تمام ننڍا هوندا آهن. ٻيو، انهن ۾ [[ڪراس ٽاڪ]] جو مسئلو نه هوندو آهي، جنهن سبب انهن جا سوين فائبر آساني سان هڪ ئي ڪيبل ۾ گڏ ڪري سگهجن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://www.cs.ucl.ac.uk/staff/S.Bhatti/D51-notes/node21.html|title=Optical fibre waveguide|archive-url=https://web.archive.org/web/20060524033058/http://www.cs.ucl.ac.uk/staff/S.Bhatti/D51-notes/node21.html |archive-date=24 May 2006|first=Saleem|last=Bhatti|year=1995}}</ref> آخرڪار، ملٽي پليڪسنگ ۾ بهتري هڪ ئي فائبر جي ڊيٽا گنجائش ۾ انتهائي تيز واڌ آندي آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.cisco.com/univercd/cc/td/doc/product/mels/cm1500/dwdm/dwdm_ovr.pdf| title=Fundamentals of DWDM Technology|archive-url=https://web.archive.org/web/20120809084728/http://www.cisco.com/univercd/cc/td/doc/product/mels/cm1500/dwdm/dwdm_ovr.pdf |archive-date=9 August 2012|website=Cisco Systems|year=2006}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.lightreading.com/document.asp?doc_id=31358 |title=Report: DWDM No Match for Sonet |first=Mary |last=Jander |website=Light Reading |date=15 April 2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120724081909/http://www.lightreading.com/document.asp?doc_id=31358 |archive-date=24 July 2012}}</ref> ڪيترن ئي جديد نوري فائبر نيٽ ورڪن ۾ مواصلات کي مدد ڏيڻ وارو هڪ پروٽوڪول [[ايسنڪرونس ٽرانسفر موڊ]] (ATM) سڏجي ٿو. ATM پروٽوڪول ٻئي پيراگراف ۾ ذڪر ڪيل گڏيل [[ڊيٽا ترسيل]] کي ممڪن بڻائي ٿو. اهو عوامي ٽيليفون نيٽ ورڪن لاءِ مناسب آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو نيٽ ورڪ اندر ڊيٽا لاءِ هڪ رستو قائم ڪري ٿو ۽ ان رستي سان هڪ [[ٽريفڪ معاهدو]] ڳنڍي ٿو. ٽريفڪ معاهدو بنيادي طور صارف ۽ نيٽ ورڪ جي وچ ۾ اهو اتفاق آهي ته نيٽ ورڪ ڊيٽا سان ڪيئن ورتاءُ ڪندو؛ جيڪڏهن نيٽ ورڪ ٽريفڪ معاهدي جون شرطون پوريون نٿو ڪري سگهي، ته اهو رابطو قبول نٿو ڪري. هي ڳالهه اهم آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٽيليفون ڪالون اهڙو معاهدو طئي ڪري سگهن ٿيون، جنهن سان پاڻ لاءِ مستقل بِٽ شرح جي ضمانت حاصل ڪن؛ اهڙي ضمانت سڏ ڪندڙ جي آواز کي حصن ۾ دير ٿيڻ يا مڪمل طور ڪٽجڻ کان بچائي ٿي.<ref>{{cite book | last = Stallings | first = William | edition= 7th intl | title = Data and Computer Communications | url = https://archive.org/details/datacomputercomm00stal_1 | url-access = registration | publisher = Pearson Prentice Hall | year = 2004 | pages = [https://archive.org/details/datacomputercomm00stal_1/page/337 337–66] | isbn = 978-0-13-183311-1 }}</ref> ATM جا مقابلي وارا نظام، جهڙوڪ [[گھڻ-پروٽوڪول ليبل سوئچنگ]] (MPLS)، ساڳيو ڪم ڪن ٿا ۽ اميد ڪئي وڃي ٿي ته مستقبل ۾ ATM جي جاءِ وٺندا.<ref>{{cite web|url=http://www.networkworld.com/columnists/2002/0812edit.html|title=MPLS is the future, but ATM hangs on|archive-url=https://web.archive.org/web/20070706034545/http://www.networkworld.com/columnists/2002/0812edit.html |archive-date=6 July 2007|first=John|last=Dix|website=Network World|year=2002}}</ref><ref>{{cite news|last=Lazar|first=Irwin|title=The WAN Road Ahead: Ethernet or Bust?|url=http://www.telarus.com/industry/the-wan-road-ahead:-ethernet-or-bust.html|access-date=22 February 2011|newspaper=Telecom Industry Updates|date=22 February 2011|archive-date=2 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402021712/http://www.telarus.com/industry/the-wan-road-ahead:-ethernet-or-bust.html|url-status=dead}}</ref> === ريڊيو ۽ ٽيليويزن === {{Main|ريڊيو|ٽيليويزن|نشريات}} [[File:Digital broadcast standards.svg|thumb|upright=1.35|[[ڊجيٽل ٽيليويزن]] جا معيار ۽ دنيا ۾ انهن جي اختيار جو نقشو]] نشرياتي نظام ۾ مرڪزي اعليٰ طاقت وارو [[نشرياتي ٽاور]] هڪ اعليٰ فريڪوئنسي واري [[برقي مقناطيسي لهر]] ڪيترن ئي گهٽ طاقت وارن وصول ڪندڙن ڏانهن موڪليندو آهي. ٽاور مان موڪليل اعليٰ فريڪوئنسي واري لهر کي اهڙي سگنل سان ماڊوليٽ ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ تصويري يا صوتي معلومات شامل هوندي آهي. وصول ڪندڙ پوءِ [[اينٽينا ٽيونر]] ذريعي ان اعليٰ فريڪوئنسي واري لهر کي وصول ڪندو آهي، ۽ [[ڊي ماڊوليٽر]] استعمال ڪري تصويري يا صوتي معلومات وارو سگنل ٻيهر حاصل ڪيو ويندو آهي. نشرياتي سگنل يا ته اينالاگ هوندو آهي (جنهن ۾ سگنل معلومات جي لحاظ کان لڳاتار تبديل ٿيندو رهي ٿو) يا ڊجيٽل هوندو آهي (جنهن ۾ معلومات کي الڳ الڳ عددي قدرن جي صورت ۾ ڪوڊ ڪيو ويندو آهي).<ref name="stallings-intro" /><ref>{{Cite web|date=2000-12-07|title=How Radio Works|url=https://electronics.howstuffworks.com/radio.htm|access-date=2023-02-12|website=HowStuffWorks|language=en-us|archive-date=2 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160102215734/http://www.howstuffworks.com/radio.htm|url-status=live}}</ref> [[نشرياتي ميڊيا]] جي صنعت هن وقت پنهنجي ترقيءَ جي هڪ اهم موڙ تي بيٺل آهي، جتي ڪيترائي ملڪ اينالاگ نشريات مان ڊجيٽل نشريات ڏانهن منتقل ٿي رهيا آهن. اها تبديلي سستا، تيز ۽ وڌيڪ صلاحيت رکندڙ [[انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] تيار ٿيڻ سبب ممڪن ٿي آهي. ڊجيٽل نشريات جو بنيادي فائدو اهو آهي ته اهي روايتي اينالاگ نشريات سان لاڳاپيل ڪيترين ئي خامين کي ختم ڪن ٿيون. ٽيليويزن ۾ ان سان [[وڊيو شور|برف جهڙي تصوير]]، [[ٽيليويزن مداخلت (گھوسٽنگ)|گھوسٽنگ]] ۽ ٻين بگاڙن جو خاتمو ٿئي ٿو. اهي مسئلا اينالاگ ٽرانسميشن جي فطرت سبب پيدا ٿيندا آهن، جتي شور سبب ٿيندڙ تبديليون سڌو سنئون آخري نتيجي ۾ ظاهر ٿينديون آهن. ڊجيٽل ٽرانسميشن ۾ سگنلن کي وصول ٿيڻ وقت الڳ عددي قدرن ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي، تنهن ڪري ننڍيون تبديليون آخري نتيجي تي اثرانداز نه ٿينديون آهن. مثال طور جيڪڏهن ثنائي پيغام 1011 کي سگنل جي شدت [1.0 0.0 1.0 1.0] سان موڪليو وڃي ۽ اهو [0.9 0.2 1.1 0.9] جي شدت سان وصول ٿئي، ته به اهو صحيح طرح 1011 طور ئي ڊيڪوڊ ٿيندو. البت جيڪڏهن شور تمام گهڻو هجي ته ڊيڪوڊ ٿيل پيغام بدلجي سگهي ٿو. [[فارورڊ ايرر ڪوريڪشن]] استعمال ڪندي وصول ڪندڙ ڪجهه بٽ غلطيون درست ڪري سگهي ٿو، پر جيڪڏهن شور حد کان وڌي وڃي ته پيغام ناقابلِ سمجهه ٿي ويندو ۽ ٽرانسميشن ناڪام ٿي سگهي ٿي.<ref>{{Cite web|title=Digital Television in Australia|url=https://www.digitaltv.com.au/|access-date=6 June 2023|website=Digital Television News Australia|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180312123813/https://digitaltv.com.au/|archive-date=12 March 2018}}</ref><ref>{{cite book | last = Stallings | first = William | edition= 7th intl | title = Data and Computer Communications | url = https://archive.org/details/datacomputercomm00stal_1 | url-access = registration | publisher = Pearson Prentice Hall | year = 2004 | isbn = 978-0-13-183311-1 }}</ref> ڊجيٽل ٽيليويزن نشريات ۾ ٽي مقابلي وارا عالمي معيار موجود آهن، جن جي عالمي سطح تي اختيار ٿيڻ جا امڪان آهن. اهي [[ATSC]]، [[ڊي وي بي|DVB]] ۽ [[ISDB]] معيار آهن، ۽ انهن جو عالمي اختيار مٿئين نقشو ۾ ڏيکاريل آهي. اهي ٽيئي معيار وڊيو ڪمپريشن لاءِ [[MPEG-2]] استعمال ڪن ٿا. ATSC آڊيو ڪمپريشن لاءِ [[ڊولبي ڊجيٽل]] AC-3 استعمال ڪري ٿو، ISDB [[ايڊوانسڊ آڊيو ڪوڊنگ]] (MPEG-2 Part 7) استعمال ڪري ٿو، جڏهن ته DVB ۾ آڊيو ڪمپريشن لاءِ ڪو مقرر معيار ناهي، پر عام طور تي [[MPEG-1]] Part 3 Layer 2 استعمال ٿيندو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.dynamix.ca/doc/HDVhandbook1.pdf|title=HDV Technology Handbook|archive-url=https://web.archive.org/web/20060623142640/http://www.dynamix.ca/doc/HDVhandbook1.pdf |archive-date=23 June 2006|website=[[سوني]]|year=2004}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dvb.org/technology/standards_specifications/audio/index.xml|title=Audio |archive-url=https://web.archive.org/web/20060927002250/http://www.dvb.org/technology/standards_specifications/audio/index.xml |archive-date=27 September 2006|website=Digital Video Broadcasting Project|year=2003}}</ref> انهن نظامن ۾ ماڊوليشن جو طريقو پڻ مختلف هوندو آهي. ڊجيٽل آڊيو نشريات ۾ صورتحال وڌيڪ متحد آهي، جتي تقريباً سڀني ملڪن [[ڊجيٽل آڊيو براڊڪاسٽنگ]] (جنهن کي [[يوريڪا 147]] معيار به چيو وڃي ٿو) اختيار ڪيو آهي. رڳو آمريڪا [[HD Radio]] اختيار ڪيو، جيڪو يوريڪا 147 جي ابتڙ [[اِن-بينڊ آن-چينل ٽرانسميشن]] تي ٻڌل آهي، جنهن ۾ ڊجيٽل معلومات روايتي AM يا FM اينالاگ نشريات سان گڏ موڪلي ويندي آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.worlddab.org/cstatus.aspx|title=Status of DAB (US)|archive-url=https://web.archive.org/web/20060721060832/http://www.worlddab.org/cstatus.aspx |archive-date=21 July 2006|website=World DAB Forum|date=March 2005}}</ref> ان جي باوجود جو دنيا ڊجيٽل نشريات ڏانهن منتقل ٿي رهي آهي، اينالاگ ٽيليويزن اڃا به ڪيترن ئي ملڪن ۾ نشر ڪيو وڃي ٿو. آمريڪا هڪ نمايان استثنا هو، جنهن 12 جون 2009ع تي (تمام گهٽ طاقت وارن ٽي وي اسٽيشنن کان سواءِ) اينالاگ ٽيليويزن نشريات مڪمل طور بند ڪري ڇڏي، جڏهن ته ان کان اڳ تبديليءَ جي تاريخ ٻه ڀيرا ملتوي ڪئي وئي هئي.<ref>{{cite news | author=Brian Stelter | title=Changeover to Digital TV Off to a Smooth Start | url=https://www.nytimes.com/2009/06/14/business/media/14digital.html?_r=2&hp | work=New York Times | date=13 June 2009 | access-date=25 February 2017 | archive-date=14 December 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20171214130110/http://www.nytimes.com/2009/06/14/business/media/14digital.html?_r=2&hp | url-status=live }}</ref> ڪينيا پڻ ڪيترين ئي ديرن کان پوءِ ڊسمبر 2014ع ۾ اينالاگ ٽيليويزن نشريات بند ڪئي. رنگين اينالاگ ٽيليويزن لاءِ ٽي معيار استعمال ٿيندا هئا (انهن جي عالمي اختيار جو نقشو [[:File:NTSC-PAL-SECAM.png|هتي]] ڏسو)، جيڪي [[PAL]] (جرمني)، [[NTSC]] (آمريڪا) ۽ [[SECAM]] (فرانس) جي نالن سان سڃاتا وڃن ٿا. اينالاگ ريڊيو لاءِ ڊجيٽل ريڊيو ڏانهن منتقلي وڌيڪ ڏکي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڊجيٽل وصول ڪندڙن جي قيمت وڌيڪ آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.worlddab.org/dabprod.aspx|title=DAB Products|archive-url=https://web.archive.org/web/20060621082027/http://www.worlddab.org/dabprod.aspx |archive-date=21 June 2006|website=World DAB Forum|year=2006}}</ref> اينالاگ ريڊيو ۾ ماڊوليشن لاءِ عام طور تي ايمپليٽيوڊ ماڊوليشن ('''AM''') يا فريڪوئنسي ماڊوليشن ('''FM''') استعمال ڪئي ويندي آهي. [[اسٽيريوفونيڪ آواز|اسٽيريو آواز]] حاصل ڪرڻ لاءِ FM ۾ ايمپليٽيوڊ ماڊوليٽ ٿيل سب ڪيريئر استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته اسٽيريو AM يا [[C-QUAM]] لاءِ ڪواڊريچر ايمپليٽيوڊ ماڊوليشن استعمال ڪئي ويندي آهي. === انٽرنيٽ === [[File:OSI Model v1.svg|upright=1.2|thumb|[[او ايس آءِ حوالو ماڊل]]]] انٽرنيٽ ڪمپيوٽرن ۽ ڪمپيوٽر نيٽ ورڪن جو هڪ عالمي نيٽ ورڪ آهي، جيڪي هڪ ٻئي سان [[انٽرنيٽ پروٽوڪول]] (IP) استعمال ڪندي رابطو ڪن ٿا.<ref>{{Cite web |url=http://www.cnri.reston.va.us/what_is_internet.html |title=What Is The Internet (And What Makes It Work) |first1=Robert |last1=Kahn |first2=Vinton G. |last2=Cerf |website=Corporation for National Research Initiatives (CNRI) |date=December 1999 |url-status=live |access-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170715105113/http://www.cnri.reston.va.us/what_is_internet.html |archive-date=15 July 2017}} Specifically see footnote xv.</ref> انٽرنيٽ تي موجود هر ڪمپيوٽر وٽ هڪ منفرد [[آءِ پي پتو]] هوندو آهي، جنهن جي ذريعي ٻيا ڪمپيوٽر ان ڏانهن معلومات موڪلي سگهن ٿا. اهڙيءَ طرح انٽرنيٽ تي موجود هر ڪمپيوٽر پنهنجي آءِ پي پتي ذريعي ڪنهن به ٻئي ڪمپيوٽر ڏانهن پيغام موڪلي سگهي ٿو. انهن پيغامن ۾ موڪليندڙ ڪمپيوٽر جو آءِ پي پتو پڻ شامل هوندو آهي، جنهن سان ٻه طرفي رابطي جي سهولت پيدا ٿئي ٿي. اهڙيءَ ريت انٽرنيٽ بنيادي طور ڪمپيوٽرن جي وچ ۾ پيغامن جي مٽاسٽا جو هڪ نظام آهي.<ref>{{cite web |url=http://computer.howstuffworks.com/internet-infrastructure.htm |title=How Internet Infrastructure Works |website=Computer.HowStuffWorks.com |year=2007 |author=Jeff Tyson |access-date=22 May 2007 |archive-date=10 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100410162047/http://computer.howstuffworks.com/internet-infrastructure.htm |url-status=live }}</ref> اندازو آهي ته سال 2000ع ۾ ٻه طرفي ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪن مان وهندڙ معلومات جو 51٪ انٽرنيٽ ذريعي منتقل ٿي رهيو هو، جڏهن ته باقي گهڻو حصو (42٪) [[لينڊ لائن ٽيليفون]] ذريعي منتقل ٿيندو هو. 2007ع تائين انٽرنيٽ واضح طور تي غالب ٿي ويو ۽ ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪن مان منتقل ٿيندڙ سموري معلومات جو 97٪ انٽرنيٽ ذريعي وهڻ لڳو، جڏهن ته باقي لڳ ڀڳ 2٪ [[موبائل فون]] ذريعي منتقل ٿيو.<ref name="HilbertLopez2011"/> {{As of|2008}}، دنيا جي اندازاً 21.9٪ آبادي کي انٽرنيٽ تائين رسائي حاصل هئي، جنهن ۾ سڀ کان وڌيڪ رسائي اتر آمريڪا (73.6٪)، اوشيانيا/آسٽريليا (59.5٪) ۽ يورپ (48.1٪) ۾ هئي.<ref>{{Cite web|title=World Internet Users and Population Stats|url=https://www.internetworldstats.com/stats.htm|website=Internet World Stats|date=30 June 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20090202142301/http://internetworldstats.com/stats.htm |archive-date=2 February 2009}}</ref> [[براڊبينڊ انٽرنيٽ رسائي]] جي لحاظ کان [[آئس لينڊ]] (26.7٪)، [[ڏکڻ ڪوريا]] (25.4٪) ۽ [[نيدرلينڊز]] (25.3٪) دنيا ۾ اڳواڻ هئا.<ref>{{Cite web |title=OECD Broadband Statistics, December 2005 |url=http://www.oecd.org/document/39/0,2340,en_2649_34225_36459431_1_1_1_1,00.html |website=OECD |archive-url=https://web.archive.org/web/20090106012350/http://www.oecd.org/document/39,0,2340,en_2649_34225_36459431_1_1_1_1,00.html |archive-date=6 January 2009}}</ref> انٽرنيٽ جزوي طور [[رابطي جا پروٽوڪول|رابطي وارن پروٽوڪولن]] جي ڪري ڪم ڪندو آهي، جيڪي اهو طئي ڪن ٿا ته ڪمپيوٽر ۽ رائوٽر هڪ ٻئي سان ڪيئن رابطو ڪن. ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ جي رابطي جي نوعيت اهڙي آهي جو ان ۾ پرت وار (Layered) طريقو اختيار ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ پروٽوڪول اسٽيڪ جا مختلف پروٽوڪول تقريباً هڪ ٻئي کان آزاد نموني ڪم ڪندا آهن. ان سان هيٺين سطح وارن پروٽوڪولن کي مقامي نيٽ ورڪ جي ضرورتن موجب تبديل ڪري سگهجي ٿو، بغير ان جي ته مٿين سطح جا پروٽوڪول متاثر ٿين. ان جو هڪ عملي مثال اهو آهي ته [[ويب برائوزر]] ساڳيو ڪوڊ استعمال ڪندو، ڀلي اهو ڪمپيوٽر [[Ethernet]] ذريعي انٽرنيٽ سان ڳنڍيل هجي يا [[وائي فائي]] ذريعي. پروٽوڪولن بابت اڪثر [[او ايس آءِ حوالو ماڊل]] جي لحاظ سان ڳالهايو ويندو آهي، جيڪو 1983ع ۾ عالمي سطح تي هڪجهڙي نيٽ ورڪنگ پروٽوڪول جو مجموعو تيار ڪرڻ جي پهرين ڪوشش طور متعارف ٿيو هو، جيتوڻيڪ اها ڪوشش مڪمل ڪامياب نه ٿي سگهي.<ref>{{Cite web|title=The TCP/IP Guide - History of the OSI Reference Model|url=http://www.tcpipguide.com/free/t_HistoryoftheOSIReferenceModel.htm|first=Charles M.|last=Kozierok|date=2005|access-date=6 June 2023|website=The TCP/IP Guide|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170904204159/http://www.tcpipguide.com/free/t_HistoryoftheOSIReferenceModel.htm |archive-date=4 September 2017 }}</ref> انٽرنيٽ ۾ جڏهن ڊيٽا جا پيڪٽ دنيا جي مختلف حصن مان گذرن ٿا، تڏهن جسماني ذريعو ۽ ڊيٽا لنڪ پروٽوڪول ڪيترائي ڀيرا تبديل ٿي سگهن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ انٽرنيٽ ڪنهن خاص جسماني ذريعو يا ڊيٽا لنڪ پروٽوڪول جي پابندي نٿو رکي. ان ڪري هر مقامي نيٽ ورڪ لاءِ سڀ کان مناسب ميڊيا ۽ پروٽوڪول اختيار ڪيا ويندا آهن. عملي طور گهڻو ڪري بين البراعظمي رابطا نظري فائبر تي [[Asynchronous Transfer Mode]] (ATM) يا ان جهڙي جديد ٽيڪنالاجي استعمال ڪندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انٽرنيٽ اهڙن رابطن لاءِ عوامي سوئچ ٿيل ٽيليفون نيٽ ورڪ واري بنيادي ڍانچي کي به استعمال ڪري ٿو. نيٽ ورڪ پرت تي [[منطقي پتو|منطقي پتي]] لاءِ [[انٽرنيٽ پروٽوڪول]] (IP) معيار طور اختيار ڪيو ويو آهي. [[ورلڊ وائڊ ويب]] ۾ اهي آءِ پي پتا [[ڊومين نيم سسٽم]] ذريعي انسانن لاءِ پڙهڻ لائق نالن مان حاصل ڪيا ويندا آهن (مثال طور [[گوگل]] جو نالو 72.14.207.99 جهڙي آءِ پي پتي سان ڳنڍيل هوندو آهي). هن وقت انٽرنيٽ پروٽوڪول جو سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ نسخو نسخو چوٿون (IPv4) آهي، پر آهستي آهستي نسخو ڇهون (IPv6) ڏانهن منتقلي جاري آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.microsoft.com/technet/itsolutions/network/ipv6/introipv6.mspx|title=Introduction to IPv6|archive-url=https://web.archive.org/web/20081013065951/http://www.microsoft.com/technet/itsolutions/network/ipv6/introipv6.mspx |archive-date=13 October 2008|website=[[Microsoft Corporation]]|date=February 2006}}</ref> ٽرانسپورٽ پرت تي گهڻو ڪري رابطو يا ته [[ٽرانسميشن ڪنٽرول پروٽوڪول]] (TCP) يا [[يوزر ڊيٽاگرام پروٽوڪول]] (UDP) ذريعي ٿيندو آهي. TCP تڏهن استعمال ڪيو ويندو آهي جڏهن اهو ضروري هجي ته موڪليل هر پيغام سامهون واري ڪمپيوٽر تائين لازمي پهچي، جڏهن ته UDP تڏهن استعمال ٿيندو آهي جڏهن پيغام جو هر حالت ۾ پهچڻ ضروري نه هجي. TCP ۾ جيڪڏهن پيڪٽ گم ٿي وڃن ته انهن کي ٻيهر موڪليو ويندو آهي ۽ صحيح ترتيب سان مٿين پرتن ڏانهن پهچايو ويندو آهي. ان جي ابتڙ UDP ۾ نه ته گم ٿيل پيڪٽ ٻيهر موڪليا ويندا آهن ۽ نه ئي انهن جي ترتيب بحال ڪئي ويندي آهي. TCP ۽ UDP ٻنهي پيڪٽن ۾ [[TCP ۽ UDP پورٽ نمبرن جي فهرست|پورٽ نمبر]] شامل هوندا آهن، جيڪي اهو طئي ڪن ٿا ته پيڪٽ کي ڪهڙي ايپليڪيشن يا [[عمل (ڪمپيوٽنگ)|عمل]] سنڀاليندو.<ref>Stallings, pp. 683–702.</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ ڪجهه ايپليڪيشن پروٽوڪول مخصوص پورٽ استعمال ڪندا آهن، تنهن ڪري نيٽ ورڪ منتظم ٽرئفڪ کي مخصوص گهرجن مطابق منظم ڪري سگهن ٿا، جهڙوڪ ڪنهن خاص پورٽ ڏانهن ويندڙ ٽرئفڪ کي روڪي انٽرنيٽ رسائي محدود ڪرڻ يا ڪجهه ايپليڪيشنن کي [[WAN optimization|ترجيح]] ڏيڻ. ٽرانسپورٽ پرت کان مٿي ڪجهه اهڙا پروٽوڪول به استعمال ٿيندا آهن، جيڪي تقريباً سيشن ۽ پريزنٽيشن پرت سان واسطو رکن ٿا، جن ۾ خاص طور [[Secure Sockets Layer]] (SSL) ۽ [[Transport Layer Security]] (TLS) شامل آهن. اهي پروٽوڪول يقيني بڻائين ٿا ته ٻن ڌرين جي وچ ۾ منتقل ٿيندڙ ڊيٽا مڪمل طور رازداري سان محفوظ رهي.<ref>T. Dierks and C. Allen, The TLS Protocol Version 1.0, RFC 2246, 1999.</ref> ايپليڪيشن پرت تي ڪيترائي اهڙا پروٽوڪول آهن، جن سان انٽرنيٽ استعمال ڪندڙ روزمره واقف هوندا آهن، جهڙوڪ [[HTTP]] (ويب برائوزنگ)، [[POP3]] (اي ميل)، [[FTP]] (فائيل منتقلي)، [[IRC]] (انٽرنيٽ چيٽ)، [[BitTorrent]] (فائيل شيئرنگ) ۽ [[XMPP]] (فوري پيغام رساني). [[وائس اوور انٽرنيٽ پروٽوڪول]] (VoIP) ڊيٽا پيڪٽن کي [[هم وقتي]] آواز واري رابطي لاءِ استعمال ڪرڻ جي سهولت فراهم ڪري ٿو. اهڙن پيڪٽن کي آواز وارا پيڪٽ طور نشان لڳايو ويندو آهي، ۽ نيٽ ورڪ منتظم انهن کي ترجيح ڏئي سگهن ٿا ته جيئن حقيقي وقت واري گفتگو تي ٻين قسمن جي ڊيٽا (جهڙوڪ فائيل منتقلي يا اي ميل) جي ڀيٽ ۾ گهٽ اثر پوي. بهرحال، اهڙي ترجيح صرف انهن نيٽ ورڪن ۾ مؤثر هوندي آهي، جتي ڪافي گنجائش موجود هجي ۽ ترجيحي نظام فعال هجي، جهڙوڪ خانگي ڪارپوريٽ نيٽ ورڪ. عام انٽرنيٽ تي اهڙو انتظام هر هنڌ موجود نه هوندو آهي، تنهن ڪري خانگي نيٽ ورڪ ۽ عوامي انٽرنيٽ تي VoIP ڪالن جي معيار ۾ نمايان فرق ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web|url= http://www.telecomsadvice.org.uk/infosheets/voip_voice_over_internet_protocol_and_internet_telephony.htm|title= VoIP, Voice over Internet Protocol and Internet telephone calls|last= Multimedia|first= Crucible|date= 7 May 2011|access-date= 30 June 2011|archive-date= 24 January 2018|archive-url= https://web.archive.org/web/20180124045522/http://www.telecomsadvice.org.uk/infosheets/voip_voice_over_internet_protocol_and_internet_telephony.htm|url-status= live}}</ref> == پڻ ڏسندا == * [[ڏور ربطيات جي تاريخ]] == خارجي ڳنڍڻا == ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:انجنيئرنگ جا شعبا]] [[زمرو:ٽيليڪميونيڪيشن]] [[زمرو:ربطيات]] [[زمرو:ميڊيا ٽيڪنالاجي]] jzkz2icr1xpg3u7hk4ndf5jvwmwwi0r 390622 390621 2026-07-02T19:44:50Z Intisar Ali 8681 390622 wikitext text/x-wiki {{Short description|برقي يا اليڪٽرانڪ ذريعن وسيلي معلومات جي ترسيل}} [[فائل:Erdfunkstelle Raisting 2.jpg|thumb|[[جرمني]] جي [[باويريا]] صوبي جي [[رائسٽنگ]] ۾ سيٽلائيٽ مواصلات جي سڀ کان وڏي مرڪز تي [[سيٽلائيٽ مواصلات]] جي اينٽينا]] [[فائل:Internet map 1024.jpg|thumb|[[اوپٽي پراجيڪٽ]] پاران [[انٽرنيٽ]] جي هڪ حصي مان گذرندڙ مختلف رستن جي بصري نمائش]] '''ٽيلي ڪميونيڪيشن''' ('''Telecommunication''')، جنهن کي اڪثر جمع جي صورت ۾ يا مختصر طور '''ٽيليڪام''' پڻ چيو ويندو آهي، [[معلومات]] کي ڊگهي فاصلي تي [[برق]]ي يا [[اليڪٽرانڪس|اليڪٽرانڪ]] ذريعن وسيلي منتقل ڪرڻ جو عمل آهي، جيڪو عام طور ڪيبلن، [[ريڊيو لهر]]ن يا ٻين مواصلاتي ٽيڪنالاجين ذريعي انجام ڏنو ويندو آهي. اهي ترسيلي وسيلا [[مواصلاتي چينل]]ن ۾ ورهايا ويندا آهن، جيڪي [[ملٽي پليڪسنگ]] جي ذريعي هڪ ئي وسيلي تي ڪيترن ئي هم وقت [[مواصلاتي سيشن]]ن جي ترسيل کي ممڪن بڻائيندا آهن. اوڻيهين، ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ دوران ايجاد ٿيل ڊگهي فاصلي واريون ٽيڪنالاجيون عام طور برقي توانائي استعمال ڪنديون آهن، جن ۾ [[برقي تاربرقي]]، [[ٽيليفون]]، [[ٽيليويزن]] ۽ [[ريڊيو]] شامل آهن. شروعاتي [[ٽيليڪميونيڪيشن ڄار]]ن ۾ سگنلن جي ترسيل لاءِ ڌاتي تارون استعمال ٿينديون هيون. اهي ڄار ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين [[تاربرقي]] ۽ ٽيليفوني لاءِ استعمال ٿيندا رهيا. ويهين صديءَ جي پهرئين ڏهاڪي ۾ [[بي تار مواصلات]] جي ميدان ۾ هڪ وڏو انقلاب آيو، جنهن ۾ [[ريڊيو مواصلات]] بابت [[گوليئلمو مارڪوني]] جون اهم ڪاميابيون شامل هيون، جنهن تي کيس 1909ع جو [[فزڪس ۾ نوبل انعام]] مليو. برقي ۽ اليڪٽرانڪ ٽيليڪميونيڪيشن جي ٻين ابتدائي اڳواڻن ۾ [[چارلس ويٽ اسٽون]] ۽ [[سيميوئل مورس]] (تاربرقي جا گڏيل موجد)، [[انٽونيو ميوچي]]، [[فلپ رائيس]]، [[اليشا گري]] ۽ [[اليگزينڊر گراهم بيل]] (ٽيليفون جا موجد ۽ ترقي ڏيندڙ)، [[ايڊون آرمسٽرانگ]] ۽ [[لي ڊي فاريسٽ]] (ريڊيو جا موجد)، ۽ [[ولاديمير زوورڪِن]]، [[جان لوگي بيئرڊ]] ۽ [[فائلو فارنسورٿ]] (ٽيليويزن جا موجد) شامل آهن. 1960ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ڊجيٽل ٽيڪنالاجين جي تيزي سان واڌ سبب [[آواز]]ي مواصلات کي آهستي آهستي ڊيٽا جي ترسيل سان گڏايو ويو. ڌاتي وسيلي جي طبعياتي حدن [[آپٽيڪل فائبر]] جي ترقي کي هٿي ڏني.<ref name=":11">{{Cite web|title=How does a Gigabit Passive Optical Network (GPON) work?|url=https://www.eib.org/en/stories/what-is-gpon|access-date=7 June 2021|website=European Investment Bank|language=en|archive-date=7 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210607144149/https://www.eib.org/en/stories/what-is-gpon|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|author1=National Research Council |url=https://www.nap.edu/read/11711/chapter/3|year=2006|doi=10.17226/11711|isbn=978-0-309-10265-0|language=en|access-date=25 June 2021|archive-date=23 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210623221636/https://www.nap.edu/read/11711/chapter/3|url-status=live |title=Renewing U.S. Telecommunications Research |bibcode=2006nap..book11711N }}</ref><ref>{{Cite web|last=Cyphers|first=Bennett|date=16 October 2019|title=The Case for Fiber to the Home, Today: Why Fiber is a Superior Medium for 21st Century Broadband|url=https://www.eff.org/wp/case-fiber-home-today-why-fiber-superior-medium-21st-century-broadband|access-date=7 June 2021|website=Electronic Frontier Foundation|language=en|archive-date=3 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603233817/https://www.eff.org/wp/case-fiber-home-today-why-fiber-superior-medium-21st-century-broadband|url-status=live}}</ref> [[انٽرنيٽ]]، جيڪا ڪنهن هڪ مخصوص وسيلي تي دارومدار نٿي رکي، انفرادي استعمال ڪندڙن کي عالمي سطح تي خدمتن تائين رسائي فراهم ڪئي آهي ۽ مواصلات ۾ هنڌ ۽ وقت جون حدون وڌيڪ گهٽائي ڇڏيون آهن. == وصف == 1932ع ۾ [[آئي ٽي يو مڪمل اختيار ڪانفرنس|مڪمل اختيار ٽيليگراف ڪانفرنس]] ۽ ميڊرڊ ۾ ٿيل بين الاقوامي ريڊيو ٽيليگراف ڪانفرنس دوران ٻنهي تنظيمن گڏجي [[بين الاقوامي ٽيليڪميونيڪيشن يونين]] (ITU) جوڙي.<ref>{{cite web |title=International Telegraph Conference (Madrid, 1932) |url=https://www.itu.int/en/history/Pages/PlenipotentiaryConferences.aspx?conf=4.5 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230108011921/https://www.itu.int/en/history/Pages/PlenipotentiaryConferences.aspx?conf=4.5 |archive-date=8 January 2023 |access-date=8 January 2023 |publisher=ITU}}</ref> هنن ''ٽيليڪميونيڪيشن'' جي وصف هن ريت ڪئي: "تار، بي تار يا برقي سگنلنگ يا بصري سگنلنگ جي ٻين نظامن يا عملن وسيلي نشانين، سگنلن، تحرير، فيڪسيملين ۽ هر قسم جي آوازن جي ڪا به ٽيليگرافڪ يا ٽيليفونڪ مواصلات." بعد ۾ [[آئي ٽي يو ريڊيو ضابطا]] جي آرٽيڪل 1.3 تحت اها وصف ٻيهر تصديق ڪئي وئي، جنهن ۾ ان کي "نشانين، سگنلن، تحريرن، تصويرن، آوازن يا ڪنهن به نوعيت جي ڄاڻ جي ڪا به ترسيل، اخراج يا وصولي، جيڪا [[تار]]، ريڊيو، بصري يا ٻين برقي مقناطيسي نظامن وسيلي ڪئي وڃي" قرار ڏنو ويو.<ref>{{Cite web |date=2026-05-11 |title=Communication vs Telecommunications vs Data Communication: Best CCNA Guide on Key Differences in 3 Terms - The Cyber Skills |url=https://thecyberskills.com/communication-vs-telecommunications-vs-data-communication/ |access-date=2026-06-14 |language=en-US}}</ref> انهيءَ ڪري آهستي رفتار واريون مواصلاتي ٽيڪنالاجيون، جهڙوڪ [[ٽپال]] ۽ [[هوا-دٻاءُ نليون]]، ٽيليڪميونيڪيشن جي وصف ۾ شامل ناهن.<ref>{{citation |title=ITU Radio Regulations |title-link=ITU Radio Regulations |date=2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150319031957/https://www.itu.int/dms_pub/itu-s/oth/02/02/S02020000244501PDFE.PDF |archive-date=19 March 2015 |chapter=Article 1.3 |chapter-url=https://www.itu.int/dms_pub/itu-s/oth/02/02/S02020000244501PDFE.PDF |publisher=[[International Telecommunication Union]]}}</ref><ref>Constitution and Convention of the International Telecommunication Union, Annex (Geneva, 1992)</ref> ''ٽيليڪميونيڪيشن'' اصطلاح 1904ع ۾ فرانسيسي انجنيئر ۽ ناول نگار [[ايڊوار ايسٽونيئي]] وضع ڪيو، جنهن ان جي وصف "بجلي وسيلي خيال جي پري کان ترسيل" طور ڪئي.<ref>{{cite web|first=Jean-Marie|last=Dilhac|url=http://www.ieee.org/portal/cms_docs_iportals/iportals/aboutus/history_center/conferences/che2004/Dilhac.pdf|title=From tele-communicare to Telecommunications|website=[[Institute of Electrical and Electronics Engineers]] (IEEE) |archive-url=https://web.archive.org/web/20101202232403/http://www.ieee.org/portal/cms_docs_iportals/iportals/aboutus/history_center/conferences/che2004/Dilhac.pdf |archive-date=2 December 2010|year=2004}}</ref> ٽيليڪميونيڪيشن هڪ مرڪب اسم آهي، جيڪو يوناني اڳياڙي ''tele-'' (τῆλε)، جنهن جي معنيٰ "پري"، "دور" يا "فاصلي تي" آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=tele-&allowed_in_frame=0|title=Online Etymology Dictionary|access-date=19 August 2016|archive-date=25 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161225225345/http://www.etymonline.com/index.php?term=tele-&allowed_in_frame=0|url-status=live}}</ref> ۽ لاطيني فعل ''ڪميونيڪيئر''، جنهن جي معنيٰ "ونڊڻ" آهي، مان ٺهيل آهي.<ref name="oxford">{{cite web |url=http://oxforddictionaries.com/definition/english/telecommunication?view=uk |title=Telecommunication |work=Oxford Dictionaries |publisher=Oxford University Press |access-date=28 February 2013 |archive-date=30 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130430020541/http://oxforddictionaries.com/definition/english/telecommunication?view=uk |url-status=dead }}</ref><ref>''Telecommunication'', ''tele-'' and ''communication'', [[New Oxford American Dictionary]] (2nd edition), 2005.</ref> ''ڪميونيڪيشن'' لفظ انگريزيءَ ۾ پهريون ڀيرو چوڏهين صديءَ جي آخر ۾ استعمال ٿيو. اهو پراڻي فرانسيسي لفظ ''ڪومونيڪاسيون'' مان آيو، جيڪو لاطيني ''ڪميونيڪيشنم'' مان نڪتل آهي؛ اهو ''ڪميونيڪيئر'' جي ماضي واري جز جي بنياد مان ٺهيل عمل جو اسم آهي، جنهن جي معنيٰ "ونڊڻ، ورهائڻ، اطلاع ڏيڻ، گڏ ڪرڻ، شامل ڪرڻ" آهي، ۽ لفظي معنيٰ "عام ڪرڻ" آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=communication&allowed_in_frame=0|title=communication |website=Online Etymology Dictionary|access-date=19 August 2016|archive-date=14 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160914041535/http://www.etymonline.com/index.php?term=communication&allowed_in_frame=0|url-status=live}}</ref> == تاريخ == {{further|ٽيليڪميونيڪيشن جي تاريخ}} تاريخ دوران ڊگهي مفاصلي واري رابطي لاءِ ڪيترائي [[ترسيل وسيلا]] استعمال ڪيا ويا آهن، جن ۾ [[دونهين جا اشارا]]، [[مشعلون]]، [[سيميفور ٽيليگراف]]، [[اشارتي جهنڊا]]، بصري [[هيليوگراف]]، [[برقي تار]]ون، ۽ [[برقي مقناطيسي سگنل]] منتقل ڪرڻ لاءِ خالي فضا شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=Telecommunications and Networking |url=https://courses.aiu.edu/Telecommunications%20and%20Networking/SEC%201/SEC%201.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250110094619/https://courses.aiu.edu/Telecommunications%20and%20Networking/SEC%201/SEC%201.pdf |archive-date=10 January 2025 |access-date=14 June 2026 |website=Atlantic International University}}</ref> === برقي ۽ اليڪٽرانڪ دور کان اڳ === [[فائل:OptischerTelegraf.jpg|upright|thumb|[[ڪلاڊ شاپ]] جي [[سيميفور ٽاور]]ن مان هڪ جي نقل]] ڊگهي مفاصلي وارو رابطو بجلي ۽ برقي مقناطيسيت جي دريافت کان گهڻو اڳ استعمال ٿيندو هو، جنهن بعد [[ٽيليڪميونيڪيشن]] جي ايجاد ممڪن ٿي.<ref>{{Cite web |last=Wheeler |first=Heather |title=The evolution of long distance communication |url=https://www.hebronhawkeye.com/entertainment/2023/01/18/the-evolution-of-long-distance-communication/ |access-date=2026-06-14 |website=The Hawk Eye}}</ref> ان کان اڳ فاصلي تي رابطي لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪيترن ئي ذهين طريقن مان ڪجهه هتي بيان ڪيا ويا آهن. [[ڪبوتر پيغام رسان]] تاريخ دوران مختلف تهذيبن طرفان استعمال ڪيا ويا. [[ڪبوتر ٽپال]] جون پاڙون [[فارس]] ۾ هيون، جنهن کي پوءِ رومنن پنهنجي فوجي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو. [[فرونٽينس]] جي دعويٰ موجب [[جوليس سيزر]] [[گال]] جي فتح دوران ڪبوترن کي پيغام رسان طور استعمال ڪيو.<ref name="Levi">{{cite book |last=Levi |first=Wendell |title= The Pigeon|year= 1977|publisher= Levi Publishing Co, Inc|location= Sumter, SC|isbn=978-0-85390-013-9 }}</ref> [[يوناني]] پڻ [[قديم اولمپڪ رانديون|اولمپڪ رانديون]] جي فاتحن جا نالا مختلف شهرن ڏانهن ڪبوترن ذريعي موڪليندا هئا.<ref>{{cite book | last =Blechman | first =Andrew | title =Pigeons-The fascinating saga of the world's most revered and reviled bird. | publisher =University of Queensland Press | year =2007 | location =St Lucia, Queensland | url =http://www.uqp.uq.edu.au/book_details.php?id=9780702236419 | isbn =978-0-7022-3641-9 | url-status=dead | archive-url =https://web.archive.org/web/20080514003720/http://www.uqp.uq.edu.au/book_details.php?id=9780702236419 | archive-date =14 May 2008 | df =dmy-all }}</ref> اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ ڊچ حڪومت اهو نظام [[جاوا]] ۽ [[سوماترا]] ۾ استعمال ڪيو. 1849ع ۾ [[پال جوليس روئٽر]] [[آخن]] ۽ [[برسلز]] جي وچ ۾ اسٽاڪ مارڪيٽ جون قيمتون موڪلڻ لاءِ ڪبوترن جي خدمت شروع ڪئي، جيڪا ٽيليگرافي رابطو مڪمل ٿيڻ تائين هڪ سال جاري رهي.<ref>{{cite news| title =Chronology: Reuters, from pigeons to multimedia merger| newspaper =Reuters| url =https://www.reuters.com/article/rbssTechMediaTelecomNews/idUSL1849100620080219| format =Web article| access-date =21 February 2008| date =19 February 2008| archive-date =26 March 2008| archive-url =https://web.archive.org/web/20080326192232/http://www.reuters.com/article/rbssTechMediaTelecomNews/idUSL1849100620080219| url-status =live}}</ref> وچئين دور ۾ [[مشعلن]] جون زنجيرون عام طور ٽڪرين جي چوٽين تي اشارا پهچائڻ لاءِ استعمال ٿينديون هيون. انهن جو هڪ وڏو نقصان اهو هو ته اهي صرف هڪ بِٽ معلومات منتقل ڪري سگهنديون هيون، تنهنڪري پيغام جي معنيٰ، جهڙوڪ "دشمن نظر اچي ويو آهي"، اڳواٽ طئي ٿيل هوندي هئي. انهن جي استعمال جو هڪ مشهور مثال [[اسپيني آرماڊا]] دوران ملي ٿو، جڏهن مشعلن جي زنجير [[پليموٿ]] کان [[لنڊن]] تائين خبرداريءَ جو اشارو پهچايو.<ref>{{cite web | first=David | last=Ross | url=http://www.britainexpress.com/History/tudor/armada.htm | title=The Spanish Armada | archive-url=https://web.archive.org/web/20200104142345/https://www.britainexpress.com/History/tudor/armada.htm | archive-date=4 January 2020 | website=Britain Express | access-date=October 1, 2007}}</ref> 1792ع ۾ فرانسيسي انجنيئر [[ڪلاڊ شاپ]] [[ليل]] ۽ پيرس جي وچ ۾ پهريون مستقل بصري [[ٽيليگرافي]] نظام (يا [[سيميفور لائين]]) قائم ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://chappe.ec-lyon.fr/|archive-url=https://web.archive.org/web/20040409014107/http://chappe.ec-lyon.fr/|title=Les Télégraphes Chappe|archive-date=2004-04-09|website=Cédrick Chatenet|location=l'Ecole Centrale de Lyon|year=2003}}</ref> پر سيميفور نظام لاءِ ماهر آپريٽرن ۽ هر ڏهه کان ٽيهه ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي مهانگا ٽاور گهربل هوندا هئا. برقي ٽيليگراف سان مقابلي جي نتيجي ۾ ان جي آخري تجارتي لائين 1880ع ۾ بند ڪئي وئي.<ref>{{cite web|url=http://www.itu.int/itudoc/gs/promo/tsb/88192.pdf|title=CCIT/ITU-T 50 Years of Excellence|archive-url=https://web.archive.org/web/20200212173522/https://www.itu.int/itudoc/gs/promo/tsb/88192.pdf|archive-date=12 February 2020|website=International Telecommunication Union|year=2006}}</ref> === ٽيليگراف ۽ ٽيليفون === {{main|ٽيليگرافي|ٽيليفوني}} 25 جولاءِ 1837ع تي پهريون تجارتي [[برقي ٽيليگراف]] انگريز موجد سر [[وليم فوٿرگل ڪوڪ]] ۽ انگريز سائنسدان سر [[چارلس ويٽسٽون]] پاران پيش ڪيو ويو.<ref>{{cite book|first=William|last=Brockedone|title=Cooke and Wheatstone and the Invention of the Electric Telegraph|date=11 March 2013|publisher=Routledge |isbn=9780415846783}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/technology/connecting-britain/first-electric-telegraph/|title=Who made the first electric telegraph communications?|work=The Telegraph|access-date=7 August 2017|language=en-GB|archive-date=8 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808003926/http://www.telegraph.co.uk/technology/connecting-britain/first-electric-telegraph/|url-status=live}}</ref> ٻنهي موجدن پنهنجي اوزار کي نئين ايجاد بدران ”موجوده برقي مقناطيسي ٽيليگراف ۾ هڪ سڌارو“ قرار ڏنو.<ref>{{cite web|url=https://www.du.edu/~jcalvert/tel/morse/morse.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20010616184336/https://www.du.edu/~jcalvert/tel/morse/morse.htm|archive-date=2001-06-16|title=The Electromagnetic Telegraph|first=J. B.|last=Calvert|date=19 May 2004}}</ref> [[سيميوئل مورس]] به آزاديءَ سان برقي ٽيليگراف جو هڪ نمونو تيار ڪيو، جنهن جو هن 2 سيپٽمبر 1837ع تي ڪامياب نه ٿيندڙ مظاهرو ڪيو. [[مورس ڪوڊ|سندس ڪوڊ]] ويٽسٽون جي اشارتي طريقي جي ڀيٽ ۾ هڪ اهم ترقي هئي. پهرين [[ائٽلانٽڪ سمنڊ پار ٽيليگراف ڪيبل]] 27 جولاءِ 1866ع تي ڪاميابي سان مڪمل ڪئي وئي، جنهن سان پهريون ڀيرو ائٽلانٽڪ سمنڊ پار ٽيليڪميونيڪيشن ممڪن ٿي.<ref>{{cite web|url=http://www.sil.si.edu/digitalcollections/hst/atlantic-cable/|title=The Atlantic Cable |via=Smithsonian Libraries |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701144122/http://www.sil.si.edu/digitalcollections/hst/atlantic-cable/|archive-date=1 July 2017|website=Bern Dibner|publisher=Burndy Library Inc.|year=1959}}</ref> [[انتونيو ميوچي]] جي ”ڳالهائيندڙ ٽيليگراف“ ۽ [[يوهان فلپ رائس]] جي ''Telefon'' تي ابتدائي ڪوششن کان پوءِ، روايتي ٽيليفون جو پيٽنٽ [[اليگزينڊر گراهم بيل|اليگزينڊر بيل]] فيبروري 1876ع ۾ داخل ڪرايو (صرف ڪجهه ڪلاڪ اڳ [[ايليشا گري]] ساڳئي قسم جي اوزار لاءِ [[پيٽنٽ ڪيويٽ]] داخل ڪئي هئي).<ref>"[https://www.loc.gov/everyday-mysteries/technology/item/who-is-credited-with-inventing-the-telephone/ Who is credited with inventing the telephone?]", published 2022-02-22, updated 2024-9-12. Science Reference Section, Library of Congress.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.oberlin.edu/external/EOG/OYTT-images/ElishaGray.html|title=Elisha Gray|archive-url=https://web.archive.org/web/20170628164416/http://www2.oberlin.edu/external/EOG/OYTT-images/ElishaGray.html|archive-date=28 June 2017|website=Oberlin College Archives|publisher=Electronic Oberlin Group|year=2006}}</ref> پهرين تجارتي ٽيليفون خدمتون [[بيل ٽيليفون ڪمپني]] پاران 1878ع ۽ 1879ع ۾ ائٽلانٽڪ جي ٻنهي ڪنارن تي [[نيو هيون]] ۽ [[لنڊن]] شهرن ۾ قائم ڪيون ويون.<ref>{{cite web|url=http://www.connected-earth.com/Galleries/Telecommunicationsage/Thetelephone/index.htm|title=Connected Earth: The telephone|archive-url=https://web.archive.org/web/20060822104544/http://www.connected-earth.com/Galleries/Telecommunicationsage/Thetelephone/index.htm|archive-date=22 August 2006|publisher=BT|year=2006}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.att.com/history/milestones.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20030114033744/https://www.att.com/history/milestones.html|title=History of AT&T|archive-date=2003-01-14|website=AT&T}}</ref> === ريڊيو ۽ ٽيليويزن === {{main|ريڊيو|ٽيليويزن}} 1894ع ۾ اطالوي موجد [[گوليئلمو مارڪوني]] نئين دريافت ٿيل [[ريڊيو لهر]]ن جي اصول تي ٻڌل بي تار رابطي جي ترقي شروع ڪئي، ۽ 1901ع تائين هن اهو ثابت ڪري ڏيکاريو ته اهي لهرون ائٽلانٽڪ سمنڊ پار به موڪلي سگهجن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.teslasociety.com/biography.htm|title=Tesla Biography|archive-url=https://web.archive.org/web/20160114205727/http://www.teslasociety.com/biography.htm |archive-date=14 January 2016|first=Ljubo|last=Vujovic|website=Tesla Memorial Society of New York|year=1998}}</ref> اهو ريڊيو ذريعي [[بي تار ٽيليگرافي]] جي شروعات هئي. 17 ڊسمبر 1902ع تي [[مارڪوني اسٽيشن (گليس بي، نووا اسڪوٽيا)|ڪينيڊا جي نووا اسڪوٽيا صوبي جي گليس بي ۾ مارڪوني اسٽيشن]] تان موڪليل پيغام اتر آمريڪا کان ائٽلانٽڪ پار پهچندڙ دنيا جو پهريون ريڊيو پيغام بڻيو. 1904ع ۾ هڪ تجارتي خدمت قائم ڪئي وئي، جيڪا رڪنيت رکندڙ جهازن ڏانهن هر رات خبرن جا خلاصا موڪليندي هئي، ۽ اهي جهاز انهن کي پنهنجي اندروني اخبارن ۾ شامل ڪندا هئا.<ref>{{Cite web|title=TR Center - Talking Across the Ocean|url=https://www.theodorerooseveltcenter.org/Blog/Item/Talking%20Across%20the%20Ocean|access-date=2021-03-12|website=www.theodorerooseveltcenter.org|archive-date=17 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417162827/https://www.theodorerooseveltcenter.org/Blog/Item/Talking%20Across%20the%20Ocean|url-status=live}}</ref> [[پهرين عالمي جنگ]] فوجي رابطن لاءِ ريڊيو جي ترقي کي تيز ڪيو. جنگ کان پوءِ 1920ع واري ڏهاڪي ۾ تجارتي [[اي ايم نشريات]] شروع ٿي، جيڪا تفريح ۽ خبرن جو هڪ اهم عوامي ذريعو بڻجي وئي. [[ٻي عالمي جنگ]] وري جهازن ۽ زميني فوجي رابطن، ريڊيو نيويگيشن ۽ ريڊار جي جنگي ضرورتن سبب ريڊيو جي ترقي کي وڌيڪ تيز ڪيو.<ref>{{cite book|isbn=9781118104644|last=Thompson|first=R.J. Jr.|year=2011|title=Crystal Clear: The Struggle for Reliable Communications Technology in World War II|location=Hoboken, NJ|publisher=Wiley}}</ref> ريڊيو جي [[ايف ايم نشريات|اسٽيريو ايف ايم نشريات]] جي ترقي آمريڪا ۾ 1930ع واري ڏهاڪي ۽ برطانيا ۾ 1940ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ٿي،<ref name="BBC1946">{{cite web |title=Report 1946-04 – Frequency Modulation |url=https://www.bbc.co.uk/rd/publications/rdreport_1946_04 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200103173115/https://www.bbc.co.uk/rd/publications/rdreport_1946_04 |archive-date=2020-01-03 |access-date=2020-01-03 |website=BBC Research & Development|date=January 1946 }}</ref> ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ان اي ايم کي غالب تجارتي معيار طور گهڻي حد تائين تبديل ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite book | isbn=9781623566654 | last1=Théberge | first1=P. | last2=Devine | first2=K. | last3=Everrett | first3=T | year=2015 | title=Living Stereo: Histories and Cultures of Multichannel Sound | location=New York | publisher=Bloomsbury Publishing}}</ref> 25 مارچ 1925ع تي [[جان لوگي بيئرڊ]] لنڊن جي [[سيلفرجز]] ڊپارٽمينٽل اسٽور ۾ هلندڙ تصويرن جي ترسيل جو مظاهرو ڪيو. بيئرڊ جو اوزار [[پال نپڪو]] جي [[نپڪو ڊسڪ]] تي ٻڌل هو، تنهنڪري اهو [[ميڪانيڪي ٽيليويزن]] جي نالي سان مشهور ٿيو. اهو نظام [[برٽش براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]] پاران 30 سيپٽمبر 1929ع کان شروع ڪيل تجرباتي نشريات جو بنياد بڻيو.<ref>{{cite web|url=http://www.mztv.com/newframe.asp?content=http://www.mztv.com/pioneers.html | title=The Pioneers | archive-url=https://web.archive.org/web/20130514070220/http://www.mztv.com/newframe.asp?content=http%3A%2F%2Fwww.mztv.com%2Fpioneers.html | archive-date=14 May 2013 | website=MZTV Museum of Television | year=2006}}</ref> === ويڪيوم ٽيوب === {{main|ويڪيوم ٽيوب}} ويڪيوم ٽيوبون ڪيترن ئي بنيادي برقياتي عملن، جهڙوڪ سگنلن جي [[طاقت واڌارو|طاقت واڌاري]] ۽ برقي رو جي [[سڌارڻ (برقيات)|سڌارڻ]] لاءِ گرم [[گرم ڪيٿوڊ|ڪيٿوڊ]] مان نڪرندڙ [[ٿرميونڪ اخراج]] ٿيندڙ اليڪٽرانن کي استعمال ڪنديون آهن.<ref>{{Cite news |title=Electron tube {{!}} Vacuum Tubes, Cathode Rays, & Applications {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/technology/electron-tube |access-date=2026-06-14 |work=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> سڀ کان سادي ويڪيوم ٽيوب، يعني [[ڊائيوڊ]]، جيڪا 1904ع ۾ [[جان ايمبروز فليمنگ]] ايجاد ڪئي، رڳو هڪ گرم اليڪٽران خارج ڪندڙ ڪيٿوڊ ۽ هڪ اينوڊ تي مشتمل هوندي آهي. اليڪٽران هن اوزار ۾ صرف هڪ طرف، يعني ڪيٿوڊ کان اينوڊ ڏانهن وهي سگهن ٿا. ٽيوب اندر هڪ يا وڌيڪ [[ضابطو ڄاري]] شامل ڪرڻ سان ڪيٿوڊ ۽ اينوڊ جي وچ ۾ وهندڙ برقي رو کي ڄاري يا ڄارين تي لاڳو ٿيل وولٽيج ذريعي ڪنٽرول ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite web|last=Hoddeson|first=L|title=The Vacuum Tube|url=https://www.pbs.org/transistor/science/events/vacuumt.html|publisher=PBS|access-date=6 May 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120415063342/http://www.pbs.org/transistor/science/events/vacuumt.html | archive-date=15 April 2012}}</ref> اهي اوزار ويهين صديءَ جي پهرين اڌ دوران برقي سرڪٽن جو بنيادي حصو بڻيا ۽ ريڊيو، ٽيليويزن، ريڊار، [[آواز جي رڪارڊنگ ۽ ٻيهر پيداوار]]، ڊگهي فاصلي وارن ٽيليفون نيٽ ورڪن، ۽ اينالاگ توڙي شروعاتي ڊجيٽل [[ڪمپيوٽر]]ن جي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. جيتوڻيڪ ڪجهه شعبن ۾ اڳ ئي [[اسپارڪ گيپ ٽرانسميٽر]] ۽ [[ميڪانيڪي ڪمپيوٽر]] جهڙيون ٽيڪنالاجيون استعمال ٿي رهيون هيون، پر ٿرميونڪ ويڪيوم ٽيوب جي ايجاد انهن ٽيڪنالاجين کي وسيع ۽ عملي استعمال لائق بڻايو، جنهن سان [[برقيات]] جي شعبي جي بنياد پئي.<ref>{{cite book |last1=Macksey |first1=Kenneth |last2=Woodhouse |first2=William |year=1991 |chapter=Electronics |title=The Penguin Encyclopedia of Modern Warfare: 1850 to the present day |publisher=Viking |page=110 |isbn=978-0-670-82698-8 |quote=The electronics age may be said to have been ushered in with the invention of the vacuum diode valve in 1902 by the Briton John Fleming (himself coining the word 'electronics'), the immediate application being in the field of radio.}}</ref> ويهين صديءَ جي اڪثر حصي دوران ٽيليويزنن ۾ هڪ خاص قسم جي ويڪيوم ٽيوب، يعني [[ڪيٿوڊ ري ٽيوب]]، استعمال ٿيندي هئي، جيڪا [[ڪارل فرڊيننڊ برائون]] ايجاد ڪئي هئي. اهڙي ٽيليويزن جو پهريون اميد افزا نمونو [[فائلو فارنسورٿ]] تيار ڪيو، جنهن 7 سيپٽمبر 1927ع تي پنهنجي خاندان آڏو ان جو مظاهرو ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/farnsworth.html|title=Philo Farnsworth | archive-url=https://web.archive.org/web/20090930214902/http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/farnsworth.html |archive-date=30 September 2009|first=Neil|last=Postman|website=[[TIME Magazine]]|date=29 March 1999}}</ref> ٻي عالمي جنگ کان پوءِ رڪجي ويل تجربا ٻيهر شروع ٿيا ۽ ٽيليويزن گهرن ۾ تفريح ۽ نشريات جو هڪ اهم ذريعو بڻجي ويو. 1940ع واري ڏهاڪي دوران [[نيم موصل اوزار]]ن جي ايجاد سان [[ٺوس-حالت برقيات|ٺوس-حالت]] وارا اوزار تيار ڪرڻ ممڪن ٿيو، جيڪي ويڪيوم ٽيوبن جي ڀيٽ ۾ ننڍا، سستا، وڌيڪ ڪارائتا، وڌيڪ قابلِ اعتماد ۽ وڌيڪ پائيدار هئا. 1960ع واري ڏهاڪي جي وچ کان ويڪيوم ٽيوبن جي جاءِ [[ٽرانزسٽر]]ن وٺڻ شروع ڪئي. تنهن هوندي به ويڪيوم ٽيوبون اڄ به ڪجهه اعليٰ فريڪوئنسي وارن طاقت وڌائيندڙن ۾ استعمال ٿين ٿيون. === ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ ۽ انٽرنيٽ === {{main|ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ|انٽرنيٽ}} 11 سيپٽمبر 1940ع تي [[جارج اسٽيبٽز]] نيويارڪ مان [[ٽيليٽائپ]] ذريعي پنهنجي ''ڪامپليڪس نمبر ڪيلڪيوليٽر'' لاءِ مسئلا موڪليا ۽ انهن جا حساب ڪيل نتيجا [[نيو هيمپشائر]] ۾ [[ڊارٽمٿ ڪاليج]] مان واپس حاصل ڪيا.<ref>{{Cite web|title=George Stibitz (1904–1995) | url=http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm | access-date=6 June 2023|website=www.kerryr.net|publisher=Kerry Redshaw|archive-date=15 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815235330/http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm|url-status=live}}</ref> مرڪزي ڪمپيوٽر ([[مرڪزي ڪمپيوٽر]]) ۽ پري موجود [[غير ذهين ٽرمينل]]ن تي ٻڌل هي ترتيب 1970ع واري ڏهاڪي تائين وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي رهي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾ [[پال باران]] ۽ آزاديءَ سان [[ڊونلڊ ڊيوس]] [[پيڪيٽ سوئچنگ]] تي تحقيق شروع ڪئي، جيڪا اهڙي ٽيڪنالاجي آهي جنهن ۾ پيغام کي ننڍن حصن ۾ ورهائي، مرڪزي ڪمپيوٽر مان گذارڻ کان سواءِ، [[ايسنڪرونس ٽرانسفر موڊ|غير هم وقت]] طريقي سان منزل ڏانهن موڪليو ويندو آهي. 5 ڊسمبر 1969ع تي چار-نوڊن تي مشتمل هڪ [[ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ]] قائم ٿيو، جيڪو [[آرپانيٽ]] جي شروعات ثابت ٿيو، ۽ 1981ع تائين اهو وڌي 213 [[نوڊ (نيٽ ورڪنگ)|نوڊ]]ن تائين پهچي ويو.<ref>{{cite book | last = Hafner | first = Katie | title = Where Wizards Stay Up Late: The Origins Of The Internet | publisher = Simon & Schuster | year = 1998 | isbn = 978-0-684-83267-8 }}</ref> بعد ۾ آرپانيٽ ٻين نيٽ ورڪن سان ضم ٿي [[انٽرنيٽ]] بڻجي ويو. جڏهن ته انٽرنيٽ جي ترقي [[انٽرنيٽ انجنيئرنگ ٽاسڪ فورس]] (IETF) جي مرڪزي ڌيان هيٺ رهي، جنهن [[تبصري لاءِ درخواست]] (RFC) دستاويزن جو هڪ سلسلو جاري ڪيو، ساڳئي وقت صنعتي تحقيقاتي مرڪزن ۾ ٻيون به اهم نيٽ ورڪنگ ترقيون ٿيون، جهڙوڪ [[ايٿرنيٽ]] (1983ع)، [[ٽوڪن رنگ]] (1984ع){{citation needed|date=April 2018}} ۽ [[تاري نما نيٽ ورڪ]] بناوت تي ٻڌل [[مقامي ايراضي نيٽ ورڪ]] (LAN) جي ترقي. === ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ ۽ انٽرنيٽ === {{main|ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ|انٽرنيٽ}} 11 سيپٽمبر 1940ع تي [[جارج اسٽيبٽز]] نيويارڪ مان [[ٽيليٽائپ]] ذريعي پنهنجي ''ڪامپليڪس نمبر ڪيلڪيوليٽر'' لاءِ مسئلا موڪليا ۽ انهن جا حساب ڪيل نتيجا [[نيو هيمپشائر]] ۾ [[ڊارٽمٿ ڪاليج]] مان واپس حاصل ڪيا.<ref>{{Cite web|title=George Stibitz (1904–1995) | url=http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm | access-date=6 June 2023|website=www.kerryr.net|publisher=Kerry Redshaw|archive-date=15 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815235330/http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm|url-status=live}}</ref> مرڪزي ڪمپيوٽر ([[مرڪزي ڪمپيوٽر]]) ۽ پري موجود [[غير ذهين ٽرمينل]]ن تي ٻڌل هي ترتيب 1970ع واري ڏهاڪي تائين وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي رهي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾ [[پال باران]] ۽ آزاديءَ سان [[ڊونلڊ ڊيوس]] [[پيڪيٽ سوئچنگ]] تي تحقيق شروع ڪئي، جيڪا اهڙي ٽيڪنالاجي آهي جنهن ۾ پيغام کي ننڍن حصن ۾ ورهائي، مرڪزي ڪمپيوٽر مان گذارڻ کان سواءِ، [[ايسنڪرونس ٽرانسفر موڊ|غير هم وقت]] طريقي سان منزل ڏانهن موڪليو ويندو آهي. 5 ڊسمبر 1969ع تي چار-نوڊن تي مشتمل هڪ [[ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ]] قائم ٿيو، جيڪو [[آرپانيٽ]] جي شروعات ثابت ٿيو، ۽ 1981ع تائين اهو وڌي 213 [[نوڊ (نيٽ ورڪنگ)|نوڊ]]ن تائين پهچي ويو.<ref>{{cite book | last = Hafner | first = Katie | title = Where Wizards Stay Up Late: The Origins Of The Internet | publisher = Simon & Schuster | year = 1998 | isbn = 978-0-684-83267-8 }}</ref> بعد ۾ آرپانيٽ ٻين نيٽ ورڪن سان ضم ٿي [[انٽرنيٽ]] بڻجي ويو. جڏهن ته انٽرنيٽ جي ترقي [[انٽرنيٽ انجنيئرنگ ٽاسڪ فورس]] (IETF) جي مرڪزي ڌيان هيٺ رهي، جنهن [[تبصري لاءِ درخواست]] (RFC) دستاويزن جو هڪ سلسلو جاري ڪيو، ساڳئي وقت صنعتي تحقيقاتي مرڪزن ۾ ٻيون به اهم نيٽ ورڪنگ ترقيون ٿيون، جهڙوڪ [[ايٿرنيٽ]] (1983ع)، [[ٽوڪن رنگ]] (1984ع){{citation needed|date=April 2018}} ۽ [[تاري نما نيٽ ورڪ]] بناوت تي ٻڌل [[مقامي ايراضي نيٽ ورڪ]] (LAN) جي ترقي. === ترسيل جي گنجائش ۾ واڌ === ٻطرفي ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪن وسيلي دنيا ۾ معلومات جي مٽاسٽا جي مؤثر گنجائش 1986ع ۾ بهترين نموني سان دٻايل معلومات جي 281 [[پيٽابائيٽ]] (PB) مان وڌي 1993ع ۾ 471 پيٽابائيٽ، 2000ع ۾ 2.2 [[ايگزابائيٽ]] (EB)، ۽ 2007ع ۾ 65 ايگزابائيٽ تائين پهچي وئي.<ref name="HilbertLopez2011">{{cite journal|title=The World's Technological Capacity to Store, Communicate, and Compute Information|first1=Martin|last1=Hilbert|first2=Priscila|last2=López|year=2011|journal=[[Science (journal)|Science]]|volume=332|issue=6025|pages=60–65 | doi=10.1126/science.1200970 | pmid=21310967 | bibcode=2011Sci...332...60H|s2cid=206531385|doi-access=free}}</ref> معلومات جي لحاظ کان هي مقدار 1986ع ۾ في ماڻهو روزانو اخبار جي ٻن صفحن جي برابر هئي، جيڪا 2007ع تائين وڌي في ماڻهو روزانو ڇهن مڪمل اخبارن جي برابر ٿي وئي.<ref>{{cite news|url=http://ideas.economist.com/video/giant-sifting-sound-0|title=video animation|newspaper=The Economist|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118072720/http://ideas.economist.com/video/giant-sifting-sound-0 |archive-date=18 January 2012}}</ref> هن واڌ کي نظر ۾ رکندي، ٽيليڪميونيڪيشن عالمي معيشت ۾ ڏينهون ڏينهن وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪري رهي آهي، ۽ 2012ع ۾ عالمي ٽيليڪميونيڪيشن صنعت جو حجم لڳ ڀڳ 4.7 ٽريلين آمريڪي ڊالر هو.<ref name="plunkettresearch01">{{cite web | url=http://www.plunkettresearch.com/Telecommunications/TelecommunicationsStatistics/tabid/96/Default.aspx | title=Worldwide Telecommunications Industry Revenues | archive-url=https://web.archive.org/web/20100328045302/http://www.plunkettresearch.com/Telecommunications/TelecommunicationsStatistics/tabid/96/Default.aspx |archive-date=28 March 2010|website=Plunkett's Telecommunications Industry Almanac 2010|date=1 June 2010}}</ref><ref name="plunkettresearch02">{{Cite web |title=Introduction to the Telecommunications Industry |url=http://www.plunkettresearch.com/telecommunications-market-research/industry-and-business-data/statistics |website=Plunkett Research |archive-url=https://web.archive.org/web/20121022031016/http://www.plunkettresearch.com/telecommunications-market-research/industry-and-business-data/statistics |archive-date=22 October 2012}}</ref> 2010ع ۾ عالمي ٽيليڪميونيڪيشن صنعت جي خدمتن مان حاصل ٿيندڙ آمدني جو اندازو 1.5 ٽريلين آمريڪي ڊالر لڳايو ويو، جيڪا دنيا جي مجموعي قومي پيداوار ([[جي ڊي پي]]) جو لڳ ڀڳ 2.4 سيڪڙو هئي.<ref name="plunkettresearch01" /> == فني تصور == جديد ٽيليڪميونيڪيشن ڪيترن ئي بنيادي تصورن تي ٻڌل آهي، جيڪي هڪ صديءَ کان به وڌيڪ عرصي دوران تدريجي طور ترقي ۽ بهتري ماڻيندا رهيا آهن. === بنيادي جزا === ٽيليڪميونيڪيشن ٽيڪنالاجين کي بنيادي طور [[تارائتو مواصلات|تارائتن]] ۽ بي تار طريقن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. مجموعي طور هڪ بنيادي ٽيليڪميونيڪيشن نظام ٽن اهم حصن تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ هميشه موجود هوندا آهن: * [[موڪليندڙ]]، جيڪو معلومات حاصل ڪري ان کي [[اشارو|اشاري]] ۾ تبديل ڪري ٿو. * [[ترسيل ذريعو]]، جنهن کي ''جسماني چينل'' پڻ چيو ويندو آهي، جيڪو اشاري کي منتقل ڪري ٿو (مثال طور [[آزاد خلا نظري مواصلات|آزاد خلا وارو چينل]]). * [[وصول ڪندڙ]]، جيڪو چينل مان اشاري کي حاصل ڪري ان کي ٻيهر وصول ڪندڙ لاءِ قابلِ استعمال معلومات ۾ تبديل ڪري ٿو. هڪ [[ريڊيو نشرياتي اسٽيشن]] ۾ اسٽيشن جو وڏو [[طاقت وڌائيندڙ]] موڪليندڙ هوندو آهي، جڏهن ته نشرياتي [[ريڊيو اينٽينا]] طاقت وڌائيندڙ ۽ آزاد خلا واري چينل جي وچ ۾ رابطي جو ذريعو هوندي آهي. آزاد خلا وارو چينل ترسيل جو ذريعو هوندو آهي، ۽ وصول ڪندڙ جي اينٽينا آزاد خلا واري چينل ۽ وصول ڪندڙ جي وچ ۾ رابطي جو ذريعو هوندي آهي. ان کان پوءِ [[ريڊيو وصول ڪندڙ]] ريڊيو اشاري جي آخري منزل هوندو آهي، جتي برقي اشاري کي آواز ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي. ٽيليڪميونيڪيشن نظام ڪڏهن ڪڏهن [[ٻطرفي مواصلات|ٻطرفا]] (Duplex) پڻ هوندا آهن، جن ۾ هڪ ئي برقي اوزار موڪليندڙ ۽ وصول ڪندڙ ٻنهي طور ڪم ڪندو آهي، جنهن کي ''[[ٽرانسيور]]'' چيو ويندو آهي (مثال طور [[موبائل فون]]).<ref name="stallings-intro">{{cite book | last = Haykin | first = Simon | edition= 4th | title = Communication Systems | url = https://archive.org/details/communicationsy000simo | url-access = registration | publisher = John Wiley & Sons | year = 2001 | pages = [https://archive.org/details/communicationsy000simo/page/n21 1]–3 | isbn = 978-0-471-17869-9 }}</ref> ٽرانسيور اندر موڪليندڙ ۽ وصول ڪندڙ جا برقي حصا هڪ ٻئي کان گهڻي حد تائين آزاد هوندا آهن. ان جو سبب اهو آهي ته ريڊيو موڪليندڙن ۾ طاقت وڌائيندڙ واٽ يا ڪلوواٽ جي سطح تي ڪم ڪندا آهن، جڏهن ته ريڊيو وصول ڪندڙ صرف مائيڪروواٽ يا [[نانوواٽ]] جي سطح جي اشارن سان ڪم ڪندا آهن. تنهن ڪري ٽرانسيورن کي اهڙي احتياط سان ٺاهيو ويندو آهي جو انهن جا وڌيڪ طاقت وارا ۽ گهٽ طاقت وارا حصا هڪ ٻئي تي اثرانداز نه ٿين. مقرر ٿيل تارن ذريعي ٿيندڙ ٽيليڪميونيڪيشن کي [[نقطو-کان-نقطو مواصلات]] چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها هڪ موڪليندڙ ۽ هڪ وصول ڪندڙ جي وچ ۾ ٿيندي آهي. جڏهن ته ريڊيو ذريعي ٿيندڙ مواصلات کي [[نشريات|نشرياتي مواصلات]] چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ هڪ طاقتور موڪليندڙ ۽ ڪيترائي گهٽ طاقت وارا پر حساس ريڊيو وصول ڪندڙ شامل هوندا آهن.<ref name="stallings-intro" /> اهڙا ٽيليڪميونيڪيشن نظام، جن ۾ ڪيترائي موڪليندڙ ۽ ڪيترائي وصول ڪندڙ گڏيل طور هڪ ئي جسماني چينل کي استعمال ڪرڻ لاءِ ترتيب ڏنل هوندا آهن، [[گهڻ رستي منتقلي]] (Multiplex Systems) سڏبا آهن. جسماني چينلن جي اهڙي گڏيل استعمال سان عام طور تي خرچن ۾ نمايان گهٽتائي اچي ٿي. گهڻ رستي وارا نظام ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪن ۾ ترتيب ڏنا ويندا آهن، جتي گهڻ رستي وارا اشارا مختلف مرڪزن تي سوئچ ٿي صحيح وصول ڪندڙ تائين پهچندا آهن. === اينالاگ ۽ ڊجيٽل مواصلات === مواصلات کي [[اينالاگ اشارو|اينالاگ]] يا [[ڊجيٽل اشارو]]ن جي صورت ۾ رمزبند ڪري سگهجي ٿو، جيڪي وري [[اينالاگ مواصلات|اينالاگ]] يا [[ڊجيٽل مواصلات|ڊجيٽل]] نظامن ذريعي منتقل ٿيندا آهن. اينالاگ اشارا معلومات جي لحاظ کان مسلسل تبديل ٿيندا رهندا آهن، جڏهن ته ڊجيٽل اشارا معلومات کي الڳ الڳ قدرن (جهڙوڪ هڪن ۽ صفرن) جي صورت ۾ ظاهر ڪندا آهن.<ref name=Ambardar>{{cite book | last = Ambardar | first = Ashok | edition = 2nd | title = Analog and Digital Signal Processing | publisher = Brooks| year = 1999 | pages = [https://archive.org/details/analogdigitalsig00amba/page/1 1–2] | isbn = 978-0-534-95409-3 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/analogdigitalsig00amba/page/1 }}</ref> منتقلي ۽ وصولي دوران اينالاگ اشارن ۾ موجود معلومات غير مطلوب [[شور (اشارن جي عملڪاري)|شور]] سبب خراب ٿيندي آهي. عام طور مواصلاتي نظام ۾ شور کي هڪ [[بي ترتيب عمل]] جي ذريعي گهربل اشاري ۾ اضافي يا گهٽتائي جي صورت ۾ ظاهر ڪيو ويندو آهي. اهڙي قسم جي شور کي [[واڌو شور]] چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ مختلف وقتن تي اهو مثبت يا منفي ٻنهي صورتن ۾ ٿي سگهي ٿو. جيستائين واڌو شور ڪنهن خاص حد کان وڌيڪ نه ٿئي، تيستائين ڊجيٽل اشارن ۾ موجود معلومات محفوظ رهندي آهي. شور جي مقابلي ۾ اها مزاحمت ڊجيٽل اشارن جو اينالاگ اشارن تي هڪ اهم فائدو آهي. بهرحال، جڏهن شور نظام جي پاڻمرادو غلطي درست ڪرڻ جي صلاحيت کان وڌي وڃي ٿو، تڏهن ڊجيٽل نظام اوچتو مڪمل طور ناڪام ٿي وڃي ٿو. ان جي ابتڙ، اينالاگ نظام آهستي آهستي خراب ٿيندو آهي؛ شور وڌڻ سان اشارو بتدريج گهٽ معيار وارو ٿيندو آهي، پر ڪجهه حد تائين استعمال لائق رهندو آهي. ان کان علاوه، [[مسلسل اشارو|مسلسل ڊيٽا]] جي ڊجيٽل منتقلي دوران لازمي طور [[مقداربندي شور]] پيدا ٿيندو آهي. هن شور کي گهٽائي سگهجي ٿو، پر مڪمل طور ختم نٿو ڪري سگهجي، ۽ ان لاءِ چينل جي وڌيڪ پٽي ويڪر جي ضرورت پوندي آهي. === اينالاگ ۽ ڊجيٽل مواصلات === مواصلات کي [[اينالاگ اشارو|اينالاگ]] يا [[ڊجيٽل اشارو|ڊجيٽل]] اشارن جي صورت ۾ رمزبند ڪري سگهجي ٿو، جيڪي وري [[اينالاگ مواصلات|اينالاگ]] يا [[ڊجيٽل مواصلات|ڊجيٽل]] نظامن ذريعي منتقل ڪيا ويندا آهن. اينالاگ اشارا معلومات جي لحاظ کان لڳاتار تبديل ٿيندا رهن ٿا، جڏهن ته ڊجيٽل اشارا معلومات کي الڳ الڳ قدرن (مثال طور، هڪن ۽ صفرن جي مجموعي) جي صورت ۾ رمزبند ڪندا آهن.<ref name=Ambardar>{{cite book | last = Ambardar | first = Ashok | edition = 2nd | title = Analog and Digital Signal Processing | publisher = Brooks| year = 1999 | pages = [https://archive.org/details/analogdigitalsig00amba/page/1 1–2] | isbn = 978-0-534-95409-3 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/analogdigitalsig00amba/page/1 }}</ref> منتقلي ۽ وصولي دوران اينالاگ اشارن ۾ موجود معلومات غير مطلوب [[اشارن جي عملڪاريءَ ۾ شور|شور]] سبب خراب ٿيندي آهي. عام طور تي مواصلاتي نظام ۾ شور کي [[بي ترتيب عمل]] جي ذريعي گهربل اشاري ۾ واڌ يا گهٽتائي جي صورت ۾ ظاهر ڪيو ويندو آهي. اهڙي قسم جي شور کي [[واڌو شور]] چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ مختلف وقتن تي اهو منفي يا مثبت ٻنهي صورتن ۾ ٿي سگهي ٿو. جيستائين واڌو شور ڪنهن مقرر حد کان وڌي نه وڃي، تيستائين ڊجيٽل اشارن ۾ موجود معلومات محفوظ رهندي آهي. شور جي مقابلي ۾ انهن جي مزاحمت، اينالاگ اشارن جي ڀيٽ ۾ ڊجيٽل اشارن جو هڪ اهم فائدو آهي. بهرحال، جڏهن شور نظام جي پاڻمرادو غلطي درست ڪرڻ جي صلاحيت کان وڌي وڃي ٿو، تڏهن ڊجيٽل نظام [[ڪلف اثر|اوچتي مڪمل ناڪامي]] جو شڪار ٿي ويندو آهي. ان جي ابتڙ، اينالاگ نظام آهستي آهستي خراب ٿيندو آهي؛ شور وڌڻ سان اشارو بتدريج گهٽ معيار وارو ٿيندو آهي، پر ڪجهه حد تائين استعمال لائق رهندو آهي. ان کان علاوه، [[مسلسل اشارو|مسلسل ڊيٽا]] جي ڊجيٽل منتقلي دوران لازمي طور [[مقداربندي شور]] پيدا ٿيندو آهي. هن شور کي گهٽائي سگهجي ٿو، پر مڪمل طور ختم نٿو ڪري سگهجي، ۽ ان لاءِ چينل جي وڌيڪ پٽي ويڪر جي ضرورت پوندي آهي. === مواصلاتي چينل === {{main|مواصلاتي چينل}} ''چينل'' (channel) جي اصطلاح جا ٻه مختلف مطلب آهن. پهرئين معنيٰ موجب، چينل اهو طبعياتي ذريعو آهي جيڪو موڪليندڙ ۽ وصول ڪندڙ جي وچ ۾ اشارو کڻي وڃي ٿو. ان جا مثال آهن: آواز جي مواصلات لاءِ [[فضا]]، ڪجهه قسمن جي [[نوري مواصلات]] لاءِ شيشي جا [[نوري فائبر]]، وولٽيج ۽ برقي رو جي ذريعي مواصلات لاءِ [[هم محور ڪيبل]]، ۽ [[خالي جاءِ ذريعي نوري مواصلات|آزاد خلا]]، جتي [[نظر ايندڙ روشني]]، [[تحتِ سرخ]] شعاعون، [[بالابنفشي روشني]] ۽ [[ريڊيو لهر]]ن ذريعي مواصلات ٿيندي آهي. هم محور ڪيبلن جي قسمن کي RG يا ''ريڊيو گائيڊ'' جي درجي بندي موجب سڃاتو ويندو آهي، جيڪا اصطلاح [[ٻي عالمي جنگ]] دوران وجود ۾ آئي. مختلف RG درجابنديون مخصوص اشارن جي منتقلي وارين استعمالن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿينديون آهن.<ref>{{Cite news|url=http://www.conwire.com/coax-cable-rg-cable-blog|title=Coax Cable FAQ Series: What is RG Cable? – Conwire|date=12 January 2016|work=Conwire|access-date=7 August 2017|language=en-US|archive-date=8 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808000629/http://www.conwire.com/coax-cable-rg-cable-blog|url-status=live}}</ref> هن آخري قسم کي ''آزاد خلا چينل'' چيو ويندو آهي. ريڊيو لهرن جي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ تائين منتقلي جو ٻنهي هنڌن جي وچ ۾ فضا جي موجودگي يا غير موجودگي سان ڪو واسطو ناهي. ريڊيو لهرون مڪمل [[خلا]] مان به اوتري ئي آساني سان گذرن ٿيون، جيتري هوا، ڪوهيڙي، ڪڪرن يا ڪنهن ٻئي گئس مان. مواصلات ۾ ''چينل'' جو ٻيو مطلب [[مواصلاتي چينل]] جي اصطلاح ۾ ملي ٿو، جنهن مان مراد منتقلي واري ذريعي جي اهڙي ورهاست آهي، جنهن سان هڪ ئي وقت ڪيترن ئي معلوماتي وهڪرن کي موڪلڻ ممڪن ٿئي. مثال طور، هڪ ريڊيو اسٽيشن 94.5&nbsp;[[ميگاهرٽز|MHz]] جي ويجهو فريڪوئنسي تي آزاد خلا ۾ ريڊيو لهرون نشر ڪري سگهي ٿي، جڏهن ته ٻي ريڊيو اسٽيشن ساڳئي وقت 96.1&nbsp;MHz جي ويجهو فريڪوئنسي تي نشريات ڪري سگهي ٿي. هر ريڊيو اسٽيشن لڳ ڀڳ 180&nbsp;[[ڪلوهرٽز|kHz]] جي [[اشارن جي عملڪاريءَ ۾ پٽي ويڪر|پٽي ويڪر]] اندر ريڊيو لهرون منتقل ڪندي، جنهن جو مرڪز مخصوص [[حامل لهر|حامل فريڪوئنسي]] هوندو آهي. هن مثال ۾ هر اسٽيشن پنهنجي پاڙيسري اسٽيشن کان 200&nbsp;kHz جي فاصلي تي هوندي آهي، جڏهن ته 200&nbsp;kHz ۽ 180&nbsp;kHz جي وچ وارو 20&nbsp;kHz مواصلاتي نظام جي فني خامين لاءِ رکيل انجنيئرنگ مارجن هوندو آهي. مٿين مثال ۾ ''آزاد خلا چينل'' کي فريڪوئنسي جي بنياد تي مختلف مواصلاتي چينلن ۾ ورهايو ويو آهي، ۽ هر چينل کي ريڊيو لهرن جي نشريات لاءِ الڳ فريڪوئنسي پٽي ويڪر ڏني وئي آهي. ذريعي کي فريڪوئنسي جي بنياد تي چينلن ۾ ورهائڻ واري هن نظام کي [[فريڪوئنسي ڊويزن ملٽي پليڪسنگ]] چيو ويندو آهي. ساڳئي تصور لاءِ ٻيو اصطلاح [[موج ڊگھائي ڊويزن ملٽي پليڪسنگ]] آهي، جيڪو گهڻو ڪري نوري مواصلات ۾ استعمال ٿيندو آهي، جتي ڪيترائي موڪليندڙ هڪ ئي طبعياتي ذريعي کي گڏيل طور استعمال ڪندا آهن. مواصلاتي ذريعي کي چينلن ۾ ورهائڻ جو هڪ ٻيو طريقو اهو آهي ته هر موڪليندڙ کي وقت جو هڪ ورجندڙ حصو (''وقت جي سلاٽ''، مثال طور هر سيڪنڊ مان 20 [[ملي سيڪنڊ]]) ڏنو وڃي، ۽ هر موڪليندڙ کي رڳو پنهنجي مقرر وقت واري حصي اندر پيغام موڪلڻ جي اجازت هجي. ذريعي کي وقت جي بنياد تي مواصلاتي چينلن ۾ ورهائڻ واري هن طريقي کي [[وقت ڊويزن ملٽي پليڪسنگ]] (TDM) چيو ويندو آهي، جيڪو [[نوري فائبر]] مواصلات ۾ استعمال ٿيندو آهي. ڪجهه ريڊيو مواصلاتي نظام، اڳ ۾ مختص ڪيل FDM چينل جي اندر TDM پڻ استعمال ڪندا آهن. تنهن ڪري اهڙا نظام TDM ۽ FDM ٻنهي جو گڏيل (هائبرڊ) استعمال ڪندا آهن. === ماڊيوليشن === {{main|ماڊيوليشن}} معلومات منتقل ڪرڻ لاءِ اشارو (سگنل) کي هڪ مخصوص شڪل ڏيڻ جي عمل کي ''ماڊيوليشن'' چيو ويندو آهي. ماڊيوليشن ذريعي ڊجيٽل پيغام کي اينالاگ موجي شڪل (waveform) ۾ پيش ڪري سگهجي ٿو. هن عمل کي عام طور [[ڪيئنگ (مواصلات)|''ڪيئنگ'']] چيو ويندو آهي، جيڪا اصطلاح مواصلات ۾ [[مورس ڪوڊ]] جي پراڻي استعمال مان نڪتل آهي. ڪيئنگ جون ڪيتريون ئي ٽيڪنيڪون موجود آهن، جن ۾ [[مرحلي جي تبديليءَ واري ڪيئنگ]]، [[فريڪوئنسي جي تبديليءَ واري ڪيئنگ]] ۽ [[ايمپليٽيوڊ جي تبديليءَ واري ڪيئنگ]] شامل آهن. مثال طور، [[بلوٽوٿ]] نظام مختلف اوزارن جي وچ ۾ معلومات جي ڏي وٺ لاءِ مرحلي جي تبديليءَ واري ڪيئنگ استعمال ڪندو آهي.<ref>Haykin, pp. 344–403.</ref><ref>[http://www.bluetooth.org/foundry/adopters/document/Core_v2.0_EDR/en/1/Core_v2.0_EDR.zip Bluetooth Specification Version 2.0 + EDR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140814042933/https://www.bluetooth.org/foundry/adopters/document/Core_v2.0_EDR/en/1/Core_v2.0_EDR.zip |date=14 August 2014 }} (p. 27), Bluetooth, 2004.</ref> ان کان علاوه، مرحلي جي تبديليءَ واري ڪيئنگ ۽ ايمپليٽيوڊ جي تبديليءَ واري ڪيئنگ جي گڏيل استعمال کي [[چوڪنڊي ايمپليٽيوڊ ماڊيوليشن]] (QAM) چيو ويندو آهي، جيڪو وڌيڪ گنجائش وارن ڊجيٽل ريڊيو مواصلاتي نظامن ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. ماڊيوليشن کي گهٽ فريڪوئنسي وارن اينالاگ اشارن جي معلومات کي وڌيڪ فريڪوئنسي تي منتقل ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. اهو ان ڪري فائديمند آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ گهٽ فريڪوئنسي وارا اينالاگ اشارا آزاد خلا ذريعي مؤثر نموني منتقل نٿا ٿي سگهن. تنهن ڪري، اهڙي اينالاگ اشاري جي معلومات کي منتقلي کان اڳ هڪ وڌيڪ فريڪوئنسي واري اشاري، جنهن کي [[حامل لهر]] چيو ويندو آهي، تي سوار ڪيو ويندو آهي. ان مقصد لاءِ ماڊيوليشن جون مختلف اسڪيمون موجود آهن، جن مان ٻه بنيادي اسڪيمون [[ايمپليٽيوڊ ماڊيوليشن]] (AM) ۽ [[فريڪوئنسي ماڊيوليشن]] (FM) آهن. هن عمل جو هڪ مثال اهو آهي ته ڊسڪ جاڪي جو آواز فريڪوئنسي ماڊيوليشن ذريعي 96&nbsp;MHz واري حامل لهر تي منتقل ڪيو وڃي، جنهن کي پوءِ ريڊيو تي 96&nbsp;FM چينل طور وصول ڪيو ويندو آهي.<ref>Haykin, pp. 88–126.</ref> ان کان علاوه، ماڊيوليشن جو هڪ ٻيو فائدو اهو به آهي ته ان سان [[فريڪوئنسي ڊويزن ملٽي پليڪسنگ]] (FDM) استعمال ڪري سگهجي ٿي. === مواصلاتي نيٽ ورڪ === {{main|ٽيلي ڪميونيڪيشن نيٽورڪ}} مواصلاتي نيٽ ورڪ موڪليندڙن، وصول ڪندڙن ۽ [[مواصلاتي چينل]]ن جو اهڙو مجموعو هوندو آهي، جيڪو هڪ ٻئي ڏانهن پيغام منتقل ڪندو آهي. ڪجهه ڊجيٽل مواصلاتي نيٽ ورڪن ۾ هڪ يا وڌيڪ [[رائوٽر (ڪمپيوٽنگ)|رائوٽر]] هوندا آهن، جيڪي گڏجي معلومات کي صحيح استعمال ڪندڙ تائين پهچائيندا آهن. اينالاگ مواصلاتي نيٽ ورڪ هڪ يا وڌيڪ [[ٽيليفون سوئچ]]ن تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي ٻن يا وڌيڪ استعمال ڪندڙن جي وچ ۾ رابطي جوڙي ڇڏيندا آهن. ٻنهي قسمن جي نيٽ ورڪن ۾، جڏهن اشارو ڊگهي فاصلي تي منتقل ڪيو وڃي ٿو، تڏهن ان کي مضبوط ڪرڻ يا ٻيهر تخليق ڪرڻ لاءِ [[ريپيٽر]]ن جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. اهو [[سگنل جي ڪمزوري]] جي اثر کي گهٽائڻ لاءِ ڪيو ويندو آهي، جيڪو اشارو کي شور کان الڳ سڃاڻڻ ڏکيو بڻائي سگهي ٿو.<ref name="glossary">{{cite web|url=http://www.atis.org/tg2k/|title=ATIS Telecom Glossary 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20080302071329/http://www.atis.org/tg2k/ |archive-date=2 March 2008|website=ATIS Committee T1A1 Performance and Signal Processing (approved by the American National Standards Institute)|date=28 February 2001}}</ref> اينالاگ نظامن جي ڀيٽ ۾ ڊجيٽل نظامن جو هڪ ٻيو فائدو اهو آهي ته انهن جي پيداوار (آئوٽ پُٽ) کي ياداشت ۾ محفوظ ڪرڻ وڌيڪ آسان هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻه وولٽيج حالتون (وڏي ۽ ننڍي) لاڳيتي قدرن جي وسيع حد جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ آساني سان محفوظ ڪري سگهجن ٿيون. == سماجي اثر == جديد سماج ۾ مواصلات جو سماجي، ثقافتي ۽ اقتصادي لحاظ کان تمام وڏو اثر آهي. 2008ع ۾ اندازو لڳايو ويو ته [[ٽيليڪميونيڪيشن صنعت]] جي آمدني 4.7 ٽريلين آمريڪي ڊالر هئي، جيڪا [[عالمي مجموعي پيداوار]] (سرڪاري مٽاسٽا جي شرح موجب) جي لڳ ڀڳ ٽن سيڪڙو کان ٿورو گهٽ هئي.<ref name="plunkettresearch01" /> هيٺين حصن ۾ سماج تي مواصلات جي اثرن جو جائزو پيش ڪيو ويو آهي. === خرد اقتصاديات === خرد اقتصادي سطح تي ڪمپنين مواصلات کي عالمي ڪاروباري سلطنتون قائم ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو آهي. اهو [[Amazon.com]] جهڙن آن لائين پرچون واپارين جي صورت ۾ واضح نظر اچي ٿو، پر تعليمي ماهر ايڊورڊ لينرٽ موجب روايتي پرچون ڪمپني [[Walmart]] به پنهنجي مقابلي ڪندڙن جي ڀيٽ ۾ بهتر مواصلاتي ڍانچي مان فائدو حاصل ڪيو.<ref>{{cite journal | last = Lenert | first = Edward |date=December 1998 | title = A Communication Theory Perspective on Telecommunications Policy | journal = Journal of Communication| volume = 48 | issue = 4 | pages = 3–23 |doi=10.1111/j.1460-2466.1998.tb02767.x}}</ref> دنيا جي ڪيترن ئي شهرن ۾ گهر مالڪ پنهنجي ٽيليفون ذريعي پيزا پهچائڻ کان وٺي بجليءَ جي مسترين تائين مختلف گهريلو خدمتون گهرائيندا آهن. نسبتاً غريب برادرين به مواصلات مان فائدو حاصل ڪيو آهي. [[بنگلاديش]] جي [[نرسنگدي ضلعو|نرسنگدي ضلعي]] ۾ الڳ ٿيل ڳوٺاڻا سڌو سنئون موبائل فون ذريعي هول سيل واپارين سان رابطو ڪري پنهنجي شين جي بهتر قيمت طئي ڪندا آهن. [[آئيوري ڪوسٽ]] ۾ ڪافي پوکيندڙ موبائل فون ذريعي ڪافي جي اگهن ۾ ڪلاڪ وار تبديليون ڏسي مناسب وقت تي پنهنجو مال وڪڻندا آهن.<ref>{{cite thesis | author = Mireille Samaan | title = The Effect of Income Inequality on Mobile Phone Penetration | publisher = Boston University |type = Honors thesis | date = April 2003 | url = http://dissertations.bc.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1016&context=ashonors | format = PDF | access-date =8 June 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070214102055/http://dissertations.bc.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1016&context=ashonors |archive-date = 14 February 2007}}</ref> === ڪل اقتصاديات === ڪل اقتصادي سطح تي [[لارس هينڊرڪ رولر]] ۽ [[ليونارڊ واورمين]] بهتر مواصلاتي ڍانچي ۽ اقتصادي واڌ ويجهه جي وچ ۾ سببي تعلق جو امڪان پيش ڪيو.<ref>{{cite journal | doi = 10.1257/aer.91.4.909 | last = Röller | first = Lars-Hendrik |author2=Leonard Waverman | title = Telecommunications Infrastructure and Economic Development: A Simultaneous Approach | journal = American Economic Review | issn = 0002-8282 | year = 2001 | volume = 91 | issue = 4 | pages = 909–23| citeseerx = 10.1.1.202.9393 }}</ref><ref>{{cite web |author1=Christine Zhen-Wei Qiang and Carlo M. Rossotto with Kaoru Kimura |title=Economic Impacts of Broadband |url=http://siteresources.worldbank.org/EXTIC4D/Resources/IC4D_Broadband_35_50.pdf |website=siteresources.worldbank.org |access-date=31 March 2016 |archive-date=12 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200812035517/http://message.worldbank.org/isp_error_page.htm |url-status=live }}</ref> جيتوڻيڪ هن لاڳاپي جي موجودگي عام طور قبول ڪئي وڃي ٿي، ڪجهه ماهرن جو خيال آهي ته ان کي سڌو سنئون سببي تعلق سمجهڻ درست ناهي.<ref>{{cite journal | last = Riaz | first = Ali | title = The role of telecommunications in economic growth: proposal for an alternative framework of analysis | journal = Media, Culture & Society | year = 1997 | volume = 19 | issue = 4 | pages = 557–83 | doi = 10.1177/016344397019004004| s2cid = 154398428 }}</ref> بهتر مواصلاتي ڍانچي جي اقتصادي فائدن سبب دنيا جي مختلف ملڪن ۾ مواصلاتي خدمتن تائين غير مساوي رسائي بابت وڌندڙ ڳڻتي موجود آهي، جنهن کي [[ڊيجيٽل فرق]] چيو وڃي ٿو. [[بين الاقوامي مواصلاتي اتحاد]] (ITU) جي 2003ع واري سروي موجب، دنيا جي لڳ ڀڳ ٽئين حصي ملڪن ۾ هر ويهن ماڻهن تي هڪ کان گهٽ موبائل سبسڪرپشن ۽ هر ويهن ماڻهن تي هڪ کان گهٽ لينڊ لائن سبسڪرپشن موجود هئي. انٽرنيٽ جي حوالي سان به تقريباً اڌ ملڪن ۾ هر ويهن ماڻهن مان هڪ کان گهٽ ماڻهو انٽرنيٽ تائين رسائي رکندا هئا. ITU انهن انگن اکرن ۽ تعليمي معلومات جي بنياد تي هڪ اهڙو اشاري نظام تيار ڪيو، جيڪو شهرين جي معلوماتي ۽ مواصلاتي ٽيڪنالاجين تائين رسائي ۽ انهن جي استعمال جي مجموعي صلاحيت کي ماپي ٿو.<ref>{{cite web|title=Digital Access Index (DAI)|url=http://www.itu.int/ITU-D/ict/dai/|publisher=itu.int|access-date=6 March 2008|archive-date=2 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190102061041/http://www.itu.int/ITU-D/ict/dai/|url-status=live}}</ref> هن اشاري موجب [[سوئيڊن]]، [[ڊينمارڪ]] ۽ [[آئس لينڊ]] سڀ کان مٿانهين درجي تي رهيا، جڏهن ته آفريقي ملڪ [[نائيجر]]، [[برڪينا فاسو]] ۽ [[مالي]] سڀ کان هيٺين درجي تي رهيا.<ref>{{Cite web |title=World Telecommunication Development Report 2003: Access Indicators for the Information Society: Executive Summary |url=https://www.itu.int/ITU-D/ict/publications/wtdr_03/material/WTDR2003Sum_e.pdf |website=International Telecommunication Union (ITU) |page=22 |date=December 2003 |access-date=6 June 2023 |archive-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606100635/https://www.itu.int/ITU-D/ict/publications/wtdr_03/material/WTDR2003Sum_e.pdf |url-status=live }}</ref> === سماجي اثر === مواصلات سماجي لاڳاپن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. بهرحال، شروعاتي دور ۾ ٽيليفون جهڙن اوزارن جي اشتهارن ۾ انهن جي سماجي پهلوئن بدران عملي فائدن تي زور ڏنو ويندو هو، جهڙوڪ ڪاروباري رابطا ڪرڻ يا گهر جون خدمتون گهرائڻ. 1920ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙي ۽ 1930ع واري ڏهاڪي تائين پهچندي ٽيليفون جي سماجي اهميت اشتهارن جو نمايان موضوع بڻجي وئي. نون اشتهارن ۾ صارفين جي احساسن کي مخاطب بڻايو ويو ۽ سماجي گفتگو، خاندان ۽ دوستن سان رابطي ۾ رهڻ جي اهميت تي زور ڏنو ويو.<ref name="fischer">{{cite journal|last=Fischer|first=Claude S.|title=Touch Someone: The Telephone Industry Discovers Sociability|journal=Technology and Culture|volume=29|issue=1|date=January 1988|pages=32–61|doi=10.2307/3105226|jstor=3105226|s2cid=146820965 }}.</ref> ان کان پوءِ سماجي لاڳاپن ۾ مواصلات جو ڪردار وڌيڪ اهم ٿيندو ويو. تازن سالن ۾{{Since when|date=May 2023}} [[سماجي رابطن جي ويب سائيٽ]]ن جي مقبوليت ۾ نمايان اضافو ٿيو آهي. اهي ويب سائيٽون استعمال ڪندڙن کي هڪ ٻئي سان رابطو ڪرڻ، تصويرون، تقريبون ۽ ذاتي پروفائيل شيئر ڪرڻ جي سهولت ڏين ٿيون. پروفائيل ۾ عمر، دلچسپيون، جنسي رجحان ۽ ازدواجي حيثيت جهڙي معلومات شامل ٿي سگهي ٿي. اهڙيءَ ريت اهي ويب سائيٽون سماجي گڏجاڻين جي انتظام کان وٺي [[محبت بازي]] تائين مختلف سماجي سرگرمين ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون.<ref>{{cite news|title=How do you know your love is real? Check Facebook|publisher=CNN|url=http://www.cnn.com/2008/LIVING/personal/04/04/facebook.love/index.html|date=4 April 2008|access-date=8 February 2009|archive-date=6 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171106160435/http://www.cnn.com/2008/LIVING/personal/04/04/facebook.love/index.html|url-status=live}}</ref> سماجي رابطن جي ويب سائيٽن کان اڳ به [[مختصر پيغام سروس]] (SMS) ۽ ٽيليفون جهڙين ٽيڪنالاجين سماجي رابطن تي وڏو اثر ڇڏيو هو. 2000ع ۾ مارڪيٽ ريسرچ اداري [[Ipsos MORI]] ٻڌايو ته برطانيا ۾ 15 کان 24 سالن جي عمر وارن SMS استعمال ڪندڙن مان 81 سيڪڙو ماڻهن سماجي ملاقاتن جي ترتيب لاءِ، جڏهن ته 42 سيڪڙو ماڻهن محبت ڀريا پيغام موڪلڻ لاءِ هن سهولت کي استعمال ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://www.ipsos-mori.com/researchpublications/researcharchive/1575/I-Just-Text-To-Say-I-Love-You.aspx|title=I Just Text To Say I Love You|archive-url=https://web.archive.org/web/20161227091824/https://www.ipsos-mori.com/researchpublications/researcharchive/1575/I-Just-Text-To-Say-I-Love-You.aspx|archive-date=27 December 2016|website=Ipsos MORI|date=September 2005}}</ref> === وندر، خبرون ۽ اشتهارسازي === {| class="wikitable" style="float:right; margin-left: 5px;" |+2006ع ۾ آمريڪين جي خبرن جي ذريعن بابت ترجيح.<ref>{{cite web|title=Online News: For many home broadband users, the internet is a primary news source|publisher=Pew Internet Project|url=http://www.ccgrouppr.com/PIP_News.and.Broadband.pdf|date=22 March 2006|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131021122359/http://www.ccgrouppr.com/PIP_News.and.Broadband.pdf|archive-date=21 October 2013}}</ref> |- ! ذريعو !! شرح |- | مقامي ٽيليويزن || 59% |- | قومي ٽيليويزن || 47% |- | ريڊيو || 44% |- | مقامي اخبار || 38% |- | انٽرنيٽ || 23% |- | قومي اخبار || 12% |- | colspan="2"|<small>سروي ۾ هڪ کان وڌيڪ جواب ڏيڻ جي اجازت هئي.</small> |} ثقافتي لحاظ کان مواصلات عوام جي موسيقي ۽ فلمن تائين رسائي ۾ نمايان واڌ آندي آهي. ٽيليويزن ذريعي ماڻهو بغير وڊيو اسٽور يا سينيما وڃڻ جي پنهنجي گهر ۾ اهي فلمون ڏسي سگهن ٿا، جيڪي اڳ نه ڏٺيون هجن.<ref>{{Cite journal |last= |first= |date=2016-03-22 |title=8.2 The History of Movies |url=https://textbooks.whatcom.edu/mediaandculture/chapter/8-2-the-history-of-movies/ |journal=Intro to mass media |language=en}}</ref> ساڳيءَ طرح ريڊيو ۽ انٽرنيٽ ذريعي ماڻهو بغير موسيقي جي دڪان تي وڃڻ جي نئين موسيقي ٻڌي سگهن ٿا.<ref>{{Cite web |title=How the music industry works 2: From recording technology to radio broadcast royalties |url=https://school.disco.ac/article/how-the-music-industry-works-2-recording-technology-to-radio |access-date=2026-06-14 |website=school.disco.ac |language=en-US}}</ref> مواصلات ماڻهن جي خبرون حاصل ڪرڻ جي طريقي کي پڻ تبديل ڪري ڇڏيو آهي. آمريڪا ۾ غير منافع بخش ''Pew Internet and American Life Project'' پاران 2006ع ۾ ٽن هزار کان وڌيڪ ماڻهن تي ڪيل هڪ سروي (ساڄي پاسي واري جدول) موجب، اڪثر ماڻهن اخبارن جي ڀيٽ ۾ ٽيليويزن يا ريڊيو کي خبرن جو بنيادي ذريعو قرار ڏنو. اشتهارسازي جي شعبي تي پڻ مواصلات جو وڏو اثر پيو آهي. [[TNS Media Intelligence]] موجب، 2007ع ۾ آمريڪا جي اشتهاري خرچن مان 58 سيڪڙو اهڙن ميڊيا تي خرچ ٿيو، جيڪي مواصلاتي ٽيڪنالاجين تي ڀاڙين ٿا.<ref>{{cite magazine|title=100 Leading National Advertisers|magazine=Advertising Age|url=http://adage.com/images/random/datacenter/2008/spendtrends08.pdf|date=23 June 2008|access-date=21 June 2009|archive-date=27 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110727231038/http://adage.com/images/random/datacenter/2008/spendtrends08.pdf|url-status=live}}</ref> {| class="wikitable" |+2007ع ۾ آمريڪا ۾ اشتهارن تي خرچ{{Citation needed|date=January 2025}} |- ! ذريعو !! شرح !! خرچ |- | انٽرنيٽ || 7.6% || $11.31&nbsp;بلين |- | ريڊيو || 7.2% || $10.69&nbsp;بلين |- | ڪيبل ٽيليويزن || 12.1% || $18.02&nbsp;بلين |- | سنڊيڪيٽيڊ ٽيليويزن || 2.8% || $4.17&nbsp;بلين |- | مقامي ٽيليويزن || 11.3% || $16.82&nbsp;بلين |- | نيٽ ورڪ ٽيليويزن || 17.1% || $25.42&nbsp;بلين |- | اخبار || 18.9% || $28.22&nbsp;بلين |- | رسالا || 20.4% || $30.33&nbsp;بلين |- | ٻاهريون اشتهارسازي || 2.7% || $4.02&nbsp;بلين |- | ڪل || 100% || $149&nbsp;بلين |} == ضابطو == {{See also|ٽيليڪميونيڪيشن ضابطه ادارن جي فهرست}} ڪيترن ئي ملڪن اهڙا قانون نافذ ڪيا آهن، جيڪي [[بين الاقوامي ٽيليڪميونيڪيشن يونين]] (ITU) پاران مقرر ڪيل بين الاقوامي ٽيليڪميونيڪيشن ضابطن سان مطابقت رکن ٿا. هي ادارو "معلوماتي ۽ مواصلاتي ٽيڪنالاجي جي معاملن بابت گڏيل قومن جو اڳواڻ ادارو" آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.itu.int/net/about/index.aspx|title=International Telecommunication Union : About ITU|archive-url=https://web.archive.org/web/20090715225630/http://www.itu.int/net/about/index.aspx |archive-date=15 July 2009|website=ITU|access-date=21 July 2009}} ([https://www.itu.int/osg/csd/wtpf/wtpf2009/documents/ITU_ITRs_88.pdf PDF]) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110607104643/https://www.itu.int/osg/csd/wtpf/wtpf2009/documents/ITU_ITRs_88.pdf |date=7 June 2011 }} of regulation)</ref> 1947ع ۾ ائٽلانٽڪ سٽي ڪانفرنس دوران ITU فيصلو ڪيو ته نئين بين الاقوامي فريڪوئنسي فهرست ۾ درج ۽ ريڊيو ضابطن مطابق استعمال ٿيندڙ سڀني فريڪوئنسيز کي بين الاقوامي تحفظ ڏنو وڃي. ITU جي ''ريڊيو ضابطن''، جيڪي ائٽلانٽڪ سٽي ۾ منظور ٿيا، موجب اهي سڀ فريڪوئنسيز جيڪي ''بين الاقوامي فريڪوئنسي رجسٽريشن بورڊ'' ۾ داخل ڪيون وڃن، بورڊ طرفان جاچيون وڃن ۽ ''بين الاقوامي فريڪوئنسي فهرست'' ۾ درج ٿين، انهن کي نقصانڪار مداخلت کان بين الاقوامي تحفظ حاصل هوندو.<ref>{{cite journal|doi=10.1017/S0002930000170046|jstor=2194872|title=Jamming and the Protection of Frequency Assignments|year=1955|last1=Codding|first1=George A.|journal=American Journal of International Law|volume=49|issue=3|pages=384–388}}.</ref> عالمي سطح تي ٽيليڪميونيڪيشن ۽ نشريات جي انتظام بابت سياسي بحث ۽ قانون سازي ٿيندي رهي آهي. [[نشريات جي تاريخ]] ۾ روايتي مواصلات، جهڙوڪ ڇپائي، ۽ ريڊيو نشريات جهڙي ٽيليڪميونيڪيشن جي وچ ۾ توازن بابت ڪجهه بحثن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Wood" /> [[ٻي عالمي جنگ]] جي شروعات سان بين الاقوامي نشرياتي پروپيگنڊا ۾ پهريون وڏو اضافو ٿيو.<ref name="Wood">{{cite book|last=Wood|first=James|title=History of international broadcasting|year=1992|page=2|publisher=P. Peregrinus Limited |isbn=9780863413025}}</ref> ملڪن، انهن جي حڪومتن، باغين، دهشتگردن ۽ مليشيا گروهن سڀني پنهنجي پروپيگنڊا کي هٿي ڏيڻ لاءِ ٽيليڪميونيڪيشن ۽ نشرياتي طريقا استعمال ڪيا آهن.<ref name="Wood" /><ref name="Garfield">{{Cite journal |journal=Middle East Quarterly |last=Garfield |first=Andrew |title=The U.S. Counter-propaganda Failure in Iraq |date=Fall 2007 |volume=14 |number=4 |pages=23–32 |url=https://www.meforum.org/1753/the-us-counter-propaganda-failure-in-iraq |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090302021425/http://www.meforum.org/1753/the-us-counter-propaganda-failure-in-iraq |archive-date=2 March 2009 |via=Middle East Forum}}</ref> سياسي تحريڪن ۽ نوآبادڪاري لاءِ حب الوطني واري پروپيگنڊا 1930ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري شروع ٿي. 1936ع ۾ [[بي بي سي]] عرب دنيا لاءِ پروپيگنڊا نشريات شروع ڪئي، جنهن جو هڪ مقصد اٽلي جي اهڙين نشريات جو مقابلو ڪرڻ هو، ڇاڪاڻ⁠تہ اٽلي جا به اتر آفريڪا ۾ نوآبادياتي مفاد هئا.<ref name="Wood" /> ٽيليڪميونيڪيشن بابت جديد سياسي بحثن ۾ [[انٽرنيٽ رسائي|براڊبينڊ انٽرنيٽ سروس]] کي ٽيليڪميونيڪيشن سروس طور ٻيهر درجابند ڪرڻ، جنهن کي [[نيٽ غير جانبداري]] پڻ چيو وڃي ٿو،<ref name="NYT-20141110-EW">{{cite news |last=Wyatt |first=Edward |title=Obama Asks F.C.C. to Adopt Tough Net Neutrality Rules |url=https://www.nytimes.com/2014/11/11/technology/obama-net-neutrality-fcc.html |date=10 November 2014 |work=[[New York Times]] |access-date=15 November 2014 |archive-date=27 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190427132858/https://www.nytimes.com/2014/11/11/technology/obama-net-neutrality-fcc.html |url-status=live }}</ref><ref name="NYT-20141114">{{cite news |title=Why the F.C.C. Should Heed President Obama on Internet Regulation |url=https://www.nytimes.com/2014/11/15/opinion/why-the-fcc-should-heed-president-obama-on-internet-regulations.html |date=14 November 2014 |work=[[New York Times]] |access-date=15 November 2014 |archive-date=9 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180709134910/https://www.nytimes.com/2014/11/15/opinion/why-the-fcc-should-heed-president-obama-on-internet-regulations.html |url-status=live }}</ref> [[موبائل فون اسپيم]] جي ضابطي،<ref>{{cite web |last1=McGill |first1=Margaret Harding |title=FCC takes long-delayed step against spam text surge |url=https://www.axios.com/2022/09/26/fcc-spam-texts-proposal-approved |website=Axios |access-date=8 February 2023 |language=en |date=26 September 2022 |archive-date=8 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230208150751/https://www.axios.com/2022/09/26/fcc-spam-texts-proposal-approved |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last1=Hall |first1=Madison |title=Robocallers are preying on the elderly with fake Medicare calls. It's a no-brainer to stop it, but nobody has. |url=https://www.businessinsider.com/robocalls-medicare-fraud-how-to-stop-2023-2 |website=Business Insider |access-date=8 February 2023 |archive-date=7 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230207232314/https://www.businessinsider.com/robocalls-medicare-fraud-how-to-stop-2023-2 |url-status=live }}</ref> ۽ سستي براڊبينڊ رسائي کي وڌائڻ جهڙا موضوع شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Affordable Broadband: FCC Could Improve Performance Goals and Measures, Consumer Outreach, and Fraud Risk Management |url=https://www.gao.gov/products/gao-23-105399 |website=www.gao.gov |date=February 2023 |access-date=8 February 2023 |language=en |archive-date=8 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230208150801/https://www.gao.gov/products/gao-23-105399 |url-status=live }}</ref> == جديد ميڊيا == === عالمي اوزارن جو وڪرو === [[گارٽنر]]<ref>{{Cite news|last=Arthur|first=Charles|date=4 March 2009|title=Why falling PC sales means Windows 7 is on the way|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/technology/blog/2009/mar/04/computing-windows-sales|access-date=6 June 2023|issn=0261-3077|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170519070556/https://www.theguardian.com/technology/blog/2009/mar/04/computing-windows-sales |archive-date=19 May 2017}}</ref><ref>{{Cite web|title=Mobile Phone Sales To Exceed One Billion in 2009|url=http://www.palminfocenter.com/view_story.asp?ID=7978|date=21 July 2005|access-date=6 June 2023|website=Palm Infocenter|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180308042243/http://www.palminfocenter.com/view_story.asp?ID=7978 |archive-date=8 March 2018}}</ref> ۽ [[آرس ٽيڪنيڪا]]<ref>{{Cite web|last=Reimer|first=Jeremy|date=15 December 2005|title=Total share: 30 years of personal computer market share figures|url=https://arstechnica.com/features/2005/12/total-share/|access-date=6 June 2023|website=Ars Technica|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150512015006/http://www.360doc.com/content/12/0124/10/28217_181627497.shtml |archive-date=12 May 2015}}</ref> پاران گڏ ڪيل انگن اکرن موجب، دنيا ۾ صارفين جي اهم ٽيليڪميونيڪيشن اوزارن جو وڪرو، ملين يونٽن ۾، هيٺين ريت هو: {| class="wikitable" |- ! اوزار / سال !! 1975 !! 1980 !! 1985 !! 1990 !! 1994 !! 1996 !! 1998 !! 2000 !! 2002 !! 2004 !! 2006 !! 2008 |- | ڪمپيوٽر || 0 || 1 || 8 || 20 || 40 || 75 || 100 || 135 || 130 || 175 || 230 || 280 |- | موبائل فون || N/A || N/A || N/A || N/A || N/A || N/A || 180 || 400 || 420 || 660 || 830 || 1000 |} === ٽيليفون === [[File:Fibreoptic.jpg|thumb|upright|[[نوري فائبر]] ڊگهي فاصلي واري مواصلات لاءِ سستي پٽي ويڪر مهيا ڪري ٿو.]] ٽيليفون نيٽ ورڪ ۾ سڏ ڪندڙ کي مختلف [[ٽيليفون ايڪسچينج]]ن ۾ موجود سوئچن ذريعي ان شخص سان ڳنڍيو ويندو آهي، جنهن سان هو ڳالهائڻ چاهي ٿو.<ref>{{Cite web |title=What is the purpose of a telephone exchange? |url=https://www.newrocktech.com/news/info_itemid_4311.html |access-date=2026-06-14 |website=www.newrocktech.com}}</ref> اهي سوئچ ٻنهي استعمال ڪندڙن جي وچ ۾ برقي رابطو قائم ڪن ٿا، ۽ انهن سوئچن جي ترتيب تڏهن برقي طور طئي ڪئي ويندي آهي، جڏهن سڏ ڪندڙ نمبر [[پلس ڊائلنگ|ڊائل]] ڪري ٿو. رابطو قائم ٿيڻ کان پوءِ، سڏ ڪندڙ جي آواز کي سندس [[هينڊ سيٽ]] ۾ لڳل ننڍڙي [[مائڪروفون]] ذريعي برقي اشاري ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي. پوءِ اهو برقي اشارو نيٽ ورڪ وسيلي ٻئي پاسي موجود استعمال ڪندڙ تائين موڪليو ويندو آهي، جتي ان شخص جي هينڊ سيٽ ۾ موجود ننڍڙي [[لائوڊ اسپيڪر|اسپيڪر]] ذريعي اهو ٻيهر آواز ۾ تبديل ٿيندو آهي. 2015ع گهڻن رهائشي گهرن ۾ [[لينڊ لائن]] ٽيليفون اينالاگ هوندا آهن؛ يعني ڳالهائيندڙ جو آواز سڌو سنئون اشاري جي وولٽيج کي طئي ڪندو آهي.<ref>{{cite book|isbn=978-1305855779|page=433|title=Engineering and Technology | last1=Hacker | first1=Michael | last2=Burghardt | first2=David | last3=Fletcher | first3=Linnea | last4=Gordon | first4=Anthony | last5=Peruzzi | first5=William | date=3 April 2015 | publisher=Cengage Learning }}</ref> جيتوڻيڪ مختصر فاصلي وارا سڏ شروع کان آخر تائين اينالاگ اشارن طور هلايا وڃي سگهن ٿا، پر ٽيليفون خدمتون مهيا ڪندڙ ادارا وڌندڙ حد تائين اشارن کي منتقلي لاءِ ڊجيٽل اشارن ۾ تبديل ڪري رهيا آهن. ان جو فائدو اهو آهي ته ڊجيٽل آواز ڊيٽا انٽرنيٽ جي ڊيٽا سان گڏ سفر ڪري سگهي ٿي ۽ ڊگهي فاصلي واري مواصلات ۾ تقريباً مڪمل طور ٻيهر پيدا ٿي سگهي ٿي، جڏهن ته اينالاگ اشارا لازمي طور شور کان متاثر ٿيندا آهن. موبائل فونن ٽيليفون نيٽ ورڪن تي نمايان اثر ڇڏيو آهي. ڪيترين ئي مارڪيٽن ۾ هاڻي موبائل فون سبسڪرپشنون مقرر لائين سبسڪرپشنن کان وڌيڪ آهن. 2005ع ۾ موبائل فونن جو وڪرو ڪل 816.6&nbsp;ملين هو، جيڪو ايشيا/پئسفڪ (204 ملين)، اولهه يورپ (164 ملين)، CEMEA يعني وچ يورپ، وچ اوڀر ۽ آفريڪا (153.5 ملين)، اتر آمريڪا (148 ملين) ۽ لاطيني آمريڪا (102 ملين) جي مارڪيٽن ۾ لڳ ڀڳ برابر ورهايل هو.<ref>{{Cite press release |url=http://www.gartner.com/press_releases/asset_145891_11.html |title=Gartner Says Top Six Vendors Drive Worldwide Mobile Phone Sales to 21% Growth in 2005 |date=28 February 2006 |publisher=Gartner |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510220444/http://www.gartner.com/press_releases/asset_145891_11.html |archive-date=10 May 2012}}</ref> 1999ع کان پنجن سالن دوران نون سبسڪرپشنن جي لحاظ کان آفريڪا 58.2 سيڪڙو واڌ سان ٻين مارڪيٽن کان اڳتي نڪري ويو.<ref>{{cite journal|doi=10.1109/MSPEC.2006.1628825|title=Africa calling &#91;African wireless connection&#93;|year=2006|last1=Mbarika|first1=V.W.A.|last2=Mbarika|first2=I.|journal=IEEE Spectrum|volume=43|issue=5|pages=56–60|s2cid=30385268}}</ref> وڌندڙ طور تي اهي فون اهڙن نظامن ذريعي هلن ٿا، جن ۾ آواز جو مواد ڊجيٽل طور منتقل ٿيندو آهي، جهڙوڪ [[GSM]] يا [[W-CDMA]]، جڏهن ته ڪيترين ئي مارڪيٽن اينالاگ نظامن، جهڙوڪ [[ترقي يافته موبائل فون نظام|AMPS]]، کي ختم ڪرڻ شروع ڪيو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.amta.org.au/default.asp?Page=142|title=Ten Years of GSM in Australia|archive-url=https://web.archive.org/web/20080720110058/http://www.amta.org.au/default.asp?Page=142 |archive-date=20 July 2008|website=Australia Telecommunications Association|year=2003}}</ref> پردي جي پويان ٽيليفون مواصلات ۾ پڻ ڊرامائي تبديليون آيون آهن. 1988ع ۾ [[TAT-8]] جي ڪم شروع ڪرڻ کان پوءِ 1990ع واري ڏهاڪي ۾ [[نوري فائبر]] تي ٻڌل نظامن جو وڏي پيماني تي استعمال شروع ٿيو. نوري فائبر وسيلي مواصلات جو فائدو اهو آهي ته اهي ڊيٽا گنجائش ۾ تمام وڏي واڌ فراهم ڪن ٿا. TAT-8 پاڻ ان وقت وڇايل آخري ٽامي واري ڪيبل جي ڀيٽ ۾ ڏهه ڀيرا وڌيڪ ٽيليفون ڪالون کڻي سگهندو هو، جڏهن ته اڄ جون نوري فائبر ڪيبلون TAT-8 جي ڀيٽ ۾ 25 ڀيرا وڌيڪ ٽيليفون ڪالون کڻي سگهن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.att.com/history/milestones.html|title=Milestones in AT&T History|archive-url=https://web.archive.org/web/20080906003711/http://www.att.com/history/milestones.html |archive-date=6 September 2008|website=AT&T Knowledge Ventures|year=2006}}</ref> ڊيٽا گنجائش ۾ اها واڌ ڪيترن سببن ڪري ٿي: پهريون، نوري فائبر مقابلي وارين ٽيڪنالاجين جي ڀيٽ ۾ جسماني طور تمام ننڍا هوندا آهن. ٻيو، انهن ۾ [[ڪراس ٽاڪ]] جو مسئلو نه هوندو آهي، جنهن سبب انهن جا سوين فائبر آساني سان هڪ ئي ڪيبل ۾ گڏ ڪري سگهجن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://www.cs.ucl.ac.uk/staff/S.Bhatti/D51-notes/node21.html|title=Optical fibre waveguide|archive-url=https://web.archive.org/web/20060524033058/http://www.cs.ucl.ac.uk/staff/S.Bhatti/D51-notes/node21.html |archive-date=24 May 2006|first=Saleem|last=Bhatti|year=1995}}</ref> آخرڪار، ملٽي پليڪسنگ ۾ بهتري هڪ ئي فائبر جي ڊيٽا گنجائش ۾ انتهائي تيز واڌ آندي آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.cisco.com/univercd/cc/td/doc/product/mels/cm1500/dwdm/dwdm_ovr.pdf| title=Fundamentals of DWDM Technology|archive-url=https://web.archive.org/web/20120809084728/http://www.cisco.com/univercd/cc/td/doc/product/mels/cm1500/dwdm/dwdm_ovr.pdf |archive-date=9 August 2012|website=Cisco Systems|year=2006}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.lightreading.com/document.asp?doc_id=31358 |title=Report: DWDM No Match for Sonet |first=Mary |last=Jander |website=Light Reading |date=15 April 2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120724081909/http://www.lightreading.com/document.asp?doc_id=31358 |archive-date=24 July 2012}}</ref> ڪيترن ئي جديد نوري فائبر نيٽ ورڪن ۾ مواصلات کي مدد ڏيڻ وارو هڪ پروٽوڪول [[ايسنڪرونس ٽرانسفر موڊ]] (ATM) سڏجي ٿو. ATM پروٽوڪول ٻئي پيراگراف ۾ ذڪر ڪيل گڏيل [[ڊيٽا ترسيل]] کي ممڪن بڻائي ٿو. اهو عوامي ٽيليفون نيٽ ورڪن لاءِ مناسب آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو نيٽ ورڪ اندر ڊيٽا لاءِ هڪ رستو قائم ڪري ٿو ۽ ان رستي سان هڪ [[ٽريفڪ معاهدو]] ڳنڍي ٿو. ٽريفڪ معاهدو بنيادي طور صارف ۽ نيٽ ورڪ جي وچ ۾ اهو اتفاق آهي ته نيٽ ورڪ ڊيٽا سان ڪيئن ورتاءُ ڪندو؛ جيڪڏهن نيٽ ورڪ ٽريفڪ معاهدي جون شرطون پوريون نٿو ڪري سگهي، ته اهو رابطو قبول نٿو ڪري. هي ڳالهه اهم آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٽيليفون ڪالون اهڙو معاهدو طئي ڪري سگهن ٿيون، جنهن سان پاڻ لاءِ مستقل بِٽ شرح جي ضمانت حاصل ڪن؛ اهڙي ضمانت سڏ ڪندڙ جي آواز کي حصن ۾ دير ٿيڻ يا مڪمل طور ڪٽجڻ کان بچائي ٿي.<ref>{{cite book | last = Stallings | first = William | edition= 7th intl | title = Data and Computer Communications | url = https://archive.org/details/datacomputercomm00stal_1 | url-access = registration | publisher = Pearson Prentice Hall | year = 2004 | pages = [https://archive.org/details/datacomputercomm00stal_1/page/337 337–66] | isbn = 978-0-13-183311-1 }}</ref> ATM جا مقابلي وارا نظام، جهڙوڪ [[گھڻ-پروٽوڪول ليبل سوئچنگ]] (MPLS)، ساڳيو ڪم ڪن ٿا ۽ اميد ڪئي وڃي ٿي ته مستقبل ۾ ATM جي جاءِ وٺندا.<ref>{{cite web|url=http://www.networkworld.com/columnists/2002/0812edit.html|title=MPLS is the future, but ATM hangs on|archive-url=https://web.archive.org/web/20070706034545/http://www.networkworld.com/columnists/2002/0812edit.html |archive-date=6 July 2007|first=John|last=Dix|website=Network World|year=2002}}</ref><ref>{{cite news|last=Lazar|first=Irwin|title=The WAN Road Ahead: Ethernet or Bust?|url=http://www.telarus.com/industry/the-wan-road-ahead:-ethernet-or-bust.html|access-date=22 February 2011|newspaper=Telecom Industry Updates|date=22 February 2011|archive-date=2 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402021712/http://www.telarus.com/industry/the-wan-road-ahead:-ethernet-or-bust.html|url-status=dead}}</ref> === ريڊيو ۽ ٽيليويزن === {{Main|ريڊيو|ٽيليويزن|نشريات}} [[File:Digital broadcast standards.svg|thumb|upright=1.35|[[ڊجيٽل ٽيليويزن]] جا معيار ۽ دنيا ۾ انهن جي اختيار جو نقشو]] نشرياتي نظام ۾ مرڪزي اعليٰ طاقت وارو [[نشرياتي ٽاور]] هڪ اعليٰ فريڪوئنسي واري [[برقي مقناطيسي لهر]] ڪيترن ئي گهٽ طاقت وارن وصول ڪندڙن ڏانهن موڪليندو آهي. ٽاور مان موڪليل اعليٰ فريڪوئنسي واري لهر کي اهڙي سگنل سان ماڊوليٽ ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ تصويري يا صوتي معلومات شامل هوندي آهي. وصول ڪندڙ پوءِ [[اينٽينا ٽيونر]] ذريعي ان اعليٰ فريڪوئنسي واري لهر کي وصول ڪندو آهي، ۽ [[ڊي ماڊوليٽر]] استعمال ڪري تصويري يا صوتي معلومات وارو سگنل ٻيهر حاصل ڪيو ويندو آهي. نشرياتي سگنل يا ته اينالاگ هوندو آهي (جنهن ۾ سگنل معلومات جي لحاظ کان لڳاتار تبديل ٿيندو رهي ٿو) يا ڊجيٽل هوندو آهي (جنهن ۾ معلومات کي الڳ الڳ عددي قدرن جي صورت ۾ ڪوڊ ڪيو ويندو آهي).<ref name="stallings-intro" /><ref>{{Cite web|date=2000-12-07|title=How Radio Works|url=https://electronics.howstuffworks.com/radio.htm|access-date=2023-02-12|website=HowStuffWorks|language=en-us|archive-date=2 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160102215734/http://www.howstuffworks.com/radio.htm|url-status=live}}</ref> [[نشرياتي ميڊيا]] جي صنعت هن وقت پنهنجي ترقيءَ جي هڪ اهم موڙ تي بيٺل آهي، جتي ڪيترائي ملڪ اينالاگ نشريات مان ڊجيٽل نشريات ڏانهن منتقل ٿي رهيا آهن. اها تبديلي سستا، تيز ۽ وڌيڪ صلاحيت رکندڙ [[انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] تيار ٿيڻ سبب ممڪن ٿي آهي. ڊجيٽل نشريات جو بنيادي فائدو اهو آهي ته اهي روايتي اينالاگ نشريات سان لاڳاپيل ڪيترين ئي خامين کي ختم ڪن ٿيون. ٽيليويزن ۾ ان سان [[وڊيو شور|برف جهڙي تصوير]]، [[ٽيليويزن مداخلت (گھوسٽنگ)|گھوسٽنگ]] ۽ ٻين بگاڙن جو خاتمو ٿئي ٿو. اهي مسئلا اينالاگ ٽرانسميشن جي فطرت سبب پيدا ٿيندا آهن، جتي شور سبب ٿيندڙ تبديليون سڌو سنئون آخري نتيجي ۾ ظاهر ٿينديون آهن. ڊجيٽل ٽرانسميشن ۾ سگنلن کي وصول ٿيڻ وقت الڳ عددي قدرن ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي، تنهن ڪري ننڍيون تبديليون آخري نتيجي تي اثرانداز نه ٿينديون آهن. مثال طور جيڪڏهن ثنائي پيغام 1011 کي سگنل جي شدت [1.0 0.0 1.0 1.0] سان موڪليو وڃي ۽ اهو [0.9 0.2 1.1 0.9] جي شدت سان وصول ٿئي، ته به اهو صحيح طرح 1011 طور ئي ڊيڪوڊ ٿيندو. البت جيڪڏهن شور تمام گهڻو هجي ته ڊيڪوڊ ٿيل پيغام بدلجي سگهي ٿو. [[فارورڊ ايرر ڪوريڪشن]] استعمال ڪندي وصول ڪندڙ ڪجهه بٽ غلطيون درست ڪري سگهي ٿو، پر جيڪڏهن شور حد کان وڌي وڃي ته پيغام ناقابلِ سمجهه ٿي ويندو ۽ ٽرانسميشن ناڪام ٿي سگهي ٿي.<ref>{{Cite web|title=Digital Television in Australia|url=https://www.digitaltv.com.au/|access-date=6 June 2023|website=Digital Television News Australia|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180312123813/https://digitaltv.com.au/|archive-date=12 March 2018}}</ref><ref>{{cite book | last = Stallings | first = William | edition= 7th intl | title = Data and Computer Communications | url = https://archive.org/details/datacomputercomm00stal_1 | url-access = registration | publisher = Pearson Prentice Hall | year = 2004 | isbn = 978-0-13-183311-1 }}</ref> ڊجيٽل ٽيليويزن نشريات ۾ ٽي مقابلي وارا عالمي معيار موجود آهن، جن جي عالمي سطح تي اختيار ٿيڻ جا امڪان آهن. اهي [[ATSC]]، [[ڊي وي بي|DVB]] ۽ [[ISDB]] معيار آهن، ۽ انهن جو عالمي اختيار مٿئين نقشو ۾ ڏيکاريل آهي. اهي ٽيئي معيار وڊيو ڪمپريشن لاءِ [[MPEG-2]] استعمال ڪن ٿا. ATSC آڊيو ڪمپريشن لاءِ [[ڊولبي ڊجيٽل]] AC-3 استعمال ڪري ٿو، ISDB [[ايڊوانسڊ آڊيو ڪوڊنگ]] (MPEG-2 Part 7) استعمال ڪري ٿو، جڏهن ته DVB ۾ آڊيو ڪمپريشن لاءِ ڪو مقرر معيار ناهي، پر عام طور تي [[MPEG-1]] Part 3 Layer 2 استعمال ٿيندو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.dynamix.ca/doc/HDVhandbook1.pdf|title=HDV Technology Handbook|archive-url=https://web.archive.org/web/20060623142640/http://www.dynamix.ca/doc/HDVhandbook1.pdf |archive-date=23 June 2006|website=[[سوني]]|year=2004}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dvb.org/technology/standards_specifications/audio/index.xml|title=Audio |archive-url=https://web.archive.org/web/20060927002250/http://www.dvb.org/technology/standards_specifications/audio/index.xml |archive-date=27 September 2006|website=Digital Video Broadcasting Project|year=2003}}</ref> انهن نظامن ۾ ماڊوليشن جو طريقو پڻ مختلف هوندو آهي. ڊجيٽل آڊيو نشريات ۾ صورتحال وڌيڪ متحد آهي، جتي تقريباً سڀني ملڪن [[ڊجيٽل آڊيو براڊڪاسٽنگ]] (جنهن کي [[يوريڪا 147]] معيار به چيو وڃي ٿو) اختيار ڪيو آهي. رڳو آمريڪا [[HD Radio]] اختيار ڪيو، جيڪو يوريڪا 147 جي ابتڙ [[اِن-بينڊ آن-چينل ٽرانسميشن]] تي ٻڌل آهي، جنهن ۾ ڊجيٽل معلومات روايتي AM يا FM اينالاگ نشريات سان گڏ موڪلي ويندي آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.worlddab.org/cstatus.aspx|title=Status of DAB (US)|archive-url=https://web.archive.org/web/20060721060832/http://www.worlddab.org/cstatus.aspx |archive-date=21 July 2006|website=World DAB Forum|date=March 2005}}</ref> ان جي باوجود جو دنيا ڊجيٽل نشريات ڏانهن منتقل ٿي رهي آهي، اينالاگ ٽيليويزن اڃا به ڪيترن ئي ملڪن ۾ نشر ڪيو وڃي ٿو. آمريڪا هڪ نمايان استثنا هو، جنهن 12 جون 2009ع تي (تمام گهٽ طاقت وارن ٽي وي اسٽيشنن کان سواءِ) اينالاگ ٽيليويزن نشريات مڪمل طور بند ڪري ڇڏي، جڏهن ته ان کان اڳ تبديليءَ جي تاريخ ٻه ڀيرا ملتوي ڪئي وئي هئي.<ref>{{cite news | author=Brian Stelter | title=Changeover to Digital TV Off to a Smooth Start | url=https://www.nytimes.com/2009/06/14/business/media/14digital.html?_r=2&hp | work=New York Times | date=13 June 2009 | access-date=25 February 2017 | archive-date=14 December 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20171214130110/http://www.nytimes.com/2009/06/14/business/media/14digital.html?_r=2&hp | url-status=live }}</ref> ڪينيا پڻ ڪيترين ئي ديرن کان پوءِ ڊسمبر 2014ع ۾ اينالاگ ٽيليويزن نشريات بند ڪئي. رنگين اينالاگ ٽيليويزن لاءِ ٽي معيار استعمال ٿيندا هئا (انهن جي عالمي اختيار جو نقشو [[:File:NTSC-PAL-SECAM.png|هتي]] ڏسو)، جيڪي [[PAL]] (جرمني)، [[NTSC]] (آمريڪا) ۽ [[SECAM]] (فرانس) جي نالن سان سڃاتا وڃن ٿا. اينالاگ ريڊيو لاءِ ڊجيٽل ريڊيو ڏانهن منتقلي وڌيڪ ڏکي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڊجيٽل وصول ڪندڙن جي قيمت وڌيڪ آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.worlddab.org/dabprod.aspx|title=DAB Products|archive-url=https://web.archive.org/web/20060621082027/http://www.worlddab.org/dabprod.aspx |archive-date=21 June 2006|website=World DAB Forum|year=2006}}</ref> اينالاگ ريڊيو ۾ ماڊوليشن لاءِ عام طور تي ايمپليٽيوڊ ماڊوليشن ('''AM''') يا فريڪوئنسي ماڊوليشن ('''FM''') استعمال ڪئي ويندي آهي. [[اسٽيريوفونيڪ آواز|اسٽيريو آواز]] حاصل ڪرڻ لاءِ FM ۾ ايمپليٽيوڊ ماڊوليٽ ٿيل سب ڪيريئر استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته اسٽيريو AM يا [[C-QUAM]] لاءِ ڪواڊريچر ايمپليٽيوڊ ماڊوليشن استعمال ڪئي ويندي آهي. === انٽرنيٽ === [[File:OSI Model v1.svg|upright=1.2|thumb|[[او ايس آءِ حوالو ماڊل]]]] انٽرنيٽ ڪمپيوٽرن ۽ ڪمپيوٽر نيٽ ورڪن جو هڪ عالمي نيٽ ورڪ آهي، جيڪي هڪ ٻئي سان [[انٽرنيٽ پروٽوڪول]] (IP) استعمال ڪندي رابطو ڪن ٿا.<ref>{{Cite web |url=http://www.cnri.reston.va.us/what_is_internet.html |title=What Is The Internet (And What Makes It Work) |first1=Robert |last1=Kahn |first2=Vinton G. |last2=Cerf |website=Corporation for National Research Initiatives (CNRI) |date=December 1999 |url-status=live |access-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170715105113/http://www.cnri.reston.va.us/what_is_internet.html |archive-date=15 July 2017}} Specifically see footnote xv.</ref> انٽرنيٽ تي موجود هر ڪمپيوٽر وٽ هڪ منفرد [[آءِ پي پتو]] هوندو آهي، جنهن جي ذريعي ٻيا ڪمپيوٽر ان ڏانهن معلومات موڪلي سگهن ٿا. اهڙيءَ طرح انٽرنيٽ تي موجود هر ڪمپيوٽر پنهنجي آءِ پي پتي ذريعي ڪنهن به ٻئي ڪمپيوٽر ڏانهن پيغام موڪلي سگهي ٿو. انهن پيغامن ۾ موڪليندڙ ڪمپيوٽر جو آءِ پي پتو پڻ شامل هوندو آهي، جنهن سان ٻه طرفي رابطي جي سهولت پيدا ٿئي ٿي. اهڙيءَ ريت انٽرنيٽ بنيادي طور ڪمپيوٽرن جي وچ ۾ پيغامن جي مٽاسٽا جو هڪ نظام آهي.<ref>{{cite web |url=http://computer.howstuffworks.com/internet-infrastructure.htm |title=How Internet Infrastructure Works |website=Computer.HowStuffWorks.com |year=2007 |author=Jeff Tyson |access-date=22 May 2007 |archive-date=10 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100410162047/http://computer.howstuffworks.com/internet-infrastructure.htm |url-status=live }}</ref> اندازو آهي ته سال 2000ع ۾ ٻه طرفي ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪن مان وهندڙ معلومات جو 51٪ انٽرنيٽ ذريعي منتقل ٿي رهيو هو، جڏهن ته باقي گهڻو حصو (42٪) [[لينڊ لائن ٽيليفون]] ذريعي منتقل ٿيندو هو. 2007ع تائين انٽرنيٽ واضح طور تي غالب ٿي ويو ۽ ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪن مان منتقل ٿيندڙ سموري معلومات جو 97٪ انٽرنيٽ ذريعي وهڻ لڳو، جڏهن ته باقي لڳ ڀڳ 2٪ [[موبائل فون]] ذريعي منتقل ٿيو.<ref name="HilbertLopez2011"/> 2008ع، دنيا جي اندازاً 21.9٪ آبادي کي انٽرنيٽ تائين رسائي حاصل هئي، جنهن ۾ سڀ کان وڌيڪ رسائي اتر آمريڪا (73.6٪)، اوشيانيا/آسٽريليا (59.5٪) ۽ يورپ (48.1٪) ۾ هئي.<ref>{{Cite web|title=World Internet Users and Population Stats|url=https://www.internetworldstats.com/stats.htm|website=Internet World Stats|date=30 June 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20090202142301/http://internetworldstats.com/stats.htm |archive-date=2 February 2009}}</ref> [[براڊبينڊ انٽرنيٽ رسائي]] جي لحاظ کان [[آئس لينڊ]] (26.7٪)، [[ڏکڻ ڪوريا]] (25.4٪) ۽ [[نيدرلينڊز]] (25.3٪) دنيا ۾ اڳواڻ هئا.<ref>{{Cite web |title=OECD Broadband Statistics, December 2005 |url=http://www.oecd.org/document/39/0,2340,en_2649_34225_36459431_1_1_1_1,00.html |website=OECD |archive-url=https://web.archive.org/web/20090106012350/http://www.oecd.org/document/39,0,2340,en_2649_34225_36459431_1_1_1_1,00.html |archive-date=6 January 2009}}</ref> انٽرنيٽ جزوي طور [[رابطي جا پروٽوڪول|رابطي وارن پروٽوڪولن]] جي ڪري ڪم ڪندو آهي، جيڪي اهو طئي ڪن ٿا ته ڪمپيوٽر ۽ رائوٽر هڪ ٻئي سان ڪيئن رابطو ڪن. ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ جي رابطي جي نوعيت اهڙي آهي جو ان ۾ پرت وار (Layered) طريقو اختيار ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ پروٽوڪول اسٽيڪ جا مختلف پروٽوڪول تقريباً هڪ ٻئي کان آزاد نموني ڪم ڪندا آهن. ان سان هيٺين سطح وارن پروٽوڪولن کي مقامي نيٽ ورڪ جي ضرورتن موجب تبديل ڪري سگهجي ٿو، بغير ان جي ته مٿين سطح جا پروٽوڪول متاثر ٿين. ان جو هڪ عملي مثال اهو آهي ته [[ويب برائوزر]] ساڳيو ڪوڊ استعمال ڪندو، ڀلي اهو ڪمپيوٽر [[ايٿرنيٽ]] ذريعي انٽرنيٽ سان ڳنڍيل هجي يا [[وائي فائي]] ذريعي. پروٽوڪولن بابت اڪثر [[او ايس آءِ حوالو ماڊل]] جي لحاظ سان ڳالهايو ويندو آهي، جيڪو 1983ع ۾ عالمي سطح تي هڪجهڙي نيٽ ورڪنگ پروٽوڪول جو مجموعو تيار ڪرڻ جي پهرين ڪوشش طور متعارف ٿيو هو، جيتوڻيڪ اها ڪوشش مڪمل ڪامياب نه ٿي سگهي.<ref>{{Cite web|title=The TCP/IP Guide - History of the OSI Reference Model|url=http://www.tcpipguide.com/free/t_HistoryoftheOSIReferenceModel.htm|first=Charles M.|last=Kozierok|date=2005|access-date=6 June 2023|website=The TCP/IP Guide|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170904204159/http://www.tcpipguide.com/free/t_HistoryoftheOSIReferenceModel.htm |archive-date=4 September 2017 }}</ref> انٽرنيٽ ۾ جڏهن ڊيٽا جا پيڪٽ دنيا جي مختلف حصن مان گذرن ٿا، تڏهن جسماني ذريعو ۽ ڊيٽا لنڪ پروٽوڪول ڪيترائي ڀيرا تبديل ٿي سگهن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ انٽرنيٽ ڪنهن خاص جسماني ذريعو يا ڊيٽا لنڪ پروٽوڪول جي پابندي نٿو رکي. ان ڪري هر مقامي نيٽ ورڪ لاءِ سڀ کان مناسب ميڊيا ۽ پروٽوڪول اختيار ڪيا ويندا آهن. عملي طور گهڻو ڪري بين البراعظمي رابطا نظري فائبر تي [[اسنڪرومس ٽرانسفر موڊ]] (ATM) يا ان جهڙي جديد ٽيڪنالاجي استعمال ڪندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انٽرنيٽ اهڙن رابطن لاءِ عوامي سوئچ ٿيل ٽيليفون نيٽ ورڪ واري بنيادي ڍانچي کي به استعمال ڪري ٿو. نيٽ ورڪ پرت تي [[منطقي پتو|منطقي پتي]] لاءِ [[انٽرنيٽ پروٽوڪول]] (IP) معيار طور اختيار ڪيو ويو آهي. [[ورلڊ وائڊ ويب]] ۾ اهي آءِ پي پتا [[ڊومين نيم سسٽم]] ذريعي انسانن لاءِ پڙهڻ لائق نالن مان حاصل ڪيا ويندا آهن (مثال طور [[گوگل]] جو نالو 72.14.207.99 جهڙي آءِ پي پتي سان ڳنڍيل هوندو آهي). هن وقت انٽرنيٽ پروٽوڪول جو سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ نسخو نسخو چوٿون (IPv4) آهي، پر آهستي آهستي نسخو ڇهون (IPv6) ڏانهن منتقلي جاري آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.microsoft.com/technet/itsolutions/network/ipv6/introipv6.mspx|title=Introduction to IPv6|archive-url=https://web.archive.org/web/20081013065951/http://www.microsoft.com/technet/itsolutions/network/ipv6/introipv6.mspx |archive-date=13 October 2008|website=[[Microsoft Corporation]]|date=February 2006}}</ref> ٽرانسپورٽ پرت تي گهڻو ڪري رابطو يا ته [[ٽرانسميشن ڪنٽرول پروٽوڪول]] (TCP) يا [[يوزر ڊيٽاگرام پروٽوڪول]] (UDP) ذريعي ٿيندو آهي. TCP تڏهن استعمال ڪيو ويندو آهي جڏهن اهو ضروري هجي ته موڪليل هر پيغام سامهون واري ڪمپيوٽر تائين لازمي پهچي، جڏهن ته UDP تڏهن استعمال ٿيندو آهي جڏهن پيغام جو هر حالت ۾ پهچڻ ضروري نه هجي. TCP ۾ جيڪڏهن پيڪٽ گم ٿي وڃن ته انهن کي ٻيهر موڪليو ويندو آهي ۽ صحيح ترتيب سان مٿين پرتن ڏانهن پهچايو ويندو آهي. ان جي ابتڙ UDP ۾ نه ته گم ٿيل پيڪٽ ٻيهر موڪليا ويندا آهن ۽ نه ئي انهن جي ترتيب بحال ڪئي ويندي آهي. TCP ۽ UDP ٻنهي پيڪٽن ۾ [[TCP ۽ UDP پورٽ نمبرن جي فهرست|پورٽ نمبر]] شامل هوندا آهن، جيڪي اهو طئي ڪن ٿا ته پيڪٽ کي ڪهڙي ايپليڪيشن يا [[عمل (ڪمپيوٽنگ)|عمل]] سنڀاليندو.<ref>Stallings, pp. 683–702.</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ ڪجهه ايپليڪيشن پروٽوڪول مخصوص پورٽ استعمال ڪندا آهن، تنهن ڪري نيٽ ورڪ منتظم ٽرئفڪ کي مخصوص گهرجن مطابق منظم ڪري سگهن ٿا، جهڙوڪ ڪنهن خاص پورٽ ڏانهن ويندڙ ٽرئفڪ کي روڪي انٽرنيٽ رسائي محدود ڪرڻ يا ڪجهه ايپليڪيشنن کي [[وين آپٽيمائيزيشن|ترجيح]] ڏيڻ. ٽرانسپورٽ پرت کان مٿي ڪجهه اهڙا پروٽوڪول به استعمال ٿيندا آهن، جيڪي تقريباً سيشن ۽ پريزنٽيشن پرت سان واسطو رکن ٿا، جن ۾ خاص طور [[سڪيور ساڪيٽس ليئر]] (SSL) ۽ [[ٽرانسپورٽ ليئر سڪيورٽي]] (TLS) شامل آهن. اهي پروٽوڪول يقيني بڻائين ٿا ته ٻن ڌرين جي وچ ۾ منتقل ٿيندڙ ڊيٽا مڪمل طور رازداري سان محفوظ رهي.<ref>T. Dierks and C. Allen, The TLS Protocol Version 1.0, RFC 2246, 1999.</ref> ايپليڪيشن پرت تي ڪيترائي اهڙا پروٽوڪول آهن، جن سان انٽرنيٽ استعمال ڪندڙ روزمره واقف هوندا آهن، جهڙوڪ [[ايڇ ٽي ٽي پي]] (ويب برائوزنگ)، [[POP3]] (اي ميل)، [[ايف ٽي پي]] (فائيل منتقلي)، [[آء آر سي]] (انٽرنيٽ چيٽ)، [[بٽ ٽورينٽ]] (فائيل شيئرنگ) ۽ [[ايڪس ايم پي پي]] (فوري پيغام رساني). [[وائس اوور انٽرنيٽ پروٽوڪول]] (VoIP) ڊيٽا پيڪٽن کي [[هم وقتي]] آواز واري رابطي لاءِ استعمال ڪرڻ جي سهولت فراهم ڪري ٿو. اهڙن پيڪٽن کي آواز وارا پيڪٽ طور نشان لڳايو ويندو آهي، ۽ نيٽ ورڪ منتظم انهن کي ترجيح ڏئي سگهن ٿا ته جيئن حقيقي وقت واري گفتگو تي ٻين قسمن جي ڊيٽا (جهڙوڪ فائيل منتقلي يا اي ميل) جي ڀيٽ ۾ گهٽ اثر پوي. بهرحال، اهڙي ترجيح صرف انهن نيٽ ورڪن ۾ مؤثر هوندي آهي، جتي ڪافي گنجائش موجود هجي ۽ ترجيحي نظام فعال هجي، جهڙوڪ خانگي ڪارپوريٽ نيٽ ورڪ. عام انٽرنيٽ تي اهڙو انتظام هر هنڌ موجود نه هوندو آهي، تنهن ڪري خانگي نيٽ ورڪ ۽ عوامي انٽرنيٽ تي VoIP ڪالن جي معيار ۾ نمايان فرق ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web|url= http://www.telecomsadvice.org.uk/infosheets/voip_voice_over_internet_protocol_and_internet_telephony.htm|title= VoIP, Voice over Internet Protocol and Internet telephone calls|last= Multimedia|first= Crucible|date= 7 May 2011|access-date= 30 June 2011|archive-date= 24 January 2018|archive-url= https://web.archive.org/web/20180124045522/http://www.telecomsadvice.org.uk/infosheets/voip_voice_over_internet_protocol_and_internet_telephony.htm|url-status= live}}</ref> == پڻ ڏسندا == * [[ڏور ربطيات جي تاريخ]] == خارجي ڳنڍڻا == ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:انجنيئرنگ جا شعبا]] [[زمرو:ٽيليڪميونيڪيشن]] [[زمرو:ربطيات]] [[زمرو:ميڊيا ٽيڪنالاجي]] emkfrky0en3tisi62c57hbnytzk3i4z 390623 390622 2026-07-02T19:46:43Z Intisar Ali 8681 390623 wikitext text/x-wiki {{Short description|برقي يا اليڪٽرانڪ ذريعن وسيلي معلومات جي ترسيل}} [[فائل:Erdfunkstelle Raisting 2.jpg|thumb|[[جرمني]] جي [[باويريا]] صوبي جي [[رائسٽنگ]] ۾ سيٽلائيٽ مواصلات جي سڀ کان وڏي مرڪز تي [[سيٽلائيٽ مواصلات]] جي اينٽينا]] [[فائل:Internet map 1024.jpg|thumb|[[اوپٽي پراجيڪٽ]] پاران [[انٽرنيٽ]] جي هڪ حصي مان گذرندڙ مختلف رستن جي بصري نمائش]] '''ٽيلي ڪميونيڪيشن''' ('''Telecommunication''')، جنهن کي اڪثر جمع جي صورت ۾ يا مختصر طور '''ٽيليڪام''' پڻ چيو ويندو آهي، [[معلومات]] کي ڊگهي فاصلي تي [[برق]]ي يا [[اليڪٽرانڪس|اليڪٽرانڪ]] ذريعن وسيلي منتقل ڪرڻ جو عمل آهي، جيڪو عام طور ڪيبلن، [[ريڊيو لهر]]ن يا ٻين مواصلاتي ٽيڪنالاجين ذريعي انجام ڏنو ويندو آهي. اهي ترسيلي وسيلا [[مواصلاتي چينل]]ن ۾ ورهايا ويندا آهن، جيڪي [[ملٽي پليڪسنگ]] جي ذريعي هڪ ئي وسيلي تي ڪيترن ئي هم وقت [[مواصلاتي سيشن]]ن جي ترسيل کي ممڪن بڻائيندا آهن. اوڻيهين، ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ دوران ايجاد ٿيل ڊگهي فاصلي واريون ٽيڪنالاجيون عام طور برقي توانائي استعمال ڪنديون آهن، جن ۾ [[برقي تاربرقي]]، [[ٽيليفون]]، [[ٽيليويزن]] ۽ [[ريڊيو]] شامل آهن. شروعاتي [[ٽيليڪميونيڪيشن ڄار]]ن ۾ سگنلن جي ترسيل لاءِ ڌاتي تارون استعمال ٿينديون هيون. اهي ڄار ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين [[تاربرقي]] ۽ ٽيليفوني لاءِ استعمال ٿيندا رهيا. ويهين صديءَ جي پهرئين ڏهاڪي ۾ [[بي تار مواصلات]] جي ميدان ۾ هڪ وڏو انقلاب آيو، جنهن ۾ [[ريڊيو مواصلات]] بابت [[گوليئلمو مارڪوني]] جون اهم ڪاميابيون شامل هيون، جنهن تي کيس 1909ع جو [[فزڪس ۾ نوبل انعام]] مليو. برقي ۽ اليڪٽرانڪ ٽيليڪميونيڪيشن جي ٻين ابتدائي اڳواڻن ۾ [[چارلس ويٽ اسٽون]] ۽ [[سيميوئل مورس]] (تاربرقي جا گڏيل موجد)، [[انٽونيو ميوچي]]، [[فلپ رائيس]]، [[اليشا گري]] ۽ [[اليگزينڊر گراهم بيل]] (ٽيليفون جا موجد ۽ ترقي ڏيندڙ)، [[ايڊون آرمسٽرانگ]] ۽ [[لي ڊي فاريسٽ]] (ريڊيو جا موجد)، ۽ [[ولاديمير زوورڪِن]]، [[جان لوگي بيئرڊ]] ۽ [[فائلو فارنسورٿ]] (ٽيليويزن جا موجد) شامل آهن. 1960ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ڊجيٽل ٽيڪنالاجين جي تيزي سان واڌ سبب [[آواز]]ي مواصلات کي آهستي آهستي ڊيٽا جي ترسيل سان گڏايو ويو. ڌاتي وسيلي جي طبعياتي حدن [[آپٽيڪل فائبر]] جي ترقي کي هٿي ڏني.<ref name=":11">{{Cite web|title=How does a Gigabit Passive Optical Network (GPON) work?|url=https://www.eib.org/en/stories/what-is-gpon|access-date=7 June 2021|website=European Investment Bank|language=en|archive-date=7 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210607144149/https://www.eib.org/en/stories/what-is-gpon|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|author1=National Research Council |url=https://www.nap.edu/read/11711/chapter/3|year=2006|doi=10.17226/11711|isbn=978-0-309-10265-0|language=en|access-date=25 June 2021|archive-date=23 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210623221636/https://www.nap.edu/read/11711/chapter/3|url-status=live |title=Renewing U.S. Telecommunications Research |bibcode=2006nap..book11711N }}</ref><ref>{{Cite web|last=Cyphers|first=Bennett|date=16 October 2019|title=The Case for Fiber to the Home, Today: Why Fiber is a Superior Medium for 21st Century Broadband|url=https://www.eff.org/wp/case-fiber-home-today-why-fiber-superior-medium-21st-century-broadband|access-date=7 June 2021|website=Electronic Frontier Foundation|language=en|archive-date=3 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603233817/https://www.eff.org/wp/case-fiber-home-today-why-fiber-superior-medium-21st-century-broadband|url-status=live}}</ref> [[انٽرنيٽ]]، جيڪا ڪنهن هڪ مخصوص وسيلي تي دارومدار نٿي رکي، انفرادي استعمال ڪندڙن کي عالمي سطح تي خدمتن تائين رسائي فراهم ڪئي آهي ۽ مواصلات ۾ هنڌ ۽ وقت جون حدون وڌيڪ گهٽائي ڇڏيون آهن. == وصف == 1932ع ۾ [[آئي ٽي يو مڪمل اختيار ڪانفرنس|مڪمل اختيار ٽيليگراف ڪانفرنس]] ۽ ميڊرڊ ۾ ٿيل بين الاقوامي ريڊيو ٽيليگراف ڪانفرنس دوران ٻنهي تنظيمن گڏجي [[بين الاقوامي ٽيليڪميونيڪيشن يونين]] (ITU) جوڙي.<ref>{{cite web |title=International Telegraph Conference (Madrid, 1932) |url=https://www.itu.int/en/history/Pages/PlenipotentiaryConferences.aspx?conf=4.5 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230108011921/https://www.itu.int/en/history/Pages/PlenipotentiaryConferences.aspx?conf=4.5 |archive-date=8 January 2023 |access-date=8 January 2023 |publisher=ITU}}</ref> هنن ''ٽيليڪميونيڪيشن'' جي وصف هن ريت ڪئي: "تار، بي تار يا برقي سگنلنگ يا بصري سگنلنگ جي ٻين نظامن يا عملن وسيلي نشانين، سگنلن، تحرير، فيڪسيملين ۽ هر قسم جي آوازن جي ڪا به ٽيليگرافڪ يا ٽيليفونڪ مواصلات." بعد ۾ [[آئي ٽي يو ريڊيو ضابطا]] جي آرٽيڪل 1.3 تحت اها وصف ٻيهر تصديق ڪئي وئي، جنهن ۾ ان کي "نشانين، سگنلن، تحريرن، تصويرن، آوازن يا ڪنهن به نوعيت جي ڄاڻ جي ڪا به ترسيل، اخراج يا وصولي، جيڪا [[تار]]، ريڊيو، بصري يا ٻين برقي مقناطيسي نظامن وسيلي ڪئي وڃي" قرار ڏنو ويو.<ref>{{Cite web |date=2026-05-11 |title=Communication vs Telecommunications vs Data Communication: Best CCNA Guide on Key Differences in 3 Terms - The Cyber Skills |url=https://thecyberskills.com/communication-vs-telecommunications-vs-data-communication/ |access-date=2026-06-14 |language=en-US}}</ref> انهيءَ ڪري آهستي رفتار واريون مواصلاتي ٽيڪنالاجيون، جهڙوڪ [[ٽپال]] ۽ [[هوا-دٻاءُ نليون]]، ٽيليڪميونيڪيشن جي وصف ۾ شامل ناهن.<ref>{{citation |title=ITU Radio Regulations |title-link=ITU Radio Regulations |date=2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150319031957/https://www.itu.int/dms_pub/itu-s/oth/02/02/S02020000244501PDFE.PDF |archive-date=19 March 2015 |chapter=Article 1.3 |chapter-url=https://www.itu.int/dms_pub/itu-s/oth/02/02/S02020000244501PDFE.PDF |publisher=[[International Telecommunication Union]]}}</ref><ref>Constitution and Convention of the International Telecommunication Union, Annex (Geneva, 1992)</ref> ''ٽيليڪميونيڪيشن'' اصطلاح 1904ع ۾ فرانسيسي انجنيئر ۽ ناول نگار [[ايڊوار ايسٽونيئي]] وضع ڪيو، جنهن ان جي وصف "بجلي وسيلي خيال جي پري کان ترسيل" طور ڪئي.<ref>{{cite web|first=Jean-Marie|last=Dilhac|url=http://www.ieee.org/portal/cms_docs_iportals/iportals/aboutus/history_center/conferences/che2004/Dilhac.pdf|title=From tele-communicare to Telecommunications|website=[[Institute of Electrical and Electronics Engineers]] (IEEE) |archive-url=https://web.archive.org/web/20101202232403/http://www.ieee.org/portal/cms_docs_iportals/iportals/aboutus/history_center/conferences/che2004/Dilhac.pdf |archive-date=2 December 2010|year=2004}}</ref> ٽيليڪميونيڪيشن هڪ مرڪب اسم آهي، جيڪو يوناني اڳياڙي ''tele-'' (τῆλε)، جنهن جي معنيٰ "پري"، "دور" يا "فاصلي تي" آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=tele-&allowed_in_frame=0|title=Online Etymology Dictionary|access-date=19 August 2016|archive-date=25 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161225225345/http://www.etymonline.com/index.php?term=tele-&allowed_in_frame=0|url-status=live}}</ref> ۽ لاطيني فعل ''ڪميونيڪيئر''، جنهن جي معنيٰ "ونڊڻ" آهي، مان ٺهيل آهي.<ref name="oxford">{{cite web |url=http://oxforddictionaries.com/definition/english/telecommunication?view=uk |title=Telecommunication |work=Oxford Dictionaries |publisher=Oxford University Press |access-date=28 February 2013 |archive-date=30 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130430020541/http://oxforddictionaries.com/definition/english/telecommunication?view=uk |url-status=dead }}</ref><ref>''Telecommunication'', ''tele-'' and ''communication'', [[New Oxford American Dictionary]] (2nd edition), 2005.</ref> ''ڪميونيڪيشن'' لفظ انگريزيءَ ۾ پهريون ڀيرو چوڏهين صديءَ جي آخر ۾ استعمال ٿيو. اهو پراڻي فرانسيسي لفظ ''ڪومونيڪاسيون'' مان آيو، جيڪو لاطيني ''ڪميونيڪيشنم'' مان نڪتل آهي؛ اهو ''ڪميونيڪيئر'' جي ماضي واري جز جي بنياد مان ٺهيل عمل جو اسم آهي، جنهن جي معنيٰ "ونڊڻ، ورهائڻ، اطلاع ڏيڻ، گڏ ڪرڻ، شامل ڪرڻ" آهي، ۽ لفظي معنيٰ "عام ڪرڻ" آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=communication&allowed_in_frame=0|title=communication |website=Online Etymology Dictionary|access-date=19 August 2016|archive-date=14 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160914041535/http://www.etymonline.com/index.php?term=communication&allowed_in_frame=0|url-status=live}}</ref> == تاريخ == {{further|ٽيليڪميونيڪيشن جي تاريخ}} تاريخ دوران ڊگهي مفاصلي واري رابطي لاءِ ڪيترائي [[ترسيل وسيلا]] استعمال ڪيا ويا آهن، جن ۾ [[دونهين جا اشارا]]، [[مشعلون]]، [[سيميفور ٽيليگراف]]، [[اشارتي جهنڊا]]، بصري [[هيليوگراف]]، [[برقي تار]]ون، ۽ [[برقي مقناطيسي سگنل]] منتقل ڪرڻ لاءِ خالي فضا شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=Telecommunications and Networking |url=https://courses.aiu.edu/Telecommunications%20and%20Networking/SEC%201/SEC%201.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250110094619/https://courses.aiu.edu/Telecommunications%20and%20Networking/SEC%201/SEC%201.pdf |archive-date=10 January 2025 |access-date=14 June 2026 |website=Atlantic International University}}</ref> === برقي ۽ اليڪٽرانڪ دور کان اڳ === [[فائل:OptischerTelegraf.jpg|upright|thumb|[[ڪلاڊ شاپ]] جي [[سيميفور ٽاور]]ن مان هڪ جي نقل]] ڊگهي مفاصلي وارو رابطو بجلي ۽ برقي مقناطيسيت جي دريافت کان گهڻو اڳ استعمال ٿيندو هو، جنهن بعد [[ٽيليڪميونيڪيشن]] جي ايجاد ممڪن ٿي.<ref>{{Cite web |last=Wheeler |first=Heather |title=The evolution of long distance communication |url=https://www.hebronhawkeye.com/entertainment/2023/01/18/the-evolution-of-long-distance-communication/ |access-date=2026-06-14 |website=The Hawk Eye}}</ref> ان کان اڳ فاصلي تي رابطي لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪيترن ئي ذهين طريقن مان ڪجهه هتي بيان ڪيا ويا آهن. [[ڪبوتر پيغام رسان]] تاريخ دوران مختلف تهذيبن طرفان استعمال ڪيا ويا. [[ڪبوتر ٽپال]] جون پاڙون [[فارس]] ۾ هيون، جنهن کي پوءِ رومنن پنهنجي فوجي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو. [[فرونٽينس]] جي دعويٰ موجب [[جوليس سيزر]] [[گال]] جي فتح دوران ڪبوترن کي پيغام رسان طور استعمال ڪيو.<ref name="Levi">{{cite book |last=Levi |first=Wendell |title= The Pigeon|year= 1977|publisher= Levi Publishing Co, Inc|location= Sumter, SC|isbn=978-0-85390-013-9 }}</ref> [[يوناني]] پڻ [[قديم اولمپڪ رانديون|اولمپڪ رانديون]] جي فاتحن جا نالا مختلف شهرن ڏانهن ڪبوترن ذريعي موڪليندا هئا.<ref>{{cite book | last =Blechman | first =Andrew | title =Pigeons-The fascinating saga of the world's most revered and reviled bird. | publisher =University of Queensland Press | year =2007 | location =St Lucia, Queensland | url =http://www.uqp.uq.edu.au/book_details.php?id=9780702236419 | isbn =978-0-7022-3641-9 | url-status=dead | archive-url =https://web.archive.org/web/20080514003720/http://www.uqp.uq.edu.au/book_details.php?id=9780702236419 | archive-date =14 May 2008 | df =dmy-all }}</ref> اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ ڊچ حڪومت اهو نظام [[جاوا]] ۽ [[سوماترا]] ۾ استعمال ڪيو. 1849ع ۾ [[پال جوليس روئٽر]] [[آخن]] ۽ [[برسلز]] جي وچ ۾ اسٽاڪ مارڪيٽ جون قيمتون موڪلڻ لاءِ ڪبوترن جي خدمت شروع ڪئي، جيڪا ٽيليگرافي رابطو مڪمل ٿيڻ تائين هڪ سال جاري رهي.<ref>{{cite news| title =Chronology: Reuters, from pigeons to multimedia merger| newspaper =Reuters| url =https://www.reuters.com/article/rbssTechMediaTelecomNews/idUSL1849100620080219| format =Web article| access-date =21 February 2008| date =19 February 2008| archive-date =26 March 2008| archive-url =https://web.archive.org/web/20080326192232/http://www.reuters.com/article/rbssTechMediaTelecomNews/idUSL1849100620080219| url-status =live}}</ref> وچئين دور ۾ [[مشعلن]] جون زنجيرون عام طور ٽڪرين جي چوٽين تي اشارا پهچائڻ لاءِ استعمال ٿينديون هيون. انهن جو هڪ وڏو نقصان اهو هو ته اهي صرف هڪ بِٽ معلومات منتقل ڪري سگهنديون هيون، تنهنڪري پيغام جي معنيٰ، جهڙوڪ "دشمن نظر اچي ويو آهي"، اڳواٽ طئي ٿيل هوندي هئي. انهن جي استعمال جو هڪ مشهور مثال [[اسپيني آرماڊا]] دوران ملي ٿو، جڏهن مشعلن جي زنجير [[پليموٿ]] کان [[لنڊن]] تائين خبرداريءَ جو اشارو پهچايو.<ref>{{cite web | first=David | last=Ross | url=http://www.britainexpress.com/History/tudor/armada.htm | title=The Spanish Armada | archive-url=https://web.archive.org/web/20200104142345/https://www.britainexpress.com/History/tudor/armada.htm | archive-date=4 January 2020 | website=Britain Express | access-date=October 1, 2007}}</ref> 1792ع ۾ فرانسيسي انجنيئر [[ڪلاڊ شاپ]] [[ليل]] ۽ پيرس جي وچ ۾ پهريون مستقل بصري [[ٽيليگرافي]] نظام (يا [[سيميفور لائين]]) قائم ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://chappe.ec-lyon.fr/|archive-url=https://web.archive.org/web/20040409014107/http://chappe.ec-lyon.fr/|title=Les Télégraphes Chappe|archive-date=2004-04-09|website=Cédrick Chatenet|location=l'Ecole Centrale de Lyon|year=2003}}</ref> پر سيميفور نظام لاءِ ماهر آپريٽرن ۽ هر ڏهه کان ٽيهه ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي مهانگا ٽاور گهربل هوندا هئا. برقي ٽيليگراف سان مقابلي جي نتيجي ۾ ان جي آخري تجارتي لائين 1880ع ۾ بند ڪئي وئي.<ref>{{cite web|url=http://www.itu.int/itudoc/gs/promo/tsb/88192.pdf|title=CCIT/ITU-T 50 Years of Excellence|archive-url=https://web.archive.org/web/20200212173522/https://www.itu.int/itudoc/gs/promo/tsb/88192.pdf|archive-date=12 February 2020|website=International Telecommunication Union|year=2006}}</ref> === ٽيليگراف ۽ ٽيليفون === {{main|ٽيليگرافي|ٽيليفوني}} 25 جولاءِ 1837ع تي پهريون تجارتي [[برقي ٽيليگراف]] انگريز موجد سر [[وليم فوٿرگل ڪوڪ]] ۽ انگريز سائنسدان سر [[چارلس ويٽسٽون]] پاران پيش ڪيو ويو.<ref>{{cite book|first=William|last=Brockedone|title=Cooke and Wheatstone and the Invention of the Electric Telegraph|date=11 March 2013|publisher=Routledge |isbn=9780415846783}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/technology/connecting-britain/first-electric-telegraph/|title=Who made the first electric telegraph communications?|work=The Telegraph|access-date=7 August 2017|language=en-GB|archive-date=8 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808003926/http://www.telegraph.co.uk/technology/connecting-britain/first-electric-telegraph/|url-status=live}}</ref> ٻنهي موجدن پنهنجي اوزار کي نئين ايجاد بدران ”موجوده برقي مقناطيسي ٽيليگراف ۾ هڪ سڌارو“ قرار ڏنو.<ref>{{cite web|url=https://www.du.edu/~jcalvert/tel/morse/morse.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20010616184336/https://www.du.edu/~jcalvert/tel/morse/morse.htm|archive-date=2001-06-16|title=The Electromagnetic Telegraph|first=J. B.|last=Calvert|date=19 May 2004}}</ref> [[سيميوئل مورس]] به آزاديءَ سان برقي ٽيليگراف جو هڪ نمونو تيار ڪيو، جنهن جو هن 2 سيپٽمبر 1837ع تي ڪامياب نه ٿيندڙ مظاهرو ڪيو. [[مورس ڪوڊ|سندس ڪوڊ]] ويٽسٽون جي اشارتي طريقي جي ڀيٽ ۾ هڪ اهم ترقي هئي. پهرين [[ائٽلانٽڪ سمنڊ پار ٽيليگراف ڪيبل]] 27 جولاءِ 1866ع تي ڪاميابي سان مڪمل ڪئي وئي، جنهن سان پهريون ڀيرو ائٽلانٽڪ سمنڊ پار ٽيليڪميونيڪيشن ممڪن ٿي.<ref>{{cite web|url=http://www.sil.si.edu/digitalcollections/hst/atlantic-cable/|title=The Atlantic Cable |via=Smithsonian Libraries |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701144122/http://www.sil.si.edu/digitalcollections/hst/atlantic-cable/|archive-date=1 July 2017|website=Bern Dibner|publisher=Burndy Library Inc.|year=1959}}</ref> [[انتونيو ميوچي]] جي ”ڳالهائيندڙ ٽيليگراف“ ۽ [[يوهان فلپ رائس]] جي ''Telefon'' تي ابتدائي ڪوششن کان پوءِ، روايتي ٽيليفون جو پيٽنٽ [[اليگزينڊر گراهم بيل|اليگزينڊر بيل]] فيبروري 1876ع ۾ داخل ڪرايو (صرف ڪجهه ڪلاڪ اڳ [[ايليشا گري]] ساڳئي قسم جي اوزار لاءِ [[پيٽنٽ ڪيويٽ]] داخل ڪئي هئي).<ref>"[https://www.loc.gov/everyday-mysteries/technology/item/who-is-credited-with-inventing-the-telephone/ Who is credited with inventing the telephone?]", published 2022-02-22, updated 2024-9-12. Science Reference Section, Library of Congress.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.oberlin.edu/external/EOG/OYTT-images/ElishaGray.html|title=Elisha Gray|archive-url=https://web.archive.org/web/20170628164416/http://www2.oberlin.edu/external/EOG/OYTT-images/ElishaGray.html|archive-date=28 June 2017|website=Oberlin College Archives|publisher=Electronic Oberlin Group|year=2006}}</ref> پهرين تجارتي ٽيليفون خدمتون [[بيل ٽيليفون ڪمپني]] پاران 1878ع ۽ 1879ع ۾ ائٽلانٽڪ جي ٻنهي ڪنارن تي [[نيو هيون]] ۽ [[لنڊن]] شهرن ۾ قائم ڪيون ويون.<ref>{{cite web|url=http://www.connected-earth.com/Galleries/Telecommunicationsage/Thetelephone/index.htm|title=Connected Earth: The telephone|archive-url=https://web.archive.org/web/20060822104544/http://www.connected-earth.com/Galleries/Telecommunicationsage/Thetelephone/index.htm|archive-date=22 August 2006|publisher=BT|year=2006}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.att.com/history/milestones.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20030114033744/https://www.att.com/history/milestones.html|title=History of AT&T|archive-date=2003-01-14|website=AT&T}}</ref> === ريڊيو ۽ ٽيليويزن === {{main|ريڊيو|ٽيليويزن}} 1894ع ۾ اطالوي موجد [[گوليئلمو مارڪوني]] نئين دريافت ٿيل [[ريڊيو لهر]]ن جي اصول تي ٻڌل بي تار رابطي جي ترقي شروع ڪئي، ۽ 1901ع تائين هن اهو ثابت ڪري ڏيکاريو ته اهي لهرون ائٽلانٽڪ سمنڊ پار به موڪلي سگهجن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.teslasociety.com/biography.htm|title=Tesla Biography|archive-url=https://web.archive.org/web/20160114205727/http://www.teslasociety.com/biography.htm |archive-date=14 January 2016|first=Ljubo|last=Vujovic|website=Tesla Memorial Society of New York|year=1998}}</ref> اهو ريڊيو ذريعي [[بي تار ٽيليگرافي]] جي شروعات هئي. 17 ڊسمبر 1902ع تي [[مارڪوني اسٽيشن (گليس بي، نووا اسڪوٽيا)|ڪينيڊا جي نووا اسڪوٽيا صوبي جي گليس بي ۾ مارڪوني اسٽيشن]] تان موڪليل پيغام اتر آمريڪا کان ائٽلانٽڪ پار پهچندڙ دنيا جو پهريون ريڊيو پيغام بڻيو. 1904ع ۾ هڪ تجارتي خدمت قائم ڪئي وئي، جيڪا رڪنيت رکندڙ جهازن ڏانهن هر رات خبرن جا خلاصا موڪليندي هئي، ۽ اهي جهاز انهن کي پنهنجي اندروني اخبارن ۾ شامل ڪندا هئا.<ref>{{Cite web|title=TR Center - Talking Across the Ocean|url=https://www.theodorerooseveltcenter.org/Blog/Item/Talking%20Across%20the%20Ocean|access-date=2021-03-12|website=www.theodorerooseveltcenter.org|archive-date=17 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417162827/https://www.theodorerooseveltcenter.org/Blog/Item/Talking%20Across%20the%20Ocean|url-status=live}}</ref> [[پهرين عالمي جنگ]] فوجي رابطن لاءِ ريڊيو جي ترقي کي تيز ڪيو. جنگ کان پوءِ 1920ع واري ڏهاڪي ۾ تجارتي [[اي ايم نشريات]] شروع ٿي، جيڪا تفريح ۽ خبرن جو هڪ اهم عوامي ذريعو بڻجي وئي. [[ٻي عالمي جنگ]] وري جهازن ۽ زميني فوجي رابطن، ريڊيو نيويگيشن ۽ ريڊار جي جنگي ضرورتن سبب ريڊيو جي ترقي کي وڌيڪ تيز ڪيو.<ref>{{cite book|isbn=9781118104644|last=Thompson|first=R.J. Jr.|year=2011|title=Crystal Clear: The Struggle for Reliable Communications Technology in World War II|location=Hoboken, NJ|publisher=Wiley}}</ref> ريڊيو جي [[ايف ايم نشريات|اسٽيريو ايف ايم نشريات]] جي ترقي آمريڪا ۾ 1930ع واري ڏهاڪي ۽ برطانيا ۾ 1940ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ٿي،<ref name="BBC1946">{{cite web |title=Report 1946-04 – Frequency Modulation |url=https://www.bbc.co.uk/rd/publications/rdreport_1946_04 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200103173115/https://www.bbc.co.uk/rd/publications/rdreport_1946_04 |archive-date=2020-01-03 |access-date=2020-01-03 |website=BBC Research & Development|date=January 1946 }}</ref> ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ان اي ايم کي غالب تجارتي معيار طور گهڻي حد تائين تبديل ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite book | isbn=9781623566654 | last1=Théberge | first1=P. | last2=Devine | first2=K. | last3=Everrett | first3=T | year=2015 | title=Living Stereo: Histories and Cultures of Multichannel Sound | location=New York | publisher=Bloomsbury Publishing}}</ref> 25 مارچ 1925ع تي [[جان لوگي بيئرڊ]] لنڊن جي [[سيلفرجز]] ڊپارٽمينٽل اسٽور ۾ هلندڙ تصويرن جي ترسيل جو مظاهرو ڪيو. بيئرڊ جو اوزار [[پال نپڪو]] جي [[نپڪو ڊسڪ]] تي ٻڌل هو، تنهنڪري اهو [[ميڪانيڪي ٽيليويزن]] جي نالي سان مشهور ٿيو. اهو نظام [[برٽش براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]] پاران 30 سيپٽمبر 1929ع کان شروع ڪيل تجرباتي نشريات جو بنياد بڻيو.<ref>{{cite web|url=http://www.mztv.com/newframe.asp?content=http://www.mztv.com/pioneers.html | title=The Pioneers | archive-url=https://web.archive.org/web/20130514070220/http://www.mztv.com/newframe.asp?content=http%3A%2F%2Fwww.mztv.com%2Fpioneers.html | archive-date=14 May 2013 | website=MZTV Museum of Television | year=2006}}</ref> === ويڪيوم ٽيوب === {{main|ويڪيوم ٽيوب}} ويڪيوم ٽيوبون ڪيترن ئي بنيادي برقياتي عملن، جهڙوڪ سگنلن جي [[طاقت واڌارو|طاقت واڌاري]] ۽ برقي رو جي [[سڌارڻ (برقيات)|سڌارڻ]] لاءِ گرم [[گرم ڪيٿوڊ|ڪيٿوڊ]] مان نڪرندڙ [[ٿرميونڪ اخراج]] ٿيندڙ اليڪٽرانن کي استعمال ڪنديون آهن.<ref>{{Cite news |title=Electron tube {{!}} Vacuum Tubes, Cathode Rays, & Applications {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/technology/electron-tube |access-date=2026-06-14 |work=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> سڀ کان سادي ويڪيوم ٽيوب، يعني [[ڊائيوڊ]]، جيڪا 1904ع ۾ [[جان ايمبروز فليمنگ]] ايجاد ڪئي، رڳو هڪ گرم اليڪٽران خارج ڪندڙ ڪيٿوڊ ۽ هڪ اينوڊ تي مشتمل هوندي آهي. اليڪٽران هن اوزار ۾ صرف هڪ طرف، يعني ڪيٿوڊ کان اينوڊ ڏانهن وهي سگهن ٿا. ٽيوب اندر هڪ يا وڌيڪ [[ضابطو ڄاري]] شامل ڪرڻ سان ڪيٿوڊ ۽ اينوڊ جي وچ ۾ وهندڙ برقي رو کي ڄاري يا ڄارين تي لاڳو ٿيل وولٽيج ذريعي ڪنٽرول ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite web|last=Hoddeson|first=L|title=The Vacuum Tube|url=https://www.pbs.org/transistor/science/events/vacuumt.html|publisher=PBS|access-date=6 May 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120415063342/http://www.pbs.org/transistor/science/events/vacuumt.html | archive-date=15 April 2012}}</ref> اهي اوزار ويهين صديءَ جي پهرين اڌ دوران برقي سرڪٽن جو بنيادي حصو بڻيا ۽ ريڊيو، ٽيليويزن، ريڊار، [[آواز جي رڪارڊنگ ۽ ٻيهر پيداوار]]، ڊگهي فاصلي وارن ٽيليفون نيٽ ورڪن، ۽ اينالاگ توڙي شروعاتي ڊجيٽل [[ڪمپيوٽر]]ن جي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. جيتوڻيڪ ڪجهه شعبن ۾ اڳ ئي [[اسپارڪ گيپ ٽرانسميٽر]] ۽ [[ميڪانيڪي ڪمپيوٽر]] جهڙيون ٽيڪنالاجيون استعمال ٿي رهيون هيون، پر ٿرميونڪ ويڪيوم ٽيوب جي ايجاد انهن ٽيڪنالاجين کي وسيع ۽ عملي استعمال لائق بڻايو، جنهن سان [[برقيات]] جي شعبي جي بنياد پئي.<ref>{{cite book |last1=Macksey |first1=Kenneth |last2=Woodhouse |first2=William |year=1991 |chapter=Electronics |title=The Penguin Encyclopedia of Modern Warfare: 1850 to the present day |publisher=Viking |page=110 |isbn=978-0-670-82698-8 |quote=The electronics age may be said to have been ushered in with the invention of the vacuum diode valve in 1902 by the Briton John Fleming (himself coining the word 'electronics'), the immediate application being in the field of radio.}}</ref> ويهين صديءَ جي اڪثر حصي دوران ٽيليويزنن ۾ هڪ خاص قسم جي ويڪيوم ٽيوب، يعني [[ڪيٿوڊ ري ٽيوب]]، استعمال ٿيندي هئي، جيڪا [[ڪارل فرڊيننڊ برائون]] ايجاد ڪئي هئي. اهڙي ٽيليويزن جو پهريون اميد افزا نمونو [[فائلو فارنسورٿ]] تيار ڪيو، جنهن 7 سيپٽمبر 1927ع تي پنهنجي خاندان آڏو ان جو مظاهرو ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/farnsworth.html|title=Philo Farnsworth | archive-url=https://web.archive.org/web/20090930214902/http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/farnsworth.html |archive-date=30 September 2009|first=Neil|last=Postman|website=[[TIME Magazine]]|date=29 March 1999}}</ref> ٻي عالمي جنگ کان پوءِ رڪجي ويل تجربا ٻيهر شروع ٿيا ۽ ٽيليويزن گهرن ۾ تفريح ۽ نشريات جو هڪ اهم ذريعو بڻجي ويو. 1940ع واري ڏهاڪي دوران [[نيم موصل اوزار]]ن جي ايجاد سان [[ٺوس-حالت برقيات|ٺوس-حالت]] وارا اوزار تيار ڪرڻ ممڪن ٿيو، جيڪي ويڪيوم ٽيوبن جي ڀيٽ ۾ ننڍا، سستا، وڌيڪ ڪارائتا، وڌيڪ قابلِ اعتماد ۽ وڌيڪ پائيدار هئا. 1960ع واري ڏهاڪي جي وچ کان ويڪيوم ٽيوبن جي جاءِ [[ٽرانزسٽر]]ن وٺڻ شروع ڪئي. تنهن هوندي به ويڪيوم ٽيوبون اڄ به ڪجهه اعليٰ فريڪوئنسي وارن طاقت وڌائيندڙن ۾ استعمال ٿين ٿيون. === ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ ۽ انٽرنيٽ === {{main|ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ|انٽرنيٽ}} 11 سيپٽمبر 1940ع تي [[جارج اسٽيبٽز]] نيويارڪ مان [[ٽيليٽائپ]] ذريعي پنهنجي ''ڪامپليڪس نمبر ڪيلڪيوليٽر'' لاءِ مسئلا موڪليا ۽ انهن جا حساب ڪيل نتيجا [[نيو هيمپشائر]] ۾ [[ڊارٽمٿ ڪاليج]] مان واپس حاصل ڪيا.<ref>{{Cite web|title=George Stibitz (1904–1995) | url=http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm | access-date=6 June 2023|website=www.kerryr.net|publisher=Kerry Redshaw|archive-date=15 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815235330/http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm|url-status=live}}</ref> مرڪزي ڪمپيوٽر ([[مرڪزي ڪمپيوٽر]]) ۽ پري موجود [[غير ذهين ٽرمينل]]ن تي ٻڌل هي ترتيب 1970ع واري ڏهاڪي تائين وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي رهي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾ [[پال باران]] ۽ آزاديءَ سان [[ڊونلڊ ڊيوس]] [[پيڪيٽ سوئچنگ]] تي تحقيق شروع ڪئي، جيڪا اهڙي ٽيڪنالاجي آهي جنهن ۾ پيغام کي ننڍن حصن ۾ ورهائي، مرڪزي ڪمپيوٽر مان گذارڻ کان سواءِ، [[ايسنڪرونس ٽرانسفر موڊ|غير هم وقت]] طريقي سان منزل ڏانهن موڪليو ويندو آهي. 5 ڊسمبر 1969ع تي چار-نوڊن تي مشتمل هڪ [[ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ]] قائم ٿيو، جيڪو [[آرپانيٽ]] جي شروعات ثابت ٿيو، ۽ 1981ع تائين اهو وڌي 213 [[نوڊ (نيٽ ورڪنگ)|نوڊ]]ن تائين پهچي ويو.<ref>{{cite book | last = Hafner | first = Katie | title = Where Wizards Stay Up Late: The Origins Of The Internet | publisher = Simon & Schuster | year = 1998 | isbn = 978-0-684-83267-8 }}</ref> بعد ۾ آرپانيٽ ٻين نيٽ ورڪن سان ضم ٿي [[انٽرنيٽ]] بڻجي ويو. جڏهن ته انٽرنيٽ جي ترقي [[انٽرنيٽ انجنيئرنگ ٽاسڪ فورس]] (IETF) جي مرڪزي ڌيان هيٺ رهي، جنهن [[تبصري لاءِ درخواست]] (RFC) دستاويزن جو هڪ سلسلو جاري ڪيو، ساڳئي وقت صنعتي تحقيقاتي مرڪزن ۾ ٻيون به اهم نيٽ ورڪنگ ترقيون ٿيون، جهڙوڪ [[ايٿرنيٽ]] (1983ع)، [[ٽوڪن رنگ]] (1984ع){{citation needed|date=April 2018}} ۽ [[تاري نما نيٽ ورڪ]] بناوت تي ٻڌل [[مقامي ايراضي نيٽ ورڪ]] (LAN) جي ترقي. === ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ ۽ انٽرنيٽ === {{main|ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ|انٽرنيٽ}} 11 سيپٽمبر 1940ع تي [[جارج اسٽيبٽز]] نيويارڪ مان [[ٽيليٽائپ]] ذريعي پنهنجي ''ڪامپليڪس نمبر ڪيلڪيوليٽر'' لاءِ مسئلا موڪليا ۽ انهن جا حساب ڪيل نتيجا [[نيو هيمپشائر]] ۾ [[ڊارٽمٿ ڪاليج]] مان واپس حاصل ڪيا.<ref>{{Cite web|title=George Stibitz (1904–1995) | url=http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm | access-date=6 June 2023|website=www.kerryr.net|publisher=Kerry Redshaw|archive-date=15 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815235330/http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm|url-status=live}}</ref> مرڪزي ڪمپيوٽر ([[مرڪزي ڪمپيوٽر]]) ۽ پري موجود [[غير ذهين ٽرمينل]]ن تي ٻڌل هي ترتيب 1970ع واري ڏهاڪي تائين وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي رهي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾ [[پال باران]] ۽ آزاديءَ سان [[ڊونلڊ ڊيوس]] [[پيڪيٽ سوئچنگ]] تي تحقيق شروع ڪئي، جيڪا اهڙي ٽيڪنالاجي آهي جنهن ۾ پيغام کي ننڍن حصن ۾ ورهائي، مرڪزي ڪمپيوٽر مان گذارڻ کان سواءِ، [[ايسنڪرونس ٽرانسفر موڊ|غير هم وقت]] طريقي سان منزل ڏانهن موڪليو ويندو آهي. 5 ڊسمبر 1969ع تي چار-نوڊن تي مشتمل هڪ [[ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ]] قائم ٿيو، جيڪو [[آرپانيٽ]] جي شروعات ثابت ٿيو، ۽ 1981ع تائين اهو وڌي 213 [[نوڊ (نيٽ ورڪنگ)|نوڊ]]ن تائين پهچي ويو.<ref>{{cite book | last = Hafner | first = Katie | title = Where Wizards Stay Up Late: The Origins Of The Internet | publisher = Simon & Schuster | year = 1998 | isbn = 978-0-684-83267-8 }}</ref> بعد ۾ آرپانيٽ ٻين نيٽ ورڪن سان ضم ٿي [[انٽرنيٽ]] بڻجي ويو. جڏهن ته انٽرنيٽ جي ترقي [[انٽرنيٽ انجنيئرنگ ٽاسڪ فورس]] (IETF) جي مرڪزي ڌيان هيٺ رهي، جنهن [[تبصري لاءِ درخواست]] (RFC) دستاويزن جو هڪ سلسلو جاري ڪيو، ساڳئي وقت صنعتي تحقيقاتي مرڪزن ۾ ٻيون به اهم نيٽ ورڪنگ ترقيون ٿيون، جهڙوڪ [[ايٿرنيٽ]] (1983ع)، [[ٽوڪن رنگ]] (1984ع){{citation needed|date=April 2018}} ۽ [[تاري نما نيٽ ورڪ]] بناوت تي ٻڌل [[مقامي ايراضي نيٽ ورڪ]] (LAN) جي ترقي. === ترسيل جي گنجائش ۾ واڌ === ٻطرفي ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪن وسيلي دنيا ۾ معلومات جي مٽاسٽا جي مؤثر گنجائش 1986ع ۾ بهترين نموني سان دٻايل معلومات جي 281 [[پيٽابائيٽ]] (PB) مان وڌي 1993ع ۾ 471 پيٽابائيٽ، 2000ع ۾ 2.2 [[ايگزابائيٽ]] (EB)، ۽ 2007ع ۾ 65 ايگزابائيٽ تائين پهچي وئي.<ref name="HilbertLopez2011">{{cite journal|title=The World's Technological Capacity to Store, Communicate, and Compute Information|first1=Martin|last1=Hilbert|first2=Priscila|last2=López|year=2011|journal=[[Science (journal)|Science]]|volume=332|issue=6025|pages=60–65 | doi=10.1126/science.1200970 | pmid=21310967 | bibcode=2011Sci...332...60H|s2cid=206531385|doi-access=free}}</ref> معلومات جي لحاظ کان هي مقدار 1986ع ۾ في ماڻهو روزانو اخبار جي ٻن صفحن جي برابر هئي، جيڪا 2007ع تائين وڌي في ماڻهو روزانو ڇهن مڪمل اخبارن جي برابر ٿي وئي.<ref>{{cite news|url=http://ideas.economist.com/video/giant-sifting-sound-0|title=video animation|newspaper=The Economist|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118072720/http://ideas.economist.com/video/giant-sifting-sound-0 |archive-date=18 January 2012}}</ref> هن واڌ کي نظر ۾ رکندي، ٽيليڪميونيڪيشن عالمي معيشت ۾ ڏينهون ڏينهن وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪري رهي آهي، ۽ 2012ع ۾ عالمي ٽيليڪميونيڪيشن صنعت جو حجم لڳ ڀڳ 4.7 ٽريلين آمريڪي ڊالر هو.<ref name="plunkettresearch01">{{cite web | url=http://www.plunkettresearch.com/Telecommunications/TelecommunicationsStatistics/tabid/96/Default.aspx | title=Worldwide Telecommunications Industry Revenues | archive-url=https://web.archive.org/web/20100328045302/http://www.plunkettresearch.com/Telecommunications/TelecommunicationsStatistics/tabid/96/Default.aspx |archive-date=28 March 2010|website=Plunkett's Telecommunications Industry Almanac 2010|date=1 June 2010}}</ref><ref name="plunkettresearch02">{{Cite web |title=Introduction to the Telecommunications Industry |url=http://www.plunkettresearch.com/telecommunications-market-research/industry-and-business-data/statistics |website=Plunkett Research |archive-url=https://web.archive.org/web/20121022031016/http://www.plunkettresearch.com/telecommunications-market-research/industry-and-business-data/statistics |archive-date=22 October 2012}}</ref> 2010ع ۾ عالمي ٽيليڪميونيڪيشن صنعت جي خدمتن مان حاصل ٿيندڙ آمدني جو اندازو 1.5 ٽريلين آمريڪي ڊالر لڳايو ويو، جيڪا دنيا جي مجموعي قومي پيداوار ([[جي ڊي پي]]) جو لڳ ڀڳ 2.4 سيڪڙو هئي.<ref name="plunkettresearch01" /> == فني تصور == جديد ٽيليڪميونيڪيشن ڪيترن ئي بنيادي تصورن تي ٻڌل آهي، جيڪي هڪ صديءَ کان به وڌيڪ عرصي دوران تدريجي طور ترقي ۽ بهتري ماڻيندا رهيا آهن. === بنيادي جزا === ٽيليڪميونيڪيشن ٽيڪنالاجين کي بنيادي طور [[تارائتو مواصلات|تارائتن]] ۽ بي تار طريقن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. مجموعي طور هڪ بنيادي ٽيليڪميونيڪيشن نظام ٽن اهم حصن تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ هميشه موجود هوندا آهن: * [[موڪليندڙ]]، جيڪو معلومات حاصل ڪري ان کي [[اشارو|اشاري]] ۾ تبديل ڪري ٿو. * [[ترسيل ذريعو]]، جنهن کي ''جسماني چينل'' پڻ چيو ويندو آهي، جيڪو اشاري کي منتقل ڪري ٿو (مثال طور [[آزاد خلا نظري مواصلات|آزاد خلا وارو چينل]]). * [[وصول ڪندڙ]]، جيڪو چينل مان اشاري کي حاصل ڪري ان کي ٻيهر وصول ڪندڙ لاءِ قابلِ استعمال معلومات ۾ تبديل ڪري ٿو. هڪ [[ريڊيو نشرياتي اسٽيشن]] ۾ اسٽيشن جو وڏو [[طاقت وڌائيندڙ]] موڪليندڙ هوندو آهي، جڏهن ته نشرياتي [[ريڊيو اينٽينا]] طاقت وڌائيندڙ ۽ آزاد خلا واري چينل جي وچ ۾ رابطي جو ذريعو هوندي آهي. آزاد خلا وارو چينل ترسيل جو ذريعو هوندو آهي، ۽ وصول ڪندڙ جي اينٽينا آزاد خلا واري چينل ۽ وصول ڪندڙ جي وچ ۾ رابطي جو ذريعو هوندي آهي. ان کان پوءِ [[ريڊيو وصول ڪندڙ]] ريڊيو اشاري جي آخري منزل هوندو آهي، جتي برقي اشاري کي آواز ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي. ٽيليڪميونيڪيشن نظام ڪڏهن ڪڏهن [[ٻطرفي مواصلات|ٻطرفا]] (ڊيوپليڪس) پڻ هوندا آهن، جن ۾ هڪ ئي برقي اوزار موڪليندڙ ۽ وصول ڪندڙ ٻنهي طور ڪم ڪندو آهي، جنهن کي ''[[ٽرانسيور]]'' چيو ويندو آهي (مثال طور [[موبائل فون]]).<ref name="stallings-intro">{{cite book | last = Haykin | first = Simon | edition= 4th | title = Communication Systems | url = https://archive.org/details/communicationsy000simo | url-access = registration | publisher = John Wiley & Sons | year = 2001 | pages = [https://archive.org/details/communicationsy000simo/page/n21 1]–3 | isbn = 978-0-471-17869-9 }}</ref> ٽرانسيور اندر موڪليندڙ ۽ وصول ڪندڙ جا برقي حصا هڪ ٻئي کان گهڻي حد تائين آزاد هوندا آهن. ان جو سبب اهو آهي ته ريڊيو موڪليندڙن ۾ طاقت وڌائيندڙ واٽ يا ڪلوواٽ جي سطح تي ڪم ڪندا آهن، جڏهن ته ريڊيو وصول ڪندڙ صرف مائيڪروواٽ يا [[نانوواٽ]] جي سطح جي اشارن سان ڪم ڪندا آهن. تنهن ڪري ٽرانسيورن کي اهڙي احتياط سان ٺاهيو ويندو آهي جو انهن جا وڌيڪ طاقت وارا ۽ گهٽ طاقت وارا حصا هڪ ٻئي تي اثرانداز نه ٿين. مقرر ٿيل تارن ذريعي ٿيندڙ ٽيليڪميونيڪيشن کي [[نقطو-کان-نقطو مواصلات]] چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها هڪ موڪليندڙ ۽ هڪ وصول ڪندڙ جي وچ ۾ ٿيندي آهي. جڏهن ته ريڊيو ذريعي ٿيندڙ مواصلات کي [[نشريات|نشرياتي مواصلات]] چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ هڪ طاقتور موڪليندڙ ۽ ڪيترائي گهٽ طاقت وارا پر حساس ريڊيو وصول ڪندڙ شامل هوندا آهن.<ref name="stallings-intro" /> اهڙا ٽيليڪميونيڪيشن نظام، جن ۾ ڪيترائي موڪليندڙ ۽ ڪيترائي وصول ڪندڙ گڏيل طور هڪ ئي جسماني چينل کي استعمال ڪرڻ لاءِ ترتيب ڏنل هوندا آهن، [[گهڻ رستي منتقلي]] (ملٽي پليڪس سسٽمس) سڏبا آهن. جسماني چينلن جي اهڙي گڏيل استعمال سان عام طور تي خرچن ۾ نمايان گهٽتائي اچي ٿي. گهڻ رستي وارا نظام ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪن ۾ ترتيب ڏنا ويندا آهن، جتي گهڻ رستي وارا اشارا مختلف مرڪزن تي سوئچ ٿي صحيح وصول ڪندڙ تائين پهچندا آهن. === اينالاگ ۽ ڊجيٽل مواصلات === مواصلات کي [[اينالاگ اشارو|اينالاگ]] يا [[ڊجيٽل اشارو]]ن جي صورت ۾ رمزبند ڪري سگهجي ٿو، جيڪي وري [[اينالاگ مواصلات|اينالاگ]] يا [[ڊجيٽل مواصلات|ڊجيٽل]] نظامن ذريعي منتقل ٿيندا آهن. اينالاگ اشارا معلومات جي لحاظ کان مسلسل تبديل ٿيندا رهندا آهن، جڏهن ته ڊجيٽل اشارا معلومات کي الڳ الڳ قدرن (جهڙوڪ هڪن ۽ صفرن) جي صورت ۾ ظاهر ڪندا آهن.<ref name=Ambardar>{{cite book | last = Ambardar | first = Ashok | edition = 2nd | title = Analog and Digital Signal Processing | publisher = Brooks| year = 1999 | pages = [https://archive.org/details/analogdigitalsig00amba/page/1 1–2] | isbn = 978-0-534-95409-3 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/analogdigitalsig00amba/page/1 }}</ref> منتقلي ۽ وصولي دوران اينالاگ اشارن ۾ موجود معلومات غير مطلوب [[شور (اشارن جي عملڪاري)|شور]] سبب خراب ٿيندي آهي. عام طور مواصلاتي نظام ۾ شور کي هڪ [[بي ترتيب عمل]] جي ذريعي گهربل اشاري ۾ اضافي يا گهٽتائي جي صورت ۾ ظاهر ڪيو ويندو آهي. اهڙي قسم جي شور کي [[واڌو شور]] چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ مختلف وقتن تي اهو مثبت يا منفي ٻنهي صورتن ۾ ٿي سگهي ٿو. جيستائين واڌو شور ڪنهن خاص حد کان وڌيڪ نه ٿئي، تيستائين ڊجيٽل اشارن ۾ موجود معلومات محفوظ رهندي آهي. شور جي مقابلي ۾ اها مزاحمت ڊجيٽل اشارن جو اينالاگ اشارن تي هڪ اهم فائدو آهي. بهرحال، جڏهن شور نظام جي پاڻمرادو غلطي درست ڪرڻ جي صلاحيت کان وڌي وڃي ٿو، تڏهن ڊجيٽل نظام اوچتو مڪمل طور ناڪام ٿي وڃي ٿو. ان جي ابتڙ، اينالاگ نظام آهستي آهستي خراب ٿيندو آهي؛ شور وڌڻ سان اشارو بتدريج گهٽ معيار وارو ٿيندو آهي، پر ڪجهه حد تائين استعمال لائق رهندو آهي. ان کان علاوه، [[مسلسل اشارو|مسلسل ڊيٽا]] جي ڊجيٽل منتقلي دوران لازمي طور [[مقداربندي شور]] پيدا ٿيندو آهي. هن شور کي گهٽائي سگهجي ٿو، پر مڪمل طور ختم نٿو ڪري سگهجي، ۽ ان لاءِ چينل جي وڌيڪ پٽي ويڪر جي ضرورت پوندي آهي. === اينالاگ ۽ ڊجيٽل مواصلات === مواصلات کي [[اينالاگ اشارو|اينالاگ]] يا [[ڊجيٽل اشارو|ڊجيٽل]] اشارن جي صورت ۾ رمزبند ڪري سگهجي ٿو، جيڪي وري [[اينالاگ مواصلات|اينالاگ]] يا [[ڊجيٽل مواصلات|ڊجيٽل]] نظامن ذريعي منتقل ڪيا ويندا آهن. اينالاگ اشارا معلومات جي لحاظ کان لڳاتار تبديل ٿيندا رهن ٿا، جڏهن ته ڊجيٽل اشارا معلومات کي الڳ الڳ قدرن (مثال طور، هڪن ۽ صفرن جي مجموعي) جي صورت ۾ رمزبند ڪندا آهن.<ref name=Ambardar>{{cite book | last = Ambardar | first = Ashok | edition = 2nd | title = Analog and Digital Signal Processing | publisher = Brooks| year = 1999 | pages = [https://archive.org/details/analogdigitalsig00amba/page/1 1–2] | isbn = 978-0-534-95409-3 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/analogdigitalsig00amba/page/1 }}</ref> منتقلي ۽ وصولي دوران اينالاگ اشارن ۾ موجود معلومات غير مطلوب [[اشارن جي عملڪاريءَ ۾ شور|شور]] سبب خراب ٿيندي آهي. عام طور تي مواصلاتي نظام ۾ شور کي [[بي ترتيب عمل]] جي ذريعي گهربل اشاري ۾ واڌ يا گهٽتائي جي صورت ۾ ظاهر ڪيو ويندو آهي. اهڙي قسم جي شور کي [[واڌو شور]] چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ مختلف وقتن تي اهو منفي يا مثبت ٻنهي صورتن ۾ ٿي سگهي ٿو. جيستائين واڌو شور ڪنهن مقرر حد کان وڌي نه وڃي، تيستائين ڊجيٽل اشارن ۾ موجود معلومات محفوظ رهندي آهي. شور جي مقابلي ۾ انهن جي مزاحمت، اينالاگ اشارن جي ڀيٽ ۾ ڊجيٽل اشارن جو هڪ اهم فائدو آهي. بهرحال، جڏهن شور نظام جي پاڻمرادو غلطي درست ڪرڻ جي صلاحيت کان وڌي وڃي ٿو، تڏهن ڊجيٽل نظام [[ڪلف اثر|اوچتي مڪمل ناڪامي]] جو شڪار ٿي ويندو آهي. ان جي ابتڙ، اينالاگ نظام آهستي آهستي خراب ٿيندو آهي؛ شور وڌڻ سان اشارو بتدريج گهٽ معيار وارو ٿيندو آهي، پر ڪجهه حد تائين استعمال لائق رهندو آهي. ان کان علاوه، [[مسلسل اشارو|مسلسل ڊيٽا]] جي ڊجيٽل منتقلي دوران لازمي طور [[مقداربندي شور]] پيدا ٿيندو آهي. هن شور کي گهٽائي سگهجي ٿو، پر مڪمل طور ختم نٿو ڪري سگهجي، ۽ ان لاءِ چينل جي وڌيڪ پٽي ويڪر جي ضرورت پوندي آهي. === مواصلاتي چينل === {{main|مواصلاتي چينل}} ''چينل'' (channel) جي اصطلاح جا ٻه مختلف مطلب آهن. پهرئين معنيٰ موجب، چينل اهو طبعياتي ذريعو آهي جيڪو موڪليندڙ ۽ وصول ڪندڙ جي وچ ۾ اشارو کڻي وڃي ٿو. ان جا مثال آهن: آواز جي مواصلات لاءِ [[فضا]]، ڪجهه قسمن جي [[نوري مواصلات]] لاءِ شيشي جا [[نوري فائبر]]، وولٽيج ۽ برقي رو جي ذريعي مواصلات لاءِ [[هم محور ڪيبل]]، ۽ [[خالي جاءِ ذريعي نوري مواصلات|آزاد خلا]]، جتي [[نظر ايندڙ روشني]]، [[تحتِ سرخ]] شعاعون، [[بالابنفشي روشني]] ۽ [[ريڊيو لهر]]ن ذريعي مواصلات ٿيندي آهي. هم محور ڪيبلن جي قسمن کي RG يا ''ريڊيو گائيڊ'' جي درجي بندي موجب سڃاتو ويندو آهي، جيڪا اصطلاح [[ٻي عالمي جنگ]] دوران وجود ۾ آئي. مختلف RG درجابنديون مخصوص اشارن جي منتقلي وارين استعمالن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿينديون آهن.<ref>{{Cite news|url=http://www.conwire.com/coax-cable-rg-cable-blog|title=Coax Cable FAQ Series: What is RG Cable? – Conwire|date=12 January 2016|work=Conwire|access-date=7 August 2017|language=en-US|archive-date=8 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808000629/http://www.conwire.com/coax-cable-rg-cable-blog|url-status=live}}</ref> هن آخري قسم کي ''آزاد خلا چينل'' چيو ويندو آهي. ريڊيو لهرن جي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ تائين منتقلي جو ٻنهي هنڌن جي وچ ۾ فضا جي موجودگي يا غير موجودگي سان ڪو واسطو ناهي. ريڊيو لهرون مڪمل [[خلا]] مان به اوتري ئي آساني سان گذرن ٿيون، جيتري هوا، ڪوهيڙي، ڪڪرن يا ڪنهن ٻئي گئس مان. مواصلات ۾ ''چينل'' جو ٻيو مطلب [[مواصلاتي چينل]] جي اصطلاح ۾ ملي ٿو، جنهن مان مراد منتقلي واري ذريعي جي اهڙي ورهاست آهي، جنهن سان هڪ ئي وقت ڪيترن ئي معلوماتي وهڪرن کي موڪلڻ ممڪن ٿئي. مثال طور، هڪ ريڊيو اسٽيشن 94.5&nbsp;[[ميگاهرٽز|MHz]] جي ويجهو فريڪوئنسي تي آزاد خلا ۾ ريڊيو لهرون نشر ڪري سگهي ٿي، جڏهن ته ٻي ريڊيو اسٽيشن ساڳئي وقت 96.1&nbsp;MHz جي ويجهو فريڪوئنسي تي نشريات ڪري سگهي ٿي. هر ريڊيو اسٽيشن لڳ ڀڳ 180&nbsp;[[ڪلوهرٽز|kHz]] جي [[اشارن جي عملڪاريءَ ۾ پٽي ويڪر|پٽي ويڪر]] اندر ريڊيو لهرون منتقل ڪندي، جنهن جو مرڪز مخصوص [[حامل لهر|حامل فريڪوئنسي]] هوندو آهي. هن مثال ۾ هر اسٽيشن پنهنجي پاڙيسري اسٽيشن کان 200&nbsp;kHz جي فاصلي تي هوندي آهي، جڏهن ته 200&nbsp;kHz ۽ 180&nbsp;kHz جي وچ وارو 20&nbsp;kHz مواصلاتي نظام جي فني خامين لاءِ رکيل انجنيئرنگ مارجن هوندو آهي. مٿين مثال ۾ ''آزاد خلا چينل'' کي فريڪوئنسي جي بنياد تي مختلف مواصلاتي چينلن ۾ ورهايو ويو آهي، ۽ هر چينل کي ريڊيو لهرن جي نشريات لاءِ الڳ فريڪوئنسي پٽي ويڪر ڏني وئي آهي. ذريعي کي فريڪوئنسي جي بنياد تي چينلن ۾ ورهائڻ واري هن نظام کي [[فريڪوئنسي ڊويزن ملٽي پليڪسنگ]] چيو ويندو آهي. ساڳئي تصور لاءِ ٻيو اصطلاح [[موج ڊگھائي ڊويزن ملٽي پليڪسنگ]] آهي، جيڪو گهڻو ڪري نوري مواصلات ۾ استعمال ٿيندو آهي، جتي ڪيترائي موڪليندڙ هڪ ئي طبعياتي ذريعي کي گڏيل طور استعمال ڪندا آهن. مواصلاتي ذريعي کي چينلن ۾ ورهائڻ جو هڪ ٻيو طريقو اهو آهي ته هر موڪليندڙ کي وقت جو هڪ ورجندڙ حصو (''وقت جي سلاٽ''، مثال طور هر سيڪنڊ مان 20 [[ملي سيڪنڊ]]) ڏنو وڃي، ۽ هر موڪليندڙ کي رڳو پنهنجي مقرر وقت واري حصي اندر پيغام موڪلڻ جي اجازت هجي. ذريعي کي وقت جي بنياد تي مواصلاتي چينلن ۾ ورهائڻ واري هن طريقي کي [[وقت ڊويزن ملٽي پليڪسنگ]] (TDM) چيو ويندو آهي، جيڪو [[نوري فائبر]] مواصلات ۾ استعمال ٿيندو آهي. ڪجهه ريڊيو مواصلاتي نظام، اڳ ۾ مختص ڪيل FDM چينل جي اندر TDM پڻ استعمال ڪندا آهن. تنهن ڪري اهڙا نظام TDM ۽ FDM ٻنهي جو گڏيل (هائبرڊ) استعمال ڪندا آهن. === ماڊيوليشن === {{main|ماڊيوليشن}} معلومات منتقل ڪرڻ لاءِ اشارو (سگنل) کي هڪ مخصوص شڪل ڏيڻ جي عمل کي ''ماڊيوليشن'' چيو ويندو آهي. ماڊيوليشن ذريعي ڊجيٽل پيغام کي اينالاگ موجي شڪل (waveform) ۾ پيش ڪري سگهجي ٿو. هن عمل کي عام طور [[ڪيئنگ (مواصلات)|''ڪيئنگ'']] چيو ويندو آهي، جيڪا اصطلاح مواصلات ۾ [[مورس ڪوڊ]] جي پراڻي استعمال مان نڪتل آهي. ڪيئنگ جون ڪيتريون ئي ٽيڪنيڪون موجود آهن، جن ۾ [[مرحلي جي تبديليءَ واري ڪيئنگ]]، [[فريڪوئنسي جي تبديليءَ واري ڪيئنگ]] ۽ [[ايمپليٽيوڊ جي تبديليءَ واري ڪيئنگ]] شامل آهن. مثال طور، [[بلوٽوٿ]] نظام مختلف اوزارن جي وچ ۾ معلومات جي ڏي وٺ لاءِ مرحلي جي تبديليءَ واري ڪيئنگ استعمال ڪندو آهي.<ref>Haykin, pp. 344–403.</ref><ref>[http://www.bluetooth.org/foundry/adopters/document/Core_v2.0_EDR/en/1/Core_v2.0_EDR.zip Bluetooth Specification Version 2.0 + EDR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140814042933/https://www.bluetooth.org/foundry/adopters/document/Core_v2.0_EDR/en/1/Core_v2.0_EDR.zip |date=14 August 2014 }} (p. 27), Bluetooth, 2004.</ref> ان کان علاوه، مرحلي جي تبديليءَ واري ڪيئنگ ۽ ايمپليٽيوڊ جي تبديليءَ واري ڪيئنگ جي گڏيل استعمال کي [[چوڪنڊي ايمپليٽيوڊ ماڊيوليشن]] (QAM) چيو ويندو آهي، جيڪو وڌيڪ گنجائش وارن ڊجيٽل ريڊيو مواصلاتي نظامن ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. ماڊيوليشن کي گهٽ فريڪوئنسي وارن اينالاگ اشارن جي معلومات کي وڌيڪ فريڪوئنسي تي منتقل ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. اهو ان ڪري فائديمند آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ گهٽ فريڪوئنسي وارا اينالاگ اشارا آزاد خلا ذريعي مؤثر نموني منتقل نٿا ٿي سگهن. تنهن ڪري، اهڙي اينالاگ اشاري جي معلومات کي منتقلي کان اڳ هڪ وڌيڪ فريڪوئنسي واري اشاري، جنهن کي [[حامل لهر]] چيو ويندو آهي، تي سوار ڪيو ويندو آهي. ان مقصد لاءِ ماڊيوليشن جون مختلف اسڪيمون موجود آهن، جن مان ٻه بنيادي اسڪيمون [[ايمپليٽيوڊ ماڊيوليشن]] (AM) ۽ [[فريڪوئنسي ماڊيوليشن]] (FM) آهن. هن عمل جو هڪ مثال اهو آهي ته ڊسڪ جاڪي جو آواز فريڪوئنسي ماڊيوليشن ذريعي 96&nbsp;MHz واري حامل لهر تي منتقل ڪيو وڃي، جنهن کي پوءِ ريڊيو تي 96&nbsp;FM چينل طور وصول ڪيو ويندو آهي.<ref>Haykin, pp. 88–126.</ref> ان کان علاوه، ماڊيوليشن جو هڪ ٻيو فائدو اهو به آهي ته ان سان [[فريڪوئنسي ڊويزن ملٽي پليڪسنگ]] (FDM) استعمال ڪري سگهجي ٿي. === مواصلاتي نيٽ ورڪ === {{main|ٽيلي ڪميونيڪيشن نيٽورڪ}} مواصلاتي نيٽ ورڪ موڪليندڙن، وصول ڪندڙن ۽ [[مواصلاتي چينل]]ن جو اهڙو مجموعو هوندو آهي، جيڪو هڪ ٻئي ڏانهن پيغام منتقل ڪندو آهي. ڪجهه ڊجيٽل مواصلاتي نيٽ ورڪن ۾ هڪ يا وڌيڪ [[رائوٽر (ڪمپيوٽنگ)|رائوٽر]] هوندا آهن، جيڪي گڏجي معلومات کي صحيح استعمال ڪندڙ تائين پهچائيندا آهن. اينالاگ مواصلاتي نيٽ ورڪ هڪ يا وڌيڪ [[ٽيليفون سوئچ]]ن تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي ٻن يا وڌيڪ استعمال ڪندڙن جي وچ ۾ رابطي جوڙي ڇڏيندا آهن. ٻنهي قسمن جي نيٽ ورڪن ۾، جڏهن اشارو ڊگهي فاصلي تي منتقل ڪيو وڃي ٿو، تڏهن ان کي مضبوط ڪرڻ يا ٻيهر تخليق ڪرڻ لاءِ [[ريپيٽر]]ن جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. اهو [[سگنل جي ڪمزوري]] جي اثر کي گهٽائڻ لاءِ ڪيو ويندو آهي، جيڪو اشارو کي شور کان الڳ سڃاڻڻ ڏکيو بڻائي سگهي ٿو.<ref name="glossary">{{cite web|url=http://www.atis.org/tg2k/|title=ATIS Telecom Glossary 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20080302071329/http://www.atis.org/tg2k/ |archive-date=2 March 2008|website=ATIS Committee T1A1 Performance and Signal Processing (approved by the American National Standards Institute)|date=28 February 2001}}</ref> اينالاگ نظامن جي ڀيٽ ۾ ڊجيٽل نظامن جو هڪ ٻيو فائدو اهو آهي ته انهن جي پيداوار (آئوٽ پُٽ) کي ياداشت ۾ محفوظ ڪرڻ وڌيڪ آسان هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻه وولٽيج حالتون (وڏي ۽ ننڍي) لاڳيتي قدرن جي وسيع حد جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ آساني سان محفوظ ڪري سگهجن ٿيون. == سماجي اثر == جديد سماج ۾ مواصلات جو سماجي، ثقافتي ۽ اقتصادي لحاظ کان تمام وڏو اثر آهي. 2008ع ۾ اندازو لڳايو ويو ته [[ٽيليڪميونيڪيشن صنعت]] جي آمدني 4.7 ٽريلين آمريڪي ڊالر هئي، جيڪا [[عالمي مجموعي پيداوار]] (سرڪاري مٽاسٽا جي شرح موجب) جي لڳ ڀڳ ٽن سيڪڙو کان ٿورو گهٽ هئي.<ref name="plunkettresearch01" /> هيٺين حصن ۾ سماج تي مواصلات جي اثرن جو جائزو پيش ڪيو ويو آهي. === خرد اقتصاديات === خرد اقتصادي سطح تي ڪمپنين مواصلات کي عالمي ڪاروباري سلطنتون قائم ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو آهي. اهو [[Amazon.com]] جهڙن آن لائين پرچون واپارين جي صورت ۾ واضح نظر اچي ٿو، پر تعليمي ماهر ايڊورڊ لينرٽ موجب روايتي پرچون ڪمپني [[Walmart]] به پنهنجي مقابلي ڪندڙن جي ڀيٽ ۾ بهتر مواصلاتي ڍانچي مان فائدو حاصل ڪيو.<ref>{{cite journal | last = Lenert | first = Edward |date=December 1998 | title = A Communication Theory Perspective on Telecommunications Policy | journal = Journal of Communication| volume = 48 | issue = 4 | pages = 3–23 |doi=10.1111/j.1460-2466.1998.tb02767.x}}</ref> دنيا جي ڪيترن ئي شهرن ۾ گهر مالڪ پنهنجي ٽيليفون ذريعي پيزا پهچائڻ کان وٺي بجليءَ جي مسترين تائين مختلف گهريلو خدمتون گهرائيندا آهن. نسبتاً غريب برادرين به مواصلات مان فائدو حاصل ڪيو آهي. [[بنگلاديش]] جي [[نرسنگدي ضلعو|نرسنگدي ضلعي]] ۾ الڳ ٿيل ڳوٺاڻا سڌو سنئون موبائل فون ذريعي هول سيل واپارين سان رابطو ڪري پنهنجي شين جي بهتر قيمت طئي ڪندا آهن. [[آئيوري ڪوسٽ]] ۾ ڪافي پوکيندڙ موبائل فون ذريعي ڪافي جي اگهن ۾ ڪلاڪ وار تبديليون ڏسي مناسب وقت تي پنهنجو مال وڪڻندا آهن.<ref>{{cite thesis | author = Mireille Samaan | title = The Effect of Income Inequality on Mobile Phone Penetration | publisher = Boston University |type = Honors thesis | date = April 2003 | url = http://dissertations.bc.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1016&context=ashonors | format = PDF | access-date =8 June 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070214102055/http://dissertations.bc.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1016&context=ashonors |archive-date = 14 February 2007}}</ref> === ڪل اقتصاديات === ڪل اقتصادي سطح تي [[لارس هينڊرڪ رولر]] ۽ [[ليونارڊ واورمين]] بهتر مواصلاتي ڍانچي ۽ اقتصادي واڌ ويجهه جي وچ ۾ سببي تعلق جو امڪان پيش ڪيو.<ref>{{cite journal | doi = 10.1257/aer.91.4.909 | last = Röller | first = Lars-Hendrik |author2=Leonard Waverman | title = Telecommunications Infrastructure and Economic Development: A Simultaneous Approach | journal = American Economic Review | issn = 0002-8282 | year = 2001 | volume = 91 | issue = 4 | pages = 909–23| citeseerx = 10.1.1.202.9393 }}</ref><ref>{{cite web |author1=Christine Zhen-Wei Qiang and Carlo M. Rossotto with Kaoru Kimura |title=Economic Impacts of Broadband |url=http://siteresources.worldbank.org/EXTIC4D/Resources/IC4D_Broadband_35_50.pdf |website=siteresources.worldbank.org |access-date=31 March 2016 |archive-date=12 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200812035517/http://message.worldbank.org/isp_error_page.htm |url-status=live }}</ref> جيتوڻيڪ هن لاڳاپي جي موجودگي عام طور قبول ڪئي وڃي ٿي، ڪجهه ماهرن جو خيال آهي ته ان کي سڌو سنئون سببي تعلق سمجهڻ درست ناهي.<ref>{{cite journal | last = Riaz | first = Ali | title = The role of telecommunications in economic growth: proposal for an alternative framework of analysis | journal = Media, Culture & Society | year = 1997 | volume = 19 | issue = 4 | pages = 557–83 | doi = 10.1177/016344397019004004| s2cid = 154398428 }}</ref> بهتر مواصلاتي ڍانچي جي اقتصادي فائدن سبب دنيا جي مختلف ملڪن ۾ مواصلاتي خدمتن تائين غير مساوي رسائي بابت وڌندڙ ڳڻتي موجود آهي، جنهن کي [[ڊيجيٽل فرق]] چيو وڃي ٿو. [[بين الاقوامي مواصلاتي اتحاد]] (ITU) جي 2003ع واري سروي موجب، دنيا جي لڳ ڀڳ ٽئين حصي ملڪن ۾ هر ويهن ماڻهن تي هڪ کان گهٽ موبائل سبسڪرپشن ۽ هر ويهن ماڻهن تي هڪ کان گهٽ لينڊ لائن سبسڪرپشن موجود هئي. انٽرنيٽ جي حوالي سان به تقريباً اڌ ملڪن ۾ هر ويهن ماڻهن مان هڪ کان گهٽ ماڻهو انٽرنيٽ تائين رسائي رکندا هئا. ITU انهن انگن اکرن ۽ تعليمي معلومات جي بنياد تي هڪ اهڙو اشاري نظام تيار ڪيو، جيڪو شهرين جي معلوماتي ۽ مواصلاتي ٽيڪنالاجين تائين رسائي ۽ انهن جي استعمال جي مجموعي صلاحيت کي ماپي ٿو.<ref>{{cite web|title=Digital Access Index (DAI)|url=http://www.itu.int/ITU-D/ict/dai/|publisher=itu.int|access-date=6 March 2008|archive-date=2 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190102061041/http://www.itu.int/ITU-D/ict/dai/|url-status=live}}</ref> هن اشاري موجب [[سوئيڊن]]، [[ڊينمارڪ]] ۽ [[آئس لينڊ]] سڀ کان مٿانهين درجي تي رهيا، جڏهن ته آفريقي ملڪ [[نائيجر]]، [[برڪينا فاسو]] ۽ [[مالي]] سڀ کان هيٺين درجي تي رهيا.<ref>{{Cite web |title=World Telecommunication Development Report 2003: Access Indicators for the Information Society: Executive Summary |url=https://www.itu.int/ITU-D/ict/publications/wtdr_03/material/WTDR2003Sum_e.pdf |website=International Telecommunication Union (ITU) |page=22 |date=December 2003 |access-date=6 June 2023 |archive-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606100635/https://www.itu.int/ITU-D/ict/publications/wtdr_03/material/WTDR2003Sum_e.pdf |url-status=live }}</ref> === سماجي اثر === مواصلات سماجي لاڳاپن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. بهرحال، شروعاتي دور ۾ ٽيليفون جهڙن اوزارن جي اشتهارن ۾ انهن جي سماجي پهلوئن بدران عملي فائدن تي زور ڏنو ويندو هو، جهڙوڪ ڪاروباري رابطا ڪرڻ يا گهر جون خدمتون گهرائڻ. 1920ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙي ۽ 1930ع واري ڏهاڪي تائين پهچندي ٽيليفون جي سماجي اهميت اشتهارن جو نمايان موضوع بڻجي وئي. نون اشتهارن ۾ صارفين جي احساسن کي مخاطب بڻايو ويو ۽ سماجي گفتگو، خاندان ۽ دوستن سان رابطي ۾ رهڻ جي اهميت تي زور ڏنو ويو.<ref name="fischer">{{cite journal|last=Fischer|first=Claude S.|title=Touch Someone: The Telephone Industry Discovers Sociability|journal=Technology and Culture|volume=29|issue=1|date=January 1988|pages=32–61|doi=10.2307/3105226|jstor=3105226|s2cid=146820965 }}.</ref> ان کان پوءِ سماجي لاڳاپن ۾ مواصلات جو ڪردار وڌيڪ اهم ٿيندو ويو. تازن سالن ۾{{Since when|date=May 2023}} [[سماجي رابطن جي ويب سائيٽ]]ن جي مقبوليت ۾ نمايان اضافو ٿيو آهي. اهي ويب سائيٽون استعمال ڪندڙن کي هڪ ٻئي سان رابطو ڪرڻ، تصويرون، تقريبون ۽ ذاتي پروفائيل شيئر ڪرڻ جي سهولت ڏين ٿيون. پروفائيل ۾ عمر، دلچسپيون، جنسي رجحان ۽ ازدواجي حيثيت جهڙي معلومات شامل ٿي سگهي ٿي. اهڙيءَ ريت اهي ويب سائيٽون سماجي گڏجاڻين جي انتظام کان وٺي [[محبت بازي]] تائين مختلف سماجي سرگرمين ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون.<ref>{{cite news|title=How do you know your love is real? Check Facebook|publisher=CNN|url=http://www.cnn.com/2008/LIVING/personal/04/04/facebook.love/index.html|date=4 April 2008|access-date=8 February 2009|archive-date=6 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171106160435/http://www.cnn.com/2008/LIVING/personal/04/04/facebook.love/index.html|url-status=live}}</ref> سماجي رابطن جي ويب سائيٽن کان اڳ به [[مختصر پيغام سروس]] (SMS) ۽ ٽيليفون جهڙين ٽيڪنالاجين سماجي رابطن تي وڏو اثر ڇڏيو هو. 2000ع ۾ مارڪيٽ ريسرچ اداري [[Ipsos MORI]] ٻڌايو ته برطانيا ۾ 15 کان 24 سالن جي عمر وارن SMS استعمال ڪندڙن مان 81 سيڪڙو ماڻهن سماجي ملاقاتن جي ترتيب لاءِ، جڏهن ته 42 سيڪڙو ماڻهن محبت ڀريا پيغام موڪلڻ لاءِ هن سهولت کي استعمال ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://www.ipsos-mori.com/researchpublications/researcharchive/1575/I-Just-Text-To-Say-I-Love-You.aspx|title=I Just Text To Say I Love You|archive-url=https://web.archive.org/web/20161227091824/https://www.ipsos-mori.com/researchpublications/researcharchive/1575/I-Just-Text-To-Say-I-Love-You.aspx|archive-date=27 December 2016|website=Ipsos MORI|date=September 2005}}</ref> === وندر، خبرون ۽ اشتهارسازي === {| class="wikitable" style="float:right; margin-left: 5px;" |+2006ع ۾ آمريڪين جي خبرن جي ذريعن بابت ترجيح.<ref>{{cite web|title=Online News: For many home broadband users, the internet is a primary news source|publisher=Pew Internet Project|url=http://www.ccgrouppr.com/PIP_News.and.Broadband.pdf|date=22 March 2006|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131021122359/http://www.ccgrouppr.com/PIP_News.and.Broadband.pdf|archive-date=21 October 2013}}</ref> |- ! ذريعو !! شرح |- | مقامي ٽيليويزن || 59% |- | قومي ٽيليويزن || 47% |- | ريڊيو || 44% |- | مقامي اخبار || 38% |- | انٽرنيٽ || 23% |- | قومي اخبار || 12% |- | colspan="2"|<small>سروي ۾ هڪ کان وڌيڪ جواب ڏيڻ جي اجازت هئي.</small> |} ثقافتي لحاظ کان مواصلات عوام جي موسيقي ۽ فلمن تائين رسائي ۾ نمايان واڌ آندي آهي. ٽيليويزن ذريعي ماڻهو بغير وڊيو اسٽور يا سينيما وڃڻ جي پنهنجي گهر ۾ اهي فلمون ڏسي سگهن ٿا، جيڪي اڳ نه ڏٺيون هجن.<ref>{{Cite journal |last= |first= |date=2016-03-22 |title=8.2 The History of Movies |url=https://textbooks.whatcom.edu/mediaandculture/chapter/8-2-the-history-of-movies/ |journal=Intro to mass media |language=en}}</ref> ساڳيءَ طرح ريڊيو ۽ انٽرنيٽ ذريعي ماڻهو بغير موسيقي جي دڪان تي وڃڻ جي نئين موسيقي ٻڌي سگهن ٿا.<ref>{{Cite web |title=How the music industry works 2: From recording technology to radio broadcast royalties |url=https://school.disco.ac/article/how-the-music-industry-works-2-recording-technology-to-radio |access-date=2026-06-14 |website=school.disco.ac |language=en-US}}</ref> مواصلات ماڻهن جي خبرون حاصل ڪرڻ جي طريقي کي پڻ تبديل ڪري ڇڏيو آهي. آمريڪا ۾ غير منافع بخش ''Pew Internet and American Life Project'' پاران 2006ع ۾ ٽن هزار کان وڌيڪ ماڻهن تي ڪيل هڪ سروي (ساڄي پاسي واري جدول) موجب، اڪثر ماڻهن اخبارن جي ڀيٽ ۾ ٽيليويزن يا ريڊيو کي خبرن جو بنيادي ذريعو قرار ڏنو. اشتهارسازي جي شعبي تي پڻ مواصلات جو وڏو اثر پيو آهي. [[TNS Media Intelligence]] موجب، 2007ع ۾ آمريڪا جي اشتهاري خرچن مان 58 سيڪڙو اهڙن ميڊيا تي خرچ ٿيو، جيڪي مواصلاتي ٽيڪنالاجين تي ڀاڙين ٿا.<ref>{{cite magazine|title=100 Leading National Advertisers|magazine=Advertising Age|url=http://adage.com/images/random/datacenter/2008/spendtrends08.pdf|date=23 June 2008|access-date=21 June 2009|archive-date=27 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110727231038/http://adage.com/images/random/datacenter/2008/spendtrends08.pdf|url-status=live}}</ref> {| class="wikitable" |+2007ع ۾ آمريڪا ۾ اشتهارن تي خرچ{{Citation needed|date=January 2025}} |- ! ذريعو !! شرح !! خرچ |- | انٽرنيٽ || 7.6% || $11.31&nbsp;بلين |- | ريڊيو || 7.2% || $10.69&nbsp;بلين |- | ڪيبل ٽيليويزن || 12.1% || $18.02&nbsp;بلين |- | سنڊيڪيٽيڊ ٽيليويزن || 2.8% || $4.17&nbsp;بلين |- | مقامي ٽيليويزن || 11.3% || $16.82&nbsp;بلين |- | نيٽ ورڪ ٽيليويزن || 17.1% || $25.42&nbsp;بلين |- | اخبار || 18.9% || $28.22&nbsp;بلين |- | رسالا || 20.4% || $30.33&nbsp;بلين |- | ٻاهريون اشتهارسازي || 2.7% || $4.02&nbsp;بلين |- | ڪل || 100% || $149&nbsp;بلين |} == ضابطو == {{See also|ٽيليڪميونيڪيشن ضابطه ادارن جي فهرست}} ڪيترن ئي ملڪن اهڙا قانون نافذ ڪيا آهن، جيڪي [[بين الاقوامي ٽيليڪميونيڪيشن يونين]] (ITU) پاران مقرر ڪيل بين الاقوامي ٽيليڪميونيڪيشن ضابطن سان مطابقت رکن ٿا. هي ادارو "معلوماتي ۽ مواصلاتي ٽيڪنالاجي جي معاملن بابت گڏيل قومن جو اڳواڻ ادارو" آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.itu.int/net/about/index.aspx|title=International Telecommunication Union : About ITU|archive-url=https://web.archive.org/web/20090715225630/http://www.itu.int/net/about/index.aspx |archive-date=15 July 2009|website=ITU|access-date=21 July 2009}} ([https://www.itu.int/osg/csd/wtpf/wtpf2009/documents/ITU_ITRs_88.pdf PDF]) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110607104643/https://www.itu.int/osg/csd/wtpf/wtpf2009/documents/ITU_ITRs_88.pdf |date=7 June 2011 }} of regulation)</ref> 1947ع ۾ ائٽلانٽڪ سٽي ڪانفرنس دوران ITU فيصلو ڪيو ته نئين بين الاقوامي فريڪوئنسي فهرست ۾ درج ۽ ريڊيو ضابطن مطابق استعمال ٿيندڙ سڀني فريڪوئنسيز کي بين الاقوامي تحفظ ڏنو وڃي. ITU جي ''ريڊيو ضابطن''، جيڪي ائٽلانٽڪ سٽي ۾ منظور ٿيا، موجب اهي سڀ فريڪوئنسيز جيڪي ''بين الاقوامي فريڪوئنسي رجسٽريشن بورڊ'' ۾ داخل ڪيون وڃن، بورڊ طرفان جاچيون وڃن ۽ ''بين الاقوامي فريڪوئنسي فهرست'' ۾ درج ٿين، انهن کي نقصانڪار مداخلت کان بين الاقوامي تحفظ حاصل هوندو.<ref>{{cite journal|doi=10.1017/S0002930000170046|jstor=2194872|title=Jamming and the Protection of Frequency Assignments|year=1955|last1=Codding|first1=George A.|journal=American Journal of International Law|volume=49|issue=3|pages=384–388}}.</ref> عالمي سطح تي ٽيليڪميونيڪيشن ۽ نشريات جي انتظام بابت سياسي بحث ۽ قانون سازي ٿيندي رهي آهي. [[نشريات جي تاريخ]] ۾ روايتي مواصلات، جهڙوڪ ڇپائي، ۽ ريڊيو نشريات جهڙي ٽيليڪميونيڪيشن جي وچ ۾ توازن بابت ڪجهه بحثن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Wood" /> [[ٻي عالمي جنگ]] جي شروعات سان بين الاقوامي نشرياتي پروپيگنڊا ۾ پهريون وڏو اضافو ٿيو.<ref name="Wood">{{cite book|last=Wood|first=James|title=History of international broadcasting|year=1992|page=2|publisher=P. Peregrinus Limited |isbn=9780863413025}}</ref> ملڪن، انهن جي حڪومتن، باغين، دهشتگردن ۽ مليشيا گروهن سڀني پنهنجي پروپيگنڊا کي هٿي ڏيڻ لاءِ ٽيليڪميونيڪيشن ۽ نشرياتي طريقا استعمال ڪيا آهن.<ref name="Wood" /><ref name="Garfield">{{Cite journal |journal=Middle East Quarterly |last=Garfield |first=Andrew |title=The U.S. Counter-propaganda Failure in Iraq |date=Fall 2007 |volume=14 |number=4 |pages=23–32 |url=https://www.meforum.org/1753/the-us-counter-propaganda-failure-in-iraq |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090302021425/http://www.meforum.org/1753/the-us-counter-propaganda-failure-in-iraq |archive-date=2 March 2009 |via=Middle East Forum}}</ref> سياسي تحريڪن ۽ نوآبادڪاري لاءِ حب الوطني واري پروپيگنڊا 1930ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري شروع ٿي. 1936ع ۾ [[بي بي سي]] عرب دنيا لاءِ پروپيگنڊا نشريات شروع ڪئي، جنهن جو هڪ مقصد اٽلي جي اهڙين نشريات جو مقابلو ڪرڻ هو، ڇاڪاڻ⁠تہ اٽلي جا به اتر آفريڪا ۾ نوآبادياتي مفاد هئا.<ref name="Wood" /> ٽيليڪميونيڪيشن بابت جديد سياسي بحثن ۾ [[انٽرنيٽ رسائي|براڊبينڊ انٽرنيٽ سروس]] کي ٽيليڪميونيڪيشن سروس طور ٻيهر درجابند ڪرڻ، جنهن کي [[نيٽ غير جانبداري]] پڻ چيو وڃي ٿو،<ref name="NYT-20141110-EW">{{cite news |last=Wyatt |first=Edward |title=Obama Asks F.C.C. to Adopt Tough Net Neutrality Rules |url=https://www.nytimes.com/2014/11/11/technology/obama-net-neutrality-fcc.html |date=10 November 2014 |work=[[New York Times]] |access-date=15 November 2014 |archive-date=27 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190427132858/https://www.nytimes.com/2014/11/11/technology/obama-net-neutrality-fcc.html |url-status=live }}</ref><ref name="NYT-20141114">{{cite news |title=Why the F.C.C. Should Heed President Obama on Internet Regulation |url=https://www.nytimes.com/2014/11/15/opinion/why-the-fcc-should-heed-president-obama-on-internet-regulations.html |date=14 November 2014 |work=[[New York Times]] |access-date=15 November 2014 |archive-date=9 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180709134910/https://www.nytimes.com/2014/11/15/opinion/why-the-fcc-should-heed-president-obama-on-internet-regulations.html |url-status=live }}</ref> [[موبائل فون اسپيم]] جي ضابطي،<ref>{{cite web |last1=McGill |first1=Margaret Harding |title=FCC takes long-delayed step against spam text surge |url=https://www.axios.com/2022/09/26/fcc-spam-texts-proposal-approved |website=Axios |access-date=8 February 2023 |language=en |date=26 September 2022 |archive-date=8 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230208150751/https://www.axios.com/2022/09/26/fcc-spam-texts-proposal-approved |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last1=Hall |first1=Madison |title=Robocallers are preying on the elderly with fake Medicare calls. It's a no-brainer to stop it, but nobody has. |url=https://www.businessinsider.com/robocalls-medicare-fraud-how-to-stop-2023-2 |website=Business Insider |access-date=8 February 2023 |archive-date=7 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230207232314/https://www.businessinsider.com/robocalls-medicare-fraud-how-to-stop-2023-2 |url-status=live }}</ref> ۽ سستي براڊبينڊ رسائي کي وڌائڻ جهڙا موضوع شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Affordable Broadband: FCC Could Improve Performance Goals and Measures, Consumer Outreach, and Fraud Risk Management |url=https://www.gao.gov/products/gao-23-105399 |website=www.gao.gov |date=February 2023 |access-date=8 February 2023 |language=en |archive-date=8 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230208150801/https://www.gao.gov/products/gao-23-105399 |url-status=live }}</ref> == جديد ميڊيا == === عالمي اوزارن جو وڪرو === [[گارٽنر]]<ref>{{Cite news|last=Arthur|first=Charles|date=4 March 2009|title=Why falling PC sales means Windows 7 is on the way|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/technology/blog/2009/mar/04/computing-windows-sales|access-date=6 June 2023|issn=0261-3077|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170519070556/https://www.theguardian.com/technology/blog/2009/mar/04/computing-windows-sales |archive-date=19 May 2017}}</ref><ref>{{Cite web|title=Mobile Phone Sales To Exceed One Billion in 2009|url=http://www.palminfocenter.com/view_story.asp?ID=7978|date=21 July 2005|access-date=6 June 2023|website=Palm Infocenter|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180308042243/http://www.palminfocenter.com/view_story.asp?ID=7978 |archive-date=8 March 2018}}</ref> ۽ [[آرس ٽيڪنيڪا]]<ref>{{Cite web|last=Reimer|first=Jeremy|date=15 December 2005|title=Total share: 30 years of personal computer market share figures|url=https://arstechnica.com/features/2005/12/total-share/|access-date=6 June 2023|website=Ars Technica|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150512015006/http://www.360doc.com/content/12/0124/10/28217_181627497.shtml |archive-date=12 May 2015}}</ref> پاران گڏ ڪيل انگن اکرن موجب، دنيا ۾ صارفين جي اهم ٽيليڪميونيڪيشن اوزارن جو وڪرو، ملين يونٽن ۾، هيٺين ريت هو: {| class="wikitable" |- ! اوزار / سال !! 1975 !! 1980 !! 1985 !! 1990 !! 1994 !! 1996 !! 1998 !! 2000 !! 2002 !! 2004 !! 2006 !! 2008 |- | ڪمپيوٽر || 0 || 1 || 8 || 20 || 40 || 75 || 100 || 135 || 130 || 175 || 230 || 280 |- | موبائل فون || N/A || N/A || N/A || N/A || N/A || N/A || 180 || 400 || 420 || 660 || 830 || 1000 |} === ٽيليفون === [[File:Fibreoptic.jpg|thumb|upright|[[نوري فائبر]] ڊگهي فاصلي واري مواصلات لاءِ سستي پٽي ويڪر مهيا ڪري ٿو.]] ٽيليفون نيٽ ورڪ ۾ سڏ ڪندڙ کي مختلف [[ٽيليفون ايڪسچينج]]ن ۾ موجود سوئچن ذريعي ان شخص سان ڳنڍيو ويندو آهي، جنهن سان هو ڳالهائڻ چاهي ٿو.<ref>{{Cite web |title=What is the purpose of a telephone exchange? |url=https://www.newrocktech.com/news/info_itemid_4311.html |access-date=2026-06-14 |website=www.newrocktech.com}}</ref> اهي سوئچ ٻنهي استعمال ڪندڙن جي وچ ۾ برقي رابطو قائم ڪن ٿا، ۽ انهن سوئچن جي ترتيب تڏهن برقي طور طئي ڪئي ويندي آهي، جڏهن سڏ ڪندڙ نمبر [[پلس ڊائلنگ|ڊائل]] ڪري ٿو. رابطو قائم ٿيڻ کان پوءِ، سڏ ڪندڙ جي آواز کي سندس [[هينڊ سيٽ]] ۾ لڳل ننڍڙي [[مائڪروفون]] ذريعي برقي اشاري ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي. پوءِ اهو برقي اشارو نيٽ ورڪ وسيلي ٻئي پاسي موجود استعمال ڪندڙ تائين موڪليو ويندو آهي، جتي ان شخص جي هينڊ سيٽ ۾ موجود ننڍڙي [[لائوڊ اسپيڪر|اسپيڪر]] ذريعي اهو ٻيهر آواز ۾ تبديل ٿيندو آهي. 2015ع گهڻن رهائشي گهرن ۾ [[لينڊ لائن]] ٽيليفون اينالاگ هوندا آهن؛ يعني ڳالهائيندڙ جو آواز سڌو سنئون اشاري جي وولٽيج کي طئي ڪندو آهي.<ref>{{cite book|isbn=978-1305855779|page=433|title=Engineering and Technology | last1=Hacker | first1=Michael | last2=Burghardt | first2=David | last3=Fletcher | first3=Linnea | last4=Gordon | first4=Anthony | last5=Peruzzi | first5=William | date=3 April 2015 | publisher=Cengage Learning }}</ref> جيتوڻيڪ مختصر فاصلي وارا سڏ شروع کان آخر تائين اينالاگ اشارن طور هلايا وڃي سگهن ٿا، پر ٽيليفون خدمتون مهيا ڪندڙ ادارا وڌندڙ حد تائين اشارن کي منتقلي لاءِ ڊجيٽل اشارن ۾ تبديل ڪري رهيا آهن. ان جو فائدو اهو آهي ته ڊجيٽل آواز ڊيٽا انٽرنيٽ جي ڊيٽا سان گڏ سفر ڪري سگهي ٿي ۽ ڊگهي فاصلي واري مواصلات ۾ تقريباً مڪمل طور ٻيهر پيدا ٿي سگهي ٿي، جڏهن ته اينالاگ اشارا لازمي طور شور کان متاثر ٿيندا آهن. موبائل فونن ٽيليفون نيٽ ورڪن تي نمايان اثر ڇڏيو آهي. ڪيترين ئي مارڪيٽن ۾ هاڻي موبائل فون سبسڪرپشنون مقرر لائين سبسڪرپشنن کان وڌيڪ آهن. 2005ع ۾ موبائل فونن جو وڪرو ڪل 816.6&nbsp;ملين هو، جيڪو ايشيا/پئسفڪ (204 ملين)، اولهه يورپ (164 ملين)، CEMEA يعني وچ يورپ، وچ اوڀر ۽ آفريڪا (153.5 ملين)، اتر آمريڪا (148 ملين) ۽ لاطيني آمريڪا (102 ملين) جي مارڪيٽن ۾ لڳ ڀڳ برابر ورهايل هو.<ref>{{Cite press release |url=http://www.gartner.com/press_releases/asset_145891_11.html |title=Gartner Says Top Six Vendors Drive Worldwide Mobile Phone Sales to 21% Growth in 2005 |date=28 February 2006 |publisher=Gartner |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510220444/http://www.gartner.com/press_releases/asset_145891_11.html |archive-date=10 May 2012}}</ref> 1999ع کان پنجن سالن دوران نون سبسڪرپشنن جي لحاظ کان آفريڪا 58.2 سيڪڙو واڌ سان ٻين مارڪيٽن کان اڳتي نڪري ويو.<ref>{{cite journal|doi=10.1109/MSPEC.2006.1628825|title=Africa calling &#91;African wireless connection&#93;|year=2006|last1=Mbarika|first1=V.W.A.|last2=Mbarika|first2=I.|journal=IEEE Spectrum|volume=43|issue=5|pages=56–60|s2cid=30385268}}</ref> وڌندڙ طور تي اهي فون اهڙن نظامن ذريعي هلن ٿا، جن ۾ آواز جو مواد ڊجيٽل طور منتقل ٿيندو آهي، جهڙوڪ [[GSM]] يا [[W-CDMA]]، جڏهن ته ڪيترين ئي مارڪيٽن اينالاگ نظامن، جهڙوڪ [[ترقي يافته موبائل فون نظام|AMPS]]، کي ختم ڪرڻ شروع ڪيو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.amta.org.au/default.asp?Page=142|title=Ten Years of GSM in Australia|archive-url=https://web.archive.org/web/20080720110058/http://www.amta.org.au/default.asp?Page=142 |archive-date=20 July 2008|website=Australia Telecommunications Association|year=2003}}</ref> پردي جي پويان ٽيليفون مواصلات ۾ پڻ ڊرامائي تبديليون آيون آهن. 1988ع ۾ [[TAT-8]] جي ڪم شروع ڪرڻ کان پوءِ 1990ع واري ڏهاڪي ۾ [[نوري فائبر]] تي ٻڌل نظامن جو وڏي پيماني تي استعمال شروع ٿيو. نوري فائبر وسيلي مواصلات جو فائدو اهو آهي ته اهي ڊيٽا گنجائش ۾ تمام وڏي واڌ فراهم ڪن ٿا. TAT-8 پاڻ ان وقت وڇايل آخري ٽامي واري ڪيبل جي ڀيٽ ۾ ڏهه ڀيرا وڌيڪ ٽيليفون ڪالون کڻي سگهندو هو، جڏهن ته اڄ جون نوري فائبر ڪيبلون TAT-8 جي ڀيٽ ۾ 25 ڀيرا وڌيڪ ٽيليفون ڪالون کڻي سگهن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.att.com/history/milestones.html|title=Milestones in AT&T History|archive-url=https://web.archive.org/web/20080906003711/http://www.att.com/history/milestones.html |archive-date=6 September 2008|website=AT&T Knowledge Ventures|year=2006}}</ref> ڊيٽا گنجائش ۾ اها واڌ ڪيترن سببن ڪري ٿي: پهريون، نوري فائبر مقابلي وارين ٽيڪنالاجين جي ڀيٽ ۾ جسماني طور تمام ننڍا هوندا آهن. ٻيو، انهن ۾ [[ڪراس ٽاڪ]] جو مسئلو نه هوندو آهي، جنهن سبب انهن جا سوين فائبر آساني سان هڪ ئي ڪيبل ۾ گڏ ڪري سگهجن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://www.cs.ucl.ac.uk/staff/S.Bhatti/D51-notes/node21.html|title=Optical fibre waveguide|archive-url=https://web.archive.org/web/20060524033058/http://www.cs.ucl.ac.uk/staff/S.Bhatti/D51-notes/node21.html |archive-date=24 May 2006|first=Saleem|last=Bhatti|year=1995}}</ref> آخرڪار، ملٽي پليڪسنگ ۾ بهتري هڪ ئي فائبر جي ڊيٽا گنجائش ۾ انتهائي تيز واڌ آندي آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.cisco.com/univercd/cc/td/doc/product/mels/cm1500/dwdm/dwdm_ovr.pdf| title=Fundamentals of DWDM Technology|archive-url=https://web.archive.org/web/20120809084728/http://www.cisco.com/univercd/cc/td/doc/product/mels/cm1500/dwdm/dwdm_ovr.pdf |archive-date=9 August 2012|website=Cisco Systems|year=2006}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.lightreading.com/document.asp?doc_id=31358 |title=Report: DWDM No Match for Sonet |first=Mary |last=Jander |website=Light Reading |date=15 April 2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120724081909/http://www.lightreading.com/document.asp?doc_id=31358 |archive-date=24 July 2012}}</ref> ڪيترن ئي جديد نوري فائبر نيٽ ورڪن ۾ مواصلات کي مدد ڏيڻ وارو هڪ پروٽوڪول [[ايسنڪرونس ٽرانسفر موڊ]] (ATM) سڏجي ٿو. ATM پروٽوڪول ٻئي پيراگراف ۾ ذڪر ڪيل گڏيل [[ڊيٽا ترسيل]] کي ممڪن بڻائي ٿو. اهو عوامي ٽيليفون نيٽ ورڪن لاءِ مناسب آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو نيٽ ورڪ اندر ڊيٽا لاءِ هڪ رستو قائم ڪري ٿو ۽ ان رستي سان هڪ [[ٽريفڪ معاهدو]] ڳنڍي ٿو. ٽريفڪ معاهدو بنيادي طور صارف ۽ نيٽ ورڪ جي وچ ۾ اهو اتفاق آهي ته نيٽ ورڪ ڊيٽا سان ڪيئن ورتاءُ ڪندو؛ جيڪڏهن نيٽ ورڪ ٽريفڪ معاهدي جون شرطون پوريون نٿو ڪري سگهي، ته اهو رابطو قبول نٿو ڪري. هي ڳالهه اهم آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٽيليفون ڪالون اهڙو معاهدو طئي ڪري سگهن ٿيون، جنهن سان پاڻ لاءِ مستقل بِٽ شرح جي ضمانت حاصل ڪن؛ اهڙي ضمانت سڏ ڪندڙ جي آواز کي حصن ۾ دير ٿيڻ يا مڪمل طور ڪٽجڻ کان بچائي ٿي.<ref>{{cite book | last = Stallings | first = William | edition= 7th intl | title = Data and Computer Communications | url = https://archive.org/details/datacomputercomm00stal_1 | url-access = registration | publisher = Pearson Prentice Hall | year = 2004 | pages = [https://archive.org/details/datacomputercomm00stal_1/page/337 337–66] | isbn = 978-0-13-183311-1 }}</ref> ATM جا مقابلي وارا نظام، جهڙوڪ [[گھڻ-پروٽوڪول ليبل سوئچنگ]] (MPLS)، ساڳيو ڪم ڪن ٿا ۽ اميد ڪئي وڃي ٿي ته مستقبل ۾ ATM جي جاءِ وٺندا.<ref>{{cite web|url=http://www.networkworld.com/columnists/2002/0812edit.html|title=MPLS is the future, but ATM hangs on|archive-url=https://web.archive.org/web/20070706034545/http://www.networkworld.com/columnists/2002/0812edit.html |archive-date=6 July 2007|first=John|last=Dix|website=Network World|year=2002}}</ref><ref>{{cite news|last=Lazar|first=Irwin|title=The WAN Road Ahead: Ethernet or Bust?|url=http://www.telarus.com/industry/the-wan-road-ahead:-ethernet-or-bust.html|access-date=22 February 2011|newspaper=Telecom Industry Updates|date=22 February 2011|archive-date=2 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402021712/http://www.telarus.com/industry/the-wan-road-ahead:-ethernet-or-bust.html|url-status=dead}}</ref> === ريڊيو ۽ ٽيليويزن === {{Main|ريڊيو|ٽيليويزن|نشريات}} [[File:Digital broadcast standards.svg|thumb|upright=1.35|[[ڊجيٽل ٽيليويزن]] جا معيار ۽ دنيا ۾ انهن جي اختيار جو نقشو]] نشرياتي نظام ۾ مرڪزي اعليٰ طاقت وارو [[نشرياتي ٽاور]] هڪ اعليٰ فريڪوئنسي واري [[برقي مقناطيسي لهر]] ڪيترن ئي گهٽ طاقت وارن وصول ڪندڙن ڏانهن موڪليندو آهي. ٽاور مان موڪليل اعليٰ فريڪوئنسي واري لهر کي اهڙي سگنل سان ماڊوليٽ ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ تصويري يا صوتي معلومات شامل هوندي آهي. وصول ڪندڙ پوءِ [[اينٽينا ٽيونر]] ذريعي ان اعليٰ فريڪوئنسي واري لهر کي وصول ڪندو آهي، ۽ [[ڊي ماڊوليٽر]] استعمال ڪري تصويري يا صوتي معلومات وارو سگنل ٻيهر حاصل ڪيو ويندو آهي. نشرياتي سگنل يا ته اينالاگ هوندو آهي (جنهن ۾ سگنل معلومات جي لحاظ کان لڳاتار تبديل ٿيندو رهي ٿو) يا ڊجيٽل هوندو آهي (جنهن ۾ معلومات کي الڳ الڳ عددي قدرن جي صورت ۾ ڪوڊ ڪيو ويندو آهي).<ref name="stallings-intro" /><ref>{{Cite web|date=2000-12-07|title=How Radio Works|url=https://electronics.howstuffworks.com/radio.htm|access-date=2023-02-12|website=HowStuffWorks|language=en-us|archive-date=2 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160102215734/http://www.howstuffworks.com/radio.htm|url-status=live}}</ref> [[نشرياتي ميڊيا]] جي صنعت هن وقت پنهنجي ترقيءَ جي هڪ اهم موڙ تي بيٺل آهي، جتي ڪيترائي ملڪ اينالاگ نشريات مان ڊجيٽل نشريات ڏانهن منتقل ٿي رهيا آهن. اها تبديلي سستا، تيز ۽ وڌيڪ صلاحيت رکندڙ [[انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] تيار ٿيڻ سبب ممڪن ٿي آهي. ڊجيٽل نشريات جو بنيادي فائدو اهو آهي ته اهي روايتي اينالاگ نشريات سان لاڳاپيل ڪيترين ئي خامين کي ختم ڪن ٿيون. ٽيليويزن ۾ ان سان [[وڊيو شور|برف جهڙي تصوير]]، [[ٽيليويزن مداخلت (گھوسٽنگ)|گھوسٽنگ]] ۽ ٻين بگاڙن جو خاتمو ٿئي ٿو. اهي مسئلا اينالاگ ٽرانسميشن جي فطرت سبب پيدا ٿيندا آهن، جتي شور سبب ٿيندڙ تبديليون سڌو سنئون آخري نتيجي ۾ ظاهر ٿينديون آهن. ڊجيٽل ٽرانسميشن ۾ سگنلن کي وصول ٿيڻ وقت الڳ عددي قدرن ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي، تنهن ڪري ننڍيون تبديليون آخري نتيجي تي اثرانداز نه ٿينديون آهن. مثال طور جيڪڏهن ثنائي پيغام 1011 کي سگنل جي شدت [1.0 0.0 1.0 1.0] سان موڪليو وڃي ۽ اهو [0.9 0.2 1.1 0.9] جي شدت سان وصول ٿئي، ته به اهو صحيح طرح 1011 طور ئي ڊيڪوڊ ٿيندو. البت جيڪڏهن شور تمام گهڻو هجي ته ڊيڪوڊ ٿيل پيغام بدلجي سگهي ٿو. [[فارورڊ ايرر ڪوريڪشن]] استعمال ڪندي وصول ڪندڙ ڪجهه بٽ غلطيون درست ڪري سگهي ٿو، پر جيڪڏهن شور حد کان وڌي وڃي ته پيغام ناقابلِ سمجهه ٿي ويندو ۽ ٽرانسميشن ناڪام ٿي سگهي ٿي.<ref>{{Cite web|title=Digital Television in Australia|url=https://www.digitaltv.com.au/|access-date=6 June 2023|website=Digital Television News Australia|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180312123813/https://digitaltv.com.au/|archive-date=12 March 2018}}</ref><ref>{{cite book | last = Stallings | first = William | edition= 7th intl | title = Data and Computer Communications | url = https://archive.org/details/datacomputercomm00stal_1 | url-access = registration | publisher = Pearson Prentice Hall | year = 2004 | isbn = 978-0-13-183311-1 }}</ref> ڊجيٽل ٽيليويزن نشريات ۾ ٽي مقابلي وارا عالمي معيار موجود آهن، جن جي عالمي سطح تي اختيار ٿيڻ جا امڪان آهن. اهي [[ATSC]]، [[ڊي وي بي|DVB]] ۽ [[ISDB]] معيار آهن، ۽ انهن جو عالمي اختيار مٿئين نقشو ۾ ڏيکاريل آهي. اهي ٽيئي معيار وڊيو ڪمپريشن لاءِ [[MPEG-2]] استعمال ڪن ٿا. ATSC آڊيو ڪمپريشن لاءِ [[ڊولبي ڊجيٽل]] AC-3 استعمال ڪري ٿو، ISDB [[ايڊوانسڊ آڊيو ڪوڊنگ]] (MPEG-2 Part 7) استعمال ڪري ٿو، جڏهن ته DVB ۾ آڊيو ڪمپريشن لاءِ ڪو مقرر معيار ناهي، پر عام طور تي [[MPEG-1]] Part 3 Layer 2 استعمال ٿيندو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.dynamix.ca/doc/HDVhandbook1.pdf|title=HDV Technology Handbook|archive-url=https://web.archive.org/web/20060623142640/http://www.dynamix.ca/doc/HDVhandbook1.pdf |archive-date=23 June 2006|website=[[سوني]]|year=2004}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dvb.org/technology/standards_specifications/audio/index.xml|title=Audio |archive-url=https://web.archive.org/web/20060927002250/http://www.dvb.org/technology/standards_specifications/audio/index.xml |archive-date=27 September 2006|website=Digital Video Broadcasting Project|year=2003}}</ref> انهن نظامن ۾ ماڊوليشن جو طريقو پڻ مختلف هوندو آهي. ڊجيٽل آڊيو نشريات ۾ صورتحال وڌيڪ متحد آهي، جتي تقريباً سڀني ملڪن [[ڊجيٽل آڊيو براڊڪاسٽنگ]] (جنهن کي [[يوريڪا 147]] معيار به چيو وڃي ٿو) اختيار ڪيو آهي. رڳو آمريڪا [[HD Radio]] اختيار ڪيو، جيڪو يوريڪا 147 جي ابتڙ [[اِن-بينڊ آن-چينل ٽرانسميشن]] تي ٻڌل آهي، جنهن ۾ ڊجيٽل معلومات روايتي AM يا FM اينالاگ نشريات سان گڏ موڪلي ويندي آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.worlddab.org/cstatus.aspx|title=Status of DAB (US)|archive-url=https://web.archive.org/web/20060721060832/http://www.worlddab.org/cstatus.aspx |archive-date=21 July 2006|website=World DAB Forum|date=March 2005}}</ref> ان جي باوجود جو دنيا ڊجيٽل نشريات ڏانهن منتقل ٿي رهي آهي، اينالاگ ٽيليويزن اڃا به ڪيترن ئي ملڪن ۾ نشر ڪيو وڃي ٿو. آمريڪا هڪ نمايان استثنا هو، جنهن 12 جون 2009ع تي (تمام گهٽ طاقت وارن ٽي وي اسٽيشنن کان سواءِ) اينالاگ ٽيليويزن نشريات مڪمل طور بند ڪري ڇڏي، جڏهن ته ان کان اڳ تبديليءَ جي تاريخ ٻه ڀيرا ملتوي ڪئي وئي هئي.<ref>{{cite news | author=Brian Stelter | title=Changeover to Digital TV Off to a Smooth Start | url=https://www.nytimes.com/2009/06/14/business/media/14digital.html?_r=2&hp | work=New York Times | date=13 June 2009 | access-date=25 February 2017 | archive-date=14 December 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20171214130110/http://www.nytimes.com/2009/06/14/business/media/14digital.html?_r=2&hp | url-status=live }}</ref> ڪينيا پڻ ڪيترين ئي ديرن کان پوءِ ڊسمبر 2014ع ۾ اينالاگ ٽيليويزن نشريات بند ڪئي. رنگين اينالاگ ٽيليويزن لاءِ ٽي معيار استعمال ٿيندا هئا (انهن جي عالمي اختيار جو نقشو [[:File:NTSC-PAL-SECAM.png|هتي]] ڏسو)، جيڪي [[PAL]] (جرمني)، [[NTSC]] (آمريڪا) ۽ [[SECAM]] (فرانس) جي نالن سان سڃاتا وڃن ٿا. اينالاگ ريڊيو لاءِ ڊجيٽل ريڊيو ڏانهن منتقلي وڌيڪ ڏکي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڊجيٽل وصول ڪندڙن جي قيمت وڌيڪ آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.worlddab.org/dabprod.aspx|title=DAB Products|archive-url=https://web.archive.org/web/20060621082027/http://www.worlddab.org/dabprod.aspx |archive-date=21 June 2006|website=World DAB Forum|year=2006}}</ref> اينالاگ ريڊيو ۾ ماڊوليشن لاءِ عام طور تي ايمپليٽيوڊ ماڊوليشن ('''AM''') يا فريڪوئنسي ماڊوليشن ('''FM''') استعمال ڪئي ويندي آهي. [[اسٽيريوفونيڪ آواز|اسٽيريو آواز]] حاصل ڪرڻ لاءِ FM ۾ ايمپليٽيوڊ ماڊوليٽ ٿيل سب ڪيريئر استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته اسٽيريو AM يا [[C-QUAM]] لاءِ ڪواڊريچر ايمپليٽيوڊ ماڊوليشن استعمال ڪئي ويندي آهي. === انٽرنيٽ === [[File:OSI Model v1.svg|upright=1.2|thumb|[[او ايس آءِ حوالو ماڊل]]]] انٽرنيٽ ڪمپيوٽرن ۽ ڪمپيوٽر نيٽ ورڪن جو هڪ عالمي نيٽ ورڪ آهي، جيڪي هڪ ٻئي سان [[انٽرنيٽ پروٽوڪول]] (IP) استعمال ڪندي رابطو ڪن ٿا.<ref>{{Cite web |url=http://www.cnri.reston.va.us/what_is_internet.html |title=What Is The Internet (And What Makes It Work) |first1=Robert |last1=Kahn |first2=Vinton G. |last2=Cerf |website=Corporation for National Research Initiatives (CNRI) |date=December 1999 |url-status=live |access-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170715105113/http://www.cnri.reston.va.us/what_is_internet.html |archive-date=15 July 2017}} Specifically see footnote xv.</ref> انٽرنيٽ تي موجود هر ڪمپيوٽر وٽ هڪ منفرد [[آءِ پي پتو]] هوندو آهي، جنهن جي ذريعي ٻيا ڪمپيوٽر ان ڏانهن معلومات موڪلي سگهن ٿا. اهڙيءَ طرح انٽرنيٽ تي موجود هر ڪمپيوٽر پنهنجي آءِ پي پتي ذريعي ڪنهن به ٻئي ڪمپيوٽر ڏانهن پيغام موڪلي سگهي ٿو. انهن پيغامن ۾ موڪليندڙ ڪمپيوٽر جو آءِ پي پتو پڻ شامل هوندو آهي، جنهن سان ٻه طرفي رابطي جي سهولت پيدا ٿئي ٿي. اهڙيءَ ريت انٽرنيٽ بنيادي طور ڪمپيوٽرن جي وچ ۾ پيغامن جي مٽاسٽا جو هڪ نظام آهي.<ref>{{cite web |url=http://computer.howstuffworks.com/internet-infrastructure.htm |title=How Internet Infrastructure Works |website=Computer.HowStuffWorks.com |year=2007 |author=Jeff Tyson |access-date=22 May 2007 |archive-date=10 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100410162047/http://computer.howstuffworks.com/internet-infrastructure.htm |url-status=live }}</ref> اندازو آهي ته سال 2000ع ۾ ٻه طرفي ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪن مان وهندڙ معلومات جو 51٪ انٽرنيٽ ذريعي منتقل ٿي رهيو هو، جڏهن ته باقي گهڻو حصو (42٪) [[لينڊ لائن ٽيليفون]] ذريعي منتقل ٿيندو هو. 2007ع تائين انٽرنيٽ واضح طور تي غالب ٿي ويو ۽ ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪن مان منتقل ٿيندڙ سموري معلومات جو 97٪ انٽرنيٽ ذريعي وهڻ لڳو، جڏهن ته باقي لڳ ڀڳ 2٪ [[موبائل فون]] ذريعي منتقل ٿيو.<ref name="HilbertLopez2011"/> 2008ع، دنيا جي اندازاً 21.9٪ آبادي کي انٽرنيٽ تائين رسائي حاصل هئي، جنهن ۾ سڀ کان وڌيڪ رسائي اتر آمريڪا (73.6٪)، اوشيانيا/آسٽريليا (59.5٪) ۽ يورپ (48.1٪) ۾ هئي.<ref>{{Cite web|title=World Internet Users and Population Stats|url=https://www.internetworldstats.com/stats.htm|website=Internet World Stats|date=30 June 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20090202142301/http://internetworldstats.com/stats.htm |archive-date=2 February 2009}}</ref> [[براڊبينڊ انٽرنيٽ رسائي]] جي لحاظ کان [[آئس لينڊ]] (26.7٪)، [[ڏکڻ ڪوريا]] (25.4٪) ۽ [[نيدرلينڊز]] (25.3٪) دنيا ۾ اڳواڻ هئا.<ref>{{Cite web |title=OECD Broadband Statistics, December 2005 |url=http://www.oecd.org/document/39/0,2340,en_2649_34225_36459431_1_1_1_1,00.html |website=OECD |archive-url=https://web.archive.org/web/20090106012350/http://www.oecd.org/document/39,0,2340,en_2649_34225_36459431_1_1_1_1,00.html |archive-date=6 January 2009}}</ref> انٽرنيٽ جزوي طور [[رابطي جا پروٽوڪول|رابطي وارن پروٽوڪولن]] جي ڪري ڪم ڪندو آهي، جيڪي اهو طئي ڪن ٿا ته ڪمپيوٽر ۽ رائوٽر هڪ ٻئي سان ڪيئن رابطو ڪن. ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ جي رابطي جي نوعيت اهڙي آهي جو ان ۾ پرت وار (Layered) طريقو اختيار ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ پروٽوڪول اسٽيڪ جا مختلف پروٽوڪول تقريباً هڪ ٻئي کان آزاد نموني ڪم ڪندا آهن. ان سان هيٺين سطح وارن پروٽوڪولن کي مقامي نيٽ ورڪ جي ضرورتن موجب تبديل ڪري سگهجي ٿو، بغير ان جي ته مٿين سطح جا پروٽوڪول متاثر ٿين. ان جو هڪ عملي مثال اهو آهي ته [[ويب برائوزر]] ساڳيو ڪوڊ استعمال ڪندو، ڀلي اهو ڪمپيوٽر [[ايٿرنيٽ]] ذريعي انٽرنيٽ سان ڳنڍيل هجي يا [[وائي فائي]] ذريعي. پروٽوڪولن بابت اڪثر [[او ايس آءِ حوالو ماڊل]] جي لحاظ سان ڳالهايو ويندو آهي، جيڪو 1983ع ۾ عالمي سطح تي هڪجهڙي نيٽ ورڪنگ پروٽوڪول جو مجموعو تيار ڪرڻ جي پهرين ڪوشش طور متعارف ٿيو هو، جيتوڻيڪ اها ڪوشش مڪمل ڪامياب نه ٿي سگهي.<ref>{{Cite web|title=The TCP/IP Guide - History of the OSI Reference Model|url=http://www.tcpipguide.com/free/t_HistoryoftheOSIReferenceModel.htm|first=Charles M.|last=Kozierok|date=2005|access-date=6 June 2023|website=The TCP/IP Guide|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170904204159/http://www.tcpipguide.com/free/t_HistoryoftheOSIReferenceModel.htm |archive-date=4 September 2017 }}</ref> انٽرنيٽ ۾ جڏهن ڊيٽا جا پيڪٽ دنيا جي مختلف حصن مان گذرن ٿا، تڏهن جسماني ذريعو ۽ ڊيٽا لنڪ پروٽوڪول ڪيترائي ڀيرا تبديل ٿي سگهن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ انٽرنيٽ ڪنهن خاص جسماني ذريعو يا ڊيٽا لنڪ پروٽوڪول جي پابندي نٿو رکي. ان ڪري هر مقامي نيٽ ورڪ لاءِ سڀ کان مناسب ميڊيا ۽ پروٽوڪول اختيار ڪيا ويندا آهن. عملي طور گهڻو ڪري بين البراعظمي رابطا نظري فائبر تي [[اسنڪرومس ٽرانسفر موڊ]] (ATM) يا ان جهڙي جديد ٽيڪنالاجي استعمال ڪندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انٽرنيٽ اهڙن رابطن لاءِ عوامي سوئچ ٿيل ٽيليفون نيٽ ورڪ واري بنيادي ڍانچي کي به استعمال ڪري ٿو. نيٽ ورڪ پرت تي [[منطقي پتو|منطقي پتي]] لاءِ [[انٽرنيٽ پروٽوڪول]] (IP) معيار طور اختيار ڪيو ويو آهي. [[ورلڊ وائڊ ويب]] ۾ اهي آءِ پي پتا [[ڊومين نيم سسٽم]] ذريعي انسانن لاءِ پڙهڻ لائق نالن مان حاصل ڪيا ويندا آهن (مثال طور [[گوگل]] جو نالو 72.14.207.99 جهڙي آءِ پي پتي سان ڳنڍيل هوندو آهي). هن وقت انٽرنيٽ پروٽوڪول جو سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ نسخو نسخو چوٿون (IPv4) آهي، پر آهستي آهستي نسخو ڇهون (IPv6) ڏانهن منتقلي جاري آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.microsoft.com/technet/itsolutions/network/ipv6/introipv6.mspx|title=Introduction to IPv6|archive-url=https://web.archive.org/web/20081013065951/http://www.microsoft.com/technet/itsolutions/network/ipv6/introipv6.mspx |archive-date=13 October 2008|website=[[Microsoft Corporation]]|date=February 2006}}</ref> ٽرانسپورٽ پرت تي گهڻو ڪري رابطو يا ته [[ٽرانسميشن ڪنٽرول پروٽوڪول]] (TCP) يا [[يوزر ڊيٽاگرام پروٽوڪول]] (UDP) ذريعي ٿيندو آهي. TCP تڏهن استعمال ڪيو ويندو آهي جڏهن اهو ضروري هجي ته موڪليل هر پيغام سامهون واري ڪمپيوٽر تائين لازمي پهچي، جڏهن ته UDP تڏهن استعمال ٿيندو آهي جڏهن پيغام جو هر حالت ۾ پهچڻ ضروري نه هجي. TCP ۾ جيڪڏهن پيڪٽ گم ٿي وڃن ته انهن کي ٻيهر موڪليو ويندو آهي ۽ صحيح ترتيب سان مٿين پرتن ڏانهن پهچايو ويندو آهي. ان جي ابتڙ UDP ۾ نه ته گم ٿيل پيڪٽ ٻيهر موڪليا ويندا آهن ۽ نه ئي انهن جي ترتيب بحال ڪئي ويندي آهي. TCP ۽ UDP ٻنهي پيڪٽن ۾ [[TCP ۽ UDP پورٽ نمبرن جي فهرست|پورٽ نمبر]] شامل هوندا آهن، جيڪي اهو طئي ڪن ٿا ته پيڪٽ کي ڪهڙي ايپليڪيشن يا [[عمل (ڪمپيوٽنگ)|عمل]] سنڀاليندو.<ref>Stallings, pp. 683–702.</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ ڪجهه ايپليڪيشن پروٽوڪول مخصوص پورٽ استعمال ڪندا آهن، تنهن ڪري نيٽ ورڪ منتظم ٽرئفڪ کي مخصوص گهرجن مطابق منظم ڪري سگهن ٿا، جهڙوڪ ڪنهن خاص پورٽ ڏانهن ويندڙ ٽرئفڪ کي روڪي انٽرنيٽ رسائي محدود ڪرڻ يا ڪجهه ايپليڪيشنن کي [[وين آپٽيمائيزيشن|ترجيح]] ڏيڻ. ٽرانسپورٽ پرت کان مٿي ڪجهه اهڙا پروٽوڪول به استعمال ٿيندا آهن، جيڪي تقريباً سيشن ۽ پريزنٽيشن پرت سان واسطو رکن ٿا، جن ۾ خاص طور [[سڪيور ساڪيٽس ليئر]] (SSL) ۽ [[ٽرانسپورٽ ليئر سڪيورٽي]] (TLS) شامل آهن. اهي پروٽوڪول يقيني بڻائين ٿا ته ٻن ڌرين جي وچ ۾ منتقل ٿيندڙ ڊيٽا مڪمل طور رازداري سان محفوظ رهي.<ref>T. Dierks and C. Allen, The TLS Protocol Version 1.0, RFC 2246, 1999.</ref> ايپليڪيشن پرت تي ڪيترائي اهڙا پروٽوڪول آهن، جن سان انٽرنيٽ استعمال ڪندڙ روزمره واقف هوندا آهن، جهڙوڪ [[ايڇ ٽي ٽي پي]] (ويب برائوزنگ)، [[POP3]] (اي ميل)، [[ايف ٽي پي]] (فائيل منتقلي)، [[آء آر سي]] (انٽرنيٽ چيٽ)، [[بٽ ٽورينٽ]] (فائيل شيئرنگ) ۽ [[ايڪس ايم پي پي]] (فوري پيغام رساني). [[وائس اوور انٽرنيٽ پروٽوڪول]] (VoIP) ڊيٽا پيڪٽن کي [[هم وقتي]] آواز واري رابطي لاءِ استعمال ڪرڻ جي سهولت فراهم ڪري ٿو. اهڙن پيڪٽن کي آواز وارا پيڪٽ طور نشان لڳايو ويندو آهي، ۽ نيٽ ورڪ منتظم انهن کي ترجيح ڏئي سگهن ٿا ته جيئن حقيقي وقت واري گفتگو تي ٻين قسمن جي ڊيٽا (جهڙوڪ فائيل منتقلي يا اي ميل) جي ڀيٽ ۾ گهٽ اثر پوي. بهرحال، اهڙي ترجيح صرف انهن نيٽ ورڪن ۾ مؤثر هوندي آهي، جتي ڪافي گنجائش موجود هجي ۽ ترجيحي نظام فعال هجي، جهڙوڪ خانگي ڪارپوريٽ نيٽ ورڪ. عام انٽرنيٽ تي اهڙو انتظام هر هنڌ موجود نه هوندو آهي، تنهن ڪري خانگي نيٽ ورڪ ۽ عوامي انٽرنيٽ تي VoIP ڪالن جي معيار ۾ نمايان فرق ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web|url= http://www.telecomsadvice.org.uk/infosheets/voip_voice_over_internet_protocol_and_internet_telephony.htm|title= VoIP, Voice over Internet Protocol and Internet telephone calls|last= Multimedia|first= Crucible|date= 7 May 2011|access-date= 30 June 2011|archive-date= 24 January 2018|archive-url= https://web.archive.org/web/20180124045522/http://www.telecomsadvice.org.uk/infosheets/voip_voice_over_internet_protocol_and_internet_telephony.htm|url-status= live}}</ref> == پڻ ڏسندا == * [[ڏور ربطيات جي تاريخ]] == خارجي ڳنڍڻا == ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:انجنيئرنگ جا شعبا]] [[زمرو:ٽيليڪميونيڪيشن]] [[زمرو:ربطيات]] [[زمرو:ميڊيا ٽيڪنالاجي]] id0optcc91gjz0do3mizmb5y7zfjpxh 390624 390623 2026-07-02T19:47:27Z Intisar Ali 8681 390624 wikitext text/x-wiki {{Short description|برقي يا اليڪٽرانڪ ذريعن وسيلي معلومات جي ترسيل}} [[فائل:Erdfunkstelle Raisting 2.jpg|thumb|[[جرمني]] جي [[باويريا]] صوبي جي [[رائسٽنگ]] ۾ سيٽلائيٽ مواصلات جي سڀ کان وڏي مرڪز تي [[سيٽلائيٽ مواصلات]] جي اينٽينا]] [[فائل:Internet map 1024.jpg|thumb|[[اوپٽي پراجيڪٽ]] پاران [[انٽرنيٽ]] جي هڪ حصي مان گذرندڙ مختلف رستن جي بصري نمائش]] '''ٽيلي ڪميونيڪيشن''' ('''Telecommunication''')، جنهن کي اڪثر جمع جي صورت ۾ يا مختصر طور '''ٽيليڪام''' پڻ چيو ويندو آهي، [[معلومات]] کي ڊگهي فاصلي تي [[برق]]ي يا [[اليڪٽرانڪس|اليڪٽرانڪ]] ذريعن وسيلي منتقل ڪرڻ جو عمل آهي، جيڪو عام طور ڪيبلن، [[ريڊيو لهر]]ن يا ٻين مواصلاتي ٽيڪنالاجين ذريعي انجام ڏنو ويندو آهي. اهي ترسيلي وسيلا [[مواصلاتي چينل]]ن ۾ ورهايا ويندا آهن، جيڪي [[ملٽي پليڪسنگ]] جي ذريعي هڪ ئي وسيلي تي ڪيترن ئي هم وقت [[مواصلاتي سيشن]]ن جي ترسيل کي ممڪن بڻائيندا آهن. اوڻيهين، ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ دوران ايجاد ٿيل ڊگهي فاصلي واريون ٽيڪنالاجيون عام طور برقي توانائي استعمال ڪنديون آهن، جن ۾ [[برقي تاربرقي]]، [[ٽيليفون]]، [[ٽيليويزن]] ۽ [[ريڊيو]] شامل آهن. شروعاتي [[ٽيليڪميونيڪيشن ڄار]]ن ۾ سگنلن جي ترسيل لاءِ ڌاتي تارون استعمال ٿينديون هيون. اهي ڄار ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين [[تاربرقي]] ۽ ٽيليفوني لاءِ استعمال ٿيندا رهيا. ويهين صديءَ جي پهرئين ڏهاڪي ۾ [[بي تار مواصلات]] جي ميدان ۾ هڪ وڏو انقلاب آيو، جنهن ۾ [[ريڊيو مواصلات]] بابت [[گوليئلمو مارڪوني]] جون اهم ڪاميابيون شامل هيون، جنهن تي کيس 1909ع جو [[فزڪس ۾ نوبل انعام]] مليو. برقي ۽ اليڪٽرانڪ ٽيليڪميونيڪيشن جي ٻين ابتدائي اڳواڻن ۾ [[چارلس ويٽ اسٽون]] ۽ [[سيميوئل مورس]] (تاربرقي جا گڏيل موجد)، [[انٽونيو ميوچي]]، [[فلپ رائيس]]، [[اليشا گري]] ۽ [[اليگزينڊر گراهم بيل]] (ٽيليفون جا موجد ۽ ترقي ڏيندڙ)، [[ايڊون آرمسٽرانگ]] ۽ [[لي ڊي فاريسٽ]] (ريڊيو جا موجد)، ۽ [[ولاديمير زوورڪِن]]، [[جان لوگي بيئرڊ]] ۽ [[فائلو فارنسورٿ]] (ٽيليويزن جا موجد) شامل آهن. 1960ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ڊجيٽل ٽيڪنالاجين جي تيزي سان واڌ سبب [[آواز]]ي مواصلات کي آهستي آهستي ڊيٽا جي ترسيل سان گڏايو ويو. ڌاتي وسيلي جي طبعياتي حدن [[آپٽيڪل فائبر]] جي ترقي کي هٿي ڏني.<ref name=":11">{{Cite web|title=How does a Gigabit Passive Optical Network (GPON) work?|url=https://www.eib.org/en/stories/what-is-gpon|access-date=7 June 2021|website=European Investment Bank|language=en|archive-date=7 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210607144149/https://www.eib.org/en/stories/what-is-gpon|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|author1=National Research Council |url=https://www.nap.edu/read/11711/chapter/3|year=2006|doi=10.17226/11711|isbn=978-0-309-10265-0|language=en|access-date=25 June 2021|archive-date=23 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210623221636/https://www.nap.edu/read/11711/chapter/3|url-status=live |title=Renewing U.S. Telecommunications Research |bibcode=2006nap..book11711N }}</ref><ref>{{Cite web|last=Cyphers|first=Bennett|date=16 October 2019|title=The Case for Fiber to the Home, Today: Why Fiber is a Superior Medium for 21st Century Broadband|url=https://www.eff.org/wp/case-fiber-home-today-why-fiber-superior-medium-21st-century-broadband|access-date=7 June 2021|website=Electronic Frontier Foundation|language=en|archive-date=3 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603233817/https://www.eff.org/wp/case-fiber-home-today-why-fiber-superior-medium-21st-century-broadband|url-status=live}}</ref> [[انٽرنيٽ]]، جيڪا ڪنهن هڪ مخصوص وسيلي تي دارومدار نٿي رکي، انفرادي استعمال ڪندڙن کي عالمي سطح تي خدمتن تائين رسائي فراهم ڪئي آهي ۽ مواصلات ۾ هنڌ ۽ وقت جون حدون وڌيڪ گهٽائي ڇڏيون آهن. == وصف == 1932ع ۾ [[آئي ٽي يو مڪمل اختيار ڪانفرنس|مڪمل اختيار ٽيليگراف ڪانفرنس]] ۽ ميڊرڊ ۾ ٿيل بين الاقوامي ريڊيو ٽيليگراف ڪانفرنس دوران ٻنهي تنظيمن گڏجي [[بين الاقوامي ٽيليڪميونيڪيشن يونين]] (ITU) جوڙي.<ref>{{cite web |title=International Telegraph Conference (Madrid, 1932) |url=https://www.itu.int/en/history/Pages/PlenipotentiaryConferences.aspx?conf=4.5 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230108011921/https://www.itu.int/en/history/Pages/PlenipotentiaryConferences.aspx?conf=4.5 |archive-date=8 January 2023 |access-date=8 January 2023 |publisher=ITU}}</ref> هنن ''ٽيليڪميونيڪيشن'' جي وصف هن ريت ڪئي: "تار، بي تار يا برقي سگنلنگ يا بصري سگنلنگ جي ٻين نظامن يا عملن وسيلي نشانين، سگنلن، تحرير، فيڪسيملين ۽ هر قسم جي آوازن جي ڪا به ٽيليگرافڪ يا ٽيليفونڪ مواصلات." بعد ۾ [[آئي ٽي يو ريڊيو ضابطا]] جي آرٽيڪل 1.3 تحت اها وصف ٻيهر تصديق ڪئي وئي، جنهن ۾ ان کي "نشانين، سگنلن، تحريرن، تصويرن، آوازن يا ڪنهن به نوعيت جي ڄاڻ جي ڪا به ترسيل، اخراج يا وصولي، جيڪا [[تار]]، ريڊيو، بصري يا ٻين برقي مقناطيسي نظامن وسيلي ڪئي وڃي" قرار ڏنو ويو.<ref>{{Cite web |date=2026-05-11 |title=Communication vs Telecommunications vs Data Communication: Best CCNA Guide on Key Differences in 3 Terms - The Cyber Skills |url=https://thecyberskills.com/communication-vs-telecommunications-vs-data-communication/ |access-date=2026-06-14 |language=en-US}}</ref> انهيءَ ڪري آهستي رفتار واريون مواصلاتي ٽيڪنالاجيون، جهڙوڪ [[ٽپال]] ۽ [[هوا-دٻاءُ نليون]]، ٽيليڪميونيڪيشن جي وصف ۾ شامل ناهن.<ref>{{citation |title=ITU Radio Regulations |title-link=ITU Radio Regulations |date=2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150319031957/https://www.itu.int/dms_pub/itu-s/oth/02/02/S02020000244501PDFE.PDF |archive-date=19 March 2015 |chapter=Article 1.3 |chapter-url=https://www.itu.int/dms_pub/itu-s/oth/02/02/S02020000244501PDFE.PDF |publisher=[[International Telecommunication Union]]}}</ref><ref>Constitution and Convention of the International Telecommunication Union, Annex (Geneva, 1992)</ref> ''ٽيليڪميونيڪيشن'' اصطلاح 1904ع ۾ فرانسيسي انجنيئر ۽ ناول نگار [[ايڊوار ايسٽونيئي]] وضع ڪيو، جنهن ان جي وصف "بجلي وسيلي خيال جي پري کان ترسيل" طور ڪئي.<ref>{{cite web|first=Jean-Marie|last=Dilhac|url=http://www.ieee.org/portal/cms_docs_iportals/iportals/aboutus/history_center/conferences/che2004/Dilhac.pdf|title=From tele-communicare to Telecommunications|website=[[Institute of Electrical and Electronics Engineers]] (IEEE) |archive-url=https://web.archive.org/web/20101202232403/http://www.ieee.org/portal/cms_docs_iportals/iportals/aboutus/history_center/conferences/che2004/Dilhac.pdf |archive-date=2 December 2010|year=2004}}</ref> ٽيليڪميونيڪيشن هڪ مرڪب اسم آهي، جيڪو يوناني اڳياڙي ''tele-'' (τῆλε)، جنهن جي معنيٰ "پري"، "دور" يا "فاصلي تي" آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=tele-&allowed_in_frame=0|title=Online Etymology Dictionary|access-date=19 August 2016|archive-date=25 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161225225345/http://www.etymonline.com/index.php?term=tele-&allowed_in_frame=0|url-status=live}}</ref> ۽ لاطيني فعل ''ڪميونيڪيئر''، جنهن جي معنيٰ "ونڊڻ" آهي، مان ٺهيل آهي.<ref name="oxford">{{cite web |url=http://oxforddictionaries.com/definition/english/telecommunication?view=uk |title=Telecommunication |work=Oxford Dictionaries |publisher=Oxford University Press |access-date=28 February 2013 |archive-date=30 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130430020541/http://oxforddictionaries.com/definition/english/telecommunication?view=uk |url-status=dead }}</ref><ref>''Telecommunication'', ''tele-'' and ''communication'', [[New Oxford American Dictionary]] (2nd edition), 2005.</ref> ''ڪميونيڪيشن'' لفظ انگريزيءَ ۾ پهريون ڀيرو چوڏهين صديءَ جي آخر ۾ استعمال ٿيو. اهو پراڻي فرانسيسي لفظ ''ڪومونيڪاسيون'' مان آيو، جيڪو لاطيني ''ڪميونيڪيشنم'' مان نڪتل آهي؛ اهو ''ڪميونيڪيئر'' جي ماضي واري جز جي بنياد مان ٺهيل عمل جو اسم آهي، جنهن جي معنيٰ "ونڊڻ، ورهائڻ، اطلاع ڏيڻ، گڏ ڪرڻ، شامل ڪرڻ" آهي، ۽ لفظي معنيٰ "عام ڪرڻ" آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=communication&allowed_in_frame=0|title=communication |website=Online Etymology Dictionary|access-date=19 August 2016|archive-date=14 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160914041535/http://www.etymonline.com/index.php?term=communication&allowed_in_frame=0|url-status=live}}</ref> == تاريخ == {{further|ٽيليڪميونيڪيشن جي تاريخ}} تاريخ دوران ڊگهي مفاصلي واري رابطي لاءِ ڪيترائي [[ترسيل وسيلا]] استعمال ڪيا ويا آهن، جن ۾ [[دونهين جا اشارا]]، [[مشعلون]]، [[سيميفور ٽيليگراف]]، [[اشارتي جهنڊا]]، بصري [[هيليوگراف]]، [[برقي تار]]ون، ۽ [[برقي مقناطيسي سگنل]] منتقل ڪرڻ لاءِ خالي فضا شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=Telecommunications and Networking |url=https://courses.aiu.edu/Telecommunications%20and%20Networking/SEC%201/SEC%201.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250110094619/https://courses.aiu.edu/Telecommunications%20and%20Networking/SEC%201/SEC%201.pdf |archive-date=10 January 2025 |access-date=14 June 2026 |website=Atlantic International University}}</ref> === برقي ۽ اليڪٽرانڪ دور کان اڳ === [[فائل:OptischerTelegraf.jpg|upright|thumb|[[ڪلاڊ شاپ]] جي [[سيميفور ٽاور]]ن مان هڪ جي نقل]] ڊگهي مفاصلي وارو رابطو بجلي ۽ برقي مقناطيسيت جي دريافت کان گهڻو اڳ استعمال ٿيندو هو، جنهن بعد [[ٽيليڪميونيڪيشن]] جي ايجاد ممڪن ٿي.<ref>{{Cite web |last=Wheeler |first=Heather |title=The evolution of long distance communication |url=https://www.hebronhawkeye.com/entertainment/2023/01/18/the-evolution-of-long-distance-communication/ |access-date=2026-06-14 |website=The Hawk Eye}}</ref> ان کان اڳ فاصلي تي رابطي لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪيترن ئي ذهين طريقن مان ڪجهه هتي بيان ڪيا ويا آهن. [[ڪبوتر پيغام رسان]] تاريخ دوران مختلف تهذيبن طرفان استعمال ڪيا ويا. [[ڪبوتر ٽپال]] جون پاڙون [[فارس]] ۾ هيون، جنهن کي پوءِ رومنن پنهنجي فوجي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو. [[فرونٽينس]] جي دعويٰ موجب [[جوليس سيزر]] [[گال]] جي فتح دوران ڪبوترن کي پيغام رسان طور استعمال ڪيو.<ref name="Levi">{{cite book |last=Levi |first=Wendell |title= The Pigeon|year= 1977|publisher= Levi Publishing Co, Inc|location= Sumter, SC|isbn=978-0-85390-013-9 }}</ref> [[يوناني]] پڻ [[قديم اولمپڪ رانديون|اولمپڪ رانديون]] جي فاتحن جا نالا مختلف شهرن ڏانهن ڪبوترن ذريعي موڪليندا هئا.<ref>{{cite book | last =Blechman | first =Andrew | title =Pigeons-The fascinating saga of the world's most revered and reviled bird. | publisher =University of Queensland Press | year =2007 | location =St Lucia, Queensland | url =http://www.uqp.uq.edu.au/book_details.php?id=9780702236419 | isbn =978-0-7022-3641-9 | url-status=dead | archive-url =https://web.archive.org/web/20080514003720/http://www.uqp.uq.edu.au/book_details.php?id=9780702236419 | archive-date =14 May 2008 | df =dmy-all }}</ref> اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ ڊچ حڪومت اهو نظام [[جاوا]] ۽ [[سوماترا]] ۾ استعمال ڪيو. 1849ع ۾ [[پال جوليس روئٽر]] [[آخن]] ۽ [[برسلز]] جي وچ ۾ اسٽاڪ مارڪيٽ جون قيمتون موڪلڻ لاءِ ڪبوترن جي خدمت شروع ڪئي، جيڪا ٽيليگرافي رابطو مڪمل ٿيڻ تائين هڪ سال جاري رهي.<ref>{{cite news| title =Chronology: Reuters, from pigeons to multimedia merger| newspaper =Reuters| url =https://www.reuters.com/article/rbssTechMediaTelecomNews/idUSL1849100620080219| format =Web article| access-date =21 February 2008| date =19 February 2008| archive-date =26 March 2008| archive-url =https://web.archive.org/web/20080326192232/http://www.reuters.com/article/rbssTechMediaTelecomNews/idUSL1849100620080219| url-status =live}}</ref> وچئين دور ۾ [[مشعلن]] جون زنجيرون عام طور ٽڪرين جي چوٽين تي اشارا پهچائڻ لاءِ استعمال ٿينديون هيون. انهن جو هڪ وڏو نقصان اهو هو ته اهي صرف هڪ بِٽ معلومات منتقل ڪري سگهنديون هيون، تنهنڪري پيغام جي معنيٰ، جهڙوڪ "دشمن نظر اچي ويو آهي"، اڳواٽ طئي ٿيل هوندي هئي. انهن جي استعمال جو هڪ مشهور مثال [[اسپيني آرماڊا]] دوران ملي ٿو، جڏهن مشعلن جي زنجير [[پليموٿ]] کان [[لنڊن]] تائين خبرداريءَ جو اشارو پهچايو.<ref>{{cite web | first=David | last=Ross | url=http://www.britainexpress.com/History/tudor/armada.htm | title=The Spanish Armada | archive-url=https://web.archive.org/web/20200104142345/https://www.britainexpress.com/History/tudor/armada.htm | archive-date=4 January 2020 | website=Britain Express | access-date=October 1, 2007}}</ref> 1792ع ۾ فرانسيسي انجنيئر [[ڪلاڊ شاپ]] [[ليل]] ۽ پيرس جي وچ ۾ پهريون مستقل بصري [[ٽيليگرافي]] نظام (يا [[سيميفور لائين]]) قائم ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://chappe.ec-lyon.fr/|archive-url=https://web.archive.org/web/20040409014107/http://chappe.ec-lyon.fr/|title=Les Télégraphes Chappe|archive-date=2004-04-09|website=Cédrick Chatenet|location=l'Ecole Centrale de Lyon|year=2003}}</ref> پر سيميفور نظام لاءِ ماهر آپريٽرن ۽ هر ڏهه کان ٽيهه ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي مهانگا ٽاور گهربل هوندا هئا. برقي ٽيليگراف سان مقابلي جي نتيجي ۾ ان جي آخري تجارتي لائين 1880ع ۾ بند ڪئي وئي.<ref>{{cite web|url=http://www.itu.int/itudoc/gs/promo/tsb/88192.pdf|title=CCIT/ITU-T 50 Years of Excellence|archive-url=https://web.archive.org/web/20200212173522/https://www.itu.int/itudoc/gs/promo/tsb/88192.pdf|archive-date=12 February 2020|website=International Telecommunication Union|year=2006}}</ref> === ٽيليگراف ۽ ٽيليفون === {{main|ٽيليگرافي|ٽيليفوني}} 25 جولاءِ 1837ع تي پهريون تجارتي [[برقي ٽيليگراف]] انگريز موجد سر [[وليم فوٿرگل ڪوڪ]] ۽ انگريز سائنسدان سر [[چارلس ويٽسٽون]] پاران پيش ڪيو ويو.<ref>{{cite book|first=William|last=Brockedone|title=Cooke and Wheatstone and the Invention of the Electric Telegraph|date=11 March 2013|publisher=Routledge |isbn=9780415846783}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/technology/connecting-britain/first-electric-telegraph/|title=Who made the first electric telegraph communications?|work=The Telegraph|access-date=7 August 2017|language=en-GB|archive-date=8 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808003926/http://www.telegraph.co.uk/technology/connecting-britain/first-electric-telegraph/|url-status=live}}</ref> ٻنهي موجدن پنهنجي اوزار کي نئين ايجاد بدران ”موجوده برقي مقناطيسي ٽيليگراف ۾ هڪ سڌارو“ قرار ڏنو.<ref>{{cite web|url=https://www.du.edu/~jcalvert/tel/morse/morse.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20010616184336/https://www.du.edu/~jcalvert/tel/morse/morse.htm|archive-date=2001-06-16|title=The Electromagnetic Telegraph|first=J. B.|last=Calvert|date=19 May 2004}}</ref> [[سيميوئل مورس]] به آزاديءَ سان برقي ٽيليگراف جو هڪ نمونو تيار ڪيو، جنهن جو هن 2 سيپٽمبر 1837ع تي ڪامياب نه ٿيندڙ مظاهرو ڪيو. [[مورس ڪوڊ|سندس ڪوڊ]] ويٽسٽون جي اشارتي طريقي جي ڀيٽ ۾ هڪ اهم ترقي هئي. پهرين [[ائٽلانٽڪ سمنڊ پار ٽيليگراف ڪيبل]] 27 جولاءِ 1866ع تي ڪاميابي سان مڪمل ڪئي وئي، جنهن سان پهريون ڀيرو ائٽلانٽڪ سمنڊ پار ٽيليڪميونيڪيشن ممڪن ٿي.<ref>{{cite web|url=http://www.sil.si.edu/digitalcollections/hst/atlantic-cable/|title=The Atlantic Cable |via=Smithsonian Libraries |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701144122/http://www.sil.si.edu/digitalcollections/hst/atlantic-cable/|archive-date=1 July 2017|website=Bern Dibner|publisher=Burndy Library Inc.|year=1959}}</ref> [[انتونيو ميوچي]] جي ”ڳالهائيندڙ ٽيليگراف“ ۽ [[يوهان فلپ رائس]] جي ''Telefon'' تي ابتدائي ڪوششن کان پوءِ، روايتي ٽيليفون جو پيٽنٽ [[اليگزينڊر گراهم بيل|اليگزينڊر بيل]] فيبروري 1876ع ۾ داخل ڪرايو (صرف ڪجهه ڪلاڪ اڳ [[ايليشا گري]] ساڳئي قسم جي اوزار لاءِ [[پيٽنٽ ڪيويٽ]] داخل ڪئي هئي).<ref>"[https://www.loc.gov/everyday-mysteries/technology/item/who-is-credited-with-inventing-the-telephone/ Who is credited with inventing the telephone?]", published 2022-02-22, updated 2024-9-12. Science Reference Section, Library of Congress.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.oberlin.edu/external/EOG/OYTT-images/ElishaGray.html|title=Elisha Gray|archive-url=https://web.archive.org/web/20170628164416/http://www2.oberlin.edu/external/EOG/OYTT-images/ElishaGray.html|archive-date=28 June 2017|website=Oberlin College Archives|publisher=Electronic Oberlin Group|year=2006}}</ref> پهرين تجارتي ٽيليفون خدمتون [[بيل ٽيليفون ڪمپني]] پاران 1878ع ۽ 1879ع ۾ ائٽلانٽڪ جي ٻنهي ڪنارن تي [[نيو هيون]] ۽ [[لنڊن]] شهرن ۾ قائم ڪيون ويون.<ref>{{cite web|url=http://www.connected-earth.com/Galleries/Telecommunicationsage/Thetelephone/index.htm|title=Connected Earth: The telephone|archive-url=https://web.archive.org/web/20060822104544/http://www.connected-earth.com/Galleries/Telecommunicationsage/Thetelephone/index.htm|archive-date=22 August 2006|publisher=BT|year=2006}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.att.com/history/milestones.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20030114033744/https://www.att.com/history/milestones.html|title=History of AT&T|archive-date=2003-01-14|website=AT&T}}</ref> === ريڊيو ۽ ٽيليويزن === {{main|ريڊيو|ٽيليويزن}} 1894ع ۾ اطالوي موجد [[گوليئلمو مارڪوني]] نئين دريافت ٿيل [[ريڊيو لهر]]ن جي اصول تي ٻڌل بي تار رابطي جي ترقي شروع ڪئي، ۽ 1901ع تائين هن اهو ثابت ڪري ڏيکاريو ته اهي لهرون ائٽلانٽڪ سمنڊ پار به موڪلي سگهجن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.teslasociety.com/biography.htm|title=Tesla Biography|archive-url=https://web.archive.org/web/20160114205727/http://www.teslasociety.com/biography.htm |archive-date=14 January 2016|first=Ljubo|last=Vujovic|website=Tesla Memorial Society of New York|year=1998}}</ref> اهو ريڊيو ذريعي [[بي تار ٽيليگرافي]] جي شروعات هئي. 17 ڊسمبر 1902ع تي [[مارڪوني اسٽيشن (گليس بي، نووا اسڪوٽيا)|ڪينيڊا جي نووا اسڪوٽيا صوبي جي گليس بي ۾ مارڪوني اسٽيشن]] تان موڪليل پيغام اتر آمريڪا کان ائٽلانٽڪ پار پهچندڙ دنيا جو پهريون ريڊيو پيغام بڻيو. 1904ع ۾ هڪ تجارتي خدمت قائم ڪئي وئي، جيڪا رڪنيت رکندڙ جهازن ڏانهن هر رات خبرن جا خلاصا موڪليندي هئي، ۽ اهي جهاز انهن کي پنهنجي اندروني اخبارن ۾ شامل ڪندا هئا.<ref>{{Cite web|title=TR Center - Talking Across the Ocean|url=https://www.theodorerooseveltcenter.org/Blog/Item/Talking%20Across%20the%20Ocean|access-date=2021-03-12|website=www.theodorerooseveltcenter.org|archive-date=17 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417162827/https://www.theodorerooseveltcenter.org/Blog/Item/Talking%20Across%20the%20Ocean|url-status=live}}</ref> [[پهرين عالمي جنگ]] فوجي رابطن لاءِ ريڊيو جي ترقي کي تيز ڪيو. جنگ کان پوءِ 1920ع واري ڏهاڪي ۾ تجارتي [[اي ايم نشريات]] شروع ٿي، جيڪا تفريح ۽ خبرن جو هڪ اهم عوامي ذريعو بڻجي وئي. [[ٻي عالمي جنگ]] وري جهازن ۽ زميني فوجي رابطن، ريڊيو نيويگيشن ۽ ريڊار جي جنگي ضرورتن سبب ريڊيو جي ترقي کي وڌيڪ تيز ڪيو.<ref>{{cite book|isbn=9781118104644|last=Thompson|first=R.J. Jr.|year=2011|title=Crystal Clear: The Struggle for Reliable Communications Technology in World War II|location=Hoboken, NJ|publisher=Wiley}}</ref> ريڊيو جي [[ايف ايم نشريات|اسٽيريو ايف ايم نشريات]] جي ترقي آمريڪا ۾ 1930ع واري ڏهاڪي ۽ برطانيا ۾ 1940ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ٿي،<ref name="BBC1946">{{cite web |title=Report 1946-04 – Frequency Modulation |url=https://www.bbc.co.uk/rd/publications/rdreport_1946_04 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200103173115/https://www.bbc.co.uk/rd/publications/rdreport_1946_04 |archive-date=2020-01-03 |access-date=2020-01-03 |website=BBC Research & Development|date=January 1946 }}</ref> ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ان اي ايم کي غالب تجارتي معيار طور گهڻي حد تائين تبديل ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite book | isbn=9781623566654 | last1=Théberge | first1=P. | last2=Devine | first2=K. | last3=Everrett | first3=T | year=2015 | title=Living Stereo: Histories and Cultures of Multichannel Sound | location=New York | publisher=Bloomsbury Publishing}}</ref> 25 مارچ 1925ع تي [[جان لوگي بيئرڊ]] لنڊن جي [[سيلفرجز]] ڊپارٽمينٽل اسٽور ۾ هلندڙ تصويرن جي ترسيل جو مظاهرو ڪيو. بيئرڊ جو اوزار [[پال نپڪو]] جي [[نپڪو ڊسڪ]] تي ٻڌل هو، تنهنڪري اهو [[ميڪانيڪي ٽيليويزن]] جي نالي سان مشهور ٿيو. اهو نظام [[برٽش براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]] پاران 30 سيپٽمبر 1929ع کان شروع ڪيل تجرباتي نشريات جو بنياد بڻيو.<ref>{{cite web|url=http://www.mztv.com/newframe.asp?content=http://www.mztv.com/pioneers.html | title=The Pioneers | archive-url=https://web.archive.org/web/20130514070220/http://www.mztv.com/newframe.asp?content=http%3A%2F%2Fwww.mztv.com%2Fpioneers.html | archive-date=14 May 2013 | website=MZTV Museum of Television | year=2006}}</ref> === ويڪيوم ٽيوب === {{main|ويڪيوم ٽيوب}} ويڪيوم ٽيوبون ڪيترن ئي بنيادي برقياتي عملن، جهڙوڪ سگنلن جي [[طاقت واڌارو|طاقت واڌاري]] ۽ برقي رو جي [[سڌارڻ (برقيات)|سڌارڻ]] لاءِ گرم [[گرم ڪيٿوڊ|ڪيٿوڊ]] مان نڪرندڙ [[ٿرميونڪ اخراج]] ٿيندڙ اليڪٽرانن کي استعمال ڪنديون آهن.<ref>{{Cite news |title=Electron tube {{!}} Vacuum Tubes, Cathode Rays, & Applications {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/technology/electron-tube |access-date=2026-06-14 |work=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> سڀ کان سادي ويڪيوم ٽيوب، يعني [[ڊائيوڊ]]، جيڪا 1904ع ۾ [[جان ايمبروز فليمنگ]] ايجاد ڪئي، رڳو هڪ گرم اليڪٽران خارج ڪندڙ ڪيٿوڊ ۽ هڪ اينوڊ تي مشتمل هوندي آهي. اليڪٽران هن اوزار ۾ صرف هڪ طرف، يعني ڪيٿوڊ کان اينوڊ ڏانهن وهي سگهن ٿا. ٽيوب اندر هڪ يا وڌيڪ [[ضابطو ڄاري]] شامل ڪرڻ سان ڪيٿوڊ ۽ اينوڊ جي وچ ۾ وهندڙ برقي رو کي ڄاري يا ڄارين تي لاڳو ٿيل وولٽيج ذريعي ڪنٽرول ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite web|last=Hoddeson|first=L|title=The Vacuum Tube|url=https://www.pbs.org/transistor/science/events/vacuumt.html|publisher=PBS|access-date=6 May 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120415063342/http://www.pbs.org/transistor/science/events/vacuumt.html | archive-date=15 April 2012}}</ref> اهي اوزار ويهين صديءَ جي پهرين اڌ دوران برقي سرڪٽن جو بنيادي حصو بڻيا ۽ ريڊيو، ٽيليويزن، ريڊار، [[آواز جي رڪارڊنگ ۽ ٻيهر پيداوار]]، ڊگهي فاصلي وارن ٽيليفون نيٽ ورڪن، ۽ اينالاگ توڙي شروعاتي ڊجيٽل [[ڪمپيوٽر]]ن جي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. جيتوڻيڪ ڪجهه شعبن ۾ اڳ ئي [[اسپارڪ گيپ ٽرانسميٽر]] ۽ [[ميڪانيڪي ڪمپيوٽر]] جهڙيون ٽيڪنالاجيون استعمال ٿي رهيون هيون، پر ٿرميونڪ ويڪيوم ٽيوب جي ايجاد انهن ٽيڪنالاجين کي وسيع ۽ عملي استعمال لائق بڻايو، جنهن سان [[برقيات]] جي شعبي جي بنياد پئي.<ref>{{cite book |last1=Macksey |first1=Kenneth |last2=Woodhouse |first2=William |year=1991 |chapter=Electronics |title=The Penguin Encyclopedia of Modern Warfare: 1850 to the present day |publisher=Viking |page=110 |isbn=978-0-670-82698-8 |quote=The electronics age may be said to have been ushered in with the invention of the vacuum diode valve in 1902 by the Briton John Fleming (himself coining the word 'electronics'), the immediate application being in the field of radio.}}</ref> ويهين صديءَ جي اڪثر حصي دوران ٽيليويزنن ۾ هڪ خاص قسم جي ويڪيوم ٽيوب، يعني [[ڪيٿوڊ ري ٽيوب]]، استعمال ٿيندي هئي، جيڪا [[ڪارل فرڊيننڊ برائون]] ايجاد ڪئي هئي. اهڙي ٽيليويزن جو پهريون اميد افزا نمونو [[فائلو فارنسورٿ]] تيار ڪيو، جنهن 7 سيپٽمبر 1927ع تي پنهنجي خاندان آڏو ان جو مظاهرو ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/farnsworth.html|title=Philo Farnsworth | archive-url=https://web.archive.org/web/20090930214902/http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/farnsworth.html |archive-date=30 September 2009|first=Neil|last=Postman|website=[[TIME Magazine]]|date=29 March 1999}}</ref> ٻي عالمي جنگ کان پوءِ رڪجي ويل تجربا ٻيهر شروع ٿيا ۽ ٽيليويزن گهرن ۾ تفريح ۽ نشريات جو هڪ اهم ذريعو بڻجي ويو. 1940ع واري ڏهاڪي دوران [[نيم موصل اوزار]]ن جي ايجاد سان [[ٺوس-حالت برقيات|ٺوس-حالت]] وارا اوزار تيار ڪرڻ ممڪن ٿيو، جيڪي ويڪيوم ٽيوبن جي ڀيٽ ۾ ننڍا، سستا، وڌيڪ ڪارائتا، وڌيڪ قابلِ اعتماد ۽ وڌيڪ پائيدار هئا. 1960ع واري ڏهاڪي جي وچ کان ويڪيوم ٽيوبن جي جاءِ [[ٽرانزسٽر]]ن وٺڻ شروع ڪئي. تنهن هوندي به ويڪيوم ٽيوبون اڄ به ڪجهه اعليٰ فريڪوئنسي وارن طاقت وڌائيندڙن ۾ استعمال ٿين ٿيون. === ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ ۽ انٽرنيٽ === {{main|ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ|انٽرنيٽ}} 11 سيپٽمبر 1940ع تي [[جارج اسٽيبٽز]] نيويارڪ مان [[ٽيليٽائپ]] ذريعي پنهنجي ''ڪامپليڪس نمبر ڪيلڪيوليٽر'' لاءِ مسئلا موڪليا ۽ انهن جا حساب ڪيل نتيجا [[نيو هيمپشائر]] ۾ [[ڊارٽمٿ ڪاليج]] مان واپس حاصل ڪيا.<ref>{{Cite web|title=George Stibitz (1904–1995) | url=http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm | access-date=6 June 2023|website=www.kerryr.net|publisher=Kerry Redshaw|archive-date=15 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815235330/http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm|url-status=live}}</ref> مرڪزي ڪمپيوٽر ([[مرڪزي ڪمپيوٽر]]) ۽ پري موجود [[غير ذهين ٽرمينل]]ن تي ٻڌل هي ترتيب 1970ع واري ڏهاڪي تائين وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي رهي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾ [[پال باران]] ۽ آزاديءَ سان [[ڊونلڊ ڊيوس]] [[پيڪيٽ سوئچنگ]] تي تحقيق شروع ڪئي، جيڪا اهڙي ٽيڪنالاجي آهي جنهن ۾ پيغام کي ننڍن حصن ۾ ورهائي، مرڪزي ڪمپيوٽر مان گذارڻ کان سواءِ، [[ايسنڪرونس ٽرانسفر موڊ|غير هم وقت]] طريقي سان منزل ڏانهن موڪليو ويندو آهي. 5 ڊسمبر 1969ع تي چار-نوڊن تي مشتمل هڪ [[ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ]] قائم ٿيو، جيڪو [[آرپانيٽ]] جي شروعات ثابت ٿيو، ۽ 1981ع تائين اهو وڌي 213 [[نوڊ (نيٽ ورڪنگ)|نوڊ]]ن تائين پهچي ويو.<ref>{{cite book | last = Hafner | first = Katie | title = Where Wizards Stay Up Late: The Origins Of The Internet | publisher = Simon & Schuster | year = 1998 | isbn = 978-0-684-83267-8 }}</ref> بعد ۾ آرپانيٽ ٻين نيٽ ورڪن سان ضم ٿي [[انٽرنيٽ]] بڻجي ويو. جڏهن ته انٽرنيٽ جي ترقي [[انٽرنيٽ انجنيئرنگ ٽاسڪ فورس]] (IETF) جي مرڪزي ڌيان هيٺ رهي، جنهن [[تبصري لاءِ درخواست]] (RFC) دستاويزن جو هڪ سلسلو جاري ڪيو، ساڳئي وقت صنعتي تحقيقاتي مرڪزن ۾ ٻيون به اهم نيٽ ورڪنگ ترقيون ٿيون، جهڙوڪ [[ايٿرنيٽ]] (1983ع)، [[ٽوڪن رنگ]] (1984ع){{citation needed|date=April 2018}} ۽ [[تاري نما نيٽ ورڪ]] بناوت تي ٻڌل [[مقامي ايراضي نيٽ ورڪ]] (LAN) جي ترقي. === ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ ۽ انٽرنيٽ === {{main|ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ|انٽرنيٽ}} 11 سيپٽمبر 1940ع تي [[جارج اسٽيبٽز]] نيويارڪ مان [[ٽيليٽائپ]] ذريعي پنهنجي ''ڪامپليڪس نمبر ڪيلڪيوليٽر'' لاءِ مسئلا موڪليا ۽ انهن جا حساب ڪيل نتيجا [[نيو هيمپشائر]] ۾ [[ڊارٽمٿ ڪاليج]] مان واپس حاصل ڪيا.<ref>{{Cite web|title=George Stibitz (1904–1995) | url=http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm | access-date=6 June 2023|website=www.kerryr.net|publisher=Kerry Redshaw|archive-date=15 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815235330/http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm|url-status=live}}</ref> مرڪزي ڪمپيوٽر ([[مرڪزي ڪمپيوٽر]]) ۽ پري موجود [[غير ذهين ٽرمينل]]ن تي ٻڌل هي ترتيب 1970ع واري ڏهاڪي تائين وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي رهي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾ [[پال باران]] ۽ آزاديءَ سان [[ڊونلڊ ڊيوس]] [[پيڪيٽ سوئچنگ]] تي تحقيق شروع ڪئي، جيڪا اهڙي ٽيڪنالاجي آهي جنهن ۾ پيغام کي ننڍن حصن ۾ ورهائي، مرڪزي ڪمپيوٽر مان گذارڻ کان سواءِ، [[ايسنڪرونس ٽرانسفر موڊ|غير هم وقت]] طريقي سان منزل ڏانهن موڪليو ويندو آهي. 5 ڊسمبر 1969ع تي چار-نوڊن تي مشتمل هڪ [[ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ]] قائم ٿيو، جيڪو [[آرپانيٽ]] جي شروعات ثابت ٿيو، ۽ 1981ع تائين اهو وڌي 213 [[نوڊ (نيٽ ورڪنگ)|نوڊ]]ن تائين پهچي ويو.<ref>{{cite book | last = Hafner | first = Katie | title = Where Wizards Stay Up Late: The Origins Of The Internet | publisher = Simon & Schuster | year = 1998 | isbn = 978-0-684-83267-8 }}</ref> بعد ۾ آرپانيٽ ٻين نيٽ ورڪن سان ضم ٿي [[انٽرنيٽ]] بڻجي ويو. جڏهن ته انٽرنيٽ جي ترقي [[انٽرنيٽ انجنيئرنگ ٽاسڪ فورس]] (IETF) جي مرڪزي ڌيان هيٺ رهي، جنهن [[تبصري لاءِ درخواست]] (RFC) دستاويزن جو هڪ سلسلو جاري ڪيو، ساڳئي وقت صنعتي تحقيقاتي مرڪزن ۾ ٻيون به اهم نيٽ ورڪنگ ترقيون ٿيون، جهڙوڪ [[ايٿرنيٽ]] (1983ع)، [[ٽوڪن رنگ]] (1984ع){{citation needed|date=April 2018}} ۽ [[تاري نما نيٽ ورڪ]] بناوت تي ٻڌل [[مقامي ايراضي نيٽ ورڪ]] (LAN) جي ترقي. === ترسيل جي گنجائش ۾ واڌ === ٻطرفي ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪن وسيلي دنيا ۾ معلومات جي مٽاسٽا جي مؤثر گنجائش 1986ع ۾ بهترين نموني سان دٻايل معلومات جي 281 [[پيٽابائيٽ]] (PB) مان وڌي 1993ع ۾ 471 پيٽابائيٽ، 2000ع ۾ 2.2 [[ايگزابائيٽ]] (EB)، ۽ 2007ع ۾ 65 ايگزابائيٽ تائين پهچي وئي.<ref name="HilbertLopez2011">{{cite journal|title=The World's Technological Capacity to Store, Communicate, and Compute Information|first1=Martin|last1=Hilbert|first2=Priscila|last2=López|year=2011|journal=[[Science (journal)|Science]]|volume=332|issue=6025|pages=60–65 | doi=10.1126/science.1200970 | pmid=21310967 | bibcode=2011Sci...332...60H|s2cid=206531385|doi-access=free}}</ref> معلومات جي لحاظ کان هي مقدار 1986ع ۾ في ماڻهو روزانو اخبار جي ٻن صفحن جي برابر هئي، جيڪا 2007ع تائين وڌي في ماڻهو روزانو ڇهن مڪمل اخبارن جي برابر ٿي وئي.<ref>{{cite news|url=http://ideas.economist.com/video/giant-sifting-sound-0|title=video animation|newspaper=The Economist|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118072720/http://ideas.economist.com/video/giant-sifting-sound-0 |archive-date=18 January 2012}}</ref> هن واڌ کي نظر ۾ رکندي، ٽيليڪميونيڪيشن عالمي معيشت ۾ ڏينهون ڏينهن وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪري رهي آهي، ۽ 2012ع ۾ عالمي ٽيليڪميونيڪيشن صنعت جو حجم لڳ ڀڳ 4.7 ٽريلين آمريڪي ڊالر هو.<ref name="plunkettresearch01">{{cite web | url=http://www.plunkettresearch.com/Telecommunications/TelecommunicationsStatistics/tabid/96/Default.aspx | title=Worldwide Telecommunications Industry Revenues | archive-url=https://web.archive.org/web/20100328045302/http://www.plunkettresearch.com/Telecommunications/TelecommunicationsStatistics/tabid/96/Default.aspx |archive-date=28 March 2010|website=Plunkett's Telecommunications Industry Almanac 2010|date=1 June 2010}}</ref><ref name="plunkettresearch02">{{Cite web |title=Introduction to the Telecommunications Industry |url=http://www.plunkettresearch.com/telecommunications-market-research/industry-and-business-data/statistics |website=Plunkett Research |archive-url=https://web.archive.org/web/20121022031016/http://www.plunkettresearch.com/telecommunications-market-research/industry-and-business-data/statistics |archive-date=22 October 2012}}</ref> 2010ع ۾ عالمي ٽيليڪميونيڪيشن صنعت جي خدمتن مان حاصل ٿيندڙ آمدني جو اندازو 1.5 ٽريلين آمريڪي ڊالر لڳايو ويو، جيڪا دنيا جي مجموعي قومي پيداوار ([[جي ڊي پي]]) جو لڳ ڀڳ 2.4 سيڪڙو هئي.<ref name="plunkettresearch01" /> == فني تصور == جديد ٽيليڪميونيڪيشن ڪيترن ئي بنيادي تصورن تي ٻڌل آهي، جيڪي هڪ صديءَ کان به وڌيڪ عرصي دوران تدريجي طور ترقي ۽ بهتري ماڻيندا رهيا آهن. === بنيادي جزا === ٽيليڪميونيڪيشن ٽيڪنالاجين کي بنيادي طور [[تارائتو مواصلات|تارائتن]] ۽ بي تار طريقن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. مجموعي طور هڪ بنيادي ٽيليڪميونيڪيشن نظام ٽن اهم حصن تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ هميشه موجود هوندا آهن: * [[موڪليندڙ]]، جيڪو معلومات حاصل ڪري ان کي [[اشارو|اشاري]] ۾ تبديل ڪري ٿو. * [[ترسيل ذريعو]]، جنهن کي ''جسماني چينل'' پڻ چيو ويندو آهي، جيڪو اشاري کي منتقل ڪري ٿو (مثال طور [[آزاد خلا نظري مواصلات|آزاد خلا وارو چينل]]). * [[وصول ڪندڙ]]، جيڪو چينل مان اشاري کي حاصل ڪري ان کي ٻيهر وصول ڪندڙ لاءِ قابلِ استعمال معلومات ۾ تبديل ڪري ٿو. هڪ [[ريڊيو نشرياتي اسٽيشن]] ۾ اسٽيشن جو وڏو [[طاقت وڌائيندڙ]] موڪليندڙ هوندو آهي، جڏهن ته نشرياتي [[ريڊيو اينٽينا]] طاقت وڌائيندڙ ۽ آزاد خلا واري چينل جي وچ ۾ رابطي جو ذريعو هوندي آهي. آزاد خلا وارو چينل ترسيل جو ذريعو هوندو آهي، ۽ وصول ڪندڙ جي اينٽينا آزاد خلا واري چينل ۽ وصول ڪندڙ جي وچ ۾ رابطي جو ذريعو هوندي آهي. ان کان پوءِ [[ريڊيو وصول ڪندڙ]] ريڊيو اشاري جي آخري منزل هوندو آهي، جتي برقي اشاري کي آواز ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي. ٽيليڪميونيڪيشن نظام ڪڏهن ڪڏهن [[ٻطرفي مواصلات|ٻطرفا]] (ڊيوپليڪس) پڻ هوندا آهن، جن ۾ هڪ ئي برقي اوزار موڪليندڙ ۽ وصول ڪندڙ ٻنهي طور ڪم ڪندو آهي، جنهن کي ''[[ٽرانسيور]]'' چيو ويندو آهي (مثال طور [[موبائل فون]]).<ref name="stallings-intro">{{cite book | last = Haykin | first = Simon | edition= 4th | title = Communication Systems | url = https://archive.org/details/communicationsy000simo | url-access = registration | publisher = John Wiley & Sons | year = 2001 | pages = [https://archive.org/details/communicationsy000simo/page/n21 1]–3 | isbn = 978-0-471-17869-9 }}</ref> ٽرانسيور اندر موڪليندڙ ۽ وصول ڪندڙ جا برقي حصا هڪ ٻئي کان گهڻي حد تائين آزاد هوندا آهن. ان جو سبب اهو آهي ته ريڊيو موڪليندڙن ۾ طاقت وڌائيندڙ واٽ يا ڪلوواٽ جي سطح تي ڪم ڪندا آهن، جڏهن ته ريڊيو وصول ڪندڙ صرف مائيڪروواٽ يا [[نانوواٽ]] جي سطح جي اشارن سان ڪم ڪندا آهن. تنهن ڪري ٽرانسيورن کي اهڙي احتياط سان ٺاهيو ويندو آهي جو انهن جا وڌيڪ طاقت وارا ۽ گهٽ طاقت وارا حصا هڪ ٻئي تي اثرانداز نه ٿين. مقرر ٿيل تارن ذريعي ٿيندڙ ٽيليڪميونيڪيشن کي [[نقطو-کان-نقطو مواصلات]] چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها هڪ موڪليندڙ ۽ هڪ وصول ڪندڙ جي وچ ۾ ٿيندي آهي. جڏهن ته ريڊيو ذريعي ٿيندڙ مواصلات کي [[نشريات|نشرياتي مواصلات]] چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ هڪ طاقتور موڪليندڙ ۽ ڪيترائي گهٽ طاقت وارا پر حساس ريڊيو وصول ڪندڙ شامل هوندا آهن.<ref name="stallings-intro" /> اهڙا ٽيليڪميونيڪيشن نظام، جن ۾ ڪيترائي موڪليندڙ ۽ ڪيترائي وصول ڪندڙ گڏيل طور هڪ ئي جسماني چينل کي استعمال ڪرڻ لاءِ ترتيب ڏنل هوندا آهن، [[گهڻ رستي منتقلي]] (ملٽي پليڪس سسٽمس) سڏبا آهن. جسماني چينلن جي اهڙي گڏيل استعمال سان عام طور تي خرچن ۾ نمايان گهٽتائي اچي ٿي. گهڻ رستي وارا نظام ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪن ۾ ترتيب ڏنا ويندا آهن، جتي گهڻ رستي وارا اشارا مختلف مرڪزن تي سوئچ ٿي صحيح وصول ڪندڙ تائين پهچندا آهن. === اينالاگ ۽ ڊجيٽل مواصلات === مواصلات کي [[اينالاگ اشارو|اينالاگ]] يا [[ڊجيٽل اشارو]]ن جي صورت ۾ رمزبند ڪري سگهجي ٿو، جيڪي وري [[اينالاگ مواصلات|اينالاگ]] يا [[ڊجيٽل مواصلات|ڊجيٽل]] نظامن ذريعي منتقل ٿيندا آهن. اينالاگ اشارا معلومات جي لحاظ کان مسلسل تبديل ٿيندا رهندا آهن، جڏهن ته ڊجيٽل اشارا معلومات کي الڳ الڳ قدرن (جهڙوڪ هڪن ۽ صفرن) جي صورت ۾ ظاهر ڪندا آهن.<ref name=Ambardar>{{cite book | last = Ambardar | first = Ashok | edition = 2nd | title = Analog and Digital Signal Processing | publisher = Brooks| year = 1999 | pages = [https://archive.org/details/analogdigitalsig00amba/page/1 1–2] | isbn = 978-0-534-95409-3 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/analogdigitalsig00amba/page/1 }}</ref> منتقلي ۽ وصولي دوران اينالاگ اشارن ۾ موجود معلومات غير مطلوب [[شور (اشارن جي عملڪاري)|شور]] سبب خراب ٿيندي آهي. عام طور مواصلاتي نظام ۾ شور کي هڪ [[بي ترتيب عمل]] جي ذريعي گهربل اشاري ۾ اضافي يا گهٽتائي جي صورت ۾ ظاهر ڪيو ويندو آهي. اهڙي قسم جي شور کي [[واڌو شور]] چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ مختلف وقتن تي اهو مثبت يا منفي ٻنهي صورتن ۾ ٿي سگهي ٿو. جيستائين واڌو شور ڪنهن خاص حد کان وڌيڪ نه ٿئي، تيستائين ڊجيٽل اشارن ۾ موجود معلومات محفوظ رهندي آهي. شور جي مقابلي ۾ اها مزاحمت ڊجيٽل اشارن جو اينالاگ اشارن تي هڪ اهم فائدو آهي. بهرحال، جڏهن شور نظام جي پاڻمرادو غلطي درست ڪرڻ جي صلاحيت کان وڌي وڃي ٿو، تڏهن ڊجيٽل نظام اوچتو مڪمل طور ناڪام ٿي وڃي ٿو. ان جي ابتڙ، اينالاگ نظام آهستي آهستي خراب ٿيندو آهي؛ شور وڌڻ سان اشارو بتدريج گهٽ معيار وارو ٿيندو آهي، پر ڪجهه حد تائين استعمال لائق رهندو آهي. ان کان علاوه، [[مسلسل اشارو|مسلسل ڊيٽا]] جي ڊجيٽل منتقلي دوران لازمي طور [[مقداربندي شور]] پيدا ٿيندو آهي. هن شور کي گهٽائي سگهجي ٿو، پر مڪمل طور ختم نٿو ڪري سگهجي، ۽ ان لاءِ چينل جي وڌيڪ پٽي ويڪر جي ضرورت پوندي آهي. === اينالاگ ۽ ڊجيٽل مواصلات === مواصلات کي [[اينالاگ اشارو|اينالاگ]] يا [[ڊجيٽل اشارو|ڊجيٽل]] اشارن جي صورت ۾ رمزبند ڪري سگهجي ٿو، جيڪي وري [[اينالاگ مواصلات|اينالاگ]] يا [[ڊجيٽل مواصلات|ڊجيٽل]] نظامن ذريعي منتقل ڪيا ويندا آهن. اينالاگ اشارا معلومات جي لحاظ کان لڳاتار تبديل ٿيندا رهن ٿا، جڏهن ته ڊجيٽل اشارا معلومات کي الڳ الڳ قدرن (مثال طور، هڪن ۽ صفرن جي مجموعي) جي صورت ۾ رمزبند ڪندا آهن.<ref name=Ambardar>{{cite book | last = Ambardar | first = Ashok | edition = 2nd | title = Analog and Digital Signal Processing | publisher = Brooks| year = 1999 | pages = [https://archive.org/details/analogdigitalsig00amba/page/1 1–2] | isbn = 978-0-534-95409-3 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/analogdigitalsig00amba/page/1 }}</ref> منتقلي ۽ وصولي دوران اينالاگ اشارن ۾ موجود معلومات غير مطلوب [[اشارن جي عملڪاريءَ ۾ شور|شور]] سبب خراب ٿيندي آهي. عام طور تي مواصلاتي نظام ۾ شور کي [[بي ترتيب عمل]] جي ذريعي گهربل اشاري ۾ واڌ يا گهٽتائي جي صورت ۾ ظاهر ڪيو ويندو آهي. اهڙي قسم جي شور کي [[واڌو شور]] چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ مختلف وقتن تي اهو منفي يا مثبت ٻنهي صورتن ۾ ٿي سگهي ٿو. جيستائين واڌو شور ڪنهن مقرر حد کان وڌي نه وڃي، تيستائين ڊجيٽل اشارن ۾ موجود معلومات محفوظ رهندي آهي. شور جي مقابلي ۾ انهن جي مزاحمت، اينالاگ اشارن جي ڀيٽ ۾ ڊجيٽل اشارن جو هڪ اهم فائدو آهي. بهرحال، جڏهن شور نظام جي پاڻمرادو غلطي درست ڪرڻ جي صلاحيت کان وڌي وڃي ٿو، تڏهن ڊجيٽل نظام [[ڪلف اثر|اوچتي مڪمل ناڪامي]] جو شڪار ٿي ويندو آهي. ان جي ابتڙ، اينالاگ نظام آهستي آهستي خراب ٿيندو آهي؛ شور وڌڻ سان اشارو بتدريج گهٽ معيار وارو ٿيندو آهي، پر ڪجهه حد تائين استعمال لائق رهندو آهي. ان کان علاوه، [[مسلسل اشارو|مسلسل ڊيٽا]] جي ڊجيٽل منتقلي دوران لازمي طور [[مقداربندي شور]] پيدا ٿيندو آهي. هن شور کي گهٽائي سگهجي ٿو، پر مڪمل طور ختم نٿو ڪري سگهجي، ۽ ان لاءِ چينل جي وڌيڪ پٽي ويڪر جي ضرورت پوندي آهي. === مواصلاتي چينل === {{main|مواصلاتي چينل}} ''چينل'' جي اصطلاح جا ٻه مختلف مطلب آهن. پهرئين معنيٰ موجب، چينل اهو طبعياتي ذريعو آهي جيڪو موڪليندڙ ۽ وصول ڪندڙ جي وچ ۾ اشارو کڻي وڃي ٿو. ان جا مثال آهن: آواز جي مواصلات لاءِ [[فضا]]، ڪجهه قسمن جي [[نوري مواصلات]] لاءِ شيشي جا [[نوري فائبر]]، وولٽيج ۽ برقي رو جي ذريعي مواصلات لاءِ [[هم محور ڪيبل]]، ۽ [[خالي جاءِ ذريعي نوري مواصلات|آزاد خلا]]، جتي [[نظر ايندڙ روشني]]، [[تحتِ سرخ]] شعاعون، [[بالابنفشي روشني]] ۽ [[ريڊيو لهر]]ن ذريعي مواصلات ٿيندي آهي. هم محور ڪيبلن جي قسمن کي RG يا ''ريڊيو گائيڊ'' جي درجي بندي موجب سڃاتو ويندو آهي، جيڪا اصطلاح [[ٻي عالمي جنگ]] دوران وجود ۾ آئي. مختلف RG درجابنديون مخصوص اشارن جي منتقلي وارين استعمالن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿينديون آهن.<ref>{{Cite news|url=http://www.conwire.com/coax-cable-rg-cable-blog|title=Coax Cable FAQ Series: What is RG Cable? – Conwire|date=12 January 2016|work=Conwire|access-date=7 August 2017|language=en-US|archive-date=8 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808000629/http://www.conwire.com/coax-cable-rg-cable-blog|url-status=live}}</ref> هن آخري قسم کي ''آزاد خلا چينل'' چيو ويندو آهي. ريڊيو لهرن جي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ تائين منتقلي جو ٻنهي هنڌن جي وچ ۾ فضا جي موجودگي يا غير موجودگي سان ڪو واسطو ناهي. ريڊيو لهرون مڪمل [[خلا]] مان به اوتري ئي آساني سان گذرن ٿيون، جيتري هوا، ڪوهيڙي، ڪڪرن يا ڪنهن ٻئي گئس مان. مواصلات ۾ ''چينل'' جو ٻيو مطلب [[مواصلاتي چينل]] جي اصطلاح ۾ ملي ٿو، جنهن مان مراد منتقلي واري ذريعي جي اهڙي ورهاست آهي، جنهن سان هڪ ئي وقت ڪيترن ئي معلوماتي وهڪرن کي موڪلڻ ممڪن ٿئي. مثال طور، هڪ ريڊيو اسٽيشن 94.5&nbsp;[[ميگاهرٽز|MHz]] جي ويجهو فريڪوئنسي تي آزاد خلا ۾ ريڊيو لهرون نشر ڪري سگهي ٿي، جڏهن ته ٻي ريڊيو اسٽيشن ساڳئي وقت 96.1&nbsp;MHz جي ويجهو فريڪوئنسي تي نشريات ڪري سگهي ٿي. هر ريڊيو اسٽيشن لڳ ڀڳ 180&nbsp;[[ڪلوهرٽز|kHz]] جي [[اشارن جي عملڪاريءَ ۾ پٽي ويڪر|پٽي ويڪر]] اندر ريڊيو لهرون منتقل ڪندي، جنهن جو مرڪز مخصوص [[حامل لهر|حامل فريڪوئنسي]] هوندو آهي. هن مثال ۾ هر اسٽيشن پنهنجي پاڙيسري اسٽيشن کان 200&nbsp;kHz جي فاصلي تي هوندي آهي، جڏهن ته 200&nbsp;kHz ۽ 180&nbsp;kHz جي وچ وارو 20&nbsp;kHz مواصلاتي نظام جي فني خامين لاءِ رکيل انجنيئرنگ مارجن هوندو آهي. مٿين مثال ۾ ''آزاد خلا چينل'' کي فريڪوئنسي جي بنياد تي مختلف مواصلاتي چينلن ۾ ورهايو ويو آهي، ۽ هر چينل کي ريڊيو لهرن جي نشريات لاءِ الڳ فريڪوئنسي پٽي ويڪر ڏني وئي آهي. ذريعي کي فريڪوئنسي جي بنياد تي چينلن ۾ ورهائڻ واري هن نظام کي [[فريڪوئنسي ڊويزن ملٽي پليڪسنگ]] چيو ويندو آهي. ساڳئي تصور لاءِ ٻيو اصطلاح [[موج ڊگھائي ڊويزن ملٽي پليڪسنگ]] آهي، جيڪو گهڻو ڪري نوري مواصلات ۾ استعمال ٿيندو آهي، جتي ڪيترائي موڪليندڙ هڪ ئي طبعياتي ذريعي کي گڏيل طور استعمال ڪندا آهن. مواصلاتي ذريعي کي چينلن ۾ ورهائڻ جو هڪ ٻيو طريقو اهو آهي ته هر موڪليندڙ کي وقت جو هڪ ورجندڙ حصو (''وقت جي سلاٽ''، مثال طور هر سيڪنڊ مان 20 [[ملي سيڪنڊ]]) ڏنو وڃي، ۽ هر موڪليندڙ کي رڳو پنهنجي مقرر وقت واري حصي اندر پيغام موڪلڻ جي اجازت هجي. ذريعي کي وقت جي بنياد تي مواصلاتي چينلن ۾ ورهائڻ واري هن طريقي کي [[وقت ڊويزن ملٽي پليڪسنگ]] (TDM) چيو ويندو آهي، جيڪو [[نوري فائبر]] مواصلات ۾ استعمال ٿيندو آهي. ڪجهه ريڊيو مواصلاتي نظام، اڳ ۾ مختص ڪيل FDM چينل جي اندر TDM پڻ استعمال ڪندا آهن. تنهن ڪري اهڙا نظام TDM ۽ FDM ٻنهي جو گڏيل (هائبرڊ) استعمال ڪندا آهن. === ماڊيوليشن === {{main|ماڊيوليشن}} معلومات منتقل ڪرڻ لاءِ اشارو (سگنل) کي هڪ مخصوص شڪل ڏيڻ جي عمل کي ''ماڊيوليشن'' چيو ويندو آهي. ماڊيوليشن ذريعي ڊجيٽل پيغام کي اينالاگ موجي شڪل (waveform) ۾ پيش ڪري سگهجي ٿو. هن عمل کي عام طور [[ڪيئنگ (مواصلات)|''ڪيئنگ'']] چيو ويندو آهي، جيڪا اصطلاح مواصلات ۾ [[مورس ڪوڊ]] جي پراڻي استعمال مان نڪتل آهي. ڪيئنگ جون ڪيتريون ئي ٽيڪنيڪون موجود آهن، جن ۾ [[مرحلي جي تبديليءَ واري ڪيئنگ]]، [[فريڪوئنسي جي تبديليءَ واري ڪيئنگ]] ۽ [[ايمپليٽيوڊ جي تبديليءَ واري ڪيئنگ]] شامل آهن. مثال طور، [[بلوٽوٿ]] نظام مختلف اوزارن جي وچ ۾ معلومات جي ڏي وٺ لاءِ مرحلي جي تبديليءَ واري ڪيئنگ استعمال ڪندو آهي.<ref>Haykin, pp. 344–403.</ref><ref>[http://www.bluetooth.org/foundry/adopters/document/Core_v2.0_EDR/en/1/Core_v2.0_EDR.zip Bluetooth Specification Version 2.0 + EDR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140814042933/https://www.bluetooth.org/foundry/adopters/document/Core_v2.0_EDR/en/1/Core_v2.0_EDR.zip |date=14 August 2014 }} (p. 27), Bluetooth, 2004.</ref> ان کان علاوه، مرحلي جي تبديليءَ واري ڪيئنگ ۽ ايمپليٽيوڊ جي تبديليءَ واري ڪيئنگ جي گڏيل استعمال کي [[چوڪنڊي ايمپليٽيوڊ ماڊيوليشن]] (QAM) چيو ويندو آهي، جيڪو وڌيڪ گنجائش وارن ڊجيٽل ريڊيو مواصلاتي نظامن ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. ماڊيوليشن کي گهٽ فريڪوئنسي وارن اينالاگ اشارن جي معلومات کي وڌيڪ فريڪوئنسي تي منتقل ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. اهو ان ڪري فائديمند آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ گهٽ فريڪوئنسي وارا اينالاگ اشارا آزاد خلا ذريعي مؤثر نموني منتقل نٿا ٿي سگهن. تنهن ڪري، اهڙي اينالاگ اشاري جي معلومات کي منتقلي کان اڳ هڪ وڌيڪ فريڪوئنسي واري اشاري، جنهن کي [[حامل لهر]] چيو ويندو آهي، تي سوار ڪيو ويندو آهي. ان مقصد لاءِ ماڊيوليشن جون مختلف اسڪيمون موجود آهن، جن مان ٻه بنيادي اسڪيمون [[ايمپليٽيوڊ ماڊيوليشن]] (AM) ۽ [[فريڪوئنسي ماڊيوليشن]] (FM) آهن. هن عمل جو هڪ مثال اهو آهي ته ڊسڪ جاڪي جو آواز فريڪوئنسي ماڊيوليشن ذريعي 96&nbsp;MHz واري حامل لهر تي منتقل ڪيو وڃي، جنهن کي پوءِ ريڊيو تي 96&nbsp;FM چينل طور وصول ڪيو ويندو آهي.<ref>Haykin, pp. 88–126.</ref> ان کان علاوه، ماڊيوليشن جو هڪ ٻيو فائدو اهو به آهي ته ان سان [[فريڪوئنسي ڊويزن ملٽي پليڪسنگ]] (FDM) استعمال ڪري سگهجي ٿي. === مواصلاتي نيٽ ورڪ === {{main|ٽيلي ڪميونيڪيشن نيٽورڪ}} مواصلاتي نيٽ ورڪ موڪليندڙن، وصول ڪندڙن ۽ [[مواصلاتي چينل]]ن جو اهڙو مجموعو هوندو آهي، جيڪو هڪ ٻئي ڏانهن پيغام منتقل ڪندو آهي. ڪجهه ڊجيٽل مواصلاتي نيٽ ورڪن ۾ هڪ يا وڌيڪ [[رائوٽر (ڪمپيوٽنگ)|رائوٽر]] هوندا آهن، جيڪي گڏجي معلومات کي صحيح استعمال ڪندڙ تائين پهچائيندا آهن. اينالاگ مواصلاتي نيٽ ورڪ هڪ يا وڌيڪ [[ٽيليفون سوئچ]]ن تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي ٻن يا وڌيڪ استعمال ڪندڙن جي وچ ۾ رابطي جوڙي ڇڏيندا آهن. ٻنهي قسمن جي نيٽ ورڪن ۾، جڏهن اشارو ڊگهي فاصلي تي منتقل ڪيو وڃي ٿو، تڏهن ان کي مضبوط ڪرڻ يا ٻيهر تخليق ڪرڻ لاءِ [[ريپيٽر]]ن جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. اهو [[سگنل جي ڪمزوري]] جي اثر کي گهٽائڻ لاءِ ڪيو ويندو آهي، جيڪو اشارو کي شور کان الڳ سڃاڻڻ ڏکيو بڻائي سگهي ٿو.<ref name="glossary">{{cite web|url=http://www.atis.org/tg2k/|title=ATIS Telecom Glossary 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20080302071329/http://www.atis.org/tg2k/ |archive-date=2 March 2008|website=ATIS Committee T1A1 Performance and Signal Processing (approved by the American National Standards Institute)|date=28 February 2001}}</ref> اينالاگ نظامن جي ڀيٽ ۾ ڊجيٽل نظامن جو هڪ ٻيو فائدو اهو آهي ته انهن جي پيداوار (آئوٽ پُٽ) کي ياداشت ۾ محفوظ ڪرڻ وڌيڪ آسان هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻه وولٽيج حالتون (وڏي ۽ ننڍي) لاڳيتي قدرن جي وسيع حد جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ آساني سان محفوظ ڪري سگهجن ٿيون. == سماجي اثر == جديد سماج ۾ مواصلات جو سماجي، ثقافتي ۽ اقتصادي لحاظ کان تمام وڏو اثر آهي. 2008ع ۾ اندازو لڳايو ويو ته [[ٽيليڪميونيڪيشن صنعت]] جي آمدني 4.7 ٽريلين آمريڪي ڊالر هئي، جيڪا [[عالمي مجموعي پيداوار]] (سرڪاري مٽاسٽا جي شرح موجب) جي لڳ ڀڳ ٽن سيڪڙو کان ٿورو گهٽ هئي.<ref name="plunkettresearch01" /> هيٺين حصن ۾ سماج تي مواصلات جي اثرن جو جائزو پيش ڪيو ويو آهي. === خرد اقتصاديات === خرد اقتصادي سطح تي ڪمپنين مواصلات کي عالمي ڪاروباري سلطنتون قائم ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو آهي. اهو [[Amazon.com]] جهڙن آن لائين پرچون واپارين جي صورت ۾ واضح نظر اچي ٿو، پر تعليمي ماهر ايڊورڊ لينرٽ موجب روايتي پرچون ڪمپني [[Walmart]] به پنهنجي مقابلي ڪندڙن جي ڀيٽ ۾ بهتر مواصلاتي ڍانچي مان فائدو حاصل ڪيو.<ref>{{cite journal | last = Lenert | first = Edward |date=December 1998 | title = A Communication Theory Perspective on Telecommunications Policy | journal = Journal of Communication| volume = 48 | issue = 4 | pages = 3–23 |doi=10.1111/j.1460-2466.1998.tb02767.x}}</ref> دنيا جي ڪيترن ئي شهرن ۾ گهر مالڪ پنهنجي ٽيليفون ذريعي پيزا پهچائڻ کان وٺي بجليءَ جي مسترين تائين مختلف گهريلو خدمتون گهرائيندا آهن. نسبتاً غريب برادرين به مواصلات مان فائدو حاصل ڪيو آهي. [[بنگلاديش]] جي [[نرسنگدي ضلعو|نرسنگدي ضلعي]] ۾ الڳ ٿيل ڳوٺاڻا سڌو سنئون موبائل فون ذريعي هول سيل واپارين سان رابطو ڪري پنهنجي شين جي بهتر قيمت طئي ڪندا آهن. [[آئيوري ڪوسٽ]] ۾ ڪافي پوکيندڙ موبائل فون ذريعي ڪافي جي اگهن ۾ ڪلاڪ وار تبديليون ڏسي مناسب وقت تي پنهنجو مال وڪڻندا آهن.<ref>{{cite thesis | author = Mireille Samaan | title = The Effect of Income Inequality on Mobile Phone Penetration | publisher = Boston University |type = Honors thesis | date = April 2003 | url = http://dissertations.bc.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1016&context=ashonors | format = PDF | access-date =8 June 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070214102055/http://dissertations.bc.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1016&context=ashonors |archive-date = 14 February 2007}}</ref> === ڪل اقتصاديات === ڪل اقتصادي سطح تي [[لارس هينڊرڪ رولر]] ۽ [[ليونارڊ واورمين]] بهتر مواصلاتي ڍانچي ۽ اقتصادي واڌ ويجهه جي وچ ۾ سببي تعلق جو امڪان پيش ڪيو.<ref>{{cite journal | doi = 10.1257/aer.91.4.909 | last = Röller | first = Lars-Hendrik |author2=Leonard Waverman | title = Telecommunications Infrastructure and Economic Development: A Simultaneous Approach | journal = American Economic Review | issn = 0002-8282 | year = 2001 | volume = 91 | issue = 4 | pages = 909–23| citeseerx = 10.1.1.202.9393 }}</ref><ref>{{cite web |author1=Christine Zhen-Wei Qiang and Carlo M. Rossotto with Kaoru Kimura |title=Economic Impacts of Broadband |url=http://siteresources.worldbank.org/EXTIC4D/Resources/IC4D_Broadband_35_50.pdf |website=siteresources.worldbank.org |access-date=31 March 2016 |archive-date=12 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200812035517/http://message.worldbank.org/isp_error_page.htm |url-status=live }}</ref> جيتوڻيڪ هن لاڳاپي جي موجودگي عام طور قبول ڪئي وڃي ٿي، ڪجهه ماهرن جو خيال آهي ته ان کي سڌو سنئون سببي تعلق سمجهڻ درست ناهي.<ref>{{cite journal | last = Riaz | first = Ali | title = The role of telecommunications in economic growth: proposal for an alternative framework of analysis | journal = Media, Culture & Society | year = 1997 | volume = 19 | issue = 4 | pages = 557–83 | doi = 10.1177/016344397019004004| s2cid = 154398428 }}</ref> بهتر مواصلاتي ڍانچي جي اقتصادي فائدن سبب دنيا جي مختلف ملڪن ۾ مواصلاتي خدمتن تائين غير مساوي رسائي بابت وڌندڙ ڳڻتي موجود آهي، جنهن کي [[ڊيجيٽل فرق]] چيو وڃي ٿو. [[بين الاقوامي مواصلاتي اتحاد]] (ITU) جي 2003ع واري سروي موجب، دنيا جي لڳ ڀڳ ٽئين حصي ملڪن ۾ هر ويهن ماڻهن تي هڪ کان گهٽ موبائل سبسڪرپشن ۽ هر ويهن ماڻهن تي هڪ کان گهٽ لينڊ لائن سبسڪرپشن موجود هئي. انٽرنيٽ جي حوالي سان به تقريباً اڌ ملڪن ۾ هر ويهن ماڻهن مان هڪ کان گهٽ ماڻهو انٽرنيٽ تائين رسائي رکندا هئا. ITU انهن انگن اکرن ۽ تعليمي معلومات جي بنياد تي هڪ اهڙو اشاري نظام تيار ڪيو، جيڪو شهرين جي معلوماتي ۽ مواصلاتي ٽيڪنالاجين تائين رسائي ۽ انهن جي استعمال جي مجموعي صلاحيت کي ماپي ٿو.<ref>{{cite web|title=Digital Access Index (DAI)|url=http://www.itu.int/ITU-D/ict/dai/|publisher=itu.int|access-date=6 March 2008|archive-date=2 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190102061041/http://www.itu.int/ITU-D/ict/dai/|url-status=live}}</ref> هن اشاري موجب [[سوئيڊن]]، [[ڊينمارڪ]] ۽ [[آئس لينڊ]] سڀ کان مٿانهين درجي تي رهيا، جڏهن ته آفريقي ملڪ [[نائيجر]]، [[برڪينا فاسو]] ۽ [[مالي]] سڀ کان هيٺين درجي تي رهيا.<ref>{{Cite web |title=World Telecommunication Development Report 2003: Access Indicators for the Information Society: Executive Summary |url=https://www.itu.int/ITU-D/ict/publications/wtdr_03/material/WTDR2003Sum_e.pdf |website=International Telecommunication Union (ITU) |page=22 |date=December 2003 |access-date=6 June 2023 |archive-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606100635/https://www.itu.int/ITU-D/ict/publications/wtdr_03/material/WTDR2003Sum_e.pdf |url-status=live }}</ref> === سماجي اثر === مواصلات سماجي لاڳاپن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. بهرحال، شروعاتي دور ۾ ٽيليفون جهڙن اوزارن جي اشتهارن ۾ انهن جي سماجي پهلوئن بدران عملي فائدن تي زور ڏنو ويندو هو، جهڙوڪ ڪاروباري رابطا ڪرڻ يا گهر جون خدمتون گهرائڻ. 1920ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙي ۽ 1930ع واري ڏهاڪي تائين پهچندي ٽيليفون جي سماجي اهميت اشتهارن جو نمايان موضوع بڻجي وئي. نون اشتهارن ۾ صارفين جي احساسن کي مخاطب بڻايو ويو ۽ سماجي گفتگو، خاندان ۽ دوستن سان رابطي ۾ رهڻ جي اهميت تي زور ڏنو ويو.<ref name="fischer">{{cite journal|last=Fischer|first=Claude S.|title=Touch Someone: The Telephone Industry Discovers Sociability|journal=Technology and Culture|volume=29|issue=1|date=January 1988|pages=32–61|doi=10.2307/3105226|jstor=3105226|s2cid=146820965 }}.</ref> ان کان پوءِ سماجي لاڳاپن ۾ مواصلات جو ڪردار وڌيڪ اهم ٿيندو ويو. تازن سالن ۾{{Since when|date=May 2023}} [[سماجي رابطن جي ويب سائيٽ]]ن جي مقبوليت ۾ نمايان اضافو ٿيو آهي. اهي ويب سائيٽون استعمال ڪندڙن کي هڪ ٻئي سان رابطو ڪرڻ، تصويرون، تقريبون ۽ ذاتي پروفائيل شيئر ڪرڻ جي سهولت ڏين ٿيون. پروفائيل ۾ عمر، دلچسپيون، جنسي رجحان ۽ ازدواجي حيثيت جهڙي معلومات شامل ٿي سگهي ٿي. اهڙيءَ ريت اهي ويب سائيٽون سماجي گڏجاڻين جي انتظام کان وٺي [[محبت بازي]] تائين مختلف سماجي سرگرمين ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون.<ref>{{cite news|title=How do you know your love is real? Check Facebook|publisher=CNN|url=http://www.cnn.com/2008/LIVING/personal/04/04/facebook.love/index.html|date=4 April 2008|access-date=8 February 2009|archive-date=6 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171106160435/http://www.cnn.com/2008/LIVING/personal/04/04/facebook.love/index.html|url-status=live}}</ref> سماجي رابطن جي ويب سائيٽن کان اڳ به [[مختصر پيغام سروس]] (SMS) ۽ ٽيليفون جهڙين ٽيڪنالاجين سماجي رابطن تي وڏو اثر ڇڏيو هو. 2000ع ۾ مارڪيٽ ريسرچ اداري [[Ipsos MORI]] ٻڌايو ته برطانيا ۾ 15 کان 24 سالن جي عمر وارن SMS استعمال ڪندڙن مان 81 سيڪڙو ماڻهن سماجي ملاقاتن جي ترتيب لاءِ، جڏهن ته 42 سيڪڙو ماڻهن محبت ڀريا پيغام موڪلڻ لاءِ هن سهولت کي استعمال ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://www.ipsos-mori.com/researchpublications/researcharchive/1575/I-Just-Text-To-Say-I-Love-You.aspx|title=I Just Text To Say I Love You|archive-url=https://web.archive.org/web/20161227091824/https://www.ipsos-mori.com/researchpublications/researcharchive/1575/I-Just-Text-To-Say-I-Love-You.aspx|archive-date=27 December 2016|website=Ipsos MORI|date=September 2005}}</ref> === وندر، خبرون ۽ اشتهارسازي === {| class="wikitable" style="float:right; margin-left: 5px;" |+2006ع ۾ آمريڪين جي خبرن جي ذريعن بابت ترجيح.<ref>{{cite web|title=Online News: For many home broadband users, the internet is a primary news source|publisher=Pew Internet Project|url=http://www.ccgrouppr.com/PIP_News.and.Broadband.pdf|date=22 March 2006|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131021122359/http://www.ccgrouppr.com/PIP_News.and.Broadband.pdf|archive-date=21 October 2013}}</ref> |- ! ذريعو !! شرح |- | مقامي ٽيليويزن || 59% |- | قومي ٽيليويزن || 47% |- | ريڊيو || 44% |- | مقامي اخبار || 38% |- | انٽرنيٽ || 23% |- | قومي اخبار || 12% |- | colspan="2"|<small>سروي ۾ هڪ کان وڌيڪ جواب ڏيڻ جي اجازت هئي.</small> |} ثقافتي لحاظ کان مواصلات عوام جي موسيقي ۽ فلمن تائين رسائي ۾ نمايان واڌ آندي آهي. ٽيليويزن ذريعي ماڻهو بغير وڊيو اسٽور يا سينيما وڃڻ جي پنهنجي گهر ۾ اهي فلمون ڏسي سگهن ٿا، جيڪي اڳ نه ڏٺيون هجن.<ref>{{Cite journal |last= |first= |date=2016-03-22 |title=8.2 The History of Movies |url=https://textbooks.whatcom.edu/mediaandculture/chapter/8-2-the-history-of-movies/ |journal=Intro to mass media |language=en}}</ref> ساڳيءَ طرح ريڊيو ۽ انٽرنيٽ ذريعي ماڻهو بغير موسيقي جي دڪان تي وڃڻ جي نئين موسيقي ٻڌي سگهن ٿا.<ref>{{Cite web |title=How the music industry works 2: From recording technology to radio broadcast royalties |url=https://school.disco.ac/article/how-the-music-industry-works-2-recording-technology-to-radio |access-date=2026-06-14 |website=school.disco.ac |language=en-US}}</ref> مواصلات ماڻهن جي خبرون حاصل ڪرڻ جي طريقي کي پڻ تبديل ڪري ڇڏيو آهي. آمريڪا ۾ غير منافع بخش ''Pew Internet and American Life Project'' پاران 2006ع ۾ ٽن هزار کان وڌيڪ ماڻهن تي ڪيل هڪ سروي (ساڄي پاسي واري جدول) موجب، اڪثر ماڻهن اخبارن جي ڀيٽ ۾ ٽيليويزن يا ريڊيو کي خبرن جو بنيادي ذريعو قرار ڏنو. اشتهارسازي جي شعبي تي پڻ مواصلات جو وڏو اثر پيو آهي. [[TNS Media Intelligence]] موجب، 2007ع ۾ آمريڪا جي اشتهاري خرچن مان 58 سيڪڙو اهڙن ميڊيا تي خرچ ٿيو، جيڪي مواصلاتي ٽيڪنالاجين تي ڀاڙين ٿا.<ref>{{cite magazine|title=100 Leading National Advertisers|magazine=Advertising Age|url=http://adage.com/images/random/datacenter/2008/spendtrends08.pdf|date=23 June 2008|access-date=21 June 2009|archive-date=27 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110727231038/http://adage.com/images/random/datacenter/2008/spendtrends08.pdf|url-status=live}}</ref> {| class="wikitable" |+2007ع ۾ آمريڪا ۾ اشتهارن تي خرچ{{Citation needed|date=January 2025}} |- ! ذريعو !! شرح !! خرچ |- | انٽرنيٽ || 7.6% || $11.31&nbsp;بلين |- | ريڊيو || 7.2% || $10.69&nbsp;بلين |- | ڪيبل ٽيليويزن || 12.1% || $18.02&nbsp;بلين |- | سنڊيڪيٽيڊ ٽيليويزن || 2.8% || $4.17&nbsp;بلين |- | مقامي ٽيليويزن || 11.3% || $16.82&nbsp;بلين |- | نيٽ ورڪ ٽيليويزن || 17.1% || $25.42&nbsp;بلين |- | اخبار || 18.9% || $28.22&nbsp;بلين |- | رسالا || 20.4% || $30.33&nbsp;بلين |- | ٻاهريون اشتهارسازي || 2.7% || $4.02&nbsp;بلين |- | ڪل || 100% || $149&nbsp;بلين |} == ضابطو == {{See also|ٽيليڪميونيڪيشن ضابطه ادارن جي فهرست}} ڪيترن ئي ملڪن اهڙا قانون نافذ ڪيا آهن، جيڪي [[بين الاقوامي ٽيليڪميونيڪيشن يونين]] (ITU) پاران مقرر ڪيل بين الاقوامي ٽيليڪميونيڪيشن ضابطن سان مطابقت رکن ٿا. هي ادارو "معلوماتي ۽ مواصلاتي ٽيڪنالاجي جي معاملن بابت گڏيل قومن جو اڳواڻ ادارو" آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.itu.int/net/about/index.aspx|title=International Telecommunication Union : About ITU|archive-url=https://web.archive.org/web/20090715225630/http://www.itu.int/net/about/index.aspx |archive-date=15 July 2009|website=ITU|access-date=21 July 2009}} ([https://www.itu.int/osg/csd/wtpf/wtpf2009/documents/ITU_ITRs_88.pdf PDF]) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110607104643/https://www.itu.int/osg/csd/wtpf/wtpf2009/documents/ITU_ITRs_88.pdf |date=7 June 2011 }} of regulation)</ref> 1947ع ۾ ائٽلانٽڪ سٽي ڪانفرنس دوران ITU فيصلو ڪيو ته نئين بين الاقوامي فريڪوئنسي فهرست ۾ درج ۽ ريڊيو ضابطن مطابق استعمال ٿيندڙ سڀني فريڪوئنسيز کي بين الاقوامي تحفظ ڏنو وڃي. ITU جي ''ريڊيو ضابطن''، جيڪي ائٽلانٽڪ سٽي ۾ منظور ٿيا، موجب اهي سڀ فريڪوئنسيز جيڪي ''بين الاقوامي فريڪوئنسي رجسٽريشن بورڊ'' ۾ داخل ڪيون وڃن، بورڊ طرفان جاچيون وڃن ۽ ''بين الاقوامي فريڪوئنسي فهرست'' ۾ درج ٿين، انهن کي نقصانڪار مداخلت کان بين الاقوامي تحفظ حاصل هوندو.<ref>{{cite journal|doi=10.1017/S0002930000170046|jstor=2194872|title=Jamming and the Protection of Frequency Assignments|year=1955|last1=Codding|first1=George A.|journal=American Journal of International Law|volume=49|issue=3|pages=384–388}}.</ref> عالمي سطح تي ٽيليڪميونيڪيشن ۽ نشريات جي انتظام بابت سياسي بحث ۽ قانون سازي ٿيندي رهي آهي. [[نشريات جي تاريخ]] ۾ روايتي مواصلات، جهڙوڪ ڇپائي، ۽ ريڊيو نشريات جهڙي ٽيليڪميونيڪيشن جي وچ ۾ توازن بابت ڪجهه بحثن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Wood" /> [[ٻي عالمي جنگ]] جي شروعات سان بين الاقوامي نشرياتي پروپيگنڊا ۾ پهريون وڏو اضافو ٿيو.<ref name="Wood">{{cite book|last=Wood|first=James|title=History of international broadcasting|year=1992|page=2|publisher=P. Peregrinus Limited |isbn=9780863413025}}</ref> ملڪن، انهن جي حڪومتن، باغين، دهشتگردن ۽ مليشيا گروهن سڀني پنهنجي پروپيگنڊا کي هٿي ڏيڻ لاءِ ٽيليڪميونيڪيشن ۽ نشرياتي طريقا استعمال ڪيا آهن.<ref name="Wood" /><ref name="Garfield">{{Cite journal |journal=Middle East Quarterly |last=Garfield |first=Andrew |title=The U.S. Counter-propaganda Failure in Iraq |date=Fall 2007 |volume=14 |number=4 |pages=23–32 |url=https://www.meforum.org/1753/the-us-counter-propaganda-failure-in-iraq |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090302021425/http://www.meforum.org/1753/the-us-counter-propaganda-failure-in-iraq |archive-date=2 March 2009 |via=Middle East Forum}}</ref> سياسي تحريڪن ۽ نوآبادڪاري لاءِ حب الوطني واري پروپيگنڊا 1930ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري شروع ٿي. 1936ع ۾ [[بي بي سي]] عرب دنيا لاءِ پروپيگنڊا نشريات شروع ڪئي، جنهن جو هڪ مقصد اٽلي جي اهڙين نشريات جو مقابلو ڪرڻ هو، ڇاڪاڻ⁠تہ اٽلي جا به اتر آفريڪا ۾ نوآبادياتي مفاد هئا.<ref name="Wood" /> ٽيليڪميونيڪيشن بابت جديد سياسي بحثن ۾ [[انٽرنيٽ رسائي|براڊبينڊ انٽرنيٽ سروس]] کي ٽيليڪميونيڪيشن سروس طور ٻيهر درجابند ڪرڻ، جنهن کي [[نيٽ غير جانبداري]] پڻ چيو وڃي ٿو،<ref name="NYT-20141110-EW">{{cite news |last=Wyatt |first=Edward |title=Obama Asks F.C.C. to Adopt Tough Net Neutrality Rules |url=https://www.nytimes.com/2014/11/11/technology/obama-net-neutrality-fcc.html |date=10 November 2014 |work=[[New York Times]] |access-date=15 November 2014 |archive-date=27 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190427132858/https://www.nytimes.com/2014/11/11/technology/obama-net-neutrality-fcc.html |url-status=live }}</ref><ref name="NYT-20141114">{{cite news |title=Why the F.C.C. Should Heed President Obama on Internet Regulation |url=https://www.nytimes.com/2014/11/15/opinion/why-the-fcc-should-heed-president-obama-on-internet-regulations.html |date=14 November 2014 |work=[[New York Times]] |access-date=15 November 2014 |archive-date=9 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180709134910/https://www.nytimes.com/2014/11/15/opinion/why-the-fcc-should-heed-president-obama-on-internet-regulations.html |url-status=live }}</ref> [[موبائل فون اسپيم]] جي ضابطي،<ref>{{cite web |last1=McGill |first1=Margaret Harding |title=FCC takes long-delayed step against spam text surge |url=https://www.axios.com/2022/09/26/fcc-spam-texts-proposal-approved |website=Axios |access-date=8 February 2023 |language=en |date=26 September 2022 |archive-date=8 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230208150751/https://www.axios.com/2022/09/26/fcc-spam-texts-proposal-approved |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last1=Hall |first1=Madison |title=Robocallers are preying on the elderly with fake Medicare calls. It's a no-brainer to stop it, but nobody has. |url=https://www.businessinsider.com/robocalls-medicare-fraud-how-to-stop-2023-2 |website=Business Insider |access-date=8 February 2023 |archive-date=7 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230207232314/https://www.businessinsider.com/robocalls-medicare-fraud-how-to-stop-2023-2 |url-status=live }}</ref> ۽ سستي براڊبينڊ رسائي کي وڌائڻ جهڙا موضوع شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Affordable Broadband: FCC Could Improve Performance Goals and Measures, Consumer Outreach, and Fraud Risk Management |url=https://www.gao.gov/products/gao-23-105399 |website=www.gao.gov |date=February 2023 |access-date=8 February 2023 |language=en |archive-date=8 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230208150801/https://www.gao.gov/products/gao-23-105399 |url-status=live }}</ref> == جديد ميڊيا == === عالمي اوزارن جو وڪرو === [[گارٽنر]]<ref>{{Cite news|last=Arthur|first=Charles|date=4 March 2009|title=Why falling PC sales means Windows 7 is on the way|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/technology/blog/2009/mar/04/computing-windows-sales|access-date=6 June 2023|issn=0261-3077|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170519070556/https://www.theguardian.com/technology/blog/2009/mar/04/computing-windows-sales |archive-date=19 May 2017}}</ref><ref>{{Cite web|title=Mobile Phone Sales To Exceed One Billion in 2009|url=http://www.palminfocenter.com/view_story.asp?ID=7978|date=21 July 2005|access-date=6 June 2023|website=Palm Infocenter|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180308042243/http://www.palminfocenter.com/view_story.asp?ID=7978 |archive-date=8 March 2018}}</ref> ۽ [[آرس ٽيڪنيڪا]]<ref>{{Cite web|last=Reimer|first=Jeremy|date=15 December 2005|title=Total share: 30 years of personal computer market share figures|url=https://arstechnica.com/features/2005/12/total-share/|access-date=6 June 2023|website=Ars Technica|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150512015006/http://www.360doc.com/content/12/0124/10/28217_181627497.shtml |archive-date=12 May 2015}}</ref> پاران گڏ ڪيل انگن اکرن موجب، دنيا ۾ صارفين جي اهم ٽيليڪميونيڪيشن اوزارن جو وڪرو، ملين يونٽن ۾، هيٺين ريت هو: {| class="wikitable" |- ! اوزار / سال !! 1975 !! 1980 !! 1985 !! 1990 !! 1994 !! 1996 !! 1998 !! 2000 !! 2002 !! 2004 !! 2006 !! 2008 |- | ڪمپيوٽر || 0 || 1 || 8 || 20 || 40 || 75 || 100 || 135 || 130 || 175 || 230 || 280 |- | موبائل فون || N/A || N/A || N/A || N/A || N/A || N/A || 180 || 400 || 420 || 660 || 830 || 1000 |} === ٽيليفون === [[File:Fibreoptic.jpg|thumb|upright|[[نوري فائبر]] ڊگهي فاصلي واري مواصلات لاءِ سستي پٽي ويڪر مهيا ڪري ٿو.]] ٽيليفون نيٽ ورڪ ۾ سڏ ڪندڙ کي مختلف [[ٽيليفون ايڪسچينج]]ن ۾ موجود سوئچن ذريعي ان شخص سان ڳنڍيو ويندو آهي، جنهن سان هو ڳالهائڻ چاهي ٿو.<ref>{{Cite web |title=What is the purpose of a telephone exchange? |url=https://www.newrocktech.com/news/info_itemid_4311.html |access-date=2026-06-14 |website=www.newrocktech.com}}</ref> اهي سوئچ ٻنهي استعمال ڪندڙن جي وچ ۾ برقي رابطو قائم ڪن ٿا، ۽ انهن سوئچن جي ترتيب تڏهن برقي طور طئي ڪئي ويندي آهي، جڏهن سڏ ڪندڙ نمبر [[پلس ڊائلنگ|ڊائل]] ڪري ٿو. رابطو قائم ٿيڻ کان پوءِ، سڏ ڪندڙ جي آواز کي سندس [[هينڊ سيٽ]] ۾ لڳل ننڍڙي [[مائڪروفون]] ذريعي برقي اشاري ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي. پوءِ اهو برقي اشارو نيٽ ورڪ وسيلي ٻئي پاسي موجود استعمال ڪندڙ تائين موڪليو ويندو آهي، جتي ان شخص جي هينڊ سيٽ ۾ موجود ننڍڙي [[لائوڊ اسپيڪر|اسپيڪر]] ذريعي اهو ٻيهر آواز ۾ تبديل ٿيندو آهي. 2015ع گهڻن رهائشي گهرن ۾ [[لينڊ لائن]] ٽيليفون اينالاگ هوندا آهن؛ يعني ڳالهائيندڙ جو آواز سڌو سنئون اشاري جي وولٽيج کي طئي ڪندو آهي.<ref>{{cite book|isbn=978-1305855779|page=433|title=Engineering and Technology | last1=Hacker | first1=Michael | last2=Burghardt | first2=David | last3=Fletcher | first3=Linnea | last4=Gordon | first4=Anthony | last5=Peruzzi | first5=William | date=3 April 2015 | publisher=Cengage Learning }}</ref> جيتوڻيڪ مختصر فاصلي وارا سڏ شروع کان آخر تائين اينالاگ اشارن طور هلايا وڃي سگهن ٿا، پر ٽيليفون خدمتون مهيا ڪندڙ ادارا وڌندڙ حد تائين اشارن کي منتقلي لاءِ ڊجيٽل اشارن ۾ تبديل ڪري رهيا آهن. ان جو فائدو اهو آهي ته ڊجيٽل آواز ڊيٽا انٽرنيٽ جي ڊيٽا سان گڏ سفر ڪري سگهي ٿي ۽ ڊگهي فاصلي واري مواصلات ۾ تقريباً مڪمل طور ٻيهر پيدا ٿي سگهي ٿي، جڏهن ته اينالاگ اشارا لازمي طور شور کان متاثر ٿيندا آهن. موبائل فونن ٽيليفون نيٽ ورڪن تي نمايان اثر ڇڏيو آهي. ڪيترين ئي مارڪيٽن ۾ هاڻي موبائل فون سبسڪرپشنون مقرر لائين سبسڪرپشنن کان وڌيڪ آهن. 2005ع ۾ موبائل فونن جو وڪرو ڪل 816.6&nbsp;ملين هو، جيڪو ايشيا/پئسفڪ (204 ملين)، اولهه يورپ (164 ملين)، CEMEA يعني وچ يورپ، وچ اوڀر ۽ آفريڪا (153.5 ملين)، اتر آمريڪا (148 ملين) ۽ لاطيني آمريڪا (102 ملين) جي مارڪيٽن ۾ لڳ ڀڳ برابر ورهايل هو.<ref>{{Cite press release |url=http://www.gartner.com/press_releases/asset_145891_11.html |title=Gartner Says Top Six Vendors Drive Worldwide Mobile Phone Sales to 21% Growth in 2005 |date=28 February 2006 |publisher=Gartner |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510220444/http://www.gartner.com/press_releases/asset_145891_11.html |archive-date=10 May 2012}}</ref> 1999ع کان پنجن سالن دوران نون سبسڪرپشنن جي لحاظ کان آفريڪا 58.2 سيڪڙو واڌ سان ٻين مارڪيٽن کان اڳتي نڪري ويو.<ref>{{cite journal|doi=10.1109/MSPEC.2006.1628825|title=Africa calling &#91;African wireless connection&#93;|year=2006|last1=Mbarika|first1=V.W.A.|last2=Mbarika|first2=I.|journal=IEEE Spectrum|volume=43|issue=5|pages=56–60|s2cid=30385268}}</ref> وڌندڙ طور تي اهي فون اهڙن نظامن ذريعي هلن ٿا، جن ۾ آواز جو مواد ڊجيٽل طور منتقل ٿيندو آهي، جهڙوڪ [[GSM]] يا [[W-CDMA]]، جڏهن ته ڪيترين ئي مارڪيٽن اينالاگ نظامن، جهڙوڪ [[ترقي يافته موبائل فون نظام|AMPS]]، کي ختم ڪرڻ شروع ڪيو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.amta.org.au/default.asp?Page=142|title=Ten Years of GSM in Australia|archive-url=https://web.archive.org/web/20080720110058/http://www.amta.org.au/default.asp?Page=142 |archive-date=20 July 2008|website=Australia Telecommunications Association|year=2003}}</ref> پردي جي پويان ٽيليفون مواصلات ۾ پڻ ڊرامائي تبديليون آيون آهن. 1988ع ۾ [[TAT-8]] جي ڪم شروع ڪرڻ کان پوءِ 1990ع واري ڏهاڪي ۾ [[نوري فائبر]] تي ٻڌل نظامن جو وڏي پيماني تي استعمال شروع ٿيو. نوري فائبر وسيلي مواصلات جو فائدو اهو آهي ته اهي ڊيٽا گنجائش ۾ تمام وڏي واڌ فراهم ڪن ٿا. TAT-8 پاڻ ان وقت وڇايل آخري ٽامي واري ڪيبل جي ڀيٽ ۾ ڏهه ڀيرا وڌيڪ ٽيليفون ڪالون کڻي سگهندو هو، جڏهن ته اڄ جون نوري فائبر ڪيبلون TAT-8 جي ڀيٽ ۾ 25 ڀيرا وڌيڪ ٽيليفون ڪالون کڻي سگهن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.att.com/history/milestones.html|title=Milestones in AT&T History|archive-url=https://web.archive.org/web/20080906003711/http://www.att.com/history/milestones.html |archive-date=6 September 2008|website=AT&T Knowledge Ventures|year=2006}}</ref> ڊيٽا گنجائش ۾ اها واڌ ڪيترن سببن ڪري ٿي: پهريون، نوري فائبر مقابلي وارين ٽيڪنالاجين جي ڀيٽ ۾ جسماني طور تمام ننڍا هوندا آهن. ٻيو، انهن ۾ [[ڪراس ٽاڪ]] جو مسئلو نه هوندو آهي، جنهن سبب انهن جا سوين فائبر آساني سان هڪ ئي ڪيبل ۾ گڏ ڪري سگهجن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://www.cs.ucl.ac.uk/staff/S.Bhatti/D51-notes/node21.html|title=Optical fibre waveguide|archive-url=https://web.archive.org/web/20060524033058/http://www.cs.ucl.ac.uk/staff/S.Bhatti/D51-notes/node21.html |archive-date=24 May 2006|first=Saleem|last=Bhatti|year=1995}}</ref> آخرڪار، ملٽي پليڪسنگ ۾ بهتري هڪ ئي فائبر جي ڊيٽا گنجائش ۾ انتهائي تيز واڌ آندي آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.cisco.com/univercd/cc/td/doc/product/mels/cm1500/dwdm/dwdm_ovr.pdf| title=Fundamentals of DWDM Technology|archive-url=https://web.archive.org/web/20120809084728/http://www.cisco.com/univercd/cc/td/doc/product/mels/cm1500/dwdm/dwdm_ovr.pdf |archive-date=9 August 2012|website=Cisco Systems|year=2006}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.lightreading.com/document.asp?doc_id=31358 |title=Report: DWDM No Match for Sonet |first=Mary |last=Jander |website=Light Reading |date=15 April 2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120724081909/http://www.lightreading.com/document.asp?doc_id=31358 |archive-date=24 July 2012}}</ref> ڪيترن ئي جديد نوري فائبر نيٽ ورڪن ۾ مواصلات کي مدد ڏيڻ وارو هڪ پروٽوڪول [[ايسنڪرونس ٽرانسفر موڊ]] (ATM) سڏجي ٿو. ATM پروٽوڪول ٻئي پيراگراف ۾ ذڪر ڪيل گڏيل [[ڊيٽا ترسيل]] کي ممڪن بڻائي ٿو. اهو عوامي ٽيليفون نيٽ ورڪن لاءِ مناسب آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو نيٽ ورڪ اندر ڊيٽا لاءِ هڪ رستو قائم ڪري ٿو ۽ ان رستي سان هڪ [[ٽريفڪ معاهدو]] ڳنڍي ٿو. ٽريفڪ معاهدو بنيادي طور صارف ۽ نيٽ ورڪ جي وچ ۾ اهو اتفاق آهي ته نيٽ ورڪ ڊيٽا سان ڪيئن ورتاءُ ڪندو؛ جيڪڏهن نيٽ ورڪ ٽريفڪ معاهدي جون شرطون پوريون نٿو ڪري سگهي، ته اهو رابطو قبول نٿو ڪري. هي ڳالهه اهم آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٽيليفون ڪالون اهڙو معاهدو طئي ڪري سگهن ٿيون، جنهن سان پاڻ لاءِ مستقل بِٽ شرح جي ضمانت حاصل ڪن؛ اهڙي ضمانت سڏ ڪندڙ جي آواز کي حصن ۾ دير ٿيڻ يا مڪمل طور ڪٽجڻ کان بچائي ٿي.<ref>{{cite book | last = Stallings | first = William | edition= 7th intl | title = Data and Computer Communications | url = https://archive.org/details/datacomputercomm00stal_1 | url-access = registration | publisher = Pearson Prentice Hall | year = 2004 | pages = [https://archive.org/details/datacomputercomm00stal_1/page/337 337–66] | isbn = 978-0-13-183311-1 }}</ref> ATM جا مقابلي وارا نظام، جهڙوڪ [[گھڻ-پروٽوڪول ليبل سوئچنگ]] (MPLS)، ساڳيو ڪم ڪن ٿا ۽ اميد ڪئي وڃي ٿي ته مستقبل ۾ ATM جي جاءِ وٺندا.<ref>{{cite web|url=http://www.networkworld.com/columnists/2002/0812edit.html|title=MPLS is the future, but ATM hangs on|archive-url=https://web.archive.org/web/20070706034545/http://www.networkworld.com/columnists/2002/0812edit.html |archive-date=6 July 2007|first=John|last=Dix|website=Network World|year=2002}}</ref><ref>{{cite news|last=Lazar|first=Irwin|title=The WAN Road Ahead: Ethernet or Bust?|url=http://www.telarus.com/industry/the-wan-road-ahead:-ethernet-or-bust.html|access-date=22 February 2011|newspaper=Telecom Industry Updates|date=22 February 2011|archive-date=2 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402021712/http://www.telarus.com/industry/the-wan-road-ahead:-ethernet-or-bust.html|url-status=dead}}</ref> === ريڊيو ۽ ٽيليويزن === {{Main|ريڊيو|ٽيليويزن|نشريات}} [[File:Digital broadcast standards.svg|thumb|upright=1.35|[[ڊجيٽل ٽيليويزن]] جا معيار ۽ دنيا ۾ انهن جي اختيار جو نقشو]] نشرياتي نظام ۾ مرڪزي اعليٰ طاقت وارو [[نشرياتي ٽاور]] هڪ اعليٰ فريڪوئنسي واري [[برقي مقناطيسي لهر]] ڪيترن ئي گهٽ طاقت وارن وصول ڪندڙن ڏانهن موڪليندو آهي. ٽاور مان موڪليل اعليٰ فريڪوئنسي واري لهر کي اهڙي سگنل سان ماڊوليٽ ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ تصويري يا صوتي معلومات شامل هوندي آهي. وصول ڪندڙ پوءِ [[اينٽينا ٽيونر]] ذريعي ان اعليٰ فريڪوئنسي واري لهر کي وصول ڪندو آهي، ۽ [[ڊي ماڊوليٽر]] استعمال ڪري تصويري يا صوتي معلومات وارو سگنل ٻيهر حاصل ڪيو ويندو آهي. نشرياتي سگنل يا ته اينالاگ هوندو آهي (جنهن ۾ سگنل معلومات جي لحاظ کان لڳاتار تبديل ٿيندو رهي ٿو) يا ڊجيٽل هوندو آهي (جنهن ۾ معلومات کي الڳ الڳ عددي قدرن جي صورت ۾ ڪوڊ ڪيو ويندو آهي).<ref name="stallings-intro" /><ref>{{Cite web|date=2000-12-07|title=How Radio Works|url=https://electronics.howstuffworks.com/radio.htm|access-date=2023-02-12|website=HowStuffWorks|language=en-us|archive-date=2 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160102215734/http://www.howstuffworks.com/radio.htm|url-status=live}}</ref> [[نشرياتي ميڊيا]] جي صنعت هن وقت پنهنجي ترقيءَ جي هڪ اهم موڙ تي بيٺل آهي، جتي ڪيترائي ملڪ اينالاگ نشريات مان ڊجيٽل نشريات ڏانهن منتقل ٿي رهيا آهن. اها تبديلي سستا، تيز ۽ وڌيڪ صلاحيت رکندڙ [[انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] تيار ٿيڻ سبب ممڪن ٿي آهي. ڊجيٽل نشريات جو بنيادي فائدو اهو آهي ته اهي روايتي اينالاگ نشريات سان لاڳاپيل ڪيترين ئي خامين کي ختم ڪن ٿيون. ٽيليويزن ۾ ان سان [[وڊيو شور|برف جهڙي تصوير]]، [[ٽيليويزن مداخلت (گھوسٽنگ)|گھوسٽنگ]] ۽ ٻين بگاڙن جو خاتمو ٿئي ٿو. اهي مسئلا اينالاگ ٽرانسميشن جي فطرت سبب پيدا ٿيندا آهن، جتي شور سبب ٿيندڙ تبديليون سڌو سنئون آخري نتيجي ۾ ظاهر ٿينديون آهن. ڊجيٽل ٽرانسميشن ۾ سگنلن کي وصول ٿيڻ وقت الڳ عددي قدرن ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي، تنهن ڪري ننڍيون تبديليون آخري نتيجي تي اثرانداز نه ٿينديون آهن. مثال طور جيڪڏهن ثنائي پيغام 1011 کي سگنل جي شدت [1.0 0.0 1.0 1.0] سان موڪليو وڃي ۽ اهو [0.9 0.2 1.1 0.9] جي شدت سان وصول ٿئي، ته به اهو صحيح طرح 1011 طور ئي ڊيڪوڊ ٿيندو. البت جيڪڏهن شور تمام گهڻو هجي ته ڊيڪوڊ ٿيل پيغام بدلجي سگهي ٿو. [[فارورڊ ايرر ڪوريڪشن]] استعمال ڪندي وصول ڪندڙ ڪجهه بٽ غلطيون درست ڪري سگهي ٿو، پر جيڪڏهن شور حد کان وڌي وڃي ته پيغام ناقابلِ سمجهه ٿي ويندو ۽ ٽرانسميشن ناڪام ٿي سگهي ٿي.<ref>{{Cite web|title=Digital Television in Australia|url=https://www.digitaltv.com.au/|access-date=6 June 2023|website=Digital Television News Australia|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180312123813/https://digitaltv.com.au/|archive-date=12 March 2018}}</ref><ref>{{cite book | last = Stallings | first = William | edition= 7th intl | title = Data and Computer Communications | url = https://archive.org/details/datacomputercomm00stal_1 | url-access = registration | publisher = Pearson Prentice Hall | year = 2004 | isbn = 978-0-13-183311-1 }}</ref> ڊجيٽل ٽيليويزن نشريات ۾ ٽي مقابلي وارا عالمي معيار موجود آهن، جن جي عالمي سطح تي اختيار ٿيڻ جا امڪان آهن. اهي [[ATSC]]، [[ڊي وي بي|DVB]] ۽ [[ISDB]] معيار آهن، ۽ انهن جو عالمي اختيار مٿئين نقشو ۾ ڏيکاريل آهي. اهي ٽيئي معيار وڊيو ڪمپريشن لاءِ [[MPEG-2]] استعمال ڪن ٿا. ATSC آڊيو ڪمپريشن لاءِ [[ڊولبي ڊجيٽل]] AC-3 استعمال ڪري ٿو، ISDB [[ايڊوانسڊ آڊيو ڪوڊنگ]] (MPEG-2 Part 7) استعمال ڪري ٿو، جڏهن ته DVB ۾ آڊيو ڪمپريشن لاءِ ڪو مقرر معيار ناهي، پر عام طور تي [[MPEG-1]] Part 3 Layer 2 استعمال ٿيندو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.dynamix.ca/doc/HDVhandbook1.pdf|title=HDV Technology Handbook|archive-url=https://web.archive.org/web/20060623142640/http://www.dynamix.ca/doc/HDVhandbook1.pdf |archive-date=23 June 2006|website=[[سوني]]|year=2004}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dvb.org/technology/standards_specifications/audio/index.xml|title=Audio |archive-url=https://web.archive.org/web/20060927002250/http://www.dvb.org/technology/standards_specifications/audio/index.xml |archive-date=27 September 2006|website=Digital Video Broadcasting Project|year=2003}}</ref> انهن نظامن ۾ ماڊوليشن جو طريقو پڻ مختلف هوندو آهي. ڊجيٽل آڊيو نشريات ۾ صورتحال وڌيڪ متحد آهي، جتي تقريباً سڀني ملڪن [[ڊجيٽل آڊيو براڊڪاسٽنگ]] (جنهن کي [[يوريڪا 147]] معيار به چيو وڃي ٿو) اختيار ڪيو آهي. رڳو آمريڪا [[HD Radio]] اختيار ڪيو، جيڪو يوريڪا 147 جي ابتڙ [[اِن-بينڊ آن-چينل ٽرانسميشن]] تي ٻڌل آهي، جنهن ۾ ڊجيٽل معلومات روايتي AM يا FM اينالاگ نشريات سان گڏ موڪلي ويندي آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.worlddab.org/cstatus.aspx|title=Status of DAB (US)|archive-url=https://web.archive.org/web/20060721060832/http://www.worlddab.org/cstatus.aspx |archive-date=21 July 2006|website=World DAB Forum|date=March 2005}}</ref> ان جي باوجود جو دنيا ڊجيٽل نشريات ڏانهن منتقل ٿي رهي آهي، اينالاگ ٽيليويزن اڃا به ڪيترن ئي ملڪن ۾ نشر ڪيو وڃي ٿو. آمريڪا هڪ نمايان استثنا هو، جنهن 12 جون 2009ع تي (تمام گهٽ طاقت وارن ٽي وي اسٽيشنن کان سواءِ) اينالاگ ٽيليويزن نشريات مڪمل طور بند ڪري ڇڏي، جڏهن ته ان کان اڳ تبديليءَ جي تاريخ ٻه ڀيرا ملتوي ڪئي وئي هئي.<ref>{{cite news | author=Brian Stelter | title=Changeover to Digital TV Off to a Smooth Start | url=https://www.nytimes.com/2009/06/14/business/media/14digital.html?_r=2&hp | work=New York Times | date=13 June 2009 | access-date=25 February 2017 | archive-date=14 December 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20171214130110/http://www.nytimes.com/2009/06/14/business/media/14digital.html?_r=2&hp | url-status=live }}</ref> ڪينيا پڻ ڪيترين ئي ديرن کان پوءِ ڊسمبر 2014ع ۾ اينالاگ ٽيليويزن نشريات بند ڪئي. رنگين اينالاگ ٽيليويزن لاءِ ٽي معيار استعمال ٿيندا هئا (انهن جي عالمي اختيار جو نقشو [[:File:NTSC-PAL-SECAM.png|هتي]] ڏسو)، جيڪي [[PAL]] (جرمني)، [[NTSC]] (آمريڪا) ۽ [[SECAM]] (فرانس) جي نالن سان سڃاتا وڃن ٿا. اينالاگ ريڊيو لاءِ ڊجيٽل ريڊيو ڏانهن منتقلي وڌيڪ ڏکي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڊجيٽل وصول ڪندڙن جي قيمت وڌيڪ آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.worlddab.org/dabprod.aspx|title=DAB Products|archive-url=https://web.archive.org/web/20060621082027/http://www.worlddab.org/dabprod.aspx |archive-date=21 June 2006|website=World DAB Forum|year=2006}}</ref> اينالاگ ريڊيو ۾ ماڊوليشن لاءِ عام طور تي ايمپليٽيوڊ ماڊوليشن ('''AM''') يا فريڪوئنسي ماڊوليشن ('''FM''') استعمال ڪئي ويندي آهي. [[اسٽيريوفونيڪ آواز|اسٽيريو آواز]] حاصل ڪرڻ لاءِ FM ۾ ايمپليٽيوڊ ماڊوليٽ ٿيل سب ڪيريئر استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته اسٽيريو AM يا [[C-QUAM]] لاءِ ڪواڊريچر ايمپليٽيوڊ ماڊوليشن استعمال ڪئي ويندي آهي. === انٽرنيٽ === [[File:OSI Model v1.svg|upright=1.2|thumb|[[او ايس آءِ حوالو ماڊل]]]] انٽرنيٽ ڪمپيوٽرن ۽ ڪمپيوٽر نيٽ ورڪن جو هڪ عالمي نيٽ ورڪ آهي، جيڪي هڪ ٻئي سان [[انٽرنيٽ پروٽوڪول]] (IP) استعمال ڪندي رابطو ڪن ٿا.<ref>{{Cite web |url=http://www.cnri.reston.va.us/what_is_internet.html |title=What Is The Internet (And What Makes It Work) |first1=Robert |last1=Kahn |first2=Vinton G. |last2=Cerf |website=Corporation for National Research Initiatives (CNRI) |date=December 1999 |url-status=live |access-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170715105113/http://www.cnri.reston.va.us/what_is_internet.html |archive-date=15 July 2017}} Specifically see footnote xv.</ref> انٽرنيٽ تي موجود هر ڪمپيوٽر وٽ هڪ منفرد [[آءِ پي پتو]] هوندو آهي، جنهن جي ذريعي ٻيا ڪمپيوٽر ان ڏانهن معلومات موڪلي سگهن ٿا. اهڙيءَ طرح انٽرنيٽ تي موجود هر ڪمپيوٽر پنهنجي آءِ پي پتي ذريعي ڪنهن به ٻئي ڪمپيوٽر ڏانهن پيغام موڪلي سگهي ٿو. انهن پيغامن ۾ موڪليندڙ ڪمپيوٽر جو آءِ پي پتو پڻ شامل هوندو آهي، جنهن سان ٻه طرفي رابطي جي سهولت پيدا ٿئي ٿي. اهڙيءَ ريت انٽرنيٽ بنيادي طور ڪمپيوٽرن جي وچ ۾ پيغامن جي مٽاسٽا جو هڪ نظام آهي.<ref>{{cite web |url=http://computer.howstuffworks.com/internet-infrastructure.htm |title=How Internet Infrastructure Works |website=Computer.HowStuffWorks.com |year=2007 |author=Jeff Tyson |access-date=22 May 2007 |archive-date=10 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100410162047/http://computer.howstuffworks.com/internet-infrastructure.htm |url-status=live }}</ref> اندازو آهي ته سال 2000ع ۾ ٻه طرفي ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪن مان وهندڙ معلومات جو 51٪ انٽرنيٽ ذريعي منتقل ٿي رهيو هو، جڏهن ته باقي گهڻو حصو (42٪) [[لينڊ لائن ٽيليفون]] ذريعي منتقل ٿيندو هو. 2007ع تائين انٽرنيٽ واضح طور تي غالب ٿي ويو ۽ ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪن مان منتقل ٿيندڙ سموري معلومات جو 97٪ انٽرنيٽ ذريعي وهڻ لڳو، جڏهن ته باقي لڳ ڀڳ 2٪ [[موبائل فون]] ذريعي منتقل ٿيو.<ref name="HilbertLopez2011"/> 2008ع، دنيا جي اندازاً 21.9٪ آبادي کي انٽرنيٽ تائين رسائي حاصل هئي، جنهن ۾ سڀ کان وڌيڪ رسائي اتر آمريڪا (73.6٪)، اوشيانيا/آسٽريليا (59.5٪) ۽ يورپ (48.1٪) ۾ هئي.<ref>{{Cite web|title=World Internet Users and Population Stats|url=https://www.internetworldstats.com/stats.htm|website=Internet World Stats|date=30 June 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20090202142301/http://internetworldstats.com/stats.htm |archive-date=2 February 2009}}</ref> [[براڊبينڊ انٽرنيٽ رسائي]] جي لحاظ کان [[آئس لينڊ]] (26.7٪)، [[ڏکڻ ڪوريا]] (25.4٪) ۽ [[نيدرلينڊز]] (25.3٪) دنيا ۾ اڳواڻ هئا.<ref>{{Cite web |title=OECD Broadband Statistics, December 2005 |url=http://www.oecd.org/document/39/0,2340,en_2649_34225_36459431_1_1_1_1,00.html |website=OECD |archive-url=https://web.archive.org/web/20090106012350/http://www.oecd.org/document/39,0,2340,en_2649_34225_36459431_1_1_1_1,00.html |archive-date=6 January 2009}}</ref> انٽرنيٽ جزوي طور [[رابطي جا پروٽوڪول|رابطي وارن پروٽوڪولن]] جي ڪري ڪم ڪندو آهي، جيڪي اهو طئي ڪن ٿا ته ڪمپيوٽر ۽ رائوٽر هڪ ٻئي سان ڪيئن رابطو ڪن. ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ جي رابطي جي نوعيت اهڙي آهي جو ان ۾ پرت وار (Layered) طريقو اختيار ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ پروٽوڪول اسٽيڪ جا مختلف پروٽوڪول تقريباً هڪ ٻئي کان آزاد نموني ڪم ڪندا آهن. ان سان هيٺين سطح وارن پروٽوڪولن کي مقامي نيٽ ورڪ جي ضرورتن موجب تبديل ڪري سگهجي ٿو، بغير ان جي ته مٿين سطح جا پروٽوڪول متاثر ٿين. ان جو هڪ عملي مثال اهو آهي ته [[ويب برائوزر]] ساڳيو ڪوڊ استعمال ڪندو، ڀلي اهو ڪمپيوٽر [[ايٿرنيٽ]] ذريعي انٽرنيٽ سان ڳنڍيل هجي يا [[وائي فائي]] ذريعي. پروٽوڪولن بابت اڪثر [[او ايس آءِ حوالو ماڊل]] جي لحاظ سان ڳالهايو ويندو آهي، جيڪو 1983ع ۾ عالمي سطح تي هڪجهڙي نيٽ ورڪنگ پروٽوڪول جو مجموعو تيار ڪرڻ جي پهرين ڪوشش طور متعارف ٿيو هو، جيتوڻيڪ اها ڪوشش مڪمل ڪامياب نه ٿي سگهي.<ref>{{Cite web|title=The TCP/IP Guide - History of the OSI Reference Model|url=http://www.tcpipguide.com/free/t_HistoryoftheOSIReferenceModel.htm|first=Charles M.|last=Kozierok|date=2005|access-date=6 June 2023|website=The TCP/IP Guide|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170904204159/http://www.tcpipguide.com/free/t_HistoryoftheOSIReferenceModel.htm |archive-date=4 September 2017 }}</ref> انٽرنيٽ ۾ جڏهن ڊيٽا جا پيڪٽ دنيا جي مختلف حصن مان گذرن ٿا، تڏهن جسماني ذريعو ۽ ڊيٽا لنڪ پروٽوڪول ڪيترائي ڀيرا تبديل ٿي سگهن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ انٽرنيٽ ڪنهن خاص جسماني ذريعو يا ڊيٽا لنڪ پروٽوڪول جي پابندي نٿو رکي. ان ڪري هر مقامي نيٽ ورڪ لاءِ سڀ کان مناسب ميڊيا ۽ پروٽوڪول اختيار ڪيا ويندا آهن. عملي طور گهڻو ڪري بين البراعظمي رابطا نظري فائبر تي [[اسنڪرومس ٽرانسفر موڊ]] (ATM) يا ان جهڙي جديد ٽيڪنالاجي استعمال ڪندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انٽرنيٽ اهڙن رابطن لاءِ عوامي سوئچ ٿيل ٽيليفون نيٽ ورڪ واري بنيادي ڍانچي کي به استعمال ڪري ٿو. نيٽ ورڪ پرت تي [[منطقي پتو|منطقي پتي]] لاءِ [[انٽرنيٽ پروٽوڪول]] (IP) معيار طور اختيار ڪيو ويو آهي. [[ورلڊ وائڊ ويب]] ۾ اهي آءِ پي پتا [[ڊومين نيم سسٽم]] ذريعي انسانن لاءِ پڙهڻ لائق نالن مان حاصل ڪيا ويندا آهن (مثال طور [[گوگل]] جو نالو 72.14.207.99 جهڙي آءِ پي پتي سان ڳنڍيل هوندو آهي). هن وقت انٽرنيٽ پروٽوڪول جو سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ نسخو نسخو چوٿون (IPv4) آهي، پر آهستي آهستي نسخو ڇهون (IPv6) ڏانهن منتقلي جاري آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.microsoft.com/technet/itsolutions/network/ipv6/introipv6.mspx|title=Introduction to IPv6|archive-url=https://web.archive.org/web/20081013065951/http://www.microsoft.com/technet/itsolutions/network/ipv6/introipv6.mspx |archive-date=13 October 2008|website=[[Microsoft Corporation]]|date=February 2006}}</ref> ٽرانسپورٽ پرت تي گهڻو ڪري رابطو يا ته [[ٽرانسميشن ڪنٽرول پروٽوڪول]] (TCP) يا [[يوزر ڊيٽاگرام پروٽوڪول]] (UDP) ذريعي ٿيندو آهي. TCP تڏهن استعمال ڪيو ويندو آهي جڏهن اهو ضروري هجي ته موڪليل هر پيغام سامهون واري ڪمپيوٽر تائين لازمي پهچي، جڏهن ته UDP تڏهن استعمال ٿيندو آهي جڏهن پيغام جو هر حالت ۾ پهچڻ ضروري نه هجي. TCP ۾ جيڪڏهن پيڪٽ گم ٿي وڃن ته انهن کي ٻيهر موڪليو ويندو آهي ۽ صحيح ترتيب سان مٿين پرتن ڏانهن پهچايو ويندو آهي. ان جي ابتڙ UDP ۾ نه ته گم ٿيل پيڪٽ ٻيهر موڪليا ويندا آهن ۽ نه ئي انهن جي ترتيب بحال ڪئي ويندي آهي. TCP ۽ UDP ٻنهي پيڪٽن ۾ [[TCP ۽ UDP پورٽ نمبرن جي فهرست|پورٽ نمبر]] شامل هوندا آهن، جيڪي اهو طئي ڪن ٿا ته پيڪٽ کي ڪهڙي ايپليڪيشن يا [[عمل (ڪمپيوٽنگ)|عمل]] سنڀاليندو.<ref>Stallings, pp. 683–702.</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ ڪجهه ايپليڪيشن پروٽوڪول مخصوص پورٽ استعمال ڪندا آهن، تنهن ڪري نيٽ ورڪ منتظم ٽرئفڪ کي مخصوص گهرجن مطابق منظم ڪري سگهن ٿا، جهڙوڪ ڪنهن خاص پورٽ ڏانهن ويندڙ ٽرئفڪ کي روڪي انٽرنيٽ رسائي محدود ڪرڻ يا ڪجهه ايپليڪيشنن کي [[وين آپٽيمائيزيشن|ترجيح]] ڏيڻ. ٽرانسپورٽ پرت کان مٿي ڪجهه اهڙا پروٽوڪول به استعمال ٿيندا آهن، جيڪي تقريباً سيشن ۽ پريزنٽيشن پرت سان واسطو رکن ٿا، جن ۾ خاص طور [[سڪيور ساڪيٽس ليئر]] (SSL) ۽ [[ٽرانسپورٽ ليئر سڪيورٽي]] (TLS) شامل آهن. اهي پروٽوڪول يقيني بڻائين ٿا ته ٻن ڌرين جي وچ ۾ منتقل ٿيندڙ ڊيٽا مڪمل طور رازداري سان محفوظ رهي.<ref>T. Dierks and C. Allen, The TLS Protocol Version 1.0, RFC 2246, 1999.</ref> ايپليڪيشن پرت تي ڪيترائي اهڙا پروٽوڪول آهن، جن سان انٽرنيٽ استعمال ڪندڙ روزمره واقف هوندا آهن، جهڙوڪ [[ايڇ ٽي ٽي پي]] (ويب برائوزنگ)، [[POP3]] (اي ميل)، [[ايف ٽي پي]] (فائيل منتقلي)، [[آء آر سي]] (انٽرنيٽ چيٽ)، [[بٽ ٽورينٽ]] (فائيل شيئرنگ) ۽ [[ايڪس ايم پي پي]] (فوري پيغام رساني). [[وائس اوور انٽرنيٽ پروٽوڪول]] (VoIP) ڊيٽا پيڪٽن کي [[هم وقتي]] آواز واري رابطي لاءِ استعمال ڪرڻ جي سهولت فراهم ڪري ٿو. اهڙن پيڪٽن کي آواز وارا پيڪٽ طور نشان لڳايو ويندو آهي، ۽ نيٽ ورڪ منتظم انهن کي ترجيح ڏئي سگهن ٿا ته جيئن حقيقي وقت واري گفتگو تي ٻين قسمن جي ڊيٽا (جهڙوڪ فائيل منتقلي يا اي ميل) جي ڀيٽ ۾ گهٽ اثر پوي. بهرحال، اهڙي ترجيح صرف انهن نيٽ ورڪن ۾ مؤثر هوندي آهي، جتي ڪافي گنجائش موجود هجي ۽ ترجيحي نظام فعال هجي، جهڙوڪ خانگي ڪارپوريٽ نيٽ ورڪ. عام انٽرنيٽ تي اهڙو انتظام هر هنڌ موجود نه هوندو آهي، تنهن ڪري خانگي نيٽ ورڪ ۽ عوامي انٽرنيٽ تي VoIP ڪالن جي معيار ۾ نمايان فرق ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web|url= http://www.telecomsadvice.org.uk/infosheets/voip_voice_over_internet_protocol_and_internet_telephony.htm|title= VoIP, Voice over Internet Protocol and Internet telephone calls|last= Multimedia|first= Crucible|date= 7 May 2011|access-date= 30 June 2011|archive-date= 24 January 2018|archive-url= https://web.archive.org/web/20180124045522/http://www.telecomsadvice.org.uk/infosheets/voip_voice_over_internet_protocol_and_internet_telephony.htm|url-status= live}}</ref> == پڻ ڏسندا == * [[ڏور ربطيات جي تاريخ]] == خارجي ڳنڍڻا == ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:انجنيئرنگ جا شعبا]] [[زمرو:ٽيليڪميونيڪيشن]] [[زمرو:ربطيات]] [[زمرو:ميڊيا ٽيڪنالاجي]] izntgf23ya5m41s3bjqhfl22cez1iq3 390625 390624 2026-07-02T19:55:37Z Intisar Ali 8681 390625 wikitext text/x-wiki {{Short description|برقي يا اليڪٽرانڪ ذريعن وسيلي معلومات جي ترسيل}} [[فائل:Erdfunkstelle Raisting 2.jpg|thumb|[[جرمني]] جي [[باويريا]] صوبي جي [[رائسٽنگ]] ۾ سيٽلائيٽ مواصلات جي سڀ کان وڏي مرڪز تي [[سيٽلائيٽ مواصلات]] جي اينٽينا]] [[فائل:Internet map 1024.jpg|thumb|[[اوپٽي پراجيڪٽ]] پاران [[انٽرنيٽ]] جي هڪ حصي مان گذرندڙ مختلف رستن جي بصري نمائش]] '''ٽيلي ڪميونيڪيشن''' ('''Telecommunication''')، جنهن کي اڪثر جمع جي صورت ۾ يا مختصر طور '''ٽيليڪام''' پڻ چيو ويندو آهي، [[معلومات]] کي ڊگهي فاصلي تي [[برق]]ي يا [[اليڪٽرانڪس|اليڪٽرانڪ]] ذريعن وسيلي منتقل ڪرڻ جو عمل آهي، جيڪو عام طور ڪيبلن، [[ريڊيو لهر]]ن يا ٻين مواصلاتي ٽيڪنالاجين ذريعي انجام ڏنو ويندو آهي. اهي ترسيلي وسيلا [[مواصلاتي چينل]]ن ۾ ورهايا ويندا آهن، جيڪي [[ملٽي پليڪسنگ]] جي ذريعي هڪ ئي وسيلي تي ڪيترن ئي هم وقت [[مواصلاتي سيشن]]ن جي ترسيل کي ممڪن بڻائيندا آهن. اوڻيهين، ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ دوران ايجاد ٿيل ڊگهي فاصلي واريون ٽيڪنالاجيون عام طور برقي توانائي استعمال ڪنديون آهن، جن ۾ [[برقي تاربرقي]]، [[ٽيليفون]]، [[ٽيليويزن]] ۽ [[ريڊيو]] شامل آهن. شروعاتي [[ٽيليڪميونيڪيشن ڄار]]ن ۾ سگنلن جي ترسيل لاءِ ڌاتي تارون استعمال ٿينديون هيون. اهي ڄار ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين [[تاربرقي]] ۽ ٽيليفوني لاءِ استعمال ٿيندا رهيا. ويهين صديءَ جي پهرئين ڏهاڪي ۾ [[بي تار مواصلات]] جي ميدان ۾ هڪ وڏو انقلاب آيو، جنهن ۾ [[ريڊيو مواصلات]] بابت [[گوليئلمو مارڪوني]] جون اهم ڪاميابيون شامل هيون، جنهن تي کيس 1909ع جو [[فزڪس ۾ نوبل انعام]] مليو. برقي ۽ اليڪٽرانڪ ٽيليڪميونيڪيشن جي ٻين ابتدائي اڳواڻن ۾ [[چارلس ويٽ اسٽون]] ۽ [[سيميوئل مورس]] (تاربرقي جا گڏيل موجد)، [[انٽونيو ميوچي]]، [[فلپ رائيس]]، [[اليشا گري]] ۽ [[اليگزينڊر گراهم بيل]] (ٽيليفون جا موجد ۽ ترقي ڏيندڙ)، [[ايڊون آرمسٽرانگ]] ۽ [[لي ڊي فاريسٽ]] (ريڊيو جا موجد)، ۽ [[ولاديمير زوورڪِن]]، [[جان لوگي بيئرڊ]] ۽ [[فائلو فارنسورٿ]] (ٽيليويزن جا موجد) شامل آهن. 1960ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ڊجيٽل ٽيڪنالاجين جي تيزي سان واڌ سبب [[آواز]]ي مواصلات کي آهستي آهستي ڊيٽا جي ترسيل سان گڏايو ويو. ڌاتي وسيلي جي طبعياتي حدن [[آپٽيڪل فائبر]] جي ترقي کي هٿي ڏني.<ref name=":11">{{Cite web|title=How does a Gigabit Passive Optical Network (GPON) work?|url=https://www.eib.org/en/stories/what-is-gpon|access-date=7 June 2021|website=European Investment Bank|language=en|archive-date=7 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210607144149/https://www.eib.org/en/stories/what-is-gpon|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|author1=National Research Council |url=https://www.nap.edu/read/11711/chapter/3|year=2006|doi=10.17226/11711|isbn=978-0-309-10265-0|language=en|access-date=25 June 2021|archive-date=23 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210623221636/https://www.nap.edu/read/11711/chapter/3|url-status=live |title=Renewing U.S. Telecommunications Research |bibcode=2006nap..book11711N }}</ref><ref>{{Cite web|last=Cyphers|first=Bennett|date=16 October 2019|title=The Case for Fiber to the Home, Today: Why Fiber is a Superior Medium for 21st Century Broadband|url=https://www.eff.org/wp/case-fiber-home-today-why-fiber-superior-medium-21st-century-broadband|access-date=7 June 2021|website=Electronic Frontier Foundation|language=en|archive-date=3 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603233817/https://www.eff.org/wp/case-fiber-home-today-why-fiber-superior-medium-21st-century-broadband|url-status=live}}</ref> [[انٽرنيٽ]]، جيڪا ڪنهن هڪ مخصوص وسيلي تي دارومدار نٿي رکي، انفرادي استعمال ڪندڙن کي عالمي سطح تي خدمتن تائين رسائي فراهم ڪئي آهي ۽ مواصلات ۾ هنڌ ۽ وقت جون حدون وڌيڪ گهٽائي ڇڏيون آهن. == وصف == 1932ع ۾ [[آئي ٽي يو مڪمل اختيار ڪانفرنس|مڪمل اختيار ٽيليگراف ڪانفرنس]] ۽ ميڊرڊ ۾ ٿيل بين الاقوامي ريڊيو ٽيليگراف ڪانفرنس دوران ٻنهي تنظيمن گڏجي [[بين الاقوامي ٽيليڪميونيڪيشن يونين]] (ITU) جوڙي.<ref>{{cite web |title=International Telegraph Conference (Madrid, 1932) |url=https://www.itu.int/en/history/Pages/PlenipotentiaryConferences.aspx?conf=4.5 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230108011921/https://www.itu.int/en/history/Pages/PlenipotentiaryConferences.aspx?conf=4.5 |archive-date=8 January 2023 |access-date=8 January 2023 |publisher=ITU}}</ref> هنن ''ٽيليڪميونيڪيشن'' جي وصف هن ريت ڪئي: "تار، بي تار يا برقي سگنلنگ يا بصري سگنلنگ جي ٻين نظامن يا عملن وسيلي نشانين، سگنلن، تحرير، فيڪسيملين ۽ هر قسم جي آوازن جي ڪا به ٽيليگرافڪ يا ٽيليفونڪ مواصلات." بعد ۾ [[آئي ٽي يو ريڊيو ضابطا]] جي آرٽيڪل 1.3 تحت اها وصف ٻيهر تصديق ڪئي وئي، جنهن ۾ ان کي "نشانين، سگنلن، تحريرن، تصويرن، آوازن يا ڪنهن به نوعيت جي ڄاڻ جي ڪا به ترسيل، اخراج يا وصولي، جيڪا [[تار]]، ريڊيو، بصري يا ٻين برقي مقناطيسي نظامن وسيلي ڪئي وڃي" قرار ڏنو ويو.<ref>{{Cite web |date=2026-05-11 |title=Communication vs Telecommunications vs Data Communication: Best CCNA Guide on Key Differences in 3 Terms - The Cyber Skills |url=https://thecyberskills.com/communication-vs-telecommunications-vs-data-communication/ |access-date=2026-06-14 |language=en-US}}</ref> انهيءَ ڪري آهستي رفتار واريون مواصلاتي ٽيڪنالاجيون، جهڙوڪ [[ٽپال]] ۽ [[هوا-دٻاءُ نليون]]، ٽيليڪميونيڪيشن جي وصف ۾ شامل ناهن.<ref>{{citation |title=ITU Radio Regulations |title-link=ITU Radio Regulations |date=2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150319031957/https://www.itu.int/dms_pub/itu-s/oth/02/02/S02020000244501PDFE.PDF |archive-date=19 March 2015 |chapter=Article 1.3 |chapter-url=https://www.itu.int/dms_pub/itu-s/oth/02/02/S02020000244501PDFE.PDF |publisher=[[International Telecommunication Union]]}}</ref><ref>Constitution and Convention of the International Telecommunication Union, Annex (Geneva, 1992)</ref> ''ٽيليڪميونيڪيشن'' اصطلاح 1904ع ۾ فرانسيسي انجنيئر ۽ ناول نگار [[ايڊوار ايسٽونيئي]] وضع ڪيو، جنهن ان جي وصف "بجلي وسيلي خيال جي پري کان ترسيل" طور ڪئي.<ref>{{cite web|first=Jean-Marie|last=Dilhac|url=http://www.ieee.org/portal/cms_docs_iportals/iportals/aboutus/history_center/conferences/che2004/Dilhac.pdf|title=From tele-communicare to Telecommunications|website=[[Institute of Electrical and Electronics Engineers]] (IEEE) |archive-url=https://web.archive.org/web/20101202232403/http://www.ieee.org/portal/cms_docs_iportals/iportals/aboutus/history_center/conferences/che2004/Dilhac.pdf |archive-date=2 December 2010|year=2004}}</ref> ٽيليڪميونيڪيشن هڪ مرڪب اسم آهي، جيڪو يوناني اڳياڙي ''tele-'' (τῆλε)، جنهن جي معنيٰ "پري"، "دور" يا "فاصلي تي" آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=tele-&allowed_in_frame=0|title=Online Etymology Dictionary|access-date=19 August 2016|archive-date=25 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161225225345/http://www.etymonline.com/index.php?term=tele-&allowed_in_frame=0|url-status=live}}</ref> ۽ لاطيني فعل ''ڪميونيڪيئر''، جنهن جي معنيٰ "ونڊڻ" آهي، مان ٺهيل آهي.<ref name="oxford">{{cite web |url=http://oxforddictionaries.com/definition/english/telecommunication?view=uk |title=Telecommunication |work=Oxford Dictionaries |publisher=Oxford University Press |access-date=28 February 2013 |archive-date=30 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130430020541/http://oxforddictionaries.com/definition/english/telecommunication?view=uk |url-status=dead }}</ref><ref>''Telecommunication'', ''tele-'' and ''communication'', [[New Oxford American Dictionary]] (2nd edition), 2005.</ref> ''ڪميونيڪيشن'' لفظ انگريزيءَ ۾ پهريون ڀيرو چوڏهين صديءَ جي آخر ۾ استعمال ٿيو. اهو پراڻي فرانسيسي لفظ ''ڪومونيڪاسيون'' مان آيو، جيڪو لاطيني ''ڪميونيڪيشنم'' مان نڪتل آهي؛ اهو ''ڪميونيڪيئر'' جي ماضي واري جز جي بنياد مان ٺهيل عمل جو اسم آهي، جنهن جي معنيٰ "ونڊڻ، ورهائڻ، اطلاع ڏيڻ، گڏ ڪرڻ، شامل ڪرڻ" آهي، ۽ لفظي معنيٰ "عام ڪرڻ" آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=communication&allowed_in_frame=0|title=communication |website=Online Etymology Dictionary|access-date=19 August 2016|archive-date=14 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160914041535/http://www.etymonline.com/index.php?term=communication&allowed_in_frame=0|url-status=live}}</ref> == تاريخ == {{further|ٽيليڪميونيڪيشن جي تاريخ}} تاريخ دوران ڊگهي مفاصلي واري رابطي لاءِ ڪيترائي [[ترسيل وسيلا]] استعمال ڪيا ويا آهن، جن ۾ [[دونهين جا اشارا]]، [[مشعلون]]، [[سيميفور ٽيليگراف]]، [[اشارتي جهنڊا]]، بصري [[هيليوگراف]]، [[برقي تار]]ون، ۽ [[برقي مقناطيسي سگنل]] منتقل ڪرڻ لاءِ خالي فضا شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=Telecommunications and Networking |url=https://courses.aiu.edu/Telecommunications%20and%20Networking/SEC%201/SEC%201.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250110094619/https://courses.aiu.edu/Telecommunications%20and%20Networking/SEC%201/SEC%201.pdf |archive-date=10 January 2025 |access-date=14 June 2026 |website=Atlantic International University}}</ref> === برقي ۽ اليڪٽرانڪ دور کان اڳ === [[فائل:OptischerTelegraf.jpg|upright|thumb|[[ڪلاڊ شاپ]] جي [[سيميفور ٽاور]]ن مان هڪ جي نقل]] ڊگهي مفاصلي وارو رابطو بجلي ۽ برقي مقناطيسيت جي دريافت کان گهڻو اڳ استعمال ٿيندو هو، جنهن بعد [[ٽيليڪميونيڪيشن]] جي ايجاد ممڪن ٿي.<ref>{{Cite web |last=Wheeler |first=Heather |title=The evolution of long distance communication |url=https://www.hebronhawkeye.com/entertainment/2023/01/18/the-evolution-of-long-distance-communication/ |access-date=2026-06-14 |website=The Hawk Eye}}</ref> ان کان اڳ فاصلي تي رابطي لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪيترن ئي ذهين طريقن مان ڪجهه هتي بيان ڪيا ويا آهن. [[ڪبوتر پيغام رسان]] تاريخ دوران مختلف تهذيبن طرفان استعمال ڪيا ويا. [[ڪبوتر ٽپال]] جون پاڙون [[فارس]] ۾ هيون، جنهن کي پوءِ رومنن پنهنجي فوجي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو. [[فرونٽينس]] جي دعويٰ موجب [[جوليس سيزر]] [[گال]] جي فتح دوران ڪبوترن کي پيغام رسان طور استعمال ڪيو.<ref name="Levi">{{cite book |last=Levi |first=Wendell |title= The Pigeon|year= 1977|publisher= Levi Publishing Co, Inc|location= Sumter, SC|isbn=978-0-85390-013-9 }}</ref> [[يوناني]] پڻ [[قديم اولمپڪ رانديون|اولمپڪ رانديون]] جي فاتحن جا نالا مختلف شهرن ڏانهن ڪبوترن ذريعي موڪليندا هئا.<ref>{{cite book | last =Blechman | first =Andrew | title =Pigeons-The fascinating saga of the world's most revered and reviled bird. | publisher =University of Queensland Press | year =2007 | location =St Lucia, Queensland | url =http://www.uqp.uq.edu.au/book_details.php?id=9780702236419 | isbn =978-0-7022-3641-9 | url-status=dead | archive-url =https://web.archive.org/web/20080514003720/http://www.uqp.uq.edu.au/book_details.php?id=9780702236419 | archive-date =14 May 2008 | df =dmy-all }}</ref> اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ ڊچ حڪومت اهو نظام [[جاوا]] ۽ [[سوماترا]] ۾ استعمال ڪيو. 1849ع ۾ [[پال جوليس روئٽر]] [[آخن]] ۽ [[برسلز]] جي وچ ۾ اسٽاڪ مارڪيٽ جون قيمتون موڪلڻ لاءِ ڪبوترن جي خدمت شروع ڪئي، جيڪا ٽيليگرافي رابطو مڪمل ٿيڻ تائين هڪ سال جاري رهي.<ref>{{cite news| title =Chronology: Reuters, from pigeons to multimedia merger| newspaper =Reuters| url =https://www.reuters.com/article/rbssTechMediaTelecomNews/idUSL1849100620080219| format =Web article| access-date =21 February 2008| date =19 February 2008| archive-date =26 March 2008| archive-url =https://web.archive.org/web/20080326192232/http://www.reuters.com/article/rbssTechMediaTelecomNews/idUSL1849100620080219| url-status =live}}</ref> وچئين دور ۾ [[مشعلن]] جون زنجيرون عام طور ٽڪرين جي چوٽين تي اشارا پهچائڻ لاءِ استعمال ٿينديون هيون. انهن جو هڪ وڏو نقصان اهو هو ته اهي صرف هڪ بِٽ معلومات منتقل ڪري سگهنديون هيون، تنهنڪري پيغام جي معنيٰ، جهڙوڪ "دشمن نظر اچي ويو آهي"، اڳواٽ طئي ٿيل هوندي هئي. انهن جي استعمال جو هڪ مشهور مثال [[اسپيني آرماڊا]] دوران ملي ٿو، جڏهن مشعلن جي زنجير [[پليموٿ]] کان [[لنڊن]] تائين خبرداريءَ جو اشارو پهچايو.<ref>{{cite web | first=David | last=Ross | url=http://www.britainexpress.com/History/tudor/armada.htm | title=The Spanish Armada | archive-url=https://web.archive.org/web/20200104142345/https://www.britainexpress.com/History/tudor/armada.htm | archive-date=4 January 2020 | website=Britain Express | access-date=October 1, 2007}}</ref> 1792ع ۾ فرانسيسي انجنيئر [[ڪلاڊ شاپ]] [[ليل]] ۽ پيرس جي وچ ۾ پهريون مستقل بصري [[ٽيليگرافي]] نظام (يا [[سيميفور لائين]]) قائم ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://chappe.ec-lyon.fr/|archive-url=https://web.archive.org/web/20040409014107/http://chappe.ec-lyon.fr/|title=Les Télégraphes Chappe|archive-date=2004-04-09|website=Cédrick Chatenet|location=l'Ecole Centrale de Lyon|year=2003}}</ref> پر سيميفور نظام لاءِ ماهر آپريٽرن ۽ هر ڏهه کان ٽيهه ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي مهانگا ٽاور گهربل هوندا هئا. برقي ٽيليگراف سان مقابلي جي نتيجي ۾ ان جي آخري تجارتي لائين 1880ع ۾ بند ڪئي وئي.<ref>{{cite web|url=http://www.itu.int/itudoc/gs/promo/tsb/88192.pdf|title=CCIT/ITU-T 50 Years of Excellence|archive-url=https://web.archive.org/web/20200212173522/https://www.itu.int/itudoc/gs/promo/tsb/88192.pdf|archive-date=12 February 2020|website=International Telecommunication Union|year=2006}}</ref> === ٽيليگراف ۽ ٽيليفون === {{main|ٽيليگرافي|ٽيليفوني}} 25 جولاءِ 1837ع تي پهريون تجارتي [[برقي ٽيليگراف]] انگريز موجد سر [[وليم فوٿرگل ڪوڪ]] ۽ انگريز سائنسدان سر [[چارلس ويٽسٽون]] پاران پيش ڪيو ويو.<ref>{{cite book|first=William|last=Brockedone|title=Cooke and Wheatstone and the Invention of the Electric Telegraph|date=11 March 2013|publisher=Routledge |isbn=9780415846783}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/technology/connecting-britain/first-electric-telegraph/|title=Who made the first electric telegraph communications?|work=The Telegraph|access-date=7 August 2017|language=en-GB|archive-date=8 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808003926/http://www.telegraph.co.uk/technology/connecting-britain/first-electric-telegraph/|url-status=live}}</ref> ٻنهي موجدن پنهنجي اوزار کي نئين ايجاد بدران ”موجوده برقي مقناطيسي ٽيليگراف ۾ هڪ سڌارو“ قرار ڏنو.<ref>{{cite web|url=https://www.du.edu/~jcalvert/tel/morse/morse.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20010616184336/https://www.du.edu/~jcalvert/tel/morse/morse.htm|archive-date=2001-06-16|title=The Electromagnetic Telegraph|first=J. B.|last=Calvert|date=19 May 2004}}</ref> [[سيميوئل مورس]] به آزاديءَ سان برقي ٽيليگراف جو هڪ نمونو تيار ڪيو، جنهن جو هن 2 سيپٽمبر 1837ع تي ڪامياب نه ٿيندڙ مظاهرو ڪيو. [[مورس ڪوڊ|سندس ڪوڊ]] ويٽسٽون جي اشارتي طريقي جي ڀيٽ ۾ هڪ اهم ترقي هئي. پهرين [[ائٽلانٽڪ سمنڊ پار ٽيليگراف ڪيبل]] 27 جولاءِ 1866ع تي ڪاميابي سان مڪمل ڪئي وئي، جنهن سان پهريون ڀيرو ائٽلانٽڪ سمنڊ پار ٽيليڪميونيڪيشن ممڪن ٿي.<ref>{{cite web|url=http://www.sil.si.edu/digitalcollections/hst/atlantic-cable/|title=The Atlantic Cable |via=Smithsonian Libraries |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701144122/http://www.sil.si.edu/digitalcollections/hst/atlantic-cable/|archive-date=1 July 2017|website=Bern Dibner|publisher=Burndy Library Inc.|year=1959}}</ref> [[انتونيو ميوچي]] جي ”ڳالهائيندڙ ٽيليگراف“ ۽ [[يوهان فلپ رائس]] جي ''Telefon'' تي ابتدائي ڪوششن کان پوءِ، روايتي ٽيليفون جو پيٽنٽ [[اليگزينڊر گراهم بيل|اليگزينڊر بيل]] فيبروري 1876ع ۾ داخل ڪرايو (صرف ڪجهه ڪلاڪ اڳ [[ايليشا گري]] ساڳئي قسم جي اوزار لاءِ [[پيٽنٽ ڪيويٽ]] داخل ڪئي هئي).<ref>"[https://www.loc.gov/everyday-mysteries/technology/item/who-is-credited-with-inventing-the-telephone/ Who is credited with inventing the telephone?]", published 2022-02-22, updated 2024-9-12. Science Reference Section, Library of Congress.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.oberlin.edu/external/EOG/OYTT-images/ElishaGray.html|title=Elisha Gray|archive-url=https://web.archive.org/web/20170628164416/http://www2.oberlin.edu/external/EOG/OYTT-images/ElishaGray.html|archive-date=28 June 2017|website=Oberlin College Archives|publisher=Electronic Oberlin Group|year=2006}}</ref> پهرين تجارتي ٽيليفون خدمتون [[بيل ٽيليفون ڪمپني]] پاران 1878ع ۽ 1879ع ۾ ائٽلانٽڪ جي ٻنهي ڪنارن تي [[نيو هيون]] ۽ [[لنڊن]] شهرن ۾ قائم ڪيون ويون.<ref>{{cite web|url=http://www.connected-earth.com/Galleries/Telecommunicationsage/Thetelephone/index.htm|title=Connected Earth: The telephone|archive-url=https://web.archive.org/web/20060822104544/http://www.connected-earth.com/Galleries/Telecommunicationsage/Thetelephone/index.htm|archive-date=22 August 2006|publisher=BT|year=2006}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.att.com/history/milestones.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20030114033744/https://www.att.com/history/milestones.html|title=History of AT&T|archive-date=2003-01-14|website=AT&T}}</ref> === ريڊيو ۽ ٽيليويزن === {{main|ريڊيو|ٽيليويزن}} 1894ع ۾ اطالوي موجد [[گوليئلمو مارڪوني]] نئين دريافت ٿيل [[ريڊيو لهر]]ن جي اصول تي ٻڌل بي تار رابطي جي ترقي شروع ڪئي، ۽ 1901ع تائين هن اهو ثابت ڪري ڏيکاريو ته اهي لهرون ائٽلانٽڪ سمنڊ پار به موڪلي سگهجن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.teslasociety.com/biography.htm|title=Tesla Biography|archive-url=https://web.archive.org/web/20160114205727/http://www.teslasociety.com/biography.htm |archive-date=14 January 2016|first=Ljubo|last=Vujovic|website=Tesla Memorial Society of New York|year=1998}}</ref> اهو ريڊيو ذريعي [[بي تار ٽيليگرافي]] جي شروعات هئي. 17 ڊسمبر 1902ع تي [[مارڪوني اسٽيشن (گليس بي، نووا اسڪوٽيا)|ڪينيڊا جي نووا اسڪوٽيا صوبي جي گليس بي ۾ مارڪوني اسٽيشن]] تان موڪليل پيغام اتر آمريڪا کان ائٽلانٽڪ پار پهچندڙ دنيا جو پهريون ريڊيو پيغام بڻيو. 1904ع ۾ هڪ تجارتي خدمت قائم ڪئي وئي، جيڪا رڪنيت رکندڙ جهازن ڏانهن هر رات خبرن جا خلاصا موڪليندي هئي، ۽ اهي جهاز انهن کي پنهنجي اندروني اخبارن ۾ شامل ڪندا هئا.<ref>{{Cite web|title=TR Center - Talking Across the Ocean|url=https://www.theodorerooseveltcenter.org/Blog/Item/Talking%20Across%20the%20Ocean|access-date=2021-03-12|website=www.theodorerooseveltcenter.org|archive-date=17 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417162827/https://www.theodorerooseveltcenter.org/Blog/Item/Talking%20Across%20the%20Ocean|url-status=live}}</ref> [[پهرين عالمي جنگ]] فوجي رابطن لاءِ ريڊيو جي ترقي کي تيز ڪيو. جنگ کان پوءِ 1920ع واري ڏهاڪي ۾ تجارتي [[اي ايم نشريات]] شروع ٿي، جيڪا تفريح ۽ خبرن جو هڪ اهم عوامي ذريعو بڻجي وئي. [[ٻي عالمي جنگ]] وري جهازن ۽ زميني فوجي رابطن، ريڊيو نيويگيشن ۽ ريڊار جي جنگي ضرورتن سبب ريڊيو جي ترقي کي وڌيڪ تيز ڪيو.<ref>{{cite book|isbn=9781118104644|last=Thompson|first=R.J. Jr.|year=2011|title=Crystal Clear: The Struggle for Reliable Communications Technology in World War II|location=Hoboken, NJ|publisher=Wiley}}</ref> ريڊيو جي [[ايف ايم نشريات|اسٽيريو ايف ايم نشريات]] جي ترقي آمريڪا ۾ 1930ع واري ڏهاڪي ۽ برطانيا ۾ 1940ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ٿي،<ref name="BBC1946">{{cite web |title=Report 1946-04 – Frequency Modulation |url=https://www.bbc.co.uk/rd/publications/rdreport_1946_04 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200103173115/https://www.bbc.co.uk/rd/publications/rdreport_1946_04 |archive-date=2020-01-03 |access-date=2020-01-03 |website=BBC Research & Development|date=January 1946 }}</ref> ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ان اي ايم کي غالب تجارتي معيار طور گهڻي حد تائين تبديل ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite book | isbn=9781623566654 | last1=Théberge | first1=P. | last2=Devine | first2=K. | last3=Everrett | first3=T | year=2015 | title=Living Stereo: Histories and Cultures of Multichannel Sound | location=New York | publisher=Bloomsbury Publishing}}</ref> 25 مارچ 1925ع تي [[جان لوگي بيئرڊ]] لنڊن جي [[سيلفرجز]] ڊپارٽمينٽل اسٽور ۾ هلندڙ تصويرن جي ترسيل جو مظاهرو ڪيو. بيئرڊ جو اوزار [[پال نپڪو]] جي [[نپڪو ڊسڪ]] تي ٻڌل هو، تنهنڪري اهو [[ميڪانيڪي ٽيليويزن]] جي نالي سان مشهور ٿيو. اهو نظام [[برٽش براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]] پاران 30 سيپٽمبر 1929ع کان شروع ڪيل تجرباتي نشريات جو بنياد بڻيو.<ref>{{cite web|url=http://www.mztv.com/newframe.asp?content=http://www.mztv.com/pioneers.html | title=The Pioneers | archive-url=https://web.archive.org/web/20130514070220/http://www.mztv.com/newframe.asp?content=http%3A%2F%2Fwww.mztv.com%2Fpioneers.html | archive-date=14 May 2013 | website=MZTV Museum of Television | year=2006}}</ref> === ويڪيوم ٽيوب === {{main|ويڪيوم ٽيوب}} ويڪيوم ٽيوبون ڪيترن ئي بنيادي برقياتي عملن، جهڙوڪ سگنلن جي [[طاقت واڌارو|طاقت واڌاري]] ۽ برقي رو جي [[سڌارڻ (برقيات)|سڌارڻ]] لاءِ گرم [[گرم ڪيٿوڊ|ڪيٿوڊ]] مان نڪرندڙ [[ٿرميونڪ اخراج]] ٿيندڙ اليڪٽرانن کي استعمال ڪنديون آهن.<ref>{{Cite news |title=Electron tube {{!}} Vacuum Tubes, Cathode Rays, & Applications {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/technology/electron-tube |access-date=2026-06-14 |work=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> سڀ کان سادي ويڪيوم ٽيوب، يعني [[ڊائيوڊ]]، جيڪا 1904ع ۾ [[جان ايمبروز فليمنگ]] ايجاد ڪئي، رڳو هڪ گرم اليڪٽران خارج ڪندڙ ڪيٿوڊ ۽ هڪ اينوڊ تي مشتمل هوندي آهي. اليڪٽران هن اوزار ۾ صرف هڪ طرف، يعني ڪيٿوڊ کان اينوڊ ڏانهن وهي سگهن ٿا. ٽيوب اندر هڪ يا وڌيڪ [[ضابطو ڄاري]] شامل ڪرڻ سان ڪيٿوڊ ۽ اينوڊ جي وچ ۾ وهندڙ برقي رو کي ڄاري يا ڄارين تي لاڳو ٿيل وولٽيج ذريعي ڪنٽرول ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite web|last=Hoddeson|first=L|title=The Vacuum Tube|url=https://www.pbs.org/transistor/science/events/vacuumt.html|publisher=PBS|access-date=6 May 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120415063342/http://www.pbs.org/transistor/science/events/vacuumt.html | archive-date=15 April 2012}}</ref> اهي اوزار ويهين صديءَ جي پهرين اڌ دوران برقي سرڪٽن جو بنيادي حصو بڻيا ۽ ريڊيو، ٽيليويزن، ريڊار، [[آواز جي رڪارڊنگ ۽ ٻيهر پيداوار]]، ڊگهي فاصلي وارن ٽيليفون نيٽ ورڪن، ۽ اينالاگ توڙي شروعاتي ڊجيٽل [[ڪمپيوٽر]]ن جي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. جيتوڻيڪ ڪجهه شعبن ۾ اڳ ئي [[اسپارڪ گيپ ٽرانسميٽر]] ۽ [[ميڪانيڪي ڪمپيوٽر]] جهڙيون ٽيڪنالاجيون استعمال ٿي رهيون هيون، پر ٿرميونڪ ويڪيوم ٽيوب جي ايجاد انهن ٽيڪنالاجين کي وسيع ۽ عملي استعمال لائق بڻايو، جنهن سان [[برقيات]] جي شعبي جي بنياد پئي.<ref>{{cite book |last1=Macksey |first1=Kenneth |last2=Woodhouse |first2=William |year=1991 |chapter=Electronics |title=The Penguin Encyclopedia of Modern Warfare: 1850 to the present day |publisher=Viking |page=110 |isbn=978-0-670-82698-8 |quote=The electronics age may be said to have been ushered in with the invention of the vacuum diode valve in 1902 by the Briton John Fleming (himself coining the word 'electronics'), the immediate application being in the field of radio.}}</ref> ويهين صديءَ جي اڪثر حصي دوران ٽيليويزنن ۾ هڪ خاص قسم جي ويڪيوم ٽيوب، يعني [[ڪيٿوڊ ري ٽيوب]]، استعمال ٿيندي هئي، جيڪا [[ڪارل فرڊيننڊ برائون]] ايجاد ڪئي هئي. اهڙي ٽيليويزن جو پهريون اميد افزا نمونو [[فائلو فارنسورٿ]] تيار ڪيو، جنهن 7 سيپٽمبر 1927ع تي پنهنجي خاندان آڏو ان جو مظاهرو ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/farnsworth.html|title=Philo Farnsworth | archive-url=https://web.archive.org/web/20090930214902/http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/farnsworth.html |archive-date=30 September 2009|first=Neil|last=Postman|website=[[TIME Magazine]]|date=29 March 1999}}</ref> ٻي عالمي جنگ کان پوءِ رڪجي ويل تجربا ٻيهر شروع ٿيا ۽ ٽيليويزن گهرن ۾ تفريح ۽ نشريات جو هڪ اهم ذريعو بڻجي ويو. 1940ع واري ڏهاڪي دوران [[نيم موصل اوزار]]ن جي ايجاد سان [[ٺوس-حالت برقيات|ٺوس-حالت]] وارا اوزار تيار ڪرڻ ممڪن ٿيو، جيڪي ويڪيوم ٽيوبن جي ڀيٽ ۾ ننڍا، سستا، وڌيڪ ڪارائتا، وڌيڪ قابلِ اعتماد ۽ وڌيڪ پائيدار هئا. 1960ع واري ڏهاڪي جي وچ کان ويڪيوم ٽيوبن جي جاءِ [[ٽرانزسٽر]]ن وٺڻ شروع ڪئي. تنهن هوندي به ويڪيوم ٽيوبون اڄ به ڪجهه اعليٰ فريڪوئنسي وارن طاقت وڌائيندڙن ۾ استعمال ٿين ٿيون. === ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ ۽ انٽرنيٽ === {{main|ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ|انٽرنيٽ}} 11 سيپٽمبر 1940ع تي [[جارج اسٽيبٽز]] نيويارڪ مان [[ٽيليٽائپ]] ذريعي پنهنجي ''ڪامپليڪس نمبر ڪيلڪيوليٽر'' لاءِ مسئلا موڪليا ۽ انهن جا حساب ڪيل نتيجا [[نيو هيمپشائر]] ۾ [[ڊارٽمٿ ڪاليج]] مان واپس حاصل ڪيا.<ref>{{Cite web|title=George Stibitz (1904–1995) | url=http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm | access-date=6 June 2023|website=www.kerryr.net|publisher=Kerry Redshaw|archive-date=15 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815235330/http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm|url-status=live}}</ref> مرڪزي ڪمپيوٽر ([[مرڪزي ڪمپيوٽر]]) ۽ پري موجود [[غير ذهين ٽرمينل]]ن تي ٻڌل هي ترتيب 1970ع واري ڏهاڪي تائين وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي رهي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾ [[پال باران]] ۽ آزاديءَ سان [[ڊونلڊ ڊيوس]] [[پيڪيٽ سوئچنگ]] تي تحقيق شروع ڪئي، جيڪا اهڙي ٽيڪنالاجي آهي جنهن ۾ پيغام کي ننڍن حصن ۾ ورهائي، مرڪزي ڪمپيوٽر مان گذارڻ کان سواءِ، [[ايسنڪرونس ٽرانسفر موڊ|غير هم وقت]] طريقي سان منزل ڏانهن موڪليو ويندو آهي. 5 ڊسمبر 1969ع تي چار-نوڊن تي مشتمل هڪ [[ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ]] قائم ٿيو، جيڪو [[آرپانيٽ]] جي شروعات ثابت ٿيو، ۽ 1981ع تائين اهو وڌي 213 [[نوڊ (نيٽ ورڪنگ)|نوڊ]]ن تائين پهچي ويو.<ref>{{cite book | last = Hafner | first = Katie | title = Where Wizards Stay Up Late: The Origins Of The Internet | publisher = Simon & Schuster | year = 1998 | isbn = 978-0-684-83267-8 }}</ref> بعد ۾ آرپانيٽ ٻين نيٽ ورڪن سان ضم ٿي [[انٽرنيٽ]] بڻجي ويو. جڏهن ته انٽرنيٽ جي ترقي [[انٽرنيٽ انجنيئرنگ ٽاسڪ فورس]] (IETF) جي مرڪزي ڌيان هيٺ رهي، جنهن [[تبصري لاءِ درخواست]] (RFC) دستاويزن جو هڪ سلسلو جاري ڪيو، ساڳئي وقت صنعتي تحقيقاتي مرڪزن ۾ ٻيون به اهم نيٽ ورڪنگ ترقيون ٿيون، جهڙوڪ [[ايٿرنيٽ]] (1983ع)، [[ٽوڪن رنگ]] (1984ع){{citation needed|date=April 2018}} ۽ [[تاري نما نيٽ ورڪ]] بناوت تي ٻڌل [[مقامي ايراضي نيٽ ورڪ]] (LAN) جي ترقي. === ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ ۽ انٽرنيٽ === {{main|ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ|انٽرنيٽ}} 11 سيپٽمبر 1940ع تي [[جارج اسٽيبٽز]] نيويارڪ مان [[ٽيليٽائپ]] ذريعي پنهنجي ''ڪامپليڪس نمبر ڪيلڪيوليٽر'' لاءِ مسئلا موڪليا ۽ انهن جا حساب ڪيل نتيجا [[نيو هيمپشائر]] ۾ [[ڊارٽمٿ ڪاليج]] مان واپس حاصل ڪيا.<ref>{{Cite web|title=George Stibitz (1904–1995) | url=http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm | access-date=6 June 2023|website=www.kerryr.net|publisher=Kerry Redshaw|archive-date=15 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815235330/http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm|url-status=live}}</ref> مرڪزي ڪمپيوٽر ([[مرڪزي ڪمپيوٽر]]) ۽ پري موجود [[غير ذهين ٽرمينل]]ن تي ٻڌل هي ترتيب 1970ع واري ڏهاڪي تائين وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي رهي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾ [[پال باران]] ۽ آزاديءَ سان [[ڊونلڊ ڊيوس]] [[پيڪيٽ سوئچنگ]] تي تحقيق شروع ڪئي، جيڪا اهڙي ٽيڪنالاجي آهي جنهن ۾ پيغام کي ننڍن حصن ۾ ورهائي، مرڪزي ڪمپيوٽر مان گذارڻ کان سواءِ، [[ايسنڪرونس ٽرانسفر موڊ|غير هم وقت]] طريقي سان منزل ڏانهن موڪليو ويندو آهي. 5 ڊسمبر 1969ع تي چار-نوڊن تي مشتمل هڪ [[ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ]] قائم ٿيو، جيڪو [[آرپانيٽ]] جي شروعات ثابت ٿيو، ۽ 1981ع تائين اهو وڌي 213 [[نوڊ (نيٽ ورڪنگ)|نوڊ]]ن تائين پهچي ويو.<ref>{{cite book | last = Hafner | first = Katie | title = Where Wizards Stay Up Late: The Origins Of The Internet | publisher = Simon & Schuster | year = 1998 | isbn = 978-0-684-83267-8 }}</ref> بعد ۾ آرپانيٽ ٻين نيٽ ورڪن سان ضم ٿي [[انٽرنيٽ]] بڻجي ويو. جڏهن ته انٽرنيٽ جي ترقي [[انٽرنيٽ انجنيئرنگ ٽاسڪ فورس]] (IETF) جي مرڪزي ڌيان هيٺ رهي، جنهن [[تبصري لاءِ درخواست]] (RFC) دستاويزن جو هڪ سلسلو جاري ڪيو، ساڳئي وقت صنعتي تحقيقاتي مرڪزن ۾ ٻيون به اهم نيٽ ورڪنگ ترقيون ٿيون، جهڙوڪ [[ايٿرنيٽ]] (1983ع)، [[ٽوڪن رنگ]] (1984ع){{citation needed|date=April 2018}} ۽ [[تاري نما نيٽ ورڪ]] بناوت تي ٻڌل [[مقامي ايراضي نيٽ ورڪ]] (LAN) جي ترقي. === ترسيل جي گنجائش ۾ واڌ === ٻطرفي ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪن وسيلي دنيا ۾ معلومات جي مٽاسٽا جي مؤثر گنجائش 1986ع ۾ بهترين نموني سان دٻايل معلومات جي 281 [[پيٽابائيٽ]] (PB) مان وڌي 1993ع ۾ 471 پيٽابائيٽ، 2000ع ۾ 2.2 [[ايگزابائيٽ]] (EB)، ۽ 2007ع ۾ 65 ايگزابائيٽ تائين پهچي وئي.<ref name="HilbertLopez2011">{{cite journal|title=The World's Technological Capacity to Store, Communicate, and Compute Information|first1=Martin|last1=Hilbert|first2=Priscila|last2=López|year=2011|journal=[[Science (journal)|Science]]|volume=332|issue=6025|pages=60–65 | doi=10.1126/science.1200970 | pmid=21310967 | bibcode=2011Sci...332...60H|s2cid=206531385|doi-access=free}}</ref> معلومات جي لحاظ کان هي مقدار 1986ع ۾ في ماڻهو روزانو اخبار جي ٻن صفحن جي برابر هئي، جيڪا 2007ع تائين وڌي في ماڻهو روزانو ڇهن مڪمل اخبارن جي برابر ٿي وئي.<ref>{{cite news|url=http://ideas.economist.com/video/giant-sifting-sound-0|title=video animation|newspaper=The Economist|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118072720/http://ideas.economist.com/video/giant-sifting-sound-0 |archive-date=18 January 2012}}</ref> هن واڌ کي نظر ۾ رکندي، ٽيليڪميونيڪيشن عالمي معيشت ۾ ڏينهون ڏينهن وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪري رهي آهي، ۽ 2012ع ۾ عالمي ٽيليڪميونيڪيشن صنعت جو حجم لڳ ڀڳ 4.7 ٽريلين آمريڪي ڊالر هو.<ref name="plunkettresearch01">{{cite web | url=http://www.plunkettresearch.com/Telecommunications/TelecommunicationsStatistics/tabid/96/Default.aspx | title=Worldwide Telecommunications Industry Revenues | archive-url=https://web.archive.org/web/20100328045302/http://www.plunkettresearch.com/Telecommunications/TelecommunicationsStatistics/tabid/96/Default.aspx |archive-date=28 March 2010|website=Plunkett's Telecommunications Industry Almanac 2010|date=1 June 2010}}</ref><ref name="plunkettresearch02">{{Cite web |title=Introduction to the Telecommunications Industry |url=http://www.plunkettresearch.com/telecommunications-market-research/industry-and-business-data/statistics |website=Plunkett Research |archive-url=https://web.archive.org/web/20121022031016/http://www.plunkettresearch.com/telecommunications-market-research/industry-and-business-data/statistics |archive-date=22 October 2012}}</ref> 2010ع ۾ عالمي ٽيليڪميونيڪيشن صنعت جي خدمتن مان حاصل ٿيندڙ آمدني جو اندازو 1.5 ٽريلين آمريڪي ڊالر لڳايو ويو، جيڪا دنيا جي مجموعي قومي پيداوار ([[جي ڊي پي]]) جو لڳ ڀڳ 2.4 سيڪڙو هئي.<ref name="plunkettresearch01" /> == فني تصور == جديد ٽيليڪميونيڪيشن ڪيترن ئي بنيادي تصورن تي ٻڌل آهي، جيڪي هڪ صديءَ کان به وڌيڪ عرصي دوران تدريجي طور ترقي ۽ بهتري ماڻيندا رهيا آهن. === بنيادي جزا === ٽيليڪميونيڪيشن ٽيڪنالاجين کي بنيادي طور [[تارائتو مواصلات|تارائتن]] ۽ بي تار طريقن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. مجموعي طور هڪ بنيادي ٽيليڪميونيڪيشن نظام ٽن اهم حصن تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ هميشه موجود هوندا آهن: * [[موڪليندڙ]]، جيڪو معلومات حاصل ڪري ان کي [[اشارو|اشاري]] ۾ تبديل ڪري ٿو. * [[ترسيل ذريعو]]، جنهن کي ''جسماني چينل'' پڻ چيو ويندو آهي، جيڪو اشاري کي منتقل ڪري ٿو (مثال طور [[آزاد خلا نظري مواصلات|آزاد خلا وارو چينل]]). * [[وصول ڪندڙ]]، جيڪو چينل مان اشاري کي حاصل ڪري ان کي ٻيهر وصول ڪندڙ لاءِ قابلِ استعمال معلومات ۾ تبديل ڪري ٿو. هڪ [[ريڊيو نشرياتي اسٽيشن]] ۾ اسٽيشن جو وڏو [[طاقت وڌائيندڙ]] موڪليندڙ هوندو آهي، جڏهن ته نشرياتي [[ريڊيو اينٽينا]] طاقت وڌائيندڙ ۽ آزاد خلا واري چينل جي وچ ۾ رابطي جو ذريعو هوندي آهي. آزاد خلا وارو چينل ترسيل جو ذريعو هوندو آهي، ۽ وصول ڪندڙ جي اينٽينا آزاد خلا واري چينل ۽ وصول ڪندڙ جي وچ ۾ رابطي جو ذريعو هوندي آهي. ان کان پوءِ [[ريڊيو وصول ڪندڙ]] ريڊيو اشاري جي آخري منزل هوندو آهي، جتي برقي اشاري کي آواز ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي. ٽيليڪميونيڪيشن نظام ڪڏهن ڪڏهن [[ٻطرفي مواصلات|ٻطرفا]] (ڊيوپليڪس) پڻ هوندا آهن، جن ۾ هڪ ئي برقي اوزار موڪليندڙ ۽ وصول ڪندڙ ٻنهي طور ڪم ڪندو آهي، جنهن کي ''[[ٽرانسيور]]'' چيو ويندو آهي (مثال طور [[موبائل فون]]).<ref name="stallings-intro">{{cite book | last = Haykin | first = Simon | edition= 4th | title = Communication Systems | url = https://archive.org/details/communicationsy000simo | url-access = registration | publisher = John Wiley & Sons | year = 2001 | pages = [https://archive.org/details/communicationsy000simo/page/n21 1]–3 | isbn = 978-0-471-17869-9 }}</ref> ٽرانسيور اندر موڪليندڙ ۽ وصول ڪندڙ جا برقي حصا هڪ ٻئي کان گهڻي حد تائين آزاد هوندا آهن. ان جو سبب اهو آهي ته ريڊيو موڪليندڙن ۾ طاقت وڌائيندڙ واٽ يا ڪلوواٽ جي سطح تي ڪم ڪندا آهن، جڏهن ته ريڊيو وصول ڪندڙ صرف مائيڪروواٽ يا [[نانوواٽ]] جي سطح جي اشارن سان ڪم ڪندا آهن. تنهن ڪري ٽرانسيورن کي اهڙي احتياط سان ٺاهيو ويندو آهي جو انهن جا وڌيڪ طاقت وارا ۽ گهٽ طاقت وارا حصا هڪ ٻئي تي اثرانداز نه ٿين. مقرر ٿيل تارن ذريعي ٿيندڙ ٽيليڪميونيڪيشن کي [[نقطو-کان-نقطو مواصلات]] چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها هڪ موڪليندڙ ۽ هڪ وصول ڪندڙ جي وچ ۾ ٿيندي آهي. جڏهن ته ريڊيو ذريعي ٿيندڙ مواصلات کي [[نشريات|نشرياتي مواصلات]] چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ هڪ طاقتور موڪليندڙ ۽ ڪيترائي گهٽ طاقت وارا پر حساس ريڊيو وصول ڪندڙ شامل هوندا آهن.<ref name="stallings-intro" /> اهڙا ٽيليڪميونيڪيشن نظام، جن ۾ ڪيترائي موڪليندڙ ۽ ڪيترائي وصول ڪندڙ گڏيل طور هڪ ئي جسماني چينل کي استعمال ڪرڻ لاءِ ترتيب ڏنل هوندا آهن، [[گهڻ رستي منتقلي]] (ملٽي پليڪس سسٽمس) سڏبا آهن. جسماني چينلن جي اهڙي گڏيل استعمال سان عام طور تي خرچن ۾ نمايان گهٽتائي اچي ٿي. گهڻ رستي وارا نظام ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪن ۾ ترتيب ڏنا ويندا آهن، جتي گهڻ رستي وارا اشارا مختلف مرڪزن تي سوئچ ٿي صحيح وصول ڪندڙ تائين پهچندا آهن. === اينالاگ ۽ ڊجيٽل مواصلات === مواصلات کي [[اينالاگ اشارو|اينالاگ]] يا [[ڊجيٽل اشارو]]ن جي صورت ۾ رمزبند ڪري سگهجي ٿو، جيڪي وري [[اينالاگ مواصلات|اينالاگ]] يا [[ڊجيٽل مواصلات|ڊجيٽل]] نظامن ذريعي منتقل ٿيندا آهن. اينالاگ اشارا معلومات جي لحاظ کان مسلسل تبديل ٿيندا رهندا آهن، جڏهن ته ڊجيٽل اشارا معلومات کي الڳ الڳ قدرن (جهڙوڪ هڪن ۽ صفرن) جي صورت ۾ ظاهر ڪندا آهن.<ref name=Ambardar>{{cite book | last = Ambardar | first = Ashok | edition = 2nd | title = Analog and Digital Signal Processing | publisher = Brooks| year = 1999 | pages = [https://archive.org/details/analogdigitalsig00amba/page/1 1–2] | isbn = 978-0-534-95409-3 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/analogdigitalsig00amba/page/1 }}</ref> منتقلي ۽ وصولي دوران اينالاگ اشارن ۾ موجود معلومات غير مطلوب [[شور (اشارن جي عملڪاري)|شور]] سبب خراب ٿيندي آهي. عام طور مواصلاتي نظام ۾ شور کي هڪ [[بي ترتيب عمل]] جي ذريعي گهربل اشاري ۾ اضافي يا گهٽتائي جي صورت ۾ ظاهر ڪيو ويندو آهي. اهڙي قسم جي شور کي [[واڌو شور]] چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ مختلف وقتن تي اهو مثبت يا منفي ٻنهي صورتن ۾ ٿي سگهي ٿو. جيستائين واڌو شور ڪنهن خاص حد کان وڌيڪ نه ٿئي، تيستائين ڊجيٽل اشارن ۾ موجود معلومات محفوظ رهندي آهي. شور جي مقابلي ۾ اها مزاحمت ڊجيٽل اشارن جو اينالاگ اشارن تي هڪ اهم فائدو آهي. بهرحال، جڏهن شور نظام جي پاڻمرادو غلطي درست ڪرڻ جي صلاحيت کان وڌي وڃي ٿو، تڏهن ڊجيٽل نظام اوچتو مڪمل طور ناڪام ٿي وڃي ٿو. ان جي ابتڙ، اينالاگ نظام آهستي آهستي خراب ٿيندو آهي؛ شور وڌڻ سان اشارو بتدريج گهٽ معيار وارو ٿيندو آهي، پر ڪجهه حد تائين استعمال لائق رهندو آهي. ان کان علاوه، [[مسلسل اشارو|مسلسل ڊيٽا]] جي ڊجيٽل منتقلي دوران لازمي طور [[مقداربندي شور]] پيدا ٿيندو آهي. هن شور کي گهٽائي سگهجي ٿو، پر مڪمل طور ختم نٿو ڪري سگهجي، ۽ ان لاءِ چينل جي وڌيڪ پٽي ويڪر جي ضرورت پوندي آهي. === اينالاگ ۽ ڊجيٽل مواصلات === مواصلات کي [[اينالاگ اشارو|اينالاگ]] يا [[ڊجيٽل اشارو|ڊجيٽل]] اشارن جي صورت ۾ رمزبند ڪري سگهجي ٿو، جيڪي وري [[اينالاگ مواصلات|اينالاگ]] يا [[ڊجيٽل مواصلات|ڊجيٽل]] نظامن ذريعي منتقل ڪيا ويندا آهن. اينالاگ اشارا معلومات جي لحاظ کان لڳاتار تبديل ٿيندا رهن ٿا، جڏهن ته ڊجيٽل اشارا معلومات کي الڳ الڳ قدرن (مثال طور، هڪن ۽ صفرن جي مجموعي) جي صورت ۾ رمزبند ڪندا آهن.<ref name=Ambardar>{{cite book | last = Ambardar | first = Ashok | edition = 2nd | title = Analog and Digital Signal Processing | publisher = Brooks| year = 1999 | pages = [https://archive.org/details/analogdigitalsig00amba/page/1 1–2] | isbn = 978-0-534-95409-3 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/analogdigitalsig00amba/page/1 }}</ref> منتقلي ۽ وصولي دوران اينالاگ اشارن ۾ موجود معلومات غير مطلوب [[اشارن جي عملڪاريءَ ۾ شور|شور]] سبب خراب ٿيندي آهي. عام طور تي مواصلاتي نظام ۾ شور کي [[بي ترتيب عمل]] جي ذريعي گهربل اشاري ۾ واڌ يا گهٽتائي جي صورت ۾ ظاهر ڪيو ويندو آهي. اهڙي قسم جي شور کي [[واڌو شور]] چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ مختلف وقتن تي اهو منفي يا مثبت ٻنهي صورتن ۾ ٿي سگهي ٿو. جيستائين واڌو شور ڪنهن مقرر حد کان وڌي نه وڃي، تيستائين ڊجيٽل اشارن ۾ موجود معلومات محفوظ رهندي آهي. شور جي مقابلي ۾ انهن جي مزاحمت، اينالاگ اشارن جي ڀيٽ ۾ ڊجيٽل اشارن جو هڪ اهم فائدو آهي. بهرحال، جڏهن شور نظام جي پاڻمرادو غلطي درست ڪرڻ جي صلاحيت کان وڌي وڃي ٿو، تڏهن ڊجيٽل نظام [[ڪلف اثر|اوچتي مڪمل ناڪامي]] جو شڪار ٿي ويندو آهي. ان جي ابتڙ، اينالاگ نظام آهستي آهستي خراب ٿيندو آهي؛ شور وڌڻ سان اشارو بتدريج گهٽ معيار وارو ٿيندو آهي، پر ڪجهه حد تائين استعمال لائق رهندو آهي. ان کان علاوه، [[مسلسل اشارو|مسلسل ڊيٽا]] جي ڊجيٽل منتقلي دوران لازمي طور [[مقداربندي شور]] پيدا ٿيندو آهي. هن شور کي گهٽائي سگهجي ٿو، پر مڪمل طور ختم نٿو ڪري سگهجي، ۽ ان لاءِ چينل جي وڌيڪ پٽي ويڪر جي ضرورت پوندي آهي. === مواصلاتي چينل === {{main|مواصلاتي چينل}} ''چينل'' جي اصطلاح جا ٻه مختلف مطلب آهن. پهرئين معنيٰ موجب، چينل اهو طبعياتي ذريعو آهي جيڪو موڪليندڙ ۽ وصول ڪندڙ جي وچ ۾ اشارو کڻي وڃي ٿو. ان جا مثال آهن: آواز جي مواصلات لاءِ [[فضا]]، ڪجهه قسمن جي [[نوري مواصلات]] لاءِ شيشي جا [[نوري فائبر]]، وولٽيج ۽ برقي رو جي ذريعي مواصلات لاءِ [[هم محور ڪيبل]]، ۽ [[خالي جاءِ ذريعي نوري مواصلات|آزاد خلا]]، جتي [[نظر ايندڙ روشني]]، [[تحتِ سرخ]] شعاعون، [[بالابنفشي روشني]] ۽ [[ريڊيو لهر]]ن ذريعي مواصلات ٿيندي آهي. هم محور ڪيبلن جي قسمن کي RG يا ''ريڊيو گائيڊ'' جي درجي بندي موجب سڃاتو ويندو آهي، جيڪا اصطلاح [[ٻي عالمي جنگ]] دوران وجود ۾ آئي. مختلف RG درجابنديون مخصوص اشارن جي منتقلي وارين استعمالن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿينديون آهن.<ref>{{Cite news|url=http://www.conwire.com/coax-cable-rg-cable-blog|title=Coax Cable FAQ Series: What is RG Cable? – Conwire|date=12 January 2016|work=Conwire|access-date=7 August 2017|language=en-US|archive-date=8 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808000629/http://www.conwire.com/coax-cable-rg-cable-blog|url-status=live}}</ref> هن آخري قسم کي ''آزاد خلا چينل'' چيو ويندو آهي. ريڊيو لهرن جي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ تائين منتقلي جو ٻنهي هنڌن جي وچ ۾ فضا جي موجودگي يا غير موجودگي سان ڪو واسطو ناهي. ريڊيو لهرون مڪمل [[خلا]] مان به اوتري ئي آساني سان گذرن ٿيون، جيتري هوا، ڪوهيڙي، ڪڪرن يا ڪنهن ٻئي گئس مان. مواصلات ۾ ''چينل'' جو ٻيو مطلب [[مواصلاتي چينل]] جي اصطلاح ۾ ملي ٿو، جنهن مان مراد منتقلي واري ذريعي جي اهڙي ورهاست آهي، جنهن سان هڪ ئي وقت ڪيترن ئي معلوماتي وهڪرن کي موڪلڻ ممڪن ٿئي. مثال طور، هڪ ريڊيو اسٽيشن 94.5&nbsp;[[ميگاهرٽز|MHz]] جي ويجهو فريڪوئنسي تي آزاد خلا ۾ ريڊيو لهرون نشر ڪري سگهي ٿي، جڏهن ته ٻي ريڊيو اسٽيشن ساڳئي وقت 96.1&nbsp;MHz جي ويجهو فريڪوئنسي تي نشريات ڪري سگهي ٿي. هر ريڊيو اسٽيشن لڳ ڀڳ 180&nbsp;[[ڪلوهرٽز|kHz]] جي [[اشارن جي عملڪاريءَ ۾ پٽي ويڪر|پٽي ويڪر]] اندر ريڊيو لهرون منتقل ڪندي، جنهن جو مرڪز مخصوص [[حامل لهر|حامل فريڪوئنسي]] هوندو آهي. هن مثال ۾ هر اسٽيشن پنهنجي پاڙيسري اسٽيشن کان 200&nbsp;kHz جي فاصلي تي هوندي آهي، جڏهن ته 200&nbsp;kHz ۽ 180&nbsp;kHz جي وچ وارو 20&nbsp;kHz مواصلاتي نظام جي فني خامين لاءِ رکيل انجنيئرنگ مارجن هوندو آهي. مٿين مثال ۾ ''آزاد خلا چينل'' کي فريڪوئنسي جي بنياد تي مختلف مواصلاتي چينلن ۾ ورهايو ويو آهي، ۽ هر چينل کي ريڊيو لهرن جي نشريات لاءِ الڳ فريڪوئنسي پٽي ويڪر ڏني وئي آهي. ذريعي کي فريڪوئنسي جي بنياد تي چينلن ۾ ورهائڻ واري هن نظام کي [[فريڪوئنسي ڊويزن ملٽي پليڪسنگ]] چيو ويندو آهي. ساڳئي تصور لاءِ ٻيو اصطلاح [[موج ڊگھائي ڊويزن ملٽي پليڪسنگ]] آهي، جيڪو گهڻو ڪري نوري مواصلات ۾ استعمال ٿيندو آهي، جتي ڪيترائي موڪليندڙ هڪ ئي طبعياتي ذريعي کي گڏيل طور استعمال ڪندا آهن. مواصلاتي ذريعي کي چينلن ۾ ورهائڻ جو هڪ ٻيو طريقو اهو آهي ته هر موڪليندڙ کي وقت جو هڪ ورجندڙ حصو (''وقت جي سلاٽ''، مثال طور هر سيڪنڊ مان 20 [[ملي سيڪنڊ]]) ڏنو وڃي، ۽ هر موڪليندڙ کي رڳو پنهنجي مقرر وقت واري حصي اندر پيغام موڪلڻ جي اجازت هجي. ذريعي کي وقت جي بنياد تي مواصلاتي چينلن ۾ ورهائڻ واري هن طريقي کي [[وقت ڊويزن ملٽي پليڪسنگ]] (TDM) چيو ويندو آهي، جيڪو [[نوري فائبر]] مواصلات ۾ استعمال ٿيندو آهي. ڪجهه ريڊيو مواصلاتي نظام، اڳ ۾ مختص ڪيل FDM چينل جي اندر TDM پڻ استعمال ڪندا آهن. تنهن ڪري اهڙا نظام TDM ۽ FDM ٻنهي جو گڏيل (هائبرڊ) استعمال ڪندا آهن. === ماڊيوليشن === {{main|ماڊيوليشن}} معلومات منتقل ڪرڻ لاءِ اشارو (سگنل) کي هڪ مخصوص شڪل ڏيڻ جي عمل کي ''ماڊيوليشن'' چيو ويندو آهي. ماڊيوليشن ذريعي ڊجيٽل پيغام کي اينالاگ موجي شڪل (waveform) ۾ پيش ڪري سگهجي ٿو. هن عمل کي عام طور [[ڪيئنگ (مواصلات)|''ڪيئنگ'']] چيو ويندو آهي، جيڪا اصطلاح مواصلات ۾ [[مورس ڪوڊ]] جي پراڻي استعمال مان نڪتل آهي. ڪيئنگ جون ڪيتريون ئي ٽيڪنيڪون موجود آهن، جن ۾ [[مرحلي جي تبديليءَ واري ڪيئنگ]]، [[فريڪوئنسي جي تبديليءَ واري ڪيئنگ]] ۽ [[ايمپليٽيوڊ جي تبديليءَ واري ڪيئنگ]] شامل آهن. مثال طور، [[بلوٽوٿ]] نظام مختلف اوزارن جي وچ ۾ معلومات جي ڏي وٺ لاءِ مرحلي جي تبديليءَ واري ڪيئنگ استعمال ڪندو آهي.<ref>Haykin, pp. 344–403.</ref><ref>[http://www.bluetooth.org/foundry/adopters/document/Core_v2.0_EDR/en/1/Core_v2.0_EDR.zip Bluetooth Specification Version 2.0 + EDR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140814042933/https://www.bluetooth.org/foundry/adopters/document/Core_v2.0_EDR/en/1/Core_v2.0_EDR.zip |date=14 August 2014 }} (p. 27), Bluetooth, 2004.</ref> ان کان علاوه، مرحلي جي تبديليءَ واري ڪيئنگ ۽ ايمپليٽيوڊ جي تبديليءَ واري ڪيئنگ جي گڏيل استعمال کي [[چوڪنڊي ايمپليٽيوڊ ماڊيوليشن]] (QAM) چيو ويندو آهي، جيڪو وڌيڪ گنجائش وارن ڊجيٽل ريڊيو مواصلاتي نظامن ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. ماڊيوليشن کي گهٽ فريڪوئنسي وارن اينالاگ اشارن جي معلومات کي وڌيڪ فريڪوئنسي تي منتقل ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. اهو ان ڪري فائديمند آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ گهٽ فريڪوئنسي وارا اينالاگ اشارا آزاد خلا ذريعي مؤثر نموني منتقل نٿا ٿي سگهن. تنهن ڪري، اهڙي اينالاگ اشاري جي معلومات کي منتقلي کان اڳ هڪ وڌيڪ فريڪوئنسي واري اشاري، جنهن کي [[حامل لهر]] چيو ويندو آهي، تي سوار ڪيو ويندو آهي. ان مقصد لاءِ ماڊيوليشن جون مختلف اسڪيمون موجود آهن، جن مان ٻه بنيادي اسڪيمون [[ايمپليٽيوڊ ماڊيوليشن]] (AM) ۽ [[فريڪوئنسي ماڊيوليشن]] (FM) آهن. هن عمل جو هڪ مثال اهو آهي ته ڊسڪ جاڪي جو آواز فريڪوئنسي ماڊيوليشن ذريعي 96&nbsp;MHz واري حامل لهر تي منتقل ڪيو وڃي، جنهن کي پوءِ ريڊيو تي 96&nbsp;FM چينل طور وصول ڪيو ويندو آهي.<ref>Haykin, pp. 88–126.</ref> ان کان علاوه، ماڊيوليشن جو هڪ ٻيو فائدو اهو به آهي ته ان سان [[فريڪوئنسي ڊويزن ملٽي پليڪسنگ]] (FDM) استعمال ڪري سگهجي ٿي. === مواصلاتي نيٽ ورڪ === {{main|ٽيلي ڪميونيڪيشن نيٽورڪ}} مواصلاتي نيٽ ورڪ موڪليندڙن، وصول ڪندڙن ۽ [[مواصلاتي چينل]]ن جو اهڙو مجموعو هوندو آهي، جيڪو هڪ ٻئي ڏانهن پيغام منتقل ڪندو آهي. ڪجهه ڊجيٽل مواصلاتي نيٽ ورڪن ۾ هڪ يا وڌيڪ [[رائوٽر (ڪمپيوٽنگ)|رائوٽر]] هوندا آهن، جيڪي گڏجي معلومات کي صحيح استعمال ڪندڙ تائين پهچائيندا آهن. اينالاگ مواصلاتي نيٽ ورڪ هڪ يا وڌيڪ [[ٽيليفون سوئچ]]ن تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي ٻن يا وڌيڪ استعمال ڪندڙن جي وچ ۾ رابطي جوڙي ڇڏيندا آهن. ٻنهي قسمن جي نيٽ ورڪن ۾، جڏهن اشارو ڊگهي فاصلي تي منتقل ڪيو وڃي ٿو، تڏهن ان کي مضبوط ڪرڻ يا ٻيهر تخليق ڪرڻ لاءِ [[ريپيٽر]]ن جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. اهو [[سگنل جي ڪمزوري]] جي اثر کي گهٽائڻ لاءِ ڪيو ويندو آهي، جيڪو اشارو کي شور کان الڳ سڃاڻڻ ڏکيو بڻائي سگهي ٿو.<ref name="glossary">{{cite web|url=http://www.atis.org/tg2k/|title=ATIS Telecom Glossary 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20080302071329/http://www.atis.org/tg2k/ |archive-date=2 March 2008|website=ATIS Committee T1A1 Performance and Signal Processing (approved by the American National Standards Institute)|date=28 February 2001}}</ref> اينالاگ نظامن جي ڀيٽ ۾ ڊجيٽل نظامن جو هڪ ٻيو فائدو اهو آهي ته انهن جي پيداوار (آئوٽ پُٽ) کي ياداشت ۾ محفوظ ڪرڻ وڌيڪ آسان هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻه وولٽيج حالتون (وڏي ۽ ننڍي) لاڳيتي قدرن جي وسيع حد جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ آساني سان محفوظ ڪري سگهجن ٿيون. == سماجي اثر == جديد سماج ۾ مواصلات جو سماجي، ثقافتي ۽ اقتصادي لحاظ کان تمام وڏو اثر آهي. 2008ع ۾ اندازو لڳايو ويو ته [[ٽيليڪميونيڪيشن صنعت]] جي آمدني 4.7 ٽريلين آمريڪي ڊالر هئي، جيڪا [[عالمي مجموعي پيداوار]] (سرڪاري مٽاسٽا جي شرح موجب) جي لڳ ڀڳ ٽن سيڪڙو کان ٿورو گهٽ هئي.<ref name="plunkettresearch01" /> هيٺين حصن ۾ سماج تي مواصلات جي اثرن جو جائزو پيش ڪيو ويو آهي. === خرد اقتصاديات === خرد اقتصادي سطح تي ڪمپنين مواصلات کي عالمي ڪاروباري سلطنتون قائم ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو آهي. اهو [[Amazon.com]] جهڙن آن لائين پرچون واپارين جي صورت ۾ واضح نظر اچي ٿو، پر تعليمي ماهر ايڊورڊ لينرٽ موجب روايتي پرچون ڪمپني [[Walmart]] به پنهنجي مقابلي ڪندڙن جي ڀيٽ ۾ بهتر مواصلاتي ڍانچي مان فائدو حاصل ڪيو.<ref>{{cite journal | last = Lenert | first = Edward |date=December 1998 | title = A Communication Theory Perspective on Telecommunications Policy | journal = Journal of Communication| volume = 48 | issue = 4 | pages = 3–23 |doi=10.1111/j.1460-2466.1998.tb02767.x}}</ref> دنيا جي ڪيترن ئي شهرن ۾ گهر مالڪ پنهنجي ٽيليفون ذريعي پيزا پهچائڻ کان وٺي بجليءَ جي مسترين تائين مختلف گهريلو خدمتون گهرائيندا آهن. نسبتاً غريب برادرين به مواصلات مان فائدو حاصل ڪيو آهي. [[بنگلاديش]] جي [[نرسنگدي ضلعو|نرسنگدي ضلعي]] ۾ الڳ ٿيل ڳوٺاڻا سڌو سنئون موبائل فون ذريعي هول سيل واپارين سان رابطو ڪري پنهنجي شين جي بهتر قيمت طئي ڪندا آهن. [[آئيوري ڪوسٽ]] ۾ ڪافي پوکيندڙ موبائل فون ذريعي ڪافي جي اگهن ۾ ڪلاڪ وار تبديليون ڏسي مناسب وقت تي پنهنجو مال وڪڻندا آهن.<ref>{{cite thesis | author = Mireille Samaan | title = The Effect of Income Inequality on Mobile Phone Penetration | publisher = Boston University |type = Honors thesis | date = April 2003 | url = http://dissertations.bc.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1016&context=ashonors | format = PDF | access-date =8 June 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070214102055/http://dissertations.bc.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1016&context=ashonors |archive-date = 14 February 2007}}</ref> === ڪل اقتصاديات === ڪل اقتصادي سطح تي [[لارس هينڊرڪ رولر]] ۽ [[ليونارڊ واورمين]] بهتر مواصلاتي ڍانچي ۽ اقتصادي واڌ ويجهه جي وچ ۾ سببي تعلق جو امڪان پيش ڪيو.<ref>{{cite journal | doi = 10.1257/aer.91.4.909 | last = Röller | first = Lars-Hendrik |author2=Leonard Waverman | title = Telecommunications Infrastructure and Economic Development: A Simultaneous Approach | journal = American Economic Review | issn = 0002-8282 | year = 2001 | volume = 91 | issue = 4 | pages = 909–23| citeseerx = 10.1.1.202.9393 }}</ref><ref>{{cite web |author1=Christine Zhen-Wei Qiang and Carlo M. Rossotto with Kaoru Kimura |title=Economic Impacts of Broadband |url=http://siteresources.worldbank.org/EXTIC4D/Resources/IC4D_Broadband_35_50.pdf |website=siteresources.worldbank.org |access-date=31 March 2016 |archive-date=12 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200812035517/http://message.worldbank.org/isp_error_page.htm |url-status=live }}</ref> جيتوڻيڪ هن لاڳاپي جي موجودگي عام طور قبول ڪئي وڃي ٿي، ڪجهه ماهرن جو خيال آهي ته ان کي سڌو سنئون سببي تعلق سمجهڻ درست ناهي.<ref>{{cite journal | last = Riaz | first = Ali | title = The role of telecommunications in economic growth: proposal for an alternative framework of analysis | journal = Media, Culture & Society | year = 1997 | volume = 19 | issue = 4 | pages = 557–83 | doi = 10.1177/016344397019004004| s2cid = 154398428 }}</ref> بهتر مواصلاتي ڍانچي جي اقتصادي فائدن سبب دنيا جي مختلف ملڪن ۾ مواصلاتي خدمتن تائين غير مساوي رسائي بابت وڌندڙ ڳڻتي موجود آهي، جنهن کي [[ڊيجيٽل فرق]] چيو وڃي ٿو. [[بين الاقوامي مواصلاتي اتحاد]] (ITU) جي 2003ع واري سروي موجب، دنيا جي لڳ ڀڳ ٽئين حصي ملڪن ۾ هر ويهن ماڻهن تي هڪ کان گهٽ موبائل سبسڪرپشن ۽ هر ويهن ماڻهن تي هڪ کان گهٽ لينڊ لائن سبسڪرپشن موجود هئي. انٽرنيٽ جي حوالي سان به تقريباً اڌ ملڪن ۾ هر ويهن ماڻهن مان هڪ کان گهٽ ماڻهو انٽرنيٽ تائين رسائي رکندا هئا. ITU انهن انگن اکرن ۽ تعليمي معلومات جي بنياد تي هڪ اهڙو اشاري نظام تيار ڪيو، جيڪو شهرين جي معلوماتي ۽ مواصلاتي ٽيڪنالاجين تائين رسائي ۽ انهن جي استعمال جي مجموعي صلاحيت کي ماپي ٿو.<ref>{{cite web|title=Digital Access Index (DAI)|url=http://www.itu.int/ITU-D/ict/dai/|publisher=itu.int|access-date=6 March 2008|archive-date=2 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190102061041/http://www.itu.int/ITU-D/ict/dai/|url-status=live}}</ref> هن اشاري موجب [[سوئيڊن]]، [[ڊينمارڪ]] ۽ [[آئس لينڊ]] سڀ کان مٿانهين درجي تي رهيا، جڏهن ته آفريقي ملڪ [[نائيجر]]، [[برڪينا فاسو]] ۽ [[مالي]] سڀ کان هيٺين درجي تي رهيا.<ref>{{Cite web |title=World Telecommunication Development Report 2003: Access Indicators for the Information Society: Executive Summary |url=https://www.itu.int/ITU-D/ict/publications/wtdr_03/material/WTDR2003Sum_e.pdf |website=International Telecommunication Union (ITU) |page=22 |date=December 2003 |access-date=6 June 2023 |archive-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606100635/https://www.itu.int/ITU-D/ict/publications/wtdr_03/material/WTDR2003Sum_e.pdf |url-status=live }}</ref> === سماجي اثر === مواصلات سماجي لاڳاپن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. بهرحال، شروعاتي دور ۾ ٽيليفون جهڙن اوزارن جي اشتهارن ۾ انهن جي سماجي پهلوئن بدران عملي فائدن تي زور ڏنو ويندو هو، جهڙوڪ ڪاروباري رابطا ڪرڻ يا گهر جون خدمتون گهرائڻ. 1920ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙي ۽ 1930ع واري ڏهاڪي تائين پهچندي ٽيليفون جي سماجي اهميت اشتهارن جو نمايان موضوع بڻجي وئي. نون اشتهارن ۾ صارفين جي احساسن کي مخاطب بڻايو ويو ۽ سماجي گفتگو، خاندان ۽ دوستن سان رابطي ۾ رهڻ جي اهميت تي زور ڏنو ويو.<ref name="fischer">{{cite journal|last=Fischer|first=Claude S.|title=Touch Someone: The Telephone Industry Discovers Sociability|journal=Technology and Culture|volume=29|issue=1|date=January 1988|pages=32–61|doi=10.2307/3105226|jstor=3105226|s2cid=146820965 }}.</ref> ان کان پوءِ سماجي لاڳاپن ۾ مواصلات جو ڪردار وڌيڪ اهم ٿيندو ويو. تازن سالن ۾{{Since when|date=May 2023}} [[سماجي رابطن جي ويب سائيٽ]]ن جي مقبوليت ۾ نمايان اضافو ٿيو آهي. اهي ويب سائيٽون استعمال ڪندڙن کي هڪ ٻئي سان رابطو ڪرڻ، تصويرون، تقريبون ۽ ذاتي پروفائيل شيئر ڪرڻ جي سهولت ڏين ٿيون. پروفائيل ۾ عمر، دلچسپيون، جنسي رجحان ۽ ازدواجي حيثيت جهڙي معلومات شامل ٿي سگهي ٿي. اهڙيءَ ريت اهي ويب سائيٽون سماجي گڏجاڻين جي انتظام کان وٺي [[محبت بازي]] تائين مختلف سماجي سرگرمين ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون.<ref>{{cite news|title=How do you know your love is real? Check Facebook|publisher=CNN|url=http://www.cnn.com/2008/LIVING/personal/04/04/facebook.love/index.html|date=4 April 2008|access-date=8 February 2009|archive-date=6 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171106160435/http://www.cnn.com/2008/LIVING/personal/04/04/facebook.love/index.html|url-status=live}}</ref> سماجي رابطن جي ويب سائيٽن کان اڳ به [[مختصر پيغام سروس]] (SMS) ۽ ٽيليفون جهڙين ٽيڪنالاجين سماجي رابطن تي وڏو اثر ڇڏيو هو. 2000ع ۾ مارڪيٽ ريسرچ اداري [[Ipsos MORI]] ٻڌايو ته برطانيا ۾ 15 کان 24 سالن جي عمر وارن SMS استعمال ڪندڙن مان 81 سيڪڙو ماڻهن سماجي ملاقاتن جي ترتيب لاءِ، جڏهن ته 42 سيڪڙو ماڻهن محبت ڀريا پيغام موڪلڻ لاءِ هن سهولت کي استعمال ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://www.ipsos-mori.com/researchpublications/researcharchive/1575/I-Just-Text-To-Say-I-Love-You.aspx|title=I Just Text To Say I Love You|archive-url=https://web.archive.org/web/20161227091824/https://www.ipsos-mori.com/researchpublications/researcharchive/1575/I-Just-Text-To-Say-I-Love-You.aspx|archive-date=27 December 2016|website=Ipsos MORI|date=September 2005}}</ref> === وندر، خبرون ۽ اشتهارسازي === {| class="wikitable" style="float:right; margin-left: 5px;" |+2006ع ۾ آمريڪين جي خبرن جي ذريعن بابت ترجيح.<ref>{{cite web|title=Online News: For many home broadband users, the internet is a primary news source|publisher=Pew Internet Project|url=http://www.ccgrouppr.com/PIP_News.and.Broadband.pdf|date=22 March 2006|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131021122359/http://www.ccgrouppr.com/PIP_News.and.Broadband.pdf|archive-date=21 October 2013}}</ref> |- ! ذريعو !! شرح |- | مقامي ٽيليويزن || 59% |- | قومي ٽيليويزن || 47% |- | ريڊيو || 44% |- | مقامي اخبار || 38% |- | انٽرنيٽ || 23% |- | قومي اخبار || 12% |- | colspan="2"|<small>سروي ۾ هڪ کان وڌيڪ جواب ڏيڻ جي اجازت هئي.</small> |} ثقافتي لحاظ کان مواصلات عوام جي موسيقي ۽ فلمن تائين رسائي ۾ نمايان واڌ آندي آهي. ٽيليويزن ذريعي ماڻهو بغير وڊيو اسٽور يا سينيما وڃڻ جي پنهنجي گهر ۾ اهي فلمون ڏسي سگهن ٿا، جيڪي اڳ نه ڏٺيون هجن.<ref>{{Cite journal |last= |first= |date=2016-03-22 |title=8.2 The History of Movies |url=https://textbooks.whatcom.edu/mediaandculture/chapter/8-2-the-history-of-movies/ |journal=Intro to mass media |language=en}}</ref> ساڳيءَ طرح ريڊيو ۽ انٽرنيٽ ذريعي ماڻهو بغير موسيقي جي دڪان تي وڃڻ جي نئين موسيقي ٻڌي سگهن ٿا.<ref>{{Cite web |title=How the music industry works 2: From recording technology to radio broadcast royalties |url=https://school.disco.ac/article/how-the-music-industry-works-2-recording-technology-to-radio |access-date=2026-06-14 |website=school.disco.ac |language=en-US}}</ref> مواصلات ماڻهن جي خبرون حاصل ڪرڻ جي طريقي کي پڻ تبديل ڪري ڇڏيو آهي. آمريڪا ۾ غير منافع بخش ''Pew Internet and American Life Project'' پاران 2006ع ۾ ٽن هزار کان وڌيڪ ماڻهن تي ڪيل هڪ سروي (ساڄي پاسي واري جدول) موجب، اڪثر ماڻهن اخبارن جي ڀيٽ ۾ ٽيليويزن يا ريڊيو کي خبرن جو بنيادي ذريعو قرار ڏنو. اشتهارسازي جي شعبي تي پڻ مواصلات جو وڏو اثر پيو آهي. [[TNS Media Intelligence]] موجب، 2007ع ۾ آمريڪا جي اشتهاري خرچن مان 58 سيڪڙو اهڙن ميڊيا تي خرچ ٿيو، جيڪي مواصلاتي ٽيڪنالاجين تي ڀاڙين ٿا.<ref>{{cite magazine|title=100 Leading National Advertisers|magazine=Advertising Age|url=http://adage.com/images/random/datacenter/2008/spendtrends08.pdf|date=23 June 2008|access-date=21 June 2009|archive-date=27 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110727231038/http://adage.com/images/random/datacenter/2008/spendtrends08.pdf|url-status=live}}</ref> {| class="wikitable" |+2007ع ۾ آمريڪا ۾ اشتهارن تي خرچ{{Citation needed|date=January 2025}} |- ! ذريعو !! شرح !! خرچ |- | انٽرنيٽ || 7.6% || $11.31&nbsp;بلين |- | ريڊيو || 7.2% || $10.69&nbsp;بلين |- | ڪيبل ٽيليويزن || 12.1% || $18.02&nbsp;بلين |- | سنڊيڪيٽيڊ ٽيليويزن || 2.8% || $4.17&nbsp;بلين |- | مقامي ٽيليويزن || 11.3% || $16.82&nbsp;بلين |- | نيٽ ورڪ ٽيليويزن || 17.1% || $25.42&nbsp;بلين |- | اخبار || 18.9% || $28.22&nbsp;بلين |- | رسالا || 20.4% || $30.33&nbsp;بلين |- | ٻاهريون اشتهارسازي || 2.7% || $4.02&nbsp;بلين |- | ڪل || 100% || $149&nbsp;بلين |} == ضابطو == {{See also|ٽيليڪميونيڪيشن ضابطه ادارن جي فهرست}} ڪيترن ئي ملڪن اهڙا قانون نافذ ڪيا آهن، جيڪي [[بين الاقوامي ٽيليڪميونيڪيشن يونين]] (ITU) پاران مقرر ڪيل بين الاقوامي ٽيليڪميونيڪيشن ضابطن سان مطابقت رکن ٿا. هي ادارو "معلوماتي ۽ مواصلاتي ٽيڪنالاجي جي معاملن بابت گڏيل قومن جو اڳواڻ ادارو" آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.itu.int/net/about/index.aspx|title=International Telecommunication Union : About ITU|archive-url=https://web.archive.org/web/20090715225630/http://www.itu.int/net/about/index.aspx |archive-date=15 July 2009|website=ITU|access-date=21 July 2009}} ([https://www.itu.int/osg/csd/wtpf/wtpf2009/documents/ITU_ITRs_88.pdf PDF]) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110607104643/https://www.itu.int/osg/csd/wtpf/wtpf2009/documents/ITU_ITRs_88.pdf |date=7 June 2011 }} of regulation)</ref> 1947ع ۾ ائٽلانٽڪ سٽي ڪانفرنس دوران ITU فيصلو ڪيو ته نئين بين الاقوامي فريڪوئنسي فهرست ۾ درج ۽ ريڊيو ضابطن مطابق استعمال ٿيندڙ سڀني فريڪوئنسيز کي بين الاقوامي تحفظ ڏنو وڃي. ITU جي ''ريڊيو ضابطن''، جيڪي ائٽلانٽڪ سٽي ۾ منظور ٿيا، موجب اهي سڀ فريڪوئنسيز جيڪي ''بين الاقوامي فريڪوئنسي رجسٽريشن بورڊ'' ۾ داخل ڪيون وڃن، بورڊ طرفان جاچيون وڃن ۽ ''بين الاقوامي فريڪوئنسي فهرست'' ۾ درج ٿين، انهن کي نقصانڪار مداخلت کان بين الاقوامي تحفظ حاصل هوندو.<ref>{{cite journal|doi=10.1017/S0002930000170046|jstor=2194872|title=Jamming and the Protection of Frequency Assignments|year=1955|last1=Codding|first1=George A.|journal=American Journal of International Law|volume=49|issue=3|pages=384–388}}.</ref> عالمي سطح تي ٽيليڪميونيڪيشن ۽ نشريات جي انتظام بابت سياسي بحث ۽ قانون سازي ٿيندي رهي آهي. [[نشريات جي تاريخ]] ۾ روايتي مواصلات، جهڙوڪ ڇپائي، ۽ ريڊيو نشريات جهڙي ٽيليڪميونيڪيشن جي وچ ۾ توازن بابت ڪجهه بحثن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Wood" /> [[ٻي عالمي جنگ]] جي شروعات سان بين الاقوامي نشرياتي پروپيگنڊا ۾ پهريون وڏو اضافو ٿيو.<ref name="Wood">{{cite book|last=Wood|first=James|title=History of international broadcasting|year=1992|page=2|publisher=P. Peregrinus Limited |isbn=9780863413025}}</ref> ملڪن، انهن جي حڪومتن، باغين، دهشتگردن ۽ مليشيا گروهن سڀني پنهنجي پروپيگنڊا کي هٿي ڏيڻ لاءِ ٽيليڪميونيڪيشن ۽ نشرياتي طريقا استعمال ڪيا آهن.<ref name="Wood" /><ref name="Garfield">{{Cite journal |journal=Middle East Quarterly |last=Garfield |first=Andrew |title=The U.S. Counter-propaganda Failure in Iraq |date=Fall 2007 |volume=14 |number=4 |pages=23–32 |url=https://www.meforum.org/1753/the-us-counter-propaganda-failure-in-iraq |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090302021425/http://www.meforum.org/1753/the-us-counter-propaganda-failure-in-iraq |archive-date=2 March 2009 |via=Middle East Forum}}</ref> سياسي تحريڪن ۽ نوآبادڪاري لاءِ حب الوطني واري پروپيگنڊا 1930ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري شروع ٿي. 1936ع ۾ [[بي بي سي]] عرب دنيا لاءِ پروپيگنڊا نشريات شروع ڪئي، جنهن جو هڪ مقصد اٽلي جي اهڙين نشريات جو مقابلو ڪرڻ هو، ڇاڪاڻ⁠تہ اٽلي جا به اتر آفريڪا ۾ نوآبادياتي مفاد هئا.<ref name="Wood" /> ٽيليڪميونيڪيشن بابت جديد سياسي بحثن ۾ [[انٽرنيٽ رسائي|براڊبينڊ انٽرنيٽ سروس]] کي ٽيليڪميونيڪيشن سروس طور ٻيهر درجابند ڪرڻ، جنهن کي [[نيٽ غير جانبداري]] پڻ چيو وڃي ٿو،<ref name="NYT-20141110-EW">{{cite news |last=Wyatt |first=Edward |title=Obama Asks F.C.C. to Adopt Tough Net Neutrality Rules |url=https://www.nytimes.com/2014/11/11/technology/obama-net-neutrality-fcc.html |date=10 November 2014 |work=[[New York Times]] |access-date=15 November 2014 |archive-date=27 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190427132858/https://www.nytimes.com/2014/11/11/technology/obama-net-neutrality-fcc.html |url-status=live }}</ref><ref name="NYT-20141114">{{cite news |title=Why the F.C.C. Should Heed President Obama on Internet Regulation |url=https://www.nytimes.com/2014/11/15/opinion/why-the-fcc-should-heed-president-obama-on-internet-regulations.html |date=14 November 2014 |work=[[New York Times]] |access-date=15 November 2014 |archive-date=9 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180709134910/https://www.nytimes.com/2014/11/15/opinion/why-the-fcc-should-heed-president-obama-on-internet-regulations.html |url-status=live }}</ref> [[موبائل فون اسپيم]] جي ضابطي،<ref>{{cite web |last1=McGill |first1=Margaret Harding |title=FCC takes long-delayed step against spam text surge |url=https://www.axios.com/2022/09/26/fcc-spam-texts-proposal-approved |website=Axios |access-date=8 February 2023 |language=en |date=26 September 2022 |archive-date=8 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230208150751/https://www.axios.com/2022/09/26/fcc-spam-texts-proposal-approved |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last1=Hall |first1=Madison |title=Robocallers are preying on the elderly with fake Medicare calls. It's a no-brainer to stop it, but nobody has. |url=https://www.businessinsider.com/robocalls-medicare-fraud-how-to-stop-2023-2 |website=Business Insider |access-date=8 February 2023 |archive-date=7 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230207232314/https://www.businessinsider.com/robocalls-medicare-fraud-how-to-stop-2023-2 |url-status=live }}</ref> ۽ سستي براڊبينڊ رسائي کي وڌائڻ جهڙا موضوع شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Affordable Broadband: FCC Could Improve Performance Goals and Measures, Consumer Outreach, and Fraud Risk Management |url=https://www.gao.gov/products/gao-23-105399 |website=www.gao.gov |date=February 2023 |access-date=8 February 2023 |language=en |archive-date=8 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230208150801/https://www.gao.gov/products/gao-23-105399 |url-status=live }}</ref> == جديد ميڊيا == === عالمي اوزارن جو وڪرو === [[گارٽنر]]<ref>{{Cite news|last=Arthur|first=Charles|date=4 March 2009|title=Why falling PC sales means Windows 7 is on the way|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/technology/blog/2009/mar/04/computing-windows-sales|access-date=6 June 2023|issn=0261-3077|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170519070556/https://www.theguardian.com/technology/blog/2009/mar/04/computing-windows-sales |archive-date=19 May 2017}}</ref><ref>{{Cite web|title=Mobile Phone Sales To Exceed One Billion in 2009|url=http://www.palminfocenter.com/view_story.asp?ID=7978|date=21 July 2005|access-date=6 June 2023|website=Palm Infocenter|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180308042243/http://www.palminfocenter.com/view_story.asp?ID=7978 |archive-date=8 March 2018}}</ref> ۽ [[آرس ٽيڪنيڪا]]<ref>{{Cite web|last=Reimer|first=Jeremy|date=15 December 2005|title=Total share: 30 years of personal computer market share figures|url=https://arstechnica.com/features/2005/12/total-share/|access-date=6 June 2023|website=Ars Technica|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150512015006/http://www.360doc.com/content/12/0124/10/28217_181627497.shtml |archive-date=12 May 2015}}</ref> پاران گڏ ڪيل انگن اکرن موجب، دنيا ۾ صارفين جي اهم ٽيليڪميونيڪيشن اوزارن جو وڪرو، ملين يونٽن ۾، هيٺين ريت هو: {| class="wikitable" |- ! اوزار / سال !! 1975 !! 1980 !! 1985 !! 1990 !! 1994 !! 1996 !! 1998 !! 2000 !! 2002 !! 2004 !! 2006 !! 2008 |- | ڪمپيوٽر || 0 || 1 || 8 || 20 || 40 || 75 || 100 || 135 || 130 || 175 || 230 || 280 |- | موبائل فون || N/A || N/A || N/A || N/A || N/A || N/A || 180 || 400 || 420 || 660 || 830 || 1000 |} === ٽيليفون === [[File:Fibreoptic.jpg|thumb|upright|[[نوري فائبر]] ڊگهي فاصلي واري مواصلات لاءِ سستي پٽي ويڪر مهيا ڪري ٿو.]] ٽيليفون نيٽ ورڪ ۾ سڏ ڪندڙ کي مختلف [[ٽيليفون ايڪسچينج]]ن ۾ موجود سوئچن ذريعي ان شخص سان ڳنڍيو ويندو آهي، جنهن سان هو ڳالهائڻ چاهي ٿو.<ref>{{Cite web |title=What is the purpose of a telephone exchange? |url=https://www.newrocktech.com/news/info_itemid_4311.html |access-date=2026-06-14 |website=www.newrocktech.com}}</ref> اهي سوئچ ٻنهي استعمال ڪندڙن جي وچ ۾ برقي رابطو قائم ڪن ٿا، ۽ انهن سوئچن جي ترتيب تڏهن برقي طور طئي ڪئي ويندي آهي، جڏهن سڏ ڪندڙ نمبر [[پلس ڊائلنگ|ڊائل]] ڪري ٿو. رابطو قائم ٿيڻ کان پوءِ، سڏ ڪندڙ جي آواز کي سندس [[هينڊ سيٽ]] ۾ لڳل ننڍڙي [[مائڪروفون]] ذريعي برقي اشاري ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي. پوءِ اهو برقي اشارو نيٽ ورڪ وسيلي ٻئي پاسي موجود استعمال ڪندڙ تائين موڪليو ويندو آهي، جتي ان شخص جي هينڊ سيٽ ۾ موجود ننڍڙي [[لائوڊ اسپيڪر|اسپيڪر]] ذريعي اهو ٻيهر آواز ۾ تبديل ٿيندو آهي. 2015ع گهڻن رهائشي گهرن ۾ [[لينڊ لائن]] ٽيليفون اينالاگ هوندا آهن؛ يعني ڳالهائيندڙ جو آواز سڌو سنئون اشاري جي وولٽيج کي طئي ڪندو آهي.<ref>{{cite book|isbn=978-1305855779|page=433|title=Engineering and Technology | last1=Hacker | first1=Michael | last2=Burghardt | first2=David | last3=Fletcher | first3=Linnea | last4=Gordon | first4=Anthony | last5=Peruzzi | first5=William | date=3 April 2015 | publisher=Cengage Learning }}</ref> جيتوڻيڪ مختصر فاصلي وارا سڏ شروع کان آخر تائين اينالاگ اشارن طور هلايا وڃي سگهن ٿا، پر ٽيليفون خدمتون مهيا ڪندڙ ادارا وڌندڙ حد تائين اشارن کي منتقلي لاءِ ڊجيٽل اشارن ۾ تبديل ڪري رهيا آهن. ان جو فائدو اهو آهي ته ڊجيٽل آواز ڊيٽا انٽرنيٽ جي ڊيٽا سان گڏ سفر ڪري سگهي ٿي ۽ ڊگهي فاصلي واري مواصلات ۾ تقريباً مڪمل طور ٻيهر پيدا ٿي سگهي ٿي، جڏهن ته اينالاگ اشارا لازمي طور شور کان متاثر ٿيندا آهن. موبائل فونن ٽيليفون نيٽ ورڪن تي نمايان اثر ڇڏيو آهي. ڪيترين ئي مارڪيٽن ۾ هاڻي موبائل فون سبسڪرپشنون مقرر لائين سبسڪرپشنن کان وڌيڪ آهن. 2005ع ۾ موبائل فونن جو وڪرو ڪل 816.6&nbsp;ملين هو، جيڪو ايشيا/پئسفڪ (204 ملين)، اولهه يورپ (164 ملين)، CEMEA يعني وچ يورپ، وچ اوڀر ۽ آفريڪا (153.5 ملين)، اتر آمريڪا (148 ملين) ۽ لاطيني آمريڪا (102 ملين) جي مارڪيٽن ۾ لڳ ڀڳ برابر ورهايل هو.<ref>{{Cite press release |url=http://www.gartner.com/press_releases/asset_145891_11.html |title=Gartner Says Top Six Vendors Drive Worldwide Mobile Phone Sales to 21% Growth in 2005 |date=28 February 2006 |publisher=Gartner |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510220444/http://www.gartner.com/press_releases/asset_145891_11.html |archive-date=10 May 2012}}</ref> 1999ع کان پنجن سالن دوران نون سبسڪرپشنن جي لحاظ کان آفريڪا 58.2 سيڪڙو واڌ سان ٻين مارڪيٽن کان اڳتي نڪري ويو.<ref>{{cite journal|doi=10.1109/MSPEC.2006.1628825|title=Africa calling &#91;African wireless connection&#93;|year=2006|last1=Mbarika|first1=V.W.A.|last2=Mbarika|first2=I.|journal=IEEE Spectrum|volume=43|issue=5|pages=56–60|s2cid=30385268}}</ref> وڌندڙ طور تي اهي فون اهڙن نظامن ذريعي هلن ٿا، جن ۾ آواز جو مواد ڊجيٽل طور منتقل ٿيندو آهي، جهڙوڪ [[GSM]] يا [[W-CDMA]]، جڏهن ته ڪيترين ئي مارڪيٽن اينالاگ نظامن، جهڙوڪ [[ترقي يافته موبائل فون نظام|AMPS]]، کي ختم ڪرڻ شروع ڪيو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.amta.org.au/default.asp?Page=142|title=Ten Years of GSM in Australia|archive-url=https://web.archive.org/web/20080720110058/http://www.amta.org.au/default.asp?Page=142 |archive-date=20 July 2008|website=Australia Telecommunications Association|year=2003}}</ref> پردي جي پويان ٽيليفون مواصلات ۾ پڻ ڊرامائي تبديليون آيون آهن. 1988ع ۾ [[TAT-8]] جي ڪم شروع ڪرڻ کان پوءِ 1990ع واري ڏهاڪي ۾ [[نوري فائبر]] تي ٻڌل نظامن جو وڏي پيماني تي استعمال شروع ٿيو. نوري فائبر وسيلي مواصلات جو فائدو اهو آهي ته اهي ڊيٽا گنجائش ۾ تمام وڏي واڌ فراهم ڪن ٿا. TAT-8 پاڻ ان وقت وڇايل آخري ٽامي واري ڪيبل جي ڀيٽ ۾ ڏهه ڀيرا وڌيڪ ٽيليفون ڪالون کڻي سگهندو هو، جڏهن ته اڄ جون نوري فائبر ڪيبلون TAT-8 جي ڀيٽ ۾ 25 ڀيرا وڌيڪ ٽيليفون ڪالون کڻي سگهن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.att.com/history/milestones.html|title=Milestones in AT&T History|archive-url=https://web.archive.org/web/20080906003711/http://www.att.com/history/milestones.html |archive-date=6 September 2008|website=AT&T Knowledge Ventures|year=2006}}</ref> ڊيٽا گنجائش ۾ اها واڌ ڪيترن سببن ڪري ٿي: پهريون، نوري فائبر مقابلي وارين ٽيڪنالاجين جي ڀيٽ ۾ جسماني طور تمام ننڍا هوندا آهن. ٻيو، انهن ۾ [[ڪراس ٽاڪ]] جو مسئلو نه هوندو آهي، جنهن سبب انهن جا سوين فائبر آساني سان هڪ ئي ڪيبل ۾ گڏ ڪري سگهجن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://www.cs.ucl.ac.uk/staff/S.Bhatti/D51-notes/node21.html|title=Optical fibre waveguide|archive-url=https://web.archive.org/web/20060524033058/http://www.cs.ucl.ac.uk/staff/S.Bhatti/D51-notes/node21.html |archive-date=24 May 2006|first=Saleem|last=Bhatti|year=1995}}</ref> آخرڪار، ملٽي پليڪسنگ ۾ بهتري هڪ ئي فائبر جي ڊيٽا گنجائش ۾ انتهائي تيز واڌ آندي آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.cisco.com/univercd/cc/td/doc/product/mels/cm1500/dwdm/dwdm_ovr.pdf| title=Fundamentals of DWDM Technology|archive-url=https://web.archive.org/web/20120809084728/http://www.cisco.com/univercd/cc/td/doc/product/mels/cm1500/dwdm/dwdm_ovr.pdf |archive-date=9 August 2012|website=Cisco Systems|year=2006}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.lightreading.com/document.asp?doc_id=31358 |title=Report: DWDM No Match for Sonet |first=Mary |last=Jander |website=Light Reading |date=15 April 2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120724081909/http://www.lightreading.com/document.asp?doc_id=31358 |archive-date=24 July 2012}}</ref> ڪيترن ئي جديد نوري فائبر نيٽ ورڪن ۾ مواصلات کي مدد ڏيڻ وارو هڪ پروٽوڪول [[ايسنڪرونس ٽرانسفر موڊ]] (ATM) سڏجي ٿو. ATM پروٽوڪول ٻئي پيراگراف ۾ ذڪر ڪيل گڏيل [[ڊيٽا ترسيل]] کي ممڪن بڻائي ٿو. اهو عوامي ٽيليفون نيٽ ورڪن لاءِ مناسب آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو نيٽ ورڪ اندر ڊيٽا لاءِ هڪ رستو قائم ڪري ٿو ۽ ان رستي سان هڪ [[ٽريفڪ معاهدو]] ڳنڍي ٿو. ٽريفڪ معاهدو بنيادي طور صارف ۽ نيٽ ورڪ جي وچ ۾ اهو اتفاق آهي ته نيٽ ورڪ ڊيٽا سان ڪيئن ورتاءُ ڪندو؛ جيڪڏهن نيٽ ورڪ ٽريفڪ معاهدي جون شرطون پوريون نٿو ڪري سگهي، ته اهو رابطو قبول نٿو ڪري. هي ڳالهه اهم آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٽيليفون ڪالون اهڙو معاهدو طئي ڪري سگهن ٿيون، جنهن سان پاڻ لاءِ مستقل بِٽ شرح جي ضمانت حاصل ڪن؛ اهڙي ضمانت سڏ ڪندڙ جي آواز کي حصن ۾ دير ٿيڻ يا مڪمل طور ڪٽجڻ کان بچائي ٿي.<ref>{{cite book | last = Stallings | first = William | edition= 7th intl | title = Data and Computer Communications | url = https://archive.org/details/datacomputercomm00stal_1 | url-access = registration | publisher = Pearson Prentice Hall | year = 2004 | pages = [https://archive.org/details/datacomputercomm00stal_1/page/337 337–66] | isbn = 978-0-13-183311-1 }}</ref> ATM جا مقابلي وارا نظام، جهڙوڪ [[گھڻ-پروٽوڪول ليبل سوئچنگ]] (MPLS)، ساڳيو ڪم ڪن ٿا ۽ اميد ڪئي وڃي ٿي ته مستقبل ۾ ATM جي جاءِ وٺندا.<ref>{{cite web|url=http://www.networkworld.com/columnists/2002/0812edit.html|title=MPLS is the future, but ATM hangs on|archive-url=https://web.archive.org/web/20070706034545/http://www.networkworld.com/columnists/2002/0812edit.html |archive-date=6 July 2007|first=John|last=Dix|website=Network World|year=2002}}</ref><ref>{{cite news|last=Lazar|first=Irwin|title=The WAN Road Ahead: Ethernet or Bust?|url=http://www.telarus.com/industry/the-wan-road-ahead:-ethernet-or-bust.html|access-date=22 February 2011|newspaper=Telecom Industry Updates|date=22 February 2011|archive-date=2 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402021712/http://www.telarus.com/industry/the-wan-road-ahead:-ethernet-or-bust.html|url-status=dead}}</ref> === ريڊيو ۽ ٽيليويزن === {{Main|ريڊيو|ٽيليويزن|نشريات}} [[File:Digital broadcast standards.svg|thumb|upright=1.35|[[ڊجيٽل ٽيليويزن]] جا معيار ۽ دنيا ۾ انهن جي اختيار جو نقشو]] نشرياتي نظام ۾ مرڪزي اعليٰ طاقت وارو [[نشرياتي ٽاور]] هڪ اعليٰ فريڪوئنسي واري [[برقي مقناطيسي لهر]] ڪيترن ئي گهٽ طاقت وارن وصول ڪندڙن ڏانهن موڪليندو آهي. ٽاور مان موڪليل اعليٰ فريڪوئنسي واري لهر کي اهڙي سگنل سان ماڊوليٽ ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ تصويري يا صوتي معلومات شامل هوندي آهي. وصول ڪندڙ پوءِ [[اينٽينا ٽيونر]] ذريعي ان اعليٰ فريڪوئنسي واري لهر کي وصول ڪندو آهي، ۽ [[ڊي ماڊوليٽر]] استعمال ڪري تصويري يا صوتي معلومات وارو سگنل ٻيهر حاصل ڪيو ويندو آهي. نشرياتي سگنل يا ته اينالاگ هوندو آهي (جنهن ۾ سگنل معلومات جي لحاظ کان لڳاتار تبديل ٿيندو رهي ٿو) يا ڊجيٽل هوندو آهي (جنهن ۾ معلومات کي الڳ الڳ عددي قدرن جي صورت ۾ ڪوڊ ڪيو ويندو آهي).<ref name="stallings-intro" /><ref>{{Cite web|date=2000-12-07|title=How Radio Works|url=https://electronics.howstuffworks.com/radio.htm|access-date=2023-02-12|website=HowStuffWorks|language=en-us|archive-date=2 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160102215734/http://www.howstuffworks.com/radio.htm|url-status=live}}</ref> [[نشرياتي ميڊيا]] جي صنعت هن وقت پنهنجي ترقيءَ جي هڪ اهم موڙ تي بيٺل آهي، جتي ڪيترائي ملڪ اينالاگ نشريات مان ڊجيٽل نشريات ڏانهن منتقل ٿي رهيا آهن. اها تبديلي سستا، تيز ۽ وڌيڪ صلاحيت رکندڙ [[انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] تيار ٿيڻ سبب ممڪن ٿي آهي. ڊجيٽل نشريات جو بنيادي فائدو اهو آهي ته اهي روايتي اينالاگ نشريات سان لاڳاپيل ڪيترين ئي خامين کي ختم ڪن ٿيون. ٽيليويزن ۾ ان سان [[وڊيو شور|برف جهڙي تصوير]]، [[ٽيليويزن مداخلت (گھوسٽنگ)|گھوسٽنگ]] ۽ ٻين بگاڙن جو خاتمو ٿئي ٿو. اهي مسئلا اينالاگ ٽرانسميشن جي فطرت سبب پيدا ٿيندا آهن، جتي شور سبب ٿيندڙ تبديليون سڌو سنئون آخري نتيجي ۾ ظاهر ٿينديون آهن. ڊجيٽل ٽرانسميشن ۾ سگنلن کي وصول ٿيڻ وقت الڳ عددي قدرن ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي، تنهن ڪري ننڍيون تبديليون آخري نتيجي تي اثرانداز نه ٿينديون آهن. مثال طور جيڪڏهن ثنائي پيغام 1011 کي سگنل جي شدت [1.0 0.0 1.0 1.0] سان موڪليو وڃي ۽ اهو [0.9 0.2 1.1 0.9] جي شدت سان وصول ٿئي، ته به اهو صحيح طرح 1011 طور ئي ڊيڪوڊ ٿيندو. البت جيڪڏهن شور تمام گهڻو هجي ته ڊيڪوڊ ٿيل پيغام بدلجي سگهي ٿو. [[فارورڊ ايرر ڪوريڪشن]] استعمال ڪندي وصول ڪندڙ ڪجهه بٽ غلطيون درست ڪري سگهي ٿو، پر جيڪڏهن شور حد کان وڌي وڃي ته پيغام ناقابلِ سمجهه ٿي ويندو ۽ ٽرانسميشن ناڪام ٿي سگهي ٿي.<ref>{{Cite web|title=Digital Television in Australia|url=https://www.digitaltv.com.au/|access-date=6 June 2023|website=Digital Television News Australia|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180312123813/https://digitaltv.com.au/|archive-date=12 March 2018}}</ref><ref>{{cite book | last = Stallings | first = William | edition= 7th intl | title = Data and Computer Communications | url = https://archive.org/details/datacomputercomm00stal_1 | url-access = registration | publisher = Pearson Prentice Hall | year = 2004 | isbn = 978-0-13-183311-1 }}</ref> ڊجيٽل ٽيليويزن نشريات ۾ ٽي مقابلي وارا عالمي معيار موجود آهن، جن جي عالمي سطح تي اختيار ٿيڻ جا امڪان آهن. اهي [[ATSC]]، [[ڊي وي بي|DVB]] ۽ [[ISDB]] معيار آهن، ۽ انهن جو عالمي اختيار مٿئين نقشو ۾ ڏيکاريل آهي. اهي ٽيئي معيار وڊيو ڪمپريشن لاءِ [[MPEG-2]] استعمال ڪن ٿا. ATSC آڊيو ڪمپريشن لاءِ [[ڊولبي ڊجيٽل]] AC-3 استعمال ڪري ٿو، ISDB [[ايڊوانسڊ آڊيو ڪوڊنگ]] (MPEG-2 Part 7) استعمال ڪري ٿو، جڏهن ته DVB ۾ آڊيو ڪمپريشن لاءِ ڪو مقرر معيار ناهي، پر عام طور تي [[MPEG-1]] Part 3 Layer 2 استعمال ٿيندو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.dynamix.ca/doc/HDVhandbook1.pdf|title=HDV Technology Handbook|archive-url=https://web.archive.org/web/20060623142640/http://www.dynamix.ca/doc/HDVhandbook1.pdf |archive-date=23 June 2006|website=[[سوني]]|year=2004}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dvb.org/technology/standards_specifications/audio/index.xml|title=Audio |archive-url=https://web.archive.org/web/20060927002250/http://www.dvb.org/technology/standards_specifications/audio/index.xml |archive-date=27 September 2006|website=Digital Video Broadcasting Project|year=2003}}</ref> انهن نظامن ۾ ماڊوليشن جو طريقو پڻ مختلف هوندو آهي. ڊجيٽل آڊيو نشريات ۾ صورتحال وڌيڪ متحد آهي، جتي تقريباً سڀني ملڪن [[ڊجيٽل آڊيو براڊڪاسٽنگ]] (جنهن کي [[يوريڪا 147]] معيار به چيو وڃي ٿو) اختيار ڪيو آهي. رڳو آمريڪا [[HD Radio]] اختيار ڪيو، جيڪو يوريڪا 147 جي ابتڙ [[اِن-بينڊ آن-چينل ٽرانسميشن]] تي ٻڌل آهي، جنهن ۾ ڊجيٽل معلومات روايتي AM يا FM اينالاگ نشريات سان گڏ موڪلي ويندي آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.worlddab.org/cstatus.aspx|title=Status of DAB (US)|archive-url=https://web.archive.org/web/20060721060832/http://www.worlddab.org/cstatus.aspx |archive-date=21 July 2006|website=World DAB Forum|date=March 2005}}</ref> ان جي باوجود جو دنيا ڊجيٽل نشريات ڏانهن منتقل ٿي رهي آهي، اينالاگ ٽيليويزن اڃا به ڪيترن ئي ملڪن ۾ نشر ڪيو وڃي ٿو. آمريڪا هڪ نمايان استثنا هو، جنهن 12 جون 2009ع تي (تمام گهٽ طاقت وارن ٽي وي اسٽيشنن کان سواءِ) اينالاگ ٽيليويزن نشريات مڪمل طور بند ڪري ڇڏي، جڏهن ته ان کان اڳ تبديليءَ جي تاريخ ٻه ڀيرا ملتوي ڪئي وئي هئي.<ref>{{cite news | author=Brian Stelter | title=Changeover to Digital TV Off to a Smooth Start | url=https://www.nytimes.com/2009/06/14/business/media/14digital.html?_r=2&hp | work=New York Times | date=13 June 2009 | access-date=25 February 2017 | archive-date=14 December 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20171214130110/http://www.nytimes.com/2009/06/14/business/media/14digital.html?_r=2&hp | url-status=live }}</ref> ڪينيا پڻ ڪيترين ئي ديرن کان پوءِ ڊسمبر 2014ع ۾ اينالاگ ٽيليويزن نشريات بند ڪئي. رنگين اينالاگ ٽيليويزن لاءِ ٽي معيار استعمال ٿيندا هئا (انهن جي عالمي اختيار جو نقشو [[:File:NTSC-PAL-SECAM.png|هتي]] ڏسو)، جيڪي [[PAL]] (جرمني)، [[NTSC]] (آمريڪا) ۽ [[SECAM]] (فرانس) جي نالن سان سڃاتا وڃن ٿا. اينالاگ ريڊيو لاءِ ڊجيٽل ريڊيو ڏانهن منتقلي وڌيڪ ڏکي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڊجيٽل وصول ڪندڙن جي قيمت وڌيڪ آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.worlddab.org/dabprod.aspx|title=DAB Products|archive-url=https://web.archive.org/web/20060621082027/http://www.worlddab.org/dabprod.aspx |archive-date=21 June 2006|website=World DAB Forum|year=2006}}</ref> اينالاگ ريڊيو ۾ ماڊوليشن لاءِ عام طور تي ايمپليٽيوڊ ماڊوليشن ('''AM''') يا فريڪوئنسي ماڊوليشن ('''FM''') استعمال ڪئي ويندي آهي. [[اسٽيريوفونيڪ آواز|اسٽيريو آواز]] حاصل ڪرڻ لاءِ FM ۾ ايمپليٽيوڊ ماڊوليٽ ٿيل سب ڪيريئر استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته اسٽيريو AM يا [[C-QUAM]] لاءِ ڪواڊريچر ايمپليٽيوڊ ماڊوليشن استعمال ڪئي ويندي آهي. === انٽرنيٽ === [[File:OSI Model v1.svg|upright=1.2|thumb|[[او ايس آءِ حوالو ماڊل]]]] انٽرنيٽ ڪمپيوٽرن ۽ ڪمپيوٽر نيٽ ورڪن جو هڪ عالمي نيٽ ورڪ آهي، جيڪي هڪ ٻئي سان [[انٽرنيٽ پروٽوڪول]] (IP) استعمال ڪندي رابطو ڪن ٿا.<ref>{{Cite web |url=http://www.cnri.reston.va.us/what_is_internet.html |title=What Is The Internet (And What Makes It Work) |first1=Robert |last1=Kahn |first2=Vinton G. |last2=Cerf |website=Corporation for National Research Initiatives (CNRI) |date=December 1999 |url-status=live |access-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170715105113/http://www.cnri.reston.va.us/what_is_internet.html |archive-date=15 July 2017}} Specifically see footnote xv.</ref> انٽرنيٽ تي موجود هر ڪمپيوٽر وٽ هڪ منفرد [[آءِ پي پتو]] هوندو آهي، جنهن جي ذريعي ٻيا ڪمپيوٽر ان ڏانهن معلومات موڪلي سگهن ٿا. اهڙيءَ طرح انٽرنيٽ تي موجود هر ڪمپيوٽر پنهنجي آءِ پي پتي ذريعي ڪنهن به ٻئي ڪمپيوٽر ڏانهن پيغام موڪلي سگهي ٿو. انهن پيغامن ۾ موڪليندڙ ڪمپيوٽر جو آءِ پي پتو پڻ شامل هوندو آهي، جنهن سان ٻه طرفي رابطي جي سهولت پيدا ٿئي ٿي. اهڙيءَ ريت انٽرنيٽ بنيادي طور ڪمپيوٽرن جي وچ ۾ پيغامن جي مٽاسٽا جو هڪ نظام آهي.<ref>{{cite web |url=http://computer.howstuffworks.com/internet-infrastructure.htm |title=How Internet Infrastructure Works |website=Computer.HowStuffWorks.com |year=2007 |author=Jeff Tyson |access-date=22 May 2007 |archive-date=10 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100410162047/http://computer.howstuffworks.com/internet-infrastructure.htm |url-status=live }}</ref> اندازو آهي ته سال 2000ع ۾ ٻه طرفي ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪن مان وهندڙ معلومات جو 51٪ انٽرنيٽ ذريعي منتقل ٿي رهيو هو، جڏهن ته باقي گهڻو حصو (42٪) [[لينڊ لائن ٽيليفون]] ذريعي منتقل ٿيندو هو. 2007ع تائين انٽرنيٽ واضح طور تي غالب ٿي ويو ۽ ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪن مان منتقل ٿيندڙ سموري معلومات جو 97٪ انٽرنيٽ ذريعي وهڻ لڳو، جڏهن ته باقي لڳ ڀڳ 2٪ [[موبائل فون]] ذريعي منتقل ٿيو.<ref name="HilbertLopez2011"/> 2008ع، دنيا جي اندازاً 21.9٪ آبادي کي انٽرنيٽ تائين رسائي حاصل هئي، جنهن ۾ سڀ کان وڌيڪ رسائي اتر آمريڪا (73.6٪)، اوشيانيا/آسٽريليا (59.5٪) ۽ يورپ (48.1٪) ۾ هئي.<ref>{{Cite web|title=World Internet Users and Population Stats|url=https://www.internetworldstats.com/stats.htm|website=Internet World Stats|date=30 June 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20090202142301/http://internetworldstats.com/stats.htm |archive-date=2 February 2009}}</ref> [[براڊبينڊ انٽرنيٽ رسائي]] جي لحاظ کان [[آئس لينڊ]] (26.7٪)، [[ڏکڻ ڪوريا]] (25.4٪) ۽ [[نيدرلينڊز]] (25.3٪) دنيا ۾ اڳواڻ هئا.<ref>{{Cite web |title=OECD Broadband Statistics, December 2005 |url=http://www.oecd.org/document/39/0,2340,en_2649_34225_36459431_1_1_1_1,00.html |website=OECD |archive-url=https://web.archive.org/web/20090106012350/http://www.oecd.org/document/39,0,2340,en_2649_34225_36459431_1_1_1_1,00.html |archive-date=6 January 2009}}</ref> انٽرنيٽ جزوي طور [[رابطي جا پروٽوڪول|رابطي وارن پروٽوڪولن]] جي ڪري ڪم ڪندو آهي، جيڪي اهو طئي ڪن ٿا ته ڪمپيوٽر ۽ رائوٽر هڪ ٻئي سان ڪيئن رابطو ڪن. ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ جي رابطي جي نوعيت اهڙي آهي جو ان ۾ پرت وار (Layered) طريقو اختيار ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ پروٽوڪول اسٽيڪ جا مختلف پروٽوڪول تقريباً هڪ ٻئي کان آزاد نموني ڪم ڪندا آهن. ان سان هيٺين سطح وارن پروٽوڪولن کي مقامي نيٽ ورڪ جي ضرورتن موجب تبديل ڪري سگهجي ٿو، بغير ان جي ته مٿين سطح جا پروٽوڪول متاثر ٿين. ان جو هڪ عملي مثال اهو آهي ته [[ويب برائوزر]] ساڳيو ڪوڊ استعمال ڪندو، ڀلي اهو ڪمپيوٽر [[ايٿرنيٽ]] ذريعي انٽرنيٽ سان ڳنڍيل هجي يا [[وائي فائي]] ذريعي. پروٽوڪولن بابت اڪثر [[او ايس آءِ حوالو ماڊل]] جي لحاظ سان ڳالهايو ويندو آهي، جيڪو 1983ع ۾ عالمي سطح تي هڪجهڙي نيٽ ورڪنگ پروٽوڪول جو مجموعو تيار ڪرڻ جي پهرين ڪوشش طور متعارف ٿيو هو، جيتوڻيڪ اها ڪوشش مڪمل ڪامياب نه ٿي سگهي.<ref>{{Cite web|title=The TCP/IP Guide - History of the OSI Reference Model|url=http://www.tcpipguide.com/free/t_HistoryoftheOSIReferenceModel.htm|first=Charles M.|last=Kozierok|date=2005|access-date=6 June 2023|website=The TCP/IP Guide|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170904204159/http://www.tcpipguide.com/free/t_HistoryoftheOSIReferenceModel.htm |archive-date=4 September 2017 }}</ref> انٽرنيٽ ۾ جڏهن ڊيٽا جا پيڪٽ دنيا جي مختلف حصن مان گذرن ٿا، تڏهن جسماني ذريعو ۽ ڊيٽا لنڪ پروٽوڪول ڪيترائي ڀيرا تبديل ٿي سگهن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ انٽرنيٽ ڪنهن خاص جسماني ذريعو يا ڊيٽا لنڪ پروٽوڪول جي پابندي نٿو رکي. ان ڪري هر مقامي نيٽ ورڪ لاءِ سڀ کان مناسب ميڊيا ۽ پروٽوڪول اختيار ڪيا ويندا آهن. عملي طور گهڻو ڪري بين البراعظمي رابطا نظري فائبر تي [[اسنڪرومس ٽرانسفر موڊ]] (ATM) يا ان جهڙي جديد ٽيڪنالاجي استعمال ڪندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انٽرنيٽ اهڙن رابطن لاءِ عوامي سوئچ ٿيل ٽيليفون نيٽ ورڪ واري بنيادي ڍانچي کي به استعمال ڪري ٿو. نيٽ ورڪ پرت تي [[منطقي پتو|منطقي پتي]] لاءِ [[انٽرنيٽ پروٽوڪول]] (IP) معيار طور اختيار ڪيو ويو آهي. [[ورلڊ وائڊ ويب]] ۾ اهي آءِ پي پتا [[ڊومين نيم سسٽم]] ذريعي انسانن لاءِ پڙهڻ لائق نالن مان حاصل ڪيا ويندا آهن (مثال طور [[گوگل]] جو نالو 72.14.207.99 جهڙي آءِ پي پتي سان ڳنڍيل هوندو آهي). هن وقت انٽرنيٽ پروٽوڪول جو سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ نسخو نسخو چوٿون (IPv4) آهي، پر آهستي آهستي نسخو ڇهون (IPv6) ڏانهن منتقلي جاري آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.microsoft.com/technet/itsolutions/network/ipv6/introipv6.mspx|title=Introduction to IPv6|archive-url=https://web.archive.org/web/20081013065951/http://www.microsoft.com/technet/itsolutions/network/ipv6/introipv6.mspx |archive-date=13 October 2008|website=[[Microsoft Corporation]]|date=February 2006}}</ref> ٽرانسپورٽ پرت تي گهڻو ڪري رابطو يا ته [[ٽرانسميشن ڪنٽرول پروٽوڪول]] (TCP) يا [[يوزر ڊيٽاگرام پروٽوڪول]] (UDP) ذريعي ٿيندو آهي. TCP تڏهن استعمال ڪيو ويندو آهي جڏهن اهو ضروري هجي ته موڪليل هر پيغام سامهون واري ڪمپيوٽر تائين لازمي پهچي، جڏهن ته UDP تڏهن استعمال ٿيندو آهي جڏهن پيغام جو هر حالت ۾ پهچڻ ضروري نه هجي. TCP ۾ جيڪڏهن پيڪٽ گم ٿي وڃن ته انهن کي ٻيهر موڪليو ويندو آهي ۽ صحيح ترتيب سان مٿين پرتن ڏانهن پهچايو ويندو آهي. ان جي ابتڙ UDP ۾ نه ته گم ٿيل پيڪٽ ٻيهر موڪليا ويندا آهن ۽ نه ئي انهن جي ترتيب بحال ڪئي ويندي آهي. TCP ۽ UDP ٻنهي پيڪٽن ۾ [[TCP ۽ UDP پورٽ نمبرن جي فهرست|پورٽ نمبر]] شامل هوندا آهن، جيڪي اهو طئي ڪن ٿا ته پيڪٽ کي ڪهڙي ايپليڪيشن يا [[عمل (ڪمپيوٽنگ)|عمل]] سنڀاليندو.<ref>Stallings, pp. 683–702.</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ ڪجهه ايپليڪيشن پروٽوڪول مخصوص پورٽ استعمال ڪندا آهن، تنهن ڪري نيٽ ورڪ منتظم ٽرئفڪ کي مخصوص گهرجن مطابق منظم ڪري سگهن ٿا، جهڙوڪ ڪنهن خاص پورٽ ڏانهن ويندڙ ٽرئفڪ کي روڪي انٽرنيٽ رسائي محدود ڪرڻ يا ڪجهه ايپليڪيشنن کي [[وين آپٽيمائيزيشن|ترجيح]] ڏيڻ. ٽرانسپورٽ پرت کان مٿي ڪجهه اهڙا پروٽوڪول به استعمال ٿيندا آهن، جيڪي تقريباً سيشن ۽ پريزنٽيشن پرت سان واسطو رکن ٿا، جن ۾ خاص طور [[سڪيور ساڪيٽس ليئر]] (SSL) ۽ [[ٽرانسپورٽ ليئر سڪيورٽي]] (TLS) شامل آهن. اهي پروٽوڪول يقيني بڻائين ٿا ته ٻن ڌرين جي وچ ۾ منتقل ٿيندڙ ڊيٽا مڪمل طور رازداري سان محفوظ رهي.<ref>T. Dierks and C. Allen, The TLS Protocol Version 1.0, RFC 2246, 1999.</ref> ايپليڪيشن پرت تي ڪيترائي اهڙا پروٽوڪول آهن، جن سان انٽرنيٽ استعمال ڪندڙ روزمره واقف هوندا آهن، جهڙوڪ [[ايڇ ٽي ٽي پي]] (ويب برائوزنگ)، [[POP3]] (اي ميل)، [[ايف ٽي پي]] (فائيل منتقلي)، [[آء آر سي]] (انٽرنيٽ چيٽ)، [[بٽ ٽورينٽ]] (فائيل شيئرنگ) ۽ [[ايڪس ايم پي پي]] (فوري پيغام رساني). [[وائس اوور انٽرنيٽ پروٽوڪول]] (VoIP) ڊيٽا پيڪٽن کي [[هم وقتي]] آواز واري رابطي لاءِ استعمال ڪرڻ جي سهولت فراهم ڪري ٿو. اهڙن پيڪٽن کي آواز وارا پيڪٽ طور نشان لڳايو ويندو آهي، ۽ نيٽ ورڪ منتظم انهن کي ترجيح ڏئي سگهن ٿا ته جيئن حقيقي وقت واري گفتگو تي ٻين قسمن جي ڊيٽا (جهڙوڪ فائيل منتقلي يا اي ميل) جي ڀيٽ ۾ گهٽ اثر پوي. بهرحال، اهڙي ترجيح صرف انهن نيٽ ورڪن ۾ مؤثر هوندي آهي، جتي ڪافي گنجائش موجود هجي ۽ ترجيحي نظام فعال هجي، جهڙوڪ خانگي ڪارپوريٽ نيٽ ورڪ. عام انٽرنيٽ تي اهڙو انتظام هر هنڌ موجود نه هوندو آهي، تنهن ڪري خانگي نيٽ ورڪ ۽ عوامي انٽرنيٽ تي VoIP ڪالن جي معيار ۾ نمايان فرق ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web|url= http://www.telecomsadvice.org.uk/infosheets/voip_voice_over_internet_protocol_and_internet_telephony.htm|title= VoIP, Voice over Internet Protocol and Internet telephone calls|last= Multimedia|first= Crucible|date= 7 May 2011|access-date= 30 June 2011|archive-date= 24 January 2018|archive-url= https://web.archive.org/web/20180124045522/http://www.telecomsadvice.org.uk/infosheets/voip_voice_over_internet_protocol_and_internet_telephony.htm|url-status= live}}</ref> === مقامي علائقي جا نيٽ ورڪ ۽ وسيع علائقي جا نيٽ ورڪ === انٽرنيٽ جي تيزيءَ سان واڌ ويجهه باوجود، [[مقامي علائقي جو نيٽ ورڪ|مقامي علائقي جي نيٽ ورڪن]] (LANs) جون خاصيتون—جيڪي اهڙا ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ آهن، جيڪي چند ڪلوميٽرن کان وڌيڪ نه پکڙجن—اڃا تائين الڳ ۽ نمايان آهن. ان جو سبب اهو آهي ته اهڙي پيماني جا نيٽ ورڪ وڏن نيٽ ورڪن سان لاڳاپيل سڀني خاصيتن جا محتاج ناهن، ۽ گهڻو ڪري گهٽ خرچ وارا ۽ وڌيڪ ڪارائتا هوندا آهن. جڏهن اهي انٽرنيٽ سان ڳنڍيل نه هوندا آهن ته کين رازداري ۽ سلامتي جا اضافي فائدا پڻ حاصل هوندا آهن. بهرحال، ڄاڻي واڻي انٽرنيٽ سان سڌي ڳانڍاپي کان پاسو ڪرڻ به هيڪرن، فوجي ادارن يا معاشي قوتن کان مڪمل تحفظ جي ضمانت نٿو ڏئي. جيڪڏهن LAN سان پري کان ڳنڍجڻ جو ڪو به طريقو موجود هجي ته اهي خطرا برقرار رهندا آهن. [[وسيع علائقي جو نيٽ ورڪ|وسيع علائقي جا نيٽ ورڪ]] (WANs) خانگي ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ هوندا آهن، جيڪي هزارين ڪلوميٽرن تائين پکڙيل ٿي سگهن ٿا.<ref>{{Cite web |title=What is a Wide Area Network (WAN)?-AweSeed |url=https://aweseed.aweray.com/au/blog/wide-area-network-50522 |access-date=2026-06-14 |website=aweseed.aweray.com |language=en-AU}}</ref> انهن جا پڻ اهم فائدا رازداري ۽ سلامتي آهن.<ref>{{Cite web |date=2025-02-18 |title=The Advantages & Disadvantages of WAN |url=https://m247.com/blog/advantages-disadvantages-of-wan/ |access-date=2026-06-14 |website=M247 |language=en-GB}}</ref> خانگي LAN ۽ WAN جا سڀ کان اهم استعمال ڪندڙ هٿياربند فوجون ۽ انٽيليجنس ادارا آهن، جن لاءِ پنهنجي معلومات کي محفوظ ۽ ڳجهي رکڻ انتهائي ضروري هوندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Mission-critical WAN for defense {{!}} Nokia.com |url=https://www.nokia.com/industries/defense/mission-critical-wan/ |archive-url=http://web.archive.org/web/20260308042214/https://www.nokia.com/industries/defense/mission-critical-wan/ |archive-date=2026-03-08 |access-date=2026-06-14 |website=Nokia.com |language=en}}</ref> 1980ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري، [[او ايس آءِ حوالو ماڊل]] جي ڊيٽا لنڪ پرت ۽ ايپليڪيشن پرت جي وچ ۾ موجود خالن کي ڀرڻ لاءِ ڪيترائي رابطي جا پروٽوڪول متعارف ٿيا. انهن ۾ [[ايپل ٽاڪ]]، [[آء پي ايڪس]] ۽ [[نيٽ بايوس]] شامل هئا. 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ايم ايس-ڊوس]] استعمال ڪندڙن ۾ مقبوليت سبب آء پي ايڪسسڀ کان وڌيڪ غالب پروٽوڪول بڻجي ويو. ان وقت [[ٽي سي پي/آء پي]] پڻ موجود هو، پر اهو گهڻو ڪري وڏين سرڪاري ۽ تحقيقي ادارن تائين محدود هو.<ref>{{cite book|last=Martin|first=Michael|date=2000|chapter=Understanding the Network|url=http://www.informit.com/content/images/0735709777/samplechapter/0735709777.pdf|title=The Networker's Guide to AppleTalk, IPX, and NetBIOS|archive-url=https://web.archive.org/web/20090329054333/http://www.informit.com/content/images/0735709777/samplechapter/0735709777.pdf |archive-date=29 March 2009|publisher=SAMS Publishing|isbn=0-7357-0977-7}}</ref> جڏهن انٽرنيٽ جي مقبوليت وڌي ۽ ان جي ٽرئفڪ کي خانگي نيٽ ورڪن تائين پهچائڻ جي ضرورت پيش آئي، تڏهن ٽي سي پي/آء پي پروٽوڪولن پراڻين مقامي نيٽ ورڪ ٽيڪنالاجين جي جاءِ وٺڻ شروع ڪئي. ان سان گڏ [[ڊي ايڇ سي پي]] جهڙيون اضافي ٽيڪنالاجيون پڻ متعارف ٿيون، جن جي مدد سان TCP/IP تي ٻڌل ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ اندر پاڻمرادو پنهنجي ترتيب (ڪنفگريشن) مڪمل ڪرڻ لڳا. اهڙيون سهولتون ايپل ٽاڪ، آء پي ايڪس۽ نيٽ بايوس جي پروٽوڪولن ۾ به موجود هيون.<ref>{{cite web|first=Ralph|last=Droms|url=http://www.dhcp.org/|title=Resources for DHCP|archive-url=https://web.archive.org/web/20070704061131/http://www.dhcp.org/ |archive-date=4 July 2007|date=November 2003}}</ref> جڏهن ته [[اسنڪرونڪس ٽرانسفر موڊ]] (ATM) يا [[ملٽي پروٽوڪول ليبل سوچنگ]] (MPLS) وڏن نيٽ ورڪن، جهڙوڪ WANs، لاءِ عام ڊيٽا لنڪ پروٽوڪول آهن، [[ايٿرنيٽ]] ۽ [[ٽوڪن رنگ]] مقامي علائقي جي نيٽ ورڪن (LANs) لاءِ عام ڊيٽا لنڪ پروٽوڪول آهن. اهي پروٽوڪول اڳين پروٽوڪولن کان ان لحاظ کان مختلف آهن جو اهي وڌيڪ سادا آهن؛ مثال طور، اهي [[خدمت جي معيار]] (QoS) جي ضمانتن ۽ [[ميڊيم رسائي ڪنٽرول]] سان لاڳاپيل ڪجهه خاصيتون شامل نٿا ڪن. انهن سادگين سبب وڌيڪ اقتصادي ۽ گهٽ خرچ وارا نيٽ ورڪ قائم ڪرڻ ممڪن ٿئي ٿو.<ref>Stallings, pp. 500–26.</ref> 1980ع ۽ 1990ع واري ڏهاڪي ۾ [[ٽوڪن رنگ]] کي مناسب مقبوليت حاصل هئي، پر هاڻي تقريباً سڀئي LAN يا ته تارن وارا يا وائرليس [[ايٿرنيٽ]] استعمال ڪن ٿا. جسماني پرت تي، گهڻا تارن وارا ايٿرنيٽ نظام [[ٽوئسٽڊ پئير|ٽوئسٽڊ پئير ٽامي جي ڪيبلن]] تي ٻڌل هوندا آهن، جن ۾ مشهور [[10 بيس-ٽي]] نيٽ ورڪ پڻ شامل آهن. بهرحال، شروعاتي نظامن ۾ ڳريون ڪوئڪسيل ڪيبلون استعمال ٿينديون هيون، جڏهن ته ڪجهه جديد، خاص طور تي تيز رفتار نظامن ۾ نظري فائبر استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref>Stallings, pp. 514–16.</ref> جڏهن نظري فائبر استعمال ڪيا وڃن ٿا ته [[ملٽي موڊ آپٽيڪل فائبر|ملٽي موڊ فائبر]] ۽ [[سنگل موڊ آپٽيڪل فائبر|سنگل موڊ فائبر]] جي وچ ۾ فرق ڪرڻ ضروري هوندو آهي. ملٽي موڊ فائبر نسبتاً ٿلها نظري فائبر هوندا آهن، جن لاءِ اوزار ٺاهڻ گهٽ خرچ وارو هوندو آهي، پر انهن ۾ استعمال لائق بينڊوڊٿ گهٽ ۽ سگنل جي ڪمزوري (اٽينيوئيشن) وڌيڪ هوندي آهي، جنهن سبب ڊگهي مفاصلي تي انهن جي ڪارڪردگي گهٽجي ويندي آهي.<ref>{{Cite web|title=Fiber Optic Cable single-mode multi-mode Tutorial|url=https://arcelect.com/fibercable.htm|access-date=6 June 2023 |website=ARC Electronics |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023040952/https://arcelect.com/fibercable.htm |archive-date=23 October 2018}}</ref> == پڻ ڏسندا == * [[ڏور ربطيات جي تاريخ]] == خارجي ڳنڍڻا == ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:انجنيئرنگ جا شعبا]] [[زمرو:ٽيليڪميونيڪيشن]] [[زمرو:ربطيات]] [[زمرو:ميڊيا ٽيڪنالاجي]] ea834fhh8i34071ug5jkcfdo42s59lt 390626 390625 2026-07-02T19:58:38Z Intisar Ali 8681 390626 wikitext text/x-wiki {{Short description|برقي يا اليڪٽرانڪ ذريعن وسيلي معلومات جي ترسيل}} [[فائل:Erdfunkstelle Raisting 2.jpg|thumb|[[جرمني]] جي [[باويريا]] صوبي جي [[رائسٽنگ]] ۾ سيٽلائيٽ مواصلات جي سڀ کان وڏي مرڪز تي [[سيٽلائيٽ مواصلات]] جي اينٽينا]] [[فائل:Internet map 1024.jpg|thumb|[[اوپٽي پراجيڪٽ]] پاران [[انٽرنيٽ]] جي هڪ حصي مان گذرندڙ مختلف رستن جي بصري نمائش]] '''ٽيلي ڪميونيڪيشن''' ('''Telecommunication''')، جنهن کي اڪثر جمع جي صورت ۾ يا مختصر طور '''ٽيليڪام''' پڻ چيو ويندو آهي، [[معلومات]] کي ڊگهي فاصلي تي [[برق]]ي يا [[اليڪٽرانڪس|اليڪٽرانڪ]] ذريعن وسيلي منتقل ڪرڻ جو عمل آهي، جيڪو عام طور ڪيبلن، [[ريڊيو لهر]]ن يا ٻين مواصلاتي ٽيڪنالاجين ذريعي انجام ڏنو ويندو آهي. اهي ترسيلي وسيلا [[مواصلاتي چينل]]ن ۾ ورهايا ويندا آهن، جيڪي [[ملٽي پليڪسنگ]] جي ذريعي هڪ ئي وسيلي تي ڪيترن ئي هم وقت [[مواصلاتي سيشن]]ن جي ترسيل کي ممڪن بڻائيندا آهن. اوڻيهين، ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ دوران ايجاد ٿيل ڊگهي فاصلي واريون ٽيڪنالاجيون عام طور برقي توانائي استعمال ڪنديون آهن، جن ۾ [[برقي تاربرقي]]، [[ٽيليفون]]، [[ٽيليويزن]] ۽ [[ريڊيو]] شامل آهن. شروعاتي [[ٽيليڪميونيڪيشن ڄار]]ن ۾ سگنلن جي ترسيل لاءِ ڌاتي تارون استعمال ٿينديون هيون. اهي ڄار ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين [[تاربرقي]] ۽ ٽيليفوني لاءِ استعمال ٿيندا رهيا. ويهين صديءَ جي پهرئين ڏهاڪي ۾ [[بي تار مواصلات]] جي ميدان ۾ هڪ وڏو انقلاب آيو، جنهن ۾ [[ريڊيو مواصلات]] بابت [[گوليئلمو مارڪوني]] جون اهم ڪاميابيون شامل هيون، جنهن تي کيس 1909ع جو [[فزڪس ۾ نوبل انعام]] مليو. برقي ۽ اليڪٽرانڪ ٽيليڪميونيڪيشن جي ٻين ابتدائي اڳواڻن ۾ [[چارلس ويٽ اسٽون]] ۽ [[سيميوئل مورس]] (تاربرقي جا گڏيل موجد)، [[انٽونيو ميوچي]]، [[فلپ رائيس]]، [[اليشا گري]] ۽ [[اليگزينڊر گراهم بيل]] (ٽيليفون جا موجد ۽ ترقي ڏيندڙ)، [[ايڊون آرمسٽرانگ]] ۽ [[لي ڊي فاريسٽ]] (ريڊيو جا موجد)، ۽ [[ولاديمير زوورڪِن]]، [[جان لوگي بيئرڊ]] ۽ [[فائلو فارنسورٿ]] (ٽيليويزن جا موجد) شامل آهن. 1960ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ڊجيٽل ٽيڪنالاجين جي تيزي سان واڌ سبب [[آواز]]ي مواصلات کي آهستي آهستي ڊيٽا جي ترسيل سان گڏايو ويو. ڌاتي وسيلي جي طبعياتي حدن [[آپٽيڪل فائبر]] جي ترقي کي هٿي ڏني.<ref name=":11">{{Cite web|title=How does a Gigabit Passive Optical Network (GPON) work?|url=https://www.eib.org/en/stories/what-is-gpon|access-date=7 June 2021|website=European Investment Bank|language=en|archive-date=7 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210607144149/https://www.eib.org/en/stories/what-is-gpon|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|author1=National Research Council |url=https://www.nap.edu/read/11711/chapter/3|year=2006|doi=10.17226/11711|isbn=978-0-309-10265-0|language=en|access-date=25 June 2021|archive-date=23 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210623221636/https://www.nap.edu/read/11711/chapter/3|url-status=live |title=Renewing U.S. Telecommunications Research |bibcode=2006nap..book11711N }}</ref><ref>{{Cite web|last=Cyphers|first=Bennett|date=16 October 2019|title=The Case for Fiber to the Home, Today: Why Fiber is a Superior Medium for 21st Century Broadband|url=https://www.eff.org/wp/case-fiber-home-today-why-fiber-superior-medium-21st-century-broadband|access-date=7 June 2021|website=Electronic Frontier Foundation|language=en|archive-date=3 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603233817/https://www.eff.org/wp/case-fiber-home-today-why-fiber-superior-medium-21st-century-broadband|url-status=live}}</ref> [[انٽرنيٽ]]، جيڪا ڪنهن هڪ مخصوص وسيلي تي دارومدار نٿي رکي، انفرادي استعمال ڪندڙن کي عالمي سطح تي خدمتن تائين رسائي فراهم ڪئي آهي ۽ مواصلات ۾ هنڌ ۽ وقت جون حدون وڌيڪ گهٽائي ڇڏيون آهن. == وصف == 1932ع ۾ [[آئي ٽي يو مڪمل اختيار ڪانفرنس|مڪمل اختيار ٽيليگراف ڪانفرنس]] ۽ ميڊرڊ ۾ ٿيل بين الاقوامي ريڊيو ٽيليگراف ڪانفرنس دوران ٻنهي تنظيمن گڏجي [[بين الاقوامي ٽيليڪميونيڪيشن يونين]] (ITU) جوڙي.<ref>{{cite web |title=International Telegraph Conference (Madrid, 1932) |url=https://www.itu.int/en/history/Pages/PlenipotentiaryConferences.aspx?conf=4.5 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230108011921/https://www.itu.int/en/history/Pages/PlenipotentiaryConferences.aspx?conf=4.5 |archive-date=8 January 2023 |access-date=8 January 2023 |publisher=ITU}}</ref> هنن ''ٽيليڪميونيڪيشن'' جي وصف هن ريت ڪئي: "تار، بي تار يا برقي سگنلنگ يا بصري سگنلنگ جي ٻين نظامن يا عملن وسيلي نشانين، سگنلن، تحرير، فيڪسيملين ۽ هر قسم جي آوازن جي ڪا به ٽيليگرافڪ يا ٽيليفونڪ مواصلات." بعد ۾ [[آئي ٽي يو ريڊيو ضابطا]] جي آرٽيڪل 1.3 تحت اها وصف ٻيهر تصديق ڪئي وئي، جنهن ۾ ان کي "نشانين، سگنلن، تحريرن، تصويرن، آوازن يا ڪنهن به نوعيت جي ڄاڻ جي ڪا به ترسيل، اخراج يا وصولي، جيڪا [[تار]]، ريڊيو، بصري يا ٻين برقي مقناطيسي نظامن وسيلي ڪئي وڃي" قرار ڏنو ويو.<ref>{{Cite web |date=2026-05-11 |title=Communication vs Telecommunications vs Data Communication: Best CCNA Guide on Key Differences in 3 Terms - The Cyber Skills |url=https://thecyberskills.com/communication-vs-telecommunications-vs-data-communication/ |access-date=2026-06-14 |language=en-US}}</ref> انهيءَ ڪري آهستي رفتار واريون مواصلاتي ٽيڪنالاجيون، جهڙوڪ [[ٽپال]] ۽ [[هوا-دٻاءُ نليون]]، ٽيليڪميونيڪيشن جي وصف ۾ شامل ناهن.<ref>{{citation |title=ITU Radio Regulations |title-link=ITU Radio Regulations |date=2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150319031957/https://www.itu.int/dms_pub/itu-s/oth/02/02/S02020000244501PDFE.PDF |archive-date=19 March 2015 |chapter=Article 1.3 |chapter-url=https://www.itu.int/dms_pub/itu-s/oth/02/02/S02020000244501PDFE.PDF |publisher=[[International Telecommunication Union]]}}</ref><ref>Constitution and Convention of the International Telecommunication Union, Annex (Geneva, 1992)</ref> ''ٽيليڪميونيڪيشن'' اصطلاح 1904ع ۾ فرانسيسي انجنيئر ۽ ناول نگار [[ايڊوار ايسٽونيئي]] وضع ڪيو، جنهن ان جي وصف "بجلي وسيلي خيال جي پري کان ترسيل" طور ڪئي.<ref>{{cite web|first=Jean-Marie|last=Dilhac|url=http://www.ieee.org/portal/cms_docs_iportals/iportals/aboutus/history_center/conferences/che2004/Dilhac.pdf|title=From tele-communicare to Telecommunications|website=[[Institute of Electrical and Electronics Engineers]] (IEEE) |archive-url=https://web.archive.org/web/20101202232403/http://www.ieee.org/portal/cms_docs_iportals/iportals/aboutus/history_center/conferences/che2004/Dilhac.pdf |archive-date=2 December 2010|year=2004}}</ref> ٽيليڪميونيڪيشن هڪ مرڪب اسم آهي، جيڪو يوناني اڳياڙي ''tele-'' (τῆλε)، جنهن جي معنيٰ "پري"، "دور" يا "فاصلي تي" آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=tele-&allowed_in_frame=0|title=Online Etymology Dictionary|access-date=19 August 2016|archive-date=25 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161225225345/http://www.etymonline.com/index.php?term=tele-&allowed_in_frame=0|url-status=live}}</ref> ۽ لاطيني فعل ''ڪميونيڪيئر''، جنهن جي معنيٰ "ونڊڻ" آهي، مان ٺهيل آهي.<ref name="oxford">{{cite web |url=http://oxforddictionaries.com/definition/english/telecommunication?view=uk |title=Telecommunication |work=Oxford Dictionaries |publisher=Oxford University Press |access-date=28 February 2013 |archive-date=30 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130430020541/http://oxforddictionaries.com/definition/english/telecommunication?view=uk |url-status=dead }}</ref><ref>''Telecommunication'', ''tele-'' and ''communication'', [[New Oxford American Dictionary]] (2nd edition), 2005.</ref> ''ڪميونيڪيشن'' لفظ انگريزيءَ ۾ پهريون ڀيرو چوڏهين صديءَ جي آخر ۾ استعمال ٿيو. اهو پراڻي فرانسيسي لفظ ''ڪومونيڪاسيون'' مان آيو، جيڪو لاطيني ''ڪميونيڪيشنم'' مان نڪتل آهي؛ اهو ''ڪميونيڪيئر'' جي ماضي واري جز جي بنياد مان ٺهيل عمل جو اسم آهي، جنهن جي معنيٰ "ونڊڻ، ورهائڻ، اطلاع ڏيڻ، گڏ ڪرڻ، شامل ڪرڻ" آهي، ۽ لفظي معنيٰ "عام ڪرڻ" آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=communication&allowed_in_frame=0|title=communication |website=Online Etymology Dictionary|access-date=19 August 2016|archive-date=14 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160914041535/http://www.etymonline.com/index.php?term=communication&allowed_in_frame=0|url-status=live}}</ref> == تاريخ == {{further|ٽيليڪميونيڪيشن جي تاريخ}} تاريخ دوران ڊگهي مفاصلي واري رابطي لاءِ ڪيترائي [[ترسيل وسيلا]] استعمال ڪيا ويا آهن، جن ۾ [[دونهين جا اشارا]]، [[مشعلون]]، [[سيميفور ٽيليگراف]]، [[اشارتي جهنڊا]]، بصري [[هيليوگراف]]، [[برقي تار]]ون، ۽ [[برقي مقناطيسي سگنل]] منتقل ڪرڻ لاءِ خالي فضا شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=Telecommunications and Networking |url=https://courses.aiu.edu/Telecommunications%20and%20Networking/SEC%201/SEC%201.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250110094619/https://courses.aiu.edu/Telecommunications%20and%20Networking/SEC%201/SEC%201.pdf |archive-date=10 January 2025 |access-date=14 June 2026 |website=Atlantic International University}}</ref> === برقي ۽ اليڪٽرانڪ دور کان اڳ === [[فائل:OptischerTelegraf.jpg|upright|thumb|[[ڪلاڊ شاپ]] جي [[سيميفور ٽاور]]ن مان هڪ جي نقل]] ڊگهي مفاصلي وارو رابطو بجلي ۽ برقي مقناطيسيت جي دريافت کان گهڻو اڳ استعمال ٿيندو هو، جنهن بعد [[ٽيليڪميونيڪيشن]] جي ايجاد ممڪن ٿي.<ref>{{Cite web |last=Wheeler |first=Heather |title=The evolution of long distance communication |url=https://www.hebronhawkeye.com/entertainment/2023/01/18/the-evolution-of-long-distance-communication/ |access-date=2026-06-14 |website=The Hawk Eye}}</ref> ان کان اڳ فاصلي تي رابطي لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪيترن ئي ذهين طريقن مان ڪجهه هتي بيان ڪيا ويا آهن. [[ڪبوتر پيغام رسان]] تاريخ دوران مختلف تهذيبن طرفان استعمال ڪيا ويا. [[ڪبوتر ٽپال]] جون پاڙون [[فارس]] ۾ هيون، جنهن کي پوءِ رومنن پنهنجي فوجي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو. [[فرونٽينس]] جي دعويٰ موجب [[جوليس سيزر]] [[گال]] جي فتح دوران ڪبوترن کي پيغام رسان طور استعمال ڪيو.<ref name="Levi">{{cite book |last=Levi |first=Wendell |title= The Pigeon|year= 1977|publisher= Levi Publishing Co, Inc|location= Sumter, SC|isbn=978-0-85390-013-9 }}</ref> [[يوناني]] پڻ [[قديم اولمپڪ رانديون|اولمپڪ رانديون]] جي فاتحن جا نالا مختلف شهرن ڏانهن ڪبوترن ذريعي موڪليندا هئا.<ref>{{cite book | last =Blechman | first =Andrew | title =Pigeons-The fascinating saga of the world's most revered and reviled bird. | publisher =University of Queensland Press | year =2007 | location =St Lucia, Queensland | url =http://www.uqp.uq.edu.au/book_details.php?id=9780702236419 | isbn =978-0-7022-3641-9 | url-status=dead | archive-url =https://web.archive.org/web/20080514003720/http://www.uqp.uq.edu.au/book_details.php?id=9780702236419 | archive-date =14 May 2008 | df =dmy-all }}</ref> اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ ڊچ حڪومت اهو نظام [[جاوا]] ۽ [[سوماترا]] ۾ استعمال ڪيو. 1849ع ۾ [[پال جوليس روئٽر]] [[آخن]] ۽ [[برسلز]] جي وچ ۾ اسٽاڪ مارڪيٽ جون قيمتون موڪلڻ لاءِ ڪبوترن جي خدمت شروع ڪئي، جيڪا ٽيليگرافي رابطو مڪمل ٿيڻ تائين هڪ سال جاري رهي.<ref>{{cite news| title =Chronology: Reuters, from pigeons to multimedia merger| newspaper =Reuters| url =https://www.reuters.com/article/rbssTechMediaTelecomNews/idUSL1849100620080219| format =Web article| access-date =21 February 2008| date =19 February 2008| archive-date =26 March 2008| archive-url =https://web.archive.org/web/20080326192232/http://www.reuters.com/article/rbssTechMediaTelecomNews/idUSL1849100620080219| url-status =live}}</ref> وچئين دور ۾ [[مشعلن]] جون زنجيرون عام طور ٽڪرين جي چوٽين تي اشارا پهچائڻ لاءِ استعمال ٿينديون هيون. انهن جو هڪ وڏو نقصان اهو هو ته اهي صرف هڪ بِٽ معلومات منتقل ڪري سگهنديون هيون، تنهنڪري پيغام جي معنيٰ، جهڙوڪ "دشمن نظر اچي ويو آهي"، اڳواٽ طئي ٿيل هوندي هئي. انهن جي استعمال جو هڪ مشهور مثال [[اسپيني آرماڊا]] دوران ملي ٿو، جڏهن مشعلن جي زنجير [[پليموٿ]] کان [[لنڊن]] تائين خبرداريءَ جو اشارو پهچايو.<ref>{{cite web | first=David | last=Ross | url=http://www.britainexpress.com/History/tudor/armada.htm | title=The Spanish Armada | archive-url=https://web.archive.org/web/20200104142345/https://www.britainexpress.com/History/tudor/armada.htm | archive-date=4 January 2020 | website=Britain Express | access-date=October 1, 2007}}</ref> 1792ع ۾ فرانسيسي انجنيئر [[ڪلاڊ شاپ]] [[ليل]] ۽ پيرس جي وچ ۾ پهريون مستقل بصري [[ٽيليگرافي]] نظام (يا [[سيميفور لائين]]) قائم ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://chappe.ec-lyon.fr/|archive-url=https://web.archive.org/web/20040409014107/http://chappe.ec-lyon.fr/|title=Les Télégraphes Chappe|archive-date=2004-04-09|website=Cédrick Chatenet|location=l'Ecole Centrale de Lyon|year=2003}}</ref> پر سيميفور نظام لاءِ ماهر آپريٽرن ۽ هر ڏهه کان ٽيهه ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي مهانگا ٽاور گهربل هوندا هئا. برقي ٽيليگراف سان مقابلي جي نتيجي ۾ ان جي آخري تجارتي لائين 1880ع ۾ بند ڪئي وئي.<ref>{{cite web|url=http://www.itu.int/itudoc/gs/promo/tsb/88192.pdf|title=CCIT/ITU-T 50 Years of Excellence|archive-url=https://web.archive.org/web/20200212173522/https://www.itu.int/itudoc/gs/promo/tsb/88192.pdf|archive-date=12 February 2020|website=International Telecommunication Union|year=2006}}</ref> === ٽيليگراف ۽ ٽيليفون === {{main|ٽيليگرافي|ٽيليفوني}} 25 جولاءِ 1837ع تي پهريون تجارتي [[برقي ٽيليگراف]] انگريز موجد سر [[وليم فوٿرگل ڪوڪ]] ۽ انگريز سائنسدان سر [[چارلس ويٽسٽون]] پاران پيش ڪيو ويو.<ref>{{cite book|first=William|last=Brockedone|title=Cooke and Wheatstone and the Invention of the Electric Telegraph|date=11 March 2013|publisher=Routledge |isbn=9780415846783}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/technology/connecting-britain/first-electric-telegraph/|title=Who made the first electric telegraph communications?|work=The Telegraph|access-date=7 August 2017|language=en-GB|archive-date=8 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808003926/http://www.telegraph.co.uk/technology/connecting-britain/first-electric-telegraph/|url-status=live}}</ref> ٻنهي موجدن پنهنجي اوزار کي نئين ايجاد بدران ”موجوده برقي مقناطيسي ٽيليگراف ۾ هڪ سڌارو“ قرار ڏنو.<ref>{{cite web|url=https://www.du.edu/~jcalvert/tel/morse/morse.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20010616184336/https://www.du.edu/~jcalvert/tel/morse/morse.htm|archive-date=2001-06-16|title=The Electromagnetic Telegraph|first=J. B.|last=Calvert|date=19 May 2004}}</ref> [[سيميوئل مورس]] به آزاديءَ سان برقي ٽيليگراف جو هڪ نمونو تيار ڪيو، جنهن جو هن 2 سيپٽمبر 1837ع تي ڪامياب نه ٿيندڙ مظاهرو ڪيو. [[مورس ڪوڊ|سندس ڪوڊ]] ويٽسٽون جي اشارتي طريقي جي ڀيٽ ۾ هڪ اهم ترقي هئي. پهرين [[ائٽلانٽڪ سمنڊ پار ٽيليگراف ڪيبل]] 27 جولاءِ 1866ع تي ڪاميابي سان مڪمل ڪئي وئي، جنهن سان پهريون ڀيرو ائٽلانٽڪ سمنڊ پار ٽيليڪميونيڪيشن ممڪن ٿي.<ref>{{cite web|url=http://www.sil.si.edu/digitalcollections/hst/atlantic-cable/|title=The Atlantic Cable |via=Smithsonian Libraries |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701144122/http://www.sil.si.edu/digitalcollections/hst/atlantic-cable/|archive-date=1 July 2017|website=Bern Dibner|publisher=Burndy Library Inc.|year=1959}}</ref> [[انتونيو ميوچي]] جي ”ڳالهائيندڙ ٽيليگراف“ ۽ [[يوهان فلپ رائس]] جي ''Telefon'' تي ابتدائي ڪوششن کان پوءِ، روايتي ٽيليفون جو پيٽنٽ [[اليگزينڊر گراهم بيل|اليگزينڊر بيل]] فيبروري 1876ع ۾ داخل ڪرايو (صرف ڪجهه ڪلاڪ اڳ [[ايليشا گري]] ساڳئي قسم جي اوزار لاءِ [[پيٽنٽ ڪيويٽ]] داخل ڪئي هئي).<ref>"[https://www.loc.gov/everyday-mysteries/technology/item/who-is-credited-with-inventing-the-telephone/ Who is credited with inventing the telephone?]", published 2022-02-22, updated 2024-9-12. Science Reference Section, Library of Congress.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.oberlin.edu/external/EOG/OYTT-images/ElishaGray.html|title=Elisha Gray|archive-url=https://web.archive.org/web/20170628164416/http://www2.oberlin.edu/external/EOG/OYTT-images/ElishaGray.html|archive-date=28 June 2017|website=Oberlin College Archives|publisher=Electronic Oberlin Group|year=2006}}</ref> پهرين تجارتي ٽيليفون خدمتون [[بيل ٽيليفون ڪمپني]] پاران 1878ع ۽ 1879ع ۾ ائٽلانٽڪ جي ٻنهي ڪنارن تي [[نيو هيون]] ۽ [[لنڊن]] شهرن ۾ قائم ڪيون ويون.<ref>{{cite web|url=http://www.connected-earth.com/Galleries/Telecommunicationsage/Thetelephone/index.htm|title=Connected Earth: The telephone|archive-url=https://web.archive.org/web/20060822104544/http://www.connected-earth.com/Galleries/Telecommunicationsage/Thetelephone/index.htm|archive-date=22 August 2006|publisher=BT|year=2006}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.att.com/history/milestones.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20030114033744/https://www.att.com/history/milestones.html|title=History of AT&T|archive-date=2003-01-14|website=AT&T}}</ref> === ريڊيو ۽ ٽيليويزن === {{main|ريڊيو|ٽيليويزن}} 1894ع ۾ اطالوي موجد [[گوليئلمو مارڪوني]] نئين دريافت ٿيل [[ريڊيو لهر]]ن جي اصول تي ٻڌل بي تار رابطي جي ترقي شروع ڪئي، ۽ 1901ع تائين هن اهو ثابت ڪري ڏيکاريو ته اهي لهرون ائٽلانٽڪ سمنڊ پار به موڪلي سگهجن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.teslasociety.com/biography.htm|title=Tesla Biography|archive-url=https://web.archive.org/web/20160114205727/http://www.teslasociety.com/biography.htm |archive-date=14 January 2016|first=Ljubo|last=Vujovic|website=Tesla Memorial Society of New York|year=1998}}</ref> اهو ريڊيو ذريعي [[بي تار ٽيليگرافي]] جي شروعات هئي. 17 ڊسمبر 1902ع تي [[مارڪوني اسٽيشن (گليس بي، نووا اسڪوٽيا)|ڪينيڊا جي نووا اسڪوٽيا صوبي جي گليس بي ۾ مارڪوني اسٽيشن]] تان موڪليل پيغام اتر آمريڪا کان ائٽلانٽڪ پار پهچندڙ دنيا جو پهريون ريڊيو پيغام بڻيو. 1904ع ۾ هڪ تجارتي خدمت قائم ڪئي وئي، جيڪا رڪنيت رکندڙ جهازن ڏانهن هر رات خبرن جا خلاصا موڪليندي هئي، ۽ اهي جهاز انهن کي پنهنجي اندروني اخبارن ۾ شامل ڪندا هئا.<ref>{{Cite web|title=TR Center - Talking Across the Ocean|url=https://www.theodorerooseveltcenter.org/Blog/Item/Talking%20Across%20the%20Ocean|access-date=2021-03-12|website=www.theodorerooseveltcenter.org|archive-date=17 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417162827/https://www.theodorerooseveltcenter.org/Blog/Item/Talking%20Across%20the%20Ocean|url-status=live}}</ref> [[پهرين عالمي جنگ]] فوجي رابطن لاءِ ريڊيو جي ترقي کي تيز ڪيو. جنگ کان پوءِ 1920ع واري ڏهاڪي ۾ تجارتي [[اي ايم نشريات]] شروع ٿي، جيڪا تفريح ۽ خبرن جو هڪ اهم عوامي ذريعو بڻجي وئي. [[ٻي عالمي جنگ]] وري جهازن ۽ زميني فوجي رابطن، ريڊيو نيويگيشن ۽ ريڊار جي جنگي ضرورتن سبب ريڊيو جي ترقي کي وڌيڪ تيز ڪيو.<ref>{{cite book|isbn=9781118104644|last=Thompson|first=R.J. Jr.|year=2011|title=Crystal Clear: The Struggle for Reliable Communications Technology in World War II|location=Hoboken, NJ|publisher=Wiley}}</ref> ريڊيو جي [[ايف ايم نشريات|اسٽيريو ايف ايم نشريات]] جي ترقي آمريڪا ۾ 1930ع واري ڏهاڪي ۽ برطانيا ۾ 1940ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ٿي،<ref name="BBC1946">{{cite web |title=Report 1946-04 – Frequency Modulation |url=https://www.bbc.co.uk/rd/publications/rdreport_1946_04 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200103173115/https://www.bbc.co.uk/rd/publications/rdreport_1946_04 |archive-date=2020-01-03 |access-date=2020-01-03 |website=BBC Research & Development|date=January 1946 }}</ref> ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ان اي ايم کي غالب تجارتي معيار طور گهڻي حد تائين تبديل ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite book | isbn=9781623566654 | last1=Théberge | first1=P. | last2=Devine | first2=K. | last3=Everrett | first3=T | year=2015 | title=Living Stereo: Histories and Cultures of Multichannel Sound | location=New York | publisher=Bloomsbury Publishing}}</ref> 25 مارچ 1925ع تي [[جان لوگي بيئرڊ]] لنڊن جي [[سيلفرجز]] ڊپارٽمينٽل اسٽور ۾ هلندڙ تصويرن جي ترسيل جو مظاهرو ڪيو. بيئرڊ جو اوزار [[پال نپڪو]] جي [[نپڪو ڊسڪ]] تي ٻڌل هو، تنهنڪري اهو [[ميڪانيڪي ٽيليويزن]] جي نالي سان مشهور ٿيو. اهو نظام [[برٽش براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]] پاران 30 سيپٽمبر 1929ع کان شروع ڪيل تجرباتي نشريات جو بنياد بڻيو.<ref>{{cite web|url=http://www.mztv.com/newframe.asp?content=http://www.mztv.com/pioneers.html | title=The Pioneers | archive-url=https://web.archive.org/web/20130514070220/http://www.mztv.com/newframe.asp?content=http%3A%2F%2Fwww.mztv.com%2Fpioneers.html | archive-date=14 May 2013 | website=MZTV Museum of Television | year=2006}}</ref> === ويڪيوم ٽيوب === {{main|ويڪيوم ٽيوب}} ويڪيوم ٽيوبون ڪيترن ئي بنيادي برقياتي عملن، جهڙوڪ سگنلن جي [[طاقت واڌارو|طاقت واڌاري]] ۽ برقي رو جي [[سڌارڻ (برقيات)|سڌارڻ]] لاءِ گرم [[گرم ڪيٿوڊ|ڪيٿوڊ]] مان نڪرندڙ [[ٿرميونڪ اخراج]] ٿيندڙ اليڪٽرانن کي استعمال ڪنديون آهن.<ref>{{Cite news |title=Electron tube {{!}} Vacuum Tubes, Cathode Rays, & Applications {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/technology/electron-tube |access-date=2026-06-14 |work=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> سڀ کان سادي ويڪيوم ٽيوب، يعني [[ڊائيوڊ]]، جيڪا 1904ع ۾ [[جان ايمبروز فليمنگ]] ايجاد ڪئي، رڳو هڪ گرم اليڪٽران خارج ڪندڙ ڪيٿوڊ ۽ هڪ اينوڊ تي مشتمل هوندي آهي. اليڪٽران هن اوزار ۾ صرف هڪ طرف، يعني ڪيٿوڊ کان اينوڊ ڏانهن وهي سگهن ٿا. ٽيوب اندر هڪ يا وڌيڪ [[ضابطو ڄاري]] شامل ڪرڻ سان ڪيٿوڊ ۽ اينوڊ جي وچ ۾ وهندڙ برقي رو کي ڄاري يا ڄارين تي لاڳو ٿيل وولٽيج ذريعي ڪنٽرول ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite web|last=Hoddeson|first=L|title=The Vacuum Tube|url=https://www.pbs.org/transistor/science/events/vacuumt.html|publisher=PBS|access-date=6 May 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120415063342/http://www.pbs.org/transistor/science/events/vacuumt.html | archive-date=15 April 2012}}</ref> اهي اوزار ويهين صديءَ جي پهرين اڌ دوران برقي سرڪٽن جو بنيادي حصو بڻيا ۽ ريڊيو، ٽيليويزن، ريڊار، [[آواز جي رڪارڊنگ ۽ ٻيهر پيداوار]]، ڊگهي فاصلي وارن ٽيليفون نيٽ ورڪن، ۽ اينالاگ توڙي شروعاتي ڊجيٽل [[ڪمپيوٽر]]ن جي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. جيتوڻيڪ ڪجهه شعبن ۾ اڳ ئي [[اسپارڪ گيپ ٽرانسميٽر]] ۽ [[ميڪانيڪي ڪمپيوٽر]] جهڙيون ٽيڪنالاجيون استعمال ٿي رهيون هيون، پر ٿرميونڪ ويڪيوم ٽيوب جي ايجاد انهن ٽيڪنالاجين کي وسيع ۽ عملي استعمال لائق بڻايو، جنهن سان [[برقيات]] جي شعبي جي بنياد پئي.<ref>{{cite book |last1=Macksey |first1=Kenneth |last2=Woodhouse |first2=William |year=1991 |chapter=Electronics |title=The Penguin Encyclopedia of Modern Warfare: 1850 to the present day |publisher=Viking |page=110 |isbn=978-0-670-82698-8 |quote=The electronics age may be said to have been ushered in with the invention of the vacuum diode valve in 1902 by the Briton John Fleming (himself coining the word 'electronics'), the immediate application being in the field of radio.}}</ref> ويهين صديءَ جي اڪثر حصي دوران ٽيليويزنن ۾ هڪ خاص قسم جي ويڪيوم ٽيوب، يعني [[ڪيٿوڊ ري ٽيوب]]، استعمال ٿيندي هئي، جيڪا [[ڪارل فرڊيننڊ برائون]] ايجاد ڪئي هئي. اهڙي ٽيليويزن جو پهريون اميد افزا نمونو [[فائلو فارنسورٿ]] تيار ڪيو، جنهن 7 سيپٽمبر 1927ع تي پنهنجي خاندان آڏو ان جو مظاهرو ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/farnsworth.html|title=Philo Farnsworth | archive-url=https://web.archive.org/web/20090930214902/http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/farnsworth.html |archive-date=30 September 2009|first=Neil|last=Postman|website=[[TIME Magazine]]|date=29 March 1999}}</ref> ٻي عالمي جنگ کان پوءِ رڪجي ويل تجربا ٻيهر شروع ٿيا ۽ ٽيليويزن گهرن ۾ تفريح ۽ نشريات جو هڪ اهم ذريعو بڻجي ويو. 1940ع واري ڏهاڪي دوران [[نيم موصل اوزار]]ن جي ايجاد سان [[ٺوس-حالت برقيات|ٺوس-حالت]] وارا اوزار تيار ڪرڻ ممڪن ٿيو، جيڪي ويڪيوم ٽيوبن جي ڀيٽ ۾ ننڍا، سستا، وڌيڪ ڪارائتا، وڌيڪ قابلِ اعتماد ۽ وڌيڪ پائيدار هئا. 1960ع واري ڏهاڪي جي وچ کان ويڪيوم ٽيوبن جي جاءِ [[ٽرانزسٽر]]ن وٺڻ شروع ڪئي. تنهن هوندي به ويڪيوم ٽيوبون اڄ به ڪجهه اعليٰ فريڪوئنسي وارن طاقت وڌائيندڙن ۾ استعمال ٿين ٿيون. === ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ ۽ انٽرنيٽ === {{main|ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ|انٽرنيٽ}} 11 سيپٽمبر 1940ع تي [[جارج اسٽيبٽز]] نيويارڪ مان [[ٽيليٽائپ]] ذريعي پنهنجي ''ڪامپليڪس نمبر ڪيلڪيوليٽر'' لاءِ مسئلا موڪليا ۽ انهن جا حساب ڪيل نتيجا [[نيو هيمپشائر]] ۾ [[ڊارٽمٿ ڪاليج]] مان واپس حاصل ڪيا.<ref>{{Cite web|title=George Stibitz (1904–1995) | url=http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm | access-date=6 June 2023|website=www.kerryr.net|publisher=Kerry Redshaw|archive-date=15 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815235330/http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm|url-status=live}}</ref> مرڪزي ڪمپيوٽر ([[مرڪزي ڪمپيوٽر]]) ۽ پري موجود [[غير ذهين ٽرمينل]]ن تي ٻڌل هي ترتيب 1970ع واري ڏهاڪي تائين وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي رهي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾ [[پال باران]] ۽ آزاديءَ سان [[ڊونلڊ ڊيوس]] [[پيڪيٽ سوئچنگ]] تي تحقيق شروع ڪئي، جيڪا اهڙي ٽيڪنالاجي آهي جنهن ۾ پيغام کي ننڍن حصن ۾ ورهائي، مرڪزي ڪمپيوٽر مان گذارڻ کان سواءِ، [[ايسنڪرونس ٽرانسفر موڊ|غير هم وقت]] طريقي سان منزل ڏانهن موڪليو ويندو آهي. 5 ڊسمبر 1969ع تي چار-نوڊن تي مشتمل هڪ [[ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ]] قائم ٿيو، جيڪو [[آرپانيٽ]] جي شروعات ثابت ٿيو، ۽ 1981ع تائين اهو وڌي 213 [[نوڊ (نيٽ ورڪنگ)|نوڊ]]ن تائين پهچي ويو.<ref>{{cite book | last = Hafner | first = Katie | title = Where Wizards Stay Up Late: The Origins Of The Internet | publisher = Simon & Schuster | year = 1998 | isbn = 978-0-684-83267-8 }}</ref> بعد ۾ آرپانيٽ ٻين نيٽ ورڪن سان ضم ٿي [[انٽرنيٽ]] بڻجي ويو. جڏهن ته انٽرنيٽ جي ترقي [[انٽرنيٽ انجنيئرنگ ٽاسڪ فورس]] (IETF) جي مرڪزي ڌيان هيٺ رهي، جنهن [[تبصري لاءِ درخواست]] (RFC) دستاويزن جو هڪ سلسلو جاري ڪيو، ساڳئي وقت صنعتي تحقيقاتي مرڪزن ۾ ٻيون به اهم نيٽ ورڪنگ ترقيون ٿيون، جهڙوڪ [[ايٿرنيٽ]] (1983ع)، [[ٽوڪن رنگ]] (1984ع){{citation needed|date=April 2018}} ۽ [[تاري نما نيٽ ورڪ]] بناوت تي ٻڌل [[مقامي ايراضي نيٽ ورڪ]] (LAN) جي ترقي. === ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ ۽ انٽرنيٽ === {{main|ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ|انٽرنيٽ}} 11 سيپٽمبر 1940ع تي [[جارج اسٽيبٽز]] نيويارڪ مان [[ٽيليٽائپ]] ذريعي پنهنجي ''ڪامپليڪس نمبر ڪيلڪيوليٽر'' لاءِ مسئلا موڪليا ۽ انهن جا حساب ڪيل نتيجا [[نيو هيمپشائر]] ۾ [[ڊارٽمٿ ڪاليج]] مان واپس حاصل ڪيا.<ref>{{Cite web|title=George Stibitz (1904–1995) | url=http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm | access-date=6 June 2023|website=www.kerryr.net|publisher=Kerry Redshaw|archive-date=15 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815235330/http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm|url-status=live}}</ref> مرڪزي ڪمپيوٽر ([[مرڪزي ڪمپيوٽر]]) ۽ پري موجود [[غير ذهين ٽرمينل]]ن تي ٻڌل هي ترتيب 1970ع واري ڏهاڪي تائين وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي رهي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾ [[پال باران]] ۽ آزاديءَ سان [[ڊونلڊ ڊيوس]] [[پيڪيٽ سوئچنگ]] تي تحقيق شروع ڪئي، جيڪا اهڙي ٽيڪنالاجي آهي جنهن ۾ پيغام کي ننڍن حصن ۾ ورهائي، مرڪزي ڪمپيوٽر مان گذارڻ کان سواءِ، [[ايسنڪرونس ٽرانسفر موڊ|غير هم وقت]] طريقي سان منزل ڏانهن موڪليو ويندو آهي. 5 ڊسمبر 1969ع تي چار-نوڊن تي مشتمل هڪ [[ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ]] قائم ٿيو، جيڪو [[آرپانيٽ]] جي شروعات ثابت ٿيو، ۽ 1981ع تائين اهو وڌي 213 [[نوڊ (نيٽ ورڪنگ)|نوڊ]]ن تائين پهچي ويو.<ref>{{cite book | last = Hafner | first = Katie | title = Where Wizards Stay Up Late: The Origins Of The Internet | publisher = Simon & Schuster | year = 1998 | isbn = 978-0-684-83267-8 }}</ref> بعد ۾ آرپانيٽ ٻين نيٽ ورڪن سان ضم ٿي [[انٽرنيٽ]] بڻجي ويو. جڏهن ته انٽرنيٽ جي ترقي [[انٽرنيٽ انجنيئرنگ ٽاسڪ فورس]] (IETF) جي مرڪزي ڌيان هيٺ رهي، جنهن [[تبصري لاءِ درخواست]] (RFC) دستاويزن جو هڪ سلسلو جاري ڪيو، ساڳئي وقت صنعتي تحقيقاتي مرڪزن ۾ ٻيون به اهم نيٽ ورڪنگ ترقيون ٿيون، جهڙوڪ [[ايٿرنيٽ]] (1983ع)، [[ٽوڪن رنگ]] (1984ع){{citation needed|date=April 2018}} ۽ [[تاري نما نيٽ ورڪ]] بناوت تي ٻڌل [[مقامي ايراضي نيٽ ورڪ]] (LAN) جي ترقي. === ترسيل جي گنجائش ۾ واڌ === ٻطرفي ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪن وسيلي دنيا ۾ معلومات جي مٽاسٽا جي مؤثر گنجائش 1986ع ۾ بهترين نموني سان دٻايل معلومات جي 281 [[پيٽابائيٽ]] (PB) مان وڌي 1993ع ۾ 471 پيٽابائيٽ، 2000ع ۾ 2.2 [[ايگزابائيٽ]] (EB)، ۽ 2007ع ۾ 65 ايگزابائيٽ تائين پهچي وئي.<ref name="HilbertLopez2011">{{cite journal|title=The World's Technological Capacity to Store, Communicate, and Compute Information|first1=Martin|last1=Hilbert|first2=Priscila|last2=López|year=2011|journal=[[Science (journal)|Science]]|volume=332|issue=6025|pages=60–65 | doi=10.1126/science.1200970 | pmid=21310967 | bibcode=2011Sci...332...60H|s2cid=206531385|doi-access=free}}</ref> معلومات جي لحاظ کان هي مقدار 1986ع ۾ في ماڻهو روزانو اخبار جي ٻن صفحن جي برابر هئي، جيڪا 2007ع تائين وڌي في ماڻهو روزانو ڇهن مڪمل اخبارن جي برابر ٿي وئي.<ref>{{cite news|url=http://ideas.economist.com/video/giant-sifting-sound-0|title=video animation|newspaper=The Economist|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118072720/http://ideas.economist.com/video/giant-sifting-sound-0 |archive-date=18 January 2012}}</ref> هن واڌ کي نظر ۾ رکندي، ٽيليڪميونيڪيشن عالمي معيشت ۾ ڏينهون ڏينهن وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪري رهي آهي، ۽ 2012ع ۾ عالمي ٽيليڪميونيڪيشن صنعت جو حجم لڳ ڀڳ 4.7 ٽريلين آمريڪي ڊالر هو.<ref name="plunkettresearch01">{{cite web | url=http://www.plunkettresearch.com/Telecommunications/TelecommunicationsStatistics/tabid/96/Default.aspx | title=Worldwide Telecommunications Industry Revenues | archive-url=https://web.archive.org/web/20100328045302/http://www.plunkettresearch.com/Telecommunications/TelecommunicationsStatistics/tabid/96/Default.aspx |archive-date=28 March 2010|website=Plunkett's Telecommunications Industry Almanac 2010|date=1 June 2010}}</ref><ref name="plunkettresearch02">{{Cite web |title=Introduction to the Telecommunications Industry |url=http://www.plunkettresearch.com/telecommunications-market-research/industry-and-business-data/statistics |website=Plunkett Research |archive-url=https://web.archive.org/web/20121022031016/http://www.plunkettresearch.com/telecommunications-market-research/industry-and-business-data/statistics |archive-date=22 October 2012}}</ref> 2010ع ۾ عالمي ٽيليڪميونيڪيشن صنعت جي خدمتن مان حاصل ٿيندڙ آمدني جو اندازو 1.5 ٽريلين آمريڪي ڊالر لڳايو ويو، جيڪا دنيا جي مجموعي قومي پيداوار ([[جي ڊي پي]]) جو لڳ ڀڳ 2.4 سيڪڙو هئي.<ref name="plunkettresearch01" /> == فني تصور == جديد ٽيليڪميونيڪيشن ڪيترن ئي بنيادي تصورن تي ٻڌل آهي، جيڪي هڪ صديءَ کان به وڌيڪ عرصي دوران تدريجي طور ترقي ۽ بهتري ماڻيندا رهيا آهن. === بنيادي جزا === ٽيليڪميونيڪيشن ٽيڪنالاجين کي بنيادي طور [[تارائتو مواصلات|تارائتن]] ۽ بي تار طريقن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. مجموعي طور هڪ بنيادي ٽيليڪميونيڪيشن نظام ٽن اهم حصن تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ هميشه موجود هوندا آهن: * [[موڪليندڙ]]، جيڪو معلومات حاصل ڪري ان کي [[اشارو|اشاري]] ۾ تبديل ڪري ٿو. * [[ترسيل ذريعو]]، جنهن کي ''جسماني چينل'' پڻ چيو ويندو آهي، جيڪو اشاري کي منتقل ڪري ٿو (مثال طور [[آزاد خلا نظري مواصلات|آزاد خلا وارو چينل]]). * [[وصول ڪندڙ]]، جيڪو چينل مان اشاري کي حاصل ڪري ان کي ٻيهر وصول ڪندڙ لاءِ قابلِ استعمال معلومات ۾ تبديل ڪري ٿو. هڪ [[ريڊيو نشرياتي اسٽيشن]] ۾ اسٽيشن جو وڏو [[طاقت وڌائيندڙ]] موڪليندڙ هوندو آهي، جڏهن ته نشرياتي [[ريڊيو اينٽينا]] طاقت وڌائيندڙ ۽ آزاد خلا واري چينل جي وچ ۾ رابطي جو ذريعو هوندي آهي. آزاد خلا وارو چينل ترسيل جو ذريعو هوندو آهي، ۽ وصول ڪندڙ جي اينٽينا آزاد خلا واري چينل ۽ وصول ڪندڙ جي وچ ۾ رابطي جو ذريعو هوندي آهي. ان کان پوءِ [[ريڊيو وصول ڪندڙ]] ريڊيو اشاري جي آخري منزل هوندو آهي، جتي برقي اشاري کي آواز ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي. ٽيليڪميونيڪيشن نظام ڪڏهن ڪڏهن [[ٻطرفي مواصلات|ٻطرفا]] (ڊيوپليڪس) پڻ هوندا آهن، جن ۾ هڪ ئي برقي اوزار موڪليندڙ ۽ وصول ڪندڙ ٻنهي طور ڪم ڪندو آهي، جنهن کي ''[[ٽرانسيور]]'' چيو ويندو آهي (مثال طور [[موبائل فون]]).<ref name="stallings-intro">{{cite book | last = Haykin | first = Simon | edition= 4th | title = Communication Systems | url = https://archive.org/details/communicationsy000simo | url-access = registration | publisher = John Wiley & Sons | year = 2001 | pages = [https://archive.org/details/communicationsy000simo/page/n21 1]–3 | isbn = 978-0-471-17869-9 }}</ref> ٽرانسيور اندر موڪليندڙ ۽ وصول ڪندڙ جا برقي حصا هڪ ٻئي کان گهڻي حد تائين آزاد هوندا آهن. ان جو سبب اهو آهي ته ريڊيو موڪليندڙن ۾ طاقت وڌائيندڙ واٽ يا ڪلوواٽ جي سطح تي ڪم ڪندا آهن، جڏهن ته ريڊيو وصول ڪندڙ صرف مائيڪروواٽ يا [[نانوواٽ]] جي سطح جي اشارن سان ڪم ڪندا آهن. تنهن ڪري ٽرانسيورن کي اهڙي احتياط سان ٺاهيو ويندو آهي جو انهن جا وڌيڪ طاقت وارا ۽ گهٽ طاقت وارا حصا هڪ ٻئي تي اثرانداز نه ٿين. مقرر ٿيل تارن ذريعي ٿيندڙ ٽيليڪميونيڪيشن کي [[نقطو-کان-نقطو مواصلات]] چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها هڪ موڪليندڙ ۽ هڪ وصول ڪندڙ جي وچ ۾ ٿيندي آهي. جڏهن ته ريڊيو ذريعي ٿيندڙ مواصلات کي [[نشريات|نشرياتي مواصلات]] چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ هڪ طاقتور موڪليندڙ ۽ ڪيترائي گهٽ طاقت وارا پر حساس ريڊيو وصول ڪندڙ شامل هوندا آهن.<ref name="stallings-intro" /> اهڙا ٽيليڪميونيڪيشن نظام، جن ۾ ڪيترائي موڪليندڙ ۽ ڪيترائي وصول ڪندڙ گڏيل طور هڪ ئي جسماني چينل کي استعمال ڪرڻ لاءِ ترتيب ڏنل هوندا آهن، [[گهڻ رستي منتقلي]] (ملٽي پليڪس سسٽمس) سڏبا آهن. جسماني چينلن جي اهڙي گڏيل استعمال سان عام طور تي خرچن ۾ نمايان گهٽتائي اچي ٿي. گهڻ رستي وارا نظام ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪن ۾ ترتيب ڏنا ويندا آهن، جتي گهڻ رستي وارا اشارا مختلف مرڪزن تي سوئچ ٿي صحيح وصول ڪندڙ تائين پهچندا آهن. === اينالاگ ۽ ڊجيٽل مواصلات === مواصلات کي [[اينالاگ اشارو|اينالاگ]] يا [[ڊجيٽل اشارو]]ن جي صورت ۾ رمزبند ڪري سگهجي ٿو، جيڪي وري [[اينالاگ مواصلات|اينالاگ]] يا [[ڊجيٽل مواصلات|ڊجيٽل]] نظامن ذريعي منتقل ٿيندا آهن. اينالاگ اشارا معلومات جي لحاظ کان مسلسل تبديل ٿيندا رهندا آهن، جڏهن ته ڊجيٽل اشارا معلومات کي الڳ الڳ قدرن (جهڙوڪ هڪن ۽ صفرن) جي صورت ۾ ظاهر ڪندا آهن.<ref name=Ambardar>{{cite book | last = Ambardar | first = Ashok | edition = 2nd | title = Analog and Digital Signal Processing | publisher = Brooks| year = 1999 | pages = [https://archive.org/details/analogdigitalsig00amba/page/1 1–2] | isbn = 978-0-534-95409-3 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/analogdigitalsig00amba/page/1 }}</ref> منتقلي ۽ وصولي دوران اينالاگ اشارن ۾ موجود معلومات غير مطلوب [[شور (اشارن جي عملڪاري)|شور]] سبب خراب ٿيندي آهي. عام طور مواصلاتي نظام ۾ شور کي هڪ [[بي ترتيب عمل]] جي ذريعي گهربل اشاري ۾ اضافي يا گهٽتائي جي صورت ۾ ظاهر ڪيو ويندو آهي. اهڙي قسم جي شور کي [[واڌو شور]] چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ مختلف وقتن تي اهو مثبت يا منفي ٻنهي صورتن ۾ ٿي سگهي ٿو. جيستائين واڌو شور ڪنهن خاص حد کان وڌيڪ نه ٿئي، تيستائين ڊجيٽل اشارن ۾ موجود معلومات محفوظ رهندي آهي. شور جي مقابلي ۾ اها مزاحمت ڊجيٽل اشارن جو اينالاگ اشارن تي هڪ اهم فائدو آهي. بهرحال، جڏهن شور نظام جي پاڻمرادو غلطي درست ڪرڻ جي صلاحيت کان وڌي وڃي ٿو، تڏهن ڊجيٽل نظام اوچتو مڪمل طور ناڪام ٿي وڃي ٿو. ان جي ابتڙ، اينالاگ نظام آهستي آهستي خراب ٿيندو آهي؛ شور وڌڻ سان اشارو بتدريج گهٽ معيار وارو ٿيندو آهي، پر ڪجهه حد تائين استعمال لائق رهندو آهي. ان کان علاوه، [[مسلسل اشارو|مسلسل ڊيٽا]] جي ڊجيٽل منتقلي دوران لازمي طور [[مقداربندي شور]] پيدا ٿيندو آهي. هن شور کي گهٽائي سگهجي ٿو، پر مڪمل طور ختم نٿو ڪري سگهجي، ۽ ان لاءِ چينل جي وڌيڪ پٽي ويڪر جي ضرورت پوندي آهي. === اينالاگ ۽ ڊجيٽل مواصلات === مواصلات کي [[اينالاگ اشارو|اينالاگ]] يا [[ڊجيٽل اشارو|ڊجيٽل]] اشارن جي صورت ۾ رمزبند ڪري سگهجي ٿو، جيڪي وري [[اينالاگ مواصلات|اينالاگ]] يا [[ڊجيٽل مواصلات|ڊجيٽل]] نظامن ذريعي منتقل ڪيا ويندا آهن. اينالاگ اشارا معلومات جي لحاظ کان لڳاتار تبديل ٿيندا رهن ٿا، جڏهن ته ڊجيٽل اشارا معلومات کي الڳ الڳ قدرن (مثال طور، هڪن ۽ صفرن جي مجموعي) جي صورت ۾ رمزبند ڪندا آهن.<ref name=Ambardar>{{cite book | last = Ambardar | first = Ashok | edition = 2nd | title = Analog and Digital Signal Processing | publisher = Brooks| year = 1999 | pages = [https://archive.org/details/analogdigitalsig00amba/page/1 1–2] | isbn = 978-0-534-95409-3 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/analogdigitalsig00amba/page/1 }}</ref> منتقلي ۽ وصولي دوران اينالاگ اشارن ۾ موجود معلومات غير مطلوب [[اشارن جي عملڪاريءَ ۾ شور|شور]] سبب خراب ٿيندي آهي. عام طور تي مواصلاتي نظام ۾ شور کي [[بي ترتيب عمل]] جي ذريعي گهربل اشاري ۾ واڌ يا گهٽتائي جي صورت ۾ ظاهر ڪيو ويندو آهي. اهڙي قسم جي شور کي [[واڌو شور]] چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ مختلف وقتن تي اهو منفي يا مثبت ٻنهي صورتن ۾ ٿي سگهي ٿو. جيستائين واڌو شور ڪنهن مقرر حد کان وڌي نه وڃي، تيستائين ڊجيٽل اشارن ۾ موجود معلومات محفوظ رهندي آهي. شور جي مقابلي ۾ انهن جي مزاحمت، اينالاگ اشارن جي ڀيٽ ۾ ڊجيٽل اشارن جو هڪ اهم فائدو آهي. بهرحال، جڏهن شور نظام جي پاڻمرادو غلطي درست ڪرڻ جي صلاحيت کان وڌي وڃي ٿو، تڏهن ڊجيٽل نظام [[ڪلف اثر|اوچتي مڪمل ناڪامي]] جو شڪار ٿي ويندو آهي. ان جي ابتڙ، اينالاگ نظام آهستي آهستي خراب ٿيندو آهي؛ شور وڌڻ سان اشارو بتدريج گهٽ معيار وارو ٿيندو آهي، پر ڪجهه حد تائين استعمال لائق رهندو آهي. ان کان علاوه، [[مسلسل اشارو|مسلسل ڊيٽا]] جي ڊجيٽل منتقلي دوران لازمي طور [[مقداربندي شور]] پيدا ٿيندو آهي. هن شور کي گهٽائي سگهجي ٿو، پر مڪمل طور ختم نٿو ڪري سگهجي، ۽ ان لاءِ چينل جي وڌيڪ پٽي ويڪر جي ضرورت پوندي آهي. === مواصلاتي چينل === {{main|مواصلاتي چينل}} ''چينل'' جي اصطلاح جا ٻه مختلف مطلب آهن. پهرئين معنيٰ موجب، چينل اهو طبعياتي ذريعو آهي جيڪو موڪليندڙ ۽ وصول ڪندڙ جي وچ ۾ اشارو کڻي وڃي ٿو. ان جا مثال آهن: آواز جي مواصلات لاءِ [[فضا]]، ڪجهه قسمن جي [[نوري مواصلات]] لاءِ شيشي جا [[نوري فائبر]]، وولٽيج ۽ برقي رو جي ذريعي مواصلات لاءِ [[هم محور ڪيبل]]، ۽ [[خالي جاءِ ذريعي نوري مواصلات|آزاد خلا]]، جتي [[نظر ايندڙ روشني]]، [[تحتِ سرخ]] شعاعون، [[بالابنفشي روشني]] ۽ [[ريڊيو لهر]]ن ذريعي مواصلات ٿيندي آهي. هم محور ڪيبلن جي قسمن کي RG يا ''ريڊيو گائيڊ'' جي درجي بندي موجب سڃاتو ويندو آهي، جيڪا اصطلاح [[ٻي عالمي جنگ]] دوران وجود ۾ آئي. مختلف RG درجابنديون مخصوص اشارن جي منتقلي وارين استعمالن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿينديون آهن.<ref>{{Cite news|url=http://www.conwire.com/coax-cable-rg-cable-blog|title=Coax Cable FAQ Series: What is RG Cable? – Conwire|date=12 January 2016|work=Conwire|access-date=7 August 2017|language=en-US|archive-date=8 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808000629/http://www.conwire.com/coax-cable-rg-cable-blog|url-status=live}}</ref> هن آخري قسم کي ''آزاد خلا چينل'' چيو ويندو آهي. ريڊيو لهرن جي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ تائين منتقلي جو ٻنهي هنڌن جي وچ ۾ فضا جي موجودگي يا غير موجودگي سان ڪو واسطو ناهي. ريڊيو لهرون مڪمل [[خلا]] مان به اوتري ئي آساني سان گذرن ٿيون، جيتري هوا، ڪوهيڙي، ڪڪرن يا ڪنهن ٻئي گئس مان. مواصلات ۾ ''چينل'' جو ٻيو مطلب [[مواصلاتي چينل]] جي اصطلاح ۾ ملي ٿو، جنهن مان مراد منتقلي واري ذريعي جي اهڙي ورهاست آهي، جنهن سان هڪ ئي وقت ڪيترن ئي معلوماتي وهڪرن کي موڪلڻ ممڪن ٿئي. مثال طور، هڪ ريڊيو اسٽيشن 94.5&nbsp;[[ميگاهرٽز|MHz]] جي ويجهو فريڪوئنسي تي آزاد خلا ۾ ريڊيو لهرون نشر ڪري سگهي ٿي، جڏهن ته ٻي ريڊيو اسٽيشن ساڳئي وقت 96.1&nbsp;MHz جي ويجهو فريڪوئنسي تي نشريات ڪري سگهي ٿي. هر ريڊيو اسٽيشن لڳ ڀڳ 180&nbsp;[[ڪلوهرٽز|kHz]] جي [[اشارن جي عملڪاريءَ ۾ پٽي ويڪر|پٽي ويڪر]] اندر ريڊيو لهرون منتقل ڪندي، جنهن جو مرڪز مخصوص [[حامل لهر|حامل فريڪوئنسي]] هوندو آهي. هن مثال ۾ هر اسٽيشن پنهنجي پاڙيسري اسٽيشن کان 200&nbsp;kHz جي فاصلي تي هوندي آهي، جڏهن ته 200&nbsp;kHz ۽ 180&nbsp;kHz جي وچ وارو 20&nbsp;kHz مواصلاتي نظام جي فني خامين لاءِ رکيل انجنيئرنگ مارجن هوندو آهي. مٿين مثال ۾ ''آزاد خلا چينل'' کي فريڪوئنسي جي بنياد تي مختلف مواصلاتي چينلن ۾ ورهايو ويو آهي، ۽ هر چينل کي ريڊيو لهرن جي نشريات لاءِ الڳ فريڪوئنسي پٽي ويڪر ڏني وئي آهي. ذريعي کي فريڪوئنسي جي بنياد تي چينلن ۾ ورهائڻ واري هن نظام کي [[فريڪوئنسي ڊويزن ملٽي پليڪسنگ]] چيو ويندو آهي. ساڳئي تصور لاءِ ٻيو اصطلاح [[موج ڊگھائي ڊويزن ملٽي پليڪسنگ]] آهي، جيڪو گهڻو ڪري نوري مواصلات ۾ استعمال ٿيندو آهي، جتي ڪيترائي موڪليندڙ هڪ ئي طبعياتي ذريعي کي گڏيل طور استعمال ڪندا آهن. مواصلاتي ذريعي کي چينلن ۾ ورهائڻ جو هڪ ٻيو طريقو اهو آهي ته هر موڪليندڙ کي وقت جو هڪ ورجندڙ حصو (''وقت جي سلاٽ''، مثال طور هر سيڪنڊ مان 20 [[ملي سيڪنڊ]]) ڏنو وڃي، ۽ هر موڪليندڙ کي رڳو پنهنجي مقرر وقت واري حصي اندر پيغام موڪلڻ جي اجازت هجي. ذريعي کي وقت جي بنياد تي مواصلاتي چينلن ۾ ورهائڻ واري هن طريقي کي [[وقت ڊويزن ملٽي پليڪسنگ]] (TDM) چيو ويندو آهي، جيڪو [[نوري فائبر]] مواصلات ۾ استعمال ٿيندو آهي. ڪجهه ريڊيو مواصلاتي نظام، اڳ ۾ مختص ڪيل FDM چينل جي اندر TDM پڻ استعمال ڪندا آهن. تنهن ڪري اهڙا نظام TDM ۽ FDM ٻنهي جو گڏيل (هائبرڊ) استعمال ڪندا آهن. === ماڊيوليشن === {{main|ماڊيوليشن}} معلومات منتقل ڪرڻ لاءِ اشارو (سگنل) کي هڪ مخصوص شڪل ڏيڻ جي عمل کي ''ماڊيوليشن'' چيو ويندو آهي. ماڊيوليشن ذريعي ڊجيٽل پيغام کي اينالاگ موجي شڪل (waveform) ۾ پيش ڪري سگهجي ٿو. هن عمل کي عام طور [[ڪيئنگ (مواصلات)|''ڪيئنگ'']] چيو ويندو آهي، جيڪا اصطلاح مواصلات ۾ [[مورس ڪوڊ]] جي پراڻي استعمال مان نڪتل آهي. ڪيئنگ جون ڪيتريون ئي ٽيڪنيڪون موجود آهن، جن ۾ [[مرحلي جي تبديليءَ واري ڪيئنگ]]، [[فريڪوئنسي جي تبديليءَ واري ڪيئنگ]] ۽ [[ايمپليٽيوڊ جي تبديليءَ واري ڪيئنگ]] شامل آهن. مثال طور، [[بلوٽوٿ]] نظام مختلف اوزارن جي وچ ۾ معلومات جي ڏي وٺ لاءِ مرحلي جي تبديليءَ واري ڪيئنگ استعمال ڪندو آهي.<ref>Haykin, pp. 344–403.</ref><ref>[http://www.bluetooth.org/foundry/adopters/document/Core_v2.0_EDR/en/1/Core_v2.0_EDR.zip Bluetooth Specification Version 2.0 + EDR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140814042933/https://www.bluetooth.org/foundry/adopters/document/Core_v2.0_EDR/en/1/Core_v2.0_EDR.zip |date=14 August 2014 }} (p. 27), Bluetooth, 2004.</ref> ان کان علاوه، مرحلي جي تبديليءَ واري ڪيئنگ ۽ ايمپليٽيوڊ جي تبديليءَ واري ڪيئنگ جي گڏيل استعمال کي [[چوڪنڊي ايمپليٽيوڊ ماڊيوليشن]] (QAM) چيو ويندو آهي، جيڪو وڌيڪ گنجائش وارن ڊجيٽل ريڊيو مواصلاتي نظامن ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. ماڊيوليشن کي گهٽ فريڪوئنسي وارن اينالاگ اشارن جي معلومات کي وڌيڪ فريڪوئنسي تي منتقل ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. اهو ان ڪري فائديمند آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ گهٽ فريڪوئنسي وارا اينالاگ اشارا آزاد خلا ذريعي مؤثر نموني منتقل نٿا ٿي سگهن. تنهن ڪري، اهڙي اينالاگ اشاري جي معلومات کي منتقلي کان اڳ هڪ وڌيڪ فريڪوئنسي واري اشاري، جنهن کي [[حامل لهر]] چيو ويندو آهي، تي سوار ڪيو ويندو آهي. ان مقصد لاءِ ماڊيوليشن جون مختلف اسڪيمون موجود آهن، جن مان ٻه بنيادي اسڪيمون [[ايمپليٽيوڊ ماڊيوليشن]] (AM) ۽ [[فريڪوئنسي ماڊيوليشن]] (FM) آهن. هن عمل جو هڪ مثال اهو آهي ته ڊسڪ جاڪي جو آواز فريڪوئنسي ماڊيوليشن ذريعي 96&nbsp;MHz واري حامل لهر تي منتقل ڪيو وڃي، جنهن کي پوءِ ريڊيو تي 96&nbsp;FM چينل طور وصول ڪيو ويندو آهي.<ref>Haykin, pp. 88–126.</ref> ان کان علاوه، ماڊيوليشن جو هڪ ٻيو فائدو اهو به آهي ته ان سان [[فريڪوئنسي ڊويزن ملٽي پليڪسنگ]] (FDM) استعمال ڪري سگهجي ٿي. === مواصلاتي نيٽ ورڪ === {{main|ٽيلي ڪميونيڪيشن نيٽورڪ}} مواصلاتي نيٽ ورڪ موڪليندڙن، وصول ڪندڙن ۽ [[مواصلاتي چينل]]ن جو اهڙو مجموعو هوندو آهي، جيڪو هڪ ٻئي ڏانهن پيغام منتقل ڪندو آهي. ڪجهه ڊجيٽل مواصلاتي نيٽ ورڪن ۾ هڪ يا وڌيڪ [[رائوٽر (ڪمپيوٽنگ)|رائوٽر]] هوندا آهن، جيڪي گڏجي معلومات کي صحيح استعمال ڪندڙ تائين پهچائيندا آهن. اينالاگ مواصلاتي نيٽ ورڪ هڪ يا وڌيڪ [[ٽيليفون سوئچ]]ن تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي ٻن يا وڌيڪ استعمال ڪندڙن جي وچ ۾ رابطي جوڙي ڇڏيندا آهن. ٻنهي قسمن جي نيٽ ورڪن ۾، جڏهن اشارو ڊگهي فاصلي تي منتقل ڪيو وڃي ٿو، تڏهن ان کي مضبوط ڪرڻ يا ٻيهر تخليق ڪرڻ لاءِ [[ريپيٽر]]ن جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. اهو [[سگنل جي ڪمزوري]] جي اثر کي گهٽائڻ لاءِ ڪيو ويندو آهي، جيڪو اشارو کي شور کان الڳ سڃاڻڻ ڏکيو بڻائي سگهي ٿو.<ref name="glossary">{{cite web|url=http://www.atis.org/tg2k/|title=ATIS Telecom Glossary 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20080302071329/http://www.atis.org/tg2k/ |archive-date=2 March 2008|website=ATIS Committee T1A1 Performance and Signal Processing (approved by the American National Standards Institute)|date=28 February 2001}}</ref> اينالاگ نظامن جي ڀيٽ ۾ ڊجيٽل نظامن جو هڪ ٻيو فائدو اهو آهي ته انهن جي پيداوار (آئوٽ پُٽ) کي ياداشت ۾ محفوظ ڪرڻ وڌيڪ آسان هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻه وولٽيج حالتون (وڏي ۽ ننڍي) لاڳيتي قدرن جي وسيع حد جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ آساني سان محفوظ ڪري سگهجن ٿيون. == سماجي اثر == جديد سماج ۾ مواصلات جو سماجي، ثقافتي ۽ اقتصادي لحاظ کان تمام وڏو اثر آهي. 2008ع ۾ اندازو لڳايو ويو ته [[ٽيليڪميونيڪيشن صنعت]] جي آمدني 4.7 ٽريلين آمريڪي ڊالر هئي، جيڪا [[عالمي مجموعي پيداوار]] (سرڪاري مٽاسٽا جي شرح موجب) جي لڳ ڀڳ ٽن سيڪڙو کان ٿورو گهٽ هئي.<ref name="plunkettresearch01" /> هيٺين حصن ۾ سماج تي مواصلات جي اثرن جو جائزو پيش ڪيو ويو آهي. === خرد اقتصاديات === خرد اقتصادي سطح تي ڪمپنين مواصلات کي عالمي ڪاروباري سلطنتون قائم ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو آهي. اهو [[Amazon.com]] جهڙن آن لائين پرچون واپارين جي صورت ۾ واضح نظر اچي ٿو، پر تعليمي ماهر ايڊورڊ لينرٽ موجب روايتي پرچون ڪمپني [[Walmart]] به پنهنجي مقابلي ڪندڙن جي ڀيٽ ۾ بهتر مواصلاتي ڍانچي مان فائدو حاصل ڪيو.<ref>{{cite journal | last = Lenert | first = Edward |date=December 1998 | title = A Communication Theory Perspective on Telecommunications Policy | journal = Journal of Communication| volume = 48 | issue = 4 | pages = 3–23 |doi=10.1111/j.1460-2466.1998.tb02767.x}}</ref> دنيا جي ڪيترن ئي شهرن ۾ گهر مالڪ پنهنجي ٽيليفون ذريعي پيزا پهچائڻ کان وٺي بجليءَ جي مسترين تائين مختلف گهريلو خدمتون گهرائيندا آهن. نسبتاً غريب برادرين به مواصلات مان فائدو حاصل ڪيو آهي. [[بنگلاديش]] جي [[نرسنگدي ضلعو|نرسنگدي ضلعي]] ۾ الڳ ٿيل ڳوٺاڻا سڌو سنئون موبائل فون ذريعي هول سيل واپارين سان رابطو ڪري پنهنجي شين جي بهتر قيمت طئي ڪندا آهن. [[آئيوري ڪوسٽ]] ۾ ڪافي پوکيندڙ موبائل فون ذريعي ڪافي جي اگهن ۾ ڪلاڪ وار تبديليون ڏسي مناسب وقت تي پنهنجو مال وڪڻندا آهن.<ref>{{cite thesis | author = Mireille Samaan | title = The Effect of Income Inequality on Mobile Phone Penetration | publisher = Boston University |type = Honors thesis | date = April 2003 | url = http://dissertations.bc.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1016&context=ashonors | format = PDF | access-date =8 June 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070214102055/http://dissertations.bc.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1016&context=ashonors |archive-date = 14 February 2007}}</ref> === ڪل اقتصاديات === ڪل اقتصادي سطح تي [[لارس هينڊرڪ رولر]] ۽ [[ليونارڊ واورمين]] بهتر مواصلاتي ڍانچي ۽ اقتصادي واڌ ويجهه جي وچ ۾ سببي تعلق جو امڪان پيش ڪيو.<ref>{{cite journal | doi = 10.1257/aer.91.4.909 | last = Röller | first = Lars-Hendrik |author2=Leonard Waverman | title = Telecommunications Infrastructure and Economic Development: A Simultaneous Approach | journal = American Economic Review | issn = 0002-8282 | year = 2001 | volume = 91 | issue = 4 | pages = 909–23| citeseerx = 10.1.1.202.9393 }}</ref><ref>{{cite web |author1=Christine Zhen-Wei Qiang and Carlo M. Rossotto with Kaoru Kimura |title=Economic Impacts of Broadband |url=http://siteresources.worldbank.org/EXTIC4D/Resources/IC4D_Broadband_35_50.pdf |website=siteresources.worldbank.org |access-date=31 March 2016 |archive-date=12 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200812035517/http://message.worldbank.org/isp_error_page.htm |url-status=live }}</ref> جيتوڻيڪ هن لاڳاپي جي موجودگي عام طور قبول ڪئي وڃي ٿي، ڪجهه ماهرن جو خيال آهي ته ان کي سڌو سنئون سببي تعلق سمجهڻ درست ناهي.<ref>{{cite journal | last = Riaz | first = Ali | title = The role of telecommunications in economic growth: proposal for an alternative framework of analysis | journal = Media, Culture & Society | year = 1997 | volume = 19 | issue = 4 | pages = 557–83 | doi = 10.1177/016344397019004004| s2cid = 154398428 }}</ref> بهتر مواصلاتي ڍانچي جي اقتصادي فائدن سبب دنيا جي مختلف ملڪن ۾ مواصلاتي خدمتن تائين غير مساوي رسائي بابت وڌندڙ ڳڻتي موجود آهي، جنهن کي [[ڊيجيٽل فرق]] چيو وڃي ٿو. [[بين الاقوامي مواصلاتي اتحاد]] (ITU) جي 2003ع واري سروي موجب، دنيا جي لڳ ڀڳ ٽئين حصي ملڪن ۾ هر ويهن ماڻهن تي هڪ کان گهٽ موبائل سبسڪرپشن ۽ هر ويهن ماڻهن تي هڪ کان گهٽ لينڊ لائن سبسڪرپشن موجود هئي. انٽرنيٽ جي حوالي سان به تقريباً اڌ ملڪن ۾ هر ويهن ماڻهن مان هڪ کان گهٽ ماڻهو انٽرنيٽ تائين رسائي رکندا هئا. ITU انهن انگن اکرن ۽ تعليمي معلومات جي بنياد تي هڪ اهڙو اشاري نظام تيار ڪيو، جيڪو شهرين جي معلوماتي ۽ مواصلاتي ٽيڪنالاجين تائين رسائي ۽ انهن جي استعمال جي مجموعي صلاحيت کي ماپي ٿو.<ref>{{cite web|title=Digital Access Index (DAI)|url=http://www.itu.int/ITU-D/ict/dai/|publisher=itu.int|access-date=6 March 2008|archive-date=2 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190102061041/http://www.itu.int/ITU-D/ict/dai/|url-status=live}}</ref> هن اشاري موجب [[سوئيڊن]]، [[ڊينمارڪ]] ۽ [[آئس لينڊ]] سڀ کان مٿانهين درجي تي رهيا، جڏهن ته آفريقي ملڪ [[نائيجر]]، [[برڪينا فاسو]] ۽ [[مالي]] سڀ کان هيٺين درجي تي رهيا.<ref>{{Cite web |title=World Telecommunication Development Report 2003: Access Indicators for the Information Society: Executive Summary |url=https://www.itu.int/ITU-D/ict/publications/wtdr_03/material/WTDR2003Sum_e.pdf |website=International Telecommunication Union (ITU) |page=22 |date=December 2003 |access-date=6 June 2023 |archive-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606100635/https://www.itu.int/ITU-D/ict/publications/wtdr_03/material/WTDR2003Sum_e.pdf |url-status=live }}</ref> === سماجي اثر === مواصلات سماجي لاڳاپن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. بهرحال، شروعاتي دور ۾ ٽيليفون جهڙن اوزارن جي اشتهارن ۾ انهن جي سماجي پهلوئن بدران عملي فائدن تي زور ڏنو ويندو هو، جهڙوڪ ڪاروباري رابطا ڪرڻ يا گهر جون خدمتون گهرائڻ. 1920ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙي ۽ 1930ع واري ڏهاڪي تائين پهچندي ٽيليفون جي سماجي اهميت اشتهارن جو نمايان موضوع بڻجي وئي. نون اشتهارن ۾ صارفين جي احساسن کي مخاطب بڻايو ويو ۽ سماجي گفتگو، خاندان ۽ دوستن سان رابطي ۾ رهڻ جي اهميت تي زور ڏنو ويو.<ref name="fischer">{{cite journal|last=Fischer|first=Claude S.|title=Touch Someone: The Telephone Industry Discovers Sociability|journal=Technology and Culture|volume=29|issue=1|date=January 1988|pages=32–61|doi=10.2307/3105226|jstor=3105226|s2cid=146820965 }}.</ref> ان کان پوءِ سماجي لاڳاپن ۾ مواصلات جو ڪردار وڌيڪ اهم ٿيندو ويو. تازن سالن ۾{{Since when|date=May 2023}} [[سماجي رابطن جي ويب سائيٽ]]ن جي مقبوليت ۾ نمايان اضافو ٿيو آهي. اهي ويب سائيٽون استعمال ڪندڙن کي هڪ ٻئي سان رابطو ڪرڻ، تصويرون، تقريبون ۽ ذاتي پروفائيل شيئر ڪرڻ جي سهولت ڏين ٿيون. پروفائيل ۾ عمر، دلچسپيون، جنسي رجحان ۽ ازدواجي حيثيت جهڙي معلومات شامل ٿي سگهي ٿي. اهڙيءَ ريت اهي ويب سائيٽون سماجي گڏجاڻين جي انتظام کان وٺي [[محبت بازي]] تائين مختلف سماجي سرگرمين ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون.<ref>{{cite news|title=How do you know your love is real? Check Facebook|publisher=CNN|url=http://www.cnn.com/2008/LIVING/personal/04/04/facebook.love/index.html|date=4 April 2008|access-date=8 February 2009|archive-date=6 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171106160435/http://www.cnn.com/2008/LIVING/personal/04/04/facebook.love/index.html|url-status=live}}</ref> سماجي رابطن جي ويب سائيٽن کان اڳ به [[مختصر پيغام سروس]] (SMS) ۽ ٽيليفون جهڙين ٽيڪنالاجين سماجي رابطن تي وڏو اثر ڇڏيو هو. 2000ع ۾ مارڪيٽ ريسرچ اداري [[Ipsos MORI]] ٻڌايو ته برطانيا ۾ 15 کان 24 سالن جي عمر وارن SMS استعمال ڪندڙن مان 81 سيڪڙو ماڻهن سماجي ملاقاتن جي ترتيب لاءِ، جڏهن ته 42 سيڪڙو ماڻهن محبت ڀريا پيغام موڪلڻ لاءِ هن سهولت کي استعمال ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://www.ipsos-mori.com/researchpublications/researcharchive/1575/I-Just-Text-To-Say-I-Love-You.aspx|title=I Just Text To Say I Love You|archive-url=https://web.archive.org/web/20161227091824/https://www.ipsos-mori.com/researchpublications/researcharchive/1575/I-Just-Text-To-Say-I-Love-You.aspx|archive-date=27 December 2016|website=Ipsos MORI|date=September 2005}}</ref> === وندر، خبرون ۽ اشتهارسازي === {| class="wikitable" style="float:right; margin-left: 5px;" |+2006ع ۾ آمريڪين جي خبرن جي ذريعن بابت ترجيح.<ref>{{cite web|title=Online News: For many home broadband users, the internet is a primary news source|publisher=Pew Internet Project|url=http://www.ccgrouppr.com/PIP_News.and.Broadband.pdf|date=22 March 2006|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131021122359/http://www.ccgrouppr.com/PIP_News.and.Broadband.pdf|archive-date=21 October 2013}}</ref> |- ! ذريعو !! شرح |- | مقامي ٽيليويزن || 59% |- | قومي ٽيليويزن || 47% |- | ريڊيو || 44% |- | مقامي اخبار || 38% |- | انٽرنيٽ || 23% |- | قومي اخبار || 12% |- | colspan="2"|<small>سروي ۾ هڪ کان وڌيڪ جواب ڏيڻ جي اجازت هئي.</small> |} ثقافتي لحاظ کان مواصلات عوام جي موسيقي ۽ فلمن تائين رسائي ۾ نمايان واڌ آندي آهي. ٽيليويزن ذريعي ماڻهو بغير وڊيو اسٽور يا سينيما وڃڻ جي پنهنجي گهر ۾ اهي فلمون ڏسي سگهن ٿا، جيڪي اڳ نه ڏٺيون هجن.<ref>{{Cite journal |last= |first= |date=2016-03-22 |title=8.2 The History of Movies |url=https://textbooks.whatcom.edu/mediaandculture/chapter/8-2-the-history-of-movies/ |journal=Intro to mass media |language=en}}</ref> ساڳيءَ طرح ريڊيو ۽ انٽرنيٽ ذريعي ماڻهو بغير موسيقي جي دڪان تي وڃڻ جي نئين موسيقي ٻڌي سگهن ٿا.<ref>{{Cite web |title=How the music industry works 2: From recording technology to radio broadcast royalties |url=https://school.disco.ac/article/how-the-music-industry-works-2-recording-technology-to-radio |access-date=2026-06-14 |website=school.disco.ac |language=en-US}}</ref> مواصلات ماڻهن جي خبرون حاصل ڪرڻ جي طريقي کي پڻ تبديل ڪري ڇڏيو آهي. آمريڪا ۾ غير منافع بخش ''Pew Internet and American Life Project'' پاران 2006ع ۾ ٽن هزار کان وڌيڪ ماڻهن تي ڪيل هڪ سروي (ساڄي پاسي واري جدول) موجب، اڪثر ماڻهن اخبارن جي ڀيٽ ۾ ٽيليويزن يا ريڊيو کي خبرن جو بنيادي ذريعو قرار ڏنو. اشتهارسازي جي شعبي تي پڻ مواصلات جو وڏو اثر پيو آهي. [[TNS Media Intelligence]] موجب، 2007ع ۾ آمريڪا جي اشتهاري خرچن مان 58 سيڪڙو اهڙن ميڊيا تي خرچ ٿيو، جيڪي مواصلاتي ٽيڪنالاجين تي ڀاڙين ٿا.<ref>{{cite magazine|title=100 Leading National Advertisers|magazine=Advertising Age|url=http://adage.com/images/random/datacenter/2008/spendtrends08.pdf|date=23 June 2008|access-date=21 June 2009|archive-date=27 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110727231038/http://adage.com/images/random/datacenter/2008/spendtrends08.pdf|url-status=live}}</ref> {| class="wikitable" |+2007ع ۾ آمريڪا ۾ اشتهارن تي خرچ{{Citation needed|date=January 2025}} |- ! ذريعو !! شرح !! خرچ |- | انٽرنيٽ || 7.6% || $11.31&nbsp;بلين |- | ريڊيو || 7.2% || $10.69&nbsp;بلين |- | ڪيبل ٽيليويزن || 12.1% || $18.02&nbsp;بلين |- | سنڊيڪيٽيڊ ٽيليويزن || 2.8% || $4.17&nbsp;بلين |- | مقامي ٽيليويزن || 11.3% || $16.82&nbsp;بلين |- | نيٽ ورڪ ٽيليويزن || 17.1% || $25.42&nbsp;بلين |- | اخبار || 18.9% || $28.22&nbsp;بلين |- | رسالا || 20.4% || $30.33&nbsp;بلين |- | ٻاهريون اشتهارسازي || 2.7% || $4.02&nbsp;بلين |- | ڪل || 100% || $149&nbsp;بلين |} == ضابطو == {{See also|ٽيليڪميونيڪيشن ضابطه ادارن جي فهرست}} ڪيترن ئي ملڪن اهڙا قانون نافذ ڪيا آهن، جيڪي [[بين الاقوامي ٽيليڪميونيڪيشن يونين]] (ITU) پاران مقرر ڪيل بين الاقوامي ٽيليڪميونيڪيشن ضابطن سان مطابقت رکن ٿا. هي ادارو "معلوماتي ۽ مواصلاتي ٽيڪنالاجي جي معاملن بابت گڏيل قومن جو اڳواڻ ادارو" آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.itu.int/net/about/index.aspx|title=International Telecommunication Union : About ITU|archive-url=https://web.archive.org/web/20090715225630/http://www.itu.int/net/about/index.aspx |archive-date=15 July 2009|website=ITU|access-date=21 July 2009}} ([https://www.itu.int/osg/csd/wtpf/wtpf2009/documents/ITU_ITRs_88.pdf PDF]) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110607104643/https://www.itu.int/osg/csd/wtpf/wtpf2009/documents/ITU_ITRs_88.pdf |date=7 June 2011 }} of regulation)</ref> 1947ع ۾ ائٽلانٽڪ سٽي ڪانفرنس دوران ITU فيصلو ڪيو ته نئين بين الاقوامي فريڪوئنسي فهرست ۾ درج ۽ ريڊيو ضابطن مطابق استعمال ٿيندڙ سڀني فريڪوئنسيز کي بين الاقوامي تحفظ ڏنو وڃي. ITU جي ''ريڊيو ضابطن''، جيڪي ائٽلانٽڪ سٽي ۾ منظور ٿيا، موجب اهي سڀ فريڪوئنسيز جيڪي ''بين الاقوامي فريڪوئنسي رجسٽريشن بورڊ'' ۾ داخل ڪيون وڃن، بورڊ طرفان جاچيون وڃن ۽ ''بين الاقوامي فريڪوئنسي فهرست'' ۾ درج ٿين، انهن کي نقصانڪار مداخلت کان بين الاقوامي تحفظ حاصل هوندو.<ref>{{cite journal|doi=10.1017/S0002930000170046|jstor=2194872|title=Jamming and the Protection of Frequency Assignments|year=1955|last1=Codding|first1=George A.|journal=American Journal of International Law|volume=49|issue=3|pages=384–388}}.</ref> عالمي سطح تي ٽيليڪميونيڪيشن ۽ نشريات جي انتظام بابت سياسي بحث ۽ قانون سازي ٿيندي رهي آهي. [[نشريات جي تاريخ]] ۾ روايتي مواصلات، جهڙوڪ ڇپائي، ۽ ريڊيو نشريات جهڙي ٽيليڪميونيڪيشن جي وچ ۾ توازن بابت ڪجهه بحثن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Wood" /> [[ٻي عالمي جنگ]] جي شروعات سان بين الاقوامي نشرياتي پروپيگنڊا ۾ پهريون وڏو اضافو ٿيو.<ref name="Wood">{{cite book|last=Wood|first=James|title=History of international broadcasting|year=1992|page=2|publisher=P. Peregrinus Limited |isbn=9780863413025}}</ref> ملڪن، انهن جي حڪومتن، باغين، دهشتگردن ۽ مليشيا گروهن سڀني پنهنجي پروپيگنڊا کي هٿي ڏيڻ لاءِ ٽيليڪميونيڪيشن ۽ نشرياتي طريقا استعمال ڪيا آهن.<ref name="Wood" /><ref name="Garfield">{{Cite journal |journal=Middle East Quarterly |last=Garfield |first=Andrew |title=The U.S. Counter-propaganda Failure in Iraq |date=Fall 2007 |volume=14 |number=4 |pages=23–32 |url=https://www.meforum.org/1753/the-us-counter-propaganda-failure-in-iraq |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090302021425/http://www.meforum.org/1753/the-us-counter-propaganda-failure-in-iraq |archive-date=2 March 2009 |via=Middle East Forum}}</ref> سياسي تحريڪن ۽ نوآبادڪاري لاءِ حب الوطني واري پروپيگنڊا 1930ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري شروع ٿي. 1936ع ۾ [[بي بي سي]] عرب دنيا لاءِ پروپيگنڊا نشريات شروع ڪئي، جنهن جو هڪ مقصد اٽلي جي اهڙين نشريات جو مقابلو ڪرڻ هو، ڇاڪاڻ⁠تہ اٽلي جا به اتر آفريڪا ۾ نوآبادياتي مفاد هئا.<ref name="Wood" /> ٽيليڪميونيڪيشن بابت جديد سياسي بحثن ۾ [[انٽرنيٽ رسائي|براڊبينڊ انٽرنيٽ سروس]] کي ٽيليڪميونيڪيشن سروس طور ٻيهر درجابند ڪرڻ، جنهن کي [[نيٽ غير جانبداري]] پڻ چيو وڃي ٿو،<ref name="NYT-20141110-EW">{{cite news |last=Wyatt |first=Edward |title=Obama Asks F.C.C. to Adopt Tough Net Neutrality Rules |url=https://www.nytimes.com/2014/11/11/technology/obama-net-neutrality-fcc.html |date=10 November 2014 |work=[[New York Times]] |access-date=15 November 2014 |archive-date=27 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190427132858/https://www.nytimes.com/2014/11/11/technology/obama-net-neutrality-fcc.html |url-status=live }}</ref><ref name="NYT-20141114">{{cite news |title=Why the F.C.C. Should Heed President Obama on Internet Regulation |url=https://www.nytimes.com/2014/11/15/opinion/why-the-fcc-should-heed-president-obama-on-internet-regulations.html |date=14 November 2014 |work=[[New York Times]] |access-date=15 November 2014 |archive-date=9 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180709134910/https://www.nytimes.com/2014/11/15/opinion/why-the-fcc-should-heed-president-obama-on-internet-regulations.html |url-status=live }}</ref> [[موبائل فون اسپيم]] جي ضابطي،<ref>{{cite web |last1=McGill |first1=Margaret Harding |title=FCC takes long-delayed step against spam text surge |url=https://www.axios.com/2022/09/26/fcc-spam-texts-proposal-approved |website=Axios |access-date=8 February 2023 |language=en |date=26 September 2022 |archive-date=8 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230208150751/https://www.axios.com/2022/09/26/fcc-spam-texts-proposal-approved |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last1=Hall |first1=Madison |title=Robocallers are preying on the elderly with fake Medicare calls. It's a no-brainer to stop it, but nobody has. |url=https://www.businessinsider.com/robocalls-medicare-fraud-how-to-stop-2023-2 |website=Business Insider |access-date=8 February 2023 |archive-date=7 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230207232314/https://www.businessinsider.com/robocalls-medicare-fraud-how-to-stop-2023-2 |url-status=live }}</ref> ۽ سستي براڊبينڊ رسائي کي وڌائڻ جهڙا موضوع شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Affordable Broadband: FCC Could Improve Performance Goals and Measures, Consumer Outreach, and Fraud Risk Management |url=https://www.gao.gov/products/gao-23-105399 |website=www.gao.gov |date=February 2023 |access-date=8 February 2023 |language=en |archive-date=8 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230208150801/https://www.gao.gov/products/gao-23-105399 |url-status=live }}</ref> == جديد ميڊيا == === عالمي اوزارن جو وڪرو === [[گارٽنر]]<ref>{{Cite news|last=Arthur|first=Charles|date=4 March 2009|title=Why falling PC sales means Windows 7 is on the way|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/technology/blog/2009/mar/04/computing-windows-sales|access-date=6 June 2023|issn=0261-3077|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170519070556/https://www.theguardian.com/technology/blog/2009/mar/04/computing-windows-sales |archive-date=19 May 2017}}</ref><ref>{{Cite web|title=Mobile Phone Sales To Exceed One Billion in 2009|url=http://www.palminfocenter.com/view_story.asp?ID=7978|date=21 July 2005|access-date=6 June 2023|website=Palm Infocenter|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180308042243/http://www.palminfocenter.com/view_story.asp?ID=7978 |archive-date=8 March 2018}}</ref> ۽ [[آرس ٽيڪنيڪا]]<ref>{{Cite web|last=Reimer|first=Jeremy|date=15 December 2005|title=Total share: 30 years of personal computer market share figures|url=https://arstechnica.com/features/2005/12/total-share/|access-date=6 June 2023|website=Ars Technica|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150512015006/http://www.360doc.com/content/12/0124/10/28217_181627497.shtml |archive-date=12 May 2015}}</ref> پاران گڏ ڪيل انگن اکرن موجب، دنيا ۾ صارفين جي اهم ٽيليڪميونيڪيشن اوزارن جو وڪرو، ملين يونٽن ۾، هيٺين ريت هو: {| class="wikitable" |- ! اوزار / سال !! 1975 !! 1980 !! 1985 !! 1990 !! 1994 !! 1996 !! 1998 !! 2000 !! 2002 !! 2004 !! 2006 !! 2008 |- | ڪمپيوٽر || 0 || 1 || 8 || 20 || 40 || 75 || 100 || 135 || 130 || 175 || 230 || 280 |- | موبائل فون || N/A || N/A || N/A || N/A || N/A || N/A || 180 || 400 || 420 || 660 || 830 || 1000 |} === ٽيليفون === [[File:Fibreoptic.jpg|thumb|upright|[[نوري فائبر]] ڊگهي فاصلي واري مواصلات لاءِ سستي پٽي ويڪر مهيا ڪري ٿو.]] ٽيليفون نيٽ ورڪ ۾ سڏ ڪندڙ کي مختلف [[ٽيليفون ايڪسچينج]]ن ۾ موجود سوئچن ذريعي ان شخص سان ڳنڍيو ويندو آهي، جنهن سان هو ڳالهائڻ چاهي ٿو.<ref>{{Cite web |title=What is the purpose of a telephone exchange? |url=https://www.newrocktech.com/news/info_itemid_4311.html |access-date=2026-06-14 |website=www.newrocktech.com}}</ref> اهي سوئچ ٻنهي استعمال ڪندڙن جي وچ ۾ برقي رابطو قائم ڪن ٿا، ۽ انهن سوئچن جي ترتيب تڏهن برقي طور طئي ڪئي ويندي آهي، جڏهن سڏ ڪندڙ نمبر [[پلس ڊائلنگ|ڊائل]] ڪري ٿو. رابطو قائم ٿيڻ کان پوءِ، سڏ ڪندڙ جي آواز کي سندس [[هينڊ سيٽ]] ۾ لڳل ننڍڙي [[مائڪروفون]] ذريعي برقي اشاري ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي. پوءِ اهو برقي اشارو نيٽ ورڪ وسيلي ٻئي پاسي موجود استعمال ڪندڙ تائين موڪليو ويندو آهي، جتي ان شخص جي هينڊ سيٽ ۾ موجود ننڍڙي [[لائوڊ اسپيڪر|اسپيڪر]] ذريعي اهو ٻيهر آواز ۾ تبديل ٿيندو آهي. 2015ع گهڻن رهائشي گهرن ۾ [[لينڊ لائن]] ٽيليفون اينالاگ هوندا آهن؛ يعني ڳالهائيندڙ جو آواز سڌو سنئون اشاري جي وولٽيج کي طئي ڪندو آهي.<ref>{{cite book|isbn=978-1305855779|page=433|title=Engineering and Technology | last1=Hacker | first1=Michael | last2=Burghardt | first2=David | last3=Fletcher | first3=Linnea | last4=Gordon | first4=Anthony | last5=Peruzzi | first5=William | date=3 April 2015 | publisher=Cengage Learning }}</ref> جيتوڻيڪ مختصر فاصلي وارا سڏ شروع کان آخر تائين اينالاگ اشارن طور هلايا وڃي سگهن ٿا، پر ٽيليفون خدمتون مهيا ڪندڙ ادارا وڌندڙ حد تائين اشارن کي منتقلي لاءِ ڊجيٽل اشارن ۾ تبديل ڪري رهيا آهن. ان جو فائدو اهو آهي ته ڊجيٽل آواز ڊيٽا انٽرنيٽ جي ڊيٽا سان گڏ سفر ڪري سگهي ٿي ۽ ڊگهي فاصلي واري مواصلات ۾ تقريباً مڪمل طور ٻيهر پيدا ٿي سگهي ٿي، جڏهن ته اينالاگ اشارا لازمي طور شور کان متاثر ٿيندا آهن. موبائل فونن ٽيليفون نيٽ ورڪن تي نمايان اثر ڇڏيو آهي. ڪيترين ئي مارڪيٽن ۾ هاڻي موبائل فون سبسڪرپشنون مقرر لائين سبسڪرپشنن کان وڌيڪ آهن. 2005ع ۾ موبائل فونن جو وڪرو ڪل 816.6&nbsp;ملين هو، جيڪو ايشيا/پئسفڪ (204 ملين)، اولهه يورپ (164 ملين)، CEMEA يعني وچ يورپ، وچ اوڀر ۽ آفريڪا (153.5 ملين)، اتر آمريڪا (148 ملين) ۽ لاطيني آمريڪا (102 ملين) جي مارڪيٽن ۾ لڳ ڀڳ برابر ورهايل هو.<ref>{{Cite press release |url=http://www.gartner.com/press_releases/asset_145891_11.html |title=Gartner Says Top Six Vendors Drive Worldwide Mobile Phone Sales to 21% Growth in 2005 |date=28 February 2006 |publisher=Gartner |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510220444/http://www.gartner.com/press_releases/asset_145891_11.html |archive-date=10 May 2012}}</ref> 1999ع کان پنجن سالن دوران نون سبسڪرپشنن جي لحاظ کان آفريڪا 58.2 سيڪڙو واڌ سان ٻين مارڪيٽن کان اڳتي نڪري ويو.<ref>{{cite journal|doi=10.1109/MSPEC.2006.1628825|title=Africa calling &#91;African wireless connection&#93;|year=2006|last1=Mbarika|first1=V.W.A.|last2=Mbarika|first2=I.|journal=IEEE Spectrum|volume=43|issue=5|pages=56–60|s2cid=30385268}}</ref> وڌندڙ طور تي اهي فون اهڙن نظامن ذريعي هلن ٿا، جن ۾ آواز جو مواد ڊجيٽل طور منتقل ٿيندو آهي، جهڙوڪ [[GSM]] يا [[W-CDMA]]، جڏهن ته ڪيترين ئي مارڪيٽن اينالاگ نظامن، جهڙوڪ [[ترقي يافته موبائل فون نظام|AMPS]]، کي ختم ڪرڻ شروع ڪيو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.amta.org.au/default.asp?Page=142|title=Ten Years of GSM in Australia|archive-url=https://web.archive.org/web/20080720110058/http://www.amta.org.au/default.asp?Page=142 |archive-date=20 July 2008|website=Australia Telecommunications Association|year=2003}}</ref> پردي جي پويان ٽيليفون مواصلات ۾ پڻ ڊرامائي تبديليون آيون آهن. 1988ع ۾ [[TAT-8]] جي ڪم شروع ڪرڻ کان پوءِ 1990ع واري ڏهاڪي ۾ [[نوري فائبر]] تي ٻڌل نظامن جو وڏي پيماني تي استعمال شروع ٿيو. نوري فائبر وسيلي مواصلات جو فائدو اهو آهي ته اهي ڊيٽا گنجائش ۾ تمام وڏي واڌ فراهم ڪن ٿا. TAT-8 پاڻ ان وقت وڇايل آخري ٽامي واري ڪيبل جي ڀيٽ ۾ ڏهه ڀيرا وڌيڪ ٽيليفون ڪالون کڻي سگهندو هو، جڏهن ته اڄ جون نوري فائبر ڪيبلون TAT-8 جي ڀيٽ ۾ 25 ڀيرا وڌيڪ ٽيليفون ڪالون کڻي سگهن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.att.com/history/milestones.html|title=Milestones in AT&T History|archive-url=https://web.archive.org/web/20080906003711/http://www.att.com/history/milestones.html |archive-date=6 September 2008|website=AT&T Knowledge Ventures|year=2006}}</ref> ڊيٽا گنجائش ۾ اها واڌ ڪيترن سببن ڪري ٿي: پهريون، نوري فائبر مقابلي وارين ٽيڪنالاجين جي ڀيٽ ۾ جسماني طور تمام ننڍا هوندا آهن. ٻيو، انهن ۾ [[ڪراس ٽاڪ]] جو مسئلو نه هوندو آهي، جنهن سبب انهن جا سوين فائبر آساني سان هڪ ئي ڪيبل ۾ گڏ ڪري سگهجن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://www.cs.ucl.ac.uk/staff/S.Bhatti/D51-notes/node21.html|title=Optical fibre waveguide|archive-url=https://web.archive.org/web/20060524033058/http://www.cs.ucl.ac.uk/staff/S.Bhatti/D51-notes/node21.html |archive-date=24 May 2006|first=Saleem|last=Bhatti|year=1995}}</ref> آخرڪار، ملٽي پليڪسنگ ۾ بهتري هڪ ئي فائبر جي ڊيٽا گنجائش ۾ انتهائي تيز واڌ آندي آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.cisco.com/univercd/cc/td/doc/product/mels/cm1500/dwdm/dwdm_ovr.pdf| title=Fundamentals of DWDM Technology|archive-url=https://web.archive.org/web/20120809084728/http://www.cisco.com/univercd/cc/td/doc/product/mels/cm1500/dwdm/dwdm_ovr.pdf |archive-date=9 August 2012|website=Cisco Systems|year=2006}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.lightreading.com/document.asp?doc_id=31358 |title=Report: DWDM No Match for Sonet |first=Mary |last=Jander |website=Light Reading |date=15 April 2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120724081909/http://www.lightreading.com/document.asp?doc_id=31358 |archive-date=24 July 2012}}</ref> ڪيترن ئي جديد نوري فائبر نيٽ ورڪن ۾ مواصلات کي مدد ڏيڻ وارو هڪ پروٽوڪول [[ايسنڪرونس ٽرانسفر موڊ]] (ATM) سڏجي ٿو. ATM پروٽوڪول ٻئي پيراگراف ۾ ذڪر ڪيل گڏيل [[ڊيٽا ترسيل]] کي ممڪن بڻائي ٿو. اهو عوامي ٽيليفون نيٽ ورڪن لاءِ مناسب آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو نيٽ ورڪ اندر ڊيٽا لاءِ هڪ رستو قائم ڪري ٿو ۽ ان رستي سان هڪ [[ٽريفڪ معاهدو]] ڳنڍي ٿو. ٽريفڪ معاهدو بنيادي طور صارف ۽ نيٽ ورڪ جي وچ ۾ اهو اتفاق آهي ته نيٽ ورڪ ڊيٽا سان ڪيئن ورتاءُ ڪندو؛ جيڪڏهن نيٽ ورڪ ٽريفڪ معاهدي جون شرطون پوريون نٿو ڪري سگهي، ته اهو رابطو قبول نٿو ڪري. هي ڳالهه اهم آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٽيليفون ڪالون اهڙو معاهدو طئي ڪري سگهن ٿيون، جنهن سان پاڻ لاءِ مستقل بِٽ شرح جي ضمانت حاصل ڪن؛ اهڙي ضمانت سڏ ڪندڙ جي آواز کي حصن ۾ دير ٿيڻ يا مڪمل طور ڪٽجڻ کان بچائي ٿي.<ref>{{cite book | last = Stallings | first = William | edition= 7th intl | title = Data and Computer Communications | url = https://archive.org/details/datacomputercomm00stal_1 | url-access = registration | publisher = Pearson Prentice Hall | year = 2004 | pages = [https://archive.org/details/datacomputercomm00stal_1/page/337 337–66] | isbn = 978-0-13-183311-1 }}</ref> ATM جا مقابلي وارا نظام، جهڙوڪ [[گھڻ-پروٽوڪول ليبل سوئچنگ]] (MPLS)، ساڳيو ڪم ڪن ٿا ۽ اميد ڪئي وڃي ٿي ته مستقبل ۾ ATM جي جاءِ وٺندا.<ref>{{cite web|url=http://www.networkworld.com/columnists/2002/0812edit.html|title=MPLS is the future, but ATM hangs on|archive-url=https://web.archive.org/web/20070706034545/http://www.networkworld.com/columnists/2002/0812edit.html |archive-date=6 July 2007|first=John|last=Dix|website=Network World|year=2002}}</ref><ref>{{cite news|last=Lazar|first=Irwin|title=The WAN Road Ahead: Ethernet or Bust?|url=http://www.telarus.com/industry/the-wan-road-ahead:-ethernet-or-bust.html|access-date=22 February 2011|newspaper=Telecom Industry Updates|date=22 February 2011|archive-date=2 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402021712/http://www.telarus.com/industry/the-wan-road-ahead:-ethernet-or-bust.html|url-status=dead}}</ref> === ريڊيو ۽ ٽيليويزن === {{Main|ريڊيو|ٽيليويزن|نشريات}} [[File:Digital broadcast standards.svg|thumb|upright=1.35|[[ڊجيٽل ٽيليويزن]] جا معيار ۽ دنيا ۾ انهن جي اختيار جو نقشو]] نشرياتي نظام ۾ مرڪزي اعليٰ طاقت وارو [[نشرياتي ٽاور]] هڪ اعليٰ فريڪوئنسي واري [[برقي مقناطيسي لهر]] ڪيترن ئي گهٽ طاقت وارن وصول ڪندڙن ڏانهن موڪليندو آهي. ٽاور مان موڪليل اعليٰ فريڪوئنسي واري لهر کي اهڙي سگنل سان ماڊوليٽ ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ تصويري يا صوتي معلومات شامل هوندي آهي. وصول ڪندڙ پوءِ [[اينٽينا ٽيونر]] ذريعي ان اعليٰ فريڪوئنسي واري لهر کي وصول ڪندو آهي، ۽ [[ڊي ماڊوليٽر]] استعمال ڪري تصويري يا صوتي معلومات وارو سگنل ٻيهر حاصل ڪيو ويندو آهي. نشرياتي سگنل يا ته اينالاگ هوندو آهي (جنهن ۾ سگنل معلومات جي لحاظ کان لڳاتار تبديل ٿيندو رهي ٿو) يا ڊجيٽل هوندو آهي (جنهن ۾ معلومات کي الڳ الڳ عددي قدرن جي صورت ۾ ڪوڊ ڪيو ويندو آهي).<ref name="stallings-intro" /><ref>{{Cite web|date=2000-12-07|title=How Radio Works|url=https://electronics.howstuffworks.com/radio.htm|access-date=2023-02-12|website=HowStuffWorks|language=en-us|archive-date=2 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160102215734/http://www.howstuffworks.com/radio.htm|url-status=live}}</ref> [[نشرياتي ميڊيا]] جي صنعت هن وقت پنهنجي ترقيءَ جي هڪ اهم موڙ تي بيٺل آهي، جتي ڪيترائي ملڪ اينالاگ نشريات مان ڊجيٽل نشريات ڏانهن منتقل ٿي رهيا آهن. اها تبديلي سستا، تيز ۽ وڌيڪ صلاحيت رکندڙ [[انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] تيار ٿيڻ سبب ممڪن ٿي آهي. ڊجيٽل نشريات جو بنيادي فائدو اهو آهي ته اهي روايتي اينالاگ نشريات سان لاڳاپيل ڪيترين ئي خامين کي ختم ڪن ٿيون. ٽيليويزن ۾ ان سان [[وڊيو شور|برف جهڙي تصوير]]، [[ٽيليويزن مداخلت (گھوسٽنگ)|گھوسٽنگ]] ۽ ٻين بگاڙن جو خاتمو ٿئي ٿو. اهي مسئلا اينالاگ ٽرانسميشن جي فطرت سبب پيدا ٿيندا آهن، جتي شور سبب ٿيندڙ تبديليون سڌو سنئون آخري نتيجي ۾ ظاهر ٿينديون آهن. ڊجيٽل ٽرانسميشن ۾ سگنلن کي وصول ٿيڻ وقت الڳ عددي قدرن ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي، تنهن ڪري ننڍيون تبديليون آخري نتيجي تي اثرانداز نه ٿينديون آهن. مثال طور جيڪڏهن ثنائي پيغام 1011 کي سگنل جي شدت [1.0 0.0 1.0 1.0] سان موڪليو وڃي ۽ اهو [0.9 0.2 1.1 0.9] جي شدت سان وصول ٿئي، ته به اهو صحيح طرح 1011 طور ئي ڊيڪوڊ ٿيندو. البت جيڪڏهن شور تمام گهڻو هجي ته ڊيڪوڊ ٿيل پيغام بدلجي سگهي ٿو. [[فارورڊ ايرر ڪوريڪشن]] استعمال ڪندي وصول ڪندڙ ڪجهه بٽ غلطيون درست ڪري سگهي ٿو، پر جيڪڏهن شور حد کان وڌي وڃي ته پيغام ناقابلِ سمجهه ٿي ويندو ۽ ٽرانسميشن ناڪام ٿي سگهي ٿي.<ref>{{Cite web|title=Digital Television in Australia|url=https://www.digitaltv.com.au/|access-date=6 June 2023|website=Digital Television News Australia|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180312123813/https://digitaltv.com.au/|archive-date=12 March 2018}}</ref><ref>{{cite book | last = Stallings | first = William | edition= 7th intl | title = Data and Computer Communications | url = https://archive.org/details/datacomputercomm00stal_1 | url-access = registration | publisher = Pearson Prentice Hall | year = 2004 | isbn = 978-0-13-183311-1 }}</ref> ڊجيٽل ٽيليويزن نشريات ۾ ٽي مقابلي وارا عالمي معيار موجود آهن، جن جي عالمي سطح تي اختيار ٿيڻ جا امڪان آهن. اهي [[ATSC]]، [[ڊي وي بي|DVB]] ۽ [[ISDB]] معيار آهن، ۽ انهن جو عالمي اختيار مٿئين نقشو ۾ ڏيکاريل آهي. اهي ٽيئي معيار وڊيو ڪمپريشن لاءِ [[MPEG-2]] استعمال ڪن ٿا. ATSC آڊيو ڪمپريشن لاءِ [[ڊولبي ڊجيٽل]] AC-3 استعمال ڪري ٿو، ISDB [[ايڊوانسڊ آڊيو ڪوڊنگ]] (MPEG-2 Part 7) استعمال ڪري ٿو، جڏهن ته DVB ۾ آڊيو ڪمپريشن لاءِ ڪو مقرر معيار ناهي، پر عام طور تي [[MPEG-1]] Part 3 Layer 2 استعمال ٿيندو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.dynamix.ca/doc/HDVhandbook1.pdf|title=HDV Technology Handbook|archive-url=https://web.archive.org/web/20060623142640/http://www.dynamix.ca/doc/HDVhandbook1.pdf |archive-date=23 June 2006|website=[[سوني]]|year=2004}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dvb.org/technology/standards_specifications/audio/index.xml|title=Audio |archive-url=https://web.archive.org/web/20060927002250/http://www.dvb.org/technology/standards_specifications/audio/index.xml |archive-date=27 September 2006|website=Digital Video Broadcasting Project|year=2003}}</ref> انهن نظامن ۾ ماڊوليشن جو طريقو پڻ مختلف هوندو آهي. ڊجيٽل آڊيو نشريات ۾ صورتحال وڌيڪ متحد آهي، جتي تقريباً سڀني ملڪن [[ڊجيٽل آڊيو براڊڪاسٽنگ]] (جنهن کي [[يوريڪا 147]] معيار به چيو وڃي ٿو) اختيار ڪيو آهي. رڳو آمريڪا [[HD Radio]] اختيار ڪيو، جيڪو يوريڪا 147 جي ابتڙ [[اِن-بينڊ آن-چينل ٽرانسميشن]] تي ٻڌل آهي، جنهن ۾ ڊجيٽل معلومات روايتي AM يا FM اينالاگ نشريات سان گڏ موڪلي ويندي آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.worlddab.org/cstatus.aspx|title=Status of DAB (US)|archive-url=https://web.archive.org/web/20060721060832/http://www.worlddab.org/cstatus.aspx |archive-date=21 July 2006|website=World DAB Forum|date=March 2005}}</ref> ان جي باوجود جو دنيا ڊجيٽل نشريات ڏانهن منتقل ٿي رهي آهي، اينالاگ ٽيليويزن اڃا به ڪيترن ئي ملڪن ۾ نشر ڪيو وڃي ٿو. آمريڪا هڪ نمايان استثنا هو، جنهن 12 جون 2009ع تي (تمام گهٽ طاقت وارن ٽي وي اسٽيشنن کان سواءِ) اينالاگ ٽيليويزن نشريات مڪمل طور بند ڪري ڇڏي، جڏهن ته ان کان اڳ تبديليءَ جي تاريخ ٻه ڀيرا ملتوي ڪئي وئي هئي.<ref>{{cite news | author=Brian Stelter | title=Changeover to Digital TV Off to a Smooth Start | url=https://www.nytimes.com/2009/06/14/business/media/14digital.html?_r=2&hp | work=New York Times | date=13 June 2009 | access-date=25 February 2017 | archive-date=14 December 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20171214130110/http://www.nytimes.com/2009/06/14/business/media/14digital.html?_r=2&hp | url-status=live }}</ref> ڪينيا پڻ ڪيترين ئي ديرن کان پوءِ ڊسمبر 2014ع ۾ اينالاگ ٽيليويزن نشريات بند ڪئي. رنگين اينالاگ ٽيليويزن لاءِ ٽي معيار استعمال ٿيندا هئا (انهن جي عالمي اختيار جو نقشو [[:File:NTSC-PAL-SECAM.png|هتي]] ڏسو)، جيڪي [[PAL]] (جرمني)، [[NTSC]] (آمريڪا) ۽ [[SECAM]] (فرانس) جي نالن سان سڃاتا وڃن ٿا. اينالاگ ريڊيو لاءِ ڊجيٽل ريڊيو ڏانهن منتقلي وڌيڪ ڏکي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڊجيٽل وصول ڪندڙن جي قيمت وڌيڪ آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.worlddab.org/dabprod.aspx|title=DAB Products|archive-url=https://web.archive.org/web/20060621082027/http://www.worlddab.org/dabprod.aspx |archive-date=21 June 2006|website=World DAB Forum|year=2006}}</ref> اينالاگ ريڊيو ۾ ماڊوليشن لاءِ عام طور تي ايمپليٽيوڊ ماڊوليشن ('''AM''') يا فريڪوئنسي ماڊوليشن ('''FM''') استعمال ڪئي ويندي آهي. [[اسٽيريوفونيڪ آواز|اسٽيريو آواز]] حاصل ڪرڻ لاءِ FM ۾ ايمپليٽيوڊ ماڊوليٽ ٿيل سب ڪيريئر استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته اسٽيريو AM يا [[C-QUAM]] لاءِ ڪواڊريچر ايمپليٽيوڊ ماڊوليشن استعمال ڪئي ويندي آهي. === انٽرنيٽ === [[File:OSI Model v1.svg|upright=1.2|thumb|[[او ايس آءِ حوالو ماڊل]]]] انٽرنيٽ ڪمپيوٽرن ۽ ڪمپيوٽر نيٽ ورڪن جو هڪ عالمي نيٽ ورڪ آهي، جيڪي هڪ ٻئي سان [[انٽرنيٽ پروٽوڪول]] (IP) استعمال ڪندي رابطو ڪن ٿا.<ref>{{Cite web |url=http://www.cnri.reston.va.us/what_is_internet.html |title=What Is The Internet (And What Makes It Work) |first1=Robert |last1=Kahn |first2=Vinton G. |last2=Cerf |website=Corporation for National Research Initiatives (CNRI) |date=December 1999 |url-status=live |access-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170715105113/http://www.cnri.reston.va.us/what_is_internet.html |archive-date=15 July 2017}} Specifically see footnote xv.</ref> انٽرنيٽ تي موجود هر ڪمپيوٽر وٽ هڪ منفرد [[آءِ پي پتو]] هوندو آهي، جنهن جي ذريعي ٻيا ڪمپيوٽر ان ڏانهن معلومات موڪلي سگهن ٿا. اهڙيءَ طرح انٽرنيٽ تي موجود هر ڪمپيوٽر پنهنجي آءِ پي پتي ذريعي ڪنهن به ٻئي ڪمپيوٽر ڏانهن پيغام موڪلي سگهي ٿو. انهن پيغامن ۾ موڪليندڙ ڪمپيوٽر جو آءِ پي پتو پڻ شامل هوندو آهي، جنهن سان ٻه طرفي رابطي جي سهولت پيدا ٿئي ٿي. اهڙيءَ ريت انٽرنيٽ بنيادي طور ڪمپيوٽرن جي وچ ۾ پيغامن جي مٽاسٽا جو هڪ نظام آهي.<ref>{{cite web |url=http://computer.howstuffworks.com/internet-infrastructure.htm |title=How Internet Infrastructure Works |website=Computer.HowStuffWorks.com |year=2007 |author=Jeff Tyson |access-date=22 May 2007 |archive-date=10 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100410162047/http://computer.howstuffworks.com/internet-infrastructure.htm |url-status=live }}</ref> اندازو آهي ته سال 2000ع ۾ ٻه طرفي ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪن مان وهندڙ معلومات جو 51٪ انٽرنيٽ ذريعي منتقل ٿي رهيو هو، جڏهن ته باقي گهڻو حصو (42٪) [[لينڊ لائن ٽيليفون]] ذريعي منتقل ٿيندو هو. 2007ع تائين انٽرنيٽ واضح طور تي غالب ٿي ويو ۽ ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪن مان منتقل ٿيندڙ سموري معلومات جو 97٪ انٽرنيٽ ذريعي وهڻ لڳو، جڏهن ته باقي لڳ ڀڳ 2٪ [[موبائل فون]] ذريعي منتقل ٿيو.<ref name="HilbertLopez2011"/> 2008ع، دنيا جي اندازاً 21.9٪ آبادي کي انٽرنيٽ تائين رسائي حاصل هئي، جنهن ۾ سڀ کان وڌيڪ رسائي اتر آمريڪا (73.6٪)، اوشيانيا/آسٽريليا (59.5٪) ۽ يورپ (48.1٪) ۾ هئي.<ref>{{Cite web|title=World Internet Users and Population Stats|url=https://www.internetworldstats.com/stats.htm|website=Internet World Stats|date=30 June 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20090202142301/http://internetworldstats.com/stats.htm |archive-date=2 February 2009}}</ref> [[براڊبينڊ انٽرنيٽ رسائي]] جي لحاظ کان [[آئس لينڊ]] (26.7٪)، [[ڏکڻ ڪوريا]] (25.4٪) ۽ [[نيدرلينڊز]] (25.3٪) دنيا ۾ اڳواڻ هئا.<ref>{{Cite web |title=OECD Broadband Statistics, December 2005 |url=http://www.oecd.org/document/39/0,2340,en_2649_34225_36459431_1_1_1_1,00.html |website=OECD |archive-url=https://web.archive.org/web/20090106012350/http://www.oecd.org/document/39,0,2340,en_2649_34225_36459431_1_1_1_1,00.html |archive-date=6 January 2009}}</ref> انٽرنيٽ جزوي طور [[رابطي جا پروٽوڪول|رابطي وارن پروٽوڪولن]] جي ڪري ڪم ڪندو آهي، جيڪي اهو طئي ڪن ٿا ته ڪمپيوٽر ۽ رائوٽر هڪ ٻئي سان ڪيئن رابطو ڪن. ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ جي رابطي جي نوعيت اهڙي آهي جو ان ۾ پرت وار (Layered) طريقو اختيار ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ پروٽوڪول اسٽيڪ جا مختلف پروٽوڪول تقريباً هڪ ٻئي کان آزاد نموني ڪم ڪندا آهن. ان سان هيٺين سطح وارن پروٽوڪولن کي مقامي نيٽ ورڪ جي ضرورتن موجب تبديل ڪري سگهجي ٿو، بغير ان جي ته مٿين سطح جا پروٽوڪول متاثر ٿين. ان جو هڪ عملي مثال اهو آهي ته [[ويب برائوزر]] ساڳيو ڪوڊ استعمال ڪندو، ڀلي اهو ڪمپيوٽر [[ايٿرنيٽ]] ذريعي انٽرنيٽ سان ڳنڍيل هجي يا [[وائي فائي]] ذريعي. پروٽوڪولن بابت اڪثر [[او ايس آءِ حوالو ماڊل]] جي لحاظ سان ڳالهايو ويندو آهي، جيڪو 1983ع ۾ عالمي سطح تي هڪجهڙي نيٽ ورڪنگ پروٽوڪول جو مجموعو تيار ڪرڻ جي پهرين ڪوشش طور متعارف ٿيو هو، جيتوڻيڪ اها ڪوشش مڪمل ڪامياب نه ٿي سگهي.<ref>{{Cite web|title=The TCP/IP Guide - History of the OSI Reference Model|url=http://www.tcpipguide.com/free/t_HistoryoftheOSIReferenceModel.htm|first=Charles M.|last=Kozierok|date=2005|access-date=6 June 2023|website=The TCP/IP Guide|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170904204159/http://www.tcpipguide.com/free/t_HistoryoftheOSIReferenceModel.htm |archive-date=4 September 2017 }}</ref> انٽرنيٽ ۾ جڏهن ڊيٽا جا پيڪٽ دنيا جي مختلف حصن مان گذرن ٿا، تڏهن جسماني ذريعو ۽ ڊيٽا لنڪ پروٽوڪول ڪيترائي ڀيرا تبديل ٿي سگهن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ انٽرنيٽ ڪنهن خاص جسماني ذريعو يا ڊيٽا لنڪ پروٽوڪول جي پابندي نٿو رکي. ان ڪري هر مقامي نيٽ ورڪ لاءِ سڀ کان مناسب ميڊيا ۽ پروٽوڪول اختيار ڪيا ويندا آهن. عملي طور گهڻو ڪري بين البراعظمي رابطا نظري فائبر تي [[اسنڪرومس ٽرانسفر موڊ]] (ATM) يا ان جهڙي جديد ٽيڪنالاجي استعمال ڪندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انٽرنيٽ اهڙن رابطن لاءِ عوامي سوئچ ٿيل ٽيليفون نيٽ ورڪ واري بنيادي ڍانچي کي به استعمال ڪري ٿو. نيٽ ورڪ پرت تي [[منطقي پتو|منطقي پتي]] لاءِ [[انٽرنيٽ پروٽوڪول]] (IP) معيار طور اختيار ڪيو ويو آهي. [[ورلڊ وائڊ ويب]] ۾ اهي آءِ پي پتا [[ڊومين نيم سسٽم]] ذريعي انسانن لاءِ پڙهڻ لائق نالن مان حاصل ڪيا ويندا آهن (مثال طور [[گوگل]] جو نالو 72.14.207.99 جهڙي آءِ پي پتي سان ڳنڍيل هوندو آهي). هن وقت انٽرنيٽ پروٽوڪول جو سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ نسخو نسخو چوٿون (IPv4) آهي، پر آهستي آهستي نسخو ڇهون (IPv6) ڏانهن منتقلي جاري آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.microsoft.com/technet/itsolutions/network/ipv6/introipv6.mspx|title=Introduction to IPv6|archive-url=https://web.archive.org/web/20081013065951/http://www.microsoft.com/technet/itsolutions/network/ipv6/introipv6.mspx |archive-date=13 October 2008|website=[[Microsoft Corporation]]|date=February 2006}}</ref> ٽرانسپورٽ پرت تي گهڻو ڪري رابطو يا ته [[ٽرانسميشن ڪنٽرول پروٽوڪول]] (TCP) يا [[يوزر ڊيٽاگرام پروٽوڪول]] (UDP) ذريعي ٿيندو آهي. TCP تڏهن استعمال ڪيو ويندو آهي جڏهن اهو ضروري هجي ته موڪليل هر پيغام سامهون واري ڪمپيوٽر تائين لازمي پهچي، جڏهن ته UDP تڏهن استعمال ٿيندو آهي جڏهن پيغام جو هر حالت ۾ پهچڻ ضروري نه هجي. TCP ۾ جيڪڏهن پيڪٽ گم ٿي وڃن ته انهن کي ٻيهر موڪليو ويندو آهي ۽ صحيح ترتيب سان مٿين پرتن ڏانهن پهچايو ويندو آهي. ان جي ابتڙ UDP ۾ نه ته گم ٿيل پيڪٽ ٻيهر موڪليا ويندا آهن ۽ نه ئي انهن جي ترتيب بحال ڪئي ويندي آهي. TCP ۽ UDP ٻنهي پيڪٽن ۾ [[TCP ۽ UDP پورٽ نمبرن جي فهرست|پورٽ نمبر]] شامل هوندا آهن، جيڪي اهو طئي ڪن ٿا ته پيڪٽ کي ڪهڙي ايپليڪيشن يا [[عمل (ڪمپيوٽنگ)|عمل]] سنڀاليندو.<ref>Stallings, pp. 683–702.</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ ڪجهه ايپليڪيشن پروٽوڪول مخصوص پورٽ استعمال ڪندا آهن، تنهن ڪري نيٽ ورڪ منتظم ٽرئفڪ کي مخصوص گهرجن مطابق منظم ڪري سگهن ٿا، جهڙوڪ ڪنهن خاص پورٽ ڏانهن ويندڙ ٽرئفڪ کي روڪي انٽرنيٽ رسائي محدود ڪرڻ يا ڪجهه ايپليڪيشنن کي [[وين آپٽيمائيزيشن|ترجيح]] ڏيڻ. ٽرانسپورٽ پرت کان مٿي ڪجهه اهڙا پروٽوڪول به استعمال ٿيندا آهن، جيڪي تقريباً سيشن ۽ پريزنٽيشن پرت سان واسطو رکن ٿا، جن ۾ خاص طور [[سڪيور ساڪيٽس ليئر]] (SSL) ۽ [[ٽرانسپورٽ ليئر سڪيورٽي]] (TLS) شامل آهن. اهي پروٽوڪول يقيني بڻائين ٿا ته ٻن ڌرين جي وچ ۾ منتقل ٿيندڙ ڊيٽا مڪمل طور رازداري سان محفوظ رهي.<ref>T. Dierks and C. Allen, The TLS Protocol Version 1.0, RFC 2246, 1999.</ref> ايپليڪيشن پرت تي ڪيترائي اهڙا پروٽوڪول آهن، جن سان انٽرنيٽ استعمال ڪندڙ روزمره واقف هوندا آهن، جهڙوڪ [[ايڇ ٽي ٽي پي]] (ويب برائوزنگ)، [[POP3]] (اي ميل)، [[ايف ٽي پي]] (فائيل منتقلي)، [[آء آر سي]] (انٽرنيٽ چيٽ)، [[بٽ ٽورينٽ]] (فائيل شيئرنگ) ۽ [[ايڪس ايم پي پي]] (فوري پيغام رساني). [[وائس اوور انٽرنيٽ پروٽوڪول]] (VoIP) ڊيٽا پيڪٽن کي [[هم وقتي]] آواز واري رابطي لاءِ استعمال ڪرڻ جي سهولت فراهم ڪري ٿو. اهڙن پيڪٽن کي آواز وارا پيڪٽ طور نشان لڳايو ويندو آهي، ۽ نيٽ ورڪ منتظم انهن کي ترجيح ڏئي سگهن ٿا ته جيئن حقيقي وقت واري گفتگو تي ٻين قسمن جي ڊيٽا (جهڙوڪ فائيل منتقلي يا اي ميل) جي ڀيٽ ۾ گهٽ اثر پوي. بهرحال، اهڙي ترجيح صرف انهن نيٽ ورڪن ۾ مؤثر هوندي آهي، جتي ڪافي گنجائش موجود هجي ۽ ترجيحي نظام فعال هجي، جهڙوڪ خانگي ڪارپوريٽ نيٽ ورڪ. عام انٽرنيٽ تي اهڙو انتظام هر هنڌ موجود نه هوندو آهي، تنهن ڪري خانگي نيٽ ورڪ ۽ عوامي انٽرنيٽ تي VoIP ڪالن جي معيار ۾ نمايان فرق ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web|url= http://www.telecomsadvice.org.uk/infosheets/voip_voice_over_internet_protocol_and_internet_telephony.htm|title= VoIP, Voice over Internet Protocol and Internet telephone calls|last= Multimedia|first= Crucible|date= 7 May 2011|access-date= 30 June 2011|archive-date= 24 January 2018|archive-url= https://web.archive.org/web/20180124045522/http://www.telecomsadvice.org.uk/infosheets/voip_voice_over_internet_protocol_and_internet_telephony.htm|url-status= live}}</ref> === مقامي علائقي جا نيٽ ورڪ ۽ وسيع علائقي جا نيٽ ورڪ === انٽرنيٽ جي تيزيءَ سان واڌ ويجهه باوجود، [[مقامي علائقي جو نيٽ ورڪ|مقامي علائقي جي نيٽ ورڪن]] (LANs) جون خاصيتون—جيڪي اهڙا ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ آهن، جيڪي چند ڪلوميٽرن کان وڌيڪ نه پکڙجن—اڃا تائين الڳ ۽ نمايان آهن. ان جو سبب اهو آهي ته اهڙي پيماني جا نيٽ ورڪ وڏن نيٽ ورڪن سان لاڳاپيل سڀني خاصيتن جا محتاج ناهن، ۽ گهڻو ڪري گهٽ خرچ وارا ۽ وڌيڪ ڪارائتا هوندا آهن. جڏهن اهي انٽرنيٽ سان ڳنڍيل نه هوندا آهن ته کين رازداري ۽ سلامتي جا اضافي فائدا پڻ حاصل هوندا آهن. بهرحال، ڄاڻي واڻي انٽرنيٽ سان سڌي ڳانڍاپي کان پاسو ڪرڻ به هيڪرن، فوجي ادارن يا معاشي قوتن کان مڪمل تحفظ جي ضمانت نٿو ڏئي. جيڪڏهن LAN سان پري کان ڳنڍجڻ جو ڪو به طريقو موجود هجي ته اهي خطرا برقرار رهندا آهن. [[وسيع علائقي جو نيٽ ورڪ|وسيع علائقي جا نيٽ ورڪ]] (WANs) خانگي ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ هوندا آهن، جيڪي هزارين ڪلوميٽرن تائين پکڙيل ٿي سگهن ٿا.<ref>{{Cite web |title=What is a Wide Area Network (WAN)?-AweSeed |url=https://aweseed.aweray.com/au/blog/wide-area-network-50522 |access-date=2026-06-14 |website=aweseed.aweray.com |language=en-AU}}</ref> انهن جا پڻ اهم فائدا رازداري ۽ سلامتي آهن.<ref>{{Cite web |date=2025-02-18 |title=The Advantages & Disadvantages of WAN |url=https://m247.com/blog/advantages-disadvantages-of-wan/ |access-date=2026-06-14 |website=M247 |language=en-GB}}</ref> خانگي LAN ۽ WAN جا سڀ کان اهم استعمال ڪندڙ هٿياربند فوجون ۽ انٽيليجنس ادارا آهن، جن لاءِ پنهنجي معلومات کي محفوظ ۽ ڳجهي رکڻ انتهائي ضروري هوندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Mission-critical WAN for defense {{!}} Nokia.com |url=https://www.nokia.com/industries/defense/mission-critical-wan/ |archive-url=http://web.archive.org/web/20260308042214/https://www.nokia.com/industries/defense/mission-critical-wan/ |archive-date=2026-03-08 |access-date=2026-06-14 |website=Nokia.com |language=en}}</ref> 1980ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري، [[او ايس آءِ حوالو ماڊل]] جي ڊيٽا لنڪ پرت ۽ ايپليڪيشن پرت جي وچ ۾ موجود خالن کي ڀرڻ لاءِ ڪيترائي رابطي جا پروٽوڪول متعارف ٿيا. انهن ۾ [[ايپل ٽاڪ]]، [[آء پي ايڪس]] ۽ [[نيٽ بايوس]] شامل هئا. 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ايم ايس-ڊوس]] استعمال ڪندڙن ۾ مقبوليت سبب آء پي ايڪسسڀ کان وڌيڪ غالب پروٽوڪول بڻجي ويو. ان وقت [[ٽي سي پي/آء پي]] پڻ موجود هو، پر اهو گهڻو ڪري وڏين سرڪاري ۽ تحقيقي ادارن تائين محدود هو.<ref>{{cite book|last=Martin|first=Michael|date=2000|chapter=Understanding the Network|url=http://www.informit.com/content/images/0735709777/samplechapter/0735709777.pdf|title=The Networker's Guide to AppleTalk, IPX, and NetBIOS|archive-url=https://web.archive.org/web/20090329054333/http://www.informit.com/content/images/0735709777/samplechapter/0735709777.pdf |archive-date=29 March 2009|publisher=SAMS Publishing|isbn=0-7357-0977-7}}</ref> جڏهن انٽرنيٽ جي مقبوليت وڌي ۽ ان جي ٽرئفڪ کي خانگي نيٽ ورڪن تائين پهچائڻ جي ضرورت پيش آئي، تڏهن ٽي سي پي/آء پي پروٽوڪولن پراڻين مقامي نيٽ ورڪ ٽيڪنالاجين جي جاءِ وٺڻ شروع ڪئي. ان سان گڏ [[ڊي ايڇ سي پي]] جهڙيون اضافي ٽيڪنالاجيون پڻ متعارف ٿيون، جن جي مدد سان TCP/IP تي ٻڌل ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ اندر پاڻمرادو پنهنجي ترتيب (ڪنفگريشن) مڪمل ڪرڻ لڳا. اهڙيون سهولتون ايپل ٽاڪ، آء پي ايڪس۽ نيٽ بايوس جي پروٽوڪولن ۾ به موجود هيون.<ref>{{cite web|first=Ralph|last=Droms|url=http://www.dhcp.org/|title=Resources for DHCP|archive-url=https://web.archive.org/web/20070704061131/http://www.dhcp.org/ |archive-date=4 July 2007|date=November 2003}}</ref> جڏهن ته [[اسنڪرونڪس ٽرانسفر موڊ]] (ATM) يا [[ملٽي پروٽوڪول ليبل سوچنگ]] (MPLS) وڏن نيٽ ورڪن، جهڙوڪ WANs، لاءِ عام ڊيٽا لنڪ پروٽوڪول آهن، [[ايٿرنيٽ]] ۽ [[ٽوڪن رنگ]] مقامي علائقي جي نيٽ ورڪن (LANs) لاءِ عام ڊيٽا لنڪ پروٽوڪول آهن. اهي پروٽوڪول اڳين پروٽوڪولن کان ان لحاظ کان مختلف آهن جو اهي وڌيڪ سادا آهن؛ مثال طور، اهي [[خدمت جي معيار]] (QoS) جي ضمانتن ۽ [[ميڊيم رسائي ڪنٽرول]] سان لاڳاپيل ڪجهه خاصيتون شامل نٿا ڪن. انهن سادگين سبب وڌيڪ اقتصادي ۽ گهٽ خرچ وارا نيٽ ورڪ قائم ڪرڻ ممڪن ٿئي ٿو.<ref>Stallings, pp. 500–26.</ref> 1980ع ۽ 1990ع واري ڏهاڪي ۾ [[ٽوڪن رنگ]] کي مناسب مقبوليت حاصل هئي، پر هاڻي تقريباً سڀئي LAN يا ته تارن وارا يا وائرليس [[ايٿرنيٽ]] استعمال ڪن ٿا. جسماني پرت تي، گهڻا تارن وارا ايٿرنيٽ نظام [[ٽوئسٽڊ پئير|ٽوئسٽڊ پئير ٽامي جي ڪيبلن]] تي ٻڌل هوندا آهن، جن ۾ مشهور [[10 بيس-ٽي]] نيٽ ورڪ پڻ شامل آهن. بهرحال، شروعاتي نظامن ۾ ڳريون ڪوئڪسيل ڪيبلون استعمال ٿينديون هيون، جڏهن ته ڪجهه جديد، خاص طور تي تيز رفتار نظامن ۾ نظري فائبر استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref>Stallings, pp. 514–16.</ref> جڏهن نظري فائبر استعمال ڪيا وڃن ٿا ته [[ملٽي موڊ آپٽيڪل فائبر|ملٽي موڊ فائبر]] ۽ [[سنگل موڊ آپٽيڪل فائبر|سنگل موڊ فائبر]] جي وچ ۾ فرق ڪرڻ ضروري هوندو آهي. ملٽي موڊ فائبر نسبتاً ٿلها نظري فائبر هوندا آهن، جن لاءِ اوزار ٺاهڻ گهٽ خرچ وارو هوندو آهي، پر انهن ۾ استعمال لائق بينڊوڊٿ گهٽ ۽ سگنل جي ڪمزوري (اٽينيوئيشن) وڌيڪ هوندي آهي، جنهن سبب ڊگهي مفاصلي تي انهن جي ڪارڪردگي گهٽجي ويندي آهي.<ref>{{Cite web|title=Fiber Optic Cable single-mode multi-mode Tutorial|url=https://arcelect.com/fibercable.htm|access-date=6 June 2023 |website=ARC Electronics |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023040952/https://arcelect.com/fibercable.htm |archive-date=23 October 2018}}</ref> == پڻ ڏسو == {{Portal|ٽيليفون|ٽيليڪميونيڪيشن|شوقيه ريڊيو}} {{columns-list|colwidth=30em| * [[فعال نيٽ ورڪنگ]] * [[سيل سائيٽ]] * [[ڪنٽرول رابطي]] * [[ڊجيٽل انقلاب]] * [[معلوماتي دور]] * [[ٽيليڪميونيڪيشن پروفيشنلز جو ادارو]] * [[بين الاقوامي ٽيليٽرئفڪ ڪانگريس]] * [[ٽيليڪميونيڪيشن ۾ ڳجهي لکت جي اصطلاحن جي فهرست]] * [[فوجي مواصلات]] * [[نانو نيٽ ورڪ]] * [[نئون ميڊيا]] * [[ٽيليڪميونيڪيشن جو خاڪو]] * [[ٽيليڪميونيڪيشن انجنيئرنگ]] * [[ٽيليڪميونيڪيشن انڊسٽري ايسوسيئيشن]] * [[ٽيليڪام لچڪ]] * [[ٽيليميٽري]] * [[پاڻي هيٺ صوتي رابطي]] * [[موج ڊگھائي-ڊويزن ملٽي پليڪسنگ]] * [[تارن وارو رابطي]] }} == حوالا == === حوالا (Citation) === {{Reflist}} === ڪتابيات === * [[Gerard Goggin|گوگن، جيرارڊ]]، ''Global Mobile Media'' (نيويارڪ: Routledge، 2011)، ص. 176. {{ISBN|978-0-415-46918-0}}. * [[OECD]]، [https://books.google.com/books?id=WpmzcqmgMbAC&q=universal+service+and+rate+restructuring+in+telecommunications ''Universal Service and Rate Restructuring in Telecommunications'']، Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD) Publishing، 1991. {{ISBN|92-64-13497-2}}. * اينڊريو وهين، ''Dot-Dash to Dot.Com: How Modern Telecommunications Evolved from the Telegraph to the Internet'' (Springer، 2011). == خارجي ڳنڍڻا == {{commons category|Telecommunications}} * [http://itc-conference.org/ International Teletraffic Congress] * [http://www.itu.int International Telecommunication Union (ITU)] * [https://web.archive.org/web/20080302071329/http://www.atis.org/tg2k/ ATIS Telecom Glossary] * [http://www.fcc.gov/ Federal Communications Commission] * [http://www.comsoc.org/ IEEE Communications Society] * [http://www.itu.int/home/ International Telecommunication Union] * {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20040413074912/http://www.ericsson.com/support/telecom/index.shtml |date=13 April 2004 |title=Ericsson's Understanding Telecommunications }} (Ericsson removed the book from their site in September 2005) {{Telecommunications}} {{Communication studies}} {{Navboxes|title=علائقي موجب ٽيليڪميونيڪيشن|list1= {{Telecommunications by region}} }} {{Subject bar |commons=yes |commons-search=Category:Telecommunications |n=yes |wikt=yes |b=yes |b-search=Subject:Telecommunication |q=yes |s=yes |v=yes |d=yes |d-search=Q418}} {{Authority control}} [[زمرو:ٽرانسپورٽ ۽ عوامي سهولتن جي صنعتن جي معاشيات]] [[زمرو:عوامي ابلاغ جي ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:ٽيليڪميونيڪيشن]] [[زمرو:انجنيئرنگ جا شعبا]] [[زمرو:ٽيليڪميونيڪيشن]] [[زمرو:ربطيات]] [[زمرو:ميڊيا ٽيڪنالاجي]] o4zyudtrbmu6xd4hpddgmav2lgmrhh3 390627 390626 2026-07-02T20:01:05Z Intisar Ali 8681 390627 wikitext text/x-wiki {{Short description|برقي يا اليڪٽرانڪ ذريعن وسيلي معلومات جي ترسيل}} [[فائل:Erdfunkstelle Raisting 2.jpg|thumb|[[جرمني]] جي [[باويريا]] صوبي جي [[رائسٽنگ]] ۾ سيٽلائيٽ مواصلات جي سڀ کان وڏي مرڪز تي [[سيٽلائيٽ مواصلات]] جي اينٽينا]] [[فائل:Internet map 1024.jpg|thumb|[[اوپٽي پراجيڪٽ]] پاران [[انٽرنيٽ]] جي هڪ حصي مان گذرندڙ مختلف رستن جي بصري نمائش]] '''ٽيلي ڪميونيڪيشن''' ('''Telecommunication''')، جنهن کي اڪثر جمع جي صورت ۾ يا مختصر طور '''ٽيليڪام''' پڻ چيو ويندو آهي، [[معلومات]] کي ڊگهي فاصلي تي [[برق]]ي يا [[اليڪٽرانڪس|اليڪٽرانڪ]] ذريعن وسيلي منتقل ڪرڻ جو عمل آهي، جيڪو عام طور ڪيبلن، [[ريڊيو لهر]]ن يا ٻين مواصلاتي ٽيڪنالاجين ذريعي انجام ڏنو ويندو آهي. اهي ترسيلي وسيلا [[مواصلاتي چينل]]ن ۾ ورهايا ويندا آهن، جيڪي [[ملٽي پليڪسنگ]] جي ذريعي هڪ ئي وسيلي تي ڪيترن ئي هم وقت [[مواصلاتي سيشن]]ن جي ترسيل کي ممڪن بڻائيندا آهن. اوڻيهين، ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ دوران ايجاد ٿيل ڊگهي فاصلي واريون ٽيڪنالاجيون عام طور برقي توانائي استعمال ڪنديون آهن، جن ۾ [[برقي تاربرقي]]، [[ٽيليفون]]، [[ٽيليويزن]] ۽ [[ريڊيو]] شامل آهن. شروعاتي [[ٽيليڪميونيڪيشن ڄار]]ن ۾ سگنلن جي ترسيل لاءِ ڌاتي تارون استعمال ٿينديون هيون. اهي ڄار ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين [[تاربرقي]] ۽ ٽيليفوني لاءِ استعمال ٿيندا رهيا. ويهين صديءَ جي پهرئين ڏهاڪي ۾ [[بي تار مواصلات]] جي ميدان ۾ هڪ وڏو انقلاب آيو، جنهن ۾ [[ريڊيو مواصلات]] بابت [[گوليئلمو مارڪوني]] جون اهم ڪاميابيون شامل هيون، جنهن تي کيس 1909ع جو [[فزڪس ۾ نوبل انعام]] مليو. برقي ۽ اليڪٽرانڪ ٽيليڪميونيڪيشن جي ٻين ابتدائي اڳواڻن ۾ [[چارلس ويٽ اسٽون]] ۽ [[سيميوئل مورس]] (تاربرقي جا گڏيل موجد)، [[انٽونيو ميوچي]]، [[فلپ رائيس]]، [[اليشا گري]] ۽ [[اليگزينڊر گراهم بيل]] (ٽيليفون جا موجد ۽ ترقي ڏيندڙ)، [[ايڊون آرمسٽرانگ]] ۽ [[لي ڊي فاريسٽ]] (ريڊيو جا موجد)، ۽ [[ولاديمير زوورڪِن]]، [[جان لوگي بيئرڊ]] ۽ [[فائلو فارنسورٿ]] (ٽيليويزن جا موجد) شامل آهن. 1960ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ڊجيٽل ٽيڪنالاجين جي تيزي سان واڌ سبب [[آواز]]ي مواصلات کي آهستي آهستي ڊيٽا جي ترسيل سان گڏايو ويو. ڌاتي وسيلي جي طبعياتي حدن [[آپٽيڪل فائبر]] جي ترقي کي هٿي ڏني.<ref name=":11">{{Cite web|title=How does a Gigabit Passive Optical Network (GPON) work?|url=https://www.eib.org/en/stories/what-is-gpon|access-date=7 June 2021|website=European Investment Bank|language=en|archive-date=7 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210607144149/https://www.eib.org/en/stories/what-is-gpon|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|author1=National Research Council |url=https://www.nap.edu/read/11711/chapter/3|year=2006|doi=10.17226/11711|isbn=978-0-309-10265-0|language=en|access-date=25 June 2021|archive-date=23 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210623221636/https://www.nap.edu/read/11711/chapter/3|url-status=live |title=Renewing U.S. Telecommunications Research |bibcode=2006nap..book11711N }}</ref><ref>{{Cite web|last=Cyphers|first=Bennett|date=16 October 2019|title=The Case for Fiber to the Home, Today: Why Fiber is a Superior Medium for 21st Century Broadband|url=https://www.eff.org/wp/case-fiber-home-today-why-fiber-superior-medium-21st-century-broadband|access-date=7 June 2021|website=Electronic Frontier Foundation|language=en|archive-date=3 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603233817/https://www.eff.org/wp/case-fiber-home-today-why-fiber-superior-medium-21st-century-broadband|url-status=live}}</ref> [[انٽرنيٽ]]، جيڪا ڪنهن هڪ مخصوص وسيلي تي دارومدار نٿي رکي، انفرادي استعمال ڪندڙن کي عالمي سطح تي خدمتن تائين رسائي فراهم ڪئي آهي ۽ مواصلات ۾ هنڌ ۽ وقت جون حدون وڌيڪ گهٽائي ڇڏيون آهن. == وصف == 1932ع ۾ [[آئي ٽي يو مڪمل اختيار ڪانفرنس|مڪمل اختيار ٽيليگراف ڪانفرنس]] ۽ ميڊرڊ ۾ ٿيل بين الاقوامي ريڊيو ٽيليگراف ڪانفرنس دوران ٻنهي تنظيمن گڏجي [[بين الاقوامي ٽيليڪميونيڪيشن يونين]] (ITU) جوڙي.<ref>{{cite web |title=International Telegraph Conference (Madrid, 1932) |url=https://www.itu.int/en/history/Pages/PlenipotentiaryConferences.aspx?conf=4.5 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230108011921/https://www.itu.int/en/history/Pages/PlenipotentiaryConferences.aspx?conf=4.5 |archive-date=8 January 2023 |access-date=8 January 2023 |publisher=ITU}}</ref> هنن ''ٽيليڪميونيڪيشن'' جي وصف هن ريت ڪئي: "تار، بي تار يا برقي سگنلنگ يا بصري سگنلنگ جي ٻين نظامن يا عملن وسيلي نشانين، سگنلن، تحرير، فيڪسيملين ۽ هر قسم جي آوازن جي ڪا به ٽيليگرافڪ يا ٽيليفونڪ مواصلات." بعد ۾ [[آئي ٽي يو ريڊيو ضابطا]] جي آرٽيڪل 1.3 تحت اها وصف ٻيهر تصديق ڪئي وئي، جنهن ۾ ان کي "نشانين، سگنلن، تحريرن، تصويرن، آوازن يا ڪنهن به نوعيت جي ڄاڻ جي ڪا به ترسيل، اخراج يا وصولي، جيڪا [[تار]]، ريڊيو، بصري يا ٻين برقي مقناطيسي نظامن وسيلي ڪئي وڃي" قرار ڏنو ويو.<ref>{{Cite web |date=2026-05-11 |title=Communication vs Telecommunications vs Data Communication: Best CCNA Guide on Key Differences in 3 Terms - The Cyber Skills |url=https://thecyberskills.com/communication-vs-telecommunications-vs-data-communication/ |access-date=2026-06-14 |language=en-US}}</ref> انهيءَ ڪري آهستي رفتار واريون مواصلاتي ٽيڪنالاجيون، جهڙوڪ [[ٽپال]] ۽ [[هوا-دٻاءُ نليون]]، ٽيليڪميونيڪيشن جي وصف ۾ شامل ناهن.<ref>{{citation |title=ITU Radio Regulations |title-link=ITU Radio Regulations |date=2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150319031957/https://www.itu.int/dms_pub/itu-s/oth/02/02/S02020000244501PDFE.PDF |archive-date=19 March 2015 |chapter=Article 1.3 |chapter-url=https://www.itu.int/dms_pub/itu-s/oth/02/02/S02020000244501PDFE.PDF |publisher=[[International Telecommunication Union]]}}</ref><ref>Constitution and Convention of the International Telecommunication Union, Annex (Geneva, 1992)</ref> ''ٽيليڪميونيڪيشن'' اصطلاح 1904ع ۾ فرانسيسي انجنيئر ۽ ناول نگار [[ايڊوار ايسٽونيئي]] وضع ڪيو، جنهن ان جي وصف "بجلي وسيلي خيال جي پري کان ترسيل" طور ڪئي.<ref>{{cite web|first=Jean-Marie|last=Dilhac|url=http://www.ieee.org/portal/cms_docs_iportals/iportals/aboutus/history_center/conferences/che2004/Dilhac.pdf|title=From tele-communicare to Telecommunications|website=[[Institute of Electrical and Electronics Engineers]] (IEEE) |archive-url=https://web.archive.org/web/20101202232403/http://www.ieee.org/portal/cms_docs_iportals/iportals/aboutus/history_center/conferences/che2004/Dilhac.pdf |archive-date=2 December 2010|year=2004}}</ref> ٽيليڪميونيڪيشن هڪ مرڪب اسم آهي، جيڪو يوناني اڳياڙي ''tele-'' (τῆλε)، جنهن جي معنيٰ "پري"، "دور" يا "فاصلي تي" آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=tele-&allowed_in_frame=0|title=Online Etymology Dictionary|access-date=19 August 2016|archive-date=25 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161225225345/http://www.etymonline.com/index.php?term=tele-&allowed_in_frame=0|url-status=live}}</ref> ۽ لاطيني فعل ''ڪميونيڪيئر''، جنهن جي معنيٰ "ونڊڻ" آهي، مان ٺهيل آهي.<ref name="oxford">{{cite web |url=http://oxforddictionaries.com/definition/english/telecommunication?view=uk |title=Telecommunication |work=Oxford Dictionaries |publisher=Oxford University Press |access-date=28 February 2013 |archive-date=30 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130430020541/http://oxforddictionaries.com/definition/english/telecommunication?view=uk |url-status=dead }}</ref><ref>''Telecommunication'', ''tele-'' and ''communication'', [[New Oxford American Dictionary]] (2nd edition), 2005.</ref> ''ڪميونيڪيشن'' لفظ انگريزيءَ ۾ پهريون ڀيرو چوڏهين صديءَ جي آخر ۾ استعمال ٿيو. اهو پراڻي فرانسيسي لفظ ''ڪومونيڪاسيون'' مان آيو، جيڪو لاطيني ''ڪميونيڪيشنم'' مان نڪتل آهي؛ اهو ''ڪميونيڪيئر'' جي ماضي واري جز جي بنياد مان ٺهيل عمل جو اسم آهي، جنهن جي معنيٰ "ونڊڻ، ورهائڻ، اطلاع ڏيڻ، گڏ ڪرڻ، شامل ڪرڻ" آهي، ۽ لفظي معنيٰ "عام ڪرڻ" آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=communication&allowed_in_frame=0|title=communication |website=Online Etymology Dictionary|access-date=19 August 2016|archive-date=14 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160914041535/http://www.etymonline.com/index.php?term=communication&allowed_in_frame=0|url-status=live}}</ref> == تاريخ == {{further|ٽيليڪميونيڪيشن جي تاريخ}} تاريخ دوران ڊگهي مفاصلي واري رابطي لاءِ ڪيترائي [[ترسيل وسيلا]] استعمال ڪيا ويا آهن، جن ۾ [[دونهين جا اشارا]]، [[مشعلون]]، [[سيميفور ٽيليگراف]]، [[اشارتي جهنڊا]]، بصري [[هيليوگراف]]، [[برقي تار]]ون، ۽ [[برقي مقناطيسي سگنل]] منتقل ڪرڻ لاءِ خالي فضا شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=Telecommunications and Networking |url=https://courses.aiu.edu/Telecommunications%20and%20Networking/SEC%201/SEC%201.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250110094619/https://courses.aiu.edu/Telecommunications%20and%20Networking/SEC%201/SEC%201.pdf |archive-date=10 January 2025 |access-date=14 June 2026 |website=Atlantic International University}}</ref> === برقي ۽ اليڪٽرانڪ دور کان اڳ === [[فائل:OptischerTelegraf.jpg|upright|thumb|[[ڪلاڊ شاپ]] جي [[سيميفور ٽاور]]ن مان هڪ جي نقل]] ڊگهي مفاصلي وارو رابطو بجلي ۽ برقي مقناطيسيت جي دريافت کان گهڻو اڳ استعمال ٿيندو هو، جنهن بعد [[ٽيليڪميونيڪيشن]] جي ايجاد ممڪن ٿي.<ref>{{Cite web |last=Wheeler |first=Heather |title=The evolution of long distance communication |url=https://www.hebronhawkeye.com/entertainment/2023/01/18/the-evolution-of-long-distance-communication/ |access-date=2026-06-14 |website=The Hawk Eye}}</ref> ان کان اڳ فاصلي تي رابطي لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪيترن ئي ذهين طريقن مان ڪجهه هتي بيان ڪيا ويا آهن. [[ڪبوتر پيغام رسان]] تاريخ دوران مختلف تهذيبن طرفان استعمال ڪيا ويا. [[ڪبوتر ٽپال]] جون پاڙون [[فارس]] ۾ هيون، جنهن کي پوءِ رومنن پنهنجي فوجي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو. [[فرونٽينس]] جي دعويٰ موجب [[جوليس سيزر]] [[گال]] جي فتح دوران ڪبوترن کي پيغام رسان طور استعمال ڪيو.<ref name="Levi">{{cite book |last=Levi |first=Wendell |title= The Pigeon|year= 1977|publisher= Levi Publishing Co, Inc|location= Sumter, SC|isbn=978-0-85390-013-9 }}</ref> [[يوناني]] پڻ [[قديم اولمپڪ رانديون|اولمپڪ رانديون]] جي فاتحن جا نالا مختلف شهرن ڏانهن ڪبوترن ذريعي موڪليندا هئا.<ref>{{cite book | last =Blechman | first =Andrew | title =Pigeons-The fascinating saga of the world's most revered and reviled bird. | publisher =University of Queensland Press | year =2007 | location =St Lucia, Queensland | url =http://www.uqp.uq.edu.au/book_details.php?id=9780702236419 | isbn =978-0-7022-3641-9 | url-status=dead | archive-url =https://web.archive.org/web/20080514003720/http://www.uqp.uq.edu.au/book_details.php?id=9780702236419 | archive-date =14 May 2008 | df =dmy-all }}</ref> اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ ڊچ حڪومت اهو نظام [[جاوا]] ۽ [[سوماترا]] ۾ استعمال ڪيو. 1849ع ۾ [[پال جوليس روئٽر]] [[آخن]] ۽ [[برسلز]] جي وچ ۾ اسٽاڪ مارڪيٽ جون قيمتون موڪلڻ لاءِ ڪبوترن جي خدمت شروع ڪئي، جيڪا ٽيليگرافي رابطو مڪمل ٿيڻ تائين هڪ سال جاري رهي.<ref>{{cite news| title =Chronology: Reuters, from pigeons to multimedia merger| newspaper =Reuters| url =https://www.reuters.com/article/rbssTechMediaTelecomNews/idUSL1849100620080219| format =Web article| access-date =21 February 2008| date =19 February 2008| archive-date =26 March 2008| archive-url =https://web.archive.org/web/20080326192232/http://www.reuters.com/article/rbssTechMediaTelecomNews/idUSL1849100620080219| url-status =live}}</ref> وچئين دور ۾ [[مشعلن]] جون زنجيرون عام طور ٽڪرين جي چوٽين تي اشارا پهچائڻ لاءِ استعمال ٿينديون هيون. انهن جو هڪ وڏو نقصان اهو هو ته اهي صرف هڪ بِٽ معلومات منتقل ڪري سگهنديون هيون، تنهنڪري پيغام جي معنيٰ، جهڙوڪ "دشمن نظر اچي ويو آهي"، اڳواٽ طئي ٿيل هوندي هئي. انهن جي استعمال جو هڪ مشهور مثال [[اسپيني آرماڊا]] دوران ملي ٿو، جڏهن مشعلن جي زنجير [[پليموٿ]] کان [[لنڊن]] تائين خبرداريءَ جو اشارو پهچايو.<ref>{{cite web | first=David | last=Ross | url=http://www.britainexpress.com/History/tudor/armada.htm | title=The Spanish Armada | archive-url=https://web.archive.org/web/20200104142345/https://www.britainexpress.com/History/tudor/armada.htm | archive-date=4 January 2020 | website=Britain Express | access-date=October 1, 2007}}</ref> 1792ع ۾ فرانسيسي انجنيئر [[ڪلاڊ شاپ]] [[ليل]] ۽ پيرس جي وچ ۾ پهريون مستقل بصري [[ٽيليگرافي]] نظام (يا [[سيميفور لائين]]) قائم ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://chappe.ec-lyon.fr/|archive-url=https://web.archive.org/web/20040409014107/http://chappe.ec-lyon.fr/|title=Les Télégraphes Chappe|archive-date=2004-04-09|website=Cédrick Chatenet|location=l'Ecole Centrale de Lyon|year=2003}}</ref> پر سيميفور نظام لاءِ ماهر آپريٽرن ۽ هر ڏهه کان ٽيهه ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي مهانگا ٽاور گهربل هوندا هئا. برقي ٽيليگراف سان مقابلي جي نتيجي ۾ ان جي آخري تجارتي لائين 1880ع ۾ بند ڪئي وئي.<ref>{{cite web|url=http://www.itu.int/itudoc/gs/promo/tsb/88192.pdf|title=CCIT/ITU-T 50 Years of Excellence|archive-url=https://web.archive.org/web/20200212173522/https://www.itu.int/itudoc/gs/promo/tsb/88192.pdf|archive-date=12 February 2020|website=International Telecommunication Union|year=2006}}</ref> === ٽيليگراف ۽ ٽيليفون === {{main|ٽيليگرافي|ٽيليفوني}} 25 جولاءِ 1837ع تي پهريون تجارتي [[برقي ٽيليگراف]] انگريز موجد سر [[وليم فوٿرگل ڪوڪ]] ۽ انگريز سائنسدان سر [[چارلس ويٽسٽون]] پاران پيش ڪيو ويو.<ref>{{cite book|first=William|last=Brockedone|title=Cooke and Wheatstone and the Invention of the Electric Telegraph|date=11 March 2013|publisher=Routledge |isbn=9780415846783}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/technology/connecting-britain/first-electric-telegraph/|title=Who made the first electric telegraph communications?|work=The Telegraph|access-date=7 August 2017|language=en-GB|archive-date=8 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808003926/http://www.telegraph.co.uk/technology/connecting-britain/first-electric-telegraph/|url-status=live}}</ref> ٻنهي موجدن پنهنجي اوزار کي نئين ايجاد بدران ”موجوده برقي مقناطيسي ٽيليگراف ۾ هڪ سڌارو“ قرار ڏنو.<ref>{{cite web|url=https://www.du.edu/~jcalvert/tel/morse/morse.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20010616184336/https://www.du.edu/~jcalvert/tel/morse/morse.htm|archive-date=2001-06-16|title=The Electromagnetic Telegraph|first=J. B.|last=Calvert|date=19 May 2004}}</ref> [[سيميوئل مورس]] به آزاديءَ سان برقي ٽيليگراف جو هڪ نمونو تيار ڪيو، جنهن جو هن 2 سيپٽمبر 1837ع تي ڪامياب نه ٿيندڙ مظاهرو ڪيو. [[مورس ڪوڊ|سندس ڪوڊ]] ويٽسٽون جي اشارتي طريقي جي ڀيٽ ۾ هڪ اهم ترقي هئي. پهرين [[ائٽلانٽڪ سمنڊ پار ٽيليگراف ڪيبل]] 27 جولاءِ 1866ع تي ڪاميابي سان مڪمل ڪئي وئي، جنهن سان پهريون ڀيرو ائٽلانٽڪ سمنڊ پار ٽيليڪميونيڪيشن ممڪن ٿي.<ref>{{cite web|url=http://www.sil.si.edu/digitalcollections/hst/atlantic-cable/|title=The Atlantic Cable |via=Smithsonian Libraries |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701144122/http://www.sil.si.edu/digitalcollections/hst/atlantic-cable/|archive-date=1 July 2017|website=Bern Dibner|publisher=Burndy Library Inc.|year=1959}}</ref> [[انتونيو ميوچي]] جي ”ڳالهائيندڙ ٽيليگراف“ ۽ [[يوهان فلپ رائس]] جي ''Telefon'' تي ابتدائي ڪوششن کان پوءِ، روايتي ٽيليفون جو پيٽنٽ [[اليگزينڊر گراهم بيل|اليگزينڊر بيل]] فيبروري 1876ع ۾ داخل ڪرايو (صرف ڪجهه ڪلاڪ اڳ [[ايليشا گري]] ساڳئي قسم جي اوزار لاءِ [[پيٽنٽ ڪيويٽ]] داخل ڪئي هئي).<ref>"[https://www.loc.gov/everyday-mysteries/technology/item/who-is-credited-with-inventing-the-telephone/ Who is credited with inventing the telephone?]", published 2022-02-22, updated 2024-9-12. Science Reference Section, Library of Congress.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.oberlin.edu/external/EOG/OYTT-images/ElishaGray.html|title=Elisha Gray|archive-url=https://web.archive.org/web/20170628164416/http://www2.oberlin.edu/external/EOG/OYTT-images/ElishaGray.html|archive-date=28 June 2017|website=Oberlin College Archives|publisher=Electronic Oberlin Group|year=2006}}</ref> پهرين تجارتي ٽيليفون خدمتون [[بيل ٽيليفون ڪمپني]] پاران 1878ع ۽ 1879ع ۾ ائٽلانٽڪ جي ٻنهي ڪنارن تي [[نيو هيون]] ۽ [[لنڊن]] شهرن ۾ قائم ڪيون ويون.<ref>{{cite web|url=http://www.connected-earth.com/Galleries/Telecommunicationsage/Thetelephone/index.htm|title=Connected Earth: The telephone|archive-url=https://web.archive.org/web/20060822104544/http://www.connected-earth.com/Galleries/Telecommunicationsage/Thetelephone/index.htm|archive-date=22 August 2006|publisher=BT|year=2006}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.att.com/history/milestones.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20030114033744/https://www.att.com/history/milestones.html|title=History of AT&T|archive-date=2003-01-14|website=AT&T}}</ref> === ريڊيو ۽ ٽيليويزن === {{main|ريڊيو|ٽيليويزن}} 1894ع ۾ اطالوي موجد [[گوليئلمو مارڪوني]] نئين دريافت ٿيل [[ريڊيو لهر]]ن جي اصول تي ٻڌل بي تار رابطي جي ترقي شروع ڪئي، ۽ 1901ع تائين هن اهو ثابت ڪري ڏيکاريو ته اهي لهرون ائٽلانٽڪ سمنڊ پار به موڪلي سگهجن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.teslasociety.com/biography.htm|title=Tesla Biography|archive-url=https://web.archive.org/web/20160114205727/http://www.teslasociety.com/biography.htm |archive-date=14 January 2016|first=Ljubo|last=Vujovic|website=Tesla Memorial Society of New York|year=1998}}</ref> اهو ريڊيو ذريعي [[بي تار ٽيليگرافي]] جي شروعات هئي. 17 ڊسمبر 1902ع تي [[مارڪوني اسٽيشن (گليس بي، نووا اسڪوٽيا)|ڪينيڊا جي نووا اسڪوٽيا صوبي جي گليس بي ۾ مارڪوني اسٽيشن]] تان موڪليل پيغام اتر آمريڪا کان ائٽلانٽڪ پار پهچندڙ دنيا جو پهريون ريڊيو پيغام بڻيو. 1904ع ۾ هڪ تجارتي خدمت قائم ڪئي وئي، جيڪا رڪنيت رکندڙ جهازن ڏانهن هر رات خبرن جا خلاصا موڪليندي هئي، ۽ اهي جهاز انهن کي پنهنجي اندروني اخبارن ۾ شامل ڪندا هئا.<ref>{{Cite web|title=TR Center - Talking Across the Ocean|url=https://www.theodorerooseveltcenter.org/Blog/Item/Talking%20Across%20the%20Ocean|access-date=2021-03-12|website=www.theodorerooseveltcenter.org|archive-date=17 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417162827/https://www.theodorerooseveltcenter.org/Blog/Item/Talking%20Across%20the%20Ocean|url-status=live}}</ref> [[پهرين عالمي جنگ]] فوجي رابطن لاءِ ريڊيو جي ترقي کي تيز ڪيو. جنگ کان پوءِ 1920ع واري ڏهاڪي ۾ تجارتي [[اي ايم نشريات]] شروع ٿي، جيڪا تفريح ۽ خبرن جو هڪ اهم عوامي ذريعو بڻجي وئي. [[ٻي عالمي جنگ]] وري جهازن ۽ زميني فوجي رابطن، ريڊيو نيويگيشن ۽ ريڊار جي جنگي ضرورتن سبب ريڊيو جي ترقي کي وڌيڪ تيز ڪيو.<ref>{{cite book|isbn=9781118104644|last=Thompson|first=R.J. Jr.|year=2011|title=Crystal Clear: The Struggle for Reliable Communications Technology in World War II|location=Hoboken, NJ|publisher=Wiley}}</ref> ريڊيو جي [[ايف ايم نشريات|اسٽيريو ايف ايم نشريات]] جي ترقي آمريڪا ۾ 1930ع واري ڏهاڪي ۽ برطانيا ۾ 1940ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ٿي،<ref name="BBC1946">{{cite web |title=Report 1946-04 – Frequency Modulation |url=https://www.bbc.co.uk/rd/publications/rdreport_1946_04 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200103173115/https://www.bbc.co.uk/rd/publications/rdreport_1946_04 |archive-date=2020-01-03 |access-date=2020-01-03 |website=BBC Research & Development|date=January 1946 }}</ref> ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ان اي ايم کي غالب تجارتي معيار طور گهڻي حد تائين تبديل ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite book | isbn=9781623566654 | last1=Théberge | first1=P. | last2=Devine | first2=K. | last3=Everrett | first3=T | year=2015 | title=Living Stereo: Histories and Cultures of Multichannel Sound | location=New York | publisher=Bloomsbury Publishing}}</ref> 25 مارچ 1925ع تي [[جان لوگي بيئرڊ]] لنڊن جي [[سيلفرجز]] ڊپارٽمينٽل اسٽور ۾ هلندڙ تصويرن جي ترسيل جو مظاهرو ڪيو. بيئرڊ جو اوزار [[پال نپڪو]] جي [[نپڪو ڊسڪ]] تي ٻڌل هو، تنهنڪري اهو [[ميڪانيڪي ٽيليويزن]] جي نالي سان مشهور ٿيو. اهو نظام [[برٽش براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]] پاران 30 سيپٽمبر 1929ع کان شروع ڪيل تجرباتي نشريات جو بنياد بڻيو.<ref>{{cite web|url=http://www.mztv.com/newframe.asp?content=http://www.mztv.com/pioneers.html | title=The Pioneers | archive-url=https://web.archive.org/web/20130514070220/http://www.mztv.com/newframe.asp?content=http%3A%2F%2Fwww.mztv.com%2Fpioneers.html | archive-date=14 May 2013 | website=MZTV Museum of Television | year=2006}}</ref> === ويڪيوم ٽيوب === {{main|ويڪيوم ٽيوب}} ويڪيوم ٽيوبون ڪيترن ئي بنيادي برقياتي عملن، جهڙوڪ سگنلن جي [[طاقت واڌارو|طاقت واڌاري]] ۽ برقي رو جي [[سڌارڻ (برقيات)|سڌارڻ]] لاءِ گرم [[گرم ڪيٿوڊ|ڪيٿوڊ]] مان نڪرندڙ [[ٿرميونڪ اخراج]] ٿيندڙ اليڪٽرانن کي استعمال ڪنديون آهن.<ref>{{Cite news |title=Electron tube {{!}} Vacuum Tubes, Cathode Rays, & Applications {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/technology/electron-tube |access-date=2026-06-14 |work=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> سڀ کان سادي ويڪيوم ٽيوب، يعني [[ڊائيوڊ]]، جيڪا 1904ع ۾ [[جان ايمبروز فليمنگ]] ايجاد ڪئي، رڳو هڪ گرم اليڪٽران خارج ڪندڙ ڪيٿوڊ ۽ هڪ اينوڊ تي مشتمل هوندي آهي. اليڪٽران هن اوزار ۾ صرف هڪ طرف، يعني ڪيٿوڊ کان اينوڊ ڏانهن وهي سگهن ٿا. ٽيوب اندر هڪ يا وڌيڪ [[ضابطو ڄاري]] شامل ڪرڻ سان ڪيٿوڊ ۽ اينوڊ جي وچ ۾ وهندڙ برقي رو کي ڄاري يا ڄارين تي لاڳو ٿيل وولٽيج ذريعي ڪنٽرول ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite web|last=Hoddeson|first=L|title=The Vacuum Tube|url=https://www.pbs.org/transistor/science/events/vacuumt.html|publisher=PBS|access-date=6 May 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120415063342/http://www.pbs.org/transistor/science/events/vacuumt.html | archive-date=15 April 2012}}</ref> اهي اوزار ويهين صديءَ جي پهرين اڌ دوران برقي سرڪٽن جو بنيادي حصو بڻيا ۽ ريڊيو، ٽيليويزن، ريڊار، [[آواز جي رڪارڊنگ ۽ ٻيهر پيداوار]]، ڊگهي فاصلي وارن ٽيليفون نيٽ ورڪن، ۽ اينالاگ توڙي شروعاتي ڊجيٽل [[ڪمپيوٽر]]ن جي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. جيتوڻيڪ ڪجهه شعبن ۾ اڳ ئي [[اسپارڪ گيپ ٽرانسميٽر]] ۽ [[ميڪانيڪي ڪمپيوٽر]] جهڙيون ٽيڪنالاجيون استعمال ٿي رهيون هيون، پر ٿرميونڪ ويڪيوم ٽيوب جي ايجاد انهن ٽيڪنالاجين کي وسيع ۽ عملي استعمال لائق بڻايو، جنهن سان [[برقيات]] جي شعبي جي بنياد پئي.<ref>{{cite book |last1=Macksey |first1=Kenneth |last2=Woodhouse |first2=William |year=1991 |chapter=Electronics |title=The Penguin Encyclopedia of Modern Warfare: 1850 to the present day |publisher=Viking |page=110 |isbn=978-0-670-82698-8 |quote=The electronics age may be said to have been ushered in with the invention of the vacuum diode valve in 1902 by the Briton John Fleming (himself coining the word 'electronics'), the immediate application being in the field of radio.}}</ref> ويهين صديءَ جي اڪثر حصي دوران ٽيليويزنن ۾ هڪ خاص قسم جي ويڪيوم ٽيوب، يعني [[ڪيٿوڊ ري ٽيوب]]، استعمال ٿيندي هئي، جيڪا [[ڪارل فرڊيننڊ برائون]] ايجاد ڪئي هئي. اهڙي ٽيليويزن جو پهريون اميد افزا نمونو [[فائلو فارنسورٿ]] تيار ڪيو، جنهن 7 سيپٽمبر 1927ع تي پنهنجي خاندان آڏو ان جو مظاهرو ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/farnsworth.html|title=Philo Farnsworth | archive-url=https://web.archive.org/web/20090930214902/http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/farnsworth.html |archive-date=30 September 2009|first=Neil|last=Postman|website=[[TIME Magazine]]|date=29 March 1999}}</ref> ٻي عالمي جنگ کان پوءِ رڪجي ويل تجربا ٻيهر شروع ٿيا ۽ ٽيليويزن گهرن ۾ تفريح ۽ نشريات جو هڪ اهم ذريعو بڻجي ويو. 1940ع واري ڏهاڪي دوران [[نيم موصل اوزار]]ن جي ايجاد سان [[ٺوس-حالت برقيات|ٺوس-حالت]] وارا اوزار تيار ڪرڻ ممڪن ٿيو، جيڪي ويڪيوم ٽيوبن جي ڀيٽ ۾ ننڍا، سستا، وڌيڪ ڪارائتا، وڌيڪ قابلِ اعتماد ۽ وڌيڪ پائيدار هئا. 1960ع واري ڏهاڪي جي وچ کان ويڪيوم ٽيوبن جي جاءِ [[ٽرانزسٽر]]ن وٺڻ شروع ڪئي. تنهن هوندي به ويڪيوم ٽيوبون اڄ به ڪجهه اعليٰ فريڪوئنسي وارن طاقت وڌائيندڙن ۾ استعمال ٿين ٿيون. === ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ ۽ انٽرنيٽ === {{main|ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ|انٽرنيٽ}} 11 سيپٽمبر 1940ع تي [[جارج اسٽيبٽز]] نيويارڪ مان [[ٽيليٽائپ]] ذريعي پنهنجي ''ڪامپليڪس نمبر ڪيلڪيوليٽر'' لاءِ مسئلا موڪليا ۽ انهن جا حساب ڪيل نتيجا [[نيو هيمپشائر]] ۾ [[ڊارٽمٿ ڪاليج]] مان واپس حاصل ڪيا.<ref>{{Cite web|title=George Stibitz (1904–1995) | url=http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm | access-date=6 June 2023|website=www.kerryr.net|publisher=Kerry Redshaw|archive-date=15 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815235330/http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm|url-status=live}}</ref> مرڪزي ڪمپيوٽر ([[مرڪزي ڪمپيوٽر]]) ۽ پري موجود [[غير ذهين ٽرمينل]]ن تي ٻڌل هي ترتيب 1970ع واري ڏهاڪي تائين وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي رهي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾ [[پال باران]] ۽ آزاديءَ سان [[ڊونلڊ ڊيوس]] [[پيڪيٽ سوئچنگ]] تي تحقيق شروع ڪئي، جيڪا اهڙي ٽيڪنالاجي آهي جنهن ۾ پيغام کي ننڍن حصن ۾ ورهائي، مرڪزي ڪمپيوٽر مان گذارڻ کان سواءِ، [[ايسنڪرونس ٽرانسفر موڊ|غير هم وقت]] طريقي سان منزل ڏانهن موڪليو ويندو آهي. 5 ڊسمبر 1969ع تي چار-نوڊن تي مشتمل هڪ [[ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ]] قائم ٿيو، جيڪو [[آرپانيٽ]] جي شروعات ثابت ٿيو، ۽ 1981ع تائين اهو وڌي 213 [[نوڊ (نيٽ ورڪنگ)|نوڊ]]ن تائين پهچي ويو.<ref>{{cite book | last = Hafner | first = Katie | title = Where Wizards Stay Up Late: The Origins Of The Internet | publisher = Simon & Schuster | year = 1998 | isbn = 978-0-684-83267-8 }}</ref> بعد ۾ آرپانيٽ ٻين نيٽ ورڪن سان ضم ٿي [[انٽرنيٽ]] بڻجي ويو. جڏهن ته انٽرنيٽ جي ترقي [[انٽرنيٽ انجنيئرنگ ٽاسڪ فورس]] (IETF) جي مرڪزي ڌيان هيٺ رهي، جنهن [[تبصري لاءِ درخواست]] (RFC) دستاويزن جو هڪ سلسلو جاري ڪيو، ساڳئي وقت صنعتي تحقيقاتي مرڪزن ۾ ٻيون به اهم نيٽ ورڪنگ ترقيون ٿيون، جهڙوڪ [[ايٿرنيٽ]] (1983ع)، [[ٽوڪن رنگ]] (1984ع){{citation needed|date=April 2018}} ۽ [[تاري نما نيٽ ورڪ]] بناوت تي ٻڌل [[مقامي ايراضي نيٽ ورڪ]] (LAN) جي ترقي. === ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ ۽ انٽرنيٽ === {{main|ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ|انٽرنيٽ}} 11 سيپٽمبر 1940ع تي [[جارج اسٽيبٽز]] نيويارڪ مان [[ٽيليٽائپ]] ذريعي پنهنجي ''ڪامپليڪس نمبر ڪيلڪيوليٽر'' لاءِ مسئلا موڪليا ۽ انهن جا حساب ڪيل نتيجا [[نيو هيمپشائر]] ۾ [[ڊارٽمٿ ڪاليج]] مان واپس حاصل ڪيا.<ref>{{Cite web|title=George Stibitz (1904–1995) | url=http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm | access-date=6 June 2023|website=www.kerryr.net|publisher=Kerry Redshaw|archive-date=15 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815235330/http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm|url-status=live}}</ref> مرڪزي ڪمپيوٽر ([[مرڪزي ڪمپيوٽر]]) ۽ پري موجود [[غير ذهين ٽرمينل]]ن تي ٻڌل هي ترتيب 1970ع واري ڏهاڪي تائين وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي رهي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾ [[پال باران]] ۽ آزاديءَ سان [[ڊونلڊ ڊيوس]] [[پيڪيٽ سوئچنگ]] تي تحقيق شروع ڪئي، جيڪا اهڙي ٽيڪنالاجي آهي جنهن ۾ پيغام کي ننڍن حصن ۾ ورهائي، مرڪزي ڪمپيوٽر مان گذارڻ کان سواءِ، [[ايسنڪرونس ٽرانسفر موڊ|غير هم وقت]] طريقي سان منزل ڏانهن موڪليو ويندو آهي. 5 ڊسمبر 1969ع تي چار-نوڊن تي مشتمل هڪ [[ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ]] قائم ٿيو، جيڪو [[آرپانيٽ]] جي شروعات ثابت ٿيو، ۽ 1981ع تائين اهو وڌي 213 [[نوڊ (نيٽ ورڪنگ)|نوڊ]]ن تائين پهچي ويو.<ref>{{cite book | last = Hafner | first = Katie | title = Where Wizards Stay Up Late: The Origins Of The Internet | publisher = Simon & Schuster | year = 1998 | isbn = 978-0-684-83267-8 }}</ref> بعد ۾ آرپانيٽ ٻين نيٽ ورڪن سان ضم ٿي [[انٽرنيٽ]] بڻجي ويو. جڏهن ته انٽرنيٽ جي ترقي [[انٽرنيٽ انجنيئرنگ ٽاسڪ فورس]] (IETF) جي مرڪزي ڌيان هيٺ رهي، جنهن [[تبصري لاءِ درخواست]] (RFC) دستاويزن جو هڪ سلسلو جاري ڪيو، ساڳئي وقت صنعتي تحقيقاتي مرڪزن ۾ ٻيون به اهم نيٽ ورڪنگ ترقيون ٿيون، جهڙوڪ [[ايٿرنيٽ]] (1983ع)، [[ٽوڪن رنگ]] (1984ع){{citation needed|date=April 2018}} ۽ [[تاري نما نيٽ ورڪ]] بناوت تي ٻڌل [[مقامي ايراضي نيٽ ورڪ]] (LAN) جي ترقي. === ترسيل جي گنجائش ۾ واڌ === ٻطرفي ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪن وسيلي دنيا ۾ معلومات جي مٽاسٽا جي مؤثر گنجائش 1986ع ۾ بهترين نموني سان دٻايل معلومات جي 281 [[پيٽابائيٽ]] (PB) مان وڌي 1993ع ۾ 471 پيٽابائيٽ، 2000ع ۾ 2.2 [[ايگزابائيٽ]] (EB)، ۽ 2007ع ۾ 65 ايگزابائيٽ تائين پهچي وئي.<ref name="HilbertLopez2011">{{cite journal|title=The World's Technological Capacity to Store, Communicate, and Compute Information|first1=Martin|last1=Hilbert|first2=Priscila|last2=López|year=2011|journal=[[Science (journal)|Science]]|volume=332|issue=6025|pages=60–65 | doi=10.1126/science.1200970 | pmid=21310967 | bibcode=2011Sci...332...60H|s2cid=206531385|doi-access=free}}</ref> معلومات جي لحاظ کان هي مقدار 1986ع ۾ في ماڻهو روزانو اخبار جي ٻن صفحن جي برابر هئي، جيڪا 2007ع تائين وڌي في ماڻهو روزانو ڇهن مڪمل اخبارن جي برابر ٿي وئي.<ref>{{cite news|url=http://ideas.economist.com/video/giant-sifting-sound-0|title=video animation|newspaper=The Economist|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118072720/http://ideas.economist.com/video/giant-sifting-sound-0 |archive-date=18 January 2012}}</ref> هن واڌ کي نظر ۾ رکندي، ٽيليڪميونيڪيشن عالمي معيشت ۾ ڏينهون ڏينهن وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪري رهي آهي، ۽ 2012ع ۾ عالمي ٽيليڪميونيڪيشن صنعت جو حجم لڳ ڀڳ 4.7 ٽريلين آمريڪي ڊالر هو.<ref name="plunkettresearch01">{{cite web | url=http://www.plunkettresearch.com/Telecommunications/TelecommunicationsStatistics/tabid/96/Default.aspx | title=Worldwide Telecommunications Industry Revenues | archive-url=https://web.archive.org/web/20100328045302/http://www.plunkettresearch.com/Telecommunications/TelecommunicationsStatistics/tabid/96/Default.aspx |archive-date=28 March 2010|website=Plunkett's Telecommunications Industry Almanac 2010|date=1 June 2010}}</ref><ref name="plunkettresearch02">{{Cite web |title=Introduction to the Telecommunications Industry |url=http://www.plunkettresearch.com/telecommunications-market-research/industry-and-business-data/statistics |website=Plunkett Research |archive-url=https://web.archive.org/web/20121022031016/http://www.plunkettresearch.com/telecommunications-market-research/industry-and-business-data/statistics |archive-date=22 October 2012}}</ref> 2010ع ۾ عالمي ٽيليڪميونيڪيشن صنعت جي خدمتن مان حاصل ٿيندڙ آمدني جو اندازو 1.5 ٽريلين آمريڪي ڊالر لڳايو ويو، جيڪا دنيا جي مجموعي قومي پيداوار ([[جي ڊي پي]]) جو لڳ ڀڳ 2.4 سيڪڙو هئي.<ref name="plunkettresearch01" /> == فني تصور == جديد ٽيليڪميونيڪيشن ڪيترن ئي بنيادي تصورن تي ٻڌل آهي، جيڪي هڪ صديءَ کان به وڌيڪ عرصي دوران تدريجي طور ترقي ۽ بهتري ماڻيندا رهيا آهن. === بنيادي جزا === ٽيليڪميونيڪيشن ٽيڪنالاجين کي بنيادي طور [[تارائتو مواصلات|تارائتن]] ۽ بي تار طريقن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. مجموعي طور هڪ بنيادي ٽيليڪميونيڪيشن نظام ٽن اهم حصن تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ هميشه موجود هوندا آهن: * [[موڪليندڙ]]، جيڪو معلومات حاصل ڪري ان کي [[اشارو|اشاري]] ۾ تبديل ڪري ٿو. * [[ترسيل ذريعو]]، جنهن کي ''جسماني چينل'' پڻ چيو ويندو آهي، جيڪو اشاري کي منتقل ڪري ٿو (مثال طور [[آزاد خلا نظري مواصلات|آزاد خلا وارو چينل]]). * [[وصول ڪندڙ]]، جيڪو چينل مان اشاري کي حاصل ڪري ان کي ٻيهر وصول ڪندڙ لاءِ قابلِ استعمال معلومات ۾ تبديل ڪري ٿو. هڪ [[ريڊيو نشرياتي اسٽيشن]] ۾ اسٽيشن جو وڏو [[طاقت وڌائيندڙ]] موڪليندڙ هوندو آهي، جڏهن ته نشرياتي [[ريڊيو اينٽينا]] طاقت وڌائيندڙ ۽ آزاد خلا واري چينل جي وچ ۾ رابطي جو ذريعو هوندي آهي. آزاد خلا وارو چينل ترسيل جو ذريعو هوندو آهي، ۽ وصول ڪندڙ جي اينٽينا آزاد خلا واري چينل ۽ وصول ڪندڙ جي وچ ۾ رابطي جو ذريعو هوندي آهي. ان کان پوءِ [[ريڊيو وصول ڪندڙ]] ريڊيو اشاري جي آخري منزل هوندو آهي، جتي برقي اشاري کي آواز ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي. ٽيليڪميونيڪيشن نظام ڪڏهن ڪڏهن [[ٻطرفي مواصلات|ٻطرفا]] (ڊيوپليڪس) پڻ هوندا آهن، جن ۾ هڪ ئي برقي اوزار موڪليندڙ ۽ وصول ڪندڙ ٻنهي طور ڪم ڪندو آهي، جنهن کي ''[[ٽرانسيور]]'' چيو ويندو آهي (مثال طور [[موبائل فون]]).<ref name="stallings-intro">{{cite book | last = Haykin | first = Simon | edition= 4th | title = Communication Systems | url = https://archive.org/details/communicationsy000simo | url-access = registration | publisher = John Wiley & Sons | year = 2001 | pages = [https://archive.org/details/communicationsy000simo/page/n21 1]–3 | isbn = 978-0-471-17869-9 }}</ref> ٽرانسيور اندر موڪليندڙ ۽ وصول ڪندڙ جا برقي حصا هڪ ٻئي کان گهڻي حد تائين آزاد هوندا آهن. ان جو سبب اهو آهي ته ريڊيو موڪليندڙن ۾ طاقت وڌائيندڙ واٽ يا ڪلوواٽ جي سطح تي ڪم ڪندا آهن، جڏهن ته ريڊيو وصول ڪندڙ صرف مائيڪروواٽ يا [[نانوواٽ]] جي سطح جي اشارن سان ڪم ڪندا آهن. تنهن ڪري ٽرانسيورن کي اهڙي احتياط سان ٺاهيو ويندو آهي جو انهن جا وڌيڪ طاقت وارا ۽ گهٽ طاقت وارا حصا هڪ ٻئي تي اثرانداز نه ٿين. مقرر ٿيل تارن ذريعي ٿيندڙ ٽيليڪميونيڪيشن کي [[نقطو-کان-نقطو مواصلات]] چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها هڪ موڪليندڙ ۽ هڪ وصول ڪندڙ جي وچ ۾ ٿيندي آهي. جڏهن ته ريڊيو ذريعي ٿيندڙ مواصلات کي [[نشريات|نشرياتي مواصلات]] چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ هڪ طاقتور موڪليندڙ ۽ ڪيترائي گهٽ طاقت وارا پر حساس ريڊيو وصول ڪندڙ شامل هوندا آهن.<ref name="stallings-intro" /> اهڙا ٽيليڪميونيڪيشن نظام، جن ۾ ڪيترائي موڪليندڙ ۽ ڪيترائي وصول ڪندڙ گڏيل طور هڪ ئي جسماني چينل کي استعمال ڪرڻ لاءِ ترتيب ڏنل هوندا آهن، [[گهڻ رستي منتقلي]] (ملٽي پليڪس سسٽمس) سڏبا آهن. جسماني چينلن جي اهڙي گڏيل استعمال سان عام طور تي خرچن ۾ نمايان گهٽتائي اچي ٿي. گهڻ رستي وارا نظام ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪن ۾ ترتيب ڏنا ويندا آهن، جتي گهڻ رستي وارا اشارا مختلف مرڪزن تي سوئچ ٿي صحيح وصول ڪندڙ تائين پهچندا آهن. === اينالاگ ۽ ڊجيٽل مواصلات === مواصلات کي [[اينالاگ اشارو|اينالاگ]] يا [[ڊجيٽل اشارو]]ن جي صورت ۾ رمزبند ڪري سگهجي ٿو، جيڪي وري [[اينالاگ مواصلات|اينالاگ]] يا [[ڊجيٽل مواصلات|ڊجيٽل]] نظامن ذريعي منتقل ٿيندا آهن. اينالاگ اشارا معلومات جي لحاظ کان مسلسل تبديل ٿيندا رهندا آهن، جڏهن ته ڊجيٽل اشارا معلومات کي الڳ الڳ قدرن (جهڙوڪ هڪن ۽ صفرن) جي صورت ۾ ظاهر ڪندا آهن.<ref name=Ambardar>{{cite book | last = Ambardar | first = Ashok | edition = 2nd | title = Analog and Digital Signal Processing | publisher = Brooks| year = 1999 | pages = [https://archive.org/details/analogdigitalsig00amba/page/1 1–2] | isbn = 978-0-534-95409-3 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/analogdigitalsig00amba/page/1 }}</ref> منتقلي ۽ وصولي دوران اينالاگ اشارن ۾ موجود معلومات غير مطلوب [[شور (اشارن جي عملڪاري)|شور]] سبب خراب ٿيندي آهي. عام طور مواصلاتي نظام ۾ شور کي هڪ [[بي ترتيب عمل]] جي ذريعي گهربل اشاري ۾ اضافي يا گهٽتائي جي صورت ۾ ظاهر ڪيو ويندو آهي. اهڙي قسم جي شور کي [[واڌو شور]] چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ مختلف وقتن تي اهو مثبت يا منفي ٻنهي صورتن ۾ ٿي سگهي ٿو. جيستائين واڌو شور ڪنهن خاص حد کان وڌيڪ نه ٿئي، تيستائين ڊجيٽل اشارن ۾ موجود معلومات محفوظ رهندي آهي. شور جي مقابلي ۾ اها مزاحمت ڊجيٽل اشارن جو اينالاگ اشارن تي هڪ اهم فائدو آهي. بهرحال، جڏهن شور نظام جي پاڻمرادو غلطي درست ڪرڻ جي صلاحيت کان وڌي وڃي ٿو، تڏهن ڊجيٽل نظام اوچتو مڪمل طور ناڪام ٿي وڃي ٿو. ان جي ابتڙ، اينالاگ نظام آهستي آهستي خراب ٿيندو آهي؛ شور وڌڻ سان اشارو بتدريج گهٽ معيار وارو ٿيندو آهي، پر ڪجهه حد تائين استعمال لائق رهندو آهي. ان کان علاوه، [[مسلسل اشارو|مسلسل ڊيٽا]] جي ڊجيٽل منتقلي دوران لازمي طور [[مقداربندي شور]] پيدا ٿيندو آهي. هن شور کي گهٽائي سگهجي ٿو، پر مڪمل طور ختم نٿو ڪري سگهجي، ۽ ان لاءِ چينل جي وڌيڪ پٽي ويڪر جي ضرورت پوندي آهي. === اينالاگ ۽ ڊجيٽل مواصلات === مواصلات کي [[اينالاگ اشارو|اينالاگ]] يا [[ڊجيٽل اشارو|ڊجيٽل]] اشارن جي صورت ۾ رمزبند ڪري سگهجي ٿو، جيڪي وري [[اينالاگ مواصلات|اينالاگ]] يا [[ڊجيٽل مواصلات|ڊجيٽل]] نظامن ذريعي منتقل ڪيا ويندا آهن. اينالاگ اشارا معلومات جي لحاظ کان لڳاتار تبديل ٿيندا رهن ٿا، جڏهن ته ڊجيٽل اشارا معلومات کي الڳ الڳ قدرن (مثال طور، هڪن ۽ صفرن جي مجموعي) جي صورت ۾ رمزبند ڪندا آهن.<ref name=Ambardar>{{cite book | last = Ambardar | first = Ashok | edition = 2nd | title = Analog and Digital Signal Processing | publisher = Brooks| year = 1999 | pages = [https://archive.org/details/analogdigitalsig00amba/page/1 1–2] | isbn = 978-0-534-95409-3 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/analogdigitalsig00amba/page/1 }}</ref> منتقلي ۽ وصولي دوران اينالاگ اشارن ۾ موجود معلومات غير مطلوب [[اشارن جي عملڪاريءَ ۾ شور|شور]] سبب خراب ٿيندي آهي. عام طور تي مواصلاتي نظام ۾ شور کي [[بي ترتيب عمل]] جي ذريعي گهربل اشاري ۾ واڌ يا گهٽتائي جي صورت ۾ ظاهر ڪيو ويندو آهي. اهڙي قسم جي شور کي [[واڌو شور]] چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ مختلف وقتن تي اهو منفي يا مثبت ٻنهي صورتن ۾ ٿي سگهي ٿو. جيستائين واڌو شور ڪنهن مقرر حد کان وڌي نه وڃي، تيستائين ڊجيٽل اشارن ۾ موجود معلومات محفوظ رهندي آهي. شور جي مقابلي ۾ انهن جي مزاحمت، اينالاگ اشارن جي ڀيٽ ۾ ڊجيٽل اشارن جو هڪ اهم فائدو آهي. بهرحال، جڏهن شور نظام جي پاڻمرادو غلطي درست ڪرڻ جي صلاحيت کان وڌي وڃي ٿو، تڏهن ڊجيٽل نظام [[ڪلف اثر|اوچتي مڪمل ناڪامي]] جو شڪار ٿي ويندو آهي. ان جي ابتڙ، اينالاگ نظام آهستي آهستي خراب ٿيندو آهي؛ شور وڌڻ سان اشارو بتدريج گهٽ معيار وارو ٿيندو آهي، پر ڪجهه حد تائين استعمال لائق رهندو آهي. ان کان علاوه، [[مسلسل اشارو|مسلسل ڊيٽا]] جي ڊجيٽل منتقلي دوران لازمي طور [[مقداربندي شور]] پيدا ٿيندو آهي. هن شور کي گهٽائي سگهجي ٿو، پر مڪمل طور ختم نٿو ڪري سگهجي، ۽ ان لاءِ چينل جي وڌيڪ پٽي ويڪر جي ضرورت پوندي آهي. === مواصلاتي چينل === {{main|مواصلاتي چينل}} ''چينل'' جي اصطلاح جا ٻه مختلف مطلب آهن. پهرئين معنيٰ موجب، چينل اهو طبعياتي ذريعو آهي جيڪو موڪليندڙ ۽ وصول ڪندڙ جي وچ ۾ اشارو کڻي وڃي ٿو. ان جا مثال آهن: آواز جي مواصلات لاءِ [[فضا]]، ڪجهه قسمن جي [[نوري مواصلات]] لاءِ شيشي جا [[نوري فائبر]]، وولٽيج ۽ برقي رو جي ذريعي مواصلات لاءِ [[هم محور ڪيبل]]، ۽ [[خالي جاءِ ذريعي نوري مواصلات|آزاد خلا]]، جتي [[نظر ايندڙ روشني]]، [[تحتِ سرخ]] شعاعون، [[بالابنفشي روشني]] ۽ [[ريڊيو لهر]]ن ذريعي مواصلات ٿيندي آهي. هم محور ڪيبلن جي قسمن کي RG يا ''ريڊيو گائيڊ'' جي درجي بندي موجب سڃاتو ويندو آهي، جيڪا اصطلاح [[ٻي عالمي جنگ]] دوران وجود ۾ آئي. مختلف RG درجابنديون مخصوص اشارن جي منتقلي وارين استعمالن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿينديون آهن.<ref>{{Cite news|url=http://www.conwire.com/coax-cable-rg-cable-blog|title=Coax Cable FAQ Series: What is RG Cable? – Conwire|date=12 January 2016|work=Conwire|access-date=7 August 2017|language=en-US|archive-date=8 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808000629/http://www.conwire.com/coax-cable-rg-cable-blog|url-status=live}}</ref> هن آخري قسم کي ''آزاد خلا چينل'' چيو ويندو آهي. ريڊيو لهرن جي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ تائين منتقلي جو ٻنهي هنڌن جي وچ ۾ فضا جي موجودگي يا غير موجودگي سان ڪو واسطو ناهي. ريڊيو لهرون مڪمل [[خلا]] مان به اوتري ئي آساني سان گذرن ٿيون، جيتري هوا، ڪوهيڙي، ڪڪرن يا ڪنهن ٻئي گئس مان. مواصلات ۾ ''چينل'' جو ٻيو مطلب [[مواصلاتي چينل]] جي اصطلاح ۾ ملي ٿو، جنهن مان مراد منتقلي واري ذريعي جي اهڙي ورهاست آهي، جنهن سان هڪ ئي وقت ڪيترن ئي معلوماتي وهڪرن کي موڪلڻ ممڪن ٿئي. مثال طور، هڪ ريڊيو اسٽيشن 94.5&nbsp;[[ميگاهرٽز|MHz]] جي ويجهو فريڪوئنسي تي آزاد خلا ۾ ريڊيو لهرون نشر ڪري سگهي ٿي، جڏهن ته ٻي ريڊيو اسٽيشن ساڳئي وقت 96.1&nbsp;MHz جي ويجهو فريڪوئنسي تي نشريات ڪري سگهي ٿي. هر ريڊيو اسٽيشن لڳ ڀڳ 180&nbsp;[[ڪلوهرٽز|kHz]] جي [[اشارن جي عملڪاريءَ ۾ پٽي ويڪر|پٽي ويڪر]] اندر ريڊيو لهرون منتقل ڪندي، جنهن جو مرڪز مخصوص [[حامل لهر|حامل فريڪوئنسي]] هوندو آهي. هن مثال ۾ هر اسٽيشن پنهنجي پاڙيسري اسٽيشن کان 200&nbsp;kHz جي فاصلي تي هوندي آهي، جڏهن ته 200&nbsp;kHz ۽ 180&nbsp;kHz جي وچ وارو 20&nbsp;kHz مواصلاتي نظام جي فني خامين لاءِ رکيل انجنيئرنگ مارجن هوندو آهي. مٿين مثال ۾ ''آزاد خلا چينل'' کي فريڪوئنسي جي بنياد تي مختلف مواصلاتي چينلن ۾ ورهايو ويو آهي، ۽ هر چينل کي ريڊيو لهرن جي نشريات لاءِ الڳ فريڪوئنسي پٽي ويڪر ڏني وئي آهي. ذريعي کي فريڪوئنسي جي بنياد تي چينلن ۾ ورهائڻ واري هن نظام کي [[فريڪوئنسي ڊويزن ملٽي پليڪسنگ]] چيو ويندو آهي. ساڳئي تصور لاءِ ٻيو اصطلاح [[موج ڊگھائي ڊويزن ملٽي پليڪسنگ]] آهي، جيڪو گهڻو ڪري نوري مواصلات ۾ استعمال ٿيندو آهي، جتي ڪيترائي موڪليندڙ هڪ ئي طبعياتي ذريعي کي گڏيل طور استعمال ڪندا آهن. مواصلاتي ذريعي کي چينلن ۾ ورهائڻ جو هڪ ٻيو طريقو اهو آهي ته هر موڪليندڙ کي وقت جو هڪ ورجندڙ حصو (''وقت جي سلاٽ''، مثال طور هر سيڪنڊ مان 20 [[ملي سيڪنڊ]]) ڏنو وڃي، ۽ هر موڪليندڙ کي رڳو پنهنجي مقرر وقت واري حصي اندر پيغام موڪلڻ جي اجازت هجي. ذريعي کي وقت جي بنياد تي مواصلاتي چينلن ۾ ورهائڻ واري هن طريقي کي [[وقت ڊويزن ملٽي پليڪسنگ]] (TDM) چيو ويندو آهي، جيڪو [[نوري فائبر]] مواصلات ۾ استعمال ٿيندو آهي. ڪجهه ريڊيو مواصلاتي نظام، اڳ ۾ مختص ڪيل FDM چينل جي اندر TDM پڻ استعمال ڪندا آهن. تنهن ڪري اهڙا نظام TDM ۽ FDM ٻنهي جو گڏيل (هائبرڊ) استعمال ڪندا آهن. === ماڊيوليشن === {{main|ماڊيوليشن}} معلومات منتقل ڪرڻ لاءِ اشارو (سگنل) کي هڪ مخصوص شڪل ڏيڻ جي عمل کي ''ماڊيوليشن'' چيو ويندو آهي. ماڊيوليشن ذريعي ڊجيٽل پيغام کي اينالاگ موجي شڪل (waveform) ۾ پيش ڪري سگهجي ٿو. هن عمل کي عام طور [[ڪيئنگ (مواصلات)|''ڪيئنگ'']] چيو ويندو آهي، جيڪا اصطلاح مواصلات ۾ [[مورس ڪوڊ]] جي پراڻي استعمال مان نڪتل آهي. ڪيئنگ جون ڪيتريون ئي ٽيڪنيڪون موجود آهن، جن ۾ [[مرحلي جي تبديليءَ واري ڪيئنگ]]، [[فريڪوئنسي جي تبديليءَ واري ڪيئنگ]] ۽ [[ايمپليٽيوڊ جي تبديليءَ واري ڪيئنگ]] شامل آهن. مثال طور، [[بلوٽوٿ]] نظام مختلف اوزارن جي وچ ۾ معلومات جي ڏي وٺ لاءِ مرحلي جي تبديليءَ واري ڪيئنگ استعمال ڪندو آهي.<ref>Haykin, pp. 344–403.</ref><ref>[http://www.bluetooth.org/foundry/adopters/document/Core_v2.0_EDR/en/1/Core_v2.0_EDR.zip Bluetooth Specification Version 2.0 + EDR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140814042933/https://www.bluetooth.org/foundry/adopters/document/Core_v2.0_EDR/en/1/Core_v2.0_EDR.zip |date=14 August 2014 }} (p. 27), Bluetooth, 2004.</ref> ان کان علاوه، مرحلي جي تبديليءَ واري ڪيئنگ ۽ ايمپليٽيوڊ جي تبديليءَ واري ڪيئنگ جي گڏيل استعمال کي [[چوڪنڊي ايمپليٽيوڊ ماڊيوليشن]] (QAM) چيو ويندو آهي، جيڪو وڌيڪ گنجائش وارن ڊجيٽل ريڊيو مواصلاتي نظامن ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. ماڊيوليشن کي گهٽ فريڪوئنسي وارن اينالاگ اشارن جي معلومات کي وڌيڪ فريڪوئنسي تي منتقل ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. اهو ان ڪري فائديمند آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ گهٽ فريڪوئنسي وارا اينالاگ اشارا آزاد خلا ذريعي مؤثر نموني منتقل نٿا ٿي سگهن. تنهن ڪري، اهڙي اينالاگ اشاري جي معلومات کي منتقلي کان اڳ هڪ وڌيڪ فريڪوئنسي واري اشاري، جنهن کي [[حامل لهر]] چيو ويندو آهي، تي سوار ڪيو ويندو آهي. ان مقصد لاءِ ماڊيوليشن جون مختلف اسڪيمون موجود آهن، جن مان ٻه بنيادي اسڪيمون [[ايمپليٽيوڊ ماڊيوليشن]] (AM) ۽ [[فريڪوئنسي ماڊيوليشن]] (FM) آهن. هن عمل جو هڪ مثال اهو آهي ته ڊسڪ جاڪي جو آواز فريڪوئنسي ماڊيوليشن ذريعي 96&nbsp;MHz واري حامل لهر تي منتقل ڪيو وڃي، جنهن کي پوءِ ريڊيو تي 96&nbsp;FM چينل طور وصول ڪيو ويندو آهي.<ref>Haykin, pp. 88–126.</ref> ان کان علاوه، ماڊيوليشن جو هڪ ٻيو فائدو اهو به آهي ته ان سان [[فريڪوئنسي ڊويزن ملٽي پليڪسنگ]] (FDM) استعمال ڪري سگهجي ٿي. === مواصلاتي نيٽ ورڪ === {{main|ٽيلي ڪميونيڪيشن نيٽورڪ}} مواصلاتي نيٽ ورڪ موڪليندڙن، وصول ڪندڙن ۽ [[مواصلاتي چينل]]ن جو اهڙو مجموعو هوندو آهي، جيڪو هڪ ٻئي ڏانهن پيغام منتقل ڪندو آهي. ڪجهه ڊجيٽل مواصلاتي نيٽ ورڪن ۾ هڪ يا وڌيڪ [[رائوٽر (ڪمپيوٽنگ)|رائوٽر]] هوندا آهن، جيڪي گڏجي معلومات کي صحيح استعمال ڪندڙ تائين پهچائيندا آهن. اينالاگ مواصلاتي نيٽ ورڪ هڪ يا وڌيڪ [[ٽيليفون سوئچ]]ن تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي ٻن يا وڌيڪ استعمال ڪندڙن جي وچ ۾ رابطي جوڙي ڇڏيندا آهن. ٻنهي قسمن جي نيٽ ورڪن ۾، جڏهن اشارو ڊگهي فاصلي تي منتقل ڪيو وڃي ٿو، تڏهن ان کي مضبوط ڪرڻ يا ٻيهر تخليق ڪرڻ لاءِ [[ريپيٽر]]ن جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. اهو [[سگنل جي ڪمزوري]] جي اثر کي گهٽائڻ لاءِ ڪيو ويندو آهي، جيڪو اشارو کي شور کان الڳ سڃاڻڻ ڏکيو بڻائي سگهي ٿو.<ref name="glossary">{{cite web|url=http://www.atis.org/tg2k/|title=ATIS Telecom Glossary 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20080302071329/http://www.atis.org/tg2k/ |archive-date=2 March 2008|website=ATIS Committee T1A1 Performance and Signal Processing (approved by the American National Standards Institute)|date=28 February 2001}}</ref> اينالاگ نظامن جي ڀيٽ ۾ ڊجيٽل نظامن جو هڪ ٻيو فائدو اهو آهي ته انهن جي پيداوار (آئوٽ پُٽ) کي ياداشت ۾ محفوظ ڪرڻ وڌيڪ آسان هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻه وولٽيج حالتون (وڏي ۽ ننڍي) لاڳيتي قدرن جي وسيع حد جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ آساني سان محفوظ ڪري سگهجن ٿيون. == سماجي اثر == جديد سماج ۾ مواصلات جو سماجي، ثقافتي ۽ اقتصادي لحاظ کان تمام وڏو اثر آهي. 2008ع ۾ اندازو لڳايو ويو ته [[ٽيليڪميونيڪيشن صنعت]] جي آمدني 4.7 ٽريلين آمريڪي ڊالر هئي، جيڪا [[عالمي مجموعي پيداوار]] (سرڪاري مٽاسٽا جي شرح موجب) جي لڳ ڀڳ ٽن سيڪڙو کان ٿورو گهٽ هئي.<ref name="plunkettresearch01" /> هيٺين حصن ۾ سماج تي مواصلات جي اثرن جو جائزو پيش ڪيو ويو آهي. === خرد اقتصاديات === خرد اقتصادي سطح تي ڪمپنين مواصلات کي عالمي ڪاروباري سلطنتون قائم ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو آهي. اهو [[Amazon.com]] جهڙن آن لائين پرچون واپارين جي صورت ۾ واضح نظر اچي ٿو، پر تعليمي ماهر ايڊورڊ لينرٽ موجب روايتي پرچون ڪمپني [[Walmart]] به پنهنجي مقابلي ڪندڙن جي ڀيٽ ۾ بهتر مواصلاتي ڍانچي مان فائدو حاصل ڪيو.<ref>{{cite journal | last = Lenert | first = Edward |date=December 1998 | title = A Communication Theory Perspective on Telecommunications Policy | journal = Journal of Communication| volume = 48 | issue = 4 | pages = 3–23 |doi=10.1111/j.1460-2466.1998.tb02767.x}}</ref> دنيا جي ڪيترن ئي شهرن ۾ گهر مالڪ پنهنجي ٽيليفون ذريعي پيزا پهچائڻ کان وٺي بجليءَ جي مسترين تائين مختلف گهريلو خدمتون گهرائيندا آهن. نسبتاً غريب برادرين به مواصلات مان فائدو حاصل ڪيو آهي. [[بنگلاديش]] جي [[نرسنگدي ضلعو|نرسنگدي ضلعي]] ۾ الڳ ٿيل ڳوٺاڻا سڌو سنئون موبائل فون ذريعي هول سيل واپارين سان رابطو ڪري پنهنجي شين جي بهتر قيمت طئي ڪندا آهن. [[آئيوري ڪوسٽ]] ۾ ڪافي پوکيندڙ موبائل فون ذريعي ڪافي جي اگهن ۾ ڪلاڪ وار تبديليون ڏسي مناسب وقت تي پنهنجو مال وڪڻندا آهن.<ref>{{cite thesis | author = Mireille Samaan | title = The Effect of Income Inequality on Mobile Phone Penetration | publisher = Boston University |type = Honors thesis | date = April 2003 | url = http://dissertations.bc.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1016&context=ashonors | format = PDF | access-date =8 June 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070214102055/http://dissertations.bc.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1016&context=ashonors |archive-date = 14 February 2007}}</ref> === ڪل اقتصاديات === ڪل اقتصادي سطح تي [[لارس هينڊرڪ رولر]] ۽ [[ليونارڊ واورمين]] بهتر مواصلاتي ڍانچي ۽ اقتصادي واڌ ويجهه جي وچ ۾ سببي تعلق جو امڪان پيش ڪيو.<ref>{{cite journal | doi = 10.1257/aer.91.4.909 | last = Röller | first = Lars-Hendrik |author2=Leonard Waverman | title = Telecommunications Infrastructure and Economic Development: A Simultaneous Approach | journal = American Economic Review | issn = 0002-8282 | year = 2001 | volume = 91 | issue = 4 | pages = 909–23| citeseerx = 10.1.1.202.9393 }}</ref><ref>{{cite web |author1=Christine Zhen-Wei Qiang and Carlo M. Rossotto with Kaoru Kimura |title=Economic Impacts of Broadband |url=http://siteresources.worldbank.org/EXTIC4D/Resources/IC4D_Broadband_35_50.pdf |website=siteresources.worldbank.org |access-date=31 March 2016 |archive-date=12 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200812035517/http://message.worldbank.org/isp_error_page.htm |url-status=live }}</ref> جيتوڻيڪ هن لاڳاپي جي موجودگي عام طور قبول ڪئي وڃي ٿي، ڪجهه ماهرن جو خيال آهي ته ان کي سڌو سنئون سببي تعلق سمجهڻ درست ناهي.<ref>{{cite journal | last = Riaz | first = Ali | title = The role of telecommunications in economic growth: proposal for an alternative framework of analysis | journal = Media, Culture & Society | year = 1997 | volume = 19 | issue = 4 | pages = 557–83 | doi = 10.1177/016344397019004004| s2cid = 154398428 }}</ref> بهتر مواصلاتي ڍانچي جي اقتصادي فائدن سبب دنيا جي مختلف ملڪن ۾ مواصلاتي خدمتن تائين غير مساوي رسائي بابت وڌندڙ ڳڻتي موجود آهي، جنهن کي [[ڊيجيٽل فرق]] چيو وڃي ٿو. [[بين الاقوامي مواصلاتي اتحاد]] (ITU) جي 2003ع واري سروي موجب، دنيا جي لڳ ڀڳ ٽئين حصي ملڪن ۾ هر ويهن ماڻهن تي هڪ کان گهٽ موبائل سبسڪرپشن ۽ هر ويهن ماڻهن تي هڪ کان گهٽ لينڊ لائن سبسڪرپشن موجود هئي. انٽرنيٽ جي حوالي سان به تقريباً اڌ ملڪن ۾ هر ويهن ماڻهن مان هڪ کان گهٽ ماڻهو انٽرنيٽ تائين رسائي رکندا هئا. ITU انهن انگن اکرن ۽ تعليمي معلومات جي بنياد تي هڪ اهڙو اشاري نظام تيار ڪيو، جيڪو شهرين جي معلوماتي ۽ مواصلاتي ٽيڪنالاجين تائين رسائي ۽ انهن جي استعمال جي مجموعي صلاحيت کي ماپي ٿو.<ref>{{cite web|title=Digital Access Index (DAI)|url=http://www.itu.int/ITU-D/ict/dai/|publisher=itu.int|access-date=6 March 2008|archive-date=2 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190102061041/http://www.itu.int/ITU-D/ict/dai/|url-status=live}}</ref> هن اشاري موجب [[سوئيڊن]]، [[ڊينمارڪ]] ۽ [[آئس لينڊ]] سڀ کان مٿانهين درجي تي رهيا، جڏهن ته آفريقي ملڪ [[نائيجر]]، [[برڪينا فاسو]] ۽ [[مالي]] سڀ کان هيٺين درجي تي رهيا.<ref>{{Cite web |title=World Telecommunication Development Report 2003: Access Indicators for the Information Society: Executive Summary |url=https://www.itu.int/ITU-D/ict/publications/wtdr_03/material/WTDR2003Sum_e.pdf |website=International Telecommunication Union (ITU) |page=22 |date=December 2003 |access-date=6 June 2023 |archive-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606100635/https://www.itu.int/ITU-D/ict/publications/wtdr_03/material/WTDR2003Sum_e.pdf |url-status=live }}</ref> === سماجي اثر === مواصلات سماجي لاڳاپن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. بهرحال، شروعاتي دور ۾ ٽيليفون جهڙن اوزارن جي اشتهارن ۾ انهن جي سماجي پهلوئن بدران عملي فائدن تي زور ڏنو ويندو هو، جهڙوڪ ڪاروباري رابطا ڪرڻ يا گهر جون خدمتون گهرائڻ. 1920ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙي ۽ 1930ع واري ڏهاڪي تائين پهچندي ٽيليفون جي سماجي اهميت اشتهارن جو نمايان موضوع بڻجي وئي. نون اشتهارن ۾ صارفين جي احساسن کي مخاطب بڻايو ويو ۽ سماجي گفتگو، خاندان ۽ دوستن سان رابطي ۾ رهڻ جي اهميت تي زور ڏنو ويو.<ref name="fischer">{{cite journal|last=Fischer|first=Claude S.|title=Touch Someone: The Telephone Industry Discovers Sociability|journal=Technology and Culture|volume=29|issue=1|date=January 1988|pages=32–61|doi=10.2307/3105226|jstor=3105226|s2cid=146820965 }}.</ref> ان کان پوءِ سماجي لاڳاپن ۾ مواصلات جو ڪردار وڌيڪ اهم ٿيندو ويو. تازن سالن ۾{{Since when|date=May 2023}} [[سماجي رابطن جي ويب سائيٽ]]ن جي مقبوليت ۾ نمايان اضافو ٿيو آهي. اهي ويب سائيٽون استعمال ڪندڙن کي هڪ ٻئي سان رابطو ڪرڻ، تصويرون، تقريبون ۽ ذاتي پروفائيل شيئر ڪرڻ جي سهولت ڏين ٿيون. پروفائيل ۾ عمر، دلچسپيون، جنسي رجحان ۽ ازدواجي حيثيت جهڙي معلومات شامل ٿي سگهي ٿي. اهڙيءَ ريت اهي ويب سائيٽون سماجي گڏجاڻين جي انتظام کان وٺي [[محبت بازي]] تائين مختلف سماجي سرگرمين ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون.<ref>{{cite news|title=How do you know your love is real? Check Facebook|publisher=CNN|url=http://www.cnn.com/2008/LIVING/personal/04/04/facebook.love/index.html|date=4 April 2008|access-date=8 February 2009|archive-date=6 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171106160435/http://www.cnn.com/2008/LIVING/personal/04/04/facebook.love/index.html|url-status=live}}</ref> سماجي رابطن جي ويب سائيٽن کان اڳ به [[مختصر پيغام سروس]] (SMS) ۽ ٽيليفون جهڙين ٽيڪنالاجين سماجي رابطن تي وڏو اثر ڇڏيو هو. 2000ع ۾ مارڪيٽ ريسرچ اداري [[Ipsos MORI]] ٻڌايو ته برطانيا ۾ 15 کان 24 سالن جي عمر وارن SMS استعمال ڪندڙن مان 81 سيڪڙو ماڻهن سماجي ملاقاتن جي ترتيب لاءِ، جڏهن ته 42 سيڪڙو ماڻهن محبت ڀريا پيغام موڪلڻ لاءِ هن سهولت کي استعمال ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://www.ipsos-mori.com/researchpublications/researcharchive/1575/I-Just-Text-To-Say-I-Love-You.aspx|title=I Just Text To Say I Love You|archive-url=https://web.archive.org/web/20161227091824/https://www.ipsos-mori.com/researchpublications/researcharchive/1575/I-Just-Text-To-Say-I-Love-You.aspx|archive-date=27 December 2016|website=Ipsos MORI|date=September 2005}}</ref> === وندر، خبرون ۽ اشتهارسازي === {| class="wikitable" style="float:right; margin-left: 5px;" |+2006ع ۾ آمريڪين جي خبرن جي ذريعن بابت ترجيح.<ref>{{cite web|title=Online News: For many home broadband users, the internet is a primary news source|publisher=Pew Internet Project|url=http://www.ccgrouppr.com/PIP_News.and.Broadband.pdf|date=22 March 2006|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131021122359/http://www.ccgrouppr.com/PIP_News.and.Broadband.pdf|archive-date=21 October 2013}}</ref> |- ! ذريعو !! شرح |- | مقامي ٽيليويزن || 59% |- | قومي ٽيليويزن || 47% |- | ريڊيو || 44% |- | مقامي اخبار || 38% |- | انٽرنيٽ || 23% |- | قومي اخبار || 12% |- | colspan="2"|<small>سروي ۾ هڪ کان وڌيڪ جواب ڏيڻ جي اجازت هئي.</small> |} ثقافتي لحاظ کان مواصلات عوام جي موسيقي ۽ فلمن تائين رسائي ۾ نمايان واڌ آندي آهي. ٽيليويزن ذريعي ماڻهو بغير وڊيو اسٽور يا سينيما وڃڻ جي پنهنجي گهر ۾ اهي فلمون ڏسي سگهن ٿا، جيڪي اڳ نه ڏٺيون هجن.<ref>{{Cite journal |last= |first= |date=2016-03-22 |title=8.2 The History of Movies |url=https://textbooks.whatcom.edu/mediaandculture/chapter/8-2-the-history-of-movies/ |journal=Intro to mass media |language=en}}</ref> ساڳيءَ طرح ريڊيو ۽ انٽرنيٽ ذريعي ماڻهو بغير موسيقي جي دڪان تي وڃڻ جي نئين موسيقي ٻڌي سگهن ٿا.<ref>{{Cite web |title=How the music industry works 2: From recording technology to radio broadcast royalties |url=https://school.disco.ac/article/how-the-music-industry-works-2-recording-technology-to-radio |access-date=2026-06-14 |website=school.disco.ac |language=en-US}}</ref> مواصلات ماڻهن جي خبرون حاصل ڪرڻ جي طريقي کي پڻ تبديل ڪري ڇڏيو آهي. آمريڪا ۾ غير منافع بخش ''پيو انٽرنيٽ اينڊ آمريڪن لائيف پراجيڪٽ'' پاران 2006ع ۾ ٽن هزار کان وڌيڪ ماڻهن تي ڪيل هڪ سروي (ساڄي پاسي واري جدول) موجب، اڪثر ماڻهن اخبارن جي ڀيٽ ۾ ٽيليويزن يا ريڊيو کي خبرن جو بنيادي ذريعو قرار ڏنو. اشتهارسازي جي شعبي تي پڻ مواصلات جو وڏو اثر پيو آهي. [[ٽي ايم ايس ميڊيا انٽيليجنس]] موجب، 2007ع ۾ آمريڪا جي اشتهاري خرچن مان 58 سيڪڙو اهڙن ميڊيا تي خرچ ٿيو، جيڪي مواصلاتي ٽيڪنالاجين تي ڀاڙين ٿا.<ref>{{cite magazine|title=100 Leading National Advertisers|magazine=Advertising Age|url=http://adage.com/images/random/datacenter/2008/spendtrends08.pdf|date=23 June 2008|access-date=21 June 2009|archive-date=27 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110727231038/http://adage.com/images/random/datacenter/2008/spendtrends08.pdf|url-status=live}}</ref> {| class="wikitable" |+2007ع ۾ آمريڪا ۾ اشتهارن تي خرچ{{Citation needed|date=January 2025}} |- ! ذريعو !! شرح !! خرچ |- | انٽرنيٽ || 7.6% || $11.31&nbsp;بلين |- | ريڊيو || 7.2% || $10.69&nbsp;بلين |- | ڪيبل ٽيليويزن || 12.1% || $18.02&nbsp;بلين |- | سنڊيڪيٽيڊ ٽيليويزن || 2.8% || $4.17&nbsp;بلين |- | مقامي ٽيليويزن || 11.3% || $16.82&nbsp;بلين |- | نيٽ ورڪ ٽيليويزن || 17.1% || $25.42&nbsp;بلين |- | اخبار || 18.9% || $28.22&nbsp;بلين |- | رسالا || 20.4% || $30.33&nbsp;بلين |- | ٻاهريون اشتهارسازي || 2.7% || $4.02&nbsp;بلين |- | ڪل || 100% || $149&nbsp;بلين |} == ضابطو == {{See also|ٽيليڪميونيڪيشن ضابطه ادارن جي فهرست}} ڪيترن ئي ملڪن اهڙا قانون نافذ ڪيا آهن، جيڪي [[بين الاقوامي ٽيليڪميونيڪيشن يونين]] (ITU) پاران مقرر ڪيل بين الاقوامي ٽيليڪميونيڪيشن ضابطن سان مطابقت رکن ٿا. هي ادارو "معلوماتي ۽ مواصلاتي ٽيڪنالاجي جي معاملن بابت گڏيل قومن جو اڳواڻ ادارو" آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.itu.int/net/about/index.aspx|title=International Telecommunication Union : About ITU|archive-url=https://web.archive.org/web/20090715225630/http://www.itu.int/net/about/index.aspx |archive-date=15 July 2009|website=ITU|access-date=21 July 2009}} ([https://www.itu.int/osg/csd/wtpf/wtpf2009/documents/ITU_ITRs_88.pdf PDF]) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110607104643/https://www.itu.int/osg/csd/wtpf/wtpf2009/documents/ITU_ITRs_88.pdf |date=7 June 2011 }} of regulation)</ref> 1947ع ۾ ائٽلانٽڪ سٽي ڪانفرنس دوران ITU فيصلو ڪيو ته نئين بين الاقوامي فريڪوئنسي فهرست ۾ درج ۽ ريڊيو ضابطن مطابق استعمال ٿيندڙ سڀني فريڪوئنسيز کي بين الاقوامي تحفظ ڏنو وڃي. ITU جي ''ريڊيو ضابطن''، جيڪي ائٽلانٽڪ سٽي ۾ منظور ٿيا، موجب اهي سڀ فريڪوئنسيز جيڪي ''بين الاقوامي فريڪوئنسي رجسٽريشن بورڊ'' ۾ داخل ڪيون وڃن، بورڊ طرفان جاچيون وڃن ۽ ''بين الاقوامي فريڪوئنسي فهرست'' ۾ درج ٿين، انهن کي نقصانڪار مداخلت کان بين الاقوامي تحفظ حاصل هوندو.<ref>{{cite journal|doi=10.1017/S0002930000170046|jstor=2194872|title=Jamming and the Protection of Frequency Assignments|year=1955|last1=Codding|first1=George A.|journal=American Journal of International Law|volume=49|issue=3|pages=384–388}}.</ref> عالمي سطح تي ٽيليڪميونيڪيشن ۽ نشريات جي انتظام بابت سياسي بحث ۽ قانون سازي ٿيندي رهي آهي. [[نشريات جي تاريخ]] ۾ روايتي مواصلات، جهڙوڪ ڇپائي، ۽ ريڊيو نشريات جهڙي ٽيليڪميونيڪيشن جي وچ ۾ توازن بابت ڪجهه بحثن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Wood" /> [[ٻي عالمي جنگ]] جي شروعات سان بين الاقوامي نشرياتي پروپيگنڊا ۾ پهريون وڏو اضافو ٿيو.<ref name="Wood">{{cite book|last=Wood|first=James|title=History of international broadcasting|year=1992|page=2|publisher=P. Peregrinus Limited |isbn=9780863413025}}</ref> ملڪن، انهن جي حڪومتن، باغين، دهشتگردن ۽ مليشيا گروهن سڀني پنهنجي پروپيگنڊا کي هٿي ڏيڻ لاءِ ٽيليڪميونيڪيشن ۽ نشرياتي طريقا استعمال ڪيا آهن.<ref name="Wood" /><ref name="Garfield">{{Cite journal |journal=Middle East Quarterly |last=Garfield |first=Andrew |title=The U.S. Counter-propaganda Failure in Iraq |date=Fall 2007 |volume=14 |number=4 |pages=23–32 |url=https://www.meforum.org/1753/the-us-counter-propaganda-failure-in-iraq |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090302021425/http://www.meforum.org/1753/the-us-counter-propaganda-failure-in-iraq |archive-date=2 March 2009 |via=Middle East Forum}}</ref> سياسي تحريڪن ۽ نوآبادڪاري لاءِ حب الوطني واري پروپيگنڊا 1930ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري شروع ٿي. 1936ع ۾ [[بي بي سي]] عرب دنيا لاءِ پروپيگنڊا نشريات شروع ڪئي، جنهن جو هڪ مقصد اٽلي جي اهڙين نشريات جو مقابلو ڪرڻ هو، ڇاڪاڻ⁠تہ اٽلي جا به اتر آفريڪا ۾ نوآبادياتي مفاد هئا.<ref name="Wood" /> ٽيليڪميونيڪيشن بابت جديد سياسي بحثن ۾ [[انٽرنيٽ رسائي|براڊبينڊ انٽرنيٽ سروس]] کي ٽيليڪميونيڪيشن سروس طور ٻيهر درجابند ڪرڻ، جنهن کي [[نيٽ غير جانبداري]] پڻ چيو وڃي ٿو،<ref name="NYT-20141110-EW">{{cite news |last=Wyatt |first=Edward |title=Obama Asks F.C.C. to Adopt Tough Net Neutrality Rules |url=https://www.nytimes.com/2014/11/11/technology/obama-net-neutrality-fcc.html |date=10 November 2014 |work=[[New York Times]] |access-date=15 November 2014 |archive-date=27 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190427132858/https://www.nytimes.com/2014/11/11/technology/obama-net-neutrality-fcc.html |url-status=live }}</ref><ref name="NYT-20141114">{{cite news |title=Why the F.C.C. Should Heed President Obama on Internet Regulation |url=https://www.nytimes.com/2014/11/15/opinion/why-the-fcc-should-heed-president-obama-on-internet-regulations.html |date=14 November 2014 |work=[[New York Times]] |access-date=15 November 2014 |archive-date=9 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180709134910/https://www.nytimes.com/2014/11/15/opinion/why-the-fcc-should-heed-president-obama-on-internet-regulations.html |url-status=live }}</ref> [[موبائل فون اسپيم]] جي ضابطي،<ref>{{cite web |last1=McGill |first1=Margaret Harding |title=FCC takes long-delayed step against spam text surge |url=https://www.axios.com/2022/09/26/fcc-spam-texts-proposal-approved |website=Axios |access-date=8 February 2023 |language=en |date=26 September 2022 |archive-date=8 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230208150751/https://www.axios.com/2022/09/26/fcc-spam-texts-proposal-approved |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last1=Hall |first1=Madison |title=Robocallers are preying on the elderly with fake Medicare calls. It's a no-brainer to stop it, but nobody has. |url=https://www.businessinsider.com/robocalls-medicare-fraud-how-to-stop-2023-2 |website=Business Insider |access-date=8 February 2023 |archive-date=7 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230207232314/https://www.businessinsider.com/robocalls-medicare-fraud-how-to-stop-2023-2 |url-status=live }}</ref> ۽ سستي براڊبينڊ رسائي کي وڌائڻ جهڙا موضوع شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Affordable Broadband: FCC Could Improve Performance Goals and Measures, Consumer Outreach, and Fraud Risk Management |url=https://www.gao.gov/products/gao-23-105399 |website=www.gao.gov |date=February 2023 |access-date=8 February 2023 |language=en |archive-date=8 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230208150801/https://www.gao.gov/products/gao-23-105399 |url-status=live }}</ref> == جديد ميڊيا == === عالمي اوزارن جو وڪرو === [[گارٽنر]]<ref>{{Cite news|last=Arthur|first=Charles|date=4 March 2009|title=Why falling PC sales means Windows 7 is on the way|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/technology/blog/2009/mar/04/computing-windows-sales|access-date=6 June 2023|issn=0261-3077|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170519070556/https://www.theguardian.com/technology/blog/2009/mar/04/computing-windows-sales |archive-date=19 May 2017}}</ref><ref>{{Cite web|title=Mobile Phone Sales To Exceed One Billion in 2009|url=http://www.palminfocenter.com/view_story.asp?ID=7978|date=21 July 2005|access-date=6 June 2023|website=Palm Infocenter|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180308042243/http://www.palminfocenter.com/view_story.asp?ID=7978 |archive-date=8 March 2018}}</ref> ۽ [[آرس ٽيڪنيڪا]]<ref>{{Cite web|last=Reimer|first=Jeremy|date=15 December 2005|title=Total share: 30 years of personal computer market share figures|url=https://arstechnica.com/features/2005/12/total-share/|access-date=6 June 2023|website=Ars Technica|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150512015006/http://www.360doc.com/content/12/0124/10/28217_181627497.shtml |archive-date=12 May 2015}}</ref> پاران گڏ ڪيل انگن اکرن موجب، دنيا ۾ صارفين جي اهم ٽيليڪميونيڪيشن اوزارن جو وڪرو، ملين يونٽن ۾، هيٺين ريت هو: {| class="wikitable" |- ! اوزار / سال !! 1975 !! 1980 !! 1985 !! 1990 !! 1994 !! 1996 !! 1998 !! 2000 !! 2002 !! 2004 !! 2006 !! 2008 |- | ڪمپيوٽر || 0 || 1 || 8 || 20 || 40 || 75 || 100 || 135 || 130 || 175 || 230 || 280 |- | موبائل فون || N/A || N/A || N/A || N/A || N/A || N/A || 180 || 400 || 420 || 660 || 830 || 1000 |} === ٽيليفون === [[File:Fibreoptic.jpg|thumb|upright|[[نوري فائبر]] ڊگهي فاصلي واري مواصلات لاءِ سستي پٽي ويڪر مهيا ڪري ٿو.]] ٽيليفون نيٽ ورڪ ۾ سڏ ڪندڙ کي مختلف [[ٽيليفون ايڪسچينج]]ن ۾ موجود سوئچن ذريعي ان شخص سان ڳنڍيو ويندو آهي، جنهن سان هو ڳالهائڻ چاهي ٿو.<ref>{{Cite web |title=What is the purpose of a telephone exchange? |url=https://www.newrocktech.com/news/info_itemid_4311.html |access-date=2026-06-14 |website=www.newrocktech.com}}</ref> اهي سوئچ ٻنهي استعمال ڪندڙن جي وچ ۾ برقي رابطو قائم ڪن ٿا، ۽ انهن سوئچن جي ترتيب تڏهن برقي طور طئي ڪئي ويندي آهي، جڏهن سڏ ڪندڙ نمبر [[پلس ڊائلنگ|ڊائل]] ڪري ٿو. رابطو قائم ٿيڻ کان پوءِ، سڏ ڪندڙ جي آواز کي سندس [[هينڊ سيٽ]] ۾ لڳل ننڍڙي [[مائڪروفون]] ذريعي برقي اشاري ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي. پوءِ اهو برقي اشارو نيٽ ورڪ وسيلي ٻئي پاسي موجود استعمال ڪندڙ تائين موڪليو ويندو آهي، جتي ان شخص جي هينڊ سيٽ ۾ موجود ننڍڙي [[لائوڊ اسپيڪر|اسپيڪر]] ذريعي اهو ٻيهر آواز ۾ تبديل ٿيندو آهي. 2015ع گهڻن رهائشي گهرن ۾ [[لينڊ لائن]] ٽيليفون اينالاگ هوندا آهن؛ يعني ڳالهائيندڙ جو آواز سڌو سنئون اشاري جي وولٽيج کي طئي ڪندو آهي.<ref>{{cite book|isbn=978-1305855779|page=433|title=Engineering and Technology | last1=Hacker | first1=Michael | last2=Burghardt | first2=David | last3=Fletcher | first3=Linnea | last4=Gordon | first4=Anthony | last5=Peruzzi | first5=William | date=3 April 2015 | publisher=Cengage Learning }}</ref> جيتوڻيڪ مختصر فاصلي وارا سڏ شروع کان آخر تائين اينالاگ اشارن طور هلايا وڃي سگهن ٿا، پر ٽيليفون خدمتون مهيا ڪندڙ ادارا وڌندڙ حد تائين اشارن کي منتقلي لاءِ ڊجيٽل اشارن ۾ تبديل ڪري رهيا آهن. ان جو فائدو اهو آهي ته ڊجيٽل آواز ڊيٽا انٽرنيٽ جي ڊيٽا سان گڏ سفر ڪري سگهي ٿي ۽ ڊگهي فاصلي واري مواصلات ۾ تقريباً مڪمل طور ٻيهر پيدا ٿي سگهي ٿي، جڏهن ته اينالاگ اشارا لازمي طور شور کان متاثر ٿيندا آهن. موبائل فونن ٽيليفون نيٽ ورڪن تي نمايان اثر ڇڏيو آهي. ڪيترين ئي مارڪيٽن ۾ هاڻي موبائل فون سبسڪرپشنون مقرر لائين سبسڪرپشنن کان وڌيڪ آهن. 2005ع ۾ موبائل فونن جو وڪرو ڪل 816.6&nbsp;ملين هو، جيڪو ايشيا/پئسفڪ (204 ملين)، اولهه يورپ (164 ملين)، CEMEA يعني وچ يورپ، وچ اوڀر ۽ آفريڪا (153.5 ملين)، اتر آمريڪا (148 ملين) ۽ لاطيني آمريڪا (102 ملين) جي مارڪيٽن ۾ لڳ ڀڳ برابر ورهايل هو.<ref>{{Cite press release |url=http://www.gartner.com/press_releases/asset_145891_11.html |title=Gartner Says Top Six Vendors Drive Worldwide Mobile Phone Sales to 21% Growth in 2005 |date=28 February 2006 |publisher=Gartner |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510220444/http://www.gartner.com/press_releases/asset_145891_11.html |archive-date=10 May 2012}}</ref> 1999ع کان پنجن سالن دوران نون سبسڪرپشنن جي لحاظ کان آفريڪا 58.2 سيڪڙو واڌ سان ٻين مارڪيٽن کان اڳتي نڪري ويو.<ref>{{cite journal|doi=10.1109/MSPEC.2006.1628825|title=Africa calling &#91;African wireless connection&#93;|year=2006|last1=Mbarika|first1=V.W.A.|last2=Mbarika|first2=I.|journal=IEEE Spectrum|volume=43|issue=5|pages=56–60|s2cid=30385268}}</ref> وڌندڙ طور تي اهي فون اهڙن نظامن ذريعي هلن ٿا، جن ۾ آواز جو مواد ڊجيٽل طور منتقل ٿيندو آهي، جهڙوڪ [[GSM]] يا [[W-CDMA]]، جڏهن ته ڪيترين ئي مارڪيٽن اينالاگ نظامن، جهڙوڪ [[ترقي يافته موبائل فون نظام|AMPS]]، کي ختم ڪرڻ شروع ڪيو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.amta.org.au/default.asp?Page=142|title=Ten Years of GSM in Australia|archive-url=https://web.archive.org/web/20080720110058/http://www.amta.org.au/default.asp?Page=142 |archive-date=20 July 2008|website=Australia Telecommunications Association|year=2003}}</ref> پردي جي پويان ٽيليفون مواصلات ۾ پڻ ڊرامائي تبديليون آيون آهن. 1988ع ۾ [[TAT-8]] جي ڪم شروع ڪرڻ کان پوءِ 1990ع واري ڏهاڪي ۾ [[نوري فائبر]] تي ٻڌل نظامن جو وڏي پيماني تي استعمال شروع ٿيو. نوري فائبر وسيلي مواصلات جو فائدو اهو آهي ته اهي ڊيٽا گنجائش ۾ تمام وڏي واڌ فراهم ڪن ٿا. TAT-8 پاڻ ان وقت وڇايل آخري ٽامي واري ڪيبل جي ڀيٽ ۾ ڏهه ڀيرا وڌيڪ ٽيليفون ڪالون کڻي سگهندو هو، جڏهن ته اڄ جون نوري فائبر ڪيبلون TAT-8 جي ڀيٽ ۾ 25 ڀيرا وڌيڪ ٽيليفون ڪالون کڻي سگهن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.att.com/history/milestones.html|title=Milestones in AT&T History|archive-url=https://web.archive.org/web/20080906003711/http://www.att.com/history/milestones.html |archive-date=6 September 2008|website=AT&T Knowledge Ventures|year=2006}}</ref> ڊيٽا گنجائش ۾ اها واڌ ڪيترن سببن ڪري ٿي: پهريون، نوري فائبر مقابلي وارين ٽيڪنالاجين جي ڀيٽ ۾ جسماني طور تمام ننڍا هوندا آهن. ٻيو، انهن ۾ [[ڪراس ٽاڪ]] جو مسئلو نه هوندو آهي، جنهن سبب انهن جا سوين فائبر آساني سان هڪ ئي ڪيبل ۾ گڏ ڪري سگهجن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://www.cs.ucl.ac.uk/staff/S.Bhatti/D51-notes/node21.html|title=Optical fibre waveguide|archive-url=https://web.archive.org/web/20060524033058/http://www.cs.ucl.ac.uk/staff/S.Bhatti/D51-notes/node21.html |archive-date=24 May 2006|first=Saleem|last=Bhatti|year=1995}}</ref> آخرڪار، ملٽي پليڪسنگ ۾ بهتري هڪ ئي فائبر جي ڊيٽا گنجائش ۾ انتهائي تيز واڌ آندي آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.cisco.com/univercd/cc/td/doc/product/mels/cm1500/dwdm/dwdm_ovr.pdf| title=Fundamentals of DWDM Technology|archive-url=https://web.archive.org/web/20120809084728/http://www.cisco.com/univercd/cc/td/doc/product/mels/cm1500/dwdm/dwdm_ovr.pdf |archive-date=9 August 2012|website=Cisco Systems|year=2006}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.lightreading.com/document.asp?doc_id=31358 |title=Report: DWDM No Match for Sonet |first=Mary |last=Jander |website=Light Reading |date=15 April 2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120724081909/http://www.lightreading.com/document.asp?doc_id=31358 |archive-date=24 July 2012}}</ref> ڪيترن ئي جديد نوري فائبر نيٽ ورڪن ۾ مواصلات کي مدد ڏيڻ وارو هڪ پروٽوڪول [[ايسنڪرونس ٽرانسفر موڊ]] (ATM) سڏجي ٿو. ATM پروٽوڪول ٻئي پيراگراف ۾ ذڪر ڪيل گڏيل [[ڊيٽا ترسيل]] کي ممڪن بڻائي ٿو. اهو عوامي ٽيليفون نيٽ ورڪن لاءِ مناسب آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو نيٽ ورڪ اندر ڊيٽا لاءِ هڪ رستو قائم ڪري ٿو ۽ ان رستي سان هڪ [[ٽريفڪ معاهدو]] ڳنڍي ٿو. ٽريفڪ معاهدو بنيادي طور صارف ۽ نيٽ ورڪ جي وچ ۾ اهو اتفاق آهي ته نيٽ ورڪ ڊيٽا سان ڪيئن ورتاءُ ڪندو؛ جيڪڏهن نيٽ ورڪ ٽريفڪ معاهدي جون شرطون پوريون نٿو ڪري سگهي، ته اهو رابطو قبول نٿو ڪري. هي ڳالهه اهم آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٽيليفون ڪالون اهڙو معاهدو طئي ڪري سگهن ٿيون، جنهن سان پاڻ لاءِ مستقل بِٽ شرح جي ضمانت حاصل ڪن؛ اهڙي ضمانت سڏ ڪندڙ جي آواز کي حصن ۾ دير ٿيڻ يا مڪمل طور ڪٽجڻ کان بچائي ٿي.<ref>{{cite book | last = Stallings | first = William | edition= 7th intl | title = Data and Computer Communications | url = https://archive.org/details/datacomputercomm00stal_1 | url-access = registration | publisher = Pearson Prentice Hall | year = 2004 | pages = [https://archive.org/details/datacomputercomm00stal_1/page/337 337–66] | isbn = 978-0-13-183311-1 }}</ref> ATM جا مقابلي وارا نظام، جهڙوڪ [[گھڻ-پروٽوڪول ليبل سوئچنگ]] (MPLS)، ساڳيو ڪم ڪن ٿا ۽ اميد ڪئي وڃي ٿي ته مستقبل ۾ ATM جي جاءِ وٺندا.<ref>{{cite web|url=http://www.networkworld.com/columnists/2002/0812edit.html|title=MPLS is the future, but ATM hangs on|archive-url=https://web.archive.org/web/20070706034545/http://www.networkworld.com/columnists/2002/0812edit.html |archive-date=6 July 2007|first=John|last=Dix|website=Network World|year=2002}}</ref><ref>{{cite news|last=Lazar|first=Irwin|title=The WAN Road Ahead: Ethernet or Bust?|url=http://www.telarus.com/industry/the-wan-road-ahead:-ethernet-or-bust.html|access-date=22 February 2011|newspaper=Telecom Industry Updates|date=22 February 2011|archive-date=2 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402021712/http://www.telarus.com/industry/the-wan-road-ahead:-ethernet-or-bust.html|url-status=dead}}</ref> === ريڊيو ۽ ٽيليويزن === {{Main|ريڊيو|ٽيليويزن|نشريات}} [[File:Digital broadcast standards.svg|thumb|upright=1.35|[[ڊجيٽل ٽيليويزن]] جا معيار ۽ دنيا ۾ انهن جي اختيار جو نقشو]] نشرياتي نظام ۾ مرڪزي اعليٰ طاقت وارو [[نشرياتي ٽاور]] هڪ اعليٰ فريڪوئنسي واري [[برقي مقناطيسي لهر]] ڪيترن ئي گهٽ طاقت وارن وصول ڪندڙن ڏانهن موڪليندو آهي. ٽاور مان موڪليل اعليٰ فريڪوئنسي واري لهر کي اهڙي سگنل سان ماڊوليٽ ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ تصويري يا صوتي معلومات شامل هوندي آهي. وصول ڪندڙ پوءِ [[اينٽينا ٽيونر]] ذريعي ان اعليٰ فريڪوئنسي واري لهر کي وصول ڪندو آهي، ۽ [[ڊي ماڊوليٽر]] استعمال ڪري تصويري يا صوتي معلومات وارو سگنل ٻيهر حاصل ڪيو ويندو آهي. نشرياتي سگنل يا ته اينالاگ هوندو آهي (جنهن ۾ سگنل معلومات جي لحاظ کان لڳاتار تبديل ٿيندو رهي ٿو) يا ڊجيٽل هوندو آهي (جنهن ۾ معلومات کي الڳ الڳ عددي قدرن جي صورت ۾ ڪوڊ ڪيو ويندو آهي).<ref name="stallings-intro" /><ref>{{Cite web|date=2000-12-07|title=How Radio Works|url=https://electronics.howstuffworks.com/radio.htm|access-date=2023-02-12|website=HowStuffWorks|language=en-us|archive-date=2 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160102215734/http://www.howstuffworks.com/radio.htm|url-status=live}}</ref> [[نشرياتي ميڊيا]] جي صنعت هن وقت پنهنجي ترقيءَ جي هڪ اهم موڙ تي بيٺل آهي، جتي ڪيترائي ملڪ اينالاگ نشريات مان ڊجيٽل نشريات ڏانهن منتقل ٿي رهيا آهن. اها تبديلي سستا، تيز ۽ وڌيڪ صلاحيت رکندڙ [[انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] تيار ٿيڻ سبب ممڪن ٿي آهي. ڊجيٽل نشريات جو بنيادي فائدو اهو آهي ته اهي روايتي اينالاگ نشريات سان لاڳاپيل ڪيترين ئي خامين کي ختم ڪن ٿيون. ٽيليويزن ۾ ان سان [[وڊيو شور|برف جهڙي تصوير]]، [[ٽيليويزن مداخلت (گھوسٽنگ)|گھوسٽنگ]] ۽ ٻين بگاڙن جو خاتمو ٿئي ٿو. اهي مسئلا اينالاگ ٽرانسميشن جي فطرت سبب پيدا ٿيندا آهن، جتي شور سبب ٿيندڙ تبديليون سڌو سنئون آخري نتيجي ۾ ظاهر ٿينديون آهن. ڊجيٽل ٽرانسميشن ۾ سگنلن کي وصول ٿيڻ وقت الڳ عددي قدرن ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي، تنهن ڪري ننڍيون تبديليون آخري نتيجي تي اثرانداز نه ٿينديون آهن. مثال طور جيڪڏهن ثنائي پيغام 1011 کي سگنل جي شدت [1.0 0.0 1.0 1.0] سان موڪليو وڃي ۽ اهو [0.9 0.2 1.1 0.9] جي شدت سان وصول ٿئي، ته به اهو صحيح طرح 1011 طور ئي ڊيڪوڊ ٿيندو. البت جيڪڏهن شور تمام گهڻو هجي ته ڊيڪوڊ ٿيل پيغام بدلجي سگهي ٿو. [[فارورڊ ايرر ڪوريڪشن]] استعمال ڪندي وصول ڪندڙ ڪجهه بٽ غلطيون درست ڪري سگهي ٿو، پر جيڪڏهن شور حد کان وڌي وڃي ته پيغام ناقابلِ سمجهه ٿي ويندو ۽ ٽرانسميشن ناڪام ٿي سگهي ٿي.<ref>{{Cite web|title=Digital Television in Australia|url=https://www.digitaltv.com.au/|access-date=6 June 2023|website=Digital Television News Australia|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180312123813/https://digitaltv.com.au/|archive-date=12 March 2018}}</ref><ref>{{cite book | last = Stallings | first = William | edition= 7th intl | title = Data and Computer Communications | url = https://archive.org/details/datacomputercomm00stal_1 | url-access = registration | publisher = Pearson Prentice Hall | year = 2004 | isbn = 978-0-13-183311-1 }}</ref> ڊجيٽل ٽيليويزن نشريات ۾ ٽي مقابلي وارا عالمي معيار موجود آهن، جن جي عالمي سطح تي اختيار ٿيڻ جا امڪان آهن. اهي [[ATSC]]، [[ڊي وي بي|DVB]] ۽ [[ISDB]] معيار آهن، ۽ انهن جو عالمي اختيار مٿئين نقشو ۾ ڏيکاريل آهي. اهي ٽيئي معيار وڊيو ڪمپريشن لاءِ [[MPEG-2]] استعمال ڪن ٿا. ATSC آڊيو ڪمپريشن لاءِ [[ڊولبي ڊجيٽل]] AC-3 استعمال ڪري ٿو، ISDB [[ايڊوانسڊ آڊيو ڪوڊنگ]] (MPEG-2 Part 7) استعمال ڪري ٿو، جڏهن ته DVB ۾ آڊيو ڪمپريشن لاءِ ڪو مقرر معيار ناهي، پر عام طور تي [[MPEG-1]] Part 3 Layer 2 استعمال ٿيندو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.dynamix.ca/doc/HDVhandbook1.pdf|title=HDV Technology Handbook|archive-url=https://web.archive.org/web/20060623142640/http://www.dynamix.ca/doc/HDVhandbook1.pdf |archive-date=23 June 2006|website=[[سوني]]|year=2004}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dvb.org/technology/standards_specifications/audio/index.xml|title=Audio |archive-url=https://web.archive.org/web/20060927002250/http://www.dvb.org/technology/standards_specifications/audio/index.xml |archive-date=27 September 2006|website=Digital Video Broadcasting Project|year=2003}}</ref> انهن نظامن ۾ ماڊوليشن جو طريقو پڻ مختلف هوندو آهي. ڊجيٽل آڊيو نشريات ۾ صورتحال وڌيڪ متحد آهي، جتي تقريباً سڀني ملڪن [[ڊجيٽل آڊيو براڊڪاسٽنگ]] (جنهن کي [[يوريڪا 147]] معيار به چيو وڃي ٿو) اختيار ڪيو آهي. رڳو آمريڪا [[HD Radio]] اختيار ڪيو، جيڪو يوريڪا 147 جي ابتڙ [[اِن-بينڊ آن-چينل ٽرانسميشن]] تي ٻڌل آهي، جنهن ۾ ڊجيٽل معلومات روايتي AM يا FM اينالاگ نشريات سان گڏ موڪلي ويندي آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.worlddab.org/cstatus.aspx|title=Status of DAB (US)|archive-url=https://web.archive.org/web/20060721060832/http://www.worlddab.org/cstatus.aspx |archive-date=21 July 2006|website=World DAB Forum|date=March 2005}}</ref> ان جي باوجود جو دنيا ڊجيٽل نشريات ڏانهن منتقل ٿي رهي آهي، اينالاگ ٽيليويزن اڃا به ڪيترن ئي ملڪن ۾ نشر ڪيو وڃي ٿو. آمريڪا هڪ نمايان استثنا هو، جنهن 12 جون 2009ع تي (تمام گهٽ طاقت وارن ٽي وي اسٽيشنن کان سواءِ) اينالاگ ٽيليويزن نشريات مڪمل طور بند ڪري ڇڏي، جڏهن ته ان کان اڳ تبديليءَ جي تاريخ ٻه ڀيرا ملتوي ڪئي وئي هئي.<ref>{{cite news | author=Brian Stelter | title=Changeover to Digital TV Off to a Smooth Start | url=https://www.nytimes.com/2009/06/14/business/media/14digital.html?_r=2&hp | work=New York Times | date=13 June 2009 | access-date=25 February 2017 | archive-date=14 December 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20171214130110/http://www.nytimes.com/2009/06/14/business/media/14digital.html?_r=2&hp | url-status=live }}</ref> ڪينيا پڻ ڪيترين ئي ديرن کان پوءِ ڊسمبر 2014ع ۾ اينالاگ ٽيليويزن نشريات بند ڪئي. رنگين اينالاگ ٽيليويزن لاءِ ٽي معيار استعمال ٿيندا هئا (انهن جي عالمي اختيار جو نقشو [[:File:NTSC-PAL-SECAM.png|هتي]] ڏسو)، جيڪي [[PAL]] (جرمني)، [[NTSC]] (آمريڪا) ۽ [[SECAM]] (فرانس) جي نالن سان سڃاتا وڃن ٿا. اينالاگ ريڊيو لاءِ ڊجيٽل ريڊيو ڏانهن منتقلي وڌيڪ ڏکي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڊجيٽل وصول ڪندڙن جي قيمت وڌيڪ آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.worlddab.org/dabprod.aspx|title=DAB Products|archive-url=https://web.archive.org/web/20060621082027/http://www.worlddab.org/dabprod.aspx |archive-date=21 June 2006|website=World DAB Forum|year=2006}}</ref> اينالاگ ريڊيو ۾ ماڊوليشن لاءِ عام طور تي ايمپليٽيوڊ ماڊوليشن ('''AM''') يا فريڪوئنسي ماڊوليشن ('''FM''') استعمال ڪئي ويندي آهي. [[اسٽيريوفونيڪ آواز|اسٽيريو آواز]] حاصل ڪرڻ لاءِ FM ۾ ايمپليٽيوڊ ماڊوليٽ ٿيل سب ڪيريئر استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته اسٽيريو AM يا [[C-QUAM]] لاءِ ڪواڊريچر ايمپليٽيوڊ ماڊوليشن استعمال ڪئي ويندي آهي. === انٽرنيٽ === [[File:OSI Model v1.svg|upright=1.2|thumb|[[او ايس آءِ حوالو ماڊل]]]] انٽرنيٽ ڪمپيوٽرن ۽ ڪمپيوٽر نيٽ ورڪن جو هڪ عالمي نيٽ ورڪ آهي، جيڪي هڪ ٻئي سان [[انٽرنيٽ پروٽوڪول]] (IP) استعمال ڪندي رابطو ڪن ٿا.<ref>{{Cite web |url=http://www.cnri.reston.va.us/what_is_internet.html |title=What Is The Internet (And What Makes It Work) |first1=Robert |last1=Kahn |first2=Vinton G. |last2=Cerf |website=Corporation for National Research Initiatives (CNRI) |date=December 1999 |url-status=live |access-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170715105113/http://www.cnri.reston.va.us/what_is_internet.html |archive-date=15 July 2017}} Specifically see footnote xv.</ref> انٽرنيٽ تي موجود هر ڪمپيوٽر وٽ هڪ منفرد [[آءِ پي پتو]] هوندو آهي، جنهن جي ذريعي ٻيا ڪمپيوٽر ان ڏانهن معلومات موڪلي سگهن ٿا. اهڙيءَ طرح انٽرنيٽ تي موجود هر ڪمپيوٽر پنهنجي آءِ پي پتي ذريعي ڪنهن به ٻئي ڪمپيوٽر ڏانهن پيغام موڪلي سگهي ٿو. انهن پيغامن ۾ موڪليندڙ ڪمپيوٽر جو آءِ پي پتو پڻ شامل هوندو آهي، جنهن سان ٻه طرفي رابطي جي سهولت پيدا ٿئي ٿي. اهڙيءَ ريت انٽرنيٽ بنيادي طور ڪمپيوٽرن جي وچ ۾ پيغامن جي مٽاسٽا جو هڪ نظام آهي.<ref>{{cite web |url=http://computer.howstuffworks.com/internet-infrastructure.htm |title=How Internet Infrastructure Works |website=Computer.HowStuffWorks.com |year=2007 |author=Jeff Tyson |access-date=22 May 2007 |archive-date=10 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100410162047/http://computer.howstuffworks.com/internet-infrastructure.htm |url-status=live }}</ref> اندازو آهي ته سال 2000ع ۾ ٻه طرفي ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪن مان وهندڙ معلومات جو 51٪ انٽرنيٽ ذريعي منتقل ٿي رهيو هو، جڏهن ته باقي گهڻو حصو (42٪) [[لينڊ لائن ٽيليفون]] ذريعي منتقل ٿيندو هو. 2007ع تائين انٽرنيٽ واضح طور تي غالب ٿي ويو ۽ ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪن مان منتقل ٿيندڙ سموري معلومات جو 97٪ انٽرنيٽ ذريعي وهڻ لڳو، جڏهن ته باقي لڳ ڀڳ 2٪ [[موبائل فون]] ذريعي منتقل ٿيو.<ref name="HilbertLopez2011"/> 2008ع، دنيا جي اندازاً 21.9٪ آبادي کي انٽرنيٽ تائين رسائي حاصل هئي، جنهن ۾ سڀ کان وڌيڪ رسائي اتر آمريڪا (73.6٪)، اوشيانيا/آسٽريليا (59.5٪) ۽ يورپ (48.1٪) ۾ هئي.<ref>{{Cite web|title=World Internet Users and Population Stats|url=https://www.internetworldstats.com/stats.htm|website=Internet World Stats|date=30 June 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20090202142301/http://internetworldstats.com/stats.htm |archive-date=2 February 2009}}</ref> [[براڊبينڊ انٽرنيٽ رسائي]] جي لحاظ کان [[آئس لينڊ]] (26.7٪)، [[ڏکڻ ڪوريا]] (25.4٪) ۽ [[نيدرلينڊز]] (25.3٪) دنيا ۾ اڳواڻ هئا.<ref>{{Cite web |title=OECD Broadband Statistics, December 2005 |url=http://www.oecd.org/document/39/0,2340,en_2649_34225_36459431_1_1_1_1,00.html |website=OECD |archive-url=https://web.archive.org/web/20090106012350/http://www.oecd.org/document/39,0,2340,en_2649_34225_36459431_1_1_1_1,00.html |archive-date=6 January 2009}}</ref> انٽرنيٽ جزوي طور [[رابطي جا پروٽوڪول|رابطي وارن پروٽوڪولن]] جي ڪري ڪم ڪندو آهي، جيڪي اهو طئي ڪن ٿا ته ڪمپيوٽر ۽ رائوٽر هڪ ٻئي سان ڪيئن رابطو ڪن. ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ جي رابطي جي نوعيت اهڙي آهي جو ان ۾ پرت وار (Layered) طريقو اختيار ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ پروٽوڪول اسٽيڪ جا مختلف پروٽوڪول تقريباً هڪ ٻئي کان آزاد نموني ڪم ڪندا آهن. ان سان هيٺين سطح وارن پروٽوڪولن کي مقامي نيٽ ورڪ جي ضرورتن موجب تبديل ڪري سگهجي ٿو، بغير ان جي ته مٿين سطح جا پروٽوڪول متاثر ٿين. ان جو هڪ عملي مثال اهو آهي ته [[ويب برائوزر]] ساڳيو ڪوڊ استعمال ڪندو، ڀلي اهو ڪمپيوٽر [[ايٿرنيٽ]] ذريعي انٽرنيٽ سان ڳنڍيل هجي يا [[وائي فائي]] ذريعي. پروٽوڪولن بابت اڪثر [[او ايس آءِ حوالو ماڊل]] جي لحاظ سان ڳالهايو ويندو آهي، جيڪو 1983ع ۾ عالمي سطح تي هڪجهڙي نيٽ ورڪنگ پروٽوڪول جو مجموعو تيار ڪرڻ جي پهرين ڪوشش طور متعارف ٿيو هو، جيتوڻيڪ اها ڪوشش مڪمل ڪامياب نه ٿي سگهي.<ref>{{Cite web|title=The TCP/IP Guide - History of the OSI Reference Model|url=http://www.tcpipguide.com/free/t_HistoryoftheOSIReferenceModel.htm|first=Charles M.|last=Kozierok|date=2005|access-date=6 June 2023|website=The TCP/IP Guide|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170904204159/http://www.tcpipguide.com/free/t_HistoryoftheOSIReferenceModel.htm |archive-date=4 September 2017 }}</ref> انٽرنيٽ ۾ جڏهن ڊيٽا جا پيڪٽ دنيا جي مختلف حصن مان گذرن ٿا، تڏهن جسماني ذريعو ۽ ڊيٽا لنڪ پروٽوڪول ڪيترائي ڀيرا تبديل ٿي سگهن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ انٽرنيٽ ڪنهن خاص جسماني ذريعو يا ڊيٽا لنڪ پروٽوڪول جي پابندي نٿو رکي. ان ڪري هر مقامي نيٽ ورڪ لاءِ سڀ کان مناسب ميڊيا ۽ پروٽوڪول اختيار ڪيا ويندا آهن. عملي طور گهڻو ڪري بين البراعظمي رابطا نظري فائبر تي [[اسنڪرومس ٽرانسفر موڊ]] (ATM) يا ان جهڙي جديد ٽيڪنالاجي استعمال ڪندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انٽرنيٽ اهڙن رابطن لاءِ عوامي سوئچ ٿيل ٽيليفون نيٽ ورڪ واري بنيادي ڍانچي کي به استعمال ڪري ٿو. نيٽ ورڪ پرت تي [[منطقي پتو|منطقي پتي]] لاءِ [[انٽرنيٽ پروٽوڪول]] (IP) معيار طور اختيار ڪيو ويو آهي. [[ورلڊ وائڊ ويب]] ۾ اهي آءِ پي پتا [[ڊومين نيم سسٽم]] ذريعي انسانن لاءِ پڙهڻ لائق نالن مان حاصل ڪيا ويندا آهن (مثال طور [[گوگل]] جو نالو 72.14.207.99 جهڙي آءِ پي پتي سان ڳنڍيل هوندو آهي). هن وقت انٽرنيٽ پروٽوڪول جو سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ نسخو نسخو چوٿون (IPv4) آهي، پر آهستي آهستي نسخو ڇهون (IPv6) ڏانهن منتقلي جاري آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.microsoft.com/technet/itsolutions/network/ipv6/introipv6.mspx|title=Introduction to IPv6|archive-url=https://web.archive.org/web/20081013065951/http://www.microsoft.com/technet/itsolutions/network/ipv6/introipv6.mspx |archive-date=13 October 2008|website=[[Microsoft Corporation]]|date=February 2006}}</ref> ٽرانسپورٽ پرت تي گهڻو ڪري رابطو يا ته [[ٽرانسميشن ڪنٽرول پروٽوڪول]] (TCP) يا [[يوزر ڊيٽاگرام پروٽوڪول]] (UDP) ذريعي ٿيندو آهي. TCP تڏهن استعمال ڪيو ويندو آهي جڏهن اهو ضروري هجي ته موڪليل هر پيغام سامهون واري ڪمپيوٽر تائين لازمي پهچي، جڏهن ته UDP تڏهن استعمال ٿيندو آهي جڏهن پيغام جو هر حالت ۾ پهچڻ ضروري نه هجي. TCP ۾ جيڪڏهن پيڪٽ گم ٿي وڃن ته انهن کي ٻيهر موڪليو ويندو آهي ۽ صحيح ترتيب سان مٿين پرتن ڏانهن پهچايو ويندو آهي. ان جي ابتڙ UDP ۾ نه ته گم ٿيل پيڪٽ ٻيهر موڪليا ويندا آهن ۽ نه ئي انهن جي ترتيب بحال ڪئي ويندي آهي. TCP ۽ UDP ٻنهي پيڪٽن ۾ [[TCP ۽ UDP پورٽ نمبرن جي فهرست|پورٽ نمبر]] شامل هوندا آهن، جيڪي اهو طئي ڪن ٿا ته پيڪٽ کي ڪهڙي ايپليڪيشن يا [[عمل (ڪمپيوٽنگ)|عمل]] سنڀاليندو.<ref>Stallings, pp. 683–702.</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ ڪجهه ايپليڪيشن پروٽوڪول مخصوص پورٽ استعمال ڪندا آهن، تنهن ڪري نيٽ ورڪ منتظم ٽرئفڪ کي مخصوص گهرجن مطابق منظم ڪري سگهن ٿا، جهڙوڪ ڪنهن خاص پورٽ ڏانهن ويندڙ ٽرئفڪ کي روڪي انٽرنيٽ رسائي محدود ڪرڻ يا ڪجهه ايپليڪيشنن کي [[وين آپٽيمائيزيشن|ترجيح]] ڏيڻ. ٽرانسپورٽ پرت کان مٿي ڪجهه اهڙا پروٽوڪول به استعمال ٿيندا آهن، جيڪي تقريباً سيشن ۽ پريزنٽيشن پرت سان واسطو رکن ٿا، جن ۾ خاص طور [[سڪيور ساڪيٽس ليئر]] (SSL) ۽ [[ٽرانسپورٽ ليئر سڪيورٽي]] (TLS) شامل آهن. اهي پروٽوڪول يقيني بڻائين ٿا ته ٻن ڌرين جي وچ ۾ منتقل ٿيندڙ ڊيٽا مڪمل طور رازداري سان محفوظ رهي.<ref>T. Dierks and C. Allen, The TLS Protocol Version 1.0, RFC 2246, 1999.</ref> ايپليڪيشن پرت تي ڪيترائي اهڙا پروٽوڪول آهن، جن سان انٽرنيٽ استعمال ڪندڙ روزمره واقف هوندا آهن، جهڙوڪ [[ايڇ ٽي ٽي پي]] (ويب برائوزنگ)، [[POP3]] (اي ميل)، [[ايف ٽي پي]] (فائيل منتقلي)، [[آء آر سي]] (انٽرنيٽ چيٽ)، [[بٽ ٽورينٽ]] (فائيل شيئرنگ) ۽ [[ايڪس ايم پي پي]] (فوري پيغام رساني). [[وائس اوور انٽرنيٽ پروٽوڪول]] (VoIP) ڊيٽا پيڪٽن کي [[هم وقتي]] آواز واري رابطي لاءِ استعمال ڪرڻ جي سهولت فراهم ڪري ٿو. اهڙن پيڪٽن کي آواز وارا پيڪٽ طور نشان لڳايو ويندو آهي، ۽ نيٽ ورڪ منتظم انهن کي ترجيح ڏئي سگهن ٿا ته جيئن حقيقي وقت واري گفتگو تي ٻين قسمن جي ڊيٽا (جهڙوڪ فائيل منتقلي يا اي ميل) جي ڀيٽ ۾ گهٽ اثر پوي. بهرحال، اهڙي ترجيح صرف انهن نيٽ ورڪن ۾ مؤثر هوندي آهي، جتي ڪافي گنجائش موجود هجي ۽ ترجيحي نظام فعال هجي، جهڙوڪ خانگي ڪارپوريٽ نيٽ ورڪ. عام انٽرنيٽ تي اهڙو انتظام هر هنڌ موجود نه هوندو آهي، تنهن ڪري خانگي نيٽ ورڪ ۽ عوامي انٽرنيٽ تي VoIP ڪالن جي معيار ۾ نمايان فرق ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web|url= http://www.telecomsadvice.org.uk/infosheets/voip_voice_over_internet_protocol_and_internet_telephony.htm|title= VoIP, Voice over Internet Protocol and Internet telephone calls|last= Multimedia|first= Crucible|date= 7 May 2011|access-date= 30 June 2011|archive-date= 24 January 2018|archive-url= https://web.archive.org/web/20180124045522/http://www.telecomsadvice.org.uk/infosheets/voip_voice_over_internet_protocol_and_internet_telephony.htm|url-status= live}}</ref> === مقامي علائقي جا نيٽ ورڪ ۽ وسيع علائقي جا نيٽ ورڪ === انٽرنيٽ جي تيزيءَ سان واڌ ويجهه باوجود، [[مقامي علائقي جو نيٽ ورڪ|مقامي علائقي جي نيٽ ورڪن]] (LANs) جون خاصيتون—جيڪي اهڙا ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ آهن، جيڪي چند ڪلوميٽرن کان وڌيڪ نه پکڙجن—اڃا تائين الڳ ۽ نمايان آهن. ان جو سبب اهو آهي ته اهڙي پيماني جا نيٽ ورڪ وڏن نيٽ ورڪن سان لاڳاپيل سڀني خاصيتن جا محتاج ناهن، ۽ گهڻو ڪري گهٽ خرچ وارا ۽ وڌيڪ ڪارائتا هوندا آهن. جڏهن اهي انٽرنيٽ سان ڳنڍيل نه هوندا آهن ته کين رازداري ۽ سلامتي جا اضافي فائدا پڻ حاصل هوندا آهن. بهرحال، ڄاڻي واڻي انٽرنيٽ سان سڌي ڳانڍاپي کان پاسو ڪرڻ به هيڪرن، فوجي ادارن يا معاشي قوتن کان مڪمل تحفظ جي ضمانت نٿو ڏئي. جيڪڏهن LAN سان پري کان ڳنڍجڻ جو ڪو به طريقو موجود هجي ته اهي خطرا برقرار رهندا آهن. [[وسيع علائقي جو نيٽ ورڪ|وسيع علائقي جا نيٽ ورڪ]] (WANs) خانگي ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ هوندا آهن، جيڪي هزارين ڪلوميٽرن تائين پکڙيل ٿي سگهن ٿا.<ref>{{Cite web |title=What is a Wide Area Network (WAN)?-AweSeed |url=https://aweseed.aweray.com/au/blog/wide-area-network-50522 |access-date=2026-06-14 |website=aweseed.aweray.com |language=en-AU}}</ref> انهن جا پڻ اهم فائدا رازداري ۽ سلامتي آهن.<ref>{{Cite web |date=2025-02-18 |title=The Advantages & Disadvantages of WAN |url=https://m247.com/blog/advantages-disadvantages-of-wan/ |access-date=2026-06-14 |website=M247 |language=en-GB}}</ref> خانگي LAN ۽ WAN جا سڀ کان اهم استعمال ڪندڙ هٿياربند فوجون ۽ انٽيليجنس ادارا آهن، جن لاءِ پنهنجي معلومات کي محفوظ ۽ ڳجهي رکڻ انتهائي ضروري هوندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Mission-critical WAN for defense {{!}} Nokia.com |url=https://www.nokia.com/industries/defense/mission-critical-wan/ |archive-url=http://web.archive.org/web/20260308042214/https://www.nokia.com/industries/defense/mission-critical-wan/ |archive-date=2026-03-08 |access-date=2026-06-14 |website=Nokia.com |language=en}}</ref> 1980ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري، [[او ايس آءِ حوالو ماڊل]] جي ڊيٽا لنڪ پرت ۽ ايپليڪيشن پرت جي وچ ۾ موجود خالن کي ڀرڻ لاءِ ڪيترائي رابطي جا پروٽوڪول متعارف ٿيا. انهن ۾ [[ايپل ٽاڪ]]، [[آء پي ايڪس]] ۽ [[نيٽ بايوس]] شامل هئا. 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ايم ايس-ڊوس]] استعمال ڪندڙن ۾ مقبوليت سبب آء پي ايڪسسڀ کان وڌيڪ غالب پروٽوڪول بڻجي ويو. ان وقت [[ٽي سي پي/آء پي]] پڻ موجود هو، پر اهو گهڻو ڪري وڏين سرڪاري ۽ تحقيقي ادارن تائين محدود هو.<ref>{{cite book|last=Martin|first=Michael|date=2000|chapter=Understanding the Network|url=http://www.informit.com/content/images/0735709777/samplechapter/0735709777.pdf|title=The Networker's Guide to AppleTalk, IPX, and NetBIOS|archive-url=https://web.archive.org/web/20090329054333/http://www.informit.com/content/images/0735709777/samplechapter/0735709777.pdf |archive-date=29 March 2009|publisher=SAMS Publishing|isbn=0-7357-0977-7}}</ref> جڏهن انٽرنيٽ جي مقبوليت وڌي ۽ ان جي ٽرئفڪ کي خانگي نيٽ ورڪن تائين پهچائڻ جي ضرورت پيش آئي، تڏهن ٽي سي پي/آء پي پروٽوڪولن پراڻين مقامي نيٽ ورڪ ٽيڪنالاجين جي جاءِ وٺڻ شروع ڪئي. ان سان گڏ [[ڊي ايڇ سي پي]] جهڙيون اضافي ٽيڪنالاجيون پڻ متعارف ٿيون، جن جي مدد سان TCP/IP تي ٻڌل ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ اندر پاڻمرادو پنهنجي ترتيب (ڪنفگريشن) مڪمل ڪرڻ لڳا. اهڙيون سهولتون ايپل ٽاڪ، آء پي ايڪس۽ نيٽ بايوس جي پروٽوڪولن ۾ به موجود هيون.<ref>{{cite web|first=Ralph|last=Droms|url=http://www.dhcp.org/|title=Resources for DHCP|archive-url=https://web.archive.org/web/20070704061131/http://www.dhcp.org/ |archive-date=4 July 2007|date=November 2003}}</ref> جڏهن ته [[اسنڪرونڪس ٽرانسفر موڊ]] (ATM) يا [[ملٽي پروٽوڪول ليبل سوچنگ]] (MPLS) وڏن نيٽ ورڪن، جهڙوڪ WANs، لاءِ عام ڊيٽا لنڪ پروٽوڪول آهن، [[ايٿرنيٽ]] ۽ [[ٽوڪن رنگ]] مقامي علائقي جي نيٽ ورڪن (LANs) لاءِ عام ڊيٽا لنڪ پروٽوڪول آهن. اهي پروٽوڪول اڳين پروٽوڪولن کان ان لحاظ کان مختلف آهن جو اهي وڌيڪ سادا آهن؛ مثال طور، اهي [[خدمت جي معيار]] (QoS) جي ضمانتن ۽ [[ميڊيم رسائي ڪنٽرول]] سان لاڳاپيل ڪجهه خاصيتون شامل نٿا ڪن. انهن سادگين سبب وڌيڪ اقتصادي ۽ گهٽ خرچ وارا نيٽ ورڪ قائم ڪرڻ ممڪن ٿئي ٿو.<ref>Stallings, pp. 500–26.</ref> 1980ع ۽ 1990ع واري ڏهاڪي ۾ [[ٽوڪن رنگ]] کي مناسب مقبوليت حاصل هئي، پر هاڻي تقريباً سڀئي LAN يا ته تارن وارا يا وائرليس [[ايٿرنيٽ]] استعمال ڪن ٿا. جسماني پرت تي، گهڻا تارن وارا ايٿرنيٽ نظام [[ٽوئسٽڊ پئير|ٽوئسٽڊ پئير ٽامي جي ڪيبلن]] تي ٻڌل هوندا آهن، جن ۾ مشهور [[10 بيس-ٽي]] نيٽ ورڪ پڻ شامل آهن. بهرحال، شروعاتي نظامن ۾ ڳريون ڪوئڪسيل ڪيبلون استعمال ٿينديون هيون، جڏهن ته ڪجهه جديد، خاص طور تي تيز رفتار نظامن ۾ نظري فائبر استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref>Stallings, pp. 514–16.</ref> جڏهن نظري فائبر استعمال ڪيا وڃن ٿا ته [[ملٽي موڊ آپٽيڪل فائبر|ملٽي موڊ فائبر]] ۽ [[سنگل موڊ آپٽيڪل فائبر|سنگل موڊ فائبر]] جي وچ ۾ فرق ڪرڻ ضروري هوندو آهي. ملٽي موڊ فائبر نسبتاً ٿلها نظري فائبر هوندا آهن، جن لاءِ اوزار ٺاهڻ گهٽ خرچ وارو هوندو آهي، پر انهن ۾ استعمال لائق بينڊوڊٿ گهٽ ۽ سگنل جي ڪمزوري (اٽينيوئيشن) وڌيڪ هوندي آهي، جنهن سبب ڊگهي مفاصلي تي انهن جي ڪارڪردگي گهٽجي ويندي آهي.<ref>{{Cite web|title=Fiber Optic Cable single-mode multi-mode Tutorial|url=https://arcelect.com/fibercable.htm|access-date=6 June 2023 |website=ARC Electronics |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023040952/https://arcelect.com/fibercable.htm |archive-date=23 October 2018}}</ref> == پڻ ڏسو == {{Portal|ٽيليفون|ٽيليڪميونيڪيشن|شوقيه ريڊيو}} {{columns-list|colwidth=30em| * [[فعال نيٽ ورڪنگ]] * [[سيل سائيٽ]] * [[ڪنٽرول رابطي]] * [[ڊجيٽل انقلاب]] * [[معلوماتي دور]] * [[ٽيليڪميونيڪيشن پروفيشنلز جو ادارو]] * [[بين الاقوامي ٽيليٽرئفڪ ڪانگريس]] * [[ٽيليڪميونيڪيشن ۾ ڳجهي لکت جي اصطلاحن جي فهرست]] * [[فوجي مواصلات]] * [[نانو نيٽ ورڪ]] * [[نئون ميڊيا]] * [[ٽيليڪميونيڪيشن جو خاڪو]] * [[ٽيليڪميونيڪيشن انجنيئرنگ]] * [[ٽيليڪميونيڪيشن انڊسٽري ايسوسيئيشن]] * [[ٽيليڪام لچڪ]] * [[ٽيليميٽري]] * [[پاڻي هيٺ صوتي رابطي]] * [[موج ڊگھائي-ڊويزن ملٽي پليڪسنگ]] * [[تارن وارو رابطي]] }} == حوالا == === حوالا (Citation) === {{Reflist}} === ڪتابيات === * [[Gerard Goggin|گوگن، جيرارڊ]]، ''Global Mobile Media'' (نيويارڪ: Routledge، 2011)، ص. 176. {{ISBN|978-0-415-46918-0}}. * [[OECD]]، [https://books.google.com/books?id=WpmzcqmgMbAC&q=universal+service+and+rate+restructuring+in+telecommunications ''Universal Service and Rate Restructuring in Telecommunications'']، Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD) Publishing، 1991. {{ISBN|92-64-13497-2}}. * اينڊريو وهين، ''Dot-Dash to Dot.Com: How Modern Telecommunications Evolved from the Telegraph to the Internet'' (Springer، 2011). == خارجي ڳنڍڻا == {{commons category|Telecommunications}} * [http://itc-conference.org/ International Teletraffic Congress] * [http://www.itu.int International Telecommunication Union (ITU)] * [https://web.archive.org/web/20080302071329/http://www.atis.org/tg2k/ ATIS Telecom Glossary] * [http://www.fcc.gov/ Federal Communications Commission] * [http://www.comsoc.org/ IEEE Communications Society] * [http://www.itu.int/home/ International Telecommunication Union] * {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20040413074912/http://www.ericsson.com/support/telecom/index.shtml |date=13 April 2004 |title=Ericsson's Understanding Telecommunications }} (Ericsson removed the book from their site in September 2005) {{Telecommunications}} {{Communication studies}} {{Navboxes|title=علائقي موجب ٽيليڪميونيڪيشن|list1= {{Telecommunications by region}} }} {{Subject bar |commons=yes |commons-search=Category:Telecommunications |n=yes |wikt=yes |b=yes |b-search=Subject:Telecommunication |q=yes |s=yes |v=yes |d=yes |d-search=Q418}} {{Authority control}} [[زمرو:ٽرانسپورٽ ۽ عوامي سهولتن جي صنعتن جي معاشيات]] [[زمرو:عوامي ابلاغ جي ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:ٽيليڪميونيڪيشن]] [[زمرو:انجنيئرنگ جا شعبا]] [[زمرو:ٽيليڪميونيڪيشن]] [[زمرو:ربطيات]] [[زمرو:ميڊيا ٽيڪنالاجي]] qcqgadsexxjubyeuioi2ttqrs2aqshh 390628 390627 2026-07-02T20:07:37Z Intisar Ali 8681 /* ريڊيو ۽ ٽيليويزن */ 390628 wikitext text/x-wiki {{Short description|برقي يا اليڪٽرانڪ ذريعن وسيلي معلومات جي ترسيل}} [[فائل:Erdfunkstelle Raisting 2.jpg|thumb|[[جرمني]] جي [[باويريا]] صوبي جي [[رائسٽنگ]] ۾ سيٽلائيٽ مواصلات جي سڀ کان وڏي مرڪز تي [[سيٽلائيٽ مواصلات]] جي اينٽينا]] [[فائل:Internet map 1024.jpg|thumb|[[اوپٽي پراجيڪٽ]] پاران [[انٽرنيٽ]] جي هڪ حصي مان گذرندڙ مختلف رستن جي بصري نمائش]] '''ٽيلي ڪميونيڪيشن''' ('''Telecommunication''')، جنهن کي اڪثر جمع جي صورت ۾ يا مختصر طور '''ٽيليڪام''' پڻ چيو ويندو آهي، [[معلومات]] کي ڊگهي فاصلي تي [[برق]]ي يا [[اليڪٽرانڪس|اليڪٽرانڪ]] ذريعن وسيلي منتقل ڪرڻ جو عمل آهي، جيڪو عام طور ڪيبلن، [[ريڊيو لهر]]ن يا ٻين مواصلاتي ٽيڪنالاجين ذريعي انجام ڏنو ويندو آهي. اهي ترسيلي وسيلا [[مواصلاتي چينل]]ن ۾ ورهايا ويندا آهن، جيڪي [[ملٽي پليڪسنگ]] جي ذريعي هڪ ئي وسيلي تي ڪيترن ئي هم وقت [[مواصلاتي سيشن]]ن جي ترسيل کي ممڪن بڻائيندا آهن. اوڻيهين، ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ دوران ايجاد ٿيل ڊگهي فاصلي واريون ٽيڪنالاجيون عام طور برقي توانائي استعمال ڪنديون آهن، جن ۾ [[برقي تاربرقي]]، [[ٽيليفون]]، [[ٽيليويزن]] ۽ [[ريڊيو]] شامل آهن. شروعاتي [[ٽيليڪميونيڪيشن ڄار]]ن ۾ سگنلن جي ترسيل لاءِ ڌاتي تارون استعمال ٿينديون هيون. اهي ڄار ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين [[تاربرقي]] ۽ ٽيليفوني لاءِ استعمال ٿيندا رهيا. ويهين صديءَ جي پهرئين ڏهاڪي ۾ [[بي تار مواصلات]] جي ميدان ۾ هڪ وڏو انقلاب آيو، جنهن ۾ [[ريڊيو مواصلات]] بابت [[گوليئلمو مارڪوني]] جون اهم ڪاميابيون شامل هيون، جنهن تي کيس 1909ع جو [[فزڪس ۾ نوبل انعام]] مليو. برقي ۽ اليڪٽرانڪ ٽيليڪميونيڪيشن جي ٻين ابتدائي اڳواڻن ۾ [[چارلس ويٽ اسٽون]] ۽ [[سيميوئل مورس]] (تاربرقي جا گڏيل موجد)، [[انٽونيو ميوچي]]، [[فلپ رائيس]]، [[اليشا گري]] ۽ [[اليگزينڊر گراهم بيل]] (ٽيليفون جا موجد ۽ ترقي ڏيندڙ)، [[ايڊون آرمسٽرانگ]] ۽ [[لي ڊي فاريسٽ]] (ريڊيو جا موجد)، ۽ [[ولاديمير زوورڪِن]]، [[جان لوگي بيئرڊ]] ۽ [[فائلو فارنسورٿ]] (ٽيليويزن جا موجد) شامل آهن. 1960ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ڊجيٽل ٽيڪنالاجين جي تيزي سان واڌ سبب [[آواز]]ي مواصلات کي آهستي آهستي ڊيٽا جي ترسيل سان گڏايو ويو. ڌاتي وسيلي جي طبعياتي حدن [[آپٽيڪل فائبر]] جي ترقي کي هٿي ڏني.<ref name=":11">{{Cite web|title=How does a Gigabit Passive Optical Network (GPON) work?|url=https://www.eib.org/en/stories/what-is-gpon|access-date=7 June 2021|website=European Investment Bank|language=en|archive-date=7 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210607144149/https://www.eib.org/en/stories/what-is-gpon|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|author1=National Research Council |url=https://www.nap.edu/read/11711/chapter/3|year=2006|doi=10.17226/11711|isbn=978-0-309-10265-0|language=en|access-date=25 June 2021|archive-date=23 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210623221636/https://www.nap.edu/read/11711/chapter/3|url-status=live |title=Renewing U.S. Telecommunications Research |bibcode=2006nap..book11711N }}</ref><ref>{{Cite web|last=Cyphers|first=Bennett|date=16 October 2019|title=The Case for Fiber to the Home, Today: Why Fiber is a Superior Medium for 21st Century Broadband|url=https://www.eff.org/wp/case-fiber-home-today-why-fiber-superior-medium-21st-century-broadband|access-date=7 June 2021|website=Electronic Frontier Foundation|language=en|archive-date=3 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603233817/https://www.eff.org/wp/case-fiber-home-today-why-fiber-superior-medium-21st-century-broadband|url-status=live}}</ref> [[انٽرنيٽ]]، جيڪا ڪنهن هڪ مخصوص وسيلي تي دارومدار نٿي رکي، انفرادي استعمال ڪندڙن کي عالمي سطح تي خدمتن تائين رسائي فراهم ڪئي آهي ۽ مواصلات ۾ هنڌ ۽ وقت جون حدون وڌيڪ گهٽائي ڇڏيون آهن. == وصف == 1932ع ۾ [[آئي ٽي يو مڪمل اختيار ڪانفرنس|مڪمل اختيار ٽيليگراف ڪانفرنس]] ۽ ميڊرڊ ۾ ٿيل بين الاقوامي ريڊيو ٽيليگراف ڪانفرنس دوران ٻنهي تنظيمن گڏجي [[بين الاقوامي ٽيليڪميونيڪيشن يونين]] (ITU) جوڙي.<ref>{{cite web |title=International Telegraph Conference (Madrid, 1932) |url=https://www.itu.int/en/history/Pages/PlenipotentiaryConferences.aspx?conf=4.5 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230108011921/https://www.itu.int/en/history/Pages/PlenipotentiaryConferences.aspx?conf=4.5 |archive-date=8 January 2023 |access-date=8 January 2023 |publisher=ITU}}</ref> هنن ''ٽيليڪميونيڪيشن'' جي وصف هن ريت ڪئي: "تار، بي تار يا برقي سگنلنگ يا بصري سگنلنگ جي ٻين نظامن يا عملن وسيلي نشانين، سگنلن، تحرير، فيڪسيملين ۽ هر قسم جي آوازن جي ڪا به ٽيليگرافڪ يا ٽيليفونڪ مواصلات." بعد ۾ [[آئي ٽي يو ريڊيو ضابطا]] جي آرٽيڪل 1.3 تحت اها وصف ٻيهر تصديق ڪئي وئي، جنهن ۾ ان کي "نشانين، سگنلن، تحريرن، تصويرن، آوازن يا ڪنهن به نوعيت جي ڄاڻ جي ڪا به ترسيل، اخراج يا وصولي، جيڪا [[تار]]، ريڊيو، بصري يا ٻين برقي مقناطيسي نظامن وسيلي ڪئي وڃي" قرار ڏنو ويو.<ref>{{Cite web |date=2026-05-11 |title=Communication vs Telecommunications vs Data Communication: Best CCNA Guide on Key Differences in 3 Terms - The Cyber Skills |url=https://thecyberskills.com/communication-vs-telecommunications-vs-data-communication/ |access-date=2026-06-14 |language=en-US}}</ref> انهيءَ ڪري آهستي رفتار واريون مواصلاتي ٽيڪنالاجيون، جهڙوڪ [[ٽپال]] ۽ [[هوا-دٻاءُ نليون]]، ٽيليڪميونيڪيشن جي وصف ۾ شامل ناهن.<ref>{{citation |title=ITU Radio Regulations |title-link=ITU Radio Regulations |date=2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150319031957/https://www.itu.int/dms_pub/itu-s/oth/02/02/S02020000244501PDFE.PDF |archive-date=19 March 2015 |chapter=Article 1.3 |chapter-url=https://www.itu.int/dms_pub/itu-s/oth/02/02/S02020000244501PDFE.PDF |publisher=[[International Telecommunication Union]]}}</ref><ref>Constitution and Convention of the International Telecommunication Union, Annex (Geneva, 1992)</ref> ''ٽيليڪميونيڪيشن'' اصطلاح 1904ع ۾ فرانسيسي انجنيئر ۽ ناول نگار [[ايڊوار ايسٽونيئي]] وضع ڪيو، جنهن ان جي وصف "بجلي وسيلي خيال جي پري کان ترسيل" طور ڪئي.<ref>{{cite web|first=Jean-Marie|last=Dilhac|url=http://www.ieee.org/portal/cms_docs_iportals/iportals/aboutus/history_center/conferences/che2004/Dilhac.pdf|title=From tele-communicare to Telecommunications|website=[[Institute of Electrical and Electronics Engineers]] (IEEE) |archive-url=https://web.archive.org/web/20101202232403/http://www.ieee.org/portal/cms_docs_iportals/iportals/aboutus/history_center/conferences/che2004/Dilhac.pdf |archive-date=2 December 2010|year=2004}}</ref> ٽيليڪميونيڪيشن هڪ مرڪب اسم آهي، جيڪو يوناني اڳياڙي ''tele-'' (τῆλε)، جنهن جي معنيٰ "پري"، "دور" يا "فاصلي تي" آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=tele-&allowed_in_frame=0|title=Online Etymology Dictionary|access-date=19 August 2016|archive-date=25 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161225225345/http://www.etymonline.com/index.php?term=tele-&allowed_in_frame=0|url-status=live}}</ref> ۽ لاطيني فعل ''ڪميونيڪيئر''، جنهن جي معنيٰ "ونڊڻ" آهي، مان ٺهيل آهي.<ref name="oxford">{{cite web |url=http://oxforddictionaries.com/definition/english/telecommunication?view=uk |title=Telecommunication |work=Oxford Dictionaries |publisher=Oxford University Press |access-date=28 February 2013 |archive-date=30 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130430020541/http://oxforddictionaries.com/definition/english/telecommunication?view=uk |url-status=dead }}</ref><ref>''Telecommunication'', ''tele-'' and ''communication'', [[New Oxford American Dictionary]] (2nd edition), 2005.</ref> ''ڪميونيڪيشن'' لفظ انگريزيءَ ۾ پهريون ڀيرو چوڏهين صديءَ جي آخر ۾ استعمال ٿيو. اهو پراڻي فرانسيسي لفظ ''ڪومونيڪاسيون'' مان آيو، جيڪو لاطيني ''ڪميونيڪيشنم'' مان نڪتل آهي؛ اهو ''ڪميونيڪيئر'' جي ماضي واري جز جي بنياد مان ٺهيل عمل جو اسم آهي، جنهن جي معنيٰ "ونڊڻ، ورهائڻ، اطلاع ڏيڻ، گڏ ڪرڻ، شامل ڪرڻ" آهي، ۽ لفظي معنيٰ "عام ڪرڻ" آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=communication&allowed_in_frame=0|title=communication |website=Online Etymology Dictionary|access-date=19 August 2016|archive-date=14 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160914041535/http://www.etymonline.com/index.php?term=communication&allowed_in_frame=0|url-status=live}}</ref> == تاريخ == {{further|ٽيليڪميونيڪيشن جي تاريخ}} تاريخ دوران ڊگهي مفاصلي واري رابطي لاءِ ڪيترائي [[ترسيل وسيلا]] استعمال ڪيا ويا آهن، جن ۾ [[دونهين جا اشارا]]، [[مشعلون]]، [[سيميفور ٽيليگراف]]، [[اشارتي جهنڊا]]، بصري [[هيليوگراف]]، [[برقي تار]]ون، ۽ [[برقي مقناطيسي سگنل]] منتقل ڪرڻ لاءِ خالي فضا شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=Telecommunications and Networking |url=https://courses.aiu.edu/Telecommunications%20and%20Networking/SEC%201/SEC%201.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250110094619/https://courses.aiu.edu/Telecommunications%20and%20Networking/SEC%201/SEC%201.pdf |archive-date=10 January 2025 |access-date=14 June 2026 |website=Atlantic International University}}</ref> === برقي ۽ اليڪٽرانڪ دور کان اڳ === [[فائل:OptischerTelegraf.jpg|upright|thumb|[[ڪلاڊ شاپ]] جي [[سيميفور ٽاور]]ن مان هڪ جي نقل]] ڊگهي مفاصلي وارو رابطو بجلي ۽ برقي مقناطيسيت جي دريافت کان گهڻو اڳ استعمال ٿيندو هو، جنهن بعد [[ٽيليڪميونيڪيشن]] جي ايجاد ممڪن ٿي.<ref>{{Cite web |last=Wheeler |first=Heather |title=The evolution of long distance communication |url=https://www.hebronhawkeye.com/entertainment/2023/01/18/the-evolution-of-long-distance-communication/ |access-date=2026-06-14 |website=The Hawk Eye}}</ref> ان کان اڳ فاصلي تي رابطي لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪيترن ئي ذهين طريقن مان ڪجهه هتي بيان ڪيا ويا آهن. [[ڪبوتر پيغام رسان]] تاريخ دوران مختلف تهذيبن طرفان استعمال ڪيا ويا. [[ڪبوتر ٽپال]] جون پاڙون [[فارس]] ۾ هيون، جنهن کي پوءِ رومنن پنهنجي فوجي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو. [[فرونٽينس]] جي دعويٰ موجب [[جوليس سيزر]] [[گال]] جي فتح دوران ڪبوترن کي پيغام رسان طور استعمال ڪيو.<ref name="Levi">{{cite book |last=Levi |first=Wendell |title= The Pigeon|year= 1977|publisher= Levi Publishing Co, Inc|location= Sumter, SC|isbn=978-0-85390-013-9 }}</ref> [[يوناني]] پڻ [[قديم اولمپڪ رانديون|اولمپڪ رانديون]] جي فاتحن جا نالا مختلف شهرن ڏانهن ڪبوترن ذريعي موڪليندا هئا.<ref>{{cite book | last =Blechman | first =Andrew | title =Pigeons-The fascinating saga of the world's most revered and reviled bird. | publisher =University of Queensland Press | year =2007 | location =St Lucia, Queensland | url =http://www.uqp.uq.edu.au/book_details.php?id=9780702236419 | isbn =978-0-7022-3641-9 | url-status=dead | archive-url =https://web.archive.org/web/20080514003720/http://www.uqp.uq.edu.au/book_details.php?id=9780702236419 | archive-date =14 May 2008 | df =dmy-all }}</ref> اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ ڊچ حڪومت اهو نظام [[جاوا]] ۽ [[سوماترا]] ۾ استعمال ڪيو. 1849ع ۾ [[پال جوليس روئٽر]] [[آخن]] ۽ [[برسلز]] جي وچ ۾ اسٽاڪ مارڪيٽ جون قيمتون موڪلڻ لاءِ ڪبوترن جي خدمت شروع ڪئي، جيڪا ٽيليگرافي رابطو مڪمل ٿيڻ تائين هڪ سال جاري رهي.<ref>{{cite news| title =Chronology: Reuters, from pigeons to multimedia merger| newspaper =Reuters| url =https://www.reuters.com/article/rbssTechMediaTelecomNews/idUSL1849100620080219| format =Web article| access-date =21 February 2008| date =19 February 2008| archive-date =26 March 2008| archive-url =https://web.archive.org/web/20080326192232/http://www.reuters.com/article/rbssTechMediaTelecomNews/idUSL1849100620080219| url-status =live}}</ref> وچئين دور ۾ [[مشعلن]] جون زنجيرون عام طور ٽڪرين جي چوٽين تي اشارا پهچائڻ لاءِ استعمال ٿينديون هيون. انهن جو هڪ وڏو نقصان اهو هو ته اهي صرف هڪ بِٽ معلومات منتقل ڪري سگهنديون هيون، تنهنڪري پيغام جي معنيٰ، جهڙوڪ "دشمن نظر اچي ويو آهي"، اڳواٽ طئي ٿيل هوندي هئي. انهن جي استعمال جو هڪ مشهور مثال [[اسپيني آرماڊا]] دوران ملي ٿو، جڏهن مشعلن جي زنجير [[پليموٿ]] کان [[لنڊن]] تائين خبرداريءَ جو اشارو پهچايو.<ref>{{cite web | first=David | last=Ross | url=http://www.britainexpress.com/History/tudor/armada.htm | title=The Spanish Armada | archive-url=https://web.archive.org/web/20200104142345/https://www.britainexpress.com/History/tudor/armada.htm | archive-date=4 January 2020 | website=Britain Express | access-date=October 1, 2007}}</ref> 1792ع ۾ فرانسيسي انجنيئر [[ڪلاڊ شاپ]] [[ليل]] ۽ پيرس جي وچ ۾ پهريون مستقل بصري [[ٽيليگرافي]] نظام (يا [[سيميفور لائين]]) قائم ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://chappe.ec-lyon.fr/|archive-url=https://web.archive.org/web/20040409014107/http://chappe.ec-lyon.fr/|title=Les Télégraphes Chappe|archive-date=2004-04-09|website=Cédrick Chatenet|location=l'Ecole Centrale de Lyon|year=2003}}</ref> پر سيميفور نظام لاءِ ماهر آپريٽرن ۽ هر ڏهه کان ٽيهه ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي مهانگا ٽاور گهربل هوندا هئا. برقي ٽيليگراف سان مقابلي جي نتيجي ۾ ان جي آخري تجارتي لائين 1880ع ۾ بند ڪئي وئي.<ref>{{cite web|url=http://www.itu.int/itudoc/gs/promo/tsb/88192.pdf|title=CCIT/ITU-T 50 Years of Excellence|archive-url=https://web.archive.org/web/20200212173522/https://www.itu.int/itudoc/gs/promo/tsb/88192.pdf|archive-date=12 February 2020|website=International Telecommunication Union|year=2006}}</ref> === ٽيليگراف ۽ ٽيليفون === {{main|ٽيليگرافي|ٽيليفوني}} 25 جولاءِ 1837ع تي پهريون تجارتي [[برقي ٽيليگراف]] انگريز موجد سر [[وليم فوٿرگل ڪوڪ]] ۽ انگريز سائنسدان سر [[چارلس ويٽسٽون]] پاران پيش ڪيو ويو.<ref>{{cite book|first=William|last=Brockedone|title=Cooke and Wheatstone and the Invention of the Electric Telegraph|date=11 March 2013|publisher=Routledge |isbn=9780415846783}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/technology/connecting-britain/first-electric-telegraph/|title=Who made the first electric telegraph communications?|work=The Telegraph|access-date=7 August 2017|language=en-GB|archive-date=8 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808003926/http://www.telegraph.co.uk/technology/connecting-britain/first-electric-telegraph/|url-status=live}}</ref> ٻنهي موجدن پنهنجي اوزار کي نئين ايجاد بدران ”موجوده برقي مقناطيسي ٽيليگراف ۾ هڪ سڌارو“ قرار ڏنو.<ref>{{cite web|url=https://www.du.edu/~jcalvert/tel/morse/morse.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20010616184336/https://www.du.edu/~jcalvert/tel/morse/morse.htm|archive-date=2001-06-16|title=The Electromagnetic Telegraph|first=J. B.|last=Calvert|date=19 May 2004}}</ref> [[سيميوئل مورس]] به آزاديءَ سان برقي ٽيليگراف جو هڪ نمونو تيار ڪيو، جنهن جو هن 2 سيپٽمبر 1837ع تي ڪامياب نه ٿيندڙ مظاهرو ڪيو. [[مورس ڪوڊ|سندس ڪوڊ]] ويٽسٽون جي اشارتي طريقي جي ڀيٽ ۾ هڪ اهم ترقي هئي. پهرين [[ائٽلانٽڪ سمنڊ پار ٽيليگراف ڪيبل]] 27 جولاءِ 1866ع تي ڪاميابي سان مڪمل ڪئي وئي، جنهن سان پهريون ڀيرو ائٽلانٽڪ سمنڊ پار ٽيليڪميونيڪيشن ممڪن ٿي.<ref>{{cite web|url=http://www.sil.si.edu/digitalcollections/hst/atlantic-cable/|title=The Atlantic Cable |via=Smithsonian Libraries |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701144122/http://www.sil.si.edu/digitalcollections/hst/atlantic-cable/|archive-date=1 July 2017|website=Bern Dibner|publisher=Burndy Library Inc.|year=1959}}</ref> [[انتونيو ميوچي]] جي ”ڳالهائيندڙ ٽيليگراف“ ۽ [[يوهان فلپ رائس]] جي ''Telefon'' تي ابتدائي ڪوششن کان پوءِ، روايتي ٽيليفون جو پيٽنٽ [[اليگزينڊر گراهم بيل|اليگزينڊر بيل]] فيبروري 1876ع ۾ داخل ڪرايو (صرف ڪجهه ڪلاڪ اڳ [[ايليشا گري]] ساڳئي قسم جي اوزار لاءِ [[پيٽنٽ ڪيويٽ]] داخل ڪئي هئي).<ref>"[https://www.loc.gov/everyday-mysteries/technology/item/who-is-credited-with-inventing-the-telephone/ Who is credited with inventing the telephone?]", published 2022-02-22, updated 2024-9-12. Science Reference Section, Library of Congress.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.oberlin.edu/external/EOG/OYTT-images/ElishaGray.html|title=Elisha Gray|archive-url=https://web.archive.org/web/20170628164416/http://www2.oberlin.edu/external/EOG/OYTT-images/ElishaGray.html|archive-date=28 June 2017|website=Oberlin College Archives|publisher=Electronic Oberlin Group|year=2006}}</ref> پهرين تجارتي ٽيليفون خدمتون [[بيل ٽيليفون ڪمپني]] پاران 1878ع ۽ 1879ع ۾ ائٽلانٽڪ جي ٻنهي ڪنارن تي [[نيو هيون]] ۽ [[لنڊن]] شهرن ۾ قائم ڪيون ويون.<ref>{{cite web|url=http://www.connected-earth.com/Galleries/Telecommunicationsage/Thetelephone/index.htm|title=Connected Earth: The telephone|archive-url=https://web.archive.org/web/20060822104544/http://www.connected-earth.com/Galleries/Telecommunicationsage/Thetelephone/index.htm|archive-date=22 August 2006|publisher=BT|year=2006}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.att.com/history/milestones.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20030114033744/https://www.att.com/history/milestones.html|title=History of AT&T|archive-date=2003-01-14|website=AT&T}}</ref> === ريڊيو ۽ ٽيليويزن === {{main|ريڊيو|ٽيليويزن}} 1894ع ۾ اطالوي موجد [[گوليئلمو مارڪوني]] نئين دريافت ٿيل [[ريڊيو لهر]]ن جي اصول تي ٻڌل بي تار رابطي جي ترقي شروع ڪئي، ۽ 1901ع تائين هن اهو ثابت ڪري ڏيکاريو ته اهي لهرون ائٽلانٽڪ سمنڊ پار به موڪلي سگهجن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.teslasociety.com/biography.htm|title=Tesla Biography|archive-url=https://web.archive.org/web/20160114205727/http://www.teslasociety.com/biography.htm |archive-date=14 January 2016|first=Ljubo|last=Vujovic|website=Tesla Memorial Society of New York|year=1998}}</ref> اهو ريڊيو ذريعي [[بي تار ٽيليگرافي]] جي شروعات هئي. 17 ڊسمبر 1902ع تي [[مارڪوني اسٽيشن (گليس بي، نووا اسڪوٽيا)|ڪينيڊا جي نووا اسڪوٽيا صوبي جي گليس بي ۾ مارڪوني اسٽيشن]] تان موڪليل پيغام اتر آمريڪا کان ائٽلانٽڪ پار پهچندڙ دنيا جو پهريون ريڊيو پيغام بڻيو. 1904ع ۾ هڪ تجارتي خدمت قائم ڪئي وئي، جيڪا رڪنيت رکندڙ جهازن ڏانهن هر رات خبرن جا خلاصا موڪليندي هئي، ۽ اهي جهاز انهن کي پنهنجي اندروني اخبارن ۾ شامل ڪندا هئا.<ref>{{Cite web|title=TR Center - Talking Across the Ocean|url=https://www.theodorerooseveltcenter.org/Blog/Item/Talking%20Across%20the%20Ocean|access-date=2021-03-12|website=www.theodorerooseveltcenter.org|archive-date=17 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417162827/https://www.theodorerooseveltcenter.org/Blog/Item/Talking%20Across%20the%20Ocean|url-status=live}}</ref> [[پهرين عالمي جنگ]] فوجي رابطن لاءِ ريڊيو جي ترقي کي تيز ڪيو. جنگ کان پوءِ 1920ع واري ڏهاڪي ۾ تجارتي [[اي ايم نشريات]] شروع ٿي، جيڪا تفريح ۽ خبرن جو هڪ اهم عوامي ذريعو بڻجي وئي. [[ٻي عالمي جنگ]] وري جهازن ۽ زميني فوجي رابطن، ريڊيو نيويگيشن ۽ ريڊار جي جنگي ضرورتن سبب ريڊيو جي ترقي کي وڌيڪ تيز ڪيو.<ref>{{cite book|isbn=9781118104644|last=Thompson|first=R.J. Jr.|year=2011|title=Crystal Clear: The Struggle for Reliable Communications Technology in World War II|location=Hoboken, NJ|publisher=Wiley}}</ref> ريڊيو جي [[ايف ايم نشريات|اسٽيريو ايف ايم نشريات]] جي ترقي آمريڪا ۾ 1930ع واري ڏهاڪي ۽ برطانيا ۾ 1940ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ٿي،<ref name="BBC1946">{{cite web |title=Report 1946-04 – Frequency Modulation |url=https://www.bbc.co.uk/rd/publications/rdreport_1946_04 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200103173115/https://www.bbc.co.uk/rd/publications/rdreport_1946_04 |archive-date=2020-01-03 |access-date=2020-01-03 |website=BBC Research & Development|date=January 1946 }}</ref> ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ان اي ايم کي غالب تجارتي معيار طور گهڻي حد تائين تبديل ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite book | isbn=9781623566654 | last1=Théberge | first1=P. | last2=Devine | first2=K. | last3=Everrett | first3=T | year=2015 | title=Living Stereo: Histories and Cultures of Multichannel Sound | location=New York | publisher=Bloomsbury Publishing}}</ref> 25 مارچ 1925ع تي [[جان لوگي بيئرڊ]] لنڊن جي [[سيلفرجز]] ڊپارٽمينٽل اسٽور ۾ هلندڙ تصويرن جي ترسيل جو مظاهرو ڪيو. بيئرڊ جو اوزار [[پال نپڪو]] جي [[نپڪو ڊسڪ]] تي ٻڌل هو، تنهنڪري اهو [[ميڪانيڪي ٽيليويزن]] جي نالي سان مشهور ٿيو. اهو نظام [[برٽش براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]] پاران 30 سيپٽمبر 1929ع کان شروع ڪيل تجرباتي نشريات جو بنياد بڻيو.<ref>{{cite web|url=http://www.mztv.com/newframe.asp?content=http://www.mztv.com/pioneers.html | title=The Pioneers | archive-url=https://web.archive.org/web/20130514070220/http://www.mztv.com/newframe.asp?content=http%3A%2F%2Fwww.mztv.com%2Fpioneers.html | archive-date=14 May 2013 | website=MZTV Museum of Television | year=2006}}</ref> === ويڪيوم ٽيوب === {{main|ويڪيوم ٽيوب}} ويڪيوم ٽيوبون ڪيترن ئي بنيادي برقياتي عملن، جهڙوڪ سگنلن جي [[طاقت واڌارو|طاقت واڌاري]] ۽ برقي رو جي [[سڌارڻ (برقيات)|سڌارڻ]] لاءِ گرم [[گرم ڪيٿوڊ|ڪيٿوڊ]] مان نڪرندڙ [[ٿرميونڪ اخراج]] ٿيندڙ اليڪٽرانن کي استعمال ڪنديون آهن.<ref>{{Cite news |title=Electron tube {{!}} Vacuum Tubes, Cathode Rays, & Applications {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/technology/electron-tube |access-date=2026-06-14 |work=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> سڀ کان سادي ويڪيوم ٽيوب، يعني [[ڊائيوڊ]]، جيڪا 1904ع ۾ [[جان ايمبروز فليمنگ]] ايجاد ڪئي، رڳو هڪ گرم اليڪٽران خارج ڪندڙ ڪيٿوڊ ۽ هڪ اينوڊ تي مشتمل هوندي آهي. اليڪٽران هن اوزار ۾ صرف هڪ طرف، يعني ڪيٿوڊ کان اينوڊ ڏانهن وهي سگهن ٿا. ٽيوب اندر هڪ يا وڌيڪ [[ضابطو ڄاري]] شامل ڪرڻ سان ڪيٿوڊ ۽ اينوڊ جي وچ ۾ وهندڙ برقي رو کي ڄاري يا ڄارين تي لاڳو ٿيل وولٽيج ذريعي ڪنٽرول ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite web|last=Hoddeson|first=L|title=The Vacuum Tube|url=https://www.pbs.org/transistor/science/events/vacuumt.html|publisher=PBS|access-date=6 May 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120415063342/http://www.pbs.org/transistor/science/events/vacuumt.html | archive-date=15 April 2012}}</ref> اهي اوزار ويهين صديءَ جي پهرين اڌ دوران برقي سرڪٽن جو بنيادي حصو بڻيا ۽ ريڊيو، ٽيليويزن، ريڊار، [[آواز جي رڪارڊنگ ۽ ٻيهر پيداوار]]، ڊگهي فاصلي وارن ٽيليفون نيٽ ورڪن، ۽ اينالاگ توڙي شروعاتي ڊجيٽل [[ڪمپيوٽر]]ن جي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. جيتوڻيڪ ڪجهه شعبن ۾ اڳ ئي [[اسپارڪ گيپ ٽرانسميٽر]] ۽ [[ميڪانيڪي ڪمپيوٽر]] جهڙيون ٽيڪنالاجيون استعمال ٿي رهيون هيون، پر ٿرميونڪ ويڪيوم ٽيوب جي ايجاد انهن ٽيڪنالاجين کي وسيع ۽ عملي استعمال لائق بڻايو، جنهن سان [[برقيات]] جي شعبي جي بنياد پئي.<ref>{{cite book |last1=Macksey |first1=Kenneth |last2=Woodhouse |first2=William |year=1991 |chapter=Electronics |title=The Penguin Encyclopedia of Modern Warfare: 1850 to the present day |publisher=Viking |page=110 |isbn=978-0-670-82698-8 |quote=The electronics age may be said to have been ushered in with the invention of the vacuum diode valve in 1902 by the Briton John Fleming (himself coining the word 'electronics'), the immediate application being in the field of radio.}}</ref> ويهين صديءَ جي اڪثر حصي دوران ٽيليويزنن ۾ هڪ خاص قسم جي ويڪيوم ٽيوب، يعني [[ڪيٿوڊ ري ٽيوب]]، استعمال ٿيندي هئي، جيڪا [[ڪارل فرڊيننڊ برائون]] ايجاد ڪئي هئي. اهڙي ٽيليويزن جو پهريون اميد افزا نمونو [[فائلو فارنسورٿ]] تيار ڪيو، جنهن 7 سيپٽمبر 1927ع تي پنهنجي خاندان آڏو ان جو مظاهرو ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/farnsworth.html|title=Philo Farnsworth | archive-url=https://web.archive.org/web/20090930214902/http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/farnsworth.html |archive-date=30 September 2009|first=Neil|last=Postman|website=[[TIME Magazine]]|date=29 March 1999}}</ref> ٻي عالمي جنگ کان پوءِ رڪجي ويل تجربا ٻيهر شروع ٿيا ۽ ٽيليويزن گهرن ۾ تفريح ۽ نشريات جو هڪ اهم ذريعو بڻجي ويو. 1940ع واري ڏهاڪي دوران [[نيم موصل اوزار]]ن جي ايجاد سان [[ٺوس-حالت برقيات|ٺوس-حالت]] وارا اوزار تيار ڪرڻ ممڪن ٿيو، جيڪي ويڪيوم ٽيوبن جي ڀيٽ ۾ ننڍا، سستا، وڌيڪ ڪارائتا، وڌيڪ قابلِ اعتماد ۽ وڌيڪ پائيدار هئا. 1960ع واري ڏهاڪي جي وچ کان ويڪيوم ٽيوبن جي جاءِ [[ٽرانزسٽر]]ن وٺڻ شروع ڪئي. تنهن هوندي به ويڪيوم ٽيوبون اڄ به ڪجهه اعليٰ فريڪوئنسي وارن طاقت وڌائيندڙن ۾ استعمال ٿين ٿيون. === ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ ۽ انٽرنيٽ === {{main|ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ|انٽرنيٽ}} 11 سيپٽمبر 1940ع تي [[جارج اسٽيبٽز]] نيويارڪ مان [[ٽيليٽائپ]] ذريعي پنهنجي ''ڪامپليڪس نمبر ڪيلڪيوليٽر'' لاءِ مسئلا موڪليا ۽ انهن جا حساب ڪيل نتيجا [[نيو هيمپشائر]] ۾ [[ڊارٽمٿ ڪاليج]] مان واپس حاصل ڪيا.<ref>{{Cite web|title=George Stibitz (1904–1995) | url=http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm | access-date=6 June 2023|website=www.kerryr.net|publisher=Kerry Redshaw|archive-date=15 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815235330/http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm|url-status=live}}</ref> مرڪزي ڪمپيوٽر ([[مرڪزي ڪمپيوٽر]]) ۽ پري موجود [[غير ذهين ٽرمينل]]ن تي ٻڌل هي ترتيب 1970ع واري ڏهاڪي تائين وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي رهي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾ [[پال باران]] ۽ آزاديءَ سان [[ڊونلڊ ڊيوس]] [[پيڪيٽ سوئچنگ]] تي تحقيق شروع ڪئي، جيڪا اهڙي ٽيڪنالاجي آهي جنهن ۾ پيغام کي ننڍن حصن ۾ ورهائي، مرڪزي ڪمپيوٽر مان گذارڻ کان سواءِ، [[ايسنڪرونس ٽرانسفر موڊ|غير هم وقت]] طريقي سان منزل ڏانهن موڪليو ويندو آهي. 5 ڊسمبر 1969ع تي چار-نوڊن تي مشتمل هڪ [[ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ]] قائم ٿيو، جيڪو [[آرپانيٽ]] جي شروعات ثابت ٿيو، ۽ 1981ع تائين اهو وڌي 213 [[نوڊ (نيٽ ورڪنگ)|نوڊ]]ن تائين پهچي ويو.<ref>{{cite book | last = Hafner | first = Katie | title = Where Wizards Stay Up Late: The Origins Of The Internet | publisher = Simon & Schuster | year = 1998 | isbn = 978-0-684-83267-8 }}</ref> بعد ۾ آرپانيٽ ٻين نيٽ ورڪن سان ضم ٿي [[انٽرنيٽ]] بڻجي ويو. جڏهن ته انٽرنيٽ جي ترقي [[انٽرنيٽ انجنيئرنگ ٽاسڪ فورس]] (IETF) جي مرڪزي ڌيان هيٺ رهي، جنهن [[تبصري لاءِ درخواست]] (RFC) دستاويزن جو هڪ سلسلو جاري ڪيو، ساڳئي وقت صنعتي تحقيقاتي مرڪزن ۾ ٻيون به اهم نيٽ ورڪنگ ترقيون ٿيون، جهڙوڪ [[ايٿرنيٽ]] (1983ع)، [[ٽوڪن رنگ]] (1984ع){{citation needed|date=April 2018}} ۽ [[تاري نما نيٽ ورڪ]] بناوت تي ٻڌل [[مقامي ايراضي نيٽ ورڪ]] (LAN) جي ترقي. === ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ ۽ انٽرنيٽ === {{main|ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ|انٽرنيٽ}} 11 سيپٽمبر 1940ع تي [[جارج اسٽيبٽز]] نيويارڪ مان [[ٽيليٽائپ]] ذريعي پنهنجي ''ڪامپليڪس نمبر ڪيلڪيوليٽر'' لاءِ مسئلا موڪليا ۽ انهن جا حساب ڪيل نتيجا [[نيو هيمپشائر]] ۾ [[ڊارٽمٿ ڪاليج]] مان واپس حاصل ڪيا.<ref>{{Cite web|title=George Stibitz (1904–1995) | url=http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm | access-date=6 June 2023|website=www.kerryr.net|publisher=Kerry Redshaw|archive-date=15 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815235330/http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm|url-status=live}}</ref> مرڪزي ڪمپيوٽر ([[مرڪزي ڪمپيوٽر]]) ۽ پري موجود [[غير ذهين ٽرمينل]]ن تي ٻڌل هي ترتيب 1970ع واري ڏهاڪي تائين وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي رهي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾ [[پال باران]] ۽ آزاديءَ سان [[ڊونلڊ ڊيوس]] [[پيڪيٽ سوئچنگ]] تي تحقيق شروع ڪئي، جيڪا اهڙي ٽيڪنالاجي آهي جنهن ۾ پيغام کي ننڍن حصن ۾ ورهائي، مرڪزي ڪمپيوٽر مان گذارڻ کان سواءِ، [[ايسنڪرونس ٽرانسفر موڊ|غير هم وقت]] طريقي سان منزل ڏانهن موڪليو ويندو آهي. 5 ڊسمبر 1969ع تي چار-نوڊن تي مشتمل هڪ [[ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ]] قائم ٿيو، جيڪو [[آرپانيٽ]] جي شروعات ثابت ٿيو، ۽ 1981ع تائين اهو وڌي 213 [[نوڊ (نيٽ ورڪنگ)|نوڊ]]ن تائين پهچي ويو.<ref>{{cite book | last = Hafner | first = Katie | title = Where Wizards Stay Up Late: The Origins Of The Internet | publisher = Simon & Schuster | year = 1998 | isbn = 978-0-684-83267-8 }}</ref> بعد ۾ آرپانيٽ ٻين نيٽ ورڪن سان ضم ٿي [[انٽرنيٽ]] بڻجي ويو. جڏهن ته انٽرنيٽ جي ترقي [[انٽرنيٽ انجنيئرنگ ٽاسڪ فورس]] (IETF) جي مرڪزي ڌيان هيٺ رهي، جنهن [[تبصري لاءِ درخواست]] (RFC) دستاويزن جو هڪ سلسلو جاري ڪيو، ساڳئي وقت صنعتي تحقيقاتي مرڪزن ۾ ٻيون به اهم نيٽ ورڪنگ ترقيون ٿيون، جهڙوڪ [[ايٿرنيٽ]] (1983ع)، [[ٽوڪن رنگ]] (1984ع){{citation needed|date=April 2018}} ۽ [[تاري نما نيٽ ورڪ]] بناوت تي ٻڌل [[مقامي ايراضي نيٽ ورڪ]] (LAN) جي ترقي. === ترسيل جي گنجائش ۾ واڌ === ٻطرفي ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪن وسيلي دنيا ۾ معلومات جي مٽاسٽا جي مؤثر گنجائش 1986ع ۾ بهترين نموني سان دٻايل معلومات جي 281 [[پيٽابائيٽ]] (PB) مان وڌي 1993ع ۾ 471 پيٽابائيٽ، 2000ع ۾ 2.2 [[ايگزابائيٽ]] (EB)، ۽ 2007ع ۾ 65 ايگزابائيٽ تائين پهچي وئي.<ref name="HilbertLopez2011">{{cite journal|title=The World's Technological Capacity to Store, Communicate, and Compute Information|first1=Martin|last1=Hilbert|first2=Priscila|last2=López|year=2011|journal=[[Science (journal)|Science]]|volume=332|issue=6025|pages=60–65 | doi=10.1126/science.1200970 | pmid=21310967 | bibcode=2011Sci...332...60H|s2cid=206531385|doi-access=free}}</ref> معلومات جي لحاظ کان هي مقدار 1986ع ۾ في ماڻهو روزانو اخبار جي ٻن صفحن جي برابر هئي، جيڪا 2007ع تائين وڌي في ماڻهو روزانو ڇهن مڪمل اخبارن جي برابر ٿي وئي.<ref>{{cite news|url=http://ideas.economist.com/video/giant-sifting-sound-0|title=video animation|newspaper=The Economist|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118072720/http://ideas.economist.com/video/giant-sifting-sound-0 |archive-date=18 January 2012}}</ref> هن واڌ کي نظر ۾ رکندي، ٽيليڪميونيڪيشن عالمي معيشت ۾ ڏينهون ڏينهن وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪري رهي آهي، ۽ 2012ع ۾ عالمي ٽيليڪميونيڪيشن صنعت جو حجم لڳ ڀڳ 4.7 ٽريلين آمريڪي ڊالر هو.<ref name="plunkettresearch01">{{cite web | url=http://www.plunkettresearch.com/Telecommunications/TelecommunicationsStatistics/tabid/96/Default.aspx | title=Worldwide Telecommunications Industry Revenues | archive-url=https://web.archive.org/web/20100328045302/http://www.plunkettresearch.com/Telecommunications/TelecommunicationsStatistics/tabid/96/Default.aspx |archive-date=28 March 2010|website=Plunkett's Telecommunications Industry Almanac 2010|date=1 June 2010}}</ref><ref name="plunkettresearch02">{{Cite web |title=Introduction to the Telecommunications Industry |url=http://www.plunkettresearch.com/telecommunications-market-research/industry-and-business-data/statistics |website=Plunkett Research |archive-url=https://web.archive.org/web/20121022031016/http://www.plunkettresearch.com/telecommunications-market-research/industry-and-business-data/statistics |archive-date=22 October 2012}}</ref> 2010ع ۾ عالمي ٽيليڪميونيڪيشن صنعت جي خدمتن مان حاصل ٿيندڙ آمدني جو اندازو 1.5 ٽريلين آمريڪي ڊالر لڳايو ويو، جيڪا دنيا جي مجموعي قومي پيداوار ([[جي ڊي پي]]) جو لڳ ڀڳ 2.4 سيڪڙو هئي.<ref name="plunkettresearch01" /> == فني تصور == جديد ٽيليڪميونيڪيشن ڪيترن ئي بنيادي تصورن تي ٻڌل آهي، جيڪي هڪ صديءَ کان به وڌيڪ عرصي دوران تدريجي طور ترقي ۽ بهتري ماڻيندا رهيا آهن. === بنيادي جزا === ٽيليڪميونيڪيشن ٽيڪنالاجين کي بنيادي طور [[تارائتو مواصلات|تارائتن]] ۽ بي تار طريقن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. مجموعي طور هڪ بنيادي ٽيليڪميونيڪيشن نظام ٽن اهم حصن تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ هميشه موجود هوندا آهن: * [[موڪليندڙ]]، جيڪو معلومات حاصل ڪري ان کي [[اشارو|اشاري]] ۾ تبديل ڪري ٿو. * [[ترسيل ذريعو]]، جنهن کي ''جسماني چينل'' پڻ چيو ويندو آهي، جيڪو اشاري کي منتقل ڪري ٿو (مثال طور [[آزاد خلا نظري مواصلات|آزاد خلا وارو چينل]]). * [[وصول ڪندڙ]]، جيڪو چينل مان اشاري کي حاصل ڪري ان کي ٻيهر وصول ڪندڙ لاءِ قابلِ استعمال معلومات ۾ تبديل ڪري ٿو. هڪ [[ريڊيو نشرياتي اسٽيشن]] ۾ اسٽيشن جو وڏو [[طاقت وڌائيندڙ]] موڪليندڙ هوندو آهي، جڏهن ته نشرياتي [[ريڊيو اينٽينا]] طاقت وڌائيندڙ ۽ آزاد خلا واري چينل جي وچ ۾ رابطي جو ذريعو هوندي آهي. آزاد خلا وارو چينل ترسيل جو ذريعو هوندو آهي، ۽ وصول ڪندڙ جي اينٽينا آزاد خلا واري چينل ۽ وصول ڪندڙ جي وچ ۾ رابطي جو ذريعو هوندي آهي. ان کان پوءِ [[ريڊيو وصول ڪندڙ]] ريڊيو اشاري جي آخري منزل هوندو آهي، جتي برقي اشاري کي آواز ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي. ٽيليڪميونيڪيشن نظام ڪڏهن ڪڏهن [[ٻطرفي مواصلات|ٻطرفا]] (ڊيوپليڪس) پڻ هوندا آهن، جن ۾ هڪ ئي برقي اوزار موڪليندڙ ۽ وصول ڪندڙ ٻنهي طور ڪم ڪندو آهي، جنهن کي ''[[ٽرانسيور]]'' چيو ويندو آهي (مثال طور [[موبائل فون]]).<ref name="stallings-intro">{{cite book | last = Haykin | first = Simon | edition= 4th | title = Communication Systems | url = https://archive.org/details/communicationsy000simo | url-access = registration | publisher = John Wiley & Sons | year = 2001 | pages = [https://archive.org/details/communicationsy000simo/page/n21 1]–3 | isbn = 978-0-471-17869-9 }}</ref> ٽرانسيور اندر موڪليندڙ ۽ وصول ڪندڙ جا برقي حصا هڪ ٻئي کان گهڻي حد تائين آزاد هوندا آهن. ان جو سبب اهو آهي ته ريڊيو موڪليندڙن ۾ طاقت وڌائيندڙ واٽ يا ڪلوواٽ جي سطح تي ڪم ڪندا آهن، جڏهن ته ريڊيو وصول ڪندڙ صرف مائيڪروواٽ يا [[نانوواٽ]] جي سطح جي اشارن سان ڪم ڪندا آهن. تنهن ڪري ٽرانسيورن کي اهڙي احتياط سان ٺاهيو ويندو آهي جو انهن جا وڌيڪ طاقت وارا ۽ گهٽ طاقت وارا حصا هڪ ٻئي تي اثرانداز نه ٿين. مقرر ٿيل تارن ذريعي ٿيندڙ ٽيليڪميونيڪيشن کي [[نقطو-کان-نقطو مواصلات]] چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها هڪ موڪليندڙ ۽ هڪ وصول ڪندڙ جي وچ ۾ ٿيندي آهي. جڏهن ته ريڊيو ذريعي ٿيندڙ مواصلات کي [[نشريات|نشرياتي مواصلات]] چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ هڪ طاقتور موڪليندڙ ۽ ڪيترائي گهٽ طاقت وارا پر حساس ريڊيو وصول ڪندڙ شامل هوندا آهن.<ref name="stallings-intro" /> اهڙا ٽيليڪميونيڪيشن نظام، جن ۾ ڪيترائي موڪليندڙ ۽ ڪيترائي وصول ڪندڙ گڏيل طور هڪ ئي جسماني چينل کي استعمال ڪرڻ لاءِ ترتيب ڏنل هوندا آهن، [[گهڻ رستي منتقلي]] (ملٽي پليڪس سسٽمس) سڏبا آهن. جسماني چينلن جي اهڙي گڏيل استعمال سان عام طور تي خرچن ۾ نمايان گهٽتائي اچي ٿي. گهڻ رستي وارا نظام ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪن ۾ ترتيب ڏنا ويندا آهن، جتي گهڻ رستي وارا اشارا مختلف مرڪزن تي سوئچ ٿي صحيح وصول ڪندڙ تائين پهچندا آهن. === اينالاگ ۽ ڊجيٽل مواصلات === مواصلات کي [[اينالاگ اشارو|اينالاگ]] يا [[ڊجيٽل اشارو]]ن جي صورت ۾ رمزبند ڪري سگهجي ٿو، جيڪي وري [[اينالاگ مواصلات|اينالاگ]] يا [[ڊجيٽل مواصلات|ڊجيٽل]] نظامن ذريعي منتقل ٿيندا آهن. اينالاگ اشارا معلومات جي لحاظ کان مسلسل تبديل ٿيندا رهندا آهن، جڏهن ته ڊجيٽل اشارا معلومات کي الڳ الڳ قدرن (جهڙوڪ هڪن ۽ صفرن) جي صورت ۾ ظاهر ڪندا آهن.<ref name=Ambardar>{{cite book | last = Ambardar | first = Ashok | edition = 2nd | title = Analog and Digital Signal Processing | publisher = Brooks| year = 1999 | pages = [https://archive.org/details/analogdigitalsig00amba/page/1 1–2] | isbn = 978-0-534-95409-3 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/analogdigitalsig00amba/page/1 }}</ref> منتقلي ۽ وصولي دوران اينالاگ اشارن ۾ موجود معلومات غير مطلوب [[شور (اشارن جي عملڪاري)|شور]] سبب خراب ٿيندي آهي. عام طور مواصلاتي نظام ۾ شور کي هڪ [[بي ترتيب عمل]] جي ذريعي گهربل اشاري ۾ اضافي يا گهٽتائي جي صورت ۾ ظاهر ڪيو ويندو آهي. اهڙي قسم جي شور کي [[واڌو شور]] چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ مختلف وقتن تي اهو مثبت يا منفي ٻنهي صورتن ۾ ٿي سگهي ٿو. جيستائين واڌو شور ڪنهن خاص حد کان وڌيڪ نه ٿئي، تيستائين ڊجيٽل اشارن ۾ موجود معلومات محفوظ رهندي آهي. شور جي مقابلي ۾ اها مزاحمت ڊجيٽل اشارن جو اينالاگ اشارن تي هڪ اهم فائدو آهي. بهرحال، جڏهن شور نظام جي پاڻمرادو غلطي درست ڪرڻ جي صلاحيت کان وڌي وڃي ٿو، تڏهن ڊجيٽل نظام اوچتو مڪمل طور ناڪام ٿي وڃي ٿو. ان جي ابتڙ، اينالاگ نظام آهستي آهستي خراب ٿيندو آهي؛ شور وڌڻ سان اشارو بتدريج گهٽ معيار وارو ٿيندو آهي، پر ڪجهه حد تائين استعمال لائق رهندو آهي. ان کان علاوه، [[مسلسل اشارو|مسلسل ڊيٽا]] جي ڊجيٽل منتقلي دوران لازمي طور [[مقداربندي شور]] پيدا ٿيندو آهي. هن شور کي گهٽائي سگهجي ٿو، پر مڪمل طور ختم نٿو ڪري سگهجي، ۽ ان لاءِ چينل جي وڌيڪ پٽي ويڪر جي ضرورت پوندي آهي. === اينالاگ ۽ ڊجيٽل مواصلات === مواصلات کي [[اينالاگ اشارو|اينالاگ]] يا [[ڊجيٽل اشارو|ڊجيٽل]] اشارن جي صورت ۾ رمزبند ڪري سگهجي ٿو، جيڪي وري [[اينالاگ مواصلات|اينالاگ]] يا [[ڊجيٽل مواصلات|ڊجيٽل]] نظامن ذريعي منتقل ڪيا ويندا آهن. اينالاگ اشارا معلومات جي لحاظ کان لڳاتار تبديل ٿيندا رهن ٿا، جڏهن ته ڊجيٽل اشارا معلومات کي الڳ الڳ قدرن (مثال طور، هڪن ۽ صفرن جي مجموعي) جي صورت ۾ رمزبند ڪندا آهن.<ref name=Ambardar>{{cite book | last = Ambardar | first = Ashok | edition = 2nd | title = Analog and Digital Signal Processing | publisher = Brooks| year = 1999 | pages = [https://archive.org/details/analogdigitalsig00amba/page/1 1–2] | isbn = 978-0-534-95409-3 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/analogdigitalsig00amba/page/1 }}</ref> منتقلي ۽ وصولي دوران اينالاگ اشارن ۾ موجود معلومات غير مطلوب [[اشارن جي عملڪاريءَ ۾ شور|شور]] سبب خراب ٿيندي آهي. عام طور تي مواصلاتي نظام ۾ شور کي [[بي ترتيب عمل]] جي ذريعي گهربل اشاري ۾ واڌ يا گهٽتائي جي صورت ۾ ظاهر ڪيو ويندو آهي. اهڙي قسم جي شور کي [[واڌو شور]] چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ مختلف وقتن تي اهو منفي يا مثبت ٻنهي صورتن ۾ ٿي سگهي ٿو. جيستائين واڌو شور ڪنهن مقرر حد کان وڌي نه وڃي، تيستائين ڊجيٽل اشارن ۾ موجود معلومات محفوظ رهندي آهي. شور جي مقابلي ۾ انهن جي مزاحمت، اينالاگ اشارن جي ڀيٽ ۾ ڊجيٽل اشارن جو هڪ اهم فائدو آهي. بهرحال، جڏهن شور نظام جي پاڻمرادو غلطي درست ڪرڻ جي صلاحيت کان وڌي وڃي ٿو، تڏهن ڊجيٽل نظام [[ڪلف اثر|اوچتي مڪمل ناڪامي]] جو شڪار ٿي ويندو آهي. ان جي ابتڙ، اينالاگ نظام آهستي آهستي خراب ٿيندو آهي؛ شور وڌڻ سان اشارو بتدريج گهٽ معيار وارو ٿيندو آهي، پر ڪجهه حد تائين استعمال لائق رهندو آهي. ان کان علاوه، [[مسلسل اشارو|مسلسل ڊيٽا]] جي ڊجيٽل منتقلي دوران لازمي طور [[مقداربندي شور]] پيدا ٿيندو آهي. هن شور کي گهٽائي سگهجي ٿو، پر مڪمل طور ختم نٿو ڪري سگهجي، ۽ ان لاءِ چينل جي وڌيڪ پٽي ويڪر جي ضرورت پوندي آهي. === مواصلاتي چينل === {{main|مواصلاتي چينل}} ''چينل'' جي اصطلاح جا ٻه مختلف مطلب آهن. پهرئين معنيٰ موجب، چينل اهو طبعياتي ذريعو آهي جيڪو موڪليندڙ ۽ وصول ڪندڙ جي وچ ۾ اشارو کڻي وڃي ٿو. ان جا مثال آهن: آواز جي مواصلات لاءِ [[فضا]]، ڪجهه قسمن جي [[نوري مواصلات]] لاءِ شيشي جا [[نوري فائبر]]، وولٽيج ۽ برقي رو جي ذريعي مواصلات لاءِ [[هم محور ڪيبل]]، ۽ [[خالي جاءِ ذريعي نوري مواصلات|آزاد خلا]]، جتي [[نظر ايندڙ روشني]]، [[تحتِ سرخ]] شعاعون، [[بالابنفشي روشني]] ۽ [[ريڊيو لهر]]ن ذريعي مواصلات ٿيندي آهي. هم محور ڪيبلن جي قسمن کي RG يا ''ريڊيو گائيڊ'' جي درجي بندي موجب سڃاتو ويندو آهي، جيڪا اصطلاح [[ٻي عالمي جنگ]] دوران وجود ۾ آئي. مختلف RG درجابنديون مخصوص اشارن جي منتقلي وارين استعمالن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿينديون آهن.<ref>{{Cite news|url=http://www.conwire.com/coax-cable-rg-cable-blog|title=Coax Cable FAQ Series: What is RG Cable? – Conwire|date=12 January 2016|work=Conwire|access-date=7 August 2017|language=en-US|archive-date=8 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808000629/http://www.conwire.com/coax-cable-rg-cable-blog|url-status=live}}</ref> هن آخري قسم کي ''آزاد خلا چينل'' چيو ويندو آهي. ريڊيو لهرن جي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ تائين منتقلي جو ٻنهي هنڌن جي وچ ۾ فضا جي موجودگي يا غير موجودگي سان ڪو واسطو ناهي. ريڊيو لهرون مڪمل [[خلا]] مان به اوتري ئي آساني سان گذرن ٿيون، جيتري هوا، ڪوهيڙي، ڪڪرن يا ڪنهن ٻئي گئس مان. مواصلات ۾ ''چينل'' جو ٻيو مطلب [[مواصلاتي چينل]] جي اصطلاح ۾ ملي ٿو، جنهن مان مراد منتقلي واري ذريعي جي اهڙي ورهاست آهي، جنهن سان هڪ ئي وقت ڪيترن ئي معلوماتي وهڪرن کي موڪلڻ ممڪن ٿئي. مثال طور، هڪ ريڊيو اسٽيشن 94.5&nbsp;[[ميگاهرٽز|MHz]] جي ويجهو فريڪوئنسي تي آزاد خلا ۾ ريڊيو لهرون نشر ڪري سگهي ٿي، جڏهن ته ٻي ريڊيو اسٽيشن ساڳئي وقت 96.1&nbsp;MHz جي ويجهو فريڪوئنسي تي نشريات ڪري سگهي ٿي. هر ريڊيو اسٽيشن لڳ ڀڳ 180&nbsp;[[ڪلوهرٽز|kHz]] جي [[اشارن جي عملڪاريءَ ۾ پٽي ويڪر|پٽي ويڪر]] اندر ريڊيو لهرون منتقل ڪندي، جنهن جو مرڪز مخصوص [[حامل لهر|حامل فريڪوئنسي]] هوندو آهي. هن مثال ۾ هر اسٽيشن پنهنجي پاڙيسري اسٽيشن کان 200&nbsp;kHz جي فاصلي تي هوندي آهي، جڏهن ته 200&nbsp;kHz ۽ 180&nbsp;kHz جي وچ وارو 20&nbsp;kHz مواصلاتي نظام جي فني خامين لاءِ رکيل انجنيئرنگ مارجن هوندو آهي. مٿين مثال ۾ ''آزاد خلا چينل'' کي فريڪوئنسي جي بنياد تي مختلف مواصلاتي چينلن ۾ ورهايو ويو آهي، ۽ هر چينل کي ريڊيو لهرن جي نشريات لاءِ الڳ فريڪوئنسي پٽي ويڪر ڏني وئي آهي. ذريعي کي فريڪوئنسي جي بنياد تي چينلن ۾ ورهائڻ واري هن نظام کي [[فريڪوئنسي ڊويزن ملٽي پليڪسنگ]] چيو ويندو آهي. ساڳئي تصور لاءِ ٻيو اصطلاح [[موج ڊگھائي ڊويزن ملٽي پليڪسنگ]] آهي، جيڪو گهڻو ڪري نوري مواصلات ۾ استعمال ٿيندو آهي، جتي ڪيترائي موڪليندڙ هڪ ئي طبعياتي ذريعي کي گڏيل طور استعمال ڪندا آهن. مواصلاتي ذريعي کي چينلن ۾ ورهائڻ جو هڪ ٻيو طريقو اهو آهي ته هر موڪليندڙ کي وقت جو هڪ ورجندڙ حصو (''وقت جي سلاٽ''، مثال طور هر سيڪنڊ مان 20 [[ملي سيڪنڊ]]) ڏنو وڃي، ۽ هر موڪليندڙ کي رڳو پنهنجي مقرر وقت واري حصي اندر پيغام موڪلڻ جي اجازت هجي. ذريعي کي وقت جي بنياد تي مواصلاتي چينلن ۾ ورهائڻ واري هن طريقي کي [[وقت ڊويزن ملٽي پليڪسنگ]] (TDM) چيو ويندو آهي، جيڪو [[نوري فائبر]] مواصلات ۾ استعمال ٿيندو آهي. ڪجهه ريڊيو مواصلاتي نظام، اڳ ۾ مختص ڪيل FDM چينل جي اندر TDM پڻ استعمال ڪندا آهن. تنهن ڪري اهڙا نظام TDM ۽ FDM ٻنهي جو گڏيل (هائبرڊ) استعمال ڪندا آهن. === ماڊيوليشن === {{main|ماڊيوليشن}} معلومات منتقل ڪرڻ لاءِ اشارو (سگنل) کي هڪ مخصوص شڪل ڏيڻ جي عمل کي ''ماڊيوليشن'' چيو ويندو آهي. ماڊيوليشن ذريعي ڊجيٽل پيغام کي اينالاگ موجي شڪل (waveform) ۾ پيش ڪري سگهجي ٿو. هن عمل کي عام طور [[ڪيئنگ (مواصلات)|''ڪيئنگ'']] چيو ويندو آهي، جيڪا اصطلاح مواصلات ۾ [[مورس ڪوڊ]] جي پراڻي استعمال مان نڪتل آهي. ڪيئنگ جون ڪيتريون ئي ٽيڪنيڪون موجود آهن، جن ۾ [[مرحلي جي تبديليءَ واري ڪيئنگ]]، [[فريڪوئنسي جي تبديليءَ واري ڪيئنگ]] ۽ [[ايمپليٽيوڊ جي تبديليءَ واري ڪيئنگ]] شامل آهن. مثال طور، [[بلوٽوٿ]] نظام مختلف اوزارن جي وچ ۾ معلومات جي ڏي وٺ لاءِ مرحلي جي تبديليءَ واري ڪيئنگ استعمال ڪندو آهي.<ref>Haykin, pp. 344–403.</ref><ref>[http://www.bluetooth.org/foundry/adopters/document/Core_v2.0_EDR/en/1/Core_v2.0_EDR.zip Bluetooth Specification Version 2.0 + EDR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140814042933/https://www.bluetooth.org/foundry/adopters/document/Core_v2.0_EDR/en/1/Core_v2.0_EDR.zip |date=14 August 2014 }} (p. 27), Bluetooth, 2004.</ref> ان کان علاوه، مرحلي جي تبديليءَ واري ڪيئنگ ۽ ايمپليٽيوڊ جي تبديليءَ واري ڪيئنگ جي گڏيل استعمال کي [[چوڪنڊي ايمپليٽيوڊ ماڊيوليشن]] (QAM) چيو ويندو آهي، جيڪو وڌيڪ گنجائش وارن ڊجيٽل ريڊيو مواصلاتي نظامن ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. ماڊيوليشن کي گهٽ فريڪوئنسي وارن اينالاگ اشارن جي معلومات کي وڌيڪ فريڪوئنسي تي منتقل ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. اهو ان ڪري فائديمند آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ گهٽ فريڪوئنسي وارا اينالاگ اشارا آزاد خلا ذريعي مؤثر نموني منتقل نٿا ٿي سگهن. تنهن ڪري، اهڙي اينالاگ اشاري جي معلومات کي منتقلي کان اڳ هڪ وڌيڪ فريڪوئنسي واري اشاري، جنهن کي [[حامل لهر]] چيو ويندو آهي، تي سوار ڪيو ويندو آهي. ان مقصد لاءِ ماڊيوليشن جون مختلف اسڪيمون موجود آهن، جن مان ٻه بنيادي اسڪيمون [[ايمپليٽيوڊ ماڊيوليشن]] (AM) ۽ [[فريڪوئنسي ماڊيوليشن]] (FM) آهن. هن عمل جو هڪ مثال اهو آهي ته ڊسڪ جاڪي جو آواز فريڪوئنسي ماڊيوليشن ذريعي 96&nbsp;MHz واري حامل لهر تي منتقل ڪيو وڃي، جنهن کي پوءِ ريڊيو تي 96&nbsp;FM چينل طور وصول ڪيو ويندو آهي.<ref>Haykin, pp. 88–126.</ref> ان کان علاوه، ماڊيوليشن جو هڪ ٻيو فائدو اهو به آهي ته ان سان [[فريڪوئنسي ڊويزن ملٽي پليڪسنگ]] (FDM) استعمال ڪري سگهجي ٿي. === مواصلاتي نيٽ ورڪ === {{main|ٽيلي ڪميونيڪيشن نيٽورڪ}} مواصلاتي نيٽ ورڪ موڪليندڙن، وصول ڪندڙن ۽ [[مواصلاتي چينل]]ن جو اهڙو مجموعو هوندو آهي، جيڪو هڪ ٻئي ڏانهن پيغام منتقل ڪندو آهي. ڪجهه ڊجيٽل مواصلاتي نيٽ ورڪن ۾ هڪ يا وڌيڪ [[رائوٽر (ڪمپيوٽنگ)|رائوٽر]] هوندا آهن، جيڪي گڏجي معلومات کي صحيح استعمال ڪندڙ تائين پهچائيندا آهن. اينالاگ مواصلاتي نيٽ ورڪ هڪ يا وڌيڪ [[ٽيليفون سوئچ]]ن تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي ٻن يا وڌيڪ استعمال ڪندڙن جي وچ ۾ رابطي جوڙي ڇڏيندا آهن. ٻنهي قسمن جي نيٽ ورڪن ۾، جڏهن اشارو ڊگهي فاصلي تي منتقل ڪيو وڃي ٿو، تڏهن ان کي مضبوط ڪرڻ يا ٻيهر تخليق ڪرڻ لاءِ [[ريپيٽر]]ن جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. اهو [[سگنل جي ڪمزوري]] جي اثر کي گهٽائڻ لاءِ ڪيو ويندو آهي، جيڪو اشارو کي شور کان الڳ سڃاڻڻ ڏکيو بڻائي سگهي ٿو.<ref name="glossary">{{cite web|url=http://www.atis.org/tg2k/|title=ATIS Telecom Glossary 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20080302071329/http://www.atis.org/tg2k/ |archive-date=2 March 2008|website=ATIS Committee T1A1 Performance and Signal Processing (approved by the American National Standards Institute)|date=28 February 2001}}</ref> اينالاگ نظامن جي ڀيٽ ۾ ڊجيٽل نظامن جو هڪ ٻيو فائدو اهو آهي ته انهن جي پيداوار (آئوٽ پُٽ) کي ياداشت ۾ محفوظ ڪرڻ وڌيڪ آسان هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻه وولٽيج حالتون (وڏي ۽ ننڍي) لاڳيتي قدرن جي وسيع حد جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ آساني سان محفوظ ڪري سگهجن ٿيون. == سماجي اثر == جديد سماج ۾ مواصلات جو سماجي، ثقافتي ۽ اقتصادي لحاظ کان تمام وڏو اثر آهي. 2008ع ۾ اندازو لڳايو ويو ته [[ٽيليڪميونيڪيشن صنعت]] جي آمدني 4.7 ٽريلين آمريڪي ڊالر هئي، جيڪا [[عالمي مجموعي پيداوار]] (سرڪاري مٽاسٽا جي شرح موجب) جي لڳ ڀڳ ٽن سيڪڙو کان ٿورو گهٽ هئي.<ref name="plunkettresearch01" /> هيٺين حصن ۾ سماج تي مواصلات جي اثرن جو جائزو پيش ڪيو ويو آهي. === خرد اقتصاديات === خرد اقتصادي سطح تي ڪمپنين مواصلات کي عالمي ڪاروباري سلطنتون قائم ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو آهي. اهو [[Amazon.com]] جهڙن آن لائين پرچون واپارين جي صورت ۾ واضح نظر اچي ٿو، پر تعليمي ماهر ايڊورڊ لينرٽ موجب روايتي پرچون ڪمپني [[Walmart]] به پنهنجي مقابلي ڪندڙن جي ڀيٽ ۾ بهتر مواصلاتي ڍانچي مان فائدو حاصل ڪيو.<ref>{{cite journal | last = Lenert | first = Edward |date=December 1998 | title = A Communication Theory Perspective on Telecommunications Policy | journal = Journal of Communication| volume = 48 | issue = 4 | pages = 3–23 |doi=10.1111/j.1460-2466.1998.tb02767.x}}</ref> دنيا جي ڪيترن ئي شهرن ۾ گهر مالڪ پنهنجي ٽيليفون ذريعي پيزا پهچائڻ کان وٺي بجليءَ جي مسترين تائين مختلف گهريلو خدمتون گهرائيندا آهن. نسبتاً غريب برادرين به مواصلات مان فائدو حاصل ڪيو آهي. [[بنگلاديش]] جي [[نرسنگدي ضلعو|نرسنگدي ضلعي]] ۾ الڳ ٿيل ڳوٺاڻا سڌو سنئون موبائل فون ذريعي هول سيل واپارين سان رابطو ڪري پنهنجي شين جي بهتر قيمت طئي ڪندا آهن. [[آئيوري ڪوسٽ]] ۾ ڪافي پوکيندڙ موبائل فون ذريعي ڪافي جي اگهن ۾ ڪلاڪ وار تبديليون ڏسي مناسب وقت تي پنهنجو مال وڪڻندا آهن.<ref>{{cite thesis | author = Mireille Samaan | title = The Effect of Income Inequality on Mobile Phone Penetration | publisher = Boston University |type = Honors thesis | date = April 2003 | url = http://dissertations.bc.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1016&context=ashonors | format = PDF | access-date =8 June 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070214102055/http://dissertations.bc.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1016&context=ashonors |archive-date = 14 February 2007}}</ref> === ڪل اقتصاديات === ڪل اقتصادي سطح تي [[لارس هينڊرڪ رولر]] ۽ [[ليونارڊ واورمين]] بهتر مواصلاتي ڍانچي ۽ اقتصادي واڌ ويجهه جي وچ ۾ سببي تعلق جو امڪان پيش ڪيو.<ref>{{cite journal | doi = 10.1257/aer.91.4.909 | last = Röller | first = Lars-Hendrik |author2=Leonard Waverman | title = Telecommunications Infrastructure and Economic Development: A Simultaneous Approach | journal = American Economic Review | issn = 0002-8282 | year = 2001 | volume = 91 | issue = 4 | pages = 909–23| citeseerx = 10.1.1.202.9393 }}</ref><ref>{{cite web |author1=Christine Zhen-Wei Qiang and Carlo M. Rossotto with Kaoru Kimura |title=Economic Impacts of Broadband |url=http://siteresources.worldbank.org/EXTIC4D/Resources/IC4D_Broadband_35_50.pdf |website=siteresources.worldbank.org |access-date=31 March 2016 |archive-date=12 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200812035517/http://message.worldbank.org/isp_error_page.htm |url-status=live }}</ref> جيتوڻيڪ هن لاڳاپي جي موجودگي عام طور قبول ڪئي وڃي ٿي، ڪجهه ماهرن جو خيال آهي ته ان کي سڌو سنئون سببي تعلق سمجهڻ درست ناهي.<ref>{{cite journal | last = Riaz | first = Ali | title = The role of telecommunications in economic growth: proposal for an alternative framework of analysis | journal = Media, Culture & Society | year = 1997 | volume = 19 | issue = 4 | pages = 557–83 | doi = 10.1177/016344397019004004| s2cid = 154398428 }}</ref> بهتر مواصلاتي ڍانچي جي اقتصادي فائدن سبب دنيا جي مختلف ملڪن ۾ مواصلاتي خدمتن تائين غير مساوي رسائي بابت وڌندڙ ڳڻتي موجود آهي، جنهن کي [[ڊيجيٽل فرق]] چيو وڃي ٿو. [[بين الاقوامي مواصلاتي اتحاد]] (ITU) جي 2003ع واري سروي موجب، دنيا جي لڳ ڀڳ ٽئين حصي ملڪن ۾ هر ويهن ماڻهن تي هڪ کان گهٽ موبائل سبسڪرپشن ۽ هر ويهن ماڻهن تي هڪ کان گهٽ لينڊ لائن سبسڪرپشن موجود هئي. انٽرنيٽ جي حوالي سان به تقريباً اڌ ملڪن ۾ هر ويهن ماڻهن مان هڪ کان گهٽ ماڻهو انٽرنيٽ تائين رسائي رکندا هئا. ITU انهن انگن اکرن ۽ تعليمي معلومات جي بنياد تي هڪ اهڙو اشاري نظام تيار ڪيو، جيڪو شهرين جي معلوماتي ۽ مواصلاتي ٽيڪنالاجين تائين رسائي ۽ انهن جي استعمال جي مجموعي صلاحيت کي ماپي ٿو.<ref>{{cite web|title=Digital Access Index (DAI)|url=http://www.itu.int/ITU-D/ict/dai/|publisher=itu.int|access-date=6 March 2008|archive-date=2 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190102061041/http://www.itu.int/ITU-D/ict/dai/|url-status=live}}</ref> هن اشاري موجب [[سوئيڊن]]، [[ڊينمارڪ]] ۽ [[آئس لينڊ]] سڀ کان مٿانهين درجي تي رهيا، جڏهن ته آفريقي ملڪ [[نائيجر]]، [[برڪينا فاسو]] ۽ [[مالي]] سڀ کان هيٺين درجي تي رهيا.<ref>{{Cite web |title=World Telecommunication Development Report 2003: Access Indicators for the Information Society: Executive Summary |url=https://www.itu.int/ITU-D/ict/publications/wtdr_03/material/WTDR2003Sum_e.pdf |website=International Telecommunication Union (ITU) |page=22 |date=December 2003 |access-date=6 June 2023 |archive-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606100635/https://www.itu.int/ITU-D/ict/publications/wtdr_03/material/WTDR2003Sum_e.pdf |url-status=live }}</ref> === سماجي اثر === مواصلات سماجي لاڳاپن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. بهرحال، شروعاتي دور ۾ ٽيليفون جهڙن اوزارن جي اشتهارن ۾ انهن جي سماجي پهلوئن بدران عملي فائدن تي زور ڏنو ويندو هو، جهڙوڪ ڪاروباري رابطا ڪرڻ يا گهر جون خدمتون گهرائڻ. 1920ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙي ۽ 1930ع واري ڏهاڪي تائين پهچندي ٽيليفون جي سماجي اهميت اشتهارن جو نمايان موضوع بڻجي وئي. نون اشتهارن ۾ صارفين جي احساسن کي مخاطب بڻايو ويو ۽ سماجي گفتگو، خاندان ۽ دوستن سان رابطي ۾ رهڻ جي اهميت تي زور ڏنو ويو.<ref name="fischer">{{cite journal|last=Fischer|first=Claude S.|title=Touch Someone: The Telephone Industry Discovers Sociability|journal=Technology and Culture|volume=29|issue=1|date=January 1988|pages=32–61|doi=10.2307/3105226|jstor=3105226|s2cid=146820965 }}.</ref> ان کان پوءِ سماجي لاڳاپن ۾ مواصلات جو ڪردار وڌيڪ اهم ٿيندو ويو. تازن سالن ۾{{Since when|date=May 2023}} [[سماجي رابطن جي ويب سائيٽ]]ن جي مقبوليت ۾ نمايان اضافو ٿيو آهي. اهي ويب سائيٽون استعمال ڪندڙن کي هڪ ٻئي سان رابطو ڪرڻ، تصويرون، تقريبون ۽ ذاتي پروفائيل شيئر ڪرڻ جي سهولت ڏين ٿيون. پروفائيل ۾ عمر، دلچسپيون، جنسي رجحان ۽ ازدواجي حيثيت جهڙي معلومات شامل ٿي سگهي ٿي. اهڙيءَ ريت اهي ويب سائيٽون سماجي گڏجاڻين جي انتظام کان وٺي [[محبت بازي]] تائين مختلف سماجي سرگرمين ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون.<ref>{{cite news|title=How do you know your love is real? Check Facebook|publisher=CNN|url=http://www.cnn.com/2008/LIVING/personal/04/04/facebook.love/index.html|date=4 April 2008|access-date=8 February 2009|archive-date=6 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171106160435/http://www.cnn.com/2008/LIVING/personal/04/04/facebook.love/index.html|url-status=live}}</ref> سماجي رابطن جي ويب سائيٽن کان اڳ به [[مختصر پيغام سروس]] (SMS) ۽ ٽيليفون جهڙين ٽيڪنالاجين سماجي رابطن تي وڏو اثر ڇڏيو هو. 2000ع ۾ مارڪيٽ ريسرچ اداري [[Ipsos MORI]] ٻڌايو ته برطانيا ۾ 15 کان 24 سالن جي عمر وارن SMS استعمال ڪندڙن مان 81 سيڪڙو ماڻهن سماجي ملاقاتن جي ترتيب لاءِ، جڏهن ته 42 سيڪڙو ماڻهن محبت ڀريا پيغام موڪلڻ لاءِ هن سهولت کي استعمال ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://www.ipsos-mori.com/researchpublications/researcharchive/1575/I-Just-Text-To-Say-I-Love-You.aspx|title=I Just Text To Say I Love You|archive-url=https://web.archive.org/web/20161227091824/https://www.ipsos-mori.com/researchpublications/researcharchive/1575/I-Just-Text-To-Say-I-Love-You.aspx|archive-date=27 December 2016|website=Ipsos MORI|date=September 2005}}</ref> === وندر، خبرون ۽ اشتهارسازي === {| class="wikitable" style="float:right; margin-left: 5px;" |+2006ع ۾ آمريڪين جي خبرن جي ذريعن بابت ترجيح.<ref>{{cite web|title=Online News: For many home broadband users, the internet is a primary news source|publisher=Pew Internet Project|url=http://www.ccgrouppr.com/PIP_News.and.Broadband.pdf|date=22 March 2006|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131021122359/http://www.ccgrouppr.com/PIP_News.and.Broadband.pdf|archive-date=21 October 2013}}</ref> |- ! ذريعو !! شرح |- | مقامي ٽيليويزن || 59% |- | قومي ٽيليويزن || 47% |- | ريڊيو || 44% |- | مقامي اخبار || 38% |- | انٽرنيٽ || 23% |- | قومي اخبار || 12% |- | colspan="2"|<small>سروي ۾ هڪ کان وڌيڪ جواب ڏيڻ جي اجازت هئي.</small> |} ثقافتي لحاظ کان مواصلات عوام جي موسيقي ۽ فلمن تائين رسائي ۾ نمايان واڌ آندي آهي. ٽيليويزن ذريعي ماڻهو بغير وڊيو اسٽور يا سينيما وڃڻ جي پنهنجي گهر ۾ اهي فلمون ڏسي سگهن ٿا، جيڪي اڳ نه ڏٺيون هجن.<ref>{{Cite journal |last= |first= |date=2016-03-22 |title=8.2 The History of Movies |url=https://textbooks.whatcom.edu/mediaandculture/chapter/8-2-the-history-of-movies/ |journal=Intro to mass media |language=en}}</ref> ساڳيءَ طرح ريڊيو ۽ انٽرنيٽ ذريعي ماڻهو بغير موسيقي جي دڪان تي وڃڻ جي نئين موسيقي ٻڌي سگهن ٿا.<ref>{{Cite web |title=How the music industry works 2: From recording technology to radio broadcast royalties |url=https://school.disco.ac/article/how-the-music-industry-works-2-recording-technology-to-radio |access-date=2026-06-14 |website=school.disco.ac |language=en-US}}</ref> مواصلات ماڻهن جي خبرون حاصل ڪرڻ جي طريقي کي پڻ تبديل ڪري ڇڏيو آهي. آمريڪا ۾ غير منافع بخش ''پيو انٽرنيٽ اينڊ آمريڪن لائيف پراجيڪٽ'' پاران 2006ع ۾ ٽن هزار کان وڌيڪ ماڻهن تي ڪيل هڪ سروي (ساڄي پاسي واري جدول) موجب، اڪثر ماڻهن اخبارن جي ڀيٽ ۾ ٽيليويزن يا ريڊيو کي خبرن جو بنيادي ذريعو قرار ڏنو. اشتهارسازي جي شعبي تي پڻ مواصلات جو وڏو اثر پيو آهي. [[ٽي ايم ايس ميڊيا انٽيليجنس]] موجب، 2007ع ۾ آمريڪا جي اشتهاري خرچن مان 58 سيڪڙو اهڙن ميڊيا تي خرچ ٿيو، جيڪي مواصلاتي ٽيڪنالاجين تي ڀاڙين ٿا.<ref>{{cite magazine|title=100 Leading National Advertisers|magazine=Advertising Age|url=http://adage.com/images/random/datacenter/2008/spendtrends08.pdf|date=23 June 2008|access-date=21 June 2009|archive-date=27 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110727231038/http://adage.com/images/random/datacenter/2008/spendtrends08.pdf|url-status=live}}</ref> {| class="wikitable" |+2007ع ۾ آمريڪا ۾ اشتهارن تي خرچ{{Citation needed|date=January 2025}} |- ! ذريعو !! شرح !! خرچ |- | انٽرنيٽ || 7.6% || $11.31&nbsp;بلين |- | ريڊيو || 7.2% || $10.69&nbsp;بلين |- | ڪيبل ٽيليويزن || 12.1% || $18.02&nbsp;بلين |- | سنڊيڪيٽيڊ ٽيليويزن || 2.8% || $4.17&nbsp;بلين |- | مقامي ٽيليويزن || 11.3% || $16.82&nbsp;بلين |- | نيٽ ورڪ ٽيليويزن || 17.1% || $25.42&nbsp;بلين |- | اخبار || 18.9% || $28.22&nbsp;بلين |- | رسالا || 20.4% || $30.33&nbsp;بلين |- | ٻاهريون اشتهارسازي || 2.7% || $4.02&nbsp;بلين |- | ڪل || 100% || $149&nbsp;بلين |} == ضابطو == {{See also|ٽيليڪميونيڪيشن ضابطه ادارن جي فهرست}} ڪيترن ئي ملڪن اهڙا قانون نافذ ڪيا آهن، جيڪي [[بين الاقوامي ٽيليڪميونيڪيشن يونين]] (ITU) پاران مقرر ڪيل بين الاقوامي ٽيليڪميونيڪيشن ضابطن سان مطابقت رکن ٿا. هي ادارو "معلوماتي ۽ مواصلاتي ٽيڪنالاجي جي معاملن بابت گڏيل قومن جو اڳواڻ ادارو" آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.itu.int/net/about/index.aspx|title=International Telecommunication Union : About ITU|archive-url=https://web.archive.org/web/20090715225630/http://www.itu.int/net/about/index.aspx |archive-date=15 July 2009|website=ITU|access-date=21 July 2009}} ([https://www.itu.int/osg/csd/wtpf/wtpf2009/documents/ITU_ITRs_88.pdf PDF]) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110607104643/https://www.itu.int/osg/csd/wtpf/wtpf2009/documents/ITU_ITRs_88.pdf |date=7 June 2011 }} of regulation)</ref> 1947ع ۾ ائٽلانٽڪ سٽي ڪانفرنس دوران ITU فيصلو ڪيو ته نئين بين الاقوامي فريڪوئنسي فهرست ۾ درج ۽ ريڊيو ضابطن مطابق استعمال ٿيندڙ سڀني فريڪوئنسيز کي بين الاقوامي تحفظ ڏنو وڃي. ITU جي ''ريڊيو ضابطن''، جيڪي ائٽلانٽڪ سٽي ۾ منظور ٿيا، موجب اهي سڀ فريڪوئنسيز جيڪي ''بين الاقوامي فريڪوئنسي رجسٽريشن بورڊ'' ۾ داخل ڪيون وڃن، بورڊ طرفان جاچيون وڃن ۽ ''بين الاقوامي فريڪوئنسي فهرست'' ۾ درج ٿين، انهن کي نقصانڪار مداخلت کان بين الاقوامي تحفظ حاصل هوندو.<ref>{{cite journal|doi=10.1017/S0002930000170046|jstor=2194872|title=Jamming and the Protection of Frequency Assignments|year=1955|last1=Codding|first1=George A.|journal=American Journal of International Law|volume=49|issue=3|pages=384–388}}.</ref> عالمي سطح تي ٽيليڪميونيڪيشن ۽ نشريات جي انتظام بابت سياسي بحث ۽ قانون سازي ٿيندي رهي آهي. [[نشريات جي تاريخ]] ۾ روايتي مواصلات، جهڙوڪ ڇپائي، ۽ ريڊيو نشريات جهڙي ٽيليڪميونيڪيشن جي وچ ۾ توازن بابت ڪجهه بحثن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Wood" /> [[ٻي عالمي جنگ]] جي شروعات سان بين الاقوامي نشرياتي پروپيگنڊا ۾ پهريون وڏو اضافو ٿيو.<ref name="Wood">{{cite book|last=Wood|first=James|title=History of international broadcasting|year=1992|page=2|publisher=P. Peregrinus Limited |isbn=9780863413025}}</ref> ملڪن، انهن جي حڪومتن، باغين، دهشتگردن ۽ مليشيا گروهن سڀني پنهنجي پروپيگنڊا کي هٿي ڏيڻ لاءِ ٽيليڪميونيڪيشن ۽ نشرياتي طريقا استعمال ڪيا آهن.<ref name="Wood" /><ref name="Garfield">{{Cite journal |journal=Middle East Quarterly |last=Garfield |first=Andrew |title=The U.S. Counter-propaganda Failure in Iraq |date=Fall 2007 |volume=14 |number=4 |pages=23–32 |url=https://www.meforum.org/1753/the-us-counter-propaganda-failure-in-iraq |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090302021425/http://www.meforum.org/1753/the-us-counter-propaganda-failure-in-iraq |archive-date=2 March 2009 |via=Middle East Forum}}</ref> سياسي تحريڪن ۽ نوآبادڪاري لاءِ حب الوطني واري پروپيگنڊا 1930ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري شروع ٿي. 1936ع ۾ [[بي بي سي]] عرب دنيا لاءِ پروپيگنڊا نشريات شروع ڪئي، جنهن جو هڪ مقصد اٽلي جي اهڙين نشريات جو مقابلو ڪرڻ هو، ڇاڪاڻ⁠تہ اٽلي جا به اتر آفريڪا ۾ نوآبادياتي مفاد هئا.<ref name="Wood" /> ٽيليڪميونيڪيشن بابت جديد سياسي بحثن ۾ [[انٽرنيٽ رسائي|براڊبينڊ انٽرنيٽ سروس]] کي ٽيليڪميونيڪيشن سروس طور ٻيهر درجابند ڪرڻ، جنهن کي [[نيٽ غير جانبداري]] پڻ چيو وڃي ٿو،<ref name="NYT-20141110-EW">{{cite news |last=Wyatt |first=Edward |title=Obama Asks F.C.C. to Adopt Tough Net Neutrality Rules |url=https://www.nytimes.com/2014/11/11/technology/obama-net-neutrality-fcc.html |date=10 November 2014 |work=[[New York Times]] |access-date=15 November 2014 |archive-date=27 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190427132858/https://www.nytimes.com/2014/11/11/technology/obama-net-neutrality-fcc.html |url-status=live }}</ref><ref name="NYT-20141114">{{cite news |title=Why the F.C.C. Should Heed President Obama on Internet Regulation |url=https://www.nytimes.com/2014/11/15/opinion/why-the-fcc-should-heed-president-obama-on-internet-regulations.html |date=14 November 2014 |work=[[New York Times]] |access-date=15 November 2014 |archive-date=9 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180709134910/https://www.nytimes.com/2014/11/15/opinion/why-the-fcc-should-heed-president-obama-on-internet-regulations.html |url-status=live }}</ref> [[موبائل فون اسپيم]] جي ضابطي،<ref>{{cite web |last1=McGill |first1=Margaret Harding |title=FCC takes long-delayed step against spam text surge |url=https://www.axios.com/2022/09/26/fcc-spam-texts-proposal-approved |website=Axios |access-date=8 February 2023 |language=en |date=26 September 2022 |archive-date=8 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230208150751/https://www.axios.com/2022/09/26/fcc-spam-texts-proposal-approved |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last1=Hall |first1=Madison |title=Robocallers are preying on the elderly with fake Medicare calls. It's a no-brainer to stop it, but nobody has. |url=https://www.businessinsider.com/robocalls-medicare-fraud-how-to-stop-2023-2 |website=Business Insider |access-date=8 February 2023 |archive-date=7 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230207232314/https://www.businessinsider.com/robocalls-medicare-fraud-how-to-stop-2023-2 |url-status=live }}</ref> ۽ سستي براڊبينڊ رسائي کي وڌائڻ جهڙا موضوع شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Affordable Broadband: FCC Could Improve Performance Goals and Measures, Consumer Outreach, and Fraud Risk Management |url=https://www.gao.gov/products/gao-23-105399 |website=www.gao.gov |date=February 2023 |access-date=8 February 2023 |language=en |archive-date=8 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230208150801/https://www.gao.gov/products/gao-23-105399 |url-status=live }}</ref> == جديد ميڊيا == === عالمي اوزارن جو وڪرو === [[گارٽنر]]<ref>{{Cite news|last=Arthur|first=Charles|date=4 March 2009|title=Why falling PC sales means Windows 7 is on the way|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/technology/blog/2009/mar/04/computing-windows-sales|access-date=6 June 2023|issn=0261-3077|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170519070556/https://www.theguardian.com/technology/blog/2009/mar/04/computing-windows-sales |archive-date=19 May 2017}}</ref><ref>{{Cite web|title=Mobile Phone Sales To Exceed One Billion in 2009|url=http://www.palminfocenter.com/view_story.asp?ID=7978|date=21 July 2005|access-date=6 June 2023|website=Palm Infocenter|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180308042243/http://www.palminfocenter.com/view_story.asp?ID=7978 |archive-date=8 March 2018}}</ref> ۽ [[آرس ٽيڪنيڪا]]<ref>{{Cite web|last=Reimer|first=Jeremy|date=15 December 2005|title=Total share: 30 years of personal computer market share figures|url=https://arstechnica.com/features/2005/12/total-share/|access-date=6 June 2023|website=Ars Technica|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150512015006/http://www.360doc.com/content/12/0124/10/28217_181627497.shtml |archive-date=12 May 2015}}</ref> پاران گڏ ڪيل انگن اکرن موجب، دنيا ۾ صارفين جي اهم ٽيليڪميونيڪيشن اوزارن جو وڪرو، ملين يونٽن ۾، هيٺين ريت هو: {| class="wikitable" |- ! اوزار / سال !! 1975 !! 1980 !! 1985 !! 1990 !! 1994 !! 1996 !! 1998 !! 2000 !! 2002 !! 2004 !! 2006 !! 2008 |- | ڪمپيوٽر || 0 || 1 || 8 || 20 || 40 || 75 || 100 || 135 || 130 || 175 || 230 || 280 |- | موبائل فون || N/A || N/A || N/A || N/A || N/A || N/A || 180 || 400 || 420 || 660 || 830 || 1000 |} === ٽيليفون === [[File:Fibreoptic.jpg|thumb|upright|[[نوري فائبر]] ڊگهي فاصلي واري مواصلات لاءِ سستي پٽي ويڪر مهيا ڪري ٿو.]] ٽيليفون نيٽ ورڪ ۾ سڏ ڪندڙ کي مختلف [[ٽيليفون ايڪسچينج]]ن ۾ موجود سوئچن ذريعي ان شخص سان ڳنڍيو ويندو آهي، جنهن سان هو ڳالهائڻ چاهي ٿو.<ref>{{Cite web |title=What is the purpose of a telephone exchange? |url=https://www.newrocktech.com/news/info_itemid_4311.html |access-date=2026-06-14 |website=www.newrocktech.com}}</ref> اهي سوئچ ٻنهي استعمال ڪندڙن جي وچ ۾ برقي رابطو قائم ڪن ٿا، ۽ انهن سوئچن جي ترتيب تڏهن برقي طور طئي ڪئي ويندي آهي، جڏهن سڏ ڪندڙ نمبر [[پلس ڊائلنگ|ڊائل]] ڪري ٿو. رابطو قائم ٿيڻ کان پوءِ، سڏ ڪندڙ جي آواز کي سندس [[هينڊ سيٽ]] ۾ لڳل ننڍڙي [[مائڪروفون]] ذريعي برقي اشاري ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي. پوءِ اهو برقي اشارو نيٽ ورڪ وسيلي ٻئي پاسي موجود استعمال ڪندڙ تائين موڪليو ويندو آهي، جتي ان شخص جي هينڊ سيٽ ۾ موجود ننڍڙي [[لائوڊ اسپيڪر|اسپيڪر]] ذريعي اهو ٻيهر آواز ۾ تبديل ٿيندو آهي. 2015ع گهڻن رهائشي گهرن ۾ [[لينڊ لائن]] ٽيليفون اينالاگ هوندا آهن؛ يعني ڳالهائيندڙ جو آواز سڌو سنئون اشاري جي وولٽيج کي طئي ڪندو آهي.<ref>{{cite book|isbn=978-1305855779|page=433|title=Engineering and Technology | last1=Hacker | first1=Michael | last2=Burghardt | first2=David | last3=Fletcher | first3=Linnea | last4=Gordon | first4=Anthony | last5=Peruzzi | first5=William | date=3 April 2015 | publisher=Cengage Learning }}</ref> جيتوڻيڪ مختصر فاصلي وارا سڏ شروع کان آخر تائين اينالاگ اشارن طور هلايا وڃي سگهن ٿا، پر ٽيليفون خدمتون مهيا ڪندڙ ادارا وڌندڙ حد تائين اشارن کي منتقلي لاءِ ڊجيٽل اشارن ۾ تبديل ڪري رهيا آهن. ان جو فائدو اهو آهي ته ڊجيٽل آواز ڊيٽا انٽرنيٽ جي ڊيٽا سان گڏ سفر ڪري سگهي ٿي ۽ ڊگهي فاصلي واري مواصلات ۾ تقريباً مڪمل طور ٻيهر پيدا ٿي سگهي ٿي، جڏهن ته اينالاگ اشارا لازمي طور شور کان متاثر ٿيندا آهن. موبائل فونن ٽيليفون نيٽ ورڪن تي نمايان اثر ڇڏيو آهي. ڪيترين ئي مارڪيٽن ۾ هاڻي موبائل فون سبسڪرپشنون مقرر لائين سبسڪرپشنن کان وڌيڪ آهن. 2005ع ۾ موبائل فونن جو وڪرو ڪل 816.6&nbsp;ملين هو، جيڪو ايشيا/پئسفڪ (204 ملين)، اولهه يورپ (164 ملين)، CEMEA يعني وچ يورپ، وچ اوڀر ۽ آفريڪا (153.5 ملين)، اتر آمريڪا (148 ملين) ۽ لاطيني آمريڪا (102 ملين) جي مارڪيٽن ۾ لڳ ڀڳ برابر ورهايل هو.<ref>{{Cite press release |url=http://www.gartner.com/press_releases/asset_145891_11.html |title=Gartner Says Top Six Vendors Drive Worldwide Mobile Phone Sales to 21% Growth in 2005 |date=28 February 2006 |publisher=Gartner |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510220444/http://www.gartner.com/press_releases/asset_145891_11.html |archive-date=10 May 2012}}</ref> 1999ع کان پنجن سالن دوران نون سبسڪرپشنن جي لحاظ کان آفريڪا 58.2 سيڪڙو واڌ سان ٻين مارڪيٽن کان اڳتي نڪري ويو.<ref>{{cite journal|doi=10.1109/MSPEC.2006.1628825|title=Africa calling &#91;African wireless connection&#93;|year=2006|last1=Mbarika|first1=V.W.A.|last2=Mbarika|first2=I.|journal=IEEE Spectrum|volume=43|issue=5|pages=56–60|s2cid=30385268}}</ref> وڌندڙ طور تي اهي فون اهڙن نظامن ذريعي هلن ٿا، جن ۾ آواز جو مواد ڊجيٽل طور منتقل ٿيندو آهي، جهڙوڪ [[GSM]] يا [[W-CDMA]]، جڏهن ته ڪيترين ئي مارڪيٽن اينالاگ نظامن، جهڙوڪ [[ترقي يافته موبائل فون نظام|AMPS]]، کي ختم ڪرڻ شروع ڪيو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.amta.org.au/default.asp?Page=142|title=Ten Years of GSM in Australia|archive-url=https://web.archive.org/web/20080720110058/http://www.amta.org.au/default.asp?Page=142 |archive-date=20 July 2008|website=Australia Telecommunications Association|year=2003}}</ref> پردي جي پويان ٽيليفون مواصلات ۾ پڻ ڊرامائي تبديليون آيون آهن. 1988ع ۾ [[TAT-8]] جي ڪم شروع ڪرڻ کان پوءِ 1990ع واري ڏهاڪي ۾ [[نوري فائبر]] تي ٻڌل نظامن جو وڏي پيماني تي استعمال شروع ٿيو. نوري فائبر وسيلي مواصلات جو فائدو اهو آهي ته اهي ڊيٽا گنجائش ۾ تمام وڏي واڌ فراهم ڪن ٿا. TAT-8 پاڻ ان وقت وڇايل آخري ٽامي واري ڪيبل جي ڀيٽ ۾ ڏهه ڀيرا وڌيڪ ٽيليفون ڪالون کڻي سگهندو هو، جڏهن ته اڄ جون نوري فائبر ڪيبلون TAT-8 جي ڀيٽ ۾ 25 ڀيرا وڌيڪ ٽيليفون ڪالون کڻي سگهن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.att.com/history/milestones.html|title=Milestones in AT&T History|archive-url=https://web.archive.org/web/20080906003711/http://www.att.com/history/milestones.html |archive-date=6 September 2008|website=AT&T Knowledge Ventures|year=2006}}</ref> ڊيٽا گنجائش ۾ اها واڌ ڪيترن سببن ڪري ٿي: پهريون، نوري فائبر مقابلي وارين ٽيڪنالاجين جي ڀيٽ ۾ جسماني طور تمام ننڍا هوندا آهن. ٻيو، انهن ۾ [[ڪراس ٽاڪ]] جو مسئلو نه هوندو آهي، جنهن سبب انهن جا سوين فائبر آساني سان هڪ ئي ڪيبل ۾ گڏ ڪري سگهجن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://www.cs.ucl.ac.uk/staff/S.Bhatti/D51-notes/node21.html|title=Optical fibre waveguide|archive-url=https://web.archive.org/web/20060524033058/http://www.cs.ucl.ac.uk/staff/S.Bhatti/D51-notes/node21.html |archive-date=24 May 2006|first=Saleem|last=Bhatti|year=1995}}</ref> آخرڪار، ملٽي پليڪسنگ ۾ بهتري هڪ ئي فائبر جي ڊيٽا گنجائش ۾ انتهائي تيز واڌ آندي آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.cisco.com/univercd/cc/td/doc/product/mels/cm1500/dwdm/dwdm_ovr.pdf| title=Fundamentals of DWDM Technology|archive-url=https://web.archive.org/web/20120809084728/http://www.cisco.com/univercd/cc/td/doc/product/mels/cm1500/dwdm/dwdm_ovr.pdf |archive-date=9 August 2012|website=Cisco Systems|year=2006}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.lightreading.com/document.asp?doc_id=31358 |title=Report: DWDM No Match for Sonet |first=Mary |last=Jander |website=Light Reading |date=15 April 2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120724081909/http://www.lightreading.com/document.asp?doc_id=31358 |archive-date=24 July 2012}}</ref> ڪيترن ئي جديد نوري فائبر نيٽ ورڪن ۾ مواصلات کي مدد ڏيڻ وارو هڪ پروٽوڪول [[ايسنڪرونس ٽرانسفر موڊ]] (ATM) سڏجي ٿو. ATM پروٽوڪول ٻئي پيراگراف ۾ ذڪر ڪيل گڏيل [[ڊيٽا ترسيل]] کي ممڪن بڻائي ٿو. اهو عوامي ٽيليفون نيٽ ورڪن لاءِ مناسب آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو نيٽ ورڪ اندر ڊيٽا لاءِ هڪ رستو قائم ڪري ٿو ۽ ان رستي سان هڪ [[ٽريفڪ معاهدو]] ڳنڍي ٿو. ٽريفڪ معاهدو بنيادي طور صارف ۽ نيٽ ورڪ جي وچ ۾ اهو اتفاق آهي ته نيٽ ورڪ ڊيٽا سان ڪيئن ورتاءُ ڪندو؛ جيڪڏهن نيٽ ورڪ ٽريفڪ معاهدي جون شرطون پوريون نٿو ڪري سگهي، ته اهو رابطو قبول نٿو ڪري. هي ڳالهه اهم آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٽيليفون ڪالون اهڙو معاهدو طئي ڪري سگهن ٿيون، جنهن سان پاڻ لاءِ مستقل بِٽ شرح جي ضمانت حاصل ڪن؛ اهڙي ضمانت سڏ ڪندڙ جي آواز کي حصن ۾ دير ٿيڻ يا مڪمل طور ڪٽجڻ کان بچائي ٿي.<ref>{{cite book | last = Stallings | first = William | edition= 7th intl | title = Data and Computer Communications | url = https://archive.org/details/datacomputercomm00stal_1 | url-access = registration | publisher = Pearson Prentice Hall | year = 2004 | pages = [https://archive.org/details/datacomputercomm00stal_1/page/337 337–66] | isbn = 978-0-13-183311-1 }}</ref> ATM جا مقابلي وارا نظام، جهڙوڪ [[گھڻ-پروٽوڪول ليبل سوئچنگ]] (MPLS)، ساڳيو ڪم ڪن ٿا ۽ اميد ڪئي وڃي ٿي ته مستقبل ۾ ATM جي جاءِ وٺندا.<ref>{{cite web|url=http://www.networkworld.com/columnists/2002/0812edit.html|title=MPLS is the future, but ATM hangs on|archive-url=https://web.archive.org/web/20070706034545/http://www.networkworld.com/columnists/2002/0812edit.html |archive-date=6 July 2007|first=John|last=Dix|website=Network World|year=2002}}</ref><ref>{{cite news|last=Lazar|first=Irwin|title=The WAN Road Ahead: Ethernet or Bust?|url=http://www.telarus.com/industry/the-wan-road-ahead:-ethernet-or-bust.html|access-date=22 February 2011|newspaper=Telecom Industry Updates|date=22 February 2011|archive-date=2 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402021712/http://www.telarus.com/industry/the-wan-road-ahead:-ethernet-or-bust.html|url-status=dead}}</ref> === ريڊيو ۽ ٽيليويزن === {{Main|ريڊيو|ٽيليويزن|نشريات}} [[File:Digital broadcast standards.svg|thumb|upright=1.35|[[ڊجيٽل ٽيليويزن]] جا معيار ۽ دنيا ۾ انهن جي اختيار جو نقشو]] نشرياتي نظام ۾ مرڪزي اعليٰ طاقت وارو [[نشرياتي ٽاور]] هڪ اعليٰ فريڪوئنسي واري [[برقي مقناطيسي لهر]] ڪيترن ئي گهٽ طاقت وارن وصول ڪندڙن ڏانهن موڪليندو آهي. ٽاور مان موڪليل اعليٰ فريڪوئنسي واري لهر کي اهڙي سگنل سان ماڊوليٽ ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ تصويري يا صوتي معلومات شامل هوندي آهي. وصول ڪندڙ پوءِ [[اينٽينا ٽيونر]] ذريعي ان اعليٰ فريڪوئنسي واري لهر کي وصول ڪندو آهي، ۽ [[ڊي ماڊوليٽر]] استعمال ڪري تصويري يا صوتي معلومات وارو سگنل ٻيهر حاصل ڪيو ويندو آهي. نشرياتي سگنل يا ته اينالاگ هوندو آهي (جنهن ۾ سگنل معلومات جي لحاظ کان لڳاتار تبديل ٿيندو رهي ٿو) يا ڊجيٽل هوندو آهي (جنهن ۾ معلومات کي الڳ الڳ عددي قدرن جي صورت ۾ ڪوڊ ڪيو ويندو آهي).<ref name="stallings-intro" /><ref>{{Cite web|date=2000-12-07|title=How Radio Works|url=https://electronics.howstuffworks.com/radio.htm|access-date=2023-02-12|website=HowStuffWorks|language=en-us|archive-date=2 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160102215734/http://www.howstuffworks.com/radio.htm|url-status=live}}</ref> [[نشرياتي ميڊيا]] جي صنعت هن وقت پنهنجي ترقيءَ جي هڪ اهم موڙ تي بيٺل آهي، جتي ڪيترائي ملڪ اينالاگ نشريات مان ڊجيٽل نشريات ڏانهن منتقل ٿي رهيا آهن. اها تبديلي سستا، تيز ۽ وڌيڪ صلاحيت رکندڙ [[انٽيگريٽيڊ سرڪٽ]] تيار ٿيڻ سبب ممڪن ٿي آهي. ڊجيٽل نشريات جو بنيادي فائدو اهو آهي ته اهي روايتي اينالاگ نشريات سان لاڳاپيل ڪيترين ئي خامين کي ختم ڪن ٿيون. ٽيليويزن ۾ ان سان [[وڊيو شور|برف جهڙي تصوير]]، [[ٽيليويزن مداخلت (گھوسٽنگ)|گھوسٽنگ]] ۽ ٻين بگاڙن جو خاتمو ٿئي ٿو. اهي مسئلا اينالاگ ٽرانسميشن جي فطرت سبب پيدا ٿيندا آهن، جتي شور سبب ٿيندڙ تبديليون سڌو سنئون آخري نتيجي ۾ ظاهر ٿينديون آهن. ڊجيٽل ٽرانسميشن ۾ سگنلن کي وصول ٿيڻ وقت الڳ عددي قدرن ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي، تنهن ڪري ننڍيون تبديليون آخري نتيجي تي اثرانداز نه ٿينديون آهن. مثال طور جيڪڏهن ثنائي پيغام 1011 کي سگنل جي شدت [1.0 0.0 1.0 1.0] سان موڪليو وڃي ۽ اهو [0.9 0.2 1.1 0.9] جي شدت سان وصول ٿئي، ته به اهو صحيح طرح 1011 طور ئي ڊيڪوڊ ٿيندو. البت جيڪڏهن شور تمام گهڻو هجي ته ڊيڪوڊ ٿيل پيغام بدلجي سگهي ٿو. [[فارورڊ ايرر ڪوريڪشن]] استعمال ڪندي وصول ڪندڙ ڪجهه بٽ غلطيون درست ڪري سگهي ٿو، پر جيڪڏهن شور حد کان وڌي وڃي ته پيغام ناقابلِ سمجهه ٿي ويندو ۽ ٽرانسميشن ناڪام ٿي سگهي ٿي.<ref>{{Cite web|title=Digital Television in Australia|url=https://www.digitaltv.com.au/|access-date=6 June 2023|website=Digital Television News Australia|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180312123813/https://digitaltv.com.au/|archive-date=12 March 2018}}</ref><ref>{{cite book | last = Stallings | first = William | edition= 7th intl | title = Data and Computer Communications | url = https://archive.org/details/datacomputercomm00stal_1 | url-access = registration | publisher = Pearson Prentice Hall | year = 2004 | isbn = 978-0-13-183311-1 }}</ref> ڊجيٽل ٽيليويزن نشريات ۾ ٽي مقابلي وارا عالمي معيار موجود آهن، جن جي عالمي سطح تي اختيار ٿيڻ جا امڪان آهن. اهي [[اي ٽي ايس سي]]، [[ڊي وي بي|ڊي وي بي]] ۽ [[آء ايس ڊي بي]] معيار آهن، ۽ انهن جو عالمي اختيار مٿئين نقشو ۾ ڏيکاريل آهي. اهي ٽيئي معيار وڊيو ڪمپريشن لاءِ [[ايم پي اي جيظ-2]] استعمال ڪن ٿا. ATSC آڊيو ڪمپريشن لاءِ [[ڊولبي ڊجيٽل]] AC-3 استعمال ڪري ٿو، ISDB [[ايڊوانسڊ آڊيو ڪوڊنگ]] (MPEG-2 پارٽ 7) استعمال ڪري ٿو، جڏهن ته DVB ۾ آڊيو ڪمپريشن لاءِ ڪو مقرر معيار ناهي، پر عام طور تي [[ايم پي اي جي-1]] پارٽ 3 ليئر 2 استعمال ٿيندو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.dynamix.ca/doc/HDVhandbook1.pdf|title=HDV Technology Handbook|archive-url=https://web.archive.org/web/20060623142640/http://www.dynamix.ca/doc/HDVhandbook1.pdf |archive-date=23 June 2006|website=[[سوني]]|year=2004}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dvb.org/technology/standards_specifications/audio/index.xml|title=Audio |archive-url=https://web.archive.org/web/20060927002250/http://www.dvb.org/technology/standards_specifications/audio/index.xml |archive-date=27 September 2006|website=Digital Video Broadcasting Project|year=2003}}</ref> انهن نظامن ۾ ماڊوليشن جو طريقو پڻ مختلف هوندو آهي. ڊجيٽل آڊيو نشريات ۾ صورتحال وڌيڪ متحد آهي، جتي تقريباً سڀني ملڪن [[ڊجيٽل آڊيو براڊڪاسٽنگ]] (جنهن کي [[يوريڪا 147]] معيار به چيو وڃي ٿو) اختيار ڪيو آهي. رڳو آمريڪا [[ايڇ ڊيظ ريڊيو]] اختيار ڪيو، جيڪو يوريڪا 147 جي ابتڙ [[اِن-بينڊ آن-چينل ٽرانسميشن]] تي ٻڌل آهي، جنهن ۾ ڊجيٽل معلومات روايتي AM يا FM اينالاگ نشريات سان گڏ موڪلي ويندي آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.worlddab.org/cstatus.aspx|title=Status of DAB (US)|archive-url=https://web.archive.org/web/20060721060832/http://www.worlddab.org/cstatus.aspx |archive-date=21 July 2006|website=World DAB Forum|date=March 2005}}</ref> ان جي باوجود جو دنيا ڊجيٽل نشريات ڏانهن منتقل ٿي رهي آهي، اينالاگ ٽيليويزن اڃا به ڪيترن ئي ملڪن ۾ نشر ڪيو وڃي ٿو. آمريڪا هڪ نمايان استثنا هو، جنهن 12 جون 2009ع تي (تمام گهٽ طاقت وارن ٽي وي اسٽيشنن کان سواءِ) اينالاگ ٽيليويزن نشريات مڪمل طور بند ڪري ڇڏي، جڏهن ته ان کان اڳ تبديليءَ جي تاريخ ٻه ڀيرا ملتوي ڪئي وئي هئي.<ref>{{cite news | author=Brian Stelter | title=Changeover to Digital TV Off to a Smooth Start | url=https://www.nytimes.com/2009/06/14/business/media/14digital.html?_r=2&hp | work=New York Times | date=13 June 2009 | access-date=25 February 2017 | archive-date=14 December 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20171214130110/http://www.nytimes.com/2009/06/14/business/media/14digital.html?_r=2&hp | url-status=live }}</ref> ڪينيا پڻ ڪيترين ئي ديرن کان پوءِ ڊسمبر 2014ع ۾ اينالاگ ٽيليويزن نشريات بند ڪئي. رنگين اينالاگ ٽيليويزن لاءِ ٽي معيار استعمال ٿيندا هئا (انهن جي عالمي اختيار جو نقشو [[:File:NTSC-PAL-SECAM.png|هتي]] ڏسو)، جيڪي [[پال]] (جرمني)، [[اين ٽي ايس سي]] (آمريڪا) ۽ [[سيڪام]] (فرانس) جي نالن سان سڃاتا وڃن ٿا. اينالاگ ريڊيو لاءِ ڊجيٽل ريڊيو ڏانهن منتقلي وڌيڪ ڏکي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڊجيٽل وصول ڪندڙن جي قيمت وڌيڪ آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.worlddab.org/dabprod.aspx|title=DAB Products|archive-url=https://web.archive.org/web/20060621082027/http://www.worlddab.org/dabprod.aspx |archive-date=21 June 2006|website=World DAB Forum|year=2006}}</ref> اينالاگ ريڊيو ۾ ماڊوليشن لاءِ عام طور تي ايمپليٽيوڊ ماڊوليشن ('''اي ايم''') يا فريڪوئنسي ماڊوليشن ('''ايف ايم''') استعمال ڪئي ويندي آهي. [[اسٽيريوفونيڪ آواز|اسٽيريو آواز]] حاصل ڪرڻ لاءِ FM ۾ ايمپليٽيوڊ ماڊوليٽ ٿيل سب ڪيريئر استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته اسٽيريو اي ايم يا [[سي-قئام]] لاءِ ڪواڊريچر ايمپليٽيوڊ ماڊوليشن استعمال ڪئي ويندي آهي. === انٽرنيٽ === [[File:OSI Model v1.svg|upright=1.2|thumb|[[او ايس آءِ حوالو ماڊل]]]] انٽرنيٽ ڪمپيوٽرن ۽ ڪمپيوٽر نيٽ ورڪن جو هڪ عالمي نيٽ ورڪ آهي، جيڪي هڪ ٻئي سان [[انٽرنيٽ پروٽوڪول]] (IP) استعمال ڪندي رابطو ڪن ٿا.<ref>{{Cite web |url=http://www.cnri.reston.va.us/what_is_internet.html |title=What Is The Internet (And What Makes It Work) |first1=Robert |last1=Kahn |first2=Vinton G. |last2=Cerf |website=Corporation for National Research Initiatives (CNRI) |date=December 1999 |url-status=live |access-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170715105113/http://www.cnri.reston.va.us/what_is_internet.html |archive-date=15 July 2017}} Specifically see footnote xv.</ref> انٽرنيٽ تي موجود هر ڪمپيوٽر وٽ هڪ منفرد [[آءِ پي پتو]] هوندو آهي، جنهن جي ذريعي ٻيا ڪمپيوٽر ان ڏانهن معلومات موڪلي سگهن ٿا. اهڙيءَ طرح انٽرنيٽ تي موجود هر ڪمپيوٽر پنهنجي آءِ پي پتي ذريعي ڪنهن به ٻئي ڪمپيوٽر ڏانهن پيغام موڪلي سگهي ٿو. انهن پيغامن ۾ موڪليندڙ ڪمپيوٽر جو آءِ پي پتو پڻ شامل هوندو آهي، جنهن سان ٻه طرفي رابطي جي سهولت پيدا ٿئي ٿي. اهڙيءَ ريت انٽرنيٽ بنيادي طور ڪمپيوٽرن جي وچ ۾ پيغامن جي مٽاسٽا جو هڪ نظام آهي.<ref>{{cite web |url=http://computer.howstuffworks.com/internet-infrastructure.htm |title=How Internet Infrastructure Works |website=Computer.HowStuffWorks.com |year=2007 |author=Jeff Tyson |access-date=22 May 2007 |archive-date=10 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100410162047/http://computer.howstuffworks.com/internet-infrastructure.htm |url-status=live }}</ref> اندازو آهي ته سال 2000ع ۾ ٻه طرفي ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪن مان وهندڙ معلومات جو 51٪ انٽرنيٽ ذريعي منتقل ٿي رهيو هو، جڏهن ته باقي گهڻو حصو (42٪) [[لينڊ لائن ٽيليفون]] ذريعي منتقل ٿيندو هو. 2007ع تائين انٽرنيٽ واضح طور تي غالب ٿي ويو ۽ ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪن مان منتقل ٿيندڙ سموري معلومات جو 97٪ انٽرنيٽ ذريعي وهڻ لڳو، جڏهن ته باقي لڳ ڀڳ 2٪ [[موبائل فون]] ذريعي منتقل ٿيو.<ref name="HilbertLopez2011"/> 2008ع، دنيا جي اندازاً 21.9٪ آبادي کي انٽرنيٽ تائين رسائي حاصل هئي، جنهن ۾ سڀ کان وڌيڪ رسائي اتر آمريڪا (73.6٪)، اوشيانيا/آسٽريليا (59.5٪) ۽ يورپ (48.1٪) ۾ هئي.<ref>{{Cite web|title=World Internet Users and Population Stats|url=https://www.internetworldstats.com/stats.htm|website=Internet World Stats|date=30 June 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20090202142301/http://internetworldstats.com/stats.htm |archive-date=2 February 2009}}</ref> [[براڊبينڊ انٽرنيٽ رسائي]] جي لحاظ کان [[آئس لينڊ]] (26.7٪)، [[ڏکڻ ڪوريا]] (25.4٪) ۽ [[نيدرلينڊز]] (25.3٪) دنيا ۾ اڳواڻ هئا.<ref>{{Cite web |title=OECD Broadband Statistics, December 2005 |url=http://www.oecd.org/document/39/0,2340,en_2649_34225_36459431_1_1_1_1,00.html |website=OECD |archive-url=https://web.archive.org/web/20090106012350/http://www.oecd.org/document/39,0,2340,en_2649_34225_36459431_1_1_1_1,00.html |archive-date=6 January 2009}}</ref> انٽرنيٽ جزوي طور [[رابطي جا پروٽوڪول|رابطي وارن پروٽوڪولن]] جي ڪري ڪم ڪندو آهي، جيڪي اهو طئي ڪن ٿا ته ڪمپيوٽر ۽ رائوٽر هڪ ٻئي سان ڪيئن رابطو ڪن. ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ جي رابطي جي نوعيت اهڙي آهي جو ان ۾ پرت وار (Layered) طريقو اختيار ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ پروٽوڪول اسٽيڪ جا مختلف پروٽوڪول تقريباً هڪ ٻئي کان آزاد نموني ڪم ڪندا آهن. ان سان هيٺين سطح وارن پروٽوڪولن کي مقامي نيٽ ورڪ جي ضرورتن موجب تبديل ڪري سگهجي ٿو، بغير ان جي ته مٿين سطح جا پروٽوڪول متاثر ٿين. ان جو هڪ عملي مثال اهو آهي ته [[ويب برائوزر]] ساڳيو ڪوڊ استعمال ڪندو، ڀلي اهو ڪمپيوٽر [[ايٿرنيٽ]] ذريعي انٽرنيٽ سان ڳنڍيل هجي يا [[وائي فائي]] ذريعي. پروٽوڪولن بابت اڪثر [[او ايس آءِ حوالو ماڊل]] جي لحاظ سان ڳالهايو ويندو آهي، جيڪو 1983ع ۾ عالمي سطح تي هڪجهڙي نيٽ ورڪنگ پروٽوڪول جو مجموعو تيار ڪرڻ جي پهرين ڪوشش طور متعارف ٿيو هو، جيتوڻيڪ اها ڪوشش مڪمل ڪامياب نه ٿي سگهي.<ref>{{Cite web|title=The TCP/IP Guide - History of the OSI Reference Model|url=http://www.tcpipguide.com/free/t_HistoryoftheOSIReferenceModel.htm|first=Charles M.|last=Kozierok|date=2005|access-date=6 June 2023|website=The TCP/IP Guide|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170904204159/http://www.tcpipguide.com/free/t_HistoryoftheOSIReferenceModel.htm |archive-date=4 September 2017 }}</ref> انٽرنيٽ ۾ جڏهن ڊيٽا جا پيڪٽ دنيا جي مختلف حصن مان گذرن ٿا، تڏهن جسماني ذريعو ۽ ڊيٽا لنڪ پروٽوڪول ڪيترائي ڀيرا تبديل ٿي سگهن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ انٽرنيٽ ڪنهن خاص جسماني ذريعو يا ڊيٽا لنڪ پروٽوڪول جي پابندي نٿو رکي. ان ڪري هر مقامي نيٽ ورڪ لاءِ سڀ کان مناسب ميڊيا ۽ پروٽوڪول اختيار ڪيا ويندا آهن. عملي طور گهڻو ڪري بين البراعظمي رابطا نظري فائبر تي [[اسنڪرومس ٽرانسفر موڊ]] (ATM) يا ان جهڙي جديد ٽيڪنالاجي استعمال ڪندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انٽرنيٽ اهڙن رابطن لاءِ عوامي سوئچ ٿيل ٽيليفون نيٽ ورڪ واري بنيادي ڍانچي کي به استعمال ڪري ٿو. نيٽ ورڪ پرت تي [[منطقي پتو|منطقي پتي]] لاءِ [[انٽرنيٽ پروٽوڪول]] (IP) معيار طور اختيار ڪيو ويو آهي. [[ورلڊ وائڊ ويب]] ۾ اهي آءِ پي پتا [[ڊومين نيم سسٽم]] ذريعي انسانن لاءِ پڙهڻ لائق نالن مان حاصل ڪيا ويندا آهن (مثال طور [[گوگل]] جو نالو 72.14.207.99 جهڙي آءِ پي پتي سان ڳنڍيل هوندو آهي). هن وقت انٽرنيٽ پروٽوڪول جو سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ نسخو نسخو چوٿون (IPv4) آهي، پر آهستي آهستي نسخو ڇهون (IPv6) ڏانهن منتقلي جاري آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.microsoft.com/technet/itsolutions/network/ipv6/introipv6.mspx|title=Introduction to IPv6|archive-url=https://web.archive.org/web/20081013065951/http://www.microsoft.com/technet/itsolutions/network/ipv6/introipv6.mspx |archive-date=13 October 2008|website=[[Microsoft Corporation]]|date=February 2006}}</ref> ٽرانسپورٽ پرت تي گهڻو ڪري رابطو يا ته [[ٽرانسميشن ڪنٽرول پروٽوڪول]] (TCP) يا [[يوزر ڊيٽاگرام پروٽوڪول]] (UDP) ذريعي ٿيندو آهي. TCP تڏهن استعمال ڪيو ويندو آهي جڏهن اهو ضروري هجي ته موڪليل هر پيغام سامهون واري ڪمپيوٽر تائين لازمي پهچي، جڏهن ته UDP تڏهن استعمال ٿيندو آهي جڏهن پيغام جو هر حالت ۾ پهچڻ ضروري نه هجي. TCP ۾ جيڪڏهن پيڪٽ گم ٿي وڃن ته انهن کي ٻيهر موڪليو ويندو آهي ۽ صحيح ترتيب سان مٿين پرتن ڏانهن پهچايو ويندو آهي. ان جي ابتڙ UDP ۾ نه ته گم ٿيل پيڪٽ ٻيهر موڪليا ويندا آهن ۽ نه ئي انهن جي ترتيب بحال ڪئي ويندي آهي. TCP ۽ UDP ٻنهي پيڪٽن ۾ [[TCP ۽ UDP پورٽ نمبرن جي فهرست|پورٽ نمبر]] شامل هوندا آهن، جيڪي اهو طئي ڪن ٿا ته پيڪٽ کي ڪهڙي ايپليڪيشن يا [[عمل (ڪمپيوٽنگ)|عمل]] سنڀاليندو.<ref>Stallings, pp. 683–702.</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ ڪجهه ايپليڪيشن پروٽوڪول مخصوص پورٽ استعمال ڪندا آهن، تنهن ڪري نيٽ ورڪ منتظم ٽرئفڪ کي مخصوص گهرجن مطابق منظم ڪري سگهن ٿا، جهڙوڪ ڪنهن خاص پورٽ ڏانهن ويندڙ ٽرئفڪ کي روڪي انٽرنيٽ رسائي محدود ڪرڻ يا ڪجهه ايپليڪيشنن کي [[وين آپٽيمائيزيشن|ترجيح]] ڏيڻ. ٽرانسپورٽ پرت کان مٿي ڪجهه اهڙا پروٽوڪول به استعمال ٿيندا آهن، جيڪي تقريباً سيشن ۽ پريزنٽيشن پرت سان واسطو رکن ٿا، جن ۾ خاص طور [[سڪيور ساڪيٽس ليئر]] (SSL) ۽ [[ٽرانسپورٽ ليئر سڪيورٽي]] (TLS) شامل آهن. اهي پروٽوڪول يقيني بڻائين ٿا ته ٻن ڌرين جي وچ ۾ منتقل ٿيندڙ ڊيٽا مڪمل طور رازداري سان محفوظ رهي.<ref>T. Dierks and C. Allen, The TLS Protocol Version 1.0, RFC 2246, 1999.</ref> ايپليڪيشن پرت تي ڪيترائي اهڙا پروٽوڪول آهن، جن سان انٽرنيٽ استعمال ڪندڙ روزمره واقف هوندا آهن، جهڙوڪ [[ايڇ ٽي ٽي پي]] (ويب برائوزنگ)، [[POP3]] (اي ميل)، [[ايف ٽي پي]] (فائيل منتقلي)، [[آء آر سي]] (انٽرنيٽ چيٽ)، [[بٽ ٽورينٽ]] (فائيل شيئرنگ) ۽ [[ايڪس ايم پي پي]] (فوري پيغام رساني). [[وائس اوور انٽرنيٽ پروٽوڪول]] (VoIP) ڊيٽا پيڪٽن کي [[هم وقتي]] آواز واري رابطي لاءِ استعمال ڪرڻ جي سهولت فراهم ڪري ٿو. اهڙن پيڪٽن کي آواز وارا پيڪٽ طور نشان لڳايو ويندو آهي، ۽ نيٽ ورڪ منتظم انهن کي ترجيح ڏئي سگهن ٿا ته جيئن حقيقي وقت واري گفتگو تي ٻين قسمن جي ڊيٽا (جهڙوڪ فائيل منتقلي يا اي ميل) جي ڀيٽ ۾ گهٽ اثر پوي. بهرحال، اهڙي ترجيح صرف انهن نيٽ ورڪن ۾ مؤثر هوندي آهي، جتي ڪافي گنجائش موجود هجي ۽ ترجيحي نظام فعال هجي، جهڙوڪ خانگي ڪارپوريٽ نيٽ ورڪ. عام انٽرنيٽ تي اهڙو انتظام هر هنڌ موجود نه هوندو آهي، تنهن ڪري خانگي نيٽ ورڪ ۽ عوامي انٽرنيٽ تي VoIP ڪالن جي معيار ۾ نمايان فرق ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web|url= http://www.telecomsadvice.org.uk/infosheets/voip_voice_over_internet_protocol_and_internet_telephony.htm|title= VoIP, Voice over Internet Protocol and Internet telephone calls|last= Multimedia|first= Crucible|date= 7 May 2011|access-date= 30 June 2011|archive-date= 24 January 2018|archive-url= https://web.archive.org/web/20180124045522/http://www.telecomsadvice.org.uk/infosheets/voip_voice_over_internet_protocol_and_internet_telephony.htm|url-status= live}}</ref> === مقامي علائقي جا نيٽ ورڪ ۽ وسيع علائقي جا نيٽ ورڪ === انٽرنيٽ جي تيزيءَ سان واڌ ويجهه باوجود، [[مقامي علائقي جو نيٽ ورڪ|مقامي علائقي جي نيٽ ورڪن]] (LANs) جون خاصيتون—جيڪي اهڙا ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ آهن، جيڪي چند ڪلوميٽرن کان وڌيڪ نه پکڙجن—اڃا تائين الڳ ۽ نمايان آهن. ان جو سبب اهو آهي ته اهڙي پيماني جا نيٽ ورڪ وڏن نيٽ ورڪن سان لاڳاپيل سڀني خاصيتن جا محتاج ناهن، ۽ گهڻو ڪري گهٽ خرچ وارا ۽ وڌيڪ ڪارائتا هوندا آهن. جڏهن اهي انٽرنيٽ سان ڳنڍيل نه هوندا آهن ته کين رازداري ۽ سلامتي جا اضافي فائدا پڻ حاصل هوندا آهن. بهرحال، ڄاڻي واڻي انٽرنيٽ سان سڌي ڳانڍاپي کان پاسو ڪرڻ به هيڪرن، فوجي ادارن يا معاشي قوتن کان مڪمل تحفظ جي ضمانت نٿو ڏئي. جيڪڏهن LAN سان پري کان ڳنڍجڻ جو ڪو به طريقو موجود هجي ته اهي خطرا برقرار رهندا آهن. [[وسيع علائقي جو نيٽ ورڪ|وسيع علائقي جا نيٽ ورڪ]] (WANs) خانگي ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ هوندا آهن، جيڪي هزارين ڪلوميٽرن تائين پکڙيل ٿي سگهن ٿا.<ref>{{Cite web |title=What is a Wide Area Network (WAN)?-AweSeed |url=https://aweseed.aweray.com/au/blog/wide-area-network-50522 |access-date=2026-06-14 |website=aweseed.aweray.com |language=en-AU}}</ref> انهن جا پڻ اهم فائدا رازداري ۽ سلامتي آهن.<ref>{{Cite web |date=2025-02-18 |title=The Advantages & Disadvantages of WAN |url=https://m247.com/blog/advantages-disadvantages-of-wan/ |access-date=2026-06-14 |website=M247 |language=en-GB}}</ref> خانگي LAN ۽ WAN جا سڀ کان اهم استعمال ڪندڙ هٿياربند فوجون ۽ انٽيليجنس ادارا آهن، جن لاءِ پنهنجي معلومات کي محفوظ ۽ ڳجهي رکڻ انتهائي ضروري هوندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Mission-critical WAN for defense {{!}} Nokia.com |url=https://www.nokia.com/industries/defense/mission-critical-wan/ |archive-url=http://web.archive.org/web/20260308042214/https://www.nokia.com/industries/defense/mission-critical-wan/ |archive-date=2026-03-08 |access-date=2026-06-14 |website=Nokia.com |language=en}}</ref> 1980ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري، [[او ايس آءِ حوالو ماڊل]] جي ڊيٽا لنڪ پرت ۽ ايپليڪيشن پرت جي وچ ۾ موجود خالن کي ڀرڻ لاءِ ڪيترائي رابطي جا پروٽوڪول متعارف ٿيا. انهن ۾ [[ايپل ٽاڪ]]، [[آء پي ايڪس]] ۽ [[نيٽ بايوس]] شامل هئا. 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ايم ايس-ڊوس]] استعمال ڪندڙن ۾ مقبوليت سبب آء پي ايڪسسڀ کان وڌيڪ غالب پروٽوڪول بڻجي ويو. ان وقت [[ٽي سي پي/آء پي]] پڻ موجود هو، پر اهو گهڻو ڪري وڏين سرڪاري ۽ تحقيقي ادارن تائين محدود هو.<ref>{{cite book|last=Martin|first=Michael|date=2000|chapter=Understanding the Network|url=http://www.informit.com/content/images/0735709777/samplechapter/0735709777.pdf|title=The Networker's Guide to AppleTalk, IPX, and NetBIOS|archive-url=https://web.archive.org/web/20090329054333/http://www.informit.com/content/images/0735709777/samplechapter/0735709777.pdf |archive-date=29 March 2009|publisher=SAMS Publishing|isbn=0-7357-0977-7}}</ref> جڏهن انٽرنيٽ جي مقبوليت وڌي ۽ ان جي ٽرئفڪ کي خانگي نيٽ ورڪن تائين پهچائڻ جي ضرورت پيش آئي، تڏهن ٽي سي پي/آء پي پروٽوڪولن پراڻين مقامي نيٽ ورڪ ٽيڪنالاجين جي جاءِ وٺڻ شروع ڪئي. ان سان گڏ [[ڊي ايڇ سي پي]] جهڙيون اضافي ٽيڪنالاجيون پڻ متعارف ٿيون، جن جي مدد سان TCP/IP تي ٻڌل ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ اندر پاڻمرادو پنهنجي ترتيب (ڪنفگريشن) مڪمل ڪرڻ لڳا. اهڙيون سهولتون ايپل ٽاڪ، آء پي ايڪس۽ نيٽ بايوس جي پروٽوڪولن ۾ به موجود هيون.<ref>{{cite web|first=Ralph|last=Droms|url=http://www.dhcp.org/|title=Resources for DHCP|archive-url=https://web.archive.org/web/20070704061131/http://www.dhcp.org/ |archive-date=4 July 2007|date=November 2003}}</ref> جڏهن ته [[اسنڪرونڪس ٽرانسفر موڊ]] (ATM) يا [[ملٽي پروٽوڪول ليبل سوچنگ]] (MPLS) وڏن نيٽ ورڪن، جهڙوڪ WANs، لاءِ عام ڊيٽا لنڪ پروٽوڪول آهن، [[ايٿرنيٽ]] ۽ [[ٽوڪن رنگ]] مقامي علائقي جي نيٽ ورڪن (LANs) لاءِ عام ڊيٽا لنڪ پروٽوڪول آهن. اهي پروٽوڪول اڳين پروٽوڪولن کان ان لحاظ کان مختلف آهن جو اهي وڌيڪ سادا آهن؛ مثال طور، اهي [[خدمت جي معيار]] (QoS) جي ضمانتن ۽ [[ميڊيم رسائي ڪنٽرول]] سان لاڳاپيل ڪجهه خاصيتون شامل نٿا ڪن. انهن سادگين سبب وڌيڪ اقتصادي ۽ گهٽ خرچ وارا نيٽ ورڪ قائم ڪرڻ ممڪن ٿئي ٿو.<ref>Stallings, pp. 500–26.</ref> 1980ع ۽ 1990ع واري ڏهاڪي ۾ [[ٽوڪن رنگ]] کي مناسب مقبوليت حاصل هئي، پر هاڻي تقريباً سڀئي LAN يا ته تارن وارا يا وائرليس [[ايٿرنيٽ]] استعمال ڪن ٿا. جسماني پرت تي، گهڻا تارن وارا ايٿرنيٽ نظام [[ٽوئسٽڊ پئير|ٽوئسٽڊ پئير ٽامي جي ڪيبلن]] تي ٻڌل هوندا آهن، جن ۾ مشهور [[10 بيس-ٽي]] نيٽ ورڪ پڻ شامل آهن. بهرحال، شروعاتي نظامن ۾ ڳريون ڪوئڪسيل ڪيبلون استعمال ٿينديون هيون، جڏهن ته ڪجهه جديد، خاص طور تي تيز رفتار نظامن ۾ نظري فائبر استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref>Stallings, pp. 514–16.</ref> جڏهن نظري فائبر استعمال ڪيا وڃن ٿا ته [[ملٽي موڊ آپٽيڪل فائبر|ملٽي موڊ فائبر]] ۽ [[سنگل موڊ آپٽيڪل فائبر|سنگل موڊ فائبر]] جي وچ ۾ فرق ڪرڻ ضروري هوندو آهي. ملٽي موڊ فائبر نسبتاً ٿلها نظري فائبر هوندا آهن، جن لاءِ اوزار ٺاهڻ گهٽ خرچ وارو هوندو آهي، پر انهن ۾ استعمال لائق بينڊوڊٿ گهٽ ۽ سگنل جي ڪمزوري (اٽينيوئيشن) وڌيڪ هوندي آهي، جنهن سبب ڊگهي مفاصلي تي انهن جي ڪارڪردگي گهٽجي ويندي آهي.<ref>{{Cite web|title=Fiber Optic Cable single-mode multi-mode Tutorial|url=https://arcelect.com/fibercable.htm|access-date=6 June 2023 |website=ARC Electronics |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023040952/https://arcelect.com/fibercable.htm |archive-date=23 October 2018}}</ref> == پڻ ڏسو == {{Portal|ٽيليفون|ٽيليڪميونيڪيشن|شوقيه ريڊيو}} {{columns-list|colwidth=30em| * [[فعال نيٽ ورڪنگ]] * [[سيل سائيٽ]] * [[ڪنٽرول رابطي]] * [[ڊجيٽل انقلاب]] * [[معلوماتي دور]] * [[ٽيليڪميونيڪيشن پروفيشنلز جو ادارو]] * [[بين الاقوامي ٽيليٽرئفڪ ڪانگريس]] * [[ٽيليڪميونيڪيشن ۾ ڳجهي لکت جي اصطلاحن جي فهرست]] * [[فوجي مواصلات]] * [[نانو نيٽ ورڪ]] * [[نئون ميڊيا]] * [[ٽيليڪميونيڪيشن جو خاڪو]] * [[ٽيليڪميونيڪيشن انجنيئرنگ]] * [[ٽيليڪميونيڪيشن انڊسٽري ايسوسيئيشن]] * [[ٽيليڪام لچڪ]] * [[ٽيليميٽري]] * [[پاڻي هيٺ صوتي رابطي]] * [[موج ڊگھائي-ڊويزن ملٽي پليڪسنگ]] * [[تارن وارو رابطي]] }} == حوالا == === حوالا (Citation) === {{Reflist}} === ڪتابيات === * [[Gerard Goggin|گوگن، جيرارڊ]]، ''Global Mobile Media'' (نيويارڪ: Routledge، 2011)، ص. 176. {{ISBN|978-0-415-46918-0}}. * [[OECD]]، [https://books.google.com/books?id=WpmzcqmgMbAC&q=universal+service+and+rate+restructuring+in+telecommunications ''Universal Service and Rate Restructuring in Telecommunications'']، Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD) Publishing، 1991. {{ISBN|92-64-13497-2}}. * اينڊريو وهين، ''Dot-Dash to Dot.Com: How Modern Telecommunications Evolved from the Telegraph to the Internet'' (Springer، 2011). == خارجي ڳنڍڻا == {{commons category|Telecommunications}} * [http://itc-conference.org/ International Teletraffic Congress] * [http://www.itu.int International Telecommunication Union (ITU)] * [https://web.archive.org/web/20080302071329/http://www.atis.org/tg2k/ ATIS Telecom Glossary] * [http://www.fcc.gov/ Federal Communications Commission] * [http://www.comsoc.org/ IEEE Communications Society] * [http://www.itu.int/home/ International Telecommunication Union] * {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20040413074912/http://www.ericsson.com/support/telecom/index.shtml |date=13 April 2004 |title=Ericsson's Understanding Telecommunications }} (Ericsson removed the book from their site in September 2005) {{Telecommunications}} {{Communication studies}} {{Navboxes|title=علائقي موجب ٽيليڪميونيڪيشن|list1= {{Telecommunications by region}} }} {{Subject bar |commons=yes |commons-search=Category:Telecommunications |n=yes |wikt=yes |b=yes |b-search=Subject:Telecommunication |q=yes |s=yes |v=yes |d=yes |d-search=Q418}} {{Authority control}} [[زمرو:ٽرانسپورٽ ۽ عوامي سهولتن جي صنعتن جي معاشيات]] [[زمرو:عوامي ابلاغ جي ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:ٽيليڪميونيڪيشن]] [[زمرو:انجنيئرنگ جا شعبا]] [[زمرو:ٽيليڪميونيڪيشن]] [[زمرو:ربطيات]] [[زمرو:ميڊيا ٽيڪنالاجي]] cu19o74m5j34txpgveffvo580g5bwrp 0 17188 390629 313494 2026-07-02T20:17:02Z Intisar Ali 8681 /* */ 390629 wikitext text/x-wiki {{Short description|طبعيات جي اها شاخ جيڪا قوتن يا بي گھرڻ جي اثر هيٺ ايندڙ مادي جسمن جو مطالعو ڪري ٿي}} {{About|سائنسي مطالعي جي هڪ شعبي بابت||Mechanic (disambiguation)}} [[Image:Gyro.gif|thumb|right|توازن جي حالت ۾ هڪ [[جائيرو اسڪوپ]]]] {{Classical mechanics |branches}} {{Quantum mechanics |background}} '''ميڪانيات''' ({{etymology|grc|''{{wikt-lang|grc|μηχανική}}'' ({{grc-transl|μηχανική}})|[[مشين]]ن بابت}})<ref>{{cite encyclopedia |title=mechanics |encyclopedia=Oxford English Dictionary |year=1933 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.271836/page/n817 }}</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=mechanics |author=Henry George Liddell |author2=Robert Scott |encyclopedia=A Greek-English Lexicon |year=1940 |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dmhxaniko%2Fs }}</ref> [[طبعيات]] جي اها شاخ آهي، جيڪا [[قوت]]، [[مادو|مادي]] ۽ [[حرڪت]] جي وچ ۾ لاڳاپن جو [[طبعي جسم]]ن جي حوالي سان مطالعو ڪري ٿي.<ref>{{Cite book|last=Young, Hugh D. |author2=Roger A. Freedman |author3=A. Lewis Ford |author4=Katarzyna Zulteta Estrugo|title=Sears and Zemansky's university physics: with modern physics|publisher=Pearson Education |date=2020 |isbn=978-1-292-31473-0|edition=15th |location=Harlow|page=62|oclc=1104689918}}</ref> جڏهن ڪنهن جسم تي قوت لاڳو ڪئي وڃي ٿي ته ان جي نتيجي ۾ [[بي گھرڻ (ویکٽر)|بي گھرڻ]] ٿي سگهي ٿو، جيڪو جسم جي پنهنجي ماحول جي نسبت سان جڳهه ۾ تبديلي کي ظاهر ڪري ٿو. [[طبعيات]] جي هن شعبي جون نظرياتي بنيادون [[قديم يونان]] تائين پهچن ٿيون، جتي [[ارسطو]] ۽ [[ارشميدس]] جهڙن عالمن پنهنجي تحريرن ۾ ان بابت بحث ڪيو.<ref>Dugas, Rene. A History of Classical Mechanics. New York, NY: Dover Publications Inc, 1988, pg 19.</ref><ref>Rana, N.C., and Joag, P.S. Classical Mechanics. West Petal Nagar, New Delhi. Tata McGraw-Hill, 1991, pg 6.</ref><ref>Renn, J., Damerow, P., and McLaughlin, P. Aristotle, Archimedes, Euclid, and the Origin of Mechanics: The Perspective of Historical Epistemology. Berlin: Max Planck Institute for the History of Science, 2010, pg 1-2.</ref> (ڏسو [[طبقاتي ميڪانيات جي تاريخ]] ۽ [[طبقاتي ميڪانيات جي وقتوار فهرست]])۔ [[اوائلي جديد دور]] ۾ [[گليليو گليلي]]، [[يوهانس ڪيپلر]]، [[ڪرستيان هائيگنز]] ۽ [[آئزڪ نيوٽن]] جهڙن سائنسدانن انهن اصولن جي بنياد وڌي، جيڪي اڄ [[طبقاتي ميڪانيات]] جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا. ويهين صديءَ ۾ نون سائنسي دريافتن طبقاتي ميڪانيات جي ڪيترن ئي تصورن کي چئلينج ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[نسبيتي ميڪانيات]] ۽ [[ڪوانٽم ميڪانيات]] جهڙا بنيادي طور نوان نظريا وجود ۾ آيا. [[File:Arabic machine manuscript - Anonym - Ms. or. fol. 3306 c.jpg|thumb|200px|Arabic machine in a manuscript]] '''ميڪانيات''' (Mechanics؛ قديم يوناني لفظμηχανική : mēkhanikḗ مان، معنيٰ: "مشينن سان متعلق") فزڪس جي هڪ شاخ آهي جيڪي طبيعي شيئن ۾ قوت، مادي ۽ حرڪت، شيئن تي لاڳو ڪيل قوتن جي نتيجي ۾ (Displacement)، جيڪي ان جي ماحول جي نسبت ڪنهن شئي جي پوزيشن ۾ تبديليون آهن، جي وچ ۾ لاڳاپن سان لاڳاپيل آهي. فزڪس جي هن شاخ جي نظرياتي نمائشن جي شروعات قديم يونان ۾ ٿي، مثال طور، ارسطو ۽ آرشيميڊيز جي لکڻين ۾ (ڏسو ڪلاسيڪل ميڪانيات جي تاريخ ۽ ڪلاسيڪل ميڪانيات جي ٽائم لائن). شروعاتي جديد دور ۾، سائنسدانن جهڙوڪ گليلو گليلي، جوهانس ڪيپلر، ڪرسٽين هائيگينس ۽ آئزڪ نيوٽن ان جو بنياد رکيو، جنهن کي هاڻي ڪلاسيڪل ميڪانيات چيو وڃي ٿو. ڪلاسيڪل فزڪس جي هڪ شاخ جي طور تي، ميڪانيات انهن جسمن سان واسطو رکي ٿي جيڪي يا ته آرام ۾ آهن يا روشنيءَ جي رفتار کان تمام گهٽ رفتار سان هلن ٿيون. اهو پڻ فزيڪل سائنس جي طور تي بيان ڪري سگهجي ٿو جيڪو جسم جي حرڪت (ڪوانٽم دائري ۾ نه) ۽ قوتن سان تعلق رکي ٿو. ==تاريخ== ==ميڪانياتي جسمن جا قسم== اڪثر استعمال ٿيل اصطلاح جسم (bodies) جي تعريف جي ضرورت آهي شين جي وسيع مجموعن لاءِ، جنهن ۾ ذرڙا، پروجيڪٽائل، خلائي جهاز، تارا، مشينري جا حصا، سولڊ جا حصا، سيال جا حصا (گيسز ۽ مائع) وغيره. ميڪانيات جي مختلف ذيلي شعبن جي وچ ۾ ٻيا تفاوت بيان ڪيل جسمن جي فطرت سان تعلق رکن ٿا. ذرڙا جسم آهن جن سان ٿورڙي (سڃاڻل) اندروني ڍانچي، ڪلاسيڪل ميڪانيات ۾ رياضياتي نقطن جي طور تي مطالعو ڪيو ويندو آهي. سخت جسمن جي سائيز ۽ شڪل هوندي آهي پر ذرڙي جي ويجهو آزادي جي صرف چند درجي کي شامل ڪندي، جهڙوڪ خلا ۾ واقفيت ۽ سادگي کي برقرار رکندي آهي. ٻي صورت ۾، جسم نيم سخت ٿي سگهي ٿو، يعني لچڪدار، يا غير سخت، يعني سيال. انهن مضمونن ۾ مطالعي جي ڪلاسيڪل ۽ ڪوانٽم ڊويزنون آهن. مثال طور، خلائي جهاز جي حرڪت، ان جي مدار ۽ روش (گردش) جي حوالي سان، ڪلاسيڪل ميڪانيات جي لاڳاپي واري (relativistic) نظريي جي ذريعي بيان ڪئي وئي آهي، جڏهن ته هڪ ائٽمي نيوڪليئس جي هڪجهڙائي واري حرڪت کي ڪوانٽم ميڪانڪس طرفان بيان ڪيو ويو آهي. ==ذيلي مضمون== هيٺيون ميڪانيات ۾ ٽي مکيه شاخون آهن جن ۾ مختلف مضمونن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي. ياد رهي ته ”فيلڊز جو نظريو“ پڻ آهي، جيڪو فزڪس ۾ هڪ الڳ نظم و ضبط قائم ڪري ٿو، جنهن کي رسمي طور ميڪانيات کان الڳ سمجهيو وڃي ٿو، چاهي اهو ڪلاسيڪل فيلڊز هجي يا ڪوانٽم فيلڊز. پر عملي طور تي، ميڪانيات ۽ شعبن سان تعلق رکندڙ مضمونن کي ويجهڙائي ۾ ڳنڍيو ويو آهي. اهڙيءَ طرح، مثال طور، قوتون جيڪي ذرڙن تي عمل ڪن ٿيون، اڪثر ڪري شعبن (اليڪٽروميگنيٽيڪل يا گرويٽيشنل) مان نڪتل هونديون آهن ۽ ذرڙا ذريعا طور ڪم ڪندي فيلڊز ٺاهيندا آهن. حقيقت ۾، ڪوانٽم ميڪانيات ۾، ذرڙا پاڻ ۾ فيلڊ آهن، جيئن نظرياتي طور تي موج جي ڪم جي ذريعي بيان ڪيو ويو آهي. ===ڪلاسيڪل ميڪانيات=== ڏسو: [[ڪلاسيڪل ميڪانيات]] ===ڪوانٽم ميڪانيات=== ڏسو: [[ڪوانٽم ميڪنڪس|ڪوانٽم ميڪانيات]] ===ريليٽيوسٽڪ ميڪانيات=== اصل مضمون: [[ريليٽيوسٽڪ ميڪانيات]] ڪوانٽم ۽ ڪلاسيڪل ميڪانيات جي وچ ۾ فرق جي برابر، البرٽ آئن اسٽائن جو عام ۽ خاص ريليٽيويٽي جا نظريا نيوٽن ۽ گليلو جي ميڪانڪس جي ٺهڻ جي دائري کي وڌايو. ريليٽيوسٽڪ ۽ نيوٽن جي ميڪانيات جي وچ ۾ فرق اھم ٿي ​​ويندا آھن ۽ حتي غالب ٿي ويندا آھن جيئن ڪنھن جسم جي رفتار روشنيءَ جي رفتار تائين پھچي ٿي. مثال طور، نيوٽنين ميڪانڪس ۾، آزاد ذري ​​جي متحرڪ توانائي، E=1/2(mv^2) آهي، جڏهن ته ريليٽيوسٽڪ ميڪانيات ۾ هي توانائي، E=(γ−1)mc^2 آھي (جتي γ لورينز فيڪٽر آھي)؛ ھي فارمولو گھٽ توانائي جي حد ۾ نيوٽن جي مساوات کي گھٽائي ٿو. اعلي توانائي جي عملن لاء، ڪوانٽم ميڪانيات کي ريليٽيوسٽڪ ميڪانيات جي حساب سان ترتيب ڏيڻ لازمي آهي. ان ڪري ڪوانٽم فيلڊ ٿيوري جي ترقي ٿي. ==پيشه ورانه تنظيمون== * اپلائيڊ مڪينيڪل ڊويزن، آمريڪي سوسائٽي آف مڪينيڪل انجنيئرز * فلوئيڊ ڊائنامڪس ڊويزن، آمريڪي فزيڪل سوسائٽي * تجرباتي ميڪانيات لاء سوسائٽي * انسٽيٽيوشن آف مڪينيڪل انجنيئرز برطانيه جي مڪينيڪل انجنيئرن لاءِ قابليت وارو ادارو آهي ۽ 150 سالن کان وڌيڪ عرصي کان مڪينيڪل انجنيئرن جو گهر رهيو آهي. * نظرياتي ۽ اطلاقي ميڪانيات جي بين الاقوامي يونين ==پڻ ڏسو== * سڪونيات * حرڪيات * ڪائينيٽڪس * ڪائيناميٽڪس * اطلاقي ميڪانيات * غير خودمختيار ميڪانيات * انجنيئرنگ * عمل جا اصول * انجنيئرنگ، سائنس ۽ ميڪانيات جي مضمونن جو انڊيڪس * وائيزن ٽيسٽ آف ميڪانياتي قابليت (WTMA) ==خارجي لنڪس== {{Wiktionary}} * [https://web.archive.org/web/20070601020244/http://www.physclips.unsw.edu.au/ Physclips: Mechanics with animations and video clips] from the University of New South Wales * [https://web.archive.org/web/20060429142525/http://archimedes.mpiwg-berlin.mpg.de/ The Archimedes Project] {{Authority control}} [[Category:Mechanics| ]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:طبيعيات]] [[زمرو:طبيعيات جون ذيلي شاخون]] [[زمرو:ميڪانيات]] oiqjwc37s3xu2fa8emwywsrot4dg0sv 390630 390629 2026-07-02T20:34:46Z Intisar Ali 8681 /* */ 390630 wikitext text/x-wiki {{Short description|طبعيات جي اها شاخ جيڪا قوتن يا بي گھرڻ جي اثر هيٺ ايندڙ مادي جسمن جو مطالعو ڪري ٿي}} {{Classical mechanics |branches}} {{Quantum mechanics |background}} [[Image:Gyro.gif|thumb|right|توازن جي حالت ۾ هڪ [[جائيرو اسڪوپ]]]] '''ميڪانيات'''{{wikt-lang|grc|μηχανική}}'' ({{grc-transl|μηχανική}})|[[مشين|مشينن]] بابت}})<ref>{{cite encyclopedia |title=mechanics |encyclopedia=Oxford English Dictionary |year=1933 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.271836/page/n817 }}</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=mechanics |author=Henry George Liddell |author2=Robert Scott |encyclopedia=A Greek-English Lexicon |year=1940 |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dmhxaniko%2Fs }}</ref> [[طبعيات]] جي اها شاخ آهي، جيڪا [[قوت]]، [[مادو|مادي]] ۽ [[حرڪت]] جي وچ ۾ لاڳاپن جو [[طبعي جسم]]ن جي حوالي سان مطالعو ڪري ٿي.<ref>{{Cite book|last=Young, Hugh D. |author2=Roger A. Freedman |author3=A. Lewis Ford |author4=Katarzyna Zulteta Estrugo|title=Sears and Zemansky's university physics: with modern physics|publisher=Pearson Education |date=2020 |isbn=978-1-292-31473-0|edition=15th |location=Harlow|page=62|oclc=1104689918}}</ref> جڏهن ڪنهن جسم تي قوت لاڳو ڪئي وڃي ٿي ته ان جي نتيجي ۾ [[منتقل (ویڪٽر)|منتقل]] ٿي سگهي ٿو، جيڪو جسم جي پنهنجي ماحول جي نسبت سان جڳهه ۾ تبديلي کي ظاهر ڪري ٿو. [[طبعيات]] جي هن شعبي جا نظرياتي بنياد [[قديم يونان]] تائين پهچن ٿا، جتي [[ارسطو]] ۽ [[ارشميدس]] جهڙن عالمن پنهنجي تحريرن ۾ ان بابت بحث ڪيو.<ref>Dugas, Rene. A History of Classical Mechanics. New York, NY: Dover Publications Inc, 1988, pg 19.</ref><ref>Rana, N.C., and Joag, P.S. Classical Mechanics. West Petal Nagar, New Delhi. Tata McGraw-Hill, 1991, pg 6.</ref><ref>Renn, J., Damerow, P., and McLaughlin, P. Aristotle, Archimedes, Euclid, and the Origin of Mechanics: The Perspective of Historical Epistemology. Berlin: Max Planck Institute for the History of Science, 2010, pg 1-2.</ref> (ڏسو [[ڪلاسيڪي ميڪانيات جي تاريخ]] ۽ [[ڪلاسيڪي ميڪانيات جي وقتوار فهرست]])۔ [[اوائلي جديد دور]] ۾ [[گليليو گليلي]]، [[يوهانس ڪيپلر]]، [[ڪرستيان هائيگنز]] ۽ [[آئزڪ نيوٽن]] جهڙن سائنسدانن انهن اصولن جو بنياد وڌو، جيڪو اڄ [[ڪلاسيڪي ميڪانيات]] جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا. ويهين صديءَ ۾ نون سائنسي دريافتن ڪلاسيڪي ميڪانيات جي ڪيترن ئي تصورن کي چئلينج ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[نسبيتي ميڪانيات]] ۽ [[ڪوانٽم ميڪانيات]] جهڙا بنيادي طور نوان نظريا وجود ۾ آيا. [[File:Arabic machine manuscript - Anonym - Ms. or. fol. 3306 c.jpg|thumb|200px|مسودي ۾ ھڪ عربي مشين ڏيکاريل.]] ==تاريخ== ==ميڪانياتي جسمن جا قسم== اڪثر استعمال ٿيل اصطلاح جسم (bodies) جي تعريف جي ضرورت آهي شين جي وسيع مجموعن لاءِ، جنهن ۾ ذرڙا، پروجيڪٽائل، خلائي جهاز، تارا، مشينري جا حصا، سولڊ جا حصا، سيال جا حصا (گيسز ۽ مائع) وغيره. ميڪانيات جي مختلف ذيلي شعبن جي وچ ۾ ٻيا تفاوت بيان ڪيل جسمن جي فطرت سان تعلق رکن ٿا. ذرڙا جسم آهن جن سان ٿورڙي (سڃاڻل) اندروني ڍانچي، ڪلاسيڪل ميڪانيات ۾ رياضياتي نقطن جي طور تي مطالعو ڪيو ويندو آهي. سخت جسمن جي سائيز ۽ شڪل هوندي آهي پر ذرڙي جي ويجهو آزادي جي صرف چند درجي کي شامل ڪندي، جهڙوڪ خلا ۾ واقفيت ۽ سادگي کي برقرار رکندي آهي. ٻي صورت ۾، جسم نيم سخت ٿي سگهي ٿو، يعني لچڪدار، يا غير سخت، يعني سيال. انهن مضمونن ۾ مطالعي جي ڪلاسيڪل ۽ ڪوانٽم ڊويزنون آهن. مثال طور، خلائي جهاز جي حرڪت، ان جي مدار ۽ روش (گردش) جي حوالي سان، ڪلاسيڪل ميڪانيات جي لاڳاپي واري (relativistic) نظريي جي ذريعي بيان ڪئي وئي آهي، جڏهن ته هڪ ائٽمي نيوڪليئس جي هڪجهڙائي واري حرڪت کي ڪوانٽم ميڪانڪس طرفان بيان ڪيو ويو آهي. ==ذيلي مضمون== هيٺيون ميڪانيات ۾ ٽي مکيه شاخون آهن جن ۾ مختلف مضمونن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي. ياد رهي ته ”فيلڊز جو نظريو“ پڻ آهي، جيڪو فزڪس ۾ هڪ الڳ نظم و ضبط قائم ڪري ٿو، جنهن کي رسمي طور ميڪانيات کان الڳ سمجهيو وڃي ٿو، چاهي اهو ڪلاسيڪل فيلڊز هجي يا ڪوانٽم فيلڊز. پر عملي طور تي، ميڪانيات ۽ شعبن سان تعلق رکندڙ مضمونن کي ويجهڙائي ۾ ڳنڍيو ويو آهي. اهڙيءَ طرح، مثال طور، قوتون جيڪي ذرڙن تي عمل ڪن ٿيون، اڪثر ڪري شعبن (اليڪٽروميگنيٽيڪل يا گرويٽيشنل) مان نڪتل هونديون آهن ۽ ذرڙا ذريعا طور ڪم ڪندي فيلڊز ٺاهيندا آهن. حقيقت ۾، ڪوانٽم ميڪانيات ۾، ذرڙا پاڻ ۾ فيلڊ آهن، جيئن نظرياتي طور تي موج جي ڪم جي ذريعي بيان ڪيو ويو آهي. ===ڪلاسيڪل ميڪانيات=== ڏسو: [[ڪلاسيڪل ميڪانيات]] ===ڪوانٽم ميڪانيات=== ڏسو: [[ڪوانٽم ميڪنڪس|ڪوانٽم ميڪانيات]] ===ريليٽيوسٽڪ ميڪانيات=== اصل مضمون: [[ريليٽيوسٽڪ ميڪانيات]] ڪوانٽم ۽ ڪلاسيڪل ميڪانيات جي وچ ۾ فرق جي برابر، البرٽ آئن اسٽائن جو عام ۽ خاص ريليٽيويٽي جا نظريا نيوٽن ۽ گليلو جي ميڪانڪس جي ٺهڻ جي دائري کي وڌايو. ريليٽيوسٽڪ ۽ نيوٽن جي ميڪانيات جي وچ ۾ فرق اھم ٿي ​​ويندا آھن ۽ حتي غالب ٿي ويندا آھن جيئن ڪنھن جسم جي رفتار روشنيءَ جي رفتار تائين پھچي ٿي. مثال طور، نيوٽنين ميڪانڪس ۾، آزاد ذري ​​جي متحرڪ توانائي، E=1/2(mv^2) آهي، جڏهن ته ريليٽيوسٽڪ ميڪانيات ۾ هي توانائي، E=(γ−1)mc^2 آھي (جتي γ لورينز فيڪٽر آھي)؛ ھي فارمولو گھٽ توانائي جي حد ۾ نيوٽن جي مساوات کي گھٽائي ٿو. اعلي توانائي جي عملن لاء، ڪوانٽم ميڪانيات کي ريليٽيوسٽڪ ميڪانيات جي حساب سان ترتيب ڏيڻ لازمي آهي. ان ڪري ڪوانٽم فيلڊ ٿيوري جي ترقي ٿي. ==پيشه ورانه تنظيمون== * اپلائيڊ مڪينيڪل ڊويزن، آمريڪي سوسائٽي آف مڪينيڪل انجنيئرز * فلوئيڊ ڊائنامڪس ڊويزن، آمريڪي فزيڪل سوسائٽي * تجرباتي ميڪانيات لاء سوسائٽي * انسٽيٽيوشن آف مڪينيڪل انجنيئرز برطانيه جي مڪينيڪل انجنيئرن لاءِ قابليت وارو ادارو آهي ۽ 150 سالن کان وڌيڪ عرصي کان مڪينيڪل انجنيئرن جو گهر رهيو آهي. * نظرياتي ۽ اطلاقي ميڪانيات جي بين الاقوامي يونين ==پڻ ڏسو== * سڪونيات * حرڪيات * ڪائينيٽڪس * ڪائيناميٽڪس * اطلاقي ميڪانيات * غير خودمختيار ميڪانيات * انجنيئرنگ * عمل جا اصول * انجنيئرنگ، سائنس ۽ ميڪانيات جي مضمونن جو انڊيڪس * وائيزن ٽيسٽ آف ميڪانياتي قابليت (WTMA) ==خارجي لنڪس== {{Wiktionary}} * [https://web.archive.org/web/20070601020244/http://www.physclips.unsw.edu.au/ Physclips: Mechanics with animations and video clips] from the University of New South Wales * [https://web.archive.org/web/20060429142525/http://archimedes.mpiwg-berlin.mpg.de/ The Archimedes Project] {{Authority control}} [[Category:Mechanics| ]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:طبيعيات]] [[زمرو:طبيعيات جون ذيلي شاخون]] [[زمرو:ميڪانيات]] gmkmp2earcc9rjnw22coxg1vzjy6238 390631 390630 2026-07-02T20:53:18Z Intisar Ali 8681 390631 wikitext text/x-wiki {{Short description|طبعيات جي اها شاخ جيڪا قوتن يا بي گھرڻ جي اثر هيٺ ايندڙ مادي جسمن جو مطالعو ڪري ٿي}} {{Classical mechanics |branches}} {{Quantum mechanics |background}} [[Image:Gyro.gif|thumb|right|توازن جي حالت ۾ هڪ [[جائيرو اسڪوپ]]]] '''ميڪانيات'''{{wikt-lang|grc|μηχανική}}'' ({{grc-transl|μηχανική}})|[[مشين|مشينن]] بابت}})<ref>{{cite encyclopedia |title=mechanics |encyclopedia=Oxford English Dictionary |year=1933 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.271836/page/n817 }}</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=mechanics |author=Henry George Liddell |author2=Robert Scott |encyclopedia=A Greek-English Lexicon |year=1940 |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dmhxaniko%2Fs }}</ref> [[طبعيات]] جي اها شاخ آهي، جيڪا [[قوت]]، [[مادو|مادي]] ۽ [[حرڪت]] جي وچ ۾ لاڳاپن جو [[طبعي جسم]]ن جي حوالي سان مطالعو ڪري ٿي.<ref>{{Cite book|last=Young, Hugh D. |author2=Roger A. Freedman |author3=A. Lewis Ford |author4=Katarzyna Zulteta Estrugo|title=Sears and Zemansky's university physics: with modern physics|publisher=Pearson Education |date=2020 |isbn=978-1-292-31473-0|edition=15th |location=Harlow|page=62|oclc=1104689918}}</ref> جڏهن ڪنهن جسم تي قوت لاڳو ڪئي وڃي ٿي ته ان جي نتيجي ۾ [[منتقل (ویڪٽر)|منتقل]] ٿي سگهي ٿو، جيڪو جسم جي پنهنجي ماحول جي نسبت سان جڳهه ۾ تبديلي کي ظاهر ڪري ٿو. [[طبعيات]] جي هن شعبي جا نظرياتي بنياد [[قديم يونان]] تائين پهچن ٿا، جتي [[ارسطو]] ۽ [[ارشميدس]] جهڙن عالمن پنهنجي تحريرن ۾ ان بابت بحث ڪيو.<ref>Dugas, Rene. A History of Classical Mechanics. New York, NY: Dover Publications Inc, 1988, pg 19.</ref><ref>Rana, N.C., and Joag, P.S. Classical Mechanics. West Petal Nagar, New Delhi. Tata McGraw-Hill, 1991, pg 6.</ref><ref>Renn, J., Damerow, P., and McLaughlin, P. Aristotle, Archimedes, Euclid, and the Origin of Mechanics: The Perspective of Historical Epistemology. Berlin: Max Planck Institute for the History of Science, 2010, pg 1-2.</ref> (ڏسو [[ڪلاسيڪي ميڪانيات جي تاريخ]] ۽ [[ڪلاسيڪي ميڪانيات جي وقتوار فهرست]])۔ [[اوائلي جديد دور]] ۾ [[گليليو گليلي]]، [[يوهانس ڪيپلر]]، [[ڪرستيان هائيگنز]] ۽ [[آئزڪ نيوٽن]] جهڙن سائنسدانن انهن اصولن جو بنياد وڌو، جيڪو اڄ [[ڪلاسيڪي ميڪانيات]] جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا. ويهين صديءَ ۾ نون سائنسي دريافتن ڪلاسيڪي ميڪانيات جي ڪيترن ئي تصورن کي چئلينج ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[نسبيتي ميڪانيات]] ۽ [[ڪوانٽم ميڪانيات]] جهڙا بنيادي طور نوان نظريا وجود ۾ آيا. [[File:Arabic machine manuscript - Anonym - Ms. or. fol. 3306 c.jpg|thumb|200px|مسودي ۾ ھڪ عربي مشين ڏيکاريل.]] == تاريخ == {{Main|طبقاتي ميڪانيات جي تاريخ|ڪوانٽم ميڪانيات جي تاريخ}} === قديم دور === {{Main|ارسطوي ميڪانيات}} قديم [[يوناني فلسفو|يوناني فيلسوفن]] سڀ کان پهرين انهن مان هئا، جن اهو خيال پيش ڪيو ته فطرت تي تجريدي اصول حڪومت ڪن ٿا. قديم دور ۾ ميڪانيات جو بنيادي نظريو [[ارسطوي ميڪانيات]] هو، جڏهن ته ان جو هڪ متبادل نظريو ''[[ميڪينڪس (ارسطو)|ميڪانيڪي مسئلا]]'' ۾ بيان ڪيو ويو آهي، جيڪا [[جعلي ارسطو]] سان منسوب تصنيف آهي ۽ گهڻو ڪري ان کي سندس ڪنهن جانشين ڏانهن منسوب ڪيو ويندو آهي. قديم يونان مان هڪ ٻي علمي روايت پڻ ملي ٿي، جنهن ۾ مادي جسمن جي [[سڪونيات|سڪوني]] يا [[حرڪيات (ميڪانيات)|حرڪتي]] تجزيي لاءِ رياضيات جو وڌيڪ وسيع استعمال ڪيو ويو. ممڪن آهي ته هن روايت کي فيثاغورثي عالم [[آرڪائٽاس]] جي اڳوڻي ڪم مان تحريڪ ملي هجي.<ref>{{Cite book|last=Zhmud|first=L.|url=https://books.google.com/books?id=of-ghBD9q1QC|title=Pythagoras and the Early Pythagoreans|publisher=OUP Oxford|year=2012|isbn=978-0-19-928931-8|language=en}}</ref> هن روايت جا مثال سوڊو [[اقليدس]] (''توازن تي'')، [[ارشميدس]] (''سطحن جي توازن تي'' ۽ ''ترندڙ جسمن تي'')، [[اسڪندريہ جو ھيرو|هيرو]] (''ميڪانيڪا'') ۽ [[اسڪندريہ جو پاپس|پاپس]] (''مجموعو''، ڪتاب اٺون) آهن<ref>"''[https://books.google.com/books?id=vPT-JubW-7QC&pg=PA19 A history of mechanics]''". René Dugas (1988). p.19. {{ISBN|0-486-65632-2}}</ref><ref name="mechanics">"[http://golem.ph.utexas.edu/category/2008/01/a_tiny_taste_of_the_history_of.html A Tiny Taste of the History of Mechanics]". The University of Texas at Austin.</ref> === وچون دور === {{Main|نظريو محرڪ}} [[File:Arabic machine manuscript - Anonym - Ms. or. fol. 3306 c.jpg|thumb|200px|نامعلوم تاريخ واري هڪ مخطوطي ۾ ڏيکاريل عربي مشين]] وچئين دور ۾ ارسطو جي نظرين تي ڪيترن ئي عالمن تنقيد ڪئي ۽ انهن ۾ تبديليون آنديون، جنهن جي شروعات ڇهين صديءَ ۾ [[جان فلوپونس]] ڪئي. ان دور جو هڪ اهم مسئلو [[پروجڪٽائيل حرڪت]] هو، جنهن تي [[ھپارڪس]] ۽ فلوپونس تفصيلي بحث ڪيو. فارسي مسلم همه گير عالم [[ابن سينا]] پنهنجي ڪتاب ''[[The Book of Healing]]'' (1020ع) ۾ حرڪت جو نظريو پيش ڪيو. هن چيو ته ڪنهن به اڇلايل شيءِ کي اڇلائيندڙ طرفان هڪ ''محرڪ'' (impetus) منتقل ڪيو ويندو آهي، جيڪو ڪجهه وقت تائين برقرار رهندو آهي، ۽ ان کي ختم ڪرڻ لاءِ [[هوا جي مزاحمت]] جهڙين ٻاهرين قوتن جي ضرورت هوندي آهي.<ref name=Espinoza>{{cite journal | last1 = Espinoza | first1 = Fernando | date = 2005 | title = An analysis of the historical development of ideas about motion and its implications for teaching | journal = Physics Education | volume = 40 | issue = 2| page = 141 | doi=10.1088/0031-9120/40/2/002|bibcode = 2005PhyEd..40..139E | s2cid = 250809354 }}</ref><ref name=Nasr>{{Cite book |title=The Islamic intellectual tradition in Persia |author=[[Seyyed Hossein Nasr]] & Mehdi Amin Razavi |publisher=[[Routledge]] |date=1996 |isbn=978-0-7007-0314-2 |page=72}}</ref><ref name=Sayili>{{cite journal|doi=10.1111/j.1749-6632.1987.tb37219.x|author=[[Aydin Sayili]]|date=1987|title=Ibn Sīnā and Buridan on the Motion of the Projectile |journal= Annals of the New York Academy of Sciences|volume=500|issue=1|pages=477–482|bibcode=1987NYASA.500..477S|s2cid=84784804}}</ref> ابن سينا ''قوت'' ۽ ''ميل (mayl)'' جي وچ ۾ فرق ڪيو ۽ دليل ڏنو ته جڏهن ڪو جسم پنهنجي فطري حرڪت جي ابتڙ هلي ٿو ته ان ۾ ''ميل'' پيدا ٿئي ٿو. سندس خيال موجب حرڪت جو جاري رهڻ ان منتقل ٿيل ''ميل'' سبب هوندو آهي، ۽ جسم تيستائين حرڪت ڪندو رهندو، جيستائين اهو ''ميل'' ختم نه ٿئي. هن اهو پڻ بيان ڪيو ته جيڪڏهن ڪو پروجڪٽائيل خلا (Vacuum) ۾ هجي ته اهو ڪنهن ٻاهرين قوت جي اثر کان سواءِ نه رڪجندو، جيڪو [[نيوٽن جو پهريون قانون حرڪت]] سان مطابقت رکي ٿو.<ref name="Espinoza" /> هڪ اهڙي جسم بابت، جنهن تي مسلسل (يڪساں) قوت لاڳو هجي، ٻارهين صديءَ جي يهودي عالم [[Hibat Allah Abu'l-Barakat al-Baghdaadi]] جو چوڻ هو ته ڪِرندڙ جسم جي تيزي (Acceleration) ان جي فطري لاڙي جي مسلسل اثر جو نتيجو آهي. [[Shlomo Pines]] جي مطابق، البغدادي جو حرڪت بابت نظريو ''ارسطو جي بنيادي حرڪتي قانون جي سڀ کان پراڻي ترديد'' هو، ۽ ڪنهن حد تائين [[طبقاتي ميڪانيات]] جي ان بنيادي قانون جي اڳڪٿي پڻ هو، جنهن موجب ''مسلسل لاڳو ٿيندڙ قوت تيزي پيدا ڪري ٿي''.<ref>{{cite encyclopedia | last = Pines | first = Shlomo | title = Abu'l-Barakāt al-Baghdādī, Hibat Allah | encyclopedia = [[Dictionary of Scientific Biography]] | volume = 1 | pages = 26–28 | publisher = Charles Scribner's Sons | location = New York | year = 1970 | isbn = 0-684-10114-9 }} available via {{Cite web |last=pines |first=shlomo |title=Shlomo Pines - The Hebrew University of Jerusalem |url=https://huji.academia.edu/ShlomoPines |access-date=2026-04-14 |website=huji.academia.edu |language=en}} <br />([[cf.]] Abel B. Franco (October 2003). "Avempace, Projectile Motion, and Impetus Theory", ''Journal of the History of Ideas'' '''64''' (4), p. 521-546 [528].)</ref> ابن سينا<ref name="Sayili" /> ۽ البغدادي<ref name=Gutman>{{citation|title=Pseudo-Avicenna, Liber Celi Et Mundi: A Critical Edition|first=Oliver|last=Gutman|publisher=[[Brill Publishers]]|year=2003|isbn=90-04-13228-7|page=193}}</ref> جهڙن اڳوڻن عالمن جي خيالن کان متاثر ٿي، چوڏهين صديءَ جي فرانسيسي پادري [[Jean Buridan]] [[نظريو محرڪ]] کي وڌيڪ ترقي ڏني، جيڪو پوءِ [[جمود]]، [[رفتار]]، [[تيزي]] ۽ [[مومينٽم]] جي جديد نظرين جي بنياد بڻيو. هن ۽ ٻين عالمن جي ڪم کي چوڏهين صديءَ جي انگلينڊ ۾ [[Oxford Calculators]] جي نالي سان مشهور عالمن، جهڙوڪ [[Thomas Bradwardine]]، اڳتي وڌايو، جن ڪِرندڙ جسمن بابت مختلف قانونن جو مطالعو ڪيو ۽ انهن کي ترتيب ڏنو. جسم جي بنيادي خاصيت طور يڪساں تيز ٿيندڙ حرڪت (جهڙوڪ ڪِرندڙ جسم جي حرڪت) جو تصور پڻ انهن ئي چوڏهين صديءَ جي [[Oxford Calculators]] پاران واضح ڪيو ويو. === اوائلي جديد دور === [[File:Taccola first piston.jpg|thumb|يورپ ۾ [[پسٽن]] پمپ جي پهرين تصوير، [[Taccola]] طرفان، {{Circa|1450}}.<ref>{{cite book| last = Hill | first = Donald Routledge | title = A History of Engineering in Classical and Medieval Times | location = London | publisher = Routledge | year = 1996 | page = 143 | isbn = 0-415-15291-7 | url = https://books.google.com/books?id=MqSXc5sGZJUC&q=Taccola+first+piston&pg=PA143}}</ref>]] اوائلي جديد دور ۾ ميڪانيات جي ترقيءَ ۾ ٻه مرڪزي شخصيتون [[گليليو گليلي]] ۽ [[آئزڪ نيوٽن]] هئا. گليليو پنهنجي ميڪانيات، خاص طور ڪِرندڙ جسمن بابت، آخري جامع بيان پنهنجي ڪتاب ''[[Two New Sciences]]'' (1638ع) ۾ پيش ڪيو. نيوٽن جي 1687ع واري ڪتاب ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'' ميڪانيات جي تفصيلي رياضيائي وضاحت پيش ڪئي، جنهن ۾ نئين ترقي يافته [[ڪلڪولس]] جو استعمال ڪيو ويو ۽ [[نيوٽني ميڪانيات]] جي بنياد وڌي وئي.<ref name="mechanics"/> ميڪانيات جي ڪيترن ئي نظرين جي اوليت بابت اختلاف موجود آهن. جيتوڻيڪ نيوٽن جو ''Principia'' هن شعبي جو بنيادي ۽ انتهائي اثرائتو ڪتاب سمجهيو وڃي ٿو، ۽ ان ۾ شامل ڪيترائي رياضيائي نتيجا ڪلڪولس جي ترقي کان اڳ بيان ڪرڻ ممڪن نه هئا، پر ڪيترائي بنيادي خيال، خاص طور [[جمود]] ۽ ڪِرندڙ جسمن بابت، نيوٽن کان اڳ جي عالمن، جهڙوڪ [[Christiaan Huygens]] ۽ وچئين دور جي گهٽ مشهور مفڪرن، اڳ ئي پيش ڪري چڪا هئا. صحيح طور تي ڪنهن هڪ شخص کي مڪمل ڪريڊٽ ڏيڻ ڏکيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ وقت سان گڏ سائنسي ٻولي ۽ ثبوتن جا معيار تبديل ٿيندا رهيا آهن. انهيءَ ڪري وچئين دور جي نظرين کي ڪڏهن جديد نظرين جي برابر سمجهيو وڃي ٿو ۽ ڪڏهن رڳو ابتدائي مفروضا قرار ڏنو وڃي ٿو. === جديد دور === جديد ميڪانيات جون ٻه سڀ کان اهم ترقيون [[آئنسٽائن]] جي [[عام اضافيت]] ۽ [[ڪوانٽم ميڪانيات]] آهن. اهي ٻئي ويهين صديءَ ۾ وجود ۾ آيون ۽ جزوي طور اوڻيهين صديءَ جي نظرين تي ٻڌل هيون. ان کان علاوه، جديد تسلسلي ميڪانيات (Continuum Mechanics) ۾، خاص طور لچڪ، پلاسٽيسيٽي، سيال حرڪيات، برقي حرڪيات ۽ تبديل ٿيندڙ واسطن جي حرارتيات جي شعبن ۾، ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران نمايان ترقي ٿي. هن حصي سان مضمون جو تاريخ وارو سيڪشن مڪمل ٿي چڪو آهي. وڌيڪ ڪو ٽيون حصو باقي نه هو؛ مون پوئين جواب ۾ [[Jean Buridan]] کان وٺي جديد دور تائين سڄو باقي متن ترجمو ڪري ڇڏيو آهي. ==ميڪانياتي جسمن جا قسم== اڪثر استعمال ٿيل اصطلاح جسم (bodies) جي تعريف جي ضرورت آهي شين جي وسيع مجموعن لاءِ، جنهن ۾ ذرڙا، پروجيڪٽائل، خلائي جهاز، تارا، مشينري جا حصا، سولڊ جا حصا، سيال جا حصا (گيسز ۽ مائع) وغيره. ميڪانيات جي مختلف ذيلي شعبن جي وچ ۾ ٻيا تفاوت بيان ڪيل جسمن جي فطرت سان تعلق رکن ٿا. ذرڙا جسم آهن جن سان ٿورڙي (سڃاڻل) اندروني ڍانچي، ڪلاسيڪل ميڪانيات ۾ رياضياتي نقطن جي طور تي مطالعو ڪيو ويندو آهي. سخت جسمن جي سائيز ۽ شڪل هوندي آهي پر ذرڙي جي ويجهو آزادي جي صرف چند درجي کي شامل ڪندي، جهڙوڪ خلا ۾ واقفيت ۽ سادگي کي برقرار رکندي آهي. ٻي صورت ۾، جسم نيم سخت ٿي سگهي ٿو، يعني لچڪدار، يا غير سخت، يعني سيال. انهن مضمونن ۾ مطالعي جي ڪلاسيڪل ۽ ڪوانٽم ڊويزنون آهن. مثال طور، خلائي جهاز جي حرڪت، ان جي مدار ۽ روش (گردش) جي حوالي سان، ڪلاسيڪل ميڪانيات جي لاڳاپي واري (relativistic) نظريي جي ذريعي بيان ڪئي وئي آهي، جڏهن ته هڪ ائٽمي نيوڪليئس جي هڪجهڙائي واري حرڪت کي ڪوانٽم ميڪانڪس طرفان بيان ڪيو ويو آهي. ==ذيلي مضمون== هيٺيون ميڪانيات ۾ ٽي مکيه شاخون آهن جن ۾ مختلف مضمونن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي. ياد رهي ته ”فيلڊز جو نظريو“ پڻ آهي، جيڪو فزڪس ۾ هڪ الڳ نظم و ضبط قائم ڪري ٿو، جنهن کي رسمي طور ميڪانيات کان الڳ سمجهيو وڃي ٿو، چاهي اهو ڪلاسيڪل فيلڊز هجي يا ڪوانٽم فيلڊز. پر عملي طور تي، ميڪانيات ۽ شعبن سان تعلق رکندڙ مضمونن کي ويجهڙائي ۾ ڳنڍيو ويو آهي. اهڙيءَ طرح، مثال طور، قوتون جيڪي ذرڙن تي عمل ڪن ٿيون، اڪثر ڪري شعبن (اليڪٽروميگنيٽيڪل يا گرويٽيشنل) مان نڪتل هونديون آهن ۽ ذرڙا ذريعا طور ڪم ڪندي فيلڊز ٺاهيندا آهن. حقيقت ۾، ڪوانٽم ميڪانيات ۾، ذرڙا پاڻ ۾ فيلڊ آهن، جيئن نظرياتي طور تي موج جي ڪم جي ذريعي بيان ڪيو ويو آهي. ===ڪلاسيڪل ميڪانيات=== ڏسو: [[ڪلاسيڪل ميڪانيات]] ===ڪوانٽم ميڪانيات=== ڏسو: [[ڪوانٽم ميڪنڪس|ڪوانٽم ميڪانيات]] ===ريليٽيوسٽڪ ميڪانيات=== اصل مضمون: [[ريليٽيوسٽڪ ميڪانيات]] ڪوانٽم ۽ ڪلاسيڪل ميڪانيات جي وچ ۾ فرق جي برابر، البرٽ آئن اسٽائن جو عام ۽ خاص ريليٽيويٽي جا نظريا نيوٽن ۽ گليلو جي ميڪانڪس جي ٺهڻ جي دائري کي وڌايو. ريليٽيوسٽڪ ۽ نيوٽن جي ميڪانيات جي وچ ۾ فرق اھم ٿي ​​ويندا آھن ۽ حتي غالب ٿي ويندا آھن جيئن ڪنھن جسم جي رفتار روشنيءَ جي رفتار تائين پھچي ٿي. مثال طور، نيوٽنين ميڪانڪس ۾، آزاد ذري ​​جي متحرڪ توانائي، E=1/2(mv^2) آهي، جڏهن ته ريليٽيوسٽڪ ميڪانيات ۾ هي توانائي، E=(γ−1)mc^2 آھي (جتي γ لورينز فيڪٽر آھي)؛ ھي فارمولو گھٽ توانائي جي حد ۾ نيوٽن جي مساوات کي گھٽائي ٿو. اعلي توانائي جي عملن لاء، ڪوانٽم ميڪانيات کي ريليٽيوسٽڪ ميڪانيات جي حساب سان ترتيب ڏيڻ لازمي آهي. ان ڪري ڪوانٽم فيلڊ ٿيوري جي ترقي ٿي. ==پيشه ورانه تنظيمون== * اپلائيڊ مڪينيڪل ڊويزن، آمريڪي سوسائٽي آف مڪينيڪل انجنيئرز * فلوئيڊ ڊائنامڪس ڊويزن، آمريڪي فزيڪل سوسائٽي * تجرباتي ميڪانيات لاء سوسائٽي * انسٽيٽيوشن آف مڪينيڪل انجنيئرز برطانيه جي مڪينيڪل انجنيئرن لاءِ قابليت وارو ادارو آهي ۽ 150 سالن کان وڌيڪ عرصي کان مڪينيڪل انجنيئرن جو گهر رهيو آهي. * نظرياتي ۽ اطلاقي ميڪانيات جي بين الاقوامي يونين ==پڻ ڏسو== * سڪونيات * حرڪيات * ڪائينيٽڪس * ڪائيناميٽڪس * اطلاقي ميڪانيات * غير خودمختيار ميڪانيات * انجنيئرنگ * عمل جا اصول * انجنيئرنگ، سائنس ۽ ميڪانيات جي مضمونن جو انڊيڪس * وائيزن ٽيسٽ آف ميڪانياتي قابليت (WTMA) ==خارجي لنڪس== {{Wiktionary}} * [https://web.archive.org/web/20070601020244/http://www.physclips.unsw.edu.au/ Physclips: Mechanics with animations and video clips] from the University of New South Wales * [https://web.archive.org/web/20060429142525/http://archimedes.mpiwg-berlin.mpg.de/ The Archimedes Project] {{Authority control}} [[Category:Mechanics| ]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:طبيعيات]] [[زمرو:طبيعيات جون ذيلي شاخون]] [[زمرو:ميڪانيات]] a2jj95az7ton1o14rn9nxdvysvid7us 390632 390631 2026-07-02T20:53:43Z Intisar Ali 8681 /* */ 390632 wikitext text/x-wiki {{Short description|طبعيات جي اها شاخ جيڪا قوتن يا بي گھرڻ جي اثر هيٺ ايندڙ مادي جسمن جو مطالعو ڪري ٿي}} {{Classical mechanics |branches}} {{Quantum mechanics |background}} [[Image:Gyro.gif|thumb|right|توازن جي حالت ۾ هڪ [[جائيرو اسڪوپ]]]] '''ميڪانيات'''{{wikt-lang|grc|μηχανική}}'' ({{grc-transl|μηχανική}})|[[مشين|مشينن]] بابت}})<ref>{{cite encyclopedia |title=mechanics |encyclopedia=Oxford English Dictionary |year=1933 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.271836/page/n817 }}</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=mechanics |author=Henry George Liddell |author2=Robert Scott |encyclopedia=A Greek-English Lexicon |year=1940 |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dmhxaniko%2Fs }}</ref> [[طبعيات]] جي اها شاخ آهي، جيڪا [[قوت]]، [[مادو|مادي]] ۽ [[حرڪت]] جي وچ ۾ لاڳاپن جو [[طبعي جسم]]ن جي حوالي سان مطالعو ڪري ٿي.<ref>{{Cite book|last=Young, Hugh D. |author2=Roger A. Freedman |author3=A. Lewis Ford |author4=Katarzyna Zulteta Estrugo|title=Sears and Zemansky's university physics: with modern physics|publisher=Pearson Education |date=2020 |isbn=978-1-292-31473-0|edition=15th |location=Harlow|page=62|oclc=1104689918}}</ref> جڏهن ڪنهن جسم تي قوت لاڳو ڪئي وڃي ٿي ته ان جي نتيجي ۾ [[منتقل (ویڪٽر)|منتقل]] ٿي سگهي ٿو، جيڪو جسم جي پنهنجي ماحول جي نسبت سان جڳهه ۾ تبديلي کي ظاهر ڪري ٿو. [[طبعيات]] جي هن شعبي جا نظرياتي بنياد [[قديم يونان]] تائين پهچن ٿا، جتي [[ارسطو]] ۽ [[ارشميدس]] جهڙن عالمن پنهنجي تحريرن ۾ ان بابت بحث ڪيو.<ref>Dugas, Rene. A History of Classical Mechanics. New York, NY: Dover Publications Inc, 1988, pg 19.</ref><ref>Rana, N.C., and Joag, P.S. Classical Mechanics. West Petal Nagar, New Delhi. Tata McGraw-Hill, 1991, pg 6.</ref><ref>Renn, J., Damerow, P., and McLaughlin, P. Aristotle, Archimedes, Euclid, and the Origin of Mechanics: The Perspective of Historical Epistemology. Berlin: Max Planck Institute for the History of Science, 2010, pg 1-2.</ref> (ڏسو [[ڪلاسيڪي ميڪانيات جي تاريخ]] ۽ [[ڪلاسيڪي ميڪانيات جي وقتوار فهرست]])۔ [[اوائلي جديد دور]] ۾ [[گليليو گليلي]]، [[يوهانس ڪيپلر]]، [[ڪرستيان هائيگنز]] ۽ [[آئزڪ نيوٽن]] جهڙن سائنسدانن انهن اصولن جو بنياد وڌو، جيڪو اڄ [[ڪلاسيڪي ميڪانيات]] جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا. ويهين صديءَ ۾ نون سائنسي دريافتن ڪلاسيڪي ميڪانيات جي ڪيترن ئي تصورن کي چئلينج ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[نسبيتي ميڪانيات]] ۽ [[ڪوانٽم ميڪانيات]] جهڙا بنيادي طور نوان نظريا وجود ۾ آيا. == تاريخ == {{Main|طبقاتي ميڪانيات جي تاريخ|ڪوانٽم ميڪانيات جي تاريخ}} === قديم دور === {{Main|ارسطوي ميڪانيات}} قديم [[يوناني فلسفو|يوناني فيلسوفن]] سڀ کان پهرين انهن مان هئا، جن اهو خيال پيش ڪيو ته فطرت تي تجريدي اصول حڪومت ڪن ٿا. قديم دور ۾ ميڪانيات جو بنيادي نظريو [[ارسطوي ميڪانيات]] هو، جڏهن ته ان جو هڪ متبادل نظريو ''[[ميڪينڪس (ارسطو)|ميڪانيڪي مسئلا]]'' ۾ بيان ڪيو ويو آهي، جيڪا [[جعلي ارسطو]] سان منسوب تصنيف آهي ۽ گهڻو ڪري ان کي سندس ڪنهن جانشين ڏانهن منسوب ڪيو ويندو آهي. قديم يونان مان هڪ ٻي علمي روايت پڻ ملي ٿي، جنهن ۾ مادي جسمن جي [[سڪونيات|سڪوني]] يا [[حرڪيات (ميڪانيات)|حرڪتي]] تجزيي لاءِ رياضيات جو وڌيڪ وسيع استعمال ڪيو ويو. ممڪن آهي ته هن روايت کي فيثاغورثي عالم [[آرڪائٽاس]] جي اڳوڻي ڪم مان تحريڪ ملي هجي.<ref>{{Cite book|last=Zhmud|first=L.|url=https://books.google.com/books?id=of-ghBD9q1QC|title=Pythagoras and the Early Pythagoreans|publisher=OUP Oxford|year=2012|isbn=978-0-19-928931-8|language=en}}</ref> هن روايت جا مثال سوڊو [[اقليدس]] (''توازن تي'')، [[ارشميدس]] (''سطحن جي توازن تي'' ۽ ''ترندڙ جسمن تي'')، [[اسڪندريہ جو ھيرو|هيرو]] (''ميڪانيڪا'') ۽ [[اسڪندريہ جو پاپس|پاپس]] (''مجموعو''، ڪتاب اٺون) آهن<ref>"''[https://books.google.com/books?id=vPT-JubW-7QC&pg=PA19 A history of mechanics]''". René Dugas (1988). p.19. {{ISBN|0-486-65632-2}}</ref><ref name="mechanics">"[http://golem.ph.utexas.edu/category/2008/01/a_tiny_taste_of_the_history_of.html A Tiny Taste of the History of Mechanics]". The University of Texas at Austin.</ref> === وچون دور === {{Main|نظريو محرڪ}} [[File:Arabic machine manuscript - Anonym - Ms. or. fol. 3306 c.jpg|thumb|200px|نامعلوم تاريخ واري هڪ مخطوطي ۾ ڏيکاريل عربي مشين]] وچئين دور ۾ ارسطو جي نظرين تي ڪيترن ئي عالمن تنقيد ڪئي ۽ انهن ۾ تبديليون آنديون، جنهن جي شروعات ڇهين صديءَ ۾ [[جان فلوپونس]] ڪئي. ان دور جو هڪ اهم مسئلو [[پروجڪٽائيل حرڪت]] هو، جنهن تي [[ھپارڪس]] ۽ فلوپونس تفصيلي بحث ڪيو. فارسي مسلم همه گير عالم [[ابن سينا]] پنهنجي ڪتاب ''[[The Book of Healing]]'' (1020ع) ۾ حرڪت جو نظريو پيش ڪيو. هن چيو ته ڪنهن به اڇلايل شيءِ کي اڇلائيندڙ طرفان هڪ ''محرڪ'' (impetus) منتقل ڪيو ويندو آهي، جيڪو ڪجهه وقت تائين برقرار رهندو آهي، ۽ ان کي ختم ڪرڻ لاءِ [[هوا جي مزاحمت]] جهڙين ٻاهرين قوتن جي ضرورت هوندي آهي.<ref name=Espinoza>{{cite journal | last1 = Espinoza | first1 = Fernando | date = 2005 | title = An analysis of the historical development of ideas about motion and its implications for teaching | journal = Physics Education | volume = 40 | issue = 2| page = 141 | doi=10.1088/0031-9120/40/2/002|bibcode = 2005PhyEd..40..139E | s2cid = 250809354 }}</ref><ref name=Nasr>{{Cite book |title=The Islamic intellectual tradition in Persia |author=[[Seyyed Hossein Nasr]] & Mehdi Amin Razavi |publisher=[[Routledge]] |date=1996 |isbn=978-0-7007-0314-2 |page=72}}</ref><ref name=Sayili>{{cite journal|doi=10.1111/j.1749-6632.1987.tb37219.x|author=[[Aydin Sayili]]|date=1987|title=Ibn Sīnā and Buridan on the Motion of the Projectile |journal= Annals of the New York Academy of Sciences|volume=500|issue=1|pages=477–482|bibcode=1987NYASA.500..477S|s2cid=84784804}}</ref> ابن سينا ''قوت'' ۽ ''ميل (mayl)'' جي وچ ۾ فرق ڪيو ۽ دليل ڏنو ته جڏهن ڪو جسم پنهنجي فطري حرڪت جي ابتڙ هلي ٿو ته ان ۾ ''ميل'' پيدا ٿئي ٿو. سندس خيال موجب حرڪت جو جاري رهڻ ان منتقل ٿيل ''ميل'' سبب هوندو آهي، ۽ جسم تيستائين حرڪت ڪندو رهندو، جيستائين اهو ''ميل'' ختم نه ٿئي. هن اهو پڻ بيان ڪيو ته جيڪڏهن ڪو پروجڪٽائيل خلا (Vacuum) ۾ هجي ته اهو ڪنهن ٻاهرين قوت جي اثر کان سواءِ نه رڪجندو، جيڪو [[نيوٽن جو پهريون قانون حرڪت]] سان مطابقت رکي ٿو.<ref name="Espinoza" /> هڪ اهڙي جسم بابت، جنهن تي مسلسل (يڪساں) قوت لاڳو هجي، ٻارهين صديءَ جي يهودي عالم [[Hibat Allah Abu'l-Barakat al-Baghdaadi]] جو چوڻ هو ته ڪِرندڙ جسم جي تيزي (Acceleration) ان جي فطري لاڙي جي مسلسل اثر جو نتيجو آهي. [[Shlomo Pines]] جي مطابق، البغدادي جو حرڪت بابت نظريو ''ارسطو جي بنيادي حرڪتي قانون جي سڀ کان پراڻي ترديد'' هو، ۽ ڪنهن حد تائين [[طبقاتي ميڪانيات]] جي ان بنيادي قانون جي اڳڪٿي پڻ هو، جنهن موجب ''مسلسل لاڳو ٿيندڙ قوت تيزي پيدا ڪري ٿي''.<ref>{{cite encyclopedia | last = Pines | first = Shlomo | title = Abu'l-Barakāt al-Baghdādī, Hibat Allah | encyclopedia = [[Dictionary of Scientific Biography]] | volume = 1 | pages = 26–28 | publisher = Charles Scribner's Sons | location = New York | year = 1970 | isbn = 0-684-10114-9 }} available via {{Cite web |last=pines |first=shlomo |title=Shlomo Pines - The Hebrew University of Jerusalem |url=https://huji.academia.edu/ShlomoPines |access-date=2026-04-14 |website=huji.academia.edu |language=en}} <br />([[cf.]] Abel B. Franco (October 2003). "Avempace, Projectile Motion, and Impetus Theory", ''Journal of the History of Ideas'' '''64''' (4), p. 521-546 [528].)</ref> ابن سينا<ref name="Sayili" /> ۽ البغدادي<ref name=Gutman>{{citation|title=Pseudo-Avicenna, Liber Celi Et Mundi: A Critical Edition|first=Oliver|last=Gutman|publisher=[[Brill Publishers]]|year=2003|isbn=90-04-13228-7|page=193}}</ref> جهڙن اڳوڻن عالمن جي خيالن کان متاثر ٿي، چوڏهين صديءَ جي فرانسيسي پادري [[Jean Buridan]] [[نظريو محرڪ]] کي وڌيڪ ترقي ڏني، جيڪو پوءِ [[جمود]]، [[رفتار]]، [[تيزي]] ۽ [[مومينٽم]] جي جديد نظرين جي بنياد بڻيو. هن ۽ ٻين عالمن جي ڪم کي چوڏهين صديءَ جي انگلينڊ ۾ [[Oxford Calculators]] جي نالي سان مشهور عالمن، جهڙوڪ [[Thomas Bradwardine]]، اڳتي وڌايو، جن ڪِرندڙ جسمن بابت مختلف قانونن جو مطالعو ڪيو ۽ انهن کي ترتيب ڏنو. جسم جي بنيادي خاصيت طور يڪساں تيز ٿيندڙ حرڪت (جهڙوڪ ڪِرندڙ جسم جي حرڪت) جو تصور پڻ انهن ئي چوڏهين صديءَ جي [[Oxford Calculators]] پاران واضح ڪيو ويو. === اوائلي جديد دور === [[File:Taccola first piston.jpg|thumb|يورپ ۾ [[پسٽن]] پمپ جي پهرين تصوير، [[Taccola]] طرفان، {{Circa|1450}}.<ref>{{cite book| last = Hill | first = Donald Routledge | title = A History of Engineering in Classical and Medieval Times | location = London | publisher = Routledge | year = 1996 | page = 143 | isbn = 0-415-15291-7 | url = https://books.google.com/books?id=MqSXc5sGZJUC&q=Taccola+first+piston&pg=PA143}}</ref>]] اوائلي جديد دور ۾ ميڪانيات جي ترقيءَ ۾ ٻه مرڪزي شخصيتون [[گليليو گليلي]] ۽ [[آئزڪ نيوٽن]] هئا. گليليو پنهنجي ميڪانيات، خاص طور ڪِرندڙ جسمن بابت، آخري جامع بيان پنهنجي ڪتاب ''[[Two New Sciences]]'' (1638ع) ۾ پيش ڪيو. نيوٽن جي 1687ع واري ڪتاب ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'' ميڪانيات جي تفصيلي رياضيائي وضاحت پيش ڪئي، جنهن ۾ نئين ترقي يافته [[ڪلڪولس]] جو استعمال ڪيو ويو ۽ [[نيوٽني ميڪانيات]] جي بنياد وڌي وئي.<ref name="mechanics"/> ميڪانيات جي ڪيترن ئي نظرين جي اوليت بابت اختلاف موجود آهن. جيتوڻيڪ نيوٽن جو ''Principia'' هن شعبي جو بنيادي ۽ انتهائي اثرائتو ڪتاب سمجهيو وڃي ٿو، ۽ ان ۾ شامل ڪيترائي رياضيائي نتيجا ڪلڪولس جي ترقي کان اڳ بيان ڪرڻ ممڪن نه هئا، پر ڪيترائي بنيادي خيال، خاص طور [[جمود]] ۽ ڪِرندڙ جسمن بابت، نيوٽن کان اڳ جي عالمن، جهڙوڪ [[Christiaan Huygens]] ۽ وچئين دور جي گهٽ مشهور مفڪرن، اڳ ئي پيش ڪري چڪا هئا. صحيح طور تي ڪنهن هڪ شخص کي مڪمل ڪريڊٽ ڏيڻ ڏکيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ وقت سان گڏ سائنسي ٻولي ۽ ثبوتن جا معيار تبديل ٿيندا رهيا آهن. انهيءَ ڪري وچئين دور جي نظرين کي ڪڏهن جديد نظرين جي برابر سمجهيو وڃي ٿو ۽ ڪڏهن رڳو ابتدائي مفروضا قرار ڏنو وڃي ٿو. === جديد دور === جديد ميڪانيات جون ٻه سڀ کان اهم ترقيون [[آئنسٽائن]] جي [[عام اضافيت]] ۽ [[ڪوانٽم ميڪانيات]] آهن. اهي ٻئي ويهين صديءَ ۾ وجود ۾ آيون ۽ جزوي طور اوڻيهين صديءَ جي نظرين تي ٻڌل هيون. ان کان علاوه، جديد تسلسلي ميڪانيات (Continuum Mechanics) ۾، خاص طور لچڪ، پلاسٽيسيٽي، سيال حرڪيات، برقي حرڪيات ۽ تبديل ٿيندڙ واسطن جي حرارتيات جي شعبن ۾، ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران نمايان ترقي ٿي. هن حصي سان مضمون جو تاريخ وارو سيڪشن مڪمل ٿي چڪو آهي. وڌيڪ ڪو ٽيون حصو باقي نه هو؛ مون پوئين جواب ۾ [[Jean Buridan]] کان وٺي جديد دور تائين سڄو باقي متن ترجمو ڪري ڇڏيو آهي. ==ميڪانياتي جسمن جا قسم== اڪثر استعمال ٿيل اصطلاح جسم (bodies) جي تعريف جي ضرورت آهي شين جي وسيع مجموعن لاءِ، جنهن ۾ ذرڙا، پروجيڪٽائل، خلائي جهاز، تارا، مشينري جا حصا، سولڊ جا حصا، سيال جا حصا (گيسز ۽ مائع) وغيره. ميڪانيات جي مختلف ذيلي شعبن جي وچ ۾ ٻيا تفاوت بيان ڪيل جسمن جي فطرت سان تعلق رکن ٿا. ذرڙا جسم آهن جن سان ٿورڙي (سڃاڻل) اندروني ڍانچي، ڪلاسيڪل ميڪانيات ۾ رياضياتي نقطن جي طور تي مطالعو ڪيو ويندو آهي. سخت جسمن جي سائيز ۽ شڪل هوندي آهي پر ذرڙي جي ويجهو آزادي جي صرف چند درجي کي شامل ڪندي، جهڙوڪ خلا ۾ واقفيت ۽ سادگي کي برقرار رکندي آهي. ٻي صورت ۾، جسم نيم سخت ٿي سگهي ٿو، يعني لچڪدار، يا غير سخت، يعني سيال. انهن مضمونن ۾ مطالعي جي ڪلاسيڪل ۽ ڪوانٽم ڊويزنون آهن. مثال طور، خلائي جهاز جي حرڪت، ان جي مدار ۽ روش (گردش) جي حوالي سان، ڪلاسيڪل ميڪانيات جي لاڳاپي واري (relativistic) نظريي جي ذريعي بيان ڪئي وئي آهي، جڏهن ته هڪ ائٽمي نيوڪليئس جي هڪجهڙائي واري حرڪت کي ڪوانٽم ميڪانڪس طرفان بيان ڪيو ويو آهي. ==ذيلي مضمون== هيٺيون ميڪانيات ۾ ٽي مکيه شاخون آهن جن ۾ مختلف مضمونن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي. ياد رهي ته ”فيلڊز جو نظريو“ پڻ آهي، جيڪو فزڪس ۾ هڪ الڳ نظم و ضبط قائم ڪري ٿو، جنهن کي رسمي طور ميڪانيات کان الڳ سمجهيو وڃي ٿو، چاهي اهو ڪلاسيڪل فيلڊز هجي يا ڪوانٽم فيلڊز. پر عملي طور تي، ميڪانيات ۽ شعبن سان تعلق رکندڙ مضمونن کي ويجهڙائي ۾ ڳنڍيو ويو آهي. اهڙيءَ طرح، مثال طور، قوتون جيڪي ذرڙن تي عمل ڪن ٿيون، اڪثر ڪري شعبن (اليڪٽروميگنيٽيڪل يا گرويٽيشنل) مان نڪتل هونديون آهن ۽ ذرڙا ذريعا طور ڪم ڪندي فيلڊز ٺاهيندا آهن. حقيقت ۾، ڪوانٽم ميڪانيات ۾، ذرڙا پاڻ ۾ فيلڊ آهن، جيئن نظرياتي طور تي موج جي ڪم جي ذريعي بيان ڪيو ويو آهي. ===ڪلاسيڪل ميڪانيات=== ڏسو: [[ڪلاسيڪل ميڪانيات]] ===ڪوانٽم ميڪانيات=== ڏسو: [[ڪوانٽم ميڪنڪس|ڪوانٽم ميڪانيات]] ===ريليٽيوسٽڪ ميڪانيات=== اصل مضمون: [[ريليٽيوسٽڪ ميڪانيات]] ڪوانٽم ۽ ڪلاسيڪل ميڪانيات جي وچ ۾ فرق جي برابر، البرٽ آئن اسٽائن جو عام ۽ خاص ريليٽيويٽي جا نظريا نيوٽن ۽ گليلو جي ميڪانڪس جي ٺهڻ جي دائري کي وڌايو. ريليٽيوسٽڪ ۽ نيوٽن جي ميڪانيات جي وچ ۾ فرق اھم ٿي ​​ويندا آھن ۽ حتي غالب ٿي ويندا آھن جيئن ڪنھن جسم جي رفتار روشنيءَ جي رفتار تائين پھچي ٿي. مثال طور، نيوٽنين ميڪانڪس ۾، آزاد ذري ​​جي متحرڪ توانائي، E=1/2(mv^2) آهي، جڏهن ته ريليٽيوسٽڪ ميڪانيات ۾ هي توانائي، E=(γ−1)mc^2 آھي (جتي γ لورينز فيڪٽر آھي)؛ ھي فارمولو گھٽ توانائي جي حد ۾ نيوٽن جي مساوات کي گھٽائي ٿو. اعلي توانائي جي عملن لاء، ڪوانٽم ميڪانيات کي ريليٽيوسٽڪ ميڪانيات جي حساب سان ترتيب ڏيڻ لازمي آهي. ان ڪري ڪوانٽم فيلڊ ٿيوري جي ترقي ٿي. ==پيشه ورانه تنظيمون== * اپلائيڊ مڪينيڪل ڊويزن، آمريڪي سوسائٽي آف مڪينيڪل انجنيئرز * فلوئيڊ ڊائنامڪس ڊويزن، آمريڪي فزيڪل سوسائٽي * تجرباتي ميڪانيات لاء سوسائٽي * انسٽيٽيوشن آف مڪينيڪل انجنيئرز برطانيه جي مڪينيڪل انجنيئرن لاءِ قابليت وارو ادارو آهي ۽ 150 سالن کان وڌيڪ عرصي کان مڪينيڪل انجنيئرن جو گهر رهيو آهي. * نظرياتي ۽ اطلاقي ميڪانيات جي بين الاقوامي يونين ==پڻ ڏسو== * سڪونيات * حرڪيات * ڪائينيٽڪس * ڪائيناميٽڪس * اطلاقي ميڪانيات * غير خودمختيار ميڪانيات * انجنيئرنگ * عمل جا اصول * انجنيئرنگ، سائنس ۽ ميڪانيات جي مضمونن جو انڊيڪس * وائيزن ٽيسٽ آف ميڪانياتي قابليت (WTMA) ==خارجي لنڪس== {{Wiktionary}} * [https://web.archive.org/web/20070601020244/http://www.physclips.unsw.edu.au/ Physclips: Mechanics with animations and video clips] from the University of New South Wales * [https://web.archive.org/web/20060429142525/http://archimedes.mpiwg-berlin.mpg.de/ The Archimedes Project] {{Authority control}} [[Category:Mechanics| ]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:طبيعيات]] [[زمرو:طبيعيات جون ذيلي شاخون]] [[زمرو:ميڪانيات]] nbprbmedy8azv9duic2xssx385k0vg8 390638 390632 2026-07-03T06:28:50Z Intisar Ali 8681 390638 wikitext text/x-wiki {{Short description|طبعيات جي اها شاخ جيڪا قوتن يا بي گھرڻ جي اثر هيٺ ايندڙ مادي جسمن جو مطالعو ڪري ٿي}} {{Classical mechanics |branches}} {{Quantum mechanics |background}} [[Image:Gyro.gif|thumb|right|توازن جي حالت ۾ هڪ [[جائيرو اسڪوپ]]]] '''ميڪانيات'''{{wikt-lang|grc|μηχανική}}'' ({{grc-transl|μηχανική}})|[[مشين|مشينن]] بابت}})<ref>{{cite encyclopedia |title=mechanics |encyclopedia=Oxford English Dictionary |year=1933 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.271836/page/n817 }}</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=mechanics |author=Henry George Liddell |author2=Robert Scott |encyclopedia=A Greek-English Lexicon |year=1940 |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dmhxaniko%2Fs }}</ref> [[طبعيات]] جي اها شاخ آهي، جيڪا [[قوت]]، [[مادو|مادي]] ۽ [[حرڪت]] جي وچ ۾ لاڳاپن جو [[طبعي جسم]]ن جي حوالي سان مطالعو ڪري ٿي.<ref>{{Cite book|last=Young, Hugh D. |author2=Roger A. Freedman |author3=A. Lewis Ford |author4=Katarzyna Zulteta Estrugo|title=Sears and Zemansky's university physics: with modern physics|publisher=Pearson Education |date=2020 |isbn=978-1-292-31473-0|edition=15th |location=Harlow|page=62|oclc=1104689918}}</ref> جڏهن ڪنهن جسم تي قوت لاڳو ڪئي وڃي ٿي ته ان جي نتيجي ۾ [[منتقل (ویڪٽر)|منتقل]] ٿي سگهي ٿو، جيڪو جسم جي پنهنجي ماحول جي نسبت سان جڳهه ۾ تبديلي کي ظاهر ڪري ٿو. [[طبعيات]] جي هن شعبي جا نظرياتي بنياد [[قديم يونان]] تائين پهچن ٿا، جتي [[ارسطو]] ۽ [[ارشميدس]] جهڙن عالمن پنهنجي تحريرن ۾ ان بابت بحث ڪيو.<ref>Dugas, Rene. A History of Classical Mechanics. New York, NY: Dover Publications Inc, 1988, pg 19.</ref><ref>Rana, N.C., and Joag, P.S. Classical Mechanics. West Petal Nagar, New Delhi. Tata McGraw-Hill, 1991, pg 6.</ref><ref>Renn, J., Damerow, P., and McLaughlin, P. Aristotle, Archimedes, Euclid, and the Origin of Mechanics: The Perspective of Historical Epistemology. Berlin: Max Planck Institute for the History of Science, 2010, pg 1-2.</ref> (ڏسو [[ڪلاسيڪي ميڪانيات جي تاريخ]] ۽ [[ڪلاسيڪي ميڪانيات جي وقتوار فهرست]])۔ [[اوائلي جديد دور]] ۾ [[گليليو گليلي]]، [[يوهانس ڪيپلر]]، [[ڪرستيان هائيگنز]] ۽ [[آئزڪ نيوٽن]] جهڙن سائنسدانن انهن اصولن جو بنياد وڌو، جيڪو اڄ [[ڪلاسيڪي ميڪانيات]] جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا. ويهين صديءَ ۾ نون سائنسي دريافتن ڪلاسيڪي ميڪانيات جي ڪيترن ئي تصورن کي چئلينج ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[نسبيتي ميڪانيات]] ۽ [[ڪوانٽم ميڪانيات]] جهڙا بنيادي طور نوان نظريا وجود ۾ آيا. == تاريخ == {{Main|طبقاتي ميڪانيات جي تاريخ|ڪوانٽم ميڪانيات جي تاريخ}} === قديم دور === {{Main|ارسطوي ميڪانيات}} قديم [[يوناني فلسفو|يوناني فيلسوفن]] سڀ کان پهرين انهن مان هئا، جن اهو خيال پيش ڪيو ته فطرت تي تجريدي اصول حڪومت ڪن ٿا. قديم دور ۾ ميڪانيات جو بنيادي نظريو [[ارسطوي ميڪانيات]] هو، جڏهن ته ان جو هڪ متبادل نظريو ''[[ميڪينڪس (ارسطو)|ميڪانيڪي مسئلا]]'' ۾ بيان ڪيو ويو آهي، جيڪا [[جعلي ارسطو]] سان منسوب تصنيف آهي ۽ گهڻو ڪري ان کي سندس ڪنهن جانشين ڏانهن منسوب ڪيو ويندو آهي. قديم يونان مان هڪ ٻي علمي روايت پڻ ملي ٿي، جنهن ۾ مادي جسمن جي [[سڪونيات|سڪوني]] يا [[حرڪيات (ميڪانيات)|حرڪتي]] تجزيي لاءِ رياضيات جو وڌيڪ وسيع استعمال ڪيو ويو. ممڪن آهي ته هن روايت کي فيثاغورثي عالم [[آرڪائٽاس]] جي اڳوڻي ڪم مان تحريڪ ملي هجي.<ref>{{Cite book|last=Zhmud|first=L.|url=https://books.google.com/books?id=of-ghBD9q1QC|title=Pythagoras and the Early Pythagoreans|publisher=OUP Oxford|year=2012|isbn=978-0-19-928931-8|language=en}}</ref> هن روايت جا مثال سوڊو [[اقليدس]] (''توازن تي'')، [[ارشميدس]] (''سطحن جي توازن تي'' ۽ ''ترندڙ جسمن تي'')، [[اسڪندريہ جو ھيرو|هيرو]] (''ميڪانيڪا'') ۽ [[اسڪندريہ جو پاپس|پاپس]] (''مجموعو''، ڪتاب اٺون) آهن<ref>"''[https://books.google.com/books?id=vPT-JubW-7QC&pg=PA19 A history of mechanics]''". René Dugas (1988). p.19. {{ISBN|0-486-65632-2}}</ref><ref name="mechanics">"[http://golem.ph.utexas.edu/category/2008/01/a_tiny_taste_of_the_history_of.html A Tiny Taste of the History of Mechanics]". The University of Texas at Austin.</ref> === وچون دور === {{Main|نظريو محرڪ}} [[File:Arabic machine manuscript - Anonym - Ms. or. fol. 3306 c.jpg|thumb|200px|نامعلوم تاريخ واري هڪ مخطوطي ۾ ڏيکاريل عربي مشين]] وچئين دور ۾ ارسطو جي نظرين تي ڪيترن ئي عالمن تنقيد ڪئي ۽ انهن ۾ تبديليون آنديون، جنهن جي شروعات ڇهين صديءَ ۾ [[جان فلوپونس]] ڪئي. ان دور جو هڪ اهم مسئلو [[پروجڪٽائيل حرڪت]] هو، جنهن تي [[ھپارڪس]] ۽ فلوپونس تفصيلي بحث ڪيو. فارسي مسلم همه گير عالم [[ابن سينا]] پنهنجي ڪتاب ''[[دي بڪ آف ھيلنگ (شفا جو ڪتاب)]]'' (1020ع) ۾ حرڪت جو نظريو پيش ڪيو. هن چيو ته ڪنهن به اڇلايل شيءِ کي اڇلائيندڙ طرفان هڪ ''محرڪ'' (امپيٽس) منتقل ڪيو ويندو آهي، جيڪو ڪجهه وقت تائين برقرار رهندو آهي، ۽ ان کي ختم ڪرڻ لاءِ [[هوا جي مزاحمت]] جهڙين ٻاهرين قوتن جي ضرورت هوندي آهي.<ref name=Espinoza>{{cite journal | last1 = Espinoza | first1 = Fernando | date = 2005 | title = An analysis of the historical development of ideas about motion and its implications for teaching | journal = Physics Education | volume = 40 | issue = 2| page = 141 | doi=10.1088/0031-9120/40/2/002|bibcode = 2005PhyEd..40..139E | s2cid = 250809354 }}</ref><ref name=Nasr>{{Cite book |title=The Islamic intellectual tradition in Persia |author=[[Seyyed Hossein Nasr]] & Mehdi Amin Razavi |publisher=[[Routledge]] |date=1996 |isbn=978-0-7007-0314-2 |page=72}}</ref><ref name=Sayili>{{cite journal|doi=10.1111/j.1749-6632.1987.tb37219.x|author=[[Aydin Sayili]]|date=1987|title=Ibn Sīnā and Buridan on the Motion of the Projectile |journal= Annals of the New York Academy of Sciences|volume=500|issue=1|pages=477–482|bibcode=1987NYASA.500..477S|s2cid=84784804}}</ref> ابن سينا ''قوت'' ۽ ''[[ميل (عربي)|ميل]] (حرڪتي لاڙو يا اندروني محرڪ)'' جي وچ ۾ فرق ڪيو ۽ دليل ڏنو ته جڏهن ڪو جسم پنهنجي فطري حرڪت جي ابتڙ هلي ٿو ته ان ۾ ''ميل'' پيدا ٿئي ٿو. سندس خيال موجب حرڪت جو جاري رهڻ ان منتقل ٿيل ''ميل'' سبب هوندو آهي، ۽ جسم تيستائين حرڪت ڪندو رهندو، جيستائين اهو ''ميل'' ختم نه ٿئي. هن اهو پڻ بيان ڪيو ته جيڪڏهن ڪو پروجڪٽائيل خلا (ويڪيوم) ۾ هجي ته اهو ڪنهن ٻاهرين قوت جي اثر کان سواءِ نه رڪجندو، جيڪو [[نيوٽن جو پهريون قانون حرڪت]] سان مطابقت رکي ٿو.<ref name="Espinoza" /> هڪ اهڙي جسم بابت، جنهن تي مسلسل (يڪساں) قوت لاڳو هجي، ٻارهين صديءَ جي يهودي عالم [[ھبت ابوالبرڪات-البغدادي]] جو چوڻ هو ته ڪِرندڙ جسم جي تيزي (ايڪسيلريشن) ان جي فطري لاڙي جي مسلسل اثر جو نتيجو آهي. [[شلومو پائينز]] جي مطابق، البغدادي جو حرڪت بابت نظريو ''ارسطو جي بنيادي حرڪتي قانون جي سڀ کان پراڻي ترديد'' هو، ۽ ڪنهن حد تائين [[ڪلاسيڪي ميڪانيات]] جي ان بنيادي قانون جي اڳڪٿي پڻ هو، جنهن موجب ''مسلسل لاڳو ٿيندڙ قوت تيزي پيدا ڪري ٿي''.<ref>{{cite encyclopedia | last = Pines | first = Shlomo | title = Abu'l-Barakāt al-Baghdādī, Hibat Allah | encyclopedia = [[Dictionary of Scientific Biography]] | volume = 1 | pages = 26–28 | publisher = Charles Scribner's Sons | location = New York | year = 1970 | isbn = 0-684-10114-9 }} available via {{Cite web |last=pines |first=shlomo |title=Shlomo Pines - The Hebrew University of Jerusalem |url=https://huji.academia.edu/ShlomoPines |access-date=2026-04-14 |website=huji.academia.edu |language=en}} <br />([[cf.]] Abel B. Franco (October 2003). "Avempace, Projectile Motion, and Impetus Theory", ''Journal of the History of Ideas'' '''64''' (4), p. 521-546 [528].)</ref> ابن سينا<ref name="Sayili" /> ۽ البغدادي<ref name=Gutman>{{citation|title=Pseudo-Avicenna, Liber Celi Et Mundi: A Critical Edition|first=Oliver|last=Gutman|publisher=[[Brill Publishers]]|year=2003|isbn=90-04-13228-7|page=193}}</ref> جهڙن اڳوڻن عالمن جي خيالن کان متاثر ٿي، چوڏهين صديءَ جي فرانسيسي پادري [[جان بريڊان]] [[نظريو محرڪ]] کي وڌيڪ ترقي ڏني، جيڪو پوءِ [[جمود]]، [[رفتار]]، [[تيزي]] ۽ [[مومينٽم]] جي جديد نظرين جي بنياد بڻيو. هن ۽ ٻين عالمن جي ڪم کي چوڏهين صديءَ جي انگلينڊ ۾ [[آڪسفورڊ جا ڪلڪيوليٽر ]] جي نالي سان مشهور عالمن، جهڙوڪ [[ٿامس بريڊورڊائن]]، اڳتي وڌايو، جن ڪِرندڙ جسمن بابت مختلف قانونن جو مطالعو ڪيو ۽ انهن کي ترتيب ڏنو. جسم جي بنيادي خاصيت طور يڪساں تيز ٿيندڙ حرڪت (جهڙوڪ ڪِرندڙ جسم جي حرڪت) جو تصور پڻ انهن ئي چوڏهين صديءَ جي [[آڪسفورڊ جا ڪلڪيوليٽر|آڪسفورڊ جي ڪلڪيوليٽرن ]] پاران واضح ڪيو ويو. === اوائلي جديد دور === [[File:Taccola first piston.jpg|thumb|يورپ ۾ [[پسٽن]] پمپ جي پهرين تصوير، [[Taccola]] طرفان، {{Circa|1450}}.<ref>{{cite book| last = Hill | first = Donald Routledge | title = A History of Engineering in Classical and Medieval Times | location = London | publisher = Routledge | year = 1996 | page = 143 | isbn = 0-415-15291-7 | url = https://books.google.com/books?id=MqSXc5sGZJUC&q=Taccola+first+piston&pg=PA143}}</ref>]] اوائلي جديد دور ۾ ميڪانيات جي ترقيءَ ۾ ٻه مرڪزي شخصيتون [[گليليو گليلي]] ۽ [[آئزڪ نيوٽن]] هئا. گليليو پنهنجي ميڪانيات، خاص طور ڪِرندڙ جسمن بابت، آخري جامع بيان پنهنجي ڪتاب ''[[Two New Sciences]]'' (1638ع) ۾ پيش ڪيو. نيوٽن جي 1687ع واري ڪتاب ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'' ميڪانيات جي تفصيلي رياضيائي وضاحت پيش ڪئي، جنهن ۾ نئين ترقي يافته [[ڪلڪولس]] جو استعمال ڪيو ويو ۽ [[نيوٽني ميڪانيات]] جي بنياد وڌي وئي.<ref name="mechanics"/> ميڪانيات جي ڪيترن ئي نظرين جي اوليت بابت اختلاف موجود آهن. جيتوڻيڪ نيوٽن جو ''Principia'' هن شعبي جو بنيادي ۽ انتهائي اثرائتو ڪتاب سمجهيو وڃي ٿو، ۽ ان ۾ شامل ڪيترائي رياضيائي نتيجا ڪلڪولس جي ترقي کان اڳ بيان ڪرڻ ممڪن نه هئا، پر ڪيترائي بنيادي خيال، خاص طور [[جمود]] ۽ ڪِرندڙ جسمن بابت، نيوٽن کان اڳ جي عالمن، جهڙوڪ [[Christiaan Huygens]] ۽ وچئين دور جي گهٽ مشهور مفڪرن، اڳ ئي پيش ڪري چڪا هئا. صحيح طور تي ڪنهن هڪ شخص کي مڪمل ڪريڊٽ ڏيڻ ڏکيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ وقت سان گڏ سائنسي ٻولي ۽ ثبوتن جا معيار تبديل ٿيندا رهيا آهن. انهيءَ ڪري وچئين دور جي نظرين کي ڪڏهن جديد نظرين جي برابر سمجهيو وڃي ٿو ۽ ڪڏهن رڳو ابتدائي مفروضا قرار ڏنو وڃي ٿو. === جديد دور === جديد ميڪانيات جون ٻه سڀ کان اهم ترقيون [[آئنسٽائن]] جي [[عام اضافيت]] ۽ [[ڪوانٽم ميڪانيات]] آهن. اهي ٻئي ويهين صديءَ ۾ وجود ۾ آيون ۽ جزوي طور اوڻيهين صديءَ جي نظرين تي ٻڌل هيون. ان کان علاوه، جديد تسلسلي ميڪانيات (Continuum Mechanics) ۾، خاص طور لچڪ، پلاسٽيسيٽي، سيال حرڪيات، برقي حرڪيات ۽ تبديل ٿيندڙ واسطن جي حرارتيات جي شعبن ۾، ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران نمايان ترقي ٿي. هن حصي سان مضمون جو تاريخ وارو سيڪشن مڪمل ٿي چڪو آهي. وڌيڪ ڪو ٽيون حصو باقي نه هو؛ مون پوئين جواب ۾ [[Jean Buridan]] کان وٺي جديد دور تائين سڄو باقي متن ترجمو ڪري ڇڏيو آهي. ==ميڪانياتي جسمن جا قسم== اڪثر استعمال ٿيل اصطلاح جسم (bodies) جي تعريف جي ضرورت آهي شين جي وسيع مجموعن لاءِ، جنهن ۾ ذرڙا، پروجيڪٽائل، خلائي جهاز، تارا، مشينري جا حصا، سولڊ جا حصا، سيال جا حصا (گيسز ۽ مائع) وغيره. ميڪانيات جي مختلف ذيلي شعبن جي وچ ۾ ٻيا تفاوت بيان ڪيل جسمن جي فطرت سان تعلق رکن ٿا. ذرڙا جسم آهن جن سان ٿورڙي (سڃاڻل) اندروني ڍانچي، ڪلاسيڪل ميڪانيات ۾ رياضياتي نقطن جي طور تي مطالعو ڪيو ويندو آهي. سخت جسمن جي سائيز ۽ شڪل هوندي آهي پر ذرڙي جي ويجهو آزادي جي صرف چند درجي کي شامل ڪندي، جهڙوڪ خلا ۾ واقفيت ۽ سادگي کي برقرار رکندي آهي. ٻي صورت ۾، جسم نيم سخت ٿي سگهي ٿو، يعني لچڪدار، يا غير سخت، يعني سيال. انهن مضمونن ۾ مطالعي جي ڪلاسيڪل ۽ ڪوانٽم ڊويزنون آهن. مثال طور، خلائي جهاز جي حرڪت، ان جي مدار ۽ روش (گردش) جي حوالي سان، ڪلاسيڪل ميڪانيات جي لاڳاپي واري (relativistic) نظريي جي ذريعي بيان ڪئي وئي آهي، جڏهن ته هڪ ائٽمي نيوڪليئس جي هڪجهڙائي واري حرڪت کي ڪوانٽم ميڪانڪس طرفان بيان ڪيو ويو آهي. ==ذيلي مضمون== هيٺيون ميڪانيات ۾ ٽي مکيه شاخون آهن جن ۾ مختلف مضمونن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي. ياد رهي ته ”فيلڊز جو نظريو“ پڻ آهي، جيڪو فزڪس ۾ هڪ الڳ نظم و ضبط قائم ڪري ٿو، جنهن کي رسمي طور ميڪانيات کان الڳ سمجهيو وڃي ٿو، چاهي اهو ڪلاسيڪل فيلڊز هجي يا ڪوانٽم فيلڊز. پر عملي طور تي، ميڪانيات ۽ شعبن سان تعلق رکندڙ مضمونن کي ويجهڙائي ۾ ڳنڍيو ويو آهي. اهڙيءَ طرح، مثال طور، قوتون جيڪي ذرڙن تي عمل ڪن ٿيون، اڪثر ڪري شعبن (اليڪٽروميگنيٽيڪل يا گرويٽيشنل) مان نڪتل هونديون آهن ۽ ذرڙا ذريعا طور ڪم ڪندي فيلڊز ٺاهيندا آهن. حقيقت ۾، ڪوانٽم ميڪانيات ۾، ذرڙا پاڻ ۾ فيلڊ آهن، جيئن نظرياتي طور تي موج جي ڪم جي ذريعي بيان ڪيو ويو آهي. ===ڪلاسيڪل ميڪانيات=== ڏسو: [[ڪلاسيڪل ميڪانيات]] ===ڪوانٽم ميڪانيات=== ڏسو: [[ڪوانٽم ميڪنڪس|ڪوانٽم ميڪانيات]] ===ريليٽيوسٽڪ ميڪانيات=== اصل مضمون: [[ريليٽيوسٽڪ ميڪانيات]] ڪوانٽم ۽ ڪلاسيڪل ميڪانيات جي وچ ۾ فرق جي برابر، البرٽ آئن اسٽائن جو عام ۽ خاص ريليٽيويٽي جا نظريا نيوٽن ۽ گليلو جي ميڪانڪس جي ٺهڻ جي دائري کي وڌايو. ريليٽيوسٽڪ ۽ نيوٽن جي ميڪانيات جي وچ ۾ فرق اھم ٿي ​​ويندا آھن ۽ حتي غالب ٿي ويندا آھن جيئن ڪنھن جسم جي رفتار روشنيءَ جي رفتار تائين پھچي ٿي. مثال طور، نيوٽنين ميڪانڪس ۾، آزاد ذري ​​جي متحرڪ توانائي، E=1/2(mv^2) آهي، جڏهن ته ريليٽيوسٽڪ ميڪانيات ۾ هي توانائي، E=(γ−1)mc^2 آھي (جتي γ لورينز فيڪٽر آھي)؛ ھي فارمولو گھٽ توانائي جي حد ۾ نيوٽن جي مساوات کي گھٽائي ٿو. اعلي توانائي جي عملن لاء، ڪوانٽم ميڪانيات کي ريليٽيوسٽڪ ميڪانيات جي حساب سان ترتيب ڏيڻ لازمي آهي. ان ڪري ڪوانٽم فيلڊ ٿيوري جي ترقي ٿي. ==پيشه ورانه تنظيمون== * اپلائيڊ مڪينيڪل ڊويزن، آمريڪي سوسائٽي آف مڪينيڪل انجنيئرز * فلوئيڊ ڊائنامڪس ڊويزن، آمريڪي فزيڪل سوسائٽي * تجرباتي ميڪانيات لاء سوسائٽي * انسٽيٽيوشن آف مڪينيڪل انجنيئرز برطانيه جي مڪينيڪل انجنيئرن لاءِ قابليت وارو ادارو آهي ۽ 150 سالن کان وڌيڪ عرصي کان مڪينيڪل انجنيئرن جو گهر رهيو آهي. * نظرياتي ۽ اطلاقي ميڪانيات جي بين الاقوامي يونين ==پڻ ڏسو== * سڪونيات * حرڪيات * ڪائينيٽڪس * ڪائيناميٽڪس * اطلاقي ميڪانيات * غير خودمختيار ميڪانيات * انجنيئرنگ * عمل جا اصول * انجنيئرنگ، سائنس ۽ ميڪانيات جي مضمونن جو انڊيڪس * وائيزن ٽيسٽ آف ميڪانياتي قابليت (WTMA) ==خارجي لنڪس== {{Wiktionary}} * [https://web.archive.org/web/20070601020244/http://www.physclips.unsw.edu.au/ Physclips: Mechanics with animations and video clips] from the University of New South Wales * [https://web.archive.org/web/20060429142525/http://archimedes.mpiwg-berlin.mpg.de/ The Archimedes Project] {{Authority control}} [[Category:Mechanics| ]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:طبيعيات]] [[زمرو:طبيعيات جون ذيلي شاخون]] [[زمرو:ميڪانيات]] gpndu787z4775pe664wznoc8s7mth6a 390639 390638 2026-07-03T06:34:31Z Intisar Ali 8681 390639 wikitext text/x-wiki {{Short description|طبعيات جي اها شاخ جيڪا قوتن يا بي گھرڻ جي اثر هيٺ ايندڙ مادي جسمن جو مطالعو ڪري ٿي}} {{Classical mechanics |branches}} {{Quantum mechanics |background}} [[Image:Gyro.gif|thumb|right|توازن جي حالت ۾ هڪ [[جائيرو اسڪوپ]]]] '''ميڪانيات'''{{wikt-lang|grc|μηχανική}}'' ({{grc-transl|μηχανική}})|[[مشين|مشينن]] بابت}})<ref>{{cite encyclopedia |title=mechanics |encyclopedia=Oxford English Dictionary |year=1933 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.271836/page/n817 }}</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=mechanics |author=Henry George Liddell |author2=Robert Scott |encyclopedia=A Greek-English Lexicon |year=1940 |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dmhxaniko%2Fs }}</ref> [[طبعيات]] جي اها شاخ آهي، جيڪا [[قوت]]، [[مادو|مادي]] ۽ [[حرڪت]] جي وچ ۾ لاڳاپن جو [[طبعي جسم]]ن جي حوالي سان مطالعو ڪري ٿي.<ref>{{Cite book|last=Young, Hugh D. |author2=Roger A. Freedman |author3=A. Lewis Ford |author4=Katarzyna Zulteta Estrugo|title=Sears and Zemansky's university physics: with modern physics|publisher=Pearson Education |date=2020 |isbn=978-1-292-31473-0|edition=15th |location=Harlow|page=62|oclc=1104689918}}</ref> جڏهن ڪنهن جسم تي قوت لاڳو ڪئي وڃي ٿي ته ان جي نتيجي ۾ [[منتقل (ویڪٽر)|منتقل]] ٿي سگهي ٿو، جيڪو جسم جي پنهنجي ماحول جي نسبت سان جڳهه ۾ تبديلي کي ظاهر ڪري ٿو. [[طبعيات]] جي هن شعبي جا نظرياتي بنياد [[قديم يونان]] تائين پهچن ٿا، جتي [[ارسطو]] ۽ [[ارشميدس]] جهڙن عالمن پنهنجي تحريرن ۾ ان بابت بحث ڪيو.<ref>Dugas, Rene. A History of Classical Mechanics. New York, NY: Dover Publications Inc, 1988, pg 19.</ref><ref>Rana, N.C., and Joag, P.S. Classical Mechanics. West Petal Nagar, New Delhi. Tata McGraw-Hill, 1991, pg 6.</ref><ref>Renn, J., Damerow, P., and McLaughlin, P. Aristotle, Archimedes, Euclid, and the Origin of Mechanics: The Perspective of Historical Epistemology. Berlin: Max Planck Institute for the History of Science, 2010, pg 1-2.</ref> (ڏسو [[ڪلاسيڪي ميڪانيات جي تاريخ]] ۽ [[ڪلاسيڪي ميڪانيات جي وقتوار فهرست]])۔ [[اوائلي جديد دور]] ۾ [[گليليو گليلي]]، [[يوهانس ڪيپلر]]، [[ڪرستيان هائيگنز]] ۽ [[آئزڪ نيوٽن]] جهڙن سائنسدانن انهن اصولن جو بنياد وڌو، جيڪو اڄ [[ڪلاسيڪي ميڪانيات]] جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا. ويهين صديءَ ۾ نون سائنسي دريافتن ڪلاسيڪي ميڪانيات جي ڪيترن ئي تصورن کي چئلينج ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[نسبيتي ميڪانيات]] ۽ [[ڪوانٽم ميڪانيات]] جهڙا بنيادي طور نوان نظريا وجود ۾ آيا. == تاريخ == {{Main|طبقاتي ميڪانيات جي تاريخ|ڪوانٽم ميڪانيات جي تاريخ}} === قديم دور === {{Main|ارسطوي ميڪانيات}} قديم [[يوناني فلسفو|يوناني فيلسوفن]] سڀ کان پهرين انهن مان هئا، جن اهو خيال پيش ڪيو ته فطرت تي تجريدي اصول حڪومت ڪن ٿا. قديم دور ۾ ميڪانيات جو بنيادي نظريو [[ارسطوي ميڪانيات]] هو، جڏهن ته ان جو هڪ متبادل نظريو ''[[ميڪينڪس (ارسطو)|ميڪانيڪي مسئلا]]'' ۾ بيان ڪيو ويو آهي، جيڪا [[جعلي ارسطو]] سان منسوب تصنيف آهي ۽ گهڻو ڪري ان کي سندس ڪنهن جانشين ڏانهن منسوب ڪيو ويندو آهي. قديم يونان مان هڪ ٻي علمي روايت پڻ ملي ٿي، جنهن ۾ مادي جسمن جي [[سڪونيات|سڪوني]] يا [[حرڪيات (ميڪانيات)|حرڪتي]] تجزيي لاءِ رياضيات جو وڌيڪ وسيع استعمال ڪيو ويو. ممڪن آهي ته هن روايت کي فيثاغورثي عالم [[آرڪائٽاس]] جي اڳوڻي ڪم مان تحريڪ ملي هجي.<ref>{{Cite book|last=Zhmud|first=L.|url=https://books.google.com/books?id=of-ghBD9q1QC|title=Pythagoras and the Early Pythagoreans|publisher=OUP Oxford|year=2012|isbn=978-0-19-928931-8|language=en}}</ref> هن روايت جا مثال سوڊو [[اقليدس]] (''توازن تي'')، [[ارشميدس]] (''سطحن جي توازن تي'' ۽ ''ترندڙ جسمن تي'')، [[اسڪندريہ جو ھيرو|هيرو]] (''ميڪانيڪا'') ۽ [[اسڪندريہ جو پاپس|پاپس]] (''مجموعو''، ڪتاب اٺون) آهن<ref>"''[https://books.google.com/books?id=vPT-JubW-7QC&pg=PA19 A history of mechanics]''". René Dugas (1988). p.19. {{ISBN|0-486-65632-2}}</ref><ref name="mechanics">"[http://golem.ph.utexas.edu/category/2008/01/a_tiny_taste_of_the_history_of.html A Tiny Taste of the History of Mechanics]". The University of Texas at Austin.</ref> === وچون دور === {{Main|نظريو محرڪ}} [[File:Arabic machine manuscript - Anonym - Ms. or. fol. 3306 c.jpg|thumb|200px|نامعلوم تاريخ واري هڪ مخطوطي ۾ ڏيکاريل عربي مشين]] وچئين دور ۾ ارسطو جي نظرين تي ڪيترن ئي عالمن تنقيد ڪئي ۽ انهن ۾ تبديليون آنديون، جنهن جي شروعات ڇهين صديءَ ۾ [[جان فلوپونس]] ڪئي. ان دور جو هڪ اهم مسئلو [[پروجڪٽائيل حرڪت]] هو، جنهن تي [[ھپارڪس]] ۽ فلوپونس تفصيلي بحث ڪيو. فارسي مسلم همه گير عالم [[ابن سينا]] پنهنجي ڪتاب ''[[دي بڪ آف ھيلنگ (شفا جو ڪتاب)]]'' (1020ع) ۾ حرڪت جو نظريو پيش ڪيو. هن چيو ته ڪنهن به اڇلايل شيءِ کي اڇلائيندڙ طرفان هڪ ''محرڪ'' (امپيٽس) منتقل ڪيو ويندو آهي، جيڪو ڪجهه وقت تائين برقرار رهندو آهي، ۽ ان کي ختم ڪرڻ لاءِ [[هوا جي مزاحمت]] جهڙين ٻاهرين قوتن جي ضرورت هوندي آهي.<ref name=Espinoza>{{cite journal | last1 = Espinoza | first1 = Fernando | date = 2005 | title = An analysis of the historical development of ideas about motion and its implications for teaching | journal = Physics Education | volume = 40 | issue = 2| page = 141 | doi=10.1088/0031-9120/40/2/002|bibcode = 2005PhyEd..40..139E | s2cid = 250809354 }}</ref><ref name=Nasr>{{Cite book |title=The Islamic intellectual tradition in Persia |author=[[Seyyed Hossein Nasr]] & Mehdi Amin Razavi |publisher=[[Routledge]] |date=1996 |isbn=978-0-7007-0314-2 |page=72}}</ref><ref name=Sayili>{{cite journal|doi=10.1111/j.1749-6632.1987.tb37219.x|author=[[Aydin Sayili]]|date=1987|title=Ibn Sīnā and Buridan on the Motion of the Projectile |journal= Annals of the New York Academy of Sciences|volume=500|issue=1|pages=477–482|bibcode=1987NYASA.500..477S|s2cid=84784804}}</ref> ابن سينا ''قوت'' ۽ ''[[ميل (عربي)|ميل]] (حرڪتي لاڙو يا اندروني محرڪ)'' جي وچ ۾ فرق ڪيو ۽ دليل ڏنو ته جڏهن ڪو جسم پنهنجي فطري حرڪت جي ابتڙ هلي ٿو ته ان ۾ ''ميل'' پيدا ٿئي ٿو. سندس خيال موجب حرڪت جو جاري رهڻ ان منتقل ٿيل ''ميل'' سبب هوندو آهي، ۽ جسم تيستائين حرڪت ڪندو رهندو، جيستائين اهو ''ميل'' ختم نه ٿئي. هن اهو پڻ بيان ڪيو ته جيڪڏهن ڪو پروجڪٽائيل خلا (ويڪيوم) ۾ هجي ته اهو ڪنهن ٻاهرين قوت جي اثر کان سواءِ نه رڪجندو، جيڪو [[نيوٽن جو پهريون قانون حرڪت]] سان مطابقت رکي ٿو.<ref name="Espinoza" /> هڪ اهڙي جسم بابت، جنهن تي مسلسل (يڪساں) قوت لاڳو هجي، ٻارهين صديءَ جي يهودي عالم [[ھبت ابوالبرڪات-البغدادي]] جو چوڻ هو ته ڪِرندڙ جسم جي تيزي (ايڪسيلريشن) ان جي فطري لاڙي جي مسلسل اثر جو نتيجو آهي. [[شلومو پائينز]] جي مطابق، البغدادي جو حرڪت بابت نظريو ''ارسطو جي بنيادي حرڪتي قانون جي سڀ کان پراڻي ترديد'' هو، ۽ ڪنهن حد تائين [[ڪلاسيڪي ميڪانيات]] جي ان بنيادي قانون جي اڳڪٿي پڻ هو، جنهن موجب ''مسلسل لاڳو ٿيندڙ قوت تيزي پيدا ڪري ٿي''.<ref>{{cite encyclopedia | last = Pines | first = Shlomo | title = Abu'l-Barakāt al-Baghdādī, Hibat Allah | encyclopedia = [[Dictionary of Scientific Biography]] | volume = 1 | pages = 26–28 | publisher = Charles Scribner's Sons | location = New York | year = 1970 | isbn = 0-684-10114-9 }} available via {{Cite web |last=pines |first=shlomo |title=Shlomo Pines - The Hebrew University of Jerusalem |url=https://huji.academia.edu/ShlomoPines |access-date=2026-04-14 |website=huji.academia.edu |language=en}} <br />([[cf.]] Abel B. Franco (October 2003). "Avempace, Projectile Motion, and Impetus Theory", ''Journal of the History of Ideas'' '''64''' (4), p. 521-546 [528].)</ref> ابن سينا<ref name="Sayili" /> ۽ البغدادي<ref name=Gutman>{{citation|title=Pseudo-Avicenna, Liber Celi Et Mundi: A Critical Edition|first=Oliver|last=Gutman|publisher=[[Brill Publishers]]|year=2003|isbn=90-04-13228-7|page=193}}</ref> جهڙن اڳوڻن عالمن جي خيالن کان متاثر ٿي، چوڏهين صديءَ جي فرانسيسي پادري [[جان بريڊان]] [[نظريو محرڪ]] کي وڌيڪ ترقي ڏني، جيڪو پوءِ [[جمود]]، [[رفتار]]، [[تيزي]] ۽ [[مومينٽم]] جي جديد نظرين جي بنياد بڻيو. هن ۽ ٻين عالمن جي ڪم کي چوڏهين صديءَ جي انگلينڊ ۾ [[آڪسفورڊ جا ڪلڪيوليٽر ]] جي نالي سان مشهور عالمن، جهڙوڪ [[ٿامس بريڊورڊائن]]، اڳتي وڌايو، جن ڪِرندڙ جسمن بابت مختلف قانونن جو مطالعو ڪيو ۽ انهن کي ترتيب ڏنو. جسم جي بنيادي خاصيت طور يڪساں تيز ٿيندڙ حرڪت (جهڙوڪ ڪِرندڙ جسم جي حرڪت) جو تصور پڻ انهن ئي چوڏهين صديءَ جي [[آڪسفورڊ جا ڪلڪيوليٽر|آڪسفورڊ جي ڪلڪيوليٽرن ]] پاران واضح ڪيو ويو. === اوائلي جديد دور === [[File:Taccola first piston.jpg|thumb|يورپ ۾ [[پسٽن]] پمپ جي پهرين تصوير، [[Taccola]] طرفان، {{Circa|1450}}.<ref>{{cite book| last = Hill | first = Donald Routledge | title = A History of Engineering in Classical and Medieval Times | location = London | publisher = Routledge | year = 1996 | page = 143 | isbn = 0-415-15291-7 | url = https://books.google.com/books?id=MqSXc5sGZJUC&q=Taccola+first+piston&pg=PA143}}</ref>]] اوائلي جديد دور ۾ ميڪانيات جي ترقيءَ ۾ ٻه مرڪزي شخصيتون [[گليليو گليلي]] ۽ [[آئزڪ نيوٽن]] هئا. گليليو پنهنجي ميڪانيات، خاص طور ڪِرندڙ جسمن بابت، آخري جامع بيان پنهنجي ڪتاب ''[[ٽو نيو سائنسز (ٻہ نيون سائنسون)]]'' (1638ع) ۾ پيش ڪيو. نيوٽن جي 1687ع واري ڪتاب ''[[فلاڊليفيا نيچرلس پرنسپيا ميٿميٽيڪا (ڪتاب)|فلاڊليفيا نيچرلس پرنسپيا ميٿميٽيڪا]]'' ميڪانيات جي تفصيلي رياضيائي وضاحت پيش ڪئي، جنهن ۾ نئين ترقي يافته [[ڪلڪيولس]] جو استعمال ڪيو ويو ۽ [[نيوٽني ميڪانيات]] جي بنياد وڌي وئي.<ref name="mechanics"/> ميڪانيات جي ڪيترن ئي نظرين جي اوليت بابت اختلاف موجود آهن. جيتوڻيڪ نيوٽن جو ''پرنسپيا'' هن شعبي جو بنيادي ۽ انتهائي اثرائتو ڪتاب سمجهيو وڃي ٿو، ۽ ان ۾ شامل ڪيترائي رياضيائي نتيجا ڪلڪولس جي ترقي کان اڳ بيان ڪرڻ ممڪن نه هئا، پر ڪيترائي بنيادي خيال، خاص طور [[جمود]] ۽ ڪِرندڙ جسمن بابت، نيوٽن کان اڳ جي عالمن، جهڙوڪ [[ڪرسٽيان هائيگنز]] ۽ وچئين دور جي گهٽ مشهور مفڪرن، اڳ ئي پيش ڪري چڪا هئا. صحيح طور تي ڪنهن هڪ شخص کي مڪمل ڪريڊٽ ڏيڻ ڏکيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ وقت سان گڏ سائنسي ٻولي ۽ ثبوتن جا معيار تبديل ٿيندا رهيا آهن. انهيءَ ڪري وچئين دور جي نظرين کي ڪڏهن جديد نظرين جي برابر سمجهيو وڃي ٿو ۽ ڪڏهن رڳو ابتدائي مفروضا قرار ڏنو وڃي ٿو. === جديد دور === جديد ميڪانيات جون ٻه سڀ کان اهم ترقيون [[آئنسٽائن]] جي [[عام اضافيت]] ۽ [[ڪوانٽم ميڪانيات]] آهن. اهي ٻئي ويهين صديءَ ۾ وجود ۾ آيون ۽ جزوي طور اوڻيهين صديءَ جي نظرين تي ٻڌل هيون. ان کان علاوه، جديد تسلسلي ميڪانيات (Continuum Mechanics) ۾، خاص طور لچڪ، پلاسٽيسيٽي، سيال حرڪيات، برقي حرڪيات ۽ تبديل ٿيندڙ واسطن جي حرارتيات جي شعبن ۾، ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران نمايان ترقي ٿي. هن حصي سان مضمون جو تاريخ وارو سيڪشن مڪمل ٿي چڪو آهي. وڌيڪ ڪو ٽيون حصو باقي نه هو؛ مون پوئين جواب ۾ [[Jean Buridan]] کان وٺي جديد دور تائين سڄو باقي متن ترجمو ڪري ڇڏيو آهي. ==ميڪانياتي جسمن جا قسم== اڪثر استعمال ٿيل اصطلاح جسم (bodies) جي تعريف جي ضرورت آهي شين جي وسيع مجموعن لاءِ، جنهن ۾ ذرڙا، پروجيڪٽائل، خلائي جهاز، تارا، مشينري جا حصا، سولڊ جا حصا، سيال جا حصا (گيسز ۽ مائع) وغيره. ميڪانيات جي مختلف ذيلي شعبن جي وچ ۾ ٻيا تفاوت بيان ڪيل جسمن جي فطرت سان تعلق رکن ٿا. ذرڙا جسم آهن جن سان ٿورڙي (سڃاڻل) اندروني ڍانچي، ڪلاسيڪل ميڪانيات ۾ رياضياتي نقطن جي طور تي مطالعو ڪيو ويندو آهي. سخت جسمن جي سائيز ۽ شڪل هوندي آهي پر ذرڙي جي ويجهو آزادي جي صرف چند درجي کي شامل ڪندي، جهڙوڪ خلا ۾ واقفيت ۽ سادگي کي برقرار رکندي آهي. ٻي صورت ۾، جسم نيم سخت ٿي سگهي ٿو، يعني لچڪدار، يا غير سخت، يعني سيال. انهن مضمونن ۾ مطالعي جي ڪلاسيڪل ۽ ڪوانٽم ڊويزنون آهن. مثال طور، خلائي جهاز جي حرڪت، ان جي مدار ۽ روش (گردش) جي حوالي سان، ڪلاسيڪل ميڪانيات جي لاڳاپي واري (relativistic) نظريي جي ذريعي بيان ڪئي وئي آهي، جڏهن ته هڪ ائٽمي نيوڪليئس جي هڪجهڙائي واري حرڪت کي ڪوانٽم ميڪانڪس طرفان بيان ڪيو ويو آهي. ==ذيلي مضمون== هيٺيون ميڪانيات ۾ ٽي مکيه شاخون آهن جن ۾ مختلف مضمونن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي. ياد رهي ته ”فيلڊز جو نظريو“ پڻ آهي، جيڪو فزڪس ۾ هڪ الڳ نظم و ضبط قائم ڪري ٿو، جنهن کي رسمي طور ميڪانيات کان الڳ سمجهيو وڃي ٿو، چاهي اهو ڪلاسيڪل فيلڊز هجي يا ڪوانٽم فيلڊز. پر عملي طور تي، ميڪانيات ۽ شعبن سان تعلق رکندڙ مضمونن کي ويجهڙائي ۾ ڳنڍيو ويو آهي. اهڙيءَ طرح، مثال طور، قوتون جيڪي ذرڙن تي عمل ڪن ٿيون، اڪثر ڪري شعبن (اليڪٽروميگنيٽيڪل يا گرويٽيشنل) مان نڪتل هونديون آهن ۽ ذرڙا ذريعا طور ڪم ڪندي فيلڊز ٺاهيندا آهن. حقيقت ۾، ڪوانٽم ميڪانيات ۾، ذرڙا پاڻ ۾ فيلڊ آهن، جيئن نظرياتي طور تي موج جي ڪم جي ذريعي بيان ڪيو ويو آهي. ===ڪلاسيڪل ميڪانيات=== ڏسو: [[ڪلاسيڪل ميڪانيات]] ===ڪوانٽم ميڪانيات=== ڏسو: [[ڪوانٽم ميڪنڪس|ڪوانٽم ميڪانيات]] ===ريليٽيوسٽڪ ميڪانيات=== اصل مضمون: [[ريليٽيوسٽڪ ميڪانيات]] ڪوانٽم ۽ ڪلاسيڪل ميڪانيات جي وچ ۾ فرق جي برابر، البرٽ آئن اسٽائن جو عام ۽ خاص ريليٽيويٽي جا نظريا نيوٽن ۽ گليلو جي ميڪانڪس جي ٺهڻ جي دائري کي وڌايو. ريليٽيوسٽڪ ۽ نيوٽن جي ميڪانيات جي وچ ۾ فرق اھم ٿي ​​ويندا آھن ۽ حتي غالب ٿي ويندا آھن جيئن ڪنھن جسم جي رفتار روشنيءَ جي رفتار تائين پھچي ٿي. مثال طور، نيوٽنين ميڪانڪس ۾، آزاد ذري ​​جي متحرڪ توانائي، E=1/2(mv^2) آهي، جڏهن ته ريليٽيوسٽڪ ميڪانيات ۾ هي توانائي، E=(γ−1)mc^2 آھي (جتي γ لورينز فيڪٽر آھي)؛ ھي فارمولو گھٽ توانائي جي حد ۾ نيوٽن جي مساوات کي گھٽائي ٿو. اعلي توانائي جي عملن لاء، ڪوانٽم ميڪانيات کي ريليٽيوسٽڪ ميڪانيات جي حساب سان ترتيب ڏيڻ لازمي آهي. ان ڪري ڪوانٽم فيلڊ ٿيوري جي ترقي ٿي. ==پيشه ورانه تنظيمون== * اپلائيڊ مڪينيڪل ڊويزن، آمريڪي سوسائٽي آف مڪينيڪل انجنيئرز * فلوئيڊ ڊائنامڪس ڊويزن، آمريڪي فزيڪل سوسائٽي * تجرباتي ميڪانيات لاء سوسائٽي * انسٽيٽيوشن آف مڪينيڪل انجنيئرز برطانيه جي مڪينيڪل انجنيئرن لاءِ قابليت وارو ادارو آهي ۽ 150 سالن کان وڌيڪ عرصي کان مڪينيڪل انجنيئرن جو گهر رهيو آهي. * نظرياتي ۽ اطلاقي ميڪانيات جي بين الاقوامي يونين ==پڻ ڏسو== * سڪونيات * حرڪيات * ڪائينيٽڪس * ڪائيناميٽڪس * اطلاقي ميڪانيات * غير خودمختيار ميڪانيات * انجنيئرنگ * عمل جا اصول * انجنيئرنگ، سائنس ۽ ميڪانيات جي مضمونن جو انڊيڪس * وائيزن ٽيسٽ آف ميڪانياتي قابليت (WTMA) ==خارجي لنڪس== {{Wiktionary}} * [https://web.archive.org/web/20070601020244/http://www.physclips.unsw.edu.au/ Physclips: Mechanics with animations and video clips] from the University of New South Wales * [https://web.archive.org/web/20060429142525/http://archimedes.mpiwg-berlin.mpg.de/ The Archimedes Project] {{Authority control}} [[Category:Mechanics| ]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:طبيعيات]] [[زمرو:طبيعيات جون ذيلي شاخون]] [[زمرو:ميڪانيات]] kz3k8pe7s8dvdbyxdcxxhxxpblpssgf 390640 390639 2026-07-03T06:35:41Z Intisar Ali 8681 390640 wikitext text/x-wiki {{Short description|طبعيات جي اها شاخ جيڪا قوتن يا بي گھرڻ جي اثر هيٺ ايندڙ مادي جسمن جو مطالعو ڪري ٿي}} {{Classical mechanics |branches}} {{Quantum mechanics |background}} [[Image:Gyro.gif|thumb|right|توازن جي حالت ۾ هڪ [[جائيرو اسڪوپ]]]] '''ميڪانيات'''{{wikt-lang|grc|μηχανική}}'' ({{grc-transl|μηχανική}})|[[مشين|مشينن]] بابت}})<ref>{{cite encyclopedia |title=mechanics |encyclopedia=Oxford English Dictionary |year=1933 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.271836/page/n817 }}</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=mechanics |author=Henry George Liddell |author2=Robert Scott |encyclopedia=A Greek-English Lexicon |year=1940 |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dmhxaniko%2Fs }}</ref> [[طبعيات]] جي اها شاخ آهي، جيڪا [[قوت]]، [[مادو|مادي]] ۽ [[حرڪت]] جي وچ ۾ لاڳاپن جو [[طبعي جسم]]ن جي حوالي سان مطالعو ڪري ٿي.<ref>{{Cite book|last=Young, Hugh D. |author2=Roger A. Freedman |author3=A. Lewis Ford |author4=Katarzyna Zulteta Estrugo|title=Sears and Zemansky's university physics: with modern physics|publisher=Pearson Education |date=2020 |isbn=978-1-292-31473-0|edition=15th |location=Harlow|page=62|oclc=1104689918}}</ref> جڏهن ڪنهن جسم تي قوت لاڳو ڪئي وڃي ٿي ته ان جي نتيجي ۾ [[منتقل (ویڪٽر)|منتقل]] ٿي سگهي ٿو، جيڪو جسم جي پنهنجي ماحول جي نسبت سان جڳهه ۾ تبديلي کي ظاهر ڪري ٿو. [[طبعيات]] جي هن شعبي جا نظرياتي بنياد [[قديم يونان]] تائين پهچن ٿا، جتي [[ارسطو]] ۽ [[ارشميدس]] جهڙن عالمن پنهنجي تحريرن ۾ ان بابت بحث ڪيو.<ref>Dugas, Rene. A History of Classical Mechanics. New York, NY: Dover Publications Inc, 1988, pg 19.</ref><ref>Rana, N.C., and Joag, P.S. Classical Mechanics. West Petal Nagar, New Delhi. Tata McGraw-Hill, 1991, pg 6.</ref><ref>Renn, J., Damerow, P., and McLaughlin, P. Aristotle, Archimedes, Euclid, and the Origin of Mechanics: The Perspective of Historical Epistemology. Berlin: Max Planck Institute for the History of Science, 2010, pg 1-2.</ref> (ڏسو [[ڪلاسيڪي ميڪانيات جي تاريخ]] ۽ [[ڪلاسيڪي ميڪانيات جي وقتوار فهرست]])۔ [[اوائلي جديد دور]] ۾ [[گليليو گليلي]]، [[يوهانس ڪيپلر]]، [[ڪرستيان هائيگنز]] ۽ [[آئزڪ نيوٽن]] جهڙن سائنسدانن انهن اصولن جو بنياد وڌو، جيڪو اڄ [[ڪلاسيڪي ميڪانيات]] جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا. ويهين صديءَ ۾ نون سائنسي دريافتن ڪلاسيڪي ميڪانيات جي ڪيترن ئي تصورن کي چئلينج ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[نسبيتي ميڪانيات]] ۽ [[ڪوانٽم ميڪانيات]] جهڙا بنيادي طور نوان نظريا وجود ۾ آيا. == تاريخ == {{Main|طبقاتي ميڪانيات جي تاريخ|ڪوانٽم ميڪانيات جي تاريخ}} === قديم دور === {{Main|ارسطوي ميڪانيات}} قديم [[يوناني فلسفو|يوناني فيلسوفن]] سڀ کان پهرين انهن مان هئا، جن اهو خيال پيش ڪيو ته فطرت تي تجريدي اصول حڪومت ڪن ٿا. قديم دور ۾ ميڪانيات جو بنيادي نظريو [[ارسطوي ميڪانيات]] هو، جڏهن ته ان جو هڪ متبادل نظريو ''[[ميڪينڪس (ارسطو)|ميڪانيڪي مسئلا]]'' ۾ بيان ڪيو ويو آهي، جيڪا [[جعلي ارسطو]] سان منسوب تصنيف آهي ۽ گهڻو ڪري ان کي سندس ڪنهن جانشين ڏانهن منسوب ڪيو ويندو آهي. قديم يونان مان هڪ ٻي علمي روايت پڻ ملي ٿي، جنهن ۾ مادي جسمن جي [[سڪونيات|سڪوني]] يا [[حرڪيات (ميڪانيات)|حرڪتي]] تجزيي لاءِ رياضيات جو وڌيڪ وسيع استعمال ڪيو ويو. ممڪن آهي ته هن روايت کي فيثاغورثي عالم [[آرڪائٽاس]] جي اڳوڻي ڪم مان تحريڪ ملي هجي.<ref>{{Cite book|last=Zhmud|first=L.|url=https://books.google.com/books?id=of-ghBD9q1QC|title=Pythagoras and the Early Pythagoreans|publisher=OUP Oxford|year=2012|isbn=978-0-19-928931-8|language=en}}</ref> هن روايت جا مثال سوڊو [[اقليدس]] (''توازن تي'')، [[ارشميدس]] (''سطحن جي توازن تي'' ۽ ''ترندڙ جسمن تي'')، [[اسڪندريہ جو ھيرو|هيرو]] (''ميڪانيڪا'') ۽ [[اسڪندريہ جو پاپس|پاپس]] (''مجموعو''، ڪتاب اٺون) آهن<ref>"''[https://books.google.com/books?id=vPT-JubW-7QC&pg=PA19 A history of mechanics]''". René Dugas (1988). p.19. {{ISBN|0-486-65632-2}}</ref><ref name="mechanics">"[http://golem.ph.utexas.edu/category/2008/01/a_tiny_taste_of_the_history_of.html A Tiny Taste of the History of Mechanics]". The University of Texas at Austin.</ref> === وچون دور === {{Main|نظريو محرڪ}} [[File:Arabic machine manuscript - Anonym - Ms. or. fol. 3306 c.jpg|thumb|200px|نامعلوم تاريخ واري هڪ مخطوطي ۾ ڏيکاريل عربي مشين]] وچئين دور ۾ ارسطو جي نظرين تي ڪيترن ئي عالمن تنقيد ڪئي ۽ انهن ۾ تبديليون آنديون، جنهن جي شروعات ڇهين صديءَ ۾ [[جان فلوپونس]] ڪئي. ان دور جو هڪ اهم مسئلو [[پروجڪٽائيل حرڪت]] هو، جنهن تي [[ھپارڪس]] ۽ فلوپونس تفصيلي بحث ڪيو. فارسي مسلم همه گير عالم [[ابن سينا]] پنهنجي ڪتاب ''[[دي بڪ آف ھيلنگ (شفا جو ڪتاب)]]'' (1020ع) ۾ حرڪت جو نظريو پيش ڪيو. هن چيو ته ڪنهن به اڇلايل شيءِ کي اڇلائيندڙ طرفان هڪ ''محرڪ'' (امپيٽس) منتقل ڪيو ويندو آهي، جيڪو ڪجهه وقت تائين برقرار رهندو آهي، ۽ ان کي ختم ڪرڻ لاءِ [[هوا جي مزاحمت]] جهڙين ٻاهرين قوتن جي ضرورت هوندي آهي.<ref name=Espinoza>{{cite journal | last1 = Espinoza | first1 = Fernando | date = 2005 | title = An analysis of the historical development of ideas about motion and its implications for teaching | journal = Physics Education | volume = 40 | issue = 2| page = 141 | doi=10.1088/0031-9120/40/2/002|bibcode = 2005PhyEd..40..139E | s2cid = 250809354 }}</ref><ref name=Nasr>{{Cite book |title=The Islamic intellectual tradition in Persia |author=[[Seyyed Hossein Nasr]] & Mehdi Amin Razavi |publisher=[[Routledge]] |date=1996 |isbn=978-0-7007-0314-2 |page=72}}</ref><ref name=Sayili>{{cite journal|doi=10.1111/j.1749-6632.1987.tb37219.x|author=[[Aydin Sayili]]|date=1987|title=Ibn Sīnā and Buridan on the Motion of the Projectile |journal= Annals of the New York Academy of Sciences|volume=500|issue=1|pages=477–482|bibcode=1987NYASA.500..477S|s2cid=84784804}}</ref> ابن سينا ''قوت'' ۽ ''[[ميل (عربي)|ميل]] (حرڪتي لاڙو يا اندروني محرڪ)'' جي وچ ۾ فرق ڪيو ۽ دليل ڏنو ته جڏهن ڪو جسم پنهنجي فطري حرڪت جي ابتڙ هلي ٿو ته ان ۾ ''ميل'' پيدا ٿئي ٿو. سندس خيال موجب حرڪت جو جاري رهڻ ان منتقل ٿيل ''ميل'' سبب هوندو آهي، ۽ جسم تيستائين حرڪت ڪندو رهندو، جيستائين اهو ''ميل'' ختم نه ٿئي. هن اهو پڻ بيان ڪيو ته جيڪڏهن ڪو پروجڪٽائيل خلا (ويڪيوم) ۾ هجي ته اهو ڪنهن ٻاهرين قوت جي اثر کان سواءِ نه رڪجندو، جيڪو [[نيوٽن جو پهريون قانون حرڪت]] سان مطابقت رکي ٿو.<ref name="Espinoza" /> هڪ اهڙي جسم بابت، جنهن تي مسلسل (يڪساں) قوت لاڳو هجي، ٻارهين صديءَ جي يهودي عالم [[ھبت ابوالبرڪات-البغدادي]] جو چوڻ هو ته ڪِرندڙ جسم جي تيزي (ايڪسيلريشن) ان جي فطري لاڙي جي مسلسل اثر جو نتيجو آهي. [[شلومو پائينز]] جي مطابق، البغدادي جو حرڪت بابت نظريو ''ارسطو جي بنيادي حرڪتي قانون جي سڀ کان پراڻي ترديد'' هو، ۽ ڪنهن حد تائين [[ڪلاسيڪي ميڪانيات]] جي ان بنيادي قانون جي اڳڪٿي پڻ هو، جنهن موجب ''مسلسل لاڳو ٿيندڙ قوت تيزي پيدا ڪري ٿي''.<ref>{{cite encyclopedia | last = Pines | first = Shlomo | title = Abu'l-Barakāt al-Baghdādī, Hibat Allah | encyclopedia = [[Dictionary of Scientific Biography]] | volume = 1 | pages = 26–28 | publisher = Charles Scribner's Sons | location = New York | year = 1970 | isbn = 0-684-10114-9 }} available via {{Cite web |last=pines |first=shlomo |title=Shlomo Pines - The Hebrew University of Jerusalem |url=https://huji.academia.edu/ShlomoPines |access-date=2026-04-14 |website=huji.academia.edu |language=en}} <br />([[cf.]] Abel B. Franco (October 2003). "Avempace, Projectile Motion, and Impetus Theory", ''Journal of the History of Ideas'' '''64''' (4), p. 521-546 [528].)</ref> ابن سينا<ref name="Sayili" /> ۽ البغدادي<ref name=Gutman>{{citation|title=Pseudo-Avicenna, Liber Celi Et Mundi: A Critical Edition|first=Oliver|last=Gutman|publisher=[[Brill Publishers]]|year=2003|isbn=90-04-13228-7|page=193}}</ref> جهڙن اڳوڻن عالمن جي خيالن کان متاثر ٿي، چوڏهين صديءَ جي فرانسيسي پادري [[جان بريڊان]] [[نظريو محرڪ]] کي وڌيڪ ترقي ڏني، جيڪو پوءِ [[جمود]]، [[رفتار]]، [[تيزي]] ۽ [[مومينٽم]] جي جديد نظرين جي بنياد بڻيو. هن ۽ ٻين عالمن جي ڪم کي چوڏهين صديءَ جي انگلينڊ ۾ [[آڪسفورڊ جا ڪلڪيوليٽر ]] جي نالي سان مشهور عالمن، جهڙوڪ [[ٿامس بريڊورڊائن]]، اڳتي وڌايو، جن ڪِرندڙ جسمن بابت مختلف قانونن جو مطالعو ڪيو ۽ انهن کي ترتيب ڏنو. جسم جي بنيادي خاصيت طور يڪساں تيز ٿيندڙ حرڪت (جهڙوڪ ڪِرندڙ جسم جي حرڪت) جو تصور پڻ انهن ئي چوڏهين صديءَ جي [[آڪسفورڊ جا ڪلڪيوليٽر|آڪسفورڊ جي ڪلڪيوليٽرن ]] پاران واضح ڪيو ويو. === اوائلي جديد دور === [[File:Taccola first piston.jpg|thumb|يورپ ۾ [[پسٽن]] پمپ جي پهرين تصوير، [[Taccola]] طرفان، {{Circa|1450}}.<ref>{{cite book| last = Hill | first = Donald Routledge | title = A History of Engineering in Classical and Medieval Times | location = London | publisher = Routledge | year = 1996 | page = 143 | isbn = 0-415-15291-7 | url = https://books.google.com/books?id=MqSXc5sGZJUC&q=Taccola+first+piston&pg=PA143}}</ref>]] اوائلي جديد دور ۾ ميڪانيات جي ترقيءَ ۾ ٻه مرڪزي شخصيتون [[گليليو گليلي]] ۽ [[آئزڪ نيوٽن]] هئا. گليليو پنهنجي ميڪانيات، خاص طور ڪِرندڙ جسمن بابت، آخري جامع بيان پنهنجي ڪتاب ''[[ٽو نيو سائنسز (ٻہ نيون سائنسون)]]'' (1638ع) ۾ پيش ڪيو. نيوٽن جي 1687ع واري ڪتاب ''[[فلاڊليفيا نيچرلس پرنسپيا ميٿميٽيڪا (ڪتاب)|فلاڊليفيا نيچرلس پرنسپيا ميٿميٽيڪا]]'' ميڪانيات جي تفصيلي رياضيائي وضاحت پيش ڪئي، جنهن ۾ نئين ترقي يافته [[ڪلڪيولس]] جو استعمال ڪيو ويو ۽ [[نيوٽني ميڪانيات]] جي بنياد وڌي وئي.<ref name="mechanics"/> ميڪانيات جي ڪيترن ئي نظرين جي اوليت بابت اختلاف موجود آهن. جيتوڻيڪ نيوٽن جو ''پرنسپيا'' هن شعبي جو بنيادي ۽ انتهائي اثرائتو ڪتاب سمجهيو وڃي ٿو، ۽ ان ۾ شامل ڪيترائي رياضيائي نتيجا ڪلڪولس جي ترقي کان اڳ بيان ڪرڻ ممڪن نه هئا، پر ڪيترائي بنيادي خيال، خاص طور [[جمود]] ۽ ڪِرندڙ جسمن بابت، نيوٽن کان اڳ جي عالمن، جهڙوڪ [[ڪرسٽيان هائيگنز]] ۽ وچئين دور جي گهٽ مشهور مفڪرن، اڳ ئي پيش ڪري چڪا هئا. صحيح طور تي ڪنهن هڪ شخص کي مڪمل ڪريڊٽ ڏيڻ ڏکيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ وقت سان گڏ سائنسي ٻولي ۽ ثبوتن جا معيار تبديل ٿيندا رهيا آهن. انهيءَ ڪري وچئين دور جي نظرين کي ڪڏهن جديد نظرين جي برابر سمجهيو وڃي ٿو ۽ ڪڏهن رڳو ابتدائي مفروضا قرار ڏنو وڃي ٿو. === جديد دور === جديد ميڪانيات جون ٻه سڀ کان اهم ترقيون [[آئنسٽائن]] جي [[عام اضافيت]] ۽ [[ڪوانٽم ميڪانيات]] آهن. اهي ٻئي ويهين صديءَ ۾ وجود ۾ آيون ۽ جزوي طور اوڻيهين صديءَ جي نظرين تي ٻڌل هيون. ان کان علاوه، جديد تسلسلي ميڪانيات (ڪنٽينيوئم ميڪينڪس) ۾، خاص طور لچڪ، پلاسٽيسيٽي، سيال حرڪيات، برقي حرڪيات ۽ تبديل ٿيندڙ واسطن جي حرارتيات جي شعبن ۾، ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران نمايان ترقي ٿي. هن حصي سان مضمون جو تاريخ وارو سيڪشن مڪمل ٿي چڪو آهي. وڌيڪ ڪو ٽيون حصو باقي نه هو؛ مون پوئين جواب ۾ [[جان بريڊان]] کان وٺي جديد دور تائين سڄو باقي متن ترجمو ڪري ڇڏيو آهي. ==ميڪانياتي جسمن جا قسم== اڪثر استعمال ٿيل اصطلاح جسم (bodies) جي تعريف جي ضرورت آهي شين جي وسيع مجموعن لاءِ، جنهن ۾ ذرڙا، پروجيڪٽائل، خلائي جهاز، تارا، مشينري جا حصا، سولڊ جا حصا، سيال جا حصا (گيسز ۽ مائع) وغيره. ميڪانيات جي مختلف ذيلي شعبن جي وچ ۾ ٻيا تفاوت بيان ڪيل جسمن جي فطرت سان تعلق رکن ٿا. ذرڙا جسم آهن جن سان ٿورڙي (سڃاڻل) اندروني ڍانچي، ڪلاسيڪل ميڪانيات ۾ رياضياتي نقطن جي طور تي مطالعو ڪيو ويندو آهي. سخت جسمن جي سائيز ۽ شڪل هوندي آهي پر ذرڙي جي ويجهو آزادي جي صرف چند درجي کي شامل ڪندي، جهڙوڪ خلا ۾ واقفيت ۽ سادگي کي برقرار رکندي آهي. ٻي صورت ۾، جسم نيم سخت ٿي سگهي ٿو، يعني لچڪدار، يا غير سخت، يعني سيال. انهن مضمونن ۾ مطالعي جي ڪلاسيڪل ۽ ڪوانٽم ڊويزنون آهن. مثال طور، خلائي جهاز جي حرڪت، ان جي مدار ۽ روش (گردش) جي حوالي سان، ڪلاسيڪل ميڪانيات جي لاڳاپي واري (relativistic) نظريي جي ذريعي بيان ڪئي وئي آهي، جڏهن ته هڪ ائٽمي نيوڪليئس جي هڪجهڙائي واري حرڪت کي ڪوانٽم ميڪانڪس طرفان بيان ڪيو ويو آهي. ==ذيلي مضمون== هيٺيون ميڪانيات ۾ ٽي مکيه شاخون آهن جن ۾ مختلف مضمونن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي. ياد رهي ته ”فيلڊز جو نظريو“ پڻ آهي، جيڪو فزڪس ۾ هڪ الڳ نظم و ضبط قائم ڪري ٿو، جنهن کي رسمي طور ميڪانيات کان الڳ سمجهيو وڃي ٿو، چاهي اهو ڪلاسيڪل فيلڊز هجي يا ڪوانٽم فيلڊز. پر عملي طور تي، ميڪانيات ۽ شعبن سان تعلق رکندڙ مضمونن کي ويجهڙائي ۾ ڳنڍيو ويو آهي. اهڙيءَ طرح، مثال طور، قوتون جيڪي ذرڙن تي عمل ڪن ٿيون، اڪثر ڪري شعبن (اليڪٽروميگنيٽيڪل يا گرويٽيشنل) مان نڪتل هونديون آهن ۽ ذرڙا ذريعا طور ڪم ڪندي فيلڊز ٺاهيندا آهن. حقيقت ۾، ڪوانٽم ميڪانيات ۾، ذرڙا پاڻ ۾ فيلڊ آهن، جيئن نظرياتي طور تي موج جي ڪم جي ذريعي بيان ڪيو ويو آهي. ===ڪلاسيڪل ميڪانيات=== ڏسو: [[ڪلاسيڪل ميڪانيات]] ===ڪوانٽم ميڪانيات=== ڏسو: [[ڪوانٽم ميڪنڪس|ڪوانٽم ميڪانيات]] ===ريليٽيوسٽڪ ميڪانيات=== اصل مضمون: [[ريليٽيوسٽڪ ميڪانيات]] ڪوانٽم ۽ ڪلاسيڪل ميڪانيات جي وچ ۾ فرق جي برابر، البرٽ آئن اسٽائن جو عام ۽ خاص ريليٽيويٽي جا نظريا نيوٽن ۽ گليلو جي ميڪانڪس جي ٺهڻ جي دائري کي وڌايو. ريليٽيوسٽڪ ۽ نيوٽن جي ميڪانيات جي وچ ۾ فرق اھم ٿي ​​ويندا آھن ۽ حتي غالب ٿي ويندا آھن جيئن ڪنھن جسم جي رفتار روشنيءَ جي رفتار تائين پھچي ٿي. مثال طور، نيوٽنين ميڪانڪس ۾، آزاد ذري ​​جي متحرڪ توانائي، E=1/2(mv^2) آهي، جڏهن ته ريليٽيوسٽڪ ميڪانيات ۾ هي توانائي، E=(γ−1)mc^2 آھي (جتي γ لورينز فيڪٽر آھي)؛ ھي فارمولو گھٽ توانائي جي حد ۾ نيوٽن جي مساوات کي گھٽائي ٿو. اعلي توانائي جي عملن لاء، ڪوانٽم ميڪانيات کي ريليٽيوسٽڪ ميڪانيات جي حساب سان ترتيب ڏيڻ لازمي آهي. ان ڪري ڪوانٽم فيلڊ ٿيوري جي ترقي ٿي. ==پيشه ورانه تنظيمون== * اپلائيڊ مڪينيڪل ڊويزن، آمريڪي سوسائٽي آف مڪينيڪل انجنيئرز * فلوئيڊ ڊائنامڪس ڊويزن، آمريڪي فزيڪل سوسائٽي * تجرباتي ميڪانيات لاء سوسائٽي * انسٽيٽيوشن آف مڪينيڪل انجنيئرز برطانيه جي مڪينيڪل انجنيئرن لاءِ قابليت وارو ادارو آهي ۽ 150 سالن کان وڌيڪ عرصي کان مڪينيڪل انجنيئرن جو گهر رهيو آهي. * نظرياتي ۽ اطلاقي ميڪانيات جي بين الاقوامي يونين ==پڻ ڏسو== * سڪونيات * حرڪيات * ڪائينيٽڪس * ڪائيناميٽڪس * اطلاقي ميڪانيات * غير خودمختيار ميڪانيات * انجنيئرنگ * عمل جا اصول * انجنيئرنگ، سائنس ۽ ميڪانيات جي مضمونن جو انڊيڪس * وائيزن ٽيسٽ آف ميڪانياتي قابليت (WTMA) ==خارجي لنڪس== {{Wiktionary}} * [https://web.archive.org/web/20070601020244/http://www.physclips.unsw.edu.au/ Physclips: Mechanics with animations and video clips] from the University of New South Wales * [https://web.archive.org/web/20060429142525/http://archimedes.mpiwg-berlin.mpg.de/ The Archimedes Project] {{Authority control}} [[Category:Mechanics| ]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:طبيعيات]] [[زمرو:طبيعيات جون ذيلي شاخون]] [[زمرو:ميڪانيات]] okno3ply90oo19r1lsshvws3388242c 390641 390640 2026-07-03T10:21:06Z Ibne maryam 17680 /* */ 390641 wikitext text/x-wiki {{Short description|طبعيات جي اها شاخ جيڪا قوتن يا بي گھرڻ جي اثر هيٺ ايندڙ مادي جسمن جو مطالعو ڪري ٿي}}[[Image:Gyro.gif|thumb|right|توازن جي حالت ۾ هڪ [[جائيرو اسڪوپ]]]] '''ميڪانيات'''{{wikt-lang|grc|μηχανική}}'' ({{grc-transl|μηχανική}})|[[مشين|مشينن]] بابت}})<ref>{{cite encyclopedia |title=mechanics |encyclopedia=Oxford English Dictionary |year=1933 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.271836/page/n817 }}</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=mechanics |author=Henry George Liddell |author2=Robert Scott |encyclopedia=A Greek-English Lexicon |year=1940 |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dmhxaniko%2Fs }}</ref> [[طبعيات]] جي اها شاخ آهي، جيڪا [[قوت]]، [[مادو|مادي]] ۽ [[حرڪت]] جي وچ ۾ لاڳاپن جو [[طبعي جسم]]ن جي حوالي سان مطالعو ڪري ٿي.<ref>{{Cite book|last=Young, Hugh D. |author2=Roger A. Freedman |author3=A. Lewis Ford |author4=Katarzyna Zulteta Estrugo|title=Sears and Zemansky's university physics: with modern physics|publisher=Pearson Education |date=2020 |isbn=978-1-292-31473-0|edition=15th |location=Harlow|page=62|oclc=1104689918}}</ref> جڏهن ڪنهن جسم تي قوت لاڳو ڪئي وڃي ٿي ته ان جي نتيجي ۾ [[منتقل (ویڪٽر)|منتقل]] ٿي سگهي ٿو، جيڪو جسم جي پنهنجي ماحول جي نسبت سان جڳهه ۾ تبديلي کي ظاهر ڪري ٿو. [[طبعيات]] جي هن شعبي جا نظرياتي بنياد [[قديم يونان]] تائين پهچن ٿا، جتي [[ارسطو]] ۽ [[ارشميدس]] جهڙن عالمن پنهنجي تحريرن ۾ ان بابت بحث ڪيو.<ref>Dugas, Rene. A History of Classical Mechanics. New York, NY: Dover Publications Inc, 1988, pg 19.</ref><ref>Rana, N.C., and Joag, P.S. Classical Mechanics. West Petal Nagar, New Delhi. Tata McGraw-Hill, 1991, pg 6.</ref><ref>Renn, J., Damerow, P., and McLaughlin, P. Aristotle, Archimedes, Euclid, and the Origin of Mechanics: The Perspective of Historical Epistemology. Berlin: Max Planck Institute for the History of Science, 2010, pg 1-2.</ref> (ڏسو [[ڪلاسيڪي ميڪانيات جي تاريخ]] ۽ [[ڪلاسيڪي ميڪانيات جي وقتوار فهرست]])۔ [[اوائلي جديد دور]] ۾ [[گليليو گليلي]]، [[يوهانس ڪيپلر]]، [[ڪرستيان هائيگنز]] ۽ [[آئزڪ نيوٽن]] جهڙن سائنسدانن انهن اصولن جو بنياد وڌو، جيڪو اڄ [[ڪلاسيڪي ميڪانيات]] جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا. ويهين صديءَ ۾ نون سائنسي دريافتن ڪلاسيڪي ميڪانيات جي ڪيترن ئي تصورن کي چئلينج ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[نسبيتي ميڪانيات]] ۽ [[ڪوانٽم ميڪانيات]] جهڙا بنيادي طور نوان نظريا وجود ۾ آيا. == تاريخ == {{Main|طبقاتي ميڪانيات جي تاريخ|ڪوانٽم ميڪانيات جي تاريخ}} === قديم دور === {{Main|ارسطوي ميڪانيات}} قديم [[يوناني فلسفو|يوناني فيلسوفن]] سڀ کان پهرين انهن مان هئا، جن اهو خيال پيش ڪيو ته فطرت تي تجريدي اصول حڪومت ڪن ٿا. قديم دور ۾ ميڪانيات جو بنيادي نظريو [[ارسطوي ميڪانيات]] هو، جڏهن ته ان جو هڪ متبادل نظريو ''[[ميڪينڪس (ارسطو)|ميڪانيڪي مسئلا]]'' ۾ بيان ڪيو ويو آهي، جيڪا [[جعلي ارسطو]] سان منسوب تصنيف آهي ۽ گهڻو ڪري ان کي سندس ڪنهن جانشين ڏانهن منسوب ڪيو ويندو آهي. قديم يونان مان هڪ ٻي علمي روايت پڻ ملي ٿي، جنهن ۾ مادي جسمن جي [[سڪونيات|سڪوني]] يا [[حرڪيات (ميڪانيات)|حرڪتي]] تجزيي لاءِ رياضيات جو وڌيڪ وسيع استعمال ڪيو ويو. ممڪن آهي ته هن روايت کي فيثاغورثي عالم [[آرڪائٽاس]] جي اڳوڻي ڪم مان تحريڪ ملي هجي.<ref>{{Cite book|last=Zhmud|first=L.|url=https://books.google.com/books?id=of-ghBD9q1QC|title=Pythagoras and the Early Pythagoreans|publisher=OUP Oxford|year=2012|isbn=978-0-19-928931-8|language=en}}</ref> هن روايت جا مثال سوڊو [[اقليدس]] (''توازن تي'')، [[ارشميدس]] (''سطحن جي توازن تي'' ۽ ''ترندڙ جسمن تي'')، [[اسڪندريہ جو ھيرو|هيرو]] (''ميڪانيڪا'') ۽ [[اسڪندريہ جو پاپس|پاپس]] (''مجموعو''، ڪتاب اٺون) آهن<ref>"''[https://books.google.com/books?id=vPT-JubW-7QC&pg=PA19 A history of mechanics]''". René Dugas (1988). p.19. {{ISBN|0-486-65632-2}}</ref><ref name="mechanics">"[http://golem.ph.utexas.edu/category/2008/01/a_tiny_taste_of_the_history_of.html A Tiny Taste of the History of Mechanics]". The University of Texas at Austin.</ref> === وچون دور === {{Main|نظريو محرڪ}} [[File:Arabic machine manuscript - Anonym - Ms. or. fol. 3306 c.jpg|thumb|200px|نامعلوم تاريخ واري هڪ مخطوطي ۾ ڏيکاريل عربي مشين]] وچئين دور ۾ ارسطو جي نظرين تي ڪيترن ئي عالمن تنقيد ڪئي ۽ انهن ۾ تبديليون آنديون، جنهن جي شروعات ڇهين صديءَ ۾ [[جان فلوپونس]] ڪئي. ان دور جو هڪ اهم مسئلو [[پروجڪٽائيل حرڪت]] هو، جنهن تي [[ھپارڪس]] ۽ فلوپونس تفصيلي بحث ڪيو. فارسي مسلم همه گير عالم [[ابن سينا]] پنهنجي ڪتاب ''[[دي بڪ آف ھيلنگ (شفا جو ڪتاب)]]'' (1020ع) ۾ حرڪت جو نظريو پيش ڪيو. هن چيو ته ڪنهن به اڇلايل شيءِ کي اڇلائيندڙ طرفان هڪ ''محرڪ'' (امپيٽس) منتقل ڪيو ويندو آهي، جيڪو ڪجهه وقت تائين برقرار رهندو آهي، ۽ ان کي ختم ڪرڻ لاءِ [[هوا جي مزاحمت]] جهڙين ٻاهرين قوتن جي ضرورت هوندي آهي.<ref name=Espinoza>{{cite journal | last1 = Espinoza | first1 = Fernando | date = 2005 | title = An analysis of the historical development of ideas about motion and its implications for teaching | journal = Physics Education | volume = 40 | issue = 2| page = 141 | doi=10.1088/0031-9120/40/2/002|bibcode = 2005PhyEd..40..139E | s2cid = 250809354 }}</ref><ref name=Nasr>{{Cite book |title=The Islamic intellectual tradition in Persia |author=[[Seyyed Hossein Nasr]] & Mehdi Amin Razavi |publisher=[[Routledge]] |date=1996 |isbn=978-0-7007-0314-2 |page=72}}</ref><ref name=Sayili>{{cite journal|doi=10.1111/j.1749-6632.1987.tb37219.x|author=[[Aydin Sayili]]|date=1987|title=Ibn Sīnā and Buridan on the Motion of the Projectile |journal= Annals of the New York Academy of Sciences|volume=500|issue=1|pages=477–482|bibcode=1987NYASA.500..477S|s2cid=84784804}}</ref> ابن سينا ''قوت'' ۽ ''[[ميل (عربي)|ميل]] (حرڪتي لاڙو يا اندروني محرڪ)'' جي وچ ۾ فرق ڪيو ۽ دليل ڏنو ته جڏهن ڪو جسم پنهنجي فطري حرڪت جي ابتڙ هلي ٿو ته ان ۾ ''ميل'' پيدا ٿئي ٿو. سندس خيال موجب حرڪت جو جاري رهڻ ان منتقل ٿيل ''ميل'' سبب هوندو آهي، ۽ جسم تيستائين حرڪت ڪندو رهندو، جيستائين اهو ''ميل'' ختم نه ٿئي. هن اهو پڻ بيان ڪيو ته جيڪڏهن ڪو پروجڪٽائيل خلا (ويڪيوم) ۾ هجي ته اهو ڪنهن ٻاهرين قوت جي اثر کان سواءِ نه رڪجندو، جيڪو [[نيوٽن جو پهريون قانون حرڪت]] سان مطابقت رکي ٿو.<ref name="Espinoza" /> هڪ اهڙي جسم بابت، جنهن تي مسلسل (يڪساں) قوت لاڳو هجي، ٻارهين صديءَ جي يهودي عالم [[ھبت ابوالبرڪات-البغدادي]] جو چوڻ هو ته ڪِرندڙ جسم جي تيزي (ايڪسيلريشن) ان جي فطري لاڙي جي مسلسل اثر جو نتيجو آهي. [[شلومو پائينز]] جي مطابق، البغدادي جو حرڪت بابت نظريو ''ارسطو جي بنيادي حرڪتي قانون جي سڀ کان پراڻي ترديد'' هو، ۽ ڪنهن حد تائين [[ڪلاسيڪي ميڪانيات]] جي ان بنيادي قانون جي اڳڪٿي پڻ هو، جنهن موجب ''مسلسل لاڳو ٿيندڙ قوت تيزي پيدا ڪري ٿي''.<ref>{{cite encyclopedia | last = Pines | first = Shlomo | title = Abu'l-Barakāt al-Baghdādī, Hibat Allah | encyclopedia = [[Dictionary of Scientific Biography]] | volume = 1 | pages = 26–28 | publisher = Charles Scribner's Sons | location = New York | year = 1970 | isbn = 0-684-10114-9 }} available via {{Cite web |last=pines |first=shlomo |title=Shlomo Pines - The Hebrew University of Jerusalem |url=https://huji.academia.edu/ShlomoPines |access-date=2026-04-14 |website=huji.academia.edu |language=en}} <br />([[cf.]] Abel B. Franco (October 2003). "Avempace, Projectile Motion, and Impetus Theory", ''Journal of the History of Ideas'' '''64''' (4), p. 521-546 [528].)</ref> ابن سينا<ref name="Sayili" /> ۽ البغدادي<ref name=Gutman>{{citation|title=Pseudo-Avicenna, Liber Celi Et Mundi: A Critical Edition|first=Oliver|last=Gutman|publisher=[[Brill Publishers]]|year=2003|isbn=90-04-13228-7|page=193}}</ref> جهڙن اڳوڻن عالمن جي خيالن کان متاثر ٿي، چوڏهين صديءَ جي فرانسيسي پادري [[جان بريڊان]] [[نظريو محرڪ]] کي وڌيڪ ترقي ڏني، جيڪو پوءِ [[جمود]]، [[رفتار]]، [[تيزي]] ۽ [[مومينٽم]] جي جديد نظرين جي بنياد بڻيو. هن ۽ ٻين عالمن جي ڪم کي چوڏهين صديءَ جي انگلينڊ ۾ [[آڪسفورڊ جا ڪلڪيوليٽر ]] جي نالي سان مشهور عالمن، جهڙوڪ [[ٿامس بريڊورڊائن]]، اڳتي وڌايو، جن ڪِرندڙ جسمن بابت مختلف قانونن جو مطالعو ڪيو ۽ انهن کي ترتيب ڏنو. جسم جي بنيادي خاصيت طور يڪساں تيز ٿيندڙ حرڪت (جهڙوڪ ڪِرندڙ جسم جي حرڪت) جو تصور پڻ انهن ئي چوڏهين صديءَ جي [[آڪسفورڊ جا ڪلڪيوليٽر|آڪسفورڊ جي ڪلڪيوليٽرن ]] پاران واضح ڪيو ويو. === اوائلي جديد دور === [[File:Taccola first piston.jpg|thumb|يورپ ۾ [[پسٽن]] پمپ جي پهرين تصوير، [[Taccola]] طرفان، {{Circa|1450}}.<ref>{{cite book| last = Hill | first = Donald Routledge | title = A History of Engineering in Classical and Medieval Times | location = London | publisher = Routledge | year = 1996 | page = 143 | isbn = 0-415-15291-7 | url = https://books.google.com/books?id=MqSXc5sGZJUC&q=Taccola+first+piston&pg=PA143}}</ref>]] اوائلي جديد دور ۾ ميڪانيات جي ترقيءَ ۾ ٻه مرڪزي شخصيتون [[گليليو گليلي]] ۽ [[آئزڪ نيوٽن]] هئا. گليليو پنهنجي ميڪانيات، خاص طور ڪِرندڙ جسمن بابت، آخري جامع بيان پنهنجي ڪتاب ''[[ٽو نيو سائنسز (ٻہ نيون سائنسون)]]'' (1638ع) ۾ پيش ڪيو. نيوٽن جي 1687ع واري ڪتاب ''[[فلاڊليفيا نيچرلس پرنسپيا ميٿميٽيڪا (ڪتاب)|فلاڊليفيا نيچرلس پرنسپيا ميٿميٽيڪا]]'' ميڪانيات جي تفصيلي رياضيائي وضاحت پيش ڪئي، جنهن ۾ نئين ترقي يافته [[ڪلڪيولس]] جو استعمال ڪيو ويو ۽ [[نيوٽني ميڪانيات]] جي بنياد وڌي وئي.<ref name="mechanics"/> ميڪانيات جي ڪيترن ئي نظرين جي اوليت بابت اختلاف موجود آهن. جيتوڻيڪ نيوٽن جو ''پرنسپيا'' هن شعبي جو بنيادي ۽ انتهائي اثرائتو ڪتاب سمجهيو وڃي ٿو، ۽ ان ۾ شامل ڪيترائي رياضيائي نتيجا ڪلڪولس جي ترقي کان اڳ بيان ڪرڻ ممڪن نه هئا، پر ڪيترائي بنيادي خيال، خاص طور [[جمود]] ۽ ڪِرندڙ جسمن بابت، نيوٽن کان اڳ جي عالمن، جهڙوڪ [[ڪرسٽيان هائيگنز]] ۽ وچئين دور جي گهٽ مشهور مفڪرن، اڳ ئي پيش ڪري چڪا هئا. صحيح طور تي ڪنهن هڪ شخص کي مڪمل ڪريڊٽ ڏيڻ ڏکيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ وقت سان گڏ سائنسي ٻولي ۽ ثبوتن جا معيار تبديل ٿيندا رهيا آهن. انهيءَ ڪري وچئين دور جي نظرين کي ڪڏهن جديد نظرين جي برابر سمجهيو وڃي ٿو ۽ ڪڏهن رڳو ابتدائي مفروضا قرار ڏنو وڃي ٿو. === جديد دور === جديد ميڪانيات جون ٻه سڀ کان اهم ترقيون [[آئنسٽائن]] جي [[عام اضافيت]] ۽ [[ڪوانٽم ميڪانيات]] آهن. اهي ٻئي ويهين صديءَ ۾ وجود ۾ آيون ۽ جزوي طور اوڻيهين صديءَ جي نظرين تي ٻڌل هيون. ان کان علاوه، جديد تسلسلي ميڪانيات (ڪنٽينيوئم ميڪينڪس) ۾، خاص طور لچڪ، پلاسٽيسيٽي، سيال حرڪيات، برقي حرڪيات ۽ تبديل ٿيندڙ واسطن جي حرارتيات جي شعبن ۾، ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران نمايان ترقي ٿي. هن حصي سان مضمون جو تاريخ وارو سيڪشن مڪمل ٿي چڪو آهي. وڌيڪ ڪو ٽيون حصو باقي نه هو؛ مون پوئين جواب ۾ [[جان بريڊان]] کان وٺي جديد دور تائين سڄو باقي متن ترجمو ڪري ڇڏيو آهي. ==ميڪانياتي جسمن جا قسم== اڪثر استعمال ٿيل اصطلاح جسم (bodies) جي تعريف جي ضرورت آهي شين جي وسيع مجموعن لاءِ، جنهن ۾ ذرڙا، پروجيڪٽائل، خلائي جهاز، تارا، مشينري جا حصا، سولڊ جا حصا، سيال جا حصا (گيسز ۽ مائع) وغيره. ميڪانيات جي مختلف ذيلي شعبن جي وچ ۾ ٻيا تفاوت بيان ڪيل جسمن جي فطرت سان تعلق رکن ٿا. ذرڙا جسم آهن جن سان ٿورڙي (سڃاڻل) اندروني ڍانچي، ڪلاسيڪل ميڪانيات ۾ رياضياتي نقطن جي طور تي مطالعو ڪيو ويندو آهي. سخت جسمن جي سائيز ۽ شڪل هوندي آهي پر ذرڙي جي ويجهو آزادي جي صرف چند درجي کي شامل ڪندي، جهڙوڪ خلا ۾ واقفيت ۽ سادگي کي برقرار رکندي آهي. ٻي صورت ۾، جسم نيم سخت ٿي سگهي ٿو، يعني لچڪدار، يا غير سخت، يعني سيال. انهن مضمونن ۾ مطالعي جي ڪلاسيڪل ۽ ڪوانٽم ڊويزنون آهن. مثال طور، خلائي جهاز جي حرڪت، ان جي مدار ۽ روش (گردش) جي حوالي سان، ڪلاسيڪل ميڪانيات جي لاڳاپي واري (relativistic) نظريي جي ذريعي بيان ڪئي وئي آهي، جڏهن ته هڪ ائٽمي نيوڪليئس جي هڪجهڙائي واري حرڪت کي ڪوانٽم ميڪانڪس طرفان بيان ڪيو ويو آهي. ==ذيلي مضمون== هيٺيون ميڪانيات ۾ ٽي مکيه شاخون آهن جن ۾ مختلف مضمونن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي. ياد رهي ته ”فيلڊز جو نظريو“ پڻ آهي، جيڪو فزڪس ۾ هڪ الڳ نظم و ضبط قائم ڪري ٿو، جنهن کي رسمي طور ميڪانيات کان الڳ سمجهيو وڃي ٿو، چاهي اهو ڪلاسيڪل فيلڊز هجي يا ڪوانٽم فيلڊز. پر عملي طور تي، ميڪانيات ۽ شعبن سان تعلق رکندڙ مضمونن کي ويجهڙائي ۾ ڳنڍيو ويو آهي. اهڙيءَ طرح، مثال طور، قوتون جيڪي ذرڙن تي عمل ڪن ٿيون، اڪثر ڪري شعبن (اليڪٽروميگنيٽيڪل يا گرويٽيشنل) مان نڪتل هونديون آهن ۽ ذرڙا ذريعا طور ڪم ڪندي فيلڊز ٺاهيندا آهن. حقيقت ۾، ڪوانٽم ميڪانيات ۾، ذرڙا پاڻ ۾ فيلڊ آهن، جيئن نظرياتي طور تي موج جي ڪم جي ذريعي بيان ڪيو ويو آهي. ===ڪلاسيڪل ميڪانيات=== ڏسو: [[ڪلاسيڪل ميڪانيات]] ===ڪوانٽم ميڪانيات=== ڏسو: [[ڪوانٽم ميڪنڪس|ڪوانٽم ميڪانيات]] ===ريليٽيوسٽڪ ميڪانيات=== اصل مضمون: [[ريليٽيوسٽڪ ميڪانيات]] ڪوانٽم ۽ ڪلاسيڪل ميڪانيات جي وچ ۾ فرق جي برابر، البرٽ آئن اسٽائن جو عام ۽ خاص ريليٽيويٽي جا نظريا نيوٽن ۽ گليلو جي ميڪانڪس جي ٺهڻ جي دائري کي وڌايو. ريليٽيوسٽڪ ۽ نيوٽن جي ميڪانيات جي وچ ۾ فرق اھم ٿي ​​ويندا آھن ۽ حتي غالب ٿي ويندا آھن جيئن ڪنھن جسم جي رفتار روشنيءَ جي رفتار تائين پھچي ٿي. مثال طور، نيوٽنين ميڪانڪس ۾، آزاد ذري ​​جي متحرڪ توانائي، E=1/2(mv^2) آهي، جڏهن ته ريليٽيوسٽڪ ميڪانيات ۾ هي توانائي، E=(γ−1)mc^2 آھي (جتي γ لورينز فيڪٽر آھي)؛ ھي فارمولو گھٽ توانائي جي حد ۾ نيوٽن جي مساوات کي گھٽائي ٿو. اعلي توانائي جي عملن لاء، ڪوانٽم ميڪانيات کي ريليٽيوسٽڪ ميڪانيات جي حساب سان ترتيب ڏيڻ لازمي آهي. ان ڪري ڪوانٽم فيلڊ ٿيوري جي ترقي ٿي. ==پيشه ورانه تنظيمون== * اپلائيڊ مڪينيڪل ڊويزن، آمريڪي سوسائٽي آف مڪينيڪل انجنيئرز * فلوئيڊ ڊائنامڪس ڊويزن، آمريڪي فزيڪل سوسائٽي * تجرباتي ميڪانيات لاء سوسائٽي * انسٽيٽيوشن آف مڪينيڪل انجنيئرز برطانيه جي مڪينيڪل انجنيئرن لاءِ قابليت وارو ادارو آهي ۽ 150 سالن کان وڌيڪ عرصي کان مڪينيڪل انجنيئرن جو گهر رهيو آهي. * نظرياتي ۽ اطلاقي ميڪانيات جي بين الاقوامي يونين ==پڻ ڏسو== * سڪونيات * حرڪيات * ڪائينيٽڪس * ڪائيناميٽڪس * اطلاقي ميڪانيات * غير خودمختيار ميڪانيات * انجنيئرنگ * عمل جا اصول * انجنيئرنگ، سائنس ۽ ميڪانيات جي مضمونن جو انڊيڪس * وائيزن ٽيسٽ آف ميڪانياتي قابليت (WTMA) ==خارجي لنڪس== {{Wiktionary}} * [https://web.archive.org/web/20070601020244/http://www.physclips.unsw.edu.au/ Physclips: Mechanics with animations and video clips] from the University of New South Wales * [https://web.archive.org/web/20060429142525/http://archimedes.mpiwg-berlin.mpg.de/ The Archimedes Project] {{Authority control}} [[Category:Mechanics| ]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:طبيعيات]] [[زمرو:طبيعيات جون ذيلي شاخون]] [[زمرو:ميڪانيات]] nd465no6g0ojip86lz8nqtx913a9a0p 390642 390641 2026-07-03T10:31:26Z Ibne maryam 17680 /* */ 390642 wikitext text/x-wiki {{Short description|طبعيات جي اها شاخ جيڪا قوتن يا بي گھرڻ جي اثر هيٺ ايندڙ مادي جسمن جو مطالعو ڪري ٿي}}[[Image:Gyro.gif|thumb|right|توازن جي حالت ۾ هڪ [[جائيرو اسڪوپ]]]] '''ميڪانيات (Mechanics؛ يوناني:''' {{wikt-lang|grc|μηχανική}}''، ميخانيڪي، معني: [[مشين|مشينن]] بابت)<ref>{{cite encyclopedia |title=mechanics |encyclopedia=Oxford English Dictionary |year=1933 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.271836/page/n817 }}</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=mechanics |author=Henry George Liddell |author2=Robert Scott |encyclopedia=A Greek-English Lexicon |year=1940 |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dmhxaniko%2Fs }}</ref> [[طبيعيات|طبعيات]] جي اها شاخ آهي، جيڪا [[قوت (فزڪس)|قوت]]، [[مادو|مادي]] ۽ [[حرڪت (فزڪس)|حرڪت]] جي وچ ۾ لاڳاپن جو [[طبيعي جسم|طبعي جسمن]] جي حوالي سان مطالعو ڪري ٿي.<ref>{{Cite book|last=Young, Hugh D. |author2=Roger A. Freedman |author3=A. Lewis Ford |author4=Katarzyna Zulteta Estrugo|title=Sears and Zemansky's university physics: with modern physics|publisher=Pearson Education |date=2020 |isbn=978-1-292-31473-0|edition=15th |location=Harlow|page=62|oclc=1104689918}}</ref> جڏهن ڪنهن جسم تي قوت لاڳو ڪئي وڃي ٿي ته ان جي نتيجي ۾ [[حرڪت (فزڪس)|منتقل]] ٿي سگهي ٿو، جيڪو جسم جي پنهنجي ماحول جي نسبت سان جڳهه ۾ تبديلي کي ظاهر ڪري ٿو.'' طبعيات جي هن شعبي جا نظرياتي بنياد [[قديم يونان]] تائين پهچن ٿا، جتي [[ارسطو]] ۽ [[ارشميدس]] جهڙن عالمن پنهنجي تحريرن ۾ ان بابت بحث ڪيو.<ref>Dugas, Rene. A History of Classical Mechanics. New York, NY: Dover Publications Inc, 1988, pg 19.</ref><ref>Rana, N.C., and Joag, P.S. Classical Mechanics. West Petal Nagar, New Delhi. Tata McGraw-Hill, 1991, pg 6.</ref><ref>Renn, J., Damerow, P., and McLaughlin, P. Aristotle, Archimedes, Euclid, and the Origin of Mechanics: The Perspective of Historical Epistemology. Berlin: Max Planck Institute for the History of Science, 2010, pg 1-2.</ref> (ڏسو [[ڪلاسيڪل ميڪانيات|ڪلاسيڪي ميڪانيات جي تاريخ]] ۽ [[ڪلاسيڪل ميڪانيات|ڪلاسيڪي ميڪانيات جي وقتوار فهرست]])۔ [[اوائلي جديد دور]] ۾ [[گئليليو گئليلي|گليليو گليلي]]، [[يوھانس ڪيپلر|يوهانس ڪيپلر،]] [[ڪرسٽين اسٽيورٽ|ڪرستيان هائيگنز]] ۽ [[آئزڪ نيوٽن]] جهڙن سائنسدانن انهن اصولن جو بنياد وڌو، جيڪو اڄ [[ڪلاسيڪل ميڪانيات|ڪلاسيڪي ميڪانيات]] جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا. ويهين صديءَ ۾ نون سائنسي دريافتن ڪلاسيڪي ميڪانيات جي ڪيترن ئي تصورن کي چئلينج ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[نسبت جو نظريو|نسبيتي ميڪانيات]] ۽ [[ڪوانٽم مڪينڪس|ڪوانٽم ميڪانيات]] جهڙا بنيادي طور نوان نظريا وجود ۾ آيا. == تاريخ == {{Main|طبقاتي ميڪانيات جي تاريخ|ڪوانٽم ميڪانيات جي تاريخ}} === قديم دور === {{Main|ارسطوي ميڪانيات}} قديم [[يوناني فلسفو|يوناني فيلسوفن]] سڀ کان پهرين انهن مان هئا، جن اهو خيال پيش ڪيو ته فطرت تي تجريدي اصول حڪومت ڪن ٿا. قديم دور ۾ ميڪانيات جو بنيادي نظريو [[ارسطوي ميڪانيات]] هو، جڏهن ته ان جو هڪ متبادل نظريو ''[[ميڪينڪس (ارسطو)|ميڪانيڪي مسئلا]]'' ۾ بيان ڪيو ويو آهي، جيڪا [[جعلي ارسطو]] سان منسوب تصنيف آهي ۽ گهڻو ڪري ان کي سندس ڪنهن جانشين ڏانهن منسوب ڪيو ويندو آهي. قديم يونان مان هڪ ٻي علمي روايت پڻ ملي ٿي، جنهن ۾ مادي جسمن جي [[سڪونيات|سڪوني]] يا [[حرڪيات (ميڪانيات)|حرڪتي]] تجزيي لاءِ رياضيات جو وڌيڪ وسيع استعمال ڪيو ويو. ممڪن آهي ته هن روايت کي فيثاغورثي عالم [[آرڪائٽاس]] جي اڳوڻي ڪم مان تحريڪ ملي هجي.<ref>{{Cite book|last=Zhmud|first=L.|url=https://books.google.com/books?id=of-ghBD9q1QC|title=Pythagoras and the Early Pythagoreans|publisher=OUP Oxford|year=2012|isbn=978-0-19-928931-8|language=en}}</ref> هن روايت جا مثال سوڊو [[اقليدس]] (''توازن تي'')، [[ارشميدس]] (''سطحن جي توازن تي'' ۽ ''ترندڙ جسمن تي'')، [[اسڪندريہ جو ھيرو|هيرو]] (''ميڪانيڪا'') ۽ [[اسڪندريہ جو پاپس|پاپس]] (''مجموعو''، ڪتاب اٺون) آهن<ref>"''[https://books.google.com/books?id=vPT-JubW-7QC&pg=PA19 A history of mechanics]''". René Dugas (1988). p.19. {{ISBN|0-486-65632-2}}</ref><ref name="mechanics">"[http://golem.ph.utexas.edu/category/2008/01/a_tiny_taste_of_the_history_of.html A Tiny Taste of the History of Mechanics]". The University of Texas at Austin.</ref> === وچون دور === {{Main|نظريو محرڪ}} [[File:Arabic machine manuscript - Anonym - Ms. or. fol. 3306 c.jpg|thumb|200px|نامعلوم تاريخ واري هڪ مخطوطي ۾ ڏيکاريل عربي مشين]] وچئين دور ۾ ارسطو جي نظرين تي ڪيترن ئي عالمن تنقيد ڪئي ۽ انهن ۾ تبديليون آنديون، جنهن جي شروعات ڇهين صديءَ ۾ [[جان فلوپونس]] ڪئي. ان دور جو هڪ اهم مسئلو [[پروجڪٽائيل حرڪت]] هو، جنهن تي [[ھپارڪس]] ۽ فلوپونس تفصيلي بحث ڪيو. فارسي مسلم همه گير عالم [[ابن سينا]] پنهنجي ڪتاب ''[[دي بڪ آف ھيلنگ (شفا جو ڪتاب)]]'' (1020ع) ۾ حرڪت جو نظريو پيش ڪيو. هن چيو ته ڪنهن به اڇلايل شيءِ کي اڇلائيندڙ طرفان هڪ ''محرڪ'' (امپيٽس) منتقل ڪيو ويندو آهي، جيڪو ڪجهه وقت تائين برقرار رهندو آهي، ۽ ان کي ختم ڪرڻ لاءِ [[هوا جي مزاحمت]] جهڙين ٻاهرين قوتن جي ضرورت هوندي آهي.<ref name=Espinoza>{{cite journal | last1 = Espinoza | first1 = Fernando | date = 2005 | title = An analysis of the historical development of ideas about motion and its implications for teaching | journal = Physics Education | volume = 40 | issue = 2| page = 141 | doi=10.1088/0031-9120/40/2/002|bibcode = 2005PhyEd..40..139E | s2cid = 250809354 }}</ref><ref name=Nasr>{{Cite book |title=The Islamic intellectual tradition in Persia |author=[[Seyyed Hossein Nasr]] & Mehdi Amin Razavi |publisher=[[Routledge]] |date=1996 |isbn=978-0-7007-0314-2 |page=72}}</ref><ref name=Sayili>{{cite journal|doi=10.1111/j.1749-6632.1987.tb37219.x|author=[[Aydin Sayili]]|date=1987|title=Ibn Sīnā and Buridan on the Motion of the Projectile |journal= Annals of the New York Academy of Sciences|volume=500|issue=1|pages=477–482|bibcode=1987NYASA.500..477S|s2cid=84784804}}</ref> ابن سينا ''قوت'' ۽ ''[[ميل (عربي)|ميل]] (حرڪتي لاڙو يا اندروني محرڪ)'' جي وچ ۾ فرق ڪيو ۽ دليل ڏنو ته جڏهن ڪو جسم پنهنجي فطري حرڪت جي ابتڙ هلي ٿو ته ان ۾ ''ميل'' پيدا ٿئي ٿو. سندس خيال موجب حرڪت جو جاري رهڻ ان منتقل ٿيل ''ميل'' سبب هوندو آهي، ۽ جسم تيستائين حرڪت ڪندو رهندو، جيستائين اهو ''ميل'' ختم نه ٿئي. هن اهو پڻ بيان ڪيو ته جيڪڏهن ڪو پروجڪٽائيل خلا (ويڪيوم) ۾ هجي ته اهو ڪنهن ٻاهرين قوت جي اثر کان سواءِ نه رڪجندو، جيڪو [[نيوٽن جو پهريون قانون حرڪت]] سان مطابقت رکي ٿو.<ref name="Espinoza" /> هڪ اهڙي جسم بابت، جنهن تي مسلسل (يڪساں) قوت لاڳو هجي، ٻارهين صديءَ جي يهودي عالم [[ھبت ابوالبرڪات-البغدادي]] جو چوڻ هو ته ڪِرندڙ جسم جي تيزي (ايڪسيلريشن) ان جي فطري لاڙي جي مسلسل اثر جو نتيجو آهي. [[شلومو پائينز]] جي مطابق، البغدادي جو حرڪت بابت نظريو ''ارسطو جي بنيادي حرڪتي قانون جي سڀ کان پراڻي ترديد'' هو، ۽ ڪنهن حد تائين [[ڪلاسيڪي ميڪانيات]] جي ان بنيادي قانون جي اڳڪٿي پڻ هو، جنهن موجب ''مسلسل لاڳو ٿيندڙ قوت تيزي پيدا ڪري ٿي''.<ref>{{cite encyclopedia | last = Pines | first = Shlomo | title = Abu'l-Barakāt al-Baghdādī, Hibat Allah | encyclopedia = [[Dictionary of Scientific Biography]] | volume = 1 | pages = 26–28 | publisher = Charles Scribner's Sons | location = New York | year = 1970 | isbn = 0-684-10114-9 }} available via {{Cite web |last=pines |first=shlomo |title=Shlomo Pines - The Hebrew University of Jerusalem |url=https://huji.academia.edu/ShlomoPines |access-date=2026-04-14 |website=huji.academia.edu |language=en}} <br />([[cf.]] Abel B. Franco (October 2003). "Avempace, Projectile Motion, and Impetus Theory", ''Journal of the History of Ideas'' '''64''' (4), p. 521-546 [528].)</ref> ابن سينا<ref name="Sayili" /> ۽ البغدادي<ref name=Gutman>{{citation|title=Pseudo-Avicenna, Liber Celi Et Mundi: A Critical Edition|first=Oliver|last=Gutman|publisher=[[Brill Publishers]]|year=2003|isbn=90-04-13228-7|page=193}}</ref> جهڙن اڳوڻن عالمن جي خيالن کان متاثر ٿي، چوڏهين صديءَ جي فرانسيسي پادري [[جان بريڊان]] [[نظريو محرڪ]] کي وڌيڪ ترقي ڏني، جيڪو پوءِ [[جمود]]، [[رفتار]]، [[تيزي]] ۽ [[مومينٽم]] جي جديد نظرين جي بنياد بڻيو. هن ۽ ٻين عالمن جي ڪم کي چوڏهين صديءَ جي انگلينڊ ۾ [[آڪسفورڊ جا ڪلڪيوليٽر ]] جي نالي سان مشهور عالمن، جهڙوڪ [[ٿامس بريڊورڊائن]]، اڳتي وڌايو، جن ڪِرندڙ جسمن بابت مختلف قانونن جو مطالعو ڪيو ۽ انهن کي ترتيب ڏنو. جسم جي بنيادي خاصيت طور يڪساں تيز ٿيندڙ حرڪت (جهڙوڪ ڪِرندڙ جسم جي حرڪت) جو تصور پڻ انهن ئي چوڏهين صديءَ جي [[آڪسفورڊ جا ڪلڪيوليٽر|آڪسفورڊ جي ڪلڪيوليٽرن ]] پاران واضح ڪيو ويو. === اوائلي جديد دور === [[File:Taccola first piston.jpg|thumb|يورپ ۾ [[پسٽن]] پمپ جي پهرين تصوير، [[Taccola]] طرفان، {{Circa|1450}}.<ref>{{cite book| last = Hill | first = Donald Routledge | title = A History of Engineering in Classical and Medieval Times | location = London | publisher = Routledge | year = 1996 | page = 143 | isbn = 0-415-15291-7 | url = https://books.google.com/books?id=MqSXc5sGZJUC&q=Taccola+first+piston&pg=PA143}}</ref>]] اوائلي جديد دور ۾ ميڪانيات جي ترقيءَ ۾ ٻه مرڪزي شخصيتون [[گليليو گليلي]] ۽ [[آئزڪ نيوٽن]] هئا. گليليو پنهنجي ميڪانيات، خاص طور ڪِرندڙ جسمن بابت، آخري جامع بيان پنهنجي ڪتاب ''[[ٽو نيو سائنسز (ٻہ نيون سائنسون)]]'' (1638ع) ۾ پيش ڪيو. نيوٽن جي 1687ع واري ڪتاب ''[[فلاڊليفيا نيچرلس پرنسپيا ميٿميٽيڪا (ڪتاب)|فلاڊليفيا نيچرلس پرنسپيا ميٿميٽيڪا]]'' ميڪانيات جي تفصيلي رياضيائي وضاحت پيش ڪئي، جنهن ۾ نئين ترقي يافته [[ڪلڪيولس]] جو استعمال ڪيو ويو ۽ [[نيوٽني ميڪانيات]] جي بنياد وڌي وئي.<ref name="mechanics"/> ميڪانيات جي ڪيترن ئي نظرين جي اوليت بابت اختلاف موجود آهن. جيتوڻيڪ نيوٽن جو ''پرنسپيا'' هن شعبي جو بنيادي ۽ انتهائي اثرائتو ڪتاب سمجهيو وڃي ٿو، ۽ ان ۾ شامل ڪيترائي رياضيائي نتيجا ڪلڪولس جي ترقي کان اڳ بيان ڪرڻ ممڪن نه هئا، پر ڪيترائي بنيادي خيال، خاص طور [[جمود]] ۽ ڪِرندڙ جسمن بابت، نيوٽن کان اڳ جي عالمن، جهڙوڪ [[ڪرسٽيان هائيگنز]] ۽ وچئين دور جي گهٽ مشهور مفڪرن، اڳ ئي پيش ڪري چڪا هئا. صحيح طور تي ڪنهن هڪ شخص کي مڪمل ڪريڊٽ ڏيڻ ڏکيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ وقت سان گڏ سائنسي ٻولي ۽ ثبوتن جا معيار تبديل ٿيندا رهيا آهن. انهيءَ ڪري وچئين دور جي نظرين کي ڪڏهن جديد نظرين جي برابر سمجهيو وڃي ٿو ۽ ڪڏهن رڳو ابتدائي مفروضا قرار ڏنو وڃي ٿو. === جديد دور === جديد ميڪانيات جون ٻه سڀ کان اهم ترقيون [[آئنسٽائن]] جي [[عام اضافيت]] ۽ [[ڪوانٽم ميڪانيات]] آهن. اهي ٻئي ويهين صديءَ ۾ وجود ۾ آيون ۽ جزوي طور اوڻيهين صديءَ جي نظرين تي ٻڌل هيون. ان کان علاوه، جديد تسلسلي ميڪانيات (ڪنٽينيوئم ميڪينڪس) ۾، خاص طور لچڪ، پلاسٽيسيٽي، سيال حرڪيات، برقي حرڪيات ۽ تبديل ٿيندڙ واسطن جي حرارتيات جي شعبن ۾، ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران نمايان ترقي ٿي. هن حصي سان مضمون جو تاريخ وارو سيڪشن مڪمل ٿي چڪو آهي. وڌيڪ ڪو ٽيون حصو باقي نه هو؛ مون پوئين جواب ۾ [[جان بريڊان]] کان وٺي جديد دور تائين سڄو باقي متن ترجمو ڪري ڇڏيو آهي. ==ميڪانياتي جسمن جا قسم== اڪثر استعمال ٿيل اصطلاح جسم (bodies) جي تعريف جي ضرورت آهي شين جي وسيع مجموعن لاءِ، جنهن ۾ ذرڙا، پروجيڪٽائل، خلائي جهاز، تارا، مشينري جا حصا، سولڊ جا حصا، سيال جا حصا (گيسز ۽ مائع) وغيره. ميڪانيات جي مختلف ذيلي شعبن جي وچ ۾ ٻيا تفاوت بيان ڪيل جسمن جي فطرت سان تعلق رکن ٿا. ذرڙا جسم آهن جن سان ٿورڙي (سڃاڻل) اندروني ڍانچي، ڪلاسيڪل ميڪانيات ۾ رياضياتي نقطن جي طور تي مطالعو ڪيو ويندو آهي. سخت جسمن جي سائيز ۽ شڪل هوندي آهي پر ذرڙي جي ويجهو آزادي جي صرف چند درجي کي شامل ڪندي، جهڙوڪ خلا ۾ واقفيت ۽ سادگي کي برقرار رکندي آهي. ٻي صورت ۾، جسم نيم سخت ٿي سگهي ٿو، يعني لچڪدار، يا غير سخت، يعني سيال. انهن مضمونن ۾ مطالعي جي ڪلاسيڪل ۽ ڪوانٽم ڊويزنون آهن. مثال طور، خلائي جهاز جي حرڪت، ان جي مدار ۽ روش (گردش) جي حوالي سان، ڪلاسيڪل ميڪانيات جي لاڳاپي واري (relativistic) نظريي جي ذريعي بيان ڪئي وئي آهي، جڏهن ته هڪ ائٽمي نيوڪليئس جي هڪجهڙائي واري حرڪت کي ڪوانٽم ميڪانڪس طرفان بيان ڪيو ويو آهي. ==ذيلي مضمون== هيٺيون ميڪانيات ۾ ٽي مکيه شاخون آهن جن ۾ مختلف مضمونن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي. ياد رهي ته ”فيلڊز جو نظريو“ پڻ آهي، جيڪو فزڪس ۾ هڪ الڳ نظم و ضبط قائم ڪري ٿو، جنهن کي رسمي طور ميڪانيات کان الڳ سمجهيو وڃي ٿو، چاهي اهو ڪلاسيڪل فيلڊز هجي يا ڪوانٽم فيلڊز. پر عملي طور تي، ميڪانيات ۽ شعبن سان تعلق رکندڙ مضمونن کي ويجهڙائي ۾ ڳنڍيو ويو آهي. اهڙيءَ طرح، مثال طور، قوتون جيڪي ذرڙن تي عمل ڪن ٿيون، اڪثر ڪري شعبن (اليڪٽروميگنيٽيڪل يا گرويٽيشنل) مان نڪتل هونديون آهن ۽ ذرڙا ذريعا طور ڪم ڪندي فيلڊز ٺاهيندا آهن. حقيقت ۾، ڪوانٽم ميڪانيات ۾، ذرڙا پاڻ ۾ فيلڊ آهن، جيئن نظرياتي طور تي موج جي ڪم جي ذريعي بيان ڪيو ويو آهي. ===ڪلاسيڪل ميڪانيات=== ڏسو: [[ڪلاسيڪل ميڪانيات]] ===ڪوانٽم ميڪانيات=== ڏسو: [[ڪوانٽم ميڪنڪس|ڪوانٽم ميڪانيات]] ===ريليٽيوسٽڪ ميڪانيات=== اصل مضمون: [[ريليٽيوسٽڪ ميڪانيات]] ڪوانٽم ۽ ڪلاسيڪل ميڪانيات جي وچ ۾ فرق جي برابر، البرٽ آئن اسٽائن جو عام ۽ خاص ريليٽيويٽي جا نظريا نيوٽن ۽ گليلو جي ميڪانڪس جي ٺهڻ جي دائري کي وڌايو. ريليٽيوسٽڪ ۽ نيوٽن جي ميڪانيات جي وچ ۾ فرق اھم ٿي ​​ويندا آھن ۽ حتي غالب ٿي ويندا آھن جيئن ڪنھن جسم جي رفتار روشنيءَ جي رفتار تائين پھچي ٿي. مثال طور، نيوٽنين ميڪانڪس ۾، آزاد ذري ​​جي متحرڪ توانائي، E=1/2(mv^2) آهي، جڏهن ته ريليٽيوسٽڪ ميڪانيات ۾ هي توانائي، E=(γ−1)mc^2 آھي (جتي γ لورينز فيڪٽر آھي)؛ ھي فارمولو گھٽ توانائي جي حد ۾ نيوٽن جي مساوات کي گھٽائي ٿو. اعلي توانائي جي عملن لاء، ڪوانٽم ميڪانيات کي ريليٽيوسٽڪ ميڪانيات جي حساب سان ترتيب ڏيڻ لازمي آهي. ان ڪري ڪوانٽم فيلڊ ٿيوري جي ترقي ٿي. ==پيشه ورانه تنظيمون== * اپلائيڊ مڪينيڪل ڊويزن، آمريڪي سوسائٽي آف مڪينيڪل انجنيئرز * فلوئيڊ ڊائنامڪس ڊويزن، آمريڪي فزيڪل سوسائٽي * تجرباتي ميڪانيات لاء سوسائٽي * انسٽيٽيوشن آف مڪينيڪل انجنيئرز برطانيه جي مڪينيڪل انجنيئرن لاءِ قابليت وارو ادارو آهي ۽ 150 سالن کان وڌيڪ عرصي کان مڪينيڪل انجنيئرن جو گهر رهيو آهي. * نظرياتي ۽ اطلاقي ميڪانيات جي بين الاقوامي يونين ==پڻ ڏسو== * سڪونيات * حرڪيات * ڪائينيٽڪس * ڪائيناميٽڪس * اطلاقي ميڪانيات * غير خودمختيار ميڪانيات * انجنيئرنگ * عمل جا اصول * انجنيئرنگ، سائنس ۽ ميڪانيات جي مضمونن جو انڊيڪس * وائيزن ٽيسٽ آف ميڪانياتي قابليت (WTMA) ==خارجي لنڪس== {{Wiktionary}} * [https://web.archive.org/web/20070601020244/http://www.physclips.unsw.edu.au/ Physclips: Mechanics with animations and video clips] from the University of New South Wales * [https://web.archive.org/web/20060429142525/http://archimedes.mpiwg-berlin.mpg.de/ The Archimedes Project] {{Authority control}} [[Category:Mechanics| ]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:طبيعيات]] [[زمرو:طبيعيات جون ذيلي شاخون]] [[زمرو:ميڪانيات]] d3bist6pttoqzezbxg2vvdaulguudla 4 47319 390558 389703 2026-07-02T12:31:14Z ListeriaBot 10240 Wikidata list updated [V2] 390558 wikitext text/x-wiki {{bots|allow=ListeriaBot}} روان سال ۾ اڄ جي تاريخ يعني '''{{#time:d F|{{REVISIONTIMESTAMP}}}}''' تي ڄمڻ (پيدا ٿيڻ وارن ماڻهن جي فهرست هيٺ درج آهي، پَڪ سان (يقيناً) ان ۾ ڪيترائي ماڻهو اڃا به جيئرا (زندهه) حيات هوندا. آخري نئين سر شروعات: <onlyinclude>{{#time: Y-m-d H:i|{{REVISIONTIMESTAMP}}}}</onlyinclude> == فهرست == {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?date_node wikibase:timePrecision "11"^^xsd:integer . ?date_node wikibase:timeValue ?date . FILTER (year(?date) > 1899) FILTER (day(?date) = day(now())) FILTER (month(?date) = month(now())) ?item p:P569/<http://www.wikidata.org/prop/statement/value/P569> ?date_node . ?item wdt:P31 wd:Q5 . OPTIONAL {?item wdt:P570 ?dod} FILTER (!bound(?dod)) } ORDER BY DESC(?date) ?item |columns=P18,P569:تاريخ پيدائش,label:ماڻهو,وضاحت,P106,P39,P27,P735 |thumb=125 |autolist=fallback |links=local }} {| class='wikitable sortable' ! عکس ! تاريخ پيدائش ! ماڻهو ! وضاحت ! پيشو ! position held ! شهريت ! ذاتي نالو |} {{Wikidata list end}} [[زمرو:اڄ جي تاريخ ڄمڻ وارا ماڻهو]] [[زمرو:مارچ جون پيدائشون]] j49ksgabjgzgwjo6xklffhtrf6hw0uv 4 58008 390633 389777 2026-07-02T21:17:55Z ListeriaBot 10240 Wikidata list updated [V2] 390633 wikitext text/x-wiki {{WikiProject COVID-19 tabs}} {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P509 wd:Q84263196 } |section= |sort=P39/Q15124404/P570 |sort_order=desc |columns=label:مضمون,وضاحت,P27:ڏيھُ,P39/Q15124404/P569:تاريخ پيدائش,P39/Q15124404/P570:تاريخ وفات,P18:فوٽو |thumb=128 |min_section=2 }} {| class='wikitable sortable' ! مضمون ! وضاحت ! ڏيھُ ! تاريخ پيدائش ! تاريخ وفات ! فوٽو |- | ''[[:d:Q2124|Valéry Giscard d'Estaing]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Valéry Giscard d'Estaing (1975).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q26776|Momčilo Krajišnik]]'' | | ''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]'' | | | [[فائل:Momcilo Krajisnik crop.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q44752|Angelo Sodano]]'' | | [[اٽلي]]<br/>[[ويٽيڪن سٽي]]<br/>''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]'' | | | [[فائل:Angelo Cardinal Sodano in 2016 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q45495|Elmar Fischer]]'' | | [[آسٽريا]] | | | |- | ''[[:d:Q57343|Pierre Nkurunziza]]'' | | [[برونڊي]] | | | [[فائل:Pierre Nkurunziza - World Economic Forum on Africa 2008.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q57446|Pranab Mukherjee]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Secretary Tim Geithner and Finance Minister Pranab Mukherjee 2010 crop.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q71823|George Bălan]]'' | | [[جرمني]]<br/>[[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q75019|Aleksandr (Ishein)]]'' | | [[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Александр (Ищеин).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q81758|Jan Niemiec]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Jan Niemiec.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q88876|Klaus Emmerich]]'' | | [[آسٽريا]] | | | [[فائل:2014 Klaus Emmerich (14274003686).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q92819|Edmund M. Clarke]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Edmund Clarke FLoC 2006.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q94333|Michael Laughlin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95926|Wilhelm Knabe]]'' | | [[جرمني]]<br/>''[[:d:Q713750|West Germany]]'' | | | [[فائل:Wilhelm Knabe (15782113727).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q97616|Dan van Husen]]'' | | [[جرمني]] | | | [[فائل:DanvanHusenMar2011.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q100419|Stefan Lippe]]'' | | [[جرمني]] | | | [[فائل:Stefan Lippe - World Economic Forum Annual Meeting Davos 2010.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q107319|Ferdinand Kinsky]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q110986|Maggie Mae]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q117141|Marc-André Bédard]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | [[فائل:Marc-André Bédard01.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q117439|Ioannis Zizioulas]]'' | | [[يونان]] | | | [[فائل:John Zizioulas at IOCS Westcott House.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q117448|Luigi Snozzi]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | [[فائل:Snozzi 01m.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q118199|Flavio Cotti]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | [[فائل:Dodis-P25146-F4.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q118915|Isao Suzuki]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | [[فائل:Isao Suzuki.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q127219|Casimir Oyé-Mba]]'' | | [[گيبون]] | | | |- | ''[[:d:Q132193|Jožef Smej]]'' | | [[سلووينیا]]<br/>''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''<br/>[[يوگوسلاويا جي بادشاهت]] | | | [[فائل:Smej.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q150851|Colin Powell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Colin Powell official Secretary of State photo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q152929|Meat Loaf]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Meatloaf 1971 (cropped).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q173923|Ilija Petković]]'' | | [[يوگوسلاويا]]<br/>[[سربيا]] | | | [[فائل:Ilija Petković in 2006.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q200015|Vladimir Zhirinovsky]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Vladimir Zhirinovsky - Ldpr.ru (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q202807|Henrique Soares da Costa]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Por Suas Chagas fomos Curados, D. Henrique Soares (Repare, SH Aju - Abril de 2014), cropped.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q212990|Kim Ki-duk]]'' | | [[ڏکڻ ڪوريا]] | | | [[فائل:Kim Ki-duk at the 69th Venice International Film Festival (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q213793|Phil Spector]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Phil Spector 2000.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q215351|Fidel Ramos]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:Fidel Valdez Ramos Official Photo as President of the Philippines (1995).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q226030|Irena Veisaitė]]'' | | [[لٿوينيا]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Irena Veisaite 2009 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q249251|Sándor Puhl]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Plaque of association football referee Sándor Puhl, Eger.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q259722|Yuichiro Hata]]'' | | [[جاپان]] | | | [[فائل:Yūichirō Hata 20190516.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q268961|John Horton Conway]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:John H Conway 2005 (cropped) (2).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q269014|Milkha Singh]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Milkha Singh.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q283351|Selma Gürbüz]]'' | | [[ترڪي]] | | | [[فائل:Selma Gürbüz01.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q296724|Mahmoud Jibril]]'' | | [[لبيا]] | | | [[فائل:Mahmoud Jibril - World Economic Forum Special Meeting on Economic Growth and Job Creation in the Arab World cropped GNC.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q299161|Javier Marías]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Javier Marías (Feria del Libro de Madrid, 31 de mayo de 2008).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q303293|Aarón Padilla Gutiérrez]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Aarón Padilla Gutiérrez.jpg|center|128px]] |- | [[عبدالقدیر خان|عبدالقدير خان]] | | ''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''<br/>[[ڀارت]]<br/>[[پاڪستان]] | | | [[فائل:Abdul Qadeer Khan.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q310886|Hissène Habré]]'' | | [[چاڊ]] | | | [[فائل:President Hissène Habré of Chad.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q314338|Stanislaw Shushkievich]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[بيلاروس]] | | | [[فائل:Šuškievič bchd.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q316413|Ricardo Bofill]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Ricardo bofill levi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q318424|Abel Gabuza]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q319350|Enzo Mari]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Enzo Mari 1974b.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q323501|Adalberto Álvarez]]'' | | [[ڪيوبا]] | | | |- | ''[[:d:Q324831|Dick Rutan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:DickRutan.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q326508|Matheus Shikongo]]'' | | [[نميبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q329644|Giuseppe Ros]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Giuseppe Ros 1973.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q334126|Luis Sepúlveda]]'' | | [[چلي]] | | | [[فائل:Luis Sepúlveda 2014.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q336711|Irinej]]'' | | [[سربيا]] | | | [[فائل:Патриарх Сербский Ириней 2019.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q342045|Đorđe Balašević]]'' | | [[سربيا]]<br/>''[[:d:Q838261|Federal Republic of Yugoslavia]]''<br/>''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]'' | | | [[فائل:2010-11-03 Balašević Arena Zagreb.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q343378|Wallace Roney]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Wallace Roney Pori Jazz 2012.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q348565|Mile Bogović]]'' | | [[ڪروشيا]] | | | [[فائل:Bogovic mile biskup.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q349212|Adam Dyczkowski]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Biskup Adam Dyczkowski (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q350075|Jan Nowicki]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Jan Nowicki2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q351732|Sonny Chiba]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | [[فائل:Sonny Chiba 1961.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q352030|Jiří Menzel]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | [[فائل:Jiří Menzel III (2017).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q353036|Henry Orenstein]]'' | | [[پولينڊ]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q360348|Toots Hibbert]]'' | | [[جميڪا]] | | | [[فائل:Toots Hibbert (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q367017|Kenneth Colley]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Kenneth Colley Gen SW 2010 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q370560|David Crosby]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:CrosbyDavid1983 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q372086|Leopoldo Luque]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Leopoldo Luque 1978.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q373408|Raymond Cauchetier]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Raymond Cauchetier.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q375290|Robert Hossein]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Robert Hossein Cannes 2018 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q380916|Pierre Buyoya]]'' | | [[برونڊي]] | | | [[فائل:Pierre Buyoya at Chatham House 2013 crop.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q384616|Petar Fajfrić]]'' | | [[سربيا]] | | | |- | ''[[:d:Q386235|Dante Crippa]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Juventus FC (1962) - Salvadore, Crippa, Catella, Giordanetti.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q386550|Fausta Morganti]]'' | | [[سان مارينو|سان مرينو]] | | | |- | ''[[:d:Q387953|Sadiq al-Mahdi]]'' | | [[سوڊان]] | | | [[فائل:Sadiq AlMahdi 12-06-2015.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q389831|Aga Mikolaj]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q401433|Ahmad Radhi]]'' | | [[عراق]] | | | [[فائل:احمد راضي (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q403471|Muhammad Mustafa Mero]]'' | | ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q428966|Muharrem Fejzo]]'' | | [[البانيا]] | | | [[فائل:Dede Ahmeti (Baba Madhi).jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q430746|Norman Hunter]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Norman Hunter.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q432274|Robert L. Carroll]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q432916|Zoran Simjanović]]'' | | [[سربيا]] | | | [[فائل:Zoran Simjanovic-mc.rs (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q434588|Gerardo Vera]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q436664|Ben Bova]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Ben Bova at Minicon 8(1974).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q436869|Philip Tartaglia]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Philip Tartaglia1 (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q442768|Reanna Solomon]]'' | | [[نائورو]] | | | |- | ''[[:d:Q443823|Antonio Sabàto]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Antonio Sabàto.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q445829|Manu Dibango]]'' | | [[ڪيمرون]]<br/>[[فرانس]] | | | [[فائل:LesEscales2019ManuDibango 03 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q447509|Hal Willner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Hal Willner.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q450643|Ernest Vinberg]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:VinbergEB-wiki-1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q451302|Nur Hassan Hussein]]'' | | [[صوماليا|سوماليا]] | | | [[فائل:Nur Hassan Hussein.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q452606|Irina Antonova]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Irina Antonova 03-06-2014.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q453393|Lee Konitz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Lee Konitz Bad Mergentheim.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q454927|Kenzō Takada]]'' | | [[جاپان]]<br/>[[فرانس]] | | | [[فائل:Kenzo Takada cropped 2 Kenzo Takada 20170310.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q455728|Charles Konan Banny]]'' | | [[آئيوري ڪوسٽ]] | | | [[فائل:Visit by Charles Konan Banny, Ivorian Prime Minister, to the EC 02.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q458290|Barbara Shelley]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Rasputin the Mad Monk (1966) trailer - Barbara Shelley 3.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q459130|Ali Bozer]]'' | | [[ترڪي]] | | | [[فائل:Ali Bozer (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q460071|Hayko]]'' | | [[آرمينيا]] | | | [[فائل:ESC 2007 Armenia - Hayko.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q462276|Tahani al-Gebali]]'' | | [[مصر]] | | | [[فائل:تهاني الجبالي - مستشارة مصرية 2014.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q462990|Ion Mihai Pacepa]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Ion Mihai Pacepa 1975cr.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q464186|Fatma Girik]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q469523|Samantha Fox]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q470007|Dawn Wells]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Dawn Wells Gilligan's Island 1964.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q470463|Amfilohije Radović]]'' | | [[مونٽي نيگرو]] | | | [[فائل:Amfilohije Radovic-mc.rs (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q481801|Ambrosius of Dorostol]]'' | | [[بلگاريا|بلغاريه]] | | | [[فائل:Доростолски митрополит Амвросий.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q487043|Ellis Marsalis Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Ellis Marsalis (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q487927|Anatoly Alyabyev]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q491019|Herman Cain]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Herman Cain by Gage Skidmore 4.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q498025|Segismundo Martínez Álvarez]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q499944|João Alves Filho]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:João Alves Filho governador Sergipe.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q508497|Fernando Solanas]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Fernando Solanas, 1985.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q508658|Mauro Bellugi]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Mauro Bellugi 1973.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q509775|Kadir Topbaş]]'' | | [[ترڪي]] | | | [[فائل:Kadir Topbas at 38th Istanbul Vodafone Marathon (2) cropped.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q520296|John Prine]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:John Prine by Ron Baker.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q520761|Florentín Giménez]]'' | | [[پيراگوئي]] | | | |- | ''[[:d:Q523020|Peter Sutcliffe]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q525806|Eric Wagner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Eric Wagner.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q527026|Vincent Malone]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q528421|Nelly Kaplan]]'' | | [[ارجنٽائن]]<br/>[[فرانس]] | | | [[فائل:Nelly Kaplan.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q530205|Oscar Cruz]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q532632|Jorge Liberato Urosa Savino]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | [[فائل:Jorge Liberato Urosa Savino.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q536199|Angelo Moreschi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q540134|Trini Lopez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Aankomst Trini Lopez op Schiphol voor bijwonen Grand Gala du Disque Aankomst T, Bestanddeelnr 915-6212 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q542162|Johnny Crawford]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Chuck Connors Johnny Crawford The Rifleman 1960.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q546817|José Freire Falcão]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:José Freire Falcão.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q546904|Eusébio Scheid]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q553410|Romell Broom]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q556533|Mauro Aparecido dos Santos]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Mauro Aparecido cropped 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q558837|Lars Norén]]'' | | [[سويڊن]] | | | [[فائل:Lars Norén 2012-10-24 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q567965|Abdul Rehman Malik]]'' | | [[پاڪستان]] | | | [[فائل:Foreign Secretary in Pakistan (4727720266) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q572992|Anthony Casso]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:AnthonyCassoNJmugshot.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q577242|Alfred Leslie]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q579253|Jaime Murrell]]'' | | [[پاناما]] | | | |- | ''[[:d:Q582727|Uruguay Graffigna]]'' | | [[يوراگوائي]] | | | |- | ''[[:d:Q587249|Lee McNeill]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q592160|Antonio Ángel Algora Hernando]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Antonio Ángel Algora Hernando.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q596515|János Kóbor]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Kóbor János (Stekovics Gáspár).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q606354|Szilveszter Csollány]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q607219|Franco Marini]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Franco Marini 4.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q609559|Líviusz Gyulai]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Gyulai Líviusz 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q610544|Antón García Abril]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q642708|Giulio Giorello]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Giorello4.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q658507|Jan Gałecki]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Jan Galecki 1987.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q659494|Boris Chochiev]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[ڏکڻ اوسيتيا]] | | | |- | ''[[:d:Q665951|J. R. Richard]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:JR Richard.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q676051|Corey Yuen]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q679049|Vittorio Gregotti]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Vittorio Gregotti - Festival Economia 2016.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q679377|Joseph Benz]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q693875|Arnie Robinson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Arnie Robinson 1972.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q699412|Otto Barić]]'' | | [[يوگوسلاويا]]<br/>[[ڪروشيا]]<br/>[[آسٽريا]] | | | |- | ''[[:d:Q706629|Marko Radosavljević]]'' | | [[سربيا]] | | | [[فائل:Артемије Радосављевић.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q710123|Arthur Keaveney]]'' | | [[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q712058|Christian Wiyghan Tumi]]'' | | [[ڪيمرون]] | | | [[فائل:Wiyghan Tumi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q713358|Lewis Wolpert]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Lewis Wolpert.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q715328|Arturo Lona Reyes]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Mons. Arturo Lona Reyes en la Parroquia del Espinal Orizaba 2019 02.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q715633|Yevhen Marchuk]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | [[فائل:Yevhen Marchuk.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q716656|Alfredo Lim]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:Alfredo Lim at Mendiola.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q719759|Henry Grimes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Henry grimes 01.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q720068|Allen Daviau]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Deyellspielbergdaviau (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q726105|Vladimir Menshov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Владимир Меньшов 2018 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q726615|Alex Kurzem]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q728029|Harold Budd]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Harold Budd (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q729048|Olavo de Carvalho]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Olavo de Carvalho em 2019 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q732062|Ali Mahdi Muhammad]]'' | | [[صوماليا|سوماليا]] | | | [[فائل:Али Махди Мохамед 08 (2020).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q732608|Michel Kilo]]'' | | [[فرانس]]<br/>[[شام]] | | | [[فائل:Michel Kilo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q740411|Joachim Yhombi-Opango]]'' | | [[جمهوريا ڪانگو]] | | | |- | ''[[:d:Q750714|Sandor Zicherman]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Zicherman Sandor Robert.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q758097|Attila Horváth]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q768776|Phyllis Eisenstein]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Phyllis.eisenstein.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q778094|Fred Dean]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q782651|Michel Parisse]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Michel Parisse.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q789843|Ferenc Balázs]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Balázs Fecó fortepan 125621.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q798810|Badal Roy]]'' | | [[برطانوي راڄ]]<br/>[[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q809046|Barry Harris]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Barry Harris 1981.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q809978|Bashkim Fino]]'' | | [[البانيا]] | | | [[فائل:Bashkim Fino 2014.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q810460|Bassam Saba]]'' | | [[لبنان]] | | | |- | ''[[:d:Q826422|Chris Karrer]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q838648|Diána Igaly]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Igaly Diána 2017 RTG 3213.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q852791|György Bálint]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Bálint György.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q862274|Bill Mack]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q888222|Goodwill Zwelithini kaBhekuzulu]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | [[فائل:King Goodwill Zwelithini.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q889224|John Y. Brown Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:John Y. Brown Jr. (KY).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q890445|Bogdan Wojtuś]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Bogdan Wojtuś.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q893179|Bootsie Barnes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q893817|Borisav Jović]]'' | | [[يوگوسلاويا]] | | | [[فائل:Borisav Jović.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q897432|Géza Szőcs]]'' | | [[هنگري|ھنگري]]<br/>[[رومانيا|رومانيہ]] | | | [[فائل:Geza Szőcs (poet) - Transylvanian Hungarian politician.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q904365|Daniel S. Kemp]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q909047|Dorce Gamalama]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Dorce Gamalama on Interview Halo Selebriti.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q914201|Tim Brooke-Taylor]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Tim Brooke-Taylor 2014.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q923365|Khosrow Sinai]]'' | | ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''<br/>[[ايران]] | | | [[فائل:Khosro Sinaei 1 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q927269|Yukhym Zvyahilskyi]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | [[فائل:Yukhym Zvyahilsky 2013.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q927918|Stephen Sulyk]]'' | | [[يوڪرين]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q928356|Miroslav Tuđman]]'' | | [[ڪروشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q928446|Reynaert]]'' | | [[بيلجيم]] | | | |- | ''[[:d:Q932204|Allen Garfield]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q932779|Donald Machholz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Donald Machholz.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q943520|Karel Loprais]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | [[فائل:Karel Loprais.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q944421|Dmitri Smirnov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Dmitri N Smirnov ©Kompozitor.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q948295|Daviz Simango]]'' | | [[موزمبيق]] | | | [[فائل:Daviz Simango.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q957463|Peter M. Neumann]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Peter-Neumann.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q959434|Victoria Kovalchuk]]'' | | [[يوڪرين]] | | | [[فائل:Wirawika.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q964474|Philippe Nahon]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Philippe Nahon, Porto, 1999.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q965475|John Richardson]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:John Richardson (actor).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q969048|Yehoshua Kenaz]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | |- | ''[[:d:Q970706|Saeb Erekat]]'' | | [[فلسطين جي رياست|فلسطين]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Saeb Erekat December 2014.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q973020|Víctor Víctor]]'' | | [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]] | | | [[فائل:Victor Victor.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q974836|Henryk Hoser]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Henryk Hoser 2009.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q983418|Kamala]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:KamalaWrestler2009Cropped.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q987791|Egbert Mulder]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Scheidsrechter Mulder met gele kaart, Bestanddeelnr 932-4211 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q996436|Dénes Farkasfalvy]]'' | | [[هنگري|ھنگري]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q999960|Jean-Laurent Cochet]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:IMG 20180508 154623 edit1 edit.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1000366|Bucky Pizzarelli]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Bucky Pizzarelli (14925973538) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1001162|Buddy Deppenschmidt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Buddy Deppenschmidt.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1008502|Josep Maria Benet i Jornet]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:BenetiJornet MAE 313002-2.tif|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1029381|Dobby Dobson]]'' | | [[جميڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q1033478|György Handel]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q1040340|Paul Nihill]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Paul Nihill.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1043133|Carlos Pedro Zilli]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q1062335|Leonid Potapov]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Potapov in 2004.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1066772|Charley Pride]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Charley-Pride 1981.JPEG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1067412|Lorenzo Sanz]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:LorenzoSanz.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1086279|Christophe]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Festival des Vieilles Charrues 2014 - Christophe - 027.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1088901|Abdullahi Ibrahim]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | [[فائل:Abdullahi Ibrahim (died 24 January 2021).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1089108|Chuck Deardorf]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q1093350|Germano Celant]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q1106138|Csaba Kelemen]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q1124093|Mehrdad Minavand]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Mehrdad Minavand 139410121224417216831434.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1133900|Benito Boldi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q1135233|Corrado Olmi]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Corrado Olmi 74.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1139415|André Leon Talley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Andre Leon Talley at the 2009 Tribeca Film Festival.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1149821|Cástor Oswaldo Azuaje Pérez]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q1165610|Gábor Maros]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Maros Gábor egy Seress Rezső-emlékkoncerten, a slágerszerző szerepében.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1172509|Giovanni Sacco]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Juventus FC 1967-1968 Giovanni Sacco.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1174220|David Dias Pimentel]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q1193243|John Houghton]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:John Houghton High Wycombe 20050226.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1196262|Fou Ts'ong]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[چين]]<br/>[[جمھوريا چين (1912ء–1949ء)]] | | | [[فائل:Fou Ts'ong 1965b.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1216185|Michel Host]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q1218992|Reginald Foster]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Reginald Foster in Arpinum (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1232708|Dmitry Kovtun]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q1237349|Jiří Toman]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]<br/>[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]<br/>[[چيڪوسلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q1240022|Donald Kennedy]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Donald Kennedy photo.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1240701|Donato Bilancia]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Donato Bilancia.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1240726|Donato Sabia]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Donato Sabia.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1241220|Juan Francisco Sarasti Jaramillo]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q1248209|Harvey Goldstein]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q1249194|Juan del Río Martín]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Mons. del Rio (30279527124).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1249774|Ivan Klajn]]'' | | [[سربيا]] | | | [[فائل:Ivan Klajn.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1250218|Ismael Ivo]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:AW BU TAN 4690-9 1609.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1260657|Aldo Giordano]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Aldo Giordano par Claude Truong-Ngoc juin 2013.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1261293|Tarcísio Meira]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Tarcísio Meira, sem data.tif|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1267921|Igor Zhelezovski]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[بيلاروس]] | | | [[فائل:Igor Zjelezovski.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1285622|József Sas]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Sas Jozsef 2007.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1287084|Tom Seaver]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Tom Seaver 2011.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1287976|Júlia Sigmond]]'' | | [[هنگري|ھنگري]]<br/>[[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q1291091|Eduardo Mirás]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:EVM.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1295235|Edén Pastora]]'' | | [[نڪاراگوا]] | | | [[فائل:Edén Pastora en 2020.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1320080|Ken Shimura]]'' | | [[جاپان]] | | | |- | ''[[:d:Q1327911|Elena Pulcini]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q1337533|Emilio S. Allué]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q1338254|Emmanuel Félémou]]'' | | [[گني|گائينا]] | | | [[فائل:Emmanuel Félémou.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1340521|Henri Weber]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Henri Weber.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1344922|Yvon Douis]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Yvon Douis (1966).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1349129|Robert Opron]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q1355980|Alijan Ibragimov]]'' | | [[بيلجيم]]<br/>[[قازقستان|قازڪستان]]<br/>[[سوويت يونين]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q1356172|Ernemann Sander]]'' | | [[جرمني]] | | | [[فائل:ErnemannSANDER.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1360086|Rafael Albrecht]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Rafael Albrecht.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1361912|Viačasław Kiebič]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[بيلاروس]] | | | [[فائل:Вячеслав Францевич Кебич.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1362757|Alber Elbaz]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q1363756|Paul Goma]]'' | | ''[[:d:Q842794|Socialist Republic of Romania]]''<br/>''[[:d:Q203493|Kingdom of Romania]]'' | | | [[فائل:Placa memorială Paul Goma din s.Mana.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1370390|Alfredo Bosi]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q1372228|Marc Ferro]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Historian Marc Ferro.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1373340|Eugenio Scarpellini]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q1379110|Tulio Manuel Chirivella Varela]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q1379351|Eva Maria Pracht]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | [[فائل:EPseoul1988.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1380592|Krzysztof Krawczyk]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Krawczyk 2019.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1381158|Gustavo Peña]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Gustavo Peña.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1381809|Hamed Karoui]]'' | | ''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''<br/>[[تيونس]] | | | [[فائل:Hamed karoui (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1382152|Joël Robert]]'' | | [[بيلجيم]] | | | [[فائل:MX Spanish GP 250cc 19730408 Joel Robert (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1382825|Fausto Gresini]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Fausto Gresini 1992 Japanese GP.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1383590|Patrick Devedjian]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:UMP regional elections IlM 2010-02-18 n04.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1392426|Philaret]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]]<br/>[[بيلاروس]] | | | [[فائل:Mitrapalit Filaret 01.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1393978|Mohamed El Ouafa]]'' | | [[مراڪش]] | | | [[فائل:Mohamed Louafa (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1398571|Luis Eduardo Aute]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Aute recogida premio.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1401982|Anikó Varsányi]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q1402238|Gábor Vass]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Vass Gábor.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1406740|Fernando Mario Chávez Ruvalcaba]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Fernando Chávez Ruvalcaba (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1411944|Jaroslav Mostecký]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q1423970|Juan Guillermo López Soto]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Monseñor Juan Guillermo López Soto en la Catedral de Cuauhtémoc, Chihuahua.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1426480|Manuel Felguérez]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:EL MAESTRO FELGUEREZ Y SANTIAGO POLVOS..jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1427902|Frank Klötzli]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | [[فائل:ETH-BIB-Klötzli, Frank (1934-2020)-Portr 16637.tif|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1433175|Giovanni D’Alise]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q1441576|Francis Rapp]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Francis Rapp par Claude Truong-Ngoc février 2014.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1441997|Francisco Haghenbeck]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Haghenbeckfoto.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1442590|Franco Giraldi]]'' | | [[اٽلي]]<br/>''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]'' | | | |- | ''[[:d:Q1453045|Armando Manzanero]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Bustos de Armando Manzanero (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1475741|Juraj Filas]]'' | | [[سلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q1485817|Tarcísio Padilha]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Tarcísio Padilha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1509146|Georgi Ananiev]]'' | | [[بلگاريا|بلغاريه]] | | | [[فائل:Georgi Ananiev.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1528752|Giuseppi Logan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Giuseppi Logan 2010.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1531997|Marco Dino Brogi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q1545256|Goyo Benito]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Goyo Benito.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1558046|Atanasije Jevtić]]'' | | [[سربيا]] | | | [[فائل:Bishop Atanasije (Jevtić) crop.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1559010|Gérard Mulumba Kalemba]]'' | | [[عوامي جمهوريا ڪانگو]] | | | |- | ''[[:d:Q1562744|Milutin Knežević]]'' | | [[سربيا]] | | | [[فائل:Bishop Milutin (Knežević) photo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1565285|Predrag Živković Tozovac]]'' | | [[سربيا]] | | | [[فائل:Predrag Zivkovic Tozovac crop.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1565966|Gordon Forbes]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q1566335|Terrence McNally]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Terrence McNally.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1576705|Vlastimil Zábranský]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q1585971|Haroldo Rodas]]'' | | [[گواتيمالا|گوئٽي مالا]] | | | [[فائل:Haroldo Rodas.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1603952|Helmut Nanz]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q1610862|Juventino Kestering]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q1625817|James Cross]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q1634290|Walter Hooper]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q1653757|Moses M. Costa]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q1665644|Ryszard Ronczewski]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Ryszard Ronczewski.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1667744|Oscar Rizzato]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Oscar Rizzato (cropped, 2).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1680315|James E. Humphreys]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q1680463|James Gordon, Baron Gordon of Strathblane]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Official portrait of Lord Gordon of Strathblane crop 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1682267|Jan Szarek]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Jan Szarek (ur. 1936).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1688700|Marcus Lamb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q1691384|Joe Diffie]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Joe Diffie 10-14-17 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1699253|John Baptist Kaggwa]]'' | | [[يوگنڊا]] | | | [[فائل:John Baptist Kaggwa Bischof Uganda Masaka Besuch Pfarrei Hannberg Deutschland 2018 Foto Stefan Reinmann.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1700895|John Lutz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Lutz, John (WGA).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1701415|John Pfahl]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q1703488|Vadim Abdrashitov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Вадим Абдрашитов (19-09-2020) (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1709139|José Daniel Falla Robles]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q1709264|José Isidro Guerrero Macías]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q1709475|Suhaila Seddiqi]]'' | | [[افغانستان]] | | | [[فائل:Sohaila sediq.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1709485|José María de la Torre Martín]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q1709519|José Murilo de Carvalho]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Josemurilo tvbrasil.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1710489|Juan Giménez]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Juan Giménez, dibuixant de còmic (2006).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1730056|Karl-Josef Neukirchen]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q1733939|Rémy Julienne]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Rémy Julienne 2014.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1738072|Keith Nichols]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q1738970|Michel Murr]]'' | | [[لبنان]] | | | |- | ''[[:d:Q1753869|Silas Silvius Njiru]]'' | | [[ڪينيا]] | | | |- | ''[[:d:Q1770882|Ali Akbar Mohtashamipur]]'' | | ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''<br/>[[ايران]] | | | [[فائل:Ali Akbar Mohtashamipur.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1771679|Vadim Kapranov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q1787758|Onésimo Cepeda]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Onésimo Cepeda Silva.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1789955|Carlos Lessa]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Carlos Lessa economist.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1791614|Duda Mendonça]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:DudaMendonca117188.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1805539|Marc Meneau]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q1814289|Martin Ros]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Martin Ros.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1818693|Leo Panitch]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | [[فائل:Leo Panitch.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1824877|Cléber Arado]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q1850695|Ahmed Patel]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Shri Ahmed Patel.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1860698|Sergei Shmatko]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Sergei Shmatko.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1868688|Mark Blum]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q1869884|Khalil el-Moumni]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''<br/>[[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q1872988|Zaccaria Cometti]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q1874119|Pierluigi Consonni]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q1876296|Luis Adriano Piedrahita Sandoval]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q1876339|Luis Armando Bambarén Gastelumendi]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q1876397|Luis Feito]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q1890518|Aldo Moser]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Aldo Moser 1964.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1893368|Marcelo Angiolo Melani]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q1898700|Mario Cecchini]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q1903976|Willy Kuijpers]]'' | | [[بيلجيم]] | | | |- | ''[[:d:Q1933279|Mike Longo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q1937666|Ricardo Brennand]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Ricardo Brennand, Armando Monteiro e Jarbas Vasconcelos (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1968297|Soumitra Chatterjee]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Soumitra Chatterjee - Kolkata 2011-05-09 2856.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1973622|Necdet Üruğ]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q1975824|Danilo Lim]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:D LIM.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1985869|Joe Williams]]'' | | [[نيوزيلينڊ]] | | | [[فائل:Joe Williams 7 April 2011.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2016538|José Luis Cruz]]'' | | [[هونڊورس|هنڊوراس]] | | | |- | ''[[:d:Q2034293|Osman Öcalan]]'' | | [[ترڪي]] | | | [[فائل:Osman Öcalan (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2035589|Sven Wollter]]'' | | [[سويڊن]] | | | [[فائل:Sven Wollter (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2045019|Alexander Vedernikov]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Alexander Vedernikov.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2049688|S. P. Balasubrahmanyam]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:S. P. Balasubrahmanyam.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2061560|Paul Oscher]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q2068950|Guy N. Smith]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q2069522|Bart de Vries]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q2092123|Harmoko]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Harmoko, The DPR-RI Stance on the Reform Process and the Resignation of President Soeharto, p39.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2093605|Pierre Lacroix]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q2147327|Reşit Karabacak]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q2154782|Marijke Harberts]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q2157518|Robert Hellwarth]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q2212292|Ot Louw]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Ot louw-1676624202 (cropped).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2221582|Sanford Clark]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q2243275|Dirk Mudge]]'' | | [[نميبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q2252474|Frits Flinkevleugel]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Frits Flinkevleugel (1965).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2268878|Bob Lazier]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Bob-Lazier-SVRA-IMS-2018-1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2328723|Anto Kovačević]]'' | | [[ڪروشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q2332562|Tatyana Lolova]]'' | | [[بلگاريا|بلغاريه]] | | | [[فائل:Tatyana-Lolova-20101208-cropped.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2343159|Loris Dominissini]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q2348185|Renê Weber]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q2360635|Anatoly Kvashnin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Kvashnin (2007-05-15).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2369235|Pyotr Mamonov]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Pyotr Mamonov, April 2019-6.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2371573|Milenko Savović]]'' | | ''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''<br/>''[[:d:Q37024|Serbia and Montenegro]]''<br/>[[سربيا]] | | | |- | ''[[:d:Q2376704|Olexander Omelchenko]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | [[فائل:Олександр Омельченко.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2378031|Bram van der Vlugt]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Bram van der Vlugt (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2386112|Marcel Moreau]]'' | | [[بيلجيم]]<br/>[[فرانس]] | | | [[فائل:Portrait Moreau brouillons wik.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2394296|Tarek El-Bishry]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q2405235|Marc Wilmore]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q2421842|Marco Maciel]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Marco Maciel.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2427354|Gennady Yukhtin]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q2434130|Tim Lester]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q2439627|Tom Dempsey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Tom Dempsey 1975.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2441262|Tomás Osvaldo González Morales]]'' | | [[چلي]] | | | [[فائل:Monseñor Tomás González.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2444480|Vlasta Velisavljević]]'' | | [[سربيا]] | | | [[فائل:Vlasta Velisavljević (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2450102|Dave Greenfield]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Dave-Greenfield (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2458606|Nadhum Shaker]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q2462506|Ty]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q2470863|Porfirio Betancourt]]'' | | [[هونڊورس|هنڊوراس]] | | | [[فائل:Armando betancourt iu 1981 750.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2484956|Vincent Logan]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q2512048|Howard Finkel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Howard Finkel WrestleMania 28.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2521512|Alfons Verplaetse]]'' | | [[بيلجيم]] | | | [[فائل:Fons verplaetse-1602852523.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2524068|Vigolvino Wanderley Mariz]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q2524635|Elsa Joubert]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q2530501|Nadeem-Shravan]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Shravan Kumar at the special screening of 'Bol Bachchan' 20.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2567189|James Forbes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q2570032|Viktor Zimin]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Viktor Zimin.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2579054|William H. Gerdts]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q2580286|William R. Fey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q2586848|Wittko Francke]]'' | | [[جرمني]] | | | [[فائل:Wittko Francke.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2587259|Vladimir Fortov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Science talk (2016-04-27) 02.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2602273|Yves Ramousse]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Mgr Yves Ramousse 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2609597|Charles Siebert]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Charles Siebert, 2006 (b&w).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2626298|Vasily Lanovoy]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:LanovoiV2001.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2629787|Yevgeny Shaposhnikov]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Shaposhnikov170.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2640005|Yevgeny Nesterenko]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:EENesterenko.PNG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2640500|Aldo Andretti]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Andretti pre-flight 070713-F-1234N-003 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2655701|Harry Aarts]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Tweede Kamer, CV ontwikkelingssamenwerking, voorzitter Aarts, Bestanddeelnr 933-2539 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2658232|Cristina Calderón]]'' | | [[چلي]] | | | [[فائل:Cristina Calderón (8639878993) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2682651|Claes Borgström]]'' | | [[سويڊن]] | | | [[فائل:Claes Borgström 2012-06-05 001.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2705740|Suleiman Mahmoud]]'' | | [[لبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q2717789|Dzyanis Kowba]]'' | | [[بيلاروس]] | | | [[فائل:Denis Kovba 2007.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2727991|Luc Versteylen]]'' | | [[بيلجيم]] | | | |- | ''[[:d:Q2746785|Claude Goasguen]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Claude Goasguen, gymnase Japy 2008 02 27 n7.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2750504|Linda de Suza]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]]<br/>[[فرانس]] | | | [[فائل:Linda De Suza en 2017.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2756943|Chetan Chauhan]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:The Union Minister for Textiles, Smt. Smriti Irani lighting the lamp at the convocation ceremony of the National Institute of Fashion Technology (NIFT), in New Delhi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2777120|Hasu Yajnik]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Hasu Yagnik.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2784407|Hans Prade]]'' | | [[سورينام]] | | | [[فائل:Hans Prade (1981).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2784436|Hasan al-Lawzi]]'' | | [[يمن]] | | | |- | ''[[:d:Q2798280|Ing Yoe Tan]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q2821111|Abdelkhalek Louzani]]'' | | [[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q2821348|Abdoul Aziz Mbaye]]'' | | [[سينيگال]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q2824007|Adam Schlesinger]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Adam-Schlesinger-(in-Tinted-Windows).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2830175|Alain Pluchet]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q2830569|Alan Pastrana]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Alan Pastrana.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2831441|Alberto Carpani]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q2848905|Andréa Guiot]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q2850116|Anis al-Naqqash]]'' | | [[لبنان]] | | | [[فائل:Anis Al-Naqash.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2862088|Armando Romero Manríquez]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q2863379|Arnold Sowinski]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q2871915|Aurlus Mabélé]]'' | | [[جمهوريا ڪانگو]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q2886724|Baselios Mar Thoma Paulose II]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Catholicos Patriarch H.H. Baselius MarThoma Paulose II.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2894948|Leib Groner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Ahron Daum Schneerson.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2896274|Meshulam Dovid Soloveitchik]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:רבי משולם דוד הלוי סולובייצ'יק.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2898193|Carlos Escudé]]'' | | [[ارجنٽائن]]<br/>[[اسپين]] | | | [[فائل:Carlos escude.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2907092|Nawaf Massalha]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:Nawaf Massalha, 1993 Dan Hadani Archive.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2909679|Yehuda Barkan]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:Dan Hadani collection (990044478710205171).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2915906|Teruyuki Okazaki]]'' | | [[جاپان]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Teruyuki Okazaki 2006 07 17.gif|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2915985|Denis MacEoin]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q2918270|Alan Merrill]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Alan Merrill 2013.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2919712|Víctor Crisólogo]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q2920357|Otar Patsatsia]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[جارجيا]] | | | |- | ''[[:d:Q2926450|Bruce Myers]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q2929679|Béchir Ben Yahmed]]'' | | [[فرانس]]<br/>''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''<br/>[[تيونس]] | | | [[فائل:PortraitBechirBenYahmedAvril1984.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2949959|Lev Shcheglov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q2961945|Chedly Ayari]]'' | | ''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''<br/>[[تيونس]] | | | [[فائل:Chadly ayari.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2964883|Chris Trousdale]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q2977352|Claude Evrard]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Identite-ClaudeEvrard-1974-Sacem.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3002872|Cristina]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3013834|Daniel Cauchy]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Daniel Cauchy.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3015089|Danilo Barozzi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3032232|Paul Johnson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Paul Johnson 2008.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3032943|Djibril Tamsir Niane]]'' | | [[گني|گائينا]]<br/>[[سينيگال]] | | | |- | ''[[:d:Q3047247|Eddie Borysewicz]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Eddie "Eddie B" Borysewicz.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3048569|Edward Jay Epstein]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Edward Jay Epstein (32802723452) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3050992|Elijah Moshinsky]]'' | | [[آسٽريليا]] | | | |- | ''[[:d:Q3051483|Ellinah Wamukoya]]'' | | [[اسواتيني|سوازي لينڊ]] | | | [[فائل:Ellinah Wamukoya.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3054705|Enrique Múgica]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Enrique Múgica en la rueda de prensa posterior al Consejo de Ministros.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3081861|Francisco Hernando Contreras]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Francisco Hernando en Alcalá de Henares.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3084441|Steve Dalkowski]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q3093517|Gabi Luncă]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q3100743|Genival Lacerda]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Genival Lacerda (2017).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3104996|Ghyslain Tremblay]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | [[فائل:Ghyslain Tremblay.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3111408|Gosaku Ota]]'' | | [[جاپان]] | | | |- | ''[[:d:Q3121597|Guy Brice Parfait Kolélas]]'' | | [[جمهوريا ڪانگو]] | | | |- | ''[[:d:Q3121620|Guy Camberabero]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Guy Camberabero (1971).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3121642|Guy Chaty]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Guy-chaty.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3124154|Gérard Mannoni]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Gerard Mannoni.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3124366|Gérard Voulouzan]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Voulouzan.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3126373|Hamdi Benani]]'' | | [[الجزائر]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3131533|Henri Madelin]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Henri Madelin-FIG 2002.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3131915|Henri Richelet]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:RicheletAutoportrait.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3132075|Henri Tincq]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3144732|Hélène Châtelain]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3157537|Jacob Desvarieux]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Jacob DESVARIEUX 2012.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3158941|Jacques Frémontier]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3159292|Jacques Le Brun]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3159696|Jacques Oudin]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Jacques Oudin-IMG 3689.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3159726|Jacques Pellen]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Jacques Pellen - Festival de Cornouaille 2018 - 01.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3159913|Jacques Rosny]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3165934|Jean-François Voguet]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Jean-François Voguet.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3166986|Jean-Louis Servan-Schreiber]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Jean-louis Servan-Schreiber.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3167959|Jean-Michel Boris]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3169816|Jean-Pierre Vincent]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Jean-Pierre Vincent - portrait de Fernand Michaud - btv1b10329544j.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3172048|Jean Fontaine]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3173461|Jean Matouk]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3173769|Jean Obeid]]'' | | [[لبنان]] | | | [[فائل:Jean Obeid - 1988.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3173832|Jean Panisse]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3179571|Joan Dougherty]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q3180252|Joel M. Reed]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Joel M. Reed at his apartment December 2018.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3180277|Joeli Vidiri]]'' | | [[فجي]]<br/>[[نيوزيلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q3180917|Ebrahim Amini]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Ebrahim Amini in Ministry of Interior 1394.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3187822|Juan de Dios Castro Lozano]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q3189161|Julie Bennett]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Julie Bennett.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3191682|Kabran Appiah]]'' | | [[آئيوري ڪوسٽ]] | | | |- | ''[[:d:Q3192352|Kambuzia Partovi]]'' | | ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''<br/>[[ايران]] | | | [[فائل:Kamboziya Partovi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3216625|Lambert Amon Tanoh]]'' | | [[آئيوري ڪوسٽ]] | | | |- | ''[[:d:Q3219186|Laurent Dona Fologo]]'' | | [[آئيوري ڪوسٽ]] | | | [[فائل:Fologo1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3229123|Lehlohonolo Ledwaba]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q3265068|Waldir Lucas Pereira]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q3265525|Lucien Gourong]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Lucien Gourong.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3265723|Lucien Sève]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3282984|Koos van den Berg]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Koos van den Berg.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3285700|Mangala Samaraweera]]'' | | [[سري لنڪا|سريلنڪا]] | | | [[فائل:Mangala Samaraweera.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3288102|Marc Hamilton]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q3289453|Marcel Uderzo]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Marcel Uderzo - Salon du livre de Paris 2010 bis.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3289573|Marcelle Ranson-Hervé]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3290692|Marguerite Aucouturier]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3297752|Massimo Cuttitta]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:MausCuttitta.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3300367|Maurice Barrier]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3303356|Franciszek Kokot]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q3306991|Messaoud Nedjahi]]'' | | [[الجزائر]]<br/>[[فرانس]] | | | [[فائل:Messaoud Nedjahi et le groupe Iwal (espoire) 1.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3308616|Mikhail Studenetsky]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q3310166|Michel Lelong]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3310736|Michel Robin]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Michel Robin - portrait de Fernand Michaud - btv1b10329519j.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3312928|Miguel Angel Castellini]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Castellini-Perez-Galindez-10DIC1976.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3313368|Mike Huckaby]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q3318485|Mohand Cherif Hannachi]]'' | | [[الجزائر]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3326196|Moussa Benhamadi]]'' | | [[الجزائر]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3339641|Hassan Firouzabadi]]'' | | ''[[:d:Q107258515|Pahlavi Iran]]''<br/>[[ايران]] | | | [[فائل:Hassan Firouzabadi 2019.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3340026|Nicolas Alfonsi]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3348270|Obren Joksimović]]'' | | [[سربيا]] | | | |- | ''[[:d:Q3349343|Tarun Gogoi]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Tarun Gogoi - Kolkata 2013-02-10 4885.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3355833|Adam Alsing]]'' | | [[سويڊن]] | | | [[فائل:Adam Alsing 2015-09-17 001.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3356966|Oscar Castro]]'' | | [[چلي]]<br/>[[فرانس]] | | | [[فائل:Óscar Castro Ramírez (25966264435) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3362625|Paolo Giordano]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3362634|Paolo Graziosi]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Paolo Graziosi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3362788|Pape Diouf]]'' | | [[فرانس]]<br/>[[سينيگال]] | | | |- | ''[[:d:Q3379373|Philippe Bodson]]'' | | [[بيلجيم]] | | | |- | ''[[:d:Q3380286|Philippe Malaurie]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3386032|Pierre Lumbi Okongo]]'' | | [[عوامي جمهوريا ڪانگو]] | | | [[فائل:MONUSCO Headquarters, Kinshasa, RD Congo- president of the G7, Pierre Lumbi. (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3386113|Pierre Marcotte]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | [[فائل:Les Tannants Brossard.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3390432|Benito Joanet]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q3399496|Justo Jorge Padrón]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q3421020|Raymond Lévesque]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | [[فائل:Raymond Lévesque, Laurent Gascon, 2011. (50808482641).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3427126|Renée Claude]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | [[فائل:Renée Claude.tif|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3430000|Riad Ismat]]'' | | ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[شام]] | | | [[فائل:Riad Ismat.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3433512|Joe Long]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Joe Long musician (1966) (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3434303|Tommy DeVito]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Tommy DeVito (musician) (1966) (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3434789|Robert Chaudenson]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3435833|Roviros Manthoulis]]'' | | [[يونان]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3436216|Robert Saint-Cricq]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3443079|Jens Erik Fenstad]]'' | | [[ناروي]] | | | |- | ''[[:d:Q3453638|Ruth Roberta de Souza]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q3471309|Samvel Gasparov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q3473390|Sarah Maldoror]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Sarah Maldoror.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3479678|Sergio Onofre Jarpa]]'' | | [[چلي]] | | | [[فائل:Sergio Onofre Jarpa (1965) cropped.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3491740|Soumaïla Cissé]]'' | | [[مالي]] | | | [[فائل:Soumaïla Cissé 2013 Portrait.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3498879|Steve Carver]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q3513750|Marina Tucaković]]'' | | [[سربيا]] | | | |- | ''[[:d:Q3515979|Tasso Adamopoulos]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Tasso Adamopoulos.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3532513|K. V. Anand]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:KV Anand at MovieBuff First Clap Awards Function (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3533955|Touriya Jabrane]]'' | | [[مراڪش]] | | | [[فائل:Touriya Jabrane.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3547896|Ezio Vendrame]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Ezio Vendrame.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3551677|Victor Wood]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q3569608|Abraham J. Twerski]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Twerski (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3570660|Xavier Dor]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Dr Xavier Dor.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3572419|Santiago Lanzuela]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:(Santiago Lanzuela) José María Aznar recibe al presidente de la Diputación General de Aragón. Pool Moncloa. 16 de mayo de 1996 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3575702|Zoltan Sabo]]'' | | [[يوگوسلاويا]]<br/>[[سربيا]] | | | |- | ''[[:d:Q3592141|Étienne Draber]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3593648|Óscar Chávez]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Óscar Chávez en el Zócalo 2016 - 6.JPG|center|128px]] |- | [[وحيدالدين خان|مولانا وحيدالدين]] | | [[برطانوي راڄ]]<br/>[[ڀارت]] | | | [[فائل:Maulanawahiduddin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3608395|Alberto Malavasi]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Alberto Malavasi Palermo.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3615732|Andrea Galasso]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Andrea Galasso.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3615807|Andrea Lo Vecchio]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3618360|Ansley Truitt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q3622555|Juan Carlos Copes]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Juan Carlos Copes Día del Tango.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3634905|Raghuvansh Prasad Singh]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Raghuvansh Prasad Singh briefing the press about various achievements of Total Sanitation Campaign highlighting the revised unit cost norms under TSC, in New Delhi on August 22, 2008.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3645774|Bruno Ghedina]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Bruno Ghedina 1970.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3645814|Bruno Longhi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3651544|Camillo Milli]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Amore in 4 dimensioni - Giuffré Milli.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3656048|Leonid Bujor]]'' | | [[مالدووا|مولدووا]] | | | [[فائل:Leonid Bujor (crop).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3659617|Carlo Meliciani]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Carlo Meliciani.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3659902|Carlo Tognoli]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Carlo Tognoli.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3664107|Cecilia Fusco]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Cecilia Fusco - collezione Tino Barindelli.tif|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3680239|Claudio Sorrentino]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3694250|Corrado Lamberti]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:CorradoLamberti.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3700324|Piotr Machalica]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Piotr Machalica2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3703087|David Anthony Kraft]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q3706229|Detto Mariano]]'' | | [[اٽلي]]<br/>''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]'' | | | [[فائل:Detto Mariano.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3731997|Ermes Polli]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3732244|Ernesto Galli]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3732324|Ernesto Ros]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3737689|Fabio Enzo]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3743804|Ferruccio Pisoni]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Ferruccio Pisoni daticamera.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3745178|Umbu Landu Paranggi]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q3749916|Francesco Di Carlo]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Francesco di carlo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3750130|Francesco La Rosa]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3751683|Raghunath Mohapatra]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Raghunath Mohapatra.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3753357|Carlos Seco Serrano]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q3757094|Gaetano Rampin]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Gaetano Rampin 1.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3758095|Gangchen Tulku Rinpoche]]'' | | [[چين]]<br/>[[اٽلي]] | | | [[فائل:Lama Tulku Gangchen Rimpoche.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3761230|Geronimo Meynier]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Totò, Fabrizi e i giovani d'oggi 05.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3762524|Giampiero Grevi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3762585|Gian Battista Odone]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3762710|Gian Mario Bravo]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3764085|Gigi Dall'Aglio]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3766838|Giovanni Blandino]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3772436|Gloria Piedimonte]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3788117|Héctor Luis Silva]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Hector silva pumas.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3798974|Innocenzo Donina]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3804395|Italo De Zan]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Italo de Zan 1946.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3810475|José Luis Capón]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q3816656|Rodolfo González Rissotto]]'' | | [[يوراگوائي]] | | | |- | ''[[:d:Q3817497|Kurt Stettler]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | [[فائل:Kurt-stettler.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3829209|Lea Vergine]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Lea Vergine 1974.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3832043|Lidia Menapace]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | [[فائل:Lidia Menapace (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3836866|Lorenzo Acquarone]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Lorenzo Acquarone.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3837545|Lou A. Kouvaris]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q3838576|Luciano Federici]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3845680|Federico Roncoroni]]'' | | [[اٽلي]]<br/>''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]'' | | | [[فائل:Federico Roncoroni 1989.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3845853|Marcio Veloz Maggiolo]]'' | | [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]] | | | [[فائل:MARCIO vELOZ mAGGIOLO.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3846460|Marco Santagata]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3848217|Marino Quaresimin]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Marino Quaresimin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3848323|Mario Benedetti]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3849205|Mario Valdemarin]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Nata di marzo 5 (Mario Valdemarin).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3852649|Maurizio Mattei]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3852820|Mauro Favilla]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Mauro Favilla datisenato 1987.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3854273|Melo Mafali]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Melo Mafali.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3857269|Miguel Jones]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q3858870|Mirko Pavinato]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Bologna FC - 1961 Mitropa Cup - Renato Dall'Ara, Mirko Pavinato.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3892458|Ron Johnson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:1985 Nashville Ron Johnson.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3894504|Paolo Taggi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3903362|Piero Schlesinger]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3905292|Pino Scaccia]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3920003|Roman Viktiuk]]'' | | ''[[:d:Q207272|Second Polish Republic]]''<br/>[[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Roman Viktuk 2-1 by Alexey Nikishin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3929115|Raffaele Masto]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3930163|Raoul Casadei]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Raoul Casadei.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3938207|Robert Beck]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Robert Lee Beck 1958.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3938263|Robert Durst]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Robert Alan Durst.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3938637|Roberto Brivio]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3938885|Roberto Lavorenti]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3939577|Rocco Filippini]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | [[فائل:Rocco Filippini ©Cosimo Filippini 2009.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3941597|Rossana Di Bello]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3956022|Sergio Bassi]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:SergioBassi2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3956296|Sergio Staino]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | [[فائل:Sergio Staino - Lucca Comics & Games 2016 02.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3960891|Silvio Lega]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Silvio Lega daticamera.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3972445|Stefano D'Orazio]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Stefano (primo priano).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3981101|Tarcisio Stramare]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3993232|Tony Fuochi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q4006322|Urano Navarrini]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q4059734|Hakob Hakobyan]]'' | | [[آرمينيا]] | | | |- | ''[[:d:Q4067585|Nikolay Antoshkin]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:2019 Nikolay Antoshkin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4069097|Gregory Areshian]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آرمينيا]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:GEA istanbul.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4072594|Anatoly Afanasyev]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q4073544|Baloğlan Əşrəfov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q4074396|Valeriy Babych]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | [[فائل:НДУ 3 Бабич Валерій Георгійович.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4084007|Maurice Berger]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Maurice Berger PR (centré).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4095066|Patricia Bosworth]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q4095606|Douglas Bravo]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | [[فائل:Douglas Bravo 1.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4098970|Sergej Aleksandrovič Bulyga]]'' | | [[بيلاروس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Sergey Bulyha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4100792|Bhakti Charu Swami]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Bhakti Charu Swami at Santiago de Compostela.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4104601|Dmitry Vasilyev]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4107168|Beniamin]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4112721|Anatoly Vishnevsky]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Anatoly Vishnevsky.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4114833|Anastasia Voznesenskaya]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4121380|Sol Tolchinsky]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q4128446|Alexander Vustin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Vustin2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4135231|Vladimir Gendlin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4148136|Boris Grachevsky]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Boris Grachevskiy 2018.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4152147|Sven Gundlakh]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4152247|Seyfaddin Gurbanov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q4162412|Sixto Brillantes]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:Sixto Brillantes (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4167363|Yury Dokhoian]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Yury Dokhoian 2011.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4173011|Eulogius (Smirnov)]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Eulogius (Smirnov).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4173593|Gurgen Yeghiazaryan]]'' | | [[آرمينيا]] | | | [[فائل:Gurgen Yeghiazaryan 01.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4183618|Yevgeniy Zagorulko]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4195359|Aydin Ibrahimov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q4197538|Mikhail Ignatyev]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Mikhail Ignatyev (2013-10-30).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4219061|Gulnazar Keldi]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[تاجڪستان]] | | | [[فائل:Gulnazar Keldi 03.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4219653|Hennadiy Kernes]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | [[فائل:Кернес Геннадий.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4221830|Vladimir Kirsanov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Vladimir Kirsanov.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4232862|Vladimir Korenev]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Владимир Коренев 01 (13-04-2019) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4233774|Caesar Korolenko]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Короленко Цезарь Петрович.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4234678|Irina Koryukina]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Корюкина Ирина Петровна.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4236363|Ryszard Kotys]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Ryszard Kotys 2009.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4249854|Gennady Kutsev]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4262971|Farida Pasha]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q4264242|Viktor Likhonosov]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Viktor Likhonosov.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4264879|Martin Lovett]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:AmadeusQuartet1.gif|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4267240|Vladimir Loskot]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4269192|Anatoly Lukyanov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Anatoly Evgenievich Lukyanov.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4272534|Lyudmila Lyadova]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Lyudmila Lyadova.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4273958|Arif Musa oğlu Məhərrəmov]]'' | | [[آذربائيجان]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q4276406|Nikolay Maksyuta]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Nikolay Maksyuta 007.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4281196|Vitaly Margelov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Vitaliy Margelov.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4284352|Ben Masters]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Ben masters.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4290811|Viktor Merezhko]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Viktor Merezhko.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4302604|Nicette Bruno]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Nicette Bruno.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4319727|Viktor Nikitin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4322836|Vyacheslav Novitsky]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4334832|Chylgychy Ondar]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Chylgychy Ondar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4355718|Maria Piątkowska]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:MariaPiatkowska.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4356594|Scott Erskine]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Scott T. Erskine 2001.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4357649|Raghunandan Lal Bhatia]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:R. L. Bhatia.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4365356|Boris Plotnikov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Борис Плотников 02.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4382246|Tatyana Protsenko]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4404372|Kenzhegaly A. Sagadiyev]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[قازقستان|قازڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q4416595|Seraphim (Glushakov)]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4420621|Sergey Sinyakin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4422543|Anatoly Skripkin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4442473|Alexander Stefanovich]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4443470|Gennady Strakhov]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q4464627|Anatoly Trushkin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Trushkin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4468157|Billie Lee Turner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q4477044|Andreï Ouritski]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Andrey Uritsky.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4517602|Marietta Chudakova]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Mariehtta Chudakova 2017 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4525695|William Schmidt]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Шмидт В. В.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4527351|Viktor Shudegov]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Viktor Shudegov.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4528002|Valentin Shurchanov]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Valentin Shurchanov.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4540413|Abd as-Sattar Qasm]]'' | | [[اردن]]<br/>[[فلسطين جي رياست|فلسطين]] | | | |- | ''[[:d:Q4662382|Aaron Rubashkin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q4669126|Abraham Palatnik]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Abraham palatnik cni.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4669133|Avrohom Pinter]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Rabbi Avrohom Pinter Z’L.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4681741|Adelaide João]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q4683852|Adnan Abdallat]]'' | | [[اردن]] | | | |- | ''[[:d:Q4684841|Adrian Barber]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q4687771|Aeneas Chigwedere]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q4695942|Ahmed Mumin Warfa]]'' | | [[صوماليا|سوماليا]] | | | [[فائل:Ahmed Mumin Warfa.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4699805|Ajit Singh]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Ajit Singh at press conference.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4703486|Al Angrisani]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q4710395|Albert Hale]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>''[[:d:Q1783171|Navajo Nation]]'' | | | |- | ''[[:d:Q4713827|Aldir Blanc]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q4720226|Alexander Thynn, 7th Marquess of Bath]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q4722019|Alfonso Cortina]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q4724658|Ali Ansarian]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Ali Ansarian.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4738568|Aly Zaker]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>[[پاڪستان]] | | | [[فائل:Aly-Zaker.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4746478|Aminu Isa Kontagora]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q4757445|Andrew Jack]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Andrew Jack, Dialect Coach.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4760733|Andy Gray]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Andy Gray, Perth born Actor.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4764670|Anil Panachooran]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q4765474|Anisuzzaman]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | [[فائل:আনিসুজ্জামান ২০১০.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4768323|Anne Feeney]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q4769295|Annie Glenn]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Annie Glenn in 1965.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4770680|Anshuman Singh]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q4776555|Antonio Cuenco]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:Rep. Antonio V. Cuenco (8th Congress).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4776662|Antonio Giménez-Rico]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q4776961|Antonio Sanchez]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:Antonio Sanchez Politician 01.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4792170|Arlene Saunders]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q4794109|S. I. Padmavati]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Si-padmavati.webp|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4795016|Arnold Demain]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q4804549|Ashalata Wabgaonkar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q4808284|Hasan Muratović]]'' | | [[يوگوسلاويا]]<br/>[[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسينيا ۽ ھرزگوينيہ]] | | | [[فائل:HasanMuratovic.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4822123|Haydar Baş]]'' | | [[ترڪي]] | | | [[فائل:Prof. Dr. Haydar Baş.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4831235|Ayhan Ulubelen]]'' | | [[ترڪي]] | | | [[فائل:Ayhan Ulubelen during her 60 years.pdf|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4832169|Azam Khan]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q4838863|Bachi Singh Rawat]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q4841138|Badruddin Shaikh]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q4889708|J. Bennett Johnston]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:John Bennett Johnston.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4893517|Bernard P. Randolph]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Bernard P Randolph.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4900648|Bhagirathi Majhi]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q4900699|Bhagwati Singh]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q4900762|Nirmal Singh Khalsa]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Nirmal Singh Khalsa.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4907449|Bikramjeet Kanwarpal]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Kanwarpal Bikramjit.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4910396|Bill Olner]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q4910565|Bill Pursell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q4928876|Frank Mdlalose]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q4932376|Bob Enyart]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q4934739|Bobby Ball]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Bobby Ball.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4941401|Ingamay Bylund]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q4949186|Rosita Sokou]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q4960104|Annette Kullenberg]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q4966749|Bridget Rowe]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q4977068|Rita Sargsyan]]'' | | [[آرمينيا]] | | | [[فائل:Rita Sargsyan nimg.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5000739|Burt Wilson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Burt Wilson 2008.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5015068|C M Chang]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q5026605|Camilla Wicks]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:25806 Camilla Wicks.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5043614|Carmen Vázquez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Carmen Vasquez.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5057941|Celestino Bonifacio Bacale]]'' | | [[ايڪوئٽوريل گني|استوائي جيني]] | | | |- | ''[[:d:Q5067804|Chaim Dov Keller]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5069439|Chaman Lal Gupta]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q5071333|Robert M. Laughlin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5071476|Chandrawati]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q5082746|Charles Stuart Bowyer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5103384|Cho Se-hui]]'' | | [[ڏکڻ ڪوريا]] | | | |- | ''[[:d:Q5104483|Abla al-Kahlawi]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q5105543|Chowdhury Kamal Ibne Yusuf]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q5112720|Christopher Lee]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q5121945|Ciro Pessoa]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Ciro Pessoa 2010.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5128707|Claude Beauchamp]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q5128778|Claude Crabb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5162670|Conrado Miranda]]'' | | [[ايل سيلويڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q5171422|Cornelius Mwalwanda]]'' | | [[ملاوي]] | | | |- | ''[[:d:Q5172694|Corra Dirksen]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5173979|Cosmas Magaya]]'' | | [[زمبابوي]] | | | [[فائل:Cosmas-Magaya-Zim2010.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5181398|Craig Ruddy]]'' | | [[آسٽريليا]] | | | [[فائل:Craig Ruddy.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5181443|Craig Shergold]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q5212769|Damodar Barku Shingada]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q5213280|Dan Collins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5213508|Dan Foster]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5219264|Daniele Cioni]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q5228272|Dave Bacuzzi]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q5231508|David Boe]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5231741|David Bright]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q5232007|David Driskell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:David C. Driskell.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5233307|David Egerton]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q5234349|David Green]]'' | | [[نڪاراگوا]] | | | [[فائل:David Greenwiki 1983.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5237631|David Mixner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:15.DavidMixner.NEM.Rally.USC.WDC.11October2009 (53581387587) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5239194|David Romero Ellner]]'' | | [[هونڊورس|هنڊوراس]] | | | |- | ''[[:d:Q5248630|Debu Chaudhuri]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Pandit debu chaudhuri 2014-06-24 10-36.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5253272|Henk Overgoor]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Henk Overgoor.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5273153|Dick Lucas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5274838|Diego Verdaguer]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Diego Verdaguer en junio de 2016.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5276823|Dilipkumar Mansukhlal Gandhi]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q5294991|Donald Perry Polsky]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5295091|Donald Rowe]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Dee Rowe.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5300456|Doug Ericksen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Doug Ericksen in 2021.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5300613|Doug Jones]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Doug Jones Indians.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5304908|Dragan Vučić]]'' | | [[اتر مقدونيا]] | | | |- | ''[[:d:Q5305018|Dragoljub Đuričić]]'' | | [[سربيا]] | | | [[فائل:Dragoljub Đuričić.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5336214|Eddie Large]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Eddie Large.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5336223|Eddie Lee Jackson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5350512|Eknath Gaikwad]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q5362050|Eliyahu Bakshi-Doron]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:Eliyahu Bakshi-Doron.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5362067|Eliyantha White]]'' | | [[سري لنڪا|سريلنڪا]] | | | [[فائل:Dr-eliyantha-white-treats-sachin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5367651|Elsimar Coutinho]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Dr.Elsimar Coutinho.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5379762|Enrique Molina]]'' | | [[ڪيوبا]] | | | [[فائل:Enrique Molina4 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5386649|Eric Hall]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q5435227|Fariborz Raisdana]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q5441062|Federico Salas]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q5444074|Fereshteh Taerpour]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Fereshteh Taerpour.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5470446|Forrest Compton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5476150|Luisa Molina]]'' | | [[بوليويا]] | | | |- | ''[[:d:Q5484875|Frank A. Howard]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Frank Howard 1956.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5485058|Frank Arok]]'' | | [[آسٽريليا]] | | | |- | ''[[:d:Q5493306|Mohammad Shahabuddin]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Mohammad shahabuddin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5495767|Fred Levin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Fred Levin - Pensacola, Florida - 2013.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5496221|Fred Sasakamoose]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q5497310|Frederick B. Chary]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5498180|Frederick K. C. Price]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5512123|G. Anand]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q5531217|Gene Fraise]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Gene Fraise - Official Portrait - 84th GA.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5531445|Gene Shay]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5531517|Gene Ward Smith]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5534035|Geoff Barnett]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:GeoffBarnett1972.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5540004|George H. Carley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5542916|George Nock]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5543953|George Robertson]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | [[فائل:GeoRobertson.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5549047|Daniel Velázquez]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Daniel Velázquez (1975).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5549344|Gerald Locklin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5561073|Gilbert Centina]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Authorgilbertluisrcentinaiii.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5562310|Gillian Wise]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q5569175|Glenn Wheatley]]'' | | [[آسٽريليا]] | | | |- | ''[[:d:Q5569181|Erik Belfrage]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q5574061|Isael Villa Villa]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q5576708|Ramón Martínez]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | [[فائل:RAMON MARTINEZ.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5586441|Hassan Brijany]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q5596280|Grant Jackson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Grant Jackson Orioles.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5618246|Heherson Alvarez]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:Heherson Alvarez.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5628238|H. G. Carrillo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5628624|H. Vasanthakumar]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:H. Vasanthakumar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5644603|Hamid Jasemian]]'' | | ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''<br/>[[ايران]] | | | [[فائل:Hamid Jasemian 139209021934598431597814.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5650308|Hans Knudsen]]'' | | ''[[:d:Q756617|Kingdom of Denmark]]'' | | | |- | ''[[:d:Q5657289|Haribhau Jawale]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q5662859|Alberto Canapino]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Alberto Canapino (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5663596|Alberto Szpunberg]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Alberto Szpunberg.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5665087|Alejandro Guzmán Brito]]'' | | [[چلي]] | | | |- | ''[[:d:Q5670811|Harry M. Rosenfeld]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5679000|Riay Tatary]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:(Riay Tatary) El Arzobispado de Valencia y la Comisión Islámica colaboran en la atención de refugiados (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5697713|Antonio Alcántara]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q5702560|Helen Jones Woods]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5703827|Helène Aylon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Helene Aylon (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5710392|Kioumars Derambakhsh]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Kioumars Derambakhsh.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5710665|Khosrow Seif]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Khosrow Seif 2006-09-13 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5711988|Aurelio Iragorri Hormaza]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | [[فائل:Aurelio Iragorri Hormaza.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5717242|Balfre Vargas Cortéz]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q5728387|Henry Slaughter]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5728685|Henry Stephen]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q5736171|Herbin Hoyos]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | [[فائل:Herbin Hoyos ceremony.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5744458|Hershel Shanks]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5749726|Carlos Armando Biebrich]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q5750208|Carlos Eduardo Enríquez Maya]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q5757661|Csaba Szabó]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | [[فائل:Szabó Csaba.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5760952|Hilary Dwyer]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Hilary Dwyer.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5791581|Cristián Cuturrufo]]'' | | [[چلي]] | | | [[فائل:Cristián Cuturrufo - 2247945022 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5798779|Daniel Vélez]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q5799587|Darío Vivas]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | [[فائل:Darío Vivas, Vicepresidente de la Asamblea Legislativa de Venezuela y miembro del Grupo Geopolítico de Latinoamérica y el Caribe (GRULAC), en compañía de José Gavidia, diputado de Venezuela e (8486684250) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5808715|Manuel Dammert]]'' | | [[پيرو]] | | | [[فائل:Manuel Dammert Ego Aguirre.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5830829|Emilia Currás]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q5833760|Enrique Rodríguez Galindo]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q5836757|Ernesto Contreras]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Ernesto Contreras - El Gráfico 1942.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5846421|Rinat Ibragimov]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q5848817|Estanislao de Grandes]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Estanislao de Grandes Pascual (13423607215).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5865148|Francisco Aritmendi]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q5865636|Ezzatollah Mehravaran]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Ezzat-mehravaran.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5879998|Gino Renni]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Gino Renni (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5886305|Esmail Shangaleh]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Esmaeil Shengeleh 3476646.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5888565|Guillermo Galeote Jiménez]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q5896244|Hernán Pinto]]'' | | [[چلي]] | | | [[فائل:Hernán Pinto (2009) 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5902375|Horacio González]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Horacio gonzález.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5904665|Hugo Stuven Cangas de Onís]]'' | | [[اسپين]]<br/>[[چلي]] | | | [[فائل:Hugostuven2012.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5906851|Abbas Saffari]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:عباس صفاری.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5908946|Hossam Mohammed Amin]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q5918706|Houshang Seddigh]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Houshang Seddigh-Official photo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5922098|Howie Pyro]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5922865|Israel Beltrán Montes]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q5930117|Jesús Fichamba]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | [[فائل:Jesús Fichamba.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5932104|Hugh Newell Jacobsen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Hugh Newell Jacobsen.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5937444|Gunnar Larsson]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q5938530|Changiz Jalilvand]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Changiz Jalilvand 13920408.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5939731|José Folgado]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:José Folgado 2015 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5939778|José Francisco Gallardo Rodríguez]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q5940793|José Joaquín Puig de la Bellacasa]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q5941462|Siamak Atlasi]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Siamak Atlasi (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5942704|José María Calleja]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Presentación del libro ‘Cómo informar sobre violencia machista’.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5943690|Parviz PoorHosseini]]'' | | ''[[:d:Q107258515|Pahlavi Iran]]''<br/>[[ايران]] | | | [[فائل:1828481-parviz pour hoseini.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5945510|Badr al-Zaman Gharib]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Badrzaman Gharib 139610041445358512884434.jpg|center|128px]] |- | [[فاطما رهبر]] | | ''[[:d:Q107258515|Pahlavi Iran]]''<br/>[[ايران]] | | | [[فائل:Fatemeh Rahbar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5950619|Kambiz Derambakhsh]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:کامبیز درمبخش - Kambiz Derambakhsh.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5955737|Hassan Zare Dehnavi]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q5966302|Mats Lundegård]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q5971996|Lazarus Takawira]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q5973562|Stig Malm]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q5976814|Sigvard Marjasin]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q5979729|Roger Matthews]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q5997337|Ildegarda Taffra]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q5999378|Marissa Garrido]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Marisa Garrido 2011 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6001514|Ilya Shtemler]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q6009560|Allan Nilsson]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q6019655|Olle Nygren]]'' | | [[سويڊن]] | | | [[فائل:Olle Nygren.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6026759|Ayla Karaca]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q6027175|Indu Jain]]'' | | [[برطانوي راڄ]]<br/>[[ڀارت]] | | | [[فائل:Indu-jain.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6042168|İrfan Gürpınar]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q6044824|Norberto Oyarbide]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Norberto Oyarbide.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6051778|Yılmaz Atadeniz]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q6055650|Ayten Erman]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q6059131|Tuncay Mataracı]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q6063093|Haydar Dümen]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q6065858|Ülkü Azrak]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q6068274|Pedro Bastidas]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | [[فائل:Pedro Bastidas.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6070306|Iris M. Zavala]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Iris Zavala.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6073889|Luran Ahmeti]]'' | | [[اتر مقدونيا]]<br/>''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]'' | | | |- | ''[[:d:Q6074227|Irvin Baxter Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6089269|Aytaç Yalman]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q6096528|Iván Izquierdo]]'' | | [[ارجنٽائن]]<br/>[[برازيل]] | | | [[فائل:IvanIzquierdo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6097742|Rafael Navarro González]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q6097749|Burhanettin Uysal]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q6104592|J. Anbazhagan]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q6105727|René Juárez Cisneros]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Rene Juarez Cisneros 1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6117269|Jackson Mthembu]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6120010|Sandro Cohen]]'' | | [[ميڪسيڪو]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6120818|Jacques Puisais]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q6120996|Santiago Manuin Valera]]'' | | [[پيرو]] | | | [[فائل:Santiago Manuín Valera.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6122347|Jagdish Singh Rana]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q6140367|Yukio Okamoto]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | [[فائل:Yukio Okamoto 2002.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6148664|Tomás Vidiella]]'' | | [[چلي]] | | | [[فائل:Tomás Vidiella 2000.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6150166|Jan Waszkiewicz]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q6165767|Víctor Valencia de los Santos]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Victorvalenciadelossantos.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6166387|Jay Benedict]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6166776|Jay Johnstone]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Jay Johnstone Dodgers.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6169679|Jean-Michel Bokamba-Yangouma]]'' | | [[جمهوريا ڪانگو]] | | | |- | ''[[:d:Q6182507|Jerold Ottley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6183301|Jerry Brandt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6195534|Jim Henderson]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q6197321|Jim Pace]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6210297|Joe Hernandez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6214060|Thorleif Torstensson]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q6220532|John Bangsund]]'' | | [[آسٽريليا]] | | | |- | ''[[:d:Q6240700|Kay Wiestål]]'' | | [[سويڊن]] | | | [[فائل:Kay Wiestål, IFK Holmsund 1960 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6243015|John Keston]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q6244212|John Laws]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Lord Justice Laws 2012.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6246730|Jhon Mario Ramírez]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q6248589|John Meyer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6251147|John Ogilvie]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q6267108|Johnny Leeze]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q6268369|Johnson Mlambo]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6278435|Jorge Oñate]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | [[فائل:Jorge Oñate.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6285854|Joseph Nyagah]]'' | | [[ڪينيا]] | | | |- | ''[[:d:Q6293085|José Maranhão]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:José Maranhão.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6297452|Joyce Davidson]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q6300926|Juan Roldán]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Juan Domingo Roldán.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6324079|K. T. Oslin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:K.T. Oslin 1987 Promo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6324114|K. Thangavel]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q6344324|Kabori Sarwar]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[پاڪستان]] | | | [[فائل:Sarah Begum Kabori Receives Lifetime Achievement Award National Film Awards Dhaka 2015-04-04 (PID-0060031) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6356800|Kamen Tchanev]]'' | | [[بلگاريا|بلغاريه]] | | | [[فائل:Kamen Chanev.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6373666|Karuna Shukla]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q6388519|Ken Snow]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6389975|Kenneth Church]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6390090|Ken Farnum]]'' | | [[جميڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6396195|Kevin Duffy]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Kevin Duffy (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6408465|Kim Chernin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Kimchernin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6414812|Kiran Maheshwari]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q6416282|Kirunda Kivejinja]]'' | | [[يوگنڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q6416528|Kishan Rungta]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q6419024|Kiyoko Ono]]'' | | ''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''<br/>[[جاپان]] | | | [[فائل:Kiyoko Ono 1964d.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6444091|Kumutha Rahman]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q6445132|Kunwar Bechain]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Dr Kunwar Bechain.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6455079|Kōbō Kenichi]]'' | | [[جاپان]] | | | |- | ''[[:d:Q6474309|Lajim Ukin]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q6480359|Lalit Behl]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q6480683|Lam Quang Thi]]'' | | [[ويٽنام]] | | | [[فائل:General Lâm Quang Thi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6490204|Larry Dixon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6491294|Larry Willoughby]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6517024|Lefteris Hapsiadis]]'' | | [[يونان]] | | | [[فائل:LefterisHapsiadisNew.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6520721|Leland Christensen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6524568|Leon Claire Metz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6550228|Linah Mohohlo]]'' | | [[بوٽسوانا]] | | | [[فائل:Linah Mohohlo - Closing Plenary- Africa's Next Chapter - World Economic Forum on Africa 2011 crop.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6552990|Lindy McDaniel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Lindy McDaniel Yankees.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6555796|Hashem Bathaie Golpayegani]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Hashem Bathaie Golpayegani 2160728.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6557470|Rahnaward Zaryab]]'' | | [[افغانستان]] | | | [[فائل:Rahnaward Zaryab (2016, cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6587520|Yitzchok Scheiner]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:הרב יצחק שיינר.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6711768|Lệ Thu]]'' | | [[ويٽنام]] | | | [[فائل:Lệ Thu.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6733203|Maharaj Krishan Kaushik]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q6733563|Mahaveer Bhagora]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q6733859|Mahesh Kumar Kanodia]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q6752754|Manuel Morato]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q6756606|Marcelo Peralta]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q6757838|Marcos Cruz Molina]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6762954|Hassan Abdullah al-Sharafi]]'' | | [[يمن]] | | | [[فائل:الشاعر حسن عبدالله الشرفي- من اليمن.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6766164|Marjan Lazovski]]'' | | [[اتر مقدونيا]] | | | |- | ''[[:d:Q6769832|Mark Steiner]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6771327|Shamsur Rahman Faruqi]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Shamsur Rahman Farooqi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6776522|Martin Sandoval]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6778086|Marv Luster]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Marv Luster - Southern Campus 1960.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6781944|María Colombo de Acevedo]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:María Colombo de Acevedo - Diputados.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6791209|Matthew Seligman]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Matthew Seligman, Alexandra Arms, Cambridge, UK (April 2018).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6814633|Abdul Hadi Majali]]'' | | [[اردن]] | | | |- | ''[[:d:Q6817775|Meor Aziddin Yusof]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q6830619|Michael Gilkes]]'' | | [[گيانا]] | | | |- | ''[[:d:Q6831484|David Refael ben Ami]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:דדי בן עמי 1.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6832740|Michael McKinnell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6834517|Michael Sorkin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Michael Sorkin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6835123|Elias Rahbani]]'' | | [[لبنان]] | | | [[فائل:Elias Rahbani.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6844641|Miguel Lifschitz]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Miguel Lifschitz en conferencia.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6845046|Mihai Cotorobai]]'' | | [[مالدووا|مولدووا]] | | | |- | ''[[:d:Q6851247|Milena Jelinek]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6853968|Muhammad Tariq Al-Khadra]]'' | | [[فلسطين جي رياست|فلسطين]] | | | |- | ''[[:d:Q6885751|Mluleki George]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6893246|Mohammed Nasim]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | [[فائل:Mohammed Nasim in New Delhi on April 13, 2016.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6893292|Mohammed Sabila]]'' | | [[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q6909686|Mordechai Yissachar Ber Leifer]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:Mordechai Yissachar Ber Leifer.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6917707|Motilal Vora]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Motilal Vora.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6939760|Murtoza Bashir]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>[[پاڪستان]] | | | [[فائل:Mortaza Bashir.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6944629|Mwalimu Masudi Mwahima]]'' | | [[ڪينيا]] | | | |- | ''[[:d:Q6947701|Itzhak Ilan]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:יצחק אילן.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6957551|Nader Dastneshan]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Nader Dastneshan.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6963057|Nancy Walker Bush]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6963293|Nandi Yellaiah]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q6965785|Narendra Kohli]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Narendra Kohli (Dec. 2008).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6965830|Naresh Kanodia]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q6980389|Natty Hollmann]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q6986729|Neela Satyanarayanan]]'' | | [[ڀارت]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q7000421|Omar Pirrera]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | [[فائل:Omar-Maria.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7035671|Nikola Spasov]]'' | | [[بلگاريا|بلغاريه]] | | | [[فائل:Nikola spasov.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7044225|Itzhak Jacky Edry]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:גקי אדרי.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7045291|Noach Dear]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7046976|Noel Guzmán Boffil Rojas]]'' | | [[ڪيوبا]] | | | [[فائل:Noel Guzmán Boffil Rojas.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7063903|Noureddine Saâdi]]'' | | [[الجزائر]] | | | |- | ''[[:d:Q7070307|Nurul Islam Babul]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | [[فائل:Nurul Islam Babul, Jamuna Group.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7085856|Olle Holmquist]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q7106297|Oscar W. McConkie, Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7121484|Paatje Phefferkorn]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Paatje Phefferkorn.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7143415|Pat Dye]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Pat Dye on His Homestead Before Christmas.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7151698|Paul Karslake]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q7154144|Paul Varelans]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7155119|Paulinho Paiakan]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q7167845|Perence Shiri]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q7173124|Peter C. Clapman]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q7173657|Peter DiFronzo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:DiFronzo Pete.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7173914|Peter F. Secchia]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Peter F. Secchia & Gerald Ford.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7174885|Peter J. N. Sinclair]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q7174966|Peter Jenkins]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q7177692|Peter Whiteside]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q7181551|Phi Nhung]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ويٽنام]] | | | [[فائل:Phi Nhung (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7182506|Phil Valentine]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Phil Valentine in 2019.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7184198|Philip Paul]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Philip Paul at The Cincinnatian Hotel in Cincinnati, Ohio, USA.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7184510|Philip Voss]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q7193787|Pilar Pellicer]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Pilar Pellicer publicity photo (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7225858|Pollycarpus Priyanto]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q7228895|Poovachal Khader]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Poovachal-Khader.jpg.image.845.440.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7262061|Kakhi Kavsadze]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[جارجيا]] | | | [[فائل:Kakhi Kavsadze in R. Harwood's "Quartet" 2003.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7277337|Aleksandr Dubyansky]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Dubyansky1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7279488|Rachhpal Singh]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q7282307|Rafael Roncagliolo]]'' | | [[پيرو]] | | | [[فائل:Rafael roncagliolo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7283319|Rahat Indori]]'' | | [[ڀارت]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Rahat Saab At Ahmedabad.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7287844|Ralph McGehee]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7292463|Randy Tate]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Randy Tate Mets.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7294844|Rasheed Masood]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q7295860|Ratnakar Matkari]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:A still of Shri Ratnakar Ramakrishna Matkari Rest.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7302790|Abdul Ghani Gilong]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q7322819|Ricardo Silva Elizondo]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Ricardo Silva en 2014.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7324359|Richard L. Brodsky]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7325646|Richard Fenno]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7331216|Rick Baldwin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Rick Baldwin 1978.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7333210|Rifat Chadirji]]'' | | [[عراق]] | | | [[فائل:Rifaat-jaderji.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7347307|Robert Mandell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Robert Mandell American Conductor.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7352565|Robin Jackman]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q7364094|Ron Lurie]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7369214|Ross Browner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7373072|Roy Lester]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Roy Lester 1969.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7373430|Roy Torrens]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q7395978|Sabbam Hari]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q7399497|Sahara Khatun]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>[[پاڪستان]] | | | [[فائل:Ms. Sahara Khatun in New Delhi on 24 February 2012.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7403307|Sal Rocca]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Sal Rocca.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7404974|Salleh Abas]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q7406368|Shivajirao Patil Nilangekar]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q7407423|Sam Domoni]]'' | | [[فجي]] | | | [[فائل:PNC2010 (40).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7408775|Samar Banerjee]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Samar Badru Banerjee.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7423706|Sardar Muhammad Aslam]]'' | | [[پاڪستان]]<br/>[[برطانوي راڄ]] | | | |- | ''[[:d:Q7423826|Sardool Sikander]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q7426286|Satish Kaul]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q7426298|Satish Prasad Singh]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q7438419|Siti Sarah]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q7442806|Sebouh Chouldjian]]'' | | [[آرمينيا]] | | | [[فائل:BishopSebouh.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7446652|Seif Sharif Hamad]]'' | | [[تنزانيا]] | | | [[فائل:Seif Sharif Hamad.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7461426|Shahadat Hossain Khan]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q7462294|Shahrum Kashani]]'' | | [[ايران]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Shahrum Kashani.webp|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7488743|Shankha Ghosh]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Sankha Ghosh - Kolkata 2011-05-09 2833.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7505951|Shyama Charan Gupta]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q7508832|Sidik Mia]]'' | | [[ملاوي]] | | | [[فائل:Sidik Mia 2010 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7518233|Simon Barrington-Ward]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Simon Barrington-Ward 2011.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7557756|Soli Sorabjee]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Soli Sorabjee lecture (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7562042|Sonny Fox]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Sonny-fox.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7599168|Stanisław Kogut]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Stanisław Kogut Kancelaria Senatu.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7609172|Stephen F. Williams]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Stephen Fain Williams.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7612166|Steve Carter]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7612907|Steve Ingle]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q7613158|Steve Lightle]]'' | | | | | |- | [[اسٽيو ولھائيٽ]] | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7635072|Sugathakumari]]'' | | [[برطانوي راڄ]]<br/>[[ڀارت]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Sugathakumari.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7635151|Sugrib Singh]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q7635912|Sukumar Hansda]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q7645674|Surendra Prakash Goyal]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q7645718|Suresh Angadi]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Ambigara chouwdayya jayanti procession mp suresh angadi.jpg|center|128px]] |- | [[سید منور حسن]] | | [[برطانوي راڄ]]<br/>[[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q7660970|Sylvia Murphy]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q7666107|Sérgio Sant'Anna]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Feira de Frankfurt 2013 (10276676994).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7679487|Talib Jauhari]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q7804179|Tim Robinson]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Tim Robinson photo by John Drever.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7814981|Tom Blackwell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7816000|Tom Green]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7816917|Tom Moody]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7822149|Tony Curcillo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Football player Tony Curcillo, no. 99 Le joueur de football Tony Curcillo, no 99.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7822625|Tony Ingle]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7824296|Tootie Robbins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7827796|Toshiro Kandagawa]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | [[فائل:Toshiro Kandagawa famous Japanese Cook 2013.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7916745|Vasilis Botinos]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q7924918|Vic Stelly]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Vic Stelly (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7931761|Vincent Di Maio]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7932723|Vinod Dua]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Vinod Dua.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7938377|Vladimir Ivanov]]'' | | [[بلگاريا|بلغاريه]] | | | |- | ''[[:d:Q7945731|W. J. M. Lokubandara]]'' | | [[سري لنڪا|سريلنڪا]] | | | [[فائل:WJM Lokubandara.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7966917|Wambali Mkandawire]]'' | | [[ملاوي]] | | | [[فائل:Wambali Mkandawire in 2019.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7970391|Warren Mitchell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Warren Mitchell basketball.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q8003575|Willem Konjore]]'' | | [[نميبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q8009341|William Frankland]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Dr Bill Frankland.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q8018795|William Stern]]'' | | [[هنگري|ھنگري]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q8040173|Wynn Handman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Wynn Handman Studio photo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q8046301|Yaakov Perlow]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:הרב מנובומינסק.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q8053832|Yisa Sofoluwe]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q8059945|Yu Lihua]]'' | | [[جمھوريا چين (1912ء–1949ء)]]<br/>[[تائيوان]] | | | |- | ''[[:d:Q8061948|Yusuf Grillo]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | [[فائل:Yusuf Grillo, 'Yoruba Bride'.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q8066134|Zanele kaMagwaza-Msibi]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | [[فائل:Zanele KaMagwaza Msibi (NFP President).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q8201895|Antonio Álvarez Solís]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Antonio Alvarez Solis 2012an.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q8353446|Daisy Lúcidi]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Daisy Lucidi cropped.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9012220|Joaquín Carbonell]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Joaquín Carbonell cantando en el acto de recogida medalla de oro de los amantes CITT Teruel 2020 -primer plano (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9012935|Jorge Trías Sagnier]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q9015433|Juan Cotino]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Juan Cotino.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9025128|Luis Ibero]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q9026939|Maguito Vilela]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:ELEIÇÕES- MAGUITO VILELA FALA SOBRE PLANO DE GOVERNO.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9055167|Papaléo Paes]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Papaléo Paes em 2015.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9066796|Raymundo Capetilo]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Raymundo Capetillo (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9139800|Adam Kopczyński]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q9147802|Alfred Rzegocki]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q9152862|Andrzej Maryniarczyk]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q9179979|Bronisława Kowalska]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Bronisława Kowalska w swoim biurze poselskim 1997.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9200218|Célio Taveira Filho]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q9202000|Dariusz Gnatowski]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Dariusz Gnatowski 2011.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9250881|Edward Gnat]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q9319012|Yaghoub Zoroofchi]]'' | | [[ايران]]<br/>[[آذربائيجان]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q9324836|Ryszard Miazek]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q9341835|Stanisław Dulias]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q9375799|Witold Paszt]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Witold paszt.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9376370|Wojciech Borowik]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q9388447|Zbigniew Zysk]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q9621049|Antônio Bivar]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q9630040|Arolde de Oliveira]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Arolde de Oliveira em abril de 2016.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9631197|Artenir Werner]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q9674168|Calane da Silva]]'' | | [[موزمبيق]] | | | |- | ''[[:d:Q9697014|Carlos Eduardo Cadoca]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q9697147|Carlos José Ramos dos Santos]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10263911|Daniel Azulay]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Lançamento da cartilha do artista Daniel Azulay “Juntos, dizemos não ao crack e outras drogas”.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10267669|Djalma Bastos de Morais]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Placa Correio (Altos).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10270686|Eduardo Galvão]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Eduardo Galvão cropped.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10278098|Euclides Scalco]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Aécio Neves - Caminhada em Curitiba - 02 08 2014 (14625368348).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10278404|Evaldo Gouveia]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:00 evaldo gouvea bsb.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10280059|Farid Abrahão David]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Neguinho da Beija-Flor and Farid Abrahão David.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10285766|Frederico Campos]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Frederico Campos.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10286851|Fábio Campana]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10287856|Gabriel Donato de Andrade]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10289133|Gerardo Juraci Campelo Leite]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10293304|Gésio Amadeu]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10293637|Hamilton Carvalhido]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Hamilton carvalhido.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10293964|Haroldo Lima]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Haroldo Lima ANP.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10294485|Helenês Cândido]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Crédito Obrigatório-Carlos Costa da ALEGO.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10294895|Henrique do Rego Almeida]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10303554|Irani Barbosa]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Iranibarbosa.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10304355|Ivair Nogueira do Pinho]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10306865|Jesús Martín-Barbero]]'' | | [[اسپين]]<br/>[[ڪولمبيا]] | | | [[فائل:Jesús Martín Barbero & Manuel Ángel Vázquez Medel (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10306940|Jimy Raw]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10308683|José Adauto Bezerra]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Adauto Bezerra.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10310137|José Mentor]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Mentor141122.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10310270|José Paulo de Andrade]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10312042|João Peixoto]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Dom João Câncio Peixoto.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10320776|Luiz Humberto Carneiro]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10321916|Irmão Lázaro]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Cantor evangélico Lazáro.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10321989|Líber Gadelha]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10325015|Marcelino da Mata]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | [[فائل:Marcelino da Mata.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10325178|Marcelo Veiga]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Marcelo Veiga (2019).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10326164|Maria de Sousa]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | [[فائل:Maria de Sousa.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10326942|Martinho Lutero Galati]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Luther kingw.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10336064|Nelson Bornier]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Nelson Bornier 2016.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10336108|Nelson Proença]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10336785|Nicolau dos Santos Neto]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10340557|Olga Savary]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10341534|Orlando Duarte]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10346369|Paulinho]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Paulinho.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10346618|Paulo Gustavo]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Paulo Gustavo em novembro de 2019 no Humor Multishow (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10346700|Paulo Medina]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:João Paulo Medina, presidente do conselho e fundador da Universidade do Futebol.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10346832|Paulo Stein]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10347522|Pedro Ivo Ferreira Caminhas]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10349697|Pietro Mário]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10358966|Reinaldo Rayol]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10359396|Renato de Jesus]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10361058|Ricardo Akinobu Yamauti]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10361074|Ricardo Archer]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10363213|Robert de Almendra Freitas]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10363935|Rodrigo Rodrigues]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10364607|Roseli Machado]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10365459|Ruy Scarpino]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10370805|Severiano Mário Porto]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10371761|Simão Sessim]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Simão Sessim em novembro de 2017.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10390246|Vicente Fialho]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10393782|Wilson Braga]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10395021|Zenóbio Toscano]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10515493|Ian Palmer]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q10554334|John Rowlands]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q10857537|Zdeněk Hoření]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | [[فائل:Horení foto z pohrbu (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10920570|Zhou Qingjun]]'' | | [[جمھوريا چين (1912ء–1949ء)]]<br/>[[چين]]<br/>[[تائيوان]] | | | [[فائل:周慶峻.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10951750|Sunnam Rajaiah]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q10964510|Myoma Myint Kywe]]'' | | [[ميانمار]] | | | [[فائل:Myoma Myint Kywe.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10999909|Dalal Abdel Aziz]]'' | | ''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q11101097|Yang Xiaobo]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q11154007|Ragaa Al Geddawy]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | [[فائل:Ragaa El Geddawy 1960s.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11299490|Gurbanmuhammet Kasymow]]'' | | [[ترڪمانستان]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q11417946|Shū Wada]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q11423265|Takashi Tsuchiya]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q11437791|Fujio Ōmaki]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q11451301|Sanechika Andō]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q11460203|Hideo Kojima]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q11467981|Tsutomu Yamazaki]]'' | | [[جاپان]] | | | [[فائل:Yamazaki Tsutomu (Parliamentary Secretary).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11473366|Kumiko Okae]]'' | | [[جاپان]] | | | |- | ''[[:d:Q11605203|Yukio Beniyama]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q11632964|Tomoichi Tanimura]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q11685350|Alfred Kucharczyk]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q11685938|Andrzej Koprowski]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Andrzej Koprowski SJ.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11686026|Andrzej Owczarek]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Andrzej Owczarek 2015.08.24.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11699820|Gildardo García]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | [[فائل:Gildardo Garcia.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11720447|Janusz Sanocki]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Janusz Sanocki Sejm 2016.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11724981|Jerzy Limon]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Jerzy Limon.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11765368|Maciej Grubski]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Maciej Grubski VII kadencja Kancelaria Senatu.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11779890|Mieczysław Morański]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q11865551|Jaakko Syrjä]]'' | | [[فنلينڊ|فن لينڊ]] | | | [[فائل:Jaakko Syrjä (1958) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11912441|Carles Trullols i Clemente]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q11915238|Vlastimil Marek]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]] | | | [[فائل:AutoportretWiki.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11928824|Josep Mussons i Mata]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:JosepMussons.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11952113|Toni Coromina]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q11954665|Vicenç Capdevila]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q12017014|František Filip]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q12017274|František Lízna]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]<br/>[[چيڪوسلوواڪيا]] | | | [[فائل:Frantisek Lizna 2009.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12022755|Jan Křen]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]<br/>[[چيڪوسلوواڪيا]] | | | [[فائل:Jan-Křen-(2014).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12023229|Jan Vodňanský]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | [[فائل:Jan Vodnansky 2008.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12023238|Jan Vrba]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q12023387|Jana Andresíková]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q12024163|Jaroslav Šaroun]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q12026421|Josef Nekl]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q12032649|Ladislav Štaidl]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]<br/>[[چيڪوسلوواڪيا]] | | | [[فائل:L.Štaidl.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12036766|Michal Mejstřík]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]<br/>[[چيڪوسلوواڪيا]] | | | [[فائل:Michal Mejstřík (1952-2021).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12036789|Michal Polák]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | [[فائل:Brno, Šelepka, Synkopy 61 (02).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12040463|Naďa Urbánková]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | [[فائل:Nada Urbankova 1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12044941|Petr Kužel]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q12073214|Vladislav Yegin]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q12098532|Vitaliy Hurnak]]'' | | [[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q12104430|Viktor Zhenchenko]]'' | | [[يوڪرين]] | | | [[فائل:Viktor Zhenchenko.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12111312|Oleksandr Kozarenko]]'' | | [[يوڪرين]] | | | [[فائل:Oleksandr Kozarenko in Krushelnytska museum 02.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12118151|Timur Litovchenko]]'' | | | | | [[فائل:Forum vydavtsiv 2017.235.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12120757|Vitalii Malakhov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | [[فائل:Віталій Малахов.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12122416|Anatolii Melnyk]]'' | | [[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q12124173|Anatolii Mokrousov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | [[فائل:НДУ 4 Мокроусов Анатолій Олексійович.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12130376|Mykola Moshyk]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q12140136|Mykola Petrenko]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q12146863|Vasyl Raichynets]]'' | | [[يوڪرين]] | | | [[فائل:Райчинець В.Ф..jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12153381|Ihor Skochylias]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q12165467|Vasyl Fedoryuk]]'' | | [[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q12178780|Ahmed bin Yahya Al-Bahkali]]'' | | [[سعودي عرب]] | | | |- | ''[[:d:Q12178851|Ahmed Khalil]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | [[فائل:Ahmed Khalil 1.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12199735|Bahjat Suleiman]]'' | | [[شام]] | | | [[فائل:السفير د- بهجت سليمان في مكتبه 2013-10-25 23-05.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12205315|جريس سماوي]]'' | | [[اردن]] | | | |- | ''[[:d:Q12205653|Galal El-Sharkawy]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q12205887|Jamal Salameh]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q12208000|Hassan Alwan]]'' | | [[يمن]] | | | |- | ''[[:d:Q12211513|Dakhil Allah bin Shilwan]]'' | | [[سعودي عرب]] | | | |- | ''[[:d:Q12215887|Saad Al Tmami]]'' | | [[سعودي عرب]] | | | |- | ''[[:d:Q12216684|Souleymen Bakhelili]]'' | | [[الجزائر]] | | | |- | ''[[:d:Q12217290|Sawsan Rabie]]'' | | [[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q12218187|Shākir ʻAbd al-Ḥamīd]]'' | | ''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q12219578|Saleh al-Shehi]]'' | | [[سعودي عرب]] | | | |- | ''[[:d:Q12219707|Sabah Abdul-Jalil]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q12220206|Salah Abdel-Fattah Al-Khalidi]]'' | | [[اردن]] | | | [[فائل:صورة شخصية صلاح عبد الفتاح الخالدي.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12222428|ʻAbbas Tarabili]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q12222559|عبد الحكيم الطاهر]]'' | | [[سوڊان]] | | | |- | ''[[:d:Q12223917|Abdul Wahab Al-Dailami]]'' | | [[يمن]] | | | |- | ''[[:d:Q12224294|Abeer Al Khader]]'' | | [[ڪويت]] | | | |- | ''[[:d:Q12224793|Eizzaldin al-Manasrah]]'' | | [[فلسطين جي رياست|فلسطين]] | | | [[فائل:عز الدين المناصرة.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12228063|Ali Hasan al-Halabi]]'' | | [[اردن]] | | | |- | ''[[:d:Q12240387|Muhammad Hasan al-Amin]]'' | | [[لبنان]] | | | [[فائل:Mhmdhassanamine02.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12240900|Mohammed Atassi]]'' | | ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q12241232|Mahmoud Khedri]]'' | | [[الجزائر]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q12242111|مرزوق سعيد]]'' | | [[ڪويت]] | | | |- | ''[[:d:Q12243038|Mashari Al-Ballam]]'' | | [[ڪويت]] | | | [[فائل:Mashari Al-Ballam.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12247638|Nadia Al-Iraqia]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q12249124|Noureddine Saïl]]'' | | [[مراڪش]] | | | [[فائل:Noureddine Saïl, Al Jasra Cultural and Social Club - Apr 10, 2017.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12249589|Hady El Gayar]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | [[فائل:هادي الجيار - مسلسل شطرنج.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12250383|Wael el-Ebrashy]]'' | | ''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | [[فائل:Wael El-Ebrashy.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12252122|Youssef Chaban]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q12276288|Georgi Belev]]'' | | [[بلگاريا|بلغاريه]] | | | |- | ''[[:d:Q12276521|Georgi Koritarov]]'' | | [[بلگاريا|بلغاريه]] | | | [[فائل:Georgi koritarov.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12282041|Ioannis Tassias]]'' | | [[يونان]] | | | [[فائل:Metropolitan Bishop of Lagada Ioannis.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12293596|Seraphim Papakostas]]'' | | [[يونان]] | | | [[فائل:Serafeim Papakostas.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12297558|Fidel Beev]]'' | | [[بلگاريا|بلغاريه]] | | | [[فائل:Fidel Beev (40NS).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12344974|Anatoly Goncharov]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Анатолий Гончаров.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12355047|Sen Rodin]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q12383193|Araceli Herrero Figueroa]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Araceli Herrero Figueroa (AELG)-3.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12447464|Mridula Sinha]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Governor Mridula Sinha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12470547|Abdul Gafur]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Abdul Gafur, The DPR-RI Stance on the Reform Process and the Resignation of President Soeharto, p39.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12472162|Anicetus Bongsu Antonius Sinaga]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Mgr Anicetus Bongsu Antonius Sinaga.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12472429|Aria Baron]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q12480859|Dani Anwar]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Dani Anwar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12487277|Jane Shalimar]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Jane Shalimar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12496129|Mahyuddin N.S]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Vice Governor of South Sumatra Mahyuddin NS.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12499829|Naek Lumban Tobing]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q12507600|Rachmawati Sukarnoputri]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Rachmawati Soekarnoputri, 2020.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12508669|Rina Gunawan]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q12511451|Saefullah]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Saefullah as the Administrative Mayor of Central Jakarta.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12512106|Santosa Doellah]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q12515951|Soraya Abdullah]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q12520062|Tasiman]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Bupati Pati 2001 - 2011 H. Tasiman SH.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12572362|Gaziza Abdinabiyeva]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[قازقستان|قازڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q12636953|Milka Babović]]'' | | ''[[:d:Q15102440|Kingdom of Serbs, Croats and Slovenes]]''<br/>[[يوگوسلاويا جي بادشاهت]]<br/>''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''<br/>[[ڪروشيا]] | | | [[فائل:Milka Babović 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12647422|Albinas Stankus]]'' | | | | | [[فائل:Albinas Stankus.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12687567|Harussani Zakaria]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q12720803|Anton Gămurari]]'' | | [[مالدووا|مولدووا]] | | | |- | ''[[:d:Q12722975|Bruce Williamson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q12723353|Camil Marinescu]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q12725593|Constantin Simirad]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q12736493|Nelu Ploieșteanu]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q12737850|Petrică Mîțu Stoian]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | [[فائل:Petrică Mâțu Stoian.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12746078|Miloš Šobajić]]'' | | [[سربيا]] | | | [[فائل:Miloš Šobajić.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12748222|Sanja Ilic]]'' | | [[سربيا]] | | | [[فائل:Aleksandar Sanja Ilić.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12755511|Miodrag Lazić]]'' | | | | | [[فائل:Mural dedicated to dr Lazić in Inđija.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12755659|Mićo Mićić]]'' | | [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسينيا ۽ ھرزگوينيہ]] | | | [[فائل:Mićo Mićić (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12803861|Tadej Hrušovar]]'' | | [[سلووينیا]] | | | [[فائل:Tadej Hrušovar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12808962|Burhan Kuzu]]'' | | [[ترڪي]] | | | [[فائل:Burhankuzu.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12835999|Arif Ali Guliyev]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q12840776|Kamil Ibrahimov]]'' | | [[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q12842530|Məcnun Hacıbəyov]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q12844831|Rafael Cəbrayılov]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q12845273|Rasmi Dzhabrailov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q12846537|Teymur Əhmədov]]'' | | [[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q12848564|Çingiz Briya]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q12850214|Amiraslan xan Avsar]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q12861745|Anzor Erkomaishvili]]'' | | [[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Anzor Erkomaishvili 2025 stamp of Georgia.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12875379|Giorgos Tragas]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q12877939|Theodoros Katsanevas]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q12880973|Metropolitan Aetolia και Acarnania Cosmas]]'' | | [[يونان]] | | | [[فائل:Μακαριστός Μητροπολίτης Αιτωλίας και Ακαρνανίας Κοσμάς.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12906548|Zafir Hadžimanov]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q12906617|Zoran Dzhorlev]]'' | | [[اتر مقدونيا]] | | | [[فائل:С.Спасовска и З.Џорлев во вториот блок на концертот.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12960757|Đurđa Ivezić]]'' | | [[يوگوسلاويا جي بادشاهت]]<br/>''[[:d:Q153128|Independent State of Croatia]]''<br/>''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''<br/>[[ڪروشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q12963488|Douglas Cagas]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q12969927|Reynaldo Umali]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q13024946|Sergio Víctor Palma]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Elgrafico 3314 palma duran.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q13028014|Ivan Pratasenya]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q13028248|Aleh Makušnikaŭ]]'' | | [[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q13050762|Aharon Adibekjan]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q13054711|Sergo Karapetyan]]'' | | [[آرمينيا]] | | | [[فائل:Sergo-Karapetyan-Armenia-Minister.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q13055374|Ranjit Sinha]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q13057474|Kamal Lohani]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>[[پاڪستان]] | | | [[فائل:Kamal Lohani.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q13058789|Badar Uddin Ahmed Kamran]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q13059317|Mahbubey Alam]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | [[فائل:Mahbube alam 2017.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q13071314|Min Yu Wai]]'' | | [[ميانمار]] | | | |- | ''[[:d:Q13110295|Alleppey Ranganath]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Alleppey ranganath DSC 0671.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q13112872|Narayan]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Narayan DSW.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q13159219|Chennaveera Kanavi]]'' | | [[برطانوي راڄ]]<br/>[[ڀارت]] | | | [[فائل:Dr Chennaveera Kanavi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q13207856|Fäyrüzä Möslimevä]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q13512620|Hamish Wilson]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q13560249|Lucille Times]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Lucille Times & Historical Marker.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q13570123|Lalli Partinen]]'' | | [[فنلينڊ|فن لينڊ]] | | | [[فائل:Lalli-Partinen-1965.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q13742419|Kees Bakker]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q14492130|Leo Goodman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q14857056|Wout Holverda]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Wout Holverda (1984).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q14949590|Augustine Mahiga]]'' | | [[تنزانيا]] | | | [[فائل:Augustine Mahiga (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q14950917|Jim Fraser]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Jim Fraser - Germantown Academy 1954.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q14981932|Patrick Hanks]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q15077049|Sergej Sokolkin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q15077313|Blas Camacho Zancada]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q15131268|Michel Tibon-Cornillot]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q15141208|Marco Ferrari]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:MarcoVirgilioFerrari.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15260378|Carlos Casamiquela]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Carlos Casamiquela.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15379160|Beatriz Yamamoto Cázarez]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q15429090|Joel Shatzky]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q15442290|Joel J. Kupperman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q15443253|Swapan Kumar Chakravorty]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Swapan Kumar Chakravorty - Kolkata 2011-08-02 4503.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15445520|Judy Irola]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q15455926|Manuel Juárez]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Manolo Juárez at Biblioteca Nacional 2014 (15701603999).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15485954|Nicholas Rinaldi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q15531146|Roza Sabiryankyzy Akkuchukova]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q15618745|Manglesh Dabral]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Manglesh Dabral. Dec 1993. New Delhi. By Amarjit Chandan.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15636630|Marek Pivovar]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | [[فائل:Marek Pivovar 2015.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15711854|Jan Veentjer]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:HockeyNL-HDM1963.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15723603|Ajit Das]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q15723647|Amarendra Mohanty]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Amarendra Mohanty Odia Film Music Director.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15724226|Tapu Mishra]]'' | | [[اوڙيسا|اوڙيسيا]] | | | [[فائل:Tapu Mishra Bengaluru Odia Ganesa Puja1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15725319|Shantiraj Khosla]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q15730390|Kamal Rani]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q15731459|Turi Simeti]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Turi Simeti.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15819842|Ibrahim Mbombo Njoya]]'' | | [[ڪيمرون]] | | | [[فائل:Ibrahim Mbombo Njoya KdfsultanIb.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15835700|Moses Hamungole]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q15876044|Jarmila Rýznarová]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q15883033|Yauhien Anischanka]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q15896972|Ho Chau-chu]]'' | | [[تائيوان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q15921673|Franz Marx]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q15942109|Eugenio Minasso]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Eugenio Minasso.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15943581|Bartolomeo Pepe]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Bartolomeo Pepe datisenato 2013.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15994807|Michael Wakelam]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q16046136|Houshang Mansourkhaki]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q16052047|Karim Akbari Mobarakeh]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Karim akbari mobarake 02.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16052285|Mohammad Mirmohammadi]]'' | | ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''<br/>[[ايران]] | | | [[فائل:Seyyed Mohammad Mirmohammadi 2018-06-23.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16053060|Hossein Sheikholeslam]]'' | | [[ايران]]<br/>''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]'' | | | [[فائل:Hossein Sheikholeslam.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16090540|M. Narasimham]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q16091761|Aurora Cornu]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q16093542|Anthony Bailey]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:AnthonyBailey.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16093633|Stanley Chera]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16104508|Janos Mohoss]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q16104930|Shyam Bihari Misra]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q16104964|Renzo Gattegna]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q16105298|Roger Chappot]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q16105431|Basil Pesambili Mramba]]'' | | [[تنزانيا]] | | | |- | ''[[:d:Q16105794|Stephen Susman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16105925|Robert H. Garff]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16106394|John Palmer]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q16106734|Aubrey Mokoape]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16116741|Željko Mavrović]]'' | | [[ڪروشيا]]<br/>''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]'' | | | [[فائل:Zeljko Mavrovic Sarastro.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16117386|David Shepard]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:David Shepard (13860572183) (1).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16118380|Abdelkader Jerbi]]'' | | [[تيونس]] | | | |- | ''[[:d:Q16119295|Ahmed Halawa]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | [[فائل:أحمد حلاوة.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16121789|Mahmoud El Idrissi]]'' | | [[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q16123725|Kamal Amer]]'' | | [[مصر]]<br/>''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]'' | | | |- | ''[[:d:Q16124469|Marwan Mahfouz]]'' | | [[لبنان]] | | | [[فائل:Marouan Mahfouz, Damascus Opera House - Aug 13, 2020.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16124968|Saleh Abdullah Ali Al-Sanabani]]'' | | [[يمن]] | | | |- | ''[[:d:Q16128982|Oleg Zalotnev]]'' | | [[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q16138667|Thanwa Raseetanu]]'' | | [[ٿائيلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q16138911|Somsak Jaikaew]]'' | | [[ٿائيلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q16143657|Agnaldo Timóteo]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Agnaldo Timóteo (8488377495).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16144880|Abdul Hamid Sebba]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q16145812|Ferenc Tóth]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q16151657|Nand Kumar Singh Chauhan]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q16151874|Benny Napoleon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Benny Napoleon.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16162589|Mohamed Nejib Berriche]]'' | | ''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''<br/>[[تيونس]] | | | |- | ''[[:d:Q16166855|Yaakov Schwei]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16184437|Jeanne PMR Winaktu]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q16185240|Miša Aleksić]]'' | | ''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''<br/>''[[:d:Q838261|Federal Republic of Yugoslavia]]''<br/>[[سربيا]] | | | [[فائل:Misa Aleksic 2008.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16191015|Isidro Pedraza Chávez]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q16195218|Olan Montgomery]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16197612|Gerry Cottle]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q16200336|Eve Branson]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Eve Branson.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16202862|Lance Carson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16204248|José Alberto Ciurana]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q16205288|David Cook]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q16207131|Little Walter DeVenne]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Little Walter Devenne.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16215977|Lee Nurse]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q16263095|André Manaranche]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q16269511|Howard Schoenfield]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16297882|Heikki Aarva]]'' | | [[فنلينڊ|فن لينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q16301834|Eugenio Rojas Apaza]]'' | | [[بوليويا]] | | | [[فائل:Eugenio Rojas Apaza en 2019.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16307459|Boonruen Choonhavan]]'' | | [[ٿائيلينڊ]]<br/>''[[:d:Q1081620|Siam]]'' | | | |- | ''[[:d:Q16327525|Dimitris Talaganis]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q16328064|Sakēs Totlēs]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q16336402|Almeida Henriques]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q16336608|André Zacharow]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q16336792|Arnaldo Faria de Sá]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Arnaldo Faria de Sá ABr.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16336946|Bonifácio José Tamm de Andrada]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Deputado Federal Bonifácio Andrada.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16337113|Cecília Guimarães]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q16337360|Domingos de Freitas Diniz Neto]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q16337378|Dulce Nunes]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q16337681|José de Oliveira Fernandes]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Museu da Cidade de Manaus - 15.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16337792|Lúcia Braga]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Plenário do Congresso (39777958125).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16337889|Maria José Valério]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | [[فائل:Maria José Valério, 1968 (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16366590|Elbrus Abbasov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q16371865|Nizameddin Quliyev]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q16376838|Zöhrab Alıyev]]'' | | [[آذربائيجان]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q16377555|Ingilab Nasirov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q16382689|Leon Adyan]]'' | | [[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q16466511|Laxman Giluwa]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q16485758|Antonio González Pacheco]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q16490286|Carlos Holmes Trujillo]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | [[فائل:Holmes Trujillo.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16493623|Aritana Yawalapiti]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q16494414|Artur Portela Filho]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q16498472|Kerstin Behrendtz]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q16518797|Sabina de la Cruz]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Sabina de la Cruz.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16526878|André Osi]]'' | | [[بيلجيم]] | | | [[فائل:Andre Osi 20100207 Bagnols-sur-Ceze 1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16530501|Aslanbek Fidarov]]'' | | [[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q16534529|Aron Atabek]]'' | | [[قازقستان|قازڪستان]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Aron Atabek imprisoned poet Kazakhstan Astana 2012.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16538862|Danil Khalimov]]'' | | [[قازقستان|قازڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q16559534|Giorgio Gatti]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q16562408|Guido Stagnaro]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q16595738|Marianne Lundquist]]'' | | [[سويڊن]] | | | [[فائل:Marianne Lundquist SOK.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16624314|Ramón Romero Roa]]'' | | [[پيراگوئي]] | | | [[فائل:RamonRomeroRoa.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16625708|Roberto Valcárcel]]'' | | [[بوليويا]] | | | [[فائل:Roberto Valcarcel.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16631776|Vladimir Voronov]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Vladimir Voronov i Aleksandr Michkov.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16632989|Kjell Grane]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q16647536|Arthur Whistler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16656949|Mishik Kazaryan]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Kazaryan Mishik, cutted.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16670158|Pino van Lamsweerde]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Pino van Lamsweerde 3.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16672105|Vladimir Lopukhin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Lopukhin Vladimir.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16701731|Roy Horn]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>''[[:d:Q713750|West Germany]]'' | | | [[فائل:Las Vegas, Nevada's headlining illusionists Siegfried & Roy (Roy Horn cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16727899|Ben Chafin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16728415|Bill C. Davis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16728630|R. Doraikkannu]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q16728723|Nasir Durrani]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q16729376|Gordon Van Wylen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16729793|Marlene Herrera Díaz]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q16729954|Hudeidi]]'' | | [[صوماليا|سوماليا]] | | | |- | ''[[:d:Q16730231|Omar Jazouli]]'' | | [[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q16730710|Brandis Kemp]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16732661|José Babel Mireles Valverde]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:José Manuel Mireles Valverde.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16732956|Alia Muhammad Baker]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q16744309|Butana Komphela]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16746913|Mykola Myatlitski]]'' | | ''[[:d:Q2895|Byelorussian Soviet Socialist Republic]]''<br/>[[بيلاروس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q16842006|Corky Lee]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Corky Lee at the Chinese American Museum DC in 2019.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16847056|Nick Cordero]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q16865759|Enrico Comba]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q16885966|Suresh Kumar Srivastava]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q16910068|Florentino Domínguez Ordoñez]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q16910076|Gilberto Ensástiga]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q16912496|Philippe Lécrivain]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q16939853|Cláudio Petraglia]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q16940061|Dinaldo Medeiros Wanderley]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q16940336|Nelson Meurer]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:NELSON MEURER.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16940411|José Itamar de Freitas]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q16940797|Sérgio Olímpio Gomes]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Deputado Major Olimpio no Senado 2 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16977833|Syed Muhammad Fazal Agha]]'' | | [[پاڪستان]]<br/>[[برطانوي راڄ]] | | | |- | ''[[:d:Q16979865|Azmeera Chandulal]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Chandulal Ajmeera.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16979978|Neil D. Jones]]'' | | ''[[:d:Q756617|Kingdom of Denmark]]''<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Neil D. Jones.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16999679|Rafel Tur i Costa]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q17032692|África Lorente Castillo]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Africa Malaga.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17034981|Trần Ngọc Châu]]'' | | [[ويٽنام]]<br/>''[[:d:Q180573|South Vietnam]]'' | | | [[فائل:Dân-biểu đơn-vị Kiến-Hòa Trần Ngọc Châu.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17123751|Ismail Bhamjee]]'' | | [[بوٽسوانا]] | | | |- | ''[[:d:Q17126490|Tullio Abbate]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Tullio Abbate and Ayrton Senna.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17154848|Паращенко Владимир Михайлович]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Паращенко Владимир Михайлович.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17198221|Dennis Johnson]]'' | | [[جميڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q17279336|Robert Martin Gumbura]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q17285375|Luigi Reitani]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q17305968|Henry Graff]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Henry F. Graff.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17322473|Iris Love]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q17370650|Jean-Pierre Jossua]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q17388929|Dinesh Chandra Yadav]]'' | | [[نيپال]] | | | |- | ''[[:d:Q17395359|Arianna W. Rosenbluth]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Arianna W Rosenbluth.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17410598|Imam Suroso]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Anggota DPR RI Komisi IX, Imam Suroso.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17410704|Masud Yunus]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Wali Kota Mojokerto Mas'ud Yunus.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17411404|Soegiharto]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:KIB Sugiharto.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17453217|Vinicio Bernardini]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Vinicio Bernardini.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17486036|Henri Kichka]]'' | | [[بيلجيم]] | | | [[فائل:Henri Kichka au Ciné-Club Educatif et Culturel le 11 mars 2010 à Mons (Crop).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17489803|Nipper Read]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q17505073|Amaranth Ehrenhalt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Étienne Hajdu et Amaranth Ehrenhalt photo Olivier DUMAY.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17505980|Muhammad Amin]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Wagub NTB Muhammad Amin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17622463|Miguel Ángel Furones]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Miguel angel furones.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17632923|William Izarra]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | [[فائل:William Izarra.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17661487|Unnikrishnan Namboothiri]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Unnikrishnan Namboothiri.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17746498|Kanybek Isakov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[ڪرغزستان|ڪِرگزِستانُ]] | | | [[فائل:Kanybek Abduvasitovich Isakov. 14.05.2013.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17859863|Kalsoom Perveen]]'' | | [[پاڪستان]]<br/>[[برطانوي راڄ]] | | | |- | ''[[:d:Q18037895|Chrístos Sikánis]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q18043515|Evgeny Mikrin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q18057030|Bennie G. Adkins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Medal of Honor (15257829652).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18129450|Daniel Yuste]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q18162113|Vekuii Rukoro]]'' | | [[نميبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q18209595|Oyewusi Ibidapo Obe]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q18217421|Rao Dharampal]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q18236146|Yulyen Balmusov]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q18246554|Enio Mainardi]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q18249366|Theodore Bugas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q18249465|Othón Cuevas Córdova]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q18275399|Gláucio Ary Dillon Soares]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q18280349|Vladimir Shnitke]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q18327523|György Snell]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:SnellGyorgyFotoThalerTamas.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18350877|Alberto Amador Leal]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q18390781|Roberto Leitão]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Roberto Leitão.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18391983|Sekhar Basu]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Sekhar Basu.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18405881|Nikiforos]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q18421453|Subiakto Tjakrawerdaya]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Subiakto Tjakrawerdaya.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18538499|Adrian Bărar]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | [[فائل:Adi Barar (Cargo) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18539289|Cornelia Catangă]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q18546585|Hilary S. Chapman]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q18549704|Nicolae Sabău]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q18618827|Igor Bogdanoff]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Igor Bogdanov.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18618829|Grichka Bogdanoff]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Grichka B, Présentation équipe DMBC, 10 septembre 2016 - 6.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18634038|Anfim (Tudos)]]'' | | [[مالدووا|مولدووا]] | | | |- | ''[[:d:Q18649004|Avelino Méndez Rangel]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Avelino Mendez Rangel 1 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18683826|Krishan Kumar Aggarwal]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q18685775|Jim Dornan]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q18685824|Ayatullah Durrani]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q18687827|Morris Hood III]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q18688035|Jitendra Nath Pande]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q18738911|Mack Walker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q18747673|Reynaldo Salazar]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q18750351|Maulana Ameer Zaman]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q18750460|Ram Lal Rahi]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q18752973|Tiit Lilleorg]]'' | | [[اسٽونيا]] | | | |- | ''[[:d:Q18764064|Martin S. Fox]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q18810088|Elidio Espinoza]]'' | | [[پيرو]] | | | [[فائل:Elidio Espinoza Quispe.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18811939|Terry Doran]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q18921500|Felicia F. Campbell]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q19271880|Sami Hasan Al Nash]]'' | | [[يمن]] | | | |- | ''[[:d:Q19281555|Manzoor Ahtesham]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q19301055|María Araujo]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q19361829|Giovanni Battista Rabino]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Giovanni Battista Rabino.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q19517945|Pir Noor Muhammad Shah Jillani]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q19518853|Luis Enrique Mercado]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q19547762|Munirathna Anandakrishnan]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Anandakrishnan.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q19547902|கோ. இளவழகன்]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q19561531|Nolan Mettetal]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q19564424|Dietmar Seyferth]]'' | | [[جرمني]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q19605243|Ashok Kumar Walia]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q19608131|Caio Narcio]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Caio Narcio.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q19609869|Chandro Tomar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q19611679|Yusuf Kenan Sönmez]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q19635577|Dimitris Kremastinos]]'' | | [[يونان]] | | | [[فائل:KremastinosDimitris.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q19665021|Helen Damico]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q19667174|Shingoose]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q19667683|Kim H. Veltman]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | [[فائل:Kim Veltman at EVA London 2017.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q19668626|Rajkumar Keswani]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q19710290|José Carlos Schiavinato]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q19725072|Dadang Wigiarto]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Bupati Situbondo Dadang Wigiarto periode kedua.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q19787577|Rubén Anguiano]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q19871563|Frank Brew]]'' | | [[آسٽريليا]] | | | |- | ''[[:d:Q19872432|Ken Colvin]]'' | | [[آسٽريليا]] | | | |- | ''[[:d:Q19880661|Miguel Ángel Gutiérrez Machado]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q19895787|Brijendra Singh Rathore]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q19915711|Abdulmanap Nurmagomedov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Abdulmanap Nurmagomedov in 2021.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q19942870|Dadang Hawari]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q19953017|Abd ar-Rahman ibn Khalifa]]'' | | [[الجزائر]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q19974584|Lukman Niode]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q20004583|Josep Ferrer Peris]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q20004758|Josep Sala i Mañé]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Primera actuacio castellers de barcelona.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20016600|Alberto Sonsol]]'' | | [[يوراگوائي]] | | | |- | ''[[:d:Q20045601|Antônio de Jesus Dias]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q20048117|José Júlio Venâncio Antunes]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | [[فائل:José Júlio VFXira 01.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20049141|Mário Coelho]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | [[فائل:Monumento a Mário Coelho, Vila Franca de Xira 03.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20054063|John M. Squire]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q20064152|Kuo Nan-hung]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q20069206|Vasyl Pisnyi]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q20090063|Vakha Agaev]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Vaha Agaev.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20403285|Tony Moussa]]'' | | [[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q20418100|Riyāḍ Najīb Al-Rayyis]]'' | | ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q20426392|Bens Leo]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q20426512|Hilmi Aminuddin]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q20479636|Venelin Mitev]]'' | | [[بلگاريا|بلغاريه]] | | | |- | ''[[:d:Q20480938|István Kozma]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]]<br/>[[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Kozma István NB.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20501917|Avraham Yeshayahu Heber]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:הרב הבר.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20507884|Karen Babayan]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آرمينيا]] | | | |- | ''[[:d:Q20509962|Grigor Brutyan]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آرمينيا]] | | | |- | ''[[:d:Q20513641|Harutyun Topikyan]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q20525356|Benjamin Tolić]]'' | | [[ڪروشيا]] | | | [[فائل:Benjamin Tolić.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20528490|Tõivo Sarmet]]'' | | [[اسٽونيا]] | | | [[فائل:Toivo sarmet2.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20533125|Dositeo Rodríguez]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q20559646|A. Yunus Kunju]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:A younus kunju x mla.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20560624|Mehman Aghayev]]'' | | [[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q20560807|Naini Narshimha Reddy]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Nayini Narsimha Reddy.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20565316|Alasgar Gurbanaliyev]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q20605416|Bakari Mwapachu]]'' | | [[تنزانيا]] | | | |- | ''[[:d:Q20610736|Tasoltan Mamsurov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q20665651|Pydikondala Manikyala Rao]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q20670029|Dalenda Abdou]]'' | | [[تيونس]] | | | |- | ''[[:d:Q20685591|Troy Sneed]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q20751292|Mostafa Khorramdel]]'' | | ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''<br/>[[ايران]] | | | [[فائل:دوستان دکتر خرمدل، کمال مولودپوری و سایر دانشجویان مهاباد.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20856252|Giorgio Mondino]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Giorgio Mondino.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20871871|José Ramón Fernández Gordo]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q20873631|Kanstancin Sieviaryniec]]'' | | [[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q20888651|Mikhail Vinogradov]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q20891855|Elena Hrenova]]'' | | [[مالدووا|مولدووا]] | | | [[فائل:Elena Hrenova (2015-01-19).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20985282|Aqel Biltaji]]'' | | [[اردن]] | | | [[فائل:Hayder Murad Death anniversary 75 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q21002307|Abba Kyari]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q21035340|Rick May]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q21039937|Anatoli Bondarenko]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q21064276|Gertrude Rwakatare]]'' | | [[تنزانيا]] | | | |- | ''[[:d:Q21074108|Jaugen Bialassin]]'' | | [[بيلاروس]] | | | [[فائل:Jaugen Bialassin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q21104193|Achyut Madhav Gokhale]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q21338525|Pakshirajan Lakshminarasimhan]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:6472-Image-32531-1-17-20200727.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q21339879|Zlatko Kvaček]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q21341636|Nina I. Strelnikova]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q21391159|Amnon Freidberg]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:אמנון פרידברג, סירה.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q21400588|Hafez Abu Seada]]'' | | ''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | [[فائل:HafezAbuSeada.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q21405631|Hamid Kahram]]'' | | ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''<br/>[[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q21440948|Jerzy Zacharko]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q21463610|Walter Spitzer]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q21464665|Philip Morsberger]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q21467243|David Leverett]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q21480753|Juanjo Rocafort]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q21513748|Edayathumangalam Kandaswamy Ganesan]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q21515658|Edman Ayvazyan]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Edman Ayvazyan 1(Cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q21572745|Firsat Sofi]]'' | | [[عراق]] | | | [[فائل:فرسەت سۆفی.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q21597734|Georges Trussart]]'' | | [[بيلجيم]] | | | |- | ''[[:d:Q21651710|Nomula Narsimhaiah]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q21663093|Musa Yerniyazov]]'' | | [[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q21663972|Alexander Vasserman]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q21674648|Mohammad Kiavash]]'' | | ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''<br/>[[ايران]] | | | [[فائل:سید محمد علوی تبار.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q21682616|కె.కె.రంగనాథాచార్యులు]]'' | | [[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''<br/>[[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q21685126|Narendra Kumar Swain]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:NKS2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q21747070|Dan Tătaru]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q21827250|Sarat Kumar Kar]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Sarat Kumar Kar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q21833015|Gaetano Rebecchini]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q21933841|Suresh Gore]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q21974445|Charan Ramdas]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q22003024|Riyaz Ahmad]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q22004843|Nate Hawkins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q22006946|Mita Haque]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[پاڪستان]] | | | [[فائل:Mita haque cropped from the image of Sheikh Hasina presents Ekushey Padak 2020, Osmani Memorial Auditorium, Dhaka, 2020-02-20 (PID-0034166) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q22087194|Baddegama Samitha Thero]]'' | | [[سري لنڪا|سريلنڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q22095691|Thandika Mkandawire]]'' | | [[ملاوي]] | | | |- | ''[[:d:Q22277578|Rajendra Devlekar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q22690302|Michel Tabet]]'' | | [[لبنان]] | | | |- | ''[[:d:Q22812069|Θανάσης Αγγέλου]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q22921036|Sergio Rossi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q22926728|Cristopher Mansilla]]'' | | [[چلي]] | | | [[فائل:Cristopher Mansilla (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q22947427|Abdul Hameed Abu Al-Naeem]]'' | | [[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q23062821|Mahamane Jean Padonou]]'' | | [[نائيجر]] | | | |- | ''[[:d:Q23302699|Yosiwo George]]'' | | [[مائڪرونيشيا جون فيڊريٽيڊ اسٽيٽس]] | | | [[فائل:Federated States of Micronesia Opening Ceremony 150622-N-MK341-013 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q23304286|P. R. Krishna Kumar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q23561648|Bernd Grimmer]]'' | | [[جرمني]] | | | [[فائل:2015 Bernd Grimmer (Landesparteitag AfD Baden-Württemberg) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q23674715|Edward Sienkiewicz]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q23753137|Salvador Vives]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q23815604|Carol Sutton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q23837608|Rubén Tierrablanca González]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q23887677|Dhanare Paskal Janya]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q23893571|Angelo Perugini]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Perugini.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q23908916|K. V. Vijayadas]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:K.V. Vijayadas.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q23914052|Nelu Bălășoiu]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q23920645|Ömer Döngeloğlu]]'' | | [[ترڪي]] | | | [[فائل:Ömer Döngeloğlu.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q23927424|Želimir Altarac Čičak]]'' | | ''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''<br/>[[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسينيا ۽ ھرزگوينيہ]] | | | [[فائل:Želimir Altarac Čičak .jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q23927812|Claudio Zupo]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q23930665|Daniel-Ștefan Drăgulin]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q24009927|Yuri Ponomarev]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Пономарёв Юрий Иванович.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q24021020|Ion D. Aliman]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q24083233|Ionel M. Michiu]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q24230776|Lyavon Hryshuk]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q24248306|Orlando McDaniel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q24251127|Joel Otim]]'' | | [[يوگنڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q24294484|Ducange Sylvain]]'' | | [[هيٽي]] | | | |- | ''[[:d:Q24351545|Abrek Ayupov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Abrek Ayupov 03.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q24431331|Andrzej Jan Noras]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q24525349|Vasile Gherasim]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q24565738|Joe Hand Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Joe Hand, Sr. at Joe Hand Promotions, Inc. 40th Anniversary Party.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q24572394|Appaji M. J.]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q24572544|Tanveer Akhtar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q24809974|Vladimir Gerdt]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q24852023|A. M. M. Safiullah]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q24877346|Jiří Ventruba]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | [[فائل:JiriVentruba.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q24940009|Miguel Ángel Troitiño]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Miguel Angel Troitiño.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q24941932|Michele Serio]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Michele Serio.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q24949382|Asit Bandopadhyay]]'' | | [[برطانوي راڄ]]<br/>[[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q25111059|Anusuya Prasad Maikhuri]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q25136946|Kamel Lemoui]]'' | | [[الجزائر]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q25189922|Colin Jones]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q25423626|Ali Soleimani]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Ali Soleimani at the Eighth Ammar Film Festival (01).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q25438009|Danilo Pertsov]]'' | | [[يوڪرين]] | | | [[فائل:Д. Перцов.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q25463188|Neta S. Pane]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q25463883|Edy Oglek]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q25466692|Ade Firman Hakim]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q25468009|Frederik Batti Sorring]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Frederik Batti Sorring, Bupati Toraja Utara.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q25468371|Nadjmi Adhani]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Nadjmi Adhani, Wali Kota Banjarbaru.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q25468378|Sudjati]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Sudjati Bupati Bulungan.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q25469512|Kuryana Azis]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Drs. H. Kuryana Azis.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q25471296|Muharram]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Muharram berau.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q25471771|Shazni Munir Mohd Ithnin]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q25473657|Irena Alijošiūtė]]'' | | [[لٿوينيا]] | | | |- | ''[[:d:Q25542625|Knyaz Hacıyev]]'' | | [[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q25588647|P. Gopinathan Nair]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q25640123|Guus Smeets]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Guus Smeets.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q25998965|Marius Dinulescu]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q26251738|Shamsuzzaman Khan]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>[[پاڪستان]] | | | [[فائل:Shamsuzzaman Khan - Kolkata 2016-02-02 0543.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q26256181|Sálvio Dino]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q26466079|Onkar Nath Srivastava]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q26677234|David Stypka]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q26856800|Muhammad Hamza]]'' | | [[پاڪستان]]<br/>[[برطانوي راڄ]] | | | |- | ''[[:d:Q26923140|Emil J. Freireich Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q26924548|Rohit Sardana]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q26971502|Jan Žižka]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]<br/>[[چيڪوسلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q27022448|Adlin Mair-Clarke]]'' | | [[جميڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q27044994|Hooshang Mirzaee]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q27062983|Muhammad Mohaiminul Islam]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>[[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q27063489|MA Hashem]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q27063631|B.J. Marsh]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q27195991|Valeria Gagealov]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | [[فائل:Valeria Gagealov 2014 Romania stamp.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q27207944|Najma Chowdhury]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | [[فائل:Najma Chowdhury speaking.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q27514682|Samuel Wembé]]'' | | [[ڪيمرون]] | | | |- | ''[[:d:Q27525876|Gyula Horvath]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q27589327|Pablo Cámbar]]'' | | [[هونڊورس|هنڊوراس]] | | | [[فائل:Pablo José Cámbar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q27662830|Ann Katharine Mitchell]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q27664982|Carlos Falcó, 5th Marquess of Griñón]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Carlos Falcó.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q27690287|Ruth Lewis]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q27734548|Bill Bullard, Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q27804545|Maqbul Ahmed]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q27835309|Félix Mendonça]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:BA10200 div Felix Mendonça 2006.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q27862807|Walmir Oliveira da Costa]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q27950616|Munir Al-Aboushi]]'' | | [[فلسطين جي رياست|فلسطين]]<br/>[[اردن]] | | | |- | ''[[:d:Q27975003|Alícia Guri i Canivell]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q28001421|Jerry Relph]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Minnesota State Senator Jerry Relph.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q28007795|Hella Brock]]'' | | [[جرمني]]<br/>''[[:d:Q16957|German Democratic Republic]]'' | | | |- | ''[[:d:Q28039797|Nicolaie-Sebastian-Valentin Radu]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q28086077|Kebby Maphatsoe]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q28121682|Arpik Hasratyan]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Arpik Asratyan.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q28122480|Brian Arrowsmith]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q28370205|Surendra Singh Jeena]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Jeena Bhaiya.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q28370231|Gopal Singh Rawat]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Gopal Singh Rawat.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q28403467|Jaybee Sebastian]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q28420151|Buruji Kashamu]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | [[فائل:Buruji Kashamu.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q28485065|Aptripel Tumimomor]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Aptripel Tumimomor.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q28498255|David Brooks]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q28555913|José Carlos da Silva Júnior]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q28664898|Mikhail Plotkin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q28708192|Llorenç Cassi i Morató]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q28716759|حمد الريح]]'' | | [[سوڊان]] | | | |- | ''[[:d:Q28843094|Luís Macedo]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q28867793|Jacques Thobie]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q28911753|Branislav Blažić]]'' | | [[سربيا]] | | | |- | ''[[:d:Q28962630|Gladys Beckwith]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q29078601|Nedal Abu Tabaq]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Nedal Abu Tabaq portret 1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q29079958|Bogusław Cygler]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q29358941|Vladimir Zuykov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q29370558|Ujwal Thapa]]'' | | [[نيپال]] | | | [[فائل:Ujwal Thapa.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q29452463|Pradeep Maharathy]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Pradeep Maharathy.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q29462882|Alan Abel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Alan Abel of The Philadelphia Orchestra (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q29505408|Lew Hill]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q29525790|Marc Engels]]'' | | [[بيلجيم]] | | | |- | ''[[:d:Q29527515|Abdul Mahdi Hadi]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q29568123|Tohami Khaled]]'' | | [[لبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q29639760|Luis Arias Graziani]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q29640879|Surat Mathur]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q29727768|Francesco Perrone]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Francesco perrone Olimpiadi Roma 1960.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q29887876|Israel Zelitch]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q29944026|Richard Mendani]]'' | | [[پاپوا نيو گني]] | | | |- | ''[[:d:Q30081749|Hadi Khosroshahi]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:هادي خسروشاهي.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q30231744|Piotr Wowry]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q30320385|Walter Robb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q30404445|José Évrard]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Saint-Laurent-Blangy - Congrès fondateur des Patriotes le 18 février 2018 (061).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q30687590|Vijay Kumar Kashyap]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Vijay Kashyap BJP Minister.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q30687834|G. P. Venkidu]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:GPV Gobi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q30728097|Yves Vander Cruysen]]'' | | [[بيلجيم]] | | | |- | ''[[:d:Q30729040|Jean-Marc Manducher]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q30789633|Huba Rozsnyai]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q30930334|Gil Vianna]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q30934103|Ibsen Henrique de Castro]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q30935116|Herzem Gusmão]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Herzem Gusmão em 23 de julho de 2019 (2).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q31199474|Baldo Podić]]'' | | [[ڪروشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q31201089|Subhadra Sen Gupta]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q31296778|Anvar Nahmadov]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q31451910|Mukar Cholponbayev]]'' | | [[ڪرغزستان|ڪِرگزِستانُ]] | | | |- | ''[[:d:Q31724199|Sadek Bachchu]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q31724856|Mirza Mazharul Islam]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q31741007|Pearson Jordan]]'' | | [[بارباڊوس]] | | | |- | ''[[:d:Q32291770|Thomas H. Kunz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q32362040|Olga Domuladzhanova]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q33236658|Jean-Philippe Ruggieri]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q33239234|Fábio Hissa Vieira Hazin]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q34113948|Giovanni Pretorius]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q34970774|Olga Levko]]'' | | ''[[:d:Q2895|Byelorussian Soviet Socialist Republic]]''<br/>[[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q35342309|Tawfiq al-Yasiri]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q36489247|Muhammad Jadam Mangrio]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q36514477|Brian J. Axsmith]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q36657949|R.Y. Anderson]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q38002088|Cesare Leonardi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q38583129|N. Appaji Gowda]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q39058126|Anand Mohan Zutshi Gulzar Dehlvi]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Gulzar dehlvi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q39070358|Habib ur Rahman]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q40038189|Naoteru Nabeshima]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q40232921|Hasna Begum]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>[[پاڪستان]] | | | [[فائل:Hasna Begum 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q40331041|Rajan Mishra]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q41596279|Johan van Zyl]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | [[فائل:Johan Van Zyl 1 (Toyota Motors Europe) at Toyota Press Conference IAA 2017 by Nicolas Völcker.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q41791790|Debashis Panigrahi]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Dr. Debasis Panigrahi (Author).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q42303508|Marius van Heerden]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q42331566|Hamid Rashid Ma`ala]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q42389822|Waldemar Silva]]'' | | [[يوراگوائي]] | | | |- | ''[[:d:Q42428973|Jamshed Uddin Kakakhel]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q42429343|Waldemar Post]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q42571276|Gita Ramjee]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q42800040|Elizabeth Muyovwe]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q43106474|Henri-Thomas Lokondo]]'' | | [[عوامي جمهوريا ڪانگو]] | | | |- | ''[[:d:Q43180489|Sibusiso Moyo]]'' | | [[زمبابوي]] | | | [[فائل:Sibusiso Moyo, Minister of Foreign Affairs and International Trade, Republic of Zimbabwe (28014487638) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q43210860|Farida Mansurova]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[تاجڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q43274270|Rodela]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Rodela (Luiz Carlos Ribeiro).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q43377246|Joshua Kyeremeh]]'' | | [[گھانا]] | | | |- | ''[[:d:Q45781300|James Kamwambi]]'' | | [[ملاوي]] | | | |- | ''[[:d:Q45781379|John Chikalimba]]'' | | [[ملاوي]] | | | |- | ''[[:d:Q45781626|Lingson Belekanyama]]'' | | [[ملاوي]] | | | |- | ''[[:d:Q45843259|Leïla Menchari]]'' | | ''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''<br/>[[تيونس]] | | | |- | ''[[:d:Q45996744|Kwadwo Owusu Afriyie]]'' | | [[گھانا]] | | | [[فائل:Kwadwo Owusu Afriyie - 2019 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q46250843|Danial Jahić]]'' | | [[سربيا]] | | | |- | ''[[:d:Q46644655|Konstantin L. Ivanov]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q46995325|Hans Cohen]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q47011474|Asdrubal Bentes]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Asdrubal Bentes 2014.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q47011506|Roberto Torres]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q47030659|Narinder Bragta]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q47357805|Ole Hansen-Løve]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q47387297|Sardar Dur Muhammad Nasar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q47389631|Ghulam Murtaza Baloch]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q47389945|Jam Madad Ali Khan]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q47392395|Muhammad Adil Siddiqui]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q47402338|Lea Harpaz]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:לאה הרפז.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q47411298|Shaukat Manzoor Cheema]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q47465350|Shani Mahadevappa]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q47507023|Tamás Böröndi]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q47528906|Carl Tighe]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q47529646|Priscilla Tozama Mantashe]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q47529773|Martha Mmola]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q47529782|Esteban Bocaranda]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q47537495|Amdi Bajram]]'' | | | | | [[فائل:Амди Бајрам.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q47544874|Sabbaruddin Chik]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q47639046|Antonín Nedbal]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q47668952|Duan Zhengcheng]]'' | | [[جمھوريا چين (1912ء–1949ء)]]<br/>[[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q48167728|Indra Mohan Rajbongshi]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q48315912|Bernard Stalter]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Bernard Stalter.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q48719857|Ramu]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q48872746|Naomi Munakata]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Naomi Munakata (2011).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q48951979|Viktor Koval]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:2007-01-26 kovalskie 1010450 .jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q49250207|Muladi]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Menteri Sekretaris Negara Muladi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q49254213|Adang Sudrajat]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Adang Sudrajat.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q49561853|Anwarul Kabir Talukdar]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>[[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q50049590|A. K. M. Mosharraf Hossain]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q50396635|Sindisiwe van Zyl]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | [[فائل:Dr Doreen Sindisiwe van Zyl.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q50660601|AKM Jahangir Hossain]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q50828767|Moisés Mamani Colquehuanca]]'' | | [[پيرو]] | | | [[فائل:Moisés Mamani.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q51048751|Angela Salazar]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q51120523|Christine McHorse]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q51336938|Fiona Denison]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q51461749|El Príncipe Gitano]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q51670534|Teimuraz Tsiklauri]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[جارجيا]] | | | |- | ''[[:d:Q51670771|Vladimir Kharchenko]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Vladimir Kharchenko.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q51881137|Katalin Korinthus]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q52274178|Dave Nalle]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Davenalle.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q52315000|Md. Israfil Alam]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q52369511|Lorina Kamburova]]'' | | [[بلگاريا|بلغاريه]] | | | [[فائل:Lorina Kamburova in Bulgaria promotional video.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q52723219|SK. Md. Nurul Haque]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q53086459|Ugo Tessitore]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q53544897|Antonio Beneyto]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Antonio Beneyto.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q54861257|Nizar al-Haraki]]'' | | [[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q54862182|Fayeq Azab]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q54875090|Kamal Ballan]]'' | | [[شام]]<br/>[[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Kamal Ballan in Durova Theater.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q54932411|Sandra Nyaira]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q55020621|François de Gaulle]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q55178473|Tauba Katzenstein]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q55459951|Alí Humar González]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q55585267|Lefteris Mytilineos]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q55622382|Massoud Achkar]]'' | | [[لبنان]] | | | |- | ''[[:d:Q55624059|Muhammad Afzal]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q55628232|P. Vetrivel]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q55641249|Neville Fernando]]'' | | [[سري لنڪا|سريلنڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q55688673|Manuel Domecq Zurita]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q55694390|Ziauddin Ahmed Bablu]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | [[فائل:Ziauddin Ahmed Bablu.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q55694406|Abdul Matin Khasru]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[پاڪستان]] | | | [[فائل:Abdul Matin Khasru.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q55694715|Mahmud Us Samad Chowdhury]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q55943735|Mario Roberto Morales]]'' | | [[گواتيمالا|گوئٽي مالا]] | | | |- | ''[[:d:Q55971501|Adolf Lüchinger]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q55998474|Princess María Teresa of Parma]]'' | | [[فرانس]]<br/>[[اسپين]] | | | [[فائل:María Teresa of Bourbon Parma (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q55999120|Antonio García-Moreno]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:AGMoreno2003.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q56000305|Jacqueline Rubellin-Devichi]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q56065281|Munira Yamin Satti]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q56065399|Shaheen Raza]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q56173541|Margarita Lambrinou]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q56195647|Vitor Sapienza]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q56223573|Milan Hurtala]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q56248458|Cyril Lawrence]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q56257287|Fabio Restrepo]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | [[فائل:Fabio Restrepo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q56299115|Nomvuzo Francisca Shabalala]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q56393467|Jalaludin Rakhmat]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Jalaludin Rakhmat.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q56399697|Yopie Latul]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q56399754|Burhan Abdurahman]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Wali Kota Ternate Burhan Abdurahman.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q56410339|Camille Bonnet]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:L'équipe du SU Agen finaliste du championnat de France de rugby, en mars 1943 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q56600042|Younus Soomro]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q56630743|Vincent Mhlanga]]'' | | [[اسواتيني|سوازي لينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q56641288|László Gróf]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q56651269|Waqar Ahmed Seth]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q56678261|Bernie Juskiewicz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q56678450|Dick Hinch]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q56743555|Martha Sánchez Néstor]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q56841045|Mongameli Bobani]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q56862871|Brian Crowe]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q57037216|Marcello Brunelli]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Brunelli Marcello.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q57342370|Nikhil Nandy]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:The Minister of State (Independent Charge) for Youth Affairs & Sports, Dr. M.S. Gill felicitated the Indian Football Heroes, who reached the semi - finals of Melbourne Olympics, 1956, in New Delhi on February 23, 2009 (1).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q57617645|Fernand Turcotte]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q57829968|Faith Alupo]]'' | | [[يوگنڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q57903860|Elmer Pato]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q57973856|Ambrose Mandvulo Dlamini]]'' | | [[اسواتيني|سوازي لينڊ]] | | | [[فائل:10.08 總統接見「史瓦帝尼王國總理戴安伯伉儷」 (48863175906).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q57986405|Ndifor Afanwi Franklin]]'' | | [[ڪيمرون]] | | | |- | ''[[:d:Q58004322|Ulfat Mustafin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q58175439|Ajay Kumar Tripathi]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Justice Ajay Kumar Tripathi.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q59226203|Cabo Almi]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q59245275|Silvio Favero]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q59327278|Raj Mohan Vohra]]'' | | [[ڀارت]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Raj Mohan Vohra.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q59387154|Dennis G. Peters]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Dennis G. Peters (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q59594563|Shin So-gol]]'' | | [[ڏکڻ ڪوريا]] | | | [[فائل:신소걸.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q59822632|David Corrêa]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:David Corrêa na Tradição 2013.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q60048453|Carlos Burga]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q60428775|Ron Wright]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Ron Wright, official portrait, 116th Congress.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q60578644|Khaled Al Amir]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q60676275|Anthony Mwamba]]'' | | [[زيمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q60676348|István Turu]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q60682885|Nikolay Petrunin]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Петрунин Н.Ю.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q60684463|Hussain Ahmed]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:The Minister of State (Independent Charge) for Youth Affairs & Sports, Dr. M.S. Gill felicitated the Indian Football Heroes, who reached the semi - finals of Melbourne Olympics, 1956, in New Delhi on February 23, 2009 (3).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q60734385|Jim Cross]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q60734833|Danny Campbell]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q60735860|Jack Page]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q60829798|Rebeca Guber]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q60944987|Roger Maes]]'' | | [[بيلجيم]] | | | |- | ''[[:d:Q61029386|Gérard Gire]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q61080701|Abu Hena]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q61080791|Sheikh Md Abdullah]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | [[فائل:State Minister for Religious Affairs Alhaj Advocate Sheikh Md Abdullah delivers speech at Hajj management meeting 2019-05-16 (PID-0038640) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q61101983|מנחם מנדל]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | |- | ''[[:d:Q61161331|Stephen Schwartz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q61221263|Jean Luc Rosat]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q61229497|SM Mohsin]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | [[فائل:S. M. Mohsin cropped Prime Minister Sheikh Hasina awards Ekushey Padak 2020 at Osmani Memorial Auditorium Dhaka 2020-02-20 (PID-0034165) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q61283036|Azmi Mohamed Megahed]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | [[فائل:عزمي مجاهد.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q61314646|Kartikeswar Patra]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q61355370|Godfrey Grima]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q61375379|Skariah Thomas]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Scariah Thomas.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q61481724|Luigi Roni]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q61556012|Bikram Keshari Barma]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q61625027|Mac Jack]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q61670448|Leanid Dziejka]]'' | | [[بيلاروس]] | | | [[فائل:Пасведчанне дэпутата Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь 12 склікання на імя Леаніда Дзейкі.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q61707992|Stephen C. de St. Jeor]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q61746483|Pierre Housieaux]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q61781035|Hans Grotz]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q61893591|Ravi Shankar Patnaik]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q61945598|Marc Pilcher]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q62072676|Adebayo Osinowo]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q62081852|José Daniel Guccione]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:José Guccione.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q62126551|Roberto Rivas Reyes]]'' | | [[نڪاراگوا]] | | | [[فائل:Roberto Rivas 2013.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q62381879|Nick Mourouzis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q62570988|John Obiero Nyagarama]]'' | | [[ڪينيا]] | | | |- | ''[[:d:Q62691119|Mutko Tsvetkov]]'' | | [[بلگاريا|بلغاريه]] | | | |- | ''[[:d:Q62713325|Viktor Kelner]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q63004552|Wilberforce Kisamba Mugerwa]]'' | | [[يوگنڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q63197527|Florence Ridley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q63198327|Dora Werzberg]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q63342260|Miguel Ángel Giubergia]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Miguel Giubergia.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q63381257|Pascal Monkam]]'' | | [[ڪيمرون]] | | | |- | ''[[:d:Q63457716|Mohammed Oreibi Majid al Khalifa]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q63999140|Sangram Keshari Jena]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q64019473|Ludwig Wiedenmann]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q64095652|Фелікс Уладзіміравіч Шкірманкоў]]'' | | [[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q64097038|Jos De Man]]'' | | [[بيلجيم]] | | | |- | ''[[:d:Q64141250|Balli Durga Prasad Rao]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q64149281|Bernard Grégoire]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q64348965|Nitsa Tsitra]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q64399281|Zamuxolo Joseph Peter]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q64399294|Pumza Patricia Dyantyi]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q64399328|Jacqueline Mofokeng]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q64399347|Dorah Dunana Dlamini]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q64399408|Tandi Gloria Mpambo-Sibhukwana]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q64681381|Rayyān, Aḥmad ʻAlī Ṭāhā]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q64855254|Alexandros Isaris]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q64859158|Gouri Sankar Dutta]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q64860750|Anish Deb]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Anish Deb - Kolkata 2015-10-10 5402.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q64918366|Zdeněk Preclík]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q64929872|Joseph Ferris]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q64949184|Aminul Islam Mintu]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q65030790|Richard Laird]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q65038140|Svatopluk Kasalý]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | [[فائل:Svatopluk Kasalý 28. 3. 2011.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q65166902|Joselito Falcão de Amorim]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Joselito Falcao de Amorim.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q65174387|Flaviola]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q65199622|Saeid Tashakkori]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:تشکری.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q65275379|Zaur Kantemirov]]'' | | [[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q65428531|Chavalit Soemprungsuk]]'' | | [[ٿائيلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q65548621|Suresh Amonkar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q65561109|Satya Deo Singh]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q65587383|Jacques Lajeanne]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q65587693|François Lantz]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q65590587|Alain Lescouet]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Hazan Lescouet Quénard Pinon 743 (M Lescouet).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q65592292|Gérard Marulier]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q65600672|Muslihan DS]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q65602099|Claude Schoettel]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q65602496|Patrick Simon]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Patrick Simon 1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q65602566|Fernande Singer]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q65606835|Jean-Marie Zoellé]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Jean-Marie Zoellé 18122010.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q65925031|Karim Salman]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q65945406|Miguel Ángel Tábet]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | [[فائل:Miguel Angel Tabet.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q66087270|Lakhdar Bouregaa]]'' | | [[الجزائر]]<br/>[[فرانس]] | | | [[فائل:لخضر بورڤعة.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q66124526|Ubong King]]'' | | | | | [[فائل:Ubong King in 2019.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q66144602|István Bérczi]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q66765131|Ramesh Tikaram]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q66777086|Ma. Bernardita Ramos]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q67100745|Myron J. Echenberg]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q67930607|Giovanni Gastel]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:2017 02 03 Pizzarotti Ferraris mostra le 100 facce della musica italiana Giovanni Gastel-1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q68213462|Quarto Pianesi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q68696106|Samsuddin Ahmed]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q68797025|Ada Bello]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Ada C. Bello-LSU-1961.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q69802933|Ziaur Rahman Khan]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q69908032|Charles Bukeko]]'' | | [[ڪينيا]] | | | |- | ''[[:d:Q70250846|Felix Malyarenko]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Felix Malyarenko (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q70278592|William B. Helmreich]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q70554553|Amzad Hossain Sarker]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q70991299|Marcel Meys]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Marcel Meys1943.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q71965647|Vassilis Sevastis]]'' | | [[يونان]] | | | [[فائل:Sevastis long-jump.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q74477144|Meyer Rubin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q74751689|René Sylvestre]]'' | | [[هيٽي]] | | | |- | ''[[:d:Q75313948|Jocelyn Feilding]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q75388941|Princess Diana of Bourbon-Parma]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q75390661|Lord David Douglas-Hamilton]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q75599416|Michael Conybeare Sender]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q75620301|Clotilda Douglas-Yakimchuk]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q75661811|Alexander Brunton Badenoch]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q75866189|Sally Yolanda England]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q75904125|Maria-Alice de Marsillac Plunkett]]'' | | [[برازيل]]<br/>[[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q75936458|Melanie Forestier-Walker]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q76044131|Raja Kollure]]'' | | [[سري لنڪا|سريلنڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q76079057|Andrew Moncreiff]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q76120799|Morgan Rees-Williams, 3rd Baron Ogmore]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q76170613|Christopher Sanders]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q76367719|Ostap Lozynsky]]'' | | [[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q76429596|Kostas Kleftogiannis]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q76433189|Farid Ahmed]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q76814385|AKM Amanul Islam Chowdhury]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q76836042|Mockbul Hossain]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q76945602|Theo Jubitana]]'' | | [[سورينام]] | | | [[فائل:Theo Jubitana.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q76947388|Osvaldo Cochrane Filho]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q77058159|Fernando Sandoval]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q77254925|Jean-Charles Nègre]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q77324578|Geoff Makhubo]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | [[فائل:Geoff Makhubo, Mayor of Johannesburg.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q77353829|Mohamed Melehi]]'' | | [[مراڪش]] | | | [[فائل:Mohamed Melehi, Le360 - May 4, 2019.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q78575739|Bhekizizwe Peterson]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q78626233|Ana Magdalena]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q78933325|Charles Ehlinger]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q79275451|Ricardo Valderrama Fernández]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q79666066|Kiing Shooter]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q80253264|Carlos Marincovich]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Carlos Marincovich 1970s.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q80308776|Marc Daniëls]]'' | | [[بيلجيم]] | | | [[فائل:Marc daniels-1720510798 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q80505957|Horacio Luis López]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q82504773|Mohammed Yaseen Mohammed]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q82925403|Pino Grimaldi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q83135813|Morris J. Viljoen]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q83214686|San'yūtei Takasuke]]'' | | [[جاپان]] | | | |- | ''[[:d:Q83618559|Jean-Claude Menand]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q83630761|Francisco Daniel Rivera Sánchez]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q84138873|Caterina Emili]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q84174794|Lorna Irungu]]'' | | [[ڪينيا]] | | | |- | ''[[:d:Q84497471|Li Wenliang]]'' | | [[چين]] | | | [[فائل:LiWengliang.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q84596019|Michel Rosenblatt]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q84737258|Hong Ling]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q84975812|Yoshio Tateishi]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q85005219|Lin Zhengbin]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q85098459|Mohammad-Reza Rahchamani]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:MohammadReza RahChamani 1397-08-23.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q85245727|Liang Wudong]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q85332141|Liu Shouxiang]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q85354114|Wang Xianliang]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q85504174|Liu Zhiming]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q85755827|Roy Edwards]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q85770058|Isaac Robinson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q85853174|Liu Xiaoxian]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q85853305|Xu Defu]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q85853522|Xiao Jun]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q85853556|Peng Yinhua]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q85861427|Grzegorz Guziński]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q85867731|Robert Znajomski]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Robert Znajomski.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q85873158|José Gentil Rosa]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q85877322|Simão Almeida]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q85881430|Liu Fan]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q85967536|Azizur Rahman]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q85969531|Habibullah Peiravi]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q85991636|Ibnu Saleh]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Ibnu Saleh.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q85991691|Imran]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Anggota DPR Imran.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q85994920|Tengku Zulkarnain]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Tengku Zulkarnain.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q86206276|Xia Sisi]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q86206710|Huang Wenjun]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q86426444|Sami Shousha]]'' | | [[مصر]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q86550970|Carlos Tapia García]]'' | | [[پيرو]] | | | [[فائل:Carlos Tapia en LaMula.pe 2-38 screenshot.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q86709709|Mohammad Ali Ramazani Dastak]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q87066622|Ahmad Songi]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q87072653|Gonzalo Cerezo Barredo]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q87186121|Buchanan Sharp]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q87205979|Dukha Bhagat]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q87219910|Valerio Moro]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q87451176|Benon Magezi]]'' | | [[يوگنڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q87495680|Ikenwoli Godfrey Emiko]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | [[فائل:The Olu of Warri, Ogiame Ikenwoli.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q87511491|Lee Cha-su]]'' | | [[ڏکڻ ڪوريا]] | | | |- | ''[[:d:Q87558710|Roberto Stella]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q87652750|Nasser Shabani]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Nasser Shabani.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q87697765|Wen Zengxian]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q87830378|Francesco Saverio Pavone]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q87849018|Jiang Xueqing]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q87967184|Aris Dijksman]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q87975501|Narjes Khanalizadeh]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q87975990|Reza Mohammadi Langroudi]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q87976706|Esmail Yazdi]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Esmaeil Yazdi 2017-09-04.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q87999700|Hipólito Chaiña]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q88036515|Ashutosh Mohanta]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q88094808|Antonio Michele Stanca]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q88179804|Joan Cuadrench i Aragonès]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q88181154|Aileen Baviera]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:Aileen Baviera.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q88196412|António Vieira Monteiro]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q88206609|Jean Leber]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q88209709|Larry Edgeworth]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q88223813|Admir Džubur]]'' | | [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسينيا ۽ ھرزگوينيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q88326495|Jean-Jacques Razafindranazy]]'' | | [[فرانس]]<br/>[[مڊگاسڪر]] | | | |- | ''[[:d:Q88332749|Sérgio Trindade]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q88364089|José María Loizaga Viguri]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q88373250|Sylvain Welling]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q88373576|Jean-Marie Boegle]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q88376163|María José Rubio Fuentes]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q88382284|Calogero Rizzuto]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q88386281|Nashom Wooden]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q88387865|Hassan Milani]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q88387896|Peter Myles]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q88394294|Zororo Makamba]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q88420752|Olivier Schneller]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q88430796|Borja Domecq Solís]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q88461558|Maroof Afzal]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q88465219|Dez-Ann Romain]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو|ٽرنيڊاڊ اينڊ ٽبيگو]] | | | |- | ''[[:d:Q88465409|David Edwards]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q88465891|Lee Green]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q88471669|Qiu Jun]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q88505446|Orlando Staton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Orlando Staton with the Fabulous Flemtones on February 28, 2020 at Tierney's Tavern in Montclair, New Jersey.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q88529356|Abraham Levy Bressler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q88552871|Black N Mild]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q88553411|Floyd Cardoz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڀارت]] | | | [[فائل:Floyd Cardoz demonstrating Indian cuisine (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q88564303|Lillo Venezia]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q88592566|Jenny Polanco]]'' | | [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q88602759|Giuseppe Berardelli]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q88605041|Steven Dick]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q88660090|Mohamed Farah]]'' | | [[صوماليا|سوماليا]] | | | |- | ''[[:d:Q88696349|Vasile Ouatu]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q88719792|John F. Murray]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q88720437|Kious Kelly]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q88720923|Rose Marie Compaoré]]'' | | [[برڪینا فاسو|برڪينا فاسو]] | | | |- | ''[[:d:Q88788580|Alan Finder]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q88799719|Usama Riaz]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q88862963|Ruben Melogno]]'' | | [[يوراگوائي]] | | | |- | ''[[:d:Q88866458|Jésus Gayoso Rey]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q88876722|Narciso Arranz Cerezo]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q88919704|Jörn Kubicki]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q88928087|Jacob Plange-Rhule]]'' | | [[گھانا]] | | | |- | ''[[:d:Q88946519|Romi Cohn]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[چيڪوسلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q88948586|Freddy Rodriguez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q88960423|Chato Galante]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Chato Galante Premios Goya 2019 - Mejor Película Documental (cropped) (2).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q88961624|Daniel Davisse]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Daniel Davisse, Journée mémoire Holocauste, Esch-sur-Alzette-103.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q88963159|Angelo Rottoli]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q88974861|Amged S. El-Hawrani]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q88975447|Adil El Tayar]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q88978483|Maria Mercader]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q88979371|Javier Docampo]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q89018986|Denise Millet]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q89034303|Manuel Adolfo Varas]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q89043679|Peregrine Broadbent]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89044367|Lorena Borjas]]'' | | [[ميڪسيڪو]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89047239|David Hodgkiss]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q89058562|James T. Goodrich]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89090767|Viktar Dashkevich]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[بيلاروس]] | | | [[فائل:Viktar daszkievicz 01.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89107781|Tomas Oneborg]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q89108362|Ángel Sánchez Mendoza]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q89118435|Rafael Gómez Nieto]]'' | | [[اسپين]]<br/>[[فرانس]] | | | [[فائل:Inauguración del Jardín de los Combatientes de la Nueve en Madrid 14.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89126458|Pat Midgley]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q89127551|Antonio Nonato Lima Gomes]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q89190157|John Hartwall]]'' | | [[فنلينڊ|فن لينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q89193385|José Antonio Martínez Bayo]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Jose Antonio Martinez Bayo en Villel de Mesa.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89250938|April Dunn]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89251950|Bernardita Catalla]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:Ambassador Bernardita Catalla (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89266944|Cemil Taşcıoğlu]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q89271759|Bob Glanzer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89272139|Reggie Bagala]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89277337|Miquel Àngel Vaquer]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q89278617|José Luis González Novalín]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q89284961|Jacques F. Acar]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Jacques-F-Acar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89290024|Constantino Juri]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q89300558|William Wolf]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89328137|Chang Kai]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q89336547|Liu Li]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q89336556|Mei Zhongming]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q89337077|Zhu Heping]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q89355538|Avram Goia]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q89358641|Bernard Epin]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q89388448|Omar Quintana]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q89388934|Rodrigo Pesántez Rodas]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q89392342|Carlo Colombara]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q89412554|Florindo Corral]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q89416505|Ismail Mohamed Abdulwahab]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q89417365|Montserrat Sabater Bacigalupi]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q89444493|Yang Jun]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q89445395|Carlos González-Artigas]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q89452309|Jorge Orlando Semería]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q89455052|Muhammad Sirajul Islam]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>[[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q89465759|Ito Curata]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:Ito Curata in his Mansion (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89469646|Silvio Devoto]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q89472100|Sa'ad Galadiman Patigi]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q89477474|Mel Boyaner]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q89477590|Arlene Stringer-Cuevas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89499451|Anick Jesdanun]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89499594|Shona Ferguson]]'' | | [[بوٽسوانا]]<br/>[[ڏکڻ آفريڪا]] | | | [[فائل:Shona Ferguson.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89499996|Cyril Boulanger]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q89500010|Fernando Labra Hidalgo]]'' | | [[چلي]] | | | |- | ''[[:d:Q89501894|Ahmad Taheri]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q89502052|Fuad Nahdi]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q89502662|Kalil Haché]]'' | | [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q89503586|Mary Roman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89514702|Feriha Öz]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q89520802|Giovanni Coppiano]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q89526192|Wilhelm Burmann]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q89532539|Patrick Gibson]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Gibson Brothers - 2018082190008 2018-03-23 Radio Regenbogen Award 2018 - Sven - 1D X MK II - 0178 - AK8I9908.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89552274|Abhay Bhardwaj]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Abhay Bharadwaj.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89559728|Wilson Villa]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q89562034|Jorge Chica]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q89564475|Lee Fierro]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89573517|Ahmad Tuyserkani]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q89575597|Hervé de Buyer]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q89579907|Seyed Mohsen Habibi]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q89580542|Ali Khalafi]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q89580736|Farzad Tazari]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q89580754|Jean-Jacques Gressier]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q89580995|Shahriar Sharifi]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q89582186|Ezzat Khamoshi]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q89582543|Seyed Abdullah Zavieh]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q89582558|Plato Sohrabi]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q89582564|Reza Neghaban]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q89582569|Frida Wattenberg]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q89584157|Jean-Jacques Siegel]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q89584521|Terry Cutmore]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q89584637|Brian Lambert]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q89588532|Henri Ecochard]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Ecochard.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89589522|Laurent Gruson]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q89590162|Ron Rich]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89592254|Israel Carrera]]'' | | [[ڪيوبا]] | | | |- | ''[[:d:Q89599147|Jitendra Rathod]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q89620524|Michael Yun]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89637292|Dolors Sala Carrió]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q89656990|Juan Martín Velasco]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q89666393|Ruben Burks]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89669404|Vincent Lionti]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89679283|Vicente Villagrá Blanco]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q89690342|Eli Velder]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89697563|Anton Sebastianpillai]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q89703537|Anita Fial]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89703948|Patrick Jones]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89768813|Charlotte Figi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89795205|Marguerite Lescop]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q89799501|Art Paleczny]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q89819791|Joaquim Tosas i Mir]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q89819849|Conrad Buchanan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89826765|Rebecca Mack]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q89860442|Marcelino García Pérez]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q89888640|Christophe Pras]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q89898390|Alex Layne]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89912075|Eddy Davis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Eddy Davis Lisbon 2006.JPEG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89918324|Abdul Mabud Chowdhury]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q89918929|Manolo Navarro]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q89919082|Laneeka Barksdale]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89919363|Ricardo Castaneda]]'' | | [[گواتيمالا|گوئٽي مالا]] | | | |- | ''[[:d:Q89919484|Roberto Román Valencia]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q89924623|Liliane Marchais]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q89932032|Sam McGhee]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89933671|Lee Bossom]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89934267|Ronnie A. Dixon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89936212|Kiminobu Okada]]'' | | [[جاپان]] | | | |- | ''[[:d:Q89938688|Giorgio Valoti]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q89939488|Raimondo Balicco]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q89952002|Leila Benitez-McCollum]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q89957906|Ronald William Lewis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89986954|Sento Masià]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:SentoMasia.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89998424|Ben Hirschmann]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90025534|TM Giasuddin Ahmed]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q90025619|Ugo Rozzo]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q90027431|Hannes Schopf]]'' | | [[آسٽريا]] | | | |- | ''[[:d:Q90030093|Edoardo Valli]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q90046004|L. Douglas James]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90060899|Santiago Llorente Fernández]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q90078508|Gonzalo Dasilva]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q90121082|Ho Kam Ming]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q90136425|Frank Gabrin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90143887|Burt Ballanfant]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90153083|Abdurakhman Martazanov]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q90162943|Richard Richardson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90250643|Hamid Manouchehri]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q90251510|Ali Behzad]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q90274240|Elio Armas Nahón]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q90278503|Kapil Deo Kamat]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Kapil Deo Kamat during his term as Panchayati Raj minister (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q90314365|Syed Haider]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q90324980|Azar Ahrabi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90324982|Fayaz Ayache]]'' | | [[شام]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q90324987|Habib Zaidi]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q90347409|Gustavo Orellana]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q90404814|Eulàlia Amorós Solà]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q90405588|Kishen Bholasing]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Kishen Bholasing 2015 - 3.PNG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q90409657|Lionel Longueville]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q90412083|Bas Mulder]]'' | | [[سورينام]]<br/>''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q90415987|Leilani Jordan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90416143|Zafar Sarfraz]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q90419272|Lila Fenwick]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90419878|Baldiri Alavedra]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q90424601|Victor Batista Falla]]'' | | [[ڪيوبا]] | | | |- | ''[[:d:Q90433310|Valeria Viveros]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90435726|Maria Krier]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90457604|J. Ronald Verrier]]'' | | [[هيٽي]] | | | |- | ''[[:d:Q90463320|Jaime Ruiz Sacristán]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q90465882|Fevzi Aksoy]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q90478547|Alby Kass]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90479494|Ann Sullivan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90482625|Jason Hargrove]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90509901|Marylou Armer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90515325|Jacqueline Cruz]]'' | | [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90531405|Gerald O. Glenn]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90561312|Tom Moore]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Tom Moore (soldier) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q90605392|Robby Browne]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90642033|John Driscoll]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90683696|David Katzenstein]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90701193|Jorge Sebá]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q90723872|Jerzy Eligiusz Główczewski]]'' | | [[پولينڊ]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Witkacy - Jerzy Główczewski - 1931-12.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q90732093|Clida Martinez Ellison]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90792247|Gabriele Baldassini]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q90812370|David Méresse]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q90849569|Glider Ushñahua]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q90852078|Gil Bailey]]'' | | [[جميڪا]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Gil Bailey.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q90855527|Richard Passman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90878164|Julio Andrade Malde]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q90902581|Elio Peretto]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q90909454|Ernesto Gutiérrez Vera]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q90925826|Rajesh Jayaseelan]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q90959889|Alexander Ivan Bedini Guthrie]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q90961853|Margit Feldman]]'' | | [[هنگري|ھنگري]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90963525|Anjanette Miller]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91017527|Gian Carlo Ceruti]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q91023351|Brian R. Miller]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91023739|Deon M. Crowell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91024228|James Norvell Flowers Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91024238|Annis Creese]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[سينٽ ونسنٽ ۽ گريناڊائنز]] | | | |- | ''[[:d:Q91024446|Dave Roland]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91024806|Kenneth J. Moore]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91025303|Sterling Matthews]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91025490|Jerry Manley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91025565|Gary Holmberg]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Gary Holmberg - 1959.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q91025695|John-Sebastian Laird-Hammond]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91027383|Marie-France Chabanel]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91033075|Chad Capule]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91036102|Augusto Itúrburu]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q91073092|Louis Wilsenach]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91075109|Eastern Stewart]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91077024|Terrance Burke]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91077402|Noel Sinkiat]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91079038|Maria Linda Villanueva Sun]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91079360|George Valentine]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91079952|Keith Redding]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91079959|Susan Rokus]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91080484|Sterling Maddox]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Sterling Ruffin Maddox, Jr. - 1959.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q91083307|Krishan Arora]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91085228|Jane Murphy]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91087157|Gladys Mujajati]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91087664|Mary Agyeiwaa Agyapong]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91088331|Gérard Willocq]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91088373|Amrik Bamotra]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91088921|René Rosset]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91089299|Peter Tun]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91089367|Maureen Ellington]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91089388|Cheryl Williams]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91089696|Josiane Zauma Ebonja Ekoli]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91090296|Melujean Ballesteros]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91090318|Yves Latour]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91090338|Sara Trollope]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91090369|Julie Omar]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91102468|Gareth Roberts]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91106049|Edmond Adedeji]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91110677|ATM Alamgir]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q91115657|Louis Jeannin]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91116120|Joseph Djivélékian]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91118642|Elsie Sazuze]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[ملاوي]] | | | |- | ''[[:d:Q91120080|Alice Kit Tak Ong]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91120760|Leilani Dayrit]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91121189|Janice Graham]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91121613|Syed Zishan Haider]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91121930|Aimee O'Rourke]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91122088|Areema Nasreen]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91122861|Lynsay Coventry]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91146921|Ted Monette]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:FEMA - 40478 - Ted Monette, FEMA's Director of the Office of Federal Coordinati.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q91151546|John Percy Leon Lewis]]'' | | [[گيانا]] | | | |- | ''[[:d:Q91159963|Jerry Givens]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91167491|Claude Lafortune]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | [[فائل:Claude Lafortune - 04 (cropped).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q91231278|Hamza Pacheeri]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231280|Fayez Ayache]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231284|Eric Labeja-Acellam]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231288|Alfa Saadu]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231290|Liz Glanister]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231294|Rahima Bibi Sidhanee]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو|ٽرنيڊاڊ اينڊ ٽبيگو]] | | | |- | ''[[:d:Q91231299|Barbara Sage]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231302|Linda Clarke]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231306|Liz Shale]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231311|Mandy Siddorn]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231314|Glen Corbin]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231316|Thomas Harvey]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231319|Andrew Treble]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231321|Michael Allieu]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231325|Barbara Moore]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231330|Donna Campbell]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231333|Abdul Gellaledin]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[سوڊان]] | | | |- | ''[[:d:Q91231338|Donald Suelto]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91231341|Stephen Pearson]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231346|Linnette Cruz]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91231351|Elvira Bucu]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231354|Amor Padilla Gatinao]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91231356|Andy Howe]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231361|Ade Raymond]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231364|Leilani Medel]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91231368|Pooja Sharma]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231371|Emily Rose Perugia]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231375|John Alagos]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231379|Jenelyn Carter]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91231384|Joan Grimshaw]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231386|Amanda Forde]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231391|Elbert Rico]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91231394|Oscar King Jr.]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91231398|Gilbert Barnedo]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91231399|Charles Kwame Tanor]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[گھانا]] | | | |- | ''[[:d:Q91231403|Kevin Smith]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231406|Gladys Nyemba]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q91231408|Amarante Dias]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231411|Lourdes Campbell]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231414|Barry England]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231416|Ruben Muñoz Jr.]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91231420|Brian Mfula]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231424|Simon Guest]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231426|Brian Darlington]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231430|Rajesh Kalraiya]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231432|Wilma Banaag]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91231435|Nick Joseph]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231774|Jayne Harvey]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91245547|Martin Loveday]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q91250620|Guri Melleby]]'' | | [[ناروي]] | | | [[فائل:Guri Melleby - Skytterprinsesse (1967) (14495766559).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q91252955|Manjeet Singh Riyat]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91262852|José Marroquín Yerovi]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q91290519|Mahen Ramloll]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91308531|Skylar Herbert]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91332046|André Charon]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91332579|Pierre Gilet]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91333378|Jean Pouaha]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91333451|Ali Djemoui]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91334108|Sami Reda]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91336641|Gerallt Davies]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91381549|Saburō Matsushita]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q91383699|Philippe Lerche]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91384778|Kabkéo Souvanlasy]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91388450|Guy Pfister]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91389053|Serge Bokobza]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91428965|Benjamin Levin]]'' | | [[لٿوينيا]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91437271|Beryl Bernay]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91449519|Rino Clerici]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q91461341|Alain Le Garrec]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91503406|Ella King Russell Torrey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91584337|Sudhir Sharma]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91595066|Keith MacVicar]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91595238|Jean MacVicar]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91621670|Belco Bah]]'' | | [[مالي]] | | | |- | ''[[:d:Q91655944|Shahin Shahablou]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q91665169|Joel Rogosin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91669146|Khalif Mumin Tohow]]'' | | [[صوماليا|سوماليا]] | | | |- | ''[[:d:Q91670963|Jérôme Valette]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91672058|James Hakim]]'' | | [[زمبابوي]]<br/>[[ڏکڻ سوڊان]] | | | |- | ''[[:d:Q91672124|Patrick Delalaing]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91672457|Mohammad Hassen Hossenbux]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91686786|Sékou Kourouma]]'' | | [[گني|گائينا]] | | | |- | ''[[:d:Q91693470|Donald Reed Herring]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91707058|Danny Delaney]]'' | | [[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q91717351|Éric Loupiac]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91719339|Ton van den Heuvel]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q91756690|Fred the Godson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Fred the Godson, late 2016.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q91756983|Jean-Paul Michel]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q91767492|Emeterio Gómez]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q91769815|Shree Vishna Rasiah]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q91776753|Tom Scully]]'' | | [[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q91783720|Annette Blier]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91789659|Hannes Schedel]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q91824964|Anthony Tsai Brooks]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91840218|Ceybil Jefferies]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91861707|Julian Perry Robinson]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91892839|Melonie Mitchell]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91893996|Angie Cunningham]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91911557|Mario César Romero]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91962972|Burton Rose]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91964956|Carole Brookins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91976803|Philip Kahn]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91976807|Bertha LaForest]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q91976809|Kenneth Saunders III]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92022576|Mark Appelbaum]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q92037433|Ronald Newman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92041406|Marco DiFranco]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92045123|Clifford Martin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92054378|Noureddine Zidouni]]'' | | [[الجزائر]] | | | |- | ''[[:d:Q92059713|Gunnar Seijbold]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q92079066|Valentina Blackhorse]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92104585|Joyce Pacubas-Le Blanc]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92106989|Thomas Wetzen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92110448|Kenneth Roseman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92152403|Princy Xavier]]'' | | [[اٽلي]]<br/>[[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q92157950|Milan Stevanovich]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>''[[:d:Q240592|Socialist Republic of Macedonia]]'' | | | |- | ''[[:d:Q92158826|Robert Francisco]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92159374|Mohamed Ben Omar]]'' | | [[نائيجر]] | | | |- | ''[[:d:Q92168119|Martine Crefcoeur]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Martine Crefcoeur 1961.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q92174131|Fernando Miteff]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q92179738|Peter Gill]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q92196478|Jonathan Coelho]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92197171|Jack Lotz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Jack Lotz.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q92199833|Sher Enriquez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92202893|Nicholas Lee]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92203480|Leslie Pieroni]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92204901|Jeffrey Pendleton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92205981|Katy Davis]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q92205988|Emma Davis]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q92206621|Zafar Rasheed Bhatti]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q92208184|Édith Arnoult-Brill]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Édith Arnoult-Brill-FIG 2001.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q92212507|Celia Yap-Banago]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q92215337|Zoe Mungin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92216910|Jacques Fribourg]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q92219835|Gonzalo Lopez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92262595|Alicia Cruz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92264934|Celia Lardizabal Marco]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q92279689|Richard Charles Canazzi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92304326|Corliss Henry]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92307070|Francisco Méndez]]'' | | [[ميڪسيڪو]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92310023|Janissa Delacruz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92359243|Claude Barouch]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q92378558|Madhvi Aya]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92391135|Robert E. Proell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92394499|Joseph M. Assyd]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92409837|Syahrul]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Syahrul Wali Kota.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q92419043|Wilford Kepler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92419274|Mary Kepler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92455638|Andrea Circle Bear]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92464475|Edgar Heidorn]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q92472344|Conrad Buckley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92474565|Barbara Gaines]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92476562|Wayne Haskell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92480593|Cherie La Pelusa]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92495796|Dieter Hofmann]]'' | | ''[[:d:Q16957|German Democratic Republic]]''<br/>[[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q92518002|Henry Miller]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92539116|Daniel S. Paletko]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92541835|Luis Modesto Páez]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q92542838|Deborah Gatewood]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92545047|Matthew Stehr]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92548855|Antonio Martinez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92594539|Louise Coles]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q92606215|Juan Martinez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92611638|Louise Endel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92620791|William Nguyen]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q92624775|Pamela Orlando]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92635842|Jun Maeda]]'' | | [[جاپان]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92637621|Sławomir Sokół]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q92649435|Gulshan Ewing]]'' | | [[ڀارت]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''<br/>[[برطانوي راڄ]] | | | |- | ''[[:d:Q92715252|T. Norman Van Cott]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92732453|Daniel Demetrius Newell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92750722|Mark Barisonek]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92751809|Francis Boccabella III]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92766758|Victor Chung]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92768859|Dian Phipps]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92768870|Alberto Camacho]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92768893|Ketty Herawati Sultana]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q92771548|Joseph Feingold]]'' | | [[پولينڊ]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92774800|José Torres]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92774810|Orlando Moncada]]'' | | [[پيرو]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92776593|Idris Bey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92777833|Matteo De Cosmo]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q92780896|Brittany Bruner-Ringo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92790696|Bill Gladstone]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92791254|Sylvie Vincent]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q92798976|Miguel Marte]]'' | | [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q92800215|Alfonso Salazar]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92800742|B. Narayan. Rao]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q92801627|Paul Cary]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92805303|Randall French]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92826239|Samuel Hargress II]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92843284|Yang Chongqi]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q92849109|Ke Huibing]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q92861205|Don DiPetrillo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92864552|Don Osceola]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92865607|Calvin Harrison]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92867489|David Goulette]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92878926|Madeline Kripke]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92891982|Ed Schilling]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92896391|Li Yangbo]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q92901064|Allah Yar Ansari]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q92920768|Boualem Benkhelouf]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q92934641|Robert Suit]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92949314|David Beyl]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92957910|Josephine Seier]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92967426|Marie June Skender]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92968758|Annelda Holtkamp]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92972473|Bernadette Kelter]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92974044|Mary Francele Sherburne]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92974147|Mary Regine Collins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92977116|David Berg]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92985221|Irvin Herman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92987708|Dan Spano]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93075844|Rien Smits]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q93076125|Rina Smits]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q93088160|Kyle Brown]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93096025|Jim Kearnan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93115047|Venko Kanev]]'' | | [[بلگاريا|بلغاريه]] | | | |- | ''[[:d:Q93120505|Cornelius Watkins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93122022|Muhammad Ahmad Asha]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q93129383|Adamu Suleiman]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q93130940|Mary Hackett]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93130944|Jessie Ancona]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93142529|Lamoyne King]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93146061|Tadashi Tsufura]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93146187|Justa Barrios]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93160858|Sérgio Bueno de Camargo]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q93169354|Altamiro Moyses Zimerfogel]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q93171213|Philip Foglia]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93211513|Kareem Haji]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q93222035|Daniel Thomas Carr]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93233292|Beppe Del Colle]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q93242709|Nyla Moore]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93244599|Willem Balke]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q93245406|Cosimo Semeraro]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q93267085|Preston Olive]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93270562|Glenn Wefel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93270951|Beverly Wefel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93275468|Jesse Willard Hathorne]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93278657|Joan Cunnane]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93295914|Gary Washington]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93296429|Rafael Cargill]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93297721|Priscilla Carrow]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93298301|Edward Becote]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93299047|Wayne Edwards]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93300107|Derik Braswell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93303617|Anita Robinson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93309744|Mehmet Şah Demirhan]]'' | | [[جرمني]]<br/>[[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q93338240|Eduardo Robles-Holguin]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q93340743|Leonard Auerbach]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93341845|Stephen Cino]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93345570|Rex Damon Begay]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93345895|Bradley James Ghilarducci]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93345899|Michael Fleming]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93351605|André Egri]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q93377076|Suleiman Adamu]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q93377516|Rory Price]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93380491|Clifford Childs]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93394215|August Pauger]]'' | | [[آسٽريا]] | | | |- | ''[[:d:Q93395406|Roman Stadelmann]]'' | | [[آسٽريا]] | | | |- | ''[[:d:Q93421326|Jack Taylor]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93427505|Pedro Tenorio Matanzo]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Pedro Tenorio Matanzo 2017.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q93431342|Antonio Rodríguez de las Heras]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:RH en Zafra.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q93431362|Johnny Copeland]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93436209|Fryni Arvaniti]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q93443209|Raquela Mesa-Acosta]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q93449034|Barry Webber]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q93453945|Conrad Razidlo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93473479|Carlos Ernesto Escobar Mejía]]'' | | [[ايل سيلويڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q93488824|Gerald Glisson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93494556|Mohamed Hamud Omar]]'' | | [[صوماليا|سوماليا]] | | | |- | ''[[:d:Q93498853|Gerald Slater]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93506856|Gerson Peres]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Deputado Federal Gerson Peres.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q93512574|Maureen Ciolek]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93512807|Aharon Walkin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93514005|Jorge Ortiz-Garay]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93521975|Anthony Szczygielski]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93525826|Helen Molina]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93530184|Eli Klausner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93584226|Jimmy Glenn]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93587125|Maria Lopez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q93593932|Wendy Bishop]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q93598095|William Dean Brame]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93607966|Raymond Scholwinski]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93614577|Yoshio]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q93615558|Nancy Bisschop]]'' | | [[بيلجيم]] | | | |- | ''[[:d:Q93630916|Kim Blanchar]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93633102|Willie Levi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93636186|Raymond Mitchell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93641586|Eric Frazier]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93643731|Antonia Leon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93683887|Tam Mai]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93698550|Abdelmajid Ben Aicha]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q93705140|Jacques Reymond]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q93707459|Paul Alloun]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q93768263|Sushil Kumar]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q93774007|Daniel Walters]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93776347|Raymond Geraci]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93784704|Murat Dilmener]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q93838244|Vicente André Gomes]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q93860270|Sue Gargett]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q93868410|Jesus Chediak]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q93875993|Sandy Pratt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93876058|Johannes Beck]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q93881569|Abdelfattah Abdrabbo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فلسطين جي رياست|فلسطين]] | | | |- | ''[[:d:Q93898822|Unique Clay]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93903544|Guadalupe Ramos]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93929514|Noel Walsh]]'' | | [[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q93939001|Hari Vasudevan]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q93943136|Michael Clegg]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93943796|Joan Neudecker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93956977|Paul Vasquez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Paul Bear Vasquez by Gage Skidmore.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q93957499|Rose Liberto]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93962279|Celso Mendoza]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q93967506|Gérard Cocrelle]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q94016601|James Andres]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94018988|Tiffany Mofield]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94019590|Tom Omaña Luna Jr.]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94043719|Anna Mohr]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q94061081|Jack Berg]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q94070745|Alan Ortiz]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q94073090|Charles Roberts]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94087538|Belly Mujinga]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q94096258|Dorothy Pearl Davis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94128948|Motoko Fujishiro Huthwaite]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Monuments Men Honored - Heroes protected art work in WWII-(2015) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q94217572|Magomed Aliomarov]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q94249876|Shōbushi Kanji]]'' | | [[جاپان]] | | | [[فائل:Shokiri-1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q94311480|Denith Deason]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94349561|Marion Goldetsky Klein]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94353812|Maurice Dotson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94365464|Clayton Snare]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94412286|Óscar López Acosta]]'' | | [[هونڊورس|هنڊوراس]] | | | |- | ''[[:d:Q94434142|Edward Crogan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94440981|Munir Mangal]]'' | | [[افغانستان]] | | | [[فائل:Defense.gov News Photo 100707-F-7552L-006 - Commander of the International Security Assistance Force Gen. David H. Petraeus 3rd from left U.S. Army speaks with Afghan Minister of Security.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q94477252|Marie Pino]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94477711|Abdikani Mohamed Wa’ays]]'' | | [[صوماليا|سوماليا]] | | | |- | ''[[:d:Q94511714|Richard Cramer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94523479|John Paul Eberhard]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94524203|Marcus Pino]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94528806|Hellyn Moore Pawula]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94530576|Genyte Dirse]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94531325|Billy Farrell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94547938|Mary Santiago]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94550864|Nino Cassanello]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q94567016|Gloria Jameson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94572548|Alex Ruperto]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94573130|Bobby McCoskey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94574829|Halil Karabulut]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q94575477|Paul Odighizuwa]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q94579153|Douglas Roberts]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Douglas Roberts - 1968.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q94579402|Henry Camacho]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94579891|Ruth Median]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[آسٽريا]] | | | |- | ''[[:d:Q94580968|Tendol Gyalzur]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q94583822|Hans Bär]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q94613962|Jim Pruett]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94616677|Ernesto Guzman Lara]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94643983|unnamed medical worker]]'' | | [[مڊگاسڪر]] | | | |- | ''[[:d:Q94648405|Benjamin Smalls]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94657640|James Mahoney]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94690321|Mojibur Rahman Talukder]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q94694236|Georgia Litwack]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94699977|Tin Aye]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94700336|Randy Narvaez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94700689|Joseph Santaguida]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94709855|Berisford Anthony Morse]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94713622|Peggy Ndubisi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q94799520|Donnell Kirchner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94864655|Joey Giambra]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94924250|Frankline Ndifor]]'' | | [[ڪيمرون]] | | | |- | ''[[:d:Q94941476|Patricia Forster]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94944470|Esteban Yáñez Pazos]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q94945959|Hatsy Yasukochi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94966479|Lenora Garfinkel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94972710|Wilson Roosevelt Jerman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Wilson Roosevelt Jerman (crop).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q94973282|William Crain]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94981721|Vanessa Mackey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94987056|Mark Hall]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94994278|Miquéias Fernandes]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q94994310|João Kabeção]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q94994337|Lourdes Catão]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Foto de Lourdes..png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q94994347|Mário Chermont]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q94994352|Rafael Fragoso]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q94994691|Joshua Yasuo Suzuki]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[جاپان]] | | | |- | ''[[:d:Q94995489|Rommel Bernarte]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q94995575|Ralphy Campos]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94997568|Rachel Verbaan]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q94997852|Hernán Alemán]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q94997878|Alberto Tejedor]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q94998033|Reber Zandi]]'' | | [[سويڊن]]<br/>[[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q95128547|Ken Nightingall]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q95147136|Alyce Chenault Gullattee]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95151336|Petr Šmaha]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | [[فائل:Petr-Šmaha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95152882|Trevor Belle]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q95153930|Keith Wade]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95155945|Jaromír Joo]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q95175836|Vladimír Řehořek]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q95176753|Jiřina Kumstátová]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q95190573|Carlos Arturo Garcia]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q95207707|Charlie Burrell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95216366|Sorin Iftimi]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q95232940|Eugene J. Sayfie]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95250542|Donna M. Morrissey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95345195|Emilio DiPalma]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95377523|Daniel Kopál]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q95381440|Libuše Holečková]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q95381819|Miroslav Jirounek]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q95390382|Sally Rowley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Sally Rowley - freedom rider arrest 1961 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95391797|Lydia Baštecká]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q95393540|Marie Mudrová]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q95399285|Edith Irvine]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95416463|Hussain Ahmad Kanjo]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q95423359|Kamrun Nahar Putul]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q95434619|Wegene Debele]]'' | | [[ايٿوپيا]] | | | |- | ''[[:d:Q95446434|Stephen P. A. Brown]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95491073|Fred Westbrook]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95502391|Santiago Baten-Oxlaj]]'' | | [[گواتيمالا|گوئٽي مالا]] | | | |- | ''[[:d:Q95507915|Jose Ayala]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95573131|Judith Bemis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95577004|Wang Bing]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q95577281|Feng Xiaolin]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q95577358|Zhang Kangmei]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q95578805|Douglas Linn Hickok]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95579452|Elizabeth Fulop]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q95613600|Salvatore Pica]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q95629701|Pepe Tapia]]'' | | [[چلي]] | | | |- | ''[[:d:Q95638573|Jeffrey Ronald Henry Muzljakovich]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95645973|James Leach Miller]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95650616|Samuel Joseph Lococo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95660168|Paul McCurrie]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95670840|Hugo Ryckeboer]]'' | | [[بيلجيم]] | | | |- | ''[[:d:Q95676290|Fakhruddin Syed]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q95692819|David Ford]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95694247|Yehudah Jacobs]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95701122|Brahm Kanchibhotla]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Brahm Kanchibhotla.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95702276|Zubair Ahmed]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q95727053|Barbara Ossenkopp]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q95737055|Mário Veríssimo]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q95747603|Flossie Lee Bournes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880217|Alan Michael Twofoot]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880218|Ronald R. Erdman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880219|Charles Robert Keal]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880220|Shirley Crute]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880221|Kenneth Richard Coombs]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880222|Bobby Joseph Hebert]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880229|Robert N. Winsor]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880231|Andrew Kowalczyk]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880233|David F. Savitt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880234|Thomas William Campbell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880239|Lawrence Littig]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880243|Antoinette Tosco]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880244|Marvin L. Thomas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Marvin Thomas - 1956.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95880245|Dalma Holloway Torres]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880246|Ethel R. Fonti]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880247|Michael Giangrande Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880248|Philip Braverman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880255|Ralph Plaisance]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880258|Pierina D. Borsoi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880259|Willard John Hoyt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880260|Timothy J. Liszewski]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880265|Barbara J. Norris]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880269|Donald Raymond Haws]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880270|Mattie F. Adams]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880271|Ruth E. Shinn]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880272|Robert Dugal]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880274|Roberta Gulick]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880283|Carol Davis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880284|Gomer Richards Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Gomer Richards Jr. - high school graduation 1954.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95880285|Steven L. Freedman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880286|Vincie Teresa DeRose]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880292|Delia Regina DiTullio]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q95880295|Ken Caley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880296|Jean-Claude Henrion]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880297|Grace Lee Hargrave Cradeur]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880298|Ronnie Estes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880303|Mary Ellen Houle]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880307|Patrick C. Parks]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880308|Daniel S. Pincu]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880309|Norman Gulamerian]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880310|Patricia L. Henry]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880311|Angel Escamilla]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880317|Russell D. Green]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Russell Dale Green - 1945.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95880325|Scott Douglas Woodard]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880337|Russell Arnold Nielsen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880362|Helen Wall]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880375|Richard Edward Rutledge]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Richard Rutledge - 1950.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95880383|Daniel Blume]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880778|Richard J. Conway III]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880779|Betty M. Bradshaw]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880780|John C. West Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880781|Dorothy Alma Ennis D'Ostilio]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880782|Karen Kay Bentley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Karen Kugler - 1958.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95880783|Thomas Kevin Milo Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880791|Donald Martin Puffer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880792|Danny Ray Bierman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880793|Paul Francis Siefert Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Paul Seifert - 1961.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95880794|Richard M. Glidden]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880800|Lela Reed]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880803|Ruth Skapinok]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880804|Conrad Ifill]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو|ٽرنيڊاڊ اينڊ ٽبيگو]] | | | |- | ''[[:d:Q95880805|Betty Sue Harber Carney]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880807|Edward Ciocca]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880808|Pilar Molina Reyes Rodriques]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880811|Corinne Rhodes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880817|Richard Kiddle]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880818|Frank Miszkiewicz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880819|John Joseph Crowe]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880820|Roger Liddell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880827|Michael Wrotniak Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880829|John Poleon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880830|Joan M. Heaney]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880831|Stephen J. Clinton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880833|Antoinette Marie Lutz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880834|Charles Jernigan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880843|Jean M. Winterbottom]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880844|Juanita Sanchez-Valdez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880845|Robert Bruce Harrell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880846|Paul Edward Herbst]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880847|John Francis McClintock]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880851|Robert C. Moen Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880862|Alice Glazer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880874|Jean Marie Hazelwood]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880886|Alice Louise Trout]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Alice Lukens - 1957.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95880897|Norton A. Kent]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880909|Paul Shelden]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880920|Jeanne Stone Rusnak]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880930|John Nakawatase]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880940|Huguette Dorsey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880948|Harold Dixon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880956|Carl Robert Bentley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880957|Bette Jones]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Bette Marie McTague - 1955.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95880958|Alan A. Potanka]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880964|Robert P. Rust]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880969|Anthony J. Valdati Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880970|Hal Upjohn]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880971|Samuel Kramer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881335|Thomas I. Atwood]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881336|Vinton Timely Mason]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881337|Dorthe J. Flick]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881338|Arlene Chesley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881339|Roger Lehne]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881340|George Freeman Winfield]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881345|Donald J. Horsfall]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881349|Barbara Stack]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881351|Thomas E. Anglin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881352|Rose Mary Infantino]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881359|Vince Woodward]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881360|Elaine Cupka]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881363|Doris Brown]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881364|Harley E. Acker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881365|Veil David DeVillier]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881368|Joyce Posson Winston]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881373|Arnold Obey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881375|Ethel Hamburger]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881376|Marjorie L. Goolsby]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881377|Luiza Ogorodnik]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q95881385|Pio Mactal Vilar Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q95881394|Richard C. Schug]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881405|Adelfo Ruiz Calvo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q95881413|Stanley Moser]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881425|Joseph J. Ingram Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881435|Morris Loeb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881452|Carl J. Hebert Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Carl John Hebert - 1963.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95881461|Larry Rathgeb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881468|John McKeon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881479|Douglas Hanby]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881485|Teresa A. Olbrich]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881486|John F. Cannon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881487|William U. Roulette III]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881488|Dawn M. Peryer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881489|Elaine Jeannette Beaulieu]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881497|Ronald Boccacio]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881499|Peter Crisanti]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881500|Ellen Elizabeth Fabry]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881501|Clarence Robert Ellis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Robert Ellis - 1944.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95881504|Celestino Padilla Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881510|Mary A. Cole]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881511|Earl Avers]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881512|Cindy Lou Mack]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881513|Julia Martinez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881514|Frederick Anthony Palazzo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881522|Yvonne S. Orlando]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881523|Marie Virginia Leto]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881524|Evelyn Gertrude Brant-Graf]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Evelyn Russell - 1951.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95881525|Patricia A. Carrigan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881920|Audrey LeMaire Morvant]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881921|Michael I. Sumergrad]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881922|Sean Christian Keville]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881923|Carol A. Castle]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881926|Jean Munson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881932|Irene S. Allen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881933|Carmen Rodriguez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881934|Helen Sutton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881935|Deloris C. Traver]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881939|Richard L. Houle]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881954|Thomas A. Adamavich]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881962|Gaetano Lombardo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881970|Kenneth L. Jewel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881982|Gloria Zimmerman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881988|Robert Lee Amos]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881998|John J. Valentine]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882005|Edward J. Deasy Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882017|Vera Flint]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882040|Clementine E. Jamgochian]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882045|Beverly J. Plessinger]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882046|Robert Michael Sedor]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882047|John Cassano]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882048|Jean Adele Walkins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882049|Milton Sivels Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882055|Terrence George Driscoll]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882058|Janice Lin Bisley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882059|Anna Sternik Warren]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882061|Melford Henson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882062|Gene Zahas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882066|Krist Angielen Guzman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q95882071|Diana G. DeVito Swist]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Diana G. DeVito - 1958.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95882072|Fred J. Felella Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882073|Mike Field]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882074|Anne Turner Gaillard]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Cornelia Annette Turner - 1962.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95882075|Marlene B. Mandle]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882081|Constance M. O'Connor]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882084|Peter Bainum]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882085|Zoao Makumbi Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882087|Charlie Hopper]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882088|Bettie London Traxler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882093|Herbert Nygren]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882097|Marsha Lee Holiday]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882098|Bruce W. Sowalski]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882099|Amelia Scott Dougherty]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Amelia Martha Scott - 1953.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95882100|Janice Preschel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Janice Preschel - 1977.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95882104|Maxwell M. Mozell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882109|Joseph Migliucci]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882110|Philip A. Scardilli]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882111|Theodore Robert Zaterka]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882112|Barbara E. Woznicki]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882522|Torrin Jamal Howard]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882529|Robert Steven Seldin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882542|Rocco Anthony Ward Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882551|Lynne Sierra]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882559|William Brett Tracy]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882564|Marion Krueger]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882565|Kenneth R. Going]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882566|Robert C. Blades]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882567|Jolene Blackburn Robison Wahgren]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882576|Richard Daniel Harris]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882577|Russell Aucott]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882578|Kelly Doyle Oliver]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882579|Walter Everett Barton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882580|Joyce Roberts]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882581|Adrienne Eugina Doolin Howard]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882584|John Robert Oglesbee]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882590|Jean D. Tobin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Jean Nilson - 1947.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95882591|Howard J. Bender]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882592|Randolph Maitz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882593|Donald Geoffrey Helliwell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882601|Wilfred Jay Sikkema]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882602|Anna Elizabeth Pearson Lugg]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882603|Ronald Burdette Culp]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882604|Robert Charles Bazzell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882605|Jose Vitelio Gregorio]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[گواتيمالا|گوئٽي مالا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882607|Edward Russell Helfrich]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882615|Dorothy Spanos]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882616|Nancy A. Richard]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Nancy Nutter - 1952.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95882617|Mary Ann Yazzie]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882618|Nancy Taylor]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882620|Mary Ann Scata]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882627|Virginia Bettencourt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Virginia Navarra - 1945.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95882628|Dolores A. Vail]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882629|Marguerite M. Horgus]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Marguerite Wolanski - 1950.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95882630|Brenda Lee Orebaugh]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882631|Alice Fraher-Mason]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882639|Linda L. Orendorff]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882640|Nora Malis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882641|Marie A. Detrick]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882642|Michael L. Trombley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Michael Lee Trombley - 1958.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95882643|Edith Costanzo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882645|Ronald Wilfred LePage]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882652|Edward A. Masterson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882653|Dante Dennis Flagello]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882654|Raymond W. Wilkinson Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882655|Stewart Markham Fish]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882660|Barry G. Fisher]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882664|Carl Gunther Reiss]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>''[[:d:Q1206012|German Reich]]'' | | | |- | ''[[:d:Q95882665|Luke Workoff]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882666|Janet M. Brown]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883101|Linda Nute]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883102|John E. Broadly]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883107|Florence Marks]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883111|Carmen Lydia Muniz Rodriguez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883112|Calvin E. Messner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883113|Charles Willis Alston]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883114|Thomas Neal Therrian]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883115|Steve Joltin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883116|Marie Caronia]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883124|Marion Klein]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883125|Liudas Karolis Mikalonis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883126|Alice Coopersmith Furst]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883127|Stephen J. Chamberlin Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883132|Maclear Jacoby Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Maclear Jacoby Jr. - 1989.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95883136|Barry Kaye]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883137|Joraine Sieber Groat]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883138|Douglas H. Diamond]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Douglas H. Diamond - 1955.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95883139|Walter M. Eagles Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883143|James Ventrillo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883148|Melita Baker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883149|Jim J. Wolf Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883150|Frances M. Pilot]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Frances Macho - 1956.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95883151|Merlene Sue Hughes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883152|Helen Silvia]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883156|James Lowell Miller Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883161|Joan Cecile Berngen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883162|Laura Yopp]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883163|Carole Montalbano]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883164|Wesley Richard Fahrbach II]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883169|Craig Franken]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883173|Anthony V. Racka]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883174|Stanley Marvin Grossman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883175|Francis A. Kennedy]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Francis A. Kennedy - 1950s.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95883176|Raymond Paul Janssen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883185|Bob Barnum]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883186|Katherine Ann Birkmaier]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883187|Carol Freedman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883188|John B. Lynch]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883189|Richard Alexander Ross Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883193|John B. Ahrens]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883196|Leon Martin Beels]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883199|Tonna Lee Pratt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883200|Martha Eddy O'Brien]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883202|Patricia Plante]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883206|Carl A. Philipp]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883213|Crystal LaBelle]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883222|Fred Walter Gray]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883231|Frederick Brown Starr]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883241|Dolores M. Madera]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883253|Michael Angelo Church]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Michael A. Church - 1968.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95883651|Frank McClellan Worthington]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883659|James Ronald Conley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Ron Conley - 1969.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95883660|Florence Ethel Buenzly]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883661|Sandra McCauley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883662|Gertrude Clemmer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883663|Beverly J. Collins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883664|Ronald P. Clark]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883665|Paul Martinez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883673|Cheryl E. Petty]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883674|Monica Maley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883675|Carla Thompson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883676|Joan M. Cargill]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883682|Robert M. Shaw]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883685|Jeanne Madden Cibroski]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883686|Elizabeth Harris Tirrell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883687|Steven J. Huber]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883688|Billie Jean Michael Habermehl]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883689|Darla Eileen Brown]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883698|James W. Landis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883699|Arthur Louis Thibault]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883700|Gary Tillery]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883701|Michael James Reagan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883708|Tony Maldonado]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883710|Tracie L. Heverly]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883711|Roxana Griswold Foreman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883712|Peggy Rakestraw]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883713|Norman Leslie Jenkins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883714|John Fusco]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883721|Harry P. Misthos]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883723|Allen Joseph Spinner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883724|Salomon S. Podgursky]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883725|Ellen Marie Pauze]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883726|JoAnn Stokes-Smith]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883735|Joseph Colasurdo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883744|Carol Sue Rubin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883754|Irvin Alder]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883769|Denise Camille Buczek]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883780|Richard J. Rome]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883795|Eileen Marie Stanton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883807|Susan McPherson Gottsegen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883820|Londia Viola Mongold Deavers]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883829|Deyrold Arteaga]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[هيٽي]] | | | |- | ''[[:d:Q95883834|Paul James Nagy]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883835|Joseph T. Cappello]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883836|Maria Tassiopoulos]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q95883837|Alberto Castro]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q95883838|Helen Boles Days]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883846|Carole Kaye]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883847|Richard Joseph Lenihan Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883848|Luther Coleman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884214|JoAnne Katherine Walther]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884215|Durlene Clontz Shuffler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884216|Jeanette Gilmour]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Jeanette Gilmour - 1960.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95884217|John Joseph Christiana Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884218|Fritz Wilhelm Reisgies]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884226|Ronald Jacobus]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Ronald Jacobus - 1956.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95884227|Bernard David Seckler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884228|Clifford J. Williams]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884229|Bette Allred Weatherly]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884232|Robert Manley Argo Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884238|Phil Langley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884239|Mary Frances Parsels Dennis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884241|Mary M. Desole]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Mary Margaret Thomas - 1943.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95884242|John F. Von Sternberg Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884244|Thomas Tarbell Russell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884246|Myrtha Celifie]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[هيٽي]] | | | |- | ''[[:d:Q95884254|Norma Hoza]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Norma Lenore Bratschi - 1937.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95884256|Nita Pippins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884259|Gloria Allen Moskowitz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884261|Edward J. Bridgeford Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884268|Billy Ostland]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884283|Rodrick Samuels]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884292|Rita Paas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884301|Israel Sauz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884313|Paul R. McQuade]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884322|Robert L. Crahen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884332|Daniel James Parr]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884351|Robert Grant Conner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884362|Merrick Dowson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q95884373|Verla L. Courey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884380|Patricia Gibbons]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884382|Thomas Allen Catron]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884384|Isaias Mendoza]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884385|Charles Donald Neal]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884387|Wanda Bailey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884392|John Herman Clomax]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884400|Emmanuel Demetri]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884402|Bruce P. Biesenbach Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Bruce P. Biesenbach, Sr.-(1945 - 2020).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95884404|Artemis Nazarian]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q95884407|Bill Mantell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q95884416|Merle C. Dry]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884418|Harold L. Hayes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884420|Rosemarie Theresa Torrance]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884422|Rachel Walters]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884423|Carol Carey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884426|Vincent G. Frainee]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884432|Lucille Marie Resto]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Lucille Marie Stavola - 1961.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95884433|Mercedes Santiago]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884434|Gerald Cassidy]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884435|Lula Fitzpatrick]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884796|John Joseph Reed Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884797|Edgar Orlando De La Roca]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884799|Jimmy Walters]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884805|James O'Brien Johnson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884807|Mari Jo Davitto]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884808|Nancy Reid]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884809|Elaine Menchel Marcus]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Elaine Cheryl Menchel - 1962.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95884810|Sean Boynes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884811|Theodore Gaffney]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884824|Sharyn Lynn Vogel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884835|Sidney Siegel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884848|Larry Sylvester Hutchinson Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884861|Deane K. Felter]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884880|Joan M. Hackney]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884888|Landon Spradlin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884897|Rocco Patrick Ursino]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q95884910|Nola Kathleen LaBudde]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884918|Ellen Spencer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884919|Paul Nathan Fontenot]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884920|Charles Goodstein]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Charles Goodstein - 1954.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95884921|Roger Mckinney-Wagner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884925|Henry Burk Sullivan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Henry B. Sullivan - 1963.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95884930|Duane G. Vock]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884931|Robert M. Sullivan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884932|Dorothy Cembrano Jay]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884933|Arlene Muriel MacIntyre]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884940|Louvenia Henderson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884943|Chester Dwulet]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884944|Jorge F. Casals]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڪيوبا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884945|Mary Gilbert]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884946|Alan F. Krupp]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884950|Michael A. Hill]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884955|Robert Woodward]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884956|Mary Therese Loughery]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884957|Peter Sakas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884958|Elsie Rossitto]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884959|Shirley S. D'Stefan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884967|Jeanne Hammond Byrnes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884968|Melvin Pumphrey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884969|Anna M. Gayton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884970|Owen Moreland Parks]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884971|Roy Northway Stephens]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q95884976|Jeanette Marie Baldwin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884980|John Pearson Brucher]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:John Brucher - 1957.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95884981|Michael Lee Jordan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884982|Timothy E. Murray]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Timothy E. Murray - high school graduation 1955.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95884983|Joseph J. Deren Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884987|Loida Cruz Arroyo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885433|Charles Miles]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885444|Cynthia Whiting]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885454|Arlene M. Horowitz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Arlene M. Fratkin - 1959.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95885462|John Larry Sartain]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885472|James Kevin Malloy]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885483|Clara Louise Bennett]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885491|Patricia H. Thatcher]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885500|Peter J. Brancazio]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885510|Bobby Lee Barber]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885518|Joan A. Lenhart]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885519|Ruth Hunter]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885521|Estelle Kestenbaum]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Estelle B. Greenwald.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95885528|Judith Lee Arkerson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885530|Tommie Brown]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885532|Irene Ann Allen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885533|Kenneth A. Rago]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885535|Maria Gibbs]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885536|James C. Whittemore]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885546|Anna Marie Lopiccolo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885547|Allen Francis Tinkham]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885549|Charles Walter Calhoun]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885550|Guy A. LaVignera]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885551|Kenneth K. Skoog]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885560|James E. Mann Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885561|Paul Ronald Joseph]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885563|Louis B. Bernstein]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885564|Arthur Rogers]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885566|Randy Wichlacz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885575|Frankie L. Morris Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885576|José Díaz-Ayala]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885577|Paul A. Hamel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885579|Cornelius Lawyer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885581|Dorothy Murphy]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885582|Norman Walker Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885590|Florence Cahill Flaherty]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885592|Barbara Yazbeck Vethacke]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885594|Nikima Thompson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885595|Kerry Lehman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885597|Mary Minervini]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885605|Frances A. Orsini]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885606|Mae T. Roser]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885609|Regina D. Cullen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885611|Elizabeth Tevenan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885612|Dolores Marie DeLaurentis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Dolores Marie DeLaurentis - 1949.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95885615|Jana Prince]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885622|Malcolm C. Shaw Jr]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885624|Sheena Renee Comfort Miles]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885625|Martha Leroy Wilson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885626|James David Gewirtzman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:James David Gewirtzman - 1966.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95885628|Regina Dix-Parsons]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886139|Henry N. Dubois]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886140|Robert H. Westphal]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886141|Audrey L. Ercha]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886142|Edward L. Ghidotti]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Edward Ghidotti - 1950.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95886150|Edith Gallo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886151|Ron Frangipane]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886152|Ferdi German]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڊومينيڪن ريپبلڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q95886153|Richard M. Cieslak]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886155|Mildred W. Blough]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886163|Randy G. Addison]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886164|Rosalie J. Downes Emrich]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886165|John Bradford Hubert II]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886167|Robert R. Stout]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886174|Eva Charlotte Julewitz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886175|Dale E. Thurman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886176|Horace Saunders]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886178|Mary T. King]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q95886179|Joseph Angeline]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886180|Muriel E. Lundgren]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886187|Barbara Ann Loreck]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886189|Kathleen Domenick]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886190|Muriel M. Going]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886191|Charles Dow Long]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886192|Dorothy V. Indeck]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886200|Ina Macko]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Ina Place - 1941.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95886201|Julia Maye Alexander]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886202|Virginia Alice Rauth]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886204|Cynthia Jean Falle]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886205|Johnnie D. Veasley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886206|William Jonathan Glenney]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886213|Mary E. Mack]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886215|Calvin Richardson Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886216|Arthur Winthrop Barstow]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886217|Raymond Kenny]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886223|Susan Grey Hopp Crofoot]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886226|Robert F. Brady Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886227|Antoinette Meyer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886229|Barbara Helen Richardson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886230|Michael Miller]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886232|Luis Juarez]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q95886240|Jeffrey Stanley Lin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886241|Stanley L. Morse]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886242|John A. Bailargeon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886243|Steven P. St. Laurent]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886244|Lawrence W. Stedl]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Larry Stedl - 1969.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95886252|John Timothy Barr]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886261|Patrick Conran]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886273|Leroy Perryman Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886282|Jonathan Adewumi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886297|Elizabeth Batista]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886713|Peter S. Miguel Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886714|Betty Jo Barney]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886716|Nelson Perdomo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ايل سيلويڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q95886717|Randolph Warren Whipple]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886718|Jane Krumrine]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886724|Bennie Webb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886727|Dean Leroy Drake]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886728|William E. Jackman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886729|John Schoffstall]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886730|Hilda R. Nagel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886737|Manda Klancir]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886739|Margueritte Martha McCain]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886740|Edie Morello]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Edith Elizabeth Spanish - 1941.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95886743|Lillian Kimura]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886744|Thomas A. Real]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886745|LaKisha Willis White]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886751|John P. Derrico]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886754|Lucy Yanushefski]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886755|Angeline Michalopulos]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886756|Jonathan Crachat Carreira Ferreira]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886758|Patricia Yanni]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886765|Elizabeth N. Updegrave]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886766|Clark Osojnicki]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886767|Linda Benedict]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886769|Rosemary Hoell Rushka]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886770|Paul Warech]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q95886771|Judy Therrian]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886781|Jermaine Ferro]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886783|Dennis Alan Bradt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886786|Marcia Rushford]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886788|Andrea Ruth Ludgin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886791|Susan C. Menoche]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886801|Shirley Eileen Zimmerman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886813|Charles Constantino]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886822|Eric F. Anderson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Eric Anderson - 1957.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95886831|Quentin Cormell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886852|Sandra Piotrowski]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886861|Betty Eleanor Fennelly]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Bette Nelson - 1951.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95886874|Ida Esposito]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886883|Kerri Ann Kennedy-Tompkins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886891|Scott Melter]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886892|Barbara Mae Barham]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886893|Michael Albert Shubak]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886894|Davis Begaye]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886895|Suchendra Singh]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فجي]] | | | |- | ''[[:d:Q95886904|Edna Saikkonen Alve]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886905|Stanley M. Cohen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886906|Catherine Drouin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886907|William G. Bennett]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886908|Justin Liuba]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887280|Ross L. Saddlemire]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887281|Grace Nutland]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887282|Timothy H. Gray]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887287|John Pope]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887291|Robert J. LeBlanc]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887292|Rosemary Ann Hughes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887293|Ralph R. Loranger]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887294|Wee Chu Wong]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887295|Albert H. Irwin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887303|Laurie Appell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887305|Viraf Darukhanawalla]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڀارت]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q95887306|Jeannette M. Brown]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887307|David E. Carman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887308|Ina Shaw Mirviss]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887314|Margaret Busha]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887321|Jerry Alford]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887332|Marion Lucille Kujda]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887363|Kimarlee Nguyen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887373|Ronaldo Ferrari]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q95887384|Sawarrelita Redmond]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887394|Loretta Mendoza Dionisio]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887405|Patricia Frieson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887417|Michael Mika]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887418|Alan Lund]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887419|John Cofrancesco]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887420|Carl Redd]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887421|Alvin Elton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887428|Kevin Charles Patz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887431|Theresa Elloie]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887432|Joseph Graham]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887434|Robert Earl Schaefer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887437|Gerald Anthony Morales]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887443|Frederick Carl Harris]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887445|Christine McLaurin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887446|Mary Virginia McKeon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887447|Andreas Koutsoudakis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q95887455|James Quigley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887456|Sherman Pittman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887457|Harvey Bayard]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887459|Alice Chavdarian]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887460|Bassey Offiong]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887462|Jéssica Beatriz Cortez]]'' | | [[ايل سيلويڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q95887469|Cedric Dixon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887470|Freda Ocran]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[گھانا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887471|Julian Anguiano-Maya]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q95887472|Minette Goff Cooper]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887473|Joseph Micajah Thomas II]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887837|Herman Boehm]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887838|Phillip Thomas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887846|Robert M. Weintraub]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887854|Joseph Yaggi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887862|David Reissig]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887872|Angelo Piro]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887883|Sandra Lee deBlecourt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887892|Jose Vazquez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887899|Clair Dunlap]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887926|Sandra Santos-Vizcaino]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڊومينيڪن ريپبلڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q95887935|Roger Eckart]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887945|Daniel Spector]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887947|Antonio Checo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887948|Albert Petrocelli]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887949|Florencio Almazo Morán]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q95887950|Jennifer Robin Arnold]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887951|Jesus Roman Melendez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q95887955|Audrey Malone]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887960|Azade Kılıç]]'' | | [[ترڪي]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887961|Nancy Ferguson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887962|Lucius Hall]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887963|Glenn Daniel Bellitto]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887970|Judith Plotkin-Goldberg]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887972|Coby Adolph]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887973|Don Whan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887974|Albert K. Webster]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Albert K. Webster, Manager of Far East Tour of Harvard Glee Club (13563366944) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95887975|Kevin J. Masterson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887983|Ronald Willenkamp]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887985|Lloyd Paul Leftwich]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887986|Ann Kolb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887987|Helen Kafkis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q95887988|Julie Butler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887990|Antonio Nieves]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887996|Ann Youngerman Smoler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887998|Thomas J. Waters]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887999|Kyra Michelle Swartz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888000|Rhoda Hatch]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888001|Eugene Lamar Limbrick]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888009|June Beverly Hill]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888010|Kamal Ahmed]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q95888011|Raymond Copeland]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888012|Lester Eber]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888013|Leo Sreebny]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888015|Robert Barghaan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888022|Howard Alexander Nelson Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Howard Nelson - 1952.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95888023|Allan Joseph Dickson Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888024|Timothy Branscomb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888025|Reuben Gutoff]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888026|Gerard Rosenberg]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888034|Marty Derer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888463|Harold Reisner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888464|Kevin John Cahill]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888465|Mario Araujo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888466|James V. Walsh]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888474|William D. Greeke]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888475|Beatrice Rubin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888476|Jack Butler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888477|Hailey Herrera]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888478|Joseph F. Kelly]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888486|Perry Buchalter]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888487|Faralyn Havir]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888488|Marlon Alston]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888489|Joseph W. Hammond]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888490|Peter Kafkis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q95888491|Tommie Adams]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888499|Myra Helen Robinson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888501|Conrad Duncker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888502|Chianti Jackson Harpool]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888503|Ilona Murai Kerman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888511|Stuart Cohen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888512|George J. Foerst Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888513|Mauricio Valdivia]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q95888514|Claudia Obermiller]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888515|Myles Coker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888523|Marcus Edward Cooper Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888524|Rosemarie Amerosi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888525|Marie Scanlan Walker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888526|Parker Knoll]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888527|Rosemarie Franzese]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888528|Arlola Rawls]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888536|Adam Kovacs]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q95888537|Peter M. Brown]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888538|Irene Gasior]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888539|Margaret Laughlin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888540|Doris Mae Burkhart Kale]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888548|Ben Doherty]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888549|Josephine Posnanski]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888550|John Watson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888551|Maria Garcia-Rodelo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888552|Harold Davis Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888553|Timothy Ross]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888561|Sherrell Stokes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888562|Larry Jones]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888563|Billy Ross]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888564|Edmon C. Carmichael]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888565|Tom Ferguson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888573|Gwendolyn A. Carmichael]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888574|Shidao Wang]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888575|Levie Barkley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889010|Saul Moreno]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q95889011|Philemon Najieb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889012|Jerome Michael Zottolo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889014|Benjamin DiGiovanni]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889021|Nancy M. Allen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889022|Onielo De Luzio]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889023|Lawrence Nokes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889024|James Merle Weaver]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889025|Cathryn Wood]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889033|Moses Jones]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889034|Paul J. Foley Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889035|Joseph J. Angi Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889036|Ruthie Jacqueline Stephens Turner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889037|Gerry Ellis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Gerry Norris - 1946.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95889043|Emma Seifrit Weigley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Emma Seifrit - 1950.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95889046|Yuet Ming Wong]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>''[[:d:Q1054923|British Hong Kong]]'' | | | |- | ''[[:d:Q95889047|Josephine Tapiru]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q95889048|Norma Jean Knight]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889049|Patricia McGowan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889055|David Toren]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q95889058|Joseph M. Kissane]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889059|Boro Lalich]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q95889060|Richard Emmett Powers]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889062|Ron Waxman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889069|Frederick Koerner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889071|Herb Baum]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889072|Peter Laker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q95889073|Suzanne Raynal Gijsbers]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q95889074|Willie Gene Whitaker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889081|William F. Latimer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889085|Peter P. DeLuise]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889086|Retha Elizabeth Contri Sharp]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889087|Robert Adam Burns]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889097|Alma M. Carney]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889098|Mark Schroeder]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889099|Lucille Dolores Romer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889100|Gerald Ringdahl]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889106|Ed Smrekar]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889117|William Harrison Goldman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889127|Anibal Francisco de Brito]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڪيپ ورڊي]] | | | |- | ''[[:d:Q95889138|Clyde Addison Reichelderfer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889152|Betty Jean Ringle]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889166|Oluwayemisi Ogunnubi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889178|Helen Demetoglous]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889186|Calvin Tompkins Lucy Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889195|Margaret Skaliotis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889560|Latasha Andrews]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889561|Rona Iris Gertz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889562|Patricia Rowe]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889563|Terry G. Thompson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889564|Luis A. Frias]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889565|Edith Richemond]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889570|Raphael Kaminer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889574|Eve Rudin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889575|Louise N. Walsh]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889576|Britta Lou Miller]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889581|Robert C. Samuels]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889585|Lillian Press]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889586|Kenneth James Godwin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Kenneth James Godwin - 1943.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95889587|Linda Joy Nassif]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889588|Emmy Falta]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889593|Wayne L. Wolford]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889598|Leslie Kalmus]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889602|Daniel James Callahan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:James Callahan - 1946.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95889607|Alexander Webster Cruden Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889613|Ann Bonville Trombly]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889617|Asela E. Gejo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889627|Georgianna Glose]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889638|Ijeoma Afuke]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889653|Jerome Berrien]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889663|Floyd Bluntson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889676|Dorothy May Thompson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889688|Nicholas Modugno]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889697|Thomas Cotton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889705|David Bernstein]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889706|Myra Janet Headley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889707|Mary Elizabeth Parr]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Mary Elizabeth Gribbin - 1958.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95889708|Marjorie P. Tabechian]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889716|Robert William Dietz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889717|Arthur Charles Lindholm]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889718|Frank M. Goewey Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889719|Harrison Solliday]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889720|Michael Armstrong]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889722|Mary Doyle Hovanec]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889729|Rosa Luna]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889730|Geraldine Marie McGovern]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889731|Gerald Alton Cook]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Jerry Cook - 1951.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95889733|Wilma Ruth Montgomery]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889741|Thomas F. McDermott]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889743|Wayne Drye]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889744|Hildur T. Stanton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889745|Jaimala Singh]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q95889746|Richard Lynn Heggen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889747|Terri Lynn Clark]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889754|Alexander Leon Lloyd]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890143|Lloyd Cornelius Porter]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890147|Wilman Sánchez Cabrera]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890156|Alexandra Louise Polansky]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890167|Dale A. Boston]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890176|Claude Reno Doucette]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890187|Janice L. McNelly]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Janice L. Nelson 1958.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95890196|Nelson Henry Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890206|P. Michael Baillargeon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890214|Margaret MacVeagh Schweers]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890245|Raymond Gayle Burgett]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Raymond Burkett - 1952.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95890252|Michael J. Mchugh]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890253|Mary Ann Bregar]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890254|Marilyn Luella Tayse]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890255|Roland Henry Lacasse]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890256|Marguerite Peyser]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890257|Thomas A. Williams]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890264|Genowefa Kochanek]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q95890267|Joel I. Sneider]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890269|Cornelia Ann Hunt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890270|William Hrabnicky]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96024601|Hu Weifeng]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q96041028|Wajid Ali Khan]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q96042027|Miss Biá]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q96051461|Dominique Boutet]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96056565|Celine Fariala Mangaza]]'' | | [[عوامي جمهوريا ڪانگو]] | | | |- | ''[[:d:Q96067499|Rafael Leonardo Black]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96067751|Turhan Kaya]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q96072211|Fabiana Anastácio]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q96096540|Charles Hertel]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q96098113|Paul Kuentzmann]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96099070|Luis Tapiru II]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q96102105|Marcos Montero]]'' | | [[بوليويا]] | | | |- | ''[[:d:Q96102692|Ismail Gamadiid]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96130472|Malcolm Kela Smith]]'' | | [[پاپوا نيو گني]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[آسٽريليا]] | | | [[فائل:Malcolm Smith-Kela (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96133142|Tom Mulholland]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96169315|Afwerki Abraha]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96172631|Ashok Gasti]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q96175697|Laura Bernal]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q96180005|Mary J. Wilson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96186936|Luis Repetto Málaga]]'' | | [[پيرو]] | | | [[فائل:Los museos son espacios culturales que reafirman nuestra identidad.mp4 snapshot 05.16 (2020.08.04 11.49.56).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96200463|Adriano Silva]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96209239|Christian Bousquet]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96215909|Eva Konrad Hawkins]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96241334|Juan Sanabria]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96252244|Ali Hadi]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q96274278|Aslam Baba]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q96312941|Nasir Ajanah]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q96323819|Abdul Ghafar Atan]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q96324008|David Cohen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96357188|Aurelio Desdentado Bonete]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q96370232|Nur Omar Mohamed]]'' | | [[صوماليا|سوماليا]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96391530|Mahmoud Hammoud]]'' | | [[لبنان]] | | | [[فائل:2020-21 Chabab Ghazieh vs Shabab Sahel 02 (Mahmoud Hammoud).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96405149|Marie A. Turzo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96405150|Nola Schwartz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96405152|Marilyn Alston]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96405153|Abraham Brown]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96405154|Richard Erlichman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96405155|Florencio Cruz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96405156|Barbara Thompson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96436881|Robert Washington]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96459616|Ross Mordecai]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96459620|Edward Magliocco]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96459622|Ying Kao Lee]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q96459624|Larry Singer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96459628|Lou Pompilio]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96459630|Michael McIntyre]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96459633|John Charles Diaz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96461719|Leonidas Pelekanakis]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q96463203|John Treen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96463631|José Ramón Ónega]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q96464297|Cathy Apothaker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464298|Rosemary Thompson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464300|Kathleen Duffy]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464301|Sylvia Millrood]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464302|Rosemary W. Tucker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464303|Lysa Dawn Robinson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464304|Ruth Rosenstock]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464305|Irene Loretta Cassady]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464306|Patti Kelly-Peightal]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464307|Mildred McLean-Terrell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464308|Paddy McNichol]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464309|Karen Kelly]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464310|Ramona Thomas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464311|Peggy Crane]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464312|Sarah Nader]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464313|Rochelle King]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464314|Walter Bohn Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464315|Vito A. Cosmo Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464316|John F. Murray]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464318|Avraham MacConnell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464319|Craig TenBroeck]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464320|Luka A. Marano Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464322|Helen B. Days]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464323|Ronald Jamison]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464324|William Collins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464325|Kevin Bundy Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464326|Robert Doubet]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:R. Doubet —1946.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96464327|Francis Dufner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464328|Joseph W. Murray]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464329|Barry Gelman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464330|Hal Stein]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464331|L. Theodore Lawrence Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464332|Joseph Zingaro]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464334|Charles Johnson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464335|Richard Coppola]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464337|Bob Griffith]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464338|Bernice Teller]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464339|Michael R. Walker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464340|Jasper Daniels Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464341|Dennis Small Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464342|Joe Perrott]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464343|George Schneider]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464344|Edward Horowitz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464345|Joe Tunney]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464346|Mary Schneider]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464430|June McIntyre]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464431|Lena Sims]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464432|Eric M. Gore]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464433|Brian Holcomb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464435|Richard Aronson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464436|Mike Forrest]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464437|Theodore Nixon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464510|Eileen Atkins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96470807|Lynika Strozier]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Lynika Strozier 2011.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96473280|Mary Wilson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96575383|Clarence Mini]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96587386|Mary Tiffen]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q96606866|Jampel Lodoy]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96624229|Sergio Jacobo Gutiérrez]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q96624928|Pablo Puente Aparicio]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q96656030|Manaf Taleb]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q96678709|Marconi Alencar]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96695037|Md. Shahjahan Ali Talukder]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q96710071|Haidari Wujodi]]'' | | | | | [[فائل:حیدری وجودی.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96756329|Anthony Obiagboso Enukeme]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96758970|Mohamed El Milahi]]'' | | [[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q96774796|Syed Aal E Imran]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q96789500|Eurídice Moreira]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q96979351|Yupadee Kobkulboonsiri]]'' | | [[ٿائيلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q96987607|Soepriyatno]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Anggota DPR Soepriyatno.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96987964|Bambang Suryadi]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Bambang Suryadi, Member of the People's Representative Council.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96988315|Jimmy Demianus Ijie]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Jimmy Demianus Ijie.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96988673|Gatot Sudjito]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Gatot Sudjito.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96989495|Ali Taher]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Ali Taher.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96989513|John Siffy Mirin]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:John Siffy Mirin Family (cropped face).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q97011238|Inuwa Abdulkadir]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q97011316|Mamadou Bamba Ndiaye]]'' | | [[سينيگال]] | | | |- | ''[[:d:Q97012125|Mahendra Yadav]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q97013763|Sylvio Capanema]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q97013788|Aristoteles Atheniense]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Aristoteles Atheniense.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q97015683|Julio Jimenez Llanque]]'' | | [[بوليويا]] | | | |- | ''[[:d:Q97016566|Howard Croft]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97016619|Godwin Achinge]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q97036815|Gordon Kegakilwe]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97045148|Charles Johnson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97101228|Richard di Liberto]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97105191|Reyna Marlene de los Ángeles Catzín Cih]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q97119149|Noloyiso Sandile]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97119870|Liao Jianjun]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q97129077|Ghaida Kambash]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q97129737|Ricardo Mthembu]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97137136|Faqir Nabi]]'' | | [[افغانستان]] | | | |- | ''[[:d:Q97138189|Abdullah al Mohsin Chowdhury]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q97143554|Mohamed Kouradji]]'' | | [[الجزائر]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q97176731|Amadou Salif Kebe]]'' | | [[گني|گائينا]] | | | [[فائل:Me Amadou Salif Kébé en 2019.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q97183473|Gopal Krishna Saxena]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q97194729|Alireza Raheb]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q97217254|Etibar Babayev]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q97217357|Fərman Bağırov]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q97220091|Sayyad Alizade]]'' | | [[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q97306828|Iwan Dwiprahasto]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q97317138|Qainan Al-Zahrani]]'' | | [[سعودي عرب]] | | | |- | ''[[:d:Q97321345|Alfred Mtsi]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97338873|Noh Gil-nam]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97342569|Mário Calixto Filho]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q97345163|Jose Alfredo Moron]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345165|Michael Aubrey Wiskur]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345166|Nellie B. Stokes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345167|L. B. Perry]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345168|David Buffington Wham]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345169|Gloria Cervantes Zamudio]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345172|Walter J. Blase]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345174|Lisette Kohn Gale]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345175|Christopher L. Hammond]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345176|Mohammad Riad Hussain Ismat]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345177|Maria Rita Ripa]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345178|Diana T. Jun]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345179|Gregori V. Armstrong]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345180|Kai Wong Sam]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345181|Saul Ben-Zeev]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345182|Ramiro Barcena]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345183|Diane Ramonas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345184|Dalis Ramonas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345186|Gerald Boerman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345187|Bridget Bahal]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345188|Patricia Ciametti]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345189|Simon Zamudio]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345190|Julie Maldonado]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345191|Raymond Niwa]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345192|Gabrail Ismayl]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345194|Nicolasa Estrada]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345195|Phillip Cooper]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345196|Carol DeWitt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345198|Edward Singleton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345199|Albert Stokes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345200|Robert Brieske]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345202|Willie Hall]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345204|Steve Hudson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345205|Mary McKeon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345207|John LaPlante]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345208|Virginia Gray]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345212|Mary Christien]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345213|Luigi Pierpaoli]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345215|Hecky Powell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345216|Richard Moenning]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345217|John Johnson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345218|Francisco Gomez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345219|Maria Gomez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345240|Saul Velazquez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345241|Crystal Cantrell-Barbee]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345243|Charley Hill]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345245|Lambros Karkazis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345247|Lillian Nakawatase]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345248|George Parrott]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345250|Esperanza Ugalde]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345252|Morris Loeb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345330|Roselind Barsevick]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345333|Larry Harris]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345334|William Hollaar]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345336|Debbie Decker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345340|Marvin Mazzucchelli]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345341|Albert Williams]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345343|Feliks Ogorodnik]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q97345345|Kathleen Takash]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345347|Jim Schwark]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345348|Safa Suleyman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345350|Elizabeth Cota]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345351|James Gettings]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345353|Bernadine Summers]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345354|Ronald Landsman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345355|James Bragiel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345356|Martha Singleton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345357|Elizabeth Henry]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345358|Moses Jones]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345359|John Mazzucchelli]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345361|Joseph Carnes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345367|Elwyte Gardner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345369|Tommie Adams]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345371|Brenda Bolden]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345372|Philman Williams]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345373|Nancy Halbauer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345574|Mary Duggan Philbin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345575|William Griffin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345576|Roger Griggs]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345577|Asberry Stoudemire]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97372585|Hanna Palska]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q97388797|Mohamed Mounir]]'' | | ''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q97400267|Domingos Mãhörõ]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q97440861|Irene Lalji]]'' | | [[سورينام]] | | | [[فائل:Irene Lalji (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q97466640|Яўген Уладзіміравіч Мядзько]]'' | | [[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q97467461|Manoel da Lenha]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q97495832|Angela von Nowakonski]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q97500756|Norberto Padilla]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q97578686|César Salinas]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q97579656|Jorge Villavicencio]]'' | | [[گواتيمالا|گوئٽي مالا]] | | | [[فائل:Ex ministro Villavicencio (Nómada) (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q97590799|Bahrum Daido]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Bahrum Daido (2018) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q97670845|Lloyd Cafe Cadena]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:GUILTY or NOT GUILTY! FT. LLOYD CADENA 5s.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q97671575|Patrick Ellis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97704644|Homayoun Reza Atardi]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q97704692|James Rudd]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97750531|Steve dePyssler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97774567|Pamela Rush]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q97824637|Salko Bukvarević]]'' | | ''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''<br/>[[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسينيا ۽ ھرزگوينيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q97930996|Katherine B. Hoffman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97940401|Kōichi Yokono]]'' | | [[جاپان]] | | | |- | ''[[:d:Q98036542|O'ktam Barnoyev]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[ازبڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q98041231|Bill Montgomery]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q98065588|Alieu Mboge]]'' | | [[گيمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q98065792|Mohammad Barkatullah]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q98072664|Satyanarayan Singh]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Satyanarayn Singh.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q98083027|Masaru Ezaki]]'' | | [[جاپان]] | | | |- | ''[[:d:Q98092502|Carlos Rosas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q98106246|Manabendra Bandyopadhyay]]'' | | [[برطانوي راڄ]]<br/>[[ڀارت]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q98108040|Arun Guhathakurta]]'' | | [[برطانوي راڄ]]<br/>[[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q98108920|Shyamal Chakraborty]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q98145736|German (Chesnokov)]]'' | | [[روسي سوويت وفاقي سوشلسٽ جمهوريه]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q98149217|Mohamed Adib Slaoui]]'' | | [[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q98240163|M. I. Sambou-Gassama]]'' | | [[گيمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q98247997|Pierre Boubarne]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q98382520|Tjandermatie Soekhai]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q98449532|Bernaldina José Pedro]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q98457692|Jamyang Choegyal Kasho]]'' | | | | | [[فائل:Jamyang Choegyal Kasho.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q98459576|Konstantin Markov]]'' | | [[بلگاريا|بلغاريه]] | | | [[فائل:Legendite 2016 06.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q98514406|Raúl Rubio Burgos]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q98514941|Theodore Corcoran]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q98518138|Lungile Pepeta]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q98527416|Jorge Flores Ochoa]]'' | | [[پيرو]] | | | [[فائل:JAFO.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q98527646|Umesh Dastane]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q98543285|Tariq Shafi]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q98545382|Kesar Singh]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q98561146|Ahmed Badouj]]'' | | [[مراڪش]] | | | [[فائل:Ahmed Badouj - Argan.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q98596471|Nina Popova]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q98600373|John Cooke]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q98637362|Vergillio Rebin]]'' | | [[سورينام]] | | | [[فائل:Vergillio Rebin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q98690717|Paddy Garritty]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[آسٽريليا]] | | | |- | ''[[:d:Q98714288|Evelyn Nicol]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q98761510|Harry Seager]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q98844761|Cecilia Romo]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q98889006|Ramón Silva Bahamondes]]'' | | [[چلي]] | | | |- | ''[[:d:Q98908359|Ahmed Al-Qadri]]'' | | [[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q98914210|Vimala Sharma]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Vimala Sharma.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q98918949|Johny Bakshi]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q98924391|Kris Heggenhougen]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q98924502|William Neikirk]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:WILLIAM R. NEIKIRK.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q98931500|Raosaheb Antapurkar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q98971880|Karim Kamalov]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q98994281|KS Firoz]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q99052066|Luisa Revilla]]'' | | [[پيرو]] | | | [[فائل:Luisa Revilla (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q99198811|Yousef Abu-Safieh]]'' | | [[فلسطين جي رياست|فلسطين]] | | | |- | ''[[:d:Q99244285|Kendal Royo]]'' | | [[پاناما]] | | | |- | ''[[:d:Q99300113|Rubén Corimayo]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q99306278|Juan Carlos Alcoba]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:JUAN CARLOS ALCOBA.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q99316693|Valery Semanzo]]'' | | ''[[:d:Q133356|Ukrainian Soviet Socialist Republic]]''<br/>[[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q99409157|Miguel Acundo González]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q99421575|Eddie Mosley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:EddieMosley.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q99432805|Margaret Waterchief]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q99438633|Andrés Abt]]'' | | [[يوراگوائي]] | | | [[فائل:Alcalde del Municipio CH Andres Abt - imf8381v1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q99439541|Donald Keith Duncan]]'' | | [[جميڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q99454945|Florent Pereira]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q99485311|Adeline Fagan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q99574699|Bernard Fils-Aimé]]'' | | [[هيٽي]] | | | [[فائل:2009 Secretary of State's Award for Corporate Excellence (portrait crop).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q99756227|Tony Tenpenny]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q99767788|Brandi Christine Case-Wallace]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q99800397|Mirza Shahi]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q99845647|Datta Ekbote]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q99851329|Mncedisi Filtane]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q99857265|Andréia de Olicar]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q99911656|Ziad Al-Zaza]]'' | | [[فلسطين جي رياست|فلسطين]] | | | |- | ''[[:d:Q100146088|Barbara Ann Davis Prince]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q100146338|Sandy Oldfield]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q100146445|Chanesh Ram Rathiya]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q100146617|Esther Morales]]'' | | [[بوليويا]] | | | [[فائل:Esther Morales.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q100272881|Rick Todd]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q100275270|Father Stanislaus Lourduswamy]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Stan Swamy (2010).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q100339816|Yevhen Cherednichenko]]'' | | [[يوڪرين]] | | | [[فائل:Євген Чередніченко (2017).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q100537333|Lambert Kreekels]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q100548537|Ахметов, Рашит Ракипович]]'' | | | | | [[فائل:Рашит Ракипович Ахметов (1954—2020), основатель и редактор газеты «Звезда Поволжья».JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q100580192|Rabbi Osher Yaakov Westheim]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q100591633|Piotr Francuz]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q100591978|Wojciech Stachurski]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Wojciech Stachurski.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q100627627|Ilana Rovina]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:Ilana Rovina (1963).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q100716099|Gusztáv Adorján]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q100742561|Ayachi Afilal]]'' | | [[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q100751723|Kayla Williams]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q100783678|Jonathan Duck]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q100784502|Christian Gatoux]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q100795028|Joel Molina Ramírez]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q100797042|Matt Gras]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q100890925|Parrerito]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Parrerito.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q100941027|Ted Vartelas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q100975270|Chad Dorrill]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q100995846|Abdul Ilah Nabhan]]'' | | ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q101022194|Angeline Bernadel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[هيٽي]] | | | |- | ''[[:d:Q101054234|Pablo Lozano Martín]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q101069330|H. Tati Santiesteban]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q101080038|Pedro Mario Pereyra]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q101089316|Adi Darma]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Wali Kota Bontang Adi Darma.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q101116145|Dharsibhai Khanpura]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q101120800|David Andahl]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q101149176|Moncef Ouannes]]'' | | ''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''<br/>[[تيونس]] | | | |- | ''[[:d:Q101204200|Marc Frasez]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q101204530|Bernard Ducruet]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q101208374|Aniel Kienno]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q101229866|Anatoliy Fedorchuk]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q101245795|Mutodi Neshehe]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q101362178|Andrzej Prawda]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q101423791|Irving Pressley McPhail]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q101434569|Notis Lalaitis]]'' | | | | | [[فائل:Notis1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q101542315|Willie Salcedo]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q101579664|Leandro Resurreccion III]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q101584214|Jacek Polak]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Mr. Pollack.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q101711396|János Gróz]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q101818266|Géza Lajhó]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q101873866|Lynn Kellogg]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q102047464|Marek Umiński]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q102047761|Óscar Akira Yasser Noriega]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q102047806|Mewalal Chaudhary]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q102076923|Anton Filipov]]'' | | [[بلگاريا|بلغاريه]] | | | |- | ''[[:d:Q102078444|Mariano Valdés Chávarri]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q102097529|Mustafa Canlı]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q102104819|Radamés Salazar Solorio]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Radamés Salazar Solorio.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q102113504|Andrzej Bręczewski]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q102122799|Raymond Taylor Hoobler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q102132780|Bruce Richard Buzby]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q102146937|Khyson Swong]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q102157745|Euda Edward Dean]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q102158397|Romuald Koliński]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q102164597|Barnett Weil Glickfield]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q102164680|Charles J. Mode]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q102166137|Joseph Bertorelli]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q102189950|Alfonso Gracia-Saz]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q102192043|Carl Hanson Fitzgerald]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q102198254|Patrick Denis Barry]]'' | | [[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q102276262|Cordula Heß]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q102305241|Lay Nam Chang]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q102334622|Reinaldo Teles]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q102343281|Rajendrasingh Baghel]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Rajendrasingh Baghel.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q102357959|Hussein Al-Zuhairi]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q102361877|Jose Luis Garayoa]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q102378274|Honestie Hodges]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q102391013|Jean Lau Chin]]'' | | | | | [[فائل:Dr Jean Lau Chin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q102416147|Bharat Bhalke]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q102450473|Jan Krawiec]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q102490912|David Maas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q102859580|Eleanor Schano]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q103414626|Pavel Čech]]'' | | | | | [[فائل:Pavel Čech, 2018.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q103512342|Hryhoriy Arshynov]]'' | | [[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q103574159|Hanna Stadnik]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Hanna Stadnik grób (cropped)1 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q103742338|Raja Mukhopadhyay]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q103766157|Adil Ismayilov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آذربائيجان]] | | | [[فائل:Adil Ismayilov in 2020 (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q103815009|Fadma Abi]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q103820311|Jacek Włodyga]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q103828682|Rafael Pražák]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]<br/>[[چيڪوسلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q103863018|Ramzi Najjar]]'' | | [[لبنان]] | | | |- | ''[[:d:Q103928233|Luke Letlow]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104005260|Gastón Lemaitre]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q104028901|Leanid Zaika]]'' | | [[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q104049729|Valery Vinakurov]]'' | | [[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q104057606|Timoteo Ofrasio]]'' | | | | | [[فائل:OfrasioSJ.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104062635|Zbigniew Jurkiewicz]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q104062775|Lise Funck-Brentano]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q104094383|Donal Leace]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q104123083|Pavel Hečko]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q104126171|Jean Saliba]]'' | | [[لبنان]] | | | |- | ''[[:d:Q104128390|Divya Bhatnagar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q104128876|Judit Egerszegi]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q104132756|Božidar Milenković]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q104145641|Fazlul Haque Montu]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q104147083|Omar Khashram]]'' | | [[اردن]] | | | |- | ''[[:d:Q104150437|Brittanya Karma]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q104150471|Lillian Elena Blancas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104150631|Damir Kukuruzović]]'' | | [[ڪروشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q104155741|Dawn Lindberg]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104176273|Jerrold Post]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104178897|Lucio Moderato]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q104192199|Jerzy Steckiewicz]]'' | | [[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q104205652|D. Vijayamohan]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q104244526|Bolivia Suárez]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q104244720|Christina Rodrigues]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q104253395|Aitor Etxarte]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Aitor Etxarte Berezibar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104376876|Jan Błoński]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Jan Kidawa-Błoński.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104389005|Delfino López Aparicio]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q104398451|Jethro]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Jethro october 2008.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104398468|Oleksandr Arkadin-Shkolʹnyk]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | [[فائل:Александр Аркадин-Школьник.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104414777|Evelyn Alda Seckler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104432992|Humberto Trujillo]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q104438339|Anghel-Adrian Popa]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q104439610|Kim Lee]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:02018 0146 KatowicePride-Parade, Kim Lee.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104439738|Ahmad Toyserkani Ravari]]'' | | | | | [[فائل:احمد تویسرکانی راوری.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104442727|Monzur-I-Mowla]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q104450555|Dorothy Gill Barnes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104464302|Nur Supriyanto]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Nur Suprianto.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104470971|Marcin Dramiński]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q104518546|Loyiso Mpumlwana]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q104522108|Thoriq Husler]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Bupati Luwu Timur Muhammad Thorig Husler.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104522420|Muhammad Al-Saeedi Al-Jardi]]'' | | [[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q104525399|Ismail al-Shamali]]'' | | [[فلسطين جي رياست|فلسطين]] | | | |- | ''[[:d:Q104528006|Krzysztof Pajewski]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q104528447|Susan Moore]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[جميڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104531513|Benedicto Bravo]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q104532204|Carlos Levy]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Carlos Levy 2018.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104537223|Arnold D. Gruys]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104541175|Jean-Claude Bohain]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q104556343|Dudu Duswara]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Dudu Duswara.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104557820|طلال باغر]]'' | | [[سعودي عرب]] | | | |- | ''[[:d:Q104595284|Issaka Assane Karanta]]'' | | [[نائيجر]] | | | |- | ''[[:d:Q104621154|William T. Beaver]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104628566|Sead Gološ]]'' | | [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسينيا ۽ ھرزگوينيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q104629341|Paul Etyang]]'' | | [[يوگنڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q104637633|Veronica Oliver]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104640108|Aylin Özmenek]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q104640624|Abdul Hakim Al-Taher]]'' | | [[سوڊان]] | | | |- | ''[[:d:Q104666469|Tawauna Averette]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104695839|Jarod Nandin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104701628|George Whitmore]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:George Whitmore Climber.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104717282|Julius Schachter]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104760616|Valentin Sushko]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104764484|Alan Cairns]]'' | | | | | [[فائل:AlanCairns2005.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104764596|Fabrizio Soccorsi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q104764599|Theodore Lumpkin Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Theodore Lumpkin - 1940s.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104771406|Pradip Ghosh]]'' | | [[برطانوي راڄ]]<br/>[[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q104772253|Abid Hussain]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q104776005|Oleg Danilov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q104787172|Iancu Țucărman]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q104807971|John Condrone]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104812380|João Henrique de Souza]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q104813246|Mizanur Rahman Khan]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q104816462|Ali Saleh Mohammed Ali Jaber]]'' | | [[يمن]]<br/>[[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Syekh Ali Jaber, 00.02.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104833709|Jairo Castillo]]'' | | [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q104843609|Hijn Bijnen]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q104843792|Tapan Ghosh]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Tapan ghosh hs.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104848615|Alejandro Galvis Ramírez]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q104852520|Bheki Ntuli]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104856962|Martin Addison]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q104864449|Ganesh Shankar Vidyarthi]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Ganesh Shankar Vidyarthi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104866691|William Z. Good]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104870829|King Victor Thulare III]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104903655|Nombulelo Hermans]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104904509|Ivan Metelytsya]]'' | | [[يوڪرين]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q104905111|Barbara N. Benson]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q104906836|Joe Guerra]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Joe Guerra - 1980.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104911977|Meghrig Parikian]]'' | | | | | [[فائل:Meghrig-Parikian.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104949139|Krzysztof Łuszczewski]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q104989956|Calixto Avena]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q105027958|Stephen Lungu]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q105037528|Raisuddin Ahmed]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q105043758|Pavel Hanták]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q105047205|Gordinho do Surdo]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q105047246|Carlos Antunes]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q105061229|Jaroslava Janderová]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | [[فائل:Praha, Magistrát, Jaroslava Janderová (2).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105061721|Vitaly Maksimov]]'' | | [[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q105063128|Bernard Papánek]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | |- | ''[[:d:Q105069826|Kenneth Z. Altshuler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105071466|Suhail Zaheer Lari]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q105071475|Joel Matiza]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q105076376|Richard West]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q105078440|Falah Mandkar]]'' | | [[ڪويت]] | | | |- | ''[[:d:Q105083943|Martha Madrigal]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q105084390|Marius Swart]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | [[فائل:Marius Swart.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105085298|Georgeta Luchian Tudor]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q105085435|Sekou Smith]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105097673|Anita R. Schiller]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q105098482|Paradzai Zimondi]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q105099966|Wahab Adegbenro]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q105100101|Muspandi]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q105120942|Abbas Khan]]'' | | [[پاڪستان]] | | | [[فائل:Nawab Ali Abbas khan (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105183759|Ray Rayburn]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105184059|Dennis Mileti]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105198678|Percy Tucker]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105208032|Julio Roberto Gómez]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q105222367|John Gibbons]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q105223109|Kwasi Sainti Baffoe-Bonnie]]'' | | [[گھانا]] | | | |- | ''[[:d:Q105229566|Octavian Cojan]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q105263600|Ismail Kijo]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q105295115|Vicent Raga]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:RAGA Vicent foto VW.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105297032|Maria Andrea Gaspar]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q105319487|Mathoor Govindan Kutty]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q105337022|Sylvia Lieber]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105346796|Zezinho Corrêa]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Zezinho Corrêa - 1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105399622|Steve Turney]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q105404824|László Huszár]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[سلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q105414316|Robb Webb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105421772|Patricia Healey]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q105424134|Cynthia Turner]]'' | | [[مالٽا]] | | | |- | ''[[:d:Q105426998|Manuel Salinas]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:ManuelSalinas2.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105452340|Zoila Águila Almeida]]'' | | [[ڪيوبا]] | | | [[فائل:Zoila Águila Almeida.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105452765|Javier Neves]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q105517287|Purificación Atrián Jordán]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q105532898|Zaire Rezende]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q105581015|Jaleel Smith-Riley]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q105586692|James Medhurst]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q105620263|Pastor Heydra]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q105627376|Quoc Anh]]'' | | [[ويٽنام]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105637139|Consuelo Rodríguez]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q105640581|Enrico Obletter]]'' | | [[آسٽريليا]] | | | |- | ''[[:d:Q105641786|Barbara Ann Rowan]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q105646427|B. Raghavan]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q105659455|Madeleine Humbertclaude]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q105675497|Élida Rasino]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q105679224|Sofia Zhukova]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q105696486|Bob Pixel]]'' | | [[گھانا]] | | | |- | ''[[:d:Q105710323|José Manuel Cortizas]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q105722839|Mike Bradner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Mike Bradner.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105727602|Erica Watson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105729922|Jorge Marticorena Cuba]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q105730949|Víctor Espinoza Peña]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q105737171|Anna Majani]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q105746143|Marta Martin Carrera-Ruiz]]'' | | [[ڪيوبا]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105748342|Diego Gómez]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Diego Gómez Cabrera.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105753833|Kenneth Mthiyane]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q105755145|Karima Brown]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105756142|Rachel Cathoud]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q105782944|Osvaldo Mércuri]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q105841567|Peter Matlare]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105871502|Daniel Voisin]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q105943521|Jiří Engliš]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q105954720|Algaci Tulio]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:ALGACIT2002.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105954938|Asongo Alalaparu]]'' | | [[سورينام]] | | | [[فائل:Asongo Alalaparu (2020).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105969816|Malak Ismael]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q105977858|Esteban Gómez Rovira]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q105978052|Marco Bogarelli]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q105987426|Jaroslav Střeštík]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q106009569|František Prošek]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106009696|Edgar García]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q106009916|Jaromír Vytopil]]'' | | | | | [[فائل:Jaromir Vytopil.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106011242|Miloslav Čechura]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106044069|Eyrolles Michel Mvunzi Meya]]'' | | [[عوامي جمهوريا ڪانگو]] | | | |- | ''[[:d:Q106084284|Katyayani Shankar Bajpai]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106099414|Edson Montenegro]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q106109480|Wojciech Krawczyk]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q106112793|Antonio Pérez González]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q106122752|Natale Bozzo]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106163378|Hanna Lypkivska]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106175318|Toabur Rahim]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q106194747|İmran Kılıç]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q106204763|Abu Asif Barghouti]]'' | | [[فلسطين جي رياست|فلسطين]] | | | |- | ''[[:d:Q106218592|Rito Jiménez]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q106218656|Theresa M. Korn]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q106228708|Yousef Ozreil]]'' | | [[فلسطين جي رياست|فلسطين]] | | | |- | ''[[:d:Q106230021|Francis Pelekamoyo]]'' | | [[ملاوي]] | | | |- | ''[[:d:Q106241908|Kombo James Moyana]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q106269407|Ellen Gwaradzimba]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q106272177|Christian Ntshangase]]'' | | [[اسواتيني|سوازي لينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q106297174|Karel Vávra]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106309840|Gurupada Mete]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106317446|Márton Brády]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q106334361|Nemam Ghafouri]]'' | | [[عراق]]<br/>[[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q106366913|Yinka Odumakin]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q106423215|Jacquiline Chikuta]]'' | | [[ملاوي]] | | | |- | ''[[:d:Q106434042|Nestor Torre Jr.]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q106463233|Füzuli Javadov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q106466070|Hans Kristian Gaarder]]'' | | [[ناروي]] | | | |- | ''[[:d:Q106472216|François Matheron]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q106473570|Babar Tadvi]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106473583|Dugyala Srinivas Rao]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106474359|Irondi Mantovani Pugliesi]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q106477709|Hebert Axel González]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106484252|László Rákoskerti]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q106508488|Aslam Qureshi]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q106515434|Mao Ayuth]]'' | | [[ڪمبوڊيا]] | | | |- | ''[[:d:Q106518107|Ludmila Guzun]]'' | | [[مالدووا|مولدووا]] | | | |- | ''[[:d:Q106519193|Lois Sasson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q106519588|Mahmoud al-Khalidi]]'' | | ''[[:d:Q193714|Mandatory Palestine]]''<br/>[[فلسطين جي رياست|فلسطين]] | | | |- | ''[[:d:Q106533280|Dário de Castro]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q106542493|Muṣṭafá Muslim]]'' | | [[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q106542784|Theodore Lambrinos]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Greek-American baritone Theodore Lambrinos, 1960s.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106572313|Ludovico Badoy]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:Director Ludovico D. Badoy (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106585096|Pang Xiong Sirirathasuk Sikoun]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106587775|Teresa Majchrzak]]'' | | ''[[:d:Q211274|Polish People's Republic]]'' | | | |- | ''[[:d:Q106588720|Àngel Pla]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106592192|Johny Lal]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106592198|Lea Dali Lion]]'' | | [[اسٽونيا]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Lea Dali Lion 2014 (1).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106595478|Robin Fransman]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Robin Fransman-1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106600819|Alípio Freire]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Alípio Freire.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106602162|Thakur Puran Singh]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106602515|Bhitali Das]]'' | | [[ڀارت]]<br/>''[[:d:Q2227470|Majgaon]]'' | | | [[فائل:Assamese singer Vitali Das.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106611255|Satwant Kaur Sandhu]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106611259|A Elumalai]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106611265|M. AS Subramanian]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106611278|Kailash Chandra Trivedi]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106611282|Sukhdarshan Singh Marar]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106611287|Bishnu Prasad Bhaiya]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106611773|Purnmasi Pankaj]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106611774|Kalawati Bhuria]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106611776|Ramesh Diwakar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106613228|Vira Sathidar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106613406|Diana S. Rabinovich]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q106617169|Zoram Sangliana]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106618445|Kunti Devi]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106626688|Kishore Nandlaskar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106629259|David Núñez]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q106634443|Jaga Rout]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106637349|Somnath Juwarkar]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106648138|Amris]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Wakil Walikota Dumai Amris.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106648215|Celso Dayrit]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106650087|Chittabbai Kudupudi]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106651586|Kom Chuanchuen]]'' | | [[ٿائيلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q106652376|Vasyl Obleschuk]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106659864|Olena Lytovchenko]]'' | | [[يوڪرين]] | | | [[فائل:Письменниця Олена Литовченко з книжкою "Пустоцвіт".jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106675659|Jagdish Lad]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106675731|Kanupriya]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106687272|Williams Santamaría Valdera]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q106687902|Seturam Gopalrao Neginhal]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Sethuram Gopalrao Neginhal.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106689691|Gilmar de Carvalho]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q106689926|Boddu Bhaskara Ramarao]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106690199|Challa Rama Krishna Reddy]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106690208|Sudhakar Paricharak]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106690211|Dauji Gupta]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106691558|Ricardo Alberto Ramírez]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q106702173|James Purify]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q106707423|Fred Fitz-James]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q106714989|Ajay Sharma]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106727289|Sriprada]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106730125|Baldur Beyer]]'' | | [[جرمني]] | | | [[فائل:Baldur Beyer (2021).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106734360|Rajendra Kapila]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106764462|Omar Hugo Gómez]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q106768454|Javier Rondón]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q106771906|James Williams]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q106784040|Roy Ristie]]'' | | [[سورينام]] | | | [[فائل:Roy Ristie 2017.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106784902|Fathul Allah Ahmad]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q106835512|Estefano Starepravo]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q106837129|Tony Tolbert]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q106869478|Rajendrasinh Jadeja]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106873455|Anjan Bandyopadhyay]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106885286|Saad Sharar]]'' | | [[ڪويت]] | | | |- | ''[[:d:Q106906609|Prashant Mohapatra]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106906993|Karen Brown]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q106947545|Qadir Haji Ali]]'' | | [[عراق]]<br/>''[[:d:Q41470|Kurdistan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q107021764|Ryan Stephen]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107021889|Basant Das]]'' | | [[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''<br/>[[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107103451|Yann Gontard]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q107119906|Kiyomoto Yoshijirō]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q107128059|Paul Freedman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107187433|Taha Karaan]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107192015|Lin Fang-I]]'' | | [[تائيوان]] | | | |- | ''[[:d:Q107207790|Aldo Moltifiori]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q107249689|Maurice Tsalefac]]'' | | [[ڪيمرون]] | | | |- | ''[[:d:Q107289272|Rehema Watongola]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q107300156|Rodrigo Munilla]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q107309769|Emin Saraç]]'' | | [[ترڪي]] | | | [[فائل:صورة شخصية محمد أمين سراج.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q107343331|Abd al-Nasir Najjar]]'' | | [[فلسطين جي رياست|فلسطين]] | | | |- | ''[[:d:Q107358646|Ahmed Bilal Shah]]'' | | [[پاڪستان]] | | | [[فائل:Ahmed Bilal Shah VOA (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q107359033|Hind Chelbi]]'' | | [[تيونس]] | | | |- | ''[[:d:Q107380310|Goolam Rajah]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107387549|Nomandla Yako]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107387562|Lungile Tom]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107387566|Henry Jansen]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107387578|Patrick Jaji]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107387591|Moonyeenn Lee]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107387600|Paul Dobson]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107387618|Sbusiso Mseleku]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107387717|Patrick Bayo Mkhize]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107387822|Mohammad Karaan]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107387850|Leslie Ponnusamy]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107398923|Robert P. Cohen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107399015|Gianni Colajemma]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q107399425|Charles Gregory Ross]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107399519|Tony Greer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107399637|Wilmer Ato]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q107399863|Edmundo Martinez Zaleta]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q107399866|Eric Salas González]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q107399870|Toshi Wungtung]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107400559|Reinaldo Ortega]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q107400988|Steven Manios Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107401694|Josh Wallwork]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107401977|Shankanada Aravind]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107420703|Fridon Aslanyan]]'' | | ''[[:d:Q132856|Armenian Soviet Socialist Republic]]''<br/>[[آرمينيا]] | | | |- | ''[[:d:Q107420799|Abel Pienaar]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q107423669|Fazl-e-Khuda]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q107453228|Diratsagae Alfred Kganare]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107487454|Francisco Astorga]]'' | | [[چلي]] | | | [[فائل:Francisco "Pancho" Astorga Foto- © Rodrigo Pardo .jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q107488620|Eka Supria Atmaja]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Bupati Bekasi Eka Supria Atmaja.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q107491716|Luke Masamvu]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q107491736|Peter Haritatos]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q107524326|Ricardo Corrêa]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q107528488|Machchindra More]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107528549|Alfredo Fraile]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q107528659|Parvesh C. Mehta]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107528924|K Balu]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107529167|Sai Balaji]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107529220|Kumar Vatti]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107529305|Anil Suri]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107529386|Venugopal Kosuri]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107529447|Shyam Dehati]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107529490|Vamsi Rajesh Kondaveeti]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107539497|Zhypar Zheksheev]]'' | | [[ڪرغزستان|ڪِرگزِستانُ]] | | | |- | ''[[:d:Q107545906|José Maria Batalla]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q107545938|Jeremy Silvester]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q107550001|Kä Mana]]'' | | [[عوامي جمهوريا ڪانگو]] | | | |- | ''[[:d:Q107563913|Eliaser Yentji Sunur]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Eliaser Yentji Sunur.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q107569124|John Mukasa]]'' | | [[يوگنڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q107570435|Arun Chaudhary]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q107581777|Enny Sri Hartati]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q107583322|Arief Harsono]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Arief Harsono1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q107583643|Mohamad Assegaf]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q107584187|Nurul Almy Hafild]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q107600902|Audrey Marie Ellis]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q107613304|Hamadi Ghawar]]'' | | [[تيونس]] | | | |- | ''[[:d:Q107613344|Michael Lejong]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107625371|Atful Hye Shibly]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q107630308|Rodolfo Peña Flores]]'' | | [[ڪوسٽا ريڪا|ڪوسٽاريڪا]] | | | [[فائل:Rodolfo-rodrigo-pea-flores 40240716480 o.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q107645871|Hasip Kalimuddin Syam]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Wagub Jambi Hasip Kalimuddin Syam.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q107672808|Ribeiro da Ciclo Ribeiro]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q107785573|Jean-Claude Kazembe Musonda]]'' | | [[عوامي جمهوريا ڪانگو]] | | | |- | ''[[:d:Q107877832|María Teresa Marú Mejía]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q107921203|José Alberto Hermógenes]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:José Alberto Hermógenes.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q108005947|Dick Farrel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q108017856|Saranya Sasi]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q108043685|Luis Peláez Campomanes]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q108076821|Issa Abdel Hafeez]]'' | | [[لبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q108083120|Alan Neville Clements]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q108083418|Sheham Siddik]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q108110670|Pamela Valenzuela]]'' | | [[بوليويا]] | | | [[فائل:Pamela Geraldine Valenzuela Rengel. Trans Volvimos a nacer 0-55 screenshot (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q108265582|Alexandre Pagès]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q108282132|Aris Skiadopoulos]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q108284809|Mohamed Saad]]'' | | [[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q108296947|Filippo Maria Gambàri]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q108320943|Giraldo González]]'' | | [[ڪيوبا]] | | | |- | ''[[:d:Q108368015|Francisco Monterrosa]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q108384012|Iván Colás Costa]]'' | | [[ڪيوبا]] | | | |- | ''[[:d:Q108405918|Enakshi Chattopadhyay]]'' | | [[برطانوي راڄ]]<br/>[[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q108410750|Marc Bernier]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q108434832|Dan Montsitsi]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q108462281|Georgi Vanyan]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q108529212|Bernardino Cano Radil]]'' | | [[پيراگوئي]] | | | |- | ''[[:d:Q108532938|Saviana Scalfi]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]'' | | | |- | ''[[:d:Q108535646|Michael Halkias]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q108537193|Veronica Wolski]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q108541641|Hai Shaulian]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | |- | ''[[:d:Q108600909|Laura Hartman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q108664482|Anthony Zane]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q108670697|Manuel Román Fernández]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q108695225|Haru Rajwar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q108702519|Joachim Hellmich]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q108709551|Francesco Mattesini]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q108731108|Massimo Ampola]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q108791869|Ramiro Larrea]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q108800539|Samantha Epasinghe]]'' | | [[سري لنڪا|سريلنڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q108817495|Naomi Kori Pomat]]'' | | [[نيو گني]] | | | |- | ''[[:d:Q108839344|Reggie Parks]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | [[فائل:WWE - Wembley Arena 140994 (8).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q108860941|Dimo Stoyanov]]'' | | [[بلگاريا|بلغاريه]] | | | |- | ''[[:d:Q108899282|Claude Mouton]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q108900259|Muḥammad Aḥmad al-Dālī]]'' | | ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q108916068|Pablo Rodríguez]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q108920565|Ugo Falesiedi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q108940885|Elnur Ashrafoglu]]'' | | [[آذربائيجان]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q109000898|Svetlana Căpățină]]'' | | [[مالدووا|مولدووا]] | | | |- | ''[[:d:Q109031824|Manuel de Jesus Tahay Gomes]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q109218129|Jan Hilgen]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q109258630|Abdul Jawad Dhanuun]]'' | | [[عراق]] | | | [[فائل:عبدالجواد ذنون.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q109258978|Dzmitry Liebiadzievich]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q109259050|Mbak You]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q109270014|Adib al-Jarf]]'' | | ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q109280531|Vladimir Sytchanka]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q109331719|Lenka Angelová]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q109335700|Ḥusayn Asad]]'' | | ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q109385274|Orhan Çoban]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q109398170|Ali Cem Köroğlu]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q109423757|Roberto José Ábalos]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:José Roberto Ábalos.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q109463224|Josip Uhlik]]'' | | [[ڪروشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q109486992|Yuri Evtushenko]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q109551692|Akbar Nikzad Afghani]]'' | | [[افغانستان]] | | | |- | ''[[:d:Q109552845|Bijan Afshar]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q109588694|Julie Le Galliard]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q109623606|William Breisky]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q109649898|Aziz El Fadili]]'' | | [[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q109655703|Wallker Wollber Bezerra de Medeiros]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q109678716|Fetty Dzul]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q109678864|Ahmad Mohd Nor]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q109744750|Lars Egil Mogård]]'' | | [[ناروي]] | | | |- | ''[[:d:Q109805144|Steven Milligram]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q109835297|Vince Lelkes]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[سلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q109836022|Pius Mujuzi]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q109852630|Parthena Koutmeridou]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q109869417|Ludwig Ladstätter]]'' | | [[آسٽريا]] | | | |- | ''[[:d:Q109941647|Alberto Berardi]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q110062761|Vangelis Vasileiadis]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q110088289|Fernando Gutierres Reis]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q110113207|Gramoz Abedinaj]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q110125587|Josep Maria Castelló i Mateu]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:JM CASTELLO HOMENATGE CASTELL (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q110150593|Alicja Tysiąc]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Alicja Tysiąc.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q110165407|Boris Zozulya]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q110191163|Ashok Kumar Amrohi]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q110215649|Tina Rinaldi]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q110221514|Evgenia Hristopoulou]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q110226536|Jenni Crain]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q110246082|Adil Xasayev]]'' | | [[آذربائيجان]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q110271712|Frédéric Sinistra]]'' | | [[بيلجيم]] | | | [[فائل:Frédéric Sinistra dans un match le 24 mars 2012.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q110275982|Roland Damu]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q110286763|Christos Diamantis]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q110400616|Jan Čermák]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q110401833|Kenny J]]'' | | [[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو|ٽرنيڊاڊ اينڊ ٽبيگو]] | | | [[فائل:Kenny J at Dimanche Gras 1993.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q110402492|Ibrahim Hegazy]]'' | | ''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q110409615|Baktash Abtin]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Baktash Abtin (3).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q110422948|Joan Vinyals]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q110451924|Stewart Gilray]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q110496140|Umar Zahir]]'' | | | | | [[فائل:Umar Zahir (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q110540805|Andrzej Rusek]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q110597021|Hana Horká]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]<br/>[[چيڪوسلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q110646860|Ankica Lepej]]'' | | [[ڪروشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q110778559|Mykola Malkov]]'' | | [[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q110815959|Izidorio Oliveira]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q110826613|Martin B. Moore]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q110854189|Petipán]]'' | | [[پيرو]] | | | [[فائل:Petipán en 1967.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q110861744|Gareer Mansour]]'' | | ''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q110883731|Roberto Scudero]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q110901608|Edmur Mesquita]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q110938790|Jorge Conti]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q110955245|Hervé Mombo Kinga]]'' | | [[گيبون]] | | | |- | ''[[:d:Q110975000|Martin Tichý]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111080749|Ananias Koustenis]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q111128104|Bessie Hendricks]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q111149838|Nurlan Agha]]'' | | [[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q111288450|Oliver Crewe]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q111366741|Carlos Cano Vieira]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q111377122|Aleksandr Suvorov]]'' | | [[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q111448515|رشیدہ عیاں]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q111449480|Ahmet Ceni]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111513142|Manuel Machado Alvarez]]'' | | [[ڪيوبا]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Manuel Alvarez CDCR (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q111763387|Jack Dowling]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111913676|Yusuf Hussain]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q112036971|Ivan Gavrilov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q112117043|Mohammed Makhlouf]]'' | | [[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q112119460|Richárd Látó]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q112133146|Gideon Badagawa]]'' | | [[يوگنڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q112134792|David M. Robb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q112136783|Gui.Giling]]'' | | [[تائيوان]] | | | |- | ''[[:d:Q112378516|Moshe Augenstein]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q112506278|Juris G. Draguns]]'' | | [[ليٽويا]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q112689682|Cecilia Wang]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q112742832|Nikolaos Vernezos]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q112800314|James Fisher]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q112972599|Adelmo Rivas]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q112972601|Juan José Martel]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q113027291|Ramón Ojeda Mestre]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q113273570|Nanda Kishore Patnaik]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q113323854|Fred Nijs]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q113411338|Sergey Borisovich Lebedev]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q113443989|Albert Woodfox]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Angola Three event, Manchester Metropolitan University, November 2016 (07) (cropped).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q113481015|B. Sathyanarayana]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q113485982|Gautam Lal Meena]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q113501104|D.A. Sathya Prabha]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q113501384|Marco Brown]]'' | | [[جميڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q113501563|Gordon Arinda]]'' | | [[يوگنڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q113502533|Omar Garmil]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q113504240|Howard D. Weinbrot]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q113509778|Irengbam Ibohalbi Singh]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q113509780|Marie-Line Lesdéma]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q113553302|John M. Murrin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q113658209|Liu Shunsong]]'' | | [[تائيوان]] | | | |- | ''[[:d:Q114051142|Abdulsamad al-Ghurairi]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q114435943|Raja Madangopal Nayak]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q114435946|Govardhan Dangi]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q114435953|Jyoti Dutt]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q114554103|Ferdy Nico Yohannes Piay]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q114567435|Hari Narayan Choudhary]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q114776280|Noël Bélanger]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q136210886|Herman Bailey]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q136236318|زهرا استادزاده]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q136458233|דוד אלעווסקי]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q136465052|Eric Cohen]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q136471378|מאיר זעליג ריספלער]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q137204967|Alioune Badiane]]'' | | [[سينيگال]] | | | |- | ''[[:d:Q137290904|Віктор Талащук]]'' | | | | | [[فائل:Талащук Віктор Флорович.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q137644949|Jimmy Gamonet]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q137784699|Elizabeth R. Duff]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q137828518|Robbert Keegel]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q137942344|Mitchell Andrews]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q138341440|Abu Ubayda Ahmad al-Muhrizi]]'' | | [[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q138412915|Николай Матрачийски]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q139069633|Jānis Kaijaks]]'' | | [[ليٽويا]] | | | |- | ''[[:d:Q140007277|Milen Belchev]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q140007287|Neven Belchev]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q114865038|Rohit Patel]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q114865049|Shakrajit Nayak]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q114876246|Madhava Chandra]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q115056055|Wangkheimayum Brajabidhu Singh]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q115056059|Bedri Çollaku]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q115091370|SRS Yadav]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q115091407|Jamuna Prasad Bose]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q115091447|Naseeb Pathan]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q115129602|Choudhary Fateh Muhammad]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q115129933|Chuni Lal]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q115322537|Marcus Birks]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q115367980|Lee Lung-chuan]]'' | | [[تائيوان]] | | | |- | ''[[:d:Q115653493|Joseph M. Masling]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q115696126|Luis Hugo Apolo]]'' | | [[يوراگوائي]] | | | |- | ''[[:d:Q115709280|Anja Kanninen]]'' | | [[فنلينڊ|فن لينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q115712095|Edwin Bennett Shostak]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q115943625|Ruggero Boschi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q116038073|Chu Lanlan]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q116038416|Hong Mu]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q116038464|Xu Lanlalan]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q116038510|Cheng Qingao]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q116038570|Yu Yuheng]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q116038606|Jiang Yingheng]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q116038836|Ni Hen]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q116151283|Emilio Locurcio]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q116182265|Achille Mauri]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q116452339|Katharine Clare Manning Loeb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q116616040|Teoman Alili]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q116812358|James M. Polachek]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q116971082|Juan Chico]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q116994772|Pamela Hibbs]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q117025085|Juan Astorga Junquera]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]]<br/>[[ايڪواڊور]] | | | [[فائل:JuanAstorgaJunquera2.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q117485502|Roberto Ambrosoli]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q117845780|Muriel Brown]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q117846318|Behçet Güler]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q118120596|André Poulidor]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q118454861|Rekha Chattopadhyay]]'' | | [[برطانوي راڄ]] | | | |- | ''[[:d:Q118522965|Ainslie Leslie]]'' | | [[بيليز]] | | | |- | ''[[:d:Q121571277|Guiller]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q121798149|Gary Friedkin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q122225804|Paul Coffin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q122508425|József Sipos]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q122956959|Fereydoun Shayah]]'' | | [[ايران]]<br/>[[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q123562957|Bob Contant]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q123575621|Jaime Fernandes]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:74001.jpgmaior Jaime Fernandes.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q123745963|Neuza Freitas Dias]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q123987299|Luis de Blas]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q124031636|葉明水]]'' | | [[تائيوان]] | | | |- | ''[[:d:Q124254829|Valter Gjoni]]'' | | [[البانيا]] | | | |- | ''[[:d:Q124254912|Leah Bernstein]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q124290122|Tony Metoyer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q124371974|James Geraty Harrison]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q124423502|Alice Mackler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q124480612|Arnold Tenenbaum]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q124480763|Lorlee Tenenbaum]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q124517966|Ygona Moura]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q124799497|Ezekiel Koren]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q125117241|Laura Weinstein]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | [[فائل:La historia de Laura Weinstein para Sentiido 0-43 screenshot (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q125469336|Frank Olson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q125473156|Martha Lillard]]'' | | | | | [[فائل:Martha Lillard.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q125895230|Swami Omkarananda]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q126465852|Layla El-Iskandaraniyyah]]'' | | ''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q126712872|Anna Fehér]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Feher Anna nover 1984 fortepan 124217.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q127416432|Kenan Akın]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q127639331|Ronald K. O’Dor]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q128382746|Minoo B. Madon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q129167054|Elena B. Muzrukova]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q129176723|ဝိသာရဒ မဟာထေရ်]]'' | | [[ميانمار]] | | | [[فائل:Visarada.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q129693028|Vinesh Kumar Kalra]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Shri Vinesh Kalra, Consul General, Mazar-e-Sharif.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q130480285|Bạch Mai]]'' | | [[ويٽنام]] | | | |- | ''[[:d:Q130718411|Deloris Dockrey]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q131323028|Giorgi Beridze]]'' | | [[جارجيا]] | | | |- | ''[[:d:Q131369881|Chilakam Ramachandra Reddy]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q131386787|Pavuluri Sivaramakrishna]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q131390242|Min Thein Swe]]'' | | [[ميانمار]] | | | [[فائل:TheinSwe.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q131674590|Dana Konya-Petrișor]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q131754455|Bernardo Saavedra Pita]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q131763189|احمد گل‌محمدی]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q131794484|ابومحمد عسگرخانی]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q132125661|Ginette Rivière Lubin]]'' | | [[هيٽي]] | | | |- | ''[[:d:Q132398047|Anton Holič]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q132471275|Bhishma Guhathakurta]]'' | | [[ڀارت]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q132733138|Ngọc Đáng]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ويٽنام]] | | | |- | ''[[:d:Q133457873|Bill Follis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q133574003|پرویز اسکندرپور خرمی]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q133858013|Madhavi Gogate]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q133879482|Bengt Sprinzl]]'' | | [[آسٽريا]] | | | |- | ''[[:d:Q133884170|Yasinjan Ghopur]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q134002433|Chaim Mertz]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q134276406|Jules Houllier]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q134283271|اشکان منصوری]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q134634105|Laura Hermosa]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q135110412|Mikica Zdravković]]'' | | ''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''<br/>[[سربيا]] | | | |- | ''[[:d:Q135152691|Falilou Kane]]'' | | [[سينيگال]] | | | |- | ''[[:d:Q135455342|Bruno Villata]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q135459263|Gérard Beaulieu]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q135548080|Eurípedes Balsanulfo de Freitas e Abreu]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q135919372|Cosme Proenza]]'' | | [[ڪيوبا]] | | | |- | ''[[:d:Q135971389|Hasan Riyazi]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q135985383|Javier Ojalvo]]'' | | [[بوليويا]] | | | |} {{Wikidata list end}} kiqih4k4ksyxuk5tjg8zftdm3szh3lf 3 72833 390634 243661 2026-07-03T02:09:10Z Mfield 22010 Mfield صفحي [[واپرائيندڙ بحث:N Panama 84534]] کي [[واپرائيندڙ بحث:Measina]] ڏانھن چوريو: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/N Panama 84534|N Panama 84534]]" to "[[Special:CentralAuth/Measina|Measina]]" 243661 wikitext text/x-wiki {{سانچو:سماجي ڳنڍڻن تي سنڌي وڪيپيڊيا}} <div style="padding:5px;font-size:medium"><center style="word-spacing:1ex">[[Wikipedia:سفارتخانو|سفارتخاني جي صفحي تي پنھنجون سفارشون ڏيو]] </center></div> {| bgcolor="#ADDFAD" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border-top:2px dashed #3eb2c9;border-bottom:2px dashed #3eb2c9;padding: 5px 20px 25px;" |<span style="font-family:MB Lateefi;float:left">'''[[Wikipedia:سفارتخانو|سفارتخانو]]'''</span> <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> [[عڪس:Wikipedia laurier wp.png|left|200px]] <center><big>'''بزمِ سنڌي وڪيپيڊيا ۾ ڀلي ڪري آيا''' ''{{PAGENAME}}'''</big></center>'' '''السلام عليڪم! اسان اميد ڪريون ٿا تہ توھان سنڌي وڪيپيڊيا جي لاء بھترين اضافو ثابت ٿيندئو'''.<br> * وڪيپيڊيا ھڪ کليل ڄاڻ چيڪلو آھي جنھن کي اسان سڀ ملي ڪري لکندا ۽ سنواريندا آھيون. وڪيپيڊيا منصوبي جي شروعات جنوري 2001ع ۾ ٿي، جڏھن تہ سنڌي وڪيپيڊيا فيبروري 2006ع ۾ عمل آئي. في الحال ھن وڪيپيڊيا ۾ '''{{NUMBEROFARTICLES}}''' [[Special:Allpages|مضمون]] موجود آھن.<br /> * ھن چيڪلي (انسائيڪلوپيڊيا) ۾ توھان مضمون نويسي، سنوار ۽ تصحيح کان پھريان ھيٺين صفحن تي ضرور نظر وجھو.''' * صفحن جي ظاھريت جي تبديلي ۽ طریقيڪار جي لاءِ ڏسو '''[[خاص:ترجيحات|ترجيحون]]'''. <Font - size=4> '''اصول ۽ قاعدا''' </Font - size> <Font - size=3> '''توھان جو واپرائيندڙ ۽ بحث صفحو''' </Font - size><br> ھتي توھانجو [[خاص:Mypage|'''مخصوص واپرائيندڙ صفحو بہ ھوندو''']] جتي توھان [[:زمرو:يوزر سانچا|پنھنجو تعارف لکي سگھو ٿا]]، ۽ توهانجي [[خاص:Mytalk|واپرائيندڙ بحث]] تي ٻيا رڪنَ توھان سان رابطو ڪري سگھن ٿا ۽ توھان ڏي پيغام موڪلي سگھن ٿا. * '''ڪنھن ٻئي رڪن کي پيغام موڪلڻ وقت ھنن امرن جو خاص خيال رکو''': ** '''جيڪڏھن ضرورت هجي تہ پيغام کي عنوان ضرور ڏيو'''. ** '''پيغام جي آخر ۾ پنهنجي صحيح ضرور وجھو، ان جي لاءِ هي علامت درج ڪريو'''--&#126;&#126;&#126;&#126;''' يا ھن ([[عڪس:Insert-signature.png|link=]]) بٽڻ تي ٽڙڪ ڪريو'''. ** '''[[Wikipedia:اصول بحث|اظھار بحث جي آدابن]] جو خصوصي خيال رکو'''. <Font - size=3> '''تعاون''' </Font - size> * '''وڪيپيڊيا جي ڪنھن بہ صفحي جي سڄي پاسي ڳوليو جو خانو نظر ايندو آھي. جنھن موضوع تي مضمون ٺاھڻ چاھيو تہ ڳوليو جي خاني ۾ لکو، ۽ ڳوليو تي ٽڙڪ ڪريو'''. <inputbox>type=search</inputbox> * '''توھان جي موضوع سان ملندڙ جلندڙ صفحا نظر ايندا. اھو اطمينان ڪرڻ کان پوء تہ توھان جي گهربل موضوع تي پھريان کان مضمون موجود ناھي، توھان نئون صفحو ٺاھي سگھو ٿا واضع هجي تہ ھڪ موضوع تي ھڪ کان وڌيڪ مضمون ٺاھڻ جي اجازت ناھي. توھان ھيٺ ڏنل خانو بہ استعمال ڪري سگھو ٿا'''. <inputbox>type=create</inputbox> * '''لکڻ کان پهرئين ھن ڳالھ جو يقين ڪريو تہ جنھن عنوان تي توھان لکي رھيا آھيو ان تي يا ان سان ملندڙ عنوانن تي وڪي ۾ ڪوئي مضمون نہ ھجي. ان جي لاء توھان ڳوليو جي خاني ۾ عنوان ۽ ان جا هم معنيٰ لفظ (اهڙا لفظ جن جي معني هڪ هجي) لکي ڳولا ڪريو'''.</center> |} -- توھان جي مدد جي لاء ھر وقت حاضر، اوهان جو خادم --[[واپرائيندڙ:KaleemBot|KaleemBot]] ([[واپرائيندڙ بحث:KaleemBot|ڳالھ]]) 09:40, 12 جُونِ 2023 ( يو.ٽي.سي) b29rrv7fbfx88o33joe6vhbfuta39b1 0 98340 390569 390554 2026-07-02T12:45:29Z Ibne maryam 17680 /* Criticism */ 390569 wikitext text/x-wiki '''ڀارت جي تاريخ نويسي''' (Historiography of India) مان مراد تنقيدي طريقن ۽ تشريحن جي ذريعي انهن مطالعي جو آهي جيڪي عالمن هندستان جي تاريخ کي ترقي ڏيڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن. تازن ڏهاڪن ۾ تاريخ نويسي جا چار مکيه اسڪول رهيا آهن ته مورخ هندستان جو مطالعو ڪيئن ڪندا آهن: ڪيمبرج، قومپرست، مارڪسسٽ، ۽ سبالٽرن. ڪڏهن عام "مشرقي" طريقو، هڪ حساس، ناقابل فهم، ۽ مڪمل طور تي روحاني هندستان جي تصوير سان، سنجيده اسڪالرشپ ۾ ختم ٿي چڪو آهي.<ref name="Prakash 383–408">{{cite journal | last = Prakash | first = Gyan | author-link = Gyan Prakash | date = April 1990 | title = Writing Post-Orientalist Histories of the Third World: Perspectives from Indian Historiography | journal = Comparative Studies in Society and History | volume = 32 | issue = 2 | pages = 383–408 | doi=10.1017/s0010417500016534 | jstor = 178920| s2cid = 144435305 }}</ref> == تاريخ جا ماخذ == === پرڏيهي ذريعا === هندستاني تاريخ جا معروف پرڏيهي احوال هيٺين ذريعن مان مليا آهن: <ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref><ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> * [[ميگئسٿنيز|ميگاسٿينس]] پاران "انڊيڪا"<ref>Allan Dahlaquist (1996). Megasthenes and Indian Religion: A Study in Motives and Types. Motilal Banarsidass. {{ISBN|978-81-208-1323-6}}.</ref> * [[فاھيان|فاهيان]] طرفان ٻڌمت جي بادشاهن جو هڪ رڪارڊ (فوگو جي 佛國記)<ref name="columbia">{{cite web|url=http://afe.easia.columbia.edu/special/travel_records.pdf|title=The Travel Records of Chinese Pilgrims Faxian, Xuanzang, and Yijing|publisher=[[Columbia University]]}}</ref> * [[البيروني]] پاران "ڪتاب الهند"<ref>{{citation|title=Kitab al-Bīrūnī fī Taḥqīq mā li-al-Hind|publisher=Osmania Oriental Publication Bureau |place=Hyderabad |year=1958}}</ref> <ref>{{citation| editor1-last=Kegan |editor1-first=Paul |publisher=Trench, Truebner |title=Alberuni's India |translator-last=Sachau |translator-first=E.C. |place=London |volume=2 |year=1910}}</ref> * [[ابن بطوطا|ابن بطوطه]] پاران "تحفة النور في غريب الامر و عجائب الاسفار<ref name="9–10 Vol. 1">{{harvnb|Dunn|2005|pp=310–11}}; {{harvnb|Defrémery|Sanguinetti|1853|pp=[https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ&pg=PA9 9–10 Vol. 1]}}</ref> * زوانگ زانگ پاران مغربي علائقن تي عظيم تانگ رڪارڊ<ref>Deeg, Max (2007). [https://web.archive.org/web/20140418141001/http://kanji.zinbun.kyoto-u.ac.jp/~wittern/data/nw-fs/fs-deeg.pdf „Has Xuanzang really been in Mathurā? : Interpretatio Sinica or Interpretatio Occidentalia&nbsp;— How to Critically Read the Records of the Chinese Pilgrim.“] – In: 東アジアの宗教と文化 : 西脇常記教授退休記念論集 = Essays on East Asian religion and culture: Festschrift in honor of Nishiwaki Tsuneki on the occasion of his 65th birthday / クリスティアン・ウィッテルン, 石立善編集 = ed. by Christian Wittern und Shi Lishan. – 京都 [Kyōto] : 西脇常記教授退休記念論集編集委員會; 京都大学人文科學研究所; Christian Wittern, 2007, pp. 35 – 73. See p. 35</ref> * تشريح هندستان، جوزف ٽيفنٿلر طرفان === ڏيهي ذريعا === مقامي تاريخي متن جا مثال شامل آهن:<ref name=":0">{{Cite journal |last=Joshi |first=P. M. |date=1965 |editor-last=Pathak |editor-first=Vishwambhar Sharan |editor2-last=Saran |editor2-first=P. |editor3-last=Kunte |editor3-first=B. G. |editor4-last=Shyam |editor4-first=Radhey |editor5-last=McKew Parr |editor5-first=Charles |editor6-last=Van Linschoten |editor6-first=Jan |title=Indian Historiography |url=https://www.jstor.org/stable/42929817 |journal=Bulletin of the Deccan College Research Institute |volume=26 |issue=3/4 |pages=20–33 |jstor=42929817 |issn=0045-9801}}</ref> * ڀاناڀٽا جي "هرشاچاريتا"<ref name=":3">{{Cite book |last=Hasrat |first=B. J. |title=The Encyclopedia of Sikhism |publisher=Punjabi University |year=2004 |isbn=817380530X |editor-last=Singh |editor-first=Harbans |edition=2nd |volume=4: S–Z |location=Patiala |pages=179–181}}</ref> * ڪلهانا طرفان "راجتارنگيني"<ref name=":0" /> * سريلنڪا جي ٻڌ ڌرم جون تاريخون، جهڙوڪ ديپاواس، مهاواسا، ۽ ڪُسوانس<ref>{{Cite journal |last=von Hinüber |first=Oskar |date=2020 |title=Brill's Encyclopedia of Buddhism Online - Historiography: South Asia |url=https://doi.org/10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069 |access-date=7 April 2024 |website=Brill |doi= 10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069|quote=The first historical texts known from ancient South Asia are the Buddhist chronicles composed in Ceylon (Sri Lanka). Consequently, from a very early period, the history of Buddhism on the island is known much better than in any other part of South Asia. Besides texts on the general history of Buddhism, there are specialized chronicles on relics and so on, written in both Pali and Sinhala languages or in Southeast Asian vernaculars.|url-access=subscription }}</ref> * فرشته جي "تاريخ فرشته" (جنهن کي گلشن ابراهيمي به چيو ويندو آهي) <ref name="EB1911">{{EB1911|inline=y|wstitle=Ferishta, Mahommed Kasim|volume=10|page=274}}</ref> * ضياء الدين برني جي "تاريخ فيروز شاهي"<ref>M. Athat Ali, "Elements of Social Justice in Medieval Islamic Thought" in Saiyid Zaheer Husain Jafri, ''Recording the Progress of Indian History: Symposia Papers of the Indian History Congress, 1992–2010'', Primus Books, 2012, p. 197.</ref> * ميروتنگا پاران "وڪاراسريني"{{sfn|Eggermont|1969|p=67}} * ابوالفضل جو "اڪبر نامو"<ref>[http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml Illustration from the Akbarnama: History of Akbar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090919035749/http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml |date=2009-09-19 }} [[Art Institute of Chicago]]</ref> * [[امير خسرو]] جو "تغلق نامو" * عبدالحميد لاهوري جو "پادشاهه نامو"<ref>[[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970).</ref> * محمد عوفي جي "جامع الحكايت"<ref>{{cite book |last1=Elliot|first1=Sir H. M. |first2=John |last2=Dowson |title=The History of India, as Told by Its Own Historians. The Muhammadan Period (Vol 2.)|chapter-url=https://archive.org/stream/cu31924073036729#page/n5/mode/2up|chapter=4. Jawami ul-Hikayat of Muhammad Ufi| year=1871|publisher=London : Trübner & Co.|page=155}}</ref> * چانڊ بردائي جي "پرٿيوراج راسو" ''<ref>{{Cite book|author=Rima Hooja|url=https://books.google.com/books?id=qqd1RAAACAAJ|title=A HISTORY OF RAJASTHAN (PB)|date=2006|publisher=Rupa & Company|isbn=978-81-291-1501-0|pages=364–365|language=en}}</ref>'' * منهاج سراج جوزجاني جي "طبقات ناصري" 15 صدي عيسويءَ کان اڳ جي تاريخ کي رڪارڊ ڪرڻ لاءِ تمام ٿورا مشهور هندستاني متن موجود آهن. ان ڪري، هندستان جي تاريخ جو گهڻو حصو پرڏيهي مورخن جي ذريعي ملي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> قديم هندستان ۾ مقامي تاريخي روايتن جا تمام گهٽ ثبوت موجود آهن. البيروني مقامي هندستاني تاريخ نگاري بابت هيٺ ڏنل ڳالهه ڪئي: <ref name=":0" /> {{Blockquote|text="بدقسمتي سان هندو شين جي تاريخي ترتيب تي گهڻو ڌيان نه ڏيندا آهن، اهي پنهنجن بادشاهن جي تاريخي جانشيني کي بيان ڪرڻ ۾ تمام گهڻو لاپرواهي ڪندا آهن ۽ جڏهن انهن کي معلومات لاءِ دٻايو ويندو آهي ۽ نقصان ۾ هوندا آهن، اهو نه ڄاڻندا آهن ته ڇا چوڻو آهي، اهي هميشه ڪهاڻي ٻڌائڻ تي مجبور هوندا آهن. پر ان لاءِ، اسان کي پڙهندڙن کي انهن روايتن کي پهچائڻ گهرجي جيڪي اسان کي انهن مان ڪجهه ماڻهن کان مليون آهن." |author=البيروني|title=ڪتاب الهند|source=}} قديم هندستان ڪڏهن به هڪ مضبوط تاريخي روايت ترقي نه ڪئي جيڪا گريڪو-رومن، چيني ۽ اسلامي تهذيبن ۾ موجود روايتن جي برابر هجي. بهرحال، اهو نتيجو نه ٿو ڪڍي سگهجي ته قديم هندستانين وٽ معروضي تاريخي لکڻ جي سمجهه جي کوٽ هئي، ڇاڪاڻ ته تاريخ نگاري سان ملندڙ جلندڙ ڪجهه ڪوششون هيون. هندستاني تاريخ جي مختلف موڙ تي، هندستان ۾ خاص خاندانن ۽ حڪمرانن جي دورن کي رڪارڊ ڪرڻ ۽ تاريخ نگاري ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. هندستان جي تاريخ ۾ مختلف موقعن تي، هندستان ۾ خاص خاندانن ۽ حڪمرانن جي دورن کي رڪارڊ ڪرڻ ۽ تاريخ ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. ويدڪ، ٻڌ، جين ۽ ٻين مذهبي ادب ۾، استادن جا نالا ڌيان سان درج ڪيا ويا آهن. چيني بدھ ياتري شوان زانگ ذڪر ڪيو ته هندستان جي هر صوبي ۾، اهڙا آفيسر هوندا جيڪي "سٺن ۽ برن واقعن، آفتن ۽ خوش قسمت واقعن" کي لکڻ ۾ دستاويز ڪرڻ جا ذميوار هوندا. گپتا حڪمران سمدرگپت جي دور کان وٺي، قديم هندستاني حڪمران هڪ مشهور شاعر کان پنهنجي دورن ۽ فتحن کي پٿر تي لکت جي صورت ۾ رڪارڊ ڪندا هئا. ان جي بدران روميلا ٿاپر چوي ٿي ته ان کي غور ۾ رکڻ گهرجي ته قديم هندستانين ڇا لاڳاپيل سمجهيو ۽ ڇو تاريخي روايت جي ڪنهن به گهٽتائي جو جائزو وٺڻ وقت. اي ڪي وارڊر راءِ ڏني ته هندستان جي علائقائي تاريخ نويسي تي غور ڪرڻ گهرجي، هندستان ۾ تاريخي لکڻين کي 7 صدي کان وٺي وچين دور جي دور ۾ علائقائي بڻايو ويو. چالوڪيا، راشٽرڪوٽ، پالا خاندانن جي تاريخ نويسي ۽ ڪشمير، سنڌو، گُجرا، جيجڪ ڀُڪتي، ڪمروپ، ڪيرالا، هوياسالا، آنڌرا، ڪالنگا ۽ مهاراشٽر ۾ علائقائي تاريخ نويسي روايتن پاران لکيل تاريخي ڪم آهن.<ref name=":4">{{Cite book |last=Sharma |first=Tej Ram |title=Historiography: A History of Historical Writing |publisher=Concept Publishing Company |year=2005 |isbn=9788180691553 |pages=17–22 |chapter=Historical Writings in the Ancient World - Indian Historiography: Historiography in Ancient India}}</ref> جديد دور ۾، ويدڪ ادب ۽ رزميه شاعري، جهڙوڪ مهاڀارت يا رامائن مان تاريخي عنصر ڪڍڻ جي ڪجهه ڪوششون ڪيون ويون آهن. جڏهن ته، مذهبي، افسانوي، ۽ تمثيلي داستانون هندستاني مذهبي سوچ ۽ فلسفي سان تمام گهڻيون مليل آهن ته انهن مان تاريخ نويسي جي ڪنهن به جھلڪ کي سمجهڻ ۽ ڪڍڻ هڪ ڏکيو ڪم آهي. پراڻن ۾ گهڻو ڪري افسانوي عنصر شامل آهن جن ۾ تاريخيت جو هڪ چهرو آهي. ان دور جي پالي ۽ پراڪرت ادب جا مجموعا گهڻو ڪري مذهبي نوعيت جا آهن. تنهن ڪري، هندستان ۾ تاريخ نويسي جي روايت مشهور نه هئي، ڪجهه مثالن کي ڇڏي. عربن جي سنڌ تي قبضو ڪرڻ کان پوءِ هندستان ۾ تاريخ نويسي جي هڪ سچي روايت متعارف ڪرائي وئي، جتي انهن تاريخ لکڻ ۽ صحيح تاريخ سازي کي رڪارڊ ڪرڻ شروع ڪيو. انهن عرب تاريخ نويسن جي جاءِ بعد ۾ فارسيءَ ۾ لکندڙ تاريخ نويسن ورتي، جن مان گھڻن کي هندستان جي حڪمران سلطانن جي سرپرستي حاصل هئي.<ref name=":3" /> ==مکيه اسڪول== === مستشرقي طريقو === مستشرقين جو طريقو سامراجي روين ۽ دلچسپين ٻنهي کان متاثر هو ۽ ميڊيٽرينين ۽ يورپي ليکڪن ۽ مفڪرن لاءِ "غير ملڪي" اوڀر لاءِ دلچسپي پڻ، فنڪارن پاران تصويرن ۾ قبضو ڪيو ويو، جيڪو مغرب ۾ خيالن جي تاريخ ۾ بار بار سامهون ايندڙ موضوع ۾ مجسم آهي، جن کي "<small>'''مشرقيت'''</small>" <small>(Orientalism)</small> سڏيو ويندو آهي. فن جي تاريخ، ادب ۽ ثقافتي مطالعي ۾، مشرقي دنيا ۾ پهلوئن جي نقل يا تصوير آهي. اهي تصويرون عام طور تي مغربي دنيا جي ليکڪن، ڊزائنرن ۽ فنڪارن پاران ڪيون وينديون آهن. مشرقي اصطلاح ڪجهه حلقن ۾ منفي مفهوم حاصل ڪرڻ لاءِ آيو آهي ۽ 18هين ۽ 19هين صدي ۾ يورپي سامراج جي دور جي روين جي شڪل ۾ مغربي ماڻهن پاران اوڀر جي مطالعي جي حوالي سان تشريح ڪئي وئي آهي. جڏهن هن معنيٰ ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي، ته اهو اڪثر ڪري مشرقي ثقافتن ۽ ماڻهن جي تعصب واري، ٻاهرين ڪارٽون ڪيل تشريح جو مطلب آهي. هي نقطه نظر سڀ کان وڌيڪ مشهور طور تي [[ايڊورڊ سعيد]] پاران "اورينٽلزم" (1978ع) ۾ بيان ڪيو ويو ۽ پروپيگنڊه ڪيو ويو، جيڪو هن علمي روايت جي هڪ تنقيدي تاريخ آهي.<ref>{{cite book|last=Clarke|first=J.J.|title=Oriental enlightenment the encounter between Asian and Western thought|url=https://archive.org/details/orientalenlighte00clar|url-access=limited|year=1997|publisher=Routledge|pages=[https://archive.org/details/orientalenlighte00clar/page/n16 8]}}</ref> ==== تاريخ ==== جيتوڻيڪ قديم زماني کان وٺي هندستان جو مغربي نقطه نظر کان مطالعو ڪيو ويندو رهيو آهي، پر دريافت جي دور کان پوءِ مشرقي اسڪول کي اهميت حاصل ٿي. 18هين ۽ 19هين صدي ۾، اصطلاح مشرقيت هڪ اهڙي عالم جي سڃاڻپ ڪئي جيڪا مشرقي دنيا جي ٻولين ۽ ادب ۾ ماهر هجي. اهڙن عالمن ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپني جا آفيسر به شامل هئا، جن چيو ته عرب ثقافت، هندستاني ثقافت ۽ اسلامي ثقافتن جو مطالعو يورپ جي ثقافتن جي برابر ڪيو وڃي.<ref>{{cite book |last = Macfie |first = A. L.|year = 2002 |title = Orientalism |publisher = Longman| location = London|url=https://books.google.com/books?id=0FrJAwAAQBAJ |isbn = 978-0582423862|ref = none| page = Ch One}}</ref> اهڙن عالمن ۾ فلسفي جو ماهر وليم جونز به شامل آهي، جنهن جي هند-يورپي ٻولين جي مطالعي کي جديد فلسفي کي قائم ڪيو. هندستان ۾ ڪمپني جي حڪمراني هندستانين سان مثبت لاڳاپن کي ترقي ۽ برقرار رکڻ لاءِ هڪ ٽيڪنڪ جي طور تي مشرقيت کي ترجيح ڏنو. <small>1820</small>ع جي ڏهاڪي تائين، جڏهن ٿامس بيبنگٽن ميڪولي ۽ جان اسٽوارٽ مل جهڙن "انگريزيت پسند" جي اثر مغربي طرز جي تعليم کي فروغ ڏنو.<ref>Holloway (2006), pp. 1–2. "The Orientalism espoused by Warren Hastings, William Jones and the early East India Company sought to maintain British domination over the Indian subcontinent through patronage of Hindu and Muslim languages and institutions, rather than through their eclipse by English speech and aggressive European acculturation."</ref> مغربي ماهرن ۾ ايشيا جي ڄاڻ ۾ وڏي واڌ، خطي ۾ سياسي ۽ اقتصادي شموليت ۾ واڌ ۽ خاص طور تي وليم جونز پاران هندستاني ۽ يورپي ٻولين جي وچ ۾ ويجهن لاڳاپن جي وجود جي احساس سان، مشرقي ۽ مغربي ثقافتن جي شروعاتي تاريخ جي وچ ۾ وڌيڪ پيچيده ذهني لاڳاپا اڀريا. انهن مان ڪجهه ترقي هندستان تي ڪنٽرول لاءِ فرانڪو-برطانوي رقابت جي تناظر ۾ ٿي. لبرل معاشيات دان، جهڙوڪ جيمس مل، مشرقي تهذيبن کي جامد ۽ بدعنوان قرار ڏنو. ڪارل مارڪس، ڳوٺاڻي معيشت جي معاشي تنگي ۽ پيداوار ۾ رياست جو ڪردار جي ڪارڻ ايشيائي پيداوار جي طريقي کي غير تبديل ٿيندڙ طور بيان ڪيو. "مشرقي دنيا جي تعصب" (Oriental despotism) کي عام طور تي يورپ ۾ مشرقي سماجن جي ترقي جي نسبتاً ناڪامي ۾ هڪ اهم عنصر سمجهيو ويندو هو. صدي جي دوران مغربي آثار قديمه وچ اوڀر ۽ ايشيا ۾ پکڙجي ويو. نوان قومي عجائب گھر اهم آثار قديمه جي ڳولا لاءِ هڪ جڳهه فراهم ڪندا هئا، جن مان گهڻا هن دور ۾ يورپ ڏانهن واپس خريد ڪيا ويا هئا. ٻڌمت ۽ هندومت جي پهرين سنجيده يورپي مطالعي عالمن يوجين برنوف ۽ ميڪس مولر پاران ڪيا ويا هئا. ان وقت ۾، اسلام جو علمي مطالعو پڻ ترقي ڪئي ۽ 19 صدي جي وچ تائين، مشرقي مطالعي اڪثر يورپي ملڪن ۾ هڪ سٺي طرح قائم ٿيل علمي نظم هو، خاص طور تي جيڪي علائقي ۾ سامراجي مفادن سان گڏ هئا. تڏهن به، جڏهن ته تعليمي مطالعي ۾ واڌارو ٿيو، نسل پرست رويا ۽ ايشيائي ماڻهن ۽ ثقافتن جا دقيانوسي تصورات به وڌا. اسڪالرشپ اڪثر ڪري تعصب پرست نسل پرست ۽ مذهبي مفروضن سان جڙيل هئي، <ref>J. Go, "'Racism' and Colonialism: Meanings of Difference and Ruling Practice in America's Pacific Empire" in ''Qualitative Sociology'' '''27'''.1 (March 2004).</ref> جنهن ۾ نئين حياتياتي سائنس ٻي عالمي جنگ جي خاتمي تائين حصو وٺندي رهي. ==== تنقيد ۽ زوال ==== پنهنجي ڪتاب "اورينٽلزم" (1978) ۾، ثقافتي نقاد ايڊورڊ سعيد مشرقي دنيا جي هڪ وسيع مغربي روايت - علمي ۽ فنڪارانه - کي بيان ڪرڻ لاءِ مشرقي دنيا جي تعصب واري ٻاهرين تشريح جي اصطلاح کي ٻيهر بيان ڪري ٿو، جيڪا 18 هين ۽ 19 صدي ۾ يورپي سامراج جي ثقافتي روين جي شڪل ۾ هئي.<ref>Tromans, 24</ref> ان جي اشاعت کان وٺي، اڪثر علمي بحث "اورينٽلزم" جي اصطلاح کي استعمال ڪرڻ شروع ڪيو ته جيئن وچ اوڀر، ايشيائي ۽ اتر آفريقي سماجن جي طرف هڪ عام سرپرست مغربي رويو جو حوالو ڏئي سگهجي. سعيد جي تجزيي ۾، مغرب انهن سماجن کي جامد ۽ غير ترقي يافته طور تي ضروري بڻائي ٿو - انهي ڪري مشرقي ثقافت جو هڪ اهڙو نظريو ٺاهي ٿو جيڪو سامراجي طاقت جي خدمت ۾ مطالعو، تصوير ۽ ٻيهر پيدا ڪري سگهجي ٿو. سعيد لکي ٿو ته هن بناوٽ ۾ اهو خيال شامل آهي ته مغربي سماج ترقي يافته، عقلي، لچڪدار ۽ اعليٰ آهي.<ref>Mahmood Mamdani, ''Good Muslim, Bad Muslim: America, the Cold War, and the Roots of Terrorism'', New York: Pantheon, 2004; {{ISBN|0-375-42285-4}}; p. 32.</ref> وڌيڪ، سعيد چيو ته "نمائندگي جو خيال هڪ ناٽڪ آهي: مشرق اهو اسٽيج آهي جنهن تي سڄو اوڀر محدود آهي"<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/63/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=63 |language=English}}</ref> ۽ اهو ته عالم مشرقيات جو موضوع "اوترو اوڀر پاڻ ناهي جيترو مشهور ڪيو ۽ تنهن ڪري مغربي پڙهندڙ عوام لاءِ گهٽ خوفناڪ آهي". <ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/60/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=60 |language=English}}</ref> ايڊورڊ سعيد جي مشرقيات جو مقالو مارڪسسٽ فلسفي انتونيو گرامسي جي ثقافتي بالادستي جي نظريي، ۽ مشيل فوڪالٽ جي بحث جي نظريي (علم ۽ طاقت جو تعلق) کي مشرقي مطالعي جي علمي روايت تي تنقيد ڪرڻ لاءِ ترقي ڪري ٿو. اڪيڊمي ۾، ڪتاب مشرقيات (1978) پوسٽ-نوآبادياتي ثقافتي مطالعي جو هڪ بنيادي متن بڻجي ويو.<ref>Xypolia, Ilia (2011). "Orientations and Orientalism: The Governor Sir Ronald Storrs". Journal of IslamicJerusalem Studies. 11: 25–43.</ref> هڪ ڀيرو عام "مشرقيات" جو طريقو، هڪ حساس، ناقابل فهم ۽ مڪمل طور تي روحاني هندستان جي تصوير سان، سنجيده علمي مطالعي ۾ ختم ٿي چڪو آهي.<ref name="Prakash 383–408" /> === Cambridge School === The Cambridge School of historiography was a [[school of thought]] which approached the study of the [[British Empire]] from the imperialist point of view. It emerged especially at the [[University of Cambridge]] in the 1960s. [[John Andrew Gallagher]] (1919–80) was especially influential, particularly in his article with [[Ronald Robinson]] on "[[The Imperialism of Free Trade]]". It was led by Anil Seal,<ref>Anil Seal'', The Emergence of Indian Nationalism: Competition and Collaboration in the Later Nineteenth Century'' (1971)</ref> Gordon Johnson,<ref>Gordon Johnson, ''Provincial Politics and Indian Nationalism: Bombay and the Indian National Congress 1880–1915'' (2005)</ref> Richard Gordon, and David A. Washbrook.<ref>Rosalind O'Hanlon and David Washbrook, eds. ''Religious Cultures in Early Modern India: New Perspectives'' (2011)</ref> It downplayed ideology.<ref>Aravind Ganachari, "Studies in Indian Historiography: 'The Cambridge School'", ''Indica'', March 2010, 47#1, pp 70–93</ref> ==== Criticism ==== This school of historiography is criticised for western bias or [[Eurocentrism]].<ref name="google7">{{cite book|title=Eurocentrism: a marxian critical realist critique|author=Hostettler, N.|date=2013|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-135-18131-4|url=https://books.google.com/books?id=2XjozzN0ppEC&pg=PA33|page=33|access-date=6 January 2017}}</ref> Critics have attacked various ideas of the School.<ref>See [[Christopher Platt|D.C.M. Platt]], "The Imperialism of Free Trade: Some Reservations," ''Economic History Review,'' 21#2 (Aug., 1968), pp. 296-306</ref> In ''The New Imperial Histories Reader,'' Stephen Howe has assembled articles by critics who take aim especially at [[P. J. Marshall]], [[David Kenneth Fieldhouse|D. K. Fieldhouse]], Robinson and Gallagher, and [[Peter Cain (historian)|Peter Cain]] and [[A. G. Hopkins]].<ref>Stephen Howe, ed. ''New Imperial Histories Reader'' (Routledge, 2009)</ref> [[Howard Spodek]], for example, praises the school's regional and pluralist perspectives but criticizes their reliance on British (rather than Indian) documentation, sloppy use of [[social science]] models, downplaying of ideology, and their excessive emphasis on Indian self-seeking and the importance of British imperial initiatives in achieving modernization. He recommends a deeper appreciation of Indian initiatives, and more attention to the emerging importance of public life in many areas of society rather than just a concentration on politics.<ref>Howard Spodek, "Pluralist Politics in British India: The Cambridge Cluster of Historians of Modern India," ''American Historical Review,'' (June 1979) 84#3 pp 688-707</ref> === Nationalist School === The Nationalist school originated among Indian historians in the late 19th and early 20th centuries who were influenced by [[Indian independence movement|Indian nationalism]]. They emphasized achievements in Indian history, while downplaying negative aspects, which led to various contradictions. Nationalist historians universally praised Hindu rule of India, with Hindu culture being prized above all else.<ref name=":0a">{{cite book|last=Thapar|first=Romila|title=History of Early India: From the Origins to AD 1300|publisher=University of California Press|year=2004|isbn=978-0-520-24225-8|pages=16–17}}</ref> In modern history, they focused on Congress, Gandhi, Nehru and high level politics. It highlighted the Mutiny of 1857 as a war of liberation, and Gandhi's 'Quit India' begun in 1942, as defining historical events. This school of historiography has received criticism for [[Elitism]].<ref>{{cite web|url=http://pages.ucsd.edu/~rfrank/class_web/ES-200C/Articles/Guha.pdf|title=Ranjit Guha, "On Some Aspects of Historiography of Colonial India"}}</ref> Historians in this school included [[Rajendralal Mitra]], [[R. G. Bhandarkar]], [[Romesh Chunder Dutt]], [[Anant Sadashiv Altekar]], [[K. P. Jayaswal]], [[Hem Chandra Raychaudhuri]], [[Radha Kumud Mukherjee]], [[R. C. Majumdar]], and [[K. A. Nilakanta Sastri]] ,.<ref name=":0a" /> === Marxist School === In India, Marxist Historiography takes the form of Marxian historiography where Marxian techniques of analysis are used but Marxist political intentions and prescriptions are discarded. The Marxian historiography of India uses the method of [[historical materialism]] and has focused on studies of economic development, land ownership, and [[class conflict]] in precolonial India and [[deindustrialisation|deindustrialization]] during the colonial period.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993">Bagchi, Amiya Kumar (January 1993). "Writing Indian History in the Marxist Mode in a Post-Soviet World". Indian Historical Review. 20 (1/2): 229–244.</ref> [[Bhupendranath Datta|B. N. Datta]], and [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] are considered the founding fathers of Marxist historiography in India. D. D. Kosambi was apologetic of the revolution of [[Mao]] and thought of Indian Prime Minister [[Jawaharlal Nehru]]'s policies as pro-capitalist. Kosambi, a polymath, viewed Indian History from a Marxist viewpoint. The other Indian scholars of Marxian historiography are [[Ram Sharan Sharma|R. S. Sharma]], [[Irfan Habib]], [[D. N. Jha]], and [[K. N. Panikkar]].<ref>Bottomore, T. B. 1983. ''A Dictionary of Marxist thought''. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press.</ref> Other historians such as [[Satish Chandra (historian)|Satish Chandra]], [[Romila Thapar]], [[Bipan Chandra]], [[Arjun Dev (historian)|Arjun Dev]], and [[Dineshchandra Sircar]], are sometimes referred to as "influenced by the Marxian approach to history."<ref>Guichard, Sylvie (2010), The Construction of History and Nationalism in India, Routledge, p. 87, ISBN 978-1136949319</ref> One debate in Indian history that relates to a [[historical materialist]] schema is on the nature of [[feudalism]] in India. [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] in the 1960s outlined the idea of "feudalism from below" and "feudalism from above". Element of his feudalism thesis was rejected by R.S. Sharma in his monograph [[Indian Feudalism]] (2005) and various other books,<ref>Purohit, Vinayak. 1988. Arts of transitional India twentieth century. Bombay: Popular Prakashan.</ref><ref>R S Sharma, Indian Feudalism (book), 2005</ref><ref>R S Sharma, Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation, Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177-85</ref><ref>R S Sharma, India's Ancient Past, Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India, Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> However R. S. Sharma also largely agrees with Kosambi in his various other books.<ref>R S Sharma, ''[[Indian Feudalism (book)]], 2005''</ref><ref>R S Sharma, ''Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation'', Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177–85</ref><ref>R S Sharma, ''India's Ancient Past'', Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, ''The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India'', Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> Most Indian Marxian historians argue that the economic origins of communalism are feudal remnants and the economic insecurities caused by slow development in India.<ref>{{cite book|title=Dalit women in India: issues and perspective|page=138|first=Prahlad|last=Jogdand|year=1995}}</ref> Even non-academic and laymen contributions to Marxist Historiography exist in India. The book "Coffee Housinte Katha" (The Story of Coffee House), written in [[Malayalam]], a regional language of India, spoken in the state of [[Kerala]], by one of the leaders of the Indian Coffee House Movement, [[Nadakkal Parameswaran Pillai]], is an example of this. Politicians like [[Shripad Amrit Dange]] have also contributed to Marxian historiography. ==== Criticism ==== The Marxian school of Indian historiography is accused of being too ideologically influenced.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993" /> Though influenced by Marxist theory [[B. R. Ambedkar]] criticized Marxists, as he deemed them to be unaware or ignorant of the specifics of caste issues.<ref>Padovani, Florence. Development-Induced Displacement in India and China: A Comparative Look at the Burdens of Growth. Rowman & Littlefield. Bhimrao Ambedkar himself, who criticized Indian Marxists</ref><ref>Jadhav, Narendra (1991). "Neglected Economic Thought of Babasaheb Ambedkar". Economic and Political Weekly. 26 (15): 980–982. ISSN 0012-9976. JSTOR 4397927.</ref> Also though most criticisms of Marxian historiography is levied by people who are not historians, some historians have debated Marxian historians and critically examined their analysis of the [[history of India]]. Many have alleged that Marxian historians used [[Historical negationism|negationism]] to whitewash some of the atrocities committed by [[Islamic rulers in the Indian subcontinent|Muslim rulers]] in the Indian Subcontinent.<ref>{{cite book|title=The Legacy of Muslim Rule in India|quote=Marxists who always try to cover up the black spots of Muslim rule with thick coats of whitewash|first=Kishori Saran|last=Lal|publisher=Aditya Prakashan|page=67}}</ref><ref>{{cite book|title=Indian Politics, Then and Now: Essays in Historical Perspective|first=K|last=Seshadri|publisher=Pragatee Prakashan|page=5|quote=certain attempts made by some ultra-Marxist historians to justify and even whitewash tyrannical emperors of the medieval India}}</ref><ref>{{cite book|title=Studies in World Affairs, Volume 1|first=KR|last=Gupta|year=2006|publisher=Atlantic Publisher|page=249|isbn=9788126904952|url=https://books.google.com/books?id=Hw9uf7sRKtIC&pg=PA249}}</ref><ref>{{cite book|title=Al-Hind the Making of the Indo-Islamic World: The Slave Kings and the Islamic Conquest : 11th–13th Centuries|year=1991|url=https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink|url-access=limited|last=Wink|first=André|publisher=Brill|page=[https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink/page/n160 309]|quote="apologists for Islam, as well as some Marxist scholars in India have sometimes attempted to reduce Islamic iconoclasm.."}}</ref> Since the late 1990s, [[Hindu nationalism|Hindu nationalist]] scholars especially have theorized that the Marxian tradition in India neglected what they believe to be the country's 'illustrious past' based on Vedic-[[puranic chronology]] and other [[Pseudohistory|pseudo-historical]] [[Historical revisionism|revisionist]] narratives of history, the historians are held responsible for aiding or defending [[Islam in India|Muslims]], who figure in Hindu nationalist discourse as the enemy.<ref>Jha, D.N. (1996). Society and Ideology in India: Essays in Honour of Prof. R.S. Sharma. New Delhi, India: Munshiram Manoharlal Publishers Pvt. Ltd. ISBN 978-8121506397.</ref><ref>Historian: Prof Irfan Habib outlookindia.com. Magazine | 23 April 2007. Retrieved 15 January 2013</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=u0RZBwAAQBAJ&pg=PA98|title=The Construction of History and Nationalism in India: Textbooks, Controversies and Politics|last=Guichard|first=Sylvie|year=2010|publisher=Routledge |isbn=9781136949319}}</ref> An example of such a view is [[Arun Shourie]]'s ''[[Eminent Historians]]'' (1998)<ref>Bryant, E. E. (2014). ''Quest for the Origins of Vedic Culture: The Indo-Aryan Migration Debate''. Cary, US: Oxford University Press {{ISBN|978-0195169478}}</ref> and ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks'' (2000), by [[Meenakshi Jain]].<ref name="Times14July">{{cite news |title=From having legs hacked off to getting Rajya Sabha foothold: A Master's journey of grit |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |access-date=14 July 2025 |work=The Times of India |date=14 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250714044603/https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |archive-date=14 July 2025}}</ref><ref name="v282">{{cite web | title=Why Meenakshi Jain Has Been Nominated To Rajya Sabha | website=[[News18]] | date=15 July 2025 | url=https://www.news18.com/opinion/opinion-why-meenakshi-jain-has-been-nominated-to-rajya-sabha-9442669.html | access-date=18 July 2025}}</ref> === Subaltern School === The "subaltern school", was begun in the 1980s by [[Ranajit Guha]] and [[Gyan Prakash]].<ref>{{cite journal |last=Prakash |first=Gyan |date=December 1994 |title=Subaltern studies as postcolonial criticism |journal=American Historical Review |volume=99 |issue=5 |pages=1475–1500 |doi=10.2307/2168385|jstor=2168385 }}</ref> It focuses attention away from the elites and politicians to "history from below", looking at the peasants using folklore, poetry, riddles, proverbs, songs, oral history and methods inspired by anthropology. It focuses on the colonial era before 1947 and typically emphasises caste and downplays class, to the annoyance of the Marxist school.<ref>{{cite journal |last=Roosa |first=John |date=2006 |title=When the Subaltern Took the Postcolonial Turn |journal=Journal of the Canadian Historical Association |volume=17 |issue=2 |pages=130–147 |doi=10.7202/016593ar|doi-access=free }}</ref> ==== Criticism ==== {{see|Subaltern Studies#Criticism}} === Hindutva Approach === Hindutva ({{Translation|Hinduness}}) is the predominant form of [[Hindu nationalism]] in India.<ref>{{Cite web|last=Purandare|first=Vaibhav|date=22 August 2019|title=Hindutva is not the same as Hinduism said Savarkar|url=https://www.telegraphindia.com/india/hindutva-is-not-the-same-as-hinduism-said-savarkar/cid/1699550|access-date=23 December 2020|website=telegraphindia.com}}</ref> The Hindutva movement has been described as a variant of "right-wing extremism",<ref name="Leidig">{{Cite journal|last=Leidig|first=Eviane|date=17 July 2020|title=Hindutva as a variant of right-wing extremism|journal=Patterns of Prejudice|volume=54|issue=3|pages=215–237|doi=10.1080/0031322X.2020.1759861|issn=0031-322X|doi-access=free|hdl=10852/84144|hdl-access=free}}</ref> adhering to a concept of homogenised majority and [[cultural hegemony]].<ref name="j3517631">{{cite journal |title=Fascism of our times |jstor=3517631 |author=Prabhat Patnaik |journal=Social Scientist |volume=21 |issue=3/4|pages=69–77 |year=1993 |doi=10.2307/3517631}}</ref><ref>{{harvnb|Frykenberg|2008|pages=178–220}}: "This essay attempts to show how — from an analytical or from an historical perspective — Hindutva is a melding of Hindu fascism and Hindu fundamentalism."</ref> Some analysts dispute the identification of Hindutva with fascism, and suggest Hindutva is an extreme form of [[conservatism]]. Hindutva approach to history exists to create a version of history to support the Hindu nationalist demands for [[Hindutva#Views on Indian history|Hindu Rashtra]] in Indian society.<ref name="Menon 28–30">{{cite magazine |last=Menon |first=Latha |date=August 2004 |title=Coming to Terms with the Past: India |magazine=History Today |volume=54 |issue=8 |pages=28–30}}</ref> It began with the writings of the developer and outliner of the [[Hindu Nationalism|Hindu Nationalist]] political ideology of [[Hindutva]] himself, [[Vinayak Damodar Savarkar]].{{sfn|Chandra|1989|p=145}}{{sfn|Keer|1966|p=143}} His works '[[The Indian War of Independence (book)|The Indian war of independence, 1857]]', 'Hindu-Pad-Padashahi (A Critical Review of the Hindu Empire of Maharashtra)', and 'Six Glorious Epochs of Indian History' contributed to and laid down the groundwork for this approach. However, this approach did not gain much traction until the 1990s.{{sfn|Goodrick-Clarke|1998|p=46}}<ref>{{Cite web|title=Resources|url=http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|access-date=2021-08-08|website=savarkar.org|language=en|archive-date=8 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210808095423/http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Visana|first=Vikram|date=5 November 2020|title=Savarkar before Hindutva: Sovereignty, Republicanism, and Populism in India, c.1900–1920|url=https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|journal=Modern Intellectual History|volume=18|issue=4|language=en|pages=1106–1129|doi=10.1017/S1479244320000384|s2cid=224983230|issn=1479-2443|access-date=25 July 2021|archive-date=30 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210930153956/https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> This approach is still in the process of development.<ref name="Menon 28–30" /> In March 2012, [[Diana L. Eck]], Professor of Comparative Religion and Indian Studies at [[Harvard University]], authored in her book "India: A Sacred Geography", that idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals and it wasn't just a cluster of regional identities and it wasn't ethnic or racial.<ref name="scroll.in">{{cite web|url=http://scroll.in/article/802047/theres-an-idea-of-india-from-early-times-much-before-the-mughals-or-the-british-scholar-diana-eck|title=Harvard scholar says the idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals|date=20 January 2016 }}</ref><ref name="In The Footsteps of Pilgrims">{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/leisure/story/20120618-review-of-diana-leck-india-a-sacred-geography-758709-2012-06-09|title=In The Footsteps of Pilgrims |date=9 June 2012 }}</ref><ref>{{cite magazine |url=https://www.economist.com/books-and-arts/2012/03/24/the-heavens-and-the-earth |title=India's spiritual landscape: The heavens and the earth |magazine =The Economist |date=24 March 2012}}</ref><ref name="Dalrymple">{{cite news |last=Dalrymple |first=William |date=27 July 2012 |title=India: A Sacred Geography by Diana L Eck – review |url=https://www.theguardian.com/books/2012/jul/27/india-sacred-geography-eck-review |newspaper=The Guardian}}</ref> This approach is noted for denying the [[Indo-Aryan migrations]], as they consider those whose ancestry and religion have origins outside of the Indian subcontinent to be aliens, namely Muslims, Christians, and communists. This approach states that only the Hindus are the legitimate heirs of South Asia.{{Sfn|Thapar|2004|p=14}} ==== Saffronisation ==== [[Saffronisation]], a process of introduction of right-wing policies that implement a Hindu nationalist agenda onto school textbooks by attempting to glorify Hindu contributions to Indian history while undermining other contributions, has become prominent. The [[Bharatiya Janata Party]] (BJP) has said that several Indian history textbooks had overt Marxist or Eurocentric political overtones.<ref name=":2">{{cite journal|last=Bhattacharya|first=Neeladri|date=2009|title=Teaching History in Schools: The Politics of Textbooks in India|journal=History Workshop Journal|volume=67|issue=67|pages=99–110|doi=10.1093/hwj/dbn050|jstor=40646212|s2cid=154421051}}</ref> The BJP has had trouble changing the textbooks because many states in which the BJP is not in power have blocked saffronisation efforts. The BJP, citing a rigid anti-Hindu agenda, restructured NCERT and the Indian Council of Historical Research (ICHR) to make textbooks conform to the BJP's Hindu nationalist platform.<ref>{{cite book|last=Bénéï|first=Veronique|title=Manufacturing Citizenship: education and nationalism in Europe, South Asia, and China|publisher=Routledge|year=2005|isbn=0-415-36488-4|location=New York, NY|pages=156–159}}</ref> In states where the BJP had control of the local government, textbooks were changed extensively to favor a Hindu nationalist narrative.<ref name=":1" /> These changes included the omission of caste-based exclusion and violence throughout Indian history and the exclusion or minimization of contributions to Indian society made by Muslims.<ref name="Raghavan">{{cite news|author=Raghavan, B. S.|title=Saffronisation|date=12 September 2001|newspaper=[[The Hindu]]|url=http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20070514123440/http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-date=14 May 2007|url-status=live}}</ref> After a rival political party, the [[Indian National Congress]], came into power, efforts were undertaken in 2004 to reverse the saffronisation of textbooks previously made by BJP.<ref name="The Guardian">{{cite news |last=Ramesh |first=Randeep |url=https://www.theguardian.com/world/2004/jun/26/india.schoolsworldwide |title=Another rewrite for India's history books |work=The Guardian |date=25 June 2004 |access-date=10 March 2016}}</ref> When the ''[[Hindustan Times]]'' reviewed the issue of saffronisation of Indian textbooks in late 2014, it noted that right-wing efforts to change how textbooks recount history faced "some difficulty as it lacks credible historians to back its claims."<ref>{{cite news|last=Raza |first=Danish | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffronising-textbooks-where-myth-and-dogma-replace-history/story-CauM4dmmsPGrjZ3APAvNxO.html |title=Saffronising textbooks : Where myth and dogma replace history |work=Hindustan Times |date=8 December 2014 |access-date=9 March 2016}}</ref> The [[India#Medieval India|medieval period]] in India is one such hotly-contested epoch among historians. Since there can be no true consensus about that era due to divided and deeply entrenched political motivations, history for that period is highly subjective and particularly vulnerable to the influence of the textbook writer's sympathies and outlook. "The choice of the textbook writer is more decisive than anything else," it was noted in a report in ''The Hindu''.<ref name="Amrik Singh">{{cite news|last=Singh|first=Amrik|date=25 August 2001|title=Saffronisation and textbooks|url=http://www.thehindu.com/2001/08/25/stories/05252524.htm|work=[[The Hindu]]|access-date=10 March 2016}}{{dead link|date=April 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> Critics have said that the changes to the textbooks have portrayed the medieval period as "a dark age of Islamic colonial rule which snuffed out the glories of the Hindu and Buddhist empires that preceded it".<ref name="The Guardian" /> Another trap in the politicisation of history relates to contention over the state of [[Jammu and Kashmir (union territory)|Jammu and Kashmir]].<ref name="Amrik Singh" /> By mid-2015, ''[[The Times of India]]'' reported that the [[National Council of Educational Research and Training]], which is in charge of publishing textbooks, had participated in a meeting convened by the [[Ministry of Human Resource Development]], and during that meeting, the issue of changing textbooks was discussed. An official from the ICHR complained that the theme of nationalism did not receive proper treatment in textbooks, setting the stage for possible textbook revisions.<ref name=":1">{{cite news | last=Akshaya |first=Mukul | url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/education/news/Saffronization-fears-over-history-textbooks-rewrite-plans/articleshow/47792475.cms |title=Saffronization fears over history textbooks rewrite plans |work=The Times of India|date=24 June 2015 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of Rajasthan reportedly spent Rs 37 crore to reprint 36 textbooks used for classes 1 to 8 for the 2016–2017 academic session that will be based on an agenda that would promote Indian culture by including historical figures, such as [[Suraj Mal|Maharaja Surajmal]], Hem Chandra, and [[Guru Gobind Singh]]. The textbooks that had been approved up to the 2012–13 academic session were rendered obsolete under the rewriting of history, and those books were auctioned off. In total, 5,66 crore new textbooks were ordered printed for an agenda that critics described was intent on supporting the saffronisation of textbooks. Rajasthan (primary and secondary) education minister Vasudev Devnani denied the charge of saffronisation, but educationists described his decision as to the "Hinduisation of education" that occurs when right-wing forces come to power.<ref>{{cite news|last=Goswami |first=Rakesh | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffron-agenda-raje-scraps-cong-textbooks-spends-rs-37-cr-on-new-ones/story-U3JaMmx52f4YsuUfb3wlNK.html |title=Saffronisation ? Raje scraps Cong textbooks, spends Rs 37 cr on new ones |work=Hindustan Times |date=20 January 2016 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of [[Karnataka]] has reportedly ordered new textbooks for the 2017–18 academic session in an effort that academicians and critics have described as a "blatant attempt to saffronise textbooks".<ref>{{cite news| url=http://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/revised-textbooks-from-201718-academic-year/article7300069.ece |title=Revised textbooks from 2017–18 academic year|work=The Hindu |date=10 June 2015 |access-date=10 March 2016}}</ref> ==== تنقيد ==== تاريخ ڏانهن هندوتوا جو طريقو غير تاريخي بنيادن تي ٻڌل آهي ۽ ڏند ڪٿائن کي تاريخ جي طور تي پيش ڪري ٿو. ڏکڻ ايشيا ۾ ماهر فرانسيسي سياسي سائنسدان ڪرسٽوف جيفريلٽ جي مطابق، هندوتوا نظريي جون پاڙون هڪ اهڙي دور ۾ آهن جتي قديم هندستاني ڏند ڪٿائن ۽ ويدڪ قديم دور ۾ افسانن کي صحيح سمجهيو ويندو هو.<ref name="Jaffrelot1996p77">{{cite book|author=Christophe Jaffrelot|title=The Hindu Nationalist Movement in India|url= https://books.google.com/books?id=Y2buDDwdgIsC|year= 1996|publisher= Columbia University Press|isbn= 978-0-231-10335-0|page=77}}</ref> هي افسانو "هندو نسلي شعور کي برقرار رکڻ" لاءِ استعمال ڪيو ويو. ان جي حڪمت عملي پهرين عالمي جنگ کان پوءِ خلافت تحريڪ جي مسلم سڃاڻپ جي سياست جي نقل ڪئي ۽ مغرب، خاص طور تي جرمن کان سياسي تصورات قرض ورتا.<ref name="Jaffrelot1996p77" /> هندوتوا جي پرچارڪ تنظيمون هندو ڏند ڪٿائن ۾ واقعن کي تاريخ جي طور تي سمجهن ٿيون.<ref name="R. Ramachandran">{{cite web|author=R. Ramachandran|date=1 February 2019|title=Science circus|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/science-and-technology/article26004777.ece}}</ref> <ref name="Ziya Us Salam">{{cite web|author=Ziya Us Salam|title=Age of unreason|website=Frontline|date=20 June 2018 |url=https://frontline.thehindu.com/cover-story/article24200525.ece}}</ref><ref name="Meera Nanda">{{cite web|author=Meera Nanda|date=2 January 2004|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|title=Postmodernism, Hindu nationalism and 'Vedic science'|access-date=23 March 2022|archive-date=12 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200812120255/https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|url-status=dead}}</ref><ref name="Truschke">{{Cite journal|last=Truschke|first=Audrey|date=15 December 2020|title=Hindutva's Dangerous Rewriting of History|url=http://journals.openedition.org/samaj/6636|journal=South Asia Multidisciplinary Academic Journal|language=fr|issue=24/25|doi=10.4000/samaj.6636|issn=1960-6060|doi-access=free}}</ref> هندوتوا تنظيمن تي انهن جي بيانن يا عملن تي يقين رکڻ لاءِ تنقيد ڪئي وئي آهي جيڪي اهي سائنسي ۽ حقيقت پسند ٻنهي هجڻ جو دعويٰ ڪن ٿا پر سائنسي طريقي سان مطابقت نه رکن ٿا.<ref>{{citation |first=Meera |last=Nanda |title=Hindutva's science envy |url=http://www.frontline.in/science-and-technology/hindutvas-science-envy/article9049883.ece |newspaper=Frontline |date=16 September 2016 |access-date=14 October 2016}}</ref><ref name=":5" /> هڪ تاريخدان ۽ سياسي سائنسدان اينٿوني پارل جي مطابق، ساورڪر جو "هندو ڪير آهي؟" 1923ع ۾ شايع ٿيل هندوتوا نظريي جو هڪ بنيادي متن آهي. اهو دعويٰ ڪري ٿو ته، پريل، ماضي جو هندستان "نسلي طور تي اعليٰ ماڻهن، آرين جي تخليق" هو. اهي ٻاهرين دنيا ۾ هندو، سنڌو درياءَ کان ٻاهر جي ماڻهن جي نالي سان سڃاتا ويا. انهن جي سڃاڻپ انهن جي نسل (جاتي) ۽ انهن جي ثقافت (سنسڪرتي) ذريعي پيدا ٿي. سڀئي هندو دعويٰ ڪن ٿا ته انهن جي رڳن ۾ طاقتور نسل جو رت ويدڪ ابن ڏاڏن سان شامل آهي ۽ انهن کان اولاد آهي. افسانن، ڏند ڪٿائن، رزميه ڪهاڻين، فلسفو، فن ۽ فن تعمير، قانونن ۽ رسمن، دعوتن ۽ تہوارن جو هڪ مجموعو، انهن هڪ ثقافت پيدا ڪئي. انهن جو هندستان سان هڪ خاص تعلق آهي: هندستان انهن لاءِ آبائي وطن ۽ پاڪ زمين ٻنهي آهي." ساورڪر جو متن "هندو ثقافت کي هڪ خودمختيار ثقافت جي طور تي پيش ڪري ٿو، جنهن کي ٻين ثقافتن کان ڪنهن به ان پٽ جي ضرورت ناهي"، جيڪو پارل جي مطابق، "هندستان جي ماضي جو هڪ غير تاريخي، نرگسيت پسند ۽ غلط بيان" آهي. چيتن ڀٽ چوي ٿو ته، شروعاتي هندو قوم پرست سوچ جو بنياد نوآبادياتي دور جي يورپي اسڪالرشپ ۽ ان جي وقت جي مشرقيت کي ظاهر ڪري ٿو. "هندستان تهذيب جي گہواري جي حيثيت سان" جو خيال (وولٽيئر، هيڊر، ڪانٽ، شيگل)، يا "انسانيت جو وطن ۽ بنيادي فلسفو" (هيرڊر، شيگل)، يا "هندو قدرن ۾ انسانيت" (هيرڊر)، يا هندومت جو معاصر انسانيت لاءِ نجات پيش ڪرڻ (شوپنهاور)، فريڊرڪ مولر، چارلس ولڪنز، وليم جونز، اليگزينڊر هيملٽن، ۽ ٻين جي نوآبادياتي دور جي اسڪالرشپ سان گڏ، ساورڪر ۽ ٻين لاءِ قدرتي دانشورانه ميٽرڪس هئا ته اهي پنهنجن هندو قومپرست خيالن کي قرض وٺن ۽ اڀارين. چڪرورتي رام پرساد، برطانوي اڪيڊمي جو فيلو ۽ مذهب جي سياست ۽ فلسفي جو عالم، چوي ٿو ته هندوتوا قوم پرستي جو هڪ روپ آهي جنهن کي ان جي مخالفن ۽ ان جي حامي مختلف طرح سان بيان ڪيو آهي. Hindutva approach to history is based on ahistorical premises and treats mythology as history. According to [[Christophe Jaffrelot]], a French political scientist specialising in South Asia, the Hindutva ideology has roots in an era where the fiction in ancient Indian mythology and Vedic antiquity was presumed to be valid. This fiction was used to "give sustenance to Hindu ethnic consciousness". Its strategy emulated the Muslim identity politics of the Khilafat movement after World War I, and borrowed political concepts from the West –&nbsp;mainly German. Hindutva organizations treat events in [[Hindu mythology]] as history. Hindutva organizations have been criticized for their belief in statements or practices that they claim to be both scientific and factual but are incompatible with the [[scientific method]].<ref name=":5">{{cite web|url=https://scroll.in/article/865872/from-dissing-darwin-to-yogic-farming-a-short-history-of-the-bjps-brush-with-pseudoscience|title=From dissing Darwin to yogic farming: A short history of the BJP's brush with pseudoscience|date=21 January 2018 }}</ref> According to [[Anthony Parel]], a historian and political scientist, Savarkar's ''Hindutva, Who is a Hindu?'' published in 1923 is a fundamental text of Hindutva ideology. It asserts, states Parel, India of the past to be "the creation of a racially superior people, the Aryans. They came to be known to the outside world as Hindus, the people beyond the Indus River. Their identity was created by their race (jati) and their culture (Sanskriti). All Hindus claim to have in their veins the blood of the mighty race incorporated with and descended from the Vedic fathers. They created a culture — an ensemble of mythologies, legends, epic stories, philosophy, art and architecture, laws and rites, feasts, and festivals. They have a special relationship to India: India is to them both fatherland and holy land." The Savarkar's text presents the "Hindu culture as a self-sufficient culture, not needing any input from other cultures", which is "an unhistorical, narcissistic and false account of India's past", states Parel.<ref name="Parel2006p42">{{cite book|author=Anthony J. Parel|title=Gandhi's Philosophy and the Quest for Harmony|url= https://books.google.com/books?id=MQhz0fW0HZUC |year=2006|publisher= Cambridge University Press|isbn=978-0-521-86715-3|pages=42–43}}</ref> The premises of early Hindu nationalist thought, states Chetan Bhatt, reflected the colonial era European scholarship and Orientalism of its times.<ref name="Bhatt2001p11" /> The idea of "India as the cradle of civilization" (Voltaire, Herder, Kant, Schlegel), or as "humanity's homeland and primal philosophy" (Herder, Schlegel), or the "humanism in Hindu values" (Herder), or of Hinduism offering redemption for contemporary humanity (Schopenhauer), along with the colonial-era scholarship of Frederich Muller, Charles Wilkins, William Jones, Alexander Hamilton, and others were the natural intellectual matrix for Savarkar and others to borrow and germinate their Hindu nationalist ideas.<ref name="Bhatt2001p11">{{cite book|author=Chetan Bhatt|title=Hindu nationalism: origins, ideologies and modern myths|url=https://books.google.com/books?id=W2PXAAAAMAAJ|year=2001|publisher=Berg|isbn=978-1-85973-343-1|pages=11–12}}</ref> [[Chakravarthi Ram-Prasad]], a Fellow of the British Academy and a scholar of Politics and Philosophy of Religion, states that Hindutva is a form of nationalism that is expounded differently by its opponents and its proponents.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> The opponents of Hindutva either consider it as a fundamentalist ideology that "aims to regulate the working of civil society with the imperatives of Hindu religious doctrine", or as another form of fundamentalism while accepting that Hinduism is a diverse collection of doctrines, is complex and is different from other religions. According to Ram-Prasad, the proponents of Hindutva reject these tags, viewing it to be their right and a desirable value to cherish their religious and cultural traditions.<ref name="Ram‐Prasad1993p285">{{cite journal | last=Ram-Prasad | first=C. | title=Hindutva ideology: Extracting the fundamentals | journal=Contemporary South Asia | volume=2 | issue=3 | year=1993 | doi=10.1080/09584939308719718 | pages=285–309}}</ref> The Hindutva ideology according to Savarkar, states Ram-Prasad, is a "geography, race, and culture" based concept. However, the "geography" is not strictly territorial but is an "ancestral homeland of a people", and the "race" is not biogenetic but described as the historic descendants of the intermarriage of Aryans, native inhabitants, and "different peoples" who arrived over time.<ref name="Flood2008p527" /> So, "the ultimate category for Hindutva is culture", and this culture is "not strictly speaking religious if by religion is meant a commitment to certain doctrines of transcendence", he states.<ref name="Flood2008p527">{{cite book|author=C. Ram-Prasad|editor=Gavin Flood|title=The Blackwell Companion to Hinduism|url=https://books.google.com/books?id=SKBxa-MNqA8C |year=2008|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-99868-7|pages=527–528}}</ref> The proponents state that in the Hindutva thought, there is a kernel of coherent and justifiable thesis about the Indian culture and history.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> Hindutva ideology has been linked to threats to academics and students, both in India and the United States.<ref name="Venugopal, Arun">{{Cite web|last=Venugopal, Arun|date=21 July 2021|title=At Rutgers, and Beyond, Scholars Are Under Attack For Their Critique of India's Far-Right Government|url=http://gothamist.com/news/at-rutgers-and-beyond-scholars-are-under-attack-for-their-critique-of-indias-far-right-government|access-date=21 July 2021|website=Gothamist|language=en}}</ref><ref name=":0b">{{Cite web|title=American Scholars of India Confront a Rise in Threats {{!}} WNYC {{!}} New York Public Radio, Podcasts, Live Streaming Radio, News|url=https://www.wnyc.org/story/american-scholars-india-confront-rise-threats/|access-date=6 September 2021|website=WNYC|language=en}}</ref> For instance, in 2011, Hindutva activists successfully led a charge to remove an essay about the multiple narratives of Ramayanas from Delhi University's history syllabus.<ref name="The Hindu">{{Cite news|last=N|first=Vijetha S.|date=15 October 2011|title=Historians protest as Delhi University purges Ramayana essay from syllabus|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/Historians-protest-as-Delhi-University-purges-Ramayana-essay-from-syllabus/article13372074.ece|access-date=11 July 2021|issn=0971-751X}}</ref> [[Romila Thapar]], a world-renowned historian, has faced Hindutva-led attacks, with the claims that her works present Marxist and [[Eurocentric]] points of view.<ref name="washingtonpost.com">{{Cite news|title=In the battle over India's history, Hindu nationalists square off against a respected historian|language=en-US|newspaper=Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/india-romila-thapar-dissent/2021/01/02/1a79ca54-4070-11eb-b58b-1623f6267960_story.html|access-date=11 July 2021|issn=0190-8286}}</ref> Hindutva scholars like [[Rajiv Malhotra]] has been responsible for pushback against [[White people|white]] scholars specialising on South Asia and Hinduism based in North America, including [[Wendy Doniger]] and [[Sheldon Pollock]] on grounds of their supposed [[Evangelism|vested interests]] & [[Racism|racial prejudices]] [[Anti-Indian sentiment|against Indians]].<ref name="insidehighered.com">{{Cite web|title=Scholars who study Hinduism and India face hostile climate|url=https://www.insidehighered.com/news/2016/04/12/scholars-who-study-hinduism-and-india-face-hostile-climate|access-date=11 July 2021|website=www.insidehighered.com|language=en}}</ref> Under BJP leadership, the Indian state has been accused of monitoring scholars and denying some research access.<ref name="The Nation">{{cite news |last1=Chaturvedi |first1=Vinayak |title=The Hindu Right and Attacks on Academic Freedom in the US |url=https://www.thenation.com/article/culture/hindu-right-academic-freedom/ |publisher=The Nation |date=December 2021}}</ref> In 2021, a group of North American-based scholars of South Asia formed a collective and published the Hindutva Harassment Field Manual to, they argue, answer the Hindutva threat to their academic freedom.<ref name="Prakash">{{Cite web|last=Prakash|first=Priyali|title='Targeted by hate': Audrey Truschke on why she helped write a 'Hindutva Harassment Field Manual'|url=https://scroll.in/article/999710/targeted-by-hate-audrey-truschke-on-why-she-helped-write-a-hindutva-harassment-field-manual|access-date=28 August 2021|website=Scroll.in|date=10 July 2021 |language=en-US}}</ref><ref name=":0b" /> They documented further incidents of Hindutva harassment of academics in North America, dating back to the 1990s.<ref name="Timeline">{{cite web |last1=SASAC |title=Timeline |url=https://www.hindutvaharassmentfieldmanual.org/timeline |website=Hindutva Harassment Field Manual}}</ref> The [[Association for Asian Studies]] noted that Hindutva, described as a "[[Majoritarianism|majoritarian]] ideological doctrine" different from [[Hinduism]], resorted to "increasing attacks on numerous scholars, artists, and journalists who critically analyze its politics".<ref name="asianstudies.org">{{Cite web|date=10 September 2021|title=AAS Statement on the Dismantling Global Hindutva Conference|url=https://www.asianstudies.org/aas-statement-on-the-dismantling-global-hindutva-conference/|access-date=11 September 2021|website=Association for Asian Studies|language=en-US}}</ref> == هندستان تي برطانوي سامراج جي اثر جو جائزو == هندستان تي برطانوي سامراج جي معاشي اثر بابت بحث جاري آهي. اهو مسئلو اصل ۾ قدامت پسند برطانوي سياستدان ايڊمنڊ برڪ پاران اٿاريو ويو هو، جنهن 1780ع جي ڏهاڪي ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپني تي سخت حملو ڪيو، دعويٰ ڪئي ته وارن هيسٽنگز ۽ ٻين اعليٰ عملدارن هندستاني معيشت ۽ سماج کي تباهه ڪري ڇڏيو آهي. هندستاني مورخ راجت ڪنتا رائي (1998ع) حملي جي هن سلسلي کي جاري رکندي چوي ٿو ته 18هين صدي ۾ انگريزن پاران آندو ويو نئون معيشت "لٽ مار" جو هڪ روپ هو ۽ مغل هندستان جي روايتي معيشت لاءِ هڪ آفت هئي. رائي انگريزن تي خوراڪ ۽ پئسن جي ذخيرن کي ختم ڪرڻ ۽ اعليٰ ٽيڪس لاڳو ڪرڻ جو الزام لڳائي ٿو جيڪو سال 1770ع جي خوفناڪ قحط جو سبب بڻيو، جنهن جي ڪارڻ بنگال جي ماڻهن جو ٽيون حصو مارجي ويو.<ref>Rajat Kanta Ray, "Indian Society and the Establishment of British Supremacy, 1765–1818", in ''The Oxford History of the British Empire: vol. 2, The Eighteenth Century'', ed. P. J. Marshall, (1998), pp. 508–529.</ref> انگريزن جي هندستاني قومپرستي جي بيان کي رد ڪندي، جيئن ته اهي اجنبي جارح هئا، وحشي طاقت سان اقتدار تي قبضو ڪيو ۽ سڄي هندستان کي غريب ڪيو، برطانوي تاريخدان پي. جي. مارشل دليل ڏئي ٿو ته برطانوي مڪمل ڪنٽرول ۾ نه هئا پر ان جي بدران ان ۾ رانديگر هئا جيڪو بنيادي طور تي هڪ هندستاني راند هئي ۽ جنهن ۾ انهن جو اقتدار ۾ اچڻ هندستاني اشرافيه سان بهترين تعاون تي منحصر هو. مارشل تسليم ڪري ٿو ته سندس گهڻي تشريح اڃا تائين ڪيترن ئي تاريخدانن طرفان رد ڪئي وئي آهي. مارشل دليل ڏئي ٿو ته تازي اسڪالرشپ ان خيال جي ٻيهر تشريح ڪئي آهي ته اڳوڻي نرم مغل حڪمراني جي خوشحالي غربت ۽ انارڪي کي رستو ڏنو. مارشل دليل ڏئي ٿو ته برطانوي قبضي ماضي سان ڪو به تيز وقفو نه ڪيو. انگريزن وڏي پيماني تي علائقائي مغل حڪمرانن کي ڪنٽرول سونپيو ۽ 18هين صدي جي باقي حصي لاءِ عام طور تي خوشحال معيشت کي برقرار رکيو. مارشل نوٽ ڪري ٿو ته برطانوي هندستاني بينڪرن سان ڀائيواري ۾ ويا ۽ مقامي ٽيڪس منتظمين ذريعي آمدني وڌائي ۽ ٽيڪس جي پراڻي مغل شرحن کي برقرار رکيو. پروفيسر رائي متفق آهن ته ايسٽ انڊيا ڪمپني کي هڪ سخت ٽيڪس سسٽم ورثي ۾ مليو جيڪو هندستاني آبادگارن جي پيداوار جو ٽيون حصو وٺندو هو.<ref>Marshall, "The British in Asia: Trade to Dominion, 1700–1765"</ref> === برطانوي راج جي عدم تحفظ === 20 صدي ۾ تاريخدان عام طور تي متفق هئا ته برطانوي راج ۾ شاهي اختيار 1800-1940 جي دور ۾ محفوظ هو. مختلف چئلينج سامهون آيا آهن. مارڪ ڪونڊوس ۽ جان ولسن دليل ڏين ٿا ته راج دائمي طور تي غير محفوظ هو.<ref>Mark Condos, ''The Insecurity State: Punjab and the Making of Colonial Power in British India'' (Cambridge University Press, 2017).</ref><ref>Jon Wilson, ''India conquered: Britain's Raj and the chaos of empire'' (Simon and Schuster, 2016).</ref> انهن دليل ڏنو ته آفيسرن جي غير معقول پريشاني گهٽ ۾ گهٽ سماجي خريداري يا نظرياتي هم آهنگي سان هڪ افراتفري واري انتظاميه جو سبب بڻي. راج هڪ پراعتماد رياست نه هئي جيڪا پنهنجي مرضي مطابق ڪم ڪرڻ جي قابل هئي، پر هڪ نفسياتي طور تي جنگ ۾ مبتلا هئي جيڪا خلاصي، ننڍي پيماني، يا مختصر مدت کان سواءِ ڪم ڪرڻ جي قابل نه هئي.<ref>Joshua Ehrlich, "Anxiety, Chaos, and the Raj." ''Historical Journal'' 63.3 (2020): 777–787. DOI: https://doi.org/10.1017/S0018246X1900058X</ref> ==پڻ ڏسو== * [[سنڌ جي تاريخ نگاري]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] * [[هندستان جي تاريخ]] * [[برطانوي سلطنت جي تاريخ نگاري]] == حوالا == == ڪتاب نگاري == ==حوالا== {{حوالا}} ===Works cited=== * {{citation |last=Chandra |first=Bipan |title=India's Struggle for Independence |year=1989 |publisher=Penguin Books India |location=New Delhi |isbn=978-0-14-010781-4 }} * {{Cite book |editor-last=Defrémery |editor-first = C. |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=B.R. |title=Voyages d'Ibn Batoutah (Volume 1) |publisher= Société Asiatic |year=1853 |place=Paris |language=French, Arabic |url=https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ}} * {{Cite book |last=Dunn |first=Ross E. |author-link=Ross E. Dunn |title=The Adventures of Ibn Battuta |publisher=University of California Press |year=2005 |orig-year=1986 |isbn=978-0-520-24385-9 }} * {{citation|last=Eggermont|first=P. H. L.|title=The Purāņa Source of Merutuṅga's List of Kings and the Arrival of the Śakas in India|year=1969|url=https://books.google.com/books?id=ks4UAAAAIAAJ}} * {{Citation |last=Goodrick-Clarke |first=Nicholas |author-link=Nicholas Goodrick-Clarke |title=Hitler's Priestess: Savitri Devi, the Hindu-Aryan Myth and Neo-Nazism |title-link=Hitler's Priestess |publisher=[[New York University Press]] |year=1998 |isbn=978-0-8147-3111-6 |language=en}} * {{cite book |last1=Keer |first1=Dhananjay |title=Veer Savarkar |date=1966 |publisher=Popular Prakashan |url=https://books.google.com/books?id=aCALAQAAIAAJ |language=en |oclc=582786373}} * {{cite book |first=Robert |last=Frykenberg |chapter=Hindutva as a Political Religion: An Historical Perspective |editor1=R. Griffin |editor2=R. Mallett |editor3=J. Tortorice |title=The Sacred in Twentieth-Century Politics: Essays in Honour of Professor Stanley G. Payne |year=2008 |url=https://books.google.com/books?id=JGOHDAAAQBAJ |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-0-230-24163-3 |pages=178–200 }} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * Balagangadhara, S. N. (2012). Reconceptualizing India studies. New Delhi: Oxford University Press. * Bhattacharjee, J. B. ''Historians and Historiography of North East India'' (2012) * {{cite book|last=Bannerjee|first= Dr. Gauranganath |title=India as known to the ancient world|url=https://archive.org/stream/indiaasknowntoan00banerich#page/n3/mode/2up|year=1921|publisher=Humphrey Milford, Oxford University Press, London}} * Bose, Mihir. "India's Missing Historians: Mihir Bose Discusses the Paradox That India, a Land of History, Has a Surprisingly Weak Tradition of Historiography", ''History Today'' 57#9 (2007) pp 34+. [https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110915152404/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 |date=15 September 2011 }} *Chakrabarti, Dilip K.: Colonial Indology, 1997, Munshiram Manoharlal: New Delhi. * Palit, Chittabrata, ''Indian Historiography'' (2008). *Indian History and Culture Society., Devahuti, D. (2012). Bias in Indian historiography. * Elliot, Henry Miers; John Dowson (1867–77). ''The History of India, as told by its own historians. The Muhammadan Period''. London: Trübner and Co. * [[Meenakshi Jain|Jain, Meenakshi]] [https://archive.org/details/flawed-narratives-history-in-the-old-ncert-textbooks-of-satish-chandra-by-meenakshi-jain ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks - A random survey of Satish Chandra’s “Medieval India''], NCERT 2000 * Inden, R. B. (2010). Imagining India. Bloomington, Ind: Indiana University Press. * Jain, M. The India They Saw : Foreign Accounts (4 Volumes) Delhi: Ocean Books, 2011. * Kahn, Yasmin. "Remembering and Forgetting: South Asia and the Second World War' in Martin Gegner and Bart Ziino, eds., ''The Heritage of War'' (Routledge, 2011) pp 177–193. * Mantena, R. (2016). Origins of modern historiography in India: Antiquarianism and philology 1780–1880. Palgrave Macmillan. * Mittal, S. C ''India distorted: A study of British historians on India'' (1995), on 19th century writers * [[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970) {{ISBN|9782102227356}} *{{cite book |first=Yvette Claire |last=Rosser |title=Curriculum as Destiny: Forging National Identity in India, Pakistan, and Bangladesh |year=2003 |publisher=University of Texas at Austin |type=Dissertation |url=http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |access-date=17 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911035259/http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |archive-date=11 September 2008 |url-status=dead }} *[[Arvind Sharma]], Hinduism and Its Sense of History (Oxford University Press, 2003) {{ISBN|978-0-19-566531-4}} * E. Sreedharan, A Textbook of Historiography, 500 B.C. to A.D. 2000 (2004) * Shourie, Arun (2014). Eminent historians: Their technology, their line, their fraud. Noida, Uttar Pradesh, India : HarperCollins Publishers. {{ISBN|9789351365914}} *{{cite book |title=Aryans and British India |first=Thomas R. |last=Trautmann |url=https://books.google.com/books?id=jR_LPnEH3GsC |year=1997 |location=Berkeley |publisher=University of California Press |isbn=978-0-585-10445-4}} *Viswanathan, G. (2015). Masks of conquest: Literary study and British rule in India. * Antonio de Nicolas, Krishnan Ramaswamy, and Aditi Banerjee (eds.) (2007), ''[[Invading the Sacred]]: An Analysis Of Hinduism Studies in America'' (Publisher: Rupa & Co.) * Vishwa Adluri, Joydeep Bagchee: ''The Nay Science: A History of German Indology''. Oxford University Press, New York 2014, {{ISBN|978-0199931361}} (''Introduction,'' p.&nbsp;1–29). * Warder, A. K., ''An introduction to Indian historiography'' (1972). * Winks, Robin, ed. ''The Oxford History of the British Empire: Volume V: Historiography'' (2001) * Weickgenannt, T. N. (2009). Salman Rushdie and Indian historiography: Writing the nation into being. Basingstoke: Palgrave Macmillan. {{Historiography}} [[زمرو:ڀارت جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:تاريخ نويسي]] [[زمرو:ڀارت جي تاريخ]] ==قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسي== قومي ۽ علائقائي تاريخن جا مقصد به مختلف رهيا آهن. قومي تاريخ منتشر ۽ جدا جدا عنصرن کي هڪ قومي سڃاڻپ هيٺ گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، جڏهن ته علائقائي تاريخون پنهنجي ثقافتي قدرن، روايتن ۽ سياسي حيثيت کي اجاگر ڪري پنهنجي معاملن ۾ آزاد ڪردار ادا ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪن ٿيون. نوآبادياتي دور جي خاتمي ۽ نون ملڪن جي قيام کان پوءِ، پراڻين حدن جي تبديليءَ سبب قوم رياست ۽ صوبن جي وچ ۾ تضاد پيدا ٿيا. علائقن وٽ پنهنجي جدا تاريخ ۽ ثقافت هئي، جڏهن ته نئين قوم رياست کي پنهنجي تاريخ نئين زاويي سان ٺاهڻي هئي. اهڙي صورتحال ۾ قومي تاريخ ڪڏهن ڪڏهن سياسي غلبي، قومي سڃاڻپ جي تشهير ۽ علائقائي قوميتن جي دٻاءَ لاءِ استعمال ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==پاڪستان ۾ سنڌ جي علائقائي حيثيت== پاڪستان جي قيام وقت ملڪ ۾ پنج صوبا هئا، جن وٽ پنهنجي جدا سڃاڻپ موجود هئي. پاڪستان هڪ نئون ملڪ هو، تنهنڪري ان جي شروعاتي دور ۾ قومي وحدت ۽ قوم سازيءَ تي وڌيڪ زور ڏنو ويو. صوبي سان وابستگيءَ کي سرڪاري سطح تي ڪڏهن ڪڏهن تنقيد جو نشانو بڻايو ويو، ڇاڪاڻ ته ان کي قوم سازيءَ جي راهه ۾ رڪاوٽ سمجهيو ويندو هو. سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي سياسي عمل ۾ ٿيندڙ تبديلين کي ظاهر ڪري ٿي؛ جيئن جيئن سياسي جوڙجڪ بدلبي رهي، تيئن سنڌ جي تاريخ لکڻ جا رخ به تبديل ٿيندا رهيا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ هڪ الڳ حيثيت رکي ٿي، ڇاڪاڻ ته اها بنگال ۽ پنجاب وانگر ورهايل نه ٿي. سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي به پشتونن يا بلوچن وانگر ٻن يا وڌيڪ ملڪن ۾ وڏي پيماني تي ورهايل نه هئي. تاريخي ۽ جاگرافيائي طور سنڌ قديم زماني کان پنهنجي جداگانه سڃاڻپ رکي ٿي، جنهن ڪري اها پاڪستان جي ٻين صوبن کان هڪ خاص ۽ ممتاز حيثيت رکي ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي ۽ ورهاڱي کان اڳ جي تاريخ نويسي== تاريخ ڪنهن به علائقي کي تاريخي مرتبو ڏيڻ جو طاقتور ذريعو آهي، ڇاڪاڻ ته اها ان علائقي جون پاڙون ماضي ۾ ڳولي ٿي. ان شعور تحت ورهاڱي کان اڳ سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد سنڌ جي تاريخ کي نئين سر مرتب ڪرڻ هو. ان جي تاريخي رسالي ۾ سنڌ جي تاريخ جي مختلف پهلوئن تي تحقيقي مضمون شايع ٿيندا هئا. خاص طور قديم دور تي زور ڏنو ويو، ته جيئن سنڌ جي تاريخي قدامت ثابت ڪري سگهجي. جيئن ته هن سوسائٽيءَ ۾ هندو ۽ انگريز مؤرخ وڌيڪ سرگرم هئا، تنهنڪري تاريخ نويسيءَ ۾ سيڪيولر رجحان نمايان رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==ورهاڱي کان پوءِ سنڌي تاريخ نويسي== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسي نون خيالن ۽ رجحانن سان سامهون آئي. ان جو مرڪزي نقطو اهو هو ته سنڌ تاريخي، ثقافتي ۽ لساني طور پاڪستان جي ٻين صوبن کان مختلف آهي. صوبائي سڃاڻپ تي زور ورهاڱي جي نتيجن سبب وڌيو. ڪراچي، جيڪا سنڌ جو اهم شهر ۽ بندرگاهه هئي، وفاقي علائقو قرار ڏئي نئين ملڪ جي گادي بڻائي وئي. سنڌ ان فيصلي خلاف احتجاج ڪيو، پر اهو احتجاج اثرائتو ثابت نه ٿيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي هندو آبادي وڏي پيماني تي لڏي وئي ۽ ان جي جاءِ تي اردو ڳالهائيندڙ آبادي آئي. هن تبديليءَ سنڌي قوميت کي ڪمزور ڪيو. ثقافتي ۽ لساني دٻاءَ کي منهن ڏيڻ لاءِ سنڌي دانشورن سنڌ جي تاريخ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ طرف ڌيان ڏنو، ته جيئن سنڌ جي جدا سڃاڻپ کي برقرار رکيو وڃي. ان مقصد لاءِ سنڌي ادبي بورڊ قائم ڪيو ويو، جنهن سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ تاريخي تحقيق جي حوصلا افزائي ڪئي. بورڊ سنڌ جي قديم کان جديد دور تائين نو جلدن ۾ جامع تاريخ شايع ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ سنڌ جي تاريخ بابت فارسي اصل ماخذ پڻ شايع ڪيا، ته جيئن مؤرخن کي بنيادي مواد ملي سگهي. انهن مان ڪجهه ڪتاب بعد ۾ سنڌي ۽ اردو ۾ ترجمو ٿيا، جنهن سان اردو پڙهندڙن لاءِ سنڌ جي تاريخ کي سمجهڻ جا نوان رستا کليا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==اسلام، عرب فتح ۽ باب الاسلام جو تصور== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جي هڪ اهم خصوصيت سنڌ جي تاريخ ۾ اسلام جي ڪردار تي زور هو. عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ کي “باب الاسلام” يعني اسلام جو دروازو بڻائيندڙ واقعو سمجهيو ويو. محمد بن قاسم کي هڪ اهم تاريخي هيرو طور پيش ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته هن کي سنڌ ۾ اسلام آڻيندڙ فاتح طور بيان ڪيو ويو. اسلام پسند تاريخ نويسيءَ ۾ عرب فتح ۽ عرب فاتح سنڌ جي اسلامي سڃاڻپ جا وڏا نشان بڻيا ۽ باب الاسلام جو تصور سالياني يادگيريءَ جو موضوع پڻ بڻيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سيد سليمان ندوي پنهنجي ڪتاب ''عرب و هند ڪي تعلقات'' ۾ عربن جي سنڌ فتح ۽ اتر هندستان تي ترڪن جي فتحن ۾ فرق بيان ڪيو. سندس خيال موجب سنڌ فتح ڪندڙ عرب اسلامي ماحول ۾ رهندا هئا ۽ اسلامي تعليمات کان واقف هئا، جڏهن ته ترڪ، افغان ۽ مغل حڪمران فقط نالي ماتر مسلمان هئا ۽ اسلامي تعليمات جا حقيقي نمائندا نه هئا. ان خيال موجب سنڌ جو اسلامي ڪردار پاڪستان جي ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پختو سمجهيو ويو.<ref name="SuleimanNadvi-ArabHind-1976">{{cite book |last=ندوي |first=سليمان |title=عرب و هند ڪي تعلقات |location=ڪراچي |year=1976 |pages=107، 192 }}</ref> محمد علي جناح جي هڪ تقرير جو حوالو پڻ ڏنو ويو، جنهن ۾ هن سنڌ کي خراج تحسين پيش ڪندي چيو ته پاڪستان حقيقت ۾ ان ڏينهن وجود ۾ آيو، جڏهن پهريون مسلمان سنڌ جي سرزمين تي آيو. ورهاڱي کان پوءِ هن تصور سنڌ کي ٻين صوبن کان اسلامي روايتن جي وارث طور الڳ ڏيکارڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سنڌ جو ڪردار== سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو ٻيو اهم پهلو آزاديءَ جي تحريڪ ۽ پاڪستان جي قيام ۾ سنڌ جي ڪردار تي زور آهي. سنڌ جي ماڻهن خلافت تحريڪ، هجرت تحريڪ ۽ ريشمي رومال تحريڪ ۾ سرگرم حصو ورتو. انهن تحريڪن سنڌ جي ماڻهن کي هندستان جي مسلمانن سان ويجهو آندو. سنڌ کي بمبئي کان جدا ڪرڻ جي جدوجهد پڻ هندستاني مسلمانن جي سياسي مطالبن لاءِ مددگار ثابت ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ پاڪستان جي قيام واري جدوجهد ۾ پنهنجي ڪردار تي به فخر ڪري ٿي. 1938ع ۾ شيخ عبدالمجيد سنڌي صوبائي مسلم ليگ جي اجلاس ۾ پاڪستان بابت قرارداد پيش ڪئي، جيڪا اڪثريت سان منظور ٿي. 1943ع ۾ سنڌ اسيمبلي پاڪستان قرارداد جي حمايت ڪئي. ان موقعي تي جي. ايم. سيد تقرير ڪندي چيو ته هندستان جا مسلمان جدا قوم آهن، ڇاڪاڻ ته انهن جي جدا تاريخ، ثقافت، ادب، روايتون ۽ سياسي توڙي معاشي نظام آهن؛ تنهنڪري انهن کي جدا وطن ڏنو وڃي.<ref name="MehranFreedomMovement1985">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |pages=17–18 }}</ref> سنڌ اسيمبلي 1946ع ۾ پاڪستان جي قرارداد جي حمايت ڪندڙ پهرين اسيمبلي طور پيش ڪئي وئي. 1985ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ جي رسالي ''مهراڻ'' آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر شايع ڪيو. ان جي اداريي ۾ چيو ويو ته پاڪستان جو حقيقي خالق سنڌ آهي. اداريي ۾ اهو به افسوس ظاهر ڪيو ويو ته پاڪستان جي قيام کان پوءِ سنڌ جي ڪردار کي ڄاڻي واڻي گهٽايو ويو؛ جهڙوڪ محمد علي جناح جي جنم ڀومي جهرڪ کي نظرانداز ڪري وزير مينشن ڪراچي کي اڳيان آڻڻ، ۽ سنڌي اڳواڻن جي خدمتن کي پاڪستان جي قيام ۾ مناسب طور تسليم نه ڪرڻ.<ref name="MehranFreedomMovement1985p5">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=5 }}</ref><ref name="MehranFreedomMovement1985p6">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=6 }}</ref> سنڌ طرفان پنهنجي اسلامي ڪردار ۽ آزاديءَ جي تحريڪ ۾ ڪردار تي زور ڏيڻ جو هڪ سياسي سبب صوبائي خودمختياريءَ جو مطالبو هو. سنڌ چاهيو ٿي ته مرڪز جو ڪردار صوبائي معاملن ۾ گهٽ کان گهٽ هجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==ون يونٽ ۽ سنڌي قومپرست تاريخ نويسي== سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ بنيادي تبديلي ون يونٽ جي دور ۾ آئي. 1955ع ۾ اولهه پاڪستان جا صوبا هڪ يونٽ ۾ ضم ڪيا ويا، جنهن سبب سنڌ پاڻ کي ٻيهر اهڙي صورتحال ۾ محسوس ڪيو، جهڙي طرح نوآبادياتي دور ۾ اها بمبئي پريزيڊنسيءَ جو حصو هئي. بمبئي جي جاءِ تي هاڻي لاهور جو غلبو محسوس ڪيو ويو. سنڌ پنهنجي سياسي آزادي ٻيهر وڃائي ويٺي. ون يونٽ جي عمل سنڌ جي ڪجهه سياستدانن جي موقعي پرستيءَ کي به ظاهر ڪيو، جن مرڪزي حڪومت سان گڏجي سنڌ کي ون يونٽ جو حصو بڻائڻ ۾ مدد ڪئي. ساڳئي وقت اهڙا اڳواڻ به سامهون آيا، جن ون يونٽ جي مخالفت ڪئي ۽ ان سبب تڪليفون برداشت ڪيون. هن دور سنڌ جي تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جو نئون تصور پيدا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ون يونٽ سنڌين کي سياسي طور وڌيڪ پختو ڪيو، ڇاڪاڻ ته سنڌ مجموعي طور پنجاب جي سياسي غلبي هيٺ تڪليفون ڀوڳيون. هن دور ۾ بئراج جي زرخيز زمين فوجي آفيسرن ۽ اعليٰ بيوروڪريٽن کي الاٽ ڪئي وئي، جنهن سان سنڌي هارين جا حق متاثر ٿيا. سرڪاري ملازمتن ۾ سنڌين کي مناسب حصو نه مليو، جنهن سبب وڌندڙ وچولي طبقي ۾ مايوسي پيدا ٿي. انهن تجربن کان پوءِ سنڌين محسوس ڪيو ته نه “باب الاسلام” واري حيثيت ۽ نه آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سندن ڪردار، انهن کي سندن حق ڏيارڻ ۾ مددگار ثابت ٿيا. ان احساس سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو رخ بدلائي ڇڏيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌي قومپرستي تاريخ جي تجزيي جو مرڪزي نقطو بڻجي وئي. ماضيءَ کي حال جي روشنيءَ ۾ پرکيو ويو، خاص طور پرڏيهي حملن جي اثرن کي هن انداز سان ڏٺو ويو ته سنڌ بار بار پرڏيهي غلبي سبب ڪيئن متاثر ٿي. پرڏيهي غلبي جي موضوع سنڌ جي اهڙي تصوير ٺاهي، جنهن ۾ سنڌ کي مظلوم ۽ استحصال جو شڪار علائقو طور پيش ڪيو ويو. ساڳئي وقت تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جي ڪردار کي نمايان ڪيو ويو، ته جيئن نئين نسل لاءِ ڪردار جا نمونا پيدا ڪيا وڃن.<ref name="MubarakAli1994p45">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=سنڌ خاموشي ڪي آواز |location=لاهور |year=1994 |page=45 }}</ref> ==سيڪيولر قومپرست تعبير ۽ قديم سنڌ== سنڌي قومپرستيءَ هيٺ ٺهيل نئين تاريخ نويسي مذهبي نه پر سيڪيولر هئي. سنڌي ثقافت ۽ تهذيب جون پاڙون قديم ماضيءَ ۾ ڳوليون ويون ۽ دعويٰ ڪئي وئي ته سنڌ جي تهذيبي حيثيت بابلي، آشوري ۽ مصري تهذيبن جي برابر آهي. سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب سنڌين لاءِ فخر جو ذريعو بڻجي، ۽ موهن جو دڙو سنڌ جي قديم ماضيءَ جي علامت طور اڀريو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==جي.ايم. سيد جي تاريخي تعبير== [[جي.ايم. سيد]] سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ اهم نوان رجحان متعارف ڪرايا. هن عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ لاءِ برڪت نه، پر هڪ جارحيت قرار ڏنو. سندس خيال ۾ محمد بن قاسم به ٻين حمله آورن وانگر هڪ جارح هو، جنهن سنڌ جا وسيلا لٽيا. هن دليل لاءِ ساڳيو منطق استعمال ڪيو، جيڪو سليمان ندوي ترڪ حمله آورن بابت ڏنو هو. جي. ايم. سيد موجب اٺين صديءَ تائين اموي دور ۾ عرب حاڪمن جو اصل اسلامي روح ختم ٿي چڪو هو ۽ اهي دنياوي ۽ سامراجي طاقت بڻجي چڪا هئا؛ تنهنڪري سنڌ جي عرب فتح اسلام نه پر عرب سلطنت جي توسيع هئي.<ref name="ArisarGMSayyidp56">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=56 }}</ref> هن تعبير محمد بن قاسم کي هيرو مان جارح ۾ تبديل ڪيو ۽ راجا ڏاهر کي مادر وطن جو محافظ بڻايو، جنهن حمله آورن سان ٺاهه ڪرڻ بدران وڙهندي جان قربان ڪئي. جي. ايم. سيد چچ نامو ۽ جنت السنڌ جهڙن تاريخي ماخذن تي به تنقيد ڪئي، ڇاڪاڻ ته سندس خيال ۾ اهي حمله آورن جي واکاڻ ڪن ٿا ۽ پڙهندڙن کي حقيقي تاريخي شعور کان محروم ڪن ٿا.<ref name="ArisarGMSayyidp55">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=55 }}</ref> جي. ايم. سيد جي نظر ۾ سنڌ تي حملو ڪندڙ سڀ پرڏيهي فاتح هڪ ئي زمري ۾ اچن ٿا، ڀلي انهن جو مذهب ڪهڙو به هجي. انهن ۾ ايران جو دارا، عربن جو محمد بن قاسم، غزنيءَ جو محمود، دهليءَ جو علاؤالدين، قنڌار جو شاهه بيگ ارغون، مغلن جو خان خانان ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو چارلس نيپيئر شامل ڪيا ويا. انهن سڀني کي سنڌ جا غاصب ۽ تباهه ڪندڙ قرار ڏنو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidp58">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=58 }}</ref> ==غدارن ۽ سورمن جو تصور== 1956ع کان پوءِ سياسي صورتحال سنڌ جي تاريخ کي “غدارن” ۽ “سورمن” جي انداز ۾ لکڻ طرف وٺي وئي. جيڪي ماڻهو ذاتي مفادن لاءِ سنڌ کي وڪڻندڙ سمجهيا ويا، انهن کي غدار چيو ويو، جڏهن ته جيڪي مادر وطن لاءِ قرباني ڏيندڙ سمجهيا ويا، انهن کي سورمو قرار ڏنو ويو. سنڌ جي دفاع ڪندڙن ۾ راجا ڏاهر، دودو سومرو، دريا خان، مخدوم بلاول، شاهه عنايت ۽ هوش محمد کي شامل ڪيو ويو. غدارن ۾ قاضي قاضن، نائومل ۽ مير علي مراد جا نالا کنيا ويا. هن تاريخ نويسيءَ جو پيغام اهو هو ته ڪيچ مڪران، ٺٽي، مياڻي ۽ دٻي ۾ وڙهيل سنڌ جي آزاديءَ جون جنگيون اڃا ختم نه ٿيون آهن، پر اها جنگ هر شهر ۽ ڳوٺ ۾ جاري آهي.<ref name="ArisarGMSayyidp63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=63 }}</ref> ==مغل دور، تاريخ مظھر شاهجهاني ۽ پرڏيهي غلبو== سنڌ تي مغل دور جي پرڏيهي قبضي جا اثر بيان ڪرڻ لاءِ سنڌي ادبي بورڊ 1962ع ۾ يوسف ميرڪ جي اصل ماخذ ''تاريخ مظھر شاهجهاني'' شايع ڪئي. ان جو مقدمو پير حسام الدين راشدي لکيو. هن مقدمي ۾ خاص طور اهي واقعا چونڊيا ويا، جن ۾ ظلم ۽ استحصال جي تصوير ملي ٿي ۽ جيڪي سنڌ جي ان وقت جي سياسي حالت سان لاڳاپيل لڳندا هئا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962p21">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |page=21 }}</ref> پير حسام الدين راشدي، يوسف ميرڪ جي حوالي سان، سيوهڻ جي گورنر جي ظلم، ماڻهن کي ڪوڙا هڻڻ ۽ اذيت ڏيڻ جا واقعا بيان ڪيا. مغل عملدارن طرفان ماڻهن جي ملڪيت ضبط ڪرڻ، سندن وسيلن ۽ دولت کان محروم ڪرڻ، ڦورن ۽ ڌاڙيلن جي سرپرستي ڪرڻ ۽ ڳرا محصول لاڳو ڪرڻ جهڙا عمل بيان ڪيا ويا. نتيجي طور سيوهڻ جو علائقو برباد ٿيو، ڳوٺ ۽ شهر ويران ٿيا، ۽ ماڻهو پنهنجا گهر ڇڏي پري علائقن ۾ پناهه وٺڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962pp30-31">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |pages=30–31 }}</ref> ==عثمان ڏيپلائي ۽ مزاحمتي ادب== پرڏيهي قبضي خلاف مزاحمت جو اظهار ادبي صورت ۾ به ٿيو. عثمان ڏيپلائي 1962ع ۾ پنهنجو تاريخي ناول ''سانگهڙ'' شايع ڪيو، جنهن جو موضوع انگريزن خلاف حرن جي جدوجهد هو. هن ناول سنڌ جي نئين نسل تائين اهو پيغام پهچايو ته سياسي غلبي ۽ حقن جي جدوجهد خلاف ڪيئن وڙهجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==سنڌ جي ثقافتي علامتون ۽ قوميت== سنڌ جي ماضيءَ جي عظمت بيان ڪرڻ کي به اهم سمجهيو ويو، ته جيئن سنڌين ۾ فخر جو احساس پيدا ٿئي. انهن علامتن ۾ موهن جو دڙو، ڄام نندي جو مقبرو، رني ڪوٽ، عمرڪوٽ جا قلعا، حيدرآباد جا بادگير، اجرڪ، رلي، ڪاشيءَ جو ڪم ۽ هالا جو فرنيچر شامل هئا. ادبي شخصيتن ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي، سچل سرمست ۽ سامي کي سنڌي ٻوليءَ کي شاهوڪار ڪندڙ ۽ سنڌي قومي شعور پيدا ڪندڙ شخصيتن طور پيش ڪيو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidpp62-63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |pages=62–63 }}</ref> سنڌي قومپرستيءَ جو بنياد مذهب بدران ٻولي ۽ علائقي تي رکيو ويو. هن خيال موجب جيڪي ماڻهو سنڌ ۾ رهن ٿا ۽ سنڌي ٻولي ڳالهائين ٿا، اهي سنڌي آهن. ٻن قومن واري نظريي کي رد ڪندي قوميت جو تصور سيڪيولر بنيادن تي قائم ڪيو ويو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==قومپرست تاريخ نويسيءَ تي تنقيد== قومپرست فريم ورڪ ۾ تاريخ لکڻ بابت تنقيد پڻ ڪئي وئي آهي. ڊاڪٽر مبارڪ علي موجب اهڙي تاريخ نويسيءَ ۾ ڪڏهن ڪڏهن حقيقتن کي مسخ ڪري يا چونڊي استعمال ڪيو ويو، ته جيئن اهي قومي بيانئي سان ٺهڪي اچن. تاريخي طريقيڪار کي مڪمل طور لاڳو ڪرڻ بدران جذباتي ۽ مبالغو آميز بيان اختيار ڪيو ويو. ان تاريخ نويسيءَ جو وڏو مقصد سياسي استعمال بڻجي ويو، جنهن سبب سنڌ جي تاريخ نويسي هڪ مرحلي تي بيهي رهي ۽ نون علمي موضوعن ڏانهن گهربل اڳڀرائي نه ڪري سگهي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==اڻلکيل ۽ نظرانداز ٿيل موضوع== سنڌ جي تاريخ اڃا مڪمل نه سمجهي وڃي ٿي. ڪيترائي موضوع اڃا وڌيڪ تحقيق گهرن ٿا، جهڙوڪ زرعي ڍانچي ۾ تبديليون، نون ٽيڪنالاجيڪل طريقن جو تعارف، هارين جو ڪردار، هاري بغاوتن جو وجود يا عدم وجود، سنڌ جا پاڙيسري ملڪن سان لاڳاپا، ثقافتي ۽ واپاري رابطا، اميلن ۽ ڀائيبندن جو سماجي ڪردار، ۽ سنڌ ۾ مذهب جو ڪردار، خاص طور نانڪ پنٿين ۽ سکن جي حوالي سان. ڪلاڊ مارڪووٽس جي ڪتاب ''The Global World of the Indian Merchants (1750–1967)'' ۾ شڪارپوري ۽ حيدرآبادي واپارين جي عالمي تجارتي سرگرمين کي بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو سنڌ جي مؤرخن وٽ اڳ ۾ گهڻو نظرانداز ٿيل موضوع رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==نتيجو== سنڌ جي تاريخ نويسي قومي تاريخ، علائقائي سڃاڻپ، اسلامي بيانئي، آزاديءَ جي تحريڪ، ون يونٽ، سنڌي قومپرستي ۽ سيڪيولر ثقافتي تعبيرن جي وچ ۾ تبديل ٿيندي رهي آهي. ان تاريخ نويسيءَ سنڌ جي جدا تاريخي حيثيت، ثقافتي ورثي ۽ سياسي جدوجهد کي نمايان ڪيو، پر ساڳئي وقت ان تي اهو اعتراض به ڪيو ويو ته اها ڪڏهن ڪڏهن تنگ قومپرستي ۽ سياسي مقصدن تائين محدود ٿي وئي. سنڌ جي تاريخ کي وڌيڪ جامع ۽ علمي انداز ۾ لکڻ لاءِ ضروري آهي ته اها صرف سياست جي خدمت نه ڪري، پر اهڙو وسيع تاريخي شعور پيدا ڪري، جيڪو ماڻهن کي ماضي ۽ حال ٻنهي کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==حوالا== jwweiqi9fpipsb0r3uuqkboyqzg5m2j 390573 390569 2026-07-02T12:50:27Z Ibne maryam 17680 /* تنقيد */ 390573 wikitext text/x-wiki '''ڀارت جي تاريخ نويسي''' (Historiography of India) مان مراد تنقيدي طريقن ۽ تشريحن جي ذريعي انهن مطالعي جو آهي جيڪي عالمن هندستان جي تاريخ کي ترقي ڏيڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن. تازن ڏهاڪن ۾ تاريخ نويسي جا چار مکيه اسڪول رهيا آهن ته مورخ هندستان جو مطالعو ڪيئن ڪندا آهن: ڪيمبرج، قومپرست، مارڪسسٽ، ۽ سبالٽرن. ڪڏهن عام "مشرقي" طريقو، هڪ حساس، ناقابل فهم، ۽ مڪمل طور تي روحاني هندستان جي تصوير سان، سنجيده اسڪالرشپ ۾ ختم ٿي چڪو آهي.<ref name="Prakash 383–408">{{cite journal | last = Prakash | first = Gyan | author-link = Gyan Prakash | date = April 1990 | title = Writing Post-Orientalist Histories of the Third World: Perspectives from Indian Historiography | journal = Comparative Studies in Society and History | volume = 32 | issue = 2 | pages = 383–408 | doi=10.1017/s0010417500016534 | jstor = 178920| s2cid = 144435305 }}</ref> == تاريخ جا ماخذ == === پرڏيهي ذريعا === هندستاني تاريخ جا معروف پرڏيهي احوال هيٺين ذريعن مان مليا آهن: <ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref><ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> * [[ميگئسٿنيز|ميگاسٿينس]] پاران "انڊيڪا"<ref>Allan Dahlaquist (1996). Megasthenes and Indian Religion: A Study in Motives and Types. Motilal Banarsidass. {{ISBN|978-81-208-1323-6}}.</ref> * [[فاھيان|فاهيان]] طرفان ٻڌمت جي بادشاهن جو هڪ رڪارڊ (فوگو جي 佛國記)<ref name="columbia">{{cite web|url=http://afe.easia.columbia.edu/special/travel_records.pdf|title=The Travel Records of Chinese Pilgrims Faxian, Xuanzang, and Yijing|publisher=[[Columbia University]]}}</ref> * [[البيروني]] پاران "ڪتاب الهند"<ref>{{citation|title=Kitab al-Bīrūnī fī Taḥqīq mā li-al-Hind|publisher=Osmania Oriental Publication Bureau |place=Hyderabad |year=1958}}</ref> <ref>{{citation| editor1-last=Kegan |editor1-first=Paul |publisher=Trench, Truebner |title=Alberuni's India |translator-last=Sachau |translator-first=E.C. |place=London |volume=2 |year=1910}}</ref> * [[ابن بطوطا|ابن بطوطه]] پاران "تحفة النور في غريب الامر و عجائب الاسفار<ref name="9–10 Vol. 1">{{harvnb|Dunn|2005|pp=310–11}}; {{harvnb|Defrémery|Sanguinetti|1853|pp=[https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ&pg=PA9 9–10 Vol. 1]}}</ref> * زوانگ زانگ پاران مغربي علائقن تي عظيم تانگ رڪارڊ<ref>Deeg, Max (2007). [https://web.archive.org/web/20140418141001/http://kanji.zinbun.kyoto-u.ac.jp/~wittern/data/nw-fs/fs-deeg.pdf „Has Xuanzang really been in Mathurā? : Interpretatio Sinica or Interpretatio Occidentalia&nbsp;— How to Critically Read the Records of the Chinese Pilgrim.“] – In: 東アジアの宗教と文化 : 西脇常記教授退休記念論集 = Essays on East Asian religion and culture: Festschrift in honor of Nishiwaki Tsuneki on the occasion of his 65th birthday / クリスティアン・ウィッテルン, 石立善編集 = ed. by Christian Wittern und Shi Lishan. – 京都 [Kyōto] : 西脇常記教授退休記念論集編集委員會; 京都大学人文科學研究所; Christian Wittern, 2007, pp. 35 – 73. See p. 35</ref> * تشريح هندستان، جوزف ٽيفنٿلر طرفان === ڏيهي ذريعا === مقامي تاريخي متن جا مثال شامل آهن:<ref name=":0">{{Cite journal |last=Joshi |first=P. M. |date=1965 |editor-last=Pathak |editor-first=Vishwambhar Sharan |editor2-last=Saran |editor2-first=P. |editor3-last=Kunte |editor3-first=B. G. |editor4-last=Shyam |editor4-first=Radhey |editor5-last=McKew Parr |editor5-first=Charles |editor6-last=Van Linschoten |editor6-first=Jan |title=Indian Historiography |url=https://www.jstor.org/stable/42929817 |journal=Bulletin of the Deccan College Research Institute |volume=26 |issue=3/4 |pages=20–33 |jstor=42929817 |issn=0045-9801}}</ref> * ڀاناڀٽا جي "هرشاچاريتا"<ref name=":3">{{Cite book |last=Hasrat |first=B. J. |title=The Encyclopedia of Sikhism |publisher=Punjabi University |year=2004 |isbn=817380530X |editor-last=Singh |editor-first=Harbans |edition=2nd |volume=4: S–Z |location=Patiala |pages=179–181}}</ref> * ڪلهانا طرفان "راجتارنگيني"<ref name=":0" /> * سريلنڪا جي ٻڌ ڌرم جون تاريخون، جهڙوڪ ديپاواس، مهاواسا، ۽ ڪُسوانس<ref>{{Cite journal |last=von Hinüber |first=Oskar |date=2020 |title=Brill's Encyclopedia of Buddhism Online - Historiography: South Asia |url=https://doi.org/10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069 |access-date=7 April 2024 |website=Brill |doi= 10.1163/2467-9666_enbo_COM_0069|quote=The first historical texts known from ancient South Asia are the Buddhist chronicles composed in Ceylon (Sri Lanka). Consequently, from a very early period, the history of Buddhism on the island is known much better than in any other part of South Asia. Besides texts on the general history of Buddhism, there are specialized chronicles on relics and so on, written in both Pali and Sinhala languages or in Southeast Asian vernaculars.|url-access=subscription }}</ref> * فرشته جي "تاريخ فرشته" (جنهن کي گلشن ابراهيمي به چيو ويندو آهي) <ref name="EB1911">{{EB1911|inline=y|wstitle=Ferishta, Mahommed Kasim|volume=10|page=274}}</ref> * ضياء الدين برني جي "تاريخ فيروز شاهي"<ref>M. Athat Ali, "Elements of Social Justice in Medieval Islamic Thought" in Saiyid Zaheer Husain Jafri, ''Recording the Progress of Indian History: Symposia Papers of the Indian History Congress, 1992–2010'', Primus Books, 2012, p. 197.</ref> * ميروتنگا پاران "وڪاراسريني"{{sfn|Eggermont|1969|p=67}} * ابوالفضل جو "اڪبر نامو"<ref>[http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml Illustration from the Akbarnama: History of Akbar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090919035749/http://www.artic.edu/artaccess/AA_India/pages/India_12.shtml |date=2009-09-19 }} [[Art Institute of Chicago]]</ref> * [[امير خسرو]] جو "تغلق نامو" * عبدالحميد لاهوري جو "پادشاهه نامو"<ref>[[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970).</ref> * محمد عوفي جي "جامع الحكايت"<ref>{{cite book |last1=Elliot|first1=Sir H. M. |first2=John |last2=Dowson |title=The History of India, as Told by Its Own Historians. The Muhammadan Period (Vol 2.)|chapter-url=https://archive.org/stream/cu31924073036729#page/n5/mode/2up|chapter=4. Jawami ul-Hikayat of Muhammad Ufi| year=1871|publisher=London : Trübner & Co.|page=155}}</ref> * چانڊ بردائي جي "پرٿيوراج راسو" ''<ref>{{Cite book|author=Rima Hooja|url=https://books.google.com/books?id=qqd1RAAACAAJ|title=A HISTORY OF RAJASTHAN (PB)|date=2006|publisher=Rupa & Company|isbn=978-81-291-1501-0|pages=364–365|language=en}}</ref>'' * منهاج سراج جوزجاني جي "طبقات ناصري" 15 صدي عيسويءَ کان اڳ جي تاريخ کي رڪارڊ ڪرڻ لاءِ تمام ٿورا مشهور هندستاني متن موجود آهن. ان ڪري، هندستان جي تاريخ جو گهڻو حصو پرڏيهي مورخن جي ذريعي ملي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. |publisher=Atlantic Publishers & Dist. |year=2002 |isbn=9788126900275 |pages=13 |chapter=Sources of Early Indian History and Its Reconstruction |quote=Contemporary Historical Writings: Literature of ancient India is practically devoid of historical works. The early literature is entirely religious. Bana's Harish Charitram contains little of historical value and belongs to literature rather than history. Kalhan's Rajtarangini contains a certain amount of historical information about a limited period but the bulk of it is of little value. There are some other works like the Dipavamsa (4th century A.D.), Mahavamsa (6th century A.D.) but they demand a cautious and critical study. ... Absence of historical literature has been explained by Dr. V. Smith. He observes that "most of the Sanskrit works were composed by Brahmans who had no taste and cared little for historical composition, their interests being engaged in their pursuits."}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Zabarskaitė |first=Jolita |title='Greater India' and the Indian Expansionist Imagination, c. 1885–1965: The Rise and Decline of the Idea of a Lost Hindu Empire |date=7 November 2022 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110986334 |edition=illustrated |quote=While consideration of traditional and Sanskrit studies might be comprehensible in the field of literature, it is hardly relevant for studying ancient Indian civilization. As Lévi expressed in his lecture "Ancient India" delivered at the Calcutta University, India's "traditions, preserved in the immense literature of the Brahmans, hold no precise knowledge of the world around her." That knowledge about the 'true greatness' of Indian civilization was preserved merely in foreign sources ...}}</ref> قديم هندستان ۾ مقامي تاريخي روايتن جا تمام گهٽ ثبوت موجود آهن. البيروني مقامي هندستاني تاريخ نگاري بابت هيٺ ڏنل ڳالهه ڪئي: <ref name=":0" /> {{Blockquote|text="بدقسمتي سان هندو شين جي تاريخي ترتيب تي گهڻو ڌيان نه ڏيندا آهن، اهي پنهنجن بادشاهن جي تاريخي جانشيني کي بيان ڪرڻ ۾ تمام گهڻو لاپرواهي ڪندا آهن ۽ جڏهن انهن کي معلومات لاءِ دٻايو ويندو آهي ۽ نقصان ۾ هوندا آهن، اهو نه ڄاڻندا آهن ته ڇا چوڻو آهي، اهي هميشه ڪهاڻي ٻڌائڻ تي مجبور هوندا آهن. پر ان لاءِ، اسان کي پڙهندڙن کي انهن روايتن کي پهچائڻ گهرجي جيڪي اسان کي انهن مان ڪجهه ماڻهن کان مليون آهن." |author=البيروني|title=ڪتاب الهند|source=}} قديم هندستان ڪڏهن به هڪ مضبوط تاريخي روايت ترقي نه ڪئي جيڪا گريڪو-رومن، چيني ۽ اسلامي تهذيبن ۾ موجود روايتن جي برابر هجي. بهرحال، اهو نتيجو نه ٿو ڪڍي سگهجي ته قديم هندستانين وٽ معروضي تاريخي لکڻ جي سمجهه جي کوٽ هئي، ڇاڪاڻ ته تاريخ نگاري سان ملندڙ جلندڙ ڪجهه ڪوششون هيون. هندستاني تاريخ جي مختلف موڙ تي، هندستان ۾ خاص خاندانن ۽ حڪمرانن جي دورن کي رڪارڊ ڪرڻ ۽ تاريخ نگاري ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. هندستان جي تاريخ ۾ مختلف موقعن تي، هندستان ۾ خاص خاندانن ۽ حڪمرانن جي دورن کي رڪارڊ ڪرڻ ۽ تاريخ ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. ويدڪ، ٻڌ، جين ۽ ٻين مذهبي ادب ۾، استادن جا نالا ڌيان سان درج ڪيا ويا آهن. چيني بدھ ياتري شوان زانگ ذڪر ڪيو ته هندستان جي هر صوبي ۾، اهڙا آفيسر هوندا جيڪي "سٺن ۽ برن واقعن، آفتن ۽ خوش قسمت واقعن" کي لکڻ ۾ دستاويز ڪرڻ جا ذميوار هوندا. گپتا حڪمران سمدرگپت جي دور کان وٺي، قديم هندستاني حڪمران هڪ مشهور شاعر کان پنهنجي دورن ۽ فتحن کي پٿر تي لکت جي صورت ۾ رڪارڊ ڪندا هئا. ان جي بدران روميلا ٿاپر چوي ٿي ته ان کي غور ۾ رکڻ گهرجي ته قديم هندستانين ڇا لاڳاپيل سمجهيو ۽ ڇو تاريخي روايت جي ڪنهن به گهٽتائي جو جائزو وٺڻ وقت. اي ڪي وارڊر راءِ ڏني ته هندستان جي علائقائي تاريخ نويسي تي غور ڪرڻ گهرجي، هندستان ۾ تاريخي لکڻين کي 7 صدي کان وٺي وچين دور جي دور ۾ علائقائي بڻايو ويو. چالوڪيا، راشٽرڪوٽ، پالا خاندانن جي تاريخ نويسي ۽ ڪشمير، سنڌو، گُجرا، جيجڪ ڀُڪتي، ڪمروپ، ڪيرالا، هوياسالا، آنڌرا، ڪالنگا ۽ مهاراشٽر ۾ علائقائي تاريخ نويسي روايتن پاران لکيل تاريخي ڪم آهن.<ref name=":4">{{Cite book |last=Sharma |first=Tej Ram |title=Historiography: A History of Historical Writing |publisher=Concept Publishing Company |year=2005 |isbn=9788180691553 |pages=17–22 |chapter=Historical Writings in the Ancient World - Indian Historiography: Historiography in Ancient India}}</ref> جديد دور ۾، ويدڪ ادب ۽ رزميه شاعري، جهڙوڪ مهاڀارت يا رامائن مان تاريخي عنصر ڪڍڻ جي ڪجهه ڪوششون ڪيون ويون آهن. جڏهن ته، مذهبي، افسانوي، ۽ تمثيلي داستانون هندستاني مذهبي سوچ ۽ فلسفي سان تمام گهڻيون مليل آهن ته انهن مان تاريخ نويسي جي ڪنهن به جھلڪ کي سمجهڻ ۽ ڪڍڻ هڪ ڏکيو ڪم آهي. پراڻن ۾ گهڻو ڪري افسانوي عنصر شامل آهن جن ۾ تاريخيت جو هڪ چهرو آهي. ان دور جي پالي ۽ پراڪرت ادب جا مجموعا گهڻو ڪري مذهبي نوعيت جا آهن. تنهن ڪري، هندستان ۾ تاريخ نويسي جي روايت مشهور نه هئي، ڪجهه مثالن کي ڇڏي. عربن جي سنڌ تي قبضو ڪرڻ کان پوءِ هندستان ۾ تاريخ نويسي جي هڪ سچي روايت متعارف ڪرائي وئي، جتي انهن تاريخ لکڻ ۽ صحيح تاريخ سازي کي رڪارڊ ڪرڻ شروع ڪيو. انهن عرب تاريخ نويسن جي جاءِ بعد ۾ فارسيءَ ۾ لکندڙ تاريخ نويسن ورتي، جن مان گھڻن کي هندستان جي حڪمران سلطانن جي سرپرستي حاصل هئي.<ref name=":3" /> ==مکيه اسڪول== === مستشرقي طريقو === مستشرقين جو طريقو سامراجي روين ۽ دلچسپين ٻنهي کان متاثر هو ۽ ميڊيٽرينين ۽ يورپي ليکڪن ۽ مفڪرن لاءِ "غير ملڪي" اوڀر لاءِ دلچسپي پڻ، فنڪارن پاران تصويرن ۾ قبضو ڪيو ويو، جيڪو مغرب ۾ خيالن جي تاريخ ۾ بار بار سامهون ايندڙ موضوع ۾ مجسم آهي، جن کي "<small>'''مشرقيت'''</small>" <small>(Orientalism)</small> سڏيو ويندو آهي. فن جي تاريخ، ادب ۽ ثقافتي مطالعي ۾، مشرقي دنيا ۾ پهلوئن جي نقل يا تصوير آهي. اهي تصويرون عام طور تي مغربي دنيا جي ليکڪن، ڊزائنرن ۽ فنڪارن پاران ڪيون وينديون آهن. مشرقي اصطلاح ڪجهه حلقن ۾ منفي مفهوم حاصل ڪرڻ لاءِ آيو آهي ۽ 18هين ۽ 19هين صدي ۾ يورپي سامراج جي دور جي روين جي شڪل ۾ مغربي ماڻهن پاران اوڀر جي مطالعي جي حوالي سان تشريح ڪئي وئي آهي. جڏهن هن معنيٰ ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي، ته اهو اڪثر ڪري مشرقي ثقافتن ۽ ماڻهن جي تعصب واري، ٻاهرين ڪارٽون ڪيل تشريح جو مطلب آهي. هي نقطه نظر سڀ کان وڌيڪ مشهور طور تي [[ايڊورڊ سعيد]] پاران "اورينٽلزم" (1978ع) ۾ بيان ڪيو ويو ۽ پروپيگنڊه ڪيو ويو، جيڪو هن علمي روايت جي هڪ تنقيدي تاريخ آهي.<ref>{{cite book|last=Clarke|first=J.J.|title=Oriental enlightenment the encounter between Asian and Western thought|url=https://archive.org/details/orientalenlighte00clar|url-access=limited|year=1997|publisher=Routledge|pages=[https://archive.org/details/orientalenlighte00clar/page/n16 8]}}</ref> ==== تاريخ ==== جيتوڻيڪ قديم زماني کان وٺي هندستان جو مغربي نقطه نظر کان مطالعو ڪيو ويندو رهيو آهي، پر دريافت جي دور کان پوءِ مشرقي اسڪول کي اهميت حاصل ٿي. 18هين ۽ 19هين صدي ۾، اصطلاح مشرقيت هڪ اهڙي عالم جي سڃاڻپ ڪئي جيڪا مشرقي دنيا جي ٻولين ۽ ادب ۾ ماهر هجي. اهڙن عالمن ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپني جا آفيسر به شامل هئا، جن چيو ته عرب ثقافت، هندستاني ثقافت ۽ اسلامي ثقافتن جو مطالعو يورپ جي ثقافتن جي برابر ڪيو وڃي.<ref>{{cite book |last = Macfie |first = A. L.|year = 2002 |title = Orientalism |publisher = Longman| location = London|url=https://books.google.com/books?id=0FrJAwAAQBAJ |isbn = 978-0582423862|ref = none| page = Ch One}}</ref> اهڙن عالمن ۾ فلسفي جو ماهر وليم جونز به شامل آهي، جنهن جي هند-يورپي ٻولين جي مطالعي کي جديد فلسفي کي قائم ڪيو. هندستان ۾ ڪمپني جي حڪمراني هندستانين سان مثبت لاڳاپن کي ترقي ۽ برقرار رکڻ لاءِ هڪ ٽيڪنڪ جي طور تي مشرقيت کي ترجيح ڏنو. <small>1820</small>ع جي ڏهاڪي تائين، جڏهن ٿامس بيبنگٽن ميڪولي ۽ جان اسٽوارٽ مل جهڙن "انگريزيت پسند" جي اثر مغربي طرز جي تعليم کي فروغ ڏنو.<ref>Holloway (2006), pp. 1–2. "The Orientalism espoused by Warren Hastings, William Jones and the early East India Company sought to maintain British domination over the Indian subcontinent through patronage of Hindu and Muslim languages and institutions, rather than through their eclipse by English speech and aggressive European acculturation."</ref> مغربي ماهرن ۾ ايشيا جي ڄاڻ ۾ وڏي واڌ، خطي ۾ سياسي ۽ اقتصادي شموليت ۾ واڌ ۽ خاص طور تي وليم جونز پاران هندستاني ۽ يورپي ٻولين جي وچ ۾ ويجهن لاڳاپن جي وجود جي احساس سان، مشرقي ۽ مغربي ثقافتن جي شروعاتي تاريخ جي وچ ۾ وڌيڪ پيچيده ذهني لاڳاپا اڀريا. انهن مان ڪجهه ترقي هندستان تي ڪنٽرول لاءِ فرانڪو-برطانوي رقابت جي تناظر ۾ ٿي. لبرل معاشيات دان، جهڙوڪ جيمس مل، مشرقي تهذيبن کي جامد ۽ بدعنوان قرار ڏنو. ڪارل مارڪس، ڳوٺاڻي معيشت جي معاشي تنگي ۽ پيداوار ۾ رياست جو ڪردار جي ڪارڻ ايشيائي پيداوار جي طريقي کي غير تبديل ٿيندڙ طور بيان ڪيو. "مشرقي دنيا جي تعصب" (Oriental despotism) کي عام طور تي يورپ ۾ مشرقي سماجن جي ترقي جي نسبتاً ناڪامي ۾ هڪ اهم عنصر سمجهيو ويندو هو. صدي جي دوران مغربي آثار قديمه وچ اوڀر ۽ ايشيا ۾ پکڙجي ويو. نوان قومي عجائب گھر اهم آثار قديمه جي ڳولا لاءِ هڪ جڳهه فراهم ڪندا هئا، جن مان گهڻا هن دور ۾ يورپ ڏانهن واپس خريد ڪيا ويا هئا. ٻڌمت ۽ هندومت جي پهرين سنجيده يورپي مطالعي عالمن يوجين برنوف ۽ ميڪس مولر پاران ڪيا ويا هئا. ان وقت ۾، اسلام جو علمي مطالعو پڻ ترقي ڪئي ۽ 19 صدي جي وچ تائين، مشرقي مطالعي اڪثر يورپي ملڪن ۾ هڪ سٺي طرح قائم ٿيل علمي نظم هو، خاص طور تي جيڪي علائقي ۾ سامراجي مفادن سان گڏ هئا. تڏهن به، جڏهن ته تعليمي مطالعي ۾ واڌارو ٿيو، نسل پرست رويا ۽ ايشيائي ماڻهن ۽ ثقافتن جا دقيانوسي تصورات به وڌا. اسڪالرشپ اڪثر ڪري تعصب پرست نسل پرست ۽ مذهبي مفروضن سان جڙيل هئي، <ref>J. Go, "'Racism' and Colonialism: Meanings of Difference and Ruling Practice in America's Pacific Empire" in ''Qualitative Sociology'' '''27'''.1 (March 2004).</ref> جنهن ۾ نئين حياتياتي سائنس ٻي عالمي جنگ جي خاتمي تائين حصو وٺندي رهي. ==== تنقيد ۽ زوال ==== پنهنجي ڪتاب "اورينٽلزم" (1978) ۾، ثقافتي نقاد ايڊورڊ سعيد مشرقي دنيا جي هڪ وسيع مغربي روايت - علمي ۽ فنڪارانه - کي بيان ڪرڻ لاءِ مشرقي دنيا جي تعصب واري ٻاهرين تشريح جي اصطلاح کي ٻيهر بيان ڪري ٿو، جيڪا 18 هين ۽ 19 صدي ۾ يورپي سامراج جي ثقافتي روين جي شڪل ۾ هئي.<ref>Tromans, 24</ref> ان جي اشاعت کان وٺي، اڪثر علمي بحث "اورينٽلزم" جي اصطلاح کي استعمال ڪرڻ شروع ڪيو ته جيئن وچ اوڀر، ايشيائي ۽ اتر آفريقي سماجن جي طرف هڪ عام سرپرست مغربي رويو جو حوالو ڏئي سگهجي. سعيد جي تجزيي ۾، مغرب انهن سماجن کي جامد ۽ غير ترقي يافته طور تي ضروري بڻائي ٿو - انهي ڪري مشرقي ثقافت جو هڪ اهڙو نظريو ٺاهي ٿو جيڪو سامراجي طاقت جي خدمت ۾ مطالعو، تصوير ۽ ٻيهر پيدا ڪري سگهجي ٿو. سعيد لکي ٿو ته هن بناوٽ ۾ اهو خيال شامل آهي ته مغربي سماج ترقي يافته، عقلي، لچڪدار ۽ اعليٰ آهي.<ref>Mahmood Mamdani, ''Good Muslim, Bad Muslim: America, the Cold War, and the Roots of Terrorism'', New York: Pantheon, 2004; {{ISBN|0-375-42285-4}}; p. 32.</ref> وڌيڪ، سعيد چيو ته "نمائندگي جو خيال هڪ ناٽڪ آهي: مشرق اهو اسٽيج آهي جنهن تي سڄو اوڀر محدود آهي"<ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/63/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=63 |language=English}}</ref> ۽ اهو ته عالم مشرقيات جو موضوع "اوترو اوڀر پاڻ ناهي جيترو مشهور ڪيو ۽ تنهن ڪري مغربي پڙهندڙ عوام لاءِ گهٽ خوفناڪ آهي". <ref>{{Cite book |last=Said |first=Edward W. |url=https://archive.org/details/orientalism0000said/page/60/mode/1up |title=Orientalism |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=0-394-74067-X |location=New York |page=60 |language=English}}</ref> ايڊورڊ سعيد جي مشرقيات جو مقالو مارڪسسٽ فلسفي انتونيو گرامسي جي ثقافتي بالادستي جي نظريي، ۽ مشيل فوڪالٽ جي بحث جي نظريي (علم ۽ طاقت جو تعلق) کي مشرقي مطالعي جي علمي روايت تي تنقيد ڪرڻ لاءِ ترقي ڪري ٿو. اڪيڊمي ۾، ڪتاب مشرقيات (1978) پوسٽ-نوآبادياتي ثقافتي مطالعي جو هڪ بنيادي متن بڻجي ويو.<ref>Xypolia, Ilia (2011). "Orientations and Orientalism: The Governor Sir Ronald Storrs". Journal of IslamicJerusalem Studies. 11: 25–43.</ref> هڪ ڀيرو عام "مشرقيات" جو طريقو، هڪ حساس، ناقابل فهم ۽ مڪمل طور تي روحاني هندستان جي تصوير سان، سنجيده علمي مطالعي ۾ ختم ٿي چڪو آهي.<ref name="Prakash 383–408" /> === Cambridge School === The Cambridge School of historiography was a [[school of thought]] which approached the study of the [[British Empire]] from the imperialist point of view. It emerged especially at the [[University of Cambridge]] in the 1960s. [[John Andrew Gallagher]] (1919–80) was especially influential, particularly in his article with [[Ronald Robinson]] on "[[The Imperialism of Free Trade]]". It was led by Anil Seal,<ref>Anil Seal'', The Emergence of Indian Nationalism: Competition and Collaboration in the Later Nineteenth Century'' (1971)</ref> Gordon Johnson,<ref>Gordon Johnson, ''Provincial Politics and Indian Nationalism: Bombay and the Indian National Congress 1880–1915'' (2005)</ref> Richard Gordon, and David A. Washbrook.<ref>Rosalind O'Hanlon and David Washbrook, eds. ''Religious Cultures in Early Modern India: New Perspectives'' (2011)</ref> It downplayed ideology.<ref>Aravind Ganachari, "Studies in Indian Historiography: 'The Cambridge School'", ''Indica'', March 2010, 47#1, pp 70–93</ref> ==== Criticism ==== This school of historiography is criticised for western bias or [[Eurocentrism]].<ref name="google7">{{cite book|title=Eurocentrism: a marxian critical realist critique|author=Hostettler, N.|date=2013|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-135-18131-4|url=https://books.google.com/books?id=2XjozzN0ppEC&pg=PA33|page=33|access-date=6 January 2017}}</ref> Critics have attacked various ideas of the School.<ref>See [[Christopher Platt|D.C.M. Platt]], "The Imperialism of Free Trade: Some Reservations," ''Economic History Review,'' 21#2 (Aug., 1968), pp. 296-306</ref> In ''The New Imperial Histories Reader,'' Stephen Howe has assembled articles by critics who take aim especially at [[P. J. Marshall]], [[David Kenneth Fieldhouse|D. K. Fieldhouse]], Robinson and Gallagher, and [[Peter Cain (historian)|Peter Cain]] and [[A. G. Hopkins]].<ref>Stephen Howe, ed. ''New Imperial Histories Reader'' (Routledge, 2009)</ref> [[Howard Spodek]], for example, praises the school's regional and pluralist perspectives but criticizes their reliance on British (rather than Indian) documentation, sloppy use of [[social science]] models, downplaying of ideology, and their excessive emphasis on Indian self-seeking and the importance of British imperial initiatives in achieving modernization. He recommends a deeper appreciation of Indian initiatives, and more attention to the emerging importance of public life in many areas of society rather than just a concentration on politics.<ref>Howard Spodek, "Pluralist Politics in British India: The Cambridge Cluster of Historians of Modern India," ''American Historical Review,'' (June 1979) 84#3 pp 688-707</ref> === Nationalist School === The Nationalist school originated among Indian historians in the late 19th and early 20th centuries who were influenced by [[Indian independence movement|Indian nationalism]]. They emphasized achievements in Indian history, while downplaying negative aspects, which led to various contradictions. Nationalist historians universally praised Hindu rule of India, with Hindu culture being prized above all else.<ref name=":0a">{{cite book|last=Thapar|first=Romila|title=History of Early India: From the Origins to AD 1300|publisher=University of California Press|year=2004|isbn=978-0-520-24225-8|pages=16–17}}</ref> In modern history, they focused on Congress, Gandhi, Nehru and high level politics. It highlighted the Mutiny of 1857 as a war of liberation, and Gandhi's 'Quit India' begun in 1942, as defining historical events. This school of historiography has received criticism for [[Elitism]].<ref>{{cite web|url=http://pages.ucsd.edu/~rfrank/class_web/ES-200C/Articles/Guha.pdf|title=Ranjit Guha, "On Some Aspects of Historiography of Colonial India"}}</ref> Historians in this school included [[Rajendralal Mitra]], [[R. G. Bhandarkar]], [[Romesh Chunder Dutt]], [[Anant Sadashiv Altekar]], [[K. P. Jayaswal]], [[Hem Chandra Raychaudhuri]], [[Radha Kumud Mukherjee]], [[R. C. Majumdar]], and [[K. A. Nilakanta Sastri]] ,.<ref name=":0a" /> === Marxist School === In India, Marxist Historiography takes the form of Marxian historiography where Marxian techniques of analysis are used but Marxist political intentions and prescriptions are discarded. The Marxian historiography of India uses the method of [[historical materialism]] and has focused on studies of economic development, land ownership, and [[class conflict]] in precolonial India and [[deindustrialisation|deindustrialization]] during the colonial period.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993">Bagchi, Amiya Kumar (January 1993). "Writing Indian History in the Marxist Mode in a Post-Soviet World". Indian Historical Review. 20 (1/2): 229–244.</ref> [[Bhupendranath Datta|B. N. Datta]], and [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] are considered the founding fathers of Marxist historiography in India. D. D. Kosambi was apologetic of the revolution of [[Mao]] and thought of Indian Prime Minister [[Jawaharlal Nehru]]'s policies as pro-capitalist. Kosambi, a polymath, viewed Indian History from a Marxist viewpoint. The other Indian scholars of Marxian historiography are [[Ram Sharan Sharma|R. S. Sharma]], [[Irfan Habib]], [[D. N. Jha]], and [[K. N. Panikkar]].<ref>Bottomore, T. B. 1983. ''A Dictionary of Marxist thought''. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press.</ref> Other historians such as [[Satish Chandra (historian)|Satish Chandra]], [[Romila Thapar]], [[Bipan Chandra]], [[Arjun Dev (historian)|Arjun Dev]], and [[Dineshchandra Sircar]], are sometimes referred to as "influenced by the Marxian approach to history."<ref>Guichard, Sylvie (2010), The Construction of History and Nationalism in India, Routledge, p. 87, ISBN 978-1136949319</ref> One debate in Indian history that relates to a [[historical materialist]] schema is on the nature of [[feudalism]] in India. [[Damodar Dharmananda Kosambi|D. D. Kosambi]] in the 1960s outlined the idea of "feudalism from below" and "feudalism from above". Element of his feudalism thesis was rejected by R.S. Sharma in his monograph [[Indian Feudalism]] (2005) and various other books,<ref>Purohit, Vinayak. 1988. Arts of transitional India twentieth century. Bombay: Popular Prakashan.</ref><ref>R S Sharma, Indian Feudalism (book), 2005</ref><ref>R S Sharma, Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation, Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177-85</ref><ref>R S Sharma, India's Ancient Past, Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India, Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> However R. S. Sharma also largely agrees with Kosambi in his various other books.<ref>R S Sharma, ''[[Indian Feudalism (book)]], 2005''</ref><ref>R S Sharma, ''Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation'', Orient Longman, Kolkata, 2001, pp. 177–85</ref><ref>R S Sharma, ''India's Ancient Past'', Oxford University Press, New Delhi, 2005</ref><ref>D N Jha, ''The Feudal Order: State Society and Ideology in Early Medieval India'', Manohar Publishers, New Delhi, 2002</ref> Most Indian Marxian historians argue that the economic origins of communalism are feudal remnants and the economic insecurities caused by slow development in India.<ref>{{cite book|title=Dalit women in India: issues and perspective|page=138|first=Prahlad|last=Jogdand|year=1995}}</ref> Even non-academic and laymen contributions to Marxist Historiography exist in India. The book "Coffee Housinte Katha" (The Story of Coffee House), written in [[Malayalam]], a regional language of India, spoken in the state of [[Kerala]], by one of the leaders of the Indian Coffee House Movement, [[Nadakkal Parameswaran Pillai]], is an example of this. Politicians like [[Shripad Amrit Dange]] have also contributed to Marxian historiography. ==== Criticism ==== The Marxian school of Indian historiography is accused of being too ideologically influenced.<ref name="Bagchi, Amiya Kumar 1993" /> Though influenced by Marxist theory [[B. R. Ambedkar]] criticized Marxists, as he deemed them to be unaware or ignorant of the specifics of caste issues.<ref>Padovani, Florence. Development-Induced Displacement in India and China: A Comparative Look at the Burdens of Growth. Rowman & Littlefield. Bhimrao Ambedkar himself, who criticized Indian Marxists</ref><ref>Jadhav, Narendra (1991). "Neglected Economic Thought of Babasaheb Ambedkar". Economic and Political Weekly. 26 (15): 980–982. ISSN 0012-9976. JSTOR 4397927.</ref> Also though most criticisms of Marxian historiography is levied by people who are not historians, some historians have debated Marxian historians and critically examined their analysis of the [[history of India]]. Many have alleged that Marxian historians used [[Historical negationism|negationism]] to whitewash some of the atrocities committed by [[Islamic rulers in the Indian subcontinent|Muslim rulers]] in the Indian Subcontinent.<ref>{{cite book|title=The Legacy of Muslim Rule in India|quote=Marxists who always try to cover up the black spots of Muslim rule with thick coats of whitewash|first=Kishori Saran|last=Lal|publisher=Aditya Prakashan|page=67}}</ref><ref>{{cite book|title=Indian Politics, Then and Now: Essays in Historical Perspective|first=K|last=Seshadri|publisher=Pragatee Prakashan|page=5|quote=certain attempts made by some ultra-Marxist historians to justify and even whitewash tyrannical emperors of the medieval India}}</ref><ref>{{cite book|title=Studies in World Affairs, Volume 1|first=KR|last=Gupta|year=2006|publisher=Atlantic Publisher|page=249|isbn=9788126904952|url=https://books.google.com/books?id=Hw9uf7sRKtIC&pg=PA249}}</ref><ref>{{cite book|title=Al-Hind the Making of the Indo-Islamic World: The Slave Kings and the Islamic Conquest : 11th–13th Centuries|year=1991|url=https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink|url-access=limited|last=Wink|first=André|publisher=Brill|page=[https://archive.org/details/alhindmakingindo00wink/page/n160 309]|quote="apologists for Islam, as well as some Marxist scholars in India have sometimes attempted to reduce Islamic iconoclasm.."}}</ref> Since the late 1990s, [[Hindu nationalism|Hindu nationalist]] scholars especially have theorized that the Marxian tradition in India neglected what they believe to be the country's 'illustrious past' based on Vedic-[[puranic chronology]] and other [[Pseudohistory|pseudo-historical]] [[Historical revisionism|revisionist]] narratives of history, the historians are held responsible for aiding or defending [[Islam in India|Muslims]], who figure in Hindu nationalist discourse as the enemy.<ref>Jha, D.N. (1996). Society and Ideology in India: Essays in Honour of Prof. R.S. Sharma. New Delhi, India: Munshiram Manoharlal Publishers Pvt. Ltd. ISBN 978-8121506397.</ref><ref>Historian: Prof Irfan Habib outlookindia.com. Magazine | 23 April 2007. Retrieved 15 January 2013</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=u0RZBwAAQBAJ&pg=PA98|title=The Construction of History and Nationalism in India: Textbooks, Controversies and Politics|last=Guichard|first=Sylvie|year=2010|publisher=Routledge |isbn=9781136949319}}</ref> An example of such a view is [[Arun Shourie]]'s ''[[Eminent Historians]]'' (1998)<ref>Bryant, E. E. (2014). ''Quest for the Origins of Vedic Culture: The Indo-Aryan Migration Debate''. Cary, US: Oxford University Press {{ISBN|978-0195169478}}</ref> and ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks'' (2000), by [[Meenakshi Jain]].<ref name="Times14July">{{cite news |title=From having legs hacked off to getting Rajya Sabha foothold: A Master's journey of grit |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |access-date=14 July 2025 |work=The Times of India |date=14 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250714044603/https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-having-legs-hacked-off-to-getting-rajya-sabha-foothold-a-masters-journey-of-grit/articleshow/122424644.cms |archive-date=14 July 2025}}</ref><ref name="v282">{{cite web | title=Why Meenakshi Jain Has Been Nominated To Rajya Sabha | website=[[News18]] | date=15 July 2025 | url=https://www.news18.com/opinion/opinion-why-meenakshi-jain-has-been-nominated-to-rajya-sabha-9442669.html | access-date=18 July 2025}}</ref> === Subaltern School === The "subaltern school", was begun in the 1980s by [[Ranajit Guha]] and [[Gyan Prakash]].<ref>{{cite journal |last=Prakash |first=Gyan |date=December 1994 |title=Subaltern studies as postcolonial criticism |journal=American Historical Review |volume=99 |issue=5 |pages=1475–1500 |doi=10.2307/2168385|jstor=2168385 }}</ref> It focuses attention away from the elites and politicians to "history from below", looking at the peasants using folklore, poetry, riddles, proverbs, songs, oral history and methods inspired by anthropology. It focuses on the colonial era before 1947 and typically emphasises caste and downplays class, to the annoyance of the Marxist school.<ref>{{cite journal |last=Roosa |first=John |date=2006 |title=When the Subaltern Took the Postcolonial Turn |journal=Journal of the Canadian Historical Association |volume=17 |issue=2 |pages=130–147 |doi=10.7202/016593ar|doi-access=free }}</ref> ==== Criticism ==== {{see|Subaltern Studies#Criticism}} === Hindutva Approach === Hindutva ({{Translation|Hinduness}}) is the predominant form of [[Hindu nationalism]] in India.<ref>{{Cite web|last=Purandare|first=Vaibhav|date=22 August 2019|title=Hindutva is not the same as Hinduism said Savarkar|url=https://www.telegraphindia.com/india/hindutva-is-not-the-same-as-hinduism-said-savarkar/cid/1699550|access-date=23 December 2020|website=telegraphindia.com}}</ref> The Hindutva movement has been described as a variant of "right-wing extremism",<ref name="Leidig">{{Cite journal|last=Leidig|first=Eviane|date=17 July 2020|title=Hindutva as a variant of right-wing extremism|journal=Patterns of Prejudice|volume=54|issue=3|pages=215–237|doi=10.1080/0031322X.2020.1759861|issn=0031-322X|doi-access=free|hdl=10852/84144|hdl-access=free}}</ref> adhering to a concept of homogenised majority and [[cultural hegemony]].<ref name="j3517631">{{cite journal |title=Fascism of our times |jstor=3517631 |author=Prabhat Patnaik |journal=Social Scientist |volume=21 |issue=3/4|pages=69–77 |year=1993 |doi=10.2307/3517631}}</ref><ref>{{harvnb|Frykenberg|2008|pages=178–220}}: "This essay attempts to show how — from an analytical or from an historical perspective — Hindutva is a melding of Hindu fascism and Hindu fundamentalism."</ref> Some analysts dispute the identification of Hindutva with fascism, and suggest Hindutva is an extreme form of [[conservatism]]. Hindutva approach to history exists to create a version of history to support the Hindu nationalist demands for [[Hindutva#Views on Indian history|Hindu Rashtra]] in Indian society.<ref name="Menon 28–30">{{cite magazine |last=Menon |first=Latha |date=August 2004 |title=Coming to Terms with the Past: India |magazine=History Today |volume=54 |issue=8 |pages=28–30}}</ref> It began with the writings of the developer and outliner of the [[Hindu Nationalism|Hindu Nationalist]] political ideology of [[Hindutva]] himself, [[Vinayak Damodar Savarkar]].{{sfn|Chandra|1989|p=145}}{{sfn|Keer|1966|p=143}} His works '[[The Indian War of Independence (book)|The Indian war of independence, 1857]]', 'Hindu-Pad-Padashahi (A Critical Review of the Hindu Empire of Maharashtra)', and 'Six Glorious Epochs of Indian History' contributed to and laid down the groundwork for this approach. However, this approach did not gain much traction until the 1990s.{{sfn|Goodrick-Clarke|1998|p=46}}<ref>{{Cite web|title=Resources|url=http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|access-date=2021-08-08|website=savarkar.org|language=en|archive-date=8 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210808095423/http://savarkar.org/en/Encyc/2017/5/26/Resources.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Visana|first=Vikram|date=5 November 2020|title=Savarkar before Hindutva: Sovereignty, Republicanism, and Populism in India, c.1900–1920|url=https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|journal=Modern Intellectual History|volume=18|issue=4|language=en|pages=1106–1129|doi=10.1017/S1479244320000384|s2cid=224983230|issn=1479-2443|access-date=25 July 2021|archive-date=30 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210930153956/https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/savarkar-before-hindutva-sovereignty-republicanism-and-populism-in-india-c19001920/90DC611F3F01B05C2FE4ECC61BECDC73|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> This approach is still in the process of development.<ref name="Menon 28–30" /> In March 2012, [[Diana L. Eck]], Professor of Comparative Religion and Indian Studies at [[Harvard University]], authored in her book "India: A Sacred Geography", that idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals and it wasn't just a cluster of regional identities and it wasn't ethnic or racial.<ref name="scroll.in">{{cite web|url=http://scroll.in/article/802047/theres-an-idea-of-india-from-early-times-much-before-the-mughals-or-the-british-scholar-diana-eck|title=Harvard scholar says the idea of India dates to a much earlier time than the British or the Mughals|date=20 January 2016 }}</ref><ref name="In The Footsteps of Pilgrims">{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/leisure/story/20120618-review-of-diana-leck-india-a-sacred-geography-758709-2012-06-09|title=In The Footsteps of Pilgrims |date=9 June 2012 }}</ref><ref>{{cite magazine |url=https://www.economist.com/books-and-arts/2012/03/24/the-heavens-and-the-earth |title=India's spiritual landscape: The heavens and the earth |magazine =The Economist |date=24 March 2012}}</ref><ref name="Dalrymple">{{cite news |last=Dalrymple |first=William |date=27 July 2012 |title=India: A Sacred Geography by Diana L Eck – review |url=https://www.theguardian.com/books/2012/jul/27/india-sacred-geography-eck-review |newspaper=The Guardian}}</ref> This approach is noted for denying the [[Indo-Aryan migrations]], as they consider those whose ancestry and religion have origins outside of the Indian subcontinent to be aliens, namely Muslims, Christians, and communists. This approach states that only the Hindus are the legitimate heirs of South Asia.{{Sfn|Thapar|2004|p=14}} ==== Saffronisation ==== [[Saffronisation]], a process of introduction of right-wing policies that implement a Hindu nationalist agenda onto school textbooks by attempting to glorify Hindu contributions to Indian history while undermining other contributions, has become prominent. The [[Bharatiya Janata Party]] (BJP) has said that several Indian history textbooks had overt Marxist or Eurocentric political overtones.<ref name=":2">{{cite journal|last=Bhattacharya|first=Neeladri|date=2009|title=Teaching History in Schools: The Politics of Textbooks in India|journal=History Workshop Journal|volume=67|issue=67|pages=99–110|doi=10.1093/hwj/dbn050|jstor=40646212|s2cid=154421051}}</ref> The BJP has had trouble changing the textbooks because many states in which the BJP is not in power have blocked saffronisation efforts. The BJP, citing a rigid anti-Hindu agenda, restructured NCERT and the Indian Council of Historical Research (ICHR) to make textbooks conform to the BJP's Hindu nationalist platform.<ref>{{cite book|last=Bénéï|first=Veronique|title=Manufacturing Citizenship: education and nationalism in Europe, South Asia, and China|publisher=Routledge|year=2005|isbn=0-415-36488-4|location=New York, NY|pages=156–159}}</ref> In states where the BJP had control of the local government, textbooks were changed extensively to favor a Hindu nationalist narrative.<ref name=":1" /> These changes included the omission of caste-based exclusion and violence throughout Indian history and the exclusion or minimization of contributions to Indian society made by Muslims.<ref name="Raghavan">{{cite news|author=Raghavan, B. S.|title=Saffronisation|date=12 September 2001|newspaper=[[The Hindu]]|url=http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20070514123440/http://www.hindu.com/businessline/2001/09/12/stories/041255of.htm|archive-date=14 May 2007|url-status=live}}</ref> After a rival political party, the [[Indian National Congress]], came into power, efforts were undertaken in 2004 to reverse the saffronisation of textbooks previously made by BJP.<ref name="The Guardian">{{cite news |last=Ramesh |first=Randeep |url=https://www.theguardian.com/world/2004/jun/26/india.schoolsworldwide |title=Another rewrite for India's history books |work=The Guardian |date=25 June 2004 |access-date=10 March 2016}}</ref> When the ''[[Hindustan Times]]'' reviewed the issue of saffronisation of Indian textbooks in late 2014, it noted that right-wing efforts to change how textbooks recount history faced "some difficulty as it lacks credible historians to back its claims."<ref>{{cite news|last=Raza |first=Danish | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffronising-textbooks-where-myth-and-dogma-replace-history/story-CauM4dmmsPGrjZ3APAvNxO.html |title=Saffronising textbooks : Where myth and dogma replace history |work=Hindustan Times |date=8 December 2014 |access-date=9 March 2016}}</ref> The [[India#Medieval India|medieval period]] in India is one such hotly-contested epoch among historians. Since there can be no true consensus about that era due to divided and deeply entrenched political motivations, history for that period is highly subjective and particularly vulnerable to the influence of the textbook writer's sympathies and outlook. "The choice of the textbook writer is more decisive than anything else," it was noted in a report in ''The Hindu''.<ref name="Amrik Singh">{{cite news|last=Singh|first=Amrik|date=25 August 2001|title=Saffronisation and textbooks|url=http://www.thehindu.com/2001/08/25/stories/05252524.htm|work=[[The Hindu]]|access-date=10 March 2016}}{{dead link|date=April 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> Critics have said that the changes to the textbooks have portrayed the medieval period as "a dark age of Islamic colonial rule which snuffed out the glories of the Hindu and Buddhist empires that preceded it".<ref name="The Guardian" /> Another trap in the politicisation of history relates to contention over the state of [[Jammu and Kashmir (union territory)|Jammu and Kashmir]].<ref name="Amrik Singh" /> By mid-2015, ''[[The Times of India]]'' reported that the [[National Council of Educational Research and Training]], which is in charge of publishing textbooks, had participated in a meeting convened by the [[Ministry of Human Resource Development]], and during that meeting, the issue of changing textbooks was discussed. An official from the ICHR complained that the theme of nationalism did not receive proper treatment in textbooks, setting the stage for possible textbook revisions.<ref name=":1">{{cite news | last=Akshaya |first=Mukul | url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/education/news/Saffronization-fears-over-history-textbooks-rewrite-plans/articleshow/47792475.cms |title=Saffronization fears over history textbooks rewrite plans |work=The Times of India|date=24 June 2015 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of Rajasthan reportedly spent Rs 37 crore to reprint 36 textbooks used for classes 1 to 8 for the 2016–2017 academic session that will be based on an agenda that would promote Indian culture by including historical figures, such as [[Suraj Mal|Maharaja Surajmal]], Hem Chandra, and [[Guru Gobind Singh]]. The textbooks that had been approved up to the 2012–13 academic session were rendered obsolete under the rewriting of history, and those books were auctioned off. In total, 5,66 crore new textbooks were ordered printed for an agenda that critics described was intent on supporting the saffronisation of textbooks. Rajasthan (primary and secondary) education minister Vasudev Devnani denied the charge of saffronisation, but educationists described his decision as to the "Hinduisation of education" that occurs when right-wing forces come to power.<ref>{{cite news|last=Goswami |first=Rakesh | url=http://www.hindustantimes.com/india/saffron-agenda-raje-scraps-cong-textbooks-spends-rs-37-cr-on-new-ones/story-U3JaMmx52f4YsuUfb3wlNK.html |title=Saffronisation ? Raje scraps Cong textbooks, spends Rs 37 cr on new ones |work=Hindustan Times |date=20 January 2016 |access-date=9 March 2016}}</ref> The state government of [[Karnataka]] has reportedly ordered new textbooks for the 2017–18 academic session in an effort that academicians and critics have described as a "blatant attempt to saffronise textbooks".<ref>{{cite news| url=http://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/revised-textbooks-from-201718-academic-year/article7300069.ece |title=Revised textbooks from 2017–18 academic year|work=The Hindu |date=10 June 2015 |access-date=10 March 2016}}</ref> ==== تنقيد ==== تاريخ ڏانهن هندوتوا جو طريقو غير تاريخي بنيادن تي ٻڌل آهي ۽ ڏند ڪٿائن کي تاريخ جي طور تي پيش ڪري ٿو. ڏکڻ ايشيا ۾ ماهر فرانسيسي سياسي سائنسدان ڪرسٽوف جيفريلٽ جي مطابق، هندوتوا نظريي جون پاڙون هڪ اهڙي دور ۾ آهن جتي قديم هندستاني ڏند ڪٿائن ۽ ويدڪ قديم دور ۾ افسانن کي صحيح سمجهيو ويندو هو.<ref name="Jaffrelot1996p77">{{cite book|author=Christophe Jaffrelot|title=The Hindu Nationalist Movement in India|url= https://books.google.com/books?id=Y2buDDwdgIsC|year= 1996|publisher= Columbia University Press|isbn= 978-0-231-10335-0|page=77}}</ref> هي افسانو "هندو نسلي شعور کي برقرار رکڻ" لاءِ استعمال ڪيو ويو. ان جي حڪمت عملي پهرين عالمي جنگ کان پوءِ خلافت تحريڪ جي مسلم سڃاڻپ جي سياست جي نقل ڪئي ۽ مغرب، خاص طور تي جرمن کان سياسي تصورات قرض ورتا.<ref name="Jaffrelot1996p77" /> هندوتوا جي پرچارڪ تنظيمون هندو ڏند ڪٿائن ۾ واقعن کي تاريخ جي طور تي سمجهن ٿيون.<ref name="R. Ramachandran">{{cite web|author=R. Ramachandran|date=1 February 2019|title=Science circus|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/science-and-technology/article26004777.ece}}</ref> <ref name="Ziya Us Salam">{{cite web|author=Ziya Us Salam|title=Age of unreason|website=Frontline|date=20 June 2018 |url=https://frontline.thehindu.com/cover-story/article24200525.ece}}</ref><ref name="Meera Nanda">{{cite web|author=Meera Nanda|date=2 January 2004|website=Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|title=Postmodernism, Hindu nationalism and 'Vedic science'|access-date=23 March 2022|archive-date=12 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200812120255/https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece|url-status=dead}}</ref><ref name="Truschke">{{Cite journal|last=Truschke|first=Audrey|date=15 December 2020|title=Hindutva's Dangerous Rewriting of History|url=http://journals.openedition.org/samaj/6636|journal=South Asia Multidisciplinary Academic Journal|language=fr|issue=24/25|doi=10.4000/samaj.6636|issn=1960-6060|doi-access=free}}</ref> هندوتوا تنظيمن تي انهن جي بيانن يا عملن تي يقين رکڻ لاءِ تنقيد ڪئي وئي آهي جيڪي اهي سائنسي ۽ حقيقت پسند ٻنهي هجڻ جو دعويٰ ڪن ٿا پر سائنسي طريقي سان مطابقت نه رکن ٿا.<ref>{{citation |first=Meera |last=Nanda |title=Hindutva's science envy |url=http://www.frontline.in/science-and-technology/hindutvas-science-envy/article9049883.ece |newspaper=Frontline |date=16 September 2016 |access-date=14 October 2016}}</ref><ref name=":5">{{cite web|url=https://scroll.in/article/865872/from-dissing-darwin-to-yogic-farming-a-short-history-of-the-bjps-brush-with-pseudoscience|title=From dissing Darwin to yogic farming: A short history of the BJP's brush with pseudoscience|date=21 January 2018 }}</ref> هڪ تاريخدان ۽ سياسي سائنسدان اينٿوني پارل جي مطابق، ساورڪر جو "هندو ڪير آهي؟" 1923ع ۾ شايع ٿيل هندوتوا نظريي جو هڪ بنيادي متن آهي. اهو دعويٰ ڪري ٿو ته، پريل، ماضي جو هندستان "نسلي طور تي اعليٰ ماڻهن، آرين جي تخليق" هو. اهي ٻاهرين دنيا ۾ هندو، سنڌو درياءَ کان ٻاهر جي ماڻهن جي نالي سان سڃاتا ويا. انهن جي سڃاڻپ انهن جي نسل (جاتي) ۽ انهن جي ثقافت (سنسڪرتي) ذريعي پيدا ٿي. سڀئي هندو دعويٰ ڪن ٿا ته انهن جي رڳن ۾ طاقتور نسل جو رت ويدڪ ابن ڏاڏن سان شامل آهي ۽ انهن کان اولاد آهي. افسانن، ڏند ڪٿائن، رزميه ڪهاڻين، فلسفو، فن ۽ فن تعمير، قانونن ۽ رسمن، دعوتن ۽ تہوارن جو هڪ مجموعو، انهن هڪ ثقافت پيدا ڪئي. انهن جو هندستان سان هڪ خاص تعلق آهي: هندستان انهن لاءِ آبائي وطن ۽ پاڪ زمين ٻنهي آهي." ساورڪر جو متن "هندو ثقافت کي هڪ خودمختيار ثقافت جي طور تي پيش ڪري ٿو، جنهن کي ٻين ثقافتن کان ڪنهن به ان پٽ جي ضرورت ناهي"، جيڪو پارل جي مطابق، "هندستان جي ماضي جو هڪ غير تاريخي، نرگسيت پسند ۽ غلط بيان" آهي.<ref name="Parel2006p42">{{cite book|author=Anthony J. Parel|title=Gandhi's Philosophy and the Quest for Harmony|url= https://books.google.com/books?id=MQhz0fW0HZUC |year=2006|publisher= Cambridge University Press|isbn=978-0-521-86715-3|pages=42–43}}</ref> چيتن ڀٽ چوي ٿو ته، شروعاتي هندو قوم پرست سوچ جو بنياد نوآبادياتي دور جي يورپي اسڪالرشپ ۽ ان جي وقت جي مشرقيت کي ظاهر ڪري ٿو. <ref name="Bhatt2001p11">{{cite book|author=Chetan Bhatt|title=Hindu nationalism: origins, ideologies and modern myths|url=https://books.google.com/books?id=W2PXAAAAMAAJ|year=2001|publisher=Berg|isbn=978-1-85973-343-1|pages=11–12}}</ref> "هندستان تهذيب جي گہواري جي حيثيت سان" جو خيال (وولٽيئر، هيڊر، ڪانٽ، شيگل)، يا "انسانيت جو وطن ۽ بنيادي فلسفو" (هيرڊر، شيگل)، يا "هندو قدرن ۾ انسانيت" (هيرڊر)، يا هندومت جو معاصر انسانيت لاءِ نجات پيش ڪرڻ (شوپنهاور)، فريڊرڪ مولر، چارلس ولڪنز، وليم جونز، اليگزينڊر هيملٽن، ۽ ٻين جي نوآبادياتي دور جي اسڪالرشپ سان گڏ، ساورڪر ۽ ٻين لاءِ اهي پنهنجن هندو قومپرست خيالن کي قرض وٺن ۽ اڀارين لاء قدرتي دانشورانه ميٽرڪس هئا.<ref name="Bhatt2001p11" /> چڪرورتي رام پرساد، برطانوي اڪيڊمي جو فيلو ۽ مذهب جي سياست ۽ فلسفي جو عالم، چوي ٿو ته هندوتوا قوم پرستي جو هڪ روپ آهي جنهن کي ان جي مخالفن ۽ ان جي حامي مختلف طرح سان بيان ڪيو آهي.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> The opponents of Hindutva either consider it as a fundamentalist ideology that "aims to regulate the working of civil society with the imperatives of Hindu religious doctrine", or as another form of fundamentalism while accepting that Hinduism is a diverse collection of doctrines, is complex and is different from other religions. According to Ram-Prasad, the proponents of Hindutva reject these tags, viewing it to be their right and a desirable value to cherish their religious and cultural traditions.<ref name="Ram‐Prasad1993p285">{{cite journal | last=Ram-Prasad | first=C. | title=Hindutva ideology: Extracting the fundamentals | journal=Contemporary South Asia | volume=2 | issue=3 | year=1993 | doi=10.1080/09584939308719718 | pages=285–309}}</ref> The Hindutva ideology according to Savarkar, states Ram-Prasad, is a "geography, race, and culture" based concept. However, the "geography" is not strictly territorial but is an "ancestral homeland of a people", and the "race" is not biogenetic but described as the historic descendants of the intermarriage of Aryans, native inhabitants, and "different peoples" who arrived over time.<ref name="Flood2008p527" /> So, "the ultimate category for Hindutva is culture", and this culture is "not strictly speaking religious if by religion is meant a commitment to certain doctrines of transcendence", he states.<ref name="Flood2008p527">{{cite book|author=C. Ram-Prasad|editor=Gavin Flood|title=The Blackwell Companion to Hinduism|url=https://books.google.com/books?id=SKBxa-MNqA8C |year=2008|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-99868-7|pages=527–528}}</ref> The proponents state that in the Hindutva thought, there is a kernel of coherent and justifiable thesis about the Indian culture and history.<ref name="Ram‐Prasad1993p285" /> Hindutva ideology has been linked to threats to academics and students, both in India and the United States.<ref name="Venugopal, Arun">{{Cite web|last=Venugopal, Arun|date=21 July 2021|title=At Rutgers, and Beyond, Scholars Are Under Attack For Their Critique of India's Far-Right Government|url=http://gothamist.com/news/at-rutgers-and-beyond-scholars-are-under-attack-for-their-critique-of-indias-far-right-government|access-date=21 July 2021|website=Gothamist|language=en}}</ref><ref name=":0b">{{Cite web|title=American Scholars of India Confront a Rise in Threats {{!}} WNYC {{!}} New York Public Radio, Podcasts, Live Streaming Radio, News|url=https://www.wnyc.org/story/american-scholars-india-confront-rise-threats/|access-date=6 September 2021|website=WNYC|language=en}}</ref> For instance, in 2011, Hindutva activists successfully led a charge to remove an essay about the multiple narratives of Ramayanas from Delhi University's history syllabus.<ref name="The Hindu">{{Cite news|last=N|first=Vijetha S.|date=15 October 2011|title=Historians protest as Delhi University purges Ramayana essay from syllabus|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/Historians-protest-as-Delhi-University-purges-Ramayana-essay-from-syllabus/article13372074.ece|access-date=11 July 2021|issn=0971-751X}}</ref> [[Romila Thapar]], a world-renowned historian, has faced Hindutva-led attacks, with the claims that her works present Marxist and [[Eurocentric]] points of view.<ref name="washingtonpost.com">{{Cite news|title=In the battle over India's history, Hindu nationalists square off against a respected historian|language=en-US|newspaper=Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/india-romila-thapar-dissent/2021/01/02/1a79ca54-4070-11eb-b58b-1623f6267960_story.html|access-date=11 July 2021|issn=0190-8286}}</ref> Hindutva scholars like [[Rajiv Malhotra]] has been responsible for pushback against [[White people|white]] scholars specialising on South Asia and Hinduism based in North America, including [[Wendy Doniger]] and [[Sheldon Pollock]] on grounds of their supposed [[Evangelism|vested interests]] & [[Racism|racial prejudices]] [[Anti-Indian sentiment|against Indians]].<ref name="insidehighered.com">{{Cite web|title=Scholars who study Hinduism and India face hostile climate|url=https://www.insidehighered.com/news/2016/04/12/scholars-who-study-hinduism-and-india-face-hostile-climate|access-date=11 July 2021|website=www.insidehighered.com|language=en}}</ref> Under BJP leadership, the Indian state has been accused of monitoring scholars and denying some research access.<ref name="The Nation">{{cite news |last1=Chaturvedi |first1=Vinayak |title=The Hindu Right and Attacks on Academic Freedom in the US |url=https://www.thenation.com/article/culture/hindu-right-academic-freedom/ |publisher=The Nation |date=December 2021}}</ref> In 2021, a group of North American-based scholars of South Asia formed a collective and published the Hindutva Harassment Field Manual to, they argue, answer the Hindutva threat to their academic freedom.<ref name="Prakash">{{Cite web|last=Prakash|first=Priyali|title='Targeted by hate': Audrey Truschke on why she helped write a 'Hindutva Harassment Field Manual'|url=https://scroll.in/article/999710/targeted-by-hate-audrey-truschke-on-why-she-helped-write-a-hindutva-harassment-field-manual|access-date=28 August 2021|website=Scroll.in|date=10 July 2021 |language=en-US}}</ref><ref name=":0b" /> They documented further incidents of Hindutva harassment of academics in North America, dating back to the 1990s.<ref name="Timeline">{{cite web |last1=SASAC |title=Timeline |url=https://www.hindutvaharassmentfieldmanual.org/timeline |website=Hindutva Harassment Field Manual}}</ref> The [[Association for Asian Studies]] noted that Hindutva, described as a "[[Majoritarianism|majoritarian]] ideological doctrine" different from [[Hinduism]], resorted to "increasing attacks on numerous scholars, artists, and journalists who critically analyze its politics".<ref name="asianstudies.org">{{Cite web|date=10 September 2021|title=AAS Statement on the Dismantling Global Hindutva Conference|url=https://www.asianstudies.org/aas-statement-on-the-dismantling-global-hindutva-conference/|access-date=11 September 2021|website=Association for Asian Studies|language=en-US}}</ref> == هندستان تي برطانوي سامراج جي اثر جو جائزو == هندستان تي برطانوي سامراج جي معاشي اثر بابت بحث جاري آهي. اهو مسئلو اصل ۾ قدامت پسند برطانوي سياستدان ايڊمنڊ برڪ پاران اٿاريو ويو هو، جنهن 1780ع جي ڏهاڪي ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپني تي سخت حملو ڪيو، دعويٰ ڪئي ته وارن هيسٽنگز ۽ ٻين اعليٰ عملدارن هندستاني معيشت ۽ سماج کي تباهه ڪري ڇڏيو آهي. هندستاني مورخ راجت ڪنتا رائي (1998ع) حملي جي هن سلسلي کي جاري رکندي چوي ٿو ته 18هين صدي ۾ انگريزن پاران آندو ويو نئون معيشت "لٽ مار" جو هڪ روپ هو ۽ مغل هندستان جي روايتي معيشت لاءِ هڪ آفت هئي. رائي انگريزن تي خوراڪ ۽ پئسن جي ذخيرن کي ختم ڪرڻ ۽ اعليٰ ٽيڪس لاڳو ڪرڻ جو الزام لڳائي ٿو جيڪو سال 1770ع جي خوفناڪ قحط جو سبب بڻيو، جنهن جي ڪارڻ بنگال جي ماڻهن جو ٽيون حصو مارجي ويو.<ref>Rajat Kanta Ray, "Indian Society and the Establishment of British Supremacy, 1765–1818", in ''The Oxford History of the British Empire: vol. 2, The Eighteenth Century'', ed. P. J. Marshall, (1998), pp. 508–529.</ref> انگريزن جي هندستاني قومپرستي جي بيان کي رد ڪندي، جيئن ته اهي اجنبي جارح هئا، وحشي طاقت سان اقتدار تي قبضو ڪيو ۽ سڄي هندستان کي غريب ڪيو، برطانوي تاريخدان پي. جي. مارشل دليل ڏئي ٿو ته برطانوي مڪمل ڪنٽرول ۾ نه هئا پر ان جي بدران ان ۾ رانديگر هئا جيڪو بنيادي طور تي هڪ هندستاني راند هئي ۽ جنهن ۾ انهن جو اقتدار ۾ اچڻ هندستاني اشرافيه سان بهترين تعاون تي منحصر هو. مارشل تسليم ڪري ٿو ته سندس گهڻي تشريح اڃا تائين ڪيترن ئي تاريخدانن طرفان رد ڪئي وئي آهي. مارشل دليل ڏئي ٿو ته تازي اسڪالرشپ ان خيال جي ٻيهر تشريح ڪئي آهي ته اڳوڻي نرم مغل حڪمراني جي خوشحالي غربت ۽ انارڪي کي رستو ڏنو. مارشل دليل ڏئي ٿو ته برطانوي قبضي ماضي سان ڪو به تيز وقفو نه ڪيو. انگريزن وڏي پيماني تي علائقائي مغل حڪمرانن کي ڪنٽرول سونپيو ۽ 18هين صدي جي باقي حصي لاءِ عام طور تي خوشحال معيشت کي برقرار رکيو. مارشل نوٽ ڪري ٿو ته برطانوي هندستاني بينڪرن سان ڀائيواري ۾ ويا ۽ مقامي ٽيڪس منتظمين ذريعي آمدني وڌائي ۽ ٽيڪس جي پراڻي مغل شرحن کي برقرار رکيو. پروفيسر رائي متفق آهن ته ايسٽ انڊيا ڪمپني کي هڪ سخت ٽيڪس سسٽم ورثي ۾ مليو جيڪو هندستاني آبادگارن جي پيداوار جو ٽيون حصو وٺندو هو.<ref>Marshall, "The British in Asia: Trade to Dominion, 1700–1765"</ref> === برطانوي راج جي عدم تحفظ === 20 صدي ۾ تاريخدان عام طور تي متفق هئا ته برطانوي راج ۾ شاهي اختيار 1800-1940 جي دور ۾ محفوظ هو. مختلف چئلينج سامهون آيا آهن. مارڪ ڪونڊوس ۽ جان ولسن دليل ڏين ٿا ته راج دائمي طور تي غير محفوظ هو.<ref>Mark Condos, ''The Insecurity State: Punjab and the Making of Colonial Power in British India'' (Cambridge University Press, 2017).</ref><ref>Jon Wilson, ''India conquered: Britain's Raj and the chaos of empire'' (Simon and Schuster, 2016).</ref> انهن دليل ڏنو ته آفيسرن جي غير معقول پريشاني گهٽ ۾ گهٽ سماجي خريداري يا نظرياتي هم آهنگي سان هڪ افراتفري واري انتظاميه جو سبب بڻي. راج هڪ پراعتماد رياست نه هئي جيڪا پنهنجي مرضي مطابق ڪم ڪرڻ جي قابل هئي، پر هڪ نفسياتي طور تي جنگ ۾ مبتلا هئي جيڪا خلاصي، ننڍي پيماني، يا مختصر مدت کان سواءِ ڪم ڪرڻ جي قابل نه هئي.<ref>Joshua Ehrlich, "Anxiety, Chaos, and the Raj." ''Historical Journal'' 63.3 (2020): 777–787. DOI: https://doi.org/10.1017/S0018246X1900058X</ref> ==پڻ ڏسو== * [[سنڌ جي تاريخ نگاري]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] * [[هندستان جي تاريخ]] * [[برطانوي سلطنت جي تاريخ نگاري]] == حوالا == == ڪتاب نگاري == ==حوالا== {{حوالا}} ===Works cited=== * {{citation |last=Chandra |first=Bipan |title=India's Struggle for Independence |year=1989 |publisher=Penguin Books India |location=New Delhi |isbn=978-0-14-010781-4 }} * {{Cite book |editor-last=Defrémery |editor-first = C. |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=B.R. |title=Voyages d'Ibn Batoutah (Volume 1) |publisher= Société Asiatic |year=1853 |place=Paris |language=French, Arabic |url=https://books.google.com/books?id=mdQOAAAAQAAJ}} * {{Cite book |last=Dunn |first=Ross E. |author-link=Ross E. Dunn |title=The Adventures of Ibn Battuta |publisher=University of California Press |year=2005 |orig-year=1986 |isbn=978-0-520-24385-9 }} * {{citation|last=Eggermont|first=P. H. L.|title=The Purāņa Source of Merutuṅga's List of Kings and the Arrival of the Śakas in India|year=1969|url=https://books.google.com/books?id=ks4UAAAAIAAJ}} * {{Citation |last=Goodrick-Clarke |first=Nicholas |author-link=Nicholas Goodrick-Clarke |title=Hitler's Priestess: Savitri Devi, the Hindu-Aryan Myth and Neo-Nazism |title-link=Hitler's Priestess |publisher=[[New York University Press]] |year=1998 |isbn=978-0-8147-3111-6 |language=en}} * {{cite book |last1=Keer |first1=Dhananjay |title=Veer Savarkar |date=1966 |publisher=Popular Prakashan |url=https://books.google.com/books?id=aCALAQAAIAAJ |language=en |oclc=582786373}} * {{cite book |first=Robert |last=Frykenberg |chapter=Hindutva as a Political Religion: An Historical Perspective |editor1=R. Griffin |editor2=R. Mallett |editor3=J. Tortorice |title=The Sacred in Twentieth-Century Politics: Essays in Honour of Professor Stanley G. Payne |year=2008 |url=https://books.google.com/books?id=JGOHDAAAQBAJ |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-0-230-24163-3 |pages=178–200 }} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * Balagangadhara, S. N. (2012). Reconceptualizing India studies. New Delhi: Oxford University Press. * Bhattacharjee, J. B. ''Historians and Historiography of North East India'' (2012) * {{cite book|last=Bannerjee|first= Dr. Gauranganath |title=India as known to the ancient world|url=https://archive.org/stream/indiaasknowntoan00banerich#page/n3/mode/2up|year=1921|publisher=Humphrey Milford, Oxford University Press, London}} * Bose, Mihir. "India's Missing Historians: Mihir Bose Discusses the Paradox That India, a Land of History, Has a Surprisingly Weak Tradition of Historiography", ''History Today'' 57#9 (2007) pp 34+. [https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110915152404/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5023376478 |date=15 September 2011 }} *Chakrabarti, Dilip K.: Colonial Indology, 1997, Munshiram Manoharlal: New Delhi. * Palit, Chittabrata, ''Indian Historiography'' (2008). *Indian History and Culture Society., Devahuti, D. (2012). Bias in Indian historiography. * Elliot, Henry Miers; John Dowson (1867–77). ''The History of India, as told by its own historians. The Muhammadan Period''. London: Trübner and Co. * [[Meenakshi Jain|Jain, Meenakshi]] [https://archive.org/details/flawed-narratives-history-in-the-old-ncert-textbooks-of-satish-chandra-by-meenakshi-jain ''Flawed Narratives: History in the old NCERT Textbooks - A random survey of Satish Chandra’s “Medieval India''], NCERT 2000 * Inden, R. B. (2010). Imagining India. Bloomington, Ind: Indiana University Press. * Jain, M. The India They Saw : Foreign Accounts (4 Volumes) Delhi: Ocean Books, 2011. * Kahn, Yasmin. "Remembering and Forgetting: South Asia and the Second World War' in Martin Gegner and Bart Ziino, eds., ''The Heritage of War'' (Routledge, 2011) pp 177–193. * Mantena, R. (2016). Origins of modern historiography in India: Antiquarianism and philology 1780–1880. Palgrave Macmillan. * Mittal, S. C ''India distorted: A study of British historians on India'' (1995), on 19th century writers * [[R. C. Majumdar]], Historiography in Modern India (Bombay, 1970) {{ISBN|9782102227356}} *{{cite book |first=Yvette Claire |last=Rosser |title=Curriculum as Destiny: Forging National Identity in India, Pakistan, and Bangladesh |year=2003 |publisher=University of Texas at Austin |type=Dissertation |url=http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |access-date=17 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911035259/http://www.lib.utexas.edu/etd/d/2003/rosseryc036/rosseryc036.pdf |archive-date=11 September 2008 |url-status=dead }} *[[Arvind Sharma]], Hinduism and Its Sense of History (Oxford University Press, 2003) {{ISBN|978-0-19-566531-4}} * E. Sreedharan, A Textbook of Historiography, 500 B.C. to A.D. 2000 (2004) * Shourie, Arun (2014). Eminent historians: Their technology, their line, their fraud. Noida, Uttar Pradesh, India : HarperCollins Publishers. {{ISBN|9789351365914}} *{{cite book |title=Aryans and British India |first=Thomas R. |last=Trautmann |url=https://books.google.com/books?id=jR_LPnEH3GsC |year=1997 |location=Berkeley |publisher=University of California Press |isbn=978-0-585-10445-4}} *Viswanathan, G. (2015). Masks of conquest: Literary study and British rule in India. * Antonio de Nicolas, Krishnan Ramaswamy, and Aditi Banerjee (eds.) (2007), ''[[Invading the Sacred]]: An Analysis Of Hinduism Studies in America'' (Publisher: Rupa & Co.) * Vishwa Adluri, Joydeep Bagchee: ''The Nay Science: A History of German Indology''. Oxford University Press, New York 2014, {{ISBN|978-0199931361}} (''Introduction,'' p.&nbsp;1–29). * Warder, A. K., ''An introduction to Indian historiography'' (1972). * Winks, Robin, ed. ''The Oxford History of the British Empire: Volume V: Historiography'' (2001) * Weickgenannt, T. N. (2009). Salman Rushdie and Indian historiography: Writing the nation into being. Basingstoke: Palgrave Macmillan. {{Historiography}} [[زمرو:ڀارت جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:تاريخ نويسي]] [[زمرو:ڀارت جي تاريخ]] ==قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسي== قومي ۽ علائقائي تاريخن جا مقصد به مختلف رهيا آهن. قومي تاريخ منتشر ۽ جدا جدا عنصرن کي هڪ قومي سڃاڻپ هيٺ گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، جڏهن ته علائقائي تاريخون پنهنجي ثقافتي قدرن، روايتن ۽ سياسي حيثيت کي اجاگر ڪري پنهنجي معاملن ۾ آزاد ڪردار ادا ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪن ٿيون. نوآبادياتي دور جي خاتمي ۽ نون ملڪن جي قيام کان پوءِ، پراڻين حدن جي تبديليءَ سبب قوم رياست ۽ صوبن جي وچ ۾ تضاد پيدا ٿيا. علائقن وٽ پنهنجي جدا تاريخ ۽ ثقافت هئي، جڏهن ته نئين قوم رياست کي پنهنجي تاريخ نئين زاويي سان ٺاهڻي هئي. اهڙي صورتحال ۾ قومي تاريخ ڪڏهن ڪڏهن سياسي غلبي، قومي سڃاڻپ جي تشهير ۽ علائقائي قوميتن جي دٻاءَ لاءِ استعمال ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==پاڪستان ۾ سنڌ جي علائقائي حيثيت== پاڪستان جي قيام وقت ملڪ ۾ پنج صوبا هئا، جن وٽ پنهنجي جدا سڃاڻپ موجود هئي. پاڪستان هڪ نئون ملڪ هو، تنهنڪري ان جي شروعاتي دور ۾ قومي وحدت ۽ قوم سازيءَ تي وڌيڪ زور ڏنو ويو. صوبي سان وابستگيءَ کي سرڪاري سطح تي ڪڏهن ڪڏهن تنقيد جو نشانو بڻايو ويو، ڇاڪاڻ ته ان کي قوم سازيءَ جي راهه ۾ رڪاوٽ سمجهيو ويندو هو. سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي سياسي عمل ۾ ٿيندڙ تبديلين کي ظاهر ڪري ٿي؛ جيئن جيئن سياسي جوڙجڪ بدلبي رهي، تيئن سنڌ جي تاريخ لکڻ جا رخ به تبديل ٿيندا رهيا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ هڪ الڳ حيثيت رکي ٿي، ڇاڪاڻ ته اها بنگال ۽ پنجاب وانگر ورهايل نه ٿي. سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي به پشتونن يا بلوچن وانگر ٻن يا وڌيڪ ملڪن ۾ وڏي پيماني تي ورهايل نه هئي. تاريخي ۽ جاگرافيائي طور سنڌ قديم زماني کان پنهنجي جداگانه سڃاڻپ رکي ٿي، جنهن ڪري اها پاڪستان جي ٻين صوبن کان هڪ خاص ۽ ممتاز حيثيت رکي ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي ۽ ورهاڱي کان اڳ جي تاريخ نويسي== تاريخ ڪنهن به علائقي کي تاريخي مرتبو ڏيڻ جو طاقتور ذريعو آهي، ڇاڪاڻ ته اها ان علائقي جون پاڙون ماضي ۾ ڳولي ٿي. ان شعور تحت ورهاڱي کان اڳ سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد سنڌ جي تاريخ کي نئين سر مرتب ڪرڻ هو. ان جي تاريخي رسالي ۾ سنڌ جي تاريخ جي مختلف پهلوئن تي تحقيقي مضمون شايع ٿيندا هئا. خاص طور قديم دور تي زور ڏنو ويو، ته جيئن سنڌ جي تاريخي قدامت ثابت ڪري سگهجي. جيئن ته هن سوسائٽيءَ ۾ هندو ۽ انگريز مؤرخ وڌيڪ سرگرم هئا، تنهنڪري تاريخ نويسيءَ ۾ سيڪيولر رجحان نمايان رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==ورهاڱي کان پوءِ سنڌي تاريخ نويسي== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسي نون خيالن ۽ رجحانن سان سامهون آئي. ان جو مرڪزي نقطو اهو هو ته سنڌ تاريخي، ثقافتي ۽ لساني طور پاڪستان جي ٻين صوبن کان مختلف آهي. صوبائي سڃاڻپ تي زور ورهاڱي جي نتيجن سبب وڌيو. ڪراچي، جيڪا سنڌ جو اهم شهر ۽ بندرگاهه هئي، وفاقي علائقو قرار ڏئي نئين ملڪ جي گادي بڻائي وئي. سنڌ ان فيصلي خلاف احتجاج ڪيو، پر اهو احتجاج اثرائتو ثابت نه ٿيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي هندو آبادي وڏي پيماني تي لڏي وئي ۽ ان جي جاءِ تي اردو ڳالهائيندڙ آبادي آئي. هن تبديليءَ سنڌي قوميت کي ڪمزور ڪيو. ثقافتي ۽ لساني دٻاءَ کي منهن ڏيڻ لاءِ سنڌي دانشورن سنڌ جي تاريخ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ طرف ڌيان ڏنو، ته جيئن سنڌ جي جدا سڃاڻپ کي برقرار رکيو وڃي. ان مقصد لاءِ سنڌي ادبي بورڊ قائم ڪيو ويو، جنهن سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ تاريخي تحقيق جي حوصلا افزائي ڪئي. بورڊ سنڌ جي قديم کان جديد دور تائين نو جلدن ۾ جامع تاريخ شايع ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ سنڌ جي تاريخ بابت فارسي اصل ماخذ پڻ شايع ڪيا، ته جيئن مؤرخن کي بنيادي مواد ملي سگهي. انهن مان ڪجهه ڪتاب بعد ۾ سنڌي ۽ اردو ۾ ترجمو ٿيا، جنهن سان اردو پڙهندڙن لاءِ سنڌ جي تاريخ کي سمجهڻ جا نوان رستا کليا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==اسلام، عرب فتح ۽ باب الاسلام جو تصور== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جي هڪ اهم خصوصيت سنڌ جي تاريخ ۾ اسلام جي ڪردار تي زور هو. عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ کي “باب الاسلام” يعني اسلام جو دروازو بڻائيندڙ واقعو سمجهيو ويو. محمد بن قاسم کي هڪ اهم تاريخي هيرو طور پيش ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته هن کي سنڌ ۾ اسلام آڻيندڙ فاتح طور بيان ڪيو ويو. اسلام پسند تاريخ نويسيءَ ۾ عرب فتح ۽ عرب فاتح سنڌ جي اسلامي سڃاڻپ جا وڏا نشان بڻيا ۽ باب الاسلام جو تصور سالياني يادگيريءَ جو موضوع پڻ بڻيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سيد سليمان ندوي پنهنجي ڪتاب ''عرب و هند ڪي تعلقات'' ۾ عربن جي سنڌ فتح ۽ اتر هندستان تي ترڪن جي فتحن ۾ فرق بيان ڪيو. سندس خيال موجب سنڌ فتح ڪندڙ عرب اسلامي ماحول ۾ رهندا هئا ۽ اسلامي تعليمات کان واقف هئا، جڏهن ته ترڪ، افغان ۽ مغل حڪمران فقط نالي ماتر مسلمان هئا ۽ اسلامي تعليمات جا حقيقي نمائندا نه هئا. ان خيال موجب سنڌ جو اسلامي ڪردار پاڪستان جي ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پختو سمجهيو ويو.<ref name="SuleimanNadvi-ArabHind-1976">{{cite book |last=ندوي |first=سليمان |title=عرب و هند ڪي تعلقات |location=ڪراچي |year=1976 |pages=107، 192 }}</ref> محمد علي جناح جي هڪ تقرير جو حوالو پڻ ڏنو ويو، جنهن ۾ هن سنڌ کي خراج تحسين پيش ڪندي چيو ته پاڪستان حقيقت ۾ ان ڏينهن وجود ۾ آيو، جڏهن پهريون مسلمان سنڌ جي سرزمين تي آيو. ورهاڱي کان پوءِ هن تصور سنڌ کي ٻين صوبن کان اسلامي روايتن جي وارث طور الڳ ڏيکارڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سنڌ جو ڪردار== سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو ٻيو اهم پهلو آزاديءَ جي تحريڪ ۽ پاڪستان جي قيام ۾ سنڌ جي ڪردار تي زور آهي. سنڌ جي ماڻهن خلافت تحريڪ، هجرت تحريڪ ۽ ريشمي رومال تحريڪ ۾ سرگرم حصو ورتو. انهن تحريڪن سنڌ جي ماڻهن کي هندستان جي مسلمانن سان ويجهو آندو. سنڌ کي بمبئي کان جدا ڪرڻ جي جدوجهد پڻ هندستاني مسلمانن جي سياسي مطالبن لاءِ مددگار ثابت ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ پاڪستان جي قيام واري جدوجهد ۾ پنهنجي ڪردار تي به فخر ڪري ٿي. 1938ع ۾ شيخ عبدالمجيد سنڌي صوبائي مسلم ليگ جي اجلاس ۾ پاڪستان بابت قرارداد پيش ڪئي، جيڪا اڪثريت سان منظور ٿي. 1943ع ۾ سنڌ اسيمبلي پاڪستان قرارداد جي حمايت ڪئي. ان موقعي تي جي. ايم. سيد تقرير ڪندي چيو ته هندستان جا مسلمان جدا قوم آهن، ڇاڪاڻ ته انهن جي جدا تاريخ، ثقافت، ادب، روايتون ۽ سياسي توڙي معاشي نظام آهن؛ تنهنڪري انهن کي جدا وطن ڏنو وڃي.<ref name="MehranFreedomMovement1985">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |pages=17–18 }}</ref> سنڌ اسيمبلي 1946ع ۾ پاڪستان جي قرارداد جي حمايت ڪندڙ پهرين اسيمبلي طور پيش ڪئي وئي. 1985ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ جي رسالي ''مهراڻ'' آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر شايع ڪيو. ان جي اداريي ۾ چيو ويو ته پاڪستان جو حقيقي خالق سنڌ آهي. اداريي ۾ اهو به افسوس ظاهر ڪيو ويو ته پاڪستان جي قيام کان پوءِ سنڌ جي ڪردار کي ڄاڻي واڻي گهٽايو ويو؛ جهڙوڪ محمد علي جناح جي جنم ڀومي جهرڪ کي نظرانداز ڪري وزير مينشن ڪراچي کي اڳيان آڻڻ، ۽ سنڌي اڳواڻن جي خدمتن کي پاڪستان جي قيام ۾ مناسب طور تسليم نه ڪرڻ.<ref name="MehranFreedomMovement1985p5">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=5 }}</ref><ref name="MehranFreedomMovement1985p6">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=6 }}</ref> سنڌ طرفان پنهنجي اسلامي ڪردار ۽ آزاديءَ جي تحريڪ ۾ ڪردار تي زور ڏيڻ جو هڪ سياسي سبب صوبائي خودمختياريءَ جو مطالبو هو. سنڌ چاهيو ٿي ته مرڪز جو ڪردار صوبائي معاملن ۾ گهٽ کان گهٽ هجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==ون يونٽ ۽ سنڌي قومپرست تاريخ نويسي== سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ بنيادي تبديلي ون يونٽ جي دور ۾ آئي. 1955ع ۾ اولهه پاڪستان جا صوبا هڪ يونٽ ۾ ضم ڪيا ويا، جنهن سبب سنڌ پاڻ کي ٻيهر اهڙي صورتحال ۾ محسوس ڪيو، جهڙي طرح نوآبادياتي دور ۾ اها بمبئي پريزيڊنسيءَ جو حصو هئي. بمبئي جي جاءِ تي هاڻي لاهور جو غلبو محسوس ڪيو ويو. سنڌ پنهنجي سياسي آزادي ٻيهر وڃائي ويٺي. ون يونٽ جي عمل سنڌ جي ڪجهه سياستدانن جي موقعي پرستيءَ کي به ظاهر ڪيو، جن مرڪزي حڪومت سان گڏجي سنڌ کي ون يونٽ جو حصو بڻائڻ ۾ مدد ڪئي. ساڳئي وقت اهڙا اڳواڻ به سامهون آيا، جن ون يونٽ جي مخالفت ڪئي ۽ ان سبب تڪليفون برداشت ڪيون. هن دور سنڌ جي تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جو نئون تصور پيدا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ون يونٽ سنڌين کي سياسي طور وڌيڪ پختو ڪيو، ڇاڪاڻ ته سنڌ مجموعي طور پنجاب جي سياسي غلبي هيٺ تڪليفون ڀوڳيون. هن دور ۾ بئراج جي زرخيز زمين فوجي آفيسرن ۽ اعليٰ بيوروڪريٽن کي الاٽ ڪئي وئي، جنهن سان سنڌي هارين جا حق متاثر ٿيا. سرڪاري ملازمتن ۾ سنڌين کي مناسب حصو نه مليو، جنهن سبب وڌندڙ وچولي طبقي ۾ مايوسي پيدا ٿي. انهن تجربن کان پوءِ سنڌين محسوس ڪيو ته نه “باب الاسلام” واري حيثيت ۽ نه آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سندن ڪردار، انهن کي سندن حق ڏيارڻ ۾ مددگار ثابت ٿيا. ان احساس سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو رخ بدلائي ڇڏيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌي قومپرستي تاريخ جي تجزيي جو مرڪزي نقطو بڻجي وئي. ماضيءَ کي حال جي روشنيءَ ۾ پرکيو ويو، خاص طور پرڏيهي حملن جي اثرن کي هن انداز سان ڏٺو ويو ته سنڌ بار بار پرڏيهي غلبي سبب ڪيئن متاثر ٿي. پرڏيهي غلبي جي موضوع سنڌ جي اهڙي تصوير ٺاهي، جنهن ۾ سنڌ کي مظلوم ۽ استحصال جو شڪار علائقو طور پيش ڪيو ويو. ساڳئي وقت تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جي ڪردار کي نمايان ڪيو ويو، ته جيئن نئين نسل لاءِ ڪردار جا نمونا پيدا ڪيا وڃن.<ref name="MubarakAli1994p45">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=سنڌ خاموشي ڪي آواز |location=لاهور |year=1994 |page=45 }}</ref> ==سيڪيولر قومپرست تعبير ۽ قديم سنڌ== سنڌي قومپرستيءَ هيٺ ٺهيل نئين تاريخ نويسي مذهبي نه پر سيڪيولر هئي. سنڌي ثقافت ۽ تهذيب جون پاڙون قديم ماضيءَ ۾ ڳوليون ويون ۽ دعويٰ ڪئي وئي ته سنڌ جي تهذيبي حيثيت بابلي، آشوري ۽ مصري تهذيبن جي برابر آهي. سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب سنڌين لاءِ فخر جو ذريعو بڻجي، ۽ موهن جو دڙو سنڌ جي قديم ماضيءَ جي علامت طور اڀريو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==جي.ايم. سيد جي تاريخي تعبير== [[جي.ايم. سيد]] سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ اهم نوان رجحان متعارف ڪرايا. هن عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ لاءِ برڪت نه، پر هڪ جارحيت قرار ڏنو. سندس خيال ۾ محمد بن قاسم به ٻين حمله آورن وانگر هڪ جارح هو، جنهن سنڌ جا وسيلا لٽيا. هن دليل لاءِ ساڳيو منطق استعمال ڪيو، جيڪو سليمان ندوي ترڪ حمله آورن بابت ڏنو هو. جي. ايم. سيد موجب اٺين صديءَ تائين اموي دور ۾ عرب حاڪمن جو اصل اسلامي روح ختم ٿي چڪو هو ۽ اهي دنياوي ۽ سامراجي طاقت بڻجي چڪا هئا؛ تنهنڪري سنڌ جي عرب فتح اسلام نه پر عرب سلطنت جي توسيع هئي.<ref name="ArisarGMSayyidp56">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=56 }}</ref> هن تعبير محمد بن قاسم کي هيرو مان جارح ۾ تبديل ڪيو ۽ راجا ڏاهر کي مادر وطن جو محافظ بڻايو، جنهن حمله آورن سان ٺاهه ڪرڻ بدران وڙهندي جان قربان ڪئي. جي. ايم. سيد چچ نامو ۽ جنت السنڌ جهڙن تاريخي ماخذن تي به تنقيد ڪئي، ڇاڪاڻ ته سندس خيال ۾ اهي حمله آورن جي واکاڻ ڪن ٿا ۽ پڙهندڙن کي حقيقي تاريخي شعور کان محروم ڪن ٿا.<ref name="ArisarGMSayyidp55">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=55 }}</ref> جي. ايم. سيد جي نظر ۾ سنڌ تي حملو ڪندڙ سڀ پرڏيهي فاتح هڪ ئي زمري ۾ اچن ٿا، ڀلي انهن جو مذهب ڪهڙو به هجي. انهن ۾ ايران جو دارا، عربن جو محمد بن قاسم، غزنيءَ جو محمود، دهليءَ جو علاؤالدين، قنڌار جو شاهه بيگ ارغون، مغلن جو خان خانان ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو چارلس نيپيئر شامل ڪيا ويا. انهن سڀني کي سنڌ جا غاصب ۽ تباهه ڪندڙ قرار ڏنو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidp58">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=58 }}</ref> ==غدارن ۽ سورمن جو تصور== 1956ع کان پوءِ سياسي صورتحال سنڌ جي تاريخ کي “غدارن” ۽ “سورمن” جي انداز ۾ لکڻ طرف وٺي وئي. جيڪي ماڻهو ذاتي مفادن لاءِ سنڌ کي وڪڻندڙ سمجهيا ويا، انهن کي غدار چيو ويو، جڏهن ته جيڪي مادر وطن لاءِ قرباني ڏيندڙ سمجهيا ويا، انهن کي سورمو قرار ڏنو ويو. سنڌ جي دفاع ڪندڙن ۾ راجا ڏاهر، دودو سومرو، دريا خان، مخدوم بلاول، شاهه عنايت ۽ هوش محمد کي شامل ڪيو ويو. غدارن ۾ قاضي قاضن، نائومل ۽ مير علي مراد جا نالا کنيا ويا. هن تاريخ نويسيءَ جو پيغام اهو هو ته ڪيچ مڪران، ٺٽي، مياڻي ۽ دٻي ۾ وڙهيل سنڌ جي آزاديءَ جون جنگيون اڃا ختم نه ٿيون آهن، پر اها جنگ هر شهر ۽ ڳوٺ ۾ جاري آهي.<ref name="ArisarGMSayyidp63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=63 }}</ref> ==مغل دور، تاريخ مظھر شاهجهاني ۽ پرڏيهي غلبو== سنڌ تي مغل دور جي پرڏيهي قبضي جا اثر بيان ڪرڻ لاءِ سنڌي ادبي بورڊ 1962ع ۾ يوسف ميرڪ جي اصل ماخذ ''تاريخ مظھر شاهجهاني'' شايع ڪئي. ان جو مقدمو پير حسام الدين راشدي لکيو. هن مقدمي ۾ خاص طور اهي واقعا چونڊيا ويا، جن ۾ ظلم ۽ استحصال جي تصوير ملي ٿي ۽ جيڪي سنڌ جي ان وقت جي سياسي حالت سان لاڳاپيل لڳندا هئا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962p21">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |page=21 }}</ref> پير حسام الدين راشدي، يوسف ميرڪ جي حوالي سان، سيوهڻ جي گورنر جي ظلم، ماڻهن کي ڪوڙا هڻڻ ۽ اذيت ڏيڻ جا واقعا بيان ڪيا. مغل عملدارن طرفان ماڻهن جي ملڪيت ضبط ڪرڻ، سندن وسيلن ۽ دولت کان محروم ڪرڻ، ڦورن ۽ ڌاڙيلن جي سرپرستي ڪرڻ ۽ ڳرا محصول لاڳو ڪرڻ جهڙا عمل بيان ڪيا ويا. نتيجي طور سيوهڻ جو علائقو برباد ٿيو، ڳوٺ ۽ شهر ويران ٿيا، ۽ ماڻهو پنهنجا گهر ڇڏي پري علائقن ۾ پناهه وٺڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962pp30-31">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |pages=30–31 }}</ref> ==عثمان ڏيپلائي ۽ مزاحمتي ادب== پرڏيهي قبضي خلاف مزاحمت جو اظهار ادبي صورت ۾ به ٿيو. عثمان ڏيپلائي 1962ع ۾ پنهنجو تاريخي ناول ''سانگهڙ'' شايع ڪيو، جنهن جو موضوع انگريزن خلاف حرن جي جدوجهد هو. هن ناول سنڌ جي نئين نسل تائين اهو پيغام پهچايو ته سياسي غلبي ۽ حقن جي جدوجهد خلاف ڪيئن وڙهجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==سنڌ جي ثقافتي علامتون ۽ قوميت== سنڌ جي ماضيءَ جي عظمت بيان ڪرڻ کي به اهم سمجهيو ويو، ته جيئن سنڌين ۾ فخر جو احساس پيدا ٿئي. انهن علامتن ۾ موهن جو دڙو، ڄام نندي جو مقبرو، رني ڪوٽ، عمرڪوٽ جا قلعا، حيدرآباد جا بادگير، اجرڪ، رلي، ڪاشيءَ جو ڪم ۽ هالا جو فرنيچر شامل هئا. ادبي شخصيتن ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي، سچل سرمست ۽ سامي کي سنڌي ٻوليءَ کي شاهوڪار ڪندڙ ۽ سنڌي قومي شعور پيدا ڪندڙ شخصيتن طور پيش ڪيو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidpp62-63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |pages=62–63 }}</ref> سنڌي قومپرستيءَ جو بنياد مذهب بدران ٻولي ۽ علائقي تي رکيو ويو. هن خيال موجب جيڪي ماڻهو سنڌ ۾ رهن ٿا ۽ سنڌي ٻولي ڳالهائين ٿا، اهي سنڌي آهن. ٻن قومن واري نظريي کي رد ڪندي قوميت جو تصور سيڪيولر بنيادن تي قائم ڪيو ويو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==قومپرست تاريخ نويسيءَ تي تنقيد== قومپرست فريم ورڪ ۾ تاريخ لکڻ بابت تنقيد پڻ ڪئي وئي آهي. ڊاڪٽر مبارڪ علي موجب اهڙي تاريخ نويسيءَ ۾ ڪڏهن ڪڏهن حقيقتن کي مسخ ڪري يا چونڊي استعمال ڪيو ويو، ته جيئن اهي قومي بيانئي سان ٺهڪي اچن. تاريخي طريقيڪار کي مڪمل طور لاڳو ڪرڻ بدران جذباتي ۽ مبالغو آميز بيان اختيار ڪيو ويو. ان تاريخ نويسيءَ جو وڏو مقصد سياسي استعمال بڻجي ويو، جنهن سبب سنڌ جي تاريخ نويسي هڪ مرحلي تي بيهي رهي ۽ نون علمي موضوعن ڏانهن گهربل اڳڀرائي نه ڪري سگهي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==اڻلکيل ۽ نظرانداز ٿيل موضوع== سنڌ جي تاريخ اڃا مڪمل نه سمجهي وڃي ٿي. ڪيترائي موضوع اڃا وڌيڪ تحقيق گهرن ٿا، جهڙوڪ زرعي ڍانچي ۾ تبديليون، نون ٽيڪنالاجيڪل طريقن جو تعارف، هارين جو ڪردار، هاري بغاوتن جو وجود يا عدم وجود، سنڌ جا پاڙيسري ملڪن سان لاڳاپا، ثقافتي ۽ واپاري رابطا، اميلن ۽ ڀائيبندن جو سماجي ڪردار، ۽ سنڌ ۾ مذهب جو ڪردار، خاص طور نانڪ پنٿين ۽ سکن جي حوالي سان. ڪلاڊ مارڪووٽس جي ڪتاب ''The Global World of the Indian Merchants (1750–1967)'' ۾ شڪارپوري ۽ حيدرآبادي واپارين جي عالمي تجارتي سرگرمين کي بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو سنڌ جي مؤرخن وٽ اڳ ۾ گهڻو نظرانداز ٿيل موضوع رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==نتيجو== سنڌ جي تاريخ نويسي قومي تاريخ، علائقائي سڃاڻپ، اسلامي بيانئي، آزاديءَ جي تحريڪ، ون يونٽ، سنڌي قومپرستي ۽ سيڪيولر ثقافتي تعبيرن جي وچ ۾ تبديل ٿيندي رهي آهي. ان تاريخ نويسيءَ سنڌ جي جدا تاريخي حيثيت، ثقافتي ورثي ۽ سياسي جدوجهد کي نمايان ڪيو، پر ساڳئي وقت ان تي اهو اعتراض به ڪيو ويو ته اها ڪڏهن ڪڏهن تنگ قومپرستي ۽ سياسي مقصدن تائين محدود ٿي وئي. سنڌ جي تاريخ کي وڌيڪ جامع ۽ علمي انداز ۾ لکڻ لاءِ ضروري آهي ته اها صرف سياست جي خدمت نه ڪري، پر اهڙو وسيع تاريخي شعور پيدا ڪري، جيڪو ماڻهن کي ماضي ۽ حال ٻنهي کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==حوالا== 9y3jecd7xshvfxdhjywvvwpfy2zx86h 0 99732 390581 390462 2026-07-02T13:11:55Z Memon2025 21315 /* */ 390581 wikitext text/x-wiki {{Short description|ايران جي تاريخ}} [[File:Naqsh i Rustam. Shapour.jpg|thumb|<small>چٽان تي نقش ٿيل "'''نقش رستم'''" جي رليف. ايراني شهنشاه شاپور اول (گهوڙي تي) رومي شهنشاه ويلرن (گوڏن ڀر) ۽ فلپ عرب (بيٺل) کي قيد ڪندي.</small>]] [[File:ChosroesHuntingScene.JPG|thumb|<small>چانديءَ جي پيالي تي شڪار جو منظر، خسرو اول کي ڏيکاريندي.</small> ]] '''ايران جي تاريخ''' وڏي ايران (<small>Greater</small> <small>Iran</small>)، هڪ اهڙو علائقو جنهن ۾ اها سڀئي علائقا شامل هئا جن ۾ ايراني ماڻهن ۽ ايراني ٻولين، خاص طور تي فارسي ۽ [[فارسي ٻولي]] جي اهم آبادڪاري يا اثر ڏٺو آهي، سان جڙيل آهي. هن علائقي جو مرڪز [[ايراني پليٽيو|ايراني سطح مرتفع]] آهي، جيڪا هاڻي جديد ايران سان ڍڪيل آهي. ايراني تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ واضح اثر اولهه ۾ [[اناطوليا]] کان اوڀر ۾ [[سنڌو ماٿري]] تائين پکڙيل ڏسي سگهجي ٿو، جنهن ۾ [[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]]، [[ميسوپوٽيميا]]، [[قفقاز]] ۽ [[وچ ايشيا]] جي اڪثريت شامل آهي. اهو ٻين وڏين تهذيبن، جهڙوڪ [[ننڍو آنڊو|هندستان]]، [[چين]]، [[قديم يونان|يونان]]، [[رومي سلطنت|روم]] ۽ [[قديم مصر|مصر]] جي تاريخن سان پڻ ڳنڍيل آهي. ايران دنيا جي قديم ترين مسلسل تهذيبن مان هڪ جو گهر آهي، جنهن ۾ تاريخي ۽ شهري آباديون 5هين صدي قبل مسيح جون آهن. [[ايراني پليٽيو]] جا اولهه وارا علائقن ۾ ايلامائيٽائي، ڪاسائي، گوتيائي، يوريشيائي<ref>{{cite web |last=Pizzorno |first=Gabriel H. |date=2014 |title=Dinkha Tepe Revisited |website=[[Harvard University]] Department of History |url=https://scholar.harvard.edu/pizzorno/presentations/dinkha-tepe-revisited }}</ref> <ref>{{cite web |date=4 September 2005 |title=Capital of Musasir government in northwest Iran, experts believe |website=[[Mehr News Agency]] |url=https://en.mehrnews.com/news/12769/Capital-of-Musasir-government-in-northwest-Iran-experts-believe }}</ref>۽ ڪردستان ۾ منيئن جا گهر هئا.{{r|n=EIO_ziwiye|r={{harvp|Iranica Online - Ziwiye}}.}}<ref>{{cite web |title=Qalaichi's ancient necropolis excavated for the first time |website=[[The Tehran Times]] |date=23 June 2024 |url=https://www.tehrantimes.com/news/500219/Qalaichi-s-ancient-necropolis-excavated-for-the-first-time }}</ref><ref>{{cite web |last1=Chauhan |first1=Yamini |date=2012 |title=Mannai |website=[[Britannica.com]] |url=https://www.britannica.com/place/Mannai }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Cifarelli | first1=Megan | last2=Mollazadeh | first2=Kazem | last3=Binandeh | first3=Ali |date=2019 |title=A Decorated Bronze Belt from Gargul, Iran |journal=[[Iran: Journal of the British Institute of Persian Studies|Iran]] |volume=57 |issue=2 |pages=175–184 | doi=10.1080/05786967.2018.1505441 |url-access=subscription |url=https://doi.org/10.1080/05786967.2018.1505441 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Khanmohammadi |first1=Behrouz |last2=Bonfanti |first2=Annarita S. |last3=Dan |first3=Roberto |date=6 June 2022 |title=A New Decorated Bronze Belt from Orumiyeh Region, North-Western Iran |journal=[[Iran: Journal of the British Institute of Persian Studies|Iran]] |volume=63 |issue=1 |pages=46–56 |doi=10.1080/05786967.2022.2082314 |url-access=subscription |url=https://doi.org/10.1080/05786967.2022.2082314 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Khanmohammadi |first1=Behrouz |last2=Bonfanti |first2=Annarita S. |last3=Abbaszadeh |first3=Maryam |last4=Dan |first4=Roberto |date=2021 |title=A metal belt in the Orumiyeh museum, Iran |journal=Aramazd - Armenian Journal of Near Eastern Studies |volume=15 |issue=1–2 |pages=163–170 |doi=10.32028/ajnes.v15i1-2.1304 |url-access=subscription |url=https://doi.org/10.32028/ajnes.v15i1-2.1304 }}</ref><ref>{{cite web |author=Amanolahi Sekandar |date=17 February 2010 |title=The Lurs of Iran |website=Cultural Survival |url=https://www.culturalsurvival.org/publications/cultural-survival-quarterly/lurs-iran }}</ref> ايراني سلطنت [[لوهه جو دور|لوھه جي دور]] ۾ ميد سلطنت جي عروج سان شروع ٿي، جڏھن ايران 7هين صدي قبل مسيح ۾ ميدي سلطنت جي تحت ھڪ قوم جي طور تي متحد ٿي ويو.<ref>{{cite web |last1=Lotha |first1=Gloria |last2=Gupta |first2=Kanchan |date=2024 |title=Media |website=[[Britannica.com]] |url=https://www.britannica.com/place/Media-ancient-region-Iran |display-authors=1 }}</ref> <small>550</small> قبل مسيح تائين، ميد [[سائرس اعظم]] جي فتحن کان پاسيرو ٿي ويا. جنھن [[هخامنشي سلطنت|ھخامنشي سلطنت]] جي قيام سان فارسين کي اقتدار ۾ آندو. سائرس جي ايندڙ مهمن فارس جي گھڻي ڀاڱي [[اولھ ايشيا|اولهائين ايشيا]] ۽ گھڻي ڀاڱي [[وچ ايشيا]] ۾ واڌ کي ممڪن بڻايو ۽ سندس جانشين [[ڏاکڻي يورپ|ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۽ [[اتر آفريڪا]] جي ڪجھ حصن کي فتح ڪري سڀ کان وڏي سلطنت جي صدارت ڪيا. چوٿين صدي قبل مسيح ۾، ھخامنشي سلطنت کي [[سڪندر اعظم]] جي [[قديم يونان|مقدوني سلطنت]] فتح ڪيو، جنھن جي موت اڳوڻي ھخامنشي علائقي جي وڏي حصي تي سليوسي سلطنت جي قيام جو سبب بني. ايندڙ صدين ۾، ايراني پليٽيو تي يوناني حڪمراني پارٿيئن سلطنت جي عروج سان ختم ٿي وئي، جنھن سليوسي جي اناطوليا، ميسوپوٽيميا ۽ وچ ايشيائي قبضي جي وڏي حصي کي فتح ڪيو. جڏهن ته پارٿين جي جاءِ تي ٻي صدي ۾ [[ساساني سلطنت]] آئي، ايران ايندڙ هزار سال تائين هڪ اڳواڻي ڪندڙ طاقت رهيو، جيتوڻيڪ هن دور جو گهڻو حصو رومن-فارسي جنگين جي ڪري نشان لڳل هو. ستين صدي ۾، فارس تي مسلمانن جي فتح جي نتيجي ۾ ساساني سلطنت جو [[خلافت راشده|راشدين خلافت]] سان الحاق ٿيو ۽ ايران جي اسلام جي شروعات ٿي. غير ملڪي طاقتن، جهڙوڪ يوناني، عرب، ترڪ ۽ منگولن جي حملي جي باوجود، ايراني قومي سڃاڻپ محفوظ رهي، جيڪا ان کي هڪ الڳ سياسي ۽ ثقافتي وجود جي طور تي ترقي ڪرڻ جي اجازت ڏني ۽ ان جي حملي آورن کي متاثر ڪيو. جڏهن ته ابتدائي اسلامي فتحون [[زرتشتي مذھب|زرتشتي مذهب]]، جيڪو ايران جو اڪثريتي مذهب هو، جي زوال جو سبب بڻيون. ايراني تهذيبن جون ڪاميابيون نئين اسلامي سلطنتن ۾ جذب ​​ٿي ويون ۽ [[اسلامي سونهري دور]] دوران ان کي وڌايو ويو.<ref>{{cite book |last=Baten |first=Jörg |date=2016 |title=A History of the Global Economy. From 1500 to the Present |publisher=[[Cambridge University Press]] |page=214 |isbn=9781107507180 }}</ref> خانہ بدوش ترڪ قبيلن وچين دور جي آخر ۽ جديد دور جي شروعات ۾ ايراني سطح مرتفع جي ڪجهه حصن تي قبضو ڪيو علائقي تي منفي اثر پيو. بهرحال، 1501 تائين قوم کي صفوي خاندان پاران ٻيهر متحد ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=The Islamic World to 1600 - The Safavid Empire |website=Applied History Research Group, [[University of Calgary]] |date=1998 |url=https://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/empires/safavid/abbas.html |access-date=10 February 2026 |archive-date=12 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080612134542/http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/empires/safavid/abbas.html }}</ref> جنهن ايران کي شيعه اسلام ۾ تبديل ڪندي اصل مسلمان فتح کان وٺي ايراني تاريخ جي سڀ کان اهم مذهبي تبديلي جي شروعات ڪئي. {{r|n=EncIslamica_1993_VII54|r={{cite encyclopedia |editor-last1=Houtsma |editor-first1=M.Th. |editor-last2=Wensinck |editor-first2=A.J. |editor-last3=Gibb |editor-first3=H.A.R. |date=1993 |orig-date=1913-1936 |title=Ṣafawids |encyclopedia=[[Encyclopedia of Islam|E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam]] |volume=VII - S-Ṭaiba |edition=reprint |pages=[https://books.google.ca/books?id=sP_hVmik-QYC&pg=PA54 54-5] |isbn=9789004097933 |display-editors=1 }}}} ايران ٻيهر عالمي طاقت طور خاص طور تي عثماني سلطنت سان مقابلي ۾ اڀريو. 19 صدي ۾ ايران روسي سلطنت سان تڪرار ۾ آيو. جنهن روس-فارسي جنگين جي آخر تائين ڏکڻ قفقاز کي ملائي ڇڏيو.<ref name="books.google.nl1">{{Cite book |last=Dowling |first=Timothy C. |title=Russia at War: From the Mongol Conquest to Afghanistan, Chechnya, and Beyond |series= 2 volumes |date=2 December 2014 |publisher=ABC-CLIO |pages=728–9 |isbn=9781598849479 |url=https://books.google.com/books?id=KTq2BQAAQBAJ }}</ref> 1940 جي ڏهاڪي ۾ اميد هئي ته ايران هڪ آئيني بادشاهت بڻجي سگهي ٿو. پر آمريڪا ۽ برطانيه جي مدد سان 1953 جي بغاوت چونڊيل وزيراعظم کي هٽايو ۽ ايران تي آمريڪي مدد سان شاهه جي سربراهي ۾ هڪ آمريت جي طور تي حڪومت ڪئي وئي. بادشاهت 1979 ۾ ايراني انقلاب تائين برقرار رهي جڏهن ملڪ کي اسلامي جمهوريه قرار ڏنو ويو.{{r|n=Brit_Iran|r={{cite EBO |short=yes |last1=Avery |first1=Peter W. |last2=Mostofi |first2=Khosrow |last3=Afary |first3=Janet |title=Islamic Republic of Iran |url=https://www.britannica.com/place/Iran |display-authors=1 }}}}{{r|n=EB_Afary_2026|r={{cite web |last=Afary |first=Janet |date=2026 |title=Iranian Revolution (1978–1979) |website=[[Britannica.com]] |url=https://www.britannica.com/event/Iranian-Revolution }}}} ان کان وٺي ان ۾ اهم سياسي، سماجي ۽ معاشي تبديليون آيون آهن. اسلامي جمهوريه جي قيام سان ملڪ جي سياسي نظام جي ٻيهر جوڙجڪ ٿي. ايران جا پرڏيهي لاڳاپا ايران-عراق جنگ کان شروع ٿي ۽ ڪيترن ئي عرب ملڪن تائين جاري رهيو علائقائي تڪرارن جي شڪل اختيار ڪري چڪا آهن. اسرائيل، آمريڪا ۽ مغربي دنيا سان جاري تڪرار ۽ ايراني ايٽمي پروگرام جيڪو بين الاقوامي سفارتڪاري ۾ تڪراري رهيو آهي. بين الاقوامي پابندين ۽ اندروني چئلينجن جي باوجود ايران علائقائي ۽ عالمي جيوپولٽيڪس ۾ هڪ اهم رانديگر رهي ٿو. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [http://www.persiansarenotarabs.com/persian-history Persian History] Persian History <!--* [http://www.iranicaonline.org/articles/iran Iran] an article by ''[[Encyclopædia Iranica]]''--> * [http://www.parstimes.com/history/ Iran History] * [http://www.iranchamber.com/history/historic_periods.php Iran chamber] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061110131804/http://www.iranchamber.com/history/historic_periods.php |date=10 November 2006 }} * [http://www.parstimes.com/history/VL/middle_east/iran.html WWW-VL History Index: Iran] * [http://www.wdl.org/en/item/2399 The History of Persia] from 1715 * [http://www.iranicaonline.org/articles/russia-i-relations RUSSIA i. Russo-Iranian Relations up to the Bolshevik Revolution] {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:History Of Iran}} [[زمرو:ايران جي تاريخ]] [[زمرو:ايران جي تاريخ| ]] [[زمرو:اولھ ايشيا جي تاريخ]] [[زمرو:اولهه ايشيا جي تاريخ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] [[زمرو:ايران]] noe7xt060fp8qgrffur5qpw43mbvvbk 390584 390581 2026-07-02T13:28:34Z Memon2025 21315 390584 wikitext text/x-wiki {{Short description|ايران جي تاريخ}} [[File:Naqsh i Rustam. Shapour.jpg|thumb|<small>چٽان تي نقش ٿيل "'''نقش رستم'''" جي رليف. ايراني شهنشاه شاپور اول (گهوڙي تي) رومي شهنشاه ويلرن (گوڏن ڀر) ۽ فلپ عرب (بيٺل) کي قيد ڪندي.</small>]] [[File:ChosroesHuntingScene.JPG|thumb|<small>چانديءَ جي پيالي تي شڪار جو منظر، خسرو اول کي ڏيکاريندي.</small> ]] '''ايران جي تاريخ''' وڏي ايران (<small>Greater</small> <small>Iran</small>)، هڪ اهڙو علائقو جنهن ۾ اها سڀئي علائقا شامل هئا جن ۾ ايراني ماڻهن ۽ ايراني ٻولين، خاص طور تي فارسي ۽ [[فارسي ٻولي]] جي اهم آبادڪاري يا اثر ڏٺو آهي، سان جڙيل آهي. هن علائقي جو مرڪز [[ايراني پليٽيو|ايراني سطح مرتفع]] آهي، جيڪا هاڻي جديد ايران سان ڍڪيل آهي. ايراني تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ واضح اثر اولهه ۾ [[اناطوليا]] کان اوڀر ۾ [[سنڌو ماٿري]] تائين پکڙيل ڏسي سگهجي ٿو، جنهن ۾ [[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]]، [[ميسوپوٽيميا]]، [[قفقاز]] ۽ [[وچ ايشيا]] جي اڪثريت شامل آهي. اهو ٻين وڏين تهذيبن، جهڙوڪ [[ننڍو آنڊو|هندستان]]، [[چين]]، [[قديم يونان|يونان]]، [[رومي سلطنت|روم]] ۽ [[قديم مصر|مصر]] جي تاريخن سان پڻ ڳنڍيل آهي. ايران دنيا جي قديم ترين مسلسل تهذيبن مان هڪ جو گهر آهي، جنهن ۾ تاريخي ۽ شهري آباديون 5هين صدي قبل مسيح جون آهن. [[ايراني پليٽيو]] جا اولهه وارا علائقن ۾ ايلامائيٽائي، ڪاسائي، گوتيائي، يوريشيائي<ref>{{cite web |last=Pizzorno |first=Gabriel H. |date=2014 |title=Dinkha Tepe Revisited |website=[[Harvard University]] Department of History |url=https://scholar.harvard.edu/pizzorno/presentations/dinkha-tepe-revisited }}</ref> <ref>{{cite web |date=4 September 2005 |title=Capital of Musasir government in northwest Iran, experts believe |website=[[Mehr News Agency]] |url=https://en.mehrnews.com/news/12769/Capital-of-Musasir-government-in-northwest-Iran-experts-believe }}</ref>۽ ڪردستان ۾ منيئن جا گهر هئا.{{r|n=EIO_ziwiye|r={{harvp|Iranica Online - Ziwiye}}.}}<ref>{{cite web |title=Qalaichi's ancient necropolis excavated for the first time |website=[[The Tehran Times]] |date=23 June 2024 |url=https://www.tehrantimes.com/news/500219/Qalaichi-s-ancient-necropolis-excavated-for-the-first-time }}</ref><ref>{{cite web |last1=Chauhan |first1=Yamini |date=2012 |title=Mannai |website=[[Britannica.com]] |url=https://www.britannica.com/place/Mannai }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Cifarelli | first1=Megan | last2=Mollazadeh | first2=Kazem | last3=Binandeh | first3=Ali |date=2019 |title=A Decorated Bronze Belt from Gargul, Iran |journal=[[Iran: Journal of the British Institute of Persian Studies|Iran]] |volume=57 |issue=2 |pages=175–184 | doi=10.1080/05786967.2018.1505441 |url-access=subscription |url=https://doi.org/10.1080/05786967.2018.1505441 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Khanmohammadi |first1=Behrouz |last2=Bonfanti |first2=Annarita S. |last3=Dan |first3=Roberto |date=6 June 2022 |title=A New Decorated Bronze Belt from Orumiyeh Region, North-Western Iran |journal=[[Iran: Journal of the British Institute of Persian Studies|Iran]] |volume=63 |issue=1 |pages=46–56 |doi=10.1080/05786967.2022.2082314 |url-access=subscription |url=https://doi.org/10.1080/05786967.2022.2082314 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Khanmohammadi |first1=Behrouz |last2=Bonfanti |first2=Annarita S. |last3=Abbaszadeh |first3=Maryam |last4=Dan |first4=Roberto |date=2021 |title=A metal belt in the Orumiyeh museum, Iran |journal=Aramazd - Armenian Journal of Near Eastern Studies |volume=15 |issue=1–2 |pages=163–170 |doi=10.32028/ajnes.v15i1-2.1304 |url-access=subscription |url=https://doi.org/10.32028/ajnes.v15i1-2.1304 }}</ref><ref>{{cite web |author=Amanolahi Sekandar |date=17 February 2010 |title=The Lurs of Iran |website=Cultural Survival |url=https://www.culturalsurvival.org/publications/cultural-survival-quarterly/lurs-iran }}</ref> ايراني سلطنت [[لوهه جو دور|لوھه جي دور]] ۾ ميد سلطنت جي عروج سان شروع ٿي، جڏھن ايران 7هين صدي قبل مسيح ۾ ميدي سلطنت جي تحت ھڪ قوم جي طور تي متحد ٿي ويو.<ref>{{cite web |last1=Lotha |first1=Gloria |last2=Gupta |first2=Kanchan |date=2024 |title=Media |website=[[Britannica.com]] |url=https://www.britannica.com/place/Media-ancient-region-Iran |display-authors=1 }}</ref> <small>550</small> قبل مسيح تائين، ميد [[سائرس اعظم]] جي فتحن کان پاسيرو ٿي ويا. جنھن [[هخامنشي سلطنت|ھخامنشي سلطنت]] جي قيام سان فارسين کي اقتدار ۾ آندو. سائرس جي ايندڙ مهمن فارس جي گھڻي ڀاڱي [[اولھ ايشيا|اولهائين ايشيا]] ۽ گھڻي ڀاڱي [[وچ ايشيا]] ۾ واڌ کي ممڪن بڻايو ۽ سندس جانشين [[ڏاکڻي يورپ|ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۽ [[اتر آفريڪا]] جي ڪجھ حصن کي فتح ڪري سڀ کان وڏي سلطنت جي صدارت ڪيا. چوٿين صدي قبل مسيح ۾، ھخامنشي سلطنت کي [[سڪندر اعظم]] جي [[قديم يونان|مقدوني سلطنت]] فتح ڪيو، جنھن جي موت اڳوڻي ھخامنشي علائقي جي وڏي حصي تي سليوسي سلطنت جي قيام جو سبب بني. ايندڙ صدين ۾، ايراني پليٽيو تي يوناني حڪمراني پارٿيئن سلطنت جي عروج سان ختم ٿي وئي، جنھن سليوسي جي اناطوليا، ميسوپوٽيميا ۽ وچ ايشيائي قبضي جي وڏي حصي کي فتح ڪيو. جڏهن ته پارٿين جي جاءِ تي ٻي صدي ۾ [[ساساني سلطنت]] آئي، ايران ايندڙ هزار سال تائين هڪ اڳواڻي ڪندڙ طاقت رهيو، جيتوڻيڪ هن دور جو گهڻو حصو رومن-فارسي جنگين جي ڪري نشان لڳل هو. ستين صدي ۾، فارس تي مسلمانن جي فتح جي نتيجي ۾ ساساني سلطنت جو [[خلافت راشده|راشدين خلافت]] سان الحاق ٿيو ۽ ايران جي اسلام جي شروعات ٿي. غير ملڪي طاقتن، جهڙوڪ يوناني، عرب، ترڪ ۽ منگولن جي حملي جي باوجود، ايراني قومي سڃاڻپ محفوظ رهي، جيڪا ان کي هڪ الڳ سياسي ۽ ثقافتي وجود جي طور تي ترقي ڪرڻ جي اجازت ڏني ۽ ان جي حملي آورن کي متاثر ڪيو. جڏهن ته ابتدائي اسلامي فتحون [[زرتشتي مذھب|زرتشتي مذهب]]، جيڪو ايران جو اڪثريتي مذهب هو، جي زوال جو سبب بڻيون. ايراني تهذيبن جون ڪاميابيون نئين اسلامي سلطنتن ۾ جذب ​​ٿي ويون ۽ [[اسلامي سونهري دور]] دوران ان کي وڌايو ويو.<ref>{{cite book |last=Baten |first=Jörg |date=2016 |title=A History of the Global Economy. From 1500 to the Present |publisher=[[Cambridge University Press]] |page=214 |isbn=9781107507180 }}</ref> خانہ بدوش ترڪ قبيلن وچين دور جي آخر ۽ جديد دور جي شروعات ۾ ايراني سطح مرتفع جي ڪجهه حصن تي قبضو ڪيو علائقي تي منفي اثر پيو. بهرحال، 1501 تائين قوم کي صفوي خاندان پاران ٻيهر متحد ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=The Islamic World to 1600 - The Safavid Empire |website=Applied History Research Group, [[University of Calgary]] |date=1998 |url=https://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/empires/safavid/abbas.html |access-date=10 February 2026 |archive-date=12 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080612134542/http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/empires/safavid/abbas.html }}</ref> جنهن ايران کي شيعه اسلام ۾ تبديل ڪندي اصل مسلمان فتح کان وٺي ايراني تاريخ جي سڀ کان اهم مذهبي تبديلي جي شروعات ڪئي. {{r|n=EncIslamica_1993_VII54|r={{cite encyclopedia |editor-last1=Houtsma |editor-first1=M.Th. |editor-last2=Wensinck |editor-first2=A.J. |editor-last3=Gibb |editor-first3=H.A.R. |date=1993 |orig-date=1913-1936 |title=Ṣafawids |encyclopedia=[[Encyclopedia of Islam|E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam]] |volume=VII - S-Ṭaiba |edition=reprint |pages=[https://books.google.ca/books?id=sP_hVmik-QYC&pg=PA54 54-5] |isbn=9789004097933 |display-editors=1 }}}} ايران ٻيهر عالمي طاقت طور خاص طور تي عثماني سلطنت سان مقابلي ۾ اڀريو. 19 صدي ۾ ايران روسي سلطنت سان تڪرار ۾ آيو. جنهن روس-فارسي جنگين جي آخر تائين ڏکڻ قفقاز کي ملائي ڇڏيو.<ref name="books.google.nl1">{{Cite book |last=Dowling |first=Timothy C. |title=Russia at War: From the Mongol Conquest to Afghanistan, Chechnya, and Beyond |series= 2 volumes |date=2 December 2014 |publisher=ABC-CLIO |pages=728–9 |isbn=9781598849479 |url=https://books.google.com/books?id=KTq2BQAAQBAJ }}</ref> 1940 جي ڏهاڪي ۾ اميد هئي ته ايران هڪ آئيني بادشاهت بڻجي سگهي ٿو. پر آمريڪا ۽ برطانيه جي مدد سان 1953 جي بغاوت چونڊيل وزيراعظم کي هٽايو ۽ ايران تي آمريڪي مدد سان شاهه جي سربراهي ۾ هڪ آمريت جي طور تي حڪومت ڪئي وئي. بادشاهت 1979 ۾ ايراني انقلاب تائين برقرار رهي جڏهن ملڪ کي اسلامي جمهوريه قرار ڏنو ويو.{{r|n=Brit_Iran|r={{cite EBO |short=yes |last1=Avery |first1=Peter W. |last2=Mostofi |first2=Khosrow |last3=Afary |first3=Janet |title=Islamic Republic of Iran |url=https://www.britannica.com/place/Iran |display-authors=1 }}}}{{r|n=EB_Afary_2026|r={{cite web |last=Afary |first=Janet |date=2026 |title=Iranian Revolution (1978–1979) |website=[[Britannica.com]] |url=https://www.britannica.com/event/Iranian-Revolution }}}} ان کان وٺي ان ۾ اهم سياسي، سماجي ۽ معاشي تبديليون آيون آهن. اسلامي جمهوريه جي قيام سان ملڪ جي سياسي نظام جي ٻيهر جوڙجڪ ٿي. ايران جا پرڏيهي لاڳاپا ايران-عراق جنگ کان شروع ٿي ۽ ڪيترن ئي عرب ملڪن تائين جاري رهيو علائقائي تڪرارن جي شڪل اختيار ڪري چڪا آهن. اسرائيل، آمريڪا ۽ مغربي دنيا سان جاري تڪرار ۽ ايراني ايٽمي پروگرام جيڪو بين الاقوامي سفارتڪاري ۾ تڪراري رهيو آهي. بين الاقوامي پابندين ۽ اندروني چئلينجن جي باوجود ايران علائقائي ۽ عالمي جيوپولٽيڪس ۾ هڪ اهم رانديگر رهي ٿو. ==تاريخ کان اڳ== ==قديم دور== ==وچين دور== ==جديد دور جو پهريون حصو== ==جديد دور جو آخري حصو== ==هاڻوڪو دور== ==وڌيڪ ڏسو== * [[هخامنشي سلطنت]] * [[ساساني سلطنت]] * [[صفوي سلطنت]] ==نوٽ== ==حوالا== {{حوالا}} ==ڪتابيات== ==وڌيڪ مطالعو== ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [http://www.persiansarenotarabs.com/persian-history Persian History] Persian History <!--* [http://www.iranicaonline.org/articles/iran Iran] an article by ''[[Encyclopædia Iranica]]''--> * [http://www.parstimes.com/history/ Iran History] * [http://www.iranchamber.com/history/historic_periods.php Iran chamber] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061110131804/http://www.iranchamber.com/history/historic_periods.php |date=10 November 2006 }} * [http://www.parstimes.com/history/VL/middle_east/iran.html WWW-VL History Index: Iran] * [http://www.wdl.org/en/item/2399 The History of Persia] from 1715 * [http://www.iranicaonline.org/articles/russia-i-relations RUSSIA i. Russo-Iranian Relations up to the Bolshevik Revolution] {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:History Of Iran}} [[زمرو:ايران جي تاريخ]] [[زمرو:ايران جي تاريخ| ]] [[زمرو:اولھ ايشيا جي تاريخ]] [[زمرو:اولهه ايشيا جي تاريخ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] [[زمرو:ايران]] fhgpfpd4npeh9pt6btvgcae8l4qduxq 390585 390584 2026-07-02T13:29:56Z Memon2025 21315 390585 wikitext text/x-wiki {{Short description|ايران جي تاريخ}} [[File:Naqsh i Rustam. Shapour.jpg|thumb|<small>چٽان تي نقش ٿيل "'''نقش رستم'''" جي رليف. ايراني شهنشاه شاپور اول (گهوڙي تي) رومي شهنشاه ويلرن (گوڏن ڀر) ۽ فلپ عرب (بيٺل) کي قيد ڪندي.</small>]] [[File:ChosroesHuntingScene.JPG|thumb|<small>چانديءَ جي پيالي تي شڪار جو منظر، خسرو اول کي ڏيکاريندي.</small> ]] '''ايران جي تاريخ''' وڏي ايران (<small>Greater</small> <small>Iran</small>)، هڪ اهڙو علائقو جنهن ۾ اها سڀئي علائقا شامل هئا جن ۾ ايراني ماڻهن ۽ ايراني ٻولين، خاص طور تي فارسي ۽ [[فارسي ٻولي]] جي اهم آبادڪاري يا اثر ڏٺو آهي، سان جڙيل آهي. هن علائقي جو مرڪز [[ايراني پليٽيو|ايراني سطح مرتفع]] آهي، جيڪا هاڻي جديد ايران سان ڍڪيل آهي. ايراني تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ واضح اثر اولهه ۾ [[اناطوليا]] کان اوڀر ۾ [[سنڌو ماٿري]] تائين پکڙيل ڏسي سگهجي ٿو، جنهن ۾ [[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]]، [[ميسوپوٽيميا]]، [[قفقاز]] ۽ [[وچ ايشيا]] جي اڪثريت شامل آهي. اهو ٻين وڏين تهذيبن، جهڙوڪ [[ننڍو آنڊو|هندستان]]، [[چين]]، [[قديم يونان|يونان]]، [[رومي سلطنت|روم]] ۽ [[قديم مصر|مصر]] جي تاريخن سان پڻ ڳنڍيل آهي. ايران دنيا جي قديم ترين مسلسل تهذيبن مان هڪ جو گهر آهي، جنهن ۾ تاريخي ۽ شهري آباديون 5هين صدي قبل مسيح جون آهن. [[ايراني پليٽيو]] جا اولهه وارا علائقن ۾ ايلامائيٽائي، ڪاسائي، گوتيائي، يوريشيائي<ref>{{cite web |last=Pizzorno |first=Gabriel H. |date=2014 |title=Dinkha Tepe Revisited |website=[[Harvard University]] Department of History |url=https://scholar.harvard.edu/pizzorno/presentations/dinkha-tepe-revisited }}</ref> <ref>{{cite web |date=4 September 2005 |title=Capital of Musasir government in northwest Iran, experts believe |website=[[Mehr News Agency]] |url=https://en.mehrnews.com/news/12769/Capital-of-Musasir-government-in-northwest-Iran-experts-believe }}</ref>۽ ڪردستان ۾ منيئن جا گهر هئا.{{r|n=EIO_ziwiye|r={{harvp|Iranica Online - Ziwiye}}.}}<ref>{{cite web |title=Qalaichi's ancient necropolis excavated for the first time |website=[[The Tehran Times]] |date=23 June 2024 |url=https://www.tehrantimes.com/news/500219/Qalaichi-s-ancient-necropolis-excavated-for-the-first-time }}</ref><ref>{{cite web |last1=Chauhan |first1=Yamini |date=2012 |title=Mannai |website=[[Britannica.com]] |url=https://www.britannica.com/place/Mannai }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Cifarelli | first1=Megan | last2=Mollazadeh | first2=Kazem | last3=Binandeh | first3=Ali |date=2019 |title=A Decorated Bronze Belt from Gargul, Iran |journal=[[Iran: Journal of the British Institute of Persian Studies|Iran]] |volume=57 |issue=2 |pages=175–184 | doi=10.1080/05786967.2018.1505441 |url-access=subscription |url=https://doi.org/10.1080/05786967.2018.1505441 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Khanmohammadi |first1=Behrouz |last2=Bonfanti |first2=Annarita S. |last3=Dan |first3=Roberto |date=6 June 2022 |title=A New Decorated Bronze Belt from Orumiyeh Region, North-Western Iran |journal=[[Iran: Journal of the British Institute of Persian Studies|Iran]] |volume=63 |issue=1 |pages=46–56 |doi=10.1080/05786967.2022.2082314 |url-access=subscription |url=https://doi.org/10.1080/05786967.2022.2082314 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Khanmohammadi |first1=Behrouz |last2=Bonfanti |first2=Annarita S. |last3=Abbaszadeh |first3=Maryam |last4=Dan |first4=Roberto |date=2021 |title=A metal belt in the Orumiyeh museum, Iran |journal=Aramazd - Armenian Journal of Near Eastern Studies |volume=15 |issue=1–2 |pages=163–170 |doi=10.32028/ajnes.v15i1-2.1304 |url-access=subscription |url=https://doi.org/10.32028/ajnes.v15i1-2.1304 }}</ref><ref>{{cite web |author=Amanolahi Sekandar |date=17 February 2010 |title=The Lurs of Iran |website=Cultural Survival |url=https://www.culturalsurvival.org/publications/cultural-survival-quarterly/lurs-iran }}</ref> ايراني سلطنت [[لوهه جو دور|لوھه جي دور]] ۾ ميد سلطنت جي عروج سان شروع ٿي، جڏھن ايران 7هين صدي قبل مسيح ۾ ميدي سلطنت جي تحت ھڪ قوم جي طور تي متحد ٿي ويو.<ref>{{cite web |last1=Lotha |first1=Gloria |last2=Gupta |first2=Kanchan |date=2024 |title=Media |website=[[Britannica.com]] |url=https://www.britannica.com/place/Media-ancient-region-Iran |display-authors=1 }}</ref> <small>550</small> قبل مسيح تائين، ميد [[سائرس اعظم]] جي فتحن کان پاسيرو ٿي ويا. جنھن [[هخامنشي سلطنت|ھخامنشي سلطنت]] جي قيام سان فارسين کي اقتدار ۾ آندو. سائرس جي ايندڙ مهمن فارس جي گھڻي ڀاڱي [[اولھ ايشيا|اولهائين ايشيا]] ۽ گھڻي ڀاڱي [[وچ ايشيا]] ۾ واڌ کي ممڪن بڻايو ۽ سندس جانشين [[ڏاکڻي يورپ|ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۽ [[اتر آفريڪا]] جي ڪجھ حصن کي فتح ڪري سڀ کان وڏي سلطنت جي صدارت ڪيا. چوٿين صدي قبل مسيح ۾، ھخامنشي سلطنت کي [[سڪندر اعظم]] جي [[قديم يونان|مقدوني سلطنت]] فتح ڪيو، جنھن جي موت اڳوڻي ھخامنشي علائقي جي وڏي حصي تي سليوسي سلطنت جي قيام جو سبب بني. ايندڙ صدين ۾، ايراني پليٽيو تي يوناني حڪمراني پارٿيئن سلطنت جي عروج سان ختم ٿي وئي، جنھن سليوسي جي اناطوليا، ميسوپوٽيميا ۽ وچ ايشيائي قبضي جي وڏي حصي کي فتح ڪيو. جڏهن ته پارٿين جي جاءِ تي ٻي صدي ۾ [[ساساني سلطنت]] آئي، ايران ايندڙ هزار سال تائين هڪ اڳواڻي ڪندڙ طاقت رهيو، جيتوڻيڪ هن دور جو گهڻو حصو رومن-فارسي جنگين جي ڪري نشان لڳل هو. ستين صدي ۾، فارس تي مسلمانن جي فتح جي نتيجي ۾ ساساني سلطنت جو [[خلافت راشده|راشدين خلافت]] سان الحاق ٿيو ۽ ايران جي اسلام جي شروعات ٿي. غير ملڪي طاقتن، جهڙوڪ يوناني، عرب، ترڪ ۽ منگولن جي حملي جي باوجود، ايراني قومي سڃاڻپ محفوظ رهي، جيڪا ان کي هڪ الڳ سياسي ۽ ثقافتي وجود جي طور تي ترقي ڪرڻ جي اجازت ڏني ۽ ان جي حملي آورن کي متاثر ڪيو. جڏهن ته ابتدائي اسلامي فتحون [[زرتشتي مذھب|زرتشتي مذهب]]، جيڪو ايران جو اڪثريتي مذهب هو، جي زوال جو سبب بڻيون. ايراني تهذيبن جون ڪاميابيون نئين اسلامي سلطنتن ۾ جذب ​​ٿي ويون ۽ [[اسلامي سونهري دور]] دوران ان کي وڌايو ويو.<ref>{{cite book |last=Baten |first=Jörg |date=2016 |title=A History of the Global Economy. From 1500 to the Present |publisher=[[Cambridge University Press]] |page=214 |isbn=9781107507180 }}</ref> خانہ بدوش ترڪ قبيلن وچين دور جي آخر ۽ جديد دور جي شروعات ۾ ايراني سطح مرتفع جي ڪجهه حصن تي قبضو ڪيو علائقي تي منفي اثر پيو. بهرحال، 1501 تائين قوم کي صفوي خاندان پاران ٻيهر متحد ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=The Islamic World to 1600 - The Safavid Empire |website=Applied History Research Group, [[University of Calgary]] |date=1998 |url=https://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/empires/safavid/abbas.html |access-date=10 February 2026 |archive-date=12 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080612134542/http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/empires/safavid/abbas.html }}</ref> جنهن ايران کي شيعه اسلام ۾ تبديل ڪندي اصل مسلمان فتح کان وٺي ايراني تاريخ جي سڀ کان اهم مذهبي تبديلي جي شروعات ڪئي. {{r|n=EncIslamica_1993_VII54|r={{cite encyclopedia |editor-last1=Houtsma |editor-first1=M.Th. |editor-last2=Wensinck |editor-first2=A.J. |editor-last3=Gibb |editor-first3=H.A.R. |date=1993 |orig-date=1913-1936 |title=Ṣafawids |encyclopedia=[[Encyclopedia of Islam|E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam]] |volume=VII - S-Ṭaiba |edition=reprint |pages=[https://books.google.ca/books?id=sP_hVmik-QYC&pg=PA54 54-5] |isbn=9789004097933 |display-editors=1 }}}} ايران ٻيهر عالمي طاقت طور خاص طور تي عثماني سلطنت سان مقابلي ۾ اڀريو. 19 صدي ۾ ايران روسي سلطنت سان تڪرار ۾ آيو. جنهن روس-فارسي جنگين جي آخر تائين ڏکڻ قفقاز کي ملائي ڇڏيو.<ref name="books.google.nl1">{{Cite book |last=Dowling |first=Timothy C. |title=Russia at War: From the Mongol Conquest to Afghanistan, Chechnya, and Beyond |series= 2 volumes |date=2 December 2014 |publisher=ABC-CLIO |pages=728–9 |isbn=9781598849479 |url=https://books.google.com/books?id=KTq2BQAAQBAJ }}</ref> 1940 جي ڏهاڪي ۾ اميد هئي ته ايران هڪ آئيني بادشاهت بڻجي سگهي ٿو. پر آمريڪا ۽ برطانيه جي مدد سان 1953 جي بغاوت چونڊيل وزيراعظم کي هٽايو ۽ ايران تي آمريڪي مدد سان شاهه جي سربراهي ۾ هڪ آمريت جي طور تي حڪومت ڪئي وئي. بادشاهت 1979 ۾ ايراني انقلاب تائين برقرار رهي جڏهن ملڪ کي اسلامي جمهوريه قرار ڏنو ويو.{{r|n=Brit_Iran|r={{cite EBO |short=yes |last1=Avery |first1=Peter W. |last2=Mostofi |first2=Khosrow |last3=Afary |first3=Janet |title=Islamic Republic of Iran |url=https://www.britannica.com/place/Iran |display-authors=1 }}}}{{r|n=EB_Afary_2026|r={{cite web |last=Afary |first=Janet |date=2026 |title=Iranian Revolution (1978–1979) |website=[[Britannica.com]] |url=https://www.britannica.com/event/Iranian-Revolution }}}} ان کان وٺي ان ۾ اهم سياسي، سماجي ۽ معاشي تبديليون آيون آهن. اسلامي جمهوريه جي قيام سان ملڪ جي سياسي نظام جي ٻيهر جوڙجڪ ٿي. ايران جا پرڏيهي لاڳاپا ايران-عراق جنگ کان شروع ٿي ۽ ڪيترن ئي عرب ملڪن تائين جاري رهيو علائقائي تڪرارن جي شڪل اختيار ڪري چڪا آهن. اسرائيل، آمريڪا ۽ مغربي دنيا سان جاري تڪرار ۽ ايراني ايٽمي پروگرام جيڪو بين الاقوامي سفارتڪاري ۾ تڪراري رهيو آهي. بين الاقوامي پابندين ۽ اندروني چئلينجن جي باوجود ايران علائقائي ۽ عالمي جيوپولٽيڪس ۾ هڪ اهم رانديگر رهي ٿو. ==تاريخ کان اڳ== ==قديم دور== ==وچين دور== ==جديد دور جو پهريون حصو== ==جديد دور جو آخري حصو== ==هاڻوڪو دور== ==وڌيڪ ڏسو== * [[هخامنشي سلطنت]] * [[ساساني سلطنت]] * [[صفوي سلطنت]] ==نوٽ== ==حوالا== {{حوالا}} ==ڪتابيات== ==وڌيڪ مطالعو== * Sabri Ateş. ''Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843–1914''. Cambridge University Press, 21 okt. 2013. {{ISBN|1107245087}}. * Brew, Gregory. ''Petroleum and Progress in Iran: Oil, Development, and the Cold War'' (Cambridge University Press, 2022) [http://www.h-net.org/reviews/showrev.php?id=59095 online review] * Chopra, R. M., article on "A Brief Review of Pre-Islamic Splendour of Iran", ''INDO-IRANICA'', Vol. 56 (1–4), 2003. * Stephanie Cronin. ''Iranian-Russian Encounters: Empires and Revolutions Since 1800''. Routledge, 2013. {{ISBN|0415624339}}. * {{cite book |last=Daniel |first=Elton L. |title=The History of Iran |author-link=Elton L. Daniel |year=2000 |publisher=Greenwood |location=Westport, Connecticut |isbn=0-313-36100-2 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/historyofiran0000dani }} * {{cite journal |last=Del Guidice |first=Marguerite |title=Persia – Ancient soul of Iran |date= August 2008| journal= [[National Geographic Magazine]]}} * {{cite book |last=Foltz |first=Richard |author-link=Richard Foltz |title=Iran in World History |publisher=Oxford University Press |location=New York |year=2015 |isbn=978-0-19-933549-7}} * [[Askold Ivanchik|Askolʹd Igorevich Ivanchik]], Vaxtang Ličʻeli. "Achaemenid Culture and Local Traditions in Anatolia, Southern Caucasus and Iran". BRILL, 2007. * Matthee, Rudi, and Willem Floor. [https://books.google.com/books?id=-mABAwAAQBAJ ''The Monetary History of Iran: From the Safavids to the Qajars'']. I. B. Tauris, 25 April 2013 * [[Vladimir Minorsky]]. ''The Turks, Iran and the Caucasus in the Middle Ages''. Variorum Reprints, 1978. * {{cite book | last=Nasr | first=Hossein | title=Sufi Essays | publisher=Suny press | year=1972 | isbn=978-0-87395-389-4}} * {{cite book |last=Olmstead |first=Albert T. E. |title=The History of the Persian Empire: Achaemenid Period |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.532747 |year=1948 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago }} * Rezvani, Babak., "Ethno-territorial conflict and coexistence in the Caucasus, Central Asia and Fereydan" Amsterdam University Press, 15 mrt. 2014. * Roisman, Joseph, and Ian Worthington. [https://books.google.com/books?id=QsJ183uUDkMC&pg=PA342 "A companion to Ancient Macedonia"] pp 342–346, pp 135–138. ([[Achaemenid Empire|Achaemenid]] rule in the [[Balkans]] and Eastern Europe). John Wiley & Sons, 7 July 2011. {{ISBN|144435163X}}. * Van Gorde, A. Christian. ''Christianity in Persia and the Status of Non-Muslims in Iran'' (Lexington Books; 2010) 329 pages. Traces the role of Persians in Persia and later Iran since ancient times, with additional discussion of other non-Muslim groups. * [[Benjamin Walker (author)|Benjamin Walker]], ''Persian Pageant: A Cultural History of Iran,'' Arya Press, Calcutta, 1950. ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [http://www.persiansarenotarabs.com/persian-history Persian History] Persian History <!--* [http://www.iranicaonline.org/articles/iran Iran] an article by ''[[Encyclopædia Iranica]]''--> * [http://www.parstimes.com/history/ Iran History] * [http://www.iranchamber.com/history/historic_periods.php Iran chamber] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061110131804/http://www.iranchamber.com/history/historic_periods.php |date=10 November 2006 }} * [http://www.parstimes.com/history/VL/middle_east/iran.html WWW-VL History Index: Iran] * [http://www.wdl.org/en/item/2399 The History of Persia] from 1715 * [http://www.iranicaonline.org/articles/russia-i-relations RUSSIA i. Russo-Iranian Relations up to the Bolshevik Revolution] {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:History Of Iran}} [[زمرو:ايران جي تاريخ]] [[زمرو:ايران جي تاريخ| ]] [[زمرو:اولھ ايشيا جي تاريخ]] [[زمرو:اولهه ايشيا جي تاريخ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] [[زمرو:ايران]] 3e2n9nysvb4f5gakkff8xq0477u1cze 390587 390585 2026-07-02T13:31:49Z Memon2025 21315 390587 wikitext text/x-wiki {{Short description|ايران جي تاريخ}} [[File:Naqsh i Rustam. Shapour.jpg|thumb|<small>چٽان تي نقش ٿيل "'''نقش رستم'''" جي رليف. ايراني شهنشاه شاپور اول (گهوڙي تي) رومي شهنشاه ويلرن (گوڏن ڀر) ۽ فلپ عرب (بيٺل) کي قيد ڪندي.</small>]] [[File:ChosroesHuntingScene.JPG|thumb|<small>چانديءَ جي پيالي تي شڪار جو منظر، خسرو اول کي ڏيکاريندي.</small> ]] '''ايران جي تاريخ''' وڏي ايران (<small>Greater</small> <small>Iran</small>)، هڪ اهڙو علائقو جنهن ۾ اها سڀئي علائقا شامل هئا جن ۾ ايراني ماڻهن ۽ ايراني ٻولين، خاص طور تي فارسي ۽ [[فارسي ٻولي]] جي اهم آبادڪاري يا اثر ڏٺو آهي، سان جڙيل آهي. هن علائقي جو مرڪز [[ايراني پليٽيو|ايراني سطح مرتفع]] آهي، جيڪا هاڻي جديد ايران سان ڍڪيل آهي. ايراني تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ واضح اثر اولهه ۾ [[اناطوليا]] کان اوڀر ۾ [[سنڌو ماٿري]] تائين پکڙيل ڏسي سگهجي ٿو، جنهن ۾ [[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]]، [[ميسوپوٽيميا]]، [[قفقاز]] ۽ [[وچ ايشيا]] جي اڪثريت شامل آهي. اهو ٻين وڏين تهذيبن، جهڙوڪ [[ننڍو آنڊو|هندستان]]، [[چين]]، [[قديم يونان|يونان]]، [[رومي سلطنت|روم]] ۽ [[قديم مصر|مصر]] جي تاريخن سان پڻ ڳنڍيل آهي. ايران دنيا جي قديم ترين مسلسل تهذيبن مان هڪ جو گهر آهي، جنهن ۾ تاريخي ۽ شهري آباديون 5هين صدي قبل مسيح جون آهن. [[ايراني پليٽيو]] جا اولهه وارا علائقن ۾ ايلامائيٽائي، ڪاسائي، گوتيائي، يوريشيائي<ref>{{cite web |last=Pizzorno |first=Gabriel H. |date=2014 |title=Dinkha Tepe Revisited |website=[[Harvard University]] Department of History |url=https://scholar.harvard.edu/pizzorno/presentations/dinkha-tepe-revisited }}</ref> <ref>{{cite web |date=4 September 2005 |title=Capital of Musasir government in northwest Iran, experts believe |website=[[Mehr News Agency]] |url=https://en.mehrnews.com/news/12769/Capital-of-Musasir-government-in-northwest-Iran-experts-believe }}</ref>۽ ڪردستان ۾ منيئن جا گهر هئا.{{r|n=EIO_ziwiye|r={{harvp|Iranica Online - Ziwiye}}.}}<ref>{{cite web |title=Qalaichi's ancient necropolis excavated for the first time |website=[[The Tehran Times]] |date=23 June 2024 |url=https://www.tehrantimes.com/news/500219/Qalaichi-s-ancient-necropolis-excavated-for-the-first-time }}</ref><ref>{{cite web |last1=Chauhan |first1=Yamini |date=2012 |title=Mannai |website=[[Britannica.com]] |url=https://www.britannica.com/place/Mannai }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Cifarelli | first1=Megan | last2=Mollazadeh | first2=Kazem | last3=Binandeh | first3=Ali |date=2019 |title=A Decorated Bronze Belt from Gargul, Iran |journal=[[Iran: Journal of the British Institute of Persian Studies|Iran]] |volume=57 |issue=2 |pages=175–184 | doi=10.1080/05786967.2018.1505441 |url-access=subscription |url=https://doi.org/10.1080/05786967.2018.1505441 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Khanmohammadi |first1=Behrouz |last2=Bonfanti |first2=Annarita S. |last3=Dan |first3=Roberto |date=6 June 2022 |title=A New Decorated Bronze Belt from Orumiyeh Region, North-Western Iran |journal=[[Iran: Journal of the British Institute of Persian Studies|Iran]] |volume=63 |issue=1 |pages=46–56 |doi=10.1080/05786967.2022.2082314 |url-access=subscription |url=https://doi.org/10.1080/05786967.2022.2082314 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Khanmohammadi |first1=Behrouz |last2=Bonfanti |first2=Annarita S. |last3=Abbaszadeh |first3=Maryam |last4=Dan |first4=Roberto |date=2021 |title=A metal belt in the Orumiyeh museum, Iran |journal=Aramazd - Armenian Journal of Near Eastern Studies |volume=15 |issue=1–2 |pages=163–170 |doi=10.32028/ajnes.v15i1-2.1304 |url-access=subscription |url=https://doi.org/10.32028/ajnes.v15i1-2.1304 }}</ref><ref>{{cite web |author=Amanolahi Sekandar |date=17 February 2010 |title=The Lurs of Iran |website=Cultural Survival |url=https://www.culturalsurvival.org/publications/cultural-survival-quarterly/lurs-iran }}</ref> ايراني سلطنت [[لوهه جو دور|لوھه جي دور]] ۾ ميد سلطنت جي عروج سان شروع ٿي، جڏھن ايران 7هين صدي قبل مسيح ۾ ميدي سلطنت جي تحت ھڪ قوم جي طور تي متحد ٿي ويو.<ref>{{cite web |last1=Lotha |first1=Gloria |last2=Gupta |first2=Kanchan |date=2024 |title=Media |website=[[Britannica.com]] |url=https://www.britannica.com/place/Media-ancient-region-Iran |display-authors=1 }}</ref> <small>550</small> قبل مسيح تائين، ميد [[سائرس اعظم]] جي فتحن کان پاسيرو ٿي ويا. جنھن [[هخامنشي سلطنت|ھخامنشي سلطنت]] جي قيام سان فارسين کي اقتدار ۾ آندو. سائرس جي ايندڙ مهمن فارس جي گھڻي ڀاڱي [[اولھ ايشيا|اولهائين ايشيا]] ۽ گھڻي ڀاڱي [[وچ ايشيا]] ۾ واڌ کي ممڪن بڻايو ۽ سندس جانشين [[ڏاکڻي يورپ|ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۽ [[اتر آفريڪا]] جي ڪجھ حصن کي فتح ڪري سڀ کان وڏي سلطنت جي صدارت ڪيا. چوٿين صدي قبل مسيح ۾، ھخامنشي سلطنت کي [[سڪندر اعظم]] جي [[قديم يونان|مقدوني سلطنت]] فتح ڪيو، جنھن جي موت اڳوڻي ھخامنشي علائقي جي وڏي حصي تي سليوسي سلطنت جي قيام جو سبب بني. ايندڙ صدين ۾، ايراني پليٽيو تي يوناني حڪمراني پارٿيئن سلطنت جي عروج سان ختم ٿي وئي، جنھن سليوسي جي اناطوليا، ميسوپوٽيميا ۽ وچ ايشيائي قبضي جي وڏي حصي کي فتح ڪيو. جڏهن ته پارٿين جي جاءِ تي ٻي صدي ۾ [[ساساني سلطنت]] آئي، ايران ايندڙ هزار سال تائين هڪ اڳواڻي ڪندڙ طاقت رهيو، جيتوڻيڪ هن دور جو گهڻو حصو رومن-فارسي جنگين جي ڪري نشان لڳل هو. ستين صدي ۾، فارس تي مسلمانن جي فتح جي نتيجي ۾ ساساني سلطنت جو [[خلافت راشده|راشدين خلافت]] سان الحاق ٿيو ۽ ايران جي اسلام جي شروعات ٿي. غير ملڪي طاقتن، جهڙوڪ يوناني، عرب، ترڪ ۽ منگولن جي حملي جي باوجود، ايراني قومي سڃاڻپ محفوظ رهي، جيڪا ان کي هڪ الڳ سياسي ۽ ثقافتي وجود جي طور تي ترقي ڪرڻ جي اجازت ڏني ۽ ان جي حملي آورن کي متاثر ڪيو. جڏهن ته ابتدائي اسلامي فتحون [[زرتشتي مذھب|زرتشتي مذهب]]، جيڪو ايران جو اڪثريتي مذهب هو، جي زوال جو سبب بڻيون. ايراني تهذيبن جون ڪاميابيون نئين اسلامي سلطنتن ۾ جذب ​​ٿي ويون ۽ [[اسلامي سونهري دور]] دوران ان کي وڌايو ويو.<ref>{{cite book |last=Baten |first=Jörg |date=2016 |title=A History of the Global Economy. From 1500 to the Present |publisher=[[Cambridge University Press]] |page=214 |isbn=9781107507180 }}</ref> خانہ بدوش ترڪ قبيلن وچين دور جي آخر ۽ جديد دور جي شروعات ۾ ايراني سطح مرتفع جي ڪجهه حصن تي قبضو ڪيو علائقي تي منفي اثر پيو. بهرحال، 1501 تائين قوم کي صفوي خاندان پاران ٻيهر متحد ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=The Islamic World to 1600 - The Safavid Empire |website=Applied History Research Group, [[University of Calgary]] |date=1998 |url=https://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/empires/safavid/abbas.html |access-date=10 February 2026 |archive-date=12 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080612134542/http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/empires/safavid/abbas.html }}</ref> جنهن ايران کي شيعه اسلام ۾ تبديل ڪندي اصل مسلمان فتح کان وٺي ايراني تاريخ جي سڀ کان اهم مذهبي تبديلي جي شروعات ڪئي. {{r|n=EncIslamica_1993_VII54|r={{cite encyclopedia |editor-last1=Houtsma |editor-first1=M.Th. |editor-last2=Wensinck |editor-first2=A.J. |editor-last3=Gibb |editor-first3=H.A.R. |date=1993 |orig-date=1913-1936 |title=Ṣafawids |encyclopedia=[[Encyclopedia of Islam|E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam]] |volume=VII - S-Ṭaiba |edition=reprint |pages=[https://books.google.ca/books?id=sP_hVmik-QYC&pg=PA54 54-5] |isbn=9789004097933 |display-editors=1 }}}} ايران ٻيهر عالمي طاقت طور خاص طور تي عثماني سلطنت سان مقابلي ۾ اڀريو. 19 صدي ۾ ايران روسي سلطنت سان تڪرار ۾ آيو. جنهن روس-فارسي جنگين جي آخر تائين ڏکڻ قفقاز کي ملائي ڇڏيو.<ref name="books.google.nl1">{{Cite book |last=Dowling |first=Timothy C. |title=Russia at War: From the Mongol Conquest to Afghanistan, Chechnya, and Beyond |series= 2 volumes |date=2 December 2014 |publisher=ABC-CLIO |pages=728–9 |isbn=9781598849479 |url=https://books.google.com/books?id=KTq2BQAAQBAJ }}</ref> 1940 جي ڏهاڪي ۾ اميد هئي ته ايران هڪ آئيني بادشاهت بڻجي سگهي ٿو. پر آمريڪا ۽ برطانيه جي مدد سان 1953 جي بغاوت چونڊيل وزيراعظم کي هٽايو ۽ ايران تي آمريڪي مدد سان شاهه جي سربراهي ۾ هڪ آمريت جي طور تي حڪومت ڪئي وئي. بادشاهت 1979 ۾ ايراني انقلاب تائين برقرار رهي جڏهن ملڪ کي اسلامي جمهوريه قرار ڏنو ويو.{{r|n=Brit_Iran|r={{cite EBO |short=yes |last1=Avery |first1=Peter W. |last2=Mostofi |first2=Khosrow |last3=Afary |first3=Janet |title=Islamic Republic of Iran |url=https://www.britannica.com/place/Iran |display-authors=1 }}}}{{r|n=EB_Afary_2026|r={{cite web |last=Afary |first=Janet |date=2026 |title=Iranian Revolution (1978–1979) |website=[[Britannica.com]] |url=https://www.britannica.com/event/Iranian-Revolution }}}} ان کان وٺي ان ۾ اهم سياسي، سماجي ۽ معاشي تبديليون آيون آهن. اسلامي جمهوريه جي قيام سان ملڪ جي سياسي نظام جي ٻيهر جوڙجڪ ٿي. ايران جا پرڏيهي لاڳاپا ايران-عراق جنگ کان شروع ٿي ۽ ڪيترن ئي عرب ملڪن تائين جاري رهيو علائقائي تڪرارن جي شڪل اختيار ڪري چڪا آهن. اسرائيل، آمريڪا ۽ مغربي دنيا سان جاري تڪرار ۽ ايراني ايٽمي پروگرام جيڪو بين الاقوامي سفارتڪاري ۾ تڪراري رهيو آهي. بين الاقوامي پابندين ۽ اندروني چئلينجن جي باوجود ايران علائقائي ۽ عالمي جيوپولٽيڪس ۾ هڪ اهم رانديگر رهي ٿو. ==تاريخ کان اڳ== ==قديم دور== ==وچين دور== ==جديد دور جو پهريون حصو== ==جديد دور جو آخري حصو== ==هاڻوڪو دور== ==وڌيڪ ڏسو== * [[هخامنشي سلطنت]] * [[ساساني سلطنت]] * [[صفوي سلطنت]] ==نوٽ== ==حوالا== {{حوالا}} ==ڪتابيات== ===The Cambridge History of Iran=== * {{cite book |title=[[Cambridge History of Iran]] |year=1968–1991 |publisher=Cambridge University Press |series=(8 vols.) |isbn=9780521451482 |postscript=:}} ** {{cite book |editor-last=Gershevitch |editor-first=Ilya |editor-link=Ilya Gershevitch |date=1985 |title=Volume 2 -The Median and Achaemenian Periods |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521200912 |ref=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._2 }} ** {{cite book |editor-last=Frye |editor-first=Richard N. |editor-link=Richard N. Frye |date=1975 |title=Volume 4 - From the Arab invasion to the Saljuqs |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521200936 |ref=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._4 }} ** {{cite book |editor-last=Boyle |editor-first=John A. |editor-link=John Andrew Boyle |date=1968 |title=Volume 5 - The Saljuq and Mongol Periods |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/S0035869X0012965X |isbn=9780521069366 |s2cid=161828080 |url=https://books.google.com/books?id=16yHq5v3QZAC |ref=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._5 }} ** {{cite book |editor-last1=Lockhart |editor-first1=Laurence |editor-link1=Laurence Lockhart |editor-last2=Jackson |editor-first2=Peter |editor-link2=Peter Jackson (historian) |date=1986 |title=Volume 6 - The Timurid and Safavid Periods |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521200943 |ref=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._6 }} ** {{cite book |editor-last1=Avery |editor-first1=Peter |editor-link1=Peter Avery |editor-last2=Hambly |editor-first2=Gavin R. G. |editor-last3=Melville |editor-first3=Charles P. |editor-link3=Charles P. Melville |date=1991 |title=Volume 7 - From Nadir Shah to the Islamic Republic |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521200950 |ref=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._7 |url=https://books.google.com/books?id=H20Xt157iYUC }} *** {{cite book |last=Kazemzadeh |first=F. |chapter=Iranian Relations with Russia and the Soviet Union, to 1921 |editor-last1=Avery |editor-first1=Peter |editor-link1=Peter Avery |editor-last2=Hambly |editor-first2=Gavin R. G. |editor-last3=Melville |editor-first3=Charles P. |editor-link3=Charles P. Melville |date=1991 |title=Volume 7 - From Nadir Shah to the Islamic Republic |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521200950 |ref=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._7 _Ch._9 |url=https://books.google.com/books?id=H20Xt157iYUC }} ===Encyclopaedia Iranica Online=== * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Azadpour |first=Mohammad |date=2013 |orig-date=2003 |title=Hegel, Georg Wilhelm Friedrich |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hegel-georg-wilhelm-friedrich/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Hegel,_Georg_Wilhelm_Friedrich }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Bosworth |first=Clifford E. |author-link1=Clifford Edmund Bosworth |date=2017 |orig-date=2009 |title=Tekiš B. Il Arslān |url=https://www.iranicaonline.org/articles/tekis-b-il-arslan/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Tekiš_B._Il_Arslān }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last1=Bosworth |first1=Clifford E. |author-link1=Clifford Edmund Bosworth |last2=Fisher |first2=William B. |date=2013 |orig-date=1986 |title=Araxes River |url=https://www.iranicaonline.org/articles/araxes-river/#pt2 |ref=CITEREFIranica_Online_-_Araxes_River }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Hitchins |first=Keith |date=2013 |orig-date=1998 |title=Erekle II |url=https://www.iranicaonline.org/articles/erekle-ii/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Erekle_II }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Hole |first=Frank |date=2012 |orig-date=2004 |title=Neolithic Age In Iran |url=https://www.iranicaonline.org/articles/neolithic-age-in-iran/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Neolithic_Age_In_Iran }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last1=Kettenhofen |first1=Erich |last2=Bournoutian |first2=George A. |last3=Hewsen |first3=Robert H. |date=2015 |orig-date=1998 |title=Erevan |url=https://www.iranicaonline.org/articles/erevan-1/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Erevan }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Lackenbacher |first=Sylvie |date=2016 |orig-date=1998 |title=Elam vii. Non-Elamite texts in Elam |url=https://www.iranicaonline.org/articles/elam-vii/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Elam_vii. }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Matthee |first=Rudolph P. |author-link=Rudi Matthee |date=2013 |orig-date=2001 |title=GEORGIA vii. Georgians in the Safavid Administration |url=https://www.iranicaonline.org/articles/georgia-vii-/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_GEORGIA vii. }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Matthee |first=Rudolph P. |author-link=Rudi Matthee |date=2017 |orig-date=2008 |title=Safavid Dynasty |url=https://www.iranicaonline.org/articles/safavids |ref=CITEREFIranica_Online_-_Safavid_Dynasty }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Mitchell |first=Colin P. |date=2012 |orig-date=2009 |title=Ṭahmāsp I |url=https://www.iranicaonline.org/articles/tahmasp-i/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Ṭahmāsp_I }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Muscarella |first=Oscar W. |date=2013 |orig-date=1994 |title=Denḵa Tepe |url=https://www.iranicaonline.org/articles/denka-dinkha-tepe/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Denḵa_Tepe }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Muscarella |first=Oscar W. |date=2017 |title=Ziwiye |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ziwiye/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Ziwiye }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Özgüdenli |first=Osman G. |date=2017 |orig-date=2005 |title=Persian Manuscripts I. In Ottoman And modern Turkish Libraries |url=https://www.iranicaonline.org/articles/persian-manuscripts-1-ottoman/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Persian_Manuscripts_I. }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last1=Savory |first1=Roger M. |author1-link=Roger Savory |last2=Karamustafa |first2=Ahmet T. |date=2017 |orig-date=1998 |title=Esmāʿīl I Ṣafawī |url=https://iranicaonline.org/articles/esmail-i-safawi |ref=CITEREFIranica_Online_-_Esmāʿīl_I_Ṣafawī }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Shambayati |first=Niloofar |date=2015 |orig-date=1993 |title=Coup D'Etat of 1299/1921 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/coup-detat-of-1299-1921/ |ref=CITEREFIranica_Online_- _Coup_D'Etat_of_1299/1921 }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Yarshater |first=Ehsan |date=2016 |orig-date=2004 |title=Iran ii. Iranian History (2) Islamic period (page 3) |url=https://www.iranicaonline.org/articles/iran-ii2-islamic-period-page-3/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Iranian_History_(2) }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Yarshater |first=Ehsan |date=2018 |orig-date=2004 |title=Iran ii. Iranian History (1) Pre-Islamic Times |url=https://www.iranicaonline.org/articles/iran-ii1-pre-islamic-times/#1 |ref=CITEREFIranica_Online_-_Iranian_History_(1)_Pre-Islamic_Times }} ===Other Sources=== * {{cite book |last=Abrahamian |first=Ervand |author-link=Ervand Abrahamian |date=1999 |title=Tortured Confessions. Prisons and Public Recantations in Modern Iran |publisher=[[University of California Press]] |isbn=9780520218666 |url=https://archive.org/details/torturedconfessi0000abra/page/n4/mode/1up }} * {{cite book |last=Abrahamian |first=Ervand |author-link=Ervand Abrahamian |date=2008 |title=A History of Modern Iran |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=9780521821391 }} * {{cite book |last=Axworthy |first=Michael |author-link=Michael Axworthy |date=2006 |title=The Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant |publisher=[[I.B. Tauris]] |isbn=9781850437062 |url=https://books.google.com/books?id=DCSPDwAAQBAJ }} * {{Cite book |last=Axworthy |first=Michael |author-link=Michael Axworthy |date=2010 |title=Iran: Empire of the Mind. A History from Zoroaster to the Present Day |publisher=[[Basic Books]] |isbn=9780465019205 |url=https://archive.org/details/historyofiranemp0000axwo_n7v2/page/n4/mode/1up }} * {{cite book |last=Bakhash |first=Shaul |date=1984 |title=The Reign of the Ayatollahs: Iran and the Islamic Revolution |publisher=[[Basic Books]] |isbn=9780465068876 |url=https://archive.org/details/reignofayatolla00bakh_0/page/n6/mode/1up }} * {{cite book |last=Bakhash |first=Shaul |date=2008 |chapter=Historical Setting |editor-last1=Curtis |editor-first1=Glenn E. |editor-last2=Hooglund |editor-first2=Eric |title=Iran, a country study |edition=5th |publisher=[[United States Government Publishing Office|US Government Publishing Office]] |isbn=9780844411873 |url=https://dn720005.ca.archive.org/0/items/irancountrystudy00curt_2/irancountrystudy00curt_2.pdf }} * {{cite conference |last=Bournoutian |first=George A.|author-link=George Bournoutian |date=1980 |title=The Population of Persian Armenia Prior to and Immediately Following its Annexation to the Russian Empire: 1826–1832 |conference=Nationalism and social change in Transcaucasia |publisher=The Wilson Center, Kennan Institute for Advanced Russian Studies |series=Kennan Institute Occasional Paper Series |article-number=91 |url=https://www.wilsoncenter.org/publication/the-population-persian-armenia-prior-to-and-immediately-following-its-annexation-to-the }} * {{cite book |last=Bournoutian |first=George A. |author-link=George Bournoutian |date=2002 |title=A Concise History of the Armenian People: (from Ancient Times to the Present) |edition=2nd |publisher=Mazda Publishers |isbn=978-1-56859-141-4 |url-access=registration|url=https://archive.org/details/concisehistoryof00geor}} * {{cite book |last=Bournoutian |first=George A. |author-link=George Bournoutian |date=2020 |title=Armenia and Imperial Decline: The Yerevan Province, 1900-1914 |publisher=[[Routledge]] |isbn=9780367590673 |url=https://psv4.userapi.com/s/v1/d/uFYFHi-_sOsE7f4YBy0tlHZknfmpMLQuZ_1y-9CGYlUg_X4yfp1PQVxmHtah8sVwa2k9p1JYePUvOZJQGPX4-OPjIpgnmM5h6Fgj-1KXCPZmaRv2/Armenia_and_Imperial_Decline_The_Yerevan_Province_1900-1914.pdf }} * {{cite book |last=Durant |first=William J. |author-link=Will Durant |date=1935 |title=The Story of civilization |volume=I. Our Oriental Heritage |publisher=[[Simon & Schuster]] |url=https://archive.org/details/in.gov.ignca.21085/page/n9/mode/1up }} * {{cite book |editor-last=Mikaberidze |editor-first=Alexander |editor-link=Alexander Mikaberidze |date=2011 |title=Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia |volume=1 |publisher=ABC-CLIO |isbn=9781598843361 |url=https://archive.org/details/conflictconquest0000unse/mode/1up }} * {{cite book |last=Mikaberidze |first=Alexander |author-link=Alexander Mikaberidze |date=2015 |title=Historical Dictionary of Georgia |edition=2nd |publisher=[[The Globe Pequot Publishing Group|Rowman & Littlefield]] |isbn=9781442241459 |url=https://books.google.com/books?id=JNNQCgAAQBAJ }} * {{cite book |last=Munshi |first=Eskandar Beg |author-link=Iskandar Beg Munshi |date=1978 |orig-date=1629 |others=Translated by [[Roger Savory|Roger M. Savory]] |title=Tārīkh-e 'Ālamārā-ye 'Abbāsī |trans-title=History of Shah 'Abbas the Great (two volumes) |publisher=[[Westview Press]] |isbn=0891582967 |lccn=78020663 |language=ar, en |url=https://archive.org/details/monshi-shah-abbas-english/Monshi_Shah-Abbas_English/mode/1up }} * {{cite book |last=Potts |first=Daniel T. |date=1999 |title=The Archaeology of Elam: Formation and Transformation of an Ancient Iranian State |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=9780521564960 |url=https://archive.org/details/archaeologyofela0000pott/page/n6/mode/1up }} * {{cite book |last=Pow |first=Stephen |date=2022 |chapter=The Mongol invasions of Europe |editor-last1=May |editor-first1=Timothy |editor-last2=Hope |editor-first2=Michael |title=The Mongol World |publisher=[[Routledge]] |isbn=9781315165172 |url-access=registration |url=https://www.academia.edu/74451969 }} *{{cite book |editor-last1=Roisman |editor-first1=Joseph |editor-last2=Worthington |editor-first2=Ian |date=2010 |title=A Companion to Ancient Macedonia |publisher=[[Wiley-Blackwell]] |isbn=9781405179362 |url=https://books.google.com/books?id=QsJ183uUDkMC }} * {{cite book |last1=Sarfaraz |first1=Ali Akbar |author-link1=Ali Akbar Sarfaraz |last2=Firuzmandi |first2=Bahman |date=1996 |title=محموعۀ دروس باستان شناسی و هنر دوران تاریخی ماد، هخامنشی، اشکانی، ساسانی |trans-title=A collection of archaeology and art lessons from the Median, Achaemenid, Parthian, and Sasanian historical periods |language=fa |publisher=Marlik |page=20 |isbn=9789649049519 }} * {{cite book |last=Suny |first=Ronald G. |author-link=Ronald Grigor Suny |date=1994 |title=The Making of the Georgian Nation |edition=2nd |publisher=[[Indiana University Press]] |isbn=9780253209153 |url=https://books.google.com/books?id=riW0kKzat2sC }} ==وڌيڪ مطالعو== * Sabri Ateş. ''Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843–1914''. Cambridge University Press, 21 okt. 2013. {{ISBN|1107245087}}. * Brew, Gregory. ''Petroleum and Progress in Iran: Oil, Development, and the Cold War'' (Cambridge University Press, 2022) [http://www.h-net.org/reviews/showrev.php?id=59095 online review] * Chopra, R. M., article on "A Brief Review of Pre-Islamic Splendour of Iran", ''INDO-IRANICA'', Vol. 56 (1–4), 2003. * Stephanie Cronin. ''Iranian-Russian Encounters: Empires and Revolutions Since 1800''. Routledge, 2013. {{ISBN|0415624339}}. * {{cite book |last=Daniel |first=Elton L. |title=The History of Iran |author-link=Elton L. Daniel |year=2000 |publisher=Greenwood |location=Westport, Connecticut |isbn=0-313-36100-2 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/historyofiran0000dani }} * {{cite journal |last=Del Guidice |first=Marguerite |title=Persia – Ancient soul of Iran |date= August 2008| journal= [[National Geographic Magazine]]}} * {{cite book |last=Foltz |first=Richard |author-link=Richard Foltz |title=Iran in World History |publisher=Oxford University Press |location=New York |year=2015 |isbn=978-0-19-933549-7}} * [[Askold Ivanchik|Askolʹd Igorevich Ivanchik]], Vaxtang Ličʻeli. "Achaemenid Culture and Local Traditions in Anatolia, Southern Caucasus and Iran". BRILL, 2007. * Matthee, Rudi, and Willem Floor. [https://books.google.com/books?id=-mABAwAAQBAJ ''The Monetary History of Iran: From the Safavids to the Qajars'']. I. B. Tauris, 25 April 2013 * [[Vladimir Minorsky]]. ''The Turks, Iran and the Caucasus in the Middle Ages''. Variorum Reprints, 1978. * {{cite book | last=Nasr | first=Hossein | title=Sufi Essays | publisher=Suny press | year=1972 | isbn=978-0-87395-389-4}} * {{cite book |last=Olmstead |first=Albert T. E. |title=The History of the Persian Empire: Achaemenid Period |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.532747 |year=1948 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago }} * Rezvani, Babak., "Ethno-territorial conflict and coexistence in the Caucasus, Central Asia and Fereydan" Amsterdam University Press, 15 mrt. 2014. * Roisman, Joseph, and Ian Worthington. [https://books.google.com/books?id=QsJ183uUDkMC&pg=PA342 "A companion to Ancient Macedonia"] pp 342–346, pp 135–138. ([[Achaemenid Empire|Achaemenid]] rule in the [[Balkans]] and Eastern Europe). John Wiley & Sons, 7 July 2011. {{ISBN|144435163X}}. * Van Gorde, A. Christian. ''Christianity in Persia and the Status of Non-Muslims in Iran'' (Lexington Books; 2010) 329 pages. Traces the role of Persians in Persia and later Iran since ancient times, with additional discussion of other non-Muslim groups. * [[Benjamin Walker (author)|Benjamin Walker]], ''Persian Pageant: A Cultural History of Iran,'' Arya Press, Calcutta, 1950. ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [http://www.persiansarenotarabs.com/persian-history Persian History] Persian History <!--* [http://www.iranicaonline.org/articles/iran Iran] an article by ''[[Encyclopædia Iranica]]''--> * [http://www.parstimes.com/history/ Iran History] * [http://www.iranchamber.com/history/historic_periods.php Iran chamber] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061110131804/http://www.iranchamber.com/history/historic_periods.php |date=10 November 2006 }} * [http://www.parstimes.com/history/VL/middle_east/iran.html WWW-VL History Index: Iran] * [http://www.wdl.org/en/item/2399 The History of Persia] from 1715 * [http://www.iranicaonline.org/articles/russia-i-relations RUSSIA i. Russo-Iranian Relations up to the Bolshevik Revolution] {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:History Of Iran}} [[زمرو:ايران جي تاريخ]] [[زمرو:ايران جي تاريخ| ]] [[زمرو:اولھ ايشيا جي تاريخ]] [[زمرو:اولهه ايشيا جي تاريخ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] [[زمرو:ايران]] aw8w9pcuyl30b7rvcq1jero19cpvre8 390588 390587 2026-07-02T13:42:00Z Memon2025 21315 390588 wikitext text/x-wiki {{Short description|ايران جي تاريخ}} [[File:Naqsh i Rustam. Shapour.jpg|thumb|<small>چٽان تي نقش ٿيل "'''نقش رستم'''" جي رليف. ايراني شهنشاه شاپور اول (گهوڙي تي) رومي شهنشاه ويلرن (گوڏن ڀر) ۽ فلپ عرب (بيٺل) کي قيد ڪندي.</small>]] [[File:ChosroesHuntingScene.JPG|thumb|<small>چانديءَ جي پيالي تي شڪار جو منظر، خسرو اول کي ڏيکاريندي.</small> ]] '''ايران جي تاريخ''' وڏي ايران (<small>Greater</small> <small>Iran</small>)، هڪ اهڙو علائقو جنهن ۾ اها سڀئي علائقا شامل هئا جن ۾ ايراني ماڻهن ۽ ايراني ٻولين، خاص طور تي فارسي ۽ [[فارسي ٻولي]] جي اهم آبادڪاري يا اثر ڏٺو آهي، سان جڙيل آهي. هن علائقي جو مرڪز [[ايراني پليٽيو|ايراني سطح مرتفع]] آهي، جيڪا هاڻي جديد ايران سان ڍڪيل آهي. ايراني تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ واضح اثر اولهه ۾ [[اناطوليا]] کان اوڀر ۾ [[سنڌو ماٿري]] تائين پکڙيل ڏسي سگهجي ٿو، جنهن ۾ [[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]]، [[ميسوپوٽيميا]]، [[قفقاز]] ۽ [[وچ ايشيا]] جي اڪثريت شامل آهي. اهو ٻين وڏين تهذيبن، جهڙوڪ [[ننڍو آنڊو|هندستان]]، [[چين]]، [[قديم يونان|يونان]]، [[رومي سلطنت|روم]] ۽ [[قديم مصر|مصر]] جي تاريخن سان پڻ ڳنڍيل آهي. ايران دنيا جي قديم ترين مسلسل تهذيبن مان هڪ جو گهر آهي، جنهن ۾ تاريخي ۽ شهري آباديون 5هين صدي قبل مسيح جون آهن. [[ايراني پليٽيو]] جا اولهه وارا علائقن ۾ ايلامائيٽائي، ڪاسائي، گوتيائي، يوريشيائي<ref>{{cite web |last=Pizzorno |first=Gabriel H. |date=2014 |title=Dinkha Tepe Revisited |website=[[Harvard University]] Department of History |url=https://scholar.harvard.edu/pizzorno/presentations/dinkha-tepe-revisited }}</ref> <ref>{{cite web |date=4 September 2005 |title=Capital of Musasir government in northwest Iran, experts believe |website=[[Mehr News Agency]] |url=https://en.mehrnews.com/news/12769/Capital-of-Musasir-government-in-northwest-Iran-experts-believe }}</ref>۽ ڪردستان ۾ منيئن جا گهر هئا.{{r|n=EIO_ziwiye|r={{harvp|Iranica Online - Ziwiye}}.}}<ref>{{cite web |title=Qalaichi's ancient necropolis excavated for the first time |website=[[The Tehran Times]] |date=23 June 2024 |url=https://www.tehrantimes.com/news/500219/Qalaichi-s-ancient-necropolis-excavated-for-the-first-time }}</ref><ref>{{cite web |last1=Chauhan |first1=Yamini |date=2012 |title=Mannai |website=[[Britannica.com]] |url=https://www.britannica.com/place/Mannai }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Cifarelli | first1=Megan | last2=Mollazadeh | first2=Kazem | last3=Binandeh | first3=Ali |date=2019 |title=A Decorated Bronze Belt from Gargul, Iran |journal=[[Iran: Journal of the British Institute of Persian Studies|Iran]] |volume=57 |issue=2 |pages=175–184 | doi=10.1080/05786967.2018.1505441 |url-access=subscription |url=https://doi.org/10.1080/05786967.2018.1505441 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Khanmohammadi |first1=Behrouz |last2=Bonfanti |first2=Annarita S. |last3=Dan |first3=Roberto |date=6 June 2022 |title=A New Decorated Bronze Belt from Orumiyeh Region, North-Western Iran |journal=[[Iran: Journal of the British Institute of Persian Studies|Iran]] |volume=63 |issue=1 |pages=46–56 |doi=10.1080/05786967.2022.2082314 |url-access=subscription |url=https://doi.org/10.1080/05786967.2022.2082314 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Khanmohammadi |first1=Behrouz |last2=Bonfanti |first2=Annarita S. |last3=Abbaszadeh |first3=Maryam |last4=Dan |first4=Roberto |date=2021 |title=A metal belt in the Orumiyeh museum, Iran |journal=Aramazd - Armenian Journal of Near Eastern Studies |volume=15 |issue=1–2 |pages=163–170 |doi=10.32028/ajnes.v15i1-2.1304 |url-access=subscription |url=https://doi.org/10.32028/ajnes.v15i1-2.1304 }}</ref><ref>{{cite web |author=Amanolahi Sekandar |date=17 February 2010 |title=The Lurs of Iran |website=Cultural Survival |url=https://www.culturalsurvival.org/publications/cultural-survival-quarterly/lurs-iran }}</ref> ايراني سلطنت [[لوهه جو دور|لوھه جي دور]] ۾ ميد سلطنت جي عروج سان شروع ٿي، جڏھن ايران 7هين صدي قبل مسيح ۾ ميدي سلطنت جي تحت ھڪ قوم جي طور تي متحد ٿي ويو.<ref>{{cite web |last1=Lotha |first1=Gloria |last2=Gupta |first2=Kanchan |date=2024 |title=Media |website=[[Britannica.com]] |url=https://www.britannica.com/place/Media-ancient-region-Iran |display-authors=1 }}</ref> <small>550</small> قبل مسيح تائين، ميد [[سائرس اعظم]] جي فتحن کان پاسيرو ٿي ويا. جنھن [[هخامنشي سلطنت|ھخامنشي سلطنت]] جي قيام سان فارسين کي اقتدار ۾ آندو. سائرس جي ايندڙ مهمن فارس جي گھڻي ڀاڱي [[اولھ ايشيا|اولهائين ايشيا]] ۽ گھڻي ڀاڱي [[وچ ايشيا]] ۾ واڌ کي ممڪن بڻايو ۽ سندس جانشين [[ڏاکڻي يورپ|ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۽ [[اتر آفريڪا]] جي ڪجھ حصن کي فتح ڪري سڀ کان وڏي سلطنت جي صدارت ڪيا. چوٿين صدي قبل مسيح ۾، ھخامنشي سلطنت کي [[سڪندر اعظم]] جي [[قديم يونان|مقدوني سلطنت]] فتح ڪيو، جنھن جي موت اڳوڻي ھخامنشي علائقي جي وڏي حصي تي سليوسي سلطنت جي قيام جو سبب بني. ايندڙ صدين ۾، ايراني پليٽيو تي يوناني حڪمراني پارٿيئن سلطنت جي عروج سان ختم ٿي وئي، جنھن سليوسي جي اناطوليا، ميسوپوٽيميا ۽ وچ ايشيائي قبضي جي وڏي حصي کي فتح ڪيو. جڏهن ته پارٿين جي جاءِ تي ٻي صدي ۾ [[ساساني سلطنت]] آئي، ايران ايندڙ هزار سال تائين هڪ اڳواڻي ڪندڙ طاقت رهيو، جيتوڻيڪ هن دور جو گهڻو حصو رومن-فارسي جنگين جي ڪري نشان لڳل هو. ستين صدي ۾، فارس تي مسلمانن جي فتح جي نتيجي ۾ ساساني سلطنت جو [[خلافت راشده|راشدين خلافت]] سان الحاق ٿيو ۽ ايران جي اسلام جي شروعات ٿي. غير ملڪي طاقتن، جهڙوڪ يوناني، عرب، ترڪ ۽ منگولن جي حملي جي باوجود، ايراني قومي سڃاڻپ محفوظ رهي، جيڪا ان کي هڪ الڳ سياسي ۽ ثقافتي وجود جي طور تي ترقي ڪرڻ جي اجازت ڏني ۽ ان جي حملي آورن کي متاثر ڪيو. جڏهن ته ابتدائي اسلامي فتحون [[زرتشتي مذھب|زرتشتي مذهب]]، جيڪو ايران جو اڪثريتي مذهب هو، جي زوال جو سبب بڻيون. ايراني تهذيبن جون ڪاميابيون نئين اسلامي سلطنتن ۾ جذب ​​ٿي ويون ۽ [[اسلامي سونهري دور]] دوران ان کي وڌايو ويو.<ref>{{cite book |last=Baten |first=Jörg |date=2016 |title=A History of the Global Economy. From 1500 to the Present |publisher=[[Cambridge University Press]] |page=214 |isbn=9781107507180 }}</ref> خانہ بدوش ترڪ قبيلن وچين دور جي آخر ۽ جديد دور جي شروعات ۾ ايراني سطح مرتفع جي ڪجهه حصن تي قبضو ڪيو علائقي تي منفي اثر پيو. بهرحال، 1501 تائين قوم کي صفوي خاندان پاران ٻيهر متحد ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=The Islamic World to 1600 - The Safavid Empire |website=Applied History Research Group, [[University of Calgary]] |date=1998 |url=https://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/empires/safavid/abbas.html |access-date=10 February 2026 |archive-date=12 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080612134542/http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/empires/safavid/abbas.html }}</ref> جنهن ايران کي شيعه اسلام ۾ تبديل ڪندي اصل مسلمان فتح کان وٺي ايراني تاريخ جي سڀ کان اهم مذهبي تبديلي جي شروعات ڪئي. {{r|n=EncIslamica_1993_VII54|r={{cite encyclopedia |editor-last1=Houtsma |editor-first1=M.Th. |editor-last2=Wensinck |editor-first2=A.J. |editor-last3=Gibb |editor-first3=H.A.R. |date=1993 |orig-date=1913-1936 |title=Ṣafawids |encyclopedia=[[Encyclopedia of Islam|E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam]] |volume=VII - S-Ṭaiba |edition=reprint |pages=[https://books.google.ca/books?id=sP_hVmik-QYC&pg=PA54 54-5] |isbn=9789004097933 |display-editors=1 }}}} ايران ٻيهر عالمي طاقت طور خاص طور تي عثماني سلطنت سان مقابلي ۾ اڀريو. 19 صدي ۾ ايران روسي سلطنت سان تڪرار ۾ آيو. جنهن روس-فارسي جنگين جي آخر تائين ڏکڻ قفقاز کي ملائي ڇڏيو.<ref name="books.google.nl1">{{Cite book |last=Dowling |first=Timothy C. |title=Russia at War: From the Mongol Conquest to Afghanistan, Chechnya, and Beyond |series= 2 volumes |date=2 December 2014 |publisher=ABC-CLIO |pages=728–9 |isbn=9781598849479 |url=https://books.google.com/books?id=KTq2BQAAQBAJ }}</ref> 1940 جي ڏهاڪي ۾ اميد هئي ته ايران هڪ آئيني بادشاهت بڻجي سگهي ٿو. پر آمريڪا ۽ برطانيه جي مدد سان 1953 جي بغاوت چونڊيل وزيراعظم کي هٽايو ۽ ايران تي آمريڪي مدد سان شاهه جي سربراهي ۾ هڪ آمريت جي طور تي حڪومت ڪئي وئي. بادشاهت 1979 ۾ ايراني انقلاب تائين برقرار رهي جڏهن ملڪ کي اسلامي جمهوريه قرار ڏنو ويو.{{r|n=Brit_Iran|r={{cite EBO |short=yes |last1=Avery |first1=Peter W. |last2=Mostofi |first2=Khosrow |last3=Afary |first3=Janet |title=Islamic Republic of Iran |url=https://www.britannica.com/place/Iran |display-authors=1 }}}}{{r|n=EB_Afary_2026|r={{cite web |last=Afary |first=Janet |date=2026 |title=Iranian Revolution (1978–1979) |website=[[Britannica.com]] |url=https://www.britannica.com/event/Iranian-Revolution }}}} ان کان وٺي ان ۾ اهم سياسي، سماجي ۽ معاشي تبديليون آيون آهن. اسلامي جمهوريه جي قيام سان ملڪ جي سياسي نظام جي ٻيهر جوڙجڪ ٿي. ايران جا پرڏيهي لاڳاپا ايران-عراق جنگ کان شروع ٿي ۽ ڪيترن ئي عرب ملڪن تائين جاري رهيو علائقائي تڪرارن جي شڪل اختيار ڪري چڪا آهن. اسرائيل، آمريڪا ۽ مغربي دنيا سان جاري تڪرار ۽ ايراني ايٽمي پروگرام جيڪو بين الاقوامي سفارتڪاري ۾ تڪراري رهيو آهي. بين الاقوامي پابندين ۽ اندروني چئلينجن جي باوجود ايران علائقائي ۽ عالمي جيوپولٽيڪس ۾ هڪ اهم رانديگر رهي ٿو. ==تاريخ کان اڳ== ==قديم دور== ==وچين دور== ==جديد دور جو پهريون حصو== ==جديد دور جو آخري حصو== ==هاڻوڪو دور== ==وڌيڪ ڏسو== * [[هخامنشي سلطنت]] * [[ساساني سلطنت]] * [[صفوي سلطنت]] ==نوٽ== ==حوالا== {{حوالا}} ==ذريعا== ===ڪيمبرج هسٽري آف ايران=== * {{cite book |title=[[Cambridge History of Iran]] |year=1968–1991 |publisher=Cambridge University Press |series=(8 vols.) |isbn=9780521451482 |postscript=:}} ** {{cite book |editor-last=Gershevitch |editor-first=Ilya |editor-link=Ilya Gershevitch |date=1985 |title=Volume 2 -The Median and Achaemenian Periods |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521200912 |ref=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._2 }} ** {{cite book |editor-last=Frye |editor-first=Richard N. |editor-link=Richard N. Frye |date=1975 |title=Volume 4 - From the Arab invasion to the Saljuqs |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521200936 |ref=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._4 }} ** {{cite book |editor-last=Boyle |editor-first=John A. |editor-link=John Andrew Boyle |date=1968 |title=Volume 5 - The Saljuq and Mongol Periods |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/S0035869X0012965X |isbn=9780521069366 |s2cid=161828080 |url=https://books.google.com/books?id=16yHq5v3QZAC |ref=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._5 }} ** {{cite book |editor-last1=Lockhart |editor-first1=Laurence |editor-link1=Laurence Lockhart |editor-last2=Jackson |editor-first2=Peter |editor-link2=Peter Jackson (historian) |date=1986 |title=Volume 6 - The Timurid and Safavid Periods |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521200943 |ref=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._6 }} ** {{cite book |editor-last1=Avery |editor-first1=Peter |editor-link1=Peter Avery |editor-last2=Hambly |editor-first2=Gavin R. G. |editor-last3=Melville |editor-first3=Charles P. |editor-link3=Charles P. Melville |date=1991 |title=Volume 7 - From Nadir Shah to the Islamic Republic |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521200950 |ref=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._7 |url=https://books.google.com/books?id=H20Xt157iYUC }} *** {{cite book |last=Kazemzadeh |first=F. |chapter=Iranian Relations with Russia and the Soviet Union, to 1921 |editor-last1=Avery |editor-first1=Peter |editor-link1=Peter Avery |editor-last2=Hambly |editor-first2=Gavin R. G. |editor-last3=Melville |editor-first3=Charles P. |editor-link3=Charles P. Melville |date=1991 |title=Volume 7 - From Nadir Shah to the Islamic Republic |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521200950 |ref=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._7 _Ch._9 |url=https://books.google.com/books?id=H20Xt157iYUC }} ** {{cite book |editor-last1=Lockhart |editor-first1=Laurence |editor-link1=Laurence Lockhart |editor-last2=Jackson |editor-first2=Peter |editor-link2=Peter Jackson (تاريخ دان) |تاريخ=1986 |عنوان=جلد 6 - تيموري ۽ صفوي دور |ناشر=ڪيمبرج يونيورسٽي پريس |ISBN=9780521200943 |حوالو=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._6 }} ** {{ڪتاب جو حوالو |ايڊيٽر-آخري1=ايوري |ايڊيٽر-پهريون1=پيٽر |ايڊيٽر-لنڪ1=پيٽر ايوري |ايڊيٽر-آخري2=هيمبلي |ايڊيٽر-پهريون2=گيوِن آر. جي. |ايڊيٽر-آخري3=ميلويل |ايڊيٽر-پهريون3=چارلس پي. |ايڊيٽر-لنڪ3=چارلس پي. ميلويل |تاريخ=1991 |عنوان=جلد 7 - نادر شاهه کان اسلامي جمهوريه تائين |ناشر=ڪيمبرج يونيورسٽي پريس |ISBN=9780521200950 |حوالو=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._7 |url=https://books.google.com/books?id=H20Xt157iYUC }} *** {{ڪتاب جو حوالو |آخري=ڪاظم زاده |پهريون=ايف. |باب=1921 تائين روس ۽ سوويت يونين سان ايران جا تعلقات |ايڊيٽر-آخري1=ايوري |ايڊيٽر-پهريون1=پيٽر |ايڊيٽر-لنڪ1=پيٽر ايوري |ايڊيٽر-آخري2=هيمبلي |ايڊيٽر-پهريون2=گيوِن آر. جي. |ايڊيٽر-آخري3=ميلويل |ايڊيٽر-پهريون3=چارلس پي. |ايڊيٽر-لنڪ3=چارلس پي. ميلويل |تاريخ=1991 |عنوان=جلد 7 - نادر شاهه کان اسلامي جمهوريه تائين |ناشر=ڪيمبرج يونيورسٽي پريس |ISBN=9780521200950 |حوالو=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._7 _Ch._9 |url=https://books.google.com/books?id=H20Xt157iYUC }} ===انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا آن لائن=== * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Azadpour |first=Mohammad |date=2013 |orig-date=2003 |title=Hegel, Georg Wilhelm Friedrich |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hegel-georg-wilhelm-friedrich/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Hegel,_Georg_Wilhelm_Friedrich }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Bosworth |first=Clifford E. |author-link1=Clifford Edmund Bosworth |date=2017 |orig-date=2009 |title=Tekiš B. Il Arslān |url=https://www.iranicaonline.org/articles/tekis-b-il-arslan/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Tekiš_B._Il_Arslān }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last1=Bosworth |first1=Clifford E. |author-link1=Clifford Edmund Bosworth |last2=Fisher |first2=William B. |date=2013 |orig-date=1986 |title=Araxes River |url=https://www.iranicaonline.org/articles/araxes-river/#pt2 |ref=CITEREFIranica_Online_-_Araxes_River }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Hitchins |first=Keith |date=2013 |orig-date=1998 |title=Erekle II |url=https://www.iranicaonline.org/articles/erekle-ii/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Erekle_II }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Hole |first=Frank |date=2012 |orig-date=2004 |title=Neolithic Age In Iran |url=https://www.iranicaonline.org/articles/neolithic-age-in-iran/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Neolithic_Age_In_Iran }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last1=Kettenhofen |first1=Erich |last2=Bournoutian |first2=George A. |last3=Hewsen |first3=Robert H. |date=2015 |orig-date=1998 |title=Erevan |url=https://www.iranicaonline.org/articles/erevan-1/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Erevan }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Lackenbacher |first=Sylvie |date=2016 |orig-date=1998 |title=Elam vii. Non-Elamite texts in Elam |url=https://www.iranicaonline.org/articles/elam-vii/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Elam_vii. }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Matthee |first=Rudolph P. |author-link=Rudi Matthee |date=2013 |orig-date=2001 |title=GEORGIA vii. Georgians in the Safavid Administration |url=https://www.iranicaonline.org/articles/georgia-vii-/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_GEORGIA vii. }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Matthee |first=Rudolph P. |author-link=Rudi Matthee |date=2017 |orig-date=2008 |title=Safavid Dynasty |url=https://www.iranicaonline.org/articles/safavids |ref=CITEREFIranica_Online_-_Safavid_Dynasty }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Mitchell |first=Colin P. |date=2012 |orig-date=2009 |title=Ṭahmāsp I |url=https://www.iranicaonline.org/articles/tahmasp-i/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Ṭahmāsp_I }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Muscarella |first=Oscar W. |date=2013 |orig-date=1994 |title=Denḵa Tepe |url=https://www.iranicaonline.org/articles/denka-dinkha-tepe/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Denḵa_Tepe }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Muscarella |first=Oscar W. |date=2017 |title=Ziwiye |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ziwiye/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Ziwiye }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Özgüdenli |first=Osman G. |date=2017 |orig-date=2005 |title=Persian Manuscripts I. In Ottoman And modern Turkish Libraries |url=https://www.iranicaonline.org/articles/persian-manuscripts-1-ottoman/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Persian_Manuscripts_I. }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last1=Savory |first1=Roger M. |author1-link=Roger Savory |last2=Karamustafa |first2=Ahmet T. |date=2017 |orig-date=1998 |title=Esmāʿīl I Ṣafawī |url=https://iranicaonline.org/articles/esmail-i-safawi |ref=CITEREFIranica_Online_-_Esmāʿīl_I_Ṣafawī }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Shambayati |first=Niloofar |date=2015 |orig-date=1993 |title=Coup D'Etat of 1299/1921 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/coup-detat-of-1299-1921/ |ref=CITEREFIranica_Online_- _Coup_D'Etat_of_1299/1921 }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Yarshater |first=Ehsan |date=2016 |orig-date=2004 |title=Iran ii. Iranian History (2) Islamic period (page 3) |url=https://www.iranicaonline.org/articles/iran-ii2-islamic-period-page-3/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Iranian_History_(2) }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Yarshater |first=Ehsan |date=2018 |orig-date=2004 |title=Iran ii. Iranian History (1) Pre-Islamic Times |url=https://www.iranicaonline.org/articles/iran-ii1-pre-islamic-times/#1 |ref=CITEREFIranica_Online_-_Iranian_History_(1)_Pre-Islamic_Times }} ===ٻيا ذريعا=== * {{cite book |last=Abrahamian |first=Ervand |author-link=Ervand Abrahamian |date=1999 |title=Tortured Confessions. Prisons and Public Recantations in Modern Iran |publisher=[[University of California Press]] |isbn=9780520218666 |url=https://archive.org/details/torturedconfessi0000abra/page/n4/mode/1up }} * {{cite book |last=Abrahamian |first=Ervand |author-link=Ervand Abrahamian |date=2008 |title=A History of Modern Iran |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=9780521821391 }} * {{cite book |last=Axworthy |first=Michael |author-link=Michael Axworthy |date=2006 |title=The Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant |publisher=[[I.B. Tauris]] |isbn=9781850437062 |url=https://books.google.com/books?id=DCSPDwAAQBAJ }} * {{Cite book |last=Axworthy |first=Michael |author-link=Michael Axworthy |date=2010 |title=Iran: Empire of the Mind. A History from Zoroaster to the Present Day |publisher=[[Basic Books]] |isbn=9780465019205 |url=https://archive.org/details/historyofiranemp0000axwo_n7v2/page/n4/mode/1up }} * {{cite book |last=Bakhash |first=Shaul |date=1984 |title=The Reign of the Ayatollahs: Iran and the Islamic Revolution |publisher=[[Basic Books]] |isbn=9780465068876 |url=https://archive.org/details/reignofayatolla00bakh_0/page/n6/mode/1up }} * {{cite book |last=Bakhash |first=Shaul |date=2008 |chapter=Historical Setting |editor-last1=Curtis |editor-first1=Glenn E. |editor-last2=Hooglund |editor-first2=Eric |title=Iran, a country study |edition=5th |publisher=[[United States Government Publishing Office|US Government Publishing Office]] |isbn=9780844411873 |url=https://dn720005.ca.archive.org/0/items/irancountrystudy00curt_2/irancountrystudy00curt_2.pdf }} * {{cite conference |last=Bournoutian |first=George A.|author-link=George Bournoutian |date=1980 |title=The Population of Persian Armenia Prior to and Immediately Following its Annexation to the Russian Empire: 1826–1832 |conference=Nationalism and social change in Transcaucasia |publisher=The Wilson Center, Kennan Institute for Advanced Russian Studies |series=Kennan Institute Occasional Paper Series |article-number=91 |url=https://www.wilsoncenter.org/publication/the-population-persian-armenia-prior-to-and-immediately-following-its-annexation-to-the }} * {{cite book |last=Bournoutian |first=George A. |author-link=George Bournoutian |date=2002 |title=A Concise History of the Armenian People: (from Ancient Times to the Present) |edition=2nd |publisher=Mazda Publishers |isbn=978-1-56859-141-4 |url-access=registration|url=https://archive.org/details/concisehistoryof00geor}} * {{cite book |last=Bournoutian |first=George A. |author-link=George Bournoutian |date=2020 |title=Armenia and Imperial Decline: The Yerevan Province, 1900-1914 |publisher=[[Routledge]] |isbn=9780367590673 |url=https://psv4.userapi.com/s/v1/d/uFYFHi-_sOsE7f4YBy0tlHZknfmpMLQuZ_1y-9CGYlUg_X4yfp1PQVxmHtah8sVwa2k9p1JYePUvOZJQGPX4-OPjIpgnmM5h6Fgj-1KXCPZmaRv2/Armenia_and_Imperial_Decline_The_Yerevan_Province_1900-1914.pdf }} * {{cite book |last=Durant |first=William J. |author-link=Will Durant |date=1935 |title=The Story of civilization |volume=I. Our Oriental Heritage |publisher=[[Simon & Schuster]] |url=https://archive.org/details/in.gov.ignca.21085/page/n9/mode/1up }} * {{cite book |editor-last=Mikaberidze |editor-first=Alexander |editor-link=Alexander Mikaberidze |date=2011 |title=Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia |volume=1 |publisher=ABC-CLIO |isbn=9781598843361 |url=https://archive.org/details/conflictconquest0000unse/mode/1up }} * {{cite book |last=Mikaberidze |first=Alexander |author-link=Alexander Mikaberidze |date=2015 |title=Historical Dictionary of Georgia |edition=2nd |publisher=[[The Globe Pequot Publishing Group|Rowman & Littlefield]] |isbn=9781442241459 |url=https://books.google.com/books?id=JNNQCgAAQBAJ }} * {{cite book |last=Munshi |first=Eskandar Beg |author-link=Iskandar Beg Munshi |date=1978 |orig-date=1629 |others=Translated by [[Roger Savory|Roger M. Savory]] |title=Tārīkh-e 'Ālamārā-ye 'Abbāsī |trans-title=History of Shah 'Abbas the Great (two volumes) |publisher=[[Westview Press]] |isbn=0891582967 |lccn=78020663 |language=ar, en |url=https://archive.org/details/monshi-shah-abbas-english/Monshi_Shah-Abbas_English/mode/1up }} * {{cite book |last=Potts |first=Daniel T. |date=1999 |title=The Archaeology of Elam: Formation and Transformation of an Ancient Iranian State |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=9780521564960 |url=https://archive.org/details/archaeologyofela0000pott/page/n6/mode/1up }} * {{cite book |last=Pow |first=Stephen |date=2022 |chapter=The Mongol invasions of Europe |editor-last1=May |editor-first1=Timothy |editor-last2=Hope |editor-first2=Michael |title=The Mongol World |publisher=[[Routledge]] |isbn=9781315165172 |url-access=registration |url=https://www.academia.edu/74451969 }} *{{cite book |editor-last1=Roisman |editor-first1=Joseph |editor-last2=Worthington |editor-first2=Ian |date=2010 |title=A Companion to Ancient Macedonia |publisher=[[Wiley-Blackwell]] |isbn=9781405179362 |url=https://books.google.com/books?id=QsJ183uUDkMC }} * {{cite book |last1=Sarfaraz |first1=Ali Akbar |author-link1=Ali Akbar Sarfaraz |last2=Firuzmandi |first2=Bahman |date=1996 |title=محموعۀ دروس باستان شناسی و هنر دوران تاریخی ماد، هخامنشی، اشکانی، ساسانی |trans-title=A collection of archaeology and art lessons from the Median, Achaemenid, Parthian, and Sasanian historical periods |language=fa |publisher=Marlik |page=20 |isbn=9789649049519 }} * {{cite book |last=Suny |first=Ronald G. |author-link=Ronald Grigor Suny |date=1994 |title=The Making of the Georgian Nation |edition=2nd |publisher=[[Indiana University Press]] |isbn=9780253209153 |url=https://books.google.com/books?id=riW0kKzat2sC }} ==وڌيڪ مطالعو== * Sabri Ateş. ''Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843–1914''. Cambridge University Press, 21 okt. 2013. {{ISBN|1107245087}}. * Brew, Gregory. ''Petroleum and Progress in Iran: Oil, Development, and the Cold War'' (Cambridge University Press, 2022) [http://www.h-net.org/reviews/showrev.php?id=59095 online review] * Chopra, R. M., article on "A Brief Review of Pre-Islamic Splendour of Iran", ''INDO-IRANICA'', Vol. 56 (1–4), 2003. * Stephanie Cronin. ''Iranian-Russian Encounters: Empires and Revolutions Since 1800''. Routledge, 2013. {{ISBN|0415624339}}. * {{cite book |last=Daniel |first=Elton L. |title=The History of Iran |author-link=Elton L. Daniel |year=2000 |publisher=Greenwood |location=Westport, Connecticut |isbn=0-313-36100-2 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/historyofiran0000dani }} * {{cite journal |last=Del Guidice |first=Marguerite |title=Persia – Ancient soul of Iran |date= August 2008| journal= [[National Geographic Magazine]]}} * {{cite book |last=Foltz |first=Richard |author-link=Richard Foltz |title=Iran in World History |publisher=Oxford University Press |location=New York |year=2015 |isbn=978-0-19-933549-7}} * [[Askold Ivanchik|Askolʹd Igorevich Ivanchik]], Vaxtang Ličʻeli. "Achaemenid Culture and Local Traditions in Anatolia, Southern Caucasus and Iran". BRILL, 2007. * Matthee, Rudi, and Willem Floor. [https://books.google.com/books?id=-mABAwAAQBAJ ''The Monetary History of Iran: From the Safavids to the Qajars'']. I. B. Tauris, 25 April 2013 * [[Vladimir Minorsky]]. ''The Turks, Iran and the Caucasus in the Middle Ages''. Variorum Reprints, 1978. * {{cite book | last=Nasr | first=Hossein | title=Sufi Essays | publisher=Suny press | year=1972 | isbn=978-0-87395-389-4}} * {{cite book |last=Olmstead |first=Albert T. E. |title=The History of the Persian Empire: Achaemenid Period |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.532747 |year=1948 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago }} * Rezvani, Babak., "Ethno-territorial conflict and coexistence in the Caucasus, Central Asia and Fereydan" Amsterdam University Press, 15 mrt. 2014. * Roisman, Joseph, and Ian Worthington. [https://books.google.com/books?id=QsJ183uUDkMC&pg=PA342 "A companion to Ancient Macedonia"] pp 342–346, pp 135–138. ([[Achaemenid Empire|Achaemenid]] rule in the [[Balkans]] and Eastern Europe). John Wiley & Sons, 7 July 2011. {{ISBN|144435163X}}. * Van Gorde, A. Christian. ''Christianity in Persia and the Status of Non-Muslims in Iran'' (Lexington Books; 2010) 329 pages. Traces the role of Persians in Persia and later Iran since ancient times, with additional discussion of other non-Muslim groups. * [[Benjamin Walker (author)|Benjamin Walker]], ''Persian Pageant: A Cultural History of Iran,'' Arya Press, Calcutta, 1950. ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [http://www.persiansarenotarabs.com/persian-history Persian History] Persian History <!--* [http://www.iranicaonline.org/articles/iran Iran] an article by ''[[Encyclopædia Iranica]]''--> * [http://www.parstimes.com/history/ Iran History] * [http://www.iranchamber.com/history/historic_periods.php Iran chamber] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061110131804/http://www.iranchamber.com/history/historic_periods.php |date=10 November 2006 }} * [http://www.parstimes.com/history/VL/middle_east/iran.html WWW-VL History Index: Iran] * [http://www.wdl.org/en/item/2399 The History of Persia] from 1715 * [http://www.iranicaonline.org/articles/russia-i-relations RUSSIA i. Russo-Iranian Relations up to the Bolshevik Revolution] {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:History Of Iran}} [[زمرو:ايران جي تاريخ]] [[زمرو:ايران جي تاريخ| ]] [[زمرو:اولھ ايشيا جي تاريخ]] [[زمرو:اولهه ايشيا جي تاريخ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] [[زمرو:ايران]] nd3t2gotb4ykq3wm03zid3gqjewz8xe 390589 390588 2026-07-02T13:44:42Z Memon2025 21315 390589 wikitext text/x-wiki {{Short description|ايران جي تاريخ}} [[File:Naqsh i Rustam. Shapour.jpg|thumb|<small>چٽان تي نقش ٿيل "'''نقش رستم'''" جي رليف. ايراني شهنشاه شاپور اول (گهوڙي تي) رومي شهنشاه ويلرن (گوڏن ڀر) ۽ فلپ عرب (بيٺل) کي قيد ڪندي.</small>]] [[File:ChosroesHuntingScene.JPG|thumb|<small>چانديءَ جي پيالي تي شڪار جو منظر، خسرو اول کي ڏيکاريندي.</small> ]] '''ايران جي تاريخ''' وڏي ايران (<small>Greater</small> <small>Iran</small>)، هڪ اهڙو علائقو جنهن ۾ اها سڀئي علائقا شامل هئا جن ۾ ايراني ماڻهن ۽ ايراني ٻولين، خاص طور تي فارسي ۽ [[فارسي ٻولي]] جي اهم آبادڪاري يا اثر ڏٺو آهي، سان جڙيل آهي. هن علائقي جو مرڪز [[ايراني پليٽيو|ايراني سطح مرتفع]] آهي، جيڪا هاڻي جديد ايران سان ڍڪيل آهي. ايراني تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ واضح اثر اولهه ۾ [[اناطوليا]] کان اوڀر ۾ [[سنڌو ماٿري]] تائين پکڙيل ڏسي سگهجي ٿو، جنهن ۾ [[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]]، [[ميسوپوٽيميا]]، [[قفقاز]] ۽ [[وچ ايشيا]] جي اڪثريت شامل آهي. اهو ٻين وڏين تهذيبن، جهڙوڪ [[ننڍو آنڊو|هندستان]]، [[چين]]، [[قديم يونان|يونان]]، [[رومي سلطنت|روم]] ۽ [[قديم مصر|مصر]] جي تاريخن سان پڻ ڳنڍيل آهي. ايران دنيا جي قديم ترين مسلسل تهذيبن مان هڪ جو گهر آهي، جنهن ۾ تاريخي ۽ شهري آباديون 5هين صدي قبل مسيح جون آهن. [[ايراني پليٽيو]] جا اولهه وارا علائقن ۾ ايلامائيٽائي، ڪاسائي، گوتيائي، يوريشيائي<ref>{{cite web |last=Pizzorno |first=Gabriel H. |date=2014 |title=Dinkha Tepe Revisited |website=[[Harvard University]] Department of History |url=https://scholar.harvard.edu/pizzorno/presentations/dinkha-tepe-revisited }}</ref> <ref>{{cite web |date=4 September 2005 |title=Capital of Musasir government in northwest Iran, experts believe |website=[[Mehr News Agency]] |url=https://en.mehrnews.com/news/12769/Capital-of-Musasir-government-in-northwest-Iran-experts-believe }}</ref>۽ ڪردستان ۾ منيئن جا گهر هئا.{{r|n=EIO_ziwiye|r={{harvp|Iranica Online - Ziwiye}}.}}<ref>{{cite web |title=Qalaichi's ancient necropolis excavated for the first time |website=[[The Tehran Times]] |date=23 June 2024 |url=https://www.tehrantimes.com/news/500219/Qalaichi-s-ancient-necropolis-excavated-for-the-first-time }}</ref><ref>{{cite web |last1=Chauhan |first1=Yamini |date=2012 |title=Mannai |website=[[Britannica.com]] |url=https://www.britannica.com/place/Mannai }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Cifarelli | first1=Megan | last2=Mollazadeh | first2=Kazem | last3=Binandeh | first3=Ali |date=2019 |title=A Decorated Bronze Belt from Gargul, Iran |journal=[[Iran: Journal of the British Institute of Persian Studies|Iran]] |volume=57 |issue=2 |pages=175–184 | doi=10.1080/05786967.2018.1505441 |url-access=subscription |url=https://doi.org/10.1080/05786967.2018.1505441 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Khanmohammadi |first1=Behrouz |last2=Bonfanti |first2=Annarita S. |last3=Dan |first3=Roberto |date=6 June 2022 |title=A New Decorated Bronze Belt from Orumiyeh Region, North-Western Iran |journal=[[Iran: Journal of the British Institute of Persian Studies|Iran]] |volume=63 |issue=1 |pages=46–56 |doi=10.1080/05786967.2022.2082314 |url-access=subscription |url=https://doi.org/10.1080/05786967.2022.2082314 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Khanmohammadi |first1=Behrouz |last2=Bonfanti |first2=Annarita S. |last3=Abbaszadeh |first3=Maryam |last4=Dan |first4=Roberto |date=2021 |title=A metal belt in the Orumiyeh museum, Iran |journal=Aramazd - Armenian Journal of Near Eastern Studies |volume=15 |issue=1–2 |pages=163–170 |doi=10.32028/ajnes.v15i1-2.1304 |url-access=subscription |url=https://doi.org/10.32028/ajnes.v15i1-2.1304 }}</ref><ref>{{cite web |author=Amanolahi Sekandar |date=17 February 2010 |title=The Lurs of Iran |website=Cultural Survival |url=https://www.culturalsurvival.org/publications/cultural-survival-quarterly/lurs-iran }}</ref> ايراني سلطنت [[لوهه جو دور|لوھه جي دور]] ۾ ميد سلطنت جي عروج سان شروع ٿي، جڏھن ايران 7هين صدي قبل مسيح ۾ ميدي سلطنت جي تحت ھڪ قوم جي طور تي متحد ٿي ويو.<ref>{{cite web |last1=Lotha |first1=Gloria |last2=Gupta |first2=Kanchan |date=2024 |title=Media |website=[[Britannica.com]] |url=https://www.britannica.com/place/Media-ancient-region-Iran |display-authors=1 }}</ref> <small>550</small> قبل مسيح تائين، ميد [[سائرس اعظم]] جي فتحن کان پاسيرو ٿي ويا. جنھن [[هخامنشي سلطنت|ھخامنشي سلطنت]] جي قيام سان فارسين کي اقتدار ۾ آندو. سائرس جي ايندڙ مهمن فارس جي گھڻي ڀاڱي [[اولھ ايشيا|اولهائين ايشيا]] ۽ گھڻي ڀاڱي [[وچ ايشيا]] ۾ واڌ کي ممڪن بڻايو ۽ سندس جانشين [[ڏاکڻي يورپ|ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۽ [[اتر آفريڪا]] جي ڪجھ حصن کي فتح ڪري سڀ کان وڏي سلطنت جي صدارت ڪيا. چوٿين صدي قبل مسيح ۾، ھخامنشي سلطنت کي [[سڪندر اعظم]] جي [[قديم يونان|مقدوني سلطنت]] فتح ڪيو، جنھن جي موت اڳوڻي ھخامنشي علائقي جي وڏي حصي تي سليوسي سلطنت جي قيام جو سبب بني. ايندڙ صدين ۾، ايراني پليٽيو تي يوناني حڪمراني پارٿيئن سلطنت جي عروج سان ختم ٿي وئي، جنھن سليوسي جي اناطوليا، ميسوپوٽيميا ۽ وچ ايشيائي قبضي جي وڏي حصي کي فتح ڪيو. جڏهن ته پارٿين جي جاءِ تي ٻي صدي ۾ [[ساساني سلطنت]] آئي، ايران ايندڙ هزار سال تائين هڪ اڳواڻي ڪندڙ طاقت رهيو، جيتوڻيڪ هن دور جو گهڻو حصو رومن-فارسي جنگين جي ڪري نشان لڳل هو. ستين صدي ۾، فارس تي مسلمانن جي فتح جي نتيجي ۾ ساساني سلطنت جو [[خلافت راشده|راشدين خلافت]] سان الحاق ٿيو ۽ ايران جي اسلام جي شروعات ٿي. غير ملڪي طاقتن، جهڙوڪ يوناني، عرب، ترڪ ۽ منگولن جي حملي جي باوجود، ايراني قومي سڃاڻپ محفوظ رهي، جيڪا ان کي هڪ الڳ سياسي ۽ ثقافتي وجود جي طور تي ترقي ڪرڻ جي اجازت ڏني ۽ ان جي حملي آورن کي متاثر ڪيو. جڏهن ته ابتدائي اسلامي فتحون [[زرتشتي مذھب|زرتشتي مذهب]]، جيڪو ايران جو اڪثريتي مذهب هو، جي زوال جو سبب بڻيون. ايراني تهذيبن جون ڪاميابيون نئين اسلامي سلطنتن ۾ جذب ​​ٿي ويون ۽ [[اسلامي سونهري دور]] دوران ان کي وڌايو ويو.<ref>{{cite book |last=Baten |first=Jörg |date=2016 |title=A History of the Global Economy. From 1500 to the Present |publisher=[[Cambridge University Press]] |page=214 |isbn=9781107507180 }}</ref> خانہ بدوش ترڪ قبيلن وچين دور جي آخر ۽ جديد دور جي شروعات ۾ ايراني سطح مرتفع جي ڪجهه حصن تي قبضو ڪيو علائقي تي منفي اثر پيو. بهرحال، 1501 تائين قوم کي صفوي خاندان پاران ٻيهر متحد ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=The Islamic World to 1600 - The Safavid Empire |website=Applied History Research Group, [[University of Calgary]] |date=1998 |url=https://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/empires/safavid/abbas.html |access-date=10 February 2026 |archive-date=12 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080612134542/http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/empires/safavid/abbas.html }}</ref> جنهن ايران کي شيعه اسلام ۾ تبديل ڪندي اصل مسلمان فتح کان وٺي ايراني تاريخ جي سڀ کان اهم مذهبي تبديلي جي شروعات ڪئي. {{r|n=EncIslamica_1993_VII54|r={{cite encyclopedia |editor-last1=Houtsma |editor-first1=M.Th. |editor-last2=Wensinck |editor-first2=A.J. |editor-last3=Gibb |editor-first3=H.A.R. |date=1993 |orig-date=1913-1936 |title=Ṣafawids |encyclopedia=[[Encyclopedia of Islam|E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam]] |volume=VII - S-Ṭaiba |edition=reprint |pages=[https://books.google.ca/books?id=sP_hVmik-QYC&pg=PA54 54-5] |isbn=9789004097933 |display-editors=1 }}}} ايران ٻيهر عالمي طاقت طور خاص طور تي عثماني سلطنت سان مقابلي ۾ اڀريو. 19 صدي ۾ ايران روسي سلطنت سان تڪرار ۾ آيو. جنهن روس-فارسي جنگين جي آخر تائين ڏکڻ قفقاز کي ملائي ڇڏيو.<ref name="books.google.nl1">{{Cite book |last=Dowling |first=Timothy C. |title=Russia at War: From the Mongol Conquest to Afghanistan, Chechnya, and Beyond |series= 2 volumes |date=2 December 2014 |publisher=ABC-CLIO |pages=728–9 |isbn=9781598849479 |url=https://books.google.com/books?id=KTq2BQAAQBAJ }}</ref> 1940 جي ڏهاڪي ۾ اميد هئي ته ايران هڪ آئيني بادشاهت بڻجي سگهي ٿو. پر آمريڪا ۽ برطانيه جي مدد سان 1953 جي بغاوت چونڊيل وزيراعظم کي هٽايو ۽ ايران تي آمريڪي مدد سان شاهه جي سربراهي ۾ هڪ آمريت جي طور تي حڪومت ڪئي وئي. بادشاهت 1979 ۾ ايراني انقلاب تائين برقرار رهي جڏهن ملڪ کي اسلامي جمهوريه قرار ڏنو ويو.{{r|n=Brit_Iran|r={{cite EBO |short=yes |last1=Avery |first1=Peter W. |last2=Mostofi |first2=Khosrow |last3=Afary |first3=Janet |title=Islamic Republic of Iran |url=https://www.britannica.com/place/Iran |display-authors=1 }}}}{{r|n=EB_Afary_2026|r={{cite web |last=Afary |first=Janet |date=2026 |title=Iranian Revolution (1978–1979) |website=[[Britannica.com]] |url=https://www.britannica.com/event/Iranian-Revolution }}}} ان کان وٺي ان ۾ اهم سياسي، سماجي ۽ معاشي تبديليون آيون آهن. اسلامي جمهوريه جي قيام سان ملڪ جي سياسي نظام جي ٻيهر جوڙجڪ ٿي. ايران جا پرڏيهي لاڳاپا ايران-عراق جنگ کان شروع ٿي ۽ ڪيترن ئي عرب ملڪن تائين جاري رهيو علائقائي تڪرارن جي شڪل اختيار ڪري چڪا آهن. اسرائيل، آمريڪا ۽ مغربي دنيا سان جاري تڪرار ۽ ايراني ايٽمي پروگرام جيڪو بين الاقوامي سفارتڪاري ۾ تڪراري رهيو آهي. بين الاقوامي پابندين ۽ اندروني چئلينجن جي باوجود ايران علائقائي ۽ عالمي جيوپولٽيڪس ۾ هڪ اهم رانديگر رهي ٿو. ==تاريخ کان اڳ== ==قديم دور== ==وچين دور== ==جديد دور جو پهريون حصو== ==جديد دور جو آخري حصو== ==هاڻوڪو دور== ==وڌيڪ ڏسو== * [[هخامنشي سلطنت]] * [[ساساني سلطنت]] * [[صفوي سلطنت]] ==نوٽ== {{Notelist}} ==حوالا== {{حوالا}} ==ذريعا== ===ڪيمبرج هسٽري آف ايران=== * {{cite book |title=[[Cambridge History of Iran]] |year=1968–1991 |publisher=Cambridge University Press |series=(8 vols.) |isbn=9780521451482 |postscript=:}} ** {{cite book |editor-last=Gershevitch |editor-first=Ilya |editor-link=Ilya Gershevitch |date=1985 |title=Volume 2 -The Median and Achaemenian Periods |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521200912 |ref=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._2 }} ** {{cite book |editor-last=Frye |editor-first=Richard N. |editor-link=Richard N. Frye |date=1975 |title=Volume 4 - From the Arab invasion to the Saljuqs |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521200936 |ref=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._4 }} ** {{cite book |editor-last=Boyle |editor-first=John A. |editor-link=John Andrew Boyle |date=1968 |title=Volume 5 - The Saljuq and Mongol Periods |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/S0035869X0012965X |isbn=9780521069366 |s2cid=161828080 |url=https://books.google.com/books?id=16yHq5v3QZAC |ref=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._5 }} ** {{cite book |editor-last1=Lockhart |editor-first1=Laurence |editor-link1=Laurence Lockhart |editor-last2=Jackson |editor-first2=Peter |editor-link2=Peter Jackson (historian) |date=1986 |title=Volume 6 - The Timurid and Safavid Periods |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521200943 |ref=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._6 }} ** {{cite book |editor-last1=Avery |editor-first1=Peter |editor-link1=Peter Avery |editor-last2=Hambly |editor-first2=Gavin R. G. |editor-last3=Melville |editor-first3=Charles P. |editor-link3=Charles P. Melville |date=1991 |title=Volume 7 - From Nadir Shah to the Islamic Republic |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521200950 |ref=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._7 |url=https://books.google.com/books?id=H20Xt157iYUC }} *** {{cite book |last=Kazemzadeh |first=F. |chapter=Iranian Relations with Russia and the Soviet Union, to 1921 |editor-last1=Avery |editor-first1=Peter |editor-link1=Peter Avery |editor-last2=Hambly |editor-first2=Gavin R. G. |editor-last3=Melville |editor-first3=Charles P. |editor-link3=Charles P. Melville |date=1991 |title=Volume 7 - From Nadir Shah to the Islamic Republic |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521200950 |ref=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._7 _Ch._9 |url=https://books.google.com/books?id=H20Xt157iYUC }} ** {{cite book |editor-last1=Lockhart |editor-first1=Laurence |editor-link1=Laurence Lockhart |editor-last2=Jackson |editor-first2=Peter |editor-link2=Peter Jackson (تاريخ دان) |تاريخ=1986 |عنوان=جلد 6 - تيموري ۽ صفوي دور |ناشر=ڪيمبرج يونيورسٽي پريس |ISBN=9780521200943 |حوالو=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._6 }} ** {{ڪتاب جو حوالو |ايڊيٽر-آخري1=ايوري |ايڊيٽر-پهريون1=پيٽر |ايڊيٽر-لنڪ1=پيٽر ايوري |ايڊيٽر-آخري2=هيمبلي |ايڊيٽر-پهريون2=گيوِن آر. جي. |ايڊيٽر-آخري3=ميلويل |ايڊيٽر-پهريون3=چارلس پي. |ايڊيٽر-لنڪ3=چارلس پي. ميلويل |تاريخ=1991 |عنوان=جلد 7 - نادر شاهه کان اسلامي جمهوريه تائين |ناشر=ڪيمبرج يونيورسٽي پريس |ISBN=9780521200950 |حوالو=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._7 |url=https://books.google.com/books?id=H20Xt157iYUC }} *** {{ڪتاب جو حوالو |آخري=ڪاظم زاده |پهريون=ايف. |باب=1921 تائين روس ۽ سوويت يونين سان ايران جا تعلقات |ايڊيٽر-آخري1=ايوري |ايڊيٽر-پهريون1=پيٽر |ايڊيٽر-لنڪ1=پيٽر ايوري |ايڊيٽر-آخري2=هيمبلي |ايڊيٽر-پهريون2=گيوِن آر. جي. |ايڊيٽر-آخري3=ميلويل |ايڊيٽر-پهريون3=چارلس پي. |ايڊيٽر-لنڪ3=چارلس پي. ميلويل |تاريخ=1991 |عنوان=جلد 7 - نادر شاهه کان اسلامي جمهوريه تائين |ناشر=ڪيمبرج يونيورسٽي پريس |ISBN=9780521200950 |حوالو=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._7 _Ch._9 |url=https://books.google.com/books?id=H20Xt157iYUC }} ===انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا آن لائن=== * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Azadpour |first=Mohammad |date=2013 |orig-date=2003 |title=Hegel, Georg Wilhelm Friedrich |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hegel-georg-wilhelm-friedrich/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Hegel,_Georg_Wilhelm_Friedrich }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Bosworth |first=Clifford E. |author-link1=Clifford Edmund Bosworth |date=2017 |orig-date=2009 |title=Tekiš B. Il Arslān |url=https://www.iranicaonline.org/articles/tekis-b-il-arslan/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Tekiš_B._Il_Arslān }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last1=Bosworth |first1=Clifford E. |author-link1=Clifford Edmund Bosworth |last2=Fisher |first2=William B. |date=2013 |orig-date=1986 |title=Araxes River |url=https://www.iranicaonline.org/articles/araxes-river/#pt2 |ref=CITEREFIranica_Online_-_Araxes_River }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Hitchins |first=Keith |date=2013 |orig-date=1998 |title=Erekle II |url=https://www.iranicaonline.org/articles/erekle-ii/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Erekle_II }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Hole |first=Frank |date=2012 |orig-date=2004 |title=Neolithic Age In Iran |url=https://www.iranicaonline.org/articles/neolithic-age-in-iran/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Neolithic_Age_In_Iran }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last1=Kettenhofen |first1=Erich |last2=Bournoutian |first2=George A. |last3=Hewsen |first3=Robert H. |date=2015 |orig-date=1998 |title=Erevan |url=https://www.iranicaonline.org/articles/erevan-1/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Erevan }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Lackenbacher |first=Sylvie |date=2016 |orig-date=1998 |title=Elam vii. Non-Elamite texts in Elam |url=https://www.iranicaonline.org/articles/elam-vii/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Elam_vii. }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Matthee |first=Rudolph P. |author-link=Rudi Matthee |date=2013 |orig-date=2001 |title=GEORGIA vii. Georgians in the Safavid Administration |url=https://www.iranicaonline.org/articles/georgia-vii-/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_GEORGIA vii. }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Matthee |first=Rudolph P. |author-link=Rudi Matthee |date=2017 |orig-date=2008 |title=Safavid Dynasty |url=https://www.iranicaonline.org/articles/safavids |ref=CITEREFIranica_Online_-_Safavid_Dynasty }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Mitchell |first=Colin P. |date=2012 |orig-date=2009 |title=Ṭahmāsp I |url=https://www.iranicaonline.org/articles/tahmasp-i/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Ṭahmāsp_I }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Muscarella |first=Oscar W. |date=2013 |orig-date=1994 |title=Denḵa Tepe |url=https://www.iranicaonline.org/articles/denka-dinkha-tepe/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Denḵa_Tepe }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Muscarella |first=Oscar W. |date=2017 |title=Ziwiye |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ziwiye/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Ziwiye }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Özgüdenli |first=Osman G. |date=2017 |orig-date=2005 |title=Persian Manuscripts I. In Ottoman And modern Turkish Libraries |url=https://www.iranicaonline.org/articles/persian-manuscripts-1-ottoman/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Persian_Manuscripts_I. }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last1=Savory |first1=Roger M. |author1-link=Roger Savory |last2=Karamustafa |first2=Ahmet T. |date=2017 |orig-date=1998 |title=Esmāʿīl I Ṣafawī |url=https://iranicaonline.org/articles/esmail-i-safawi |ref=CITEREFIranica_Online_-_Esmāʿīl_I_Ṣafawī }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Shambayati |first=Niloofar |date=2015 |orig-date=1993 |title=Coup D'Etat of 1299/1921 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/coup-detat-of-1299-1921/ |ref=CITEREFIranica_Online_- _Coup_D'Etat_of_1299/1921 }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Yarshater |first=Ehsan |date=2016 |orig-date=2004 |title=Iran ii. Iranian History (2) Islamic period (page 3) |url=https://www.iranicaonline.org/articles/iran-ii2-islamic-period-page-3/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Iranian_History_(2) }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Yarshater |first=Ehsan |date=2018 |orig-date=2004 |title=Iran ii. Iranian History (1) Pre-Islamic Times |url=https://www.iranicaonline.org/articles/iran-ii1-pre-islamic-times/#1 |ref=CITEREFIranica_Online_-_Iranian_History_(1)_Pre-Islamic_Times }} ===ٻيا ذريعا=== * {{cite book |last=Abrahamian |first=Ervand |author-link=Ervand Abrahamian |date=1999 |title=Tortured Confessions. Prisons and Public Recantations in Modern Iran |publisher=[[University of California Press]] |isbn=9780520218666 |url=https://archive.org/details/torturedconfessi0000abra/page/n4/mode/1up }} * {{cite book |last=Abrahamian |first=Ervand |author-link=Ervand Abrahamian |date=2008 |title=A History of Modern Iran |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=9780521821391 }} * {{cite book |last=Axworthy |first=Michael |author-link=Michael Axworthy |date=2006 |title=The Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant |publisher=[[I.B. Tauris]] |isbn=9781850437062 |url=https://books.google.com/books?id=DCSPDwAAQBAJ }} * {{Cite book |last=Axworthy |first=Michael |author-link=Michael Axworthy |date=2010 |title=Iran: Empire of the Mind. A History from Zoroaster to the Present Day |publisher=[[Basic Books]] |isbn=9780465019205 |url=https://archive.org/details/historyofiranemp0000axwo_n7v2/page/n4/mode/1up }} * {{cite book |last=Bakhash |first=Shaul |date=1984 |title=The Reign of the Ayatollahs: Iran and the Islamic Revolution |publisher=[[Basic Books]] |isbn=9780465068876 |url=https://archive.org/details/reignofayatolla00bakh_0/page/n6/mode/1up }} * {{cite book |last=Bakhash |first=Shaul |date=2008 |chapter=Historical Setting |editor-last1=Curtis |editor-first1=Glenn E. |editor-last2=Hooglund |editor-first2=Eric |title=Iran, a country study |edition=5th |publisher=[[United States Government Publishing Office|US Government Publishing Office]] |isbn=9780844411873 |url=https://dn720005.ca.archive.org/0/items/irancountrystudy00curt_2/irancountrystudy00curt_2.pdf }} * {{cite conference |last=Bournoutian |first=George A.|author-link=George Bournoutian |date=1980 |title=The Population of Persian Armenia Prior to and Immediately Following its Annexation to the Russian Empire: 1826–1832 |conference=Nationalism and social change in Transcaucasia |publisher=The Wilson Center, Kennan Institute for Advanced Russian Studies |series=Kennan Institute Occasional Paper Series |article-number=91 |url=https://www.wilsoncenter.org/publication/the-population-persian-armenia-prior-to-and-immediately-following-its-annexation-to-the }} * {{cite book |last=Bournoutian |first=George A. |author-link=George Bournoutian |date=2002 |title=A Concise History of the Armenian People: (from Ancient Times to the Present) |edition=2nd |publisher=Mazda Publishers |isbn=978-1-56859-141-4 |url-access=registration|url=https://archive.org/details/concisehistoryof00geor}} * {{cite book |last=Bournoutian |first=George A. |author-link=George Bournoutian |date=2020 |title=Armenia and Imperial Decline: The Yerevan Province, 1900-1914 |publisher=[[Routledge]] |isbn=9780367590673 |url=https://psv4.userapi.com/s/v1/d/uFYFHi-_sOsE7f4YBy0tlHZknfmpMLQuZ_1y-9CGYlUg_X4yfp1PQVxmHtah8sVwa2k9p1JYePUvOZJQGPX4-OPjIpgnmM5h6Fgj-1KXCPZmaRv2/Armenia_and_Imperial_Decline_The_Yerevan_Province_1900-1914.pdf }} * {{cite book |last=Durant |first=William J. |author-link=Will Durant |date=1935 |title=The Story of civilization |volume=I. Our Oriental Heritage |publisher=[[Simon & Schuster]] |url=https://archive.org/details/in.gov.ignca.21085/page/n9/mode/1up }} * {{cite book |editor-last=Mikaberidze |editor-first=Alexander |editor-link=Alexander Mikaberidze |date=2011 |title=Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia |volume=1 |publisher=ABC-CLIO |isbn=9781598843361 |url=https://archive.org/details/conflictconquest0000unse/mode/1up }} * {{cite book |last=Mikaberidze |first=Alexander |author-link=Alexander Mikaberidze |date=2015 |title=Historical Dictionary of Georgia |edition=2nd |publisher=[[The Globe Pequot Publishing Group|Rowman & Littlefield]] |isbn=9781442241459 |url=https://books.google.com/books?id=JNNQCgAAQBAJ }} * {{cite book |last=Munshi |first=Eskandar Beg |author-link=Iskandar Beg Munshi |date=1978 |orig-date=1629 |others=Translated by [[Roger Savory|Roger M. Savory]] |title=Tārīkh-e 'Ālamārā-ye 'Abbāsī |trans-title=History of Shah 'Abbas the Great (two volumes) |publisher=[[Westview Press]] |isbn=0891582967 |lccn=78020663 |language=ar, en |url=https://archive.org/details/monshi-shah-abbas-english/Monshi_Shah-Abbas_English/mode/1up }} * {{cite book |last=Potts |first=Daniel T. |date=1999 |title=The Archaeology of Elam: Formation and Transformation of an Ancient Iranian State |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=9780521564960 |url=https://archive.org/details/archaeologyofela0000pott/page/n6/mode/1up }} * {{cite book |last=Pow |first=Stephen |date=2022 |chapter=The Mongol invasions of Europe |editor-last1=May |editor-first1=Timothy |editor-last2=Hope |editor-first2=Michael |title=The Mongol World |publisher=[[Routledge]] |isbn=9781315165172 |url-access=registration |url=https://www.academia.edu/74451969 }} *{{cite book |editor-last1=Roisman |editor-first1=Joseph |editor-last2=Worthington |editor-first2=Ian |date=2010 |title=A Companion to Ancient Macedonia |publisher=[[Wiley-Blackwell]] |isbn=9781405179362 |url=https://books.google.com/books?id=QsJ183uUDkMC }} * {{cite book |last1=Sarfaraz |first1=Ali Akbar |author-link1=Ali Akbar Sarfaraz |last2=Firuzmandi |first2=Bahman |date=1996 |title=محموعۀ دروس باستان شناسی و هنر دوران تاریخی ماد، هخامنشی، اشکانی، ساسانی |trans-title=A collection of archaeology and art lessons from the Median, Achaemenid, Parthian, and Sasanian historical periods |language=fa |publisher=Marlik |page=20 |isbn=9789649049519 }} * {{cite book |last=Suny |first=Ronald G. |author-link=Ronald Grigor Suny |date=1994 |title=The Making of the Georgian Nation |edition=2nd |publisher=[[Indiana University Press]] |isbn=9780253209153 |url=https://books.google.com/books?id=riW0kKzat2sC }} ==وڌيڪ مطالعو== * Sabri Ateş. ''Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843–1914''. Cambridge University Press, 21 okt. 2013. {{ISBN|1107245087}}. * Brew, Gregory. ''Petroleum and Progress in Iran: Oil, Development, and the Cold War'' (Cambridge University Press, 2022) [http://www.h-net.org/reviews/showrev.php?id=59095 online review] * Chopra, R. M., article on "A Brief Review of Pre-Islamic Splendour of Iran", ''INDO-IRANICA'', Vol. 56 (1–4), 2003. * Stephanie Cronin. ''Iranian-Russian Encounters: Empires and Revolutions Since 1800''. Routledge, 2013. {{ISBN|0415624339}}. * {{cite book |last=Daniel |first=Elton L. |title=The History of Iran |author-link=Elton L. Daniel |year=2000 |publisher=Greenwood |location=Westport, Connecticut |isbn=0-313-36100-2 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/historyofiran0000dani }} * {{cite journal |last=Del Guidice |first=Marguerite |title=Persia – Ancient soul of Iran |date= August 2008| journal= [[National Geographic Magazine]]}} * {{cite book |last=Foltz |first=Richard |author-link=Richard Foltz |title=Iran in World History |publisher=Oxford University Press |location=New York |year=2015 |isbn=978-0-19-933549-7}} * [[Askold Ivanchik|Askolʹd Igorevich Ivanchik]], Vaxtang Ličʻeli. "Achaemenid Culture and Local Traditions in Anatolia, Southern Caucasus and Iran". BRILL, 2007. * Matthee, Rudi, and Willem Floor. [https://books.google.com/books?id=-mABAwAAQBAJ ''The Monetary History of Iran: From the Safavids to the Qajars'']. I. B. Tauris, 25 April 2013 * [[Vladimir Minorsky]]. ''The Turks, Iran and the Caucasus in the Middle Ages''. Variorum Reprints, 1978. * {{cite book | last=Nasr | first=Hossein | title=Sufi Essays | publisher=Suny press | year=1972 | isbn=978-0-87395-389-4}} * {{cite book |last=Olmstead |first=Albert T. E. |title=The History of the Persian Empire: Achaemenid Period |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.532747 |year=1948 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago }} * Rezvani, Babak., "Ethno-territorial conflict and coexistence in the Caucasus, Central Asia and Fereydan" Amsterdam University Press, 15 mrt. 2014. * Roisman, Joseph, and Ian Worthington. [https://books.google.com/books?id=QsJ183uUDkMC&pg=PA342 "A companion to Ancient Macedonia"] pp 342–346, pp 135–138. ([[Achaemenid Empire|Achaemenid]] rule in the [[Balkans]] and Eastern Europe). John Wiley & Sons, 7 July 2011. {{ISBN|144435163X}}. * Van Gorde, A. Christian. ''Christianity in Persia and the Status of Non-Muslims in Iran'' (Lexington Books; 2010) 329 pages. Traces the role of Persians in Persia and later Iran since ancient times, with additional discussion of other non-Muslim groups. * [[Benjamin Walker (author)|Benjamin Walker]], ''Persian Pageant: A Cultural History of Iran,'' Arya Press, Calcutta, 1950. ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [http://www.persiansarenotarabs.com/persian-history Persian History] Persian History <!--* [http://www.iranicaonline.org/articles/iran Iran] an article by ''[[Encyclopædia Iranica]]''--> * [http://www.parstimes.com/history/ Iran History] * [http://www.iranchamber.com/history/historic_periods.php Iran chamber] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061110131804/http://www.iranchamber.com/history/historic_periods.php |date=10 November 2006 }} * [http://www.parstimes.com/history/VL/middle_east/iran.html WWW-VL History Index: Iran] * [http://www.wdl.org/en/item/2399 The History of Persia] from 1715 * [http://www.iranicaonline.org/articles/russia-i-relations RUSSIA i. Russo-Iranian Relations up to the Bolshevik Revolution] {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:History Of Iran}} [[زمرو:ايران جي تاريخ]] [[زمرو:ايران جي تاريخ| ]] [[زمرو:اولھ ايشيا جي تاريخ]] [[زمرو:اولهه ايشيا جي تاريخ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] [[زمرو:ايران]] bmrji2fhwyczyxvrrtfew9vqjbz48sl 390590 390589 2026-07-02T13:46:21Z Memon2025 21315 /* وڌيڪ ڏسو */ 390590 wikitext text/x-wiki {{Short description|ايران جي تاريخ}} [[File:Naqsh i Rustam. Shapour.jpg|thumb|<small>چٽان تي نقش ٿيل "'''نقش رستم'''" جي رليف. ايراني شهنشاه شاپور اول (گهوڙي تي) رومي شهنشاه ويلرن (گوڏن ڀر) ۽ فلپ عرب (بيٺل) کي قيد ڪندي.</small>]] [[File:ChosroesHuntingScene.JPG|thumb|<small>چانديءَ جي پيالي تي شڪار جو منظر، خسرو اول کي ڏيکاريندي.</small> ]] '''ايران جي تاريخ''' وڏي ايران (<small>Greater</small> <small>Iran</small>)، هڪ اهڙو علائقو جنهن ۾ اها سڀئي علائقا شامل هئا جن ۾ ايراني ماڻهن ۽ ايراني ٻولين، خاص طور تي فارسي ۽ [[فارسي ٻولي]] جي اهم آبادڪاري يا اثر ڏٺو آهي، سان جڙيل آهي. هن علائقي جو مرڪز [[ايراني پليٽيو|ايراني سطح مرتفع]] آهي، جيڪا هاڻي جديد ايران سان ڍڪيل آهي. ايراني تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ واضح اثر اولهه ۾ [[اناطوليا]] کان اوڀر ۾ [[سنڌو ماٿري]] تائين پکڙيل ڏسي سگهجي ٿو، جنهن ۾ [[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]]، [[ميسوپوٽيميا]]، [[قفقاز]] ۽ [[وچ ايشيا]] جي اڪثريت شامل آهي. اهو ٻين وڏين تهذيبن، جهڙوڪ [[ننڍو آنڊو|هندستان]]، [[چين]]، [[قديم يونان|يونان]]، [[رومي سلطنت|روم]] ۽ [[قديم مصر|مصر]] جي تاريخن سان پڻ ڳنڍيل آهي. ايران دنيا جي قديم ترين مسلسل تهذيبن مان هڪ جو گهر آهي، جنهن ۾ تاريخي ۽ شهري آباديون 5هين صدي قبل مسيح جون آهن. [[ايراني پليٽيو]] جا اولهه وارا علائقن ۾ ايلامائيٽائي، ڪاسائي، گوتيائي، يوريشيائي<ref>{{cite web |last=Pizzorno |first=Gabriel H. |date=2014 |title=Dinkha Tepe Revisited |website=[[Harvard University]] Department of History |url=https://scholar.harvard.edu/pizzorno/presentations/dinkha-tepe-revisited }}</ref> <ref>{{cite web |date=4 September 2005 |title=Capital of Musasir government in northwest Iran, experts believe |website=[[Mehr News Agency]] |url=https://en.mehrnews.com/news/12769/Capital-of-Musasir-government-in-northwest-Iran-experts-believe }}</ref>۽ ڪردستان ۾ منيئن جا گهر هئا.{{r|n=EIO_ziwiye|r={{harvp|Iranica Online - Ziwiye}}.}}<ref>{{cite web |title=Qalaichi's ancient necropolis excavated for the first time |website=[[The Tehran Times]] |date=23 June 2024 |url=https://www.tehrantimes.com/news/500219/Qalaichi-s-ancient-necropolis-excavated-for-the-first-time }}</ref><ref>{{cite web |last1=Chauhan |first1=Yamini |date=2012 |title=Mannai |website=[[Britannica.com]] |url=https://www.britannica.com/place/Mannai }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Cifarelli | first1=Megan | last2=Mollazadeh | first2=Kazem | last3=Binandeh | first3=Ali |date=2019 |title=A Decorated Bronze Belt from Gargul, Iran |journal=[[Iran: Journal of the British Institute of Persian Studies|Iran]] |volume=57 |issue=2 |pages=175–184 | doi=10.1080/05786967.2018.1505441 |url-access=subscription |url=https://doi.org/10.1080/05786967.2018.1505441 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Khanmohammadi |first1=Behrouz |last2=Bonfanti |first2=Annarita S. |last3=Dan |first3=Roberto |date=6 June 2022 |title=A New Decorated Bronze Belt from Orumiyeh Region, North-Western Iran |journal=[[Iran: Journal of the British Institute of Persian Studies|Iran]] |volume=63 |issue=1 |pages=46–56 |doi=10.1080/05786967.2022.2082314 |url-access=subscription |url=https://doi.org/10.1080/05786967.2022.2082314 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Khanmohammadi |first1=Behrouz |last2=Bonfanti |first2=Annarita S. |last3=Abbaszadeh |first3=Maryam |last4=Dan |first4=Roberto |date=2021 |title=A metal belt in the Orumiyeh museum, Iran |journal=Aramazd - Armenian Journal of Near Eastern Studies |volume=15 |issue=1–2 |pages=163–170 |doi=10.32028/ajnes.v15i1-2.1304 |url-access=subscription |url=https://doi.org/10.32028/ajnes.v15i1-2.1304 }}</ref><ref>{{cite web |author=Amanolahi Sekandar |date=17 February 2010 |title=The Lurs of Iran |website=Cultural Survival |url=https://www.culturalsurvival.org/publications/cultural-survival-quarterly/lurs-iran }}</ref> ايراني سلطنت [[لوهه جو دور|لوھه جي دور]] ۾ ميد سلطنت جي عروج سان شروع ٿي، جڏھن ايران 7هين صدي قبل مسيح ۾ ميدي سلطنت جي تحت ھڪ قوم جي طور تي متحد ٿي ويو.<ref>{{cite web |last1=Lotha |first1=Gloria |last2=Gupta |first2=Kanchan |date=2024 |title=Media |website=[[Britannica.com]] |url=https://www.britannica.com/place/Media-ancient-region-Iran |display-authors=1 }}</ref> <small>550</small> قبل مسيح تائين، ميد [[سائرس اعظم]] جي فتحن کان پاسيرو ٿي ويا. جنھن [[هخامنشي سلطنت|ھخامنشي سلطنت]] جي قيام سان فارسين کي اقتدار ۾ آندو. سائرس جي ايندڙ مهمن فارس جي گھڻي ڀاڱي [[اولھ ايشيا|اولهائين ايشيا]] ۽ گھڻي ڀاڱي [[وچ ايشيا]] ۾ واڌ کي ممڪن بڻايو ۽ سندس جانشين [[ڏاکڻي يورپ|ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۽ [[اتر آفريڪا]] جي ڪجھ حصن کي فتح ڪري سڀ کان وڏي سلطنت جي صدارت ڪيا. چوٿين صدي قبل مسيح ۾، ھخامنشي سلطنت کي [[سڪندر اعظم]] جي [[قديم يونان|مقدوني سلطنت]] فتح ڪيو، جنھن جي موت اڳوڻي ھخامنشي علائقي جي وڏي حصي تي سليوسي سلطنت جي قيام جو سبب بني. ايندڙ صدين ۾، ايراني پليٽيو تي يوناني حڪمراني پارٿيئن سلطنت جي عروج سان ختم ٿي وئي، جنھن سليوسي جي اناطوليا، ميسوپوٽيميا ۽ وچ ايشيائي قبضي جي وڏي حصي کي فتح ڪيو. جڏهن ته پارٿين جي جاءِ تي ٻي صدي ۾ [[ساساني سلطنت]] آئي، ايران ايندڙ هزار سال تائين هڪ اڳواڻي ڪندڙ طاقت رهيو، جيتوڻيڪ هن دور جو گهڻو حصو رومن-فارسي جنگين جي ڪري نشان لڳل هو. ستين صدي ۾، فارس تي مسلمانن جي فتح جي نتيجي ۾ ساساني سلطنت جو [[خلافت راشده|راشدين خلافت]] سان الحاق ٿيو ۽ ايران جي اسلام جي شروعات ٿي. غير ملڪي طاقتن، جهڙوڪ يوناني، عرب، ترڪ ۽ منگولن جي حملي جي باوجود، ايراني قومي سڃاڻپ محفوظ رهي، جيڪا ان کي هڪ الڳ سياسي ۽ ثقافتي وجود جي طور تي ترقي ڪرڻ جي اجازت ڏني ۽ ان جي حملي آورن کي متاثر ڪيو. جڏهن ته ابتدائي اسلامي فتحون [[زرتشتي مذھب|زرتشتي مذهب]]، جيڪو ايران جو اڪثريتي مذهب هو، جي زوال جو سبب بڻيون. ايراني تهذيبن جون ڪاميابيون نئين اسلامي سلطنتن ۾ جذب ​​ٿي ويون ۽ [[اسلامي سونهري دور]] دوران ان کي وڌايو ويو.<ref>{{cite book |last=Baten |first=Jörg |date=2016 |title=A History of the Global Economy. From 1500 to the Present |publisher=[[Cambridge University Press]] |page=214 |isbn=9781107507180 }}</ref> خانہ بدوش ترڪ قبيلن وچين دور جي آخر ۽ جديد دور جي شروعات ۾ ايراني سطح مرتفع جي ڪجهه حصن تي قبضو ڪيو علائقي تي منفي اثر پيو. بهرحال، 1501 تائين قوم کي صفوي خاندان پاران ٻيهر متحد ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=The Islamic World to 1600 - The Safavid Empire |website=Applied History Research Group, [[University of Calgary]] |date=1998 |url=https://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/empires/safavid/abbas.html |access-date=10 February 2026 |archive-date=12 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080612134542/http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/empires/safavid/abbas.html }}</ref> جنهن ايران کي شيعه اسلام ۾ تبديل ڪندي اصل مسلمان فتح کان وٺي ايراني تاريخ جي سڀ کان اهم مذهبي تبديلي جي شروعات ڪئي. {{r|n=EncIslamica_1993_VII54|r={{cite encyclopedia |editor-last1=Houtsma |editor-first1=M.Th. |editor-last2=Wensinck |editor-first2=A.J. |editor-last3=Gibb |editor-first3=H.A.R. |date=1993 |orig-date=1913-1936 |title=Ṣafawids |encyclopedia=[[Encyclopedia of Islam|E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam]] |volume=VII - S-Ṭaiba |edition=reprint |pages=[https://books.google.ca/books?id=sP_hVmik-QYC&pg=PA54 54-5] |isbn=9789004097933 |display-editors=1 }}}} ايران ٻيهر عالمي طاقت طور خاص طور تي عثماني سلطنت سان مقابلي ۾ اڀريو. 19 صدي ۾ ايران روسي سلطنت سان تڪرار ۾ آيو. جنهن روس-فارسي جنگين جي آخر تائين ڏکڻ قفقاز کي ملائي ڇڏيو.<ref name="books.google.nl1">{{Cite book |last=Dowling |first=Timothy C. |title=Russia at War: From the Mongol Conquest to Afghanistan, Chechnya, and Beyond |series= 2 volumes |date=2 December 2014 |publisher=ABC-CLIO |pages=728–9 |isbn=9781598849479 |url=https://books.google.com/books?id=KTq2BQAAQBAJ }}</ref> 1940 جي ڏهاڪي ۾ اميد هئي ته ايران هڪ آئيني بادشاهت بڻجي سگهي ٿو. پر آمريڪا ۽ برطانيه جي مدد سان 1953 جي بغاوت چونڊيل وزيراعظم کي هٽايو ۽ ايران تي آمريڪي مدد سان شاهه جي سربراهي ۾ هڪ آمريت جي طور تي حڪومت ڪئي وئي. بادشاهت 1979 ۾ ايراني انقلاب تائين برقرار رهي جڏهن ملڪ کي اسلامي جمهوريه قرار ڏنو ويو.{{r|n=Brit_Iran|r={{cite EBO |short=yes |last1=Avery |first1=Peter W. |last2=Mostofi |first2=Khosrow |last3=Afary |first3=Janet |title=Islamic Republic of Iran |url=https://www.britannica.com/place/Iran |display-authors=1 }}}}{{r|n=EB_Afary_2026|r={{cite web |last=Afary |first=Janet |date=2026 |title=Iranian Revolution (1978–1979) |website=[[Britannica.com]] |url=https://www.britannica.com/event/Iranian-Revolution }}}} ان کان وٺي ان ۾ اهم سياسي، سماجي ۽ معاشي تبديليون آيون آهن. اسلامي جمهوريه جي قيام سان ملڪ جي سياسي نظام جي ٻيهر جوڙجڪ ٿي. ايران جا پرڏيهي لاڳاپا ايران-عراق جنگ کان شروع ٿي ۽ ڪيترن ئي عرب ملڪن تائين جاري رهيو علائقائي تڪرارن جي شڪل اختيار ڪري چڪا آهن. اسرائيل، آمريڪا ۽ مغربي دنيا سان جاري تڪرار ۽ ايراني ايٽمي پروگرام جيڪو بين الاقوامي سفارتڪاري ۾ تڪراري رهيو آهي. بين الاقوامي پابندين ۽ اندروني چئلينجن جي باوجود ايران علائقائي ۽ عالمي جيوپولٽيڪس ۾ هڪ اهم رانديگر رهي ٿو. ==تاريخ کان اڳ== ==قديم دور== ==وچين دور== ==جديد دور جو پهريون حصو== ==جديد دور جو آخري حصو== ==هاڻوڪو دور== ==وڌيڪ ڏسو== {{Portal|Iran}} * [[هخامنشي سلطنت]] * [[ساساني سلطنت]] * [[صفوي سلطنت]] * [[History of the Caucasus]] * [[History of the Middle East]] * [[Iranian religions]] * [[Politics of Iran]] * [[Timeline of Iranian history]] ==نوٽ== {{Notelist}} ==حوالا== {{حوالا}} ==ذريعا== ===ڪيمبرج هسٽري آف ايران=== * {{cite book |title=[[Cambridge History of Iran]] |year=1968–1991 |publisher=Cambridge University Press |series=(8 vols.) |isbn=9780521451482 |postscript=:}} ** {{cite book |editor-last=Gershevitch |editor-first=Ilya |editor-link=Ilya Gershevitch |date=1985 |title=Volume 2 -The Median and Achaemenian Periods |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521200912 |ref=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._2 }} ** {{cite book |editor-last=Frye |editor-first=Richard N. |editor-link=Richard N. Frye |date=1975 |title=Volume 4 - From the Arab invasion to the Saljuqs |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521200936 |ref=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._4 }} ** {{cite book |editor-last=Boyle |editor-first=John A. |editor-link=John Andrew Boyle |date=1968 |title=Volume 5 - The Saljuq and Mongol Periods |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/S0035869X0012965X |isbn=9780521069366 |s2cid=161828080 |url=https://books.google.com/books?id=16yHq5v3QZAC |ref=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._5 }} ** {{cite book |editor-last1=Lockhart |editor-first1=Laurence |editor-link1=Laurence Lockhart |editor-last2=Jackson |editor-first2=Peter |editor-link2=Peter Jackson (historian) |date=1986 |title=Volume 6 - The Timurid and Safavid Periods |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521200943 |ref=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._6 }} ** {{cite book |editor-last1=Avery |editor-first1=Peter |editor-link1=Peter Avery |editor-last2=Hambly |editor-first2=Gavin R. G. |editor-last3=Melville |editor-first3=Charles P. |editor-link3=Charles P. Melville |date=1991 |title=Volume 7 - From Nadir Shah to the Islamic Republic |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521200950 |ref=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._7 |url=https://books.google.com/books?id=H20Xt157iYUC }} *** {{cite book |last=Kazemzadeh |first=F. |chapter=Iranian Relations with Russia and the Soviet Union, to 1921 |editor-last1=Avery |editor-first1=Peter |editor-link1=Peter Avery |editor-last2=Hambly |editor-first2=Gavin R. G. |editor-last3=Melville |editor-first3=Charles P. |editor-link3=Charles P. Melville |date=1991 |title=Volume 7 - From Nadir Shah to the Islamic Republic |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521200950 |ref=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._7 _Ch._9 |url=https://books.google.com/books?id=H20Xt157iYUC }} ** {{cite book |editor-last1=Lockhart |editor-first1=Laurence |editor-link1=Laurence Lockhart |editor-last2=Jackson |editor-first2=Peter |editor-link2=Peter Jackson (تاريخ دان) |تاريخ=1986 |عنوان=جلد 6 - تيموري ۽ صفوي دور |ناشر=ڪيمبرج يونيورسٽي پريس |ISBN=9780521200943 |حوالو=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._6 }} ** {{ڪتاب جو حوالو |ايڊيٽر-آخري1=ايوري |ايڊيٽر-پهريون1=پيٽر |ايڊيٽر-لنڪ1=پيٽر ايوري |ايڊيٽر-آخري2=هيمبلي |ايڊيٽر-پهريون2=گيوِن آر. جي. |ايڊيٽر-آخري3=ميلويل |ايڊيٽر-پهريون3=چارلس پي. |ايڊيٽر-لنڪ3=چارلس پي. ميلويل |تاريخ=1991 |عنوان=جلد 7 - نادر شاهه کان اسلامي جمهوريه تائين |ناشر=ڪيمبرج يونيورسٽي پريس |ISBN=9780521200950 |حوالو=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._7 |url=https://books.google.com/books?id=H20Xt157iYUC }} *** {{ڪتاب جو حوالو |آخري=ڪاظم زاده |پهريون=ايف. |باب=1921 تائين روس ۽ سوويت يونين سان ايران جا تعلقات |ايڊيٽر-آخري1=ايوري |ايڊيٽر-پهريون1=پيٽر |ايڊيٽر-لنڪ1=پيٽر ايوري |ايڊيٽر-آخري2=هيمبلي |ايڊيٽر-پهريون2=گيوِن آر. جي. |ايڊيٽر-آخري3=ميلويل |ايڊيٽر-پهريون3=چارلس پي. |ايڊيٽر-لنڪ3=چارلس پي. ميلويل |تاريخ=1991 |عنوان=جلد 7 - نادر شاهه کان اسلامي جمهوريه تائين |ناشر=ڪيمبرج يونيورسٽي پريس |ISBN=9780521200950 |حوالو=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._7 _Ch._9 |url=https://books.google.com/books?id=H20Xt157iYUC }} ===انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا آن لائن=== * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Azadpour |first=Mohammad |date=2013 |orig-date=2003 |title=Hegel, Georg Wilhelm Friedrich |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hegel-georg-wilhelm-friedrich/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Hegel,_Georg_Wilhelm_Friedrich }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Bosworth |first=Clifford E. |author-link1=Clifford Edmund Bosworth |date=2017 |orig-date=2009 |title=Tekiš B. Il Arslān |url=https://www.iranicaonline.org/articles/tekis-b-il-arslan/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Tekiš_B._Il_Arslān }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last1=Bosworth |first1=Clifford E. |author-link1=Clifford Edmund Bosworth |last2=Fisher |first2=William B. |date=2013 |orig-date=1986 |title=Araxes River |url=https://www.iranicaonline.org/articles/araxes-river/#pt2 |ref=CITEREFIranica_Online_-_Araxes_River }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Hitchins |first=Keith |date=2013 |orig-date=1998 |title=Erekle II |url=https://www.iranicaonline.org/articles/erekle-ii/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Erekle_II }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Hole |first=Frank |date=2012 |orig-date=2004 |title=Neolithic Age In Iran |url=https://www.iranicaonline.org/articles/neolithic-age-in-iran/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Neolithic_Age_In_Iran }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last1=Kettenhofen |first1=Erich |last2=Bournoutian |first2=George A. |last3=Hewsen |first3=Robert H. |date=2015 |orig-date=1998 |title=Erevan |url=https://www.iranicaonline.org/articles/erevan-1/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Erevan }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Lackenbacher |first=Sylvie |date=2016 |orig-date=1998 |title=Elam vii. Non-Elamite texts in Elam |url=https://www.iranicaonline.org/articles/elam-vii/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Elam_vii. }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Matthee |first=Rudolph P. |author-link=Rudi Matthee |date=2013 |orig-date=2001 |title=GEORGIA vii. Georgians in the Safavid Administration |url=https://www.iranicaonline.org/articles/georgia-vii-/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_GEORGIA vii. }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Matthee |first=Rudolph P. |author-link=Rudi Matthee |date=2017 |orig-date=2008 |title=Safavid Dynasty |url=https://www.iranicaonline.org/articles/safavids |ref=CITEREFIranica_Online_-_Safavid_Dynasty }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Mitchell |first=Colin P. |date=2012 |orig-date=2009 |title=Ṭahmāsp I |url=https://www.iranicaonline.org/articles/tahmasp-i/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Ṭahmāsp_I }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Muscarella |first=Oscar W. |date=2013 |orig-date=1994 |title=Denḵa Tepe |url=https://www.iranicaonline.org/articles/denka-dinkha-tepe/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Denḵa_Tepe }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Muscarella |first=Oscar W. |date=2017 |title=Ziwiye |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ziwiye/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Ziwiye }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Özgüdenli |first=Osman G. |date=2017 |orig-date=2005 |title=Persian Manuscripts I. In Ottoman And modern Turkish Libraries |url=https://www.iranicaonline.org/articles/persian-manuscripts-1-ottoman/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Persian_Manuscripts_I. }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last1=Savory |first1=Roger M. |author1-link=Roger Savory |last2=Karamustafa |first2=Ahmet T. |date=2017 |orig-date=1998 |title=Esmāʿīl I Ṣafawī |url=https://iranicaonline.org/articles/esmail-i-safawi |ref=CITEREFIranica_Online_-_Esmāʿīl_I_Ṣafawī }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Shambayati |first=Niloofar |date=2015 |orig-date=1993 |title=Coup D'Etat of 1299/1921 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/coup-detat-of-1299-1921/ |ref=CITEREFIranica_Online_- _Coup_D'Etat_of_1299/1921 }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Yarshater |first=Ehsan |date=2016 |orig-date=2004 |title=Iran ii. Iranian History (2) Islamic period (page 3) |url=https://www.iranicaonline.org/articles/iran-ii2-islamic-period-page-3/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Iranian_History_(2) }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Yarshater |first=Ehsan |date=2018 |orig-date=2004 |title=Iran ii. Iranian History (1) Pre-Islamic Times |url=https://www.iranicaonline.org/articles/iran-ii1-pre-islamic-times/#1 |ref=CITEREFIranica_Online_-_Iranian_History_(1)_Pre-Islamic_Times }} ===ٻيا ذريعا=== * {{cite book |last=Abrahamian |first=Ervand |author-link=Ervand Abrahamian |date=1999 |title=Tortured Confessions. Prisons and Public Recantations in Modern Iran |publisher=[[University of California Press]] |isbn=9780520218666 |url=https://archive.org/details/torturedconfessi0000abra/page/n4/mode/1up }} * {{cite book |last=Abrahamian |first=Ervand |author-link=Ervand Abrahamian |date=2008 |title=A History of Modern Iran |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=9780521821391 }} * {{cite book |last=Axworthy |first=Michael |author-link=Michael Axworthy |date=2006 |title=The Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant |publisher=[[I.B. Tauris]] |isbn=9781850437062 |url=https://books.google.com/books?id=DCSPDwAAQBAJ }} * {{Cite book |last=Axworthy |first=Michael |author-link=Michael Axworthy |date=2010 |title=Iran: Empire of the Mind. A History from Zoroaster to the Present Day |publisher=[[Basic Books]] |isbn=9780465019205 |url=https://archive.org/details/historyofiranemp0000axwo_n7v2/page/n4/mode/1up }} * {{cite book |last=Bakhash |first=Shaul |date=1984 |title=The Reign of the Ayatollahs: Iran and the Islamic Revolution |publisher=[[Basic Books]] |isbn=9780465068876 |url=https://archive.org/details/reignofayatolla00bakh_0/page/n6/mode/1up }} * {{cite book |last=Bakhash |first=Shaul |date=2008 |chapter=Historical Setting |editor-last1=Curtis |editor-first1=Glenn E. |editor-last2=Hooglund |editor-first2=Eric |title=Iran, a country study |edition=5th |publisher=[[United States Government Publishing Office|US Government Publishing Office]] |isbn=9780844411873 |url=https://dn720005.ca.archive.org/0/items/irancountrystudy00curt_2/irancountrystudy00curt_2.pdf }} * {{cite conference |last=Bournoutian |first=George A.|author-link=George Bournoutian |date=1980 |title=The Population of Persian Armenia Prior to and Immediately Following its Annexation to the Russian Empire: 1826–1832 |conference=Nationalism and social change in Transcaucasia |publisher=The Wilson Center, Kennan Institute for Advanced Russian Studies |series=Kennan Institute Occasional Paper Series |article-number=91 |url=https://www.wilsoncenter.org/publication/the-population-persian-armenia-prior-to-and-immediately-following-its-annexation-to-the }} * {{cite book |last=Bournoutian |first=George A. |author-link=George Bournoutian |date=2002 |title=A Concise History of the Armenian People: (from Ancient Times to the Present) |edition=2nd |publisher=Mazda Publishers |isbn=978-1-56859-141-4 |url-access=registration|url=https://archive.org/details/concisehistoryof00geor}} * {{cite book |last=Bournoutian |first=George A. |author-link=George Bournoutian |date=2020 |title=Armenia and Imperial Decline: The Yerevan Province, 1900-1914 |publisher=[[Routledge]] |isbn=9780367590673 |url=https://psv4.userapi.com/s/v1/d/uFYFHi-_sOsE7f4YBy0tlHZknfmpMLQuZ_1y-9CGYlUg_X4yfp1PQVxmHtah8sVwa2k9p1JYePUvOZJQGPX4-OPjIpgnmM5h6Fgj-1KXCPZmaRv2/Armenia_and_Imperial_Decline_The_Yerevan_Province_1900-1914.pdf }} * {{cite book |last=Durant |first=William J. |author-link=Will Durant |date=1935 |title=The Story of civilization |volume=I. Our Oriental Heritage |publisher=[[Simon & Schuster]] |url=https://archive.org/details/in.gov.ignca.21085/page/n9/mode/1up }} * {{cite book |editor-last=Mikaberidze |editor-first=Alexander |editor-link=Alexander Mikaberidze |date=2011 |title=Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia |volume=1 |publisher=ABC-CLIO |isbn=9781598843361 |url=https://archive.org/details/conflictconquest0000unse/mode/1up }} * {{cite book |last=Mikaberidze |first=Alexander |author-link=Alexander Mikaberidze |date=2015 |title=Historical Dictionary of Georgia |edition=2nd |publisher=[[The Globe Pequot Publishing Group|Rowman & Littlefield]] |isbn=9781442241459 |url=https://books.google.com/books?id=JNNQCgAAQBAJ }} * {{cite book |last=Munshi |first=Eskandar Beg |author-link=Iskandar Beg Munshi |date=1978 |orig-date=1629 |others=Translated by [[Roger Savory|Roger M. Savory]] |title=Tārīkh-e 'Ālamārā-ye 'Abbāsī |trans-title=History of Shah 'Abbas the Great (two volumes) |publisher=[[Westview Press]] |isbn=0891582967 |lccn=78020663 |language=ar, en |url=https://archive.org/details/monshi-shah-abbas-english/Monshi_Shah-Abbas_English/mode/1up }} * {{cite book |last=Potts |first=Daniel T. |date=1999 |title=The Archaeology of Elam: Formation and Transformation of an Ancient Iranian State |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=9780521564960 |url=https://archive.org/details/archaeologyofela0000pott/page/n6/mode/1up }} * {{cite book |last=Pow |first=Stephen |date=2022 |chapter=The Mongol invasions of Europe |editor-last1=May |editor-first1=Timothy |editor-last2=Hope |editor-first2=Michael |title=The Mongol World |publisher=[[Routledge]] |isbn=9781315165172 |url-access=registration |url=https://www.academia.edu/74451969 }} *{{cite book |editor-last1=Roisman |editor-first1=Joseph |editor-last2=Worthington |editor-first2=Ian |date=2010 |title=A Companion to Ancient Macedonia |publisher=[[Wiley-Blackwell]] |isbn=9781405179362 |url=https://books.google.com/books?id=QsJ183uUDkMC }} * {{cite book |last1=Sarfaraz |first1=Ali Akbar |author-link1=Ali Akbar Sarfaraz |last2=Firuzmandi |first2=Bahman |date=1996 |title=محموعۀ دروس باستان شناسی و هنر دوران تاریخی ماد، هخامنشی، اشکانی، ساسانی |trans-title=A collection of archaeology and art lessons from the Median, Achaemenid, Parthian, and Sasanian historical periods |language=fa |publisher=Marlik |page=20 |isbn=9789649049519 }} * {{cite book |last=Suny |first=Ronald G. |author-link=Ronald Grigor Suny |date=1994 |title=The Making of the Georgian Nation |edition=2nd |publisher=[[Indiana University Press]] |isbn=9780253209153 |url=https://books.google.com/books?id=riW0kKzat2sC }} ==وڌيڪ مطالعو== * Sabri Ateş. ''Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843–1914''. Cambridge University Press, 21 okt. 2013. {{ISBN|1107245087}}. * Brew, Gregory. ''Petroleum and Progress in Iran: Oil, Development, and the Cold War'' (Cambridge University Press, 2022) [http://www.h-net.org/reviews/showrev.php?id=59095 online review] * Chopra, R. M., article on "A Brief Review of Pre-Islamic Splendour of Iran", ''INDO-IRANICA'', Vol. 56 (1–4), 2003. * Stephanie Cronin. ''Iranian-Russian Encounters: Empires and Revolutions Since 1800''. Routledge, 2013. {{ISBN|0415624339}}. * {{cite book |last=Daniel |first=Elton L. |title=The History of Iran |author-link=Elton L. Daniel |year=2000 |publisher=Greenwood |location=Westport, Connecticut |isbn=0-313-36100-2 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/historyofiran0000dani }} * {{cite journal |last=Del Guidice |first=Marguerite |title=Persia – Ancient soul of Iran |date= August 2008| journal= [[National Geographic Magazine]]}} * {{cite book |last=Foltz |first=Richard |author-link=Richard Foltz |title=Iran in World History |publisher=Oxford University Press |location=New York |year=2015 |isbn=978-0-19-933549-7}} * [[Askold Ivanchik|Askolʹd Igorevich Ivanchik]], Vaxtang Ličʻeli. "Achaemenid Culture and Local Traditions in Anatolia, Southern Caucasus and Iran". BRILL, 2007. * Matthee, Rudi, and Willem Floor. [https://books.google.com/books?id=-mABAwAAQBAJ ''The Monetary History of Iran: From the Safavids to the Qajars'']. I. B. Tauris, 25 April 2013 * [[Vladimir Minorsky]]. ''The Turks, Iran and the Caucasus in the Middle Ages''. Variorum Reprints, 1978. * {{cite book | last=Nasr | first=Hossein | title=Sufi Essays | publisher=Suny press | year=1972 | isbn=978-0-87395-389-4}} * {{cite book |last=Olmstead |first=Albert T. E. |title=The History of the Persian Empire: Achaemenid Period |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.532747 |year=1948 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago }} * Rezvani, Babak., "Ethno-territorial conflict and coexistence in the Caucasus, Central Asia and Fereydan" Amsterdam University Press, 15 mrt. 2014. * Roisman, Joseph, and Ian Worthington. [https://books.google.com/books?id=QsJ183uUDkMC&pg=PA342 "A companion to Ancient Macedonia"] pp 342–346, pp 135–138. ([[Achaemenid Empire|Achaemenid]] rule in the [[Balkans]] and Eastern Europe). John Wiley & Sons, 7 July 2011. {{ISBN|144435163X}}. * Van Gorde, A. Christian. ''Christianity in Persia and the Status of Non-Muslims in Iran'' (Lexington Books; 2010) 329 pages. Traces the role of Persians in Persia and later Iran since ancient times, with additional discussion of other non-Muslim groups. * [[Benjamin Walker (author)|Benjamin Walker]], ''Persian Pageant: A Cultural History of Iran,'' Arya Press, Calcutta, 1950. ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [http://www.persiansarenotarabs.com/persian-history Persian History] Persian History <!--* [http://www.iranicaonline.org/articles/iran Iran] an article by ''[[Encyclopædia Iranica]]''--> * [http://www.parstimes.com/history/ Iran History] * [http://www.iranchamber.com/history/historic_periods.php Iran chamber] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061110131804/http://www.iranchamber.com/history/historic_periods.php |date=10 November 2006 }} * [http://www.parstimes.com/history/VL/middle_east/iran.html WWW-VL History Index: Iran] * [http://www.wdl.org/en/item/2399 The History of Persia] from 1715 * [http://www.iranicaonline.org/articles/russia-i-relations RUSSIA i. Russo-Iranian Relations up to the Bolshevik Revolution] {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:History Of Iran}} [[زمرو:ايران جي تاريخ]] [[زمرو:ايران جي تاريخ| ]] [[زمرو:اولھ ايشيا جي تاريخ]] [[زمرو:اولهه ايشيا جي تاريخ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] [[زمرو:ايران]] 6ksdmjcbyosfmx2ty5m4b9xd3w01qzz 390591 390590 2026-07-02T13:48:44Z Memon2025 21315 390591 wikitext text/x-wiki {{Short description|ايران جي تاريخ}} [[File:Naqsh i Rustam. Shapour.jpg|thumb|<small>چٽان تي نقش ٿيل "'''نقش رستم'''" جي رليف. ايراني شهنشاه شاپور اول (گهوڙي تي) رومي شهنشاه ويلرن (گوڏن ڀر) ۽ فلپ عرب (بيٺل) کي قيد ڪندي.</small>]] [[File:ChosroesHuntingScene.JPG|thumb|<small>چانديءَ جي پيالي تي شڪار جو منظر، خسرو اول کي ڏيکاريندي.</small> ]] '''ايران جي تاريخ''' وڏي ايران (<small>Greater</small> <small>Iran</small>)، هڪ اهڙو علائقو جنهن ۾ اها سڀئي علائقا شامل هئا جن ۾ ايراني ماڻهن ۽ ايراني ٻولين، خاص طور تي فارسي ۽ [[فارسي ٻولي]] جي اهم آبادڪاري يا اثر ڏٺو آهي، سان جڙيل آهي. هن علائقي جو مرڪز [[ايراني پليٽيو|ايراني سطح مرتفع]] آهي، جيڪا هاڻي جديد ايران سان ڍڪيل آهي. ايراني تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ واضح اثر اولهه ۾ [[اناطوليا]] کان اوڀر ۾ [[سنڌو ماٿري]] تائين پکڙيل ڏسي سگهجي ٿو، جنهن ۾ [[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]]، [[ميسوپوٽيميا]]، [[قفقاز]] ۽ [[وچ ايشيا]] جي اڪثريت شامل آهي. اهو ٻين وڏين تهذيبن، جهڙوڪ [[ننڍو آنڊو|هندستان]]، [[چين]]، [[قديم يونان|يونان]]، [[رومي سلطنت|روم]] ۽ [[قديم مصر|مصر]] جي تاريخن سان پڻ ڳنڍيل آهي. ايران دنيا جي قديم ترين مسلسل تهذيبن مان هڪ جو گهر آهي، جنهن ۾ تاريخي ۽ شهري آباديون 5هين صدي قبل مسيح جون آهن. [[ايراني پليٽيو]] جا اولهه وارا علائقن ۾ ايلامائيٽائي، ڪاسائي، گوتيائي، يوريشيائي<ref>{{cite web |last=Pizzorno |first=Gabriel H. |date=2014 |title=Dinkha Tepe Revisited |website=[[Harvard University]] Department of History |url=https://scholar.harvard.edu/pizzorno/presentations/dinkha-tepe-revisited }}</ref> <ref>{{cite web |date=4 September 2005 |title=Capital of Musasir government in northwest Iran, experts believe |website=[[Mehr News Agency]] |url=https://en.mehrnews.com/news/12769/Capital-of-Musasir-government-in-northwest-Iran-experts-believe }}</ref>۽ ڪردستان ۾ منيئن جا گهر هئا.{{r|n=EIO_ziwiye|r={{harvp|Iranica Online - Ziwiye}}.}}<ref>{{cite web |title=Qalaichi's ancient necropolis excavated for the first time |website=[[The Tehran Times]] |date=23 June 2024 |url=https://www.tehrantimes.com/news/500219/Qalaichi-s-ancient-necropolis-excavated-for-the-first-time }}</ref><ref>{{cite web |last1=Chauhan |first1=Yamini |date=2012 |title=Mannai |website=[[Britannica.com]] |url=https://www.britannica.com/place/Mannai }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Cifarelli | first1=Megan | last2=Mollazadeh | first2=Kazem | last3=Binandeh | first3=Ali |date=2019 |title=A Decorated Bronze Belt from Gargul, Iran |journal=[[Iran: Journal of the British Institute of Persian Studies|Iran]] |volume=57 |issue=2 |pages=175–184 | doi=10.1080/05786967.2018.1505441 |url-access=subscription |url=https://doi.org/10.1080/05786967.2018.1505441 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Khanmohammadi |first1=Behrouz |last2=Bonfanti |first2=Annarita S. |last3=Dan |first3=Roberto |date=6 June 2022 |title=A New Decorated Bronze Belt from Orumiyeh Region, North-Western Iran |journal=[[Iran: Journal of the British Institute of Persian Studies|Iran]] |volume=63 |issue=1 |pages=46–56 |doi=10.1080/05786967.2022.2082314 |url-access=subscription |url=https://doi.org/10.1080/05786967.2022.2082314 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Khanmohammadi |first1=Behrouz |last2=Bonfanti |first2=Annarita S. |last3=Abbaszadeh |first3=Maryam |last4=Dan |first4=Roberto |date=2021 |title=A metal belt in the Orumiyeh museum, Iran |journal=Aramazd - Armenian Journal of Near Eastern Studies |volume=15 |issue=1–2 |pages=163–170 |doi=10.32028/ajnes.v15i1-2.1304 |url-access=subscription |url=https://doi.org/10.32028/ajnes.v15i1-2.1304 }}</ref><ref>{{cite web |author=Amanolahi Sekandar |date=17 February 2010 |title=The Lurs of Iran |website=Cultural Survival |url=https://www.culturalsurvival.org/publications/cultural-survival-quarterly/lurs-iran }}</ref> ايراني سلطنت [[لوهه جو دور|لوھه جي دور]] ۾ ميد سلطنت جي عروج سان شروع ٿي، جڏھن ايران 7هين صدي قبل مسيح ۾ ميدي سلطنت جي تحت ھڪ قوم جي طور تي متحد ٿي ويو.<ref>{{cite web |last1=Lotha |first1=Gloria |last2=Gupta |first2=Kanchan |date=2024 |title=Media |website=[[Britannica.com]] |url=https://www.britannica.com/place/Media-ancient-region-Iran |display-authors=1 }}</ref> <small>550</small> قبل مسيح تائين، ميد [[سائرس اعظم]] جي فتحن کان پاسيرو ٿي ويا. جنھن [[هخامنشي سلطنت|ھخامنشي سلطنت]] جي قيام سان فارسين کي اقتدار ۾ آندو. سائرس جي ايندڙ مهمن فارس جي گھڻي ڀاڱي [[اولھ ايشيا|اولهائين ايشيا]] ۽ گھڻي ڀاڱي [[وچ ايشيا]] ۾ واڌ کي ممڪن بڻايو ۽ سندس جانشين [[ڏاکڻي يورپ|ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۽ [[اتر آفريڪا]] جي ڪجھ حصن کي فتح ڪري سڀ کان وڏي سلطنت جي صدارت ڪيا. چوٿين صدي قبل مسيح ۾، ھخامنشي سلطنت کي [[سڪندر اعظم]] جي [[قديم يونان|مقدوني سلطنت]] فتح ڪيو، جنھن جي موت اڳوڻي ھخامنشي علائقي جي وڏي حصي تي سليوسي سلطنت جي قيام جو سبب بني. ايندڙ صدين ۾، ايراني پليٽيو تي يوناني حڪمراني پارٿيئن سلطنت جي عروج سان ختم ٿي وئي، جنھن سليوسي جي اناطوليا، ميسوپوٽيميا ۽ وچ ايشيائي قبضي جي وڏي حصي کي فتح ڪيو. جڏهن ته پارٿين جي جاءِ تي ٻي صدي ۾ [[ساساني سلطنت]] آئي، ايران ايندڙ هزار سال تائين هڪ اڳواڻي ڪندڙ طاقت رهيو، جيتوڻيڪ هن دور جو گهڻو حصو رومن-فارسي جنگين جي ڪري نشان لڳل هو. ستين صدي ۾، فارس تي مسلمانن جي فتح جي نتيجي ۾ ساساني سلطنت جو [[خلافت راشده|راشدين خلافت]] سان الحاق ٿيو ۽ ايران جي اسلام جي شروعات ٿي. غير ملڪي طاقتن، جهڙوڪ يوناني، عرب، ترڪ ۽ منگولن جي حملي جي باوجود، ايراني قومي سڃاڻپ محفوظ رهي، جيڪا ان کي هڪ الڳ سياسي ۽ ثقافتي وجود جي طور تي ترقي ڪرڻ جي اجازت ڏني ۽ ان جي حملي آورن کي متاثر ڪيو. جڏهن ته ابتدائي اسلامي فتحون [[زرتشتي مذھب|زرتشتي مذهب]]، جيڪو ايران جو اڪثريتي مذهب هو، جي زوال جو سبب بڻيون. ايراني تهذيبن جون ڪاميابيون نئين اسلامي سلطنتن ۾ جذب ​​ٿي ويون ۽ [[اسلامي سونهري دور]] دوران ان کي وڌايو ويو.<ref>{{cite book |last=Baten |first=Jörg |date=2016 |title=A History of the Global Economy. From 1500 to the Present |publisher=[[Cambridge University Press]] |page=214 |isbn=9781107507180 }}</ref> خانہ بدوش ترڪ قبيلن وچين دور جي آخر ۽ جديد دور جي شروعات ۾ ايراني سطح مرتفع جي ڪجهه حصن تي قبضو ڪيو علائقي تي منفي اثر پيو. بهرحال، 1501 تائين قوم کي صفوي خاندان پاران ٻيهر متحد ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=The Islamic World to 1600 - The Safavid Empire |website=Applied History Research Group, [[University of Calgary]] |date=1998 |url=https://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/empires/safavid/abbas.html |access-date=10 February 2026 |archive-date=12 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080612134542/http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/empires/safavid/abbas.html }}</ref> جنهن ايران کي شيعه اسلام ۾ تبديل ڪندي اصل مسلمان فتح کان وٺي ايراني تاريخ جي سڀ کان اهم مذهبي تبديلي جي شروعات ڪئي. {{r|n=EncIslamica_1993_VII54|r={{cite encyclopedia |editor-last1=Houtsma |editor-first1=M.Th. |editor-last2=Wensinck |editor-first2=A.J. |editor-last3=Gibb |editor-first3=H.A.R. |date=1993 |orig-date=1913-1936 |title=Ṣafawids |encyclopedia=[[Encyclopedia of Islam|E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam]] |volume=VII - S-Ṭaiba |edition=reprint |pages=[https://books.google.ca/books?id=sP_hVmik-QYC&pg=PA54 54-5] |isbn=9789004097933 |display-editors=1 }}}} ايران ٻيهر عالمي طاقت طور خاص طور تي عثماني سلطنت سان مقابلي ۾ اڀريو. 19 صدي ۾ ايران روسي سلطنت سان تڪرار ۾ آيو. جنهن روس-فارسي جنگين جي آخر تائين ڏکڻ قفقاز کي ملائي ڇڏيو.<ref name="books.google.nl1">{{Cite book |last=Dowling |first=Timothy C. |title=Russia at War: From the Mongol Conquest to Afghanistan, Chechnya, and Beyond |series= 2 volumes |date=2 December 2014 |publisher=ABC-CLIO |pages=728–9 |isbn=9781598849479 |url=https://books.google.com/books?id=KTq2BQAAQBAJ }}</ref> 1940 جي ڏهاڪي ۾ اميد هئي ته ايران هڪ آئيني بادشاهت بڻجي سگهي ٿو. پر آمريڪا ۽ برطانيه جي مدد سان 1953 جي بغاوت چونڊيل وزيراعظم کي هٽايو ۽ ايران تي آمريڪي مدد سان شاهه جي سربراهي ۾ هڪ آمريت جي طور تي حڪومت ڪئي وئي. بادشاهت 1979 ۾ ايراني انقلاب تائين برقرار رهي جڏهن ملڪ کي اسلامي جمهوريه قرار ڏنو ويو.{{r|n=Brit_Iran|r={{cite EBO |short=yes |last1=Avery |first1=Peter W. |last2=Mostofi |first2=Khosrow |last3=Afary |first3=Janet |title=Islamic Republic of Iran |url=https://www.britannica.com/place/Iran |display-authors=1 }}}}{{r|n=EB_Afary_2026|r={{cite web |last=Afary |first=Janet |date=2026 |title=Iranian Revolution (1978–1979) |website=[[Britannica.com]] |url=https://www.britannica.com/event/Iranian-Revolution }}}} ان کان وٺي ان ۾ اهم سياسي، سماجي ۽ معاشي تبديليون آيون آهن. اسلامي جمهوريه جي قيام سان ملڪ جي سياسي نظام جي ٻيهر جوڙجڪ ٿي. ايران جا پرڏيهي لاڳاپا ايران-عراق جنگ کان شروع ٿي ۽ ڪيترن ئي عرب ملڪن تائين جاري رهيو علائقائي تڪرارن جي شڪل اختيار ڪري چڪا آهن. اسرائيل، آمريڪا ۽ مغربي دنيا سان جاري تڪرار ۽ ايراني ايٽمي پروگرام جيڪو بين الاقوامي سفارتڪاري ۾ تڪراري رهيو آهي. بين الاقوامي پابندين ۽ اندروني چئلينجن جي باوجود ايران علائقائي ۽ عالمي جيوپولٽيڪس ۾ هڪ اهم رانديگر رهي ٿو. ==تاريخ کان اڳ== ==قديم دور== ===Median and Achaemenid Empires (678–330 BC)=== {{Main|Median kingdom|Achaemenid Empire}} {{see also|Greco-Persian Wars}} <gallery mode="packed"> Pasargad Tomb Cyrus3.jpg|The tomb of [[Cyrus the Great]] Gate of All Nations, Persepolis.jpg|Ruins of the [[Gate of All Nations]], Persepolis Persepolis001.jpg|Ruins of the [[Apadana]], Persepolis Medes and Persians at eastern stairs of the Apadana, Persepolis.JPG|Depiction of united [[Medes]] and [[Persian people|Persians]] at the [[Apadana]], Persepolis Persepolis - Tachara 01.jpg|Ruins of the [[Tachara]], Persepolis </gallery> In 646 BC, [[Assyria]]n king [[Ashurbanipal]] sacked [[Susa]], which ended Elamite supremacy in the region.{{r|n=MMA_IranTLine_2|r={{cite web |title=Heilbrunn Timeline of Art History - Iran, 1000 BC–1 AD |publisher=The [[Metropolitan Museum of Art]] |date=2000 |access-date=13 January 2026 |url=https://www.metmuseum.org/toah/ht/04/wai.html }}}} For over 150 years Assyrian kings of nearby northern [[Mesopotamia]] had been wanting to conquer Median tribes of western Iran.<ref>{{cite web |last=Medvedskaya |first=I.N. |date=January 2002 |title=The Rise and Fall of Media |work=International Journal of Kurdish Studies |via=BNET |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m0SBL/is_16/ai_n13810181 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080328003303/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0SBL/is_16/ai_n13810181 |archive-date=28 March 2008 |access-date=10 August 2008 }}</ref> Under pressure from Assyria, the small kingdoms of the western Iranian plateau coalesced into increasingly larger and more centralized states.{{r|MMA_IranTLine_2}} [[File:Median Empire.png|thumb|left|The Medes at the time of their maximum expansion]] In the second half of the 7th century BC, the Medes gained their independence and were united by [[Deioces]]. In 612 BC, [[Cyaxares]], Deioces' grandson, and the [[Babylonia|Babylon]]ian king [[Nabopolassar]] invaded Assyria and laid siege to and eventually destroyed [[Nineveh]], the Assyrian capital, which led to the fall of the [[Neo-Assyrian Empire]].<ref>{{cite book |last=Sicker |first=Martin |date=2000 |title=The pre-Islamic Middle East |publisher=[[Greenwood Publishing Group|Praeger]] |pages=[https://ia802907.us.archive.org/19/items/ThePreIslamicMiddleEast/The%20Pre-Islamic%20Middle%20East.pdf 68-9] |isbn=9780275968908 }}</ref> Urartu was later on conquered and dissolved as well by the Medes.<ref>{{Cite web |author=Troy R. Bishop |date=1982 |title=Urartu – Lost Kingdom of Van |url=http://www.starspring.com/ascender/urartu/urartu.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20150702205257/http://www.starspring.com/ascender/urartu/urartu.html |archive-date=2 July 2015 |access-date=18 February 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=Urartu Civilization |website=All About Turkey |url=http://www.allaboutturkey.com/urartu.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150701005402/http://www.allaboutturkey.com/urartu.htm |archive-date=1 July 2015 |access-date=18 June 2015 |url-status=live }}</ref> The Medes are credited with founding Iran as a nation and empire, and established the first Iranian empire, the largest of its day until [[Cyrus the Great]] established a unified empire of the Medes and Persians, leading to the Achaemenid Empire (c. 550–330 BC). [[File:Achaemenid Empire at its greatest extent according to Oxford Atlas of World History 2002.jpg|thumb|upright=1.3|The Achaemenid Empire at its greatest extent]] Cyrus the Great overthrew, in turn, the Median, [[Lydia]]n, and [[Neo-Babylonian Empire|Neo-Babylonian]] empires, creating an empire far larger than Assyria. He was better able, through more benign policies, to reconcile his subjects to Persian rule; the longevity of his empire was one result. The Persian king, like the Assyrian, was also "[[King of Kings]]", ''xšāyaθiya xšāyaθiyānām'' (''shāhanshāh'' in modern Persian) – "great king", [[Basileus|Megas Basileus]], as known by the [[Greeks]]. Cyrus's son, [[Cambyses II]], conquered the last major power of the region, [[ancient Egypt]], causing the collapse of the [[Twenty-sixth Dynasty of Egypt]]. Since he became ill and died before, or while, leaving Egypt, stories developed, as related by [[Herodotus]], that he was struck down for impiety against the [[ancient Egyptian deities]]. After the death of Cambyses II, [[Darius the Great|Darius]] ascended the throne by overthrowing the legitimate Achaemenid monarch [[Bardiya]], and then quelling rebellions throughout his kingdom. As the winner, Darius based his claim on membership in a collateral line of the Achaemenid Empire. Darius' first capital was at Susa, and he started the building program at [[Persepolis]]. He rebuilt a canal between the [[Nile]] and the [[Red Sea]], a forerunner of the modern [[Suez Canal]]. He improved the extensive road system, and it is during his reign that mentions are first made of the [[Royal Road]] (shown on map), a great highway stretching all the way from Susa to [[Sardis]] with posting stations at regular intervals. Major reforms took place under Darius. Coinage, in the form of the ''[[daric]]'' (gold coin) and the [[shekel]] (silver coin), was standardized (coinage had been invented over a century before in Lydia c. 660 BC but not standardized),<ref>{{Cite web |title=Forgotten Empire — The world of Ancient Persia |website=The British Museum |date=2005 |url=http://www.thebritishmuseum.ac.uk/forgottenempire/persia/darius.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070423012310/http://www.thebritishmuseum.ac.uk/forgottenempire/persia/darius.html |archive-date=23 April 2007 |access-date=16 March 2023 }}</ref> and administrative efficiency increased. The [[Old Persian]] language appears in royal inscriptions, written in a specially adapted version of the [[cuneiform script]]. Under Cyrus the Great and Darius, the Persian Empire eventually became the largest empire in human history up until that point, ruling and administrating over most of the known world,<ref>{{cite web |last=Hooker |first=Richard |date=1996 |title=Mesopotamia - The Persians |website=World Civilizations |url=http://www.wsu.edu/~dee/MESO/PERSIANS.HTM |archive-url=https://web.archive.org/web/20060829110727/http://www.wsu.edu/~dee/MESO/PERSIANS.HTM |archive-date=29 August 2006 |access-date=20 August 2006 }}</ref> as well as spanning the continents of Europe, Asia, and Africa. The greatest achievement was the empire itself. The Persian Empire represented the world's first [[superpower]]<ref>{{cite web |author=Kambiz Kamrani |date=4 December 2004 |title=Engineering an Empire: The Persians |website=Anthropology.net |url=http://anthropology.net/user/kambiz_kamrani/blog/2006/12/05/engineering_an_empire_the_persians |archive-url=https://web.archive.org/web/20070110020201/http://anthropology.net/user/kambiz_kamrani/blog/2006/12/05/engineering_an_empire_the_persians |archive-date=10 January 2007 |access-date=13 March 2007 }}</ref> that was based on a model of tolerance and respect for other cultures and religions.<ref>{{cite web |author=Fariborz Rahnamoon |title=Benevolent Persian Empire |url=http://web.utk.edu/~persian/benevolent.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050907204041/http://web.utk.edu/~persian/benevolent.htm |archive-date=7 September 2005 |access-date=18 February 2026 }}</ref> [[File:Map Greco-Persian Wars-en.svg|thumb|upright=1.3|Map showing key sites during the Persian invasions of Greece.|alt=]] In the late 6th century BC, Darius launched his European campaign, in which he defeated the [[Paeonia (kingdom)|Paeonians]], conquered [[Thrace]], and subdued all coastal Greek cities, [[European Scythian campaign of Darius I|as well as defeating]] the European [[Scythians]] around the [[Danube]] river.{{r|n=RoisWort2010_345|r={{harvp|Roisman|Worthington|2010|p=[https://books.google.ca/books?id=QsJ183uUDkMC&pg=PA345 345]}}.}} In 512/511 BC, [[Macedonia (ancient kingdom)|Macedon]] became a [[vassal]] kingdom of Persia.{{r|RoisWort2010_345}} In 499 BC, [[Classical Athens|Athens]] lent support to a revolt in [[Miletus]], which resulted in the sacking of [[Sardis]]. This led to an Achaemenid campaign against mainland Greece known as the [[Greco-Persian Wars]], which lasted the first half of the 5th century BC, and is known as one of the most important wars in European history. In the [[First Persian invasion of Greece]], the Persian general [[Mardonius (nephew of Darius I)|Mardonius]] re-subjugated Thrace and made Macedon a full part of Persia.{{r|RoisWort2010_345}} The war eventually turned out in defeat, however. Darius' successor [[Xerxes I]] launched the [[Second Persian invasion of Greece]]. At a crucial moment in the war, about half of mainland Greece was overrun by the Persians, including all territories to the north of the [[Isthmus of Corinth]],<ref>{{Cite book |last=Carey |first=Brian T. |date=2006 |title=Warfare in the Ancient World |others=Joshua B. Allfree and John Cairns illustrators |publisher=[[Pen and Sword Books|Pen and Sword]] |isbn=9781848846302 |page=[https://books.google.com/books?id=3OSfBwAAQBAJ&pg=PT32 32] }}</ref><ref>{{cite book |author=[[Aeschylus]] |date=2009 |orig-date=c. 472 BCE |editor-last1=Burian |editor-first1=Peter |editor-last2=Shapiro |editor-first2=Alan |title=The Complete Aeschylus |volume=II: Persians and Other Plays |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=9780195373288 |page=[https://books.google.com/books?id=0kTiBwAAQBAJ&pg=PT18 18] }}</ref> however, this was also turned out in a Greek victory, following the battles of [[Battle of Plataea|Plataea]] and [[Battle of Salamis|Salamis]], by which Persia lost its footholds in Europe, and eventually withdrew from it.{{sfnp|Roisman|Worthington|2010|pp=[https://books.google.ca/books?id=QsJ183uUDkMC&pg=PA135 135–8], 342–5}} During the Greco-Persian wars, the Persians gained major territorial advantages. They [[Achaemenid destruction of Athens|captured and razed Athens twice]], once in 480 BC and again in 479 BC. However, after a string of Greek victories the Persians were forced to withdraw, thus losing control of [[Macedonia (ancient kingdom)|Macedonia]], [[Thrace]] and [[Ionia]]. Fighting continued for several decades after the successful Greek repelling of the Second Invasion with numerous Greek city-states under the Athens' newly formed [[Delian League]], which eventually ended with the [[peace of Callias]] in 449 BC, ending the Greco-Persian Wars. In 404 BC, following the death of [[Darius II]], Egypt rebelled under [[Amyrtaeus]]. Later [[pharaoh]]s successfully resisted Persian attempts to reconquer Egypt until 343 BC, when Egypt was reconquered by [[Artaxerxes III]]. [[File:Persépolis, Irán, 2016-09-24, DD 64-68 PAN.jpg|thumb|800px|center|{{center|A panoramic view of [[Persepolis]]}}]] ===Greek conquest and Seleucid Empire (312 BC–248 BC)=== [[File:Seleucid-Empire 200bc.jpg|thumb|upright=1.3|The [[Seleucid Empire]] in 200 BC, before Antiochus was defeated by the Romans]] From 334 BC to 331 BC, [[Alexander the Great]] defeated [[Darius III]] in the battles of [[Battle of the Granicus|Granicus]], [[Battle of Issus|Issus]] and [[Battle of Gaugamela|Gaugamela]], and conquered the Achaemenid Empire by 331 BC. Alexander's empire broke up shortly after his death, and Alexander's general, [[Seleucus I Nicator]], tried to take control of Iran, [[Mesopotamia]], and later [[Syria]] and [[Anatolia]]. His empire was the [[Seleucid Empire]]. He was killed in 281 BC by [[Ptolemy Keraunos]]. ===Parthian Empire (248 BC–224 AD)=== {{See also|Roman–Parthian Wars}} [[File:BagdatesI290-280BCEPersia.jpg|thumb|[[Bagadates I]], first native Persian ruler after Greek rule]] The [[Parthian Empire]]{{Emdash}}ruled by the Parthians, a group of northwestern Iranian people{{Emdash}}was the realm of the Arsacid dynasty. This latter reunited and governed the Iranian plateau after the [[Parni conquest of Parthia]] and defeating the Seleucid Empire in the late 3rd century BC. It intermittently controlled Mesopotamia between {{Circa|150 BC and 224 AD}} and absorbed [[Eastern Arabia]]. Parthia was the eastern arch-enemy of the [[Roman Empire]], and it limited Rome's expansion beyond [[Cappadocia]] (central Anatolia). The Parthian armies included two types of [[cavalry]]: the heavily armed and armored [[cataphract]]s and the lightly armed but highly-mobile [[mounted archery|mounted archers]]. For the Romans, who relied on heavy [[infantry]], the Parthians were too hard to defeat, as both types of cavalry were much faster and more mobile than foot soldiers. The [[Parthian shot]] used by the Parthian cavalry was most notably feared by the Roman soldiers, which proved pivotal in the crushing Roman defeat at the [[Battle of Carrhae]]. On the other hand, the Parthians found it difficult to occupy conquered areas as they were unskilled in [[siege]] warfare. Because of these weaknesses, neither the Romans nor the Parthians were able completely to [[annexation|annex]] each other's territory. The Parthian empire subsisted for five centuries, longer than most Eastern Empires. The end of this empire came at last in 224 AD, when the empire's organization had loosened and the last king was defeated by one of the empire's vassal peoples, the Persians under the Sasanians. However, the Arsacid dynasty continued to exist for centuries onwards in [[Arsacid dynasty of Armenia|Armenia]], the [[Arsacid dynasty of Iberia|Iberia]], and the [[Arsacid Dynasty of Caucasian Albania|Caucasian Albania]], which were all eponymous branches of the dynasty. ===Sasanian Empire (224–651 AD)=== {{see also|Roman–Iranian relations|Byzantine–Sasanian wars|Byzantine–Sasanian War of 602–628}} [[File:Naqsh i Rustam. Shapour.jpg|thumb|Rock-face relief at [[Naqsh-e Rustam]] of Iranian emperor [[Shapur I]] (on horseback) capturing Roman emperor [[Valerian (emperor)|Valerian]] (kneeing) and [[Philip the Arab]] (standing).]] [[File:ChosroesHuntingScene.JPG|thumb|Hunting scene on a [[gilded silver]] bowl showing king [[Khosrau I]].]] The first shah of the [[Sasanian Empire]], [[Ardashir I]], started reforming the country economically and militarily. For a period of more than 400 years, Iran was once again one of the leading powers in the world, alongside its neighbouring rival, the [[Roman Empire|Roman]] and then [[Byzantine Empire]]s.<ref>{{cite book |last=Stillman |first=Norman A. |date=1979 |title=The Jews of Arab Lands |publisher=Jewish Publication Society |page=[https://books.google.ca/books?id=bFN2ismyhEYC&pg=PA22 22] |isbn=9780827611559 }}</ref><ref>{{cite book |editor-last=Jeffreys |editor-first=Elizabeth |date=2006 |title=Proceedings of the 21st International Congress of Byzantine Studies, London, 21–26 August 2006 (volumes 1–3) |others=Judith Gilliland assistant editor |publisher=[[Ashgate Publishing]] |pages=29 |isbn=075465740X |url=https://books.google.com/books?id=uVQOZWilJrgC }}</ref> The empire's territory, at its height, encompassed all of today's Iran, [[Iraq]], [[Azerbaijan]], [[Armenia]], [[Georgia (country)|Georgia]], [[Abkhazia]], [[Dagestan]], [[Lebanon]], [[Jordan]], [[Palestine (region)|Palestine]], [[Israel]], parts of [[Afghanistan]], [[Turkey]], [[Syria]], parts of [[Pakistan]], [[Central Asia]], [[Eastern Arabia]], and parts of [[Egypt]]. Most of the Sasanian Empire's lifespan was overshadowed by the frequent [[Byzantine–Sasanian wars]], a continuation of the [[Roman–Parthian Wars]] and the all-comprising [[Roman–Persian Wars]]; the last was the longest-lasting conflict in human history. Started in the first century BC by their predecessors, the Parthians, and Romans, the last Roman–Persian War was fought in the seventh century. The Persians defeated the Romans at the [[Battle of Edessa]] in 260 and took emperor [[Valerian (emperor)|Valerian]] prisoner for the remainder of his life. Eastern Arabia was conquered early on. During [[Khosrow II]]'s rule in 590–628, [[Egypt]], [[Jordan]], [[Palestine (region)|Palestine]] and [[Lebanon]] were also annexed to the Empire. The Sassanians called their empire ''Erânshahr'' ("Dominion of the Aryans", i.e., of [[Iranian peoples|Iranians]]).<ref>{{cite book |last=Garthwaite |first=Gene R. |date=2005 |title=The Persians |publisher=[[Wiley-Blackwell|Blackwell]] |page=[https://archive.org/details/persians0000gart/page/2/mode/1up 2] |isbn=9781557868602 }}</ref> A chapter of Iran's history followed after roughly 600 years of conflict with the Roman Empire. During this time, the Sassanian and Romano-Byzantine armies clashed for influence in Anatolia, the western Caucasus (mainly [[Lazica]] and the [[Principality of Iberia|Kingdom of Iberia]]; modern-day [[Georgia (country)|Georgia]] and [[Abkhazia]]), [[Mesopotamia]], Armenia and the Levant. Under Justinian I, the war came to an uneasy peace with payment of tribute to the Sassanians. However, the Sasanians used the deposition of the Byzantine emperor [[Maurice (emperor)|Maurice]] as a ''casus belli'' to attack the Empire. After many gains, the Sassanians were defeated at Issus, Constantinople, and finally Nineveh, resulting in peace. With the conclusion of the over 700 years lasting Roman–Persian Wars through the climactic [[Byzantine–Sasanian War of 602–628]], which included the very [[Siege of Constantinople (626)|siege of the Byzantine capital of Constantinople]], the war-exhausted Persians lost the [[Battle of al-Qādisiyyah]] (632) in [[Hilla]] (present-day [[Iraq]]) to the invading Muslim forces. The Sasanian era, encompassing the length of [[Late Antiquity]], is considered to be one of the most important and influential historical periods in Iran, and had a major impact on the world. In many ways, the Sassanian period witnessed the highest achievement of Persian civilization and constitutes the last great Iranian Empire before the adoption of Islam. Persia influenced Roman civilization considerably during Sassanian times,<ref>J. B. Bury, p.109.</ref>{{Incomplete short citation|date=February 2026}} their cultural influence extending far beyond the empire's territorial borders, reaching as far as Western Europe,<ref name="autogenerated2">Durant.</ref>{{Incomplete short citation|date=February 2026}} Africa,<ref>{{cite web |author=Matteo Compareti |title=The Sasanians in Africa |url=http://www.transoxiana.com.ar/0104/sasanians.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080528203821/http://www.transoxiana.com.ar/0104/sasanians.html |archive-date=28 May 2008 |url-status=live |access-date=5 March 2007 }}</ref> China and India{{sfnp|Sarfaraz|Firuzmandi|1996|pp=329-30}} and also playing a prominent role in the formation of both European and Asiatic medieval art.<ref>{{cite web |title=Iransaga - The Sassanians - Persian Art |website=Art Arena |url=http://www.artarena.force9.co.uk/sass2.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20191123010249/http://www.artarena.force9.co.uk/sass2.htm |archive-date=23 November 2019 |access-date=5 March 2007 |url-status=live}}</ref> This influence carried forward to the [[Muslim world]]. The dynasty's unique and aristocratic culture transformed the Islamic conquest and destruction of Iran into a Persian Renaissance.<ref name="autogenerated2" />{{Incomplete short citation|date=February 2026}} Much of what later became known as Islamic culture, architecture, writing, and other contributions to civilization, were taken from the Sassanian Persians into the broader Muslim world.<ref>{{cite book |last=Zarinkoob |first=Abdolhossein |author-link=Abdolhossein Zarinkoob |date=1999 |script-title=fa:روزگاران: تاريخ ايران از آغاز تا سقوط سلطنت پهلوى |title=Rūzgārān: tārīkh-i Īrān az āghāz tā suqūṭ-i salṭanat-i Pahlavī |trans-title=Ages: The history of Iran from the beginning until the fall of the Pahlavi monarchy |location=Tehran |publisher=Intishārāt-i Sukhan |page=305 |isbn=9789646961111 |oclc=46890937 |language=fa }}</ref> [[File:Piero della Francesca 021.jpg|thumb|700px|center|{{center|Battle between [[Heraclius]]' army and Persians under [[Khosrow II]]. Fresco by [[Piero della Francesca]], c. 1452.}}]] ==وچين دور== ==جديد دور جو پهريون حصو== ==جديد دور جو آخري حصو== ==هاڻوڪو دور== ==وڌيڪ ڏسو== {{Portal|Iran}} * [[هخامنشي سلطنت]] * [[ساساني سلطنت]] * [[صفوي سلطنت]] * [[History of the Caucasus]] * [[History of the Middle East]] * [[Iranian religions]] * [[Politics of Iran]] * [[Timeline of Iranian history]] ==نوٽ== {{Notelist}} ==حوالا== {{حوالا}} ==ذريعا== ===ڪيمبرج هسٽري آف ايران=== * {{cite book |title=[[Cambridge History of Iran]] |year=1968–1991 |publisher=Cambridge University Press |series=(8 vols.) |isbn=9780521451482 |postscript=:}} ** {{cite book |editor-last=Gershevitch |editor-first=Ilya |editor-link=Ilya Gershevitch |date=1985 |title=Volume 2 -The Median and Achaemenian Periods |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521200912 |ref=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._2 }} ** {{cite book |editor-last=Frye |editor-first=Richard N. |editor-link=Richard N. Frye |date=1975 |title=Volume 4 - From the Arab invasion to the Saljuqs |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521200936 |ref=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._4 }} ** {{cite book |editor-last=Boyle |editor-first=John A. |editor-link=John Andrew Boyle |date=1968 |title=Volume 5 - The Saljuq and Mongol Periods |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/S0035869X0012965X |isbn=9780521069366 |s2cid=161828080 |url=https://books.google.com/books?id=16yHq5v3QZAC |ref=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._5 }} ** {{cite book |editor-last1=Lockhart |editor-first1=Laurence |editor-link1=Laurence Lockhart |editor-last2=Jackson |editor-first2=Peter |editor-link2=Peter Jackson (historian) |date=1986 |title=Volume 6 - The Timurid and Safavid Periods |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521200943 |ref=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._6 }} ** {{cite book |editor-last1=Avery |editor-first1=Peter |editor-link1=Peter Avery |editor-last2=Hambly |editor-first2=Gavin R. G. |editor-last3=Melville |editor-first3=Charles P. |editor-link3=Charles P. Melville |date=1991 |title=Volume 7 - From Nadir Shah to the Islamic Republic |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521200950 |ref=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._7 |url=https://books.google.com/books?id=H20Xt157iYUC }} *** {{cite book |last=Kazemzadeh |first=F. |chapter=Iranian Relations with Russia and the Soviet Union, to 1921 |editor-last1=Avery |editor-first1=Peter |editor-link1=Peter Avery |editor-last2=Hambly |editor-first2=Gavin R. G. |editor-last3=Melville |editor-first3=Charles P. |editor-link3=Charles P. Melville |date=1991 |title=Volume 7 - From Nadir Shah to the Islamic Republic |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521200950 |ref=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._7 _Ch._9 |url=https://books.google.com/books?id=H20Xt157iYUC }} ** {{cite book |editor-last1=Lockhart |editor-first1=Laurence |editor-link1=Laurence Lockhart |editor-last2=Jackson |editor-first2=Peter |editor-link2=Peter Jackson (تاريخ دان) |تاريخ=1986 |عنوان=جلد 6 - تيموري ۽ صفوي دور |ناشر=ڪيمبرج يونيورسٽي پريس |ISBN=9780521200943 |حوالو=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._6 }} ** {{ڪتاب جو حوالو |ايڊيٽر-آخري1=ايوري |ايڊيٽر-پهريون1=پيٽر |ايڊيٽر-لنڪ1=پيٽر ايوري |ايڊيٽر-آخري2=هيمبلي |ايڊيٽر-پهريون2=گيوِن آر. جي. |ايڊيٽر-آخري3=ميلويل |ايڊيٽر-پهريون3=چارلس پي. |ايڊيٽر-لنڪ3=چارلس پي. ميلويل |تاريخ=1991 |عنوان=جلد 7 - نادر شاهه کان اسلامي جمهوريه تائين |ناشر=ڪيمبرج يونيورسٽي پريس |ISBN=9780521200950 |حوالو=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._7 |url=https://books.google.com/books?id=H20Xt157iYUC }} *** {{ڪتاب جو حوالو |آخري=ڪاظم زاده |پهريون=ايف. |باب=1921 تائين روس ۽ سوويت يونين سان ايران جا تعلقات |ايڊيٽر-آخري1=ايوري |ايڊيٽر-پهريون1=پيٽر |ايڊيٽر-لنڪ1=پيٽر ايوري |ايڊيٽر-آخري2=هيمبلي |ايڊيٽر-پهريون2=گيوِن آر. جي. |ايڊيٽر-آخري3=ميلويل |ايڊيٽر-پهريون3=چارلس پي. |ايڊيٽر-لنڪ3=چارلس پي. ميلويل |تاريخ=1991 |عنوان=جلد 7 - نادر شاهه کان اسلامي جمهوريه تائين |ناشر=ڪيمبرج يونيورسٽي پريس |ISBN=9780521200950 |حوالو=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._7 _Ch._9 |url=https://books.google.com/books?id=H20Xt157iYUC }} ===انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا آن لائن=== * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Azadpour |first=Mohammad |date=2013 |orig-date=2003 |title=Hegel, Georg Wilhelm Friedrich |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hegel-georg-wilhelm-friedrich/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Hegel,_Georg_Wilhelm_Friedrich }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Bosworth |first=Clifford E. |author-link1=Clifford Edmund Bosworth |date=2017 |orig-date=2009 |title=Tekiš B. Il Arslān |url=https://www.iranicaonline.org/articles/tekis-b-il-arslan/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Tekiš_B._Il_Arslān }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last1=Bosworth |first1=Clifford E. |author-link1=Clifford Edmund Bosworth |last2=Fisher |first2=William B. |date=2013 |orig-date=1986 |title=Araxes River |url=https://www.iranicaonline.org/articles/araxes-river/#pt2 |ref=CITEREFIranica_Online_-_Araxes_River }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Hitchins |first=Keith |date=2013 |orig-date=1998 |title=Erekle II |url=https://www.iranicaonline.org/articles/erekle-ii/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Erekle_II }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Hole |first=Frank |date=2012 |orig-date=2004 |title=Neolithic Age In Iran |url=https://www.iranicaonline.org/articles/neolithic-age-in-iran/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Neolithic_Age_In_Iran }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last1=Kettenhofen |first1=Erich |last2=Bournoutian |first2=George A. |last3=Hewsen |first3=Robert H. |date=2015 |orig-date=1998 |title=Erevan |url=https://www.iranicaonline.org/articles/erevan-1/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Erevan }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Lackenbacher |first=Sylvie |date=2016 |orig-date=1998 |title=Elam vii. Non-Elamite texts in Elam |url=https://www.iranicaonline.org/articles/elam-vii/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Elam_vii. }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Matthee |first=Rudolph P. |author-link=Rudi Matthee |date=2013 |orig-date=2001 |title=GEORGIA vii. Georgians in the Safavid Administration |url=https://www.iranicaonline.org/articles/georgia-vii-/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_GEORGIA vii. }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Matthee |first=Rudolph P. |author-link=Rudi Matthee |date=2017 |orig-date=2008 |title=Safavid Dynasty |url=https://www.iranicaonline.org/articles/safavids |ref=CITEREFIranica_Online_-_Safavid_Dynasty }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Mitchell |first=Colin P. |date=2012 |orig-date=2009 |title=Ṭahmāsp I |url=https://www.iranicaonline.org/articles/tahmasp-i/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Ṭahmāsp_I }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Muscarella |first=Oscar W. |date=2013 |orig-date=1994 |title=Denḵa Tepe |url=https://www.iranicaonline.org/articles/denka-dinkha-tepe/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Denḵa_Tepe }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Muscarella |first=Oscar W. |date=2017 |title=Ziwiye |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ziwiye/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Ziwiye }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Özgüdenli |first=Osman G. |date=2017 |orig-date=2005 |title=Persian Manuscripts I. In Ottoman And modern Turkish Libraries |url=https://www.iranicaonline.org/articles/persian-manuscripts-1-ottoman/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Persian_Manuscripts_I. }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last1=Savory |first1=Roger M. |author1-link=Roger Savory |last2=Karamustafa |first2=Ahmet T. |date=2017 |orig-date=1998 |title=Esmāʿīl I Ṣafawī |url=https://iranicaonline.org/articles/esmail-i-safawi |ref=CITEREFIranica_Online_-_Esmāʿīl_I_Ṣafawī }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Shambayati |first=Niloofar |date=2015 |orig-date=1993 |title=Coup D'Etat of 1299/1921 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/coup-detat-of-1299-1921/ |ref=CITEREFIranica_Online_- _Coup_D'Etat_of_1299/1921 }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Yarshater |first=Ehsan |date=2016 |orig-date=2004 |title=Iran ii. Iranian History (2) Islamic period (page 3) |url=https://www.iranicaonline.org/articles/iran-ii2-islamic-period-page-3/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Iranian_History_(2) }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Yarshater |first=Ehsan |date=2018 |orig-date=2004 |title=Iran ii. Iranian History (1) Pre-Islamic Times |url=https://www.iranicaonline.org/articles/iran-ii1-pre-islamic-times/#1 |ref=CITEREFIranica_Online_-_Iranian_History_(1)_Pre-Islamic_Times }} ===ٻيا ذريعا=== * {{cite book |last=Abrahamian |first=Ervand |author-link=Ervand Abrahamian |date=1999 |title=Tortured Confessions. Prisons and Public Recantations in Modern Iran |publisher=[[University of California Press]] |isbn=9780520218666 |url=https://archive.org/details/torturedconfessi0000abra/page/n4/mode/1up }} * {{cite book |last=Abrahamian |first=Ervand |author-link=Ervand Abrahamian |date=2008 |title=A History of Modern Iran |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=9780521821391 }} * {{cite book |last=Axworthy |first=Michael |author-link=Michael Axworthy |date=2006 |title=The Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant |publisher=[[I.B. Tauris]] |isbn=9781850437062 |url=https://books.google.com/books?id=DCSPDwAAQBAJ }} * {{Cite book |last=Axworthy |first=Michael |author-link=Michael Axworthy |date=2010 |title=Iran: Empire of the Mind. A History from Zoroaster to the Present Day |publisher=[[Basic Books]] |isbn=9780465019205 |url=https://archive.org/details/historyofiranemp0000axwo_n7v2/page/n4/mode/1up }} * {{cite book |last=Bakhash |first=Shaul |date=1984 |title=The Reign of the Ayatollahs: Iran and the Islamic Revolution |publisher=[[Basic Books]] |isbn=9780465068876 |url=https://archive.org/details/reignofayatolla00bakh_0/page/n6/mode/1up }} * {{cite book |last=Bakhash |first=Shaul |date=2008 |chapter=Historical Setting |editor-last1=Curtis |editor-first1=Glenn E. |editor-last2=Hooglund |editor-first2=Eric |title=Iran, a country study |edition=5th |publisher=[[United States Government Publishing Office|US Government Publishing Office]] |isbn=9780844411873 |url=https://dn720005.ca.archive.org/0/items/irancountrystudy00curt_2/irancountrystudy00curt_2.pdf }} * {{cite conference |last=Bournoutian |first=George A.|author-link=George Bournoutian |date=1980 |title=The Population of Persian Armenia Prior to and Immediately Following its Annexation to the Russian Empire: 1826–1832 |conference=Nationalism and social change in Transcaucasia |publisher=The Wilson Center, Kennan Institute for Advanced Russian Studies |series=Kennan Institute Occasional Paper Series |article-number=91 |url=https://www.wilsoncenter.org/publication/the-population-persian-armenia-prior-to-and-immediately-following-its-annexation-to-the }} * {{cite book |last=Bournoutian |first=George A. |author-link=George Bournoutian |date=2002 |title=A Concise History of the Armenian People: (from Ancient Times to the Present) |edition=2nd |publisher=Mazda Publishers |isbn=978-1-56859-141-4 |url-access=registration|url=https://archive.org/details/concisehistoryof00geor}} * {{cite book |last=Bournoutian |first=George A. |author-link=George Bournoutian |date=2020 |title=Armenia and Imperial Decline: The Yerevan Province, 1900-1914 |publisher=[[Routledge]] |isbn=9780367590673 |url=https://psv4.userapi.com/s/v1/d/uFYFHi-_sOsE7f4YBy0tlHZknfmpMLQuZ_1y-9CGYlUg_X4yfp1PQVxmHtah8sVwa2k9p1JYePUvOZJQGPX4-OPjIpgnmM5h6Fgj-1KXCPZmaRv2/Armenia_and_Imperial_Decline_The_Yerevan_Province_1900-1914.pdf }} * {{cite book |last=Durant |first=William J. |author-link=Will Durant |date=1935 |title=The Story of civilization |volume=I. Our Oriental Heritage |publisher=[[Simon & Schuster]] |url=https://archive.org/details/in.gov.ignca.21085/page/n9/mode/1up }} * {{cite book |editor-last=Mikaberidze |editor-first=Alexander |editor-link=Alexander Mikaberidze |date=2011 |title=Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia |volume=1 |publisher=ABC-CLIO |isbn=9781598843361 |url=https://archive.org/details/conflictconquest0000unse/mode/1up }} * {{cite book |last=Mikaberidze |first=Alexander |author-link=Alexander Mikaberidze |date=2015 |title=Historical Dictionary of Georgia |edition=2nd |publisher=[[The Globe Pequot Publishing Group|Rowman & Littlefield]] |isbn=9781442241459 |url=https://books.google.com/books?id=JNNQCgAAQBAJ }} * {{cite book |last=Munshi |first=Eskandar Beg |author-link=Iskandar Beg Munshi |date=1978 |orig-date=1629 |others=Translated by [[Roger Savory|Roger M. Savory]] |title=Tārīkh-e 'Ālamārā-ye 'Abbāsī |trans-title=History of Shah 'Abbas the Great (two volumes) |publisher=[[Westview Press]] |isbn=0891582967 |lccn=78020663 |language=ar, en |url=https://archive.org/details/monshi-shah-abbas-english/Monshi_Shah-Abbas_English/mode/1up }} * {{cite book |last=Potts |first=Daniel T. |date=1999 |title=The Archaeology of Elam: Formation and Transformation of an Ancient Iranian State |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=9780521564960 |url=https://archive.org/details/archaeologyofela0000pott/page/n6/mode/1up }} * {{cite book |last=Pow |first=Stephen |date=2022 |chapter=The Mongol invasions of Europe |editor-last1=May |editor-first1=Timothy |editor-last2=Hope |editor-first2=Michael |title=The Mongol World |publisher=[[Routledge]] |isbn=9781315165172 |url-access=registration |url=https://www.academia.edu/74451969 }} *{{cite book |editor-last1=Roisman |editor-first1=Joseph |editor-last2=Worthington |editor-first2=Ian |date=2010 |title=A Companion to Ancient Macedonia |publisher=[[Wiley-Blackwell]] |isbn=9781405179362 |url=https://books.google.com/books?id=QsJ183uUDkMC }} * {{cite book |last1=Sarfaraz |first1=Ali Akbar |author-link1=Ali Akbar Sarfaraz |last2=Firuzmandi |first2=Bahman |date=1996 |title=محموعۀ دروس باستان شناسی و هنر دوران تاریخی ماد، هخامنشی، اشکانی، ساسانی |trans-title=A collection of archaeology and art lessons from the Median, Achaemenid, Parthian, and Sasanian historical periods |language=fa |publisher=Marlik |page=20 |isbn=9789649049519 }} * {{cite book |last=Suny |first=Ronald G. |author-link=Ronald Grigor Suny |date=1994 |title=The Making of the Georgian Nation |edition=2nd |publisher=[[Indiana University Press]] |isbn=9780253209153 |url=https://books.google.com/books?id=riW0kKzat2sC }} ==وڌيڪ مطالعو== * Sabri Ateş. ''Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843–1914''. Cambridge University Press, 21 okt. 2013. {{ISBN|1107245087}}. * Brew, Gregory. ''Petroleum and Progress in Iran: Oil, Development, and the Cold War'' (Cambridge University Press, 2022) [http://www.h-net.org/reviews/showrev.php?id=59095 online review] * Chopra, R. M., article on "A Brief Review of Pre-Islamic Splendour of Iran", ''INDO-IRANICA'', Vol. 56 (1–4), 2003. * Stephanie Cronin. ''Iranian-Russian Encounters: Empires and Revolutions Since 1800''. Routledge, 2013. {{ISBN|0415624339}}. * {{cite book |last=Daniel |first=Elton L. |title=The History of Iran |author-link=Elton L. Daniel |year=2000 |publisher=Greenwood |location=Westport, Connecticut |isbn=0-313-36100-2 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/historyofiran0000dani }} * {{cite journal |last=Del Guidice |first=Marguerite |title=Persia – Ancient soul of Iran |date= August 2008| journal= [[National Geographic Magazine]]}} * {{cite book |last=Foltz |first=Richard |author-link=Richard Foltz |title=Iran in World History |publisher=Oxford University Press |location=New York |year=2015 |isbn=978-0-19-933549-7}} * [[Askold Ivanchik|Askolʹd Igorevich Ivanchik]], Vaxtang Ličʻeli. "Achaemenid Culture and Local Traditions in Anatolia, Southern Caucasus and Iran". BRILL, 2007. * Matthee, Rudi, and Willem Floor. [https://books.google.com/books?id=-mABAwAAQBAJ ''The Monetary History of Iran: From the Safavids to the Qajars'']. I. B. Tauris, 25 April 2013 * [[Vladimir Minorsky]]. ''The Turks, Iran and the Caucasus in the Middle Ages''. Variorum Reprints, 1978. * {{cite book | last=Nasr | first=Hossein | title=Sufi Essays | publisher=Suny press | year=1972 | isbn=978-0-87395-389-4}} * {{cite book |last=Olmstead |first=Albert T. E. |title=The History of the Persian Empire: Achaemenid Period |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.532747 |year=1948 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago }} * Rezvani, Babak., "Ethno-territorial conflict and coexistence in the Caucasus, Central Asia and Fereydan" Amsterdam University Press, 15 mrt. 2014. * Roisman, Joseph, and Ian Worthington. [https://books.google.com/books?id=QsJ183uUDkMC&pg=PA342 "A companion to Ancient Macedonia"] pp 342–346, pp 135–138. ([[Achaemenid Empire|Achaemenid]] rule in the [[Balkans]] and Eastern Europe). John Wiley & Sons, 7 July 2011. {{ISBN|144435163X}}. * Van Gorde, A. Christian. ''Christianity in Persia and the Status of Non-Muslims in Iran'' (Lexington Books; 2010) 329 pages. Traces the role of Persians in Persia and later Iran since ancient times, with additional discussion of other non-Muslim groups. * [[Benjamin Walker (author)|Benjamin Walker]], ''Persian Pageant: A Cultural History of Iran,'' Arya Press, Calcutta, 1950. ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [http://www.persiansarenotarabs.com/persian-history Persian History] Persian History <!--* [http://www.iranicaonline.org/articles/iran Iran] an article by ''[[Encyclopædia Iranica]]''--> * [http://www.parstimes.com/history/ Iran History] * [http://www.iranchamber.com/history/historic_periods.php Iran chamber] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061110131804/http://www.iranchamber.com/history/historic_periods.php |date=10 November 2006 }} * [http://www.parstimes.com/history/VL/middle_east/iran.html WWW-VL History Index: Iran] * [http://www.wdl.org/en/item/2399 The History of Persia] from 1715 * [http://www.iranicaonline.org/articles/russia-i-relations RUSSIA i. Russo-Iranian Relations up to the Bolshevik Revolution] {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:History Of Iran}} [[زمرو:ايران جي تاريخ]] [[زمرو:ايران جي تاريخ| ]] [[زمرو:اولھ ايشيا جي تاريخ]] [[زمرو:اولهه ايشيا جي تاريخ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] [[زمرو:ايران]] c71uz97gydtsasmwmfsb9nthrdffbk0 390598 390591 2026-07-02T17:39:06Z Memon2025 21315 390598 wikitext text/x-wiki {{Short description|ايران جي تاريخ}} [[File:Naqsh i Rustam. Shapour.jpg|thumb|<small>چٽان تي نقش ٿيل "'''نقش رستم'''" جي رليف. ايراني شهنشاه شاپور اول (گهوڙي تي) رومي شهنشاه ويلرن (گوڏن ڀر) ۽ فلپ عرب (بيٺل) کي قيد ڪندي.</small>]] [[File:ChosroesHuntingScene.JPG|thumb|<small>چانديءَ جي پيالي تي شڪار جو منظر، خسرو اول کي ڏيکاريندي.</small> ]] '''ايران جي تاريخ''' وڏي ايران (<small>Greater</small> <small>Iran</small>)، هڪ اهڙو علائقو جنهن ۾ اها سڀئي علائقا شامل هئا جن ۾ ايراني ماڻهن ۽ ايراني ٻولين، خاص طور تي فارسي ۽ [[فارسي ٻولي]] جي اهم آبادڪاري يا اثر ڏٺو آهي، سان جڙيل آهي. هن علائقي جو مرڪز [[ايراني پليٽيو|ايراني سطح مرتفع]] آهي، جيڪا هاڻي جديد ايران سان ڍڪيل آهي. ايراني تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ واضح اثر اولهه ۾ [[اناطوليا]] کان اوڀر ۾ [[سنڌو ماٿري]] تائين پکڙيل ڏسي سگهجي ٿو، جنهن ۾ [[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]]، [[ميسوپوٽيميا]]، [[قفقاز]] ۽ [[وچ ايشيا]] جي اڪثريت شامل آهي. اهو ٻين وڏين تهذيبن، جهڙوڪ [[ننڍو آنڊو|هندستان]]، [[چين]]، [[قديم يونان|يونان]]، [[رومي سلطنت|روم]] ۽ [[قديم مصر|مصر]] جي تاريخن سان پڻ ڳنڍيل آهي. ايران دنيا جي قديم ترين مسلسل تهذيبن مان هڪ جو گهر آهي، جنهن ۾ تاريخي ۽ شهري آباديون 5هين صدي قبل مسيح جون آهن. [[ايراني پليٽيو]] جا اولهه وارا علائقن ۾ ايلامائيٽائي، ڪاسائي، گوتيائي، يوريشيائي<ref>{{cite web |last=Pizzorno |first=Gabriel H. |date=2014 |title=Dinkha Tepe Revisited |website=[[Harvard University]] Department of History |url=https://scholar.harvard.edu/pizzorno/presentations/dinkha-tepe-revisited }}</ref> <ref>{{cite web |date=4 September 2005 |title=Capital of Musasir government in northwest Iran, experts believe |website=[[Mehr News Agency]] |url=https://en.mehrnews.com/news/12769/Capital-of-Musasir-government-in-northwest-Iran-experts-believe }}</ref>۽ ڪردستان ۾ منيئن جا گهر هئا.{{r|n=EIO_ziwiye|r={{harvp|Iranica Online - Ziwiye}}.}}<ref>{{cite web |title=Qalaichi's ancient necropolis excavated for the first time |website=[[The Tehran Times]] |date=23 June 2024 |url=https://www.tehrantimes.com/news/500219/Qalaichi-s-ancient-necropolis-excavated-for-the-first-time }}</ref><ref>{{cite web |last1=Chauhan |first1=Yamini |date=2012 |title=Mannai |website=[[Britannica.com]] |url=https://www.britannica.com/place/Mannai }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Cifarelli | first1=Megan | last2=Mollazadeh | first2=Kazem | last3=Binandeh | first3=Ali |date=2019 |title=A Decorated Bronze Belt from Gargul, Iran |journal=[[Iran: Journal of the British Institute of Persian Studies|Iran]] |volume=57 |issue=2 |pages=175–184 | doi=10.1080/05786967.2018.1505441 |url-access=subscription |url=https://doi.org/10.1080/05786967.2018.1505441 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Khanmohammadi |first1=Behrouz |last2=Bonfanti |first2=Annarita S. |last3=Dan |first3=Roberto |date=6 June 2022 |title=A New Decorated Bronze Belt from Orumiyeh Region, North-Western Iran |journal=[[Iran: Journal of the British Institute of Persian Studies|Iran]] |volume=63 |issue=1 |pages=46–56 |doi=10.1080/05786967.2022.2082314 |url-access=subscription |url=https://doi.org/10.1080/05786967.2022.2082314 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Khanmohammadi |first1=Behrouz |last2=Bonfanti |first2=Annarita S. |last3=Abbaszadeh |first3=Maryam |last4=Dan |first4=Roberto |date=2021 |title=A metal belt in the Orumiyeh museum, Iran |journal=Aramazd - Armenian Journal of Near Eastern Studies |volume=15 |issue=1–2 |pages=163–170 |doi=10.32028/ajnes.v15i1-2.1304 |url-access=subscription |url=https://doi.org/10.32028/ajnes.v15i1-2.1304 }}</ref><ref>{{cite web |author=Amanolahi Sekandar |date=17 February 2010 |title=The Lurs of Iran |website=Cultural Survival |url=https://www.culturalsurvival.org/publications/cultural-survival-quarterly/lurs-iran }}</ref> ايراني سلطنت [[لوهه جو دور|لوھه جي دور]] ۾ ميد سلطنت جي عروج سان شروع ٿي، جڏھن ايران 7هين صدي قبل مسيح ۾ ميدي سلطنت جي تحت ھڪ قوم جي طور تي متحد ٿي ويو.<ref>{{cite web |last1=Lotha |first1=Gloria |last2=Gupta |first2=Kanchan |date=2024 |title=Media |website=[[Britannica.com]] |url=https://www.britannica.com/place/Media-ancient-region-Iran |display-authors=1 }}</ref> <small>550</small> قبل مسيح تائين، ميد [[سائرس اعظم]] جي فتحن کان پاسيرو ٿي ويا. جنھن [[هخامنشي سلطنت|ھخامنشي سلطنت]] جي قيام سان فارسين کي اقتدار ۾ آندو. سائرس جي ايندڙ مهمن فارس جي گھڻي ڀاڱي [[اولھ ايشيا|اولهائين ايشيا]] ۽ گھڻي ڀاڱي [[وچ ايشيا]] ۾ واڌ کي ممڪن بڻايو ۽ سندس جانشين [[ڏاکڻي يورپ|ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۽ [[اتر آفريڪا]] جي ڪجھ حصن کي فتح ڪري سڀ کان وڏي سلطنت جي صدارت ڪيا. چوٿين صدي قبل مسيح ۾، ھخامنشي سلطنت کي [[سڪندر اعظم]] جي [[قديم يونان|مقدوني سلطنت]] فتح ڪيو، جنھن جي موت اڳوڻي ھخامنشي علائقي جي وڏي حصي تي سليوسي سلطنت جي قيام جو سبب بني. ايندڙ صدين ۾، ايراني پليٽيو تي يوناني حڪمراني پارٿيئن سلطنت جي عروج سان ختم ٿي وئي، جنھن سليوسي جي اناطوليا، ميسوپوٽيميا ۽ وچ ايشيائي قبضي جي وڏي حصي کي فتح ڪيو. جڏهن ته پارٿين جي جاءِ تي ٻي صدي ۾ [[ساساني سلطنت]] آئي، ايران ايندڙ هزار سال تائين هڪ اڳواڻي ڪندڙ طاقت رهيو، جيتوڻيڪ هن دور جو گهڻو حصو رومن-فارسي جنگين جي ڪري نشان لڳل هو. ستين صدي ۾، فارس تي مسلمانن جي فتح جي نتيجي ۾ ساساني سلطنت جو [[خلافت راشده|راشدين خلافت]] سان الحاق ٿيو ۽ ايران جي اسلام جي شروعات ٿي. غير ملڪي طاقتن، جهڙوڪ يوناني، عرب، ترڪ ۽ منگولن جي حملي جي باوجود، ايراني قومي سڃاڻپ محفوظ رهي، جيڪا ان کي هڪ الڳ سياسي ۽ ثقافتي وجود جي طور تي ترقي ڪرڻ جي اجازت ڏني ۽ ان جي حملي آورن کي متاثر ڪيو. جڏهن ته ابتدائي اسلامي فتحون [[زرتشتي مذھب|زرتشتي مذهب]]، جيڪو ايران جو اڪثريتي مذهب هو، جي زوال جو سبب بڻيون. ايراني تهذيبن جون ڪاميابيون نئين اسلامي سلطنتن ۾ جذب ​​ٿي ويون ۽ [[اسلامي سونهري دور]] دوران ان کي وڌايو ويو.<ref>{{cite book |last=Baten |first=Jörg |date=2016 |title=A History of the Global Economy. From 1500 to the Present |publisher=[[Cambridge University Press]] |page=214 |isbn=9781107507180 }}</ref> خانہ بدوش ترڪ قبيلن وچين دور جي آخر ۽ جديد دور جي شروعات ۾ ايراني سطح مرتفع جي ڪجهه حصن تي قبضو ڪيو علائقي تي منفي اثر پيو. بهرحال، 1501 تائين قوم کي صفوي خاندان پاران ٻيهر متحد ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=The Islamic World to 1600 - The Safavid Empire |website=Applied History Research Group, [[University of Calgary]] |date=1998 |url=https://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/empires/safavid/abbas.html |access-date=10 February 2026 |archive-date=12 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080612134542/http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/empires/safavid/abbas.html }}</ref> جنهن ايران کي شيعه اسلام ۾ تبديل ڪندي اصل مسلمان فتح کان وٺي ايراني تاريخ جي سڀ کان اهم مذهبي تبديلي جي شروعات ڪئي. {{r|n=EncIslamica_1993_VII54|r={{cite encyclopedia |editor-last1=Houtsma |editor-first1=M.Th. |editor-last2=Wensinck |editor-first2=A.J. |editor-last3=Gibb |editor-first3=H.A.R. |date=1993 |orig-date=1913-1936 |title=Ṣafawids |encyclopedia=[[Encyclopedia of Islam|E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam]] |volume=VII - S-Ṭaiba |edition=reprint |pages=[https://books.google.ca/books?id=sP_hVmik-QYC&pg=PA54 54-5] |isbn=9789004097933 |display-editors=1 }}}} ايران ٻيهر عالمي طاقت طور خاص طور تي عثماني سلطنت سان مقابلي ۾ اڀريو. 19 صدي ۾ ايران روسي سلطنت سان تڪرار ۾ آيو. جنهن روس-فارسي جنگين جي آخر تائين ڏکڻ قفقاز کي ملائي ڇڏيو.<ref name="books.google.nl1">{{Cite book |last=Dowling |first=Timothy C. |title=Russia at War: From the Mongol Conquest to Afghanistan, Chechnya, and Beyond |series= 2 volumes |date=2 December 2014 |publisher=ABC-CLIO |pages=728–9 |isbn=9781598849479 |url=https://books.google.com/books?id=KTq2BQAAQBAJ }}</ref> 1940 جي ڏهاڪي ۾ اميد هئي ته ايران هڪ آئيني بادشاهت بڻجي سگهي ٿو. پر آمريڪا ۽ برطانيه جي مدد سان 1953 جي بغاوت چونڊيل وزيراعظم کي هٽايو ۽ ايران تي آمريڪي مدد سان شاهه جي سربراهي ۾ هڪ آمريت جي طور تي حڪومت ڪئي وئي. بادشاهت 1979 ۾ ايراني انقلاب تائين برقرار رهي جڏهن ملڪ کي اسلامي جمهوريه قرار ڏنو ويو.{{r|n=Brit_Iran|r={{cite EBO |short=yes |last1=Avery |first1=Peter W. |last2=Mostofi |first2=Khosrow |last3=Afary |first3=Janet |title=Islamic Republic of Iran |url=https://www.britannica.com/place/Iran |display-authors=1 }}}}{{r|n=EB_Afary_2026|r={{cite web |last=Afary |first=Janet |date=2026 |title=Iranian Revolution (1978–1979) |website=[[Britannica.com]] |url=https://www.britannica.com/event/Iranian-Revolution }}}} ان کان وٺي ان ۾ اهم سياسي، سماجي ۽ معاشي تبديليون آيون آهن. اسلامي جمهوريه جي قيام سان ملڪ جي سياسي نظام جي ٻيهر جوڙجڪ ٿي. ايران جا پرڏيهي لاڳاپا ايران-عراق جنگ کان شروع ٿي ۽ ڪيترن ئي عرب ملڪن تائين جاري رهيو علائقائي تڪرارن جي شڪل اختيار ڪري چڪا آهن. اسرائيل، آمريڪا ۽ مغربي دنيا سان جاري تڪرار ۽ ايراني ايٽمي پروگرام جيڪو بين الاقوامي سفارتڪاري ۾ تڪراري رهيو آهي. بين الاقوامي پابندين ۽ اندروني چئلينجن جي باوجود ايران علائقائي ۽ عالمي جيوپولٽيڪس ۾ هڪ اهم رانديگر رهي ٿو. ==تاريخ کان اڳ== ===Paleolithic=== The earliest archaeological artifacts in Iran were found in the [[Kashafrud]] and [[Ganj Par]] sites that are thought to date back to 100,000 years ago in the [[Middle Paleolithic]].{{r|Brit_AncientIran}} [[Mousterian]] stone tools made by [[Neanderthal]]s have also been found.<ref>{{Cite journal |last1=Biglari |first1=Fereidoun |last2=Shidrang |first2=Sonia |date=2019 |title=Rescuing the Paleolithic Heritage of Hawraman, Kurdistan, Iranian Zagros |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/706536 |journal=Near Eastern Archaeology |volume=82 |issue=4 |pages=226–235 |doi=10.1086/706536 |s2cid=212851965 |issn=1094-2076 |url-access=subscription}}</ref> There are more cultural remains of Neanderthals dating back to the Middle Paleolithic period, which mainly have been found in the [[Zagros Mountains|Zagros]] region (and fewer in central Iran) at sites such as Kobeh, Kunji, [[Bisitun Cave]], Tamtama, [[Warwasi]], and [[Yafteh]] Cave.<ref>{{cite book |last=Zeder |first=Melinda A. |date=2005 |chapter=A View from the Zagros: new perspectives on livestock domestication in the Fertile Crescent |editor1= Jean-Denis Vigne |editor2=Joris Peters |editor3=Daniel Helmer |title=First Steps of Animal Domestication - Proceedings of the 9th Conference of the International Council of Archaeozoology, Durham, August 2002 |location=[[Oxford]] |publisher=Oxbow |pages=129–30 |isbn=9781842171219 |chapter-url-access=registration |chapter-url=https://www.academia.edu/4550760 }}</ref> In 1949, a Neanderthal [[Radius (bone)|radius]] was discovered by [[Carleton S. Coon]] in Bisitun Cave.<ref>{{cite journal |last1=Trinkaus |first1=Erik |last2=Biglari |first2=Fereidoun |date=2006 |title=Middle Paleolithic Human Remains from Bisitun Cave, Iran |journal=Paléorient |volume=32 |issue=2 |pages=105–111 |doi=10.3406/paleo.2006.5192 |access-date=10 February 2026 |via=Academia.edu |url-access=registration |url=https://www.academia.edu/224543 }}</ref> Evidence for [[Upper Paleolithic]] and [[Epipaleolithic]] periods are known mainly from the Zagros Mountains in the caves of [[Kermanshah]] and [[Khorramabad]] and a few number of sites in [[Piranshahr]], [[Alborz]] and [[Central Iran]]. During this time, people began creating [[rock art in Iran]].<ref>{{cite web |title=UNESCO assessor visits prehistoric caves in Khorramabad's valley |date=13 September 2024 |website=Tehran Times |url=https://www.tehrantimes.com/news/503588/ }}</ref><ref>{{cite web |title=Khorramabad Valley: A potential UNESCO World Heritage Site |website=Iran Daily |date=21 January 2024 |url=https://newspaper.irandaily.ir/7490/3/7192 }}</ref> ===Neolithic to Chalcolithic=== {{See also|Iranian hunter-gatherers|Indo-Iranians}} Early agricultural communities such as [[Chogha Golan]] in the 11th millennium BC<ref>{{cite web |author=Nidhi Subbaraman |date=5 July 2013 |title=Early humans in Iran were growing wheat 12,000 years ago |website=NBC.news |url=http://www.nbcnews.com/science/science-news/early-humans-iran-were-growing-wheat-12-000-years-ago-f6C10536898 |access-date=10 January 2026 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Riehl |first1=Simone |last2=Zeidi |first2=Mohsen |last3=Conard |first3=Nicholas J. |date=5 July 2013 |title=Emergence of Agriculture in the Foothills of the Zagros Mountains of Iran (Supplementary Materials) |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=6141 |issue=65 |pages=65–67 |doi=10.1126/science.1236743 |pmid=23828939 |via=researchgate.net |url=https://www.researchgate.net/publication/259041065 |access-date=10 February 2026 }}</ref> along with settlements such as [[Chogha Bonut]] (the earliest village in Elam) in the 9th millennium BC<ref>{{cite journal |last=Alizadeh |first=Abbas |date=Spring 1997 |title=Excavations at Chogha Bonut: The earliest village in Susiana, Iran |journal=The Oriental Institue |issue=153 |pages=1–4 |url=https://isac.uchicago.edu/sites/default/files/uploads/shared/docs/nn153.pdf |access-date=11 February 2026 }}</ref>{{sfnp|Iranica Online - Neolithic Age In Iran}} began to flourish in and around the Zagros Mountains.{{r|n=MMA_IranTLine_1|r={{cite web |title=Heilbrunn Timeline of Art History - Iran, 8000–2000 BC |publisher=The [[Metropolitan Museum of Art]] |date=2000 |access-date=13 January 2026 |url=https://www.metmuseum.org/toah/ht/02/wai }}}} Around about the same time, the earliest-known clay vessels and modelled human and animal terracotta figurines were produced at [[Ganj Dareh]].{{r|MMA_IranTLine_1}} There are 10,000-year-old human and animal figurines from Tepe Sarab in [[Kermanshah province]] among many other ancient artefacts.<ref>{{cite web |title=Persia The Ancient Iran (photography by Ali Majdfar) |website=pbase.com - Ancient Iran Museum |date=26 July 2013 |access-date=27 March 2008 |url=http://www.pbase.com/k_amj/tehran_museum }}</ref> The south-western part of Iran was part of the [[Fertile Crescent]] where most of humanity's first major crops were grown, in villages such as [[Susa]] (where a settlement was first founded possibly as early as 4395 BC){{sfnp|Potts|1999|pp=[https://archive.org/details/archaeologyofela0000pott/page/46/mode/1up?q=4395 46–7]}} and settlements such as [[Chogha Mish]], dating back to 6800 BC;{{r|n=xinhuaNet_10082007|r={{cite web |editor=Gareth Dodd |date=10 August 2007 |title=New evidence: modern civilization began in Iran |website=XinhuaNet |url=http://news.xinhuanet.com/english/2007-08/10/content_6508609.htm |access-date=13 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071217191819/http://news.xinhuanet.com/english/2007-08/10/content_6508609.htm |archive-date=17 December 2007 }}}}<ref>{{cite web |author=K. Kris Hirst |title=Chogha Mish (Iran) |website=About.com Education - Archaeology |url=http://archaeology.about.com/od/cterms/g/choghamish.htm |access-date=11 June 2010 |archive-date=6 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131106002737/http://archaeology.about.com/od/cterms/g/choghamish.htm }}</ref> there are 7,000-year-old jars of wine excavated in the Zagros Mountains<ref>{{cite web |title=The world's earliest known ancient wine jar |website=Penn Museum – University of Pennsylvania Museum of Archaeology and Anthropology |url=http://www.museum.upenn.edu/new/research/Exp_Rese_Disc/NearEast/wine.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20081216011240/http://www.museum.upenn.edu/new/research/Exp_Rese_Disc/NearEast/wine.shtml |archive-date=16 December 2008 }}</ref> (now on display at the [[University of Pennsylvania]]) and ruins of 7,000-year-old settlements such as [[Tepe Sialk]] are further testament to that. The two main Neolithic Iranian settlements were Ganj Dareh and the hypothetical [[Zayandeh River Culture]].<ref>{{Cite journal |last=Smith |first=Philip E.L. |date=1990 |title=Architectural Innovation and Experimentation at Ganj Dareh, Iran |journal=World Archaeology |volume=21 |issue=3 |pages=323–335 |doi=10.1080/00438243.1990.9980111 |jstor=124833 |issn=0043-8243 |url=https://doi.org/10.1080/00438243.1990.9980111 |url-access=subscription }}</ref> ===Bronze Age=== {{further|Mannaea|4=Kura–Araxes culture|5=Akkadian Empire|6=Kassites}} [[File:Cylinder with a ritual scene ,early 2nd millennium B.C. Geoy Tepe Iran.jpg|thumb|upright=1.5|Cylinder with a ritual scene, early 2nd millennium BC, [[Geoy Tepe]], Iran]] [[File:Choqa Zanbil Darafsh 1 (36).JPG|thumb|[[Chogha Zanbil]] is one of the few extant [[ziggurat]]s outside of [[Mesopotamia]] and is considered to be the best preserved example in the world.]] The [[Kura–Araxes culture]] (circa 3400 BC—ca. 2000 BC) stretched from northwestern Iran up into the neighbouring regions of the [[Caucasus]] and [[Anatolia]].<ref>{{cite book |last=Kushnareva |first=Karinė Kh. |date=1997 |title=The Southern Caucasus in Prehistory: Stages of Cultural and Socioeconomic Development from the Eighth to the Second Millennium B.C. |publisher=UPenn Museum of Archaeology |isbn=9780924171505 |page=[https://books.google.com/books?id=e1PNO7urjHQC&pg=PA44 44] }}</ref><ref>{{cite book |last1=Sagona |first1=Antonio |last2=Zimansky |first2=Paul |date=2015 |title=Ancient Turkey |publisher=[[Routledge]] |page=[https://books.google.com/books?id=SsLKBgAAQBAJ&pg=PA163 163] |isbn=9781134440276 }}</ref> Susa is one of the oldest-known settlements of Iran and the world. The general perception among archaeologists is that Susa was an extension of the [[Sumer]]ian city-state of [[Uruk]], hence incorporating many aspects of Mesopotamian culture.<ref>{{cite book |last=Algaze |first=Guillermo |date=2005 |orig-date=1993 |title=The Uruk World System: The Dynamics of Expansion of Early Mesopotamian Civilization |publisher=[[University of Chicago Press]] |page=[https://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga/page/2/mode/1up?q=Susa 2] |isbn=9780226013824 }}</ref><ref>{{Cite book |editor-last1=Carter |editor-first1=Robert A. |editor-last2=Graham |editor-first2=Philip|date=2010 |orig-date=2006 |title= Beyond the Ubaid: transformation and integration in the late prehistoric societies of the Middle East |series=Studies in Ancient Oriental Civilization Series n. 63 |publisher=The Oriental Institute of The University Of Chicago |isbn=9781885923660 |url=https://archive.org/details/saoc-63.-beyond-the-ubaid.-transformation-and-integration-in-the-late-prehistori/page/n2/mode/1up }}</ref>{{page needed|date=February 2026}} In its later history, Susa became the capital of Elam, which emerged as a state founded 4000 BC.{{sfnp|Potts|1999|pp=[https://archive.org/details/archaeologyofela0000pott/page/45/mode/1up?q=4000 45–6]}} There are also dozens of prehistoric sites across the Iranian plateau pointing to the existence of ancient cultures and urban settlements in the fourth millennium BC.{{r|xinhuaNet_10082007}} One of the earliest civilizations on the Iranian plateau was the [[Jiroft culture]] in southeastern Iran in the province of [[Kerman]]. Iran is one of the most artefact-rich archaeological sites in [[West Asia]]. Archaeological excavations in [[Jiroft]] led to the discovery of several objects belonging to the 4th millennium BC.<ref>{{cite web |author=Maryam Tabeshian |date=13 December 2006 |title=5000-Y-Old Inscribed Tablets Discovered in Jiroft |website=CHN - Cultural Heritage News |url=http://www.chnpress.com/news/?section=2&id=6864 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511111851/http://www.chnpress.com/news/?section=2&id=6864 |archive-date=11 May 2011 |access-date=12 February 2026 }}</ref> There is a large quantity of objects decorated with highly distinctive engravings of animals, mythological figures, and architectural motifs. The objects and their iconography are considered unique. Many are made from [[chlorite group|chlorite]], a grey-green soft stone; others are in [[copper]], [[bronze]], [[terracotta]], and even [[lapis lazuli]]. Recent excavations at the sites have produced the world's earliest inscription which pre-dates Mesopotamian inscriptions.<ref>{{Cite web |title=New Discoveries in Jiroft May Change History of Civilization |website=CHN - Cultural Heritage News |date=26 January 2006 |url=https://www.chnpress.com/news |archive-url=https://web.archive.org/web/20080411035252/http://www.chnpress.com/news/?section=2&id=6126 |archive-date=11 April 2008 |access-date=16 March 2023 }}</ref>{{sfnp|Iranica Online - Iranian History (1) Pre-Islamic Times}} There are records of numerous other ancient civilizations on the Iranian plateau before the emergence of [[Iranian peoples]] during the [[Early Iron Age]]. The [[Early Bronze Age]] saw the rise of urbanization into organized city-states and the invention of writing (the [[Uruk period]]) in the Near East. While Bronze Age Elam made use of writing from an early time, the [[Proto-Elamite#Proto-Elamite script|Proto-Elamite script]] remains undeciphered, and records from Sumer pertaining to Elam are scarce. Russian historian [[Igor M. Diakonoff]] states that the modern inhabitants of Iran are descendants of mainly non-Indo-European groups, more specifically of pre-Iranic inhabitants of the Iranian Plateau.{{efn|"It is the autochthones of the Iranian plateau, and not the Proto-Indo-European tribes of Europe, which are, in the main, the ancestors, in the physical sense of the word, of the present-day Iranians."<ref>Quote from {{harvp|The Cambridge History of Iran Vol. 2||loc=: [[Igor M. Diakonoff|Diakonoff, Igor M.]], "Media", p. [https://archive.org/details/diakonoff-1985-media-chi-02/Diakonoff_1985_Media_CHI02/page/43/mode/1up 43] (36-148)}}. See also the citation of this paper in {{cite journal |last=Karatay |first=Osman |date=July–September 2009 |title=Some Views on Looking for a New Home for Ancestors of Turks and Magyars in the Middle East |journal=Journal of Eurasian Studies |volume=I |issue=3 |page=51 (49–72) |url=http://www.federatio.org/joes/EurasianStudies_0309.pdf }}</ref>}} ===Early Iron Age=== [[File:Gold Rhyton in the form of a Ram's Head - Reza Abbasi Museum - Tehran, Iran.jpg|thumb|upright=1.2|[[Rhyton]] in the shape of a ram's head, gold – [[Saqqez]] - [[Iranian Kurdistan|Kurdistan]] - western Iran{{r|EIO_ziwiye}} –, late 7th–early 6th century BCE]] [[File:Marlik cup iran.jpg|thumb|A gold cup at the [[National Museum of Iran]], from the first half of the 1st millennium BC]] Records become more tangible with the rise of the [[Neo-Assyrian Empire]] and its records of incursions from the Iranian plateau. As early as the 20th century BC, tribes came to the Iranian plateau from the [[Pontic–Caspian steppe]]. The arrival of Iranians on the Iranian plateau forced the Elamites to relinquish one area of their empire after another and to take refuge in Elam, [[History of Khuzestan province|Khuzestan]] and the nearby area, which only then became coterminous with Elam.{{sfnp|Iranica Online - Elam vii.||loc=[https://www.iranicaonline.org/articles/elam-vii/ Non-Elamite texts in Elam]}} Bahman Firuzmandi says that the southern Iranians might be intermixed with the Elamite peoples living in the plateau.{{sfnp|Sarfaraz|Firuzmandi|1996|p=20}} By the mid-1st millennium BC, [[Medes]], [[Persian people|Persians]], and [[Parthia]]ns populated the Iranian plateau. Until the rise of the Medes, they all remained under [[Assyria]]n domination, like the rest of the [[Near East]]. In the first half of the 1st millennium BC, parts of what is now [[Azerbaijan (Iran)|Iranian Azerbaijan]] were incorporated into [[Urartu]]. ==قديم دور== ===Median and Achaemenid Empires (678–330 BC)=== {{Main|Median kingdom|Achaemenid Empire}} {{see also|Greco-Persian Wars}} <gallery mode="packed"> Pasargad Tomb Cyrus3.jpg|The tomb of [[Cyrus the Great]] Gate of All Nations, Persepolis.jpg|Ruins of the [[Gate of All Nations]], Persepolis Persepolis001.jpg|Ruins of the [[Apadana]], Persepolis Medes and Persians at eastern stairs of the Apadana, Persepolis.JPG|Depiction of united [[Medes]] and [[Persian people|Persians]] at the [[Apadana]], Persepolis Persepolis - Tachara 01.jpg|Ruins of the [[Tachara]], Persepolis </gallery> In 646 BC, [[Assyria]]n king [[Ashurbanipal]] sacked [[Susa]], which ended Elamite supremacy in the region.{{r|n=MMA_IranTLine_2|r={{cite web |title=Heilbrunn Timeline of Art History - Iran, 1000 BC–1 AD |publisher=The [[Metropolitan Museum of Art]] |date=2000 |access-date=13 January 2026 |url=https://www.metmuseum.org/toah/ht/04/wai.html }}}} For over 150 years Assyrian kings of nearby northern [[Mesopotamia]] had been wanting to conquer Median tribes of western Iran.<ref>{{cite web |last=Medvedskaya |first=I.N. |date=January 2002 |title=The Rise and Fall of Media |work=International Journal of Kurdish Studies |via=BNET |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m0SBL/is_16/ai_n13810181 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080328003303/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0SBL/is_16/ai_n13810181 |archive-date=28 March 2008 |access-date=10 August 2008 }}</ref> Under pressure from Assyria, the small kingdoms of the western Iranian plateau coalesced into increasingly larger and more centralized states.{{r|MMA_IranTLine_2}} [[File:Median Empire.png|thumb|left|The Medes at the time of their maximum expansion]] In the second half of the 7th century BC, the Medes gained their independence and were united by [[Deioces]]. In 612 BC, [[Cyaxares]], Deioces' grandson, and the [[Babylonia|Babylon]]ian king [[Nabopolassar]] invaded Assyria and laid siege to and eventually destroyed [[Nineveh]], the Assyrian capital, which led to the fall of the [[Neo-Assyrian Empire]].<ref>{{cite book |last=Sicker |first=Martin |date=2000 |title=The pre-Islamic Middle East |publisher=[[Greenwood Publishing Group|Praeger]] |pages=[https://ia802907.us.archive.org/19/items/ThePreIslamicMiddleEast/The%20Pre-Islamic%20Middle%20East.pdf 68-9] |isbn=9780275968908 }}</ref> Urartu was later on conquered and dissolved as well by the Medes.<ref>{{Cite web |author=Troy R. Bishop |date=1982 |title=Urartu – Lost Kingdom of Van |url=http://www.starspring.com/ascender/urartu/urartu.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20150702205257/http://www.starspring.com/ascender/urartu/urartu.html |archive-date=2 July 2015 |access-date=18 February 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=Urartu Civilization |website=All About Turkey |url=http://www.allaboutturkey.com/urartu.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150701005402/http://www.allaboutturkey.com/urartu.htm |archive-date=1 July 2015 |access-date=18 June 2015 |url-status=live }}</ref> The Medes are credited with founding Iran as a nation and empire, and established the first Iranian empire, the largest of its day until [[Cyrus the Great]] established a unified empire of the Medes and Persians, leading to the Achaemenid Empire (c. 550–330 BC). [[File:Achaemenid Empire at its greatest extent according to Oxford Atlas of World History 2002.jpg|thumb|upright=1.3|The Achaemenid Empire at its greatest extent]] Cyrus the Great overthrew, in turn, the Median, [[Lydia]]n, and [[Neo-Babylonian Empire|Neo-Babylonian]] empires, creating an empire far larger than Assyria. He was better able, through more benign policies, to reconcile his subjects to Persian rule; the longevity of his empire was one result. The Persian king, like the Assyrian, was also "[[King of Kings]]", ''xšāyaθiya xšāyaθiyānām'' (''shāhanshāh'' in modern Persian) – "great king", [[Basileus|Megas Basileus]], as known by the [[Greeks]]. Cyrus's son, [[Cambyses II]], conquered the last major power of the region, [[ancient Egypt]], causing the collapse of the [[Twenty-sixth Dynasty of Egypt]]. Since he became ill and died before, or while, leaving Egypt, stories developed, as related by [[Herodotus]], that he was struck down for impiety against the [[ancient Egyptian deities]]. After the death of Cambyses II, [[Darius the Great|Darius]] ascended the throne by overthrowing the legitimate Achaemenid monarch [[Bardiya]], and then quelling rebellions throughout his kingdom. As the winner, Darius based his claim on membership in a collateral line of the Achaemenid Empire. Darius' first capital was at Susa, and he started the building program at [[Persepolis]]. He rebuilt a canal between the [[Nile]] and the [[Red Sea]], a forerunner of the modern [[Suez Canal]]. He improved the extensive road system, and it is during his reign that mentions are first made of the [[Royal Road]] (shown on map), a great highway stretching all the way from Susa to [[Sardis]] with posting stations at regular intervals. Major reforms took place under Darius. Coinage, in the form of the ''[[daric]]'' (gold coin) and the [[shekel]] (silver coin), was standardized (coinage had been invented over a century before in Lydia c. 660 BC but not standardized),<ref>{{Cite web |title=Forgotten Empire — The world of Ancient Persia |website=The British Museum |date=2005 |url=http://www.thebritishmuseum.ac.uk/forgottenempire/persia/darius.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070423012310/http://www.thebritishmuseum.ac.uk/forgottenempire/persia/darius.html |archive-date=23 April 2007 |access-date=16 March 2023 }}</ref> and administrative efficiency increased. The [[Old Persian]] language appears in royal inscriptions, written in a specially adapted version of the [[cuneiform script]]. Under Cyrus the Great and Darius, the Persian Empire eventually became the largest empire in human history up until that point, ruling and administrating over most of the known world,<ref>{{cite web |last=Hooker |first=Richard |date=1996 |title=Mesopotamia - The Persians |website=World Civilizations |url=http://www.wsu.edu/~dee/MESO/PERSIANS.HTM |archive-url=https://web.archive.org/web/20060829110727/http://www.wsu.edu/~dee/MESO/PERSIANS.HTM |archive-date=29 August 2006 |access-date=20 August 2006 }}</ref> as well as spanning the continents of Europe, Asia, and Africa. The greatest achievement was the empire itself. The Persian Empire represented the world's first [[superpower]]<ref>{{cite web |author=Kambiz Kamrani |date=4 December 2004 |title=Engineering an Empire: The Persians |website=Anthropology.net |url=http://anthropology.net/user/kambiz_kamrani/blog/2006/12/05/engineering_an_empire_the_persians |archive-url=https://web.archive.org/web/20070110020201/http://anthropology.net/user/kambiz_kamrani/blog/2006/12/05/engineering_an_empire_the_persians |archive-date=10 January 2007 |access-date=13 March 2007 }}</ref> that was based on a model of tolerance and respect for other cultures and religions.<ref>{{cite web |author=Fariborz Rahnamoon |title=Benevolent Persian Empire |url=http://web.utk.edu/~persian/benevolent.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050907204041/http://web.utk.edu/~persian/benevolent.htm |archive-date=7 September 2005 |access-date=18 February 2026 }}</ref> [[File:Map Greco-Persian Wars-en.svg|thumb|upright=1.3|Map showing key sites during the Persian invasions of Greece.|alt=]] In the late 6th century BC, Darius launched his European campaign, in which he defeated the [[Paeonia (kingdom)|Paeonians]], conquered [[Thrace]], and subdued all coastal Greek cities, [[European Scythian campaign of Darius I|as well as defeating]] the European [[Scythians]] around the [[Danube]] river.{{r|n=RoisWort2010_345|r={{harvp|Roisman|Worthington|2010|p=[https://books.google.ca/books?id=QsJ183uUDkMC&pg=PA345 345]}}.}} In 512/511 BC, [[Macedonia (ancient kingdom)|Macedon]] became a [[vassal]] kingdom of Persia.{{r|RoisWort2010_345}} In 499 BC, [[Classical Athens|Athens]] lent support to a revolt in [[Miletus]], which resulted in the sacking of [[Sardis]]. This led to an Achaemenid campaign against mainland Greece known as the [[Greco-Persian Wars]], which lasted the first half of the 5th century BC, and is known as one of the most important wars in European history. In the [[First Persian invasion of Greece]], the Persian general [[Mardonius (nephew of Darius I)|Mardonius]] re-subjugated Thrace and made Macedon a full part of Persia.{{r|RoisWort2010_345}} The war eventually turned out in defeat, however. Darius' successor [[Xerxes I]] launched the [[Second Persian invasion of Greece]]. At a crucial moment in the war, about half of mainland Greece was overrun by the Persians, including all territories to the north of the [[Isthmus of Corinth]],<ref>{{Cite book |last=Carey |first=Brian T. |date=2006 |title=Warfare in the Ancient World |others=Joshua B. Allfree and John Cairns illustrators |publisher=[[Pen and Sword Books|Pen and Sword]] |isbn=9781848846302 |page=[https://books.google.com/books?id=3OSfBwAAQBAJ&pg=PT32 32] }}</ref><ref>{{cite book |author=[[Aeschylus]] |date=2009 |orig-date=c. 472 BCE |editor-last1=Burian |editor-first1=Peter |editor-last2=Shapiro |editor-first2=Alan |title=The Complete Aeschylus |volume=II: Persians and Other Plays |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=9780195373288 |page=[https://books.google.com/books?id=0kTiBwAAQBAJ&pg=PT18 18] }}</ref> however, this was also turned out in a Greek victory, following the battles of [[Battle of Plataea|Plataea]] and [[Battle of Salamis|Salamis]], by which Persia lost its footholds in Europe, and eventually withdrew from it.{{sfnp|Roisman|Worthington|2010|pp=[https://books.google.ca/books?id=QsJ183uUDkMC&pg=PA135 135–8], 342–5}} During the Greco-Persian wars, the Persians gained major territorial advantages. They [[Achaemenid destruction of Athens|captured and razed Athens twice]], once in 480 BC and again in 479 BC. However, after a string of Greek victories the Persians were forced to withdraw, thus losing control of [[Macedonia (ancient kingdom)|Macedonia]], [[Thrace]] and [[Ionia]]. Fighting continued for several decades after the successful Greek repelling of the Second Invasion with numerous Greek city-states under the Athens' newly formed [[Delian League]], which eventually ended with the [[peace of Callias]] in 449 BC, ending the Greco-Persian Wars. In 404 BC, following the death of [[Darius II]], Egypt rebelled under [[Amyrtaeus]]. Later [[pharaoh]]s successfully resisted Persian attempts to reconquer Egypt until 343 BC, when Egypt was reconquered by [[Artaxerxes III]]. [[File:Persépolis, Irán, 2016-09-24, DD 64-68 PAN.jpg|thumb|800px|center|{{center|A panoramic view of [[Persepolis]]}}]] ===Greek conquest and Seleucid Empire (312 BC–248 BC)=== [[File:Seleucid-Empire 200bc.jpg|thumb|upright=1.3|The [[Seleucid Empire]] in 200 BC, before Antiochus was defeated by the Romans]] From 334 BC to 331 BC, [[Alexander the Great]] defeated [[Darius III]] in the battles of [[Battle of the Granicus|Granicus]], [[Battle of Issus|Issus]] and [[Battle of Gaugamela|Gaugamela]], and conquered the Achaemenid Empire by 331 BC. Alexander's empire broke up shortly after his death, and Alexander's general, [[Seleucus I Nicator]], tried to take control of Iran, [[Mesopotamia]], and later [[Syria]] and [[Anatolia]]. His empire was the [[Seleucid Empire]]. He was killed in 281 BC by [[Ptolemy Keraunos]]. ===Parthian Empire (248 BC–224 AD)=== {{See also|Roman–Parthian Wars}} [[File:BagdatesI290-280BCEPersia.jpg|thumb|[[Bagadates I]], first native Persian ruler after Greek rule]] The [[Parthian Empire]]{{Emdash}}ruled by the Parthians, a group of northwestern Iranian people{{Emdash}}was the realm of the Arsacid dynasty. This latter reunited and governed the Iranian plateau after the [[Parni conquest of Parthia]] and defeating the Seleucid Empire in the late 3rd century BC. It intermittently controlled Mesopotamia between {{Circa|150 BC and 224 AD}} and absorbed [[Eastern Arabia]]. Parthia was the eastern arch-enemy of the [[Roman Empire]], and it limited Rome's expansion beyond [[Cappadocia]] (central Anatolia). The Parthian armies included two types of [[cavalry]]: the heavily armed and armored [[cataphract]]s and the lightly armed but highly-mobile [[mounted archery|mounted archers]]. For the Romans, who relied on heavy [[infantry]], the Parthians were too hard to defeat, as both types of cavalry were much faster and more mobile than foot soldiers. The [[Parthian shot]] used by the Parthian cavalry was most notably feared by the Roman soldiers, which proved pivotal in the crushing Roman defeat at the [[Battle of Carrhae]]. On the other hand, the Parthians found it difficult to occupy conquered areas as they were unskilled in [[siege]] warfare. Because of these weaknesses, neither the Romans nor the Parthians were able completely to [[annexation|annex]] each other's territory. The Parthian empire subsisted for five centuries, longer than most Eastern Empires. The end of this empire came at last in 224 AD, when the empire's organization had loosened and the last king was defeated by one of the empire's vassal peoples, the Persians under the Sasanians. However, the Arsacid dynasty continued to exist for centuries onwards in [[Arsacid dynasty of Armenia|Armenia]], the [[Arsacid dynasty of Iberia|Iberia]], and the [[Arsacid Dynasty of Caucasian Albania|Caucasian Albania]], which were all eponymous branches of the dynasty. ===Sasanian Empire (224–651 AD)=== {{see also|Roman–Iranian relations|Byzantine–Sasanian wars|Byzantine–Sasanian War of 602–628}} [[File:Naqsh i Rustam. Shapour.jpg|thumb|Rock-face relief at [[Naqsh-e Rustam]] of Iranian emperor [[Shapur I]] (on horseback) capturing Roman emperor [[Valerian (emperor)|Valerian]] (kneeing) and [[Philip the Arab]] (standing).]] [[File:ChosroesHuntingScene.JPG|thumb|Hunting scene on a [[gilded silver]] bowl showing king [[Khosrau I]].]] The first shah of the [[Sasanian Empire]], [[Ardashir I]], started reforming the country economically and militarily. For a period of more than 400 years, Iran was once again one of the leading powers in the world, alongside its neighbouring rival, the [[Roman Empire|Roman]] and then [[Byzantine Empire]]s.<ref>{{cite book |last=Stillman |first=Norman A. |date=1979 |title=The Jews of Arab Lands |publisher=Jewish Publication Society |page=[https://books.google.ca/books?id=bFN2ismyhEYC&pg=PA22 22] |isbn=9780827611559 }}</ref><ref>{{cite book |editor-last=Jeffreys |editor-first=Elizabeth |date=2006 |title=Proceedings of the 21st International Congress of Byzantine Studies, London, 21–26 August 2006 (volumes 1–3) |others=Judith Gilliland assistant editor |publisher=[[Ashgate Publishing]] |pages=29 |isbn=075465740X |url=https://books.google.com/books?id=uVQOZWilJrgC }}</ref> The empire's territory, at its height, encompassed all of today's Iran, [[Iraq]], [[Azerbaijan]], [[Armenia]], [[Georgia (country)|Georgia]], [[Abkhazia]], [[Dagestan]], [[Lebanon]], [[Jordan]], [[Palestine (region)|Palestine]], [[Israel]], parts of [[Afghanistan]], [[Turkey]], [[Syria]], parts of [[Pakistan]], [[Central Asia]], [[Eastern Arabia]], and parts of [[Egypt]]. Most of the Sasanian Empire's lifespan was overshadowed by the frequent [[Byzantine–Sasanian wars]], a continuation of the [[Roman–Parthian Wars]] and the all-comprising [[Roman–Persian Wars]]; the last was the longest-lasting conflict in human history. Started in the first century BC by their predecessors, the Parthians, and Romans, the last Roman–Persian War was fought in the seventh century. The Persians defeated the Romans at the [[Battle of Edessa]] in 260 and took emperor [[Valerian (emperor)|Valerian]] prisoner for the remainder of his life. Eastern Arabia was conquered early on. During [[Khosrow II]]'s rule in 590–628, [[Egypt]], [[Jordan]], [[Palestine (region)|Palestine]] and [[Lebanon]] were also annexed to the Empire. The Sassanians called their empire ''Erânshahr'' ("Dominion of the Aryans", i.e., of [[Iranian peoples|Iranians]]).<ref>{{cite book |last=Garthwaite |first=Gene R. |date=2005 |title=The Persians |publisher=[[Wiley-Blackwell|Blackwell]] |page=[https://archive.org/details/persians0000gart/page/2/mode/1up 2] |isbn=9781557868602 }}</ref> A chapter of Iran's history followed after roughly 600 years of conflict with the Roman Empire. During this time, the Sassanian and Romano-Byzantine armies clashed for influence in Anatolia, the western Caucasus (mainly [[Lazica]] and the [[Principality of Iberia|Kingdom of Iberia]]; modern-day [[Georgia (country)|Georgia]] and [[Abkhazia]]), [[Mesopotamia]], Armenia and the Levant. Under Justinian I, the war came to an uneasy peace with payment of tribute to the Sassanians. However, the Sasanians used the deposition of the Byzantine emperor [[Maurice (emperor)|Maurice]] as a ''casus belli'' to attack the Empire. After many gains, the Sassanians were defeated at Issus, Constantinople, and finally Nineveh, resulting in peace. With the conclusion of the over 700 years lasting Roman–Persian Wars through the climactic [[Byzantine–Sasanian War of 602–628]], which included the very [[Siege of Constantinople (626)|siege of the Byzantine capital of Constantinople]], the war-exhausted Persians lost the [[Battle of al-Qādisiyyah]] (632) in [[Hilla]] (present-day [[Iraq]]) to the invading Muslim forces. The Sasanian era, encompassing the length of [[Late Antiquity]], is considered to be one of the most important and influential historical periods in Iran, and had a major impact on the world. In many ways, the Sassanian period witnessed the highest achievement of Persian civilization and constitutes the last great Iranian Empire before the adoption of Islam. Persia influenced Roman civilization considerably during Sassanian times,<ref>J. B. Bury, p.109.</ref>{{Incomplete short citation|date=February 2026}} their cultural influence extending far beyond the empire's territorial borders, reaching as far as Western Europe,<ref name="autogenerated2">Durant.</ref>{{Incomplete short citation|date=February 2026}} Africa,<ref>{{cite web |author=Matteo Compareti |title=The Sasanians in Africa |url=http://www.transoxiana.com.ar/0104/sasanians.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080528203821/http://www.transoxiana.com.ar/0104/sasanians.html |archive-date=28 May 2008 |url-status=live |access-date=5 March 2007 }}</ref> China and India{{sfnp|Sarfaraz|Firuzmandi|1996|pp=329-30}} and also playing a prominent role in the formation of both European and Asiatic medieval art.<ref>{{cite web |title=Iransaga - The Sassanians - Persian Art |website=Art Arena |url=http://www.artarena.force9.co.uk/sass2.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20191123010249/http://www.artarena.force9.co.uk/sass2.htm |archive-date=23 November 2019 |access-date=5 March 2007 |url-status=live}}</ref> This influence carried forward to the [[Muslim world]]. The dynasty's unique and aristocratic culture transformed the Islamic conquest and destruction of Iran into a Persian Renaissance.<ref name="autogenerated2" />{{Incomplete short citation|date=February 2026}} Much of what later became known as Islamic culture, architecture, writing, and other contributions to civilization, were taken from the Sassanian Persians into the broader Muslim world.<ref>{{cite book |last=Zarinkoob |first=Abdolhossein |author-link=Abdolhossein Zarinkoob |date=1999 |script-title=fa:روزگاران: تاريخ ايران از آغاز تا سقوط سلطنت پهلوى |title=Rūzgārān: tārīkh-i Īrān az āghāz tā suqūṭ-i salṭanat-i Pahlavī |trans-title=Ages: The history of Iran from the beginning until the fall of the Pahlavi monarchy |location=Tehran |publisher=Intishārāt-i Sukhan |page=305 |isbn=9789646961111 |oclc=46890937 |language=fa }}</ref> [[File:Piero della Francesca 021.jpg|thumb|700px|center|{{center|Battle between [[Heraclius]]' army and Persians under [[Khosrow II]]. Fresco by [[Piero della Francesca]], c. 1452.}}]] ==وچين دور== ==جديد دور جو پهريون حصو== ==جديد دور جو آخري حصو== ==هاڻوڪو دور== ==وڌيڪ ڏسو== {{Portal|Iran}} * [[هخامنشي سلطنت]] * [[ساساني سلطنت]] * [[صفوي سلطنت]] * [[History of the Caucasus]] * [[History of the Middle East]] * [[Iranian religions]] * [[Politics of Iran]] * [[Timeline of Iranian history]] ==نوٽ== {{Notelist}} ==حوالا== {{حوالا}} ==ذريعا== ===ڪيمبرج هسٽري آف ايران=== * {{cite book |title=[[Cambridge History of Iran]] |year=1968–1991 |publisher=Cambridge University Press |series=(8 vols.) |isbn=9780521451482 |postscript=:}} ** {{cite book |editor-last=Gershevitch |editor-first=Ilya |editor-link=Ilya Gershevitch |date=1985 |title=Volume 2 -The Median and Achaemenian Periods |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521200912 |ref=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._2 }} ** {{cite book |editor-last=Frye |editor-first=Richard N. |editor-link=Richard N. Frye |date=1975 |title=Volume 4 - From the Arab invasion to the Saljuqs |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521200936 |ref=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._4 }} ** {{cite book |editor-last=Boyle |editor-first=John A. |editor-link=John Andrew Boyle |date=1968 |title=Volume 5 - The Saljuq and Mongol Periods |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/S0035869X0012965X |isbn=9780521069366 |s2cid=161828080 |url=https://books.google.com/books?id=16yHq5v3QZAC |ref=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._5 }} ** {{cite book |editor-last1=Lockhart |editor-first1=Laurence |editor-link1=Laurence Lockhart |editor-last2=Jackson |editor-first2=Peter |editor-link2=Peter Jackson (historian) |date=1986 |title=Volume 6 - The Timurid and Safavid Periods |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521200943 |ref=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._6 }} ** {{cite book |editor-last1=Avery |editor-first1=Peter |editor-link1=Peter Avery |editor-last2=Hambly |editor-first2=Gavin R. G. |editor-last3=Melville |editor-first3=Charles P. |editor-link3=Charles P. Melville |date=1991 |title=Volume 7 - From Nadir Shah to the Islamic Republic |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521200950 |ref=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._7 |url=https://books.google.com/books?id=H20Xt157iYUC }} *** {{cite book |last=Kazemzadeh |first=F. |chapter=Iranian Relations with Russia and the Soviet Union, to 1921 |editor-last1=Avery |editor-first1=Peter |editor-link1=Peter Avery |editor-last2=Hambly |editor-first2=Gavin R. G. |editor-last3=Melville |editor-first3=Charles P. |editor-link3=Charles P. Melville |date=1991 |title=Volume 7 - From Nadir Shah to the Islamic Republic |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521200950 |ref=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._7 _Ch._9 |url=https://books.google.com/books?id=H20Xt157iYUC }} ** {{cite book |editor-last1=Lockhart |editor-first1=Laurence |editor-link1=Laurence Lockhart |editor-last2=Jackson |editor-first2=Peter |editor-link2=Peter Jackson (تاريخ دان) |تاريخ=1986 |عنوان=جلد 6 - تيموري ۽ صفوي دور |ناشر=ڪيمبرج يونيورسٽي پريس |ISBN=9780521200943 |حوالو=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._6 }} ** {{ڪتاب جو حوالو |ايڊيٽر-آخري1=ايوري |ايڊيٽر-پهريون1=پيٽر |ايڊيٽر-لنڪ1=پيٽر ايوري |ايڊيٽر-آخري2=هيمبلي |ايڊيٽر-پهريون2=گيوِن آر. جي. |ايڊيٽر-آخري3=ميلويل |ايڊيٽر-پهريون3=چارلس پي. |ايڊيٽر-لنڪ3=چارلس پي. ميلويل |تاريخ=1991 |عنوان=جلد 7 - نادر شاهه کان اسلامي جمهوريه تائين |ناشر=ڪيمبرج يونيورسٽي پريس |ISBN=9780521200950 |حوالو=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._7 |url=https://books.google.com/books?id=H20Xt157iYUC }} *** {{ڪتاب جو حوالو |آخري=ڪاظم زاده |پهريون=ايف. |باب=1921 تائين روس ۽ سوويت يونين سان ايران جا تعلقات |ايڊيٽر-آخري1=ايوري |ايڊيٽر-پهريون1=پيٽر |ايڊيٽر-لنڪ1=پيٽر ايوري |ايڊيٽر-آخري2=هيمبلي |ايڊيٽر-پهريون2=گيوِن آر. جي. |ايڊيٽر-آخري3=ميلويل |ايڊيٽر-پهريون3=چارلس پي. |ايڊيٽر-لنڪ3=چارلس پي. ميلويل |تاريخ=1991 |عنوان=جلد 7 - نادر شاهه کان اسلامي جمهوريه تائين |ناشر=ڪيمبرج يونيورسٽي پريس |ISBN=9780521200950 |حوالو=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._7 _Ch._9 |url=https://books.google.com/books?id=H20Xt157iYUC }} ===انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا آن لائن=== * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Azadpour |first=Mohammad |date=2013 |orig-date=2003 |title=Hegel, Georg Wilhelm Friedrich |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hegel-georg-wilhelm-friedrich/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Hegel,_Georg_Wilhelm_Friedrich }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Bosworth |first=Clifford E. |author-link1=Clifford Edmund Bosworth |date=2017 |orig-date=2009 |title=Tekiš B. Il Arslān |url=https://www.iranicaonline.org/articles/tekis-b-il-arslan/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Tekiš_B._Il_Arslān }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last1=Bosworth |first1=Clifford E. |author-link1=Clifford Edmund Bosworth |last2=Fisher |first2=William B. |date=2013 |orig-date=1986 |title=Araxes River |url=https://www.iranicaonline.org/articles/araxes-river/#pt2 |ref=CITEREFIranica_Online_-_Araxes_River }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Hitchins |first=Keith |date=2013 |orig-date=1998 |title=Erekle II |url=https://www.iranicaonline.org/articles/erekle-ii/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Erekle_II }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Hole |first=Frank |date=2012 |orig-date=2004 |title=Neolithic Age In Iran |url=https://www.iranicaonline.org/articles/neolithic-age-in-iran/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Neolithic_Age_In_Iran }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last1=Kettenhofen |first1=Erich |last2=Bournoutian |first2=George A. |last3=Hewsen |first3=Robert H. |date=2015 |orig-date=1998 |title=Erevan |url=https://www.iranicaonline.org/articles/erevan-1/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Erevan }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Lackenbacher |first=Sylvie |date=2016 |orig-date=1998 |title=Elam vii. Non-Elamite texts in Elam |url=https://www.iranicaonline.org/articles/elam-vii/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Elam_vii. }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Matthee |first=Rudolph P. |author-link=Rudi Matthee |date=2013 |orig-date=2001 |title=GEORGIA vii. Georgians in the Safavid Administration |url=https://www.iranicaonline.org/articles/georgia-vii-/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_GEORGIA vii. }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Matthee |first=Rudolph P. |author-link=Rudi Matthee |date=2017 |orig-date=2008 |title=Safavid Dynasty |url=https://www.iranicaonline.org/articles/safavids |ref=CITEREFIranica_Online_-_Safavid_Dynasty }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Mitchell |first=Colin P. |date=2012 |orig-date=2009 |title=Ṭahmāsp I |url=https://www.iranicaonline.org/articles/tahmasp-i/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Ṭahmāsp_I }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Muscarella |first=Oscar W. |date=2013 |orig-date=1994 |title=Denḵa Tepe |url=https://www.iranicaonline.org/articles/denka-dinkha-tepe/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Denḵa_Tepe }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Muscarella |first=Oscar W. |date=2017 |title=Ziwiye |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ziwiye/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Ziwiye }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Özgüdenli |first=Osman G. |date=2017 |orig-date=2005 |title=Persian Manuscripts I. In Ottoman And modern Turkish Libraries |url=https://www.iranicaonline.org/articles/persian-manuscripts-1-ottoman/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Persian_Manuscripts_I. }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last1=Savory |first1=Roger M. |author1-link=Roger Savory |last2=Karamustafa |first2=Ahmet T. |date=2017 |orig-date=1998 |title=Esmāʿīl I Ṣafawī |url=https://iranicaonline.org/articles/esmail-i-safawi |ref=CITEREFIranica_Online_-_Esmāʿīl_I_Ṣafawī }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Shambayati |first=Niloofar |date=2015 |orig-date=1993 |title=Coup D'Etat of 1299/1921 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/coup-detat-of-1299-1921/ |ref=CITEREFIranica_Online_- _Coup_D'Etat_of_1299/1921 }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Yarshater |first=Ehsan |date=2016 |orig-date=2004 |title=Iran ii. Iranian History (2) Islamic period (page 3) |url=https://www.iranicaonline.org/articles/iran-ii2-islamic-period-page-3/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Iranian_History_(2) }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Yarshater |first=Ehsan |date=2018 |orig-date=2004 |title=Iran ii. Iranian History (1) Pre-Islamic Times |url=https://www.iranicaonline.org/articles/iran-ii1-pre-islamic-times/#1 |ref=CITEREFIranica_Online_-_Iranian_History_(1)_Pre-Islamic_Times }} ===ٻيا ذريعا=== * {{cite book |last=Abrahamian |first=Ervand |author-link=Ervand Abrahamian |date=1999 |title=Tortured Confessions. Prisons and Public Recantations in Modern Iran |publisher=[[University of California Press]] |isbn=9780520218666 |url=https://archive.org/details/torturedconfessi0000abra/page/n4/mode/1up }} * {{cite book |last=Abrahamian |first=Ervand |author-link=Ervand Abrahamian |date=2008 |title=A History of Modern Iran |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=9780521821391 }} * {{cite book |last=Axworthy |first=Michael |author-link=Michael Axworthy |date=2006 |title=The Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant |publisher=[[I.B. Tauris]] |isbn=9781850437062 |url=https://books.google.com/books?id=DCSPDwAAQBAJ }} * {{Cite book |last=Axworthy |first=Michael |author-link=Michael Axworthy |date=2010 |title=Iran: Empire of the Mind. A History from Zoroaster to the Present Day |publisher=[[Basic Books]] |isbn=9780465019205 |url=https://archive.org/details/historyofiranemp0000axwo_n7v2/page/n4/mode/1up }} * {{cite book |last=Bakhash |first=Shaul |date=1984 |title=The Reign of the Ayatollahs: Iran and the Islamic Revolution |publisher=[[Basic Books]] |isbn=9780465068876 |url=https://archive.org/details/reignofayatolla00bakh_0/page/n6/mode/1up }} * {{cite book |last=Bakhash |first=Shaul |date=2008 |chapter=Historical Setting |editor-last1=Curtis |editor-first1=Glenn E. |editor-last2=Hooglund |editor-first2=Eric |title=Iran, a country study |edition=5th |publisher=[[United States Government Publishing Office|US Government Publishing Office]] |isbn=9780844411873 |url=https://dn720005.ca.archive.org/0/items/irancountrystudy00curt_2/irancountrystudy00curt_2.pdf }} * {{cite conference |last=Bournoutian |first=George A.|author-link=George Bournoutian |date=1980 |title=The Population of Persian Armenia Prior to and Immediately Following its Annexation to the Russian Empire: 1826–1832 |conference=Nationalism and social change in Transcaucasia |publisher=The Wilson Center, Kennan Institute for Advanced Russian Studies |series=Kennan Institute Occasional Paper Series |article-number=91 |url=https://www.wilsoncenter.org/publication/the-population-persian-armenia-prior-to-and-immediately-following-its-annexation-to-the }} * {{cite book |last=Bournoutian |first=George A. |author-link=George Bournoutian |date=2002 |title=A Concise History of the Armenian People: (from Ancient Times to the Present) |edition=2nd |publisher=Mazda Publishers |isbn=978-1-56859-141-4 |url-access=registration|url=https://archive.org/details/concisehistoryof00geor}} * {{cite book |last=Bournoutian |first=George A. |author-link=George Bournoutian |date=2020 |title=Armenia and Imperial Decline: The Yerevan Province, 1900-1914 |publisher=[[Routledge]] |isbn=9780367590673 |url=https://psv4.userapi.com/s/v1/d/uFYFHi-_sOsE7f4YBy0tlHZknfmpMLQuZ_1y-9CGYlUg_X4yfp1PQVxmHtah8sVwa2k9p1JYePUvOZJQGPX4-OPjIpgnmM5h6Fgj-1KXCPZmaRv2/Armenia_and_Imperial_Decline_The_Yerevan_Province_1900-1914.pdf }} * {{cite book |last=Durant |first=William J. |author-link=Will Durant |date=1935 |title=The Story of civilization |volume=I. Our Oriental Heritage |publisher=[[Simon & Schuster]] |url=https://archive.org/details/in.gov.ignca.21085/page/n9/mode/1up }} * {{cite book |editor-last=Mikaberidze |editor-first=Alexander |editor-link=Alexander Mikaberidze |date=2011 |title=Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia |volume=1 |publisher=ABC-CLIO |isbn=9781598843361 |url=https://archive.org/details/conflictconquest0000unse/mode/1up }} * {{cite book |last=Mikaberidze |first=Alexander |author-link=Alexander Mikaberidze |date=2015 |title=Historical Dictionary of Georgia |edition=2nd |publisher=[[The Globe Pequot Publishing Group|Rowman & Littlefield]] |isbn=9781442241459 |url=https://books.google.com/books?id=JNNQCgAAQBAJ }} * {{cite book |last=Munshi |first=Eskandar Beg |author-link=Iskandar Beg Munshi |date=1978 |orig-date=1629 |others=Translated by [[Roger Savory|Roger M. Savory]] |title=Tārīkh-e 'Ālamārā-ye 'Abbāsī |trans-title=History of Shah 'Abbas the Great (two volumes) |publisher=[[Westview Press]] |isbn=0891582967 |lccn=78020663 |language=ar, en |url=https://archive.org/details/monshi-shah-abbas-english/Monshi_Shah-Abbas_English/mode/1up }} * {{cite book |last=Potts |first=Daniel T. |date=1999 |title=The Archaeology of Elam: Formation and Transformation of an Ancient Iranian State |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=9780521564960 |url=https://archive.org/details/archaeologyofela0000pott/page/n6/mode/1up }} * {{cite book |last=Pow |first=Stephen |date=2022 |chapter=The Mongol invasions of Europe |editor-last1=May |editor-first1=Timothy |editor-last2=Hope |editor-first2=Michael |title=The Mongol World |publisher=[[Routledge]] |isbn=9781315165172 |url-access=registration |url=https://www.academia.edu/74451969 }} *{{cite book |editor-last1=Roisman |editor-first1=Joseph |editor-last2=Worthington |editor-first2=Ian |date=2010 |title=A Companion to Ancient Macedonia |publisher=[[Wiley-Blackwell]] |isbn=9781405179362 |url=https://books.google.com/books?id=QsJ183uUDkMC }} * {{cite book |last1=Sarfaraz |first1=Ali Akbar |author-link1=Ali Akbar Sarfaraz |last2=Firuzmandi |first2=Bahman |date=1996 |title=محموعۀ دروس باستان شناسی و هنر دوران تاریخی ماد، هخامنشی، اشکانی، ساسانی |trans-title=A collection of archaeology and art lessons from the Median, Achaemenid, Parthian, and Sasanian historical periods |language=fa |publisher=Marlik |page=20 |isbn=9789649049519 }} * {{cite book |last=Suny |first=Ronald G. |author-link=Ronald Grigor Suny |date=1994 |title=The Making of the Georgian Nation |edition=2nd |publisher=[[Indiana University Press]] |isbn=9780253209153 |url=https://books.google.com/books?id=riW0kKzat2sC }} ==وڌيڪ مطالعو== * Sabri Ateş. ''Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843–1914''. Cambridge University Press, 21 okt. 2013. {{ISBN|1107245087}}. * Brew, Gregory. ''Petroleum and Progress in Iran: Oil, Development, and the Cold War'' (Cambridge University Press, 2022) [http://www.h-net.org/reviews/showrev.php?id=59095 online review] * Chopra, R. M., article on "A Brief Review of Pre-Islamic Splendour of Iran", ''INDO-IRANICA'', Vol. 56 (1–4), 2003. * Stephanie Cronin. ''Iranian-Russian Encounters: Empires and Revolutions Since 1800''. Routledge, 2013. {{ISBN|0415624339}}. * {{cite book |last=Daniel |first=Elton L. |title=The History of Iran |author-link=Elton L. Daniel |year=2000 |publisher=Greenwood |location=Westport, Connecticut |isbn=0-313-36100-2 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/historyofiran0000dani }} * {{cite journal |last=Del Guidice |first=Marguerite |title=Persia – Ancient soul of Iran |date= August 2008| journal= [[National Geographic Magazine]]}} * {{cite book |last=Foltz |first=Richard |author-link=Richard Foltz |title=Iran in World History |publisher=Oxford University Press |location=New York |year=2015 |isbn=978-0-19-933549-7}} * [[Askold Ivanchik|Askolʹd Igorevich Ivanchik]], Vaxtang Ličʻeli. "Achaemenid Culture and Local Traditions in Anatolia, Southern Caucasus and Iran". BRILL, 2007. * Matthee, Rudi, and Willem Floor. [https://books.google.com/books?id=-mABAwAAQBAJ ''The Monetary History of Iran: From the Safavids to the Qajars'']. I. B. Tauris, 25 April 2013 * [[Vladimir Minorsky]]. ''The Turks, Iran and the Caucasus in the Middle Ages''. Variorum Reprints, 1978. * {{cite book | last=Nasr | first=Hossein | title=Sufi Essays | publisher=Suny press | year=1972 | isbn=978-0-87395-389-4}} * {{cite book |last=Olmstead |first=Albert T. E. |title=The History of the Persian Empire: Achaemenid Period |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.532747 |year=1948 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago }} * Rezvani, Babak., "Ethno-territorial conflict and coexistence in the Caucasus, Central Asia and Fereydan" Amsterdam University Press, 15 mrt. 2014. * Roisman, Joseph, and Ian Worthington. [https://books.google.com/books?id=QsJ183uUDkMC&pg=PA342 "A companion to Ancient Macedonia"] pp 342–346, pp 135–138. ([[Achaemenid Empire|Achaemenid]] rule in the [[Balkans]] and Eastern Europe). John Wiley & Sons, 7 July 2011. {{ISBN|144435163X}}. * Van Gorde, A. Christian. ''Christianity in Persia and the Status of Non-Muslims in Iran'' (Lexington Books; 2010) 329 pages. Traces the role of Persians in Persia and later Iran since ancient times, with additional discussion of other non-Muslim groups. * [[Benjamin Walker (author)|Benjamin Walker]], ''Persian Pageant: A Cultural History of Iran,'' Arya Press, Calcutta, 1950. ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [http://www.persiansarenotarabs.com/persian-history Persian History] Persian History <!--* [http://www.iranicaonline.org/articles/iran Iran] an article by ''[[Encyclopædia Iranica]]''--> * [http://www.parstimes.com/history/ Iran History] * [http://www.iranchamber.com/history/historic_periods.php Iran chamber] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061110131804/http://www.iranchamber.com/history/historic_periods.php |date=10 November 2006 }} * [http://www.parstimes.com/history/VL/middle_east/iran.html WWW-VL History Index: Iran] * [http://www.wdl.org/en/item/2399 The History of Persia] from 1715 * [http://www.iranicaonline.org/articles/russia-i-relations RUSSIA i. Russo-Iranian Relations up to the Bolshevik Revolution] {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:History Of Iran}} [[زمرو:ايران جي تاريخ]] [[زمرو:ايران جي تاريخ| ]] [[زمرو:اولھ ايشيا جي تاريخ]] [[زمرو:اولهه ايشيا جي تاريخ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] [[زمرو:ايران]] ldxdr9zptyy8t2qswbq6maz1ajstghn 390603 390598 2026-07-02T17:50:59Z Memon2025 21315 /* تاريخ کان اڳ */ 390603 wikitext text/x-wiki {{Short description|ايران جي تاريخ}} [[File:Naqsh i Rustam. Shapour.jpg|thumb|<small>چٽان تي نقش ٿيل "'''نقش رستم'''" جي رليف. ايراني شهنشاه شاپور اول (گهوڙي تي) رومي شهنشاه ويلرن (گوڏن ڀر) ۽ فلپ عرب (بيٺل) کي قيد ڪندي.</small>]] [[File:ChosroesHuntingScene.JPG|thumb|<small>چانديءَ جي پيالي تي شڪار جو منظر، خسرو اول کي ڏيکاريندي.</small> ]] '''ايران جي تاريخ''' وڏي ايران (<small>Greater</small> <small>Iran</small>)، هڪ اهڙو علائقو جنهن ۾ اها سڀئي علائقا شامل هئا جن ۾ ايراني ماڻهن ۽ ايراني ٻولين، خاص طور تي فارسي ۽ [[فارسي ٻولي]] جي اهم آبادڪاري يا اثر ڏٺو آهي، سان جڙيل آهي. هن علائقي جو مرڪز [[ايراني پليٽيو|ايراني سطح مرتفع]] آهي، جيڪا هاڻي جديد ايران سان ڍڪيل آهي. ايراني تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ واضح اثر اولهه ۾ [[اناطوليا]] کان اوڀر ۾ [[سنڌو ماٿري]] تائين پکڙيل ڏسي سگهجي ٿو، جنهن ۾ [[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]]، [[ميسوپوٽيميا]]، [[قفقاز]] ۽ [[وچ ايشيا]] جي اڪثريت شامل آهي. اهو ٻين وڏين تهذيبن، جهڙوڪ [[ننڍو آنڊو|هندستان]]، [[چين]]، [[قديم يونان|يونان]]، [[رومي سلطنت|روم]] ۽ [[قديم مصر|مصر]] جي تاريخن سان پڻ ڳنڍيل آهي. ايران دنيا جي قديم ترين مسلسل تهذيبن مان هڪ جو گهر آهي، جنهن ۾ تاريخي ۽ شهري آباديون 5هين صدي قبل مسيح جون آهن. [[ايراني پليٽيو]] جا اولهه وارا علائقن ۾ ايلامائيٽائي، ڪاسائي، گوتيائي، يوريشيائي<ref>{{cite web |last=Pizzorno |first=Gabriel H. |date=2014 |title=Dinkha Tepe Revisited |website=[[Harvard University]] Department of History |url=https://scholar.harvard.edu/pizzorno/presentations/dinkha-tepe-revisited }}</ref> <ref>{{cite web |date=4 September 2005 |title=Capital of Musasir government in northwest Iran, experts believe |website=[[Mehr News Agency]] |url=https://en.mehrnews.com/news/12769/Capital-of-Musasir-government-in-northwest-Iran-experts-believe }}</ref>۽ ڪردستان ۾ منيئن جا گهر هئا.{{r|n=EIO_ziwiye|r={{harvp|Iranica Online - Ziwiye}}.}}<ref>{{cite web |title=Qalaichi's ancient necropolis excavated for the first time |website=[[The Tehran Times]] |date=23 June 2024 |url=https://www.tehrantimes.com/news/500219/Qalaichi-s-ancient-necropolis-excavated-for-the-first-time }}</ref><ref>{{cite web |last1=Chauhan |first1=Yamini |date=2012 |title=Mannai |website=[[Britannica.com]] |url=https://www.britannica.com/place/Mannai }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Cifarelli | first1=Megan | last2=Mollazadeh | first2=Kazem | last3=Binandeh | first3=Ali |date=2019 |title=A Decorated Bronze Belt from Gargul, Iran |journal=[[Iran: Journal of the British Institute of Persian Studies|Iran]] |volume=57 |issue=2 |pages=175–184 | doi=10.1080/05786967.2018.1505441 |url-access=subscription |url=https://doi.org/10.1080/05786967.2018.1505441 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Khanmohammadi |first1=Behrouz |last2=Bonfanti |first2=Annarita S. |last3=Dan |first3=Roberto |date=6 June 2022 |title=A New Decorated Bronze Belt from Orumiyeh Region, North-Western Iran |journal=[[Iran: Journal of the British Institute of Persian Studies|Iran]] |volume=63 |issue=1 |pages=46–56 |doi=10.1080/05786967.2022.2082314 |url-access=subscription |url=https://doi.org/10.1080/05786967.2022.2082314 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Khanmohammadi |first1=Behrouz |last2=Bonfanti |first2=Annarita S. |last3=Abbaszadeh |first3=Maryam |last4=Dan |first4=Roberto |date=2021 |title=A metal belt in the Orumiyeh museum, Iran |journal=Aramazd - Armenian Journal of Near Eastern Studies |volume=15 |issue=1–2 |pages=163–170 |doi=10.32028/ajnes.v15i1-2.1304 |url-access=subscription |url=https://doi.org/10.32028/ajnes.v15i1-2.1304 }}</ref><ref>{{cite web |author=Amanolahi Sekandar |date=17 February 2010 |title=The Lurs of Iran |website=Cultural Survival |url=https://www.culturalsurvival.org/publications/cultural-survival-quarterly/lurs-iran }}</ref> ايراني سلطنت [[لوهه جو دور|لوھه جي دور]] ۾ ميد سلطنت جي عروج سان شروع ٿي، جڏھن ايران 7هين صدي قبل مسيح ۾ ميدي سلطنت جي تحت ھڪ قوم جي طور تي متحد ٿي ويو.<ref>{{cite web |last1=Lotha |first1=Gloria |last2=Gupta |first2=Kanchan |date=2024 |title=Media |website=[[Britannica.com]] |url=https://www.britannica.com/place/Media-ancient-region-Iran |display-authors=1 }}</ref> <small>550</small> قبل مسيح تائين، ميد [[سائرس اعظم]] جي فتحن کان پاسيرو ٿي ويا. جنھن [[هخامنشي سلطنت|ھخامنشي سلطنت]] جي قيام سان فارسين کي اقتدار ۾ آندو. سائرس جي ايندڙ مهمن فارس جي گھڻي ڀاڱي [[اولھ ايشيا|اولهائين ايشيا]] ۽ گھڻي ڀاڱي [[وچ ايشيا]] ۾ واڌ کي ممڪن بڻايو ۽ سندس جانشين [[ڏاکڻي يورپ|ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۽ [[اتر آفريڪا]] جي ڪجھ حصن کي فتح ڪري سڀ کان وڏي سلطنت جي صدارت ڪيا. چوٿين صدي قبل مسيح ۾، ھخامنشي سلطنت کي [[سڪندر اعظم]] جي [[قديم يونان|مقدوني سلطنت]] فتح ڪيو، جنھن جي موت اڳوڻي ھخامنشي علائقي جي وڏي حصي تي سليوسي سلطنت جي قيام جو سبب بني. ايندڙ صدين ۾، ايراني پليٽيو تي يوناني حڪمراني پارٿيئن سلطنت جي عروج سان ختم ٿي وئي، جنھن سليوسي جي اناطوليا، ميسوپوٽيميا ۽ وچ ايشيائي قبضي جي وڏي حصي کي فتح ڪيو. جڏهن ته پارٿين جي جاءِ تي ٻي صدي ۾ [[ساساني سلطنت]] آئي، ايران ايندڙ هزار سال تائين هڪ اڳواڻي ڪندڙ طاقت رهيو، جيتوڻيڪ هن دور جو گهڻو حصو رومن-فارسي جنگين جي ڪري نشان لڳل هو. ستين صدي ۾، فارس تي مسلمانن جي فتح جي نتيجي ۾ ساساني سلطنت جو [[خلافت راشده|راشدين خلافت]] سان الحاق ٿيو ۽ ايران جي اسلام جي شروعات ٿي. غير ملڪي طاقتن، جهڙوڪ يوناني، عرب، ترڪ ۽ منگولن جي حملي جي باوجود، ايراني قومي سڃاڻپ محفوظ رهي، جيڪا ان کي هڪ الڳ سياسي ۽ ثقافتي وجود جي طور تي ترقي ڪرڻ جي اجازت ڏني ۽ ان جي حملي آورن کي متاثر ڪيو. جڏهن ته ابتدائي اسلامي فتحون [[زرتشتي مذھب|زرتشتي مذهب]]، جيڪو ايران جو اڪثريتي مذهب هو، جي زوال جو سبب بڻيون. ايراني تهذيبن جون ڪاميابيون نئين اسلامي سلطنتن ۾ جذب ​​ٿي ويون ۽ [[اسلامي سونهري دور]] دوران ان کي وڌايو ويو.<ref>{{cite book |last=Baten |first=Jörg |date=2016 |title=A History of the Global Economy. From 1500 to the Present |publisher=[[Cambridge University Press]] |page=214 |isbn=9781107507180 }}</ref> خانہ بدوش ترڪ قبيلن وچين دور جي آخر ۽ جديد دور جي شروعات ۾ ايراني سطح مرتفع جي ڪجهه حصن تي قبضو ڪيو علائقي تي منفي اثر پيو. بهرحال، 1501 تائين قوم کي صفوي خاندان پاران ٻيهر متحد ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=The Islamic World to 1600 - The Safavid Empire |website=Applied History Research Group, [[University of Calgary]] |date=1998 |url=https://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/empires/safavid/abbas.html |access-date=10 February 2026 |archive-date=12 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080612134542/http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/empires/safavid/abbas.html }}</ref> جنهن ايران کي شيعه اسلام ۾ تبديل ڪندي اصل مسلمان فتح کان وٺي ايراني تاريخ جي سڀ کان اهم مذهبي تبديلي جي شروعات ڪئي. {{r|n=EncIslamica_1993_VII54|r={{cite encyclopedia |editor-last1=Houtsma |editor-first1=M.Th. |editor-last2=Wensinck |editor-first2=A.J. |editor-last3=Gibb |editor-first3=H.A.R. |date=1993 |orig-date=1913-1936 |title=Ṣafawids |encyclopedia=[[Encyclopedia of Islam|E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam]] |volume=VII - S-Ṭaiba |edition=reprint |pages=[https://books.google.ca/books?id=sP_hVmik-QYC&pg=PA54 54-5] |isbn=9789004097933 |display-editors=1 }}}} ايران ٻيهر عالمي طاقت طور خاص طور تي عثماني سلطنت سان مقابلي ۾ اڀريو. 19 صدي ۾ ايران روسي سلطنت سان تڪرار ۾ آيو. جنهن روس-فارسي جنگين جي آخر تائين ڏکڻ قفقاز کي ملائي ڇڏيو.<ref name="books.google.nl1">{{Cite book |last=Dowling |first=Timothy C. |title=Russia at War: From the Mongol Conquest to Afghanistan, Chechnya, and Beyond |series= 2 volumes |date=2 December 2014 |publisher=ABC-CLIO |pages=728–9 |isbn=9781598849479 |url=https://books.google.com/books?id=KTq2BQAAQBAJ }}</ref> 1940 جي ڏهاڪي ۾ اميد هئي ته ايران هڪ آئيني بادشاهت بڻجي سگهي ٿو. پر آمريڪا ۽ برطانيه جي مدد سان 1953 جي بغاوت چونڊيل وزيراعظم کي هٽايو ۽ ايران تي آمريڪي مدد سان شاهه جي سربراهي ۾ هڪ آمريت جي طور تي حڪومت ڪئي وئي. بادشاهت 1979 ۾ ايراني انقلاب تائين برقرار رهي جڏهن ملڪ کي اسلامي جمهوريه قرار ڏنو ويو.{{r|n=Brit_Iran|r={{cite EBO |short=yes |last1=Avery |first1=Peter W. |last2=Mostofi |first2=Khosrow |last3=Afary |first3=Janet |title=Islamic Republic of Iran |url=https://www.britannica.com/place/Iran |display-authors=1 }}}}{{r|n=EB_Afary_2026|r={{cite web |last=Afary |first=Janet |date=2026 |title=Iranian Revolution (1978–1979) |website=[[Britannica.com]] |url=https://www.britannica.com/event/Iranian-Revolution }}}} ان کان وٺي ان ۾ اهم سياسي، سماجي ۽ معاشي تبديليون آيون آهن. اسلامي جمهوريه جي قيام سان ملڪ جي سياسي نظام جي ٻيهر جوڙجڪ ٿي. ايران جا پرڏيهي لاڳاپا ايران-عراق جنگ کان شروع ٿي ۽ ڪيترن ئي عرب ملڪن تائين جاري رهيو علائقائي تڪرارن جي شڪل اختيار ڪري چڪا آهن. اسرائيل، آمريڪا ۽ مغربي دنيا سان جاري تڪرار ۽ ايراني ايٽمي پروگرام جيڪو بين الاقوامي سفارتڪاري ۾ تڪراري رهيو آهي. بين الاقوامي پابندين ۽ اندروني چئلينجن جي باوجود ايران علائقائي ۽ عالمي جيوپولٽيڪس ۾ هڪ اهم رانديگر رهي ٿو. ==تاريخ کان اڳ== ===Paleolithic=== Theپيليوليٿڪ: (قديم پٿر جو دور): ايران ۾ سڀ کان قديم آثار قديمه جا نمونا ڪاشفرود ۽ گنج پار جي جڳهن مان مليا آهن جيڪي 100,000 سال اڳ وچين پيليوليٿڪ ۾ آهن. نيندرٿلز پاران ٺاهيل موسٽيرين پٿر جا اوزار پڻ مليا آهن. وچين پيليوليٿڪ دور سان تعلق رکندڙ نيندرٿلز جا وڌيڪ ثقافتي آثار آهن، جيڪي خاص طور تي زگروس علائقي ۾ (۽ مرڪزي ايران ۾ گهٽ) ڪوبه، ڪنجي، بسيتون غار، تمتاما، وارواسي ۽ يافته غار جهڙن هنڌن تي مليا آهن. 1949 ۾، ڪارليٽن ايس ڪون پاران بسيتون غار ۾ نيندرٿل ريڊيس دريافت ڪيو ويو. اپر پيليوليٿڪ ۽ ايپي پيليوليٿڪ دورن جا ثبوت خاص طور تي ڪرمانشاهه ۽ خرم آباد جي غارن ۾ زگروس جبلن ۽ پيران شهر، البورز ۽ وچ ايران ۾ ڪجهه هنڌن تان معلوم ٿين ٿا. هن عرصي دوران، ماڻهن ايران ۾ پٿر جي فن ٺاهڻ شروع ڪيو. earliest archaeological artifacts in Iran were found in the [[Kashafrud]] and [[Ganj Par]] sites that are thought to date back to 100,000 years ago in the [[Middle Paleolithic]].{{r|Brit_AncientIran}} [[Mousterian]] stone tools made by [[Neanderthal]]s have also been found.<ref>{{Cite journal |last1=Biglari |first1=Fereidoun |last2=Shidrang |first2=Sonia |date=2019 |title=Rescuing the Paleolithic Heritage of Hawraman, Kurdistan, Iranian Zagros |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/706536 |journal=Near Eastern Archaeology |volume=82 |issue=4 |pages=226–235 |doi=10.1086/706536 |s2cid=212851965 |issn=1094-2076 |url-access=subscription}}</ref> There are more cultural remains of Neanderthals dating back to the Middle Paleolithic period, which mainly have been found in the [[Zagros Mountains|Zagros]] region (and fewer in central Iran) at sites such as Kobeh, Kunji, [[Bisitun Cave]], Tamtama, [[Warwasi]], and [[Yafteh]] Cave.<ref>{{cite book |last=Zeder |first=Melinda A. |date=2005 |chapter=A View from the Zagros: new perspectives on livestock domestication in the Fertile Crescent |editor1= Jean-Denis Vigne |editor2=Joris Peters |editor3=Daniel Helmer |title=First Steps of Animal Domestication - Proceedings of the 9th Conference of the International Council of Archaeozoology, Durham, August 2002 |location=[[Oxford]] |publisher=Oxbow |pages=129–30 |isbn=9781842171219 |chapter-url-access=registration |chapter-url=https://www.academia.edu/4550760 }}</ref> In 1949, a Neanderthal [[Radius (bone)|radius]] was discovered by [[Carleton S. Coon]] in Bisitun Cave.<ref>{{cite journal |last1=Trinkaus |first1=Erik |last2=Biglari |first2=Fereidoun |date=2006 |title=Middle Paleolithic Human Remains from Bisitun Cave, Iran |journal=Paléorient |volume=32 |issue=2 |pages=105–111 |doi=10.3406/paleo.2006.5192 |access-date=10 February 2026 |via=Academia.edu |url-access=registration |url=https://www.academia.edu/224543 }}</ref> Evidence for [[Upper Paleolithic]] and [[Epipaleolithic]] periods are known mainly from the Zagros Mountains in the caves of [[Kermanshah]] and [[Khorramabad]] and a few number of sites in [[Piranshahr]], [[Alborz]] and [[Central Iran]]. During this time, people began creating [[rock art in Iran]].<ref>{{cite web |title=UNESCO assessor visits prehistoric caves in Khorramabad's valley |date=13 September 2024 |website=Tehran Times |url=https://www.tehrantimes.com/news/503588/ }}</ref><ref>{{cite web |title=Khorramabad Valley: A potential UNESCO World Heritage Site |website=Iran Daily |date=21 January 2024 |url=https://newspaper.irandaily.ir/7490/3/7192 }}</ref>{{See also|Iranian hunter-gatherers|Indo-Iranians}} Early ): ايراني شڪاري گڏ ڪندڙ، هند-ايراني. 11 هين صدي قبل مسيح ۾ چوغا گولان جهڙيون ابتدائي زرعي برادريون ۽ 9 هين صدي قبل مسيح ۾ چوغا بونت (ايلام جو سڀ کان قديم ڳوٺ) جهڙيون آباديون زگروس جبلن ۾ ۽ ان جي چوڌاري وڌڻ لڳيون. تقريبن ساڳئي وقت، گنج دره ۾ قديم ترين ڄاتل سڃاتل مٽيءَ جا برتن ۽ ماڊل ٿيل انساني ۽ جانورن جا ٽيراڪوٽا مجسما پيدا ڪيا ويا. ڪرمانشاه صوبي ۾ ٽيپي سراب مان 10,000 سال پراڻا انساني ۽ جانورن جا مجسما ٻين ڪيترن ئي قديم نوادرات جي وچ ۾ موجود آهن. * ايران جو ڏکڻ-اولهه حصو زرخيز چنڊ جو حصو هو جتي انسانيت جي پهرين وڏين فصلن مان گھڻا پوکيا ويندا هئا، سوسا جهڙن ڳوٺن ۾ (جتي هڪ آبادڪاري پهريون ڀيرو ممڪن طور تي 4395 قبل مسيح جي شروعات ۾ قائم ڪئي وئي هئي) ۽ چوغا مش جهڙيون آباديون، جيڪي 6800 قبل مسيح جون آهن؛ زگروس جبلن ۾ کوٽيل 7,000 سال پراڻي شراب جا ٿانوَ مليا آهن (هاڻي پينسلوانيا يونيورسٽي ۾ نمائش لاءِ آهن) ۽ 7,000 سال پراڻين آبادين جا کنڊر جهڙوڪ ٽيپي سيالڪ ان جو وڌيڪ ثبوت آهن. ٻه مکيه نيوليٿڪ ايراني آباديون گنج دره ۽ فرضي زائنده درياءَ جي ثقافت هيون. agricultural communities such as [[Chogha Golan]] in the 11th millennium BC<ref>{{cite web |author=Nidhi Subbaraman |date=5 July 2013 |title=Early humans in Iran were growing wheat 12,000 years ago |website=NBC.news |url=http://www.nbcnews.com/science/science-news/early-humans-iran-were-growing-wheat-12-000-years-ago-f6C10536898 |access-date=10 January 2026 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Riehl |first1=Simone |last2=Zeidi |first2=Mohsen |last3=Conard |first3=Nicholas J. |date=5 July 2013 |title=Emergence of Agriculture in the Foothills of the Zagros Mountains of Iran (Supplementary Materials) |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=6141 |issue=65 |pages=65–67 |doi=10.1126/science.1236743 |pmid=23828939 |via=researchgate.net |url=https://www.researchgate.net/publication/259041065 |access-date=10 February 2026 }}</ref> along with settlements such as [[Chogha Bonut]] (the earliest village in Elam) in the 9th millennium BC<ref>{{cite journal |last=Alizadeh |first=Abbas |date=Spring 1997 |title=Excavations at Chogha Bonut: The earliest village in Susiana, Iran |journal=The Oriental Institue |issue=153 |pages=1–4 |url=https://isac.uchicago.edu/sites/default/files/uploads/shared/docs/nn153.pdf |access-date=11 February 2026 }}</ref>{{sfnp|Iranica Online - Neolithic Age In Iran}} began to flourish in and around the Zagros Mountains.{{r|n=MMA_IranTLine_1|r={{cite web |title=Heilbrunn Timeline of Art History - Iran, 8000–2000 BC |publisher=The [[Metropolitan Museum of Art]] |date=2000 |access-date=13 January 2026 |url=https://www.metmuseum.org/toah/ht/02/wai }}}} Around about the same time, the earliest-known clay vessels and modelled human and animal terracotta figurines were produced at [[Ganj Dareh]].{{r|MMA_IranTLine_1}} There are 10,000-year-old human and animal figurines from Tepe Sarab in [[Kermanshah province]] among many other ancient artefacts.<ref>{{cite web |title=Persia The Ancient Iran (photography by Ali Majdfar) |website=pbase.com - Ancient Iran Museum |date=26 July 2013 |access-date=27 March 2008 |url=http://www.pbase.com/k_amj/tehran_museum }}</ref> The south-western part of Iran was part of the [[Fertile Crescent]] where most of humanity's first major crops were grown, in villages such as [[Susa]] (where a settlement was first founded possibly as early as 4395 BC){{sfnp|Potts|1999|pp=[https://archive.org/details/archaeologyofela0000pott/page/46/mode/1up?q=4395 46–7]}} and settlements such as [[Chogha Mish]], dating back to 6800 BC;{{r|n=xinhuaNet_10082007|r={{cite web |editor=Gareth Dodd |date=10 August 2007 |title=New evidence: modern civilization began in Iran |website=XinhuaNet |url=http://news.xinhuanet.com/english/2007-08/10/content_6508609.htm |access-date=13 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071217191819/http://news.xinhuanet.com/english/2007-08/10/content_6508609.htm |archive-date=17 December 2007 }}}}<ref>{{cite web |author=K. Kris Hirst |title=Chogha Mish (Iran) |website=About.com Education - Archaeology |url=http://archaeology.about.com/od/cterms/g/choghamish.htm |access-date=11 June 2010 |archive-date=6 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131106002737/http://archaeology.about.com/od/cterms/g/choghamish.htm }}</ref> there are 7,000-year-old jars of wine excavated in the Zagros Mountains<ref>{{cite web |title=The world's earliest known ancient wine jar |website=Penn Museum – University of Pennsylvania Museum of Archaeology and Anthropology |url=http://www.museum.upenn.edu/new/research/Exp_Rese_Disc/NearEast/wine.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20081216011240/http://www.museum.upenn.edu/new/research/Exp_Rese_Disc/NearEast/wine.shtml |archive-date=16 December 2008 }}</ref> (now on display at the [[University of Pennsylvania]]) and ruins of 7,000-year-old settlements such as [[Tepe Sialk]] are further testament to that. The two main Neolithic Iranian settlements were Ganj Dareh and the hypothetical [[Zayandeh River Culture]].<ref>{{Cite journal |last=Smith |first=Philip E.L. |date=1990 |title=Architectural Innovation and Experimentation at Ganj Dareh, Iran |journal=World Archaeology |volume=21 |issue=3 |pages=323–335 |doi=10.1080/00438243.1990.9980111 |jstor=124833 |issn=0043-8243 |url=https://doi.org/10.1080/00438243.1990.9980111 |url-access=subscription }}</ref> === برونز ايج: === {{further|منان|4=ڪورا-اراڪس ڪلچر|5=اڪادي سلطنت|6=ڪاسائٽس}} [[File:Cylinder with a ritual scene ,early 2nd millennium B.C. Geoy Tepe Iran.jpg|thumb|upright=1.5|Cylinder with a ritual scene, early 2nd millennium BC, [[Geoy Tepe]], Iran]] [[File:Choqa Zanbil Darafsh 1 (36).JPG|thumb|[[Chogha Zanbil]] is one of the few extant [[ziggurat]]s outside of [[Mesopotamia]] and is considered to be the best preserved example in the world.]] The [[Kura–Araxes culture]] (circa 3400 BC—ca. 2000 BC) stretched from northwestern Iran up into the neighbouring regions of the [[Caucasus]] and [[Anatolia]].<ref>{{cite book |last=Kushnareva |first=Karinė Kh. |date=1997 |title=The Southern Caucasus in Prehistory: Stages of Cultural and Socioeconomic Development from the Eighth to the Second Millennium B.C. |publisher=UPenn Museum of Archaeology |isbn=9780924171505 |page=[https://books.google.com/books?id=e1PNO7urjHQC&pg=PA44 44] }}</ref><ref>{{cite book |last1=Sagona |first1=Antonio |last2=Zimansky |first2=Paul |date=2015 |title=Ancient Turkey |publisher=[[Routledge]] |page=[https://books.google.com/books?id=SsLKBgAAQBAJ&pg=PA163 163] |isbn=9781134440276 }}</ref> Susa is one of the oldest-known settlements of Iran and the world. The general perception among archaeologists is that Susa was an extension of the [[Sumer]]ian city-state of [[Uruk]], hence incorporating many aspects of Mesopotamian culture.<ref>{{cite book |last=Algaze |first=Guillermo |date=2005 |orig-date=1993 |title=The Uruk World System: The Dynamics of Expansion of Early Mesopotamian Civilization |publisher=[[University of Chicago Press]] |page=[https://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga/page/2/mode/1up?q=Susa 2] |isbn=9780226013824 }}</ref><ref>{{Cite book |editor-last1=Carter |editor-first1=Robert A. |editor-last2=Graham |editor-first2=Philip|date=2010 |orig-date=2006 |title= Beyond the Ubaid: transformation and integration in the late prehistoric societies of the Middle East |series=Studies in Ancient Oriental Civilization Series n. 63 |publisher=The Oriental Institute of The University Of Chicago |isbn=9781885923660 |url=https://archive.org/details/saoc-63.-beyond-the-ubaid.-transformation-and-integration-in-the-late-prehistori/page/n2/mode/1up }}</ref>{{page needed|date=February 2026}} In its later history, Susa became the capital of Elam, which emerged as a state founded 4000 BC.{{sfnp|Potts|1999|pp=[https://archive.org/details/archaeologyofela0000pott/page/45/mode/1up?q=4000 45–6]}} There are also dozens of prehistoric sites across the Iranian plateau pointing to the existence of ancient cultures and urban settlements in the fourth millennium BC.{{r|xinhuaNet_10082007}} One of the earliest civilizations on the Iranian plateau was the [[Jiroft culture]] in southeastern Iran in the province of [[Kerman]]. Iran is one of the most artefact-rich archaeological sites in [[West Asia]]. Archaeological excavations in [[Jiroft]] led to the discovery of several objects belonging to the 4th millennium BC.<ref>{{cite web |author=Maryam Tabeshian |date=13 December 2006 |title=5000-Y-Old Inscribed Tablets Discovered in Jiroft |website=CHN - Cultural Heritage News |url=http://www.chnpress.com/news/?section=2&id=6864 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511111851/http://www.chnpress.com/news/?section=2&id=6864 |archive-date=11 May 2011 |access-date=12 February 2026 }}</ref> There is a large quantity of objects decorated with highly distinctive engravings of animals, mythological figures, and architectural motifs. The objects and their iconography are considered unique. Many are made from [[chlorite group|chlorite]], a grey-green soft stone; others are in [[copper]], [[bronze]], [[terracotta]], and even [[lapis lazuli]]. Recent excavations at the sites have produced the world's earliest inscription which pre-dates Mesopotamian inscriptions.<ref>{{Cite web |title=New Discoveries in Jiroft May Change History of Civilization |website=CHN - Cultural Heritage News |date=26 January 2006 |url=https://www.chnpress.com/news |archive-url=https://web.archive.org/web/20080411035252/http://www.chnpress.com/news/?section=2&id=6126 |archive-date=11 April 2008 |access-date=16 March 2023 }}</ref>{{sfnp|Iranica Online - Iranian History (1) Pre-Islamic Times}} There are records of numerous other ancient civilizations on the Iranian plateau before the emergence of [[Iranian peoples]] during the [[Early Iron Age]]. The [[Early Bronze Age]] saw the rise of urbanization into organized city-states and the invention of writing (the [[Uruk period]]) in the Near East. While Bronze Age Elam made use of writing from an early time, the [[Proto-Elamite#Proto-Elamite script|Proto-Elamite script]] remains undeciphered, and records from Sumer pertaining to Elam are scarce. Russian historian [[Igor M. Diakonoff]] states that the modern inhabitants of Iran are descendants of mainly non-Indo-European groups, more specifically of pre-Iranic inhabitants of the Iranian Plateau.{{efn|"It is the autochthones of the Iranian plateau, and not the Proto-Indo-European tribes of Europe, which are, in the main, the ancestors, in the physical sense of the word, of the present-day Iranians."<ref>Quote from {{harvp|The Cambridge History of Iran Vol. 2||loc=: [[Igor M. Diakonoff|Diakonoff, Igor M.]], "Media", p. [https://archive.org/details/diakonoff-1985-media-chi-02/Diakonoff_1985_Media_CHI02/page/43/mode/1up 43] (36-148)}}. See also the citation of this paper in {{cite journal |last=Karatay |first=Osman |date=July–September 2009 |title=Some Views on Looking for a New Home for Ancestors of Turks and Magyars in the Middle East |journal=Journal of Eurasian Studies |volume=I |issue=3 |page=51 (49–72) |url=http://www.federatio.org/joes/EurasianStudies_0309.pdf }}</ref>}} ===Early Iron Age=== [[File:Gold Rhyton in the form of a Ram's Head - Reza Abbasi Museum - Tehran, Iran.jpg|thumb|upright=1.2|[[Rhyton]] in the shape of a ram's head, gold – [[Saqqez]] - [[Iranian Kurdistan|Kurdistan]] - western Iran{{r|EIO_ziwiye}} –, late 7th–early 6th century BCE]] [[File:Marlik cup iran.jpg|thumb|A gold cup at the [[National Museum of Iran]], from the first half of the 1st millennium BC]] Records become more tangible with the rise of the [[Neo-Assyrian Empire]] and its records of incursions from the Iranian plateau. As early as the 20th century BC, tribes came to the Iranian plateau from the [[Pontic–Caspian steppe]]. The arrival of Iranians on the Iranian plateau forced the Elamites to relinquish one area of their empire after another and to take refuge in Elam, [[History of Khuzestan province|Khuzestan]] and the nearby area, which only then became coterminous with Elam.{{sfnp|Iranica Online - Elam vii.||loc=[https://www.iranicaonline.org/articles/elam-vii/ Non-Elamite texts in Elam]}} Bahman Firuzmandi says that the southern Iranians might be intermixed with the Elamite peoples living in the plateau.{{sfnp|Sarfaraz|Firuzmandi|1996|p=20}} By the mid-1st millennium BC, [[Medes]], [[Persian people|Persians]], and [[Parthia]]ns populated the Iranian plateau. Until the rise of the Medes, they all remained under [[Assyria]]n domination, like the rest of the [[Near East]]. In the first half of the 1st millennium BC, parts of what is now [[Azerbaijan (Iran)|Iranian Azerbaijan]] were incorporated into [[Urartu]]. ==قديم دور== ===Median and Achaemenid Empires (678–330 BC)=== {{Main|Median kingdom|Achaemenid Empire}} {{see also|Greco-Persian Wars}} <gallery mode="packed"> Pasargad Tomb Cyrus3.jpg|The tomb of [[Cyrus the Great]] Gate of All Nations, Persepolis.jpg|Ruins of the [[Gate of All Nations]], Persepolis Persepolis001.jpg|Ruins of the [[Apadana]], Persepolis Medes and Persians at eastern stairs of the Apadana, Persepolis.JPG|Depiction of united [[Medes]] and [[Persian people|Persians]] at the [[Apadana]], Persepolis Persepolis - Tachara 01.jpg|Ruins of the [[Tachara]], Persepolis </gallery> In 646 BC, [[Assyria]]n king [[Ashurbanipal]] sacked [[Susa]], which ended Elamite supremacy in the region.{{r|n=MMA_IranTLine_2|r={{cite web |title=Heilbrunn Timeline of Art History - Iran, 1000 BC–1 AD |publisher=The [[Metropolitan Museum of Art]] |date=2000 |access-date=13 January 2026 |url=https://www.metmuseum.org/toah/ht/04/wai.html }}}} For over 150 years Assyrian kings of nearby northern [[Mesopotamia]] had been wanting to conquer Median tribes of western Iran.<ref>{{cite web |last=Medvedskaya |first=I.N. |date=January 2002 |title=The Rise and Fall of Media |work=International Journal of Kurdish Studies |via=BNET |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m0SBL/is_16/ai_n13810181 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080328003303/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0SBL/is_16/ai_n13810181 |archive-date=28 March 2008 |access-date=10 August 2008 }}</ref> Under pressure from Assyria, the small kingdoms of the western Iranian plateau coalesced into increasingly larger and more centralized states.{{r|MMA_IranTLine_2}} [[File:Median Empire.png|thumb|left|The Medes at the time of their maximum expansion]] In the second half of the 7th century BC, the Medes gained their independence and were united by [[Deioces]]. In 612 BC, [[Cyaxares]], Deioces' grandson, and the [[Babylonia|Babylon]]ian king [[Nabopolassar]] invaded Assyria and laid siege to and eventually destroyed [[Nineveh]], the Assyrian capital, which led to the fall of the [[Neo-Assyrian Empire]].<ref>{{cite book |last=Sicker |first=Martin |date=2000 |title=The pre-Islamic Middle East |publisher=[[Greenwood Publishing Group|Praeger]] |pages=[https://ia802907.us.archive.org/19/items/ThePreIslamicMiddleEast/The%20Pre-Islamic%20Middle%20East.pdf 68-9] |isbn=9780275968908 }}</ref> Urartu was later on conquered and dissolved as well by the Medes.<ref>{{Cite web |author=Troy R. Bishop |date=1982 |title=Urartu – Lost Kingdom of Van |url=http://www.starspring.com/ascender/urartu/urartu.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20150702205257/http://www.starspring.com/ascender/urartu/urartu.html |archive-date=2 July 2015 |access-date=18 February 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=Urartu Civilization |website=All About Turkey |url=http://www.allaboutturkey.com/urartu.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150701005402/http://www.allaboutturkey.com/urartu.htm |archive-date=1 July 2015 |access-date=18 June 2015 |url-status=live }}</ref> The Medes are credited with founding Iran as a nation and empire, and established the first Iranian empire, the largest of its day until [[Cyrus the Great]] established a unified empire of the Medes and Persians, leading to the Achaemenid Empire (c. 550–330 BC). [[File:Achaemenid Empire at its greatest extent according to Oxford Atlas of World History 2002.jpg|thumb|upright=1.3|The Achaemenid Empire at its greatest extent]] Cyrus the Great overthrew, in turn, the Median, [[Lydia]]n, and [[Neo-Babylonian Empire|Neo-Babylonian]] empires, creating an empire far larger than Assyria. He was better able, through more benign policies, to reconcile his subjects to Persian rule; the longevity of his empire was one result. The Persian king, like the Assyrian, was also "[[King of Kings]]", ''xšāyaθiya xšāyaθiyānām'' (''shāhanshāh'' in modern Persian) – "great king", [[Basileus|Megas Basileus]], as known by the [[Greeks]]. Cyrus's son, [[Cambyses II]], conquered the last major power of the region, [[ancient Egypt]], causing the collapse of the [[Twenty-sixth Dynasty of Egypt]]. Since he became ill and died before, or while, leaving Egypt, stories developed, as related by [[Herodotus]], that he was struck down for impiety against the [[ancient Egyptian deities]]. After the death of Cambyses II, [[Darius the Great|Darius]] ascended the throne by overthrowing the legitimate Achaemenid monarch [[Bardiya]], and then quelling rebellions throughout his kingdom. As the winner, Darius based his claim on membership in a collateral line of the Achaemenid Empire. Darius' first capital was at Susa, and he started the building program at [[Persepolis]]. He rebuilt a canal between the [[Nile]] and the [[Red Sea]], a forerunner of the modern [[Suez Canal]]. He improved the extensive road system, and it is during his reign that mentions are first made of the [[Royal Road]] (shown on map), a great highway stretching all the way from Susa to [[Sardis]] with posting stations at regular intervals. Major reforms took place under Darius. Coinage, in the form of the ''[[daric]]'' (gold coin) and the [[shekel]] (silver coin), was standardized (coinage had been invented over a century before in Lydia c. 660 BC but not standardized),<ref>{{Cite web |title=Forgotten Empire — The world of Ancient Persia |website=The British Museum |date=2005 |url=http://www.thebritishmuseum.ac.uk/forgottenempire/persia/darius.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070423012310/http://www.thebritishmuseum.ac.uk/forgottenempire/persia/darius.html |archive-date=23 April 2007 |access-date=16 March 2023 }}</ref> and administrative efficiency increased. The [[Old Persian]] language appears in royal inscriptions, written in a specially adapted version of the [[cuneiform script]]. Under Cyrus the Great and Darius, the Persian Empire eventually became the largest empire in human history up until that point, ruling and administrating over most of the known world,<ref>{{cite web |last=Hooker |first=Richard |date=1996 |title=Mesopotamia - The Persians |website=World Civilizations |url=http://www.wsu.edu/~dee/MESO/PERSIANS.HTM |archive-url=https://web.archive.org/web/20060829110727/http://www.wsu.edu/~dee/MESO/PERSIANS.HTM |archive-date=29 August 2006 |access-date=20 August 2006 }}</ref> as well as spanning the continents of Europe, Asia, and Africa. The greatest achievement was the empire itself. The Persian Empire represented the world's first [[superpower]]<ref>{{cite web |author=Kambiz Kamrani |date=4 December 2004 |title=Engineering an Empire: The Persians |website=Anthropology.net |url=http://anthropology.net/user/kambiz_kamrani/blog/2006/12/05/engineering_an_empire_the_persians |archive-url=https://web.archive.org/web/20070110020201/http://anthropology.net/user/kambiz_kamrani/blog/2006/12/05/engineering_an_empire_the_persians |archive-date=10 January 2007 |access-date=13 March 2007 }}</ref> that was based on a model of tolerance and respect for other cultures and religions.<ref>{{cite web |author=Fariborz Rahnamoon |title=Benevolent Persian Empire |url=http://web.utk.edu/~persian/benevolent.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050907204041/http://web.utk.edu/~persian/benevolent.htm |archive-date=7 September 2005 |access-date=18 February 2026 }}</ref> [[File:Map Greco-Persian Wars-en.svg|thumb|upright=1.3|Map showing key sites during the Persian invasions of Greece.|alt=]] In the late 6th century BC, Darius launched his European campaign, in which he defeated the [[Paeonia (kingdom)|Paeonians]], conquered [[Thrace]], and subdued all coastal Greek cities, [[European Scythian campaign of Darius I|as well as defeating]] the European [[Scythians]] around the [[Danube]] river.{{r|n=RoisWort2010_345|r={{harvp|Roisman|Worthington|2010|p=[https://books.google.ca/books?id=QsJ183uUDkMC&pg=PA345 345]}}.}} In 512/511 BC, [[Macedonia (ancient kingdom)|Macedon]] became a [[vassal]] kingdom of Persia.{{r|RoisWort2010_345}} In 499 BC, [[Classical Athens|Athens]] lent support to a revolt in [[Miletus]], which resulted in the sacking of [[Sardis]]. This led to an Achaemenid campaign against mainland Greece known as the [[Greco-Persian Wars]], which lasted the first half of the 5th century BC, and is known as one of the most important wars in European history. In the [[First Persian invasion of Greece]], the Persian general [[Mardonius (nephew of Darius I)|Mardonius]] re-subjugated Thrace and made Macedon a full part of Persia.{{r|RoisWort2010_345}} The war eventually turned out in defeat, however. Darius' successor [[Xerxes I]] launched the [[Second Persian invasion of Greece]]. At a crucial moment in the war, about half of mainland Greece was overrun by the Persians, including all territories to the north of the [[Isthmus of Corinth]],<ref>{{Cite book |last=Carey |first=Brian T. |date=2006 |title=Warfare in the Ancient World |others=Joshua B. Allfree and John Cairns illustrators |publisher=[[Pen and Sword Books|Pen and Sword]] |isbn=9781848846302 |page=[https://books.google.com/books?id=3OSfBwAAQBAJ&pg=PT32 32] }}</ref><ref>{{cite book |author=[[Aeschylus]] |date=2009 |orig-date=c. 472 BCE |editor-last1=Burian |editor-first1=Peter |editor-last2=Shapiro |editor-first2=Alan |title=The Complete Aeschylus |volume=II: Persians and Other Plays |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=9780195373288 |page=[https://books.google.com/books?id=0kTiBwAAQBAJ&pg=PT18 18] }}</ref> however, this was also turned out in a Greek victory, following the battles of [[Battle of Plataea|Plataea]] and [[Battle of Salamis|Salamis]], by which Persia lost its footholds in Europe, and eventually withdrew from it.{{sfnp|Roisman|Worthington|2010|pp=[https://books.google.ca/books?id=QsJ183uUDkMC&pg=PA135 135–8], 342–5}} During the Greco-Persian wars, the Persians gained major territorial advantages. They [[Achaemenid destruction of Athens|captured and razed Athens twice]], once in 480 BC and again in 479 BC. However, after a string of Greek victories the Persians were forced to withdraw, thus losing control of [[Macedonia (ancient kingdom)|Macedonia]], [[Thrace]] and [[Ionia]]. Fighting continued for several decades after the successful Greek repelling of the Second Invasion with numerous Greek city-states under the Athens' newly formed [[Delian League]], which eventually ended with the [[peace of Callias]] in 449 BC, ending the Greco-Persian Wars. In 404 BC, following the death of [[Darius II]], Egypt rebelled under [[Amyrtaeus]]. Later [[pharaoh]]s successfully resisted Persian attempts to reconquer Egypt until 343 BC, when Egypt was reconquered by [[Artaxerxes III]]. [[File:Persépolis, Irán, 2016-09-24, DD 64-68 PAN.jpg|thumb|800px|center|{{center|A panoramic view of [[Persepolis]]}}]] ===Greek conquest and Seleucid Empire (312 BC–248 BC)=== [[File:Seleucid-Empire 200bc.jpg|thumb|upright=1.3|The [[Seleucid Empire]] in 200 BC, before Antiochus was defeated by the Romans]] From 334 BC to 331 BC, [[Alexander the Great]] defeated [[Darius III]] in the battles of [[Battle of the Granicus|Granicus]], [[Battle of Issus|Issus]] and [[Battle of Gaugamela|Gaugamela]], and conquered the Achaemenid Empire by 331 BC. Alexander's empire broke up shortly after his death, and Alexander's general, [[Seleucus I Nicator]], tried to take control of Iran, [[Mesopotamia]], and later [[Syria]] and [[Anatolia]]. His empire was the [[Seleucid Empire]]. He was killed in 281 BC by [[Ptolemy Keraunos]]. ===Parthian Empire (248 BC–224 AD)=== {{See also|Roman–Parthian Wars}} [[File:BagdatesI290-280BCEPersia.jpg|thumb|[[Bagadates I]], first native Persian ruler after Greek rule]] The [[Parthian Empire]]{{Emdash}}ruled by the Parthians, a group of northwestern Iranian people{{Emdash}}was the realm of the Arsacid dynasty. This latter reunited and governed the Iranian plateau after the [[Parni conquest of Parthia]] and defeating the Seleucid Empire in the late 3rd century BC. It intermittently controlled Mesopotamia between {{Circa|150 BC and 224 AD}} and absorbed [[Eastern Arabia]]. Parthia was the eastern arch-enemy of the [[Roman Empire]], and it limited Rome's expansion beyond [[Cappadocia]] (central Anatolia). The Parthian armies included two types of [[cavalry]]: the heavily armed and armored [[cataphract]]s and the lightly armed but highly-mobile [[mounted archery|mounted archers]]. For the Romans, who relied on heavy [[infantry]], the Parthians were too hard to defeat, as both types of cavalry were much faster and more mobile than foot soldiers. The [[Parthian shot]] used by the Parthian cavalry was most notably feared by the Roman soldiers, which proved pivotal in the crushing Roman defeat at the [[Battle of Carrhae]]. On the other hand, the Parthians found it difficult to occupy conquered areas as they were unskilled in [[siege]] warfare. Because of these weaknesses, neither the Romans nor the Parthians were able completely to [[annexation|annex]] each other's territory. The Parthian empire subsisted for five centuries, longer than most Eastern Empires. The end of this empire came at last in 224 AD, when the empire's organization had loosened and the last king was defeated by one of the empire's vassal peoples, the Persians under the Sasanians. However, the Arsacid dynasty continued to exist for centuries onwards in [[Arsacid dynasty of Armenia|Armenia]], the [[Arsacid dynasty of Iberia|Iberia]], and the [[Arsacid Dynasty of Caucasian Albania|Caucasian Albania]], which were all eponymous branches of the dynasty. ===Sasanian Empire (224–651 AD)=== {{see also|Roman–Iranian relations|Byzantine–Sasanian wars|Byzantine–Sasanian War of 602–628}} [[File:Naqsh i Rustam. Shapour.jpg|thumb|Rock-face relief at [[Naqsh-e Rustam]] of Iranian emperor [[Shapur I]] (on horseback) capturing Roman emperor [[Valerian (emperor)|Valerian]] (kneeing) and [[Philip the Arab]] (standing).]] [[File:ChosroesHuntingScene.JPG|thumb|Hunting scene on a [[gilded silver]] bowl showing king [[Khosrau I]].]] The first shah of the [[Sasanian Empire]], [[Ardashir I]], started reforming the country economically and militarily. For a period of more than 400 years, Iran was once again one of the leading powers in the world, alongside its neighbouring rival, the [[Roman Empire|Roman]] and then [[Byzantine Empire]]s.<ref>{{cite book |last=Stillman |first=Norman A. |date=1979 |title=The Jews of Arab Lands |publisher=Jewish Publication Society |page=[https://books.google.ca/books?id=bFN2ismyhEYC&pg=PA22 22] |isbn=9780827611559 }}</ref><ref>{{cite book |editor-last=Jeffreys |editor-first=Elizabeth |date=2006 |title=Proceedings of the 21st International Congress of Byzantine Studies, London, 21–26 August 2006 (volumes 1–3) |others=Judith Gilliland assistant editor |publisher=[[Ashgate Publishing]] |pages=29 |isbn=075465740X |url=https://books.google.com/books?id=uVQOZWilJrgC }}</ref> The empire's territory, at its height, encompassed all of today's Iran, [[Iraq]], [[Azerbaijan]], [[Armenia]], [[Georgia (country)|Georgia]], [[Abkhazia]], [[Dagestan]], [[Lebanon]], [[Jordan]], [[Palestine (region)|Palestine]], [[Israel]], parts of [[Afghanistan]], [[Turkey]], [[Syria]], parts of [[Pakistan]], [[Central Asia]], [[Eastern Arabia]], and parts of [[Egypt]]. Most of the Sasanian Empire's lifespan was overshadowed by the frequent [[Byzantine–Sasanian wars]], a continuation of the [[Roman–Parthian Wars]] and the all-comprising [[Roman–Persian Wars]]; the last was the longest-lasting conflict in human history. Started in the first century BC by their predecessors, the Parthians, and Romans, the last Roman–Persian War was fought in the seventh century. The Persians defeated the Romans at the [[Battle of Edessa]] in 260 and took emperor [[Valerian (emperor)|Valerian]] prisoner for the remainder of his life. Eastern Arabia was conquered early on. During [[Khosrow II]]'s rule in 590–628, [[Egypt]], [[Jordan]], [[Palestine (region)|Palestine]] and [[Lebanon]] were also annexed to the Empire. The Sassanians called their empire ''Erânshahr'' ("Dominion of the Aryans", i.e., of [[Iranian peoples|Iranians]]).<ref>{{cite book |last=Garthwaite |first=Gene R. |date=2005 |title=The Persians |publisher=[[Wiley-Blackwell|Blackwell]] |page=[https://archive.org/details/persians0000gart/page/2/mode/1up 2] |isbn=9781557868602 }}</ref> A chapter of Iran's history followed after roughly 600 years of conflict with the Roman Empire. During this time, the Sassanian and Romano-Byzantine armies clashed for influence in Anatolia, the western Caucasus (mainly [[Lazica]] and the [[Principality of Iberia|Kingdom of Iberia]]; modern-day [[Georgia (country)|Georgia]] and [[Abkhazia]]), [[Mesopotamia]], Armenia and the Levant. Under Justinian I, the war came to an uneasy peace with payment of tribute to the Sassanians. However, the Sasanians used the deposition of the Byzantine emperor [[Maurice (emperor)|Maurice]] as a ''casus belli'' to attack the Empire. After many gains, the Sassanians were defeated at Issus, Constantinople, and finally Nineveh, resulting in peace. With the conclusion of the over 700 years lasting Roman–Persian Wars through the climactic [[Byzantine–Sasanian War of 602–628]], which included the very [[Siege of Constantinople (626)|siege of the Byzantine capital of Constantinople]], the war-exhausted Persians lost the [[Battle of al-Qādisiyyah]] (632) in [[Hilla]] (present-day [[Iraq]]) to the invading Muslim forces. The Sasanian era, encompassing the length of [[Late Antiquity]], is considered to be one of the most important and influential historical periods in Iran, and had a major impact on the world. In many ways, the Sassanian period witnessed the highest achievement of Persian civilization and constitutes the last great Iranian Empire before the adoption of Islam. Persia influenced Roman civilization considerably during Sassanian times,<ref>J. B. Bury, p.109.</ref>{{Incomplete short citation|date=February 2026}} their cultural influence extending far beyond the empire's territorial borders, reaching as far as Western Europe,<ref name="autogenerated2">Durant.</ref>{{Incomplete short citation|date=February 2026}} Africa,<ref>{{cite web |author=Matteo Compareti |title=The Sasanians in Africa |url=http://www.transoxiana.com.ar/0104/sasanians.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080528203821/http://www.transoxiana.com.ar/0104/sasanians.html |archive-date=28 May 2008 |url-status=live |access-date=5 March 2007 }}</ref> China and India{{sfnp|Sarfaraz|Firuzmandi|1996|pp=329-30}} and also playing a prominent role in the formation of both European and Asiatic medieval art.<ref>{{cite web |title=Iransaga - The Sassanians - Persian Art |website=Art Arena |url=http://www.artarena.force9.co.uk/sass2.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20191123010249/http://www.artarena.force9.co.uk/sass2.htm |archive-date=23 November 2019 |access-date=5 March 2007 |url-status=live}}</ref> This influence carried forward to the [[Muslim world]]. The dynasty's unique and aristocratic culture transformed the Islamic conquest and destruction of Iran into a Persian Renaissance.<ref name="autogenerated2" />{{Incomplete short citation|date=February 2026}} Much of what later became known as Islamic culture, architecture, writing, and other contributions to civilization, were taken from the Sassanian Persians into the broader Muslim world.<ref>{{cite book |last=Zarinkoob |first=Abdolhossein |author-link=Abdolhossein Zarinkoob |date=1999 |script-title=fa:روزگاران: تاريخ ايران از آغاز تا سقوط سلطنت پهلوى |title=Rūzgārān: tārīkh-i Īrān az āghāz tā suqūṭ-i salṭanat-i Pahlavī |trans-title=Ages: The history of Iran from the beginning until the fall of the Pahlavi monarchy |location=Tehran |publisher=Intishārāt-i Sukhan |page=305 |isbn=9789646961111 |oclc=46890937 |language=fa }}</ref> [[File:Piero della Francesca 021.jpg|thumb|700px|center|{{center|Battle between [[Heraclius]]' army and Persians under [[Khosrow II]]. Fresco by [[Piero della Francesca]], c. 1452.}}]] ==وچين دور== ==جديد دور جو پهريون حصو== ==جديد دور جو آخري حصو== ==هاڻوڪو دور== ==وڌيڪ ڏسو== {{Portal|Iran}} * [[هخامنشي سلطنت]] * [[ساساني سلطنت]] * [[صفوي سلطنت]] * [[History of the Caucasus]] * [[History of the Middle East]] * [[Iranian religions]] * [[Politics of Iran]] * [[Timeline of Iranian history]] ==نوٽ== {{Notelist}} ==حوالا== {{حوالا}} ==ذريعا== ===ڪيمبرج هسٽري آف ايران=== * {{cite book |title=[[Cambridge History of Iran]] |year=1968–1991 |publisher=Cambridge University Press |series=(8 vols.) |isbn=9780521451482 |postscript=:}} ** {{cite book |editor-last=Gershevitch |editor-first=Ilya |editor-link=Ilya Gershevitch |date=1985 |title=Volume 2 -The Median and Achaemenian Periods |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521200912 |ref=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._2 }} ** {{cite book |editor-last=Frye |editor-first=Richard N. |editor-link=Richard N. Frye |date=1975 |title=Volume 4 - From the Arab invasion to the Saljuqs |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521200936 |ref=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._4 }} ** {{cite book |editor-last=Boyle |editor-first=John A. |editor-link=John Andrew Boyle |date=1968 |title=Volume 5 - The Saljuq and Mongol Periods |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/S0035869X0012965X |isbn=9780521069366 |s2cid=161828080 |url=https://books.google.com/books?id=16yHq5v3QZAC |ref=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._5 }} ** {{cite book |editor-last1=Lockhart |editor-first1=Laurence |editor-link1=Laurence Lockhart |editor-last2=Jackson |editor-first2=Peter |editor-link2=Peter Jackson (historian) |date=1986 |title=Volume 6 - The Timurid and Safavid Periods |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521200943 |ref=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._6 }} ** {{cite book |editor-last1=Avery |editor-first1=Peter |editor-link1=Peter Avery |editor-last2=Hambly |editor-first2=Gavin R. G. |editor-last3=Melville |editor-first3=Charles P. |editor-link3=Charles P. Melville |date=1991 |title=Volume 7 - From Nadir Shah to the Islamic Republic |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521200950 |ref=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._7 |url=https://books.google.com/books?id=H20Xt157iYUC }} *** {{cite book |last=Kazemzadeh |first=F. |chapter=Iranian Relations with Russia and the Soviet Union, to 1921 |editor-last1=Avery |editor-first1=Peter |editor-link1=Peter Avery |editor-last2=Hambly |editor-first2=Gavin R. G. |editor-last3=Melville |editor-first3=Charles P. |editor-link3=Charles P. Melville |date=1991 |title=Volume 7 - From Nadir Shah to the Islamic Republic |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521200950 |ref=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._7 _Ch._9 |url=https://books.google.com/books?id=H20Xt157iYUC }} ** {{cite book |editor-last1=Lockhart |editor-first1=Laurence |editor-link1=Laurence Lockhart |editor-last2=Jackson |editor-first2=Peter |editor-link2=Peter Jackson (تاريخ دان) |تاريخ=1986 |عنوان=جلد 6 - تيموري ۽ صفوي دور |ناشر=ڪيمبرج يونيورسٽي پريس |ISBN=9780521200943 |حوالو=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._6 }} ** {{ڪتاب جو حوالو |ايڊيٽر-آخري1=ايوري |ايڊيٽر-پهريون1=پيٽر |ايڊيٽر-لنڪ1=پيٽر ايوري |ايڊيٽر-آخري2=هيمبلي |ايڊيٽر-پهريون2=گيوِن آر. جي. |ايڊيٽر-آخري3=ميلويل |ايڊيٽر-پهريون3=چارلس پي. |ايڊيٽر-لنڪ3=چارلس پي. ميلويل |تاريخ=1991 |عنوان=جلد 7 - نادر شاهه کان اسلامي جمهوريه تائين |ناشر=ڪيمبرج يونيورسٽي پريس |ISBN=9780521200950 |حوالو=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._7 |url=https://books.google.com/books?id=H20Xt157iYUC }} *** {{ڪتاب جو حوالو |آخري=ڪاظم زاده |پهريون=ايف. |باب=1921 تائين روس ۽ سوويت يونين سان ايران جا تعلقات |ايڊيٽر-آخري1=ايوري |ايڊيٽر-پهريون1=پيٽر |ايڊيٽر-لنڪ1=پيٽر ايوري |ايڊيٽر-آخري2=هيمبلي |ايڊيٽر-پهريون2=گيوِن آر. جي. |ايڊيٽر-آخري3=ميلويل |ايڊيٽر-پهريون3=چارلس پي. |ايڊيٽر-لنڪ3=چارلس پي. ميلويل |تاريخ=1991 |عنوان=جلد 7 - نادر شاهه کان اسلامي جمهوريه تائين |ناشر=ڪيمبرج يونيورسٽي پريس |ISBN=9780521200950 |حوالو=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._7 _Ch._9 |url=https://books.google.com/books?id=H20Xt157iYUC }} ===انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا آن لائن=== * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Azadpour |first=Mohammad |date=2013 |orig-date=2003 |title=Hegel, Georg Wilhelm Friedrich |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hegel-georg-wilhelm-friedrich/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Hegel,_Georg_Wilhelm_Friedrich }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Bosworth |first=Clifford E. |author-link1=Clifford Edmund Bosworth |date=2017 |orig-date=2009 |title=Tekiš B. Il Arslān |url=https://www.iranicaonline.org/articles/tekis-b-il-arslan/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Tekiš_B._Il_Arslān }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last1=Bosworth |first1=Clifford E. |author-link1=Clifford Edmund Bosworth |last2=Fisher |first2=William B. |date=2013 |orig-date=1986 |title=Araxes River |url=https://www.iranicaonline.org/articles/araxes-river/#pt2 |ref=CITEREFIranica_Online_-_Araxes_River }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Hitchins |first=Keith |date=2013 |orig-date=1998 |title=Erekle II |url=https://www.iranicaonline.org/articles/erekle-ii/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Erekle_II }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Hole |first=Frank |date=2012 |orig-date=2004 |title=Neolithic Age In Iran |url=https://www.iranicaonline.org/articles/neolithic-age-in-iran/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Neolithic_Age_In_Iran }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last1=Kettenhofen |first1=Erich |last2=Bournoutian |first2=George A. |last3=Hewsen |first3=Robert H. |date=2015 |orig-date=1998 |title=Erevan |url=https://www.iranicaonline.org/articles/erevan-1/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Erevan }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Lackenbacher |first=Sylvie |date=2016 |orig-date=1998 |title=Elam vii. Non-Elamite texts in Elam |url=https://www.iranicaonline.org/articles/elam-vii/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Elam_vii. }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Matthee |first=Rudolph P. |author-link=Rudi Matthee |date=2013 |orig-date=2001 |title=GEORGIA vii. Georgians in the Safavid Administration |url=https://www.iranicaonline.org/articles/georgia-vii-/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_GEORGIA vii. }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Matthee |first=Rudolph P. |author-link=Rudi Matthee |date=2017 |orig-date=2008 |title=Safavid Dynasty |url=https://www.iranicaonline.org/articles/safavids |ref=CITEREFIranica_Online_-_Safavid_Dynasty }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Mitchell |first=Colin P. |date=2012 |orig-date=2009 |title=Ṭahmāsp I |url=https://www.iranicaonline.org/articles/tahmasp-i/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Ṭahmāsp_I }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Muscarella |first=Oscar W. |date=2013 |orig-date=1994 |title=Denḵa Tepe |url=https://www.iranicaonline.org/articles/denka-dinkha-tepe/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Denḵa_Tepe }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Muscarella |first=Oscar W. |date=2017 |title=Ziwiye |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ziwiye/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Ziwiye }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Özgüdenli |first=Osman G. |date=2017 |orig-date=2005 |title=Persian Manuscripts I. In Ottoman And modern Turkish Libraries |url=https://www.iranicaonline.org/articles/persian-manuscripts-1-ottoman/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Persian_Manuscripts_I. }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last1=Savory |first1=Roger M. |author1-link=Roger Savory |last2=Karamustafa |first2=Ahmet T. |date=2017 |orig-date=1998 |title=Esmāʿīl I Ṣafawī |url=https://iranicaonline.org/articles/esmail-i-safawi |ref=CITEREFIranica_Online_-_Esmāʿīl_I_Ṣafawī }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Shambayati |first=Niloofar |date=2015 |orig-date=1993 |title=Coup D'Etat of 1299/1921 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/coup-detat-of-1299-1921/ |ref=CITEREFIranica_Online_- _Coup_D'Etat_of_1299/1921 }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Yarshater |first=Ehsan |date=2016 |orig-date=2004 |title=Iran ii. Iranian History (2) Islamic period (page 3) |url=https://www.iranicaonline.org/articles/iran-ii2-islamic-period-page-3/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Iranian_History_(2) }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Yarshater |first=Ehsan |date=2018 |orig-date=2004 |title=Iran ii. Iranian History (1) Pre-Islamic Times |url=https://www.iranicaonline.org/articles/iran-ii1-pre-islamic-times/#1 |ref=CITEREFIranica_Online_-_Iranian_History_(1)_Pre-Islamic_Times }} ===ٻيا ذريعا=== * {{cite book |last=Abrahamian |first=Ervand |author-link=Ervand Abrahamian |date=1999 |title=Tortured Confessions. Prisons and Public Recantations in Modern Iran |publisher=[[University of California Press]] |isbn=9780520218666 |url=https://archive.org/details/torturedconfessi0000abra/page/n4/mode/1up }} * {{cite book |last=Abrahamian |first=Ervand |author-link=Ervand Abrahamian |date=2008 |title=A History of Modern Iran |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=9780521821391 }} * {{cite book |last=Axworthy |first=Michael |author-link=Michael Axworthy |date=2006 |title=The Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant |publisher=[[I.B. Tauris]] |isbn=9781850437062 |url=https://books.google.com/books?id=DCSPDwAAQBAJ }} * {{Cite book |last=Axworthy |first=Michael |author-link=Michael Axworthy |date=2010 |title=Iran: Empire of the Mind. A History from Zoroaster to the Present Day |publisher=[[Basic Books]] |isbn=9780465019205 |url=https://archive.org/details/historyofiranemp0000axwo_n7v2/page/n4/mode/1up }} * {{cite book |last=Bakhash |first=Shaul |date=1984 |title=The Reign of the Ayatollahs: Iran and the Islamic Revolution |publisher=[[Basic Books]] |isbn=9780465068876 |url=https://archive.org/details/reignofayatolla00bakh_0/page/n6/mode/1up }} * {{cite book |last=Bakhash |first=Shaul |date=2008 |chapter=Historical Setting |editor-last1=Curtis |editor-first1=Glenn E. |editor-last2=Hooglund |editor-first2=Eric |title=Iran, a country study |edition=5th |publisher=[[United States Government Publishing Office|US Government Publishing Office]] |isbn=9780844411873 |url=https://dn720005.ca.archive.org/0/items/irancountrystudy00curt_2/irancountrystudy00curt_2.pdf }} * {{cite conference |last=Bournoutian |first=George A.|author-link=George Bournoutian |date=1980 |title=The Population of Persian Armenia Prior to and Immediately Following its Annexation to the Russian Empire: 1826–1832 |conference=Nationalism and social change in Transcaucasia |publisher=The Wilson Center, Kennan Institute for Advanced Russian Studies |series=Kennan Institute Occasional Paper Series |article-number=91 |url=https://www.wilsoncenter.org/publication/the-population-persian-armenia-prior-to-and-immediately-following-its-annexation-to-the }} * {{cite book |last=Bournoutian |first=George A. |author-link=George Bournoutian |date=2002 |title=A Concise History of the Armenian People: (from Ancient Times to the Present) |edition=2nd |publisher=Mazda Publishers |isbn=978-1-56859-141-4 |url-access=registration|url=https://archive.org/details/concisehistoryof00geor}} * {{cite book |last=Bournoutian |first=George A. |author-link=George Bournoutian |date=2020 |title=Armenia and Imperial Decline: The Yerevan Province, 1900-1914 |publisher=[[Routledge]] |isbn=9780367590673 |url=https://psv4.userapi.com/s/v1/d/uFYFHi-_sOsE7f4YBy0tlHZknfmpMLQuZ_1y-9CGYlUg_X4yfp1PQVxmHtah8sVwa2k9p1JYePUvOZJQGPX4-OPjIpgnmM5h6Fgj-1KXCPZmaRv2/Armenia_and_Imperial_Decline_The_Yerevan_Province_1900-1914.pdf }} * {{cite book |last=Durant |first=William J. |author-link=Will Durant |date=1935 |title=The Story of civilization |volume=I. Our Oriental Heritage |publisher=[[Simon & Schuster]] |url=https://archive.org/details/in.gov.ignca.21085/page/n9/mode/1up }} * {{cite book |editor-last=Mikaberidze |editor-first=Alexander |editor-link=Alexander Mikaberidze |date=2011 |title=Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia |volume=1 |publisher=ABC-CLIO |isbn=9781598843361 |url=https://archive.org/details/conflictconquest0000unse/mode/1up }} * {{cite book |last=Mikaberidze |first=Alexander |author-link=Alexander Mikaberidze |date=2015 |title=Historical Dictionary of Georgia |edition=2nd |publisher=[[The Globe Pequot Publishing Group|Rowman & Littlefield]] |isbn=9781442241459 |url=https://books.google.com/books?id=JNNQCgAAQBAJ }} * {{cite book |last=Munshi |first=Eskandar Beg |author-link=Iskandar Beg Munshi |date=1978 |orig-date=1629 |others=Translated by [[Roger Savory|Roger M. Savory]] |title=Tārīkh-e 'Ālamārā-ye 'Abbāsī |trans-title=History of Shah 'Abbas the Great (two volumes) |publisher=[[Westview Press]] |isbn=0891582967 |lccn=78020663 |language=ar, en |url=https://archive.org/details/monshi-shah-abbas-english/Monshi_Shah-Abbas_English/mode/1up }} * {{cite book |last=Potts |first=Daniel T. |date=1999 |title=The Archaeology of Elam: Formation and Transformation of an Ancient Iranian State |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=9780521564960 |url=https://archive.org/details/archaeologyofela0000pott/page/n6/mode/1up }} * {{cite book |last=Pow |first=Stephen |date=2022 |chapter=The Mongol invasions of Europe |editor-last1=May |editor-first1=Timothy |editor-last2=Hope |editor-first2=Michael |title=The Mongol World |publisher=[[Routledge]] |isbn=9781315165172 |url-access=registration |url=https://www.academia.edu/74451969 }} *{{cite book |editor-last1=Roisman |editor-first1=Joseph |editor-last2=Worthington |editor-first2=Ian |date=2010 |title=A Companion to Ancient Macedonia |publisher=[[Wiley-Blackwell]] |isbn=9781405179362 |url=https://books.google.com/books?id=QsJ183uUDkMC }} * {{cite book |last1=Sarfaraz |first1=Ali Akbar |author-link1=Ali Akbar Sarfaraz |last2=Firuzmandi |first2=Bahman |date=1996 |title=محموعۀ دروس باستان شناسی و هنر دوران تاریخی ماد، هخامنشی، اشکانی، ساسانی |trans-title=A collection of archaeology and art lessons from the Median, Achaemenid, Parthian, and Sasanian historical periods |language=fa |publisher=Marlik |page=20 |isbn=9789649049519 }} * {{cite book |last=Suny |first=Ronald G. |author-link=Ronald Grigor Suny |date=1994 |title=The Making of the Georgian Nation |edition=2nd |publisher=[[Indiana University Press]] |isbn=9780253209153 |url=https://books.google.com/books?id=riW0kKzat2sC }} ==وڌيڪ مطالعو== * Sabri Ateş. ''Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843–1914''. Cambridge University Press, 21 okt. 2013. {{ISBN|1107245087}}. * Brew, Gregory. ''Petroleum and Progress in Iran: Oil, Development, and the Cold War'' (Cambridge University Press, 2022) [http://www.h-net.org/reviews/showrev.php?id=59095 online review] * Chopra, R. M., article on "A Brief Review of Pre-Islamic Splendour of Iran", ''INDO-IRANICA'', Vol. 56 (1–4), 2003. * Stephanie Cronin. ''Iranian-Russian Encounters: Empires and Revolutions Since 1800''. Routledge, 2013. {{ISBN|0415624339}}. * {{cite book |last=Daniel |first=Elton L. |title=The History of Iran |author-link=Elton L. Daniel |year=2000 |publisher=Greenwood |location=Westport, Connecticut |isbn=0-313-36100-2 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/historyofiran0000dani }} * {{cite journal |last=Del Guidice |first=Marguerite |title=Persia – Ancient soul of Iran |date= August 2008| journal= [[National Geographic Magazine]]}} * {{cite book |last=Foltz |first=Richard |author-link=Richard Foltz |title=Iran in World History |publisher=Oxford University Press |location=New York |year=2015 |isbn=978-0-19-933549-7}} * [[Askold Ivanchik|Askolʹd Igorevich Ivanchik]], Vaxtang Ličʻeli. "Achaemenid Culture and Local Traditions in Anatolia, Southern Caucasus and Iran". BRILL, 2007. * Matthee, Rudi, and Willem Floor. [https://books.google.com/books?id=-mABAwAAQBAJ ''The Monetary History of Iran: From the Safavids to the Qajars'']. I. B. Tauris, 25 April 2013 * [[Vladimir Minorsky]]. ''The Turks, Iran and the Caucasus in the Middle Ages''. Variorum Reprints, 1978. * {{cite book | last=Nasr | first=Hossein | title=Sufi Essays | publisher=Suny press | year=1972 | isbn=978-0-87395-389-4}} * {{cite book |last=Olmstead |first=Albert T. E. |title=The History of the Persian Empire: Achaemenid Period |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.532747 |year=1948 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago }} * Rezvani, Babak., "Ethno-territorial conflict and coexistence in the Caucasus, Central Asia and Fereydan" Amsterdam University Press, 15 mrt. 2014. * Roisman, Joseph, and Ian Worthington. [https://books.google.com/books?id=QsJ183uUDkMC&pg=PA342 "A companion to Ancient Macedonia"] pp 342–346, pp 135–138. ([[Achaemenid Empire|Achaemenid]] rule in the [[Balkans]] and Eastern Europe). John Wiley & Sons, 7 July 2011. {{ISBN|144435163X}}. * Van Gorde, A. Christian. ''Christianity in Persia and the Status of Non-Muslims in Iran'' (Lexington Books; 2010) 329 pages. Traces the role of Persians in Persia and later Iran since ancient times, with additional discussion of other non-Muslim groups. * [[Benjamin Walker (author)|Benjamin Walker]], ''Persian Pageant: A Cultural History of Iran,'' Arya Press, Calcutta, 1950. ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [http://www.persiansarenotarabs.com/persian-history Persian History] Persian History <!--* [http://www.iranicaonline.org/articles/iran Iran] an article by ''[[Encyclopædia Iranica]]''--> * [http://www.parstimes.com/history/ Iran History] * [http://www.iranchamber.com/history/historic_periods.php Iran chamber] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061110131804/http://www.iranchamber.com/history/historic_periods.php |date=10 November 2006 }} * [http://www.parstimes.com/history/VL/middle_east/iran.html WWW-VL History Index: Iran] * [http://www.wdl.org/en/item/2399 The History of Persia] from 1715 * [http://www.iranicaonline.org/articles/russia-i-relations RUSSIA i. Russo-Iranian Relations up to the Bolshevik Revolution] {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:History Of Iran}} [[زمرو:ايران جي تاريخ]] [[زمرو:ايران جي تاريخ| ]] [[زمرو:اولھ ايشيا جي تاريخ]] [[زمرو:اولهه ايشيا جي تاريخ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] [[زمرو:ايران]] l3k1hm64s2cbkwv810haxc64suhm62t 390604 390603 2026-07-02T18:00:47Z Memon2025 21315 /* Paleolithic */ 390604 wikitext text/x-wiki {{Short description|ايران جي تاريخ}} [[File:Naqsh i Rustam. Shapour.jpg|thumb|<small>چٽان تي نقش ٿيل "'''نقش رستم'''" جي رليف. ايراني شهنشاه شاپور اول (گهوڙي تي) رومي شهنشاه ويلرن (گوڏن ڀر) ۽ فلپ عرب (بيٺل) کي قيد ڪندي.</small>]] [[File:ChosroesHuntingScene.JPG|thumb|<small>چانديءَ جي پيالي تي شڪار جو منظر، خسرو اول کي ڏيکاريندي.</small> ]] '''ايران جي تاريخ''' وڏي ايران (<small>Greater</small> <small>Iran</small>)، هڪ اهڙو علائقو جنهن ۾ اها سڀئي علائقا شامل هئا جن ۾ ايراني ماڻهن ۽ ايراني ٻولين، خاص طور تي فارسي ۽ [[فارسي ٻولي]] جي اهم آبادڪاري يا اثر ڏٺو آهي، سان جڙيل آهي. هن علائقي جو مرڪز [[ايراني پليٽيو|ايراني سطح مرتفع]] آهي، جيڪا هاڻي جديد ايران سان ڍڪيل آهي. ايراني تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ واضح اثر اولهه ۾ [[اناطوليا]] کان اوڀر ۾ [[سنڌو ماٿري]] تائين پکڙيل ڏسي سگهجي ٿو، جنهن ۾ [[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]]، [[ميسوپوٽيميا]]، [[قفقاز]] ۽ [[وچ ايشيا]] جي اڪثريت شامل آهي. اهو ٻين وڏين تهذيبن، جهڙوڪ [[ننڍو آنڊو|هندستان]]، [[چين]]، [[قديم يونان|يونان]]، [[رومي سلطنت|روم]] ۽ [[قديم مصر|مصر]] جي تاريخن سان پڻ ڳنڍيل آهي. ايران دنيا جي قديم ترين مسلسل تهذيبن مان هڪ جو گهر آهي، جنهن ۾ تاريخي ۽ شهري آباديون 5هين صدي قبل مسيح جون آهن. [[ايراني پليٽيو]] جا اولهه وارا علائقن ۾ ايلامائيٽائي، ڪاسائي، گوتيائي، يوريشيائي<ref>{{cite web |last=Pizzorno |first=Gabriel H. |date=2014 |title=Dinkha Tepe Revisited |website=[[Harvard University]] Department of History |url=https://scholar.harvard.edu/pizzorno/presentations/dinkha-tepe-revisited }}</ref> <ref>{{cite web |date=4 September 2005 |title=Capital of Musasir government in northwest Iran, experts believe |website=[[Mehr News Agency]] |url=https://en.mehrnews.com/news/12769/Capital-of-Musasir-government-in-northwest-Iran-experts-believe }}</ref>۽ ڪردستان ۾ منيئن جا گهر هئا.{{r|n=EIO_ziwiye|r={{harvp|Iranica Online - Ziwiye}}.}}<ref>{{cite web |title=Qalaichi's ancient necropolis excavated for the first time |website=[[The Tehran Times]] |date=23 June 2024 |url=https://www.tehrantimes.com/news/500219/Qalaichi-s-ancient-necropolis-excavated-for-the-first-time }}</ref><ref>{{cite web |last1=Chauhan |first1=Yamini |date=2012 |title=Mannai |website=[[Britannica.com]] |url=https://www.britannica.com/place/Mannai }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Cifarelli | first1=Megan | last2=Mollazadeh | first2=Kazem | last3=Binandeh | first3=Ali |date=2019 |title=A Decorated Bronze Belt from Gargul, Iran |journal=[[Iran: Journal of the British Institute of Persian Studies|Iran]] |volume=57 |issue=2 |pages=175–184 | doi=10.1080/05786967.2018.1505441 |url-access=subscription |url=https://doi.org/10.1080/05786967.2018.1505441 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Khanmohammadi |first1=Behrouz |last2=Bonfanti |first2=Annarita S. |last3=Dan |first3=Roberto |date=6 June 2022 |title=A New Decorated Bronze Belt from Orumiyeh Region, North-Western Iran |journal=[[Iran: Journal of the British Institute of Persian Studies|Iran]] |volume=63 |issue=1 |pages=46–56 |doi=10.1080/05786967.2022.2082314 |url-access=subscription |url=https://doi.org/10.1080/05786967.2022.2082314 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Khanmohammadi |first1=Behrouz |last2=Bonfanti |first2=Annarita S. |last3=Abbaszadeh |first3=Maryam |last4=Dan |first4=Roberto |date=2021 |title=A metal belt in the Orumiyeh museum, Iran |journal=Aramazd - Armenian Journal of Near Eastern Studies |volume=15 |issue=1–2 |pages=163–170 |doi=10.32028/ajnes.v15i1-2.1304 |url-access=subscription |url=https://doi.org/10.32028/ajnes.v15i1-2.1304 }}</ref><ref>{{cite web |author=Amanolahi Sekandar |date=17 February 2010 |title=The Lurs of Iran |website=Cultural Survival |url=https://www.culturalsurvival.org/publications/cultural-survival-quarterly/lurs-iran }}</ref> ايراني سلطنت [[لوهه جو دور|لوھه جي دور]] ۾ ميد سلطنت جي عروج سان شروع ٿي، جڏھن ايران 7هين صدي قبل مسيح ۾ ميدي سلطنت جي تحت ھڪ قوم جي طور تي متحد ٿي ويو.<ref>{{cite web |last1=Lotha |first1=Gloria |last2=Gupta |first2=Kanchan |date=2024 |title=Media |website=[[Britannica.com]] |url=https://www.britannica.com/place/Media-ancient-region-Iran |display-authors=1 }}</ref> <small>550</small> قبل مسيح تائين، ميد [[سائرس اعظم]] جي فتحن کان پاسيرو ٿي ويا. جنھن [[هخامنشي سلطنت|ھخامنشي سلطنت]] جي قيام سان فارسين کي اقتدار ۾ آندو. سائرس جي ايندڙ مهمن فارس جي گھڻي ڀاڱي [[اولھ ايشيا|اولهائين ايشيا]] ۽ گھڻي ڀاڱي [[وچ ايشيا]] ۾ واڌ کي ممڪن بڻايو ۽ سندس جانشين [[ڏاکڻي يورپ|ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۽ [[اتر آفريڪا]] جي ڪجھ حصن کي فتح ڪري سڀ کان وڏي سلطنت جي صدارت ڪيا. چوٿين صدي قبل مسيح ۾، ھخامنشي سلطنت کي [[سڪندر اعظم]] جي [[قديم يونان|مقدوني سلطنت]] فتح ڪيو، جنھن جي موت اڳوڻي ھخامنشي علائقي جي وڏي حصي تي سليوسي سلطنت جي قيام جو سبب بني. ايندڙ صدين ۾، ايراني پليٽيو تي يوناني حڪمراني پارٿيئن سلطنت جي عروج سان ختم ٿي وئي، جنھن سليوسي جي اناطوليا، ميسوپوٽيميا ۽ وچ ايشيائي قبضي جي وڏي حصي کي فتح ڪيو. جڏهن ته پارٿين جي جاءِ تي ٻي صدي ۾ [[ساساني سلطنت]] آئي، ايران ايندڙ هزار سال تائين هڪ اڳواڻي ڪندڙ طاقت رهيو، جيتوڻيڪ هن دور جو گهڻو حصو رومن-فارسي جنگين جي ڪري نشان لڳل هو. ستين صدي ۾، فارس تي مسلمانن جي فتح جي نتيجي ۾ ساساني سلطنت جو [[خلافت راشده|راشدين خلافت]] سان الحاق ٿيو ۽ ايران جي اسلام جي شروعات ٿي. غير ملڪي طاقتن، جهڙوڪ يوناني، عرب، ترڪ ۽ منگولن جي حملي جي باوجود، ايراني قومي سڃاڻپ محفوظ رهي، جيڪا ان کي هڪ الڳ سياسي ۽ ثقافتي وجود جي طور تي ترقي ڪرڻ جي اجازت ڏني ۽ ان جي حملي آورن کي متاثر ڪيو. جڏهن ته ابتدائي اسلامي فتحون [[زرتشتي مذھب|زرتشتي مذهب]]، جيڪو ايران جو اڪثريتي مذهب هو، جي زوال جو سبب بڻيون. ايراني تهذيبن جون ڪاميابيون نئين اسلامي سلطنتن ۾ جذب ​​ٿي ويون ۽ [[اسلامي سونهري دور]] دوران ان کي وڌايو ويو.<ref>{{cite book |last=Baten |first=Jörg |date=2016 |title=A History of the Global Economy. From 1500 to the Present |publisher=[[Cambridge University Press]] |page=214 |isbn=9781107507180 }}</ref> خانہ بدوش ترڪ قبيلن وچين دور جي آخر ۽ جديد دور جي شروعات ۾ ايراني سطح مرتفع جي ڪجهه حصن تي قبضو ڪيو علائقي تي منفي اثر پيو. بهرحال، 1501 تائين قوم کي صفوي خاندان پاران ٻيهر متحد ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=The Islamic World to 1600 - The Safavid Empire |website=Applied History Research Group, [[University of Calgary]] |date=1998 |url=https://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/empires/safavid/abbas.html |access-date=10 February 2026 |archive-date=12 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080612134542/http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/empires/safavid/abbas.html }}</ref> جنهن ايران کي شيعه اسلام ۾ تبديل ڪندي اصل مسلمان فتح کان وٺي ايراني تاريخ جي سڀ کان اهم مذهبي تبديلي جي شروعات ڪئي. {{r|n=EncIslamica_1993_VII54|r={{cite encyclopedia |editor-last1=Houtsma |editor-first1=M.Th. |editor-last2=Wensinck |editor-first2=A.J. |editor-last3=Gibb |editor-first3=H.A.R. |date=1993 |orig-date=1913-1936 |title=Ṣafawids |encyclopedia=[[Encyclopedia of Islam|E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam]] |volume=VII - S-Ṭaiba |edition=reprint |pages=[https://books.google.ca/books?id=sP_hVmik-QYC&pg=PA54 54-5] |isbn=9789004097933 |display-editors=1 }}}} ايران ٻيهر عالمي طاقت طور خاص طور تي عثماني سلطنت سان مقابلي ۾ اڀريو. 19 صدي ۾ ايران روسي سلطنت سان تڪرار ۾ آيو. جنهن روس-فارسي جنگين جي آخر تائين ڏکڻ قفقاز کي ملائي ڇڏيو.<ref name="books.google.nl1">{{Cite book |last=Dowling |first=Timothy C. |title=Russia at War: From the Mongol Conquest to Afghanistan, Chechnya, and Beyond |series= 2 volumes |date=2 December 2014 |publisher=ABC-CLIO |pages=728–9 |isbn=9781598849479 |url=https://books.google.com/books?id=KTq2BQAAQBAJ }}</ref> 1940 جي ڏهاڪي ۾ اميد هئي ته ايران هڪ آئيني بادشاهت بڻجي سگهي ٿو. پر آمريڪا ۽ برطانيه جي مدد سان 1953 جي بغاوت چونڊيل وزيراعظم کي هٽايو ۽ ايران تي آمريڪي مدد سان شاهه جي سربراهي ۾ هڪ آمريت جي طور تي حڪومت ڪئي وئي. بادشاهت 1979 ۾ ايراني انقلاب تائين برقرار رهي جڏهن ملڪ کي اسلامي جمهوريه قرار ڏنو ويو.{{r|n=Brit_Iran|r={{cite EBO |short=yes |last1=Avery |first1=Peter W. |last2=Mostofi |first2=Khosrow |last3=Afary |first3=Janet |title=Islamic Republic of Iran |url=https://www.britannica.com/place/Iran |display-authors=1 }}}}{{r|n=EB_Afary_2026|r={{cite web |last=Afary |first=Janet |date=2026 |title=Iranian Revolution (1978–1979) |website=[[Britannica.com]] |url=https://www.britannica.com/event/Iranian-Revolution }}}} ان کان وٺي ان ۾ اهم سياسي، سماجي ۽ معاشي تبديليون آيون آهن. اسلامي جمهوريه جي قيام سان ملڪ جي سياسي نظام جي ٻيهر جوڙجڪ ٿي. ايران جا پرڏيهي لاڳاپا ايران-عراق جنگ کان شروع ٿي ۽ ڪيترن ئي عرب ملڪن تائين جاري رهيو علائقائي تڪرارن جي شڪل اختيار ڪري چڪا آهن. اسرائيل، آمريڪا ۽ مغربي دنيا سان جاري تڪرار ۽ ايراني ايٽمي پروگرام جيڪو بين الاقوامي سفارتڪاري ۾ تڪراري رهيو آهي. بين الاقوامي پابندين ۽ اندروني چئلينجن جي باوجود ايران علائقائي ۽ عالمي جيوپولٽيڪس ۾ هڪ اهم رانديگر رهي ٿو. ==تاريخ کان اڳ== ===Paleolithic=== Theپيليوليٿڪ: (قديم پٿر جو دور): ايران ۾ سڀ کان قديم آثار قديمه جا نمونا ڪاشفرود ۽ گنج پار جي جڳهن مان مليا آهن جيڪي 100,000 سال اڳ وچين پيليوليٿڪ ۾ آهن. نيندرٿلز پاران ٺاهيل موسٽيرين پٿر جا اوزار پڻ مليا آهن. وچين پيليوليٿڪ دور سان تعلق رکندڙ نيندرٿلز جا وڌيڪ ثقافتي آثار آهن، جيڪي خاص طور تي زگروس علائقي ۾ (۽ مرڪزي ايران ۾ گهٽ) ڪوبه، ڪنجي، بسيتون غار، تمتاما، وارواسي ۽ يافته غار جهڙن هنڌن تي مليا آهن. 1949 ۾، ڪارليٽن ايس ڪون پاران بسيتون غار ۾ نيندرٿل ريڊيس دريافت ڪيو ويو. اپر پيليوليٿڪ ۽ ايپي پيليوليٿڪ دورن جا ثبوت خاص طور تي ڪرمانشاهه ۽ خرم آباد جي غارن ۾ زگروس جبلن ۽ پيران شهر، البورز ۽ وچ ايران ۾ ڪجهه هنڌن تان معلوم ٿين ٿا. هن عرصي دوران، ماڻهن ايران ۾ پٿر جي فن ٺاهڻ شروع ڪيو. earliest archaeological artifacts in Iran were found in the [[Kashafrud]] and [[Ganj Par]] sites that are thought to date back to 100,000 years ago in the [[Middle Paleolithic]].{{r|Brit_AncientIran}} [[Mousterian]] stone tools made by [[Neanderthal]]s have also been found.<ref>{{Cite journal |last1=Biglari |first1=Fereidoun |last2=Shidrang |first2=Sonia |date=2019 |title=Rescuing the Paleolithic Heritage of Hawraman, Kurdistan, Iranian Zagros |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/706536 |journal=Near Eastern Archaeology |volume=82 |issue=4 |pages=226–235 |doi=10.1086/706536 |s2cid=212851965 |issn=1094-2076 |url-access=subscription}}</ref> There are more cultural remains of Neanderthals dating back to the Middle Paleolithic period, which mainly have been found in the [[Zagros Mountains|Zagros]] region (and fewer in central Iran) at sites such as Kobeh, Kunji, [[Bisitun Cave]], Tamtama, [[Warwasi]], and [[Yafteh]] Cave.<ref>{{cite book |last=Zeder |first=Melinda A. |date=2005 |chapter=A View from the Zagros: new perspectives on livestock domestication in the Fertile Crescent |editor1= Jean-Denis Vigne |editor2=Joris Peters |editor3=Daniel Helmer |title=First Steps of Animal Domestication - Proceedings of the 9th Conference of the International Council of Archaeozoology, Durham, August 2002 |location=[[Oxford]] |publisher=Oxbow |pages=129–30 |isbn=9781842171219 |chapter-url-access=registration |chapter-url=https://www.academia.edu/4550760 }}</ref> In 1949, a Neanderthal [[Radius (bone)|radius]] was discovered by [[Carleton S. Coon]] in Bisitun Cave.<ref>{{cite journal |last1=Trinkaus |first1=Erik |last2=Biglari |first2=Fereidoun |date=2006 |title=Middle Paleolithic Human Remains from Bisitun Cave, Iran |journal=Paléorient |volume=32 |issue=2 |pages=105–111 |doi=10.3406/paleo.2006.5192 |access-date=10 February 2026 |via=Academia.edu |url-access=registration |url=https://www.academia.edu/224543 }}</ref> Evidence for [[Upper Paleolithic]] and [[Epipaleolithic]] periods are known mainly from the Zagros Mountains in the caves of [[Kermanshah]] and [[Khorramabad]] and a few number of sites in [[Piranshahr]], [[Alborz]] and [[Central Iran]]. During this time, people began creating [[rock art in Iran]].<ref>{{cite web |title=UNESCO assessor visits prehistoric caves in Khorramabad's valley |date=13 September 2024 |website=Tehran Times |url=https://www.tehrantimes.com/news/503588/ }}</ref><ref>{{cite web |title=Khorramabad Valley: A potential UNESCO World Heritage Site |website=Iran Daily |date=21 January 2024 |url=https://newspaper.irandaily.ir/7490/3/7192 }}</ref> === نئين پٿر جي دور کان ٽامي جي دور === {{See also|ايراني شڪاري گڏ ڪندڙ|هند-ايراني}} 11هين صدي قبل مسيح ۾ چوغا گولان جهڙيون ابتدائي زرعي<ref>{{cite web |author=Nidhi Subbaraman |date=5 July 2013 |title=Early humans in Iran were growing wheat 12,000 years ago |website=NBC.news |url=http://www.nbcnews.com/science/science-news/early-humans-iran-were-growing-wheat-12-000-years-ago-f6C10536898 |access-date=10 January 2026 }}</ref> برادريون ۽ 9هين صدي قبل مسيح ۾ چوغا بونت <ref name=":0">{{cite web |title=The world's earliest known ancient wine jar |website=Penn Museum – University of Pennsylvania Museum of Archaeology and Anthropology |url=http://www.museum.upenn.edu/new/research/Exp_Rese_Disc/NearEast/wine.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20081216011240/http://www.museum.upenn.edu/new/research/Exp_Rese_Disc/NearEast/wine.shtml |archive-date=16 December 2008 }}</ref>(ايلام جو سڀ کان قديم ڳوٺ) جهڙيون آباديون زگروس جبلن ۾ ۽ ان جي چوڌاري وڌڻ لڳيون.<ref>{{cite journal |last=Alizadeh |first=Abbas |date=Spring 1997 |title=Excavations at Chogha Bonut: The earliest village in Susiana, Iran |journal=The Oriental Institue |issue=153 |pages=1–4 |url=https://isac.uchicago.edu/sites/default/files/uploads/shared/docs/nn153.pdf |access-date=11 February 2026 }}</ref> تقريبن ساڳئي وقت، گنج دره ۾ قديم ترين ڄاتل سڃاتل مٽيءَ جا برتن ۽ ماڊل ٿيل انساني ۽ جانورن جا ٽيراڪوٽا مجسما پيدا ڪيا ويا. {{r|MMA_IranTLine_1}} ڪرمانشاه صوبي ۾ ٽيپي سراب مان <small>10,000</small> سال پراڻا انساني ۽ جانورن جا مجسما ٻين ڪيترن ئي قديم نوادرات جي وچ ۾ موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Persia The Ancient Iran (photography by Ali Majdfar) |website=pbase.com - Ancient Iran Museum |date=26 July 2013 |access-date=27 March 2008 |url=http://www.pbase.com/k_amj/tehran_museum }}</ref> ايران جو ڏکڻ-اولهه حصو زرخيز چنڊ جو حصو هو جتي انسانيت جي پهرين وڏين فصلن مان گھڻا پوکيا ويندا هئا، سوسا جهڙن ڳوٺن ۾ (جتي هڪ آبادڪاري پهريون ڀيرو ممڪن طور تي <small>4395</small> قبل مسيح جي شروعات ۾ قائم ڪئي وئي هئي) ۽ چوغا مش جهڙيون آباديون،{{sfnp|Potts|1999|pp=[https://archive.org/details/archaeologyofela0000pott/page/46/mode/1up?q=4395 46–7]}} <ref>{{cite web |author=K. Kris Hirst |title=Chogha Mish (Iran) |website=About.com Education - Archaeology |url=http://archaeology.about.com/od/cterms/g/choghamish.htm |access-date=11 June 2010 |archive-date=6 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131106002737/http://archaeology.about.com/od/cterms/g/choghamish.htm }}</ref> جيڪي <small>6800</small> قبل مسيح جون آهن؛ زگروس جبلن ۾ کوٽيل <small>7,000</small> سال پراڻي شراب جا ٿانوَ مليا آهن (هاڻي پينسلوانيا يونيورسٽي ۾ نمائش لاءِ آهن)<ref name=":0" /> ۽ <small>7,000</small> سال پراڻين آبادين جا کنڊر جهڙوڪ ٽيپي سيالڪ ان جو وڌيڪ ثبوت آهن. ٻه مکيه نيوليٿڪ ايراني آباديون گنج دره ۽ فرضي زائنده درياءَ جي ثقافت هيون.<ref>{{Cite journal |last=Smith |first=Philip E.L. |date=1990 |title=Architectural Innovation and Experimentation at Ganj Dareh, Iran |journal=World Archaeology |volume=21 |issue=3 |pages=323–335 |doi=10.1080/00438243.1990.9980111 |jstor=124833 |issn=0043-8243 |url=https://doi.org/10.1080/00438243.1990.9980111 |url-access=subscription }}</ref> === برونز ايج: === {{further|منان|4=ڪورا-اراڪس ڪلچر|5=اڪادي سلطنت|6=ڪاسائٽس}} [[File:Cylinder with a ritual scene ,early 2nd millennium B.C. Geoy Tepe Iran.jpg|thumb|upright=1.5|Cylinder with a ritual scene, early 2nd millennium BC, [[Geoy Tepe]], Iran]] [[File:Choqa Zanbil Darafsh 1 (36).JPG|thumb|[[Chogha Zanbil]] is one of the few extant [[ziggurat]]s outside of [[Mesopotamia]] and is considered to be the best preserved example in the world.]] The [[Kura–Araxes culture]] (circa 3400 BC—ca. 2000 BC) stretched from northwestern Iran up into the neighbouring regions of the [[Caucasus]] and [[Anatolia]].<ref>{{cite book |last=Kushnareva |first=Karinė Kh. |date=1997 |title=The Southern Caucasus in Prehistory: Stages of Cultural and Socioeconomic Development from the Eighth to the Second Millennium B.C. |publisher=UPenn Museum of Archaeology |isbn=9780924171505 |page=[https://books.google.com/books?id=e1PNO7urjHQC&pg=PA44 44] }}</ref><ref>{{cite book |last1=Sagona |first1=Antonio |last2=Zimansky |first2=Paul |date=2015 |title=Ancient Turkey |publisher=[[Routledge]] |page=[https://books.google.com/books?id=SsLKBgAAQBAJ&pg=PA163 163] |isbn=9781134440276 }}</ref> Susa is one of the oldest-known settlements of Iran and the world. The general perception among archaeologists is that Susa was an extension of the [[Sumer]]ian city-state of [[Uruk]], hence incorporating many aspects of Mesopotamian culture.<ref>{{cite book |last=Algaze |first=Guillermo |date=2005 |orig-date=1993 |title=The Uruk World System: The Dynamics of Expansion of Early Mesopotamian Civilization |publisher=[[University of Chicago Press]] |page=[https://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga/page/2/mode/1up?q=Susa 2] |isbn=9780226013824 }}</ref><ref>{{Cite book |editor-last1=Carter |editor-first1=Robert A. |editor-last2=Graham |editor-first2=Philip|date=2010 |orig-date=2006 |title= Beyond the Ubaid: transformation and integration in the late prehistoric societies of the Middle East |series=Studies in Ancient Oriental Civilization Series n. 63 |publisher=The Oriental Institute of The University Of Chicago |isbn=9781885923660 |url=https://archive.org/details/saoc-63.-beyond-the-ubaid.-transformation-and-integration-in-the-late-prehistori/page/n2/mode/1up }}</ref>{{page needed|date=February 2026}} In its later history, Susa became the capital of Elam, which emerged as a state founded 4000 BC.{{sfnp|Potts|1999|pp=[https://archive.org/details/archaeologyofela0000pott/page/45/mode/1up?q=4000 45–6]}} There are also dozens of prehistoric sites across the Iranian plateau pointing to the existence of ancient cultures and urban settlements in the fourth millennium BC.{{r|xinhuaNet_10082007}} One of the earliest civilizations on the Iranian plateau was the [[Jiroft culture]] in southeastern Iran in the province of [[Kerman]]. Iran is one of the most artefact-rich archaeological sites in [[West Asia]]. Archaeological excavations in [[Jiroft]] led to the discovery of several objects belonging to the 4th millennium BC.<ref>{{cite web |author=Maryam Tabeshian |date=13 December 2006 |title=5000-Y-Old Inscribed Tablets Discovered in Jiroft |website=CHN - Cultural Heritage News |url=http://www.chnpress.com/news/?section=2&id=6864 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511111851/http://www.chnpress.com/news/?section=2&id=6864 |archive-date=11 May 2011 |access-date=12 February 2026 }}</ref> There is a large quantity of objects decorated with highly distinctive engravings of animals, mythological figures, and architectural motifs. The objects and their iconography are considered unique. Many are made from [[chlorite group|chlorite]], a grey-green soft stone; others are in [[copper]], [[bronze]], [[terracotta]], and even [[lapis lazuli]]. Recent excavations at the sites have produced the world's earliest inscription which pre-dates Mesopotamian inscriptions.<ref>{{Cite web |title=New Discoveries in Jiroft May Change History of Civilization |website=CHN - Cultural Heritage News |date=26 January 2006 |url=https://www.chnpress.com/news |archive-url=https://web.archive.org/web/20080411035252/http://www.chnpress.com/news/?section=2&id=6126 |archive-date=11 April 2008 |access-date=16 March 2023 }}</ref>{{sfnp|Iranica Online - Iranian History (1) Pre-Islamic Times}} There are records of numerous other ancient civilizations on the Iranian plateau before the emergence of [[Iranian peoples]] during the [[Early Iron Age]]. The [[Early Bronze Age]] saw the rise of urbanization into organized city-states and the invention of writing (the [[Uruk period]]) in the Near East. While Bronze Age Elam made use of writing from an early time, the [[Proto-Elamite#Proto-Elamite script|Proto-Elamite script]] remains undeciphered, and records from Sumer pertaining to Elam are scarce. Russian historian [[Igor M. Diakonoff]] states that the modern inhabitants of Iran are descendants of mainly non-Indo-European groups, more specifically of pre-Iranic inhabitants of the Iranian Plateau.{{efn|"It is the autochthones of the Iranian plateau, and not the Proto-Indo-European tribes of Europe, which are, in the main, the ancestors, in the physical sense of the word, of the present-day Iranians."<ref>Quote from {{harvp|The Cambridge History of Iran Vol. 2||loc=: [[Igor M. Diakonoff|Diakonoff, Igor M.]], "Media", p. [https://archive.org/details/diakonoff-1985-media-chi-02/Diakonoff_1985_Media_CHI02/page/43/mode/1up 43] (36-148)}}. See also the citation of this paper in {{cite journal |last=Karatay |first=Osman |date=July–September 2009 |title=Some Views on Looking for a New Home for Ancestors of Turks and Magyars in the Middle East |journal=Journal of Eurasian Studies |volume=I |issue=3 |page=51 (49–72) |url=http://www.federatio.org/joes/EurasianStudies_0309.pdf }}</ref>}} ===Early Iron Age=== [[File:Gold Rhyton in the form of a Ram's Head - Reza Abbasi Museum - Tehran, Iran.jpg|thumb|upright=1.2|[[Rhyton]] in the shape of a ram's head, gold – [[Saqqez]] - [[Iranian Kurdistan|Kurdistan]] - western Iran{{r|EIO_ziwiye}} –, late 7th–early 6th century BCE]] [[File:Marlik cup iran.jpg|thumb|A gold cup at the [[National Museum of Iran]], from the first half of the 1st millennium BC]] Records become more tangible with the rise of the [[Neo-Assyrian Empire]] and its records of incursions from the Iranian plateau. As early as the 20th century BC, tribes came to the Iranian plateau from the [[Pontic–Caspian steppe]]. The arrival of Iranians on the Iranian plateau forced the Elamites to relinquish one area of their empire after another and to take refuge in Elam, [[History of Khuzestan province|Khuzestan]] and the nearby area, which only then became coterminous with Elam.{{sfnp|Iranica Online - Elam vii.||loc=[https://www.iranicaonline.org/articles/elam-vii/ Non-Elamite texts in Elam]}} Bahman Firuzmandi says that the southern Iranians might be intermixed with the Elamite peoples living in the plateau.{{sfnp|Sarfaraz|Firuzmandi|1996|p=20}} By the mid-1st millennium BC, [[Medes]], [[Persian people|Persians]], and [[Parthia]]ns populated the Iranian plateau. Until the rise of the Medes, they all remained under [[Assyria]]n domination, like the rest of the [[Near East]]. In the first half of the 1st millennium BC, parts of what is now [[Azerbaijan (Iran)|Iranian Azerbaijan]] were incorporated into [[Urartu]]. ==قديم دور== ===Median and Achaemenid Empires (678–330 BC)=== {{Main|Median kingdom|Achaemenid Empire}} {{see also|Greco-Persian Wars}} <gallery mode="packed"> Pasargad Tomb Cyrus3.jpg|The tomb of [[Cyrus the Great]] Gate of All Nations, Persepolis.jpg|Ruins of the [[Gate of All Nations]], Persepolis Persepolis001.jpg|Ruins of the [[Apadana]], Persepolis Medes and Persians at eastern stairs of the Apadana, Persepolis.JPG|Depiction of united [[Medes]] and [[Persian people|Persians]] at the [[Apadana]], Persepolis Persepolis - Tachara 01.jpg|Ruins of the [[Tachara]], Persepolis </gallery> In 646 BC, [[Assyria]]n king [[Ashurbanipal]] sacked [[Susa]], which ended Elamite supremacy in the region.{{r|n=MMA_IranTLine_2|r={{cite web |title=Heilbrunn Timeline of Art History - Iran, 1000 BC–1 AD |publisher=The [[Metropolitan Museum of Art]] |date=2000 |access-date=13 January 2026 |url=https://www.metmuseum.org/toah/ht/04/wai.html }}}} For over 150 years Assyrian kings of nearby northern [[Mesopotamia]] had been wanting to conquer Median tribes of western Iran.<ref>{{cite web |last=Medvedskaya |first=I.N. |date=January 2002 |title=The Rise and Fall of Media |work=International Journal of Kurdish Studies |via=BNET |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m0SBL/is_16/ai_n13810181 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080328003303/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0SBL/is_16/ai_n13810181 |archive-date=28 March 2008 |access-date=10 August 2008 }}</ref> Under pressure from Assyria, the small kingdoms of the western Iranian plateau coalesced into increasingly larger and more centralized states.{{r|MMA_IranTLine_2}} [[File:Median Empire.png|thumb|left|The Medes at the time of their maximum expansion]] In the second half of the 7th century BC, the Medes gained their independence and were united by [[Deioces]]. In 612 BC, [[Cyaxares]], Deioces' grandson, and the [[Babylonia|Babylon]]ian king [[Nabopolassar]] invaded Assyria and laid siege to and eventually destroyed [[Nineveh]], the Assyrian capital, which led to the fall of the [[Neo-Assyrian Empire]].<ref>{{cite book |last=Sicker |first=Martin |date=2000 |title=The pre-Islamic Middle East |publisher=[[Greenwood Publishing Group|Praeger]] |pages=[https://ia802907.us.archive.org/19/items/ThePreIslamicMiddleEast/The%20Pre-Islamic%20Middle%20East.pdf 68-9] |isbn=9780275968908 }}</ref> Urartu was later on conquered and dissolved as well by the Medes.<ref>{{Cite web |author=Troy R. Bishop |date=1982 |title=Urartu – Lost Kingdom of Van |url=http://www.starspring.com/ascender/urartu/urartu.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20150702205257/http://www.starspring.com/ascender/urartu/urartu.html |archive-date=2 July 2015 |access-date=18 February 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=Urartu Civilization |website=All About Turkey |url=http://www.allaboutturkey.com/urartu.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150701005402/http://www.allaboutturkey.com/urartu.htm |archive-date=1 July 2015 |access-date=18 June 2015 |url-status=live }}</ref> The Medes are credited with founding Iran as a nation and empire, and established the first Iranian empire, the largest of its day until [[Cyrus the Great]] established a unified empire of the Medes and Persians, leading to the Achaemenid Empire (c. 550–330 BC). [[File:Achaemenid Empire at its greatest extent according to Oxford Atlas of World History 2002.jpg|thumb|upright=1.3|The Achaemenid Empire at its greatest extent]] Cyrus the Great overthrew, in turn, the Median, [[Lydia]]n, and [[Neo-Babylonian Empire|Neo-Babylonian]] empires, creating an empire far larger than Assyria. He was better able, through more benign policies, to reconcile his subjects to Persian rule; the longevity of his empire was one result. The Persian king, like the Assyrian, was also "[[King of Kings]]", ''xšāyaθiya xšāyaθiyānām'' (''shāhanshāh'' in modern Persian) – "great king", [[Basileus|Megas Basileus]], as known by the [[Greeks]]. Cyrus's son, [[Cambyses II]], conquered the last major power of the region, [[ancient Egypt]], causing the collapse of the [[Twenty-sixth Dynasty of Egypt]]. Since he became ill and died before, or while, leaving Egypt, stories developed, as related by [[Herodotus]], that he was struck down for impiety against the [[ancient Egyptian deities]]. After the death of Cambyses II, [[Darius the Great|Darius]] ascended the throne by overthrowing the legitimate Achaemenid monarch [[Bardiya]], and then quelling rebellions throughout his kingdom. As the winner, Darius based his claim on membership in a collateral line of the Achaemenid Empire. Darius' first capital was at Susa, and he started the building program at [[Persepolis]]. He rebuilt a canal between the [[Nile]] and the [[Red Sea]], a forerunner of the modern [[Suez Canal]]. He improved the extensive road system, and it is during his reign that mentions are first made of the [[Royal Road]] (shown on map), a great highway stretching all the way from Susa to [[Sardis]] with posting stations at regular intervals. Major reforms took place under Darius. Coinage, in the form of the ''[[daric]]'' (gold coin) and the [[shekel]] (silver coin), was standardized (coinage had been invented over a century before in Lydia c. 660 BC but not standardized),<ref>{{Cite web |title=Forgotten Empire — The world of Ancient Persia |website=The British Museum |date=2005 |url=http://www.thebritishmuseum.ac.uk/forgottenempire/persia/darius.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070423012310/http://www.thebritishmuseum.ac.uk/forgottenempire/persia/darius.html |archive-date=23 April 2007 |access-date=16 March 2023 }}</ref> and administrative efficiency increased. The [[Old Persian]] language appears in royal inscriptions, written in a specially adapted version of the [[cuneiform script]]. Under Cyrus the Great and Darius, the Persian Empire eventually became the largest empire in human history up until that point, ruling and administrating over most of the known world,<ref>{{cite web |last=Hooker |first=Richard |date=1996 |title=Mesopotamia - The Persians |website=World Civilizations |url=http://www.wsu.edu/~dee/MESO/PERSIANS.HTM |archive-url=https://web.archive.org/web/20060829110727/http://www.wsu.edu/~dee/MESO/PERSIANS.HTM |archive-date=29 August 2006 |access-date=20 August 2006 }}</ref> as well as spanning the continents of Europe, Asia, and Africa. The greatest achievement was the empire itself. The Persian Empire represented the world's first [[superpower]]<ref>{{cite web |author=Kambiz Kamrani |date=4 December 2004 |title=Engineering an Empire: The Persians |website=Anthropology.net |url=http://anthropology.net/user/kambiz_kamrani/blog/2006/12/05/engineering_an_empire_the_persians |archive-url=https://web.archive.org/web/20070110020201/http://anthropology.net/user/kambiz_kamrani/blog/2006/12/05/engineering_an_empire_the_persians |archive-date=10 January 2007 |access-date=13 March 2007 }}</ref> that was based on a model of tolerance and respect for other cultures and religions.<ref>{{cite web |author=Fariborz Rahnamoon |title=Benevolent Persian Empire |url=http://web.utk.edu/~persian/benevolent.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050907204041/http://web.utk.edu/~persian/benevolent.htm |archive-date=7 September 2005 |access-date=18 February 2026 }}</ref> [[File:Map Greco-Persian Wars-en.svg|thumb|upright=1.3|Map showing key sites during the Persian invasions of Greece.|alt=]] In the late 6th century BC, Darius launched his European campaign, in which he defeated the [[Paeonia (kingdom)|Paeonians]], conquered [[Thrace]], and subdued all coastal Greek cities, [[European Scythian campaign of Darius I|as well as defeating]] the European [[Scythians]] around the [[Danube]] river.{{r|n=RoisWort2010_345|r={{harvp|Roisman|Worthington|2010|p=[https://books.google.ca/books?id=QsJ183uUDkMC&pg=PA345 345]}}.}} In 512/511 BC, [[Macedonia (ancient kingdom)|Macedon]] became a [[vassal]] kingdom of Persia.{{r|RoisWort2010_345}} In 499 BC, [[Classical Athens|Athens]] lent support to a revolt in [[Miletus]], which resulted in the sacking of [[Sardis]]. This led to an Achaemenid campaign against mainland Greece known as the [[Greco-Persian Wars]], which lasted the first half of the 5th century BC, and is known as one of the most important wars in European history. In the [[First Persian invasion of Greece]], the Persian general [[Mardonius (nephew of Darius I)|Mardonius]] re-subjugated Thrace and made Macedon a full part of Persia.{{r|RoisWort2010_345}} The war eventually turned out in defeat, however. Darius' successor [[Xerxes I]] launched the [[Second Persian invasion of Greece]]. At a crucial moment in the war, about half of mainland Greece was overrun by the Persians, including all territories to the north of the [[Isthmus of Corinth]],<ref>{{Cite book |last=Carey |first=Brian T. |date=2006 |title=Warfare in the Ancient World |others=Joshua B. Allfree and John Cairns illustrators |publisher=[[Pen and Sword Books|Pen and Sword]] |isbn=9781848846302 |page=[https://books.google.com/books?id=3OSfBwAAQBAJ&pg=PT32 32] }}</ref><ref>{{cite book |author=[[Aeschylus]] |date=2009 |orig-date=c. 472 BCE |editor-last1=Burian |editor-first1=Peter |editor-last2=Shapiro |editor-first2=Alan |title=The Complete Aeschylus |volume=II: Persians and Other Plays |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=9780195373288 |page=[https://books.google.com/books?id=0kTiBwAAQBAJ&pg=PT18 18] }}</ref> however, this was also turned out in a Greek victory, following the battles of [[Battle of Plataea|Plataea]] and [[Battle of Salamis|Salamis]], by which Persia lost its footholds in Europe, and eventually withdrew from it.{{sfnp|Roisman|Worthington|2010|pp=[https://books.google.ca/books?id=QsJ183uUDkMC&pg=PA135 135–8], 342–5}} During the Greco-Persian wars, the Persians gained major territorial advantages. They [[Achaemenid destruction of Athens|captured and razed Athens twice]], once in 480 BC and again in 479 BC. However, after a string of Greek victories the Persians were forced to withdraw, thus losing control of [[Macedonia (ancient kingdom)|Macedonia]], [[Thrace]] and [[Ionia]]. Fighting continued for several decades after the successful Greek repelling of the Second Invasion with numerous Greek city-states under the Athens' newly formed [[Delian League]], which eventually ended with the [[peace of Callias]] in 449 BC, ending the Greco-Persian Wars. In 404 BC, following the death of [[Darius II]], Egypt rebelled under [[Amyrtaeus]]. Later [[pharaoh]]s successfully resisted Persian attempts to reconquer Egypt until 343 BC, when Egypt was reconquered by [[Artaxerxes III]]. [[File:Persépolis, Irán, 2016-09-24, DD 64-68 PAN.jpg|thumb|800px|center|{{center|A panoramic view of [[Persepolis]]}}]] ===Greek conquest and Seleucid Empire (312 BC–248 BC)=== [[File:Seleucid-Empire 200bc.jpg|thumb|upright=1.3|The [[Seleucid Empire]] in 200 BC, before Antiochus was defeated by the Romans]] From 334 BC to 331 BC, [[Alexander the Great]] defeated [[Darius III]] in the battles of [[Battle of the Granicus|Granicus]], [[Battle of Issus|Issus]] and [[Battle of Gaugamela|Gaugamela]], and conquered the Achaemenid Empire by 331 BC. Alexander's empire broke up shortly after his death, and Alexander's general, [[Seleucus I Nicator]], tried to take control of Iran, [[Mesopotamia]], and later [[Syria]] and [[Anatolia]]. His empire was the [[Seleucid Empire]]. He was killed in 281 BC by [[Ptolemy Keraunos]]. ===Parthian Empire (248 BC–224 AD)=== {{See also|Roman–Parthian Wars}} [[File:BagdatesI290-280BCEPersia.jpg|thumb|[[Bagadates I]], first native Persian ruler after Greek rule]] The [[Parthian Empire]]{{Emdash}}ruled by the Parthians, a group of northwestern Iranian people{{Emdash}}was the realm of the Arsacid dynasty. This latter reunited and governed the Iranian plateau after the [[Parni conquest of Parthia]] and defeating the Seleucid Empire in the late 3rd century BC. It intermittently controlled Mesopotamia between {{Circa|150 BC and 224 AD}} and absorbed [[Eastern Arabia]]. Parthia was the eastern arch-enemy of the [[Roman Empire]], and it limited Rome's expansion beyond [[Cappadocia]] (central Anatolia). The Parthian armies included two types of [[cavalry]]: the heavily armed and armored [[cataphract]]s and the lightly armed but highly-mobile [[mounted archery|mounted archers]]. For the Romans, who relied on heavy [[infantry]], the Parthians were too hard to defeat, as both types of cavalry were much faster and more mobile than foot soldiers. The [[Parthian shot]] used by the Parthian cavalry was most notably feared by the Roman soldiers, which proved pivotal in the crushing Roman defeat at the [[Battle of Carrhae]]. On the other hand, the Parthians found it difficult to occupy conquered areas as they were unskilled in [[siege]] warfare. Because of these weaknesses, neither the Romans nor the Parthians were able completely to [[annexation|annex]] each other's territory. The Parthian empire subsisted for five centuries, longer than most Eastern Empires. The end of this empire came at last in 224 AD, when the empire's organization had loosened and the last king was defeated by one of the empire's vassal peoples, the Persians under the Sasanians. However, the Arsacid dynasty continued to exist for centuries onwards in [[Arsacid dynasty of Armenia|Armenia]], the [[Arsacid dynasty of Iberia|Iberia]], and the [[Arsacid Dynasty of Caucasian Albania|Caucasian Albania]], which were all eponymous branches of the dynasty. ===Sasanian Empire (224–651 AD)=== {{see also|Roman–Iranian relations|Byzantine–Sasanian wars|Byzantine–Sasanian War of 602–628}} [[File:Naqsh i Rustam. Shapour.jpg|thumb|Rock-face relief at [[Naqsh-e Rustam]] of Iranian emperor [[Shapur I]] (on horseback) capturing Roman emperor [[Valerian (emperor)|Valerian]] (kneeing) and [[Philip the Arab]] (standing).]] [[File:ChosroesHuntingScene.JPG|thumb|Hunting scene on a [[gilded silver]] bowl showing king [[Khosrau I]].]] The first shah of the [[Sasanian Empire]], [[Ardashir I]], started reforming the country economically and militarily. For a period of more than 400 years, Iran was once again one of the leading powers in the world, alongside its neighbouring rival, the [[Roman Empire|Roman]] and then [[Byzantine Empire]]s.<ref>{{cite book |last=Stillman |first=Norman A. |date=1979 |title=The Jews of Arab Lands |publisher=Jewish Publication Society |page=[https://books.google.ca/books?id=bFN2ismyhEYC&pg=PA22 22] |isbn=9780827611559 }}</ref><ref>{{cite book |editor-last=Jeffreys |editor-first=Elizabeth |date=2006 |title=Proceedings of the 21st International Congress of Byzantine Studies, London, 21–26 August 2006 (volumes 1–3) |others=Judith Gilliland assistant editor |publisher=[[Ashgate Publishing]] |pages=29 |isbn=075465740X |url=https://books.google.com/books?id=uVQOZWilJrgC }}</ref> The empire's territory, at its height, encompassed all of today's Iran, [[Iraq]], [[Azerbaijan]], [[Armenia]], [[Georgia (country)|Georgia]], [[Abkhazia]], [[Dagestan]], [[Lebanon]], [[Jordan]], [[Palestine (region)|Palestine]], [[Israel]], parts of [[Afghanistan]], [[Turkey]], [[Syria]], parts of [[Pakistan]], [[Central Asia]], [[Eastern Arabia]], and parts of [[Egypt]]. Most of the Sasanian Empire's lifespan was overshadowed by the frequent [[Byzantine–Sasanian wars]], a continuation of the [[Roman–Parthian Wars]] and the all-comprising [[Roman–Persian Wars]]; the last was the longest-lasting conflict in human history. Started in the first century BC by their predecessors, the Parthians, and Romans, the last Roman–Persian War was fought in the seventh century. The Persians defeated the Romans at the [[Battle of Edessa]] in 260 and took emperor [[Valerian (emperor)|Valerian]] prisoner for the remainder of his life. Eastern Arabia was conquered early on. During [[Khosrow II]]'s rule in 590–628, [[Egypt]], [[Jordan]], [[Palestine (region)|Palestine]] and [[Lebanon]] were also annexed to the Empire. The Sassanians called their empire ''Erânshahr'' ("Dominion of the Aryans", i.e., of [[Iranian peoples|Iranians]]).<ref>{{cite book |last=Garthwaite |first=Gene R. |date=2005 |title=The Persians |publisher=[[Wiley-Blackwell|Blackwell]] |page=[https://archive.org/details/persians0000gart/page/2/mode/1up 2] |isbn=9781557868602 }}</ref> A chapter of Iran's history followed after roughly 600 years of conflict with the Roman Empire. During this time, the Sassanian and Romano-Byzantine armies clashed for influence in Anatolia, the western Caucasus (mainly [[Lazica]] and the [[Principality of Iberia|Kingdom of Iberia]]; modern-day [[Georgia (country)|Georgia]] and [[Abkhazia]]), [[Mesopotamia]], Armenia and the Levant. Under Justinian I, the war came to an uneasy peace with payment of tribute to the Sassanians. However, the Sasanians used the deposition of the Byzantine emperor [[Maurice (emperor)|Maurice]] as a ''casus belli'' to attack the Empire. After many gains, the Sassanians were defeated at Issus, Constantinople, and finally Nineveh, resulting in peace. With the conclusion of the over 700 years lasting Roman–Persian Wars through the climactic [[Byzantine–Sasanian War of 602–628]], which included the very [[Siege of Constantinople (626)|siege of the Byzantine capital of Constantinople]], the war-exhausted Persians lost the [[Battle of al-Qādisiyyah]] (632) in [[Hilla]] (present-day [[Iraq]]) to the invading Muslim forces. The Sasanian era, encompassing the length of [[Late Antiquity]], is considered to be one of the most important and influential historical periods in Iran, and had a major impact on the world. In many ways, the Sassanian period witnessed the highest achievement of Persian civilization and constitutes the last great Iranian Empire before the adoption of Islam. Persia influenced Roman civilization considerably during Sassanian times,<ref>J. B. Bury, p.109.</ref>{{Incomplete short citation|date=February 2026}} their cultural influence extending far beyond the empire's territorial borders, reaching as far as Western Europe,<ref name="autogenerated2">Durant.</ref>{{Incomplete short citation|date=February 2026}} Africa,<ref>{{cite web |author=Matteo Compareti |title=The Sasanians in Africa |url=http://www.transoxiana.com.ar/0104/sasanians.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080528203821/http://www.transoxiana.com.ar/0104/sasanians.html |archive-date=28 May 2008 |url-status=live |access-date=5 March 2007 }}</ref> China and India{{sfnp|Sarfaraz|Firuzmandi|1996|pp=329-30}} and also playing a prominent role in the formation of both European and Asiatic medieval art.<ref>{{cite web |title=Iransaga - The Sassanians - Persian Art |website=Art Arena |url=http://www.artarena.force9.co.uk/sass2.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20191123010249/http://www.artarena.force9.co.uk/sass2.htm |archive-date=23 November 2019 |access-date=5 March 2007 |url-status=live}}</ref> This influence carried forward to the [[Muslim world]]. The dynasty's unique and aristocratic culture transformed the Islamic conquest and destruction of Iran into a Persian Renaissance.<ref name="autogenerated2" />{{Incomplete short citation|date=February 2026}} Much of what later became known as Islamic culture, architecture, writing, and other contributions to civilization, were taken from the Sassanian Persians into the broader Muslim world.<ref>{{cite book |last=Zarinkoob |first=Abdolhossein |author-link=Abdolhossein Zarinkoob |date=1999 |script-title=fa:روزگاران: تاريخ ايران از آغاز تا سقوط سلطنت پهلوى |title=Rūzgārān: tārīkh-i Īrān az āghāz tā suqūṭ-i salṭanat-i Pahlavī |trans-title=Ages: The history of Iran from the beginning until the fall of the Pahlavi monarchy |location=Tehran |publisher=Intishārāt-i Sukhan |page=305 |isbn=9789646961111 |oclc=46890937 |language=fa }}</ref> [[File:Piero della Francesca 021.jpg|thumb|700px|center|{{center|Battle between [[Heraclius]]' army and Persians under [[Khosrow II]]. Fresco by [[Piero della Francesca]], c. 1452.}}]] ==وچين دور== ==جديد دور جو پهريون حصو== ==جديد دور جو آخري حصو== ==هاڻوڪو دور== ==وڌيڪ ڏسو== {{Portal|Iran}} * [[هخامنشي سلطنت]] * [[ساساني سلطنت]] * [[صفوي سلطنت]] * [[History of the Caucasus]] * [[History of the Middle East]] * [[Iranian religions]] * [[Politics of Iran]] * [[Timeline of Iranian history]] ==نوٽ== {{Notelist}} ==حوالا== {{حوالا}} ==ذريعا== ===ڪيمبرج هسٽري آف ايران=== * {{cite book |title=[[Cambridge History of Iran]] |year=1968–1991 |publisher=Cambridge University Press |series=(8 vols.) |isbn=9780521451482 |postscript=:}} ** {{cite book |editor-last=Gershevitch |editor-first=Ilya |editor-link=Ilya Gershevitch |date=1985 |title=Volume 2 -The Median and Achaemenian Periods |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521200912 |ref=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._2 }} ** {{cite book |editor-last=Frye |editor-first=Richard N. |editor-link=Richard N. Frye |date=1975 |title=Volume 4 - From the Arab invasion to the Saljuqs |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521200936 |ref=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._4 }} ** {{cite book |editor-last=Boyle |editor-first=John A. |editor-link=John Andrew Boyle |date=1968 |title=Volume 5 - The Saljuq and Mongol Periods |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/S0035869X0012965X |isbn=9780521069366 |s2cid=161828080 |url=https://books.google.com/books?id=16yHq5v3QZAC |ref=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._5 }} ** {{cite book |editor-last1=Lockhart |editor-first1=Laurence |editor-link1=Laurence Lockhart |editor-last2=Jackson |editor-first2=Peter |editor-link2=Peter Jackson (historian) |date=1986 |title=Volume 6 - The Timurid and Safavid Periods |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521200943 |ref=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._6 }} ** {{cite book |editor-last1=Avery |editor-first1=Peter |editor-link1=Peter Avery |editor-last2=Hambly |editor-first2=Gavin R. G. |editor-last3=Melville |editor-first3=Charles P. |editor-link3=Charles P. Melville |date=1991 |title=Volume 7 - From Nadir Shah to the Islamic Republic |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521200950 |ref=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._7 |url=https://books.google.com/books?id=H20Xt157iYUC }} *** {{cite book |last=Kazemzadeh |first=F. |chapter=Iranian Relations with Russia and the Soviet Union, to 1921 |editor-last1=Avery |editor-first1=Peter |editor-link1=Peter Avery |editor-last2=Hambly |editor-first2=Gavin R. G. |editor-last3=Melville |editor-first3=Charles P. |editor-link3=Charles P. Melville |date=1991 |title=Volume 7 - From Nadir Shah to the Islamic Republic |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521200950 |ref=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._7 _Ch._9 |url=https://books.google.com/books?id=H20Xt157iYUC }} ** {{cite book |editor-last1=Lockhart |editor-first1=Laurence |editor-link1=Laurence Lockhart |editor-last2=Jackson |editor-first2=Peter |editor-link2=Peter Jackson (تاريخ دان) |تاريخ=1986 |عنوان=جلد 6 - تيموري ۽ صفوي دور |ناشر=ڪيمبرج يونيورسٽي پريس |ISBN=9780521200943 |حوالو=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._6 }} ** {{ڪتاب جو حوالو |ايڊيٽر-آخري1=ايوري |ايڊيٽر-پهريون1=پيٽر |ايڊيٽر-لنڪ1=پيٽر ايوري |ايڊيٽر-آخري2=هيمبلي |ايڊيٽر-پهريون2=گيوِن آر. جي. |ايڊيٽر-آخري3=ميلويل |ايڊيٽر-پهريون3=چارلس پي. |ايڊيٽر-لنڪ3=چارلس پي. ميلويل |تاريخ=1991 |عنوان=جلد 7 - نادر شاهه کان اسلامي جمهوريه تائين |ناشر=ڪيمبرج يونيورسٽي پريس |ISBN=9780521200950 |حوالو=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._7 |url=https://books.google.com/books?id=H20Xt157iYUC }} *** {{ڪتاب جو حوالو |آخري=ڪاظم زاده |پهريون=ايف. |باب=1921 تائين روس ۽ سوويت يونين سان ايران جا تعلقات |ايڊيٽر-آخري1=ايوري |ايڊيٽر-پهريون1=پيٽر |ايڊيٽر-لنڪ1=پيٽر ايوري |ايڊيٽر-آخري2=هيمبلي |ايڊيٽر-پهريون2=گيوِن آر. جي. |ايڊيٽر-آخري3=ميلويل |ايڊيٽر-پهريون3=چارلس پي. |ايڊيٽر-لنڪ3=چارلس پي. ميلويل |تاريخ=1991 |عنوان=جلد 7 - نادر شاهه کان اسلامي جمهوريه تائين |ناشر=ڪيمبرج يونيورسٽي پريس |ISBN=9780521200950 |حوالو=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._7 _Ch._9 |url=https://books.google.com/books?id=H20Xt157iYUC }} ===انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا آن لائن=== * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Azadpour |first=Mohammad |date=2013 |orig-date=2003 |title=Hegel, Georg Wilhelm Friedrich |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hegel-georg-wilhelm-friedrich/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Hegel,_Georg_Wilhelm_Friedrich }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Bosworth |first=Clifford E. |author-link1=Clifford Edmund Bosworth |date=2017 |orig-date=2009 |title=Tekiš B. Il Arslān |url=https://www.iranicaonline.org/articles/tekis-b-il-arslan/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Tekiš_B._Il_Arslān }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last1=Bosworth |first1=Clifford E. |author-link1=Clifford Edmund Bosworth |last2=Fisher |first2=William B. |date=2013 |orig-date=1986 |title=Araxes River |url=https://www.iranicaonline.org/articles/araxes-river/#pt2 |ref=CITEREFIranica_Online_-_Araxes_River }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Hitchins |first=Keith |date=2013 |orig-date=1998 |title=Erekle II |url=https://www.iranicaonline.org/articles/erekle-ii/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Erekle_II }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Hole |first=Frank |date=2012 |orig-date=2004 |title=Neolithic Age In Iran |url=https://www.iranicaonline.org/articles/neolithic-age-in-iran/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Neolithic_Age_In_Iran }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last1=Kettenhofen |first1=Erich |last2=Bournoutian |first2=George A. |last3=Hewsen |first3=Robert H. |date=2015 |orig-date=1998 |title=Erevan |url=https://www.iranicaonline.org/articles/erevan-1/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Erevan }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Lackenbacher |first=Sylvie |date=2016 |orig-date=1998 |title=Elam vii. Non-Elamite texts in Elam |url=https://www.iranicaonline.org/articles/elam-vii/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Elam_vii. }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Matthee |first=Rudolph P. |author-link=Rudi Matthee |date=2013 |orig-date=2001 |title=GEORGIA vii. Georgians in the Safavid Administration |url=https://www.iranicaonline.org/articles/georgia-vii-/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_GEORGIA vii. }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Matthee |first=Rudolph P. |author-link=Rudi Matthee |date=2017 |orig-date=2008 |title=Safavid Dynasty |url=https://www.iranicaonline.org/articles/safavids |ref=CITEREFIranica_Online_-_Safavid_Dynasty }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Mitchell |first=Colin P. |date=2012 |orig-date=2009 |title=Ṭahmāsp I |url=https://www.iranicaonline.org/articles/tahmasp-i/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Ṭahmāsp_I }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Muscarella |first=Oscar W. |date=2013 |orig-date=1994 |title=Denḵa Tepe |url=https://www.iranicaonline.org/articles/denka-dinkha-tepe/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Denḵa_Tepe }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Muscarella |first=Oscar W. |date=2017 |title=Ziwiye |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ziwiye/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Ziwiye }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Özgüdenli |first=Osman G. |date=2017 |orig-date=2005 |title=Persian Manuscripts I. In Ottoman And modern Turkish Libraries |url=https://www.iranicaonline.org/articles/persian-manuscripts-1-ottoman/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Persian_Manuscripts_I. }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last1=Savory |first1=Roger M. |author1-link=Roger Savory |last2=Karamustafa |first2=Ahmet T. |date=2017 |orig-date=1998 |title=Esmāʿīl I Ṣafawī |url=https://iranicaonline.org/articles/esmail-i-safawi |ref=CITEREFIranica_Online_-_Esmāʿīl_I_Ṣafawī }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Shambayati |first=Niloofar |date=2015 |orig-date=1993 |title=Coup D'Etat of 1299/1921 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/coup-detat-of-1299-1921/ |ref=CITEREFIranica_Online_- _Coup_D'Etat_of_1299/1921 }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Yarshater |first=Ehsan |date=2016 |orig-date=2004 |title=Iran ii. Iranian History (2) Islamic period (page 3) |url=https://www.iranicaonline.org/articles/iran-ii2-islamic-period-page-3/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Iranian_History_(2) }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Yarshater |first=Ehsan |date=2018 |orig-date=2004 |title=Iran ii. Iranian History (1) Pre-Islamic Times |url=https://www.iranicaonline.org/articles/iran-ii1-pre-islamic-times/#1 |ref=CITEREFIranica_Online_-_Iranian_History_(1)_Pre-Islamic_Times }} ===ٻيا ذريعا=== * {{cite book |last=Abrahamian |first=Ervand |author-link=Ervand Abrahamian |date=1999 |title=Tortured Confessions. Prisons and Public Recantations in Modern Iran |publisher=[[University of California Press]] |isbn=9780520218666 |url=https://archive.org/details/torturedconfessi0000abra/page/n4/mode/1up }} * {{cite book |last=Abrahamian |first=Ervand |author-link=Ervand Abrahamian |date=2008 |title=A History of Modern Iran |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=9780521821391 }} * {{cite book |last=Axworthy |first=Michael |author-link=Michael Axworthy |date=2006 |title=The Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant |publisher=[[I.B. Tauris]] |isbn=9781850437062 |url=https://books.google.com/books?id=DCSPDwAAQBAJ }} * {{Cite book |last=Axworthy |first=Michael |author-link=Michael Axworthy |date=2010 |title=Iran: Empire of the Mind. A History from Zoroaster to the Present Day |publisher=[[Basic Books]] |isbn=9780465019205 |url=https://archive.org/details/historyofiranemp0000axwo_n7v2/page/n4/mode/1up }} * {{cite book |last=Bakhash |first=Shaul |date=1984 |title=The Reign of the Ayatollahs: Iran and the Islamic Revolution |publisher=[[Basic Books]] |isbn=9780465068876 |url=https://archive.org/details/reignofayatolla00bakh_0/page/n6/mode/1up }} * {{cite book |last=Bakhash |first=Shaul |date=2008 |chapter=Historical Setting |editor-last1=Curtis |editor-first1=Glenn E. |editor-last2=Hooglund |editor-first2=Eric |title=Iran, a country study |edition=5th |publisher=[[United States Government Publishing Office|US Government Publishing Office]] |isbn=9780844411873 |url=https://dn720005.ca.archive.org/0/items/irancountrystudy00curt_2/irancountrystudy00curt_2.pdf }} * {{cite conference |last=Bournoutian |first=George A.|author-link=George Bournoutian |date=1980 |title=The Population of Persian Armenia Prior to and Immediately Following its Annexation to the Russian Empire: 1826–1832 |conference=Nationalism and social change in Transcaucasia |publisher=The Wilson Center, Kennan Institute for Advanced Russian Studies |series=Kennan Institute Occasional Paper Series |article-number=91 |url=https://www.wilsoncenter.org/publication/the-population-persian-armenia-prior-to-and-immediately-following-its-annexation-to-the }} * {{cite book |last=Bournoutian |first=George A. |author-link=George Bournoutian |date=2002 |title=A Concise History of the Armenian People: (from Ancient Times to the Present) |edition=2nd |publisher=Mazda Publishers |isbn=978-1-56859-141-4 |url-access=registration|url=https://archive.org/details/concisehistoryof00geor}} * {{cite book |last=Bournoutian |first=George A. |author-link=George Bournoutian |date=2020 |title=Armenia and Imperial Decline: The Yerevan Province, 1900-1914 |publisher=[[Routledge]] |isbn=9780367590673 |url=https://psv4.userapi.com/s/v1/d/uFYFHi-_sOsE7f4YBy0tlHZknfmpMLQuZ_1y-9CGYlUg_X4yfp1PQVxmHtah8sVwa2k9p1JYePUvOZJQGPX4-OPjIpgnmM5h6Fgj-1KXCPZmaRv2/Armenia_and_Imperial_Decline_The_Yerevan_Province_1900-1914.pdf }} * {{cite book |last=Durant |first=William J. |author-link=Will Durant |date=1935 |title=The Story of civilization |volume=I. Our Oriental Heritage |publisher=[[Simon & Schuster]] |url=https://archive.org/details/in.gov.ignca.21085/page/n9/mode/1up }} * {{cite book |editor-last=Mikaberidze |editor-first=Alexander |editor-link=Alexander Mikaberidze |date=2011 |title=Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia |volume=1 |publisher=ABC-CLIO |isbn=9781598843361 |url=https://archive.org/details/conflictconquest0000unse/mode/1up }} * {{cite book |last=Mikaberidze |first=Alexander |author-link=Alexander Mikaberidze |date=2015 |title=Historical Dictionary of Georgia |edition=2nd |publisher=[[The Globe Pequot Publishing Group|Rowman & Littlefield]] |isbn=9781442241459 |url=https://books.google.com/books?id=JNNQCgAAQBAJ }} * {{cite book |last=Munshi |first=Eskandar Beg |author-link=Iskandar Beg Munshi |date=1978 |orig-date=1629 |others=Translated by [[Roger Savory|Roger M. Savory]] |title=Tārīkh-e 'Ālamārā-ye 'Abbāsī |trans-title=History of Shah 'Abbas the Great (two volumes) |publisher=[[Westview Press]] |isbn=0891582967 |lccn=78020663 |language=ar, en |url=https://archive.org/details/monshi-shah-abbas-english/Monshi_Shah-Abbas_English/mode/1up }} * {{cite book |last=Potts |first=Daniel T. |date=1999 |title=The Archaeology of Elam: Formation and Transformation of an Ancient Iranian State |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=9780521564960 |url=https://archive.org/details/archaeologyofela0000pott/page/n6/mode/1up }} * {{cite book |last=Pow |first=Stephen |date=2022 |chapter=The Mongol invasions of Europe |editor-last1=May |editor-first1=Timothy |editor-last2=Hope |editor-first2=Michael |title=The Mongol World |publisher=[[Routledge]] |isbn=9781315165172 |url-access=registration |url=https://www.academia.edu/74451969 }} *{{cite book |editor-last1=Roisman |editor-first1=Joseph |editor-last2=Worthington |editor-first2=Ian |date=2010 |title=A Companion to Ancient Macedonia |publisher=[[Wiley-Blackwell]] |isbn=9781405179362 |url=https://books.google.com/books?id=QsJ183uUDkMC }} * {{cite book |last1=Sarfaraz |first1=Ali Akbar |author-link1=Ali Akbar Sarfaraz |last2=Firuzmandi |first2=Bahman |date=1996 |title=محموعۀ دروس باستان شناسی و هنر دوران تاریخی ماد، هخامنشی، اشکانی، ساسانی |trans-title=A collection of archaeology and art lessons from the Median, Achaemenid, Parthian, and Sasanian historical periods |language=fa |publisher=Marlik |page=20 |isbn=9789649049519 }} * {{cite book |last=Suny |first=Ronald G. |author-link=Ronald Grigor Suny |date=1994 |title=The Making of the Georgian Nation |edition=2nd |publisher=[[Indiana University Press]] |isbn=9780253209153 |url=https://books.google.com/books?id=riW0kKzat2sC }} ==وڌيڪ مطالعو== * Sabri Ateş. ''Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843–1914''. Cambridge University Press, 21 okt. 2013. {{ISBN|1107245087}}. * Brew, Gregory. ''Petroleum and Progress in Iran: Oil, Development, and the Cold War'' (Cambridge University Press, 2022) [http://www.h-net.org/reviews/showrev.php?id=59095 online review] * Chopra, R. M., article on "A Brief Review of Pre-Islamic Splendour of Iran", ''INDO-IRANICA'', Vol. 56 (1–4), 2003. * Stephanie Cronin. ''Iranian-Russian Encounters: Empires and Revolutions Since 1800''. Routledge, 2013. {{ISBN|0415624339}}. * {{cite book |last=Daniel |first=Elton L. |title=The History of Iran |author-link=Elton L. Daniel |year=2000 |publisher=Greenwood |location=Westport, Connecticut |isbn=0-313-36100-2 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/historyofiran0000dani }} * {{cite journal |last=Del Guidice |first=Marguerite |title=Persia – Ancient soul of Iran |date= August 2008| journal= [[National Geographic Magazine]]}} * {{cite book |last=Foltz |first=Richard |author-link=Richard Foltz |title=Iran in World History |publisher=Oxford University Press |location=New York |year=2015 |isbn=978-0-19-933549-7}} * [[Askold Ivanchik|Askolʹd Igorevich Ivanchik]], Vaxtang Ličʻeli. "Achaemenid Culture and Local Traditions in Anatolia, Southern Caucasus and Iran". BRILL, 2007. * Matthee, Rudi, and Willem Floor. [https://books.google.com/books?id=-mABAwAAQBAJ ''The Monetary History of Iran: From the Safavids to the Qajars'']. I. B. Tauris, 25 April 2013 * [[Vladimir Minorsky]]. ''The Turks, Iran and the Caucasus in the Middle Ages''. Variorum Reprints, 1978. * {{cite book | last=Nasr | first=Hossein | title=Sufi Essays | publisher=Suny press | year=1972 | isbn=978-0-87395-389-4}} * {{cite book |last=Olmstead |first=Albert T. E. |title=The History of the Persian Empire: Achaemenid Period |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.532747 |year=1948 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago }} * Rezvani, Babak., "Ethno-territorial conflict and coexistence in the Caucasus, Central Asia and Fereydan" Amsterdam University Press, 15 mrt. 2014. * Roisman, Joseph, and Ian Worthington. [https://books.google.com/books?id=QsJ183uUDkMC&pg=PA342 "A companion to Ancient Macedonia"] pp 342–346, pp 135–138. ([[Achaemenid Empire|Achaemenid]] rule in the [[Balkans]] and Eastern Europe). John Wiley & Sons, 7 July 2011. {{ISBN|144435163X}}. * Van Gorde, A. Christian. ''Christianity in Persia and the Status of Non-Muslims in Iran'' (Lexington Books; 2010) 329 pages. Traces the role of Persians in Persia and later Iran since ancient times, with additional discussion of other non-Muslim groups. * [[Benjamin Walker (author)|Benjamin Walker]], ''Persian Pageant: A Cultural History of Iran,'' Arya Press, Calcutta, 1950. ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [http://www.persiansarenotarabs.com/persian-history Persian History] Persian History <!--* [http://www.iranicaonline.org/articles/iran Iran] an article by ''[[Encyclopædia Iranica]]''--> * [http://www.parstimes.com/history/ Iran History] * [http://www.iranchamber.com/history/historic_periods.php Iran chamber] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061110131804/http://www.iranchamber.com/history/historic_periods.php |date=10 November 2006 }} * [http://www.parstimes.com/history/VL/middle_east/iran.html WWW-VL History Index: Iran] * [http://www.wdl.org/en/item/2399 The History of Persia] from 1715 * [http://www.iranicaonline.org/articles/russia-i-relations RUSSIA i. Russo-Iranian Relations up to the Bolshevik Revolution] {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:History Of Iran}} [[زمرو:ايران جي تاريخ]] [[زمرو:ايران جي تاريخ| ]] [[زمرو:اولھ ايشيا جي تاريخ]] [[زمرو:اولهه ايشيا جي تاريخ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] [[زمرو:ايران]] cu82g31uze043kxjs2fje10xbgqzsvz 390636 390604 2026-07-03T04:23:24Z Memon2025 21315 /* Paleolithic */ 390636 wikitext text/x-wiki {{Short description|ايران جي تاريخ}} [[File:Naqsh i Rustam. Shapour.jpg|thumb|<small>چٽان تي نقش ٿيل "'''نقش رستم'''" جي رليف. ايراني شهنشاه شاپور اول (گهوڙي تي) رومي شهنشاه ويلرن (گوڏن ڀر) ۽ فلپ عرب (بيٺل) کي قيد ڪندي.</small>]] [[File:ChosroesHuntingScene.JPG|thumb|<small>چانديءَ جي پيالي تي شڪار جو منظر، خسرو اول کي ڏيکاريندي.</small> ]] '''ايران جي تاريخ''' وڏي ايران (<small>Greater</small> <small>Iran</small>)، هڪ اهڙو علائقو جنهن ۾ اها سڀئي علائقا شامل هئا جن ۾ ايراني ماڻهن ۽ ايراني ٻولين، خاص طور تي فارسي ۽ [[فارسي ٻولي]] جي اهم آبادڪاري يا اثر ڏٺو آهي، سان جڙيل آهي. هن علائقي جو مرڪز [[ايراني پليٽيو|ايراني سطح مرتفع]] آهي، جيڪا هاڻي جديد ايران سان ڍڪيل آهي. ايراني تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ واضح اثر اولهه ۾ [[اناطوليا]] کان اوڀر ۾ [[سنڌو ماٿري]] تائين پکڙيل ڏسي سگهجي ٿو، جنهن ۾ [[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]]، [[ميسوپوٽيميا]]، [[قفقاز]] ۽ [[وچ ايشيا]] جي اڪثريت شامل آهي. اهو ٻين وڏين تهذيبن، جهڙوڪ [[ننڍو آنڊو|هندستان]]، [[چين]]، [[قديم يونان|يونان]]، [[رومي سلطنت|روم]] ۽ [[قديم مصر|مصر]] جي تاريخن سان پڻ ڳنڍيل آهي. ايران دنيا جي قديم ترين مسلسل تهذيبن مان هڪ جو گهر آهي، جنهن ۾ تاريخي ۽ شهري آباديون 5هين صدي قبل مسيح جون آهن. [[ايراني پليٽيو]] جا اولهه وارا علائقن ۾ ايلامائيٽائي، ڪاسائي، گوتيائي، يوريشيائي<ref>{{cite web |last=Pizzorno |first=Gabriel H. |date=2014 |title=Dinkha Tepe Revisited |website=[[Harvard University]] Department of History |url=https://scholar.harvard.edu/pizzorno/presentations/dinkha-tepe-revisited }}</ref> <ref>{{cite web |date=4 September 2005 |title=Capital of Musasir government in northwest Iran, experts believe |website=[[Mehr News Agency]] |url=https://en.mehrnews.com/news/12769/Capital-of-Musasir-government-in-northwest-Iran-experts-believe }}</ref>۽ ڪردستان ۾ منيئن جا گهر هئا.{{r|n=EIO_ziwiye|r={{harvp|Iranica Online - Ziwiye}}.}}<ref>{{cite web |title=Qalaichi's ancient necropolis excavated for the first time |website=[[The Tehran Times]] |date=23 June 2024 |url=https://www.tehrantimes.com/news/500219/Qalaichi-s-ancient-necropolis-excavated-for-the-first-time }}</ref><ref>{{cite web |last1=Chauhan |first1=Yamini |date=2012 |title=Mannai |website=[[Britannica.com]] |url=https://www.britannica.com/place/Mannai }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Cifarelli | first1=Megan | last2=Mollazadeh | first2=Kazem | last3=Binandeh | first3=Ali |date=2019 |title=A Decorated Bronze Belt from Gargul, Iran |journal=[[Iran: Journal of the British Institute of Persian Studies|Iran]] |volume=57 |issue=2 |pages=175–184 | doi=10.1080/05786967.2018.1505441 |url-access=subscription |url=https://doi.org/10.1080/05786967.2018.1505441 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Khanmohammadi |first1=Behrouz |last2=Bonfanti |first2=Annarita S. |last3=Dan |first3=Roberto |date=6 June 2022 |title=A New Decorated Bronze Belt from Orumiyeh Region, North-Western Iran |journal=[[Iran: Journal of the British Institute of Persian Studies|Iran]] |volume=63 |issue=1 |pages=46–56 |doi=10.1080/05786967.2022.2082314 |url-access=subscription |url=https://doi.org/10.1080/05786967.2022.2082314 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Khanmohammadi |first1=Behrouz |last2=Bonfanti |first2=Annarita S. |last3=Abbaszadeh |first3=Maryam |last4=Dan |first4=Roberto |date=2021 |title=A metal belt in the Orumiyeh museum, Iran |journal=Aramazd - Armenian Journal of Near Eastern Studies |volume=15 |issue=1–2 |pages=163–170 |doi=10.32028/ajnes.v15i1-2.1304 |url-access=subscription |url=https://doi.org/10.32028/ajnes.v15i1-2.1304 }}</ref><ref>{{cite web |author=Amanolahi Sekandar |date=17 February 2010 |title=The Lurs of Iran |website=Cultural Survival |url=https://www.culturalsurvival.org/publications/cultural-survival-quarterly/lurs-iran }}</ref> ايراني سلطنت [[لوهه جو دور|لوھه جي دور]] ۾ ميد سلطنت جي عروج سان شروع ٿي، جڏھن ايران 7هين صدي قبل مسيح ۾ ميدي سلطنت جي تحت ھڪ قوم جي طور تي متحد ٿي ويو.<ref>{{cite web |last1=Lotha |first1=Gloria |last2=Gupta |first2=Kanchan |date=2024 |title=Media |website=[[Britannica.com]] |url=https://www.britannica.com/place/Media-ancient-region-Iran |display-authors=1 }}</ref> <small>550</small> قبل مسيح تائين، ميد [[سائرس اعظم]] جي فتحن کان پاسيرو ٿي ويا. جنھن [[هخامنشي سلطنت|ھخامنشي سلطنت]] جي قيام سان فارسين کي اقتدار ۾ آندو. سائرس جي ايندڙ مهمن فارس جي گھڻي ڀاڱي [[اولھ ايشيا|اولهائين ايشيا]] ۽ گھڻي ڀاڱي [[وچ ايشيا]] ۾ واڌ کي ممڪن بڻايو ۽ سندس جانشين [[ڏاکڻي يورپ|ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۽ [[اتر آفريڪا]] جي ڪجھ حصن کي فتح ڪري سڀ کان وڏي سلطنت جي صدارت ڪيا. چوٿين صدي قبل مسيح ۾، ھخامنشي سلطنت کي [[سڪندر اعظم]] جي [[قديم يونان|مقدوني سلطنت]] فتح ڪيو، جنھن جي موت اڳوڻي ھخامنشي علائقي جي وڏي حصي تي سليوسي سلطنت جي قيام جو سبب بني. ايندڙ صدين ۾، ايراني پليٽيو تي يوناني حڪمراني پارٿيئن سلطنت جي عروج سان ختم ٿي وئي، جنھن سليوسي جي اناطوليا، ميسوپوٽيميا ۽ وچ ايشيائي قبضي جي وڏي حصي کي فتح ڪيو. جڏهن ته پارٿين جي جاءِ تي ٻي صدي ۾ [[ساساني سلطنت]] آئي، ايران ايندڙ هزار سال تائين هڪ اڳواڻي ڪندڙ طاقت رهيو، جيتوڻيڪ هن دور جو گهڻو حصو رومن-فارسي جنگين جي ڪري نشان لڳل هو. ستين صدي ۾، فارس تي مسلمانن جي فتح جي نتيجي ۾ ساساني سلطنت جو [[خلافت راشده|راشدين خلافت]] سان الحاق ٿيو ۽ ايران جي اسلام جي شروعات ٿي. غير ملڪي طاقتن، جهڙوڪ يوناني، عرب، ترڪ ۽ منگولن جي حملي جي باوجود، ايراني قومي سڃاڻپ محفوظ رهي، جيڪا ان کي هڪ الڳ سياسي ۽ ثقافتي وجود جي طور تي ترقي ڪرڻ جي اجازت ڏني ۽ ان جي حملي آورن کي متاثر ڪيو. جڏهن ته ابتدائي اسلامي فتحون [[زرتشتي مذھب|زرتشتي مذهب]]، جيڪو ايران جو اڪثريتي مذهب هو، جي زوال جو سبب بڻيون. ايراني تهذيبن جون ڪاميابيون نئين اسلامي سلطنتن ۾ جذب ​​ٿي ويون ۽ [[اسلامي سونهري دور]] دوران ان کي وڌايو ويو.<ref>{{cite book |last=Baten |first=Jörg |date=2016 |title=A History of the Global Economy. From 1500 to the Present |publisher=[[Cambridge University Press]] |page=214 |isbn=9781107507180 }}</ref> خانہ بدوش ترڪ قبيلن وچين دور جي آخر ۽ جديد دور جي شروعات ۾ ايراني سطح مرتفع جي ڪجهه حصن تي قبضو ڪيو علائقي تي منفي اثر پيو. بهرحال، 1501 تائين قوم کي صفوي خاندان پاران ٻيهر متحد ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=The Islamic World to 1600 - The Safavid Empire |website=Applied History Research Group, [[University of Calgary]] |date=1998 |url=https://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/empires/safavid/abbas.html |access-date=10 February 2026 |archive-date=12 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080612134542/http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/empires/safavid/abbas.html }}</ref> جنهن ايران کي شيعه اسلام ۾ تبديل ڪندي اصل مسلمان فتح کان وٺي ايراني تاريخ جي سڀ کان اهم مذهبي تبديلي جي شروعات ڪئي. {{r|n=EncIslamica_1993_VII54|r={{cite encyclopedia |editor-last1=Houtsma |editor-first1=M.Th. |editor-last2=Wensinck |editor-first2=A.J. |editor-last3=Gibb |editor-first3=H.A.R. |date=1993 |orig-date=1913-1936 |title=Ṣafawids |encyclopedia=[[Encyclopedia of Islam|E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam]] |volume=VII - S-Ṭaiba |edition=reprint |pages=[https://books.google.ca/books?id=sP_hVmik-QYC&pg=PA54 54-5] |isbn=9789004097933 |display-editors=1 }}}} ايران ٻيهر عالمي طاقت طور خاص طور تي عثماني سلطنت سان مقابلي ۾ اڀريو. 19 صدي ۾ ايران روسي سلطنت سان تڪرار ۾ آيو. جنهن روس-فارسي جنگين جي آخر تائين ڏکڻ قفقاز کي ملائي ڇڏيو.<ref name="books.google.nl1">{{Cite book |last=Dowling |first=Timothy C. |title=Russia at War: From the Mongol Conquest to Afghanistan, Chechnya, and Beyond |series= 2 volumes |date=2 December 2014 |publisher=ABC-CLIO |pages=728–9 |isbn=9781598849479 |url=https://books.google.com/books?id=KTq2BQAAQBAJ }}</ref> 1940 جي ڏهاڪي ۾ اميد هئي ته ايران هڪ آئيني بادشاهت بڻجي سگهي ٿو. پر آمريڪا ۽ برطانيه جي مدد سان 1953 جي بغاوت چونڊيل وزيراعظم کي هٽايو ۽ ايران تي آمريڪي مدد سان شاهه جي سربراهي ۾ هڪ آمريت جي طور تي حڪومت ڪئي وئي. بادشاهت 1979 ۾ ايراني انقلاب تائين برقرار رهي جڏهن ملڪ کي اسلامي جمهوريه قرار ڏنو ويو.{{r|n=Brit_Iran|r={{cite EBO |short=yes |last1=Avery |first1=Peter W. |last2=Mostofi |first2=Khosrow |last3=Afary |first3=Janet |title=Islamic Republic of Iran |url=https://www.britannica.com/place/Iran |display-authors=1 }}}}{{r|n=EB_Afary_2026|r={{cite web |last=Afary |first=Janet |date=2026 |title=Iranian Revolution (1978–1979) |website=[[Britannica.com]] |url=https://www.britannica.com/event/Iranian-Revolution }}}} ان کان وٺي ان ۾ اهم سياسي، سماجي ۽ معاشي تبديليون آيون آهن. اسلامي جمهوريه جي قيام سان ملڪ جي سياسي نظام جي ٻيهر جوڙجڪ ٿي. ايران جا پرڏيهي لاڳاپا ايران-عراق جنگ کان شروع ٿي ۽ ڪيترن ئي عرب ملڪن تائين جاري رهيو علائقائي تڪرارن جي شڪل اختيار ڪري چڪا آهن. اسرائيل، آمريڪا ۽ مغربي دنيا سان جاري تڪرار ۽ ايراني ايٽمي پروگرام جيڪو بين الاقوامي سفارتڪاري ۾ تڪراري رهيو آهي. بين الاقوامي پابندين ۽ اندروني چئلينجن جي باوجود ايران علائقائي ۽ عالمي جيوپولٽيڪس ۾ هڪ اهم رانديگر رهي ٿو. ==تاريخ کان اڳ== === قديم پٿر جو دور === ايران ۾ سڀ کان قديم آثار قديمه جا نمونا ڪشف رود ۽ گنج پار جي جڳهن مان مليا آهن جيڪي <small>1,00,000</small> سال اڳ وچين پٿر جي دور جا آهن.{{r|Brit_AncientIran}} نيندرٿلز پاران ٺاهيل پٿر جا اوزار پڻ مليا آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Biglari |first1=Fereidoun |last2=Shidrang |first2=Sonia |date=2019 |title=Rescuing the Paleolithic Heritage of Hawraman, Kurdistan, Iranian Zagros |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/706536 |journal=Near Eastern Archaeology |volume=82 |issue=4 |pages=226–235 |doi=10.1086/706536 |s2cid=212851965 |issn=1094-2076 |url-access=subscription}}</ref> وچين پيليوليٿڪ دور سان تعلق رکندڙ نيندرٿلز جا وڌيڪ ثقافتي آثار آهن، جيڪي خاص طور تي زگروس علائقي ۾ (مرڪزي ايران ۾ گهٽ) ڪوبه، ڪنجي، بسيتون غار، تمتما، واروسي ۽ يفته غار جهڙن هنڌن تي مليا آهن.<ref>{{cite book |last=Zeder |first=Melinda A. |date=2005 |chapter=A View from the Zagros: new perspectives on livestock domestication in the Fertile Crescent |editor1= Jean-Denis Vigne |editor2=Joris Peters |editor3=Daniel Helmer |title=First Steps of Animal Domestication - Proceedings of the 9th Conference of the International Council of Archaeozoology, Durham, August 2002 |location=[[Oxford]] |publisher=Oxbow |pages=129–30 |isbn=9781842171219 |chapter-url-access=registration |chapter-url=https://www.academia.edu/4550760 }}</ref> 1949 ۾، ڪارلٽن ايس ڪون پاران بسيتون غار ۾ نيندرٿل جا باقيات دريافت ڪيا ويا.<ref>{{cite journal |last1=Trinkaus |first1=Erik |last2=Biglari |first2=Fereidoun |date=2006 |title=Middle Paleolithic Human Remains from Bisitun Cave, Iran |journal=Paléorient |volume=32 |issue=2 |pages=105–111 |doi=10.3406/paleo.2006.5192 |access-date=10 February 2026 |via=Academia.edu |url-access=registration |url=https://www.academia.edu/224543 }}</ref> اپر پيليوليٿڪ ۽ ايپي پيليوليٿڪ دورن جا ثبوت خاص طور تي ڪرمانشاهه ۽ خرم آباد جي غارن ۾ زگروس جبلن ۽ پيرانشهر، البرز ۽ وچ ايران ۾ ڪجهه هنڌن تان معلوم ٿين ٿا. هن عرصي دوران، ماڻهن ايران ۾ پٿر جي فن ٺاهڻ شروع ڪيو.<ref>{{cite web |title=UNESCO assessor visits prehistoric caves in Khorramabad's valley |date=13 September 2024 |website=Tehran Times |url=https://www.tehrantimes.com/news/503588/ }}</ref><ref>{{cite web |title=Khorramabad Valley: A potential UNESCO World Heritage Site |website=Iran Daily |date=21 January 2024 |url=https://newspaper.irandaily.ir/7490/3/7192 }}</ref> === نئين پٿر جي دور کان ٽامي جي دور === {{See also|ايراني شڪاري گڏ ڪندڙ|هند-ايراني}} 11هين صدي قبل مسيح ۾ چوغا گولان جهڙيون ابتدائي زرعي<ref>{{cite web |author=Nidhi Subbaraman |date=5 July 2013 |title=Early humans in Iran were growing wheat 12,000 years ago |website=NBC.news |url=http://www.nbcnews.com/science/science-news/early-humans-iran-were-growing-wheat-12-000-years-ago-f6C10536898 |access-date=10 January 2026 }}</ref> برادريون ۽ 9هين صدي قبل مسيح ۾ چوغا بونت <ref name=":0">{{cite web |title=The world's earliest known ancient wine jar |website=Penn Museum – University of Pennsylvania Museum of Archaeology and Anthropology |url=http://www.museum.upenn.edu/new/research/Exp_Rese_Disc/NearEast/wine.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20081216011240/http://www.museum.upenn.edu/new/research/Exp_Rese_Disc/NearEast/wine.shtml |archive-date=16 December 2008 }}</ref>(ايلام جو سڀ کان قديم ڳوٺ) جهڙيون آباديون زگروس جبلن ۾ ۽ ان جي چوڌاري وڌڻ لڳيون.<ref>{{cite journal |last=Alizadeh |first=Abbas |date=Spring 1997 |title=Excavations at Chogha Bonut: The earliest village in Susiana, Iran |journal=The Oriental Institue |issue=153 |pages=1–4 |url=https://isac.uchicago.edu/sites/default/files/uploads/shared/docs/nn153.pdf |access-date=11 February 2026 }}</ref> تقريبن ساڳئي وقت، گنج دره ۾ قديم ترين ڄاتل سڃاتل مٽيءَ جا برتن ۽ ماڊل ٿيل انساني ۽ جانورن جا ٽيراڪوٽا مجسما پيدا ڪيا ويا. {{r|MMA_IranTLine_1}} ڪرمانشاه صوبي ۾ ٽيپي سراب مان <small>10,000</small> سال پراڻا انساني ۽ جانورن جا مجسما ٻين ڪيترن ئي قديم نوادرات جي وچ ۾ موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Persia The Ancient Iran (photography by Ali Majdfar) |website=pbase.com - Ancient Iran Museum |date=26 July 2013 |access-date=27 March 2008 |url=http://www.pbase.com/k_amj/tehran_museum }}</ref> ايران جو ڏکڻ-اولهه حصو زرخيز چنڊ جو حصو هو جتي انسانيت جي پهرين وڏين فصلن مان گھڻا پوکيا ويندا هئا، سوسا جهڙن ڳوٺن ۾ (جتي هڪ آبادڪاري پهريون ڀيرو ممڪن طور تي <small>4395</small> قبل مسيح جي شروعات ۾ قائم ڪئي وئي هئي) ۽ چوغا مش جهڙيون آباديون،{{sfnp|Potts|1999|pp=[https://archive.org/details/archaeologyofela0000pott/page/46/mode/1up?q=4395 46–7]}} <ref>{{cite web |author=K. Kris Hirst |title=Chogha Mish (Iran) |website=About.com Education - Archaeology |url=http://archaeology.about.com/od/cterms/g/choghamish.htm |access-date=11 June 2010 |archive-date=6 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131106002737/http://archaeology.about.com/od/cterms/g/choghamish.htm }}</ref> جيڪي <small>6800</small> قبل مسيح جون آهن؛ زگروس جبلن ۾ کوٽيل <small>7,000</small> سال پراڻي شراب جا ٿانوَ مليا آهن (هاڻي پينسلوانيا يونيورسٽي ۾ نمائش لاءِ آهن)<ref name=":0" /> ۽ <small>7,000</small> سال پراڻين آبادين جا کنڊر جهڙوڪ ٽيپي سيالڪ ان جو وڌيڪ ثبوت آهن. ٻه مکيه نيوليٿڪ ايراني آباديون گنج دره ۽ فرضي زائنده درياءَ جي ثقافت هيون.<ref>{{Cite journal |last=Smith |first=Philip E.L. |date=1990 |title=Architectural Innovation and Experimentation at Ganj Dareh, Iran |journal=World Archaeology |volume=21 |issue=3 |pages=323–335 |doi=10.1080/00438243.1990.9980111 |jstor=124833 |issn=0043-8243 |url=https://doi.org/10.1080/00438243.1990.9980111 |url-access=subscription }}</ref> === برونز ايج: === {{further|منان|4=ڪورا-اراڪس ڪلچر|5=اڪادي سلطنت|6=ڪاسائٽس}} [[File:Cylinder with a ritual scene ,early 2nd millennium B.C. Geoy Tepe Iran.jpg|thumb|upright=1.5|Cylinder with a ritual scene, early 2nd millennium BC, [[Geoy Tepe]], Iran]] [[File:Choqa Zanbil Darafsh 1 (36).JPG|thumb|[[Chogha Zanbil]] is one of the few extant [[ziggurat]]s outside of [[Mesopotamia]] and is considered to be the best preserved example in the world.]] The [[Kura–Araxes culture]] (circa 3400 BC—ca. 2000 BC) stretched from northwestern Iran up into the neighbouring regions of the [[Caucasus]] and [[Anatolia]].<ref>{{cite book |last=Kushnareva |first=Karinė Kh. |date=1997 |title=The Southern Caucasus in Prehistory: Stages of Cultural and Socioeconomic Development from the Eighth to the Second Millennium B.C. |publisher=UPenn Museum of Archaeology |isbn=9780924171505 |page=[https://books.google.com/books?id=e1PNO7urjHQC&pg=PA44 44] }}</ref><ref>{{cite book |last1=Sagona |first1=Antonio |last2=Zimansky |first2=Paul |date=2015 |title=Ancient Turkey |publisher=[[Routledge]] |page=[https://books.google.com/books?id=SsLKBgAAQBAJ&pg=PA163 163] |isbn=9781134440276 }}</ref> Susa is one of the oldest-known settlements of Iran and the world. The general perception among archaeologists is that Susa was an extension of the [[Sumer]]ian city-state of [[Uruk]], hence incorporating many aspects of Mesopotamian culture.<ref>{{cite book |last=Algaze |first=Guillermo |date=2005 |orig-date=1993 |title=The Uruk World System: The Dynamics of Expansion of Early Mesopotamian Civilization |publisher=[[University of Chicago Press]] |page=[https://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga/page/2/mode/1up?q=Susa 2] |isbn=9780226013824 }}</ref><ref>{{Cite book |editor-last1=Carter |editor-first1=Robert A. |editor-last2=Graham |editor-first2=Philip|date=2010 |orig-date=2006 |title= Beyond the Ubaid: transformation and integration in the late prehistoric societies of the Middle East |series=Studies in Ancient Oriental Civilization Series n. 63 |publisher=The Oriental Institute of The University Of Chicago |isbn=9781885923660 |url=https://archive.org/details/saoc-63.-beyond-the-ubaid.-transformation-and-integration-in-the-late-prehistori/page/n2/mode/1up }}</ref>{{page needed|date=February 2026}} In its later history, Susa became the capital of Elam, which emerged as a state founded 4000 BC.{{sfnp|Potts|1999|pp=[https://archive.org/details/archaeologyofela0000pott/page/45/mode/1up?q=4000 45–6]}} There are also dozens of prehistoric sites across the Iranian plateau pointing to the existence of ancient cultures and urban settlements in the fourth millennium BC.{{r|xinhuaNet_10082007}} One of the earliest civilizations on the Iranian plateau was the [[Jiroft culture]] in southeastern Iran in the province of [[Kerman]]. Iran is one of the most artefact-rich archaeological sites in [[West Asia]]. Archaeological excavations in [[Jiroft]] led to the discovery of several objects belonging to the 4th millennium BC.<ref>{{cite web |author=Maryam Tabeshian |date=13 December 2006 |title=5000-Y-Old Inscribed Tablets Discovered in Jiroft |website=CHN - Cultural Heritage News |url=http://www.chnpress.com/news/?section=2&id=6864 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511111851/http://www.chnpress.com/news/?section=2&id=6864 |archive-date=11 May 2011 |access-date=12 February 2026 }}</ref> There is a large quantity of objects decorated with highly distinctive engravings of animals, mythological figures, and architectural motifs. The objects and their iconography are considered unique. Many are made from [[chlorite group|chlorite]], a grey-green soft stone; others are in [[copper]], [[bronze]], [[terracotta]], and even [[lapis lazuli]]. Recent excavations at the sites have produced the world's earliest inscription which pre-dates Mesopotamian inscriptions.<ref>{{Cite web |title=New Discoveries in Jiroft May Change History of Civilization |website=CHN - Cultural Heritage News |date=26 January 2006 |url=https://www.chnpress.com/news |archive-url=https://web.archive.org/web/20080411035252/http://www.chnpress.com/news/?section=2&id=6126 |archive-date=11 April 2008 |access-date=16 March 2023 }}</ref>{{sfnp|Iranica Online - Iranian History (1) Pre-Islamic Times}} There are records of numerous other ancient civilizations on the Iranian plateau before the emergence of [[Iranian peoples]] during the [[Early Iron Age]]. The [[Early Bronze Age]] saw the rise of urbanization into organized city-states and the invention of writing (the [[Uruk period]]) in the Near East. While Bronze Age Elam made use of writing from an early time, the [[Proto-Elamite#Proto-Elamite script|Proto-Elamite script]] remains undeciphered, and records from Sumer pertaining to Elam are scarce. Russian historian [[Igor M. Diakonoff]] states that the modern inhabitants of Iran are descendants of mainly non-Indo-European groups, more specifically of pre-Iranic inhabitants of the Iranian Plateau.{{efn|"It is the autochthones of the Iranian plateau, and not the Proto-Indo-European tribes of Europe, which are, in the main, the ancestors, in the physical sense of the word, of the present-day Iranians."<ref>Quote from {{harvp|The Cambridge History of Iran Vol. 2||loc=: [[Igor M. Diakonoff|Diakonoff, Igor M.]], "Media", p. [https://archive.org/details/diakonoff-1985-media-chi-02/Diakonoff_1985_Media_CHI02/page/43/mode/1up 43] (36-148)}}. See also the citation of this paper in {{cite journal |last=Karatay |first=Osman |date=July–September 2009 |title=Some Views on Looking for a New Home for Ancestors of Turks and Magyars in the Middle East |journal=Journal of Eurasian Studies |volume=I |issue=3 |page=51 (49–72) |url=http://www.federatio.org/joes/EurasianStudies_0309.pdf }}</ref>}} ===Early Iron Age=== [[File:Gold Rhyton in the form of a Ram's Head - Reza Abbasi Museum - Tehran, Iran.jpg|thumb|upright=1.2|[[Rhyton]] in the shape of a ram's head, gold – [[Saqqez]] - [[Iranian Kurdistan|Kurdistan]] - western Iran{{r|EIO_ziwiye}} –, late 7th–early 6th century BCE]] [[File:Marlik cup iran.jpg|thumb|A gold cup at the [[National Museum of Iran]], from the first half of the 1st millennium BC]] Records become more tangible with the rise of the [[Neo-Assyrian Empire]] and its records of incursions from the Iranian plateau. As early as the 20th century BC, tribes came to the Iranian plateau from the [[Pontic–Caspian steppe]]. The arrival of Iranians on the Iranian plateau forced the Elamites to relinquish one area of their empire after another and to take refuge in Elam, [[History of Khuzestan province|Khuzestan]] and the nearby area, which only then became coterminous with Elam.{{sfnp|Iranica Online - Elam vii.||loc=[https://www.iranicaonline.org/articles/elam-vii/ Non-Elamite texts in Elam]}} Bahman Firuzmandi says that the southern Iranians might be intermixed with the Elamite peoples living in the plateau.{{sfnp|Sarfaraz|Firuzmandi|1996|p=20}} By the mid-1st millennium BC, [[Medes]], [[Persian people|Persians]], and [[Parthia]]ns populated the Iranian plateau. Until the rise of the Medes, they all remained under [[Assyria]]n domination, like the rest of the [[Near East]]. In the first half of the 1st millennium BC, parts of what is now [[Azerbaijan (Iran)|Iranian Azerbaijan]] were incorporated into [[Urartu]]. ==قديم دور== ===Median and Achaemenid Empires (678–330 BC)=== {{Main|Median kingdom|Achaemenid Empire}} {{see also|Greco-Persian Wars}} <gallery mode="packed"> Pasargad Tomb Cyrus3.jpg|The tomb of [[Cyrus the Great]] Gate of All Nations, Persepolis.jpg|Ruins of the [[Gate of All Nations]], Persepolis Persepolis001.jpg|Ruins of the [[Apadana]], Persepolis Medes and Persians at eastern stairs of the Apadana, Persepolis.JPG|Depiction of united [[Medes]] and [[Persian people|Persians]] at the [[Apadana]], Persepolis Persepolis - Tachara 01.jpg|Ruins of the [[Tachara]], Persepolis </gallery> In 646 BC, [[Assyria]]n king [[Ashurbanipal]] sacked [[Susa]], which ended Elamite supremacy in the region.{{r|n=MMA_IranTLine_2|r={{cite web |title=Heilbrunn Timeline of Art History - Iran, 1000 BC–1 AD |publisher=The [[Metropolitan Museum of Art]] |date=2000 |access-date=13 January 2026 |url=https://www.metmuseum.org/toah/ht/04/wai.html }}}} For over 150 years Assyrian kings of nearby northern [[Mesopotamia]] had been wanting to conquer Median tribes of western Iran.<ref>{{cite web |last=Medvedskaya |first=I.N. |date=January 2002 |title=The Rise and Fall of Media |work=International Journal of Kurdish Studies |via=BNET |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m0SBL/is_16/ai_n13810181 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080328003303/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0SBL/is_16/ai_n13810181 |archive-date=28 March 2008 |access-date=10 August 2008 }}</ref> Under pressure from Assyria, the small kingdoms of the western Iranian plateau coalesced into increasingly larger and more centralized states.{{r|MMA_IranTLine_2}} [[File:Median Empire.png|thumb|left|The Medes at the time of their maximum expansion]] In the second half of the 7th century BC, the Medes gained their independence and were united by [[Deioces]]. In 612 BC, [[Cyaxares]], Deioces' grandson, and the [[Babylonia|Babylon]]ian king [[Nabopolassar]] invaded Assyria and laid siege to and eventually destroyed [[Nineveh]], the Assyrian capital, which led to the fall of the [[Neo-Assyrian Empire]].<ref>{{cite book |last=Sicker |first=Martin |date=2000 |title=The pre-Islamic Middle East |publisher=[[Greenwood Publishing Group|Praeger]] |pages=[https://ia802907.us.archive.org/19/items/ThePreIslamicMiddleEast/The%20Pre-Islamic%20Middle%20East.pdf 68-9] |isbn=9780275968908 }}</ref> Urartu was later on conquered and dissolved as well by the Medes.<ref>{{Cite web |author=Troy R. Bishop |date=1982 |title=Urartu – Lost Kingdom of Van |url=http://www.starspring.com/ascender/urartu/urartu.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20150702205257/http://www.starspring.com/ascender/urartu/urartu.html |archive-date=2 July 2015 |access-date=18 February 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=Urartu Civilization |website=All About Turkey |url=http://www.allaboutturkey.com/urartu.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150701005402/http://www.allaboutturkey.com/urartu.htm |archive-date=1 July 2015 |access-date=18 June 2015 |url-status=live }}</ref> The Medes are credited with founding Iran as a nation and empire, and established the first Iranian empire, the largest of its day until [[Cyrus the Great]] established a unified empire of the Medes and Persians, leading to the Achaemenid Empire (c. 550–330 BC). [[File:Achaemenid Empire at its greatest extent according to Oxford Atlas of World History 2002.jpg|thumb|upright=1.3|The Achaemenid Empire at its greatest extent]] Cyrus the Great overthrew, in turn, the Median, [[Lydia]]n, and [[Neo-Babylonian Empire|Neo-Babylonian]] empires, creating an empire far larger than Assyria. He was better able, through more benign policies, to reconcile his subjects to Persian rule; the longevity of his empire was one result. The Persian king, like the Assyrian, was also "[[King of Kings]]", ''xšāyaθiya xšāyaθiyānām'' (''shāhanshāh'' in modern Persian) – "great king", [[Basileus|Megas Basileus]], as known by the [[Greeks]]. Cyrus's son, [[Cambyses II]], conquered the last major power of the region, [[ancient Egypt]], causing the collapse of the [[Twenty-sixth Dynasty of Egypt]]. Since he became ill and died before, or while, leaving Egypt, stories developed, as related by [[Herodotus]], that he was struck down for impiety against the [[ancient Egyptian deities]]. After the death of Cambyses II, [[Darius the Great|Darius]] ascended the throne by overthrowing the legitimate Achaemenid monarch [[Bardiya]], and then quelling rebellions throughout his kingdom. As the winner, Darius based his claim on membership in a collateral line of the Achaemenid Empire. Darius' first capital was at Susa, and he started the building program at [[Persepolis]]. He rebuilt a canal between the [[Nile]] and the [[Red Sea]], a forerunner of the modern [[Suez Canal]]. He improved the extensive road system, and it is during his reign that mentions are first made of the [[Royal Road]] (shown on map), a great highway stretching all the way from Susa to [[Sardis]] with posting stations at regular intervals. Major reforms took place under Darius. Coinage, in the form of the ''[[daric]]'' (gold coin) and the [[shekel]] (silver coin), was standardized (coinage had been invented over a century before in Lydia c. 660 BC but not standardized),<ref>{{Cite web |title=Forgotten Empire — The world of Ancient Persia |website=The British Museum |date=2005 |url=http://www.thebritishmuseum.ac.uk/forgottenempire/persia/darius.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070423012310/http://www.thebritishmuseum.ac.uk/forgottenempire/persia/darius.html |archive-date=23 April 2007 |access-date=16 March 2023 }}</ref> and administrative efficiency increased. The [[Old Persian]] language appears in royal inscriptions, written in a specially adapted version of the [[cuneiform script]]. Under Cyrus the Great and Darius, the Persian Empire eventually became the largest empire in human history up until that point, ruling and administrating over most of the known world,<ref>{{cite web |last=Hooker |first=Richard |date=1996 |title=Mesopotamia - The Persians |website=World Civilizations |url=http://www.wsu.edu/~dee/MESO/PERSIANS.HTM |archive-url=https://web.archive.org/web/20060829110727/http://www.wsu.edu/~dee/MESO/PERSIANS.HTM |archive-date=29 August 2006 |access-date=20 August 2006 }}</ref> as well as spanning the continents of Europe, Asia, and Africa. The greatest achievement was the empire itself. The Persian Empire represented the world's first [[superpower]]<ref>{{cite web |author=Kambiz Kamrani |date=4 December 2004 |title=Engineering an Empire: The Persians |website=Anthropology.net |url=http://anthropology.net/user/kambiz_kamrani/blog/2006/12/05/engineering_an_empire_the_persians |archive-url=https://web.archive.org/web/20070110020201/http://anthropology.net/user/kambiz_kamrani/blog/2006/12/05/engineering_an_empire_the_persians |archive-date=10 January 2007 |access-date=13 March 2007 }}</ref> that was based on a model of tolerance and respect for other cultures and religions.<ref>{{cite web |author=Fariborz Rahnamoon |title=Benevolent Persian Empire |url=http://web.utk.edu/~persian/benevolent.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050907204041/http://web.utk.edu/~persian/benevolent.htm |archive-date=7 September 2005 |access-date=18 February 2026 }}</ref> [[File:Map Greco-Persian Wars-en.svg|thumb|upright=1.3|Map showing key sites during the Persian invasions of Greece.|alt=]] In the late 6th century BC, Darius launched his European campaign, in which he defeated the [[Paeonia (kingdom)|Paeonians]], conquered [[Thrace]], and subdued all coastal Greek cities, [[European Scythian campaign of Darius I|as well as defeating]] the European [[Scythians]] around the [[Danube]] river.{{r|n=RoisWort2010_345|r={{harvp|Roisman|Worthington|2010|p=[https://books.google.ca/books?id=QsJ183uUDkMC&pg=PA345 345]}}.}} In 512/511 BC, [[Macedonia (ancient kingdom)|Macedon]] became a [[vassal]] kingdom of Persia.{{r|RoisWort2010_345}} In 499 BC, [[Classical Athens|Athens]] lent support to a revolt in [[Miletus]], which resulted in the sacking of [[Sardis]]. This led to an Achaemenid campaign against mainland Greece known as the [[Greco-Persian Wars]], which lasted the first half of the 5th century BC, and is known as one of the most important wars in European history. In the [[First Persian invasion of Greece]], the Persian general [[Mardonius (nephew of Darius I)|Mardonius]] re-subjugated Thrace and made Macedon a full part of Persia.{{r|RoisWort2010_345}} The war eventually turned out in defeat, however. Darius' successor [[Xerxes I]] launched the [[Second Persian invasion of Greece]]. At a crucial moment in the war, about half of mainland Greece was overrun by the Persians, including all territories to the north of the [[Isthmus of Corinth]],<ref>{{Cite book |last=Carey |first=Brian T. |date=2006 |title=Warfare in the Ancient World |others=Joshua B. Allfree and John Cairns illustrators |publisher=[[Pen and Sword Books|Pen and Sword]] |isbn=9781848846302 |page=[https://books.google.com/books?id=3OSfBwAAQBAJ&pg=PT32 32] }}</ref><ref>{{cite book |author=[[Aeschylus]] |date=2009 |orig-date=c. 472 BCE |editor-last1=Burian |editor-first1=Peter |editor-last2=Shapiro |editor-first2=Alan |title=The Complete Aeschylus |volume=II: Persians and Other Plays |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=9780195373288 |page=[https://books.google.com/books?id=0kTiBwAAQBAJ&pg=PT18 18] }}</ref> however, this was also turned out in a Greek victory, following the battles of [[Battle of Plataea|Plataea]] and [[Battle of Salamis|Salamis]], by which Persia lost its footholds in Europe, and eventually withdrew from it.{{sfnp|Roisman|Worthington|2010|pp=[https://books.google.ca/books?id=QsJ183uUDkMC&pg=PA135 135–8], 342–5}} During the Greco-Persian wars, the Persians gained major territorial advantages. They [[Achaemenid destruction of Athens|captured and razed Athens twice]], once in 480 BC and again in 479 BC. However, after a string of Greek victories the Persians were forced to withdraw, thus losing control of [[Macedonia (ancient kingdom)|Macedonia]], [[Thrace]] and [[Ionia]]. Fighting continued for several decades after the successful Greek repelling of the Second Invasion with numerous Greek city-states under the Athens' newly formed [[Delian League]], which eventually ended with the [[peace of Callias]] in 449 BC, ending the Greco-Persian Wars. In 404 BC, following the death of [[Darius II]], Egypt rebelled under [[Amyrtaeus]]. Later [[pharaoh]]s successfully resisted Persian attempts to reconquer Egypt until 343 BC, when Egypt was reconquered by [[Artaxerxes III]]. [[File:Persépolis, Irán, 2016-09-24, DD 64-68 PAN.jpg|thumb|800px|center|{{center|A panoramic view of [[Persepolis]]}}]] ===Greek conquest and Seleucid Empire (312 BC–248 BC)=== [[File:Seleucid-Empire 200bc.jpg|thumb|upright=1.3|The [[Seleucid Empire]] in 200 BC, before Antiochus was defeated by the Romans]] From 334 BC to 331 BC, [[Alexander the Great]] defeated [[Darius III]] in the battles of [[Battle of the Granicus|Granicus]], [[Battle of Issus|Issus]] and [[Battle of Gaugamela|Gaugamela]], and conquered the Achaemenid Empire by 331 BC. Alexander's empire broke up shortly after his death, and Alexander's general, [[Seleucus I Nicator]], tried to take control of Iran, [[Mesopotamia]], and later [[Syria]] and [[Anatolia]]. His empire was the [[Seleucid Empire]]. He was killed in 281 BC by [[Ptolemy Keraunos]]. ===Parthian Empire (248 BC–224 AD)=== {{See also|Roman–Parthian Wars}} [[File:BagdatesI290-280BCEPersia.jpg|thumb|[[Bagadates I]], first native Persian ruler after Greek rule]] The [[Parthian Empire]]{{Emdash}}ruled by the Parthians, a group of northwestern Iranian people{{Emdash}}was the realm of the Arsacid dynasty. This latter reunited and governed the Iranian plateau after the [[Parni conquest of Parthia]] and defeating the Seleucid Empire in the late 3rd century BC. It intermittently controlled Mesopotamia between {{Circa|150 BC and 224 AD}} and absorbed [[Eastern Arabia]]. Parthia was the eastern arch-enemy of the [[Roman Empire]], and it limited Rome's expansion beyond [[Cappadocia]] (central Anatolia). The Parthian armies included two types of [[cavalry]]: the heavily armed and armored [[cataphract]]s and the lightly armed but highly-mobile [[mounted archery|mounted archers]]. For the Romans, who relied on heavy [[infantry]], the Parthians were too hard to defeat, as both types of cavalry were much faster and more mobile than foot soldiers. The [[Parthian shot]] used by the Parthian cavalry was most notably feared by the Roman soldiers, which proved pivotal in the crushing Roman defeat at the [[Battle of Carrhae]]. On the other hand, the Parthians found it difficult to occupy conquered areas as they were unskilled in [[siege]] warfare. Because of these weaknesses, neither the Romans nor the Parthians were able completely to [[annexation|annex]] each other's territory. The Parthian empire subsisted for five centuries, longer than most Eastern Empires. The end of this empire came at last in 224 AD, when the empire's organization had loosened and the last king was defeated by one of the empire's vassal peoples, the Persians under the Sasanians. However, the Arsacid dynasty continued to exist for centuries onwards in [[Arsacid dynasty of Armenia|Armenia]], the [[Arsacid dynasty of Iberia|Iberia]], and the [[Arsacid Dynasty of Caucasian Albania|Caucasian Albania]], which were all eponymous branches of the dynasty. ===Sasanian Empire (224–651 AD)=== {{see also|Roman–Iranian relations|Byzantine–Sasanian wars|Byzantine–Sasanian War of 602–628}} [[File:Naqsh i Rustam. Shapour.jpg|thumb|Rock-face relief at [[Naqsh-e Rustam]] of Iranian emperor [[Shapur I]] (on horseback) capturing Roman emperor [[Valerian (emperor)|Valerian]] (kneeing) and [[Philip the Arab]] (standing).]] [[File:ChosroesHuntingScene.JPG|thumb|Hunting scene on a [[gilded silver]] bowl showing king [[Khosrau I]].]] The first shah of the [[Sasanian Empire]], [[Ardashir I]], started reforming the country economically and militarily. For a period of more than 400 years, Iran was once again one of the leading powers in the world, alongside its neighbouring rival, the [[Roman Empire|Roman]] and then [[Byzantine Empire]]s.<ref>{{cite book |last=Stillman |first=Norman A. |date=1979 |title=The Jews of Arab Lands |publisher=Jewish Publication Society |page=[https://books.google.ca/books?id=bFN2ismyhEYC&pg=PA22 22] |isbn=9780827611559 }}</ref><ref>{{cite book |editor-last=Jeffreys |editor-first=Elizabeth |date=2006 |title=Proceedings of the 21st International Congress of Byzantine Studies, London, 21–26 August 2006 (volumes 1–3) |others=Judith Gilliland assistant editor |publisher=[[Ashgate Publishing]] |pages=29 |isbn=075465740X |url=https://books.google.com/books?id=uVQOZWilJrgC }}</ref> The empire's territory, at its height, encompassed all of today's Iran, [[Iraq]], [[Azerbaijan]], [[Armenia]], [[Georgia (country)|Georgia]], [[Abkhazia]], [[Dagestan]], [[Lebanon]], [[Jordan]], [[Palestine (region)|Palestine]], [[Israel]], parts of [[Afghanistan]], [[Turkey]], [[Syria]], parts of [[Pakistan]], [[Central Asia]], [[Eastern Arabia]], and parts of [[Egypt]]. Most of the Sasanian Empire's lifespan was overshadowed by the frequent [[Byzantine–Sasanian wars]], a continuation of the [[Roman–Parthian Wars]] and the all-comprising [[Roman–Persian Wars]]; the last was the longest-lasting conflict in human history. Started in the first century BC by their predecessors, the Parthians, and Romans, the last Roman–Persian War was fought in the seventh century. The Persians defeated the Romans at the [[Battle of Edessa]] in 260 and took emperor [[Valerian (emperor)|Valerian]] prisoner for the remainder of his life. Eastern Arabia was conquered early on. During [[Khosrow II]]'s rule in 590–628, [[Egypt]], [[Jordan]], [[Palestine (region)|Palestine]] and [[Lebanon]] were also annexed to the Empire. The Sassanians called their empire ''Erânshahr'' ("Dominion of the Aryans", i.e., of [[Iranian peoples|Iranians]]).<ref>{{cite book |last=Garthwaite |first=Gene R. |date=2005 |title=The Persians |publisher=[[Wiley-Blackwell|Blackwell]] |page=[https://archive.org/details/persians0000gart/page/2/mode/1up 2] |isbn=9781557868602 }}</ref> A chapter of Iran's history followed after roughly 600 years of conflict with the Roman Empire. During this time, the Sassanian and Romano-Byzantine armies clashed for influence in Anatolia, the western Caucasus (mainly [[Lazica]] and the [[Principality of Iberia|Kingdom of Iberia]]; modern-day [[Georgia (country)|Georgia]] and [[Abkhazia]]), [[Mesopotamia]], Armenia and the Levant. Under Justinian I, the war came to an uneasy peace with payment of tribute to the Sassanians. However, the Sasanians used the deposition of the Byzantine emperor [[Maurice (emperor)|Maurice]] as a ''casus belli'' to attack the Empire. After many gains, the Sassanians were defeated at Issus, Constantinople, and finally Nineveh, resulting in peace. With the conclusion of the over 700 years lasting Roman–Persian Wars through the climactic [[Byzantine–Sasanian War of 602–628]], which included the very [[Siege of Constantinople (626)|siege of the Byzantine capital of Constantinople]], the war-exhausted Persians lost the [[Battle of al-Qādisiyyah]] (632) in [[Hilla]] (present-day [[Iraq]]) to the invading Muslim forces. The Sasanian era, encompassing the length of [[Late Antiquity]], is considered to be one of the most important and influential historical periods in Iran, and had a major impact on the world. In many ways, the Sassanian period witnessed the highest achievement of Persian civilization and constitutes the last great Iranian Empire before the adoption of Islam. Persia influenced Roman civilization considerably during Sassanian times,<ref>J. B. Bury, p.109.</ref>{{Incomplete short citation|date=February 2026}} their cultural influence extending far beyond the empire's territorial borders, reaching as far as Western Europe,<ref name="autogenerated2">Durant.</ref>{{Incomplete short citation|date=February 2026}} Africa,<ref>{{cite web |author=Matteo Compareti |title=The Sasanians in Africa |url=http://www.transoxiana.com.ar/0104/sasanians.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080528203821/http://www.transoxiana.com.ar/0104/sasanians.html |archive-date=28 May 2008 |url-status=live |access-date=5 March 2007 }}</ref> China and India{{sfnp|Sarfaraz|Firuzmandi|1996|pp=329-30}} and also playing a prominent role in the formation of both European and Asiatic medieval art.<ref>{{cite web |title=Iransaga - The Sassanians - Persian Art |website=Art Arena |url=http://www.artarena.force9.co.uk/sass2.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20191123010249/http://www.artarena.force9.co.uk/sass2.htm |archive-date=23 November 2019 |access-date=5 March 2007 |url-status=live}}</ref> This influence carried forward to the [[Muslim world]]. The dynasty's unique and aristocratic culture transformed the Islamic conquest and destruction of Iran into a Persian Renaissance.<ref name="autogenerated2" />{{Incomplete short citation|date=February 2026}} Much of what later became known as Islamic culture, architecture, writing, and other contributions to civilization, were taken from the Sassanian Persians into the broader Muslim world.<ref>{{cite book |last=Zarinkoob |first=Abdolhossein |author-link=Abdolhossein Zarinkoob |date=1999 |script-title=fa:روزگاران: تاريخ ايران از آغاز تا سقوط سلطنت پهلوى |title=Rūzgārān: tārīkh-i Īrān az āghāz tā suqūṭ-i salṭanat-i Pahlavī |trans-title=Ages: The history of Iran from the beginning until the fall of the Pahlavi monarchy |location=Tehran |publisher=Intishārāt-i Sukhan |page=305 |isbn=9789646961111 |oclc=46890937 |language=fa }}</ref> [[File:Piero della Francesca 021.jpg|thumb|700px|center|{{center|Battle between [[Heraclius]]' army and Persians under [[Khosrow II]]. Fresco by [[Piero della Francesca]], c. 1452.}}]] ==وچين دور== ==جديد دور جو پهريون حصو== ==جديد دور جو آخري حصو== ==هاڻوڪو دور== ==وڌيڪ ڏسو== {{Portal|Iran}} * [[هخامنشي سلطنت]] * [[ساساني سلطنت]] * [[صفوي سلطنت]] * [[History of the Caucasus]] * [[History of the Middle East]] * [[Iranian religions]] * [[Politics of Iran]] * [[Timeline of Iranian history]] ==نوٽ== {{Notelist}} ==حوالا== {{حوالا}} ==ذريعا== ===ڪيمبرج هسٽري آف ايران=== * {{cite book |title=[[Cambridge History of Iran]] |year=1968–1991 |publisher=Cambridge University Press |series=(8 vols.) |isbn=9780521451482 |postscript=:}} ** {{cite book |editor-last=Gershevitch |editor-first=Ilya |editor-link=Ilya Gershevitch |date=1985 |title=Volume 2 -The Median and Achaemenian Periods |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521200912 |ref=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._2 }} ** {{cite book |editor-last=Frye |editor-first=Richard N. |editor-link=Richard N. Frye |date=1975 |title=Volume 4 - From the Arab invasion to the Saljuqs |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521200936 |ref=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._4 }} ** {{cite book |editor-last=Boyle |editor-first=John A. |editor-link=John Andrew Boyle |date=1968 |title=Volume 5 - The Saljuq and Mongol Periods |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/S0035869X0012965X |isbn=9780521069366 |s2cid=161828080 |url=https://books.google.com/books?id=16yHq5v3QZAC |ref=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._5 }} ** {{cite book |editor-last1=Lockhart |editor-first1=Laurence |editor-link1=Laurence Lockhart |editor-last2=Jackson |editor-first2=Peter |editor-link2=Peter Jackson (historian) |date=1986 |title=Volume 6 - The Timurid and Safavid Periods |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521200943 |ref=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._6 }} ** {{cite book |editor-last1=Avery |editor-first1=Peter |editor-link1=Peter Avery |editor-last2=Hambly |editor-first2=Gavin R. G. |editor-last3=Melville |editor-first3=Charles P. |editor-link3=Charles P. Melville |date=1991 |title=Volume 7 - From Nadir Shah to the Islamic Republic |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521200950 |ref=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._7 |url=https://books.google.com/books?id=H20Xt157iYUC }} *** {{cite book |last=Kazemzadeh |first=F. |chapter=Iranian Relations with Russia and the Soviet Union, to 1921 |editor-last1=Avery |editor-first1=Peter |editor-link1=Peter Avery |editor-last2=Hambly |editor-first2=Gavin R. G. |editor-last3=Melville |editor-first3=Charles P. |editor-link3=Charles P. Melville |date=1991 |title=Volume 7 - From Nadir Shah to the Islamic Republic |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521200950 |ref=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._7 _Ch._9 |url=https://books.google.com/books?id=H20Xt157iYUC }} ** {{cite book |editor-last1=Lockhart |editor-first1=Laurence |editor-link1=Laurence Lockhart |editor-last2=Jackson |editor-first2=Peter |editor-link2=Peter Jackson (تاريخ دان) |تاريخ=1986 |عنوان=جلد 6 - تيموري ۽ صفوي دور |ناشر=ڪيمبرج يونيورسٽي پريس |ISBN=9780521200943 |حوالو=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._6 }} ** {{ڪتاب جو حوالو |ايڊيٽر-آخري1=ايوري |ايڊيٽر-پهريون1=پيٽر |ايڊيٽر-لنڪ1=پيٽر ايوري |ايڊيٽر-آخري2=هيمبلي |ايڊيٽر-پهريون2=گيوِن آر. جي. |ايڊيٽر-آخري3=ميلويل |ايڊيٽر-پهريون3=چارلس پي. |ايڊيٽر-لنڪ3=چارلس پي. ميلويل |تاريخ=1991 |عنوان=جلد 7 - نادر شاهه کان اسلامي جمهوريه تائين |ناشر=ڪيمبرج يونيورسٽي پريس |ISBN=9780521200950 |حوالو=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._7 |url=https://books.google.com/books?id=H20Xt157iYUC }} *** {{ڪتاب جو حوالو |آخري=ڪاظم زاده |پهريون=ايف. |باب=1921 تائين روس ۽ سوويت يونين سان ايران جا تعلقات |ايڊيٽر-آخري1=ايوري |ايڊيٽر-پهريون1=پيٽر |ايڊيٽر-لنڪ1=پيٽر ايوري |ايڊيٽر-آخري2=هيمبلي |ايڊيٽر-پهريون2=گيوِن آر. جي. |ايڊيٽر-آخري3=ميلويل |ايڊيٽر-پهريون3=چارلس پي. |ايڊيٽر-لنڪ3=چارلس پي. ميلويل |تاريخ=1991 |عنوان=جلد 7 - نادر شاهه کان اسلامي جمهوريه تائين |ناشر=ڪيمبرج يونيورسٽي پريس |ISBN=9780521200950 |حوالو=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._7 _Ch._9 |url=https://books.google.com/books?id=H20Xt157iYUC }} ===انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا آن لائن=== * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Azadpour |first=Mohammad |date=2013 |orig-date=2003 |title=Hegel, Georg Wilhelm Friedrich |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hegel-georg-wilhelm-friedrich/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Hegel,_Georg_Wilhelm_Friedrich }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Bosworth |first=Clifford E. |author-link1=Clifford Edmund Bosworth |date=2017 |orig-date=2009 |title=Tekiš B. Il Arslān |url=https://www.iranicaonline.org/articles/tekis-b-il-arslan/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Tekiš_B._Il_Arslān }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last1=Bosworth |first1=Clifford E. |author-link1=Clifford Edmund Bosworth |last2=Fisher |first2=William B. |date=2013 |orig-date=1986 |title=Araxes River |url=https://www.iranicaonline.org/articles/araxes-river/#pt2 |ref=CITEREFIranica_Online_-_Araxes_River }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Hitchins |first=Keith |date=2013 |orig-date=1998 |title=Erekle II |url=https://www.iranicaonline.org/articles/erekle-ii/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Erekle_II }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Hole |first=Frank |date=2012 |orig-date=2004 |title=Neolithic Age In Iran |url=https://www.iranicaonline.org/articles/neolithic-age-in-iran/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Neolithic_Age_In_Iran }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last1=Kettenhofen |first1=Erich |last2=Bournoutian |first2=George A. |last3=Hewsen |first3=Robert H. |date=2015 |orig-date=1998 |title=Erevan |url=https://www.iranicaonline.org/articles/erevan-1/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Erevan }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Lackenbacher |first=Sylvie |date=2016 |orig-date=1998 |title=Elam vii. Non-Elamite texts in Elam |url=https://www.iranicaonline.org/articles/elam-vii/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Elam_vii. }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Matthee |first=Rudolph P. |author-link=Rudi Matthee |date=2013 |orig-date=2001 |title=GEORGIA vii. Georgians in the Safavid Administration |url=https://www.iranicaonline.org/articles/georgia-vii-/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_GEORGIA vii. }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Matthee |first=Rudolph P. |author-link=Rudi Matthee |date=2017 |orig-date=2008 |title=Safavid Dynasty |url=https://www.iranicaonline.org/articles/safavids |ref=CITEREFIranica_Online_-_Safavid_Dynasty }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Mitchell |first=Colin P. |date=2012 |orig-date=2009 |title=Ṭahmāsp I |url=https://www.iranicaonline.org/articles/tahmasp-i/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Ṭahmāsp_I }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Muscarella |first=Oscar W. |date=2013 |orig-date=1994 |title=Denḵa Tepe |url=https://www.iranicaonline.org/articles/denka-dinkha-tepe/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Denḵa_Tepe }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Muscarella |first=Oscar W. |date=2017 |title=Ziwiye |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ziwiye/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Ziwiye }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Özgüdenli |first=Osman G. |date=2017 |orig-date=2005 |title=Persian Manuscripts I. In Ottoman And modern Turkish Libraries |url=https://www.iranicaonline.org/articles/persian-manuscripts-1-ottoman/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Persian_Manuscripts_I. }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last1=Savory |first1=Roger M. |author1-link=Roger Savory |last2=Karamustafa |first2=Ahmet T. |date=2017 |orig-date=1998 |title=Esmāʿīl I Ṣafawī |url=https://iranicaonline.org/articles/esmail-i-safawi |ref=CITEREFIranica_Online_-_Esmāʿīl_I_Ṣafawī }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Shambayati |first=Niloofar |date=2015 |orig-date=1993 |title=Coup D'Etat of 1299/1921 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/coup-detat-of-1299-1921/ |ref=CITEREFIranica_Online_- _Coup_D'Etat_of_1299/1921 }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Yarshater |first=Ehsan |date=2016 |orig-date=2004 |title=Iran ii. Iranian History (2) Islamic period (page 3) |url=https://www.iranicaonline.org/articles/iran-ii2-islamic-period-page-3/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Iranian_History_(2) }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Yarshater |first=Ehsan |date=2018 |orig-date=2004 |title=Iran ii. Iranian History (1) Pre-Islamic Times |url=https://www.iranicaonline.org/articles/iran-ii1-pre-islamic-times/#1 |ref=CITEREFIranica_Online_-_Iranian_History_(1)_Pre-Islamic_Times }} ===ٻيا ذريعا=== * {{cite book |last=Abrahamian |first=Ervand |author-link=Ervand Abrahamian |date=1999 |title=Tortured Confessions. Prisons and Public Recantations in Modern Iran |publisher=[[University of California Press]] |isbn=9780520218666 |url=https://archive.org/details/torturedconfessi0000abra/page/n4/mode/1up }} * {{cite book |last=Abrahamian |first=Ervand |author-link=Ervand Abrahamian |date=2008 |title=A History of Modern Iran |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=9780521821391 }} * {{cite book |last=Axworthy |first=Michael |author-link=Michael Axworthy |date=2006 |title=The Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant |publisher=[[I.B. Tauris]] |isbn=9781850437062 |url=https://books.google.com/books?id=DCSPDwAAQBAJ }} * {{Cite book |last=Axworthy |first=Michael |author-link=Michael Axworthy |date=2010 |title=Iran: Empire of the Mind. A History from Zoroaster to the Present Day |publisher=[[Basic Books]] |isbn=9780465019205 |url=https://archive.org/details/historyofiranemp0000axwo_n7v2/page/n4/mode/1up }} * {{cite book |last=Bakhash |first=Shaul |date=1984 |title=The Reign of the Ayatollahs: Iran and the Islamic Revolution |publisher=[[Basic Books]] |isbn=9780465068876 |url=https://archive.org/details/reignofayatolla00bakh_0/page/n6/mode/1up }} * {{cite book |last=Bakhash |first=Shaul |date=2008 |chapter=Historical Setting |editor-last1=Curtis |editor-first1=Glenn E. |editor-last2=Hooglund |editor-first2=Eric |title=Iran, a country study |edition=5th |publisher=[[United States Government Publishing Office|US Government Publishing Office]] |isbn=9780844411873 |url=https://dn720005.ca.archive.org/0/items/irancountrystudy00curt_2/irancountrystudy00curt_2.pdf }} * {{cite conference |last=Bournoutian |first=George A.|author-link=George Bournoutian |date=1980 |title=The Population of Persian Armenia Prior to and Immediately Following its Annexation to the Russian Empire: 1826–1832 |conference=Nationalism and social change in Transcaucasia |publisher=The Wilson Center, Kennan Institute for Advanced Russian Studies |series=Kennan Institute Occasional Paper Series |article-number=91 |url=https://www.wilsoncenter.org/publication/the-population-persian-armenia-prior-to-and-immediately-following-its-annexation-to-the }} * {{cite book |last=Bournoutian |first=George A. |author-link=George Bournoutian |date=2002 |title=A Concise History of the Armenian People: (from Ancient Times to the Present) |edition=2nd |publisher=Mazda Publishers |isbn=978-1-56859-141-4 |url-access=registration|url=https://archive.org/details/concisehistoryof00geor}} * {{cite book |last=Bournoutian |first=George A. |author-link=George Bournoutian |date=2020 |title=Armenia and Imperial Decline: The Yerevan Province, 1900-1914 |publisher=[[Routledge]] |isbn=9780367590673 |url=https://psv4.userapi.com/s/v1/d/uFYFHi-_sOsE7f4YBy0tlHZknfmpMLQuZ_1y-9CGYlUg_X4yfp1PQVxmHtah8sVwa2k9p1JYePUvOZJQGPX4-OPjIpgnmM5h6Fgj-1KXCPZmaRv2/Armenia_and_Imperial_Decline_The_Yerevan_Province_1900-1914.pdf }} * {{cite book |last=Durant |first=William J. |author-link=Will Durant |date=1935 |title=The Story of civilization |volume=I. Our Oriental Heritage |publisher=[[Simon & Schuster]] |url=https://archive.org/details/in.gov.ignca.21085/page/n9/mode/1up }} * {{cite book |editor-last=Mikaberidze |editor-first=Alexander |editor-link=Alexander Mikaberidze |date=2011 |title=Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia |volume=1 |publisher=ABC-CLIO |isbn=9781598843361 |url=https://archive.org/details/conflictconquest0000unse/mode/1up }} * {{cite book |last=Mikaberidze |first=Alexander |author-link=Alexander Mikaberidze |date=2015 |title=Historical Dictionary of Georgia |edition=2nd |publisher=[[The Globe Pequot Publishing Group|Rowman & Littlefield]] |isbn=9781442241459 |url=https://books.google.com/books?id=JNNQCgAAQBAJ }} * {{cite book |last=Munshi |first=Eskandar Beg |author-link=Iskandar Beg Munshi |date=1978 |orig-date=1629 |others=Translated by [[Roger Savory|Roger M. Savory]] |title=Tārīkh-e 'Ālamārā-ye 'Abbāsī |trans-title=History of Shah 'Abbas the Great (two volumes) |publisher=[[Westview Press]] |isbn=0891582967 |lccn=78020663 |language=ar, en |url=https://archive.org/details/monshi-shah-abbas-english/Monshi_Shah-Abbas_English/mode/1up }} * {{cite book |last=Potts |first=Daniel T. |date=1999 |title=The Archaeology of Elam: Formation and Transformation of an Ancient Iranian State |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=9780521564960 |url=https://archive.org/details/archaeologyofela0000pott/page/n6/mode/1up }} * {{cite book |last=Pow |first=Stephen |date=2022 |chapter=The Mongol invasions of Europe |editor-last1=May |editor-first1=Timothy |editor-last2=Hope |editor-first2=Michael |title=The Mongol World |publisher=[[Routledge]] |isbn=9781315165172 |url-access=registration |url=https://www.academia.edu/74451969 }} *{{cite book |editor-last1=Roisman |editor-first1=Joseph |editor-last2=Worthington |editor-first2=Ian |date=2010 |title=A Companion to Ancient Macedonia |publisher=[[Wiley-Blackwell]] |isbn=9781405179362 |url=https://books.google.com/books?id=QsJ183uUDkMC }} * {{cite book |last1=Sarfaraz |first1=Ali Akbar |author-link1=Ali Akbar Sarfaraz |last2=Firuzmandi |first2=Bahman |date=1996 |title=محموعۀ دروس باستان شناسی و هنر دوران تاریخی ماد، هخامنشی، اشکانی، ساسانی |trans-title=A collection of archaeology and art lessons from the Median, Achaemenid, Parthian, and Sasanian historical periods |language=fa |publisher=Marlik |page=20 |isbn=9789649049519 }} * {{cite book |last=Suny |first=Ronald G. |author-link=Ronald Grigor Suny |date=1994 |title=The Making of the Georgian Nation |edition=2nd |publisher=[[Indiana University Press]] |isbn=9780253209153 |url=https://books.google.com/books?id=riW0kKzat2sC }} ==وڌيڪ مطالعو== * Sabri Ateş. ''Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843–1914''. Cambridge University Press, 21 okt. 2013. {{ISBN|1107245087}}. * Brew, Gregory. ''Petroleum and Progress in Iran: Oil, Development, and the Cold War'' (Cambridge University Press, 2022) [http://www.h-net.org/reviews/showrev.php?id=59095 online review] * Chopra, R. M., article on "A Brief Review of Pre-Islamic Splendour of Iran", ''INDO-IRANICA'', Vol. 56 (1–4), 2003. * Stephanie Cronin. ''Iranian-Russian Encounters: Empires and Revolutions Since 1800''. Routledge, 2013. {{ISBN|0415624339}}. * {{cite book |last=Daniel |first=Elton L. |title=The History of Iran |author-link=Elton L. Daniel |year=2000 |publisher=Greenwood |location=Westport, Connecticut |isbn=0-313-36100-2 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/historyofiran0000dani }} * {{cite journal |last=Del Guidice |first=Marguerite |title=Persia – Ancient soul of Iran |date= August 2008| journal= [[National Geographic Magazine]]}} * {{cite book |last=Foltz |first=Richard |author-link=Richard Foltz |title=Iran in World History |publisher=Oxford University Press |location=New York |year=2015 |isbn=978-0-19-933549-7}} * [[Askold Ivanchik|Askolʹd Igorevich Ivanchik]], Vaxtang Ličʻeli. "Achaemenid Culture and Local Traditions in Anatolia, Southern Caucasus and Iran". BRILL, 2007. * Matthee, Rudi, and Willem Floor. [https://books.google.com/books?id=-mABAwAAQBAJ ''The Monetary History of Iran: From the Safavids to the Qajars'']. I. B. Tauris, 25 April 2013 * [[Vladimir Minorsky]]. ''The Turks, Iran and the Caucasus in the Middle Ages''. Variorum Reprints, 1978. * {{cite book | last=Nasr | first=Hossein | title=Sufi Essays | publisher=Suny press | year=1972 | isbn=978-0-87395-389-4}} * {{cite book |last=Olmstead |first=Albert T. E. |title=The History of the Persian Empire: Achaemenid Period |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.532747 |year=1948 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago }} * Rezvani, Babak., "Ethno-territorial conflict and coexistence in the Caucasus, Central Asia and Fereydan" Amsterdam University Press, 15 mrt. 2014. * Roisman, Joseph, and Ian Worthington. [https://books.google.com/books?id=QsJ183uUDkMC&pg=PA342 "A companion to Ancient Macedonia"] pp 342–346, pp 135–138. ([[Achaemenid Empire|Achaemenid]] rule in the [[Balkans]] and Eastern Europe). John Wiley & Sons, 7 July 2011. {{ISBN|144435163X}}. * Van Gorde, A. Christian. ''Christianity in Persia and the Status of Non-Muslims in Iran'' (Lexington Books; 2010) 329 pages. Traces the role of Persians in Persia and later Iran since ancient times, with additional discussion of other non-Muslim groups. * [[Benjamin Walker (author)|Benjamin Walker]], ''Persian Pageant: A Cultural History of Iran,'' Arya Press, Calcutta, 1950. ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [http://www.persiansarenotarabs.com/persian-history Persian History] Persian History <!--* [http://www.iranicaonline.org/articles/iran Iran] an article by ''[[Encyclopædia Iranica]]''--> * [http://www.parstimes.com/history/ Iran History] * [http://www.iranchamber.com/history/historic_periods.php Iran chamber] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061110131804/http://www.iranchamber.com/history/historic_periods.php |date=10 November 2006 }} * [http://www.parstimes.com/history/VL/middle_east/iran.html WWW-VL History Index: Iran] * [http://www.wdl.org/en/item/2399 The History of Persia] from 1715 * [http://www.iranicaonline.org/articles/russia-i-relations RUSSIA i. Russo-Iranian Relations up to the Bolshevik Revolution] {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:History Of Iran}} [[زمرو:ايران جي تاريخ]] [[زمرو:ايران جي تاريخ| ]] [[زمرو:اولھ ايشيا جي تاريخ]] [[زمرو:اولهه ايشيا جي تاريخ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] [[زمرو:ايران]] ec0jidddcm8ji6nt6r84sy7rjdc74zt 390637 390636 2026-07-03T04:38:10Z Memon2025 21315 /* برونز ايج: */ 390637 wikitext text/x-wiki {{Short description|ايران جي تاريخ}} [[File:Naqsh i Rustam. Shapour.jpg|thumb|<small>چٽان تي نقش ٿيل "'''نقش رستم'''" جي رليف. ايراني شهنشاه شاپور اول (گهوڙي تي) رومي شهنشاه ويلرن (گوڏن ڀر) ۽ فلپ عرب (بيٺل) کي قيد ڪندي.</small>]] [[File:ChosroesHuntingScene.JPG|thumb|<small>چانديءَ جي پيالي تي شڪار جو منظر، خسرو اول کي ڏيکاريندي.</small> ]] '''ايران جي تاريخ''' وڏي ايران (<small>Greater</small> <small>Iran</small>)، هڪ اهڙو علائقو جنهن ۾ اها سڀئي علائقا شامل هئا جن ۾ ايراني ماڻهن ۽ ايراني ٻولين، خاص طور تي فارسي ۽ [[فارسي ٻولي]] جي اهم آبادڪاري يا اثر ڏٺو آهي، سان جڙيل آهي. هن علائقي جو مرڪز [[ايراني پليٽيو|ايراني سطح مرتفع]] آهي، جيڪا هاڻي جديد ايران سان ڍڪيل آهي. ايراني تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ واضح اثر اولهه ۾ [[اناطوليا]] کان اوڀر ۾ [[سنڌو ماٿري]] تائين پکڙيل ڏسي سگهجي ٿو، جنهن ۾ [[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]]، [[ميسوپوٽيميا]]، [[قفقاز]] ۽ [[وچ ايشيا]] جي اڪثريت شامل آهي. اهو ٻين وڏين تهذيبن، جهڙوڪ [[ننڍو آنڊو|هندستان]]، [[چين]]، [[قديم يونان|يونان]]، [[رومي سلطنت|روم]] ۽ [[قديم مصر|مصر]] جي تاريخن سان پڻ ڳنڍيل آهي. ايران دنيا جي قديم ترين مسلسل تهذيبن مان هڪ جو گهر آهي، جنهن ۾ تاريخي ۽ شهري آباديون 5هين صدي قبل مسيح جون آهن. [[ايراني پليٽيو]] جا اولهه وارا علائقن ۾ ايلامائيٽائي، ڪاسائي، گوتيائي، يوريشيائي<ref>{{cite web |last=Pizzorno |first=Gabriel H. |date=2014 |title=Dinkha Tepe Revisited |website=[[Harvard University]] Department of History |url=https://scholar.harvard.edu/pizzorno/presentations/dinkha-tepe-revisited }}</ref> <ref>{{cite web |date=4 September 2005 |title=Capital of Musasir government in northwest Iran, experts believe |website=[[Mehr News Agency]] |url=https://en.mehrnews.com/news/12769/Capital-of-Musasir-government-in-northwest-Iran-experts-believe }}</ref>۽ ڪردستان ۾ منيئن جا گهر هئا.{{r|n=EIO_ziwiye|r={{harvp|Iranica Online - Ziwiye}}.}}<ref>{{cite web |title=Qalaichi's ancient necropolis excavated for the first time |website=[[The Tehran Times]] |date=23 June 2024 |url=https://www.tehrantimes.com/news/500219/Qalaichi-s-ancient-necropolis-excavated-for-the-first-time }}</ref><ref>{{cite web |last1=Chauhan |first1=Yamini |date=2012 |title=Mannai |website=[[Britannica.com]] |url=https://www.britannica.com/place/Mannai }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Cifarelli | first1=Megan | last2=Mollazadeh | first2=Kazem | last3=Binandeh | first3=Ali |date=2019 |title=A Decorated Bronze Belt from Gargul, Iran |journal=[[Iran: Journal of the British Institute of Persian Studies|Iran]] |volume=57 |issue=2 |pages=175–184 | doi=10.1080/05786967.2018.1505441 |url-access=subscription |url=https://doi.org/10.1080/05786967.2018.1505441 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Khanmohammadi |first1=Behrouz |last2=Bonfanti |first2=Annarita S. |last3=Dan |first3=Roberto |date=6 June 2022 |title=A New Decorated Bronze Belt from Orumiyeh Region, North-Western Iran |journal=[[Iran: Journal of the British Institute of Persian Studies|Iran]] |volume=63 |issue=1 |pages=46–56 |doi=10.1080/05786967.2022.2082314 |url-access=subscription |url=https://doi.org/10.1080/05786967.2022.2082314 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Khanmohammadi |first1=Behrouz |last2=Bonfanti |first2=Annarita S. |last3=Abbaszadeh |first3=Maryam |last4=Dan |first4=Roberto |date=2021 |title=A metal belt in the Orumiyeh museum, Iran |journal=Aramazd - Armenian Journal of Near Eastern Studies |volume=15 |issue=1–2 |pages=163–170 |doi=10.32028/ajnes.v15i1-2.1304 |url-access=subscription |url=https://doi.org/10.32028/ajnes.v15i1-2.1304 }}</ref><ref>{{cite web |author=Amanolahi Sekandar |date=17 February 2010 |title=The Lurs of Iran |website=Cultural Survival |url=https://www.culturalsurvival.org/publications/cultural-survival-quarterly/lurs-iran }}</ref> ايراني سلطنت [[لوهه جو دور|لوھه جي دور]] ۾ ميد سلطنت جي عروج سان شروع ٿي، جڏھن ايران 7هين صدي قبل مسيح ۾ ميدي سلطنت جي تحت ھڪ قوم جي طور تي متحد ٿي ويو.<ref>{{cite web |last1=Lotha |first1=Gloria |last2=Gupta |first2=Kanchan |date=2024 |title=Media |website=[[Britannica.com]] |url=https://www.britannica.com/place/Media-ancient-region-Iran |display-authors=1 }}</ref> <small>550</small> قبل مسيح تائين، ميد [[سائرس اعظم]] جي فتحن کان پاسيرو ٿي ويا. جنھن [[هخامنشي سلطنت|ھخامنشي سلطنت]] جي قيام سان فارسين کي اقتدار ۾ آندو. سائرس جي ايندڙ مهمن فارس جي گھڻي ڀاڱي [[اولھ ايشيا|اولهائين ايشيا]] ۽ گھڻي ڀاڱي [[وچ ايشيا]] ۾ واڌ کي ممڪن بڻايو ۽ سندس جانشين [[ڏاکڻي يورپ|ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۽ [[اتر آفريڪا]] جي ڪجھ حصن کي فتح ڪري سڀ کان وڏي سلطنت جي صدارت ڪيا. چوٿين صدي قبل مسيح ۾، ھخامنشي سلطنت کي [[سڪندر اعظم]] جي [[قديم يونان|مقدوني سلطنت]] فتح ڪيو، جنھن جي موت اڳوڻي ھخامنشي علائقي جي وڏي حصي تي سليوسي سلطنت جي قيام جو سبب بني. ايندڙ صدين ۾، ايراني پليٽيو تي يوناني حڪمراني پارٿيئن سلطنت جي عروج سان ختم ٿي وئي، جنھن سليوسي جي اناطوليا، ميسوپوٽيميا ۽ وچ ايشيائي قبضي جي وڏي حصي کي فتح ڪيو. جڏهن ته پارٿين جي جاءِ تي ٻي صدي ۾ [[ساساني سلطنت]] آئي، ايران ايندڙ هزار سال تائين هڪ اڳواڻي ڪندڙ طاقت رهيو، جيتوڻيڪ هن دور جو گهڻو حصو رومن-فارسي جنگين جي ڪري نشان لڳل هو. ستين صدي ۾، فارس تي مسلمانن جي فتح جي نتيجي ۾ ساساني سلطنت جو [[خلافت راشده|راشدين خلافت]] سان الحاق ٿيو ۽ ايران جي اسلام جي شروعات ٿي. غير ملڪي طاقتن، جهڙوڪ يوناني، عرب، ترڪ ۽ منگولن جي حملي جي باوجود، ايراني قومي سڃاڻپ محفوظ رهي، جيڪا ان کي هڪ الڳ سياسي ۽ ثقافتي وجود جي طور تي ترقي ڪرڻ جي اجازت ڏني ۽ ان جي حملي آورن کي متاثر ڪيو. جڏهن ته ابتدائي اسلامي فتحون [[زرتشتي مذھب|زرتشتي مذهب]]، جيڪو ايران جو اڪثريتي مذهب هو، جي زوال جو سبب بڻيون. ايراني تهذيبن جون ڪاميابيون نئين اسلامي سلطنتن ۾ جذب ​​ٿي ويون ۽ [[اسلامي سونهري دور]] دوران ان کي وڌايو ويو.<ref>{{cite book |last=Baten |first=Jörg |date=2016 |title=A History of the Global Economy. From 1500 to the Present |publisher=[[Cambridge University Press]] |page=214 |isbn=9781107507180 }}</ref> خانہ بدوش ترڪ قبيلن وچين دور جي آخر ۽ جديد دور جي شروعات ۾ ايراني سطح مرتفع جي ڪجهه حصن تي قبضو ڪيو علائقي تي منفي اثر پيو. بهرحال، 1501 تائين قوم کي صفوي خاندان پاران ٻيهر متحد ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=The Islamic World to 1600 - The Safavid Empire |website=Applied History Research Group, [[University of Calgary]] |date=1998 |url=https://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/empires/safavid/abbas.html |access-date=10 February 2026 |archive-date=12 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080612134542/http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/empires/safavid/abbas.html }}</ref> جنهن ايران کي شيعه اسلام ۾ تبديل ڪندي اصل مسلمان فتح کان وٺي ايراني تاريخ جي سڀ کان اهم مذهبي تبديلي جي شروعات ڪئي. {{r|n=EncIslamica_1993_VII54|r={{cite encyclopedia |editor-last1=Houtsma |editor-first1=M.Th. |editor-last2=Wensinck |editor-first2=A.J. |editor-last3=Gibb |editor-first3=H.A.R. |date=1993 |orig-date=1913-1936 |title=Ṣafawids |encyclopedia=[[Encyclopedia of Islam|E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam]] |volume=VII - S-Ṭaiba |edition=reprint |pages=[https://books.google.ca/books?id=sP_hVmik-QYC&pg=PA54 54-5] |isbn=9789004097933 |display-editors=1 }}}} ايران ٻيهر عالمي طاقت طور خاص طور تي عثماني سلطنت سان مقابلي ۾ اڀريو. 19 صدي ۾ ايران روسي سلطنت سان تڪرار ۾ آيو. جنهن روس-فارسي جنگين جي آخر تائين ڏکڻ قفقاز کي ملائي ڇڏيو.<ref name="books.google.nl1">{{Cite book |last=Dowling |first=Timothy C. |title=Russia at War: From the Mongol Conquest to Afghanistan, Chechnya, and Beyond |series= 2 volumes |date=2 December 2014 |publisher=ABC-CLIO |pages=728–9 |isbn=9781598849479 |url=https://books.google.com/books?id=KTq2BQAAQBAJ }}</ref> 1940 جي ڏهاڪي ۾ اميد هئي ته ايران هڪ آئيني بادشاهت بڻجي سگهي ٿو. پر آمريڪا ۽ برطانيه جي مدد سان 1953 جي بغاوت چونڊيل وزيراعظم کي هٽايو ۽ ايران تي آمريڪي مدد سان شاهه جي سربراهي ۾ هڪ آمريت جي طور تي حڪومت ڪئي وئي. بادشاهت 1979 ۾ ايراني انقلاب تائين برقرار رهي جڏهن ملڪ کي اسلامي جمهوريه قرار ڏنو ويو.{{r|n=Brit_Iran|r={{cite EBO |short=yes |last1=Avery |first1=Peter W. |last2=Mostofi |first2=Khosrow |last3=Afary |first3=Janet |title=Islamic Republic of Iran |url=https://www.britannica.com/place/Iran |display-authors=1 }}}}{{r|n=EB_Afary_2026|r={{cite web |last=Afary |first=Janet |date=2026 |title=Iranian Revolution (1978–1979) |website=[[Britannica.com]] |url=https://www.britannica.com/event/Iranian-Revolution }}}} ان کان وٺي ان ۾ اهم سياسي، سماجي ۽ معاشي تبديليون آيون آهن. اسلامي جمهوريه جي قيام سان ملڪ جي سياسي نظام جي ٻيهر جوڙجڪ ٿي. ايران جا پرڏيهي لاڳاپا ايران-عراق جنگ کان شروع ٿي ۽ ڪيترن ئي عرب ملڪن تائين جاري رهيو علائقائي تڪرارن جي شڪل اختيار ڪري چڪا آهن. اسرائيل، آمريڪا ۽ مغربي دنيا سان جاري تڪرار ۽ ايراني ايٽمي پروگرام جيڪو بين الاقوامي سفارتڪاري ۾ تڪراري رهيو آهي. بين الاقوامي پابندين ۽ اندروني چئلينجن جي باوجود ايران علائقائي ۽ عالمي جيوپولٽيڪس ۾ هڪ اهم رانديگر رهي ٿو. ==تاريخ کان اڳ== === قديم پٿر جو دور === ايران ۾ سڀ کان قديم آثار قديمه جا نمونا ڪشف رود ۽ گنج پار جي جڳهن مان مليا آهن جيڪي <small>1,00,000</small> سال اڳ وچين پٿر جي دور جا آهن.{{r|Brit_AncientIran}} نيندرٿلز پاران ٺاهيل پٿر جا اوزار پڻ مليا آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Biglari |first1=Fereidoun |last2=Shidrang |first2=Sonia |date=2019 |title=Rescuing the Paleolithic Heritage of Hawraman, Kurdistan, Iranian Zagros |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/706536 |journal=Near Eastern Archaeology |volume=82 |issue=4 |pages=226–235 |doi=10.1086/706536 |s2cid=212851965 |issn=1094-2076 |url-access=subscription}}</ref> وچين پيليوليٿڪ دور سان تعلق رکندڙ نيندرٿلز جا وڌيڪ ثقافتي آثار آهن، جيڪي خاص طور تي زگروس علائقي ۾ (مرڪزي ايران ۾ گهٽ) ڪوبه، ڪنجي، بسيتون غار، تمتما، واروسي ۽ يفته غار جهڙن هنڌن تي مليا آهن.<ref>{{cite book |last=Zeder |first=Melinda A. |date=2005 |chapter=A View from the Zagros: new perspectives on livestock domestication in the Fertile Crescent |editor1= Jean-Denis Vigne |editor2=Joris Peters |editor3=Daniel Helmer |title=First Steps of Animal Domestication - Proceedings of the 9th Conference of the International Council of Archaeozoology, Durham, August 2002 |location=[[Oxford]] |publisher=Oxbow |pages=129–30 |isbn=9781842171219 |chapter-url-access=registration |chapter-url=https://www.academia.edu/4550760 }}</ref> 1949 ۾، ڪارلٽن ايس ڪون پاران بسيتون غار ۾ نيندرٿل جا باقيات دريافت ڪيا ويا.<ref>{{cite journal |last1=Trinkaus |first1=Erik |last2=Biglari |first2=Fereidoun |date=2006 |title=Middle Paleolithic Human Remains from Bisitun Cave, Iran |journal=Paléorient |volume=32 |issue=2 |pages=105–111 |doi=10.3406/paleo.2006.5192 |access-date=10 February 2026 |via=Academia.edu |url-access=registration |url=https://www.academia.edu/224543 }}</ref> اپر پيليوليٿڪ ۽ ايپي پيليوليٿڪ دورن جا ثبوت خاص طور تي ڪرمانشاهه ۽ خرم آباد جي غارن ۾ زگروس جبلن ۽ پيرانشهر، البرز ۽ وچ ايران ۾ ڪجهه هنڌن تان معلوم ٿين ٿا. هن عرصي دوران، ماڻهن ايران ۾ پٿر جي فن ٺاهڻ شروع ڪيو.<ref>{{cite web |title=UNESCO assessor visits prehistoric caves in Khorramabad's valley |date=13 September 2024 |website=Tehran Times |url=https://www.tehrantimes.com/news/503588/ }}</ref><ref>{{cite web |title=Khorramabad Valley: A potential UNESCO World Heritage Site |website=Iran Daily |date=21 January 2024 |url=https://newspaper.irandaily.ir/7490/3/7192 }}</ref> === نئين پٿر جي دور کان ٽامي جي دور === {{See also|ايراني شڪاري گڏ ڪندڙ|هند-ايراني}} 11هين صدي قبل مسيح ۾ چوغا گولان جهڙيون ابتدائي زرعي<ref>{{cite web |author=Nidhi Subbaraman |date=5 July 2013 |title=Early humans in Iran were growing wheat 12,000 years ago |website=NBC.news |url=http://www.nbcnews.com/science/science-news/early-humans-iran-were-growing-wheat-12-000-years-ago-f6C10536898 |access-date=10 January 2026 }}</ref> برادريون ۽ 9هين صدي قبل مسيح ۾ چوغا بونت <ref name=":0">{{cite web |title=The world's earliest known ancient wine jar |website=Penn Museum – University of Pennsylvania Museum of Archaeology and Anthropology |url=http://www.museum.upenn.edu/new/research/Exp_Rese_Disc/NearEast/wine.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20081216011240/http://www.museum.upenn.edu/new/research/Exp_Rese_Disc/NearEast/wine.shtml |archive-date=16 December 2008 }}</ref>(ايلام جو سڀ کان قديم ڳوٺ) جهڙيون آباديون زگروس جبلن ۾ ۽ ان جي چوڌاري وڌڻ لڳيون.<ref>{{cite journal |last=Alizadeh |first=Abbas |date=Spring 1997 |title=Excavations at Chogha Bonut: The earliest village in Susiana, Iran |journal=The Oriental Institue |issue=153 |pages=1–4 |url=https://isac.uchicago.edu/sites/default/files/uploads/shared/docs/nn153.pdf |access-date=11 February 2026 }}</ref> تقريبن ساڳئي وقت، گنج دره ۾ قديم ترين ڄاتل سڃاتل مٽيءَ جا برتن ۽ ماڊل ٿيل انساني ۽ جانورن جا ٽيراڪوٽا مجسما پيدا ڪيا ويا. {{r|MMA_IranTLine_1}} ڪرمانشاه صوبي ۾ ٽيپي سراب مان <small>10,000</small> سال پراڻا انساني ۽ جانورن جا مجسما ٻين ڪيترن ئي قديم نوادرات جي وچ ۾ موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Persia The Ancient Iran (photography by Ali Majdfar) |website=pbase.com - Ancient Iran Museum |date=26 July 2013 |access-date=27 March 2008 |url=http://www.pbase.com/k_amj/tehran_museum }}</ref> ايران جو ڏکڻ-اولهه حصو زرخيز چنڊ جو حصو هو جتي انسانيت جي پهرين وڏين فصلن مان گھڻا پوکيا ويندا هئا، سوسا جهڙن ڳوٺن ۾ (جتي هڪ آبادڪاري پهريون ڀيرو ممڪن طور تي <small>4395</small> قبل مسيح جي شروعات ۾ قائم ڪئي وئي هئي) ۽ چوغا مش جهڙيون آباديون،{{sfnp|Potts|1999|pp=[https://archive.org/details/archaeologyofela0000pott/page/46/mode/1up?q=4395 46–7]}} <ref>{{cite web |author=K. Kris Hirst |title=Chogha Mish (Iran) |website=About.com Education - Archaeology |url=http://archaeology.about.com/od/cterms/g/choghamish.htm |access-date=11 June 2010 |archive-date=6 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131106002737/http://archaeology.about.com/od/cterms/g/choghamish.htm }}</ref> جيڪي <small>6800</small> قبل مسيح جون آهن؛ زگروس جبلن ۾ کوٽيل <small>7,000</small> سال پراڻي شراب جا ٿانوَ مليا آهن (هاڻي پينسلوانيا يونيورسٽي ۾ نمائش لاءِ آهن)<ref name=":0" /> ۽ <small>7,000</small> سال پراڻين آبادين جا کنڊر جهڙوڪ ٽيپي سيالڪ ان جو وڌيڪ ثبوت آهن. ٻه مکيه نيوليٿڪ ايراني آباديون گنج دره ۽ فرضي زائنده درياءَ جي ثقافت هيون.<ref>{{Cite journal |last=Smith |first=Philip E.L. |date=1990 |title=Architectural Innovation and Experimentation at Ganj Dareh, Iran |journal=World Archaeology |volume=21 |issue=3 |pages=323–335 |doi=10.1080/00438243.1990.9980111 |jstor=124833 |issn=0043-8243 |url=https://doi.org/10.1080/00438243.1990.9980111 |url-access=subscription }}</ref> === برونز ايج: === {{further|منان|4=ڪورا-اراڪس ڪلچر|5=اڪادي سلطنت|6=ڪاسائٽس}} [[File:Cylinder with a ritual scene ,early 2nd millennium B.C. Geoy Tepe Iran.jpg|thumb|upright=1.5|ايران جي گوا ٽيپي مان 2 ملينيم قبل مسيح جو منظر رکندڙ سلنڈر]] [[File:Choqa Zanbil Darafsh 1 (36).JPG|thumb|چوغا زنبيل ميسوپوٽيميا کان ٻاهر موجود ڪجهه زگورات مان هڪ آهي ۽ دنيا ۾ بهترين محفوظ مثال سمجهيو ويندو آهي.]] ڪورا-اراڪسس ڪلچر (تقريبن 3400 ق.م- 2000 ق.م) اتر اولهه ايران کان وٺي قفقاز ۽ اناطوليا جي پاڙيسري علائقن تائين پکڙيل هو. سوسا ايران ۽ دنيا جي قديم ترين ڄاتل سڃاتل آبادين مان هڪ آهي. آثار قديمه جي ماهرن ۾ عام خيال اهو آهي ته. سوسا سومري شهر رياست اروڪ جو هڪ واڌارو هو. تنهن ڪري ميسوپوٽيميا جي ثقافت جي ڪيترن ئي پهلوئن کي شامل ڪيو ويو. ان جي بعد جي تاريخ ۾. سوسا ايلام جو گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو. جيڪو 4000 ق.م ۾ قائم ٿيل هڪ رياست جي طور تي ابھريو. ايراني پليٽ فارم تي درجنين پراگاڻيڪ سائيٽون پڻ آهن جيڪي چوٿين ملينيم قبل مسيح ۾ قديم ثقافتن ۽ شهري آبادين جي وجود جي نشاندهي ڪن ٿيون. ايراني پليٽ فارم تي ابتدائي تهذيبن مان هڪ ڪرمان صوبي ۾ ڏکڻ اوڀر ايران ۾ جيروفٽ ڪلچر هو. ايران اولهه ايشيا ۾ سڀ کان وڌيڪ نوادرات سان مالا مال آثار قديمه وارن هنڌن مان هڪ آهي. جيروفٽ ۾ آثار قديمه جي کوٽائي جي نتيجي ۾ چوٿين صدي قبل مسيح سان تعلق رکندڙ ڪيتريون ئي شيون دريافت ٿيون. اتي جانورن، افسانوي شخصيتن ۽ تعميراتي نقشن جي انتهائي مخصوص نقاشي سان سينگاريل شيون وڏي مقدار ۾ آهن. شيون ۽ انهن جي علامت نگاري کي منفرد سمجهيو ويندو آهي. ڪيتريون ئي ڪلورائيٽ، هڪ گرين-سائي نرم پٿر مان ٺهيل آهن؛ ٻيا ٽامي، ڪانسي، ٽيراڪوٽا، ۽ حتي لاپيس لازولي ۾ آهن. سائيٽن تي تازين کوٽائي دنيا جي قديم ترين لکت پيدا ڪئي آهي جيڪا ميسوپوٽيميا جي لکت کان اڳ جي تاريخ آهي.<ref>{{Cite web |title=New Discoveries in Jiroft May Change History of Civilization |website=CHN - Cultural Heritage News |date=26 January 2006 |url=https://www.chnpress.com/news |archive-url=https://web.archive.org/web/20080411035252/http://www.chnpress.com/news/?section=2&id=6126 |archive-date=11 April 2008 |access-date=16 March 2023 }}</ref> ابتدائي لوهه جي دور ۾ ايراني ماڻهن جي ظهور کان اڳ ايراني پليٽ فارم تي ڪيتريون ئي ٻيون قديم تهذيبون جا رڪارڊ موجود آهن. ابتدائي ڪانسي جي دور ۾ منظم شهري رياستن ۾ شهري آباديءَ جو عروج ۽ ويجهو اوڀر ۾ لکڻ جي ايجاد (يوروڪ دور) ڏٺي وئي. جڏهن ته ڪانسي جي دور ۾ ايلام شروعاتي وقت کان لکڻ جو استعمال ڪيو، پروٽو-ايلامائيٽ رسم الخط اڻ پڙهيل رهي ٿو، ۽ سمير کان ايلام بابت رڪارڊ گهٽ آهن. روسي تاريخدان ايگور ايم. ڊياڪونوف جو چوڻ آهي ته ايران جا جديد رهواسي بنيادي طور تي غير هند-يورپي گروهن جي اولاد آهن، خاص طور تي ايراني پليٽو جي ايران کان اڳ جي رهاڪن جي. [[Kura–Araxes culture]] (circa 3400 BC—ca. 2000 BC) stretched from northwestern Iran up into the neighbouring regions of the [[Caucasus]] and [[Anatolia]].<ref>{{cite book |last=Kushnareva |first=Karinė Kh. |date=1997 |title=The Southern Caucasus in Prehistory: Stages of Cultural and Socioeconomic Development from the Eighth to the Second Millennium B.C. |publisher=UPenn Museum of Archaeology |isbn=9780924171505 |page=[https://books.google.com/books?id=e1PNO7urjHQC&pg=PA44 44] }}</ref><ref>{{cite book |last1=Sagona |first1=Antonio |last2=Zimansky |first2=Paul |date=2015 |title=Ancient Turkey |publisher=[[Routledge]] |page=[https://books.google.com/books?id=SsLKBgAAQBAJ&pg=PA163 163] |isbn=9781134440276 }}</ref> Susa is one of the oldest-known settlements of Iran and the world. The general perception among archaeologists is that Susa was an extension of the [[Sumer]]ian city-state of [[Uruk]], hence incorporating many aspects of Mesopotamian culture.<ref>{{cite book |last=Algaze |first=Guillermo |date=2005 |orig-date=1993 |title=The Uruk World System: The Dynamics of Expansion of Early Mesopotamian Civilization |publisher=[[University of Chicago Press]] |page=[https://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga/page/2/mode/1up?q=Susa 2] |isbn=9780226013824 }}</ref><ref>{{Cite book |editor-last1=Carter |editor-first1=Robert A. |editor-last2=Graham |editor-first2=Philip|date=2010 |orig-date=2006 |title= Beyond the Ubaid: transformation and integration in the late prehistoric societies of the Middle East |series=Studies in Ancient Oriental Civilization Series n. 63 |publisher=The Oriental Institute of The University Of Chicago |isbn=9781885923660 |url=https://archive.org/details/saoc-63.-beyond-the-ubaid.-transformation-and-integration-in-the-late-prehistori/page/n2/mode/1up }}</ref>{{page needed|date=February 2026}} In its later history, Susa became the capital of Elam, which emerged as a state founded 4000 BC.{{sfnp|Potts|1999|pp=[https://archive.org/details/archaeologyofela0000pott/page/45/mode/1up?q=4000 45–6]}} There are also dozens of prehistoric sites across the Iranian plateau pointing to the existence of ancient cultures and urban settlements in the fourth millennium BC.{{r|xinhuaNet_10082007}} One of the earliest civilizations on the Iranian plateau was the [[Jiroft culture]] in southeastern Iran in the province of [[Kerman]]. Iran is one of the most artefact-rich archaeological sites in [[West Asia]]. Archaeological excavations in [[Jiroft]] led to the discovery of several objects belonging to the 4th millennium BC.<ref>{{cite web |author=Maryam Tabeshian |date=13 December 2006 |title=5000-Y-Old Inscribed Tablets Discovered in Jiroft |website=CHN - Cultural Heritage News |url=http://www.chnpress.com/news/?section=2&id=6864 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511111851/http://www.chnpress.com/news/?section=2&id=6864 |archive-date=11 May 2011 |access-date=12 February 2026 }}</ref> There is a large quantity of objects decorated with highly distinctive engravings of animals, mythological figures, and architectural motifs. The objects and their iconography are considered unique. Many are made from [[chlorite group|chlorite]], a grey-green soft stone; others are in [[copper]], [[bronze]], [[terracotta]], and even [[lapis lazuli]]. Recent excavations at the sites have produced the world's earliest inscription which pre-dates Mesopotamian inscriptions.{{sfnp|Iranica Online - Iranian History (1) Pre-Islamic Times}} ===Early Iron Age=== [[File:Gold Rhyton in the form of a Ram's Head - Reza Abbasi Museum - Tehran, Iran.jpg|thumb|upright=1.2|[[Rhyton]] in the shape of a ram's head, gold – [[Saqqez]] - [[Iranian Kurdistan|Kurdistan]] - western Iran{{r|EIO_ziwiye}} –, late 7th–early 6th century BCE]] [[File:Marlik cup iran.jpg|thumb|A gold cup at the [[National Museum of Iran]], from the first half of the 1st millennium BC]] Records become more tangible with the rise of the [[Neo-Assyrian Empire]] and its records of incursions from the Iranian plateau. As early as the 20th century BC, tribes came to the Iranian plateau from the [[Pontic–Caspian steppe]]. The arrival of Iranians on the Iranian plateau forced the Elamites to relinquish one area of their empire after another and to take refuge in Elam, [[History of Khuzestan province|Khuzestan]] and the nearby area, which only then became coterminous with Elam.{{sfnp|Iranica Online - Elam vii.||loc=[https://www.iranicaonline.org/articles/elam-vii/ Non-Elamite texts in Elam]}} Bahman Firuzmandi says that the southern Iranians might be intermixed with the Elamite peoples living in the plateau.{{sfnp|Sarfaraz|Firuzmandi|1996|p=20}} By the mid-1st millennium BC, [[Medes]], [[Persian people|Persians]], and [[Parthia]]ns populated the Iranian plateau. Until the rise of the Medes, they all remained under [[Assyria]]n domination, like the rest of the [[Near East]]. In the first half of the 1st millennium BC, parts of what is now [[Azerbaijan (Iran)|Iranian Azerbaijan]] were incorporated into [[Urartu]]. ==قديم دور== ===Median and Achaemenid Empires (678–330 BC)=== {{Main|Median kingdom|Achaemenid Empire}} {{see also|Greco-Persian Wars}} <gallery mode="packed"> Pasargad Tomb Cyrus3.jpg|The tomb of [[Cyrus the Great]] Gate of All Nations, Persepolis.jpg|Ruins of the [[Gate of All Nations]], Persepolis Persepolis001.jpg|Ruins of the [[Apadana]], Persepolis Medes and Persians at eastern stairs of the Apadana, Persepolis.JPG|Depiction of united [[Medes]] and [[Persian people|Persians]] at the [[Apadana]], Persepolis Persepolis - Tachara 01.jpg|Ruins of the [[Tachara]], Persepolis </gallery> In 646 BC, [[Assyria]]n king [[Ashurbanipal]] sacked [[Susa]], which ended Elamite supremacy in the region.{{r|n=MMA_IranTLine_2|r={{cite web |title=Heilbrunn Timeline of Art History - Iran, 1000 BC–1 AD |publisher=The [[Metropolitan Museum of Art]] |date=2000 |access-date=13 January 2026 |url=https://www.metmuseum.org/toah/ht/04/wai.html }}}} For over 150 years Assyrian kings of nearby northern [[Mesopotamia]] had been wanting to conquer Median tribes of western Iran.<ref>{{cite web |last=Medvedskaya |first=I.N. |date=January 2002 |title=The Rise and Fall of Media |work=International Journal of Kurdish Studies |via=BNET |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m0SBL/is_16/ai_n13810181 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080328003303/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0SBL/is_16/ai_n13810181 |archive-date=28 March 2008 |access-date=10 August 2008 }}</ref> Under pressure from Assyria, the small kingdoms of the western Iranian plateau coalesced into increasingly larger and more centralized states.{{r|MMA_IranTLine_2}} [[File:Median Empire.png|thumb|left|The Medes at the time of their maximum expansion]] In the second half of the 7th century BC, the Medes gained their independence and were united by [[Deioces]]. In 612 BC, [[Cyaxares]], Deioces' grandson, and the [[Babylonia|Babylon]]ian king [[Nabopolassar]] invaded Assyria and laid siege to and eventually destroyed [[Nineveh]], the Assyrian capital, which led to the fall of the [[Neo-Assyrian Empire]].<ref>{{cite book |last=Sicker |first=Martin |date=2000 |title=The pre-Islamic Middle East |publisher=[[Greenwood Publishing Group|Praeger]] |pages=[https://ia802907.us.archive.org/19/items/ThePreIslamicMiddleEast/The%20Pre-Islamic%20Middle%20East.pdf 68-9] |isbn=9780275968908 }}</ref> Urartu was later on conquered and dissolved as well by the Medes.<ref>{{Cite web |author=Troy R. Bishop |date=1982 |title=Urartu – Lost Kingdom of Van |url=http://www.starspring.com/ascender/urartu/urartu.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20150702205257/http://www.starspring.com/ascender/urartu/urartu.html |archive-date=2 July 2015 |access-date=18 February 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=Urartu Civilization |website=All About Turkey |url=http://www.allaboutturkey.com/urartu.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150701005402/http://www.allaboutturkey.com/urartu.htm |archive-date=1 July 2015 |access-date=18 June 2015 |url-status=live }}</ref> The Medes are credited with founding Iran as a nation and empire, and established the first Iranian empire, the largest of its day until [[Cyrus the Great]] established a unified empire of the Medes and Persians, leading to the Achaemenid Empire (c. 550–330 BC). [[File:Achaemenid Empire at its greatest extent according to Oxford Atlas of World History 2002.jpg|thumb|upright=1.3|The Achaemenid Empire at its greatest extent]] Cyrus the Great overthrew, in turn, the Median, [[Lydia]]n, and [[Neo-Babylonian Empire|Neo-Babylonian]] empires, creating an empire far larger than Assyria. He was better able, through more benign policies, to reconcile his subjects to Persian rule; the longevity of his empire was one result. The Persian king, like the Assyrian, was also "[[King of Kings]]", ''xšāyaθiya xšāyaθiyānām'' (''shāhanshāh'' in modern Persian) – "great king", [[Basileus|Megas Basileus]], as known by the [[Greeks]]. Cyrus's son, [[Cambyses II]], conquered the last major power of the region, [[ancient Egypt]], causing the collapse of the [[Twenty-sixth Dynasty of Egypt]]. Since he became ill and died before, or while, leaving Egypt, stories developed, as related by [[Herodotus]], that he was struck down for impiety against the [[ancient Egyptian deities]]. After the death of Cambyses II, [[Darius the Great|Darius]] ascended the throne by overthrowing the legitimate Achaemenid monarch [[Bardiya]], and then quelling rebellions throughout his kingdom. As the winner, Darius based his claim on membership in a collateral line of the Achaemenid Empire. Darius' first capital was at Susa, and he started the building program at [[Persepolis]]. He rebuilt a canal between the [[Nile]] and the [[Red Sea]], a forerunner of the modern [[Suez Canal]]. He improved the extensive road system, and it is during his reign that mentions are first made of the [[Royal Road]] (shown on map), a great highway stretching all the way from Susa to [[Sardis]] with posting stations at regular intervals. Major reforms took place under Darius. Coinage, in the form of the ''[[daric]]'' (gold coin) and the [[shekel]] (silver coin), was standardized (coinage had been invented over a century before in Lydia c. 660 BC but not standardized),<ref>{{Cite web |title=Forgotten Empire — The world of Ancient Persia |website=The British Museum |date=2005 |url=http://www.thebritishmuseum.ac.uk/forgottenempire/persia/darius.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070423012310/http://www.thebritishmuseum.ac.uk/forgottenempire/persia/darius.html |archive-date=23 April 2007 |access-date=16 March 2023 }}</ref> and administrative efficiency increased. The [[Old Persian]] language appears in royal inscriptions, written in a specially adapted version of the [[cuneiform script]]. Under Cyrus the Great and Darius, the Persian Empire eventually became the largest empire in human history up until that point, ruling and administrating over most of the known world,<ref>{{cite web |last=Hooker |first=Richard |date=1996 |title=Mesopotamia - The Persians |website=World Civilizations |url=http://www.wsu.edu/~dee/MESO/PERSIANS.HTM |archive-url=https://web.archive.org/web/20060829110727/http://www.wsu.edu/~dee/MESO/PERSIANS.HTM |archive-date=29 August 2006 |access-date=20 August 2006 }}</ref> as well as spanning the continents of Europe, Asia, and Africa. The greatest achievement was the empire itself. The Persian Empire represented the world's first [[superpower]]<ref>{{cite web |author=Kambiz Kamrani |date=4 December 2004 |title=Engineering an Empire: The Persians |website=Anthropology.net |url=http://anthropology.net/user/kambiz_kamrani/blog/2006/12/05/engineering_an_empire_the_persians |archive-url=https://web.archive.org/web/20070110020201/http://anthropology.net/user/kambiz_kamrani/blog/2006/12/05/engineering_an_empire_the_persians |archive-date=10 January 2007 |access-date=13 March 2007 }}</ref> that was based on a model of tolerance and respect for other cultures and religions.<ref>{{cite web |author=Fariborz Rahnamoon |title=Benevolent Persian Empire |url=http://web.utk.edu/~persian/benevolent.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050907204041/http://web.utk.edu/~persian/benevolent.htm |archive-date=7 September 2005 |access-date=18 February 2026 }}</ref> [[File:Map Greco-Persian Wars-en.svg|thumb|upright=1.3|Map showing key sites during the Persian invasions of Greece.|alt=]] In the late 6th century BC, Darius launched his European campaign, in which he defeated the [[Paeonia (kingdom)|Paeonians]], conquered [[Thrace]], and subdued all coastal Greek cities, [[European Scythian campaign of Darius I|as well as defeating]] the European [[Scythians]] around the [[Danube]] river.{{r|n=RoisWort2010_345|r={{harvp|Roisman|Worthington|2010|p=[https://books.google.ca/books?id=QsJ183uUDkMC&pg=PA345 345]}}.}} In 512/511 BC, [[Macedonia (ancient kingdom)|Macedon]] became a [[vassal]] kingdom of Persia.{{r|RoisWort2010_345}} In 499 BC, [[Classical Athens|Athens]] lent support to a revolt in [[Miletus]], which resulted in the sacking of [[Sardis]]. This led to an Achaemenid campaign against mainland Greece known as the [[Greco-Persian Wars]], which lasted the first half of the 5th century BC, and is known as one of the most important wars in European history. In the [[First Persian invasion of Greece]], the Persian general [[Mardonius (nephew of Darius I)|Mardonius]] re-subjugated Thrace and made Macedon a full part of Persia.{{r|RoisWort2010_345}} The war eventually turned out in defeat, however. Darius' successor [[Xerxes I]] launched the [[Second Persian invasion of Greece]]. At a crucial moment in the war, about half of mainland Greece was overrun by the Persians, including all territories to the north of the [[Isthmus of Corinth]],<ref>{{Cite book |last=Carey |first=Brian T. |date=2006 |title=Warfare in the Ancient World |others=Joshua B. Allfree and John Cairns illustrators |publisher=[[Pen and Sword Books|Pen and Sword]] |isbn=9781848846302 |page=[https://books.google.com/books?id=3OSfBwAAQBAJ&pg=PT32 32] }}</ref><ref>{{cite book |author=[[Aeschylus]] |date=2009 |orig-date=c. 472 BCE |editor-last1=Burian |editor-first1=Peter |editor-last2=Shapiro |editor-first2=Alan |title=The Complete Aeschylus |volume=II: Persians and Other Plays |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=9780195373288 |page=[https://books.google.com/books?id=0kTiBwAAQBAJ&pg=PT18 18] }}</ref> however, this was also turned out in a Greek victory, following the battles of [[Battle of Plataea|Plataea]] and [[Battle of Salamis|Salamis]], by which Persia lost its footholds in Europe, and eventually withdrew from it.{{sfnp|Roisman|Worthington|2010|pp=[https://books.google.ca/books?id=QsJ183uUDkMC&pg=PA135 135–8], 342–5}} During the Greco-Persian wars, the Persians gained major territorial advantages. They [[Achaemenid destruction of Athens|captured and razed Athens twice]], once in 480 BC and again in 479 BC. However, after a string of Greek victories the Persians were forced to withdraw, thus losing control of [[Macedonia (ancient kingdom)|Macedonia]], [[Thrace]] and [[Ionia]]. Fighting continued for several decades after the successful Greek repelling of the Second Invasion with numerous Greek city-states under the Athens' newly formed [[Delian League]], which eventually ended with the [[peace of Callias]] in 449 BC, ending the Greco-Persian Wars. In 404 BC, following the death of [[Darius II]], Egypt rebelled under [[Amyrtaeus]]. Later [[pharaoh]]s successfully resisted Persian attempts to reconquer Egypt until 343 BC, when Egypt was reconquered by [[Artaxerxes III]]. [[File:Persépolis, Irán, 2016-09-24, DD 64-68 PAN.jpg|thumb|800px|center|{{center|A panoramic view of [[Persepolis]]}}]] ===Greek conquest and Seleucid Empire (312 BC–248 BC)=== [[File:Seleucid-Empire 200bc.jpg|thumb|upright=1.3|The [[Seleucid Empire]] in 200 BC, before Antiochus was defeated by the Romans]] From 334 BC to 331 BC, [[Alexander the Great]] defeated [[Darius III]] in the battles of [[Battle of the Granicus|Granicus]], [[Battle of Issus|Issus]] and [[Battle of Gaugamela|Gaugamela]], and conquered the Achaemenid Empire by 331 BC. Alexander's empire broke up shortly after his death, and Alexander's general, [[Seleucus I Nicator]], tried to take control of Iran, [[Mesopotamia]], and later [[Syria]] and [[Anatolia]]. His empire was the [[Seleucid Empire]]. He was killed in 281 BC by [[Ptolemy Keraunos]]. ===Parthian Empire (248 BC–224 AD)=== {{See also|Roman–Parthian Wars}} [[File:BagdatesI290-280BCEPersia.jpg|thumb|[[Bagadates I]], first native Persian ruler after Greek rule]] The [[Parthian Empire]]{{Emdash}}ruled by the Parthians, a group of northwestern Iranian people{{Emdash}}was the realm of the Arsacid dynasty. This latter reunited and governed the Iranian plateau after the [[Parni conquest of Parthia]] and defeating the Seleucid Empire in the late 3rd century BC. It intermittently controlled Mesopotamia between {{Circa|150 BC and 224 AD}} and absorbed [[Eastern Arabia]]. Parthia was the eastern arch-enemy of the [[Roman Empire]], and it limited Rome's expansion beyond [[Cappadocia]] (central Anatolia). The Parthian armies included two types of [[cavalry]]: the heavily armed and armored [[cataphract]]s and the lightly armed but highly-mobile [[mounted archery|mounted archers]]. For the Romans, who relied on heavy [[infantry]], the Parthians were too hard to defeat, as both types of cavalry were much faster and more mobile than foot soldiers. The [[Parthian shot]] used by the Parthian cavalry was most notably feared by the Roman soldiers, which proved pivotal in the crushing Roman defeat at the [[Battle of Carrhae]]. On the other hand, the Parthians found it difficult to occupy conquered areas as they were unskilled in [[siege]] warfare. Because of these weaknesses, neither the Romans nor the Parthians were able completely to [[annexation|annex]] each other's territory. The Parthian empire subsisted for five centuries, longer than most Eastern Empires. The end of this empire came at last in 224 AD, when the empire's organization had loosened and the last king was defeated by one of the empire's vassal peoples, the Persians under the Sasanians. However, the Arsacid dynasty continued to exist for centuries onwards in [[Arsacid dynasty of Armenia|Armenia]], the [[Arsacid dynasty of Iberia|Iberia]], and the [[Arsacid Dynasty of Caucasian Albania|Caucasian Albania]], which were all eponymous branches of the dynasty. ===Sasanian Empire (224–651 AD)=== {{see also|Roman–Iranian relations|Byzantine–Sasanian wars|Byzantine–Sasanian War of 602–628}} [[File:Naqsh i Rustam. Shapour.jpg|thumb|Rock-face relief at [[Naqsh-e Rustam]] of Iranian emperor [[Shapur I]] (on horseback) capturing Roman emperor [[Valerian (emperor)|Valerian]] (kneeing) and [[Philip the Arab]] (standing).]] [[File:ChosroesHuntingScene.JPG|thumb|Hunting scene on a [[gilded silver]] bowl showing king [[Khosrau I]].]] The first shah of the [[Sasanian Empire]], [[Ardashir I]], started reforming the country economically and militarily. For a period of more than 400 years, Iran was once again one of the leading powers in the world, alongside its neighbouring rival, the [[Roman Empire|Roman]] and then [[Byzantine Empire]]s.<ref>{{cite book |last=Stillman |first=Norman A. |date=1979 |title=The Jews of Arab Lands |publisher=Jewish Publication Society |page=[https://books.google.ca/books?id=bFN2ismyhEYC&pg=PA22 22] |isbn=9780827611559 }}</ref><ref>{{cite book |editor-last=Jeffreys |editor-first=Elizabeth |date=2006 |title=Proceedings of the 21st International Congress of Byzantine Studies, London, 21–26 August 2006 (volumes 1–3) |others=Judith Gilliland assistant editor |publisher=[[Ashgate Publishing]] |pages=29 |isbn=075465740X |url=https://books.google.com/books?id=uVQOZWilJrgC }}</ref> The empire's territory, at its height, encompassed all of today's Iran, [[Iraq]], [[Azerbaijan]], [[Armenia]], [[Georgia (country)|Georgia]], [[Abkhazia]], [[Dagestan]], [[Lebanon]], [[Jordan]], [[Palestine (region)|Palestine]], [[Israel]], parts of [[Afghanistan]], [[Turkey]], [[Syria]], parts of [[Pakistan]], [[Central Asia]], [[Eastern Arabia]], and parts of [[Egypt]]. Most of the Sasanian Empire's lifespan was overshadowed by the frequent [[Byzantine–Sasanian wars]], a continuation of the [[Roman–Parthian Wars]] and the all-comprising [[Roman–Persian Wars]]; the last was the longest-lasting conflict in human history. Started in the first century BC by their predecessors, the Parthians, and Romans, the last Roman–Persian War was fought in the seventh century. The Persians defeated the Romans at the [[Battle of Edessa]] in 260 and took emperor [[Valerian (emperor)|Valerian]] prisoner for the remainder of his life. Eastern Arabia was conquered early on. During [[Khosrow II]]'s rule in 590–628, [[Egypt]], [[Jordan]], [[Palestine (region)|Palestine]] and [[Lebanon]] were also annexed to the Empire. The Sassanians called their empire ''Erânshahr'' ("Dominion of the Aryans", i.e., of [[Iranian peoples|Iranians]]).<ref>{{cite book |last=Garthwaite |first=Gene R. |date=2005 |title=The Persians |publisher=[[Wiley-Blackwell|Blackwell]] |page=[https://archive.org/details/persians0000gart/page/2/mode/1up 2] |isbn=9781557868602 }}</ref> A chapter of Iran's history followed after roughly 600 years of conflict with the Roman Empire. During this time, the Sassanian and Romano-Byzantine armies clashed for influence in Anatolia, the western Caucasus (mainly [[Lazica]] and the [[Principality of Iberia|Kingdom of Iberia]]; modern-day [[Georgia (country)|Georgia]] and [[Abkhazia]]), [[Mesopotamia]], Armenia and the Levant. Under Justinian I, the war came to an uneasy peace with payment of tribute to the Sassanians. However, the Sasanians used the deposition of the Byzantine emperor [[Maurice (emperor)|Maurice]] as a ''casus belli'' to attack the Empire. After many gains, the Sassanians were defeated at Issus, Constantinople, and finally Nineveh, resulting in peace. With the conclusion of the over 700 years lasting Roman–Persian Wars through the climactic [[Byzantine–Sasanian War of 602–628]], which included the very [[Siege of Constantinople (626)|siege of the Byzantine capital of Constantinople]], the war-exhausted Persians lost the [[Battle of al-Qādisiyyah]] (632) in [[Hilla]] (present-day [[Iraq]]) to the invading Muslim forces. The Sasanian era, encompassing the length of [[Late Antiquity]], is considered to be one of the most important and influential historical periods in Iran, and had a major impact on the world. In many ways, the Sassanian period witnessed the highest achievement of Persian civilization and constitutes the last great Iranian Empire before the adoption of Islam. Persia influenced Roman civilization considerably during Sassanian times,<ref>J. B. Bury, p.109.</ref>{{Incomplete short citation|date=February 2026}} their cultural influence extending far beyond the empire's territorial borders, reaching as far as Western Europe,<ref name="autogenerated2">Durant.</ref>{{Incomplete short citation|date=February 2026}} Africa,<ref>{{cite web |author=Matteo Compareti |title=The Sasanians in Africa |url=http://www.transoxiana.com.ar/0104/sasanians.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080528203821/http://www.transoxiana.com.ar/0104/sasanians.html |archive-date=28 May 2008 |url-status=live |access-date=5 March 2007 }}</ref> China and India{{sfnp|Sarfaraz|Firuzmandi|1996|pp=329-30}} and also playing a prominent role in the formation of both European and Asiatic medieval art.<ref>{{cite web |title=Iransaga - The Sassanians - Persian Art |website=Art Arena |url=http://www.artarena.force9.co.uk/sass2.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20191123010249/http://www.artarena.force9.co.uk/sass2.htm |archive-date=23 November 2019 |access-date=5 March 2007 |url-status=live}}</ref> This influence carried forward to the [[Muslim world]]. The dynasty's unique and aristocratic culture transformed the Islamic conquest and destruction of Iran into a Persian Renaissance.<ref name="autogenerated2" />{{Incomplete short citation|date=February 2026}} Much of what later became known as Islamic culture, architecture, writing, and other contributions to civilization, were taken from the Sassanian Persians into the broader Muslim world.<ref>{{cite book |last=Zarinkoob |first=Abdolhossein |author-link=Abdolhossein Zarinkoob |date=1999 |script-title=fa:روزگاران: تاريخ ايران از آغاز تا سقوط سلطنت پهلوى |title=Rūzgārān: tārīkh-i Īrān az āghāz tā suqūṭ-i salṭanat-i Pahlavī |trans-title=Ages: The history of Iran from the beginning until the fall of the Pahlavi monarchy |location=Tehran |publisher=Intishārāt-i Sukhan |page=305 |isbn=9789646961111 |oclc=46890937 |language=fa }}</ref> [[File:Piero della Francesca 021.jpg|thumb|700px|center|{{center|Battle between [[Heraclius]]' army and Persians under [[Khosrow II]]. Fresco by [[Piero della Francesca]], c. 1452.}}]] ==وچين دور== ==جديد دور جو پهريون حصو== ==جديد دور جو آخري حصو== ==هاڻوڪو دور== ==وڌيڪ ڏسو== {{Portal|Iran}} * [[هخامنشي سلطنت]] * [[ساساني سلطنت]] * [[صفوي سلطنت]] * [[History of the Caucasus]] * [[History of the Middle East]] * [[Iranian religions]] * [[Politics of Iran]] * [[Timeline of Iranian history]] ==نوٽ== {{Notelist}} ==حوالا== {{حوالا}} ==ذريعا== ===ڪيمبرج هسٽري آف ايران=== * {{cite book |title=[[Cambridge History of Iran]] |year=1968–1991 |publisher=Cambridge University Press |series=(8 vols.) |isbn=9780521451482 |postscript=:}} ** {{cite book |editor-last=Gershevitch |editor-first=Ilya |editor-link=Ilya Gershevitch |date=1985 |title=Volume 2 -The Median and Achaemenian Periods |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521200912 |ref=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._2 }} ** {{cite book |editor-last=Frye |editor-first=Richard N. |editor-link=Richard N. Frye |date=1975 |title=Volume 4 - From the Arab invasion to the Saljuqs |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521200936 |ref=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._4 }} ** {{cite book |editor-last=Boyle |editor-first=John A. |editor-link=John Andrew Boyle |date=1968 |title=Volume 5 - The Saljuq and Mongol Periods |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/S0035869X0012965X |isbn=9780521069366 |s2cid=161828080 |url=https://books.google.com/books?id=16yHq5v3QZAC |ref=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._5 }} ** {{cite book |editor-last1=Lockhart |editor-first1=Laurence |editor-link1=Laurence Lockhart |editor-last2=Jackson |editor-first2=Peter |editor-link2=Peter Jackson (historian) |date=1986 |title=Volume 6 - The Timurid and Safavid Periods |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521200943 |ref=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._6 }} ** {{cite book |editor-last1=Avery |editor-first1=Peter |editor-link1=Peter Avery |editor-last2=Hambly |editor-first2=Gavin R. G. |editor-last3=Melville |editor-first3=Charles P. |editor-link3=Charles P. Melville |date=1991 |title=Volume 7 - From Nadir Shah to the Islamic Republic |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521200950 |ref=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._7 |url=https://books.google.com/books?id=H20Xt157iYUC }} *** {{cite book |last=Kazemzadeh |first=F. |chapter=Iranian Relations with Russia and the Soviet Union, to 1921 |editor-last1=Avery |editor-first1=Peter |editor-link1=Peter Avery |editor-last2=Hambly |editor-first2=Gavin R. G. |editor-last3=Melville |editor-first3=Charles P. |editor-link3=Charles P. Melville |date=1991 |title=Volume 7 - From Nadir Shah to the Islamic Republic |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521200950 |ref=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._7 _Ch._9 |url=https://books.google.com/books?id=H20Xt157iYUC }} ** {{cite book |editor-last1=Lockhart |editor-first1=Laurence |editor-link1=Laurence Lockhart |editor-last2=Jackson |editor-first2=Peter |editor-link2=Peter Jackson (تاريخ دان) |تاريخ=1986 |عنوان=جلد 6 - تيموري ۽ صفوي دور |ناشر=ڪيمبرج يونيورسٽي پريس |ISBN=9780521200943 |حوالو=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._6 }} ** {{ڪتاب جو حوالو |ايڊيٽر-آخري1=ايوري |ايڊيٽر-پهريون1=پيٽر |ايڊيٽر-لنڪ1=پيٽر ايوري |ايڊيٽر-آخري2=هيمبلي |ايڊيٽر-پهريون2=گيوِن آر. جي. |ايڊيٽر-آخري3=ميلويل |ايڊيٽر-پهريون3=چارلس پي. |ايڊيٽر-لنڪ3=چارلس پي. ميلويل |تاريخ=1991 |عنوان=جلد 7 - نادر شاهه کان اسلامي جمهوريه تائين |ناشر=ڪيمبرج يونيورسٽي پريس |ISBN=9780521200950 |حوالو=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._7 |url=https://books.google.com/books?id=H20Xt157iYUC }} *** {{ڪتاب جو حوالو |آخري=ڪاظم زاده |پهريون=ايف. |باب=1921 تائين روس ۽ سوويت يونين سان ايران جا تعلقات |ايڊيٽر-آخري1=ايوري |ايڊيٽر-پهريون1=پيٽر |ايڊيٽر-لنڪ1=پيٽر ايوري |ايڊيٽر-آخري2=هيمبلي |ايڊيٽر-پهريون2=گيوِن آر. جي. |ايڊيٽر-آخري3=ميلويل |ايڊيٽر-پهريون3=چارلس پي. |ايڊيٽر-لنڪ3=چارلس پي. ميلويل |تاريخ=1991 |عنوان=جلد 7 - نادر شاهه کان اسلامي جمهوريه تائين |ناشر=ڪيمبرج يونيورسٽي پريس |ISBN=9780521200950 |حوالو=CITEREFThe_Cambridge_History_of_Iran_Vol._7 _Ch._9 |url=https://books.google.com/books?id=H20Xt157iYUC }} ===انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا آن لائن=== * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Azadpour |first=Mohammad |date=2013 |orig-date=2003 |title=Hegel, Georg Wilhelm Friedrich |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hegel-georg-wilhelm-friedrich/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Hegel,_Georg_Wilhelm_Friedrich }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Bosworth |first=Clifford E. |author-link1=Clifford Edmund Bosworth |date=2017 |orig-date=2009 |title=Tekiš B. Il Arslān |url=https://www.iranicaonline.org/articles/tekis-b-il-arslan/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Tekiš_B._Il_Arslān }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last1=Bosworth |first1=Clifford E. |author-link1=Clifford Edmund Bosworth |last2=Fisher |first2=William B. |date=2013 |orig-date=1986 |title=Araxes River |url=https://www.iranicaonline.org/articles/araxes-river/#pt2 |ref=CITEREFIranica_Online_-_Araxes_River }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Hitchins |first=Keith |date=2013 |orig-date=1998 |title=Erekle II |url=https://www.iranicaonline.org/articles/erekle-ii/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Erekle_II }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Hole |first=Frank |date=2012 |orig-date=2004 |title=Neolithic Age In Iran |url=https://www.iranicaonline.org/articles/neolithic-age-in-iran/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Neolithic_Age_In_Iran }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last1=Kettenhofen |first1=Erich |last2=Bournoutian |first2=George A. |last3=Hewsen |first3=Robert H. |date=2015 |orig-date=1998 |title=Erevan |url=https://www.iranicaonline.org/articles/erevan-1/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Erevan }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Lackenbacher |first=Sylvie |date=2016 |orig-date=1998 |title=Elam vii. Non-Elamite texts in Elam |url=https://www.iranicaonline.org/articles/elam-vii/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Elam_vii. }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Matthee |first=Rudolph P. |author-link=Rudi Matthee |date=2013 |orig-date=2001 |title=GEORGIA vii. Georgians in the Safavid Administration |url=https://www.iranicaonline.org/articles/georgia-vii-/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_GEORGIA vii. }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Matthee |first=Rudolph P. |author-link=Rudi Matthee |date=2017 |orig-date=2008 |title=Safavid Dynasty |url=https://www.iranicaonline.org/articles/safavids |ref=CITEREFIranica_Online_-_Safavid_Dynasty }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Mitchell |first=Colin P. |date=2012 |orig-date=2009 |title=Ṭahmāsp I |url=https://www.iranicaonline.org/articles/tahmasp-i/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Ṭahmāsp_I }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Muscarella |first=Oscar W. |date=2013 |orig-date=1994 |title=Denḵa Tepe |url=https://www.iranicaonline.org/articles/denka-dinkha-tepe/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Denḵa_Tepe }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Muscarella |first=Oscar W. |date=2017 |title=Ziwiye |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ziwiye/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Ziwiye }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Özgüdenli |first=Osman G. |date=2017 |orig-date=2005 |title=Persian Manuscripts I. In Ottoman And modern Turkish Libraries |url=https://www.iranicaonline.org/articles/persian-manuscripts-1-ottoman/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Persian_Manuscripts_I. }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last1=Savory |first1=Roger M. |author1-link=Roger Savory |last2=Karamustafa |first2=Ahmet T. |date=2017 |orig-date=1998 |title=Esmāʿīl I Ṣafawī |url=https://iranicaonline.org/articles/esmail-i-safawi |ref=CITEREFIranica_Online_-_Esmāʿīl_I_Ṣafawī }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Shambayati |first=Niloofar |date=2015 |orig-date=1993 |title=Coup D'Etat of 1299/1921 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/coup-detat-of-1299-1921/ |ref=CITEREFIranica_Online_- _Coup_D'Etat_of_1299/1921 }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Yarshater |first=Ehsan |date=2016 |orig-date=2004 |title=Iran ii. Iranian History (2) Islamic period (page 3) |url=https://www.iranicaonline.org/articles/iran-ii2-islamic-period-page-3/ |ref=CITEREFIranica_Online_-_Iranian_History_(2) }} * {{Encyclopædia Iranica Online |last=Yarshater |first=Ehsan |date=2018 |orig-date=2004 |title=Iran ii. Iranian History (1) Pre-Islamic Times |url=https://www.iranicaonline.org/articles/iran-ii1-pre-islamic-times/#1 |ref=CITEREFIranica_Online_-_Iranian_History_(1)_Pre-Islamic_Times }} ===ٻيا ذريعا=== * {{cite book |last=Abrahamian |first=Ervand |author-link=Ervand Abrahamian |date=1999 |title=Tortured Confessions. Prisons and Public Recantations in Modern Iran |publisher=[[University of California Press]] |isbn=9780520218666 |url=https://archive.org/details/torturedconfessi0000abra/page/n4/mode/1up }} * {{cite book |last=Abrahamian |first=Ervand |author-link=Ervand Abrahamian |date=2008 |title=A History of Modern Iran |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=9780521821391 }} * {{cite book |last=Axworthy |first=Michael |author-link=Michael Axworthy |date=2006 |title=The Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant |publisher=[[I.B. Tauris]] |isbn=9781850437062 |url=https://books.google.com/books?id=DCSPDwAAQBAJ }} * {{Cite book |last=Axworthy |first=Michael |author-link=Michael Axworthy |date=2010 |title=Iran: Empire of the Mind. A History from Zoroaster to the Present Day |publisher=[[Basic Books]] |isbn=9780465019205 |url=https://archive.org/details/historyofiranemp0000axwo_n7v2/page/n4/mode/1up }} * {{cite book |last=Bakhash |first=Shaul |date=1984 |title=The Reign of the Ayatollahs: Iran and the Islamic Revolution |publisher=[[Basic Books]] |isbn=9780465068876 |url=https://archive.org/details/reignofayatolla00bakh_0/page/n6/mode/1up }} * {{cite book |last=Bakhash |first=Shaul |date=2008 |chapter=Historical Setting |editor-last1=Curtis |editor-first1=Glenn E. |editor-last2=Hooglund |editor-first2=Eric |title=Iran, a country study |edition=5th |publisher=[[United States Government Publishing Office|US Government Publishing Office]] |isbn=9780844411873 |url=https://dn720005.ca.archive.org/0/items/irancountrystudy00curt_2/irancountrystudy00curt_2.pdf }} * {{cite conference |last=Bournoutian |first=George A.|author-link=George Bournoutian |date=1980 |title=The Population of Persian Armenia Prior to and Immediately Following its Annexation to the Russian Empire: 1826–1832 |conference=Nationalism and social change in Transcaucasia |publisher=The Wilson Center, Kennan Institute for Advanced Russian Studies |series=Kennan Institute Occasional Paper Series |article-number=91 |url=https://www.wilsoncenter.org/publication/the-population-persian-armenia-prior-to-and-immediately-following-its-annexation-to-the }} * {{cite book |last=Bournoutian |first=George A. |author-link=George Bournoutian |date=2002 |title=A Concise History of the Armenian People: (from Ancient Times to the Present) |edition=2nd |publisher=Mazda Publishers |isbn=978-1-56859-141-4 |url-access=registration|url=https://archive.org/details/concisehistoryof00geor}} * {{cite book |last=Bournoutian |first=George A. |author-link=George Bournoutian |date=2020 |title=Armenia and Imperial Decline: The Yerevan Province, 1900-1914 |publisher=[[Routledge]] |isbn=9780367590673 |url=https://psv4.userapi.com/s/v1/d/uFYFHi-_sOsE7f4YBy0tlHZknfmpMLQuZ_1y-9CGYlUg_X4yfp1PQVxmHtah8sVwa2k9p1JYePUvOZJQGPX4-OPjIpgnmM5h6Fgj-1KXCPZmaRv2/Armenia_and_Imperial_Decline_The_Yerevan_Province_1900-1914.pdf }} * {{cite book |last=Durant |first=William J. |author-link=Will Durant |date=1935 |title=The Story of civilization |volume=I. Our Oriental Heritage |publisher=[[Simon & Schuster]] |url=https://archive.org/details/in.gov.ignca.21085/page/n9/mode/1up }} * {{cite book |editor-last=Mikaberidze |editor-first=Alexander |editor-link=Alexander Mikaberidze |date=2011 |title=Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia |volume=1 |publisher=ABC-CLIO |isbn=9781598843361 |url=https://archive.org/details/conflictconquest0000unse/mode/1up }} * {{cite book |last=Mikaberidze |first=Alexander |author-link=Alexander Mikaberidze |date=2015 |title=Historical Dictionary of Georgia |edition=2nd |publisher=[[The Globe Pequot Publishing Group|Rowman & Littlefield]] |isbn=9781442241459 |url=https://books.google.com/books?id=JNNQCgAAQBAJ }} * {{cite book |last=Munshi |first=Eskandar Beg |author-link=Iskandar Beg Munshi |date=1978 |orig-date=1629 |others=Translated by [[Roger Savory|Roger M. Savory]] |title=Tārīkh-e 'Ālamārā-ye 'Abbāsī |trans-title=History of Shah 'Abbas the Great (two volumes) |publisher=[[Westview Press]] |isbn=0891582967 |lccn=78020663 |language=ar, en |url=https://archive.org/details/monshi-shah-abbas-english/Monshi_Shah-Abbas_English/mode/1up }} * {{cite book |last=Potts |first=Daniel T. |date=1999 |title=The Archaeology of Elam: Formation and Transformation of an Ancient Iranian State |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=9780521564960 |url=https://archive.org/details/archaeologyofela0000pott/page/n6/mode/1up }} * {{cite book |last=Pow |first=Stephen |date=2022 |chapter=The Mongol invasions of Europe |editor-last1=May |editor-first1=Timothy |editor-last2=Hope |editor-first2=Michael |title=The Mongol World |publisher=[[Routledge]] |isbn=9781315165172 |url-access=registration |url=https://www.academia.edu/74451969 }} *{{cite book |editor-last1=Roisman |editor-first1=Joseph |editor-last2=Worthington |editor-first2=Ian |date=2010 |title=A Companion to Ancient Macedonia |publisher=[[Wiley-Blackwell]] |isbn=9781405179362 |url=https://books.google.com/books?id=QsJ183uUDkMC }} * {{cite book |last1=Sarfaraz |first1=Ali Akbar |author-link1=Ali Akbar Sarfaraz |last2=Firuzmandi |first2=Bahman |date=1996 |title=محموعۀ دروس باستان شناسی و هنر دوران تاریخی ماد، هخامنشی، اشکانی، ساسانی |trans-title=A collection of archaeology and art lessons from the Median, Achaemenid, Parthian, and Sasanian historical periods |language=fa |publisher=Marlik |page=20 |isbn=9789649049519 }} * {{cite book |last=Suny |first=Ronald G. |author-link=Ronald Grigor Suny |date=1994 |title=The Making of the Georgian Nation |edition=2nd |publisher=[[Indiana University Press]] |isbn=9780253209153 |url=https://books.google.com/books?id=riW0kKzat2sC }} ==وڌيڪ مطالعو== * Sabri Ateş. ''Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843–1914''. Cambridge University Press, 21 okt. 2013. {{ISBN|1107245087}}. * Brew, Gregory. ''Petroleum and Progress in Iran: Oil, Development, and the Cold War'' (Cambridge University Press, 2022) [http://www.h-net.org/reviews/showrev.php?id=59095 online review] * Chopra, R. M., article on "A Brief Review of Pre-Islamic Splendour of Iran", ''INDO-IRANICA'', Vol. 56 (1–4), 2003. * Stephanie Cronin. ''Iranian-Russian Encounters: Empires and Revolutions Since 1800''. Routledge, 2013. {{ISBN|0415624339}}. * {{cite book |last=Daniel |first=Elton L. |title=The History of Iran |author-link=Elton L. Daniel |year=2000 |publisher=Greenwood |location=Westport, Connecticut |isbn=0-313-36100-2 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/historyofiran0000dani }} * {{cite journal |last=Del Guidice |first=Marguerite |title=Persia – Ancient soul of Iran |date= August 2008| journal= [[National Geographic Magazine]]}} * {{cite book |last=Foltz |first=Richard |author-link=Richard Foltz |title=Iran in World History |publisher=Oxford University Press |location=New York |year=2015 |isbn=978-0-19-933549-7}} * [[Askold Ivanchik|Askolʹd Igorevich Ivanchik]], Vaxtang Ličʻeli. "Achaemenid Culture and Local Traditions in Anatolia, Southern Caucasus and Iran". BRILL, 2007. * Matthee, Rudi, and Willem Floor. [https://books.google.com/books?id=-mABAwAAQBAJ ''The Monetary History of Iran: From the Safavids to the Qajars'']. I. B. Tauris, 25 April 2013 * [[Vladimir Minorsky]]. ''The Turks, Iran and the Caucasus in the Middle Ages''. Variorum Reprints, 1978. * {{cite book | last=Nasr | first=Hossein | title=Sufi Essays | publisher=Suny press | year=1972 | isbn=978-0-87395-389-4}} * {{cite book |last=Olmstead |first=Albert T. E. |title=The History of the Persian Empire: Achaemenid Period |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.532747 |year=1948 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago }} * Rezvani, Babak., "Ethno-territorial conflict and coexistence in the Caucasus, Central Asia and Fereydan" Amsterdam University Press, 15 mrt. 2014. * Roisman, Joseph, and Ian Worthington. [https://books.google.com/books?id=QsJ183uUDkMC&pg=PA342 "A companion to Ancient Macedonia"] pp 342–346, pp 135–138. ([[Achaemenid Empire|Achaemenid]] rule in the [[Balkans]] and Eastern Europe). John Wiley & Sons, 7 July 2011. {{ISBN|144435163X}}. * Van Gorde, A. Christian. ''Christianity in Persia and the Status of Non-Muslims in Iran'' (Lexington Books; 2010) 329 pages. Traces the role of Persians in Persia and later Iran since ancient times, with additional discussion of other non-Muslim groups. * [[Benjamin Walker (author)|Benjamin Walker]], ''Persian Pageant: A Cultural History of Iran,'' Arya Press, Calcutta, 1950. ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [http://www.persiansarenotarabs.com/persian-history Persian History] Persian History <!--* [http://www.iranicaonline.org/articles/iran Iran] an article by ''[[Encyclopædia Iranica]]''--> * [http://www.parstimes.com/history/ Iran History] * [http://www.iranchamber.com/history/historic_periods.php Iran chamber] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061110131804/http://www.iranchamber.com/history/historic_periods.php |date=10 November 2006 }} * [http://www.parstimes.com/history/VL/middle_east/iran.html WWW-VL History Index: Iran] * [http://www.wdl.org/en/item/2399 The History of Persia] from 1715 * [http://www.iranicaonline.org/articles/russia-i-relations RUSSIA i. Russo-Iranian Relations up to the Bolshevik Revolution] {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:History Of Iran}} [[زمرو:ايران جي تاريخ]] [[زمرو:ايران جي تاريخ| ]] [[زمرو:اولھ ايشيا جي تاريخ]] [[زمرو:اولهه ايشيا جي تاريخ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] [[زمرو:ايران]] iyem0lowgj8qumkoevy1to6a4do44q6 0 99737 390555 2026-07-02T12:25:03Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|سيمي ڪنڊڪٽر مادّن جي برقي خاصيتن مان فائدو وٺندڙ برقي جزو}} {{For|سيمي ڪنڊڪٽر جي طبعيات بابت معلومات|سيمي ڪنڊڪٽر}} {{More citations needed|date=July 2017}} [[File:Semiconductor outlines.jpg|thumb|مختلف پيڪيج ٿيل سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جون ٻاهريون شڪليون]] '''سيمي ڪنڊڪٽر اوزار''' هڪ [[برقي جزو]] آهي،... 390555 wikitext text/x-wiki {{Short description|سيمي ڪنڊڪٽر مادّن جي برقي خاصيتن مان فائدو وٺندڙ برقي جزو}} {{For|سيمي ڪنڊڪٽر جي طبعيات بابت معلومات|سيمي ڪنڊڪٽر}} {{More citations needed|date=July 2017}} [[File:Semiconductor outlines.jpg|thumb|مختلف پيڪيج ٿيل سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جون ٻاهريون شڪليون]] '''سيمي ڪنڊڪٽر اوزار''' هڪ [[برقي جزو]] آهي، جيڪو پنهنجي ڪم لاءِ [[سيمي ڪنڊڪٽر]] مادّي (خاص طور [[سليڪان]]، [[جرمينيم]]، [[گيلئم آرسينائڊ]] ۽ [[نامياتي سيمي ڪنڊڪٽر]]) جي برقي خاصيتن تي ڀاڙي ٿو. ان جي [[برقي چالڪائي]]، موصلن ۽ نارسلن جي وچ واري حد ۾ هوندي آهي. سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن گهڻين ئي استعمالن ۾ [[خلا نلي]]ن جي جاءِ والاري ورتي آهي. اهي [[جامد-حالت اليڪٽرانڪس|جامد حالت]] ۾ [[برقي رو]] کي وهائيندا آهن، نه ته [[خلا]] مان گذرندڙ آزاد [[اليڪٽران]]ن (جيڪي عام طور [[حرارتي اخراج]] سان آزاد ٿيندا آهن) يا [[گيسن ۾ برقي خارجو|آئونيڪ ٿيل گيس]] مان گذرندڙ آزاد اليڪٽرانن ۽ آئنن جي ذريعي. سيمي ڪنڊڪٽر اوزار ٻنهي صورتن ۾ تيار ڪيا ويندا آهن: الڳ [[جدا اوزار]]ن جي صورت ۾ ۽ [[مربوط سرڪٽ]]ن جي صورت ۾، جيڪي ٻن يا وڌيڪ اوزارن تي مشتمل هوندا آهن. انهن جو تعداد سوين کان وٺي اربين تائين ٿي سگهي ٿو، جيڪي هڪ ئي سيمي ڪنڊڪٽر [[اليڪٽرانڪس ويفر|ويفر]] (جنهن کي سبسٽريٽ پڻ چيو ويندو آهي) تي تيار ڪري پاڻ ۾ ڳنڍيا ويندا آهن. سيمي ڪنڊڪٽر مادا ان ڪري ڪارآمد آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جي روَيي کي ڄاڻي واڻي شامل ڪيل نجاستن، يعني [[ڊوپنگ (سيمي ڪنڊڪٽر)|ڊوپنگ]]، ذريعي آساني سان تبديل ڪري سگهجي ٿو. سيمي ڪنڊڪٽر جي [[برقي چالڪائي]] کي برقي يا مقناطيسي ميدان، [[روشني]]، گرمي يا ڊوپ ٿيل [[يڪ-بلوري سليڪان]] جي ميخانياتي بگاڙ وسيلي ضابطو ڪري سگهجي ٿو؛ تنهنڪري سيمي ڪنڊڪٽر بهترين حساسين (Sensors) طور ڪم ڪري سگهن ٿا. سيمي ڪنڊڪٽر ۾ برقي روَ آزاد [[اليڪٽران]]ن ۽ [[اليڪٽران سوراخ]]ن جي ذريعي وهي ٿي، جن کي گڏيل طور [[بار کڻندڙ]] چيو ويندو آهي. [[فاسفورس]] يا [[بورون]] جهڙي ٿوري مقدار ۾ ائٽمي نجاست شامل ڪرڻ سان آزاد اليڪٽرانن يا سوراخن جو تعداد گهڻو وڌي ويندو آهي. جيڪڏهن ڊوپ ٿيل سيمي ڪنڊڪٽر ۾ سوراخ وڌيڪ هجن ته ان کي [[پي-قسم سيمي ڪنڊڪٽر]] (''p'' مثبت [[برقي بار]] لاءِ) چيو ويندو آهي، ۽ جيڪڏهن آزاد اليڪٽران وڌيڪ هجن ته ان کي [[اين-قسم سيمي ڪنڊڪٽر]] (''n'' منفي برقي بار لاءِ) چيو ويندو آهي. گهڻا حرڪت ڪندڙ بار کڻندڙ منفي بار وارا هوندا آهن. سيمي ڪنڊڪٽرن جي تياري دوران p ۽ n قسم جي ڊوپن جي جڳهه ۽ مقدار تي انتهائي درست ضابطو رکيو ويندو آهي. n-قسم ۽ p-قسم سيمي ڪنڊڪٽرن جي ڳانڍاپي سان [[پي–اين جنڪشن]] ٺهندو آهي. دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر اوزار [[ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر ميدان-اثر ٽرانزسٽر]] (MOSFET)،<ref name="Golio">{{cite book |last1=Golio |first1=Mike |last2=Golio |first2=Janet |title=RF and Microwave Passive and Active Technologies |date=2018 |publisher=[[CRC Press]] |isbn=9781420006728 |page=18-2 |url=https://books.google.com/books?id=MCj9jxSVQKIC&pg=SA18-PA2}}</ref> يا مختصر طور MOS [[ٽرانزسٽر]] آهي. 2013ع تائين هر روز اربين MOS ٽرانزسٽر تيار ڪيا پئي ويا.<ref name="computer history-transistor">{{cite web |title=Who Invented the Transistor? |url=https://www.computerhistory.org/atchm/who-invented-the-transistor/ |website=[[Computer History Museum]] |date=4 December 2013 |access-date=20 July 2019}}</ref> 1978ع کان وٺي هر سال تيار ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جو سراسري واڌارو 9.1٪ رهيو آهي، ۽ 2018ع ۾ پهريون ڀيرو انهن جي سالياني ترسيل جو انگ هڪ ٽرلين کان وڌيڪ ٿيڻ جي اڳڪٿي ڪئي وئي،<ref>{{Cite web|url=http://www.icinsights.com/news/bulletins/Semiconductor-Shipments-Forecast-To-Exceed-1-Trillion-Devices-In-2018/|archive-url=https://web.archive.org/web/20180404125120/http://www.icinsights.com/news/bulletins/Semiconductor-Shipments-Forecast-To-Exceed-1-Trillion-Devices-In-2018/|url-status=usurped|archive-date=April 4, 2018|title=Semiconductor Shipments Forecast to Exceed 1 Trillion Devices in 2018|website=www.icinsights.com|access-date=2018-04-16}}</ref> جنهن جو مطلب آهي ته هينئر تائين مجموعي طور ست ٽرلين کان به وڌيڪ سيمي ڪنڊڪٽر اوزار تيار ڪيا ويا آهن. j6gi7gcma0p1ly919xpkspzla30owko 390556 390555 2026-07-02T12:25:38Z Intisar Ali 8681 /* */ 390556 wikitext text/x-wiki {{Short description|سيمي ڪنڊڪٽر مادّن جي برقي خاصيتن مان فائدو وٺندڙ برقي جزو}} [[File:Semiconductor outlines.jpg|thumb|مختلف پيڪيج ٿيل سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جون ٻاهريون شڪليون]] '''سيمي ڪنڊڪٽر اوزار''' هڪ [[برقي جزو]] آهي، جيڪو پنهنجي ڪم لاءِ [[سيمي ڪنڊڪٽر]] مادّي (خاص طور [[سليڪان]]، [[جرمينيم]]، [[گيلئم آرسينائڊ]] ۽ [[نامياتي سيمي ڪنڊڪٽر]]) جي برقي خاصيتن تي ڀاڙي ٿو. ان جي [[برقي چالڪائي]]، موصلن ۽ نارسلن جي وچ واري حد ۾ هوندي آهي. سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن گهڻين ئي استعمالن ۾ [[خلا نلي]]ن جي جاءِ والاري ورتي آهي. اهي [[جامد-حالت اليڪٽرانڪس|جامد حالت]] ۾ [[برقي رو]] کي وهائيندا آهن، نه ته [[خلا]] مان گذرندڙ آزاد [[اليڪٽران]]ن (جيڪي عام طور [[حرارتي اخراج]] سان آزاد ٿيندا آهن) يا [[گيسن ۾ برقي خارجو|آئونيڪ ٿيل گيس]] مان گذرندڙ آزاد اليڪٽرانن ۽ آئنن جي ذريعي. سيمي ڪنڊڪٽر اوزار ٻنهي صورتن ۾ تيار ڪيا ويندا آهن: الڳ [[جدا اوزار]]ن جي صورت ۾ ۽ [[مربوط سرڪٽ]]ن جي صورت ۾، جيڪي ٻن يا وڌيڪ اوزارن تي مشتمل هوندا آهن. انهن جو تعداد سوين کان وٺي اربين تائين ٿي سگهي ٿو، جيڪي هڪ ئي سيمي ڪنڊڪٽر [[اليڪٽرانڪس ويفر|ويفر]] (جنهن کي سبسٽريٽ پڻ چيو ويندو آهي) تي تيار ڪري پاڻ ۾ ڳنڍيا ويندا آهن. سيمي ڪنڊڪٽر مادا ان ڪري ڪارآمد آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جي روَيي کي ڄاڻي واڻي شامل ڪيل نجاستن، يعني [[ڊوپنگ (سيمي ڪنڊڪٽر)|ڊوپنگ]]، ذريعي آساني سان تبديل ڪري سگهجي ٿو. سيمي ڪنڊڪٽر جي [[برقي چالڪائي]] کي برقي يا مقناطيسي ميدان، [[روشني]]، گرمي يا ڊوپ ٿيل [[يڪ-بلوري سليڪان]] جي ميخانياتي بگاڙ وسيلي ضابطو ڪري سگهجي ٿو؛ تنهنڪري سيمي ڪنڊڪٽر بهترين حساسين (Sensors) طور ڪم ڪري سگهن ٿا. سيمي ڪنڊڪٽر ۾ برقي روَ آزاد [[اليڪٽران]]ن ۽ [[اليڪٽران سوراخ]]ن جي ذريعي وهي ٿي، جن کي گڏيل طور [[بار کڻندڙ]] چيو ويندو آهي. [[فاسفورس]] يا [[بورون]] جهڙي ٿوري مقدار ۾ ائٽمي نجاست شامل ڪرڻ سان آزاد اليڪٽرانن يا سوراخن جو تعداد گهڻو وڌي ويندو آهي. جيڪڏهن ڊوپ ٿيل سيمي ڪنڊڪٽر ۾ سوراخ وڌيڪ هجن ته ان کي [[پي-قسم سيمي ڪنڊڪٽر]] (''p'' مثبت [[برقي بار]] لاءِ) چيو ويندو آهي، ۽ جيڪڏهن آزاد اليڪٽران وڌيڪ هجن ته ان کي [[اين-قسم سيمي ڪنڊڪٽر]] (''n'' منفي برقي بار لاءِ) چيو ويندو آهي. گهڻا حرڪت ڪندڙ بار کڻندڙ منفي بار وارا هوندا آهن. سيمي ڪنڊڪٽرن جي تياري دوران p ۽ n قسم جي ڊوپن جي جڳهه ۽ مقدار تي انتهائي درست ضابطو رکيو ويندو آهي. n-قسم ۽ p-قسم سيمي ڪنڊڪٽرن جي ڳانڍاپي سان [[پي–اين جنڪشن]] ٺهندو آهي. دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر اوزار [[ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر ميدان-اثر ٽرانزسٽر]] (MOSFET)،<ref name="Golio">{{cite book |last1=Golio |first1=Mike |last2=Golio |first2=Janet |title=RF and Microwave Passive and Active Technologies |date=2018 |publisher=[[CRC Press]] |isbn=9781420006728 |page=18-2 |url=https://books.google.com/books?id=MCj9jxSVQKIC&pg=SA18-PA2}}</ref> يا مختصر طور MOS [[ٽرانزسٽر]] آهي. 2013ع تائين هر روز اربين MOS ٽرانزسٽر تيار ڪيا پئي ويا.<ref name="computer history-transistor">{{cite web |title=Who Invented the Transistor? |url=https://www.computerhistory.org/atchm/who-invented-the-transistor/ |website=[[Computer History Museum]] |date=4 December 2013 |access-date=20 July 2019}}</ref> 1978ع کان وٺي هر سال تيار ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جو سراسري واڌارو 9.1٪ رهيو آهي، ۽ 2018ع ۾ پهريون ڀيرو انهن جي سالياني ترسيل جو انگ هڪ ٽرلين کان وڌيڪ ٿيڻ جي اڳڪٿي ڪئي وئي،<ref>{{Cite web|url=http://www.icinsights.com/news/bulletins/Semiconductor-Shipments-Forecast-To-Exceed-1-Trillion-Devices-In-2018/|archive-url=https://web.archive.org/web/20180404125120/http://www.icinsights.com/news/bulletins/Semiconductor-Shipments-Forecast-To-Exceed-1-Trillion-Devices-In-2018/|url-status=usurped|archive-date=April 4, 2018|title=Semiconductor Shipments Forecast to Exceed 1 Trillion Devices in 2018|website=www.icinsights.com|access-date=2018-04-16}}</ref> جنهن جو مطلب آهي ته هينئر تائين مجموعي طور ست ٽرلين کان به وڌيڪ سيمي ڪنڊڪٽر اوزار تيار ڪيا ويا آهن. 9pedu3tfp3ghs3n1812lj1hq4j9d81q 390557 390556 2026-07-02T12:29:10Z Intisar Ali 8681 /* */ 390557 wikitext text/x-wiki {{Short description|سيمي ڪنڊڪٽر مادّن جي برقي خاصيتن مان فائدو وٺندڙ برقي جزو}} [[File:Semiconductor outlines.jpg|thumb|مختلف پيڪيج ٿيل سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جون ٻاهريون شڪليون]] '''سيمي ڪنڊڪٽر اوزار''' هڪ [[برقي جزو]] آهي، جيڪو پنهنجي ڪم لاءِ [[سيمي ڪنڊڪٽر]] مادّي (خاص طور [[سليڪان]]، [[جرمينيم]]، [[گيلئم آرسينائڊ]] ۽ [[نامياتي سيمي ڪنڊڪٽر]]) جي برقي خاصيتن تي ڀاڙي ٿو. ان جي [[برقي چالڪائي]]، موصلن ۽ نارسلن جي وچ واري حد ۾ هوندي آهي. سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن گهڻين ئي استعمالن ۾ [[خلا نلي]]ن جي جاءِ والاري ورتي آهي. اهي [[جامد-حالت اليڪٽرانڪس|جامد حالت]] ۾ [[برقي رو]] کي وهائيندا آهن، نه ته [[خلا]] مان گذرندڙ آزاد [[اليڪٽران]]ن (جيڪي عام طور [[حرارتي اخراج]] سان آزاد ٿيندا آهن) يا [[گيسن ۾ برقي خارجو|آئونيڪ ٿيل گيس]] مان گذرندڙ آزاد اليڪٽرانن ۽ آئنن جي ذريعي. سيمي ڪنڊڪٽر اوزار ٻنهي صورتن ۾ تيار ڪيا ويندا آهن: الڳ [[جدا اوزار]]ن جي صورت ۾ ۽ [[مربوط سرڪٽ]]ن جي صورت ۾، جيڪي ٻن يا وڌيڪ اوزارن تي مشتمل هوندا آهن. انهن جو تعداد سوين کان وٺي اربين تائين ٿي سگهي ٿو، جيڪي هڪ ئي سيمي ڪنڊڪٽر [[اليڪٽرانڪس ويفر|ويفر]] (جنهن کي سبسٽريٽ پڻ چيو ويندو آهي) تي تيار ڪري پاڻ ۾ ڳنڍيا ويندا آهن. سيمي ڪنڊڪٽر مادا ان ڪري ڪارآمد آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جي روَيي کي ڄاڻي واڻي شامل ڪيل نجاستن، يعني [[ڊوپنگ (سيمي ڪنڊڪٽر)|ڊوپنگ]]، ذريعي آساني سان تبديل ڪري سگهجي ٿو. سيمي ڪنڊڪٽر جي [[برقي چالڪائي]] کي برقي يا مقناطيسي ميدان، [[روشني]]، گرمي يا ڊوپ ٿيل [[يڪ-بلوري سليڪان]] جي ميخانياتي بگاڙ وسيلي ضابطو ڪري سگهجي ٿو؛ تنهنڪري سيمي ڪنڊڪٽر بهترين حساسين (Sensors) طور ڪم ڪري سگهن ٿا. سيمي ڪنڊڪٽر ۾ برقي روَ آزاد [[اليڪٽران]]ن ۽ [[اليڪٽران سوراخ]]ن جي ذريعي وهي ٿي، جن کي گڏيل طور [[بار کڻندڙ]] چيو ويندو آهي. [[فاسفورس]] يا [[بورون]] جهڙي ٿوري مقدار ۾ ائٽمي نجاست شامل ڪرڻ سان آزاد اليڪٽرانن يا سوراخن جو تعداد گهڻو وڌي ويندو آهي. جيڪڏهن ڊوپ ٿيل سيمي ڪنڊڪٽر ۾ سوراخ وڌيڪ هجن ته ان کي [[پي-قسم سيمي ڪنڊڪٽر]] (''p'' مثبت [[برقي بار]] لاءِ) چيو ويندو آهي، ۽ جيڪڏهن آزاد اليڪٽران وڌيڪ هجن ته ان کي [[اين-قسم سيمي ڪنڊڪٽر]] (''n'' منفي برقي بار لاءِ) چيو ويندو آهي. گهڻا حرڪت ڪندڙ بار کڻندڙ منفي بار وارا هوندا آهن. سيمي ڪنڊڪٽرن جي تياري دوران p ۽ n قسم جي ڊوپن جي جڳهه ۽ مقدار تي انتهائي درست ضابطو رکيو ويندو آهي. n-قسم ۽ p-قسم سيمي ڪنڊڪٽرن جي ڳانڍاپي سان [[پي–اين جنڪشن]] ٺهندو آهي. دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر اوزار [[ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر ميدان-اثر ٽرانزسٽر]] (MOSFET)،<ref name="Golio">{{cite book |last1=Golio |first1=Mike |last2=Golio |first2=Janet |title=RF and Microwave Passive and Active Technologies |date=2018 |publisher=[[CRC Press]] |isbn=9781420006728 |page=18-2 |url=https://books.google.com/books?id=MCj9jxSVQKIC&pg=SA18-PA2}}</ref> يا مختصر طور MOS [[ٽرانزسٽر]] آهي. 2013ع تائين هر روز اربين MOS ٽرانزسٽر تيار ڪيا پئي ويا.<ref name="computer history-transistor">{{cite web |title=Who Invented the Transistor? |url=https://www.computerhistory.org/atchm/who-invented-the-transistor/ |website=[[Computer History Museum]] |date=4 December 2013 |access-date=20 July 2019}}</ref> 1978ع کان وٺي هر سال تيار ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جو سراسري واڌارو 9.1٪ رهيو آهي، ۽ 2018ع ۾ پهريون ڀيرو انهن جي سالياني ترسيل جو انگ هڪ ٽرلين کان وڌيڪ ٿيڻ جي اڳڪٿي ڪئي وئي،<ref>{{Cite web|url=http://www.icinsights.com/news/bulletins/Semiconductor-Shipments-Forecast-To-Exceed-1-Trillion-Devices-In-2018/|archive-url=https://web.archive.org/web/20180404125120/http://www.icinsights.com/news/bulletins/Semiconductor-Shipments-Forecast-To-Exceed-1-Trillion-Devices-In-2018/|url-status=usurped|archive-date=April 4, 2018|title=Semiconductor Shipments Forecast to Exceed 1 Trillion Devices in 2018|website=www.icinsights.com|access-date=2018-04-16}}</ref> جنهن جو مطلب آهي ته هينئر تائين مجموعي طور ست ٽرلين کان به وڌيڪ سيمي ڪنڊڪٽر اوزار تيار ڪيا ويا آهن. == بنيادي قسم == === ڊائيوڊ === {{Main|ڊائيوڊ}} سيمي ڪنڊڪٽر '''ڊائيوڊ''' عام طور هڪ [[پي–اين جنڪشن]] مان ٺهيل اوزار هوندو آهي. p-قسم ۽ [[اين-قسم سيمي ڪنڊڪٽر]] جي جنڪشن تي [[خالي علائقو]] (ڊپليشن ريجن ) ٺهندو آهي، جتي حرڪت ڪندڙ بار کڻندڙن جي کوٽ سبب برقي روَ جي وهڪري ۾ رڪاوٽ پيدا ٿيندي آهي. جڏهن اوزار کي '''فارورڊ بائيس''' ڪيو ويندو آهي (يعني p-پاسي جو [[برقي امڪان]] n-پاسي کان وڌيڪ هوندو آهي)، ته هي خالي علائقو گهٽجي ويندو آهي، جنهن سان برقي روَ آسانيءَ سان وهي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، جڏهن ڊائيوڊ کي '''ريورس بائيس''' ڪيو ويندو آهي (يعني n-پاسي جو برقي امڪان وڌيڪ هوندو آهي)، ته خالي علائقو وڌي ويندو آهي ۽ رڳو تمام ٿوري برقي روَ وهي سگهندي آهي. سيمي ڪنڊڪٽر تي [[روشني]] پوڻ سان [[اليڪٽران–سوراخ جوڙو]] پيدا ٿيندا آهن، جيڪي آزاد بار کڻندڙن جو تعداد وڌائيندا آهن ۽ نتيجي ۾ برقي چالڪائي وڌي ويندي آهي. هن خاصيت مان فائدو وٺڻ لاءِ تيار ڪيل ڊائيوڊن کي [[فٽوڊائيوڊ]] چيو ويندو آهي. [[مرڪب سيمي ڪنڊڪٽر]] ڊائيوڊ روشني پڻ پيدا ڪري سگهن ٿا، جيئن [[روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ]] (LED) ۽ [[ليزر ڊائيوڊ]]. === ٽرانزسٽر === {{Main|ٽرانزسٽر}} ==== ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر ==== [[File:Bipolar Junction Transistor NPN Structure.svg|right|thumb|180px|n–p–n ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر جي جوڙجڪ]] [[ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر]] (BJT) ٻن [[پي–اين جنڪشن]]ن مان ٺهندا آهن، جيڪي يا ته n–p–n يا p–n–p ترتيب ۾ هوندا آهن. ٻنهي جنڪشنن جي وچ وارو حصو '''بيس''' سڏبو آهي، جيڪو تمام سنهو هوندو آهي. ٻيا ٻه حصا ۽ انهن جا ٽرمينل '''ايميٽر''' ۽ '''ڪليڪٽر''' سڏبا آهن. بيس ۽ ايميٽر جي وچ ۾ داخل ڪيل ننڍڙي برقي روَ، بيس–ڪليڪٽر جنڪشن جون خاصيتون تبديل ڪري ڇڏيندي آهي، جنهن سان اها جنڪشن، ريورس بائيس هجڻ باوجود، برقي روَ وهائڻ جي قابل ٿي ويندي آهي. اهڙيءَ طرح بيس–ايميٽر جي ننڍڙي روَ، ڪليڪٽر ۽ ايميٽر جي وچ ۾ گهڻي روَ تي ضابطو آڻي ٿي. ==== ميدان-اثر ٽرانزسٽر ==== {{Main|ميدان-اثر ٽرانزسٽر}} ٽرانزسٽر جو ٻيو قسم [[ميدان-اثر ٽرانزسٽر]] (FET) آهي، جيڪو ان اصول تي ڪم ڪندو آهي ته سيمي ڪنڊڪٽر جي برقي چالڪائي کي [[برقي ميدان]] جي موجودگي سان وڌائي يا گهٽائي سگهجي ٿو. برقي ميدان سيمي ڪنڊڪٽر ۾ آزاد اليڪٽرانن ۽ سوراخن جو تعداد تبديل ڪري ان جي چالڪائي تبديل ڪندو آهي. هي ميدان يا ته ريورس بائيس ٿيل [[پي–اين جنڪشن]] وسيلي لاڳو ڪيو ويندو آهي، جنهن سان '''جنڪشن ميدان-اثر ٽرانزسٽر''' ([[JFET]]) ٺهندو آهي، يا وري آڪسائيڊ جي پرت سان الڳ ڪيل اليڪٽروڊ وسيلي، جنهن سان '''[[ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر ميدان-اثر ٽرانزسٽر]]''' ([[MOSFET]]) ٺهندو آهي. ==== ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر ==== {{Main|موسفيٽ}} {{See also|[[سيمي ڪنڊڪٽر جي ماپن جا مثالن جي فهرست]]|[[ٽرانزسٽر ڳڻپ]]}} [[File:Threshold formation nowatermark.gif|thumb|right|400px|[[موسفيٽ]] (MOSFET) جو ڪم ڪرڻ ۽ ان جي Id-Vg وکر. شروعات ۾ گيٽ وولٽيج نه هجڻ سبب چينل ۾ ڪو به انورزن اليڪٽران موجود نه هوندو ۽ اوزار بند (OFF) هوندو آهي. جيئن گيٽ وولٽيج وڌندو آهي، چينل ۾ انورزن اليڪٽرانن جي کثافت ۽ برقي روَ وڌندي آهي، تان جو اوزار هلي پوندو (ON).]] [[ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر ميدان-اثر ٽرانزسٽر]] (MOSFET)، جيڪو هڪ [[جامد-حالت اليڪٽرانڪس|جامد-حالت]] اوزار آهي، اڄ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر اوزار آهي. دنيا جي سڀني ٽرانزسٽرن مان گهٽ ۾ گهٽ 99.9٪ MOSFET آهن، ۽ اندازي مطابق 1960ع کان 2018ع تائين لڳ ڀڳ 13 [[سيڪسٽيلين]] MOSFET تيار ڪيا ويا.<ref name="computerhistory2018">{{cite web |title=13 Sextillion & Counting: The Long & Winding Road to the Most Frequently Manufactured Human Artifact in History |url=https://www.computerhistory.org/atchm/13-sextillion-counting-the-long-winding-road-to-the-most-frequently-manufactured-human-artifact-in-history/ |date=April 2, 2018 |website=[[Computer History Museum]] |access-date=28 July 2019}}</ref> '''گيٽ''' اليڪٽروڊ کي چارج ڪري اهڙو برقي ميدان پيدا ڪيو ويندو آهي، جيڪو ٻن ٽرمينلن، '''سورس''' ۽ '''ڊرين'''، جي وچ ۾ موجود '''چينل''' جي [[برقي چالڪائي]] تي ضابطو آڻي ٿو. چينل ۾ موجود بار کڻندڙن جي قسم موجب اوزار '''اين-چينل''' (اليڪٽرانن لاءِ) يا '''پي-چينل''' (سوراخن لاءِ) موسفيٽ ٿي سگهي ٿو. جيتوڻيڪ نالي ۾ "ڌاتو" شامل آهي، پر جديد اوزارن ۾ گيٽ لاءِ عام طور [[پولي سليڪان]] استعمال ڪيو ويندو آهي. === ٻيا قسم === {{See also|[[برقي جزو#سيمي ڪنڊڪٽر]]}} {{Incomplete list|date=August 2008}} ''ٻن ٽرمينلن وارا اوزار:'' * [[ڊائياڪ]] * [[ڊائيوڊ]] (ريڪٽيفائر ڊائيوڊ) * [[گن ڊائيوڊ]] * [[ايمپيٽ ڊائيوڊ]] * [[ليزر ڊائيوڊ]] * [[روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ]] * [[فٽوسيل]] * [[فٽوٽرانزسٽر]] * [[پن ڊائيوڊ]] * [[شاٽڪي ڊائيوڊ]] * [[شمسي سيل]] * [[عارضي وولٽيج دٻائيندڙ ڊائيوڊ]] * [[ٽنل ڊائيوڊ]] * [[وي سي ايس اي ايل]] * [[زينر ڊائيوڊ]] * [[زين ڊائيوڊ]] ''ٽن ٽرمينلن وارا اوزار:'' * [[ٻه-قطبي ٽرانزسٽر]] * [[ڊارلنگٽن ٽرانزسٽر]] * [[ميدان-اثر ٽرانزسٽر]] * [[انسوليٽيڊ-گيٽ ٻه-قطبي ٽرانزسٽر]] * [[سليڪان-ڪنٽرولڊ ريڪٽيفائر]] * [[ٿائرسٽر]] * [[ٽرائياڪ]] * [[يوني جنڪشن ٽرانزسٽر]] ''چئن ٽرمينلن وارا اوزار:'' * [[هال اثر حساس]] (مقناطيسي ميدان حساس) * [[فٽوڪوپلر]] bnqblr23o9jj0op9v1tosirwm1qckj8 390559 390557 2026-07-02T12:31:46Z Intisar Ali 8681 390559 wikitext text/x-wiki {{Short description|سيمي ڪنڊڪٽر مادّن جي برقي خاصيتن مان فائدو وٺندڙ برقي جزو}} [[File:Semiconductor outlines.jpg|thumb|مختلف پيڪيج ٿيل سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جون ٻاهريون شڪليون]] '''سيمي ڪنڊڪٽر اوزار''' هڪ [[برقي جزو]] آهي، جيڪو پنهنجي ڪم لاءِ [[سيمي ڪنڊڪٽر]] مادّي (خاص طور [[سليڪان]]، [[جرمينيم]]، [[گيلئم آرسينائڊ]] ۽ [[نامياتي سيمي ڪنڊڪٽر]]) جي برقي خاصيتن تي ڀاڙي ٿو. ان جي [[برقي چالڪائي]]، موصلن ۽ نارسلن جي وچ واري حد ۾ هوندي آهي. سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن گهڻين ئي استعمالن ۾ [[خلا نلي]]ن جي جاءِ والاري ورتي آهي. اهي [[جامد-حالت اليڪٽرانڪس|جامد حالت]] ۾ [[برقي رو]] کي وهائيندا آهن، نه ته [[خلا]] مان گذرندڙ آزاد [[اليڪٽران]]ن (جيڪي عام طور [[حرارتي اخراج]] سان آزاد ٿيندا آهن) يا [[گيسن ۾ برقي خارجو|آئونيڪ ٿيل گيس]] مان گذرندڙ آزاد اليڪٽرانن ۽ آئنن جي ذريعي. سيمي ڪنڊڪٽر اوزار ٻنهي صورتن ۾ تيار ڪيا ويندا آهن: الڳ [[جدا اوزار]]ن جي صورت ۾ ۽ [[مربوط سرڪٽ]]ن جي صورت ۾، جيڪي ٻن يا وڌيڪ اوزارن تي مشتمل هوندا آهن. انهن جو تعداد سوين کان وٺي اربين تائين ٿي سگهي ٿو، جيڪي هڪ ئي سيمي ڪنڊڪٽر [[اليڪٽرانڪس ويفر|ويفر]] (جنهن کي سبسٽريٽ پڻ چيو ويندو آهي) تي تيار ڪري پاڻ ۾ ڳنڍيا ويندا آهن. سيمي ڪنڊڪٽر مادا ان ڪري ڪارآمد آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جي روَيي کي ڄاڻي واڻي شامل ڪيل نجاستن، يعني [[ڊوپنگ (سيمي ڪنڊڪٽر)|ڊوپنگ]]، ذريعي آساني سان تبديل ڪري سگهجي ٿو. سيمي ڪنڊڪٽر جي [[برقي چالڪائي]] کي برقي يا مقناطيسي ميدان، [[روشني]]، گرمي يا ڊوپ ٿيل [[يڪ-بلوري سليڪان]] جي ميخانياتي بگاڙ وسيلي ضابطو ڪري سگهجي ٿو؛ تنهنڪري سيمي ڪنڊڪٽر بهترين حساسين (Sensors) طور ڪم ڪري سگهن ٿا. سيمي ڪنڊڪٽر ۾ برقي روَ آزاد [[اليڪٽران]]ن ۽ [[اليڪٽران سوراخ]]ن جي ذريعي وهي ٿي، جن کي گڏيل طور [[بار کڻندڙ]] چيو ويندو آهي. [[فاسفورس]] يا [[بورون]] جهڙي ٿوري مقدار ۾ ائٽمي نجاست شامل ڪرڻ سان آزاد اليڪٽرانن يا سوراخن جو تعداد گهڻو وڌي ويندو آهي. جيڪڏهن ڊوپ ٿيل سيمي ڪنڊڪٽر ۾ سوراخ وڌيڪ هجن ته ان کي [[پي-قسم سيمي ڪنڊڪٽر]] (''p'' مثبت [[برقي بار]] لاءِ) چيو ويندو آهي، ۽ جيڪڏهن آزاد اليڪٽران وڌيڪ هجن ته ان کي [[اين-قسم سيمي ڪنڊڪٽر]] (''n'' منفي برقي بار لاءِ) چيو ويندو آهي. گهڻا حرڪت ڪندڙ بار کڻندڙ منفي بار وارا هوندا آهن. سيمي ڪنڊڪٽرن جي تياري دوران p ۽ n قسم جي ڊوپن جي جڳهه ۽ مقدار تي انتهائي درست ضابطو رکيو ويندو آهي. n-قسم ۽ p-قسم سيمي ڪنڊڪٽرن جي ڳانڍاپي سان [[پي–اين جنڪشن]] ٺهندو آهي. دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر اوزار [[ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر ميدان-اثر ٽرانزسٽر]] (MOSFET)،<ref name="Golio">{{cite book |last1=Golio |first1=Mike |last2=Golio |first2=Janet |title=RF and Microwave Passive and Active Technologies |date=2018 |publisher=[[CRC Press]] |isbn=9781420006728 |page=18-2 |url=https://books.google.com/books?id=MCj9jxSVQKIC&pg=SA18-PA2}}</ref> يا مختصر طور MOS [[ٽرانزسٽر]] آهي. 2013ع تائين هر روز اربين MOS ٽرانزسٽر تيار ڪيا پئي ويا.<ref name="computer history-transistor">{{cite web |title=Who Invented the Transistor? |url=https://www.computerhistory.org/atchm/who-invented-the-transistor/ |website=[[Computer History Museum]] |date=4 December 2013 |access-date=20 July 2019}}</ref> 1978ع کان وٺي هر سال تيار ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جو سراسري واڌارو 9.1٪ رهيو آهي، ۽ 2018ع ۾ پهريون ڀيرو انهن جي سالياني ترسيل جو انگ هڪ ٽرلين کان وڌيڪ ٿيڻ جي اڳڪٿي ڪئي وئي،<ref>{{Cite web|url=http://www.icinsights.com/news/bulletins/Semiconductor-Shipments-Forecast-To-Exceed-1-Trillion-Devices-In-2018/|archive-url=https://web.archive.org/web/20180404125120/http://www.icinsights.com/news/bulletins/Semiconductor-Shipments-Forecast-To-Exceed-1-Trillion-Devices-In-2018/|url-status=usurped|archive-date=April 4, 2018|title=Semiconductor Shipments Forecast to Exceed 1 Trillion Devices in 2018|website=www.icinsights.com|access-date=2018-04-16}}</ref> جنهن جو مطلب آهي ته هينئر تائين مجموعي طور ست ٽرلين کان به وڌيڪ سيمي ڪنڊڪٽر اوزار تيار ڪيا ويا آهن. == بنيادي قسم == === ڊائيوڊ === {{Main|ڊائيوڊ}} سيمي ڪنڊڪٽر '''ڊائيوڊ''' عام طور هڪ [[پي–اين جنڪشن]] مان ٺهيل اوزار هوندو آهي. p-قسم ۽ [[اين-قسم سيمي ڪنڊڪٽر]] جي جنڪشن تي [[خالي علائقو]] (ڊپليشن ريجن ) ٺهندو آهي، جتي حرڪت ڪندڙ بار کڻندڙن جي کوٽ سبب برقي روَ جي وهڪري ۾ رڪاوٽ پيدا ٿيندي آهي. جڏهن اوزار کي '''فارورڊ بائيس''' ڪيو ويندو آهي (يعني p-پاسي جو [[برقي امڪان]] n-پاسي کان وڌيڪ هوندو آهي)، ته هي خالي علائقو گهٽجي ويندو آهي، جنهن سان برقي روَ آسانيءَ سان وهي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، جڏهن ڊائيوڊ کي '''ريورس بائيس''' ڪيو ويندو آهي (يعني n-پاسي جو برقي امڪان وڌيڪ هوندو آهي)، ته خالي علائقو وڌي ويندو آهي ۽ رڳو تمام ٿوري برقي روَ وهي سگهندي آهي. سيمي ڪنڊڪٽر تي [[روشني]] پوڻ سان [[اليڪٽران–سوراخ جوڙو]] پيدا ٿيندا آهن، جيڪي آزاد بار کڻندڙن جو تعداد وڌائيندا آهن ۽ نتيجي ۾ برقي چالڪائي وڌي ويندي آهي. هن خاصيت مان فائدو وٺڻ لاءِ تيار ڪيل ڊائيوڊن کي [[فٽوڊائيوڊ]] چيو ويندو آهي. [[مرڪب سيمي ڪنڊڪٽر]] ڊائيوڊ روشني پڻ پيدا ڪري سگهن ٿا، جيئن [[روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ]] (LED) ۽ [[ليزر ڊائيوڊ]]. === ٽرانزسٽر === {{Main|ٽرانزسٽر}} ==== ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر ==== [[File:Bipolar Junction Transistor NPN Structure.svg|right|thumb|180px|n–p–n ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر جي جوڙجڪ]] [[ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر]] (BJT) ٻن [[پي–اين جنڪشن]]ن مان ٺهندا آهن، جيڪي يا ته n–p–n يا p–n–p ترتيب ۾ هوندا آهن. ٻنهي جنڪشنن جي وچ وارو حصو '''بيس''' سڏبو آهي، جيڪو تمام سنهو هوندو آهي. ٻيا ٻه حصا ۽ انهن جا ٽرمينل '''ايميٽر''' ۽ '''ڪليڪٽر''' سڏبا آهن. بيس ۽ ايميٽر جي وچ ۾ داخل ڪيل ننڍڙي برقي روَ، بيس–ڪليڪٽر جنڪشن جون خاصيتون تبديل ڪري ڇڏيندي آهي، جنهن سان اها جنڪشن، ريورس بائيس هجڻ باوجود، برقي روَ وهائڻ جي قابل ٿي ويندي آهي. اهڙيءَ طرح بيس–ايميٽر جي ننڍڙي روَ، ڪليڪٽر ۽ ايميٽر جي وچ ۾ گهڻي روَ تي ضابطو آڻي ٿي. ==== ميدان-اثر ٽرانزسٽر ==== {{Main|ميدان-اثر ٽرانزسٽر}} ٽرانزسٽر جو ٻيو قسم [[ميدان-اثر ٽرانزسٽر]] (FET) آهي، جيڪو ان اصول تي ڪم ڪندو آهي ته سيمي ڪنڊڪٽر جي برقي چالڪائي کي [[برقي ميدان]] جي موجودگي سان وڌائي يا گهٽائي سگهجي ٿو. برقي ميدان سيمي ڪنڊڪٽر ۾ آزاد اليڪٽرانن ۽ سوراخن جو تعداد تبديل ڪري ان جي چالڪائي تبديل ڪندو آهي. هي ميدان يا ته ريورس بائيس ٿيل [[پي–اين جنڪشن]] وسيلي لاڳو ڪيو ويندو آهي، جنهن سان '''جنڪشن ميدان-اثر ٽرانزسٽر''' ([[JFET]]) ٺهندو آهي، يا وري آڪسائيڊ جي پرت سان الڳ ڪيل اليڪٽروڊ وسيلي، جنهن سان '''[[ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر ميدان-اثر ٽرانزسٽر]]''' ([[MOSFET]]) ٺهندو آهي. ==== ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر ==== {{Main|موسفيٽ}} {{See also|[[سيمي ڪنڊڪٽر جي ماپن جا مثالن جي فهرست]]|[[ٽرانزسٽر ڳڻپ]]}} [[File:Threshold formation nowatermark.gif|thumb|right|400px|[[موسفيٽ]] (MOSFET) جو ڪم ڪرڻ ۽ ان جي Id-Vg وکر. شروعات ۾ گيٽ وولٽيج نه هجڻ سبب چينل ۾ ڪو به انورزن اليڪٽران موجود نه هوندو ۽ اوزار بند (OFF) هوندو آهي. جيئن گيٽ وولٽيج وڌندو آهي، چينل ۾ انورزن اليڪٽرانن جي کثافت ۽ برقي روَ وڌندي آهي، تان جو اوزار هلي پوندو (ON).]] [[ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر ميدان-اثر ٽرانزسٽر]] (MOSFET)، جيڪو هڪ [[جامد-حالت اليڪٽرانڪس|جامد-حالت]] اوزار آهي، اڄ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر اوزار آهي. دنيا جي سڀني ٽرانزسٽرن مان گهٽ ۾ گهٽ 99.9٪ MOSFET آهن، ۽ اندازي مطابق 1960ع کان 2018ع تائين لڳ ڀڳ 13 [[سيڪسٽيلين]] MOSFET تيار ڪيا ويا.<ref name="computerhistory2018">{{cite web |title=13 Sextillion & Counting: The Long & Winding Road to the Most Frequently Manufactured Human Artifact in History |url=https://www.computerhistory.org/atchm/13-sextillion-counting-the-long-winding-road-to-the-most-frequently-manufactured-human-artifact-in-history/ |date=April 2, 2018 |website=[[Computer History Museum]] |access-date=28 July 2019}}</ref> '''گيٽ''' اليڪٽروڊ کي چارج ڪري اهڙو برقي ميدان پيدا ڪيو ويندو آهي، جيڪو ٻن ٽرمينلن، '''سورس''' ۽ '''ڊرين'''، جي وچ ۾ موجود '''چينل''' جي [[برقي چالڪائي]] تي ضابطو آڻي ٿو. چينل ۾ موجود بار کڻندڙن جي قسم موجب اوزار '''اين-چينل''' (اليڪٽرانن لاءِ) يا '''پي-چينل''' (سوراخن لاءِ) موسفيٽ ٿي سگهي ٿو. جيتوڻيڪ نالي ۾ "ڌاتو" شامل آهي، پر جديد اوزارن ۾ گيٽ لاءِ عام طور [[پولي سليڪان]] استعمال ڪيو ويندو آهي. === ٻيا قسم === {{See also|برقي جزو#سيمي ڪنڊڪٽر}} ''ٻن ٽرمينلن وارا اوزار:'' * [[ڊائياڪ]] * [[ڊائيوڊ]] (ريڪٽيفائر ڊائيوڊ) * [[گن ڊائيوڊ]] * [[ايمپيٽ ڊائيوڊ]] * [[ليزر ڊائيوڊ]] * [[روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ]] * [[فٽوسيل]] * [[فٽوٽرانزسٽر]] * [[پن ڊائيوڊ]] * [[شاٽڪي ڊائيوڊ]] * [[شمسي سيل]] * [[عارضي وولٽيج دٻائيندڙ ڊائيوڊ]] * [[ٽنل ڊائيوڊ]] * [[وي سي ايس اي ايل]] * [[زينر ڊائيوڊ]] * [[زين ڊائيوڊ]] ''ٽن ٽرمينلن وارا اوزار:'' * [[ٻه-قطبي ٽرانزسٽر]] * [[ڊارلنگٽن ٽرانزسٽر]] * [[ميدان-اثر ٽرانزسٽر]] * [[انسوليٽيڊ-گيٽ ٻه-قطبي ٽرانزسٽر]] * [[سليڪان-ڪنٽرولڊ ريڪٽيفائر]] * [[ٿائرسٽر]] * [[ٽرائياڪ]] * [[يوني جنڪشن ٽرانزسٽر]] ''چئن ٽرمينلن وارا اوزار:'' * [[هال اثر حساس]] (مقناطيسي ميدان حساس) * [[فٽوڪوپلر]] == مادا == {{Main|[[سيمي ڪنڊڪٽر مادا]]}} سڀني کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر مادو [[سليڪان]] (Si) آهي. خام مال جي گهٽ قيمت، نسبتاً سادي تياري، ۽ مناسب گرمي پد واري حد سبب اهو مختلف مقابلي ڪندڙ مادن جي ڀيٽ ۾ اڄ به بهترين چونڊ سمجهيو وڃي ٿو. سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جي تياري لاءِ استعمال ٿيندڙ سليڪان کي هن وقت اهڙن وڏن [[بلور]]ن (Boules) جي صورت ۾ تيار ڪيو ويندو آهي، جن مان 300 ملي ميٽر (12 انچ) قطر وارا [[اليڪٽرانڪس ويفر|ويفر]] ٺاهي سگهجن. [[جرمينيم]] (Ge) شروعاتي دور ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر مادو هو، پر گرميءَ جي حساسيت سبب اهو سليڪان جي ڀيٽ ۾ گهٽ ڪارآمد ثابت ٿيو. اڄڪلهه جرمينيم کي اڪثر سليڪان سان ملائي انتهائي تيز رفتار [[سليڪان–جرمينيم]] (SiGe) اوزارن ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي؛ [[آئي بي ايم]] اهڙن اوزارن جي وڏن ٺاهيندڙن مان هڪ آهي. [[گيلئم آرسينائڊ]] (GaAs) پڻ تيز رفتار اوزارن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي، پر هن مادي جا وڏي قطر وارا [[بلور]] تيار ڪرڻ ڏکيا آهن. ان سبب ان جا ويفر سليڪان جي ويفرن کان گهڻو ننڍا هوندا آهن، جنهن ڪري GaAs تي ٻڌل اوزارن جي وڏي پيماني تي پيداوار سليڪان جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مهانگي پوي ٿي. [[گيلئم نائٽرائيڊ]] (GaN) اعليٰ طاقت وارن استعمالن، جهڙوڪ [[طاقت انتظام مربوط سرڪٽ]]، [[روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ]] (LED) ۽ [[ريڊيو فريڪوئنسي]] جزن ۾ تيزي سان مقبول ٿي رهيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ اعليٰ مضبوطي ۽ سٺي حرارتي چالڪائي موجود هوندي آهي. سليڪان جي ڀيٽ ۾ GaN جو [[بينڊ گيپ]] ٽي ڀيرا کان به وڌيڪ، يعني 3.4 [[اليڪٽران وولٽ]] هوندو آهي، ۽ اهو اليڪٽرانن کي لڳ ڀڳ هزار ڀيرا وڌيڪ مؤثر نموني منتقل ڪري سگهي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Gallium nitride semiconductors: The Next Generation of Power {{!}} Navitas |date=19 March 2021 |url=https://navitassemi.com/gallium-nitride-the-next-generation-of-power/ |access-date=2023-05-02 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=What is GaN? Gallium Nitride (GaN) Semiconductors Explained |url=https://epc-co.com/epc/gallium-nitride/what-is-gan |access-date=May 2, 2023 |website=Efficient Power Conversion}}</ref> ٻيا گهٽ استعمال ٿيندڙ مادا پڻ يا ته استعمال هيٺ آهن يا انهن تي تحقيق جاري آهي. [[سليڪان ڪاربائيڊ]] (SiC) پڻ [[طاقت مربوط سرڪٽ]]ن ۾ تيزي سان مقبول ٿي رهيو آهي. اهو نيري LEDن جي خام مال طور پڻ استعمال ٿيو آهي، ۽ اهڙن سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن لاءِ به ان تي تحقيق ٿي رهي آهي، جيڪي انتهائي وڌيڪ [[هلائڻ جو گرمي پد|ڪم ڪندڙ گرمي پد]] ۽ [[آئونيائيزيشن ڪندڙ تابڪاري]] واري ماحول کي برداشت ڪري سگهن. [[ايمپيٽ ڊائيوڊ]] پڻ SiC مان تيار ڪيا ويا آهن. [[انڊيم]] جي مختلف مرڪبن، جهڙوڪ [[انڊيم آرسينائڊ]]، [[انڊيم اينٽيمونائيڊ]] ۽ [[انڊيم فاسفائيڊ]]، کي پڻ LEDن ۽ جامد-حالت [[ليزر ڊائيوڊ]]ن ۾ استعمال ڪيو وڃي ٿو. [[سيلينيم سلفائيڊ]] تي [[شمسي وولٽائيڪ]] [[شمسي سيل]]ن جي تياري لاءِ به تحقيق جاري آهي. [[نامياتي سيمي ڪنڊڪٽر]]ن جو سڀ کان عام استعمال [[نامياتي روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ]] (OLED) ۾ ٿيندو آهي. 90m3bpei4xagbzo4dy97ikmh512q2iv 390560 390559 2026-07-02T12:32:08Z Intisar Ali 8681 390560 wikitext text/x-wiki {{Short description|سيمي ڪنڊڪٽر مادّن جي برقي خاصيتن مان فائدو وٺندڙ برقي جزو}} [[File:Semiconductor outlines.jpg|thumb|مختلف پيڪيج ٿيل سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جون ٻاهريون شڪليون]] '''سيمي ڪنڊڪٽر اوزار''' هڪ [[برقي جزو]] آهي، جيڪو پنهنجي ڪم لاءِ [[سيمي ڪنڊڪٽر]] مادّي (خاص طور [[سليڪان]]، [[جرمينيم]]، [[گيلئم آرسينائڊ]] ۽ [[نامياتي سيمي ڪنڊڪٽر]]) جي برقي خاصيتن تي ڀاڙي ٿو. ان جي [[برقي چالڪائي]]، موصلن ۽ نارسلن جي وچ واري حد ۾ هوندي آهي. سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن گهڻين ئي استعمالن ۾ [[خلا نلي]]ن جي جاءِ والاري ورتي آهي. اهي [[جامد-حالت اليڪٽرانڪس|جامد حالت]] ۾ [[برقي رو]] کي وهائيندا آهن، نه ته [[خلا]] مان گذرندڙ آزاد [[اليڪٽران]]ن (جيڪي عام طور [[حرارتي اخراج]] سان آزاد ٿيندا آهن) يا [[گيسن ۾ برقي خارجو|آئونيڪ ٿيل گيس]] مان گذرندڙ آزاد اليڪٽرانن ۽ آئنن جي ذريعي. سيمي ڪنڊڪٽر اوزار ٻنهي صورتن ۾ تيار ڪيا ويندا آهن: الڳ [[جدا اوزار]]ن جي صورت ۾ ۽ [[مربوط سرڪٽ]]ن جي صورت ۾، جيڪي ٻن يا وڌيڪ اوزارن تي مشتمل هوندا آهن. انهن جو تعداد سوين کان وٺي اربين تائين ٿي سگهي ٿو، جيڪي هڪ ئي سيمي ڪنڊڪٽر [[اليڪٽرانڪس ويفر|ويفر]] (جنهن کي سبسٽريٽ پڻ چيو ويندو آهي) تي تيار ڪري پاڻ ۾ ڳنڍيا ويندا آهن. سيمي ڪنڊڪٽر مادا ان ڪري ڪارآمد آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جي روَيي کي ڄاڻي واڻي شامل ڪيل نجاستن، يعني [[ڊوپنگ (سيمي ڪنڊڪٽر)|ڊوپنگ]]، ذريعي آساني سان تبديل ڪري سگهجي ٿو. سيمي ڪنڊڪٽر جي [[برقي چالڪائي]] کي برقي يا مقناطيسي ميدان، [[روشني]]، گرمي يا ڊوپ ٿيل [[يڪ-بلوري سليڪان]] جي ميخانياتي بگاڙ وسيلي ضابطو ڪري سگهجي ٿو؛ تنهنڪري سيمي ڪنڊڪٽر بهترين حساسين (Sensors) طور ڪم ڪري سگهن ٿا. سيمي ڪنڊڪٽر ۾ برقي روَ آزاد [[اليڪٽران]]ن ۽ [[اليڪٽران سوراخ]]ن جي ذريعي وهي ٿي، جن کي گڏيل طور [[بار کڻندڙ]] چيو ويندو آهي. [[فاسفورس]] يا [[بورون]] جهڙي ٿوري مقدار ۾ ائٽمي نجاست شامل ڪرڻ سان آزاد اليڪٽرانن يا سوراخن جو تعداد گهڻو وڌي ويندو آهي. جيڪڏهن ڊوپ ٿيل سيمي ڪنڊڪٽر ۾ سوراخ وڌيڪ هجن ته ان کي [[پي-قسم سيمي ڪنڊڪٽر]] (''p'' مثبت [[برقي بار]] لاءِ) چيو ويندو آهي، ۽ جيڪڏهن آزاد اليڪٽران وڌيڪ هجن ته ان کي [[اين-قسم سيمي ڪنڊڪٽر]] (''n'' منفي برقي بار لاءِ) چيو ويندو آهي. گهڻا حرڪت ڪندڙ بار کڻندڙ منفي بار وارا هوندا آهن. سيمي ڪنڊڪٽرن جي تياري دوران p ۽ n قسم جي ڊوپن جي جڳهه ۽ مقدار تي انتهائي درست ضابطو رکيو ويندو آهي. n-قسم ۽ p-قسم سيمي ڪنڊڪٽرن جي ڳانڍاپي سان [[پي–اين جنڪشن]] ٺهندو آهي. دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر اوزار [[ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر ميدان-اثر ٽرانزسٽر]] (MOSFET)،<ref name="Golio">{{cite book |last1=Golio |first1=Mike |last2=Golio |first2=Janet |title=RF and Microwave Passive and Active Technologies |date=2018 |publisher=[[CRC Press]] |isbn=9781420006728 |page=18-2 |url=https://books.google.com/books?id=MCj9jxSVQKIC&pg=SA18-PA2}}</ref> يا مختصر طور MOS [[ٽرانزسٽر]] آهي. 2013ع تائين هر روز اربين MOS ٽرانزسٽر تيار ڪيا پئي ويا.<ref name="computer history-transistor">{{cite web |title=Who Invented the Transistor? |url=https://www.computerhistory.org/atchm/who-invented-the-transistor/ |website=[[Computer History Museum]] |date=4 December 2013 |access-date=20 July 2019}}</ref> 1978ع کان وٺي هر سال تيار ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جو سراسري واڌارو 9.1٪ رهيو آهي، ۽ 2018ع ۾ پهريون ڀيرو انهن جي سالياني ترسيل جو انگ هڪ ٽرلين کان وڌيڪ ٿيڻ جي اڳڪٿي ڪئي وئي،<ref>{{Cite web|url=http://www.icinsights.com/news/bulletins/Semiconductor-Shipments-Forecast-To-Exceed-1-Trillion-Devices-In-2018/|archive-url=https://web.archive.org/web/20180404125120/http://www.icinsights.com/news/bulletins/Semiconductor-Shipments-Forecast-To-Exceed-1-Trillion-Devices-In-2018/|url-status=usurped|archive-date=April 4, 2018|title=Semiconductor Shipments Forecast to Exceed 1 Trillion Devices in 2018|website=www.icinsights.com|access-date=2018-04-16}}</ref> جنهن جو مطلب آهي ته هينئر تائين مجموعي طور ست ٽرلين کان به وڌيڪ سيمي ڪنڊڪٽر اوزار تيار ڪيا ويا آهن. == بنيادي قسم == === ڊائيوڊ === {{Main|ڊائيوڊ}} سيمي ڪنڊڪٽر '''ڊائيوڊ''' عام طور هڪ [[پي–اين جنڪشن]] مان ٺهيل اوزار هوندو آهي. p-قسم ۽ [[اين-قسم سيمي ڪنڊڪٽر]] جي جنڪشن تي [[خالي علائقو]] (ڊپليشن ريجن ) ٺهندو آهي، جتي حرڪت ڪندڙ بار کڻندڙن جي کوٽ سبب برقي روَ جي وهڪري ۾ رڪاوٽ پيدا ٿيندي آهي. جڏهن اوزار کي '''فارورڊ بائيس''' ڪيو ويندو آهي (يعني p-پاسي جو [[برقي امڪان]] n-پاسي کان وڌيڪ هوندو آهي)، ته هي خالي علائقو گهٽجي ويندو آهي، جنهن سان برقي روَ آسانيءَ سان وهي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، جڏهن ڊائيوڊ کي '''ريورس بائيس''' ڪيو ويندو آهي (يعني n-پاسي جو برقي امڪان وڌيڪ هوندو آهي)، ته خالي علائقو وڌي ويندو آهي ۽ رڳو تمام ٿوري برقي روَ وهي سگهندي آهي. سيمي ڪنڊڪٽر تي [[روشني]] پوڻ سان [[اليڪٽران–سوراخ جوڙو]] پيدا ٿيندا آهن، جيڪي آزاد بار کڻندڙن جو تعداد وڌائيندا آهن ۽ نتيجي ۾ برقي چالڪائي وڌي ويندي آهي. هن خاصيت مان فائدو وٺڻ لاءِ تيار ڪيل ڊائيوڊن کي [[فٽوڊائيوڊ]] چيو ويندو آهي. [[مرڪب سيمي ڪنڊڪٽر]] ڊائيوڊ روشني پڻ پيدا ڪري سگهن ٿا، جيئن [[روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ]] (LED) ۽ [[ليزر ڊائيوڊ]]. === ٽرانزسٽر === {{Main|ٽرانزسٽر}} ==== ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر ==== [[File:Bipolar Junction Transistor NPN Structure.svg|right|thumb|180px|n–p–n ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر جي جوڙجڪ]] [[ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر]] (BJT) ٻن [[پي–اين جنڪشن]]ن مان ٺهندا آهن، جيڪي يا ته n–p–n يا p–n–p ترتيب ۾ هوندا آهن. ٻنهي جنڪشنن جي وچ وارو حصو '''بيس''' سڏبو آهي، جيڪو تمام سنهو هوندو آهي. ٻيا ٻه حصا ۽ انهن جا ٽرمينل '''ايميٽر''' ۽ '''ڪليڪٽر''' سڏبا آهن. بيس ۽ ايميٽر جي وچ ۾ داخل ڪيل ننڍڙي برقي روَ، بيس–ڪليڪٽر جنڪشن جون خاصيتون تبديل ڪري ڇڏيندي آهي، جنهن سان اها جنڪشن، ريورس بائيس هجڻ باوجود، برقي روَ وهائڻ جي قابل ٿي ويندي آهي. اهڙيءَ طرح بيس–ايميٽر جي ننڍڙي روَ، ڪليڪٽر ۽ ايميٽر جي وچ ۾ گهڻي روَ تي ضابطو آڻي ٿي. ==== ميدان-اثر ٽرانزسٽر ==== {{Main|ميدان-اثر ٽرانزسٽر}} ٽرانزسٽر جو ٻيو قسم [[ميدان-اثر ٽرانزسٽر]] (FET) آهي، جيڪو ان اصول تي ڪم ڪندو آهي ته سيمي ڪنڊڪٽر جي برقي چالڪائي کي [[برقي ميدان]] جي موجودگي سان وڌائي يا گهٽائي سگهجي ٿو. برقي ميدان سيمي ڪنڊڪٽر ۾ آزاد اليڪٽرانن ۽ سوراخن جو تعداد تبديل ڪري ان جي چالڪائي تبديل ڪندو آهي. هي ميدان يا ته ريورس بائيس ٿيل [[پي–اين جنڪشن]] وسيلي لاڳو ڪيو ويندو آهي، جنهن سان '''جنڪشن ميدان-اثر ٽرانزسٽر''' ([[JFET]]) ٺهندو آهي، يا وري آڪسائيڊ جي پرت سان الڳ ڪيل اليڪٽروڊ وسيلي، جنهن سان '''[[ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر ميدان-اثر ٽرانزسٽر]]''' ([[MOSFET]]) ٺهندو آهي. ==== ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر ==== {{Main|موسفيٽ}} {{See also|[[سيمي ڪنڊڪٽر جي ماپن جا مثالن جي فهرست]]|[[ٽرانزسٽر ڳڻپ]]}} [[File:Threshold formation nowatermark.gif|thumb|right|400px|[[موسفيٽ]] (MOSFET) جو ڪم ڪرڻ ۽ ان جي Id-Vg وکر. شروعات ۾ گيٽ وولٽيج نه هجڻ سبب چينل ۾ ڪو به انورزن اليڪٽران موجود نه هوندو ۽ اوزار بند (OFF) هوندو آهي. جيئن گيٽ وولٽيج وڌندو آهي، چينل ۾ انورزن اليڪٽرانن جي کثافت ۽ برقي روَ وڌندي آهي، تان جو اوزار هلي پوندو (ON).]] [[ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر ميدان-اثر ٽرانزسٽر]] (MOSFET)، جيڪو هڪ [[جامد-حالت اليڪٽرانڪس|جامد-حالت]] اوزار آهي، اڄ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر اوزار آهي. دنيا جي سڀني ٽرانزسٽرن مان گهٽ ۾ گهٽ 99.9٪ MOSFET آهن، ۽ اندازي مطابق 1960ع کان 2018ع تائين لڳ ڀڳ 13 [[سيڪسٽيلين]] MOSFET تيار ڪيا ويا.<ref name="computerhistory2018">{{cite web |title=13 Sextillion & Counting: The Long & Winding Road to the Most Frequently Manufactured Human Artifact in History |url=https://www.computerhistory.org/atchm/13-sextillion-counting-the-long-winding-road-to-the-most-frequently-manufactured-human-artifact-in-history/ |date=April 2, 2018 |website=[[Computer History Museum]] |access-date=28 July 2019}}</ref> '''گيٽ''' اليڪٽروڊ کي چارج ڪري اهڙو برقي ميدان پيدا ڪيو ويندو آهي، جيڪو ٻن ٽرمينلن، '''سورس''' ۽ '''ڊرين'''، جي وچ ۾ موجود '''چينل''' جي [[برقي چالڪائي]] تي ضابطو آڻي ٿو. چينل ۾ موجود بار کڻندڙن جي قسم موجب اوزار '''اين-چينل''' (اليڪٽرانن لاءِ) يا '''پي-چينل''' (سوراخن لاءِ) موسفيٽ ٿي سگهي ٿو. جيتوڻيڪ نالي ۾ "ڌاتو" شامل آهي، پر جديد اوزارن ۾ گيٽ لاءِ عام طور [[پولي سليڪان]] استعمال ڪيو ويندو آهي. === ٻيا قسم === {{See also|برقي جزو#سيمي ڪنڊڪٽر}} ''ٻن ٽرمينلن وارا اوزار:'' * [[ڊائياڪ]] * [[ڊائيوڊ]] (ريڪٽيفائر ڊائيوڊ) * [[گن ڊائيوڊ]] * [[ايمپيٽ ڊائيوڊ]] * [[ليزر ڊائيوڊ]] * [[روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ]] * [[فٽوسيل]] * [[فٽوٽرانزسٽر]] * [[پن ڊائيوڊ]] * [[شاٽڪي ڊائيوڊ]] * [[شمسي سيل]] * [[عارضي وولٽيج دٻائيندڙ ڊائيوڊ]] * [[ٽنل ڊائيوڊ]] * [[وي سي ايس اي ايل]] * [[زينر ڊائيوڊ]] * [[زين ڊائيوڊ]] ''ٽن ٽرمينلن وارا اوزار:'' * [[ٻه-قطبي ٽرانزسٽر]] * [[ڊارلنگٽن ٽرانزسٽر]] * [[ميدان-اثر ٽرانزسٽر]] * [[انسوليٽيڊ-گيٽ ٻه-قطبي ٽرانزسٽر]] * [[سليڪان-ڪنٽرولڊ ريڪٽيفائر]] * [[ٿائرسٽر]] * [[ٽرائياڪ]] * [[يوني جنڪشن ٽرانزسٽر]] ''چئن ٽرمينلن وارا اوزار:'' * [[هال اثر حساس]] (مقناطيسي ميدان حساس) * [[فٽوڪوپلر]] == مادا == {{Main|سيمي ڪنڊڪٽر مادا}} سڀني کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر مادو [[سليڪان]] (Si) آهي. خام مال جي گهٽ قيمت، نسبتاً سادي تياري، ۽ مناسب گرمي پد واري حد سبب اهو مختلف مقابلي ڪندڙ مادن جي ڀيٽ ۾ اڄ به بهترين چونڊ سمجهيو وڃي ٿو. سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جي تياري لاءِ استعمال ٿيندڙ سليڪان کي هن وقت اهڙن وڏن [[بلور]]ن (Boules) جي صورت ۾ تيار ڪيو ويندو آهي، جن مان 300 ملي ميٽر (12 انچ) قطر وارا [[اليڪٽرانڪس ويفر|ويفر]] ٺاهي سگهجن. [[جرمينيم]] (Ge) شروعاتي دور ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر مادو هو، پر گرميءَ جي حساسيت سبب اهو سليڪان جي ڀيٽ ۾ گهٽ ڪارآمد ثابت ٿيو. اڄڪلهه جرمينيم کي اڪثر سليڪان سان ملائي انتهائي تيز رفتار [[سليڪان–جرمينيم]] (SiGe) اوزارن ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي؛ [[آئي بي ايم]] اهڙن اوزارن جي وڏن ٺاهيندڙن مان هڪ آهي. [[گيلئم آرسينائڊ]] (GaAs) پڻ تيز رفتار اوزارن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي، پر هن مادي جا وڏي قطر وارا [[بلور]] تيار ڪرڻ ڏکيا آهن. ان سبب ان جا ويفر سليڪان جي ويفرن کان گهڻو ننڍا هوندا آهن، جنهن ڪري GaAs تي ٻڌل اوزارن جي وڏي پيماني تي پيداوار سليڪان جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مهانگي پوي ٿي. [[گيلئم نائٽرائيڊ]] (GaN) اعليٰ طاقت وارن استعمالن، جهڙوڪ [[طاقت انتظام مربوط سرڪٽ]]، [[روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ]] (LED) ۽ [[ريڊيو فريڪوئنسي]] جزن ۾ تيزي سان مقبول ٿي رهيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ اعليٰ مضبوطي ۽ سٺي حرارتي چالڪائي موجود هوندي آهي. سليڪان جي ڀيٽ ۾ GaN جو [[بينڊ گيپ]] ٽي ڀيرا کان به وڌيڪ، يعني 3.4 [[اليڪٽران وولٽ]] هوندو آهي، ۽ اهو اليڪٽرانن کي لڳ ڀڳ هزار ڀيرا وڌيڪ مؤثر نموني منتقل ڪري سگهي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Gallium nitride semiconductors: The Next Generation of Power {{!}} Navitas |date=19 March 2021 |url=https://navitassemi.com/gallium-nitride-the-next-generation-of-power/ |access-date=2023-05-02 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=What is GaN? Gallium Nitride (GaN) Semiconductors Explained |url=https://epc-co.com/epc/gallium-nitride/what-is-gan |access-date=May 2, 2023 |website=Efficient Power Conversion}}</ref> ٻيا گهٽ استعمال ٿيندڙ مادا پڻ يا ته استعمال هيٺ آهن يا انهن تي تحقيق جاري آهي. [[سليڪان ڪاربائيڊ]] (SiC) پڻ [[طاقت مربوط سرڪٽ]]ن ۾ تيزي سان مقبول ٿي رهيو آهي. اهو نيري LEDن جي خام مال طور پڻ استعمال ٿيو آهي، ۽ اهڙن سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن لاءِ به ان تي تحقيق ٿي رهي آهي، جيڪي انتهائي وڌيڪ [[هلائڻ جو گرمي پد|ڪم ڪندڙ گرمي پد]] ۽ [[آئونيائيزيشن ڪندڙ تابڪاري]] واري ماحول کي برداشت ڪري سگهن. [[ايمپيٽ ڊائيوڊ]] پڻ SiC مان تيار ڪيا ويا آهن. [[انڊيم]] جي مختلف مرڪبن، جهڙوڪ [[انڊيم آرسينائڊ]]، [[انڊيم اينٽيمونائيڊ]] ۽ [[انڊيم فاسفائيڊ]]، کي پڻ LEDن ۽ جامد-حالت [[ليزر ڊائيوڊ]]ن ۾ استعمال ڪيو وڃي ٿو. [[سيلينيم سلفائيڊ]] تي [[شمسي وولٽائيڪ]] [[شمسي سيل]]ن جي تياري لاءِ به تحقيق جاري آهي. [[نامياتي سيمي ڪنڊڪٽر]]ن جو سڀ کان عام استعمال [[نامياتي روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ]] (OLED) ۾ ٿيندو آهي. tibkz2uocfw625lo79j61e4x20qo5ez 390561 390560 2026-07-02T12:34:40Z Intisar Ali 8681 390561 wikitext text/x-wiki {{Short description|سيمي ڪنڊڪٽر مادّن جي برقي خاصيتن مان فائدو وٺندڙ برقي جزو}} [[File:Semiconductor outlines.jpg|thumb|مختلف پيڪيج ٿيل سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جون ٻاهريون شڪليون]] '''سيمي ڪنڊڪٽر اوزار''' هڪ [[برقي جزو]] آهي، جيڪو پنهنجي ڪم لاءِ [[سيمي ڪنڊڪٽر]] مادّي (خاص طور [[سليڪان]]، [[جرمينيم]]، [[گيلئم آرسينائڊ]] ۽ [[نامياتي سيمي ڪنڊڪٽر]]) جي برقي خاصيتن تي ڀاڙي ٿو. ان جي [[برقي چالڪائي]]، موصلن ۽ نارسلن جي وچ واري حد ۾ هوندي آهي. سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن گهڻين ئي استعمالن ۾ [[خلا نلي]]ن جي جاءِ والاري ورتي آهي. اهي [[جامد-حالت اليڪٽرانڪس|جامد حالت]] ۾ [[برقي رو]] کي وهائيندا آهن، نه ته [[خلا]] مان گذرندڙ آزاد [[اليڪٽران]]ن (جيڪي عام طور [[حرارتي اخراج]] سان آزاد ٿيندا آهن) يا [[گيسن ۾ برقي خارجو|آئونيڪ ٿيل گيس]] مان گذرندڙ آزاد اليڪٽرانن ۽ آئنن جي ذريعي. سيمي ڪنڊڪٽر اوزار ٻنهي صورتن ۾ تيار ڪيا ويندا آهن: الڳ [[جدا اوزار]]ن جي صورت ۾ ۽ [[مربوط سرڪٽ]]ن جي صورت ۾، جيڪي ٻن يا وڌيڪ اوزارن تي مشتمل هوندا آهن. انهن جو تعداد سوين کان وٺي اربين تائين ٿي سگهي ٿو، جيڪي هڪ ئي سيمي ڪنڊڪٽر [[اليڪٽرانڪس ويفر|ويفر]] (جنهن کي سبسٽريٽ پڻ چيو ويندو آهي) تي تيار ڪري پاڻ ۾ ڳنڍيا ويندا آهن. سيمي ڪنڊڪٽر مادا ان ڪري ڪارآمد آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جي روَيي کي ڄاڻي واڻي شامل ڪيل نجاستن، يعني [[ڊوپنگ (سيمي ڪنڊڪٽر)|ڊوپنگ]]، ذريعي آساني سان تبديل ڪري سگهجي ٿو. سيمي ڪنڊڪٽر جي [[برقي چالڪائي]] کي برقي يا مقناطيسي ميدان، [[روشني]]، گرمي يا ڊوپ ٿيل [[يڪ-بلوري سليڪان]] جي ميخانياتي بگاڙ وسيلي ضابطو ڪري سگهجي ٿو؛ تنهنڪري سيمي ڪنڊڪٽر بهترين حساسين (Sensors) طور ڪم ڪري سگهن ٿا. سيمي ڪنڊڪٽر ۾ برقي روَ آزاد [[اليڪٽران]]ن ۽ [[اليڪٽران سوراخ]]ن جي ذريعي وهي ٿي، جن کي گڏيل طور [[بار کڻندڙ]] چيو ويندو آهي. [[فاسفورس]] يا [[بورون]] جهڙي ٿوري مقدار ۾ ائٽمي نجاست شامل ڪرڻ سان آزاد اليڪٽرانن يا سوراخن جو تعداد گهڻو وڌي ويندو آهي. جيڪڏهن ڊوپ ٿيل سيمي ڪنڊڪٽر ۾ سوراخ وڌيڪ هجن ته ان کي [[پي-قسم سيمي ڪنڊڪٽر]] (''p'' مثبت [[برقي بار]] لاءِ) چيو ويندو آهي، ۽ جيڪڏهن آزاد اليڪٽران وڌيڪ هجن ته ان کي [[اين-قسم سيمي ڪنڊڪٽر]] (''n'' منفي برقي بار لاءِ) چيو ويندو آهي. گهڻا حرڪت ڪندڙ بار کڻندڙ منفي بار وارا هوندا آهن. سيمي ڪنڊڪٽرن جي تياري دوران p ۽ n قسم جي ڊوپن جي جڳهه ۽ مقدار تي انتهائي درست ضابطو رکيو ويندو آهي. n-قسم ۽ p-قسم سيمي ڪنڊڪٽرن جي ڳانڍاپي سان [[پي–اين جنڪشن]] ٺهندو آهي. دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر اوزار [[ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر ميدان-اثر ٽرانزسٽر]] (MOSFET)،<ref name="Golio">{{cite book |last1=Golio |first1=Mike |last2=Golio |first2=Janet |title=RF and Microwave Passive and Active Technologies |date=2018 |publisher=[[CRC Press]] |isbn=9781420006728 |page=18-2 |url=https://books.google.com/books?id=MCj9jxSVQKIC&pg=SA18-PA2}}</ref> يا مختصر طور MOS [[ٽرانزسٽر]] آهي. 2013ع تائين هر روز اربين MOS ٽرانزسٽر تيار ڪيا پئي ويا.<ref name="computer history-transistor">{{cite web |title=Who Invented the Transistor? |url=https://www.computerhistory.org/atchm/who-invented-the-transistor/ |website=[[Computer History Museum]] |date=4 December 2013 |access-date=20 July 2019}}</ref> 1978ع کان وٺي هر سال تيار ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جو سراسري واڌارو 9.1٪ رهيو آهي، ۽ 2018ع ۾ پهريون ڀيرو انهن جي سالياني ترسيل جو انگ هڪ ٽرلين کان وڌيڪ ٿيڻ جي اڳڪٿي ڪئي وئي،<ref>{{Cite web|url=http://www.icinsights.com/news/bulletins/Semiconductor-Shipments-Forecast-To-Exceed-1-Trillion-Devices-In-2018/|archive-url=https://web.archive.org/web/20180404125120/http://www.icinsights.com/news/bulletins/Semiconductor-Shipments-Forecast-To-Exceed-1-Trillion-Devices-In-2018/|url-status=usurped|archive-date=April 4, 2018|title=Semiconductor Shipments Forecast to Exceed 1 Trillion Devices in 2018|website=www.icinsights.com|access-date=2018-04-16}}</ref> جنهن جو مطلب آهي ته هينئر تائين مجموعي طور ست ٽرلين کان به وڌيڪ سيمي ڪنڊڪٽر اوزار تيار ڪيا ويا آهن. == بنيادي قسم == === ڊائيوڊ === {{Main|ڊائيوڊ}} سيمي ڪنڊڪٽر '''ڊائيوڊ''' عام طور هڪ [[پي–اين جنڪشن]] مان ٺهيل اوزار هوندو آهي. p-قسم ۽ [[اين-قسم سيمي ڪنڊڪٽر]] جي جنڪشن تي [[خالي علائقو]] (ڊپليشن ريجن ) ٺهندو آهي، جتي حرڪت ڪندڙ بار کڻندڙن جي کوٽ سبب برقي روَ جي وهڪري ۾ رڪاوٽ پيدا ٿيندي آهي. جڏهن اوزار کي '''فارورڊ بائيس''' ڪيو ويندو آهي (يعني p-پاسي جو [[برقي امڪان]] n-پاسي کان وڌيڪ هوندو آهي)، ته هي خالي علائقو گهٽجي ويندو آهي، جنهن سان برقي روَ آسانيءَ سان وهي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، جڏهن ڊائيوڊ کي '''ريورس بائيس''' ڪيو ويندو آهي (يعني n-پاسي جو برقي امڪان وڌيڪ هوندو آهي)، ته خالي علائقو وڌي ويندو آهي ۽ رڳو تمام ٿوري برقي روَ وهي سگهندي آهي. سيمي ڪنڊڪٽر تي [[روشني]] پوڻ سان [[اليڪٽران–سوراخ جوڙو]] پيدا ٿيندا آهن، جيڪي آزاد بار کڻندڙن جو تعداد وڌائيندا آهن ۽ نتيجي ۾ برقي چالڪائي وڌي ويندي آهي. هن خاصيت مان فائدو وٺڻ لاءِ تيار ڪيل ڊائيوڊن کي [[فٽوڊائيوڊ]] چيو ويندو آهي. [[مرڪب سيمي ڪنڊڪٽر]] ڊائيوڊ روشني پڻ پيدا ڪري سگهن ٿا، جيئن [[روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ]] (LED) ۽ [[ليزر ڊائيوڊ]]. === ٽرانزسٽر === {{Main|ٽرانزسٽر}} ==== ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر ==== [[File:Bipolar Junction Transistor NPN Structure.svg|right|thumb|180px|n–p–n ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر جي جوڙجڪ]] [[ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر]] (BJT) ٻن [[پي–اين جنڪشن]]ن مان ٺهندا آهن، جيڪي يا ته n–p–n يا p–n–p ترتيب ۾ هوندا آهن. ٻنهي جنڪشنن جي وچ وارو حصو '''بيس''' سڏبو آهي، جيڪو تمام سنهو هوندو آهي. ٻيا ٻه حصا ۽ انهن جا ٽرمينل '''ايميٽر''' ۽ '''ڪليڪٽر''' سڏبا آهن. بيس ۽ ايميٽر جي وچ ۾ داخل ڪيل ننڍڙي برقي روَ، بيس–ڪليڪٽر جنڪشن جون خاصيتون تبديل ڪري ڇڏيندي آهي، جنهن سان اها جنڪشن، ريورس بائيس هجڻ باوجود، برقي روَ وهائڻ جي قابل ٿي ويندي آهي. اهڙيءَ طرح بيس–ايميٽر جي ننڍڙي روَ، ڪليڪٽر ۽ ايميٽر جي وچ ۾ گهڻي روَ تي ضابطو آڻي ٿي. ==== ميدان-اثر ٽرانزسٽر ==== {{Main|ميدان-اثر ٽرانزسٽر}} ٽرانزسٽر جو ٻيو قسم [[ميدان-اثر ٽرانزسٽر]] (FET) آهي، جيڪو ان اصول تي ڪم ڪندو آهي ته سيمي ڪنڊڪٽر جي برقي چالڪائي کي [[برقي ميدان]] جي موجودگي سان وڌائي يا گهٽائي سگهجي ٿو. برقي ميدان سيمي ڪنڊڪٽر ۾ آزاد اليڪٽرانن ۽ سوراخن جو تعداد تبديل ڪري ان جي چالڪائي تبديل ڪندو آهي. هي ميدان يا ته ريورس بائيس ٿيل [[پي–اين جنڪشن]] وسيلي لاڳو ڪيو ويندو آهي، جنهن سان '''جنڪشن ميدان-اثر ٽرانزسٽر''' ([[JFET]]) ٺهندو آهي، يا وري آڪسائيڊ جي پرت سان الڳ ڪيل اليڪٽروڊ وسيلي، جنهن سان '''[[ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر ميدان-اثر ٽرانزسٽر]]''' ([[MOSFET]]) ٺهندو آهي. ==== ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر ==== {{Main|موسفيٽ}} {{See also|[[سيمي ڪنڊڪٽر جي ماپن جا مثالن جي فهرست]]|[[ٽرانزسٽر ڳڻپ]]}} [[File:Threshold formation nowatermark.gif|thumb|right|400px|[[موسفيٽ]] (MOSFET) جو ڪم ڪرڻ ۽ ان جي Id-Vg وکر. شروعات ۾ گيٽ وولٽيج نه هجڻ سبب چينل ۾ ڪو به انورزن اليڪٽران موجود نه هوندو ۽ اوزار بند (OFF) هوندو آهي. جيئن گيٽ وولٽيج وڌندو آهي، چينل ۾ انورزن اليڪٽرانن جي کثافت ۽ برقي روَ وڌندي آهي، تان جو اوزار هلي پوندو (ON).]] [[ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر ميدان-اثر ٽرانزسٽر]] (MOSFET)، جيڪو هڪ [[جامد-حالت اليڪٽرانڪس|جامد-حالت]] اوزار آهي، اڄ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر اوزار آهي. دنيا جي سڀني ٽرانزسٽرن مان گهٽ ۾ گهٽ 99.9٪ MOSFET آهن، ۽ اندازي مطابق 1960ع کان 2018ع تائين لڳ ڀڳ 13 [[سيڪسٽيلين]] MOSFET تيار ڪيا ويا.<ref name="computerhistory2018">{{cite web |title=13 Sextillion & Counting: The Long & Winding Road to the Most Frequently Manufactured Human Artifact in History |url=https://www.computerhistory.org/atchm/13-sextillion-counting-the-long-winding-road-to-the-most-frequently-manufactured-human-artifact-in-history/ |date=April 2, 2018 |website=[[Computer History Museum]] |access-date=28 July 2019}}</ref> '''گيٽ''' اليڪٽروڊ کي چارج ڪري اهڙو برقي ميدان پيدا ڪيو ويندو آهي، جيڪو ٻن ٽرمينلن، '''سورس''' ۽ '''ڊرين'''، جي وچ ۾ موجود '''چينل''' جي [[برقي چالڪائي]] تي ضابطو آڻي ٿو. چينل ۾ موجود بار کڻندڙن جي قسم موجب اوزار '''اين-چينل''' (اليڪٽرانن لاءِ) يا '''پي-چينل''' (سوراخن لاءِ) موسفيٽ ٿي سگهي ٿو. جيتوڻيڪ نالي ۾ "ڌاتو" شامل آهي، پر جديد اوزارن ۾ گيٽ لاءِ عام طور [[پولي سليڪان]] استعمال ڪيو ويندو آهي. === ٻيا قسم === {{See also|برقي جزو#سيمي ڪنڊڪٽر}} ''ٻن ٽرمينلن وارا اوزار:'' * [[ڊائياڪ]] * [[ڊائيوڊ]] (ريڪٽيفائر ڊائيوڊ) * [[گن ڊائيوڊ]] * [[ايمپيٽ ڊائيوڊ]] * [[ليزر ڊائيوڊ]] * [[روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ]] * [[فٽوسيل]] * [[فٽوٽرانزسٽر]] * [[پن ڊائيوڊ]] * [[شاٽڪي ڊائيوڊ]] * [[شمسي سيل]] * [[عارضي وولٽيج دٻائيندڙ ڊائيوڊ]] * [[ٽنل ڊائيوڊ]] * [[وي سي ايس اي ايل]] * [[زينر ڊائيوڊ]] * [[زين ڊائيوڊ]] ''ٽن ٽرمينلن وارا اوزار:'' * [[ٻه-قطبي ٽرانزسٽر]] * [[ڊارلنگٽن ٽرانزسٽر]] * [[ميدان-اثر ٽرانزسٽر]] * [[انسوليٽيڊ-گيٽ ٻه-قطبي ٽرانزسٽر]] * [[سليڪان-ڪنٽرولڊ ريڪٽيفائر]] * [[ٿائرسٽر]] * [[ٽرائياڪ]] * [[يوني جنڪشن ٽرانزسٽر]] ''چئن ٽرمينلن وارا اوزار:'' * [[هال اثر حساس]] (مقناطيسي ميدان حساس) * [[فٽوڪوپلر]] == مادا == {{Main|سيمي ڪنڊڪٽر مادا}} سڀني کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر مادو [[سليڪان]] (Si) آهي. خام مال جي گهٽ قيمت، نسبتاً سادي تياري، ۽ مناسب گرمي پد واري حد سبب اهو مختلف مقابلي ڪندڙ مادن جي ڀيٽ ۾ اڄ به بهترين چونڊ سمجهيو وڃي ٿو. سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جي تياري لاءِ استعمال ٿيندڙ سليڪان کي هن وقت اهڙن وڏن [[بلور]]ن (Boules) جي صورت ۾ تيار ڪيو ويندو آهي، جن مان 300 ملي ميٽر (12 انچ) قطر وارا [[اليڪٽرانڪس ويفر|ويفر]] ٺاهي سگهجن. [[جرمينيم]] (Ge) شروعاتي دور ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر مادو هو، پر گرميءَ جي حساسيت سبب اهو سليڪان جي ڀيٽ ۾ گهٽ ڪارآمد ثابت ٿيو. اڄڪلهه جرمينيم کي اڪثر سليڪان سان ملائي انتهائي تيز رفتار [[سليڪان–جرمينيم]] (SiGe) اوزارن ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي؛ [[آئي بي ايم]] اهڙن اوزارن جي وڏن ٺاهيندڙن مان هڪ آهي. [[گيلئم آرسينائڊ]] (GaAs) پڻ تيز رفتار اوزارن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي، پر هن مادي جا وڏي قطر وارا [[بلور]] تيار ڪرڻ ڏکيا آهن. ان سبب ان جا ويفر سليڪان جي ويفرن کان گهڻو ننڍا هوندا آهن، جنهن ڪري GaAs تي ٻڌل اوزارن جي وڏي پيماني تي پيداوار سليڪان جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مهانگي پوي ٿي. [[گيلئم نائٽرائيڊ]] (GaN) اعليٰ طاقت وارن استعمالن، جهڙوڪ [[طاقت انتظام مربوط سرڪٽ]]، [[روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ]] (LED) ۽ [[ريڊيو فريڪوئنسي]] جزن ۾ تيزي سان مقبول ٿي رهيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ اعليٰ مضبوطي ۽ سٺي حرارتي چالڪائي موجود هوندي آهي. سليڪان جي ڀيٽ ۾ GaN جو [[بينڊ گيپ]] ٽي ڀيرا کان به وڌيڪ، يعني 3.4 [[اليڪٽران وولٽ]] هوندو آهي، ۽ اهو اليڪٽرانن کي لڳ ڀڳ هزار ڀيرا وڌيڪ مؤثر نموني منتقل ڪري سگهي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Gallium nitride semiconductors: The Next Generation of Power {{!}} Navitas |date=19 March 2021 |url=https://navitassemi.com/gallium-nitride-the-next-generation-of-power/ |access-date=2023-05-02 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=What is GaN? Gallium Nitride (GaN) Semiconductors Explained |url=https://epc-co.com/epc/gallium-nitride/what-is-gan |access-date=May 2, 2023 |website=Efficient Power Conversion}}</ref> ٻيا گهٽ استعمال ٿيندڙ مادا پڻ يا ته استعمال هيٺ آهن يا انهن تي تحقيق جاري آهي. [[سليڪان ڪاربائيڊ]] (SiC) پڻ [[طاقت مربوط سرڪٽ]]ن ۾ تيزي سان مقبول ٿي رهيو آهي. اهو نيري LEDن جي خام مال طور پڻ استعمال ٿيو آهي، ۽ اهڙن سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن لاءِ به ان تي تحقيق ٿي رهي آهي، جيڪي انتهائي وڌيڪ [[هلائڻ جو گرمي پد|ڪم ڪندڙ گرمي پد]] ۽ [[آئونيائيزيشن ڪندڙ تابڪاري]] واري ماحول کي برداشت ڪري سگهن. [[ايمپيٽ ڊائيوڊ]] پڻ SiC مان تيار ڪيا ويا آهن. [[انڊيم]] جي مختلف مرڪبن، جهڙوڪ [[انڊيم آرسينائڊ]]، [[انڊيم اينٽيمونائيڊ]] ۽ [[انڊيم فاسفائيڊ]]، کي پڻ LEDن ۽ جامد-حالت [[ليزر ڊائيوڊ]]ن ۾ استعمال ڪيو وڃي ٿو. [[سيلينيم سلفائيڊ]] تي [[شمسي وولٽائيڪ]] [[شمسي سيل]]ن جي تياري لاءِ به تحقيق جاري آهي. [[نامياتي سيمي ڪنڊڪٽر]]ن جو سڀ کان عام استعمال [[نامياتي روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ]] (OLED) ۾ ٿيندو آهي. == استعمال == سڀني قسمن جا ٽرانزسٽر [[منطق دروازي]] جا بنيادي جزا طور استعمال ٿي سگهن ٿا، جيڪي [[ڊجيٽل سرڪٽ]]ن جي ڊزائن جو بنياد آهن. [[مائڪروپروسيسر]] جهڙن ڊجيٽل سرڪٽن ۾ ٽرانزسٽر آن/آف سوئچ طور ڪم ڪندا آهن؛ مثال طور [[موسفيٽ]] ۾ گيٽ تي لاڳو ڪيل [[وولٽيج]] اهو طئي ڪندو آهي ته [[سوئچ]] کليل (آن) هوندو يا بند (آف). [[تمثيلي سرڪٽ]]ن ۾ استعمال ٿيندڙ ٽرانزسٽر آن/آف سوئچ طور ڪم ناهن ڪندا، بلڪه اهي لڳاتار تبديل ٿيندڙ انپُٽن جي جواب ۾ لڳاتار تبديل ٿيندڙ آئوٽ پُٽ ڏيندا آهن. عام تمثيلي سرڪٽن ۾ [[وڌائيندڙ]] (ايمپليفائر) ۽ [[دولن ساز]] (اوسيليٽر) شامل آهن. اهي سرڪٽ، جيڪي ڊجيٽل ۽ تمثيلي سرڪٽن جي وچ ۾ رابطي يا سگنلن جي تبديلي جو ڪم ڪن ٿا، [[گڏيل-اشارتي مربوط سرڪٽ]] (مڪسڊ-سنگل انٽيگريٽيڊ سرڪٽ) سڏجن ٿا. [[طاقت سيمي ڪنڊڪٽر اوزار]] الڳ اوزار يا مربوط سرڪٽ هوندا آهن، جيڪي وڌيڪ برقي روَ يا وڌيڪ وولٽيج وارن استعمالن لاءِ ٺاهيا ويندا آهن. طاقت مربوط سرڪٽ، مربوط سرڪٽ (IC) جي ٽيڪنالاجي کي طاقت سيمي ڪنڊڪٽر ٽيڪنالاجي سان گڏائيندا آهن، ۽ انهن کي ڪڏهن ڪڏهن "ذهين طاقت اوزار" پڻ چيو ويندو آهي. ڪيتريون ئي ڪمپنيون خاص طور طاقت سيمي ڪنڊڪٽرن جي تياري ۾ مهارت رکن ٿيون. === جزن جي سڃاڻپ === سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جا [[حصو نمبر]] (پارٽ نمبر) گهڻو ڪري هر ٺاهيندڙ ڪمپني لاءِ مخصوص هوندا آهن. تنهن هوندي به، قسمن جي ڪوڊن لاءِ معياري نظام ٺاهڻ جون ڪوششون ڪيون ويون آهن، ۽ ڪجهه اوزار انهن معيارن تي عمل ڪن ٿا. مثال طور، [[جدا اوزار]]ن لاءِ ٽي مشهور معيار آهن: آمريڪا ۾ [[جي اي ڊي اي سي]] (JEDEC) JESD370B، يورپ ۾ [[پرو اليڪٽران]] (پرو اليڪٽران)، ۽ جاپان ۾ [[جاپاني صنعتي معيار]] (JIS). hjjt9r2ek52u2tfww57lptydjyb8rnf 390562 390561 2026-07-02T12:35:29Z Intisar Ali 8681 390562 wikitext text/x-wiki {{Short description|سيمي ڪنڊڪٽر مادّن جي برقي خاصيتن مان فائدو وٺندڙ برقي جزو}} [[File:Semiconductor outlines.jpg|thumb|مختلف پيڪيج ٿيل سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جون ٻاهريون شڪليون]] '''سيمي ڪنڊڪٽر اوزار''' هڪ [[برقي جزو]] آهي، جيڪو پنهنجي ڪم لاءِ [[سيمي ڪنڊڪٽر]] مادّي (خاص طور [[سليڪان]]، [[جرمينيم]]، [[گيلئم آرسينائڊ]] ۽ [[نامياتي سيمي ڪنڊڪٽر]]) جي برقي خاصيتن تي ڀاڙي ٿو. ان جي [[برقي چالڪائي]]، موصلن ۽ نارسلن جي وچ واري حد ۾ هوندي آهي. سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن گهڻين ئي استعمالن ۾ [[خلا نلي]]ن جي جاءِ والاري ورتي آهي. اهي [[جامد-حالت اليڪٽرانڪس|جامد حالت]] ۾ [[برقي رو]] کي وهائيندا آهن، نه ته [[خلا]] مان گذرندڙ آزاد [[اليڪٽران]]ن (جيڪي عام طور [[حرارتي اخراج]] سان آزاد ٿيندا آهن) يا [[گيسن ۾ برقي خارجو|آئونيڪ ٿيل گيس]] مان گذرندڙ آزاد اليڪٽرانن ۽ آئنن جي ذريعي. سيمي ڪنڊڪٽر اوزار ٻنهي صورتن ۾ تيار ڪيا ويندا آهن: الڳ [[جدا اوزار]]ن جي صورت ۾ ۽ [[مربوط سرڪٽ]]ن جي صورت ۾، جيڪي ٻن يا وڌيڪ اوزارن تي مشتمل هوندا آهن. انهن جو تعداد سوين کان وٺي اربين تائين ٿي سگهي ٿو، جيڪي هڪ ئي سيمي ڪنڊڪٽر [[اليڪٽرانڪس ويفر|ويفر]] (جنهن کي سبسٽريٽ پڻ چيو ويندو آهي) تي تيار ڪري پاڻ ۾ ڳنڍيا ويندا آهن. سيمي ڪنڊڪٽر مادا ان ڪري ڪارآمد آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جي روَيي کي ڄاڻي واڻي شامل ڪيل نجاستن، يعني [[ڊوپنگ (سيمي ڪنڊڪٽر)|ڊوپنگ]]، ذريعي آساني سان تبديل ڪري سگهجي ٿو. سيمي ڪنڊڪٽر جي [[برقي چالڪائي]] کي برقي يا مقناطيسي ميدان، [[روشني]]، گرمي يا ڊوپ ٿيل [[يڪ-بلوري سليڪان]] جي ميخانياتي بگاڙ وسيلي ضابطو ڪري سگهجي ٿو؛ تنهنڪري سيمي ڪنڊڪٽر بهترين حساسين (Sensors) طور ڪم ڪري سگهن ٿا. سيمي ڪنڊڪٽر ۾ برقي روَ آزاد [[اليڪٽران]]ن ۽ [[اليڪٽران سوراخ]]ن جي ذريعي وهي ٿي، جن کي گڏيل طور [[بار کڻندڙ]] چيو ويندو آهي. [[فاسفورس]] يا [[بورون]] جهڙي ٿوري مقدار ۾ ائٽمي نجاست شامل ڪرڻ سان آزاد اليڪٽرانن يا سوراخن جو تعداد گهڻو وڌي ويندو آهي. جيڪڏهن ڊوپ ٿيل سيمي ڪنڊڪٽر ۾ سوراخ وڌيڪ هجن ته ان کي [[پي-قسم سيمي ڪنڊڪٽر]] (''p'' مثبت [[برقي بار]] لاءِ) چيو ويندو آهي، ۽ جيڪڏهن آزاد اليڪٽران وڌيڪ هجن ته ان کي [[اين-قسم سيمي ڪنڊڪٽر]] (''n'' منفي برقي بار لاءِ) چيو ويندو آهي. گهڻا حرڪت ڪندڙ بار کڻندڙ منفي بار وارا هوندا آهن. سيمي ڪنڊڪٽرن جي تياري دوران p ۽ n قسم جي ڊوپن جي جڳهه ۽ مقدار تي انتهائي درست ضابطو رکيو ويندو آهي. n-قسم ۽ p-قسم سيمي ڪنڊڪٽرن جي ڳانڍاپي سان [[پي–اين جنڪشن]] ٺهندو آهي. دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر اوزار [[ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر ميدان-اثر ٽرانزسٽر]] (MOSFET)،<ref name="Golio">{{cite book |last1=Golio |first1=Mike |last2=Golio |first2=Janet |title=RF and Microwave Passive and Active Technologies |date=2018 |publisher=[[CRC Press]] |isbn=9781420006728 |page=18-2 |url=https://books.google.com/books?id=MCj9jxSVQKIC&pg=SA18-PA2}}</ref> يا مختصر طور MOS [[ٽرانزسٽر]] آهي. 2013ع تائين هر روز اربين MOS ٽرانزسٽر تيار ڪيا پئي ويا.<ref name="computer history-transistor">{{cite web |title=Who Invented the Transistor? |url=https://www.computerhistory.org/atchm/who-invented-the-transistor/ |website=[[Computer History Museum]] |date=4 December 2013 |access-date=20 July 2019}}</ref> 1978ع کان وٺي هر سال تيار ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جو سراسري واڌارو 9.1٪ رهيو آهي، ۽ 2018ع ۾ پهريون ڀيرو انهن جي سالياني ترسيل جو انگ هڪ ٽرلين کان وڌيڪ ٿيڻ جي اڳڪٿي ڪئي وئي،<ref>{{Cite web|url=http://www.icinsights.com/news/bulletins/Semiconductor-Shipments-Forecast-To-Exceed-1-Trillion-Devices-In-2018/|archive-url=https://web.archive.org/web/20180404125120/http://www.icinsights.com/news/bulletins/Semiconductor-Shipments-Forecast-To-Exceed-1-Trillion-Devices-In-2018/|url-status=usurped|archive-date=April 4, 2018|title=Semiconductor Shipments Forecast to Exceed 1 Trillion Devices in 2018|website=www.icinsights.com|access-date=2018-04-16}}</ref> جنهن جو مطلب آهي ته هينئر تائين مجموعي طور ست ٽرلين کان به وڌيڪ سيمي ڪنڊڪٽر اوزار تيار ڪيا ويا آهن. == بنيادي قسم == === ڊائيوڊ === {{Main|ڊائيوڊ}} سيمي ڪنڊڪٽر '''ڊائيوڊ''' عام طور هڪ [[پي–اين جنڪشن]] مان ٺهيل اوزار هوندو آهي. p-قسم ۽ [[اين-قسم سيمي ڪنڊڪٽر]] جي جنڪشن تي [[خالي علائقو]] (ڊپليشن ريجن ) ٺهندو آهي، جتي حرڪت ڪندڙ بار کڻندڙن جي کوٽ سبب برقي روَ جي وهڪري ۾ رڪاوٽ پيدا ٿيندي آهي. جڏهن اوزار کي '''فارورڊ بائيس''' ڪيو ويندو آهي (يعني p-پاسي جو [[برقي امڪان]] n-پاسي کان وڌيڪ هوندو آهي)، ته هي خالي علائقو گهٽجي ويندو آهي، جنهن سان برقي روَ آسانيءَ سان وهي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، جڏهن ڊائيوڊ کي '''ريورس بائيس''' ڪيو ويندو آهي (يعني n-پاسي جو برقي امڪان وڌيڪ هوندو آهي)، ته خالي علائقو وڌي ويندو آهي ۽ رڳو تمام ٿوري برقي روَ وهي سگهندي آهي. سيمي ڪنڊڪٽر تي [[روشني]] پوڻ سان [[اليڪٽران–سوراخ جوڙو]] پيدا ٿيندا آهن، جيڪي آزاد بار کڻندڙن جو تعداد وڌائيندا آهن ۽ نتيجي ۾ برقي چالڪائي وڌي ويندي آهي. هن خاصيت مان فائدو وٺڻ لاءِ تيار ڪيل ڊائيوڊن کي [[فٽوڊائيوڊ]] چيو ويندو آهي. [[مرڪب سيمي ڪنڊڪٽر]] ڊائيوڊ روشني پڻ پيدا ڪري سگهن ٿا، جيئن [[روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ]] (LED) ۽ [[ليزر ڊائيوڊ]]. === ٽرانزسٽر === {{Main|ٽرانزسٽر}} ==== ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر ==== [[File:Bipolar Junction Transistor NPN Structure.svg|right|thumb|180px|n–p–n ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر جي جوڙجڪ]] [[ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر]] (BJT) ٻن [[پي–اين جنڪشن]]ن مان ٺهندا آهن، جيڪي يا ته n–p–n يا p–n–p ترتيب ۾ هوندا آهن. ٻنهي جنڪشنن جي وچ وارو حصو '''بيس''' سڏبو آهي، جيڪو تمام سنهو هوندو آهي. ٻيا ٻه حصا ۽ انهن جا ٽرمينل '''ايميٽر''' ۽ '''ڪليڪٽر''' سڏبا آهن. بيس ۽ ايميٽر جي وچ ۾ داخل ڪيل ننڍڙي برقي روَ، بيس–ڪليڪٽر جنڪشن جون خاصيتون تبديل ڪري ڇڏيندي آهي، جنهن سان اها جنڪشن، ريورس بائيس هجڻ باوجود، برقي روَ وهائڻ جي قابل ٿي ويندي آهي. اهڙيءَ طرح بيس–ايميٽر جي ننڍڙي روَ، ڪليڪٽر ۽ ايميٽر جي وچ ۾ گهڻي روَ تي ضابطو آڻي ٿي. ==== ميدان-اثر ٽرانزسٽر ==== {{Main|ميدان-اثر ٽرانزسٽر}} ٽرانزسٽر جو ٻيو قسم [[ميدان-اثر ٽرانزسٽر]] (FET) آهي، جيڪو ان اصول تي ڪم ڪندو آهي ته سيمي ڪنڊڪٽر جي برقي چالڪائي کي [[برقي ميدان]] جي موجودگي سان وڌائي يا گهٽائي سگهجي ٿو. برقي ميدان سيمي ڪنڊڪٽر ۾ آزاد اليڪٽرانن ۽ سوراخن جو تعداد تبديل ڪري ان جي چالڪائي تبديل ڪندو آهي. هي ميدان يا ته ريورس بائيس ٿيل [[پي–اين جنڪشن]] وسيلي لاڳو ڪيو ويندو آهي، جنهن سان '''جنڪشن ميدان-اثر ٽرانزسٽر''' ([[JFET]]) ٺهندو آهي، يا وري آڪسائيڊ جي پرت سان الڳ ڪيل اليڪٽروڊ وسيلي، جنهن سان '''[[ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر ميدان-اثر ٽرانزسٽر]]''' ([[MOSFET]]) ٺهندو آهي. ==== ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر ==== {{Main|موسفيٽ}} {{See also|[[سيمي ڪنڊڪٽر جي ماپن جا مثالن جي فهرست]]|[[ٽرانزسٽر ڳڻپ]]}} [[File:Threshold formation nowatermark.gif|thumb|right|400px|[[موسفيٽ]] (MOSFET) جو ڪم ڪرڻ ۽ ان جي Id-Vg وکر. شروعات ۾ گيٽ وولٽيج نه هجڻ سبب چينل ۾ ڪو به انورزن اليڪٽران موجود نه هوندو ۽ اوزار بند (OFF) هوندو آهي. جيئن گيٽ وولٽيج وڌندو آهي، چينل ۾ انورزن اليڪٽرانن جي کثافت ۽ برقي روَ وڌندي آهي، تان جو اوزار هلي پوندو (ON).]] [[ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر ميدان-اثر ٽرانزسٽر]] (MOSFET)، جيڪو هڪ [[جامد-حالت اليڪٽرانڪس|جامد-حالت]] اوزار آهي، اڄ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر اوزار آهي. دنيا جي سڀني ٽرانزسٽرن مان گهٽ ۾ گهٽ 99.9٪ MOSFET آهن، ۽ اندازي مطابق 1960ع کان 2018ع تائين لڳ ڀڳ 13 [[سيڪسٽيلين]] MOSFET تيار ڪيا ويا.<ref name="computerhistory2018">{{cite web |title=13 Sextillion & Counting: The Long & Winding Road to the Most Frequently Manufactured Human Artifact in History |url=https://www.computerhistory.org/atchm/13-sextillion-counting-the-long-winding-road-to-the-most-frequently-manufactured-human-artifact-in-history/ |date=April 2, 2018 |website=[[Computer History Museum]] |access-date=28 July 2019}}</ref> '''گيٽ''' اليڪٽروڊ کي چارج ڪري اهڙو برقي ميدان پيدا ڪيو ويندو آهي، جيڪو ٻن ٽرمينلن، '''سورس''' ۽ '''ڊرين'''، جي وچ ۾ موجود '''چينل''' جي [[برقي چالڪائي]] تي ضابطو آڻي ٿو. چينل ۾ موجود بار کڻندڙن جي قسم موجب اوزار '''اين-چينل''' (اليڪٽرانن لاءِ) يا '''پي-چينل''' (سوراخن لاءِ) موسفيٽ ٿي سگهي ٿو. جيتوڻيڪ نالي ۾ "ڌاتو" شامل آهي، پر جديد اوزارن ۾ گيٽ لاءِ عام طور [[پولي سليڪان]] استعمال ڪيو ويندو آهي. === ٻيا قسم === {{See also|برقي جزو#سيمي ڪنڊڪٽر}} ''ٻن ٽرمينلن وارا اوزار:'' * [[ڊائياڪ]] * [[ڊائيوڊ]] (ريڪٽيفائر ڊائيوڊ) * [[گن ڊائيوڊ]] * [[ايمپيٽ ڊائيوڊ]] * [[ليزر ڊائيوڊ]] * [[روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ]] * [[فٽوسيل]] * [[فٽوٽرانزسٽر]] * [[پن ڊائيوڊ]] * [[شاٽڪي ڊائيوڊ]] * [[شمسي سيل]] * [[عارضي وولٽيج دٻائيندڙ ڊائيوڊ]] * [[ٽنل ڊائيوڊ]] * [[وي سي ايس اي ايل]] * [[زينر ڊائيوڊ]] * [[زين ڊائيوڊ]] ''ٽن ٽرمينلن وارا اوزار:'' * [[ٻه-قطبي ٽرانزسٽر]] * [[ڊارلنگٽن ٽرانزسٽر]] * [[ميدان-اثر ٽرانزسٽر]] * [[انسوليٽيڊ-گيٽ ٻه-قطبي ٽرانزسٽر]] * [[سليڪان-ڪنٽرولڊ ريڪٽيفائر]] * [[ٿائرسٽر]] * [[ٽرائياڪ]] * [[يوني جنڪشن ٽرانزسٽر]] ''چئن ٽرمينلن وارا اوزار:'' * [[هال اثر حساس]] (مقناطيسي ميدان حساس) * [[فٽوڪوپلر]] == مادا == {{Main|سيمي ڪنڊڪٽر مادا}} سڀني کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر مادو [[سليڪان]] (Si) آهي. خام مال جي گهٽ قيمت، نسبتاً سادي تياري، ۽ مناسب گرمي پد واري حد سبب اهو مختلف مقابلي ڪندڙ مادن جي ڀيٽ ۾ اڄ به بهترين چونڊ سمجهيو وڃي ٿو. سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جي تياري لاءِ استعمال ٿيندڙ سليڪان کي هن وقت اهڙن وڏن [[بلور]]ن (Boules) جي صورت ۾ تيار ڪيو ويندو آهي، جن مان 300 ملي ميٽر (12 انچ) قطر وارا [[اليڪٽرانڪس ويفر|ويفر]] ٺاهي سگهجن. [[جرمينيم]] (Ge) شروعاتي دور ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر مادو هو، پر گرميءَ جي حساسيت سبب اهو سليڪان جي ڀيٽ ۾ گهٽ ڪارآمد ثابت ٿيو. اڄڪلهه جرمينيم کي اڪثر سليڪان سان ملائي انتهائي تيز رفتار [[سليڪان–جرمينيم]] (SiGe) اوزارن ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي؛ [[آئي بي ايم]] اهڙن اوزارن جي وڏن ٺاهيندڙن مان هڪ آهي. [[گيلئم آرسينائڊ]] (GaAs) پڻ تيز رفتار اوزارن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي، پر هن مادي جا وڏي قطر وارا [[بلور]] تيار ڪرڻ ڏکيا آهن. ان سبب ان جا ويفر سليڪان جي ويفرن کان گهڻو ننڍا هوندا آهن، جنهن ڪري GaAs تي ٻڌل اوزارن جي وڏي پيماني تي پيداوار سليڪان جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مهانگي پوي ٿي. [[گيلئم نائٽرائيڊ]] (GaN) اعليٰ طاقت وارن استعمالن، جهڙوڪ [[طاقت انتظام مربوط سرڪٽ]]، [[روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ]] (LED) ۽ [[ريڊيو فريڪوئنسي]] جزن ۾ تيزي سان مقبول ٿي رهيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ اعليٰ مضبوطي ۽ سٺي حرارتي چالڪائي موجود هوندي آهي. سليڪان جي ڀيٽ ۾ GaN جو [[بينڊ گيپ]] ٽي ڀيرا کان به وڌيڪ، يعني 3.4 [[اليڪٽران وولٽ]] هوندو آهي، ۽ اهو اليڪٽرانن کي لڳ ڀڳ هزار ڀيرا وڌيڪ مؤثر نموني منتقل ڪري سگهي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Gallium nitride semiconductors: The Next Generation of Power {{!}} Navitas |date=19 March 2021 |url=https://navitassemi.com/gallium-nitride-the-next-generation-of-power/ |access-date=2023-05-02 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=What is GaN? Gallium Nitride (GaN) Semiconductors Explained |url=https://epc-co.com/epc/gallium-nitride/what-is-gan |access-date=May 2, 2023 |website=Efficient Power Conversion}}</ref> ٻيا گهٽ استعمال ٿيندڙ مادا پڻ يا ته استعمال هيٺ آهن يا انهن تي تحقيق جاري آهي. [[سليڪان ڪاربائيڊ]] (SiC) پڻ [[طاقت مربوط سرڪٽ]]ن ۾ تيزي سان مقبول ٿي رهيو آهي. اهو نيري LEDن جي خام مال طور پڻ استعمال ٿيو آهي، ۽ اهڙن سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن لاءِ به ان تي تحقيق ٿي رهي آهي، جيڪي انتهائي وڌيڪ [[هلائڻ جو گرمي پد|ڪم ڪندڙ گرمي پد]] ۽ [[آئونيائيزيشن ڪندڙ تابڪاري]] واري ماحول کي برداشت ڪري سگهن. [[ايمپيٽ ڊائيوڊ]] پڻ SiC مان تيار ڪيا ويا آهن. [[انڊيم]] جي مختلف مرڪبن، جهڙوڪ [[انڊيم آرسينائڊ]]، [[انڊيم اينٽيمونائيڊ]] ۽ [[انڊيم فاسفائيڊ]]، کي پڻ LEDن ۽ جامد-حالت [[ليزر ڊائيوڊ]]ن ۾ استعمال ڪيو وڃي ٿو. [[سيلينيم سلفائيڊ]] تي [[شمسي وولٽائيڪ]] [[شمسي سيل]]ن جي تياري لاءِ به تحقيق جاري آهي. [[نامياتي سيمي ڪنڊڪٽر]]ن جو سڀ کان عام استعمال [[نامياتي روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ]] (OLED) ۾ ٿيندو آهي. == استعمال == سڀني قسمن جا ٽرانزسٽر [[منطق دروازي]] جا بنيادي جزا طور استعمال ٿي سگهن ٿا، جيڪي [[ڊجيٽل سرڪٽ]]ن جي ڊزائن جو بنياد آهن. [[مائڪروپروسيسر]] جهڙن ڊجيٽل سرڪٽن ۾ ٽرانزسٽر آن/آف سوئچ طور ڪم ڪندا آهن؛ مثال طور [[موسفيٽ]] ۾ گيٽ تي لاڳو ڪيل [[وولٽيج]] اهو طئي ڪندو آهي ته [[سوئچ]] کليل (آن) هوندو يا بند (آف). [[تمثيلي سرڪٽ]]ن ۾ استعمال ٿيندڙ ٽرانزسٽر آن/آف سوئچ طور ڪم ناهن ڪندا، بلڪه اهي لڳاتار تبديل ٿيندڙ انپُٽن جي جواب ۾ لڳاتار تبديل ٿيندڙ آئوٽ پُٽ ڏيندا آهن. عام تمثيلي سرڪٽن ۾ [[وڌائيندڙ]] (ايمپليفائر) ۽ [[دولن ساز]] (اوسيليٽر) شامل آهن. اهي سرڪٽ، جيڪي ڊجيٽل ۽ تمثيلي سرڪٽن جي وچ ۾ رابطي يا سگنلن جي تبديلي جو ڪم ڪن ٿا، [[گڏيل-اشارتي مربوط سرڪٽ]] (مڪسڊ-سنگل انٽيگريٽيڊ سرڪٽ) سڏجن ٿا. [[طاقت سيمي ڪنڊڪٽر اوزار]] الڳ اوزار يا مربوط سرڪٽ هوندا آهن، جيڪي وڌيڪ برقي روَ يا وڌيڪ وولٽيج وارن استعمالن لاءِ ٺاهيا ويندا آهن. طاقت مربوط سرڪٽ، مربوط سرڪٽ (IC) جي ٽيڪنالاجي کي طاقت سيمي ڪنڊڪٽر ٽيڪنالاجي سان گڏائيندا آهن، ۽ انهن کي ڪڏهن ڪڏهن "ذهين طاقت اوزار" پڻ چيو ويندو آهي. ڪيتريون ئي ڪمپنيون خاص طور طاقت سيمي ڪنڊڪٽرن جي تياري ۾ مهارت رکن ٿيون. === جزن جي سڃاڻپ === سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جا [[حصو نمبر]] (پارٽ نمبر) گهڻو ڪري هر ٺاهيندڙ ڪمپني لاءِ مخصوص هوندا آهن. تنهن هوندي به، قسمن جي ڪوڊن لاءِ معياري نظام ٺاهڻ جون ڪوششون ڪيون ويون آهن، ۽ ڪجهه اوزار انهن معيارن تي عمل ڪن ٿا. مثال طور، [[جدا اوزار]]ن لاءِ ٽي مشهور معيار آهن: آمريڪا ۾ [[جي اي ڊي اي سي]] (JEDEC) JESD370B، يورپ ۾ [[پرو اليڪٽران]] (پرو اليڪٽران)، ۽ جاپان ۾ [[جاپاني صنعتي معيار]] (JIS). == تياري == {{excerpt|سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جي تياري|سانچا=-سيمي ڪنڊڪٽر صنعتڪاري جا عمل}} 9wafs7yw55rn7iflhzd0hp9r8bi7xpt 390563 390562 2026-07-02T12:37:31Z Intisar Ali 8681 390563 wikitext text/x-wiki {{Short description|سيمي ڪنڊڪٽر مادّن جي برقي خاصيتن مان فائدو وٺندڙ برقي جزو}} [[File:Semiconductor outlines.jpg|thumb|مختلف پيڪيج ٿيل سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جون ٻاهريون شڪليون]] '''سيمي ڪنڊڪٽر اوزار''' هڪ [[برقي جزو]] آهي، جيڪو پنهنجي ڪم لاءِ [[سيمي ڪنڊڪٽر]] مادّي (خاص طور [[سليڪان]]، [[جرمينيم]]، [[گيلئم آرسينائڊ]] ۽ [[نامياتي سيمي ڪنڊڪٽر]]) جي برقي خاصيتن تي ڀاڙي ٿو. ان جي [[برقي چالڪائي]]، موصلن ۽ نارسلن جي وچ واري حد ۾ هوندي آهي. سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن گهڻين ئي استعمالن ۾ [[خلا نلي]]ن جي جاءِ والاري ورتي آهي. اهي [[جامد-حالت اليڪٽرانڪس|جامد حالت]] ۾ [[برقي رو]] کي وهائيندا آهن، نه ته [[خلا]] مان گذرندڙ آزاد [[اليڪٽران]]ن (جيڪي عام طور [[حرارتي اخراج]] سان آزاد ٿيندا آهن) يا [[گيسن ۾ برقي خارجو|آئونيڪ ٿيل گيس]] مان گذرندڙ آزاد اليڪٽرانن ۽ آئنن جي ذريعي. سيمي ڪنڊڪٽر اوزار ٻنهي صورتن ۾ تيار ڪيا ويندا آهن: الڳ [[جدا اوزار]]ن جي صورت ۾ ۽ [[مربوط سرڪٽ]]ن جي صورت ۾، جيڪي ٻن يا وڌيڪ اوزارن تي مشتمل هوندا آهن. انهن جو تعداد سوين کان وٺي اربين تائين ٿي سگهي ٿو، جيڪي هڪ ئي سيمي ڪنڊڪٽر [[اليڪٽرانڪس ويفر|ويفر]] (جنهن کي سبسٽريٽ پڻ چيو ويندو آهي) تي تيار ڪري پاڻ ۾ ڳنڍيا ويندا آهن. سيمي ڪنڊڪٽر مادا ان ڪري ڪارآمد آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جي روَيي کي ڄاڻي واڻي شامل ڪيل نجاستن، يعني [[ڊوپنگ (سيمي ڪنڊڪٽر)|ڊوپنگ]]، ذريعي آساني سان تبديل ڪري سگهجي ٿو. سيمي ڪنڊڪٽر جي [[برقي چالڪائي]] کي برقي يا مقناطيسي ميدان، [[روشني]]، گرمي يا ڊوپ ٿيل [[يڪ-بلوري سليڪان]] جي ميخانياتي بگاڙ وسيلي ضابطو ڪري سگهجي ٿو؛ تنهنڪري سيمي ڪنڊڪٽر بهترين حساسين (Sensors) طور ڪم ڪري سگهن ٿا. سيمي ڪنڊڪٽر ۾ برقي روَ آزاد [[اليڪٽران]]ن ۽ [[اليڪٽران سوراخ]]ن جي ذريعي وهي ٿي، جن کي گڏيل طور [[بار کڻندڙ]] چيو ويندو آهي. [[فاسفورس]] يا [[بورون]] جهڙي ٿوري مقدار ۾ ائٽمي نجاست شامل ڪرڻ سان آزاد اليڪٽرانن يا سوراخن جو تعداد گهڻو وڌي ويندو آهي. جيڪڏهن ڊوپ ٿيل سيمي ڪنڊڪٽر ۾ سوراخ وڌيڪ هجن ته ان کي [[پي-قسم سيمي ڪنڊڪٽر]] (''p'' مثبت [[برقي بار]] لاءِ) چيو ويندو آهي، ۽ جيڪڏهن آزاد اليڪٽران وڌيڪ هجن ته ان کي [[اين-قسم سيمي ڪنڊڪٽر]] (''n'' منفي برقي بار لاءِ) چيو ويندو آهي. گهڻا حرڪت ڪندڙ بار کڻندڙ منفي بار وارا هوندا آهن. سيمي ڪنڊڪٽرن جي تياري دوران p ۽ n قسم جي ڊوپن جي جڳهه ۽ مقدار تي انتهائي درست ضابطو رکيو ويندو آهي. n-قسم ۽ p-قسم سيمي ڪنڊڪٽرن جي ڳانڍاپي سان [[پي–اين جنڪشن]] ٺهندو آهي. دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر اوزار [[ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر ميدان-اثر ٽرانزسٽر]] (MOSFET)،<ref name="Golio">{{cite book |last1=Golio |first1=Mike |last2=Golio |first2=Janet |title=RF and Microwave Passive and Active Technologies |date=2018 |publisher=[[CRC Press]] |isbn=9781420006728 |page=18-2 |url=https://books.google.com/books?id=MCj9jxSVQKIC&pg=SA18-PA2}}</ref> يا مختصر طور MOS [[ٽرانزسٽر]] آهي. 2013ع تائين هر روز اربين MOS ٽرانزسٽر تيار ڪيا پئي ويا.<ref name="computer history-transistor">{{cite web |title=Who Invented the Transistor? |url=https://www.computerhistory.org/atchm/who-invented-the-transistor/ |website=[[Computer History Museum]] |date=4 December 2013 |access-date=20 July 2019}}</ref> 1978ع کان وٺي هر سال تيار ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جو سراسري واڌارو 9.1٪ رهيو آهي، ۽ 2018ع ۾ پهريون ڀيرو انهن جي سالياني ترسيل جو انگ هڪ ٽرلين کان وڌيڪ ٿيڻ جي اڳڪٿي ڪئي وئي،<ref>{{Cite web|url=http://www.icinsights.com/news/bulletins/Semiconductor-Shipments-Forecast-To-Exceed-1-Trillion-Devices-In-2018/|archive-url=https://web.archive.org/web/20180404125120/http://www.icinsights.com/news/bulletins/Semiconductor-Shipments-Forecast-To-Exceed-1-Trillion-Devices-In-2018/|url-status=usurped|archive-date=April 4, 2018|title=Semiconductor Shipments Forecast to Exceed 1 Trillion Devices in 2018|website=www.icinsights.com|access-date=2018-04-16}}</ref> جنهن جو مطلب آهي ته هينئر تائين مجموعي طور ست ٽرلين کان به وڌيڪ سيمي ڪنڊڪٽر اوزار تيار ڪيا ويا آهن. == بنيادي قسم == === ڊائيوڊ === {{Main|ڊائيوڊ}} سيمي ڪنڊڪٽر '''ڊائيوڊ''' عام طور هڪ [[پي–اين جنڪشن]] مان ٺهيل اوزار هوندو آهي. p-قسم ۽ [[اين-قسم سيمي ڪنڊڪٽر]] جي جنڪشن تي [[خالي علائقو]] (ڊپليشن ريجن ) ٺهندو آهي، جتي حرڪت ڪندڙ بار کڻندڙن جي کوٽ سبب برقي روَ جي وهڪري ۾ رڪاوٽ پيدا ٿيندي آهي. جڏهن اوزار کي '''فارورڊ بائيس''' ڪيو ويندو آهي (يعني p-پاسي جو [[برقي امڪان]] n-پاسي کان وڌيڪ هوندو آهي)، ته هي خالي علائقو گهٽجي ويندو آهي، جنهن سان برقي روَ آسانيءَ سان وهي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، جڏهن ڊائيوڊ کي '''ريورس بائيس''' ڪيو ويندو آهي (يعني n-پاسي جو برقي امڪان وڌيڪ هوندو آهي)، ته خالي علائقو وڌي ويندو آهي ۽ رڳو تمام ٿوري برقي روَ وهي سگهندي آهي. سيمي ڪنڊڪٽر تي [[روشني]] پوڻ سان [[اليڪٽران–سوراخ جوڙو]] پيدا ٿيندا آهن، جيڪي آزاد بار کڻندڙن جو تعداد وڌائيندا آهن ۽ نتيجي ۾ برقي چالڪائي وڌي ويندي آهي. هن خاصيت مان فائدو وٺڻ لاءِ تيار ڪيل ڊائيوڊن کي [[فٽوڊائيوڊ]] چيو ويندو آهي. [[مرڪب سيمي ڪنڊڪٽر]] ڊائيوڊ روشني پڻ پيدا ڪري سگهن ٿا، جيئن [[روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ]] (LED) ۽ [[ليزر ڊائيوڊ]]. === ٽرانزسٽر === {{Main|ٽرانزسٽر}} ==== ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر ==== [[File:Bipolar Junction Transistor NPN Structure.svg|right|thumb|180px|n–p–n ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر جي جوڙجڪ]] [[ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر]] (BJT) ٻن [[پي–اين جنڪشن]]ن مان ٺهندا آهن، جيڪي يا ته n–p–n يا p–n–p ترتيب ۾ هوندا آهن. ٻنهي جنڪشنن جي وچ وارو حصو '''بيس''' سڏبو آهي، جيڪو تمام سنهو هوندو آهي. ٻيا ٻه حصا ۽ انهن جا ٽرمينل '''ايميٽر''' ۽ '''ڪليڪٽر''' سڏبا آهن. بيس ۽ ايميٽر جي وچ ۾ داخل ڪيل ننڍڙي برقي روَ، بيس–ڪليڪٽر جنڪشن جون خاصيتون تبديل ڪري ڇڏيندي آهي، جنهن سان اها جنڪشن، ريورس بائيس هجڻ باوجود، برقي روَ وهائڻ جي قابل ٿي ويندي آهي. اهڙيءَ طرح بيس–ايميٽر جي ننڍڙي روَ، ڪليڪٽر ۽ ايميٽر جي وچ ۾ گهڻي روَ تي ضابطو آڻي ٿي. ==== ميدان-اثر ٽرانزسٽر ==== {{Main|ميدان-اثر ٽرانزسٽر}} ٽرانزسٽر جو ٻيو قسم [[ميدان-اثر ٽرانزسٽر]] (FET) آهي، جيڪو ان اصول تي ڪم ڪندو آهي ته سيمي ڪنڊڪٽر جي برقي چالڪائي کي [[برقي ميدان]] جي موجودگي سان وڌائي يا گهٽائي سگهجي ٿو. برقي ميدان سيمي ڪنڊڪٽر ۾ آزاد اليڪٽرانن ۽ سوراخن جو تعداد تبديل ڪري ان جي چالڪائي تبديل ڪندو آهي. هي ميدان يا ته ريورس بائيس ٿيل [[پي–اين جنڪشن]] وسيلي لاڳو ڪيو ويندو آهي، جنهن سان '''جنڪشن ميدان-اثر ٽرانزسٽر''' ([[JFET]]) ٺهندو آهي، يا وري آڪسائيڊ جي پرت سان الڳ ڪيل اليڪٽروڊ وسيلي، جنهن سان '''[[ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر ميدان-اثر ٽرانزسٽر]]''' ([[MOSFET]]) ٺهندو آهي. ==== ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر ==== {{Main|موسفيٽ}} {{See also|[[سيمي ڪنڊڪٽر جي ماپن جا مثالن جي فهرست]]|[[ٽرانزسٽر ڳڻپ]]}} [[File:Threshold formation nowatermark.gif|thumb|right|400px|[[موسفيٽ]] (MOSFET) جو ڪم ڪرڻ ۽ ان جي Id-Vg وکر. شروعات ۾ گيٽ وولٽيج نه هجڻ سبب چينل ۾ ڪو به انورزن اليڪٽران موجود نه هوندو ۽ اوزار بند (OFF) هوندو آهي. جيئن گيٽ وولٽيج وڌندو آهي، چينل ۾ انورزن اليڪٽرانن جي کثافت ۽ برقي روَ وڌندي آهي، تان جو اوزار هلي پوندو (ON).]] [[ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر ميدان-اثر ٽرانزسٽر]] (MOSFET)، جيڪو هڪ [[جامد-حالت اليڪٽرانڪس|جامد-حالت]] اوزار آهي، اڄ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر اوزار آهي. دنيا جي سڀني ٽرانزسٽرن مان گهٽ ۾ گهٽ 99.9٪ MOSFET آهن، ۽ اندازي مطابق 1960ع کان 2018ع تائين لڳ ڀڳ 13 [[سيڪسٽيلين]] MOSFET تيار ڪيا ويا.<ref name="computerhistory2018">{{cite web |title=13 Sextillion & Counting: The Long & Winding Road to the Most Frequently Manufactured Human Artifact in History |url=https://www.computerhistory.org/atchm/13-sextillion-counting-the-long-winding-road-to-the-most-frequently-manufactured-human-artifact-in-history/ |date=April 2, 2018 |website=[[Computer History Museum]] |access-date=28 July 2019}}</ref> '''گيٽ''' اليڪٽروڊ کي چارج ڪري اهڙو برقي ميدان پيدا ڪيو ويندو آهي، جيڪو ٻن ٽرمينلن، '''سورس''' ۽ '''ڊرين'''، جي وچ ۾ موجود '''چينل''' جي [[برقي چالڪائي]] تي ضابطو آڻي ٿو. چينل ۾ موجود بار کڻندڙن جي قسم موجب اوزار '''اين-چينل''' (اليڪٽرانن لاءِ) يا '''پي-چينل''' (سوراخن لاءِ) موسفيٽ ٿي سگهي ٿو. جيتوڻيڪ نالي ۾ "ڌاتو" شامل آهي، پر جديد اوزارن ۾ گيٽ لاءِ عام طور [[پولي سليڪان]] استعمال ڪيو ويندو آهي. === ٻيا قسم === {{See also|برقي جزو#سيمي ڪنڊڪٽر}} ''ٻن ٽرمينلن وارا اوزار:'' * [[ڊائياڪ]] * [[ڊائيوڊ]] (ريڪٽيفائر ڊائيوڊ) * [[گن ڊائيوڊ]] * [[ايمپيٽ ڊائيوڊ]] * [[ليزر ڊائيوڊ]] * [[روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ]] * [[فٽوسيل]] * [[فٽوٽرانزسٽر]] * [[پن ڊائيوڊ]] * [[شاٽڪي ڊائيوڊ]] * [[شمسي سيل]] * [[عارضي وولٽيج دٻائيندڙ ڊائيوڊ]] * [[ٽنل ڊائيوڊ]] * [[وي سي ايس اي ايل]] * [[زينر ڊائيوڊ]] * [[زين ڊائيوڊ]] ''ٽن ٽرمينلن وارا اوزار:'' * [[ٻه-قطبي ٽرانزسٽر]] * [[ڊارلنگٽن ٽرانزسٽر]] * [[ميدان-اثر ٽرانزسٽر]] * [[انسوليٽيڊ-گيٽ ٻه-قطبي ٽرانزسٽر]] * [[سليڪان-ڪنٽرولڊ ريڪٽيفائر]] * [[ٿائرسٽر]] * [[ٽرائياڪ]] * [[يوني جنڪشن ٽرانزسٽر]] ''چئن ٽرمينلن وارا اوزار:'' * [[هال اثر حساس]] (مقناطيسي ميدان حساس) * [[فٽوڪوپلر]] == مادا == {{Main|سيمي ڪنڊڪٽر مادا}} سڀني کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر مادو [[سليڪان]] (Si) آهي. خام مال جي گهٽ قيمت، نسبتاً سادي تياري، ۽ مناسب گرمي پد واري حد سبب اهو مختلف مقابلي ڪندڙ مادن جي ڀيٽ ۾ اڄ به بهترين چونڊ سمجهيو وڃي ٿو. سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جي تياري لاءِ استعمال ٿيندڙ سليڪان کي هن وقت اهڙن وڏن [[بلور]]ن (Boules) جي صورت ۾ تيار ڪيو ويندو آهي، جن مان 300 ملي ميٽر (12 انچ) قطر وارا [[اليڪٽرانڪس ويفر|ويفر]] ٺاهي سگهجن. [[جرمينيم]] (Ge) شروعاتي دور ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر مادو هو، پر گرميءَ جي حساسيت سبب اهو سليڪان جي ڀيٽ ۾ گهٽ ڪارآمد ثابت ٿيو. اڄڪلهه جرمينيم کي اڪثر سليڪان سان ملائي انتهائي تيز رفتار [[سليڪان–جرمينيم]] (SiGe) اوزارن ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي؛ [[آئي بي ايم]] اهڙن اوزارن جي وڏن ٺاهيندڙن مان هڪ آهي. [[گيلئم آرسينائڊ]] (GaAs) پڻ تيز رفتار اوزارن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي، پر هن مادي جا وڏي قطر وارا [[بلور]] تيار ڪرڻ ڏکيا آهن. ان سبب ان جا ويفر سليڪان جي ويفرن کان گهڻو ننڍا هوندا آهن، جنهن ڪري GaAs تي ٻڌل اوزارن جي وڏي پيماني تي پيداوار سليڪان جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مهانگي پوي ٿي. [[گيلئم نائٽرائيڊ]] (GaN) اعليٰ طاقت وارن استعمالن، جهڙوڪ [[طاقت انتظام مربوط سرڪٽ]]، [[روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ]] (LED) ۽ [[ريڊيو فريڪوئنسي]] جزن ۾ تيزي سان مقبول ٿي رهيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ اعليٰ مضبوطي ۽ سٺي حرارتي چالڪائي موجود هوندي آهي. سليڪان جي ڀيٽ ۾ GaN جو [[بينڊ گيپ]] ٽي ڀيرا کان به وڌيڪ، يعني 3.4 [[اليڪٽران وولٽ]] هوندو آهي، ۽ اهو اليڪٽرانن کي لڳ ڀڳ هزار ڀيرا وڌيڪ مؤثر نموني منتقل ڪري سگهي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Gallium nitride semiconductors: The Next Generation of Power {{!}} Navitas |date=19 March 2021 |url=https://navitassemi.com/gallium-nitride-the-next-generation-of-power/ |access-date=2023-05-02 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=What is GaN? Gallium Nitride (GaN) Semiconductors Explained |url=https://epc-co.com/epc/gallium-nitride/what-is-gan |access-date=May 2, 2023 |website=Efficient Power Conversion}}</ref> ٻيا گهٽ استعمال ٿيندڙ مادا پڻ يا ته استعمال هيٺ آهن يا انهن تي تحقيق جاري آهي. [[سليڪان ڪاربائيڊ]] (SiC) پڻ [[طاقت مربوط سرڪٽ]]ن ۾ تيزي سان مقبول ٿي رهيو آهي. اهو نيري LEDن جي خام مال طور پڻ استعمال ٿيو آهي، ۽ اهڙن سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن لاءِ به ان تي تحقيق ٿي رهي آهي، جيڪي انتهائي وڌيڪ [[هلائڻ جو گرمي پد|ڪم ڪندڙ گرمي پد]] ۽ [[آئونيائيزيشن ڪندڙ تابڪاري]] واري ماحول کي برداشت ڪري سگهن. [[ايمپيٽ ڊائيوڊ]] پڻ SiC مان تيار ڪيا ويا آهن. [[انڊيم]] جي مختلف مرڪبن، جهڙوڪ [[انڊيم آرسينائڊ]]، [[انڊيم اينٽيمونائيڊ]] ۽ [[انڊيم فاسفائيڊ]]، کي پڻ LEDن ۽ جامد-حالت [[ليزر ڊائيوڊ]]ن ۾ استعمال ڪيو وڃي ٿو. [[سيلينيم سلفائيڊ]] تي [[شمسي وولٽائيڪ]] [[شمسي سيل]]ن جي تياري لاءِ به تحقيق جاري آهي. [[نامياتي سيمي ڪنڊڪٽر]]ن جو سڀ کان عام استعمال [[نامياتي روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ]] (OLED) ۾ ٿيندو آهي. == استعمال == سڀني قسمن جا ٽرانزسٽر [[منطق دروازي]] جا بنيادي جزا طور استعمال ٿي سگهن ٿا، جيڪي [[ڊجيٽل سرڪٽ]]ن جي ڊزائن جو بنياد آهن. [[مائڪروپروسيسر]] جهڙن ڊجيٽل سرڪٽن ۾ ٽرانزسٽر آن/آف سوئچ طور ڪم ڪندا آهن؛ مثال طور [[موسفيٽ]] ۾ گيٽ تي لاڳو ڪيل [[وولٽيج]] اهو طئي ڪندو آهي ته [[سوئچ]] کليل (آن) هوندو يا بند (آف). [[تمثيلي سرڪٽ]]ن ۾ استعمال ٿيندڙ ٽرانزسٽر آن/آف سوئچ طور ڪم ناهن ڪندا، بلڪه اهي لڳاتار تبديل ٿيندڙ انپُٽن جي جواب ۾ لڳاتار تبديل ٿيندڙ آئوٽ پُٽ ڏيندا آهن. عام تمثيلي سرڪٽن ۾ [[وڌائيندڙ]] (ايمپليفائر) ۽ [[دولن ساز]] (اوسيليٽر) شامل آهن. اهي سرڪٽ، جيڪي ڊجيٽل ۽ تمثيلي سرڪٽن جي وچ ۾ رابطي يا سگنلن جي تبديلي جو ڪم ڪن ٿا، [[گڏيل-اشارتي مربوط سرڪٽ]] (مڪسڊ-سنگل انٽيگريٽيڊ سرڪٽ) سڏجن ٿا. [[طاقت سيمي ڪنڊڪٽر اوزار]] الڳ اوزار يا مربوط سرڪٽ هوندا آهن، جيڪي وڌيڪ برقي روَ يا وڌيڪ وولٽيج وارن استعمالن لاءِ ٺاهيا ويندا آهن. طاقت مربوط سرڪٽ، مربوط سرڪٽ (IC) جي ٽيڪنالاجي کي طاقت سيمي ڪنڊڪٽر ٽيڪنالاجي سان گڏائيندا آهن، ۽ انهن کي ڪڏهن ڪڏهن "ذهين طاقت اوزار" پڻ چيو ويندو آهي. ڪيتريون ئي ڪمپنيون خاص طور طاقت سيمي ڪنڊڪٽرن جي تياري ۾ مهارت رکن ٿيون. === جزن جي سڃاڻپ === سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جا [[حصو نمبر]] (پارٽ نمبر) گهڻو ڪري هر ٺاهيندڙ ڪمپني لاءِ مخصوص هوندا آهن. تنهن هوندي به، قسمن جي ڪوڊن لاءِ معياري نظام ٺاهڻ جون ڪوششون ڪيون ويون آهن، ۽ ڪجهه اوزار انهن معيارن تي عمل ڪن ٿا. مثال طور، [[جدا اوزار]]ن لاءِ ٽي مشهور معيار آهن: آمريڪا ۾ [[جي اي ڊي اي سي]] (JEDEC) JESD370B، يورپ ۾ [[پرو اليڪٽران]] (پرو اليڪٽران)، ۽ جاپان ۾ [[جاپاني صنعتي معيار]] (JIS). == ترقيءَ جي تاريخ {{anchor|History of semiconductor device development}} == {{Further|برقي انجنيئرنگ جي تاريخ}} {{Unreferenced section|date=October 2007}} === ڪيٽس وِسڪر ڳولائو === {{Main|ڪيٽس وِسڪر ڳولائو}} ٽرانزسٽر جي ايجاد کان گهڻو اڳ سيمي ڪنڊڪٽر مواد اليڪٽرانڪس ۾ استعمال ٿيندا هئا. ويهين صديءَ جي شروعات واري دور ۾ اهي [[ريڊيو]] وصول ڪندڙن ۾ ڳولائو (Detector) طور عام هئا، جتي انهن کي "ڪيٽس وِسڪر" نالي اوزار ۾ استعمال ڪيو ويندو هو، جيڪو [[جگديش چندر بوس]] ۽ ٻين ترقي ڏنو هو. اهي ڳولائو ڪافي تڪليف ڏيندڙ هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ هلائيندڙ کي هڪ باريڪ ٽنگسٽن تار (Whisker) کي [[گيلينا]] (ليڊ سلفائيڊ) يا [[سيليڪون ڪاربائيڊ]] (ڪاربورنڊم) جي قلم تي گهمائڻو پوندو هو، جيستائين اهو اوچتو ڪم ڪرڻ شروع ڪري.<ref>{{cite book |author1=Ernest Braun |author2=Stuart MacDonald |name-list-style=amp |title=Revolution in Miniature: The History and Impact of Semiconductor Electronics |year=1982 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-28903-0 |pages=11–13 |url=https://books.google.com/books?id=03c4wldf-k4C&pg=PA11}}</ref> چند ڪلاڪن يا ڏينهن کان پوءِ اهو ٻيهر آهستي آهستي ڪم ڪرڻ ڇڏي ڏيندو هو ۽ اهو ئي عمل ٻيهر ورجائڻو پوندو هو. ان وقت انهن جي ڪم ڪرڻ جو سبب مڪمل طور تي نامعلوم هو. وڌيڪ ڀروسي لائق ۽ سگنل کي وڌائيندڙ [[ويڪيوم ٽيوب]] تي ٻڌل ريڊيو متعارف ٿيڻ کان پوءِ ڪيٽس وِسڪر نظام جلدي استعمال مان نڪري ويا. "ڪيٽس وِسڪر" دراصل هڪ اهڙي خاص قسم جي ڊائيوڊ جو ابتدائي نمونو هو، جيڪو اڄ به [[شاٽڪي ڊائيوڊ]] جي نالي سان وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿو. === ڌاتي ريڪٽيفائر === {{Main|ڌاتي ريڪٽيفائر}} سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جو هڪ ٻيو ابتدائي قسم ڌاتي ريڪٽيفائر هو، جنهن ۾ سيمي ڪنڊڪٽر طور [[ڪاپر(I) آڪسائيڊ]] يا [[سيلينيم]] استعمال ٿيندو هو. [[ويسٽنگ هائوس اليڪٽرڪ (1886)]] انهن ريڪٽيفائرن جو هڪ وڏو ٺاهيندڙ هو. === ٻي عالمي جنگ === ٻي عالمي جنگ دوران [[ريڊار]] بابت تحقيق سبب ريڊار وصول ڪندڙن کي تمام وڌيڪ [[اتساهه]] (فريڪئينسي) تي هلائڻ جي ضرورت پئي، جيڪا لڳ ڀڳ 4000 ميگا هرٽز تائين پهتي، ۽ روايتي ويڪيوم ٽيوب تي ٻڌل ريڊيو وصول ڪندڙ هاڻي مناسب ڪارڪردگي نه ڏيکاريندا هئا. 1940ع ۾ [[ٽزارڊ مشن]] دوران برطانيا کان آمريڪا ڏانهن [[ڪيوٽي ميگنيٽرون]] جي منتقليءَ کان پوءِ هڪ اهڙي عملي اوزار جي سخت ضرورت پيدا ٿي، جيڪو انتهائي وڌيڪ اتساهه تي سگنلن کي وڌائي سگهي. اتفاق سان [[رسل اوهل]]، جيڪو [[بيل ليبارٽريز]] ۾ ڪم ڪندو هو، فيصلو ڪيو ته هو ٻيهر [[ڪيٽس وِسڪر ڳولائو]] آزمائي. ان وقت تائين ڪيترن سالن کان اهي استعمال ۾ نه هئا ۽ ليبارٽري وٽ اهڙو ڪو به اوزار موجود نه هو. آخرڪار [[مينهيٽن]] جي هڪ پراڻي ريڊيو جي دڪان مان هڪ ڳولي آندو ويو، ۽ اوهل ڏٺو ته اهو ويڪيوم ٽيوب وارن نظامن کان گهڻو بهتر ڪم ڪري رهيو هو. اوهل اهو معلوم ڪرڻ لڳو ته ڪيٽس وِسڪر ايترو مؤثر ڇو هو. هن 1939ع جو وڏو حصو وڌيڪ خالص قلم تيار ڪرڻ ۾ گذاريو. جلد ئي هن ڏٺو ته وڌيڪ خالص قلم سان انهن جو غير يقيني رويو ختم ٿي ويو، پر ساڳئي وقت ريڊيو ڳولائو طور ڪم ڪرڻ جي صلاحيت به ختم ٿي وئي. هڪ ڏينهن هن جو سڀ کان وڌيڪ خالص قلم، جنهن جي وچ ۾ صاف ڏار موجود هئي، وري به سٺو ڪم ڪرڻ لڳو. جڏهن هو ان کي جاچڻ لاءِ ڪمري ۾ گهمي رهيو هو ته ڪڏهن اهو ڪم ڪندو هو ۽ ڪڏهن بند ٿي ويندو هو. تفصيلي جاچ کان پوءِ معلوم ٿيو ته اهو رويو ڪمري جي روشنيءَ تي دارومدار رکي ٿو؛ وڌيڪ روشني سان قلم جي چالڪيت وڌي ويندي هئي. هن ٻين ماڻهن کي به اهو قلم ڏيکاريو، ۽ [[والٽر براٽين]] فوري طور سمجهي ويو ته ڏار واري هنڌ تي ڪنهن قسم جو جنڪشن موجود آهي. وڌيڪ تحقيق سان باقي راز به ظاهر ٿي ويو. قلم ان ڪري ڦاٽو هو جو ٻنهي پاسن ۾ اهڙين نجاستن جو مقدار ٿورو مختلف هو، جن کي اوهل مڪمل طور ختم نه ڪري سگهيو هو، فرق لڳ ڀڳ 0.2 سيڪڙو هو. قلم جي هڪ پاسي اهڙيون نجاستون هيون جيڪي وڌيڪ اليڪٽران مهيا ڪنديون هيون، تنهنڪري اهو "چالڪ" بڻجي ويو. ٻئي پاسي اهڙيون نجاستون هيون جيڪي انهن اليڪٽرانن کي پاڻ سان ٻڌڻ چاهينديون هيون، جنهن سبب اهو "موصل" جهڙو رويو ڏيکاريندو هو. جڏهن قلم جا اهي ٻئي حصا هڪ ٻئي سان رابطي ۾ هئا ته اضافي اليڪٽران چالڪ پاسي کان ٻاهر نڪري سگهندا هئا، جن کي پوءِ نوان اليڪٽران (مثال طور بيٽري مان) مٽائيندا هئا ۽ اهي موصل واري حصي مان گذري وِسڪر تار تائين پهچي گڏ ٿيندا هئا. پر جڏهن وولٽيج کي ابتو ڪيو ويندو هو ته گڏ ٿيندڙ اليڪٽران جلد ئي "سوراخ" ڀري ڇڏيندا هئا ۽ چالڪيت تقريباً فوري طور بند ٿي ويندي هئي. انهن ٻن قلمن، يا هڪ ئي قلم جي ٻن حصن، جي وچ ۾ ٺهيل هن جنڪشن سان هڪ سالڊ-اسٽيٽ ڊائيوڊ وجود ۾ آيو، ۽ اهو تصور بعد ۾ سيمي ڪنڊڪشن جي نالي سان مشهور ٿيو. جڏهن ڊائيوڊ بند هوندو آهي ته ان جي عمل جو سبب جنڪشن جي چوڌاري [[چارج ڪيريئر]]ن جي الڳ ٿيڻ سان لاڳاپيل هوندو آهي، جنهن کي [[خالي ٿيڻ وارو علائقو]] چيو وڃي ٿو. s1fohw5g5c8gktdfl3vwinu578m3xqc 390564 390563 2026-07-02T12:39:22Z Intisar Ali 8681 390564 wikitext text/x-wiki {{Short description|سيمي ڪنڊڪٽر مادّن جي برقي خاصيتن مان فائدو وٺندڙ برقي جزو}} [[File:Semiconductor outlines.jpg|thumb|مختلف پيڪيج ٿيل سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جون ٻاهريون شڪليون]] '''سيمي ڪنڊڪٽر اوزار''' هڪ [[برقي جزو]] آهي، جيڪو پنهنجي ڪم لاءِ [[سيمي ڪنڊڪٽر]] مادّي (خاص طور [[سليڪان]]، [[جرمينيم]]، [[گيلئم آرسينائڊ]] ۽ [[نامياتي سيمي ڪنڊڪٽر]]) جي برقي خاصيتن تي ڀاڙي ٿو. ان جي [[برقي چالڪائي]]، موصلن ۽ نارسلن جي وچ واري حد ۾ هوندي آهي. سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن گهڻين ئي استعمالن ۾ [[خلا نلي]]ن جي جاءِ والاري ورتي آهي. اهي [[جامد-حالت اليڪٽرانڪس|جامد حالت]] ۾ [[برقي رو]] کي وهائيندا آهن، نه ته [[خلا]] مان گذرندڙ آزاد [[اليڪٽران]]ن (جيڪي عام طور [[حرارتي اخراج]] سان آزاد ٿيندا آهن) يا [[گيسن ۾ برقي خارجو|آئونيڪ ٿيل گيس]] مان گذرندڙ آزاد اليڪٽرانن ۽ آئنن جي ذريعي. سيمي ڪنڊڪٽر اوزار ٻنهي صورتن ۾ تيار ڪيا ويندا آهن: الڳ [[جدا اوزار]]ن جي صورت ۾ ۽ [[مربوط سرڪٽ]]ن جي صورت ۾، جيڪي ٻن يا وڌيڪ اوزارن تي مشتمل هوندا آهن. انهن جو تعداد سوين کان وٺي اربين تائين ٿي سگهي ٿو، جيڪي هڪ ئي سيمي ڪنڊڪٽر [[اليڪٽرانڪس ويفر|ويفر]] (جنهن کي سبسٽريٽ پڻ چيو ويندو آهي) تي تيار ڪري پاڻ ۾ ڳنڍيا ويندا آهن. سيمي ڪنڊڪٽر مادا ان ڪري ڪارآمد آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جي روَيي کي ڄاڻي واڻي شامل ڪيل نجاستن، يعني [[ڊوپنگ (سيمي ڪنڊڪٽر)|ڊوپنگ]]، ذريعي آساني سان تبديل ڪري سگهجي ٿو. سيمي ڪنڊڪٽر جي [[برقي چالڪائي]] کي برقي يا مقناطيسي ميدان، [[روشني]]، گرمي يا ڊوپ ٿيل [[يڪ-بلوري سليڪان]] جي ميخانياتي بگاڙ وسيلي ضابطو ڪري سگهجي ٿو؛ تنهنڪري سيمي ڪنڊڪٽر بهترين حساسين (Sensors) طور ڪم ڪري سگهن ٿا. سيمي ڪنڊڪٽر ۾ برقي روَ آزاد [[اليڪٽران]]ن ۽ [[اليڪٽران سوراخ]]ن جي ذريعي وهي ٿي، جن کي گڏيل طور [[بار کڻندڙ]] چيو ويندو آهي. [[فاسفورس]] يا [[بورون]] جهڙي ٿوري مقدار ۾ ائٽمي نجاست شامل ڪرڻ سان آزاد اليڪٽرانن يا سوراخن جو تعداد گهڻو وڌي ويندو آهي. جيڪڏهن ڊوپ ٿيل سيمي ڪنڊڪٽر ۾ سوراخ وڌيڪ هجن ته ان کي [[پي-قسم سيمي ڪنڊڪٽر]] (''p'' مثبت [[برقي بار]] لاءِ) چيو ويندو آهي، ۽ جيڪڏهن آزاد اليڪٽران وڌيڪ هجن ته ان کي [[اين-قسم سيمي ڪنڊڪٽر]] (''n'' منفي برقي بار لاءِ) چيو ويندو آهي. گهڻا حرڪت ڪندڙ بار کڻندڙ منفي بار وارا هوندا آهن. سيمي ڪنڊڪٽرن جي تياري دوران p ۽ n قسم جي ڊوپن جي جڳهه ۽ مقدار تي انتهائي درست ضابطو رکيو ويندو آهي. n-قسم ۽ p-قسم سيمي ڪنڊڪٽرن جي ڳانڍاپي سان [[پي–اين جنڪشن]] ٺهندو آهي. دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر اوزار [[ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر ميدان-اثر ٽرانزسٽر]] (MOSFET)،<ref name="Golio">{{cite book |last1=Golio |first1=Mike |last2=Golio |first2=Janet |title=RF and Microwave Passive and Active Technologies |date=2018 |publisher=[[CRC Press]] |isbn=9781420006728 |page=18-2 |url=https://books.google.com/books?id=MCj9jxSVQKIC&pg=SA18-PA2}}</ref> يا مختصر طور MOS [[ٽرانزسٽر]] آهي. 2013ع تائين هر روز اربين MOS ٽرانزسٽر تيار ڪيا پئي ويا.<ref name="computer history-transistor">{{cite web |title=Who Invented the Transistor? |url=https://www.computerhistory.org/atchm/who-invented-the-transistor/ |website=[[Computer History Museum]] |date=4 December 2013 |access-date=20 July 2019}}</ref> 1978ع کان وٺي هر سال تيار ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جو سراسري واڌارو 9.1٪ رهيو آهي، ۽ 2018ع ۾ پهريون ڀيرو انهن جي سالياني ترسيل جو انگ هڪ ٽرلين کان وڌيڪ ٿيڻ جي اڳڪٿي ڪئي وئي،<ref>{{Cite web|url=http://www.icinsights.com/news/bulletins/Semiconductor-Shipments-Forecast-To-Exceed-1-Trillion-Devices-In-2018/|archive-url=https://web.archive.org/web/20180404125120/http://www.icinsights.com/news/bulletins/Semiconductor-Shipments-Forecast-To-Exceed-1-Trillion-Devices-In-2018/|url-status=usurped|archive-date=April 4, 2018|title=Semiconductor Shipments Forecast to Exceed 1 Trillion Devices in 2018|website=www.icinsights.com|access-date=2018-04-16}}</ref> جنهن جو مطلب آهي ته هينئر تائين مجموعي طور ست ٽرلين کان به وڌيڪ سيمي ڪنڊڪٽر اوزار تيار ڪيا ويا آهن. == بنيادي قسم == === ڊائيوڊ === {{Main|ڊائيوڊ}} سيمي ڪنڊڪٽر '''ڊائيوڊ''' عام طور هڪ [[پي–اين جنڪشن]] مان ٺهيل اوزار هوندو آهي. p-قسم ۽ [[اين-قسم سيمي ڪنڊڪٽر]] جي جنڪشن تي [[خالي علائقو]] (ڊپليشن ريجن ) ٺهندو آهي، جتي حرڪت ڪندڙ بار کڻندڙن جي کوٽ سبب برقي روَ جي وهڪري ۾ رڪاوٽ پيدا ٿيندي آهي. جڏهن اوزار کي '''فارورڊ بائيس''' ڪيو ويندو آهي (يعني p-پاسي جو [[برقي امڪان]] n-پاسي کان وڌيڪ هوندو آهي)، ته هي خالي علائقو گهٽجي ويندو آهي، جنهن سان برقي روَ آسانيءَ سان وهي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، جڏهن ڊائيوڊ کي '''ريورس بائيس''' ڪيو ويندو آهي (يعني n-پاسي جو برقي امڪان وڌيڪ هوندو آهي)، ته خالي علائقو وڌي ويندو آهي ۽ رڳو تمام ٿوري برقي روَ وهي سگهندي آهي. سيمي ڪنڊڪٽر تي [[روشني]] پوڻ سان [[اليڪٽران–سوراخ جوڙو]] پيدا ٿيندا آهن، جيڪي آزاد بار کڻندڙن جو تعداد وڌائيندا آهن ۽ نتيجي ۾ برقي چالڪائي وڌي ويندي آهي. هن خاصيت مان فائدو وٺڻ لاءِ تيار ڪيل ڊائيوڊن کي [[فٽوڊائيوڊ]] چيو ويندو آهي. [[مرڪب سيمي ڪنڊڪٽر]] ڊائيوڊ روشني پڻ پيدا ڪري سگهن ٿا، جيئن [[روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ]] (LED) ۽ [[ليزر ڊائيوڊ]]. === ٽرانزسٽر === {{Main|ٽرانزسٽر}} ==== ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر ==== [[File:Bipolar Junction Transistor NPN Structure.svg|right|thumb|180px|n–p–n ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر جي جوڙجڪ]] [[ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر]] (BJT) ٻن [[پي–اين جنڪشن]]ن مان ٺهندا آهن، جيڪي يا ته n–p–n يا p–n–p ترتيب ۾ هوندا آهن. ٻنهي جنڪشنن جي وچ وارو حصو '''بيس''' سڏبو آهي، جيڪو تمام سنهو هوندو آهي. ٻيا ٻه حصا ۽ انهن جا ٽرمينل '''ايميٽر''' ۽ '''ڪليڪٽر''' سڏبا آهن. بيس ۽ ايميٽر جي وچ ۾ داخل ڪيل ننڍڙي برقي روَ، بيس–ڪليڪٽر جنڪشن جون خاصيتون تبديل ڪري ڇڏيندي آهي، جنهن سان اها جنڪشن، ريورس بائيس هجڻ باوجود، برقي روَ وهائڻ جي قابل ٿي ويندي آهي. اهڙيءَ طرح بيس–ايميٽر جي ننڍڙي روَ، ڪليڪٽر ۽ ايميٽر جي وچ ۾ گهڻي روَ تي ضابطو آڻي ٿي. ==== ميدان-اثر ٽرانزسٽر ==== {{Main|ميدان-اثر ٽرانزسٽر}} ٽرانزسٽر جو ٻيو قسم [[ميدان-اثر ٽرانزسٽر]] (FET) آهي، جيڪو ان اصول تي ڪم ڪندو آهي ته سيمي ڪنڊڪٽر جي برقي چالڪائي کي [[برقي ميدان]] جي موجودگي سان وڌائي يا گهٽائي سگهجي ٿو. برقي ميدان سيمي ڪنڊڪٽر ۾ آزاد اليڪٽرانن ۽ سوراخن جو تعداد تبديل ڪري ان جي چالڪائي تبديل ڪندو آهي. هي ميدان يا ته ريورس بائيس ٿيل [[پي–اين جنڪشن]] وسيلي لاڳو ڪيو ويندو آهي، جنهن سان '''جنڪشن ميدان-اثر ٽرانزسٽر''' ([[JFET]]) ٺهندو آهي، يا وري آڪسائيڊ جي پرت سان الڳ ڪيل اليڪٽروڊ وسيلي، جنهن سان '''[[ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر ميدان-اثر ٽرانزسٽر]]''' ([[MOSFET]]) ٺهندو آهي. ==== ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر ==== {{Main|موسفيٽ}} {{See also|[[سيمي ڪنڊڪٽر جي ماپن جا مثالن جي فهرست]]|[[ٽرانزسٽر ڳڻپ]]}} [[File:Threshold formation nowatermark.gif|thumb|right|400px|[[موسفيٽ]] (MOSFET) جو ڪم ڪرڻ ۽ ان جي Id-Vg وکر. شروعات ۾ گيٽ وولٽيج نه هجڻ سبب چينل ۾ ڪو به انورزن اليڪٽران موجود نه هوندو ۽ اوزار بند (OFF) هوندو آهي. جيئن گيٽ وولٽيج وڌندو آهي، چينل ۾ انورزن اليڪٽرانن جي کثافت ۽ برقي روَ وڌندي آهي، تان جو اوزار هلي پوندو (ON).]] [[ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر ميدان-اثر ٽرانزسٽر]] (MOSFET)، جيڪو هڪ [[جامد-حالت اليڪٽرانڪس|جامد-حالت]] اوزار آهي، اڄ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر اوزار آهي. دنيا جي سڀني ٽرانزسٽرن مان گهٽ ۾ گهٽ 99.9٪ MOSFET آهن، ۽ اندازي مطابق 1960ع کان 2018ع تائين لڳ ڀڳ 13 [[سيڪسٽيلين]] MOSFET تيار ڪيا ويا.<ref name="computerhistory2018">{{cite web |title=13 Sextillion & Counting: The Long & Winding Road to the Most Frequently Manufactured Human Artifact in History |url=https://www.computerhistory.org/atchm/13-sextillion-counting-the-long-winding-road-to-the-most-frequently-manufactured-human-artifact-in-history/ |date=April 2, 2018 |website=[[Computer History Museum]] |access-date=28 July 2019}}</ref> '''گيٽ''' اليڪٽروڊ کي چارج ڪري اهڙو برقي ميدان پيدا ڪيو ويندو آهي، جيڪو ٻن ٽرمينلن، '''سورس''' ۽ '''ڊرين'''، جي وچ ۾ موجود '''چينل''' جي [[برقي چالڪائي]] تي ضابطو آڻي ٿو. چينل ۾ موجود بار کڻندڙن جي قسم موجب اوزار '''اين-چينل''' (اليڪٽرانن لاءِ) يا '''پي-چينل''' (سوراخن لاءِ) موسفيٽ ٿي سگهي ٿو. جيتوڻيڪ نالي ۾ "ڌاتو" شامل آهي، پر جديد اوزارن ۾ گيٽ لاءِ عام طور [[پولي سليڪان]] استعمال ڪيو ويندو آهي. === ٻيا قسم === {{See also|برقي جزو#سيمي ڪنڊڪٽر}} ''ٻن ٽرمينلن وارا اوزار:'' * [[ڊائياڪ]] * [[ڊائيوڊ]] (ريڪٽيفائر ڊائيوڊ) * [[گن ڊائيوڊ]] * [[ايمپيٽ ڊائيوڊ]] * [[ليزر ڊائيوڊ]] * [[روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ]] * [[فٽوسيل]] * [[فٽوٽرانزسٽر]] * [[پن ڊائيوڊ]] * [[شاٽڪي ڊائيوڊ]] * [[شمسي سيل]] * [[عارضي وولٽيج دٻائيندڙ ڊائيوڊ]] * [[ٽنل ڊائيوڊ]] * [[وي سي ايس اي ايل]] * [[زينر ڊائيوڊ]] * [[زين ڊائيوڊ]] ''ٽن ٽرمينلن وارا اوزار:'' * [[ٻه-قطبي ٽرانزسٽر]] * [[ڊارلنگٽن ٽرانزسٽر]] * [[ميدان-اثر ٽرانزسٽر]] * [[انسوليٽيڊ-گيٽ ٻه-قطبي ٽرانزسٽر]] * [[سليڪان-ڪنٽرولڊ ريڪٽيفائر]] * [[ٿائرسٽر]] * [[ٽرائياڪ]] * [[يوني جنڪشن ٽرانزسٽر]] ''چئن ٽرمينلن وارا اوزار:'' * [[هال اثر حساس]] (مقناطيسي ميدان حساس) * [[فٽوڪوپلر]] == مادا == {{Main|سيمي ڪنڊڪٽر مادا}} سڀني کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر مادو [[سليڪان]] (Si) آهي. خام مال جي گهٽ قيمت، نسبتاً سادي تياري، ۽ مناسب گرمي پد واري حد سبب اهو مختلف مقابلي ڪندڙ مادن جي ڀيٽ ۾ اڄ به بهترين چونڊ سمجهيو وڃي ٿو. سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جي تياري لاءِ استعمال ٿيندڙ سليڪان کي هن وقت اهڙن وڏن [[بلور]]ن (Boules) جي صورت ۾ تيار ڪيو ويندو آهي، جن مان 300 ملي ميٽر (12 انچ) قطر وارا [[اليڪٽرانڪس ويفر|ويفر]] ٺاهي سگهجن. [[جرمينيم]] (Ge) شروعاتي دور ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر مادو هو، پر گرميءَ جي حساسيت سبب اهو سليڪان جي ڀيٽ ۾ گهٽ ڪارآمد ثابت ٿيو. اڄڪلهه جرمينيم کي اڪثر سليڪان سان ملائي انتهائي تيز رفتار [[سليڪان–جرمينيم]] (SiGe) اوزارن ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي؛ [[آئي بي ايم]] اهڙن اوزارن جي وڏن ٺاهيندڙن مان هڪ آهي. [[گيلئم آرسينائڊ]] (GaAs) پڻ تيز رفتار اوزارن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي، پر هن مادي جا وڏي قطر وارا [[بلور]] تيار ڪرڻ ڏکيا آهن. ان سبب ان جا ويفر سليڪان جي ويفرن کان گهڻو ننڍا هوندا آهن، جنهن ڪري GaAs تي ٻڌل اوزارن جي وڏي پيماني تي پيداوار سليڪان جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مهانگي پوي ٿي. [[گيلئم نائٽرائيڊ]] (GaN) اعليٰ طاقت وارن استعمالن، جهڙوڪ [[طاقت انتظام مربوط سرڪٽ]]، [[روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ]] (LED) ۽ [[ريڊيو فريڪوئنسي]] جزن ۾ تيزي سان مقبول ٿي رهيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ اعليٰ مضبوطي ۽ سٺي حرارتي چالڪائي موجود هوندي آهي. سليڪان جي ڀيٽ ۾ GaN جو [[بينڊ گيپ]] ٽي ڀيرا کان به وڌيڪ، يعني 3.4 [[اليڪٽران وولٽ]] هوندو آهي، ۽ اهو اليڪٽرانن کي لڳ ڀڳ هزار ڀيرا وڌيڪ مؤثر نموني منتقل ڪري سگهي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Gallium nitride semiconductors: The Next Generation of Power {{!}} Navitas |date=19 March 2021 |url=https://navitassemi.com/gallium-nitride-the-next-generation-of-power/ |access-date=2023-05-02 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=What is GaN? Gallium Nitride (GaN) Semiconductors Explained |url=https://epc-co.com/epc/gallium-nitride/what-is-gan |access-date=May 2, 2023 |website=Efficient Power Conversion}}</ref> ٻيا گهٽ استعمال ٿيندڙ مادا پڻ يا ته استعمال هيٺ آهن يا انهن تي تحقيق جاري آهي. [[سليڪان ڪاربائيڊ]] (SiC) پڻ [[طاقت مربوط سرڪٽ]]ن ۾ تيزي سان مقبول ٿي رهيو آهي. اهو نيري LEDن جي خام مال طور پڻ استعمال ٿيو آهي، ۽ اهڙن سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن لاءِ به ان تي تحقيق ٿي رهي آهي، جيڪي انتهائي وڌيڪ [[هلائڻ جو گرمي پد|ڪم ڪندڙ گرمي پد]] ۽ [[آئونيائيزيشن ڪندڙ تابڪاري]] واري ماحول کي برداشت ڪري سگهن. [[ايمپيٽ ڊائيوڊ]] پڻ SiC مان تيار ڪيا ويا آهن. [[انڊيم]] جي مختلف مرڪبن، جهڙوڪ [[انڊيم آرسينائڊ]]، [[انڊيم اينٽيمونائيڊ]] ۽ [[انڊيم فاسفائيڊ]]، کي پڻ LEDن ۽ جامد-حالت [[ليزر ڊائيوڊ]]ن ۾ استعمال ڪيو وڃي ٿو. [[سيلينيم سلفائيڊ]] تي [[شمسي وولٽائيڪ]] [[شمسي سيل]]ن جي تياري لاءِ به تحقيق جاري آهي. [[نامياتي سيمي ڪنڊڪٽر]]ن جو سڀ کان عام استعمال [[نامياتي روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ]] (OLED) ۾ ٿيندو آهي. == استعمال == سڀني قسمن جا ٽرانزسٽر [[منطق دروازي]] جا بنيادي جزا طور استعمال ٿي سگهن ٿا، جيڪي [[ڊجيٽل سرڪٽ]]ن جي ڊزائن جو بنياد آهن. [[مائڪروپروسيسر]] جهڙن ڊجيٽل سرڪٽن ۾ ٽرانزسٽر آن/آف سوئچ طور ڪم ڪندا آهن؛ مثال طور [[موسفيٽ]] ۾ گيٽ تي لاڳو ڪيل [[وولٽيج]] اهو طئي ڪندو آهي ته [[سوئچ]] کليل (آن) هوندو يا بند (آف). [[تمثيلي سرڪٽ]]ن ۾ استعمال ٿيندڙ ٽرانزسٽر آن/آف سوئچ طور ڪم ناهن ڪندا، بلڪه اهي لڳاتار تبديل ٿيندڙ انپُٽن جي جواب ۾ لڳاتار تبديل ٿيندڙ آئوٽ پُٽ ڏيندا آهن. عام تمثيلي سرڪٽن ۾ [[وڌائيندڙ]] (ايمپليفائر) ۽ [[دولن ساز]] (اوسيليٽر) شامل آهن. اهي سرڪٽ، جيڪي ڊجيٽل ۽ تمثيلي سرڪٽن جي وچ ۾ رابطي يا سگنلن جي تبديلي جو ڪم ڪن ٿا، [[گڏيل-اشارتي مربوط سرڪٽ]] (مڪسڊ-سنگل انٽيگريٽيڊ سرڪٽ) سڏجن ٿا. [[طاقت سيمي ڪنڊڪٽر اوزار]] الڳ اوزار يا مربوط سرڪٽ هوندا آهن، جيڪي وڌيڪ برقي روَ يا وڌيڪ وولٽيج وارن استعمالن لاءِ ٺاهيا ويندا آهن. طاقت مربوط سرڪٽ، مربوط سرڪٽ (IC) جي ٽيڪنالاجي کي طاقت سيمي ڪنڊڪٽر ٽيڪنالاجي سان گڏائيندا آهن، ۽ انهن کي ڪڏهن ڪڏهن "ذهين طاقت اوزار" پڻ چيو ويندو آهي. ڪيتريون ئي ڪمپنيون خاص طور طاقت سيمي ڪنڊڪٽرن جي تياري ۾ مهارت رکن ٿيون. === جزن جي سڃاڻپ === سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جا [[حصو نمبر]] (پارٽ نمبر) گهڻو ڪري هر ٺاهيندڙ ڪمپني لاءِ مخصوص هوندا آهن. تنهن هوندي به، قسمن جي ڪوڊن لاءِ معياري نظام ٺاهڻ جون ڪوششون ڪيون ويون آهن، ۽ ڪجهه اوزار انهن معيارن تي عمل ڪن ٿا. مثال طور، [[جدا اوزار]]ن لاءِ ٽي مشهور معيار آهن: آمريڪا ۾ [[جي اي ڊي اي سي]] (JEDEC) JESD370B، يورپ ۾ [[پرو اليڪٽران]] (پرو اليڪٽران)، ۽ جاپان ۾ [[جاپاني صنعتي معيار]] (JIS). == ترقيءَ جي تاريخ {{anchor|History of semiconductor device development}} == {{Further|برقي انجنيئرنگ جي تاريخ}} {{Unreferenced section|date=October 2007}} === ڪيٽس وِسڪر ڳولائو === {{Main|ڪيٽس وِسڪر ڳولائو}} ٽرانزسٽر جي ايجاد کان گهڻو اڳ سيمي ڪنڊڪٽر مواد اليڪٽرانڪس ۾ استعمال ٿيندا هئا. ويهين صديءَ جي شروعات واري دور ۾ اهي [[ريڊيو]] وصول ڪندڙن ۾ ڳولائو (Detector) طور عام هئا، جتي انهن کي "ڪيٽس وِسڪر" نالي اوزار ۾ استعمال ڪيو ويندو هو، جيڪو [[جگديش چندر بوس]] ۽ ٻين ترقي ڏنو هو. اهي ڳولائو ڪافي تڪليف ڏيندڙ هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ هلائيندڙ کي هڪ باريڪ ٽنگسٽن تار (Whisker) کي [[گيلينا]] (ليڊ سلفائيڊ) يا [[سيليڪون ڪاربائيڊ]] (ڪاربورنڊم) جي قلم تي گهمائڻو پوندو هو، جيستائين اهو اوچتو ڪم ڪرڻ شروع ڪري.<ref>{{cite book |author1=Ernest Braun |author2=Stuart MacDonald |name-list-style=amp |title=Revolution in Miniature: The History and Impact of Semiconductor Electronics |year=1982 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-28903-0 |pages=11–13 |url=https://books.google.com/books?id=03c4wldf-k4C&pg=PA11}}</ref> چند ڪلاڪن يا ڏينهن کان پوءِ اهو ٻيهر آهستي آهستي ڪم ڪرڻ ڇڏي ڏيندو هو ۽ اهو ئي عمل ٻيهر ورجائڻو پوندو هو. ان وقت انهن جي ڪم ڪرڻ جو سبب مڪمل طور تي نامعلوم هو. وڌيڪ ڀروسي لائق ۽ سگنل کي وڌائيندڙ [[ويڪيوم ٽيوب]] تي ٻڌل ريڊيو متعارف ٿيڻ کان پوءِ ڪيٽس وِسڪر نظام جلدي استعمال مان نڪري ويا. "ڪيٽس وِسڪر" دراصل هڪ اهڙي خاص قسم جي ڊائيوڊ جو ابتدائي نمونو هو، جيڪو اڄ به [[شاٽڪي ڊائيوڊ]] جي نالي سان وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿو. === ڌاتي ريڪٽيفائر === {{Main|ڌاتي ريڪٽيفائر}} سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جو هڪ ٻيو ابتدائي قسم ڌاتي ريڪٽيفائر هو، جنهن ۾ سيمي ڪنڊڪٽر طور [[ڪاپر(I) آڪسائيڊ]] يا [[سيلينيم]] استعمال ٿيندو هو. [[ويسٽنگ هائوس اليڪٽرڪ (1886)]] انهن ريڪٽيفائرن جو هڪ وڏو ٺاهيندڙ هو. === ٻي عالمي جنگ === ٻي عالمي جنگ دوران [[ريڊار]] بابت تحقيق سبب ريڊار وصول ڪندڙن کي تمام وڌيڪ [[اتساهه]] (فريڪئينسي) تي هلائڻ جي ضرورت پئي، جيڪا لڳ ڀڳ 4000 ميگا هرٽز تائين پهتي، ۽ روايتي ويڪيوم ٽيوب تي ٻڌل ريڊيو وصول ڪندڙ هاڻي مناسب ڪارڪردگي نه ڏيکاريندا هئا. 1940ع ۾ [[ٽزارڊ مشن]] دوران برطانيا کان آمريڪا ڏانهن [[ڪيوٽي ميگنيٽرون]] جي منتقليءَ کان پوءِ هڪ اهڙي عملي اوزار جي سخت ضرورت پيدا ٿي، جيڪو انتهائي وڌيڪ اتساهه تي سگنلن کي وڌائي سگهي. اتفاق سان [[رسل اوهل]]، جيڪو [[بيل ليبارٽريز]] ۾ ڪم ڪندو هو، فيصلو ڪيو ته هو ٻيهر [[ڪيٽس وِسڪر ڳولائو]] آزمائي. ان وقت تائين ڪيترن سالن کان اهي استعمال ۾ نه هئا ۽ ليبارٽري وٽ اهڙو ڪو به اوزار موجود نه هو. آخرڪار [[مينهيٽن]] جي هڪ پراڻي ريڊيو جي دڪان مان هڪ ڳولي آندو ويو، ۽ اوهل ڏٺو ته اهو ويڪيوم ٽيوب وارن نظامن کان گهڻو بهتر ڪم ڪري رهيو هو. اوهل اهو معلوم ڪرڻ لڳو ته ڪيٽس وِسڪر ايترو مؤثر ڇو هو. هن 1939ع جو وڏو حصو وڌيڪ خالص قلم تيار ڪرڻ ۾ گذاريو. جلد ئي هن ڏٺو ته وڌيڪ خالص قلم سان انهن جو غير يقيني رويو ختم ٿي ويو، پر ساڳئي وقت ريڊيو ڳولائو طور ڪم ڪرڻ جي صلاحيت به ختم ٿي وئي. هڪ ڏينهن هن جو سڀ کان وڌيڪ خالص قلم، جنهن جي وچ ۾ صاف ڏار موجود هئي، وري به سٺو ڪم ڪرڻ لڳو. جڏهن هو ان کي جاچڻ لاءِ ڪمري ۾ گهمي رهيو هو ته ڪڏهن اهو ڪم ڪندو هو ۽ ڪڏهن بند ٿي ويندو هو. تفصيلي جاچ کان پوءِ معلوم ٿيو ته اهو رويو ڪمري جي روشنيءَ تي دارومدار رکي ٿو؛ وڌيڪ روشني سان قلم جي چالڪيت وڌي ويندي هئي. هن ٻين ماڻهن کي به اهو قلم ڏيکاريو، ۽ [[والٽر براٽين]] فوري طور سمجهي ويو ته ڏار واري هنڌ تي ڪنهن قسم جو جنڪشن موجود آهي. وڌيڪ تحقيق سان باقي راز به ظاهر ٿي ويو. قلم ان ڪري ڦاٽو هو جو ٻنهي پاسن ۾ اهڙين نجاستن جو مقدار ٿورو مختلف هو، جن کي اوهل مڪمل طور ختم نه ڪري سگهيو هو، فرق لڳ ڀڳ 0.2 سيڪڙو هو. قلم جي هڪ پاسي اهڙيون نجاستون هيون جيڪي وڌيڪ اليڪٽران مهيا ڪنديون هيون، تنهنڪري اهو "چالڪ" بڻجي ويو. ٻئي پاسي اهڙيون نجاستون هيون جيڪي انهن اليڪٽرانن کي پاڻ سان ٻڌڻ چاهينديون هيون، جنهن سبب اهو "موصل" جهڙو رويو ڏيکاريندو هو. جڏهن قلم جا اهي ٻئي حصا هڪ ٻئي سان رابطي ۾ هئا ته اضافي اليڪٽران چالڪ پاسي کان ٻاهر نڪري سگهندا هئا، جن کي پوءِ نوان اليڪٽران (مثال طور بيٽري مان) مٽائيندا هئا ۽ اهي موصل واري حصي مان گذري وِسڪر تار تائين پهچي گڏ ٿيندا هئا. پر جڏهن وولٽيج کي ابتو ڪيو ويندو هو ته گڏ ٿيندڙ اليڪٽران جلد ئي "سوراخ" ڀري ڇڏيندا هئا ۽ چالڪيت تقريباً فوري طور بند ٿي ويندي هئي. انهن ٻن قلمن، يا هڪ ئي قلم جي ٻن حصن، جي وچ ۾ ٺهيل هن جنڪشن سان هڪ سالڊ-اسٽيٽ ڊائيوڊ وجود ۾ آيو، ۽ اهو تصور بعد ۾ سيمي ڪنڊڪشن جي نالي سان مشهور ٿيو. جڏهن ڊائيوڊ بند هوندو آهي ته ان جي عمل جو سبب جنڪشن جي چوڌاري [[چارج ڪيريئر]]ن جي الڳ ٿيڻ سان لاڳاپيل هوندو آهي، جنهن کي [[خالي ٿيڻ وارو علائقو]] چيو وڃي ٿو. === ڊائيوڊ جي ترقي === انهن نون ڊائيوڊن جي ڪم ڪرڻ جي طريقي بابت ڄاڻ حاصل ٿيڻ کان پوءِ، ضرورت مطابق انهن کي تيار ڪرڻ جا طريقا سکڻ لاءِ تيز رفتار سان تحقيق شروع ڪئي وئي. [[پرڊيو يونيورسٽي]]، [[بيل ليبارٽريز]]، [[ميساچوسٽس انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي|ايم آءِ ٽي]] ۽ [[شڪاگو يونيورسٽي]] جي ٽيمن گڏجي وڌيڪ بهتر قلم (ڪرسٽل) تيار ڪرڻ لاءِ ڪم ڪيو. رڳو هڪ سال اندر جرمينيم جي پيداوار کي اهڙي درجي تائين بهتر بڻايو ويو، جو فوجي معيار جا ڊائيوڊ اڪثر ريڊار نظامن ۾ استعمال ٿيڻ لڳا. bl59gygsiiw8hi98g827oud95rb2tfy 390565 390564 2026-07-02T12:40:28Z Intisar Ali 8681 390565 wikitext text/x-wiki {{Short description|سيمي ڪنڊڪٽر مادّن جي برقي خاصيتن مان فائدو وٺندڙ برقي جزو}} [[File:Semiconductor outlines.jpg|thumb|مختلف پيڪيج ٿيل سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جون ٻاهريون شڪليون]] '''سيمي ڪنڊڪٽر اوزار''' هڪ [[برقي جزو]] آهي، جيڪو پنهنجي ڪم لاءِ [[سيمي ڪنڊڪٽر]] مادّي (خاص طور [[سليڪان]]، [[جرمينيم]]، [[گيلئم آرسينائڊ]] ۽ [[نامياتي سيمي ڪنڊڪٽر]]) جي برقي خاصيتن تي ڀاڙي ٿو. ان جي [[برقي چالڪائي]]، موصلن ۽ نارسلن جي وچ واري حد ۾ هوندي آهي. سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن گهڻين ئي استعمالن ۾ [[خلا نلي]]ن جي جاءِ والاري ورتي آهي. اهي [[جامد-حالت اليڪٽرانڪس|جامد حالت]] ۾ [[برقي رو]] کي وهائيندا آهن، نه ته [[خلا]] مان گذرندڙ آزاد [[اليڪٽران]]ن (جيڪي عام طور [[حرارتي اخراج]] سان آزاد ٿيندا آهن) يا [[گيسن ۾ برقي خارجو|آئونيڪ ٿيل گيس]] مان گذرندڙ آزاد اليڪٽرانن ۽ آئنن جي ذريعي. سيمي ڪنڊڪٽر اوزار ٻنهي صورتن ۾ تيار ڪيا ويندا آهن: الڳ [[جدا اوزار]]ن جي صورت ۾ ۽ [[مربوط سرڪٽ]]ن جي صورت ۾، جيڪي ٻن يا وڌيڪ اوزارن تي مشتمل هوندا آهن. انهن جو تعداد سوين کان وٺي اربين تائين ٿي سگهي ٿو، جيڪي هڪ ئي سيمي ڪنڊڪٽر [[اليڪٽرانڪس ويفر|ويفر]] (جنهن کي سبسٽريٽ پڻ چيو ويندو آهي) تي تيار ڪري پاڻ ۾ ڳنڍيا ويندا آهن. سيمي ڪنڊڪٽر مادا ان ڪري ڪارآمد آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جي روَيي کي ڄاڻي واڻي شامل ڪيل نجاستن، يعني [[ڊوپنگ (سيمي ڪنڊڪٽر)|ڊوپنگ]]، ذريعي آساني سان تبديل ڪري سگهجي ٿو. سيمي ڪنڊڪٽر جي [[برقي چالڪائي]] کي برقي يا مقناطيسي ميدان، [[روشني]]، گرمي يا ڊوپ ٿيل [[يڪ-بلوري سليڪان]] جي ميخانياتي بگاڙ وسيلي ضابطو ڪري سگهجي ٿو؛ تنهنڪري سيمي ڪنڊڪٽر بهترين حساسين (Sensors) طور ڪم ڪري سگهن ٿا. سيمي ڪنڊڪٽر ۾ برقي روَ آزاد [[اليڪٽران]]ن ۽ [[اليڪٽران سوراخ]]ن جي ذريعي وهي ٿي، جن کي گڏيل طور [[بار کڻندڙ]] چيو ويندو آهي. [[فاسفورس]] يا [[بورون]] جهڙي ٿوري مقدار ۾ ائٽمي نجاست شامل ڪرڻ سان آزاد اليڪٽرانن يا سوراخن جو تعداد گهڻو وڌي ويندو آهي. جيڪڏهن ڊوپ ٿيل سيمي ڪنڊڪٽر ۾ سوراخ وڌيڪ هجن ته ان کي [[پي-قسم سيمي ڪنڊڪٽر]] (''p'' مثبت [[برقي بار]] لاءِ) چيو ويندو آهي، ۽ جيڪڏهن آزاد اليڪٽران وڌيڪ هجن ته ان کي [[اين-قسم سيمي ڪنڊڪٽر]] (''n'' منفي برقي بار لاءِ) چيو ويندو آهي. گهڻا حرڪت ڪندڙ بار کڻندڙ منفي بار وارا هوندا آهن. سيمي ڪنڊڪٽرن جي تياري دوران p ۽ n قسم جي ڊوپن جي جڳهه ۽ مقدار تي انتهائي درست ضابطو رکيو ويندو آهي. n-قسم ۽ p-قسم سيمي ڪنڊڪٽرن جي ڳانڍاپي سان [[پي–اين جنڪشن]] ٺهندو آهي. دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر اوزار [[ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر ميدان-اثر ٽرانزسٽر]] (MOSFET)،<ref name="Golio">{{cite book |last1=Golio |first1=Mike |last2=Golio |first2=Janet |title=RF and Microwave Passive and Active Technologies |date=2018 |publisher=[[CRC Press]] |isbn=9781420006728 |page=18-2 |url=https://books.google.com/books?id=MCj9jxSVQKIC&pg=SA18-PA2}}</ref> يا مختصر طور MOS [[ٽرانزسٽر]] آهي. 2013ع تائين هر روز اربين MOS ٽرانزسٽر تيار ڪيا پئي ويا.<ref name="computer history-transistor">{{cite web |title=Who Invented the Transistor? |url=https://www.computerhistory.org/atchm/who-invented-the-transistor/ |website=[[Computer History Museum]] |date=4 December 2013 |access-date=20 July 2019}}</ref> 1978ع کان وٺي هر سال تيار ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جو سراسري واڌارو 9.1٪ رهيو آهي، ۽ 2018ع ۾ پهريون ڀيرو انهن جي سالياني ترسيل جو انگ هڪ ٽرلين کان وڌيڪ ٿيڻ جي اڳڪٿي ڪئي وئي،<ref>{{Cite web|url=http://www.icinsights.com/news/bulletins/Semiconductor-Shipments-Forecast-To-Exceed-1-Trillion-Devices-In-2018/|archive-url=https://web.archive.org/web/20180404125120/http://www.icinsights.com/news/bulletins/Semiconductor-Shipments-Forecast-To-Exceed-1-Trillion-Devices-In-2018/|url-status=usurped|archive-date=April 4, 2018|title=Semiconductor Shipments Forecast to Exceed 1 Trillion Devices in 2018|website=www.icinsights.com|access-date=2018-04-16}}</ref> جنهن جو مطلب آهي ته هينئر تائين مجموعي طور ست ٽرلين کان به وڌيڪ سيمي ڪنڊڪٽر اوزار تيار ڪيا ويا آهن. == بنيادي قسم == === ڊائيوڊ === {{Main|ڊائيوڊ}} سيمي ڪنڊڪٽر '''ڊائيوڊ''' عام طور هڪ [[پي–اين جنڪشن]] مان ٺهيل اوزار هوندو آهي. p-قسم ۽ [[اين-قسم سيمي ڪنڊڪٽر]] جي جنڪشن تي [[خالي علائقو]] (ڊپليشن ريجن ) ٺهندو آهي، جتي حرڪت ڪندڙ بار کڻندڙن جي کوٽ سبب برقي روَ جي وهڪري ۾ رڪاوٽ پيدا ٿيندي آهي. جڏهن اوزار کي '''فارورڊ بائيس''' ڪيو ويندو آهي (يعني p-پاسي جو [[برقي امڪان]] n-پاسي کان وڌيڪ هوندو آهي)، ته هي خالي علائقو گهٽجي ويندو آهي، جنهن سان برقي روَ آسانيءَ سان وهي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، جڏهن ڊائيوڊ کي '''ريورس بائيس''' ڪيو ويندو آهي (يعني n-پاسي جو برقي امڪان وڌيڪ هوندو آهي)، ته خالي علائقو وڌي ويندو آهي ۽ رڳو تمام ٿوري برقي روَ وهي سگهندي آهي. سيمي ڪنڊڪٽر تي [[روشني]] پوڻ سان [[اليڪٽران–سوراخ جوڙو]] پيدا ٿيندا آهن، جيڪي آزاد بار کڻندڙن جو تعداد وڌائيندا آهن ۽ نتيجي ۾ برقي چالڪائي وڌي ويندي آهي. هن خاصيت مان فائدو وٺڻ لاءِ تيار ڪيل ڊائيوڊن کي [[فٽوڊائيوڊ]] چيو ويندو آهي. [[مرڪب سيمي ڪنڊڪٽر]] ڊائيوڊ روشني پڻ پيدا ڪري سگهن ٿا، جيئن [[روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ]] (LED) ۽ [[ليزر ڊائيوڊ]]. === ٽرانزسٽر === {{Main|ٽرانزسٽر}} ==== ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر ==== [[File:Bipolar Junction Transistor NPN Structure.svg|right|thumb|180px|n–p–n ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر جي جوڙجڪ]] [[ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر]] (BJT) ٻن [[پي–اين جنڪشن]]ن مان ٺهندا آهن، جيڪي يا ته n–p–n يا p–n–p ترتيب ۾ هوندا آهن. ٻنهي جنڪشنن جي وچ وارو حصو '''بيس''' سڏبو آهي، جيڪو تمام سنهو هوندو آهي. ٻيا ٻه حصا ۽ انهن جا ٽرمينل '''ايميٽر''' ۽ '''ڪليڪٽر''' سڏبا آهن. بيس ۽ ايميٽر جي وچ ۾ داخل ڪيل ننڍڙي برقي روَ، بيس–ڪليڪٽر جنڪشن جون خاصيتون تبديل ڪري ڇڏيندي آهي، جنهن سان اها جنڪشن، ريورس بائيس هجڻ باوجود، برقي روَ وهائڻ جي قابل ٿي ويندي آهي. اهڙيءَ طرح بيس–ايميٽر جي ننڍڙي روَ، ڪليڪٽر ۽ ايميٽر جي وچ ۾ گهڻي روَ تي ضابطو آڻي ٿي. ==== ميدان-اثر ٽرانزسٽر ==== {{Main|ميدان-اثر ٽرانزسٽر}} ٽرانزسٽر جو ٻيو قسم [[ميدان-اثر ٽرانزسٽر]] (FET) آهي، جيڪو ان اصول تي ڪم ڪندو آهي ته سيمي ڪنڊڪٽر جي برقي چالڪائي کي [[برقي ميدان]] جي موجودگي سان وڌائي يا گهٽائي سگهجي ٿو. برقي ميدان سيمي ڪنڊڪٽر ۾ آزاد اليڪٽرانن ۽ سوراخن جو تعداد تبديل ڪري ان جي چالڪائي تبديل ڪندو آهي. هي ميدان يا ته ريورس بائيس ٿيل [[پي–اين جنڪشن]] وسيلي لاڳو ڪيو ويندو آهي، جنهن سان '''جنڪشن ميدان-اثر ٽرانزسٽر''' ([[JFET]]) ٺهندو آهي، يا وري آڪسائيڊ جي پرت سان الڳ ڪيل اليڪٽروڊ وسيلي، جنهن سان '''[[ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر ميدان-اثر ٽرانزسٽر]]''' ([[MOSFET]]) ٺهندو آهي. ==== ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر ==== {{Main|موسفيٽ}} {{See also|[[سيمي ڪنڊڪٽر جي ماپن جا مثالن جي فهرست]]|[[ٽرانزسٽر ڳڻپ]]}} [[File:Threshold formation nowatermark.gif|thumb|right|400px|[[موسفيٽ]] (MOSFET) جو ڪم ڪرڻ ۽ ان جي Id-Vg وکر. شروعات ۾ گيٽ وولٽيج نه هجڻ سبب چينل ۾ ڪو به انورزن اليڪٽران موجود نه هوندو ۽ اوزار بند (OFF) هوندو آهي. جيئن گيٽ وولٽيج وڌندو آهي، چينل ۾ انورزن اليڪٽرانن جي کثافت ۽ برقي روَ وڌندي آهي، تان جو اوزار هلي پوندو (ON).]] [[ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر ميدان-اثر ٽرانزسٽر]] (MOSFET)، جيڪو هڪ [[جامد-حالت اليڪٽرانڪس|جامد-حالت]] اوزار آهي، اڄ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر اوزار آهي. دنيا جي سڀني ٽرانزسٽرن مان گهٽ ۾ گهٽ 99.9٪ MOSFET آهن، ۽ اندازي مطابق 1960ع کان 2018ع تائين لڳ ڀڳ 13 [[سيڪسٽيلين]] MOSFET تيار ڪيا ويا.<ref name="computerhistory2018">{{cite web |title=13 Sextillion & Counting: The Long & Winding Road to the Most Frequently Manufactured Human Artifact in History |url=https://www.computerhistory.org/atchm/13-sextillion-counting-the-long-winding-road-to-the-most-frequently-manufactured-human-artifact-in-history/ |date=April 2, 2018 |website=[[Computer History Museum]] |access-date=28 July 2019}}</ref> '''گيٽ''' اليڪٽروڊ کي چارج ڪري اهڙو برقي ميدان پيدا ڪيو ويندو آهي، جيڪو ٻن ٽرمينلن، '''سورس''' ۽ '''ڊرين'''، جي وچ ۾ موجود '''چينل''' جي [[برقي چالڪائي]] تي ضابطو آڻي ٿو. چينل ۾ موجود بار کڻندڙن جي قسم موجب اوزار '''اين-چينل''' (اليڪٽرانن لاءِ) يا '''پي-چينل''' (سوراخن لاءِ) موسفيٽ ٿي سگهي ٿو. جيتوڻيڪ نالي ۾ "ڌاتو" شامل آهي، پر جديد اوزارن ۾ گيٽ لاءِ عام طور [[پولي سليڪان]] استعمال ڪيو ويندو آهي. === ٻيا قسم === {{See also|برقي جزو#سيمي ڪنڊڪٽر}} ''ٻن ٽرمينلن وارا اوزار:'' * [[ڊائياڪ]] * [[ڊائيوڊ]] (ريڪٽيفائر ڊائيوڊ) * [[گن ڊائيوڊ]] * [[ايمپيٽ ڊائيوڊ]] * [[ليزر ڊائيوڊ]] * [[روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ]] * [[فٽوسيل]] * [[فٽوٽرانزسٽر]] * [[پن ڊائيوڊ]] * [[شاٽڪي ڊائيوڊ]] * [[شمسي سيل]] * [[عارضي وولٽيج دٻائيندڙ ڊائيوڊ]] * [[ٽنل ڊائيوڊ]] * [[وي سي ايس اي ايل]] * [[زينر ڊائيوڊ]] * [[زين ڊائيوڊ]] ''ٽن ٽرمينلن وارا اوزار:'' * [[ٻه-قطبي ٽرانزسٽر]] * [[ڊارلنگٽن ٽرانزسٽر]] * [[ميدان-اثر ٽرانزسٽر]] * [[انسوليٽيڊ-گيٽ ٻه-قطبي ٽرانزسٽر]] * [[سليڪان-ڪنٽرولڊ ريڪٽيفائر]] * [[ٿائرسٽر]] * [[ٽرائياڪ]] * [[يوني جنڪشن ٽرانزسٽر]] ''چئن ٽرمينلن وارا اوزار:'' * [[هال اثر حساس]] (مقناطيسي ميدان حساس) * [[فٽوڪوپلر]] == مادا == {{Main|سيمي ڪنڊڪٽر مادا}} سڀني کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر مادو [[سليڪان]] (Si) آهي. خام مال جي گهٽ قيمت، نسبتاً سادي تياري، ۽ مناسب گرمي پد واري حد سبب اهو مختلف مقابلي ڪندڙ مادن جي ڀيٽ ۾ اڄ به بهترين چونڊ سمجهيو وڃي ٿو. سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جي تياري لاءِ استعمال ٿيندڙ سليڪان کي هن وقت اهڙن وڏن [[بلور]]ن (Boules) جي صورت ۾ تيار ڪيو ويندو آهي، جن مان 300 ملي ميٽر (12 انچ) قطر وارا [[اليڪٽرانڪس ويفر|ويفر]] ٺاهي سگهجن. [[جرمينيم]] (Ge) شروعاتي دور ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر مادو هو، پر گرميءَ جي حساسيت سبب اهو سليڪان جي ڀيٽ ۾ گهٽ ڪارآمد ثابت ٿيو. اڄڪلهه جرمينيم کي اڪثر سليڪان سان ملائي انتهائي تيز رفتار [[سليڪان–جرمينيم]] (SiGe) اوزارن ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي؛ [[آئي بي ايم]] اهڙن اوزارن جي وڏن ٺاهيندڙن مان هڪ آهي. [[گيلئم آرسينائڊ]] (GaAs) پڻ تيز رفتار اوزارن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي، پر هن مادي جا وڏي قطر وارا [[بلور]] تيار ڪرڻ ڏکيا آهن. ان سبب ان جا ويفر سليڪان جي ويفرن کان گهڻو ننڍا هوندا آهن، جنهن ڪري GaAs تي ٻڌل اوزارن جي وڏي پيماني تي پيداوار سليڪان جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مهانگي پوي ٿي. [[گيلئم نائٽرائيڊ]] (GaN) اعليٰ طاقت وارن استعمالن، جهڙوڪ [[طاقت انتظام مربوط سرڪٽ]]، [[روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ]] (LED) ۽ [[ريڊيو فريڪوئنسي]] جزن ۾ تيزي سان مقبول ٿي رهيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ اعليٰ مضبوطي ۽ سٺي حرارتي چالڪائي موجود هوندي آهي. سليڪان جي ڀيٽ ۾ GaN جو [[بينڊ گيپ]] ٽي ڀيرا کان به وڌيڪ، يعني 3.4 [[اليڪٽران وولٽ]] هوندو آهي، ۽ اهو اليڪٽرانن کي لڳ ڀڳ هزار ڀيرا وڌيڪ مؤثر نموني منتقل ڪري سگهي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Gallium nitride semiconductors: The Next Generation of Power {{!}} Navitas |date=19 March 2021 |url=https://navitassemi.com/gallium-nitride-the-next-generation-of-power/ |access-date=2023-05-02 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=What is GaN? Gallium Nitride (GaN) Semiconductors Explained |url=https://epc-co.com/epc/gallium-nitride/what-is-gan |access-date=May 2, 2023 |website=Efficient Power Conversion}}</ref> ٻيا گهٽ استعمال ٿيندڙ مادا پڻ يا ته استعمال هيٺ آهن يا انهن تي تحقيق جاري آهي. [[سليڪان ڪاربائيڊ]] (SiC) پڻ [[طاقت مربوط سرڪٽ]]ن ۾ تيزي سان مقبول ٿي رهيو آهي. اهو نيري LEDن جي خام مال طور پڻ استعمال ٿيو آهي، ۽ اهڙن سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن لاءِ به ان تي تحقيق ٿي رهي آهي، جيڪي انتهائي وڌيڪ [[هلائڻ جو گرمي پد|ڪم ڪندڙ گرمي پد]] ۽ [[آئونيائيزيشن ڪندڙ تابڪاري]] واري ماحول کي برداشت ڪري سگهن. [[ايمپيٽ ڊائيوڊ]] پڻ SiC مان تيار ڪيا ويا آهن. [[انڊيم]] جي مختلف مرڪبن، جهڙوڪ [[انڊيم آرسينائڊ]]، [[انڊيم اينٽيمونائيڊ]] ۽ [[انڊيم فاسفائيڊ]]، کي پڻ LEDن ۽ جامد-حالت [[ليزر ڊائيوڊ]]ن ۾ استعمال ڪيو وڃي ٿو. [[سيلينيم سلفائيڊ]] تي [[شمسي وولٽائيڪ]] [[شمسي سيل]]ن جي تياري لاءِ به تحقيق جاري آهي. [[نامياتي سيمي ڪنڊڪٽر]]ن جو سڀ کان عام استعمال [[نامياتي روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ]] (OLED) ۾ ٿيندو آهي. == استعمال == سڀني قسمن جا ٽرانزسٽر [[منطق دروازي]] جا بنيادي جزا طور استعمال ٿي سگهن ٿا، جيڪي [[ڊجيٽل سرڪٽ]]ن جي ڊزائن جو بنياد آهن. [[مائڪروپروسيسر]] جهڙن ڊجيٽل سرڪٽن ۾ ٽرانزسٽر آن/آف سوئچ طور ڪم ڪندا آهن؛ مثال طور [[موسفيٽ]] ۾ گيٽ تي لاڳو ڪيل [[وولٽيج]] اهو طئي ڪندو آهي ته [[سوئچ]] کليل (آن) هوندو يا بند (آف). [[تمثيلي سرڪٽ]]ن ۾ استعمال ٿيندڙ ٽرانزسٽر آن/آف سوئچ طور ڪم ناهن ڪندا، بلڪه اهي لڳاتار تبديل ٿيندڙ انپُٽن جي جواب ۾ لڳاتار تبديل ٿيندڙ آئوٽ پُٽ ڏيندا آهن. عام تمثيلي سرڪٽن ۾ [[وڌائيندڙ]] (ايمپليفائر) ۽ [[دولن ساز]] (اوسيليٽر) شامل آهن. اهي سرڪٽ، جيڪي ڊجيٽل ۽ تمثيلي سرڪٽن جي وچ ۾ رابطي يا سگنلن جي تبديلي جو ڪم ڪن ٿا، [[گڏيل-اشارتي مربوط سرڪٽ]] (مڪسڊ-سنگل انٽيگريٽيڊ سرڪٽ) سڏجن ٿا. [[طاقت سيمي ڪنڊڪٽر اوزار]] الڳ اوزار يا مربوط سرڪٽ هوندا آهن، جيڪي وڌيڪ برقي روَ يا وڌيڪ وولٽيج وارن استعمالن لاءِ ٺاهيا ويندا آهن. طاقت مربوط سرڪٽ، مربوط سرڪٽ (IC) جي ٽيڪنالاجي کي طاقت سيمي ڪنڊڪٽر ٽيڪنالاجي سان گڏائيندا آهن، ۽ انهن کي ڪڏهن ڪڏهن "ذهين طاقت اوزار" پڻ چيو ويندو آهي. ڪيتريون ئي ڪمپنيون خاص طور طاقت سيمي ڪنڊڪٽرن جي تياري ۾ مهارت رکن ٿيون. === جزن جي سڃاڻپ === سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جا [[حصو نمبر]] (پارٽ نمبر) گهڻو ڪري هر ٺاهيندڙ ڪمپني لاءِ مخصوص هوندا آهن. تنهن هوندي به، قسمن جي ڪوڊن لاءِ معياري نظام ٺاهڻ جون ڪوششون ڪيون ويون آهن، ۽ ڪجهه اوزار انهن معيارن تي عمل ڪن ٿا. مثال طور، [[جدا اوزار]]ن لاءِ ٽي مشهور معيار آهن: آمريڪا ۾ [[جي اي ڊي اي سي]] (JEDEC) JESD370B، يورپ ۾ [[پرو اليڪٽران]] (پرو اليڪٽران)، ۽ جاپان ۾ [[جاپاني صنعتي معيار]] (JIS). == ترقيءَ جي تاريخ {{anchor|History of semiconductor device development}} == {{Further|برقي انجنيئرنگ جي تاريخ}} {{Unreferenced section|date=October 2007}} === ڪيٽس وِسڪر ڳولائو === {{Main|ڪيٽس وِسڪر ڳولائو}} ٽرانزسٽر جي ايجاد کان گهڻو اڳ سيمي ڪنڊڪٽر مواد اليڪٽرانڪس ۾ استعمال ٿيندا هئا. ويهين صديءَ جي شروعات واري دور ۾ اهي [[ريڊيو]] وصول ڪندڙن ۾ ڳولائو (Detector) طور عام هئا، جتي انهن کي "ڪيٽس وِسڪر" نالي اوزار ۾ استعمال ڪيو ويندو هو، جيڪو [[جگديش چندر بوس]] ۽ ٻين ترقي ڏنو هو. اهي ڳولائو ڪافي تڪليف ڏيندڙ هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ هلائيندڙ کي هڪ باريڪ ٽنگسٽن تار (Whisker) کي [[گيلينا]] (ليڊ سلفائيڊ) يا [[سيليڪون ڪاربائيڊ]] (ڪاربورنڊم) جي قلم تي گهمائڻو پوندو هو، جيستائين اهو اوچتو ڪم ڪرڻ شروع ڪري.<ref>{{cite book |author1=Ernest Braun |author2=Stuart MacDonald |name-list-style=amp |title=Revolution in Miniature: The History and Impact of Semiconductor Electronics |year=1982 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-28903-0 |pages=11–13 |url=https://books.google.com/books?id=03c4wldf-k4C&pg=PA11}}</ref> چند ڪلاڪن يا ڏينهن کان پوءِ اهو ٻيهر آهستي آهستي ڪم ڪرڻ ڇڏي ڏيندو هو ۽ اهو ئي عمل ٻيهر ورجائڻو پوندو هو. ان وقت انهن جي ڪم ڪرڻ جو سبب مڪمل طور تي نامعلوم هو. وڌيڪ ڀروسي لائق ۽ سگنل کي وڌائيندڙ [[ويڪيوم ٽيوب]] تي ٻڌل ريڊيو متعارف ٿيڻ کان پوءِ ڪيٽس وِسڪر نظام جلدي استعمال مان نڪري ويا. "ڪيٽس وِسڪر" دراصل هڪ اهڙي خاص قسم جي ڊائيوڊ جو ابتدائي نمونو هو، جيڪو اڄ به [[شاٽڪي ڊائيوڊ]] جي نالي سان وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿو. === ڌاتي ريڪٽيفائر === {{Main|ڌاتي ريڪٽيفائر}} سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جو هڪ ٻيو ابتدائي قسم ڌاتي ريڪٽيفائر هو، جنهن ۾ سيمي ڪنڊڪٽر طور [[ڪاپر(I) آڪسائيڊ]] يا [[سيلينيم]] استعمال ٿيندو هو. [[ويسٽنگ هائوس اليڪٽرڪ (1886)]] انهن ريڪٽيفائرن جو هڪ وڏو ٺاهيندڙ هو. === ٻي عالمي جنگ === ٻي عالمي جنگ دوران [[ريڊار]] بابت تحقيق سبب ريڊار وصول ڪندڙن کي تمام وڌيڪ [[اتساهه]] (فريڪئينسي) تي هلائڻ جي ضرورت پئي، جيڪا لڳ ڀڳ 4000 ميگا هرٽز تائين پهتي، ۽ روايتي ويڪيوم ٽيوب تي ٻڌل ريڊيو وصول ڪندڙ هاڻي مناسب ڪارڪردگي نه ڏيکاريندا هئا. 1940ع ۾ [[ٽزارڊ مشن]] دوران برطانيا کان آمريڪا ڏانهن [[ڪيوٽي ميگنيٽرون]] جي منتقليءَ کان پوءِ هڪ اهڙي عملي اوزار جي سخت ضرورت پيدا ٿي، جيڪو انتهائي وڌيڪ اتساهه تي سگنلن کي وڌائي سگهي. اتفاق سان [[رسل اوهل]]، جيڪو [[بيل ليبارٽريز]] ۾ ڪم ڪندو هو، فيصلو ڪيو ته هو ٻيهر [[ڪيٽس وِسڪر ڳولائو]] آزمائي. ان وقت تائين ڪيترن سالن کان اهي استعمال ۾ نه هئا ۽ ليبارٽري وٽ اهڙو ڪو به اوزار موجود نه هو. آخرڪار [[مينهيٽن]] جي هڪ پراڻي ريڊيو جي دڪان مان هڪ ڳولي آندو ويو، ۽ اوهل ڏٺو ته اهو ويڪيوم ٽيوب وارن نظامن کان گهڻو بهتر ڪم ڪري رهيو هو. اوهل اهو معلوم ڪرڻ لڳو ته ڪيٽس وِسڪر ايترو مؤثر ڇو هو. هن 1939ع جو وڏو حصو وڌيڪ خالص قلم تيار ڪرڻ ۾ گذاريو. جلد ئي هن ڏٺو ته وڌيڪ خالص قلم سان انهن جو غير يقيني رويو ختم ٿي ويو، پر ساڳئي وقت ريڊيو ڳولائو طور ڪم ڪرڻ جي صلاحيت به ختم ٿي وئي. هڪ ڏينهن هن جو سڀ کان وڌيڪ خالص قلم، جنهن جي وچ ۾ صاف ڏار موجود هئي، وري به سٺو ڪم ڪرڻ لڳو. جڏهن هو ان کي جاچڻ لاءِ ڪمري ۾ گهمي رهيو هو ته ڪڏهن اهو ڪم ڪندو هو ۽ ڪڏهن بند ٿي ويندو هو. تفصيلي جاچ کان پوءِ معلوم ٿيو ته اهو رويو ڪمري جي روشنيءَ تي دارومدار رکي ٿو؛ وڌيڪ روشني سان قلم جي چالڪيت وڌي ويندي هئي. هن ٻين ماڻهن کي به اهو قلم ڏيکاريو، ۽ [[والٽر براٽين]] فوري طور سمجهي ويو ته ڏار واري هنڌ تي ڪنهن قسم جو جنڪشن موجود آهي. وڌيڪ تحقيق سان باقي راز به ظاهر ٿي ويو. قلم ان ڪري ڦاٽو هو جو ٻنهي پاسن ۾ اهڙين نجاستن جو مقدار ٿورو مختلف هو، جن کي اوهل مڪمل طور ختم نه ڪري سگهيو هو، فرق لڳ ڀڳ 0.2 سيڪڙو هو. قلم جي هڪ پاسي اهڙيون نجاستون هيون جيڪي وڌيڪ اليڪٽران مهيا ڪنديون هيون، تنهنڪري اهو "چالڪ" بڻجي ويو. ٻئي پاسي اهڙيون نجاستون هيون جيڪي انهن اليڪٽرانن کي پاڻ سان ٻڌڻ چاهينديون هيون، جنهن سبب اهو "موصل" جهڙو رويو ڏيکاريندو هو. جڏهن قلم جا اهي ٻئي حصا هڪ ٻئي سان رابطي ۾ هئا ته اضافي اليڪٽران چالڪ پاسي کان ٻاهر نڪري سگهندا هئا، جن کي پوءِ نوان اليڪٽران (مثال طور بيٽري مان) مٽائيندا هئا ۽ اهي موصل واري حصي مان گذري وِسڪر تار تائين پهچي گڏ ٿيندا هئا. پر جڏهن وولٽيج کي ابتو ڪيو ويندو هو ته گڏ ٿيندڙ اليڪٽران جلد ئي "سوراخ" ڀري ڇڏيندا هئا ۽ چالڪيت تقريباً فوري طور بند ٿي ويندي هئي. انهن ٻن قلمن، يا هڪ ئي قلم جي ٻن حصن، جي وچ ۾ ٺهيل هن جنڪشن سان هڪ سالڊ-اسٽيٽ ڊائيوڊ وجود ۾ آيو، ۽ اهو تصور بعد ۾ سيمي ڪنڊڪشن جي نالي سان مشهور ٿيو. جڏهن ڊائيوڊ بند هوندو آهي ته ان جي عمل جو سبب جنڪشن جي چوڌاري [[چارج ڪيريئر]]ن جي الڳ ٿيڻ سان لاڳاپيل هوندو آهي، جنهن کي [[خالي ٿيڻ وارو علائقو]] چيو وڃي ٿو. === ڊائيوڊ جي ترقي === انهن نون ڊائيوڊن جي ڪم ڪرڻ جي طريقي بابت ڄاڻ حاصل ٿيڻ کان پوءِ، ضرورت مطابق انهن کي تيار ڪرڻ جا طريقا سکڻ لاءِ تيز رفتار سان تحقيق شروع ڪئي وئي. [[پرڊيو يونيورسٽي]]، [[بيل ليبارٽريز]]، [[ميساچوسٽس انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي|ايم آءِ ٽي]] ۽ [[شڪاگو يونيورسٽي]] جي ٽيمن گڏجي وڌيڪ بهتر قلم (ڪرسٽل) تيار ڪرڻ لاءِ ڪم ڪيو. رڳو هڪ سال اندر جرمينيم جي پيداوار کي اهڙي درجي تائين بهتر بڻايو ويو، جو فوجي معيار جا ڊائيوڊ اڪثر ريڊار نظامن ۾ استعمال ٿيڻ لڳا. === ٽرانزسٽر جي ترقي === {{Main|ٽرانزسٽر جي تاريخ}} جنگ کان پوءِ [[وليم شاڪلي]] هڪ [[ٽرائيوڊ]] جهڙو سيمي ڪنڊڪٽر اوزار تيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. هن مالي سهائتا ۽ ليبارٽري جي جاءِ حاصل ڪئي ۽ [[والٽر براٽين]] ۽ [[جان بارڊين]] سان گڏ هن مسئلي تي ڪم شروع ڪيو. ٽرانزسٽر جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار سيمي ڪنڊڪٽر اندر [[اليڪٽران جي حرڪت]] (اليڪٽران موبلٽي) بابت وڌيڪ سمجهه جو هو. اهو محسوس ڪيو ويو ته جيڪڏهن هن نئين دريافت ٿيل ڊائيوڊ ۾ ايمٽر کان ڪليڪٽر تائين اليڪٽرانن جي وهڪري تي ڪنٽرول حاصل ڪري سگهجي ته هڪ ايمپليفائر تيار ڪري سگهجي ٿو. مثال طور، جيڪڏهن هڪ ئي قسم جي قلم جي ٻنهي پاسن تي رابطا لڳايا وڃن ته انهن جي وچ ۾ قلم مان ڪرنٽ نه وهندو. پر جيڪڏهن ٽيون رابطو اهڙو هجي جيڪو مادي ۾ اليڪٽران يا سوراخ داخل ڪري سگهي، ته پوءِ ڪرنٽ وهڻ شروع ٿي ويندو. عملي طور تي اهو ڪم تمام ڏکيو ثابت ٿيو. جيڪڏهن قلم مناسب ماپ جو هجي ته ان ۾ داخل ڪرڻ لاءِ تمام وڏي تعداد ۾ اليڪٽرانن يا سوراخن جي ضرورت پوندي، جنهن سبب اهو [[ايمپليفائر]] طور گهڻو ڪارائتو نه رهندو، ڇاڪاڻ⁠تہ شروعات ۾ وڏي انجڪشن ڪرنٽ جي ضرورت پوندي. تنهن هوندي به، قلم واري ڊائيوڊ جو بنيادي تصور اهو هو ته قلم پاڻ ئي تمام ننڍڙي فاصلي، يعني [[خالي ٿيڻ وارو علائقو]]، ۾ اليڪٽران مهيا ڪري سگهي ٿو. اصل اهم ڳالهه اها هئي ته ان علائقي جي ٻنهي پاسن تي قلم جي مٿاڇري تي ان پٽ ۽ آئوٽ پٽ رابطا هڪ ٻئي جي تمام ويجهو رکيا وڃن. براٽين اهڙو اوزار تيار ڪرڻ تي ڪم شروع ڪيو، ۽ ٽيم جي تحقيق دوران سگنل وڌائڻ جا امڪان بار بار ظاهر ٿيندا رهيا. ڪڏهن نظام صحيح ڪم ڪندو هو، پر پوءِ اوچتو بند ٿي ويندو هو. هڪ ڀيري ته جيڪو نظام ڪم نه پيو ڪري، اهو پاڻيءَ ۾ رکڻ سان اوچتو ڪم ڪرڻ لڳو. آخرڪار اوهل ۽ براٽين هن روئي جي وضاحت لاءِ [[ڪوانٽم ميڪانيات]] جي هڪ نئين شاخ ترقي ڏني، جيڪا [[سطحي طبعيات]] جي نالي سان مشهور ٿي. هنن معلوم ڪيو ته قلم جي ڪنهن به حصي ۾ موجود اليڪٽران ويجهن برقي چارجن جي اثر هيٺ هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ٿيندا آهن. ايمٽر ۾ موجود اليڪٽران يا ڪليڪٽر ۾ موجود سوراخ قلم جي مٿاڇري تي گڏ ٿيندا هئا، جتي هو هوا (يا پاڻي) ۾ موجود ابتڙ چارج ڏانهن ڇڪبا هئا. بهرحال، قلم جي ڪنهن ٻئي هنڌ کان ٿوري مقدار ۾ چارج لاڳو ڪري انهن کي مٿاڇري کان پري ڌڪي سگهجي ٿو. اهڙيءَ طرح وڏي مقدار ۾ اليڪٽران داخل ڪرڻ بدران، قلم جي صحيح هنڌ تي تمام ٿورا اليڪٽران داخل ڪرڻ سان ساڳيو نتيجو حاصل ٿي ويندو هو. هن سمجهه سان تمام ننڍڙي ڪنٽرول واري علائقي جي ضرورت وارو مسئلو گهڻي حد تائين حل ٿي ويو. هاڻي ٻن الڳ سيمي ڪنڊڪٽرن کي هڪ ننڍڙي گڏيل علائقي ذريعي ڳنڍڻ بدران، هڪ ئي وڏي مٿاڇري استعمال ڪري سگهجي ٿي. اليڪٽران خارج ڪندڙ ۽ گڏ ڪندڙ رابطا مٿئين سطح تي هڪ ٻئي جي تمام ويجهو رکيا ويندا هئا، جڏهن⁠تہ ڪنٽرول وارو رابطو قلم جي بنيادي حصي تي لڳايو ويندو هو. جڏهن هن "بيس" رابطي مان ڪرنٽ وهندو هو ته اليڪٽران يا سوراخ سيمي ڪنڊڪٽر جي بلاڪ مان گذري سامهون واري سطح تي گڏ ٿيندا هئا. جيڪڏهن ايمٽر ۽ ڪليڪٽر هڪ ٻئي جي ڪافي ويجهو هوندا، ته انهن جي وچ ۾ ايترا اليڪٽران يا سوراخ موجود هوندا جو چالڪيت شروع ٿي سگهي. onbxlt8bk4rso5sde6516eafh8xqtaj 390566 390565 2026-07-02T12:41:47Z Intisar Ali 8681 390566 wikitext text/x-wiki {{Short description|سيمي ڪنڊڪٽر مادّن جي برقي خاصيتن مان فائدو وٺندڙ برقي جزو}} [[File:Semiconductor outlines.jpg|thumb|مختلف پيڪيج ٿيل سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جون ٻاهريون شڪليون]] '''سيمي ڪنڊڪٽر اوزار''' هڪ [[برقي جزو]] آهي، جيڪو پنهنجي ڪم لاءِ [[سيمي ڪنڊڪٽر]] مادّي (خاص طور [[سليڪان]]، [[جرمينيم]]، [[گيلئم آرسينائڊ]] ۽ [[نامياتي سيمي ڪنڊڪٽر]]) جي برقي خاصيتن تي ڀاڙي ٿو. ان جي [[برقي چالڪائي]]، موصلن ۽ نارسلن جي وچ واري حد ۾ هوندي آهي. سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن گهڻين ئي استعمالن ۾ [[خلا نلي]]ن جي جاءِ والاري ورتي آهي. اهي [[جامد-حالت اليڪٽرانڪس|جامد حالت]] ۾ [[برقي رو]] کي وهائيندا آهن، نه ته [[خلا]] مان گذرندڙ آزاد [[اليڪٽران]]ن (جيڪي عام طور [[حرارتي اخراج]] سان آزاد ٿيندا آهن) يا [[گيسن ۾ برقي خارجو|آئونيڪ ٿيل گيس]] مان گذرندڙ آزاد اليڪٽرانن ۽ آئنن جي ذريعي. سيمي ڪنڊڪٽر اوزار ٻنهي صورتن ۾ تيار ڪيا ويندا آهن: الڳ [[جدا اوزار]]ن جي صورت ۾ ۽ [[مربوط سرڪٽ]]ن جي صورت ۾، جيڪي ٻن يا وڌيڪ اوزارن تي مشتمل هوندا آهن. انهن جو تعداد سوين کان وٺي اربين تائين ٿي سگهي ٿو، جيڪي هڪ ئي سيمي ڪنڊڪٽر [[اليڪٽرانڪس ويفر|ويفر]] (جنهن کي سبسٽريٽ پڻ چيو ويندو آهي) تي تيار ڪري پاڻ ۾ ڳنڍيا ويندا آهن. سيمي ڪنڊڪٽر مادا ان ڪري ڪارآمد آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جي روَيي کي ڄاڻي واڻي شامل ڪيل نجاستن، يعني [[ڊوپنگ (سيمي ڪنڊڪٽر)|ڊوپنگ]]، ذريعي آساني سان تبديل ڪري سگهجي ٿو. سيمي ڪنڊڪٽر جي [[برقي چالڪائي]] کي برقي يا مقناطيسي ميدان، [[روشني]]، گرمي يا ڊوپ ٿيل [[يڪ-بلوري سليڪان]] جي ميخانياتي بگاڙ وسيلي ضابطو ڪري سگهجي ٿو؛ تنهنڪري سيمي ڪنڊڪٽر بهترين حساسين (Sensors) طور ڪم ڪري سگهن ٿا. سيمي ڪنڊڪٽر ۾ برقي روَ آزاد [[اليڪٽران]]ن ۽ [[اليڪٽران سوراخ]]ن جي ذريعي وهي ٿي، جن کي گڏيل طور [[بار کڻندڙ]] چيو ويندو آهي. [[فاسفورس]] يا [[بورون]] جهڙي ٿوري مقدار ۾ ائٽمي نجاست شامل ڪرڻ سان آزاد اليڪٽرانن يا سوراخن جو تعداد گهڻو وڌي ويندو آهي. جيڪڏهن ڊوپ ٿيل سيمي ڪنڊڪٽر ۾ سوراخ وڌيڪ هجن ته ان کي [[پي-قسم سيمي ڪنڊڪٽر]] (''p'' مثبت [[برقي بار]] لاءِ) چيو ويندو آهي، ۽ جيڪڏهن آزاد اليڪٽران وڌيڪ هجن ته ان کي [[اين-قسم سيمي ڪنڊڪٽر]] (''n'' منفي برقي بار لاءِ) چيو ويندو آهي. گهڻا حرڪت ڪندڙ بار کڻندڙ منفي بار وارا هوندا آهن. سيمي ڪنڊڪٽرن جي تياري دوران p ۽ n قسم جي ڊوپن جي جڳهه ۽ مقدار تي انتهائي درست ضابطو رکيو ويندو آهي. n-قسم ۽ p-قسم سيمي ڪنڊڪٽرن جي ڳانڍاپي سان [[پي–اين جنڪشن]] ٺهندو آهي. دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر اوزار [[ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر ميدان-اثر ٽرانزسٽر]] (MOSFET)،<ref name="Golio">{{cite book |last1=Golio |first1=Mike |last2=Golio |first2=Janet |title=RF and Microwave Passive and Active Technologies |date=2018 |publisher=[[CRC Press]] |isbn=9781420006728 |page=18-2 |url=https://books.google.com/books?id=MCj9jxSVQKIC&pg=SA18-PA2}}</ref> يا مختصر طور MOS [[ٽرانزسٽر]] آهي. 2013ع تائين هر روز اربين MOS ٽرانزسٽر تيار ڪيا پئي ويا.<ref name="computer history-transistor">{{cite web |title=Who Invented the Transistor? |url=https://www.computerhistory.org/atchm/who-invented-the-transistor/ |website=[[Computer History Museum]] |date=4 December 2013 |access-date=20 July 2019}}</ref> 1978ع کان وٺي هر سال تيار ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جو سراسري واڌارو 9.1٪ رهيو آهي، ۽ 2018ع ۾ پهريون ڀيرو انهن جي سالياني ترسيل جو انگ هڪ ٽرلين کان وڌيڪ ٿيڻ جي اڳڪٿي ڪئي وئي،<ref>{{Cite web|url=http://www.icinsights.com/news/bulletins/Semiconductor-Shipments-Forecast-To-Exceed-1-Trillion-Devices-In-2018/|archive-url=https://web.archive.org/web/20180404125120/http://www.icinsights.com/news/bulletins/Semiconductor-Shipments-Forecast-To-Exceed-1-Trillion-Devices-In-2018/|url-status=usurped|archive-date=April 4, 2018|title=Semiconductor Shipments Forecast to Exceed 1 Trillion Devices in 2018|website=www.icinsights.com|access-date=2018-04-16}}</ref> جنهن جو مطلب آهي ته هينئر تائين مجموعي طور ست ٽرلين کان به وڌيڪ سيمي ڪنڊڪٽر اوزار تيار ڪيا ويا آهن. == بنيادي قسم == === ڊائيوڊ === {{Main|ڊائيوڊ}} سيمي ڪنڊڪٽر '''ڊائيوڊ''' عام طور هڪ [[پي–اين جنڪشن]] مان ٺهيل اوزار هوندو آهي. p-قسم ۽ [[اين-قسم سيمي ڪنڊڪٽر]] جي جنڪشن تي [[خالي علائقو]] (ڊپليشن ريجن ) ٺهندو آهي، جتي حرڪت ڪندڙ بار کڻندڙن جي کوٽ سبب برقي روَ جي وهڪري ۾ رڪاوٽ پيدا ٿيندي آهي. جڏهن اوزار کي '''فارورڊ بائيس''' ڪيو ويندو آهي (يعني p-پاسي جو [[برقي امڪان]] n-پاسي کان وڌيڪ هوندو آهي)، ته هي خالي علائقو گهٽجي ويندو آهي، جنهن سان برقي روَ آسانيءَ سان وهي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، جڏهن ڊائيوڊ کي '''ريورس بائيس''' ڪيو ويندو آهي (يعني n-پاسي جو برقي امڪان وڌيڪ هوندو آهي)، ته خالي علائقو وڌي ويندو آهي ۽ رڳو تمام ٿوري برقي روَ وهي سگهندي آهي. سيمي ڪنڊڪٽر تي [[روشني]] پوڻ سان [[اليڪٽران–سوراخ جوڙو]] پيدا ٿيندا آهن، جيڪي آزاد بار کڻندڙن جو تعداد وڌائيندا آهن ۽ نتيجي ۾ برقي چالڪائي وڌي ويندي آهي. هن خاصيت مان فائدو وٺڻ لاءِ تيار ڪيل ڊائيوڊن کي [[فٽوڊائيوڊ]] چيو ويندو آهي. [[مرڪب سيمي ڪنڊڪٽر]] ڊائيوڊ روشني پڻ پيدا ڪري سگهن ٿا، جيئن [[روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ]] (LED) ۽ [[ليزر ڊائيوڊ]]. === ٽرانزسٽر === {{Main|ٽرانزسٽر}} ==== ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر ==== [[File:Bipolar Junction Transistor NPN Structure.svg|right|thumb|180px|n–p–n ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر جي جوڙجڪ]] [[ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر]] (BJT) ٻن [[پي–اين جنڪشن]]ن مان ٺهندا آهن، جيڪي يا ته n–p–n يا p–n–p ترتيب ۾ هوندا آهن. ٻنهي جنڪشنن جي وچ وارو حصو '''بيس''' سڏبو آهي، جيڪو تمام سنهو هوندو آهي. ٻيا ٻه حصا ۽ انهن جا ٽرمينل '''ايميٽر''' ۽ '''ڪليڪٽر''' سڏبا آهن. بيس ۽ ايميٽر جي وچ ۾ داخل ڪيل ننڍڙي برقي روَ، بيس–ڪليڪٽر جنڪشن جون خاصيتون تبديل ڪري ڇڏيندي آهي، جنهن سان اها جنڪشن، ريورس بائيس هجڻ باوجود، برقي روَ وهائڻ جي قابل ٿي ويندي آهي. اهڙيءَ طرح بيس–ايميٽر جي ننڍڙي روَ، ڪليڪٽر ۽ ايميٽر جي وچ ۾ گهڻي روَ تي ضابطو آڻي ٿي. ==== ميدان-اثر ٽرانزسٽر ==== {{Main|ميدان-اثر ٽرانزسٽر}} ٽرانزسٽر جو ٻيو قسم [[ميدان-اثر ٽرانزسٽر]] (FET) آهي، جيڪو ان اصول تي ڪم ڪندو آهي ته سيمي ڪنڊڪٽر جي برقي چالڪائي کي [[برقي ميدان]] جي موجودگي سان وڌائي يا گهٽائي سگهجي ٿو. برقي ميدان سيمي ڪنڊڪٽر ۾ آزاد اليڪٽرانن ۽ سوراخن جو تعداد تبديل ڪري ان جي چالڪائي تبديل ڪندو آهي. هي ميدان يا ته ريورس بائيس ٿيل [[پي–اين جنڪشن]] وسيلي لاڳو ڪيو ويندو آهي، جنهن سان '''جنڪشن ميدان-اثر ٽرانزسٽر''' ([[JFET]]) ٺهندو آهي، يا وري آڪسائيڊ جي پرت سان الڳ ڪيل اليڪٽروڊ وسيلي، جنهن سان '''[[ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر ميدان-اثر ٽرانزسٽر]]''' ([[MOSFET]]) ٺهندو آهي. ==== ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر ==== {{Main|موسفيٽ}} {{See also|[[سيمي ڪنڊڪٽر جي ماپن جا مثالن جي فهرست]]|[[ٽرانزسٽر ڳڻپ]]}} [[File:Threshold formation nowatermark.gif|thumb|right|400px|[[موسفيٽ]] (MOSFET) جو ڪم ڪرڻ ۽ ان جي Id-Vg وکر. شروعات ۾ گيٽ وولٽيج نه هجڻ سبب چينل ۾ ڪو به انورزن اليڪٽران موجود نه هوندو ۽ اوزار بند (OFF) هوندو آهي. جيئن گيٽ وولٽيج وڌندو آهي، چينل ۾ انورزن اليڪٽرانن جي کثافت ۽ برقي روَ وڌندي آهي، تان جو اوزار هلي پوندو (ON).]] [[ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر ميدان-اثر ٽرانزسٽر]] (MOSFET)، جيڪو هڪ [[جامد-حالت اليڪٽرانڪس|جامد-حالت]] اوزار آهي، اڄ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر اوزار آهي. دنيا جي سڀني ٽرانزسٽرن مان گهٽ ۾ گهٽ 99.9٪ MOSFET آهن، ۽ اندازي مطابق 1960ع کان 2018ع تائين لڳ ڀڳ 13 [[سيڪسٽيلين]] MOSFET تيار ڪيا ويا.<ref name="computerhistory2018">{{cite web |title=13 Sextillion & Counting: The Long & Winding Road to the Most Frequently Manufactured Human Artifact in History |url=https://www.computerhistory.org/atchm/13-sextillion-counting-the-long-winding-road-to-the-most-frequently-manufactured-human-artifact-in-history/ |date=April 2, 2018 |website=[[Computer History Museum]] |access-date=28 July 2019}}</ref> '''گيٽ''' اليڪٽروڊ کي چارج ڪري اهڙو برقي ميدان پيدا ڪيو ويندو آهي، جيڪو ٻن ٽرمينلن، '''سورس''' ۽ '''ڊرين'''، جي وچ ۾ موجود '''چينل''' جي [[برقي چالڪائي]] تي ضابطو آڻي ٿو. چينل ۾ موجود بار کڻندڙن جي قسم موجب اوزار '''اين-چينل''' (اليڪٽرانن لاءِ) يا '''پي-چينل''' (سوراخن لاءِ) موسفيٽ ٿي سگهي ٿو. جيتوڻيڪ نالي ۾ "ڌاتو" شامل آهي، پر جديد اوزارن ۾ گيٽ لاءِ عام طور [[پولي سليڪان]] استعمال ڪيو ويندو آهي. === ٻيا قسم === {{See also|برقي جزو#سيمي ڪنڊڪٽر}} ''ٻن ٽرمينلن وارا اوزار:'' * [[ڊائياڪ]] * [[ڊائيوڊ]] (ريڪٽيفائر ڊائيوڊ) * [[گن ڊائيوڊ]] * [[ايمپيٽ ڊائيوڊ]] * [[ليزر ڊائيوڊ]] * [[روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ]] * [[فٽوسيل]] * [[فٽوٽرانزسٽر]] * [[پن ڊائيوڊ]] * [[شاٽڪي ڊائيوڊ]] * [[شمسي سيل]] * [[عارضي وولٽيج دٻائيندڙ ڊائيوڊ]] * [[ٽنل ڊائيوڊ]] * [[وي سي ايس اي ايل]] * [[زينر ڊائيوڊ]] * [[زين ڊائيوڊ]] ''ٽن ٽرمينلن وارا اوزار:'' * [[ٻه-قطبي ٽرانزسٽر]] * [[ڊارلنگٽن ٽرانزسٽر]] * [[ميدان-اثر ٽرانزسٽر]] * [[انسوليٽيڊ-گيٽ ٻه-قطبي ٽرانزسٽر]] * [[سليڪان-ڪنٽرولڊ ريڪٽيفائر]] * [[ٿائرسٽر]] * [[ٽرائياڪ]] * [[يوني جنڪشن ٽرانزسٽر]] ''چئن ٽرمينلن وارا اوزار:'' * [[هال اثر حساس]] (مقناطيسي ميدان حساس) * [[فٽوڪوپلر]] == مادا == {{Main|سيمي ڪنڊڪٽر مادا}} سڀني کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر مادو [[سليڪان]] (Si) آهي. خام مال جي گهٽ قيمت، نسبتاً سادي تياري، ۽ مناسب گرمي پد واري حد سبب اهو مختلف مقابلي ڪندڙ مادن جي ڀيٽ ۾ اڄ به بهترين چونڊ سمجهيو وڃي ٿو. سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جي تياري لاءِ استعمال ٿيندڙ سليڪان کي هن وقت اهڙن وڏن [[بلور]]ن (Boules) جي صورت ۾ تيار ڪيو ويندو آهي، جن مان 300 ملي ميٽر (12 انچ) قطر وارا [[اليڪٽرانڪس ويفر|ويفر]] ٺاهي سگهجن. [[جرمينيم]] (Ge) شروعاتي دور ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر مادو هو، پر گرميءَ جي حساسيت سبب اهو سليڪان جي ڀيٽ ۾ گهٽ ڪارآمد ثابت ٿيو. اڄڪلهه جرمينيم کي اڪثر سليڪان سان ملائي انتهائي تيز رفتار [[سليڪان–جرمينيم]] (SiGe) اوزارن ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي؛ [[آئي بي ايم]] اهڙن اوزارن جي وڏن ٺاهيندڙن مان هڪ آهي. [[گيلئم آرسينائڊ]] (GaAs) پڻ تيز رفتار اوزارن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي، پر هن مادي جا وڏي قطر وارا [[بلور]] تيار ڪرڻ ڏکيا آهن. ان سبب ان جا ويفر سليڪان جي ويفرن کان گهڻو ننڍا هوندا آهن، جنهن ڪري GaAs تي ٻڌل اوزارن جي وڏي پيماني تي پيداوار سليڪان جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مهانگي پوي ٿي. [[گيلئم نائٽرائيڊ]] (GaN) اعليٰ طاقت وارن استعمالن، جهڙوڪ [[طاقت انتظام مربوط سرڪٽ]]، [[روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ]] (LED) ۽ [[ريڊيو فريڪوئنسي]] جزن ۾ تيزي سان مقبول ٿي رهيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ اعليٰ مضبوطي ۽ سٺي حرارتي چالڪائي موجود هوندي آهي. سليڪان جي ڀيٽ ۾ GaN جو [[بينڊ گيپ]] ٽي ڀيرا کان به وڌيڪ، يعني 3.4 [[اليڪٽران وولٽ]] هوندو آهي، ۽ اهو اليڪٽرانن کي لڳ ڀڳ هزار ڀيرا وڌيڪ مؤثر نموني منتقل ڪري سگهي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Gallium nitride semiconductors: The Next Generation of Power {{!}} Navitas |date=19 March 2021 |url=https://navitassemi.com/gallium-nitride-the-next-generation-of-power/ |access-date=2023-05-02 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=What is GaN? Gallium Nitride (GaN) Semiconductors Explained |url=https://epc-co.com/epc/gallium-nitride/what-is-gan |access-date=May 2, 2023 |website=Efficient Power Conversion}}</ref> ٻيا گهٽ استعمال ٿيندڙ مادا پڻ يا ته استعمال هيٺ آهن يا انهن تي تحقيق جاري آهي. [[سليڪان ڪاربائيڊ]] (SiC) پڻ [[طاقت مربوط سرڪٽ]]ن ۾ تيزي سان مقبول ٿي رهيو آهي. اهو نيري LEDن جي خام مال طور پڻ استعمال ٿيو آهي، ۽ اهڙن سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن لاءِ به ان تي تحقيق ٿي رهي آهي، جيڪي انتهائي وڌيڪ [[هلائڻ جو گرمي پد|ڪم ڪندڙ گرمي پد]] ۽ [[آئونيائيزيشن ڪندڙ تابڪاري]] واري ماحول کي برداشت ڪري سگهن. [[ايمپيٽ ڊائيوڊ]] پڻ SiC مان تيار ڪيا ويا آهن. [[انڊيم]] جي مختلف مرڪبن، جهڙوڪ [[انڊيم آرسينائڊ]]، [[انڊيم اينٽيمونائيڊ]] ۽ [[انڊيم فاسفائيڊ]]، کي پڻ LEDن ۽ جامد-حالت [[ليزر ڊائيوڊ]]ن ۾ استعمال ڪيو وڃي ٿو. [[سيلينيم سلفائيڊ]] تي [[شمسي وولٽائيڪ]] [[شمسي سيل]]ن جي تياري لاءِ به تحقيق جاري آهي. [[نامياتي سيمي ڪنڊڪٽر]]ن جو سڀ کان عام استعمال [[نامياتي روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ]] (OLED) ۾ ٿيندو آهي. == استعمال == سڀني قسمن جا ٽرانزسٽر [[منطق دروازي]] جا بنيادي جزا طور استعمال ٿي سگهن ٿا، جيڪي [[ڊجيٽل سرڪٽ]]ن جي ڊزائن جو بنياد آهن. [[مائڪروپروسيسر]] جهڙن ڊجيٽل سرڪٽن ۾ ٽرانزسٽر آن/آف سوئچ طور ڪم ڪندا آهن؛ مثال طور [[موسفيٽ]] ۾ گيٽ تي لاڳو ڪيل [[وولٽيج]] اهو طئي ڪندو آهي ته [[سوئچ]] کليل (آن) هوندو يا بند (آف). [[تمثيلي سرڪٽ]]ن ۾ استعمال ٿيندڙ ٽرانزسٽر آن/آف سوئچ طور ڪم ناهن ڪندا، بلڪه اهي لڳاتار تبديل ٿيندڙ انپُٽن جي جواب ۾ لڳاتار تبديل ٿيندڙ آئوٽ پُٽ ڏيندا آهن. عام تمثيلي سرڪٽن ۾ [[وڌائيندڙ]] (ايمپليفائر) ۽ [[دولن ساز]] (اوسيليٽر) شامل آهن. اهي سرڪٽ، جيڪي ڊجيٽل ۽ تمثيلي سرڪٽن جي وچ ۾ رابطي يا سگنلن جي تبديلي جو ڪم ڪن ٿا، [[گڏيل-اشارتي مربوط سرڪٽ]] (مڪسڊ-سنگل انٽيگريٽيڊ سرڪٽ) سڏجن ٿا. [[طاقت سيمي ڪنڊڪٽر اوزار]] الڳ اوزار يا مربوط سرڪٽ هوندا آهن، جيڪي وڌيڪ برقي روَ يا وڌيڪ وولٽيج وارن استعمالن لاءِ ٺاهيا ويندا آهن. طاقت مربوط سرڪٽ، مربوط سرڪٽ (IC) جي ٽيڪنالاجي کي طاقت سيمي ڪنڊڪٽر ٽيڪنالاجي سان گڏائيندا آهن، ۽ انهن کي ڪڏهن ڪڏهن "ذهين طاقت اوزار" پڻ چيو ويندو آهي. ڪيتريون ئي ڪمپنيون خاص طور طاقت سيمي ڪنڊڪٽرن جي تياري ۾ مهارت رکن ٿيون. === جزن جي سڃاڻپ === سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جا [[حصو نمبر]] (پارٽ نمبر) گهڻو ڪري هر ٺاهيندڙ ڪمپني لاءِ مخصوص هوندا آهن. تنهن هوندي به، قسمن جي ڪوڊن لاءِ معياري نظام ٺاهڻ جون ڪوششون ڪيون ويون آهن، ۽ ڪجهه اوزار انهن معيارن تي عمل ڪن ٿا. مثال طور، [[جدا اوزار]]ن لاءِ ٽي مشهور معيار آهن: آمريڪا ۾ [[جي اي ڊي اي سي]] (JEDEC) JESD370B، يورپ ۾ [[پرو اليڪٽران]] (پرو اليڪٽران)، ۽ جاپان ۾ [[جاپاني صنعتي معيار]] (JIS). == ترقيءَ جي تاريخ {{anchor|History of semiconductor device development}} == {{Further|برقي انجنيئرنگ جي تاريخ}} {{Unreferenced section|date=October 2007}} === ڪيٽس وِسڪر ڳولائو === {{Main|ڪيٽس وِسڪر ڳولائو}} ٽرانزسٽر جي ايجاد کان گهڻو اڳ سيمي ڪنڊڪٽر مواد اليڪٽرانڪس ۾ استعمال ٿيندا هئا. ويهين صديءَ جي شروعات واري دور ۾ اهي [[ريڊيو]] وصول ڪندڙن ۾ ڳولائو (Detector) طور عام هئا، جتي انهن کي "ڪيٽس وِسڪر" نالي اوزار ۾ استعمال ڪيو ويندو هو، جيڪو [[جگديش چندر بوس]] ۽ ٻين ترقي ڏنو هو. اهي ڳولائو ڪافي تڪليف ڏيندڙ هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ هلائيندڙ کي هڪ باريڪ ٽنگسٽن تار (Whisker) کي [[گيلينا]] (ليڊ سلفائيڊ) يا [[سيليڪون ڪاربائيڊ]] (ڪاربورنڊم) جي قلم تي گهمائڻو پوندو هو، جيستائين اهو اوچتو ڪم ڪرڻ شروع ڪري.<ref>{{cite book |author1=Ernest Braun |author2=Stuart MacDonald |name-list-style=amp |title=Revolution in Miniature: The History and Impact of Semiconductor Electronics |year=1982 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-28903-0 |pages=11–13 |url=https://books.google.com/books?id=03c4wldf-k4C&pg=PA11}}</ref> چند ڪلاڪن يا ڏينهن کان پوءِ اهو ٻيهر آهستي آهستي ڪم ڪرڻ ڇڏي ڏيندو هو ۽ اهو ئي عمل ٻيهر ورجائڻو پوندو هو. ان وقت انهن جي ڪم ڪرڻ جو سبب مڪمل طور تي نامعلوم هو. وڌيڪ ڀروسي لائق ۽ سگنل کي وڌائيندڙ [[ويڪيوم ٽيوب]] تي ٻڌل ريڊيو متعارف ٿيڻ کان پوءِ ڪيٽس وِسڪر نظام جلدي استعمال مان نڪري ويا. "ڪيٽس وِسڪر" دراصل هڪ اهڙي خاص قسم جي ڊائيوڊ جو ابتدائي نمونو هو، جيڪو اڄ به [[شاٽڪي ڊائيوڊ]] جي نالي سان وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿو. === ڌاتي ريڪٽيفائر === {{Main|ڌاتي ريڪٽيفائر}} سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جو هڪ ٻيو ابتدائي قسم ڌاتي ريڪٽيفائر هو، جنهن ۾ سيمي ڪنڊڪٽر طور [[ڪاپر(I) آڪسائيڊ]] يا [[سيلينيم]] استعمال ٿيندو هو. [[ويسٽنگ هائوس اليڪٽرڪ (1886)]] انهن ريڪٽيفائرن جو هڪ وڏو ٺاهيندڙ هو. === ٻي عالمي جنگ === ٻي عالمي جنگ دوران [[ريڊار]] بابت تحقيق سبب ريڊار وصول ڪندڙن کي تمام وڌيڪ [[اتساهه]] (فريڪئينسي) تي هلائڻ جي ضرورت پئي، جيڪا لڳ ڀڳ 4000 ميگا هرٽز تائين پهتي، ۽ روايتي ويڪيوم ٽيوب تي ٻڌل ريڊيو وصول ڪندڙ هاڻي مناسب ڪارڪردگي نه ڏيکاريندا هئا. 1940ع ۾ [[ٽزارڊ مشن]] دوران برطانيا کان آمريڪا ڏانهن [[ڪيوٽي ميگنيٽرون]] جي منتقليءَ کان پوءِ هڪ اهڙي عملي اوزار جي سخت ضرورت پيدا ٿي، جيڪو انتهائي وڌيڪ اتساهه تي سگنلن کي وڌائي سگهي. اتفاق سان [[رسل اوهل]]، جيڪو [[بيل ليبارٽريز]] ۾ ڪم ڪندو هو، فيصلو ڪيو ته هو ٻيهر [[ڪيٽس وِسڪر ڳولائو]] آزمائي. ان وقت تائين ڪيترن سالن کان اهي استعمال ۾ نه هئا ۽ ليبارٽري وٽ اهڙو ڪو به اوزار موجود نه هو. آخرڪار [[مينهيٽن]] جي هڪ پراڻي ريڊيو جي دڪان مان هڪ ڳولي آندو ويو، ۽ اوهل ڏٺو ته اهو ويڪيوم ٽيوب وارن نظامن کان گهڻو بهتر ڪم ڪري رهيو هو. اوهل اهو معلوم ڪرڻ لڳو ته ڪيٽس وِسڪر ايترو مؤثر ڇو هو. هن 1939ع جو وڏو حصو وڌيڪ خالص قلم تيار ڪرڻ ۾ گذاريو. جلد ئي هن ڏٺو ته وڌيڪ خالص قلم سان انهن جو غير يقيني رويو ختم ٿي ويو، پر ساڳئي وقت ريڊيو ڳولائو طور ڪم ڪرڻ جي صلاحيت به ختم ٿي وئي. هڪ ڏينهن هن جو سڀ کان وڌيڪ خالص قلم، جنهن جي وچ ۾ صاف ڏار موجود هئي، وري به سٺو ڪم ڪرڻ لڳو. جڏهن هو ان کي جاچڻ لاءِ ڪمري ۾ گهمي رهيو هو ته ڪڏهن اهو ڪم ڪندو هو ۽ ڪڏهن بند ٿي ويندو هو. تفصيلي جاچ کان پوءِ معلوم ٿيو ته اهو رويو ڪمري جي روشنيءَ تي دارومدار رکي ٿو؛ وڌيڪ روشني سان قلم جي چالڪيت وڌي ويندي هئي. هن ٻين ماڻهن کي به اهو قلم ڏيکاريو، ۽ [[والٽر براٽين]] فوري طور سمجهي ويو ته ڏار واري هنڌ تي ڪنهن قسم جو جنڪشن موجود آهي. وڌيڪ تحقيق سان باقي راز به ظاهر ٿي ويو. قلم ان ڪري ڦاٽو هو جو ٻنهي پاسن ۾ اهڙين نجاستن جو مقدار ٿورو مختلف هو، جن کي اوهل مڪمل طور ختم نه ڪري سگهيو هو، فرق لڳ ڀڳ 0.2 سيڪڙو هو. قلم جي هڪ پاسي اهڙيون نجاستون هيون جيڪي وڌيڪ اليڪٽران مهيا ڪنديون هيون، تنهنڪري اهو "چالڪ" بڻجي ويو. ٻئي پاسي اهڙيون نجاستون هيون جيڪي انهن اليڪٽرانن کي پاڻ سان ٻڌڻ چاهينديون هيون، جنهن سبب اهو "موصل" جهڙو رويو ڏيکاريندو هو. جڏهن قلم جا اهي ٻئي حصا هڪ ٻئي سان رابطي ۾ هئا ته اضافي اليڪٽران چالڪ پاسي کان ٻاهر نڪري سگهندا هئا، جن کي پوءِ نوان اليڪٽران (مثال طور بيٽري مان) مٽائيندا هئا ۽ اهي موصل واري حصي مان گذري وِسڪر تار تائين پهچي گڏ ٿيندا هئا. پر جڏهن وولٽيج کي ابتو ڪيو ويندو هو ته گڏ ٿيندڙ اليڪٽران جلد ئي "سوراخ" ڀري ڇڏيندا هئا ۽ چالڪيت تقريباً فوري طور بند ٿي ويندي هئي. انهن ٻن قلمن، يا هڪ ئي قلم جي ٻن حصن، جي وچ ۾ ٺهيل هن جنڪشن سان هڪ سالڊ-اسٽيٽ ڊائيوڊ وجود ۾ آيو، ۽ اهو تصور بعد ۾ سيمي ڪنڊڪشن جي نالي سان مشهور ٿيو. جڏهن ڊائيوڊ بند هوندو آهي ته ان جي عمل جو سبب جنڪشن جي چوڌاري [[چارج ڪيريئر]]ن جي الڳ ٿيڻ سان لاڳاپيل هوندو آهي، جنهن کي [[خالي ٿيڻ وارو علائقو]] چيو وڃي ٿو. === ڊائيوڊ جي ترقي === انهن نون ڊائيوڊن جي ڪم ڪرڻ جي طريقي بابت ڄاڻ حاصل ٿيڻ کان پوءِ، ضرورت مطابق انهن کي تيار ڪرڻ جا طريقا سکڻ لاءِ تيز رفتار سان تحقيق شروع ڪئي وئي. [[پرڊيو يونيورسٽي]]، [[بيل ليبارٽريز]]، [[ميساچوسٽس انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي|ايم آءِ ٽي]] ۽ [[شڪاگو يونيورسٽي]] جي ٽيمن گڏجي وڌيڪ بهتر قلم (ڪرسٽل) تيار ڪرڻ لاءِ ڪم ڪيو. رڳو هڪ سال اندر جرمينيم جي پيداوار کي اهڙي درجي تائين بهتر بڻايو ويو، جو فوجي معيار جا ڊائيوڊ اڪثر ريڊار نظامن ۾ استعمال ٿيڻ لڳا. === ٽرانزسٽر جي ترقي === {{Main|ٽرانزسٽر جي تاريخ}} جنگ کان پوءِ [[وليم شاڪلي]] هڪ [[ٽرائيوڊ]] جهڙو سيمي ڪنڊڪٽر اوزار تيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. هن مالي سهائتا ۽ ليبارٽري جي جاءِ حاصل ڪئي ۽ [[والٽر براٽين]] ۽ [[جان بارڊين]] سان گڏ هن مسئلي تي ڪم شروع ڪيو. ٽرانزسٽر جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار سيمي ڪنڊڪٽر اندر [[اليڪٽران جي حرڪت]] (اليڪٽران موبلٽي) بابت وڌيڪ سمجهه جو هو. اهو محسوس ڪيو ويو ته جيڪڏهن هن نئين دريافت ٿيل ڊائيوڊ ۾ ايمٽر کان ڪليڪٽر تائين اليڪٽرانن جي وهڪري تي ڪنٽرول حاصل ڪري سگهجي ته هڪ ايمپليفائر تيار ڪري سگهجي ٿو. مثال طور، جيڪڏهن هڪ ئي قسم جي قلم جي ٻنهي پاسن تي رابطا لڳايا وڃن ته انهن جي وچ ۾ قلم مان ڪرنٽ نه وهندو. پر جيڪڏهن ٽيون رابطو اهڙو هجي جيڪو مادي ۾ اليڪٽران يا سوراخ داخل ڪري سگهي، ته پوءِ ڪرنٽ وهڻ شروع ٿي ويندو. عملي طور تي اهو ڪم تمام ڏکيو ثابت ٿيو. جيڪڏهن قلم مناسب ماپ جو هجي ته ان ۾ داخل ڪرڻ لاءِ تمام وڏي تعداد ۾ اليڪٽرانن يا سوراخن جي ضرورت پوندي، جنهن سبب اهو [[ايمپليفائر]] طور گهڻو ڪارائتو نه رهندو، ڇاڪاڻ⁠تہ شروعات ۾ وڏي انجڪشن ڪرنٽ جي ضرورت پوندي. تنهن هوندي به، قلم واري ڊائيوڊ جو بنيادي تصور اهو هو ته قلم پاڻ ئي تمام ننڍڙي فاصلي، يعني [[خالي ٿيڻ وارو علائقو]]، ۾ اليڪٽران مهيا ڪري سگهي ٿو. اصل اهم ڳالهه اها هئي ته ان علائقي جي ٻنهي پاسن تي قلم جي مٿاڇري تي ان پٽ ۽ آئوٽ پٽ رابطا هڪ ٻئي جي تمام ويجهو رکيا وڃن. براٽين اهڙو اوزار تيار ڪرڻ تي ڪم شروع ڪيو، ۽ ٽيم جي تحقيق دوران سگنل وڌائڻ جا امڪان بار بار ظاهر ٿيندا رهيا. ڪڏهن نظام صحيح ڪم ڪندو هو، پر پوءِ اوچتو بند ٿي ويندو هو. هڪ ڀيري ته جيڪو نظام ڪم نه پيو ڪري، اهو پاڻيءَ ۾ رکڻ سان اوچتو ڪم ڪرڻ لڳو. آخرڪار اوهل ۽ براٽين هن روئي جي وضاحت لاءِ [[ڪوانٽم ميڪانيات]] جي هڪ نئين شاخ ترقي ڏني، جيڪا [[سطحي طبعيات]] جي نالي سان مشهور ٿي. هنن معلوم ڪيو ته قلم جي ڪنهن به حصي ۾ موجود اليڪٽران ويجهن برقي چارجن جي اثر هيٺ هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ٿيندا آهن. ايمٽر ۾ موجود اليڪٽران يا ڪليڪٽر ۾ موجود سوراخ قلم جي مٿاڇري تي گڏ ٿيندا هئا، جتي هو هوا (يا پاڻي) ۾ موجود ابتڙ چارج ڏانهن ڇڪبا هئا. بهرحال، قلم جي ڪنهن ٻئي هنڌ کان ٿوري مقدار ۾ چارج لاڳو ڪري انهن کي مٿاڇري کان پري ڌڪي سگهجي ٿو. اهڙيءَ طرح وڏي مقدار ۾ اليڪٽران داخل ڪرڻ بدران، قلم جي صحيح هنڌ تي تمام ٿورا اليڪٽران داخل ڪرڻ سان ساڳيو نتيجو حاصل ٿي ويندو هو. هن سمجهه سان تمام ننڍڙي ڪنٽرول واري علائقي جي ضرورت وارو مسئلو گهڻي حد تائين حل ٿي ويو. هاڻي ٻن الڳ سيمي ڪنڊڪٽرن کي هڪ ننڍڙي گڏيل علائقي ذريعي ڳنڍڻ بدران، هڪ ئي وڏي مٿاڇري استعمال ڪري سگهجي ٿي. اليڪٽران خارج ڪندڙ ۽ گڏ ڪندڙ رابطا مٿئين سطح تي هڪ ٻئي جي تمام ويجهو رکيا ويندا هئا، جڏهن⁠تہ ڪنٽرول وارو رابطو قلم جي بنيادي حصي تي لڳايو ويندو هو. جڏهن هن "بيس" رابطي مان ڪرنٽ وهندو هو ته اليڪٽران يا سوراخ سيمي ڪنڊڪٽر جي بلاڪ مان گذري سامهون واري سطح تي گڏ ٿيندا هئا. جيڪڏهن ايمٽر ۽ ڪليڪٽر هڪ ٻئي جي ڪافي ويجهو هوندا، ته انهن جي وچ ۾ ايترا اليڪٽران يا سوراخ موجود هوندا جو چالڪيت شروع ٿي سگهي. === پهريون ٽرانزسٽر === [[File:Replica-of-first-transistor.jpg|thumb|پهريون ٽرانزسٽر جو نمونياتي نقل]] بيل ليبارٽريز جي ٽيم مختلف اوزارن جي مدد سان اهڙو نظام تيار ڪرڻ جون ڪيتريون ئي ڪوششون ڪيون، پر گهڻو ڪري ناڪام رهي. جن ترتيبن ۾ رابطا هڪ ٻئي جي تمام ويجهو هوندا هئا، اهي اصل [[ڪيٽس وِسڪر ڳولائو]] وانگر نهايت نازڪ ثابت ٿيندا هئا ۽ جيڪڏهن ڪم به ڪندا هئا ته صرف ٿوري وقت لاءِ. آخرڪار انهن کي هڪ عملي ڪاميابي حاصل ٿي. سون جي هڪ پتلي ورق کي پلاسٽڪ جي هڪ ٽڪنڊي نما ٽڪري جي ڪنڊ سان چنبڙايو ويو، پوءِ ٽڪنڊي جي چوٽيءَ وٽ ان ورق کي استري سان ڪٽي ڇڏيو ويو. نتيجي ۾ سون جا ٻه انتهائي ويجها رابطا ٺهي پيا. جڏهن ان ٽڪري کي قلم جي مٿاڇري تي دٻايو ويو ۽ قلم جي ٻئي پاسي (بيس تي) وولٽيج لاڳو ڪئي وئي ته بيس وولٽيج اليڪٽرانن کي بيس کان هٽائي رابطا لڳل پاسي ڏانهن ڌڪيو، جنهن سبب هڪ رابطي کان ٻئي رابطي ڏانهن ڪرنٽ وهڻ لڳو. اهڙيءَ طرح [[پوائنٽ-رابطو ٽرانزسٽر|پوائنٽ-رابطو ٽرانزسٽر]] ايجاد ٿيو. جيتوڻيڪ اهو اوزار هڪ هفتو اڳ ئي تيار ڪيو ويو هو، پر براٽين جي نوٽن مطابق 23 ڊسمبر 1947ع جي منجهند جو بيل ليبارٽريز جي اعليٰ عملدارن آڏو ان جو پهريون مظاهرو ڪيو ويو، جنهن کي عام طور تي ٽرانزسٽر جي جنم جي تاريخ سمجهيو ويندو آهي. جيڪو اوزار اڄ [[پوائنٽ-رابطو ٽرانزسٽر|''p–n–p پوائنٽ-رابطو جرمينيم ٽرانزسٽر'']] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، اهو ان آزمائش دوران آواز کي وڌائيندڙ ايمپليفائر طور ڪم ڪيو ۽ ان جي طاقت ۾ واڌ 18 ڀيرا هئي. [[جان بارڊين]]، [[والٽر هائوسر براٽين]] ۽ [[وليم برئڊفورڊ شاڪلي]] کي هن ڪم تي 1956ع جو [[طبعيات جو نوبل انعام]] ڏنو ويو. sa2rkrgl2gb3mal2wkmgyzzftm3gsni 390567 390566 2026-07-02T12:42:32Z Intisar Ali 8681 390567 wikitext text/x-wiki {{Short description|سيمي ڪنڊڪٽر مادّن جي برقي خاصيتن مان فائدو وٺندڙ برقي جزو}} [[File:Semiconductor outlines.jpg|thumb|مختلف پيڪيج ٿيل سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جون ٻاهريون شڪليون]] '''سيمي ڪنڊڪٽر اوزار''' هڪ [[برقي جزو]] آهي، جيڪو پنهنجي ڪم لاءِ [[سيمي ڪنڊڪٽر]] مادّي (خاص طور [[سليڪان]]، [[جرمينيم]]، [[گيلئم آرسينائڊ]] ۽ [[نامياتي سيمي ڪنڊڪٽر]]) جي برقي خاصيتن تي ڀاڙي ٿو. ان جي [[برقي چالڪائي]]، موصلن ۽ نارسلن جي وچ واري حد ۾ هوندي آهي. سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن گهڻين ئي استعمالن ۾ [[خلا نلي]]ن جي جاءِ والاري ورتي آهي. اهي [[جامد-حالت اليڪٽرانڪس|جامد حالت]] ۾ [[برقي رو]] کي وهائيندا آهن، نه ته [[خلا]] مان گذرندڙ آزاد [[اليڪٽران]]ن (جيڪي عام طور [[حرارتي اخراج]] سان آزاد ٿيندا آهن) يا [[گيسن ۾ برقي خارجو|آئونيڪ ٿيل گيس]] مان گذرندڙ آزاد اليڪٽرانن ۽ آئنن جي ذريعي. سيمي ڪنڊڪٽر اوزار ٻنهي صورتن ۾ تيار ڪيا ويندا آهن: الڳ [[جدا اوزار]]ن جي صورت ۾ ۽ [[مربوط سرڪٽ]]ن جي صورت ۾، جيڪي ٻن يا وڌيڪ اوزارن تي مشتمل هوندا آهن. انهن جو تعداد سوين کان وٺي اربين تائين ٿي سگهي ٿو، جيڪي هڪ ئي سيمي ڪنڊڪٽر [[اليڪٽرانڪس ويفر|ويفر]] (جنهن کي سبسٽريٽ پڻ چيو ويندو آهي) تي تيار ڪري پاڻ ۾ ڳنڍيا ويندا آهن. سيمي ڪنڊڪٽر مادا ان ڪري ڪارآمد آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جي روَيي کي ڄاڻي واڻي شامل ڪيل نجاستن، يعني [[ڊوپنگ (سيمي ڪنڊڪٽر)|ڊوپنگ]]، ذريعي آساني سان تبديل ڪري سگهجي ٿو. سيمي ڪنڊڪٽر جي [[برقي چالڪائي]] کي برقي يا مقناطيسي ميدان، [[روشني]]، گرمي يا ڊوپ ٿيل [[يڪ-بلوري سليڪان]] جي ميخانياتي بگاڙ وسيلي ضابطو ڪري سگهجي ٿو؛ تنهنڪري سيمي ڪنڊڪٽر بهترين حساسين (Sensors) طور ڪم ڪري سگهن ٿا. سيمي ڪنڊڪٽر ۾ برقي روَ آزاد [[اليڪٽران]]ن ۽ [[اليڪٽران سوراخ]]ن جي ذريعي وهي ٿي، جن کي گڏيل طور [[بار کڻندڙ]] چيو ويندو آهي. [[فاسفورس]] يا [[بورون]] جهڙي ٿوري مقدار ۾ ائٽمي نجاست شامل ڪرڻ سان آزاد اليڪٽرانن يا سوراخن جو تعداد گهڻو وڌي ويندو آهي. جيڪڏهن ڊوپ ٿيل سيمي ڪنڊڪٽر ۾ سوراخ وڌيڪ هجن ته ان کي [[پي-قسم سيمي ڪنڊڪٽر]] (''p'' مثبت [[برقي بار]] لاءِ) چيو ويندو آهي، ۽ جيڪڏهن آزاد اليڪٽران وڌيڪ هجن ته ان کي [[اين-قسم سيمي ڪنڊڪٽر]] (''n'' منفي برقي بار لاءِ) چيو ويندو آهي. گهڻا حرڪت ڪندڙ بار کڻندڙ منفي بار وارا هوندا آهن. سيمي ڪنڊڪٽرن جي تياري دوران p ۽ n قسم جي ڊوپن جي جڳهه ۽ مقدار تي انتهائي درست ضابطو رکيو ويندو آهي. n-قسم ۽ p-قسم سيمي ڪنڊڪٽرن جي ڳانڍاپي سان [[پي–اين جنڪشن]] ٺهندو آهي. دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر اوزار [[ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر ميدان-اثر ٽرانزسٽر]] (MOSFET)،<ref name="Golio">{{cite book |last1=Golio |first1=Mike |last2=Golio |first2=Janet |title=RF and Microwave Passive and Active Technologies |date=2018 |publisher=[[CRC Press]] |isbn=9781420006728 |page=18-2 |url=https://books.google.com/books?id=MCj9jxSVQKIC&pg=SA18-PA2}}</ref> يا مختصر طور MOS [[ٽرانزسٽر]] آهي. 2013ع تائين هر روز اربين MOS ٽرانزسٽر تيار ڪيا پئي ويا.<ref name="computer history-transistor">{{cite web |title=Who Invented the Transistor? |url=https://www.computerhistory.org/atchm/who-invented-the-transistor/ |website=[[Computer History Museum]] |date=4 December 2013 |access-date=20 July 2019}}</ref> 1978ع کان وٺي هر سال تيار ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جو سراسري واڌارو 9.1٪ رهيو آهي، ۽ 2018ع ۾ پهريون ڀيرو انهن جي سالياني ترسيل جو انگ هڪ ٽرلين کان وڌيڪ ٿيڻ جي اڳڪٿي ڪئي وئي،<ref>{{Cite web|url=http://www.icinsights.com/news/bulletins/Semiconductor-Shipments-Forecast-To-Exceed-1-Trillion-Devices-In-2018/|archive-url=https://web.archive.org/web/20180404125120/http://www.icinsights.com/news/bulletins/Semiconductor-Shipments-Forecast-To-Exceed-1-Trillion-Devices-In-2018/|url-status=usurped|archive-date=April 4, 2018|title=Semiconductor Shipments Forecast to Exceed 1 Trillion Devices in 2018|website=www.icinsights.com|access-date=2018-04-16}}</ref> جنهن جو مطلب آهي ته هينئر تائين مجموعي طور ست ٽرلين کان به وڌيڪ سيمي ڪنڊڪٽر اوزار تيار ڪيا ويا آهن. == بنيادي قسم == === ڊائيوڊ === {{Main|ڊائيوڊ}} سيمي ڪنڊڪٽر '''ڊائيوڊ''' عام طور هڪ [[پي–اين جنڪشن]] مان ٺهيل اوزار هوندو آهي. p-قسم ۽ [[اين-قسم سيمي ڪنڊڪٽر]] جي جنڪشن تي [[خالي علائقو]] (ڊپليشن ريجن ) ٺهندو آهي، جتي حرڪت ڪندڙ بار کڻندڙن جي کوٽ سبب برقي روَ جي وهڪري ۾ رڪاوٽ پيدا ٿيندي آهي. جڏهن اوزار کي '''فارورڊ بائيس''' ڪيو ويندو آهي (يعني p-پاسي جو [[برقي امڪان]] n-پاسي کان وڌيڪ هوندو آهي)، ته هي خالي علائقو گهٽجي ويندو آهي، جنهن سان برقي روَ آسانيءَ سان وهي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، جڏهن ڊائيوڊ کي '''ريورس بائيس''' ڪيو ويندو آهي (يعني n-پاسي جو برقي امڪان وڌيڪ هوندو آهي)، ته خالي علائقو وڌي ويندو آهي ۽ رڳو تمام ٿوري برقي روَ وهي سگهندي آهي. سيمي ڪنڊڪٽر تي [[روشني]] پوڻ سان [[اليڪٽران–سوراخ جوڙو]] پيدا ٿيندا آهن، جيڪي آزاد بار کڻندڙن جو تعداد وڌائيندا آهن ۽ نتيجي ۾ برقي چالڪائي وڌي ويندي آهي. هن خاصيت مان فائدو وٺڻ لاءِ تيار ڪيل ڊائيوڊن کي [[فٽوڊائيوڊ]] چيو ويندو آهي. [[مرڪب سيمي ڪنڊڪٽر]] ڊائيوڊ روشني پڻ پيدا ڪري سگهن ٿا، جيئن [[روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ]] (LED) ۽ [[ليزر ڊائيوڊ]]. === ٽرانزسٽر === {{Main|ٽرانزسٽر}} ==== ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر ==== [[File:Bipolar Junction Transistor NPN Structure.svg|right|thumb|180px|n–p–n ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر جي جوڙجڪ]] [[ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر]] (BJT) ٻن [[پي–اين جنڪشن]]ن مان ٺهندا آهن، جيڪي يا ته n–p–n يا p–n–p ترتيب ۾ هوندا آهن. ٻنهي جنڪشنن جي وچ وارو حصو '''بيس''' سڏبو آهي، جيڪو تمام سنهو هوندو آهي. ٻيا ٻه حصا ۽ انهن جا ٽرمينل '''ايميٽر''' ۽ '''ڪليڪٽر''' سڏبا آهن. بيس ۽ ايميٽر جي وچ ۾ داخل ڪيل ننڍڙي برقي روَ، بيس–ڪليڪٽر جنڪشن جون خاصيتون تبديل ڪري ڇڏيندي آهي، جنهن سان اها جنڪشن، ريورس بائيس هجڻ باوجود، برقي روَ وهائڻ جي قابل ٿي ويندي آهي. اهڙيءَ طرح بيس–ايميٽر جي ننڍڙي روَ، ڪليڪٽر ۽ ايميٽر جي وچ ۾ گهڻي روَ تي ضابطو آڻي ٿي. ==== ميدان-اثر ٽرانزسٽر ==== {{Main|ميدان-اثر ٽرانزسٽر}} ٽرانزسٽر جو ٻيو قسم [[ميدان-اثر ٽرانزسٽر]] (FET) آهي، جيڪو ان اصول تي ڪم ڪندو آهي ته سيمي ڪنڊڪٽر جي برقي چالڪائي کي [[برقي ميدان]] جي موجودگي سان وڌائي يا گهٽائي سگهجي ٿو. برقي ميدان سيمي ڪنڊڪٽر ۾ آزاد اليڪٽرانن ۽ سوراخن جو تعداد تبديل ڪري ان جي چالڪائي تبديل ڪندو آهي. هي ميدان يا ته ريورس بائيس ٿيل [[پي–اين جنڪشن]] وسيلي لاڳو ڪيو ويندو آهي، جنهن سان '''جنڪشن ميدان-اثر ٽرانزسٽر''' ([[JFET]]) ٺهندو آهي، يا وري آڪسائيڊ جي پرت سان الڳ ڪيل اليڪٽروڊ وسيلي، جنهن سان '''[[ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر ميدان-اثر ٽرانزسٽر]]''' ([[MOSFET]]) ٺهندو آهي. ==== ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر ==== {{Main|موسفيٽ}} {{See also|[[سيمي ڪنڊڪٽر جي ماپن جا مثالن جي فهرست]]|[[ٽرانزسٽر ڳڻپ]]}} [[File:Threshold formation nowatermark.gif|thumb|right|400px|[[موسفيٽ]] (MOSFET) جو ڪم ڪرڻ ۽ ان جي Id-Vg وکر. شروعات ۾ گيٽ وولٽيج نه هجڻ سبب چينل ۾ ڪو به انورزن اليڪٽران موجود نه هوندو ۽ اوزار بند (OFF) هوندو آهي. جيئن گيٽ وولٽيج وڌندو آهي، چينل ۾ انورزن اليڪٽرانن جي کثافت ۽ برقي روَ وڌندي آهي، تان جو اوزار هلي پوندو (ON).]] [[ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر ميدان-اثر ٽرانزسٽر]] (MOSFET)، جيڪو هڪ [[جامد-حالت اليڪٽرانڪس|جامد-حالت]] اوزار آهي، اڄ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر اوزار آهي. دنيا جي سڀني ٽرانزسٽرن مان گهٽ ۾ گهٽ 99.9٪ MOSFET آهن، ۽ اندازي مطابق 1960ع کان 2018ع تائين لڳ ڀڳ 13 [[سيڪسٽيلين]] MOSFET تيار ڪيا ويا.<ref name="computerhistory2018">{{cite web |title=13 Sextillion & Counting: The Long & Winding Road to the Most Frequently Manufactured Human Artifact in History |url=https://www.computerhistory.org/atchm/13-sextillion-counting-the-long-winding-road-to-the-most-frequently-manufactured-human-artifact-in-history/ |date=April 2, 2018 |website=[[Computer History Museum]] |access-date=28 July 2019}}</ref> '''گيٽ''' اليڪٽروڊ کي چارج ڪري اهڙو برقي ميدان پيدا ڪيو ويندو آهي، جيڪو ٻن ٽرمينلن، '''سورس''' ۽ '''ڊرين'''، جي وچ ۾ موجود '''چينل''' جي [[برقي چالڪائي]] تي ضابطو آڻي ٿو. چينل ۾ موجود بار کڻندڙن جي قسم موجب اوزار '''اين-چينل''' (اليڪٽرانن لاءِ) يا '''پي-چينل''' (سوراخن لاءِ) موسفيٽ ٿي سگهي ٿو. جيتوڻيڪ نالي ۾ "ڌاتو" شامل آهي، پر جديد اوزارن ۾ گيٽ لاءِ عام طور [[پولي سليڪان]] استعمال ڪيو ويندو آهي. === ٻيا قسم === {{See also|برقي جزو#سيمي ڪنڊڪٽر}} ''ٻن ٽرمينلن وارا اوزار:'' * [[ڊائياڪ]] * [[ڊائيوڊ]] (ريڪٽيفائر ڊائيوڊ) * [[گن ڊائيوڊ]] * [[ايمپيٽ ڊائيوڊ]] * [[ليزر ڊائيوڊ]] * [[روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ]] * [[فٽوسيل]] * [[فٽوٽرانزسٽر]] * [[پن ڊائيوڊ]] * [[شاٽڪي ڊائيوڊ]] * [[شمسي سيل]] * [[عارضي وولٽيج دٻائيندڙ ڊائيوڊ]] * [[ٽنل ڊائيوڊ]] * [[وي سي ايس اي ايل]] * [[زينر ڊائيوڊ]] * [[زين ڊائيوڊ]] ''ٽن ٽرمينلن وارا اوزار:'' * [[ٻه-قطبي ٽرانزسٽر]] * [[ڊارلنگٽن ٽرانزسٽر]] * [[ميدان-اثر ٽرانزسٽر]] * [[انسوليٽيڊ-گيٽ ٻه-قطبي ٽرانزسٽر]] * [[سليڪان-ڪنٽرولڊ ريڪٽيفائر]] * [[ٿائرسٽر]] * [[ٽرائياڪ]] * [[يوني جنڪشن ٽرانزسٽر]] ''چئن ٽرمينلن وارا اوزار:'' * [[هال اثر حساس]] (مقناطيسي ميدان حساس) * [[فٽوڪوپلر]] == مادا == {{Main|سيمي ڪنڊڪٽر مادا}} سڀني کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر مادو [[سليڪان]] (Si) آهي. خام مال جي گهٽ قيمت، نسبتاً سادي تياري، ۽ مناسب گرمي پد واري حد سبب اهو مختلف مقابلي ڪندڙ مادن جي ڀيٽ ۾ اڄ به بهترين چونڊ سمجهيو وڃي ٿو. سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جي تياري لاءِ استعمال ٿيندڙ سليڪان کي هن وقت اهڙن وڏن [[بلور]]ن (Boules) جي صورت ۾ تيار ڪيو ويندو آهي، جن مان 300 ملي ميٽر (12 انچ) قطر وارا [[اليڪٽرانڪس ويفر|ويفر]] ٺاهي سگهجن. [[جرمينيم]] (Ge) شروعاتي دور ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر مادو هو، پر گرميءَ جي حساسيت سبب اهو سليڪان جي ڀيٽ ۾ گهٽ ڪارآمد ثابت ٿيو. اڄڪلهه جرمينيم کي اڪثر سليڪان سان ملائي انتهائي تيز رفتار [[سليڪان–جرمينيم]] (SiGe) اوزارن ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي؛ [[آئي بي ايم]] اهڙن اوزارن جي وڏن ٺاهيندڙن مان هڪ آهي. [[گيلئم آرسينائڊ]] (GaAs) پڻ تيز رفتار اوزارن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي، پر هن مادي جا وڏي قطر وارا [[بلور]] تيار ڪرڻ ڏکيا آهن. ان سبب ان جا ويفر سليڪان جي ويفرن کان گهڻو ننڍا هوندا آهن، جنهن ڪري GaAs تي ٻڌل اوزارن جي وڏي پيماني تي پيداوار سليڪان جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مهانگي پوي ٿي. [[گيلئم نائٽرائيڊ]] (GaN) اعليٰ طاقت وارن استعمالن، جهڙوڪ [[طاقت انتظام مربوط سرڪٽ]]، [[روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ]] (LED) ۽ [[ريڊيو فريڪوئنسي]] جزن ۾ تيزي سان مقبول ٿي رهيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ اعليٰ مضبوطي ۽ سٺي حرارتي چالڪائي موجود هوندي آهي. سليڪان جي ڀيٽ ۾ GaN جو [[بينڊ گيپ]] ٽي ڀيرا کان به وڌيڪ، يعني 3.4 [[اليڪٽران وولٽ]] هوندو آهي، ۽ اهو اليڪٽرانن کي لڳ ڀڳ هزار ڀيرا وڌيڪ مؤثر نموني منتقل ڪري سگهي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Gallium nitride semiconductors: The Next Generation of Power {{!}} Navitas |date=19 March 2021 |url=https://navitassemi.com/gallium-nitride-the-next-generation-of-power/ |access-date=2023-05-02 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=What is GaN? Gallium Nitride (GaN) Semiconductors Explained |url=https://epc-co.com/epc/gallium-nitride/what-is-gan |access-date=May 2, 2023 |website=Efficient Power Conversion}}</ref> ٻيا گهٽ استعمال ٿيندڙ مادا پڻ يا ته استعمال هيٺ آهن يا انهن تي تحقيق جاري آهي. [[سليڪان ڪاربائيڊ]] (SiC) پڻ [[طاقت مربوط سرڪٽ]]ن ۾ تيزي سان مقبول ٿي رهيو آهي. اهو نيري LEDن جي خام مال طور پڻ استعمال ٿيو آهي، ۽ اهڙن سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن لاءِ به ان تي تحقيق ٿي رهي آهي، جيڪي انتهائي وڌيڪ [[هلائڻ جو گرمي پد|ڪم ڪندڙ گرمي پد]] ۽ [[آئونيائيزيشن ڪندڙ تابڪاري]] واري ماحول کي برداشت ڪري سگهن. [[ايمپيٽ ڊائيوڊ]] پڻ SiC مان تيار ڪيا ويا آهن. [[انڊيم]] جي مختلف مرڪبن، جهڙوڪ [[انڊيم آرسينائڊ]]، [[انڊيم اينٽيمونائيڊ]] ۽ [[انڊيم فاسفائيڊ]]، کي پڻ LEDن ۽ جامد-حالت [[ليزر ڊائيوڊ]]ن ۾ استعمال ڪيو وڃي ٿو. [[سيلينيم سلفائيڊ]] تي [[شمسي وولٽائيڪ]] [[شمسي سيل]]ن جي تياري لاءِ به تحقيق جاري آهي. [[نامياتي سيمي ڪنڊڪٽر]]ن جو سڀ کان عام استعمال [[نامياتي روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ]] (OLED) ۾ ٿيندو آهي. == استعمال == سڀني قسمن جا ٽرانزسٽر [[منطق دروازي]] جا بنيادي جزا طور استعمال ٿي سگهن ٿا، جيڪي [[ڊجيٽل سرڪٽ]]ن جي ڊزائن جو بنياد آهن. [[مائڪروپروسيسر]] جهڙن ڊجيٽل سرڪٽن ۾ ٽرانزسٽر آن/آف سوئچ طور ڪم ڪندا آهن؛ مثال طور [[موسفيٽ]] ۾ گيٽ تي لاڳو ڪيل [[وولٽيج]] اهو طئي ڪندو آهي ته [[سوئچ]] کليل (آن) هوندو يا بند (آف). [[تمثيلي سرڪٽ]]ن ۾ استعمال ٿيندڙ ٽرانزسٽر آن/آف سوئچ طور ڪم ناهن ڪندا، بلڪه اهي لڳاتار تبديل ٿيندڙ انپُٽن جي جواب ۾ لڳاتار تبديل ٿيندڙ آئوٽ پُٽ ڏيندا آهن. عام تمثيلي سرڪٽن ۾ [[وڌائيندڙ]] (ايمپليفائر) ۽ [[دولن ساز]] (اوسيليٽر) شامل آهن. اهي سرڪٽ، جيڪي ڊجيٽل ۽ تمثيلي سرڪٽن جي وچ ۾ رابطي يا سگنلن جي تبديلي جو ڪم ڪن ٿا، [[گڏيل-اشارتي مربوط سرڪٽ]] (مڪسڊ-سنگل انٽيگريٽيڊ سرڪٽ) سڏجن ٿا. [[طاقت سيمي ڪنڊڪٽر اوزار]] الڳ اوزار يا مربوط سرڪٽ هوندا آهن، جيڪي وڌيڪ برقي روَ يا وڌيڪ وولٽيج وارن استعمالن لاءِ ٺاهيا ويندا آهن. طاقت مربوط سرڪٽ، مربوط سرڪٽ (IC) جي ٽيڪنالاجي کي طاقت سيمي ڪنڊڪٽر ٽيڪنالاجي سان گڏائيندا آهن، ۽ انهن کي ڪڏهن ڪڏهن "ذهين طاقت اوزار" پڻ چيو ويندو آهي. ڪيتريون ئي ڪمپنيون خاص طور طاقت سيمي ڪنڊڪٽرن جي تياري ۾ مهارت رکن ٿيون. === جزن جي سڃاڻپ === سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جا [[حصو نمبر]] (پارٽ نمبر) گهڻو ڪري هر ٺاهيندڙ ڪمپني لاءِ مخصوص هوندا آهن. تنهن هوندي به، قسمن جي ڪوڊن لاءِ معياري نظام ٺاهڻ جون ڪوششون ڪيون ويون آهن، ۽ ڪجهه اوزار انهن معيارن تي عمل ڪن ٿا. مثال طور، [[جدا اوزار]]ن لاءِ ٽي مشهور معيار آهن: آمريڪا ۾ [[جي اي ڊي اي سي]] (JEDEC) JESD370B، يورپ ۾ [[پرو اليڪٽران]] (پرو اليڪٽران)، ۽ جاپان ۾ [[جاپاني صنعتي معيار]] (JIS). == ترقيءَ جي تاريخ {{anchor|History of semiconductor device development}} == {{Further|برقي انجنيئرنگ جي تاريخ}} {{Unreferenced section|date=October 2007}} === ڪيٽس وِسڪر ڳولائو === {{Main|ڪيٽس وِسڪر ڳولائو}} ٽرانزسٽر جي ايجاد کان گهڻو اڳ سيمي ڪنڊڪٽر مواد اليڪٽرانڪس ۾ استعمال ٿيندا هئا. ويهين صديءَ جي شروعات واري دور ۾ اهي [[ريڊيو]] وصول ڪندڙن ۾ ڳولائو (Detector) طور عام هئا، جتي انهن کي "ڪيٽس وِسڪر" نالي اوزار ۾ استعمال ڪيو ويندو هو، جيڪو [[جگديش چندر بوس]] ۽ ٻين ترقي ڏنو هو. اهي ڳولائو ڪافي تڪليف ڏيندڙ هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ هلائيندڙ کي هڪ باريڪ ٽنگسٽن تار (Whisker) کي [[گيلينا]] (ليڊ سلفائيڊ) يا [[سيليڪون ڪاربائيڊ]] (ڪاربورنڊم) جي قلم تي گهمائڻو پوندو هو، جيستائين اهو اوچتو ڪم ڪرڻ شروع ڪري.<ref>{{cite book |author1=Ernest Braun |author2=Stuart MacDonald |name-list-style=amp |title=Revolution in Miniature: The History and Impact of Semiconductor Electronics |year=1982 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-28903-0 |pages=11–13 |url=https://books.google.com/books?id=03c4wldf-k4C&pg=PA11}}</ref> چند ڪلاڪن يا ڏينهن کان پوءِ اهو ٻيهر آهستي آهستي ڪم ڪرڻ ڇڏي ڏيندو هو ۽ اهو ئي عمل ٻيهر ورجائڻو پوندو هو. ان وقت انهن جي ڪم ڪرڻ جو سبب مڪمل طور تي نامعلوم هو. وڌيڪ ڀروسي لائق ۽ سگنل کي وڌائيندڙ [[ويڪيوم ٽيوب]] تي ٻڌل ريڊيو متعارف ٿيڻ کان پوءِ ڪيٽس وِسڪر نظام جلدي استعمال مان نڪري ويا. "ڪيٽس وِسڪر" دراصل هڪ اهڙي خاص قسم جي ڊائيوڊ جو ابتدائي نمونو هو، جيڪو اڄ به [[شاٽڪي ڊائيوڊ]] جي نالي سان وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿو. === ڌاتي ريڪٽيفائر === {{Main|ڌاتي ريڪٽيفائر}} سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جو هڪ ٻيو ابتدائي قسم ڌاتي ريڪٽيفائر هو، جنهن ۾ سيمي ڪنڊڪٽر طور [[ڪاپر(I) آڪسائيڊ]] يا [[سيلينيم]] استعمال ٿيندو هو. [[ويسٽنگ هائوس اليڪٽرڪ (1886)]] انهن ريڪٽيفائرن جو هڪ وڏو ٺاهيندڙ هو. === ٻي عالمي جنگ === ٻي عالمي جنگ دوران [[ريڊار]] بابت تحقيق سبب ريڊار وصول ڪندڙن کي تمام وڌيڪ [[اتساهه]] (فريڪئينسي) تي هلائڻ جي ضرورت پئي، جيڪا لڳ ڀڳ 4000 ميگا هرٽز تائين پهتي، ۽ روايتي ويڪيوم ٽيوب تي ٻڌل ريڊيو وصول ڪندڙ هاڻي مناسب ڪارڪردگي نه ڏيکاريندا هئا. 1940ع ۾ [[ٽزارڊ مشن]] دوران برطانيا کان آمريڪا ڏانهن [[ڪيوٽي ميگنيٽرون]] جي منتقليءَ کان پوءِ هڪ اهڙي عملي اوزار جي سخت ضرورت پيدا ٿي، جيڪو انتهائي وڌيڪ اتساهه تي سگنلن کي وڌائي سگهي. اتفاق سان [[رسل اوهل]]، جيڪو [[بيل ليبارٽريز]] ۾ ڪم ڪندو هو، فيصلو ڪيو ته هو ٻيهر [[ڪيٽس وِسڪر ڳولائو]] آزمائي. ان وقت تائين ڪيترن سالن کان اهي استعمال ۾ نه هئا ۽ ليبارٽري وٽ اهڙو ڪو به اوزار موجود نه هو. آخرڪار [[مينهيٽن]] جي هڪ پراڻي ريڊيو جي دڪان مان هڪ ڳولي آندو ويو، ۽ اوهل ڏٺو ته اهو ويڪيوم ٽيوب وارن نظامن کان گهڻو بهتر ڪم ڪري رهيو هو. اوهل اهو معلوم ڪرڻ لڳو ته ڪيٽس وِسڪر ايترو مؤثر ڇو هو. هن 1939ع جو وڏو حصو وڌيڪ خالص قلم تيار ڪرڻ ۾ گذاريو. جلد ئي هن ڏٺو ته وڌيڪ خالص قلم سان انهن جو غير يقيني رويو ختم ٿي ويو، پر ساڳئي وقت ريڊيو ڳولائو طور ڪم ڪرڻ جي صلاحيت به ختم ٿي وئي. هڪ ڏينهن هن جو سڀ کان وڌيڪ خالص قلم، جنهن جي وچ ۾ صاف ڏار موجود هئي، وري به سٺو ڪم ڪرڻ لڳو. جڏهن هو ان کي جاچڻ لاءِ ڪمري ۾ گهمي رهيو هو ته ڪڏهن اهو ڪم ڪندو هو ۽ ڪڏهن بند ٿي ويندو هو. تفصيلي جاچ کان پوءِ معلوم ٿيو ته اهو رويو ڪمري جي روشنيءَ تي دارومدار رکي ٿو؛ وڌيڪ روشني سان قلم جي چالڪيت وڌي ويندي هئي. هن ٻين ماڻهن کي به اهو قلم ڏيکاريو، ۽ [[والٽر براٽين]] فوري طور سمجهي ويو ته ڏار واري هنڌ تي ڪنهن قسم جو جنڪشن موجود آهي. وڌيڪ تحقيق سان باقي راز به ظاهر ٿي ويو. قلم ان ڪري ڦاٽو هو جو ٻنهي پاسن ۾ اهڙين نجاستن جو مقدار ٿورو مختلف هو، جن کي اوهل مڪمل طور ختم نه ڪري سگهيو هو، فرق لڳ ڀڳ 0.2 سيڪڙو هو. قلم جي هڪ پاسي اهڙيون نجاستون هيون جيڪي وڌيڪ اليڪٽران مهيا ڪنديون هيون، تنهنڪري اهو "چالڪ" بڻجي ويو. ٻئي پاسي اهڙيون نجاستون هيون جيڪي انهن اليڪٽرانن کي پاڻ سان ٻڌڻ چاهينديون هيون، جنهن سبب اهو "موصل" جهڙو رويو ڏيکاريندو هو. جڏهن قلم جا اهي ٻئي حصا هڪ ٻئي سان رابطي ۾ هئا ته اضافي اليڪٽران چالڪ پاسي کان ٻاهر نڪري سگهندا هئا، جن کي پوءِ نوان اليڪٽران (مثال طور بيٽري مان) مٽائيندا هئا ۽ اهي موصل واري حصي مان گذري وِسڪر تار تائين پهچي گڏ ٿيندا هئا. پر جڏهن وولٽيج کي ابتو ڪيو ويندو هو ته گڏ ٿيندڙ اليڪٽران جلد ئي "سوراخ" ڀري ڇڏيندا هئا ۽ چالڪيت تقريباً فوري طور بند ٿي ويندي هئي. انهن ٻن قلمن، يا هڪ ئي قلم جي ٻن حصن، جي وچ ۾ ٺهيل هن جنڪشن سان هڪ سالڊ-اسٽيٽ ڊائيوڊ وجود ۾ آيو، ۽ اهو تصور بعد ۾ سيمي ڪنڊڪشن جي نالي سان مشهور ٿيو. جڏهن ڊائيوڊ بند هوندو آهي ته ان جي عمل جو سبب جنڪشن جي چوڌاري [[چارج ڪيريئر]]ن جي الڳ ٿيڻ سان لاڳاپيل هوندو آهي، جنهن کي [[خالي ٿيڻ وارو علائقو]] چيو وڃي ٿو. === ڊائيوڊ جي ترقي === انهن نون ڊائيوڊن جي ڪم ڪرڻ جي طريقي بابت ڄاڻ حاصل ٿيڻ کان پوءِ، ضرورت مطابق انهن کي تيار ڪرڻ جا طريقا سکڻ لاءِ تيز رفتار سان تحقيق شروع ڪئي وئي. [[پرڊيو يونيورسٽي]]، [[بيل ليبارٽريز]]، [[ميساچوسٽس انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي|ايم آءِ ٽي]] ۽ [[شڪاگو يونيورسٽي]] جي ٽيمن گڏجي وڌيڪ بهتر قلم (ڪرسٽل) تيار ڪرڻ لاءِ ڪم ڪيو. رڳو هڪ سال اندر جرمينيم جي پيداوار کي اهڙي درجي تائين بهتر بڻايو ويو، جو فوجي معيار جا ڊائيوڊ اڪثر ريڊار نظامن ۾ استعمال ٿيڻ لڳا. === ٽرانزسٽر جي ترقي === {{Main|ٽرانزسٽر جي تاريخ}} جنگ کان پوءِ [[وليم شاڪلي]] هڪ [[ٽرائيوڊ]] جهڙو سيمي ڪنڊڪٽر اوزار تيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. هن مالي سهائتا ۽ ليبارٽري جي جاءِ حاصل ڪئي ۽ [[والٽر براٽين]] ۽ [[جان بارڊين]] سان گڏ هن مسئلي تي ڪم شروع ڪيو. ٽرانزسٽر جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار سيمي ڪنڊڪٽر اندر [[اليڪٽران جي حرڪت]] (اليڪٽران موبلٽي) بابت وڌيڪ سمجهه جو هو. اهو محسوس ڪيو ويو ته جيڪڏهن هن نئين دريافت ٿيل ڊائيوڊ ۾ ايمٽر کان ڪليڪٽر تائين اليڪٽرانن جي وهڪري تي ڪنٽرول حاصل ڪري سگهجي ته هڪ ايمپليفائر تيار ڪري سگهجي ٿو. مثال طور، جيڪڏهن هڪ ئي قسم جي قلم جي ٻنهي پاسن تي رابطا لڳايا وڃن ته انهن جي وچ ۾ قلم مان ڪرنٽ نه وهندو. پر جيڪڏهن ٽيون رابطو اهڙو هجي جيڪو مادي ۾ اليڪٽران يا سوراخ داخل ڪري سگهي، ته پوءِ ڪرنٽ وهڻ شروع ٿي ويندو. عملي طور تي اهو ڪم تمام ڏکيو ثابت ٿيو. جيڪڏهن قلم مناسب ماپ جو هجي ته ان ۾ داخل ڪرڻ لاءِ تمام وڏي تعداد ۾ اليڪٽرانن يا سوراخن جي ضرورت پوندي، جنهن سبب اهو [[ايمپليفائر]] طور گهڻو ڪارائتو نه رهندو، ڇاڪاڻ⁠تہ شروعات ۾ وڏي انجڪشن ڪرنٽ جي ضرورت پوندي. تنهن هوندي به، قلم واري ڊائيوڊ جو بنيادي تصور اهو هو ته قلم پاڻ ئي تمام ننڍڙي فاصلي، يعني [[خالي ٿيڻ وارو علائقو]]، ۾ اليڪٽران مهيا ڪري سگهي ٿو. اصل اهم ڳالهه اها هئي ته ان علائقي جي ٻنهي پاسن تي قلم جي مٿاڇري تي ان پٽ ۽ آئوٽ پٽ رابطا هڪ ٻئي جي تمام ويجهو رکيا وڃن. براٽين اهڙو اوزار تيار ڪرڻ تي ڪم شروع ڪيو، ۽ ٽيم جي تحقيق دوران سگنل وڌائڻ جا امڪان بار بار ظاهر ٿيندا رهيا. ڪڏهن نظام صحيح ڪم ڪندو هو، پر پوءِ اوچتو بند ٿي ويندو هو. هڪ ڀيري ته جيڪو نظام ڪم نه پيو ڪري، اهو پاڻيءَ ۾ رکڻ سان اوچتو ڪم ڪرڻ لڳو. آخرڪار اوهل ۽ براٽين هن روئي جي وضاحت لاءِ [[ڪوانٽم ميڪانيات]] جي هڪ نئين شاخ ترقي ڏني، جيڪا [[سطحي طبعيات]] جي نالي سان مشهور ٿي. هنن معلوم ڪيو ته قلم جي ڪنهن به حصي ۾ موجود اليڪٽران ويجهن برقي چارجن جي اثر هيٺ هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ٿيندا آهن. ايمٽر ۾ موجود اليڪٽران يا ڪليڪٽر ۾ موجود سوراخ قلم جي مٿاڇري تي گڏ ٿيندا هئا، جتي هو هوا (يا پاڻي) ۾ موجود ابتڙ چارج ڏانهن ڇڪبا هئا. بهرحال، قلم جي ڪنهن ٻئي هنڌ کان ٿوري مقدار ۾ چارج لاڳو ڪري انهن کي مٿاڇري کان پري ڌڪي سگهجي ٿو. اهڙيءَ طرح وڏي مقدار ۾ اليڪٽران داخل ڪرڻ بدران، قلم جي صحيح هنڌ تي تمام ٿورا اليڪٽران داخل ڪرڻ سان ساڳيو نتيجو حاصل ٿي ويندو هو. هن سمجهه سان تمام ننڍڙي ڪنٽرول واري علائقي جي ضرورت وارو مسئلو گهڻي حد تائين حل ٿي ويو. هاڻي ٻن الڳ سيمي ڪنڊڪٽرن کي هڪ ننڍڙي گڏيل علائقي ذريعي ڳنڍڻ بدران، هڪ ئي وڏي مٿاڇري استعمال ڪري سگهجي ٿي. اليڪٽران خارج ڪندڙ ۽ گڏ ڪندڙ رابطا مٿئين سطح تي هڪ ٻئي جي تمام ويجهو رکيا ويندا هئا، جڏهن⁠تہ ڪنٽرول وارو رابطو قلم جي بنيادي حصي تي لڳايو ويندو هو. جڏهن هن "بيس" رابطي مان ڪرنٽ وهندو هو ته اليڪٽران يا سوراخ سيمي ڪنڊڪٽر جي بلاڪ مان گذري سامهون واري سطح تي گڏ ٿيندا هئا. جيڪڏهن ايمٽر ۽ ڪليڪٽر هڪ ٻئي جي ڪافي ويجهو هوندا، ته انهن جي وچ ۾ ايترا اليڪٽران يا سوراخ موجود هوندا جو چالڪيت شروع ٿي سگهي. === پهريون ٽرانزسٽر === [[File:Replica-of-first-transistor.jpg|thumb|پهريون ٽرانزسٽر جو نمونياتي نقل]] بيل ليبارٽريز جي ٽيم مختلف اوزارن جي مدد سان اهڙو نظام تيار ڪرڻ جون ڪيتريون ئي ڪوششون ڪيون، پر گهڻو ڪري ناڪام رهي. جن ترتيبن ۾ رابطا هڪ ٻئي جي تمام ويجهو هوندا هئا، اهي اصل [[ڪيٽس وِسڪر ڳولائو]] وانگر نهايت نازڪ ثابت ٿيندا هئا ۽ جيڪڏهن ڪم به ڪندا هئا ته صرف ٿوري وقت لاءِ. آخرڪار انهن کي هڪ عملي ڪاميابي حاصل ٿي. سون جي هڪ پتلي ورق کي پلاسٽڪ جي هڪ ٽڪنڊي نما ٽڪري جي ڪنڊ سان چنبڙايو ويو، پوءِ ٽڪنڊي جي چوٽيءَ وٽ ان ورق کي استري سان ڪٽي ڇڏيو ويو. نتيجي ۾ سون جا ٻه انتهائي ويجها رابطا ٺهي پيا. جڏهن ان ٽڪري کي قلم جي مٿاڇري تي دٻايو ويو ۽ قلم جي ٻئي پاسي (بيس تي) وولٽيج لاڳو ڪئي وئي ته بيس وولٽيج اليڪٽرانن کي بيس کان هٽائي رابطا لڳل پاسي ڏانهن ڌڪيو، جنهن سبب هڪ رابطي کان ٻئي رابطي ڏانهن ڪرنٽ وهڻ لڳو. اهڙيءَ طرح [[پوائنٽ-رابطو ٽرانزسٽر|پوائنٽ-رابطو ٽرانزسٽر]] ايجاد ٿيو. جيتوڻيڪ اهو اوزار هڪ هفتو اڳ ئي تيار ڪيو ويو هو، پر براٽين جي نوٽن مطابق 23 ڊسمبر 1947ع جي منجهند جو بيل ليبارٽريز جي اعليٰ عملدارن آڏو ان جو پهريون مظاهرو ڪيو ويو، جنهن کي عام طور تي ٽرانزسٽر جي جنم جي تاريخ سمجهيو ويندو آهي. جيڪو اوزار اڄ [[پوائنٽ-رابطو ٽرانزسٽر|''p–n–p پوائنٽ-رابطو جرمينيم ٽرانزسٽر'']] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، اهو ان آزمائش دوران آواز کي وڌائيندڙ ايمپليفائر طور ڪم ڪيو ۽ ان جي طاقت ۾ واڌ 18 ڀيرا هئي. [[جان بارڊين]]، [[والٽر هائوسر براٽين]] ۽ [[وليم برئڊفورڊ شاڪلي]] کي هن ڪم تي 1956ع جو [[طبعيات جو نوبل انعام]] ڏنو ويو. === "ٽرانزسٽر" نالي جي بڻ بنياد === بيل ٽيليفون ليبارٽريز کي پنهنجي نئين ايجاد لاءِ هڪ عام نالي جي ضرورت هئي. "سيمي ڪنڊڪٽر ٽرائيوڊ"، "سالڊ ٽرائيوڊ"، "سرفيس اسٽيٽس ٽرائيوڊ"{{sic}}، "ڪرسٽل ٽرائيوڊ" ۽ "آئي اوٽاٽرون" جهڙن نالن تي غور ڪيو ويو، پر آخرڪار [[جان آر. پئرس]] جو تجويز ڪيل نالو "ٽرانزسٽر" اندروني ووٽنگ ۾ چونڊيو ويو. هن نالي جي چونڊ جو سبب ڪمپني جي ٽيڪنيڪل يادداشت (28 مئي 1948ع) ۾ هيٺين ريت بيان ڪيو ويو، جنهن ۾ ووٽ ڏيڻ جي درخواست ڪئي وئي هئي: <blockquote>'''ٽرانزسٽر:''' هي لفظ "ٽرانس ڪنڊڪٽنس" (Transconductance) يا "ٽرانسفر" (Transfer) ۽ "ويريسٽر" (Varistor) جي لفظن جي مختصر ميلاپ مان ٺهيل آهي. هي اوزار منطقي طور ويريسٽر خاندان سان تعلق رکي ٿو، ۽ ان ۾ سگنل کي وڌائڻ واري اوزار جي ٽرانس ڪنڊڪٽنس يا ٽرانسفر امپيڊينس جون خاصيتون موجود آهن، تنهنڪري هي نالو ان جي خاصيتن کي مناسب نموني ظاهر ڪري ٿو.</blockquote> auoof94qy5h04c7xwbcr5nfvm9mmhan 390568 390567 2026-07-02T12:44:01Z Intisar Ali 8681 390568 wikitext text/x-wiki {{Short description|سيمي ڪنڊڪٽر مادّن جي برقي خاصيتن مان فائدو وٺندڙ برقي جزو}} [[File:Semiconductor outlines.jpg|thumb|مختلف پيڪيج ٿيل سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جون ٻاهريون شڪليون]] '''سيمي ڪنڊڪٽر اوزار''' هڪ [[برقي جزو]] آهي، جيڪو پنهنجي ڪم لاءِ [[سيمي ڪنڊڪٽر]] مادّي (خاص طور [[سليڪان]]، [[جرمينيم]]، [[گيلئم آرسينائڊ]] ۽ [[نامياتي سيمي ڪنڊڪٽر]]) جي برقي خاصيتن تي ڀاڙي ٿو. ان جي [[برقي چالڪائي]]، موصلن ۽ نارسلن جي وچ واري حد ۾ هوندي آهي. سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن گهڻين ئي استعمالن ۾ [[خلا نلي]]ن جي جاءِ والاري ورتي آهي. اهي [[جامد-حالت اليڪٽرانڪس|جامد حالت]] ۾ [[برقي رو]] کي وهائيندا آهن، نه ته [[خلا]] مان گذرندڙ آزاد [[اليڪٽران]]ن (جيڪي عام طور [[حرارتي اخراج]] سان آزاد ٿيندا آهن) يا [[گيسن ۾ برقي خارجو|آئونيڪ ٿيل گيس]] مان گذرندڙ آزاد اليڪٽرانن ۽ آئنن جي ذريعي. سيمي ڪنڊڪٽر اوزار ٻنهي صورتن ۾ تيار ڪيا ويندا آهن: الڳ [[جدا اوزار]]ن جي صورت ۾ ۽ [[مربوط سرڪٽ]]ن جي صورت ۾، جيڪي ٻن يا وڌيڪ اوزارن تي مشتمل هوندا آهن. انهن جو تعداد سوين کان وٺي اربين تائين ٿي سگهي ٿو، جيڪي هڪ ئي سيمي ڪنڊڪٽر [[اليڪٽرانڪس ويفر|ويفر]] (جنهن کي سبسٽريٽ پڻ چيو ويندو آهي) تي تيار ڪري پاڻ ۾ ڳنڍيا ويندا آهن. سيمي ڪنڊڪٽر مادا ان ڪري ڪارآمد آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جي روَيي کي ڄاڻي واڻي شامل ڪيل نجاستن، يعني [[ڊوپنگ (سيمي ڪنڊڪٽر)|ڊوپنگ]]، ذريعي آساني سان تبديل ڪري سگهجي ٿو. سيمي ڪنڊڪٽر جي [[برقي چالڪائي]] کي برقي يا مقناطيسي ميدان، [[روشني]]، گرمي يا ڊوپ ٿيل [[يڪ-بلوري سليڪان]] جي ميخانياتي بگاڙ وسيلي ضابطو ڪري سگهجي ٿو؛ تنهنڪري سيمي ڪنڊڪٽر بهترين حساسين (Sensors) طور ڪم ڪري سگهن ٿا. سيمي ڪنڊڪٽر ۾ برقي روَ آزاد [[اليڪٽران]]ن ۽ [[اليڪٽران سوراخ]]ن جي ذريعي وهي ٿي، جن کي گڏيل طور [[بار کڻندڙ]] چيو ويندو آهي. [[فاسفورس]] يا [[بورون]] جهڙي ٿوري مقدار ۾ ائٽمي نجاست شامل ڪرڻ سان آزاد اليڪٽرانن يا سوراخن جو تعداد گهڻو وڌي ويندو آهي. جيڪڏهن ڊوپ ٿيل سيمي ڪنڊڪٽر ۾ سوراخ وڌيڪ هجن ته ان کي [[پي-قسم سيمي ڪنڊڪٽر]] (''p'' مثبت [[برقي بار]] لاءِ) چيو ويندو آهي، ۽ جيڪڏهن آزاد اليڪٽران وڌيڪ هجن ته ان کي [[اين-قسم سيمي ڪنڊڪٽر]] (''n'' منفي برقي بار لاءِ) چيو ويندو آهي. گهڻا حرڪت ڪندڙ بار کڻندڙ منفي بار وارا هوندا آهن. سيمي ڪنڊڪٽرن جي تياري دوران p ۽ n قسم جي ڊوپن جي جڳهه ۽ مقدار تي انتهائي درست ضابطو رکيو ويندو آهي. n-قسم ۽ p-قسم سيمي ڪنڊڪٽرن جي ڳانڍاپي سان [[پي–اين جنڪشن]] ٺهندو آهي. دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر اوزار [[ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر ميدان-اثر ٽرانزسٽر]] (MOSFET)،<ref name="Golio">{{cite book |last1=Golio |first1=Mike |last2=Golio |first2=Janet |title=RF and Microwave Passive and Active Technologies |date=2018 |publisher=[[CRC Press]] |isbn=9781420006728 |page=18-2 |url=https://books.google.com/books?id=MCj9jxSVQKIC&pg=SA18-PA2}}</ref> يا مختصر طور MOS [[ٽرانزسٽر]] آهي. 2013ع تائين هر روز اربين MOS ٽرانزسٽر تيار ڪيا پئي ويا.<ref name="computer history-transistor">{{cite web |title=Who Invented the Transistor? |url=https://www.computerhistory.org/atchm/who-invented-the-transistor/ |website=[[Computer History Museum]] |date=4 December 2013 |access-date=20 July 2019}}</ref> 1978ع کان وٺي هر سال تيار ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جو سراسري واڌارو 9.1٪ رهيو آهي، ۽ 2018ع ۾ پهريون ڀيرو انهن جي سالياني ترسيل جو انگ هڪ ٽرلين کان وڌيڪ ٿيڻ جي اڳڪٿي ڪئي وئي،<ref>{{Cite web|url=http://www.icinsights.com/news/bulletins/Semiconductor-Shipments-Forecast-To-Exceed-1-Trillion-Devices-In-2018/|archive-url=https://web.archive.org/web/20180404125120/http://www.icinsights.com/news/bulletins/Semiconductor-Shipments-Forecast-To-Exceed-1-Trillion-Devices-In-2018/|url-status=usurped|archive-date=April 4, 2018|title=Semiconductor Shipments Forecast to Exceed 1 Trillion Devices in 2018|website=www.icinsights.com|access-date=2018-04-16}}</ref> جنهن جو مطلب آهي ته هينئر تائين مجموعي طور ست ٽرلين کان به وڌيڪ سيمي ڪنڊڪٽر اوزار تيار ڪيا ويا آهن. == بنيادي قسم == === ڊائيوڊ === {{Main|ڊائيوڊ}} سيمي ڪنڊڪٽر '''ڊائيوڊ''' عام طور هڪ [[پي–اين جنڪشن]] مان ٺهيل اوزار هوندو آهي. p-قسم ۽ [[اين-قسم سيمي ڪنڊڪٽر]] جي جنڪشن تي [[خالي علائقو]] (ڊپليشن ريجن ) ٺهندو آهي، جتي حرڪت ڪندڙ بار کڻندڙن جي کوٽ سبب برقي روَ جي وهڪري ۾ رڪاوٽ پيدا ٿيندي آهي. جڏهن اوزار کي '''فارورڊ بائيس''' ڪيو ويندو آهي (يعني p-پاسي جو [[برقي امڪان]] n-پاسي کان وڌيڪ هوندو آهي)، ته هي خالي علائقو گهٽجي ويندو آهي، جنهن سان برقي روَ آسانيءَ سان وهي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، جڏهن ڊائيوڊ کي '''ريورس بائيس''' ڪيو ويندو آهي (يعني n-پاسي جو برقي امڪان وڌيڪ هوندو آهي)، ته خالي علائقو وڌي ويندو آهي ۽ رڳو تمام ٿوري برقي روَ وهي سگهندي آهي. سيمي ڪنڊڪٽر تي [[روشني]] پوڻ سان [[اليڪٽران–سوراخ جوڙو]] پيدا ٿيندا آهن، جيڪي آزاد بار کڻندڙن جو تعداد وڌائيندا آهن ۽ نتيجي ۾ برقي چالڪائي وڌي ويندي آهي. هن خاصيت مان فائدو وٺڻ لاءِ تيار ڪيل ڊائيوڊن کي [[فٽوڊائيوڊ]] چيو ويندو آهي. [[مرڪب سيمي ڪنڊڪٽر]] ڊائيوڊ روشني پڻ پيدا ڪري سگهن ٿا، جيئن [[روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ]] (LED) ۽ [[ليزر ڊائيوڊ]]. === ٽرانزسٽر === {{Main|ٽرانزسٽر}} ==== ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر ==== [[File:Bipolar Junction Transistor NPN Structure.svg|right|thumb|180px|n–p–n ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر جي جوڙجڪ]] [[ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر]] (BJT) ٻن [[پي–اين جنڪشن]]ن مان ٺهندا آهن، جيڪي يا ته n–p–n يا p–n–p ترتيب ۾ هوندا آهن. ٻنهي جنڪشنن جي وچ وارو حصو '''بيس''' سڏبو آهي، جيڪو تمام سنهو هوندو آهي. ٻيا ٻه حصا ۽ انهن جا ٽرمينل '''ايميٽر''' ۽ '''ڪليڪٽر''' سڏبا آهن. بيس ۽ ايميٽر جي وچ ۾ داخل ڪيل ننڍڙي برقي روَ، بيس–ڪليڪٽر جنڪشن جون خاصيتون تبديل ڪري ڇڏيندي آهي، جنهن سان اها جنڪشن، ريورس بائيس هجڻ باوجود، برقي روَ وهائڻ جي قابل ٿي ويندي آهي. اهڙيءَ طرح بيس–ايميٽر جي ننڍڙي روَ، ڪليڪٽر ۽ ايميٽر جي وچ ۾ گهڻي روَ تي ضابطو آڻي ٿي. ==== ميدان-اثر ٽرانزسٽر ==== {{Main|ميدان-اثر ٽرانزسٽر}} ٽرانزسٽر جو ٻيو قسم [[ميدان-اثر ٽرانزسٽر]] (FET) آهي، جيڪو ان اصول تي ڪم ڪندو آهي ته سيمي ڪنڊڪٽر جي برقي چالڪائي کي [[برقي ميدان]] جي موجودگي سان وڌائي يا گهٽائي سگهجي ٿو. برقي ميدان سيمي ڪنڊڪٽر ۾ آزاد اليڪٽرانن ۽ سوراخن جو تعداد تبديل ڪري ان جي چالڪائي تبديل ڪندو آهي. هي ميدان يا ته ريورس بائيس ٿيل [[پي–اين جنڪشن]] وسيلي لاڳو ڪيو ويندو آهي، جنهن سان '''جنڪشن ميدان-اثر ٽرانزسٽر''' ([[JFET]]) ٺهندو آهي، يا وري آڪسائيڊ جي پرت سان الڳ ڪيل اليڪٽروڊ وسيلي، جنهن سان '''[[ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر ميدان-اثر ٽرانزسٽر]]''' ([[MOSFET]]) ٺهندو آهي. ==== ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر ==== {{Main|موسفيٽ}} {{See also|[[سيمي ڪنڊڪٽر جي ماپن جا مثالن جي فهرست]]|[[ٽرانزسٽر ڳڻپ]]}} [[File:Threshold formation nowatermark.gif|thumb|right|400px|[[موسفيٽ]] (MOSFET) جو ڪم ڪرڻ ۽ ان جي Id-Vg وکر. شروعات ۾ گيٽ وولٽيج نه هجڻ سبب چينل ۾ ڪو به انورزن اليڪٽران موجود نه هوندو ۽ اوزار بند (OFF) هوندو آهي. جيئن گيٽ وولٽيج وڌندو آهي، چينل ۾ انورزن اليڪٽرانن جي کثافت ۽ برقي روَ وڌندي آهي، تان جو اوزار هلي پوندو (ON).]] [[ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر ميدان-اثر ٽرانزسٽر]] (MOSFET)، جيڪو هڪ [[جامد-حالت اليڪٽرانڪس|جامد-حالت]] اوزار آهي، اڄ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر اوزار آهي. دنيا جي سڀني ٽرانزسٽرن مان گهٽ ۾ گهٽ 99.9٪ MOSFET آهن، ۽ اندازي مطابق 1960ع کان 2018ع تائين لڳ ڀڳ 13 [[سيڪسٽيلين]] MOSFET تيار ڪيا ويا.<ref name="computerhistory2018">{{cite web |title=13 Sextillion & Counting: The Long & Winding Road to the Most Frequently Manufactured Human Artifact in History |url=https://www.computerhistory.org/atchm/13-sextillion-counting-the-long-winding-road-to-the-most-frequently-manufactured-human-artifact-in-history/ |date=April 2, 2018 |website=[[Computer History Museum]] |access-date=28 July 2019}}</ref> '''گيٽ''' اليڪٽروڊ کي چارج ڪري اهڙو برقي ميدان پيدا ڪيو ويندو آهي، جيڪو ٻن ٽرمينلن، '''سورس''' ۽ '''ڊرين'''، جي وچ ۾ موجود '''چينل''' جي [[برقي چالڪائي]] تي ضابطو آڻي ٿو. چينل ۾ موجود بار کڻندڙن جي قسم موجب اوزار '''اين-چينل''' (اليڪٽرانن لاءِ) يا '''پي-چينل''' (سوراخن لاءِ) موسفيٽ ٿي سگهي ٿو. جيتوڻيڪ نالي ۾ "ڌاتو" شامل آهي، پر جديد اوزارن ۾ گيٽ لاءِ عام طور [[پولي سليڪان]] استعمال ڪيو ويندو آهي. === ٻيا قسم === {{See also|برقي جزو#سيمي ڪنڊڪٽر}} ''ٻن ٽرمينلن وارا اوزار:'' * [[ڊائياڪ]] * [[ڊائيوڊ]] (ريڪٽيفائر ڊائيوڊ) * [[گن ڊائيوڊ]] * [[ايمپيٽ ڊائيوڊ]] * [[ليزر ڊائيوڊ]] * [[روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ]] * [[فٽوسيل]] * [[فٽوٽرانزسٽر]] * [[پن ڊائيوڊ]] * [[شاٽڪي ڊائيوڊ]] * [[شمسي سيل]] * [[عارضي وولٽيج دٻائيندڙ ڊائيوڊ]] * [[ٽنل ڊائيوڊ]] * [[وي سي ايس اي ايل]] * [[زينر ڊائيوڊ]] * [[زين ڊائيوڊ]] ''ٽن ٽرمينلن وارا اوزار:'' * [[ٻه-قطبي ٽرانزسٽر]] * [[ڊارلنگٽن ٽرانزسٽر]] * [[ميدان-اثر ٽرانزسٽر]] * [[انسوليٽيڊ-گيٽ ٻه-قطبي ٽرانزسٽر]] * [[سليڪان-ڪنٽرولڊ ريڪٽيفائر]] * [[ٿائرسٽر]] * [[ٽرائياڪ]] * [[يوني جنڪشن ٽرانزسٽر]] ''چئن ٽرمينلن وارا اوزار:'' * [[هال اثر حساس]] (مقناطيسي ميدان حساس) * [[فٽوڪوپلر]] == مادا == {{Main|سيمي ڪنڊڪٽر مادا}} سڀني کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر مادو [[سليڪان]] (Si) آهي. خام مال جي گهٽ قيمت، نسبتاً سادي تياري، ۽ مناسب گرمي پد واري حد سبب اهو مختلف مقابلي ڪندڙ مادن جي ڀيٽ ۾ اڄ به بهترين چونڊ سمجهيو وڃي ٿو. سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جي تياري لاءِ استعمال ٿيندڙ سليڪان کي هن وقت اهڙن وڏن [[بلور]]ن (Boules) جي صورت ۾ تيار ڪيو ويندو آهي، جن مان 300 ملي ميٽر (12 انچ) قطر وارا [[اليڪٽرانڪس ويفر|ويفر]] ٺاهي سگهجن. [[جرمينيم]] (Ge) شروعاتي دور ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر مادو هو، پر گرميءَ جي حساسيت سبب اهو سليڪان جي ڀيٽ ۾ گهٽ ڪارآمد ثابت ٿيو. اڄڪلهه جرمينيم کي اڪثر سليڪان سان ملائي انتهائي تيز رفتار [[سليڪان–جرمينيم]] (SiGe) اوزارن ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي؛ [[آئي بي ايم]] اهڙن اوزارن جي وڏن ٺاهيندڙن مان هڪ آهي. [[گيلئم آرسينائڊ]] (GaAs) پڻ تيز رفتار اوزارن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي، پر هن مادي جا وڏي قطر وارا [[بلور]] تيار ڪرڻ ڏکيا آهن. ان سبب ان جا ويفر سليڪان جي ويفرن کان گهڻو ننڍا هوندا آهن، جنهن ڪري GaAs تي ٻڌل اوزارن جي وڏي پيماني تي پيداوار سليڪان جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مهانگي پوي ٿي. [[گيلئم نائٽرائيڊ]] (GaN) اعليٰ طاقت وارن استعمالن، جهڙوڪ [[طاقت انتظام مربوط سرڪٽ]]، [[روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ]] (LED) ۽ [[ريڊيو فريڪوئنسي]] جزن ۾ تيزي سان مقبول ٿي رهيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ اعليٰ مضبوطي ۽ سٺي حرارتي چالڪائي موجود هوندي آهي. سليڪان جي ڀيٽ ۾ GaN جو [[بينڊ گيپ]] ٽي ڀيرا کان به وڌيڪ، يعني 3.4 [[اليڪٽران وولٽ]] هوندو آهي، ۽ اهو اليڪٽرانن کي لڳ ڀڳ هزار ڀيرا وڌيڪ مؤثر نموني منتقل ڪري سگهي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Gallium nitride semiconductors: The Next Generation of Power {{!}} Navitas |date=19 March 2021 |url=https://navitassemi.com/gallium-nitride-the-next-generation-of-power/ |access-date=2023-05-02 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=What is GaN? Gallium Nitride (GaN) Semiconductors Explained |url=https://epc-co.com/epc/gallium-nitride/what-is-gan |access-date=May 2, 2023 |website=Efficient Power Conversion}}</ref> ٻيا گهٽ استعمال ٿيندڙ مادا پڻ يا ته استعمال هيٺ آهن يا انهن تي تحقيق جاري آهي. [[سليڪان ڪاربائيڊ]] (SiC) پڻ [[طاقت مربوط سرڪٽ]]ن ۾ تيزي سان مقبول ٿي رهيو آهي. اهو نيري LEDن جي خام مال طور پڻ استعمال ٿيو آهي، ۽ اهڙن سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن لاءِ به ان تي تحقيق ٿي رهي آهي، جيڪي انتهائي وڌيڪ [[هلائڻ جو گرمي پد|ڪم ڪندڙ گرمي پد]] ۽ [[آئونيائيزيشن ڪندڙ تابڪاري]] واري ماحول کي برداشت ڪري سگهن. [[ايمپيٽ ڊائيوڊ]] پڻ SiC مان تيار ڪيا ويا آهن. [[انڊيم]] جي مختلف مرڪبن، جهڙوڪ [[انڊيم آرسينائڊ]]، [[انڊيم اينٽيمونائيڊ]] ۽ [[انڊيم فاسفائيڊ]]، کي پڻ LEDن ۽ جامد-حالت [[ليزر ڊائيوڊ]]ن ۾ استعمال ڪيو وڃي ٿو. [[سيلينيم سلفائيڊ]] تي [[شمسي وولٽائيڪ]] [[شمسي سيل]]ن جي تياري لاءِ به تحقيق جاري آهي. [[نامياتي سيمي ڪنڊڪٽر]]ن جو سڀ کان عام استعمال [[نامياتي روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ]] (OLED) ۾ ٿيندو آهي. == استعمال == سڀني قسمن جا ٽرانزسٽر [[منطق دروازي]] جا بنيادي جزا طور استعمال ٿي سگهن ٿا، جيڪي [[ڊجيٽل سرڪٽ]]ن جي ڊزائن جو بنياد آهن. [[مائڪروپروسيسر]] جهڙن ڊجيٽل سرڪٽن ۾ ٽرانزسٽر آن/آف سوئچ طور ڪم ڪندا آهن؛ مثال طور [[موسفيٽ]] ۾ گيٽ تي لاڳو ڪيل [[وولٽيج]] اهو طئي ڪندو آهي ته [[سوئچ]] کليل (آن) هوندو يا بند (آف). [[تمثيلي سرڪٽ]]ن ۾ استعمال ٿيندڙ ٽرانزسٽر آن/آف سوئچ طور ڪم ناهن ڪندا، بلڪه اهي لڳاتار تبديل ٿيندڙ انپُٽن جي جواب ۾ لڳاتار تبديل ٿيندڙ آئوٽ پُٽ ڏيندا آهن. عام تمثيلي سرڪٽن ۾ [[وڌائيندڙ]] (ايمپليفائر) ۽ [[دولن ساز]] (اوسيليٽر) شامل آهن. اهي سرڪٽ، جيڪي ڊجيٽل ۽ تمثيلي سرڪٽن جي وچ ۾ رابطي يا سگنلن جي تبديلي جو ڪم ڪن ٿا، [[گڏيل-اشارتي مربوط سرڪٽ]] (مڪسڊ-سنگل انٽيگريٽيڊ سرڪٽ) سڏجن ٿا. [[طاقت سيمي ڪنڊڪٽر اوزار]] الڳ اوزار يا مربوط سرڪٽ هوندا آهن، جيڪي وڌيڪ برقي روَ يا وڌيڪ وولٽيج وارن استعمالن لاءِ ٺاهيا ويندا آهن. طاقت مربوط سرڪٽ، مربوط سرڪٽ (IC) جي ٽيڪنالاجي کي طاقت سيمي ڪنڊڪٽر ٽيڪنالاجي سان گڏائيندا آهن، ۽ انهن کي ڪڏهن ڪڏهن "ذهين طاقت اوزار" پڻ چيو ويندو آهي. ڪيتريون ئي ڪمپنيون خاص طور طاقت سيمي ڪنڊڪٽرن جي تياري ۾ مهارت رکن ٿيون. === جزن جي سڃاڻپ === سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جا [[حصو نمبر]] (پارٽ نمبر) گهڻو ڪري هر ٺاهيندڙ ڪمپني لاءِ مخصوص هوندا آهن. تنهن هوندي به، قسمن جي ڪوڊن لاءِ معياري نظام ٺاهڻ جون ڪوششون ڪيون ويون آهن، ۽ ڪجهه اوزار انهن معيارن تي عمل ڪن ٿا. مثال طور، [[جدا اوزار]]ن لاءِ ٽي مشهور معيار آهن: آمريڪا ۾ [[جي اي ڊي اي سي]] (JEDEC) JESD370B، يورپ ۾ [[پرو اليڪٽران]] (پرو اليڪٽران)، ۽ جاپان ۾ [[جاپاني صنعتي معيار]] (JIS). == ترقيءَ جي تاريخ {{anchor|History of semiconductor device development}} == {{Further|برقي انجنيئرنگ جي تاريخ}} {{Unreferenced section|date=October 2007}} === ڪيٽس وِسڪر ڳولائو === {{Main|ڪيٽس وِسڪر ڳولائو}} ٽرانزسٽر جي ايجاد کان گهڻو اڳ سيمي ڪنڊڪٽر مواد اليڪٽرانڪس ۾ استعمال ٿيندا هئا. ويهين صديءَ جي شروعات واري دور ۾ اهي [[ريڊيو]] وصول ڪندڙن ۾ ڳولائو (Detector) طور عام هئا، جتي انهن کي "ڪيٽس وِسڪر" نالي اوزار ۾ استعمال ڪيو ويندو هو، جيڪو [[جگديش چندر بوس]] ۽ ٻين ترقي ڏنو هو. اهي ڳولائو ڪافي تڪليف ڏيندڙ هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ هلائيندڙ کي هڪ باريڪ ٽنگسٽن تار (Whisker) کي [[گيلينا]] (ليڊ سلفائيڊ) يا [[سيليڪون ڪاربائيڊ]] (ڪاربورنڊم) جي قلم تي گهمائڻو پوندو هو، جيستائين اهو اوچتو ڪم ڪرڻ شروع ڪري.<ref>{{cite book |author1=Ernest Braun |author2=Stuart MacDonald |name-list-style=amp |title=Revolution in Miniature: The History and Impact of Semiconductor Electronics |year=1982 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-28903-0 |pages=11–13 |url=https://books.google.com/books?id=03c4wldf-k4C&pg=PA11}}</ref> چند ڪلاڪن يا ڏينهن کان پوءِ اهو ٻيهر آهستي آهستي ڪم ڪرڻ ڇڏي ڏيندو هو ۽ اهو ئي عمل ٻيهر ورجائڻو پوندو هو. ان وقت انهن جي ڪم ڪرڻ جو سبب مڪمل طور تي نامعلوم هو. وڌيڪ ڀروسي لائق ۽ سگنل کي وڌائيندڙ [[ويڪيوم ٽيوب]] تي ٻڌل ريڊيو متعارف ٿيڻ کان پوءِ ڪيٽس وِسڪر نظام جلدي استعمال مان نڪري ويا. "ڪيٽس وِسڪر" دراصل هڪ اهڙي خاص قسم جي ڊائيوڊ جو ابتدائي نمونو هو، جيڪو اڄ به [[شاٽڪي ڊائيوڊ]] جي نالي سان وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿو. === ڌاتي ريڪٽيفائر === {{Main|ڌاتي ريڪٽيفائر}} سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جو هڪ ٻيو ابتدائي قسم ڌاتي ريڪٽيفائر هو، جنهن ۾ سيمي ڪنڊڪٽر طور [[ڪاپر(I) آڪسائيڊ]] يا [[سيلينيم]] استعمال ٿيندو هو. [[ويسٽنگ هائوس اليڪٽرڪ (1886)]] انهن ريڪٽيفائرن جو هڪ وڏو ٺاهيندڙ هو. === ٻي عالمي جنگ === ٻي عالمي جنگ دوران [[ريڊار]] بابت تحقيق سبب ريڊار وصول ڪندڙن کي تمام وڌيڪ [[اتساهه]] (فريڪئينسي) تي هلائڻ جي ضرورت پئي، جيڪا لڳ ڀڳ 4000 ميگا هرٽز تائين پهتي، ۽ روايتي ويڪيوم ٽيوب تي ٻڌل ريڊيو وصول ڪندڙ هاڻي مناسب ڪارڪردگي نه ڏيکاريندا هئا. 1940ع ۾ [[ٽزارڊ مشن]] دوران برطانيا کان آمريڪا ڏانهن [[ڪيوٽي ميگنيٽرون]] جي منتقليءَ کان پوءِ هڪ اهڙي عملي اوزار جي سخت ضرورت پيدا ٿي، جيڪو انتهائي وڌيڪ اتساهه تي سگنلن کي وڌائي سگهي. اتفاق سان [[رسل اوهل]]، جيڪو [[بيل ليبارٽريز]] ۾ ڪم ڪندو هو، فيصلو ڪيو ته هو ٻيهر [[ڪيٽس وِسڪر ڳولائو]] آزمائي. ان وقت تائين ڪيترن سالن کان اهي استعمال ۾ نه هئا ۽ ليبارٽري وٽ اهڙو ڪو به اوزار موجود نه هو. آخرڪار [[مينهيٽن]] جي هڪ پراڻي ريڊيو جي دڪان مان هڪ ڳولي آندو ويو، ۽ اوهل ڏٺو ته اهو ويڪيوم ٽيوب وارن نظامن کان گهڻو بهتر ڪم ڪري رهيو هو. اوهل اهو معلوم ڪرڻ لڳو ته ڪيٽس وِسڪر ايترو مؤثر ڇو هو. هن 1939ع جو وڏو حصو وڌيڪ خالص قلم تيار ڪرڻ ۾ گذاريو. جلد ئي هن ڏٺو ته وڌيڪ خالص قلم سان انهن جو غير يقيني رويو ختم ٿي ويو، پر ساڳئي وقت ريڊيو ڳولائو طور ڪم ڪرڻ جي صلاحيت به ختم ٿي وئي. هڪ ڏينهن هن جو سڀ کان وڌيڪ خالص قلم، جنهن جي وچ ۾ صاف ڏار موجود هئي، وري به سٺو ڪم ڪرڻ لڳو. جڏهن هو ان کي جاچڻ لاءِ ڪمري ۾ گهمي رهيو هو ته ڪڏهن اهو ڪم ڪندو هو ۽ ڪڏهن بند ٿي ويندو هو. تفصيلي جاچ کان پوءِ معلوم ٿيو ته اهو رويو ڪمري جي روشنيءَ تي دارومدار رکي ٿو؛ وڌيڪ روشني سان قلم جي چالڪيت وڌي ويندي هئي. هن ٻين ماڻهن کي به اهو قلم ڏيکاريو، ۽ [[والٽر براٽين]] فوري طور سمجهي ويو ته ڏار واري هنڌ تي ڪنهن قسم جو جنڪشن موجود آهي. وڌيڪ تحقيق سان باقي راز به ظاهر ٿي ويو. قلم ان ڪري ڦاٽو هو جو ٻنهي پاسن ۾ اهڙين نجاستن جو مقدار ٿورو مختلف هو، جن کي اوهل مڪمل طور ختم نه ڪري سگهيو هو، فرق لڳ ڀڳ 0.2 سيڪڙو هو. قلم جي هڪ پاسي اهڙيون نجاستون هيون جيڪي وڌيڪ اليڪٽران مهيا ڪنديون هيون، تنهنڪري اهو "چالڪ" بڻجي ويو. ٻئي پاسي اهڙيون نجاستون هيون جيڪي انهن اليڪٽرانن کي پاڻ سان ٻڌڻ چاهينديون هيون، جنهن سبب اهو "موصل" جهڙو رويو ڏيکاريندو هو. جڏهن قلم جا اهي ٻئي حصا هڪ ٻئي سان رابطي ۾ هئا ته اضافي اليڪٽران چالڪ پاسي کان ٻاهر نڪري سگهندا هئا، جن کي پوءِ نوان اليڪٽران (مثال طور بيٽري مان) مٽائيندا هئا ۽ اهي موصل واري حصي مان گذري وِسڪر تار تائين پهچي گڏ ٿيندا هئا. پر جڏهن وولٽيج کي ابتو ڪيو ويندو هو ته گڏ ٿيندڙ اليڪٽران جلد ئي "سوراخ" ڀري ڇڏيندا هئا ۽ چالڪيت تقريباً فوري طور بند ٿي ويندي هئي. انهن ٻن قلمن، يا هڪ ئي قلم جي ٻن حصن، جي وچ ۾ ٺهيل هن جنڪشن سان هڪ سالڊ-اسٽيٽ ڊائيوڊ وجود ۾ آيو، ۽ اهو تصور بعد ۾ سيمي ڪنڊڪشن جي نالي سان مشهور ٿيو. جڏهن ڊائيوڊ بند هوندو آهي ته ان جي عمل جو سبب جنڪشن جي چوڌاري [[چارج ڪيريئر]]ن جي الڳ ٿيڻ سان لاڳاپيل هوندو آهي، جنهن کي [[خالي ٿيڻ وارو علائقو]] چيو وڃي ٿو. === ڊائيوڊ جي ترقي === انهن نون ڊائيوڊن جي ڪم ڪرڻ جي طريقي بابت ڄاڻ حاصل ٿيڻ کان پوءِ، ضرورت مطابق انهن کي تيار ڪرڻ جا طريقا سکڻ لاءِ تيز رفتار سان تحقيق شروع ڪئي وئي. [[پرڊيو يونيورسٽي]]، [[بيل ليبارٽريز]]، [[ميساچوسٽس انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي|ايم آءِ ٽي]] ۽ [[شڪاگو يونيورسٽي]] جي ٽيمن گڏجي وڌيڪ بهتر قلم (ڪرسٽل) تيار ڪرڻ لاءِ ڪم ڪيو. رڳو هڪ سال اندر جرمينيم جي پيداوار کي اهڙي درجي تائين بهتر بڻايو ويو، جو فوجي معيار جا ڊائيوڊ اڪثر ريڊار نظامن ۾ استعمال ٿيڻ لڳا. === ٽرانزسٽر جي ترقي === {{Main|ٽرانزسٽر جي تاريخ}} جنگ کان پوءِ [[وليم شاڪلي]] هڪ [[ٽرائيوڊ]] جهڙو سيمي ڪنڊڪٽر اوزار تيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. هن مالي سهائتا ۽ ليبارٽري جي جاءِ حاصل ڪئي ۽ [[والٽر براٽين]] ۽ [[جان بارڊين]] سان گڏ هن مسئلي تي ڪم شروع ڪيو. ٽرانزسٽر جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار سيمي ڪنڊڪٽر اندر [[اليڪٽران جي حرڪت]] (اليڪٽران موبلٽي) بابت وڌيڪ سمجهه جو هو. اهو محسوس ڪيو ويو ته جيڪڏهن هن نئين دريافت ٿيل ڊائيوڊ ۾ ايمٽر کان ڪليڪٽر تائين اليڪٽرانن جي وهڪري تي ڪنٽرول حاصل ڪري سگهجي ته هڪ ايمپليفائر تيار ڪري سگهجي ٿو. مثال طور، جيڪڏهن هڪ ئي قسم جي قلم جي ٻنهي پاسن تي رابطا لڳايا وڃن ته انهن جي وچ ۾ قلم مان ڪرنٽ نه وهندو. پر جيڪڏهن ٽيون رابطو اهڙو هجي جيڪو مادي ۾ اليڪٽران يا سوراخ داخل ڪري سگهي، ته پوءِ ڪرنٽ وهڻ شروع ٿي ويندو. عملي طور تي اهو ڪم تمام ڏکيو ثابت ٿيو. جيڪڏهن قلم مناسب ماپ جو هجي ته ان ۾ داخل ڪرڻ لاءِ تمام وڏي تعداد ۾ اليڪٽرانن يا سوراخن جي ضرورت پوندي، جنهن سبب اهو [[ايمپليفائر]] طور گهڻو ڪارائتو نه رهندو، ڇاڪاڻ⁠تہ شروعات ۾ وڏي انجڪشن ڪرنٽ جي ضرورت پوندي. تنهن هوندي به، قلم واري ڊائيوڊ جو بنيادي تصور اهو هو ته قلم پاڻ ئي تمام ننڍڙي فاصلي، يعني [[خالي ٿيڻ وارو علائقو]]، ۾ اليڪٽران مهيا ڪري سگهي ٿو. اصل اهم ڳالهه اها هئي ته ان علائقي جي ٻنهي پاسن تي قلم جي مٿاڇري تي ان پٽ ۽ آئوٽ پٽ رابطا هڪ ٻئي جي تمام ويجهو رکيا وڃن. براٽين اهڙو اوزار تيار ڪرڻ تي ڪم شروع ڪيو، ۽ ٽيم جي تحقيق دوران سگنل وڌائڻ جا امڪان بار بار ظاهر ٿيندا رهيا. ڪڏهن نظام صحيح ڪم ڪندو هو، پر پوءِ اوچتو بند ٿي ويندو هو. هڪ ڀيري ته جيڪو نظام ڪم نه پيو ڪري، اهو پاڻيءَ ۾ رکڻ سان اوچتو ڪم ڪرڻ لڳو. آخرڪار اوهل ۽ براٽين هن روئي جي وضاحت لاءِ [[ڪوانٽم ميڪانيات]] جي هڪ نئين شاخ ترقي ڏني، جيڪا [[سطحي طبعيات]] جي نالي سان مشهور ٿي. هنن معلوم ڪيو ته قلم جي ڪنهن به حصي ۾ موجود اليڪٽران ويجهن برقي چارجن جي اثر هيٺ هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ٿيندا آهن. ايمٽر ۾ موجود اليڪٽران يا ڪليڪٽر ۾ موجود سوراخ قلم جي مٿاڇري تي گڏ ٿيندا هئا، جتي هو هوا (يا پاڻي) ۾ موجود ابتڙ چارج ڏانهن ڇڪبا هئا. بهرحال، قلم جي ڪنهن ٻئي هنڌ کان ٿوري مقدار ۾ چارج لاڳو ڪري انهن کي مٿاڇري کان پري ڌڪي سگهجي ٿو. اهڙيءَ طرح وڏي مقدار ۾ اليڪٽران داخل ڪرڻ بدران، قلم جي صحيح هنڌ تي تمام ٿورا اليڪٽران داخل ڪرڻ سان ساڳيو نتيجو حاصل ٿي ويندو هو. هن سمجهه سان تمام ننڍڙي ڪنٽرول واري علائقي جي ضرورت وارو مسئلو گهڻي حد تائين حل ٿي ويو. هاڻي ٻن الڳ سيمي ڪنڊڪٽرن کي هڪ ننڍڙي گڏيل علائقي ذريعي ڳنڍڻ بدران، هڪ ئي وڏي مٿاڇري استعمال ڪري سگهجي ٿي. اليڪٽران خارج ڪندڙ ۽ گڏ ڪندڙ رابطا مٿئين سطح تي هڪ ٻئي جي تمام ويجهو رکيا ويندا هئا، جڏهن⁠تہ ڪنٽرول وارو رابطو قلم جي بنيادي حصي تي لڳايو ويندو هو. جڏهن هن "بيس" رابطي مان ڪرنٽ وهندو هو ته اليڪٽران يا سوراخ سيمي ڪنڊڪٽر جي بلاڪ مان گذري سامهون واري سطح تي گڏ ٿيندا هئا. جيڪڏهن ايمٽر ۽ ڪليڪٽر هڪ ٻئي جي ڪافي ويجهو هوندا، ته انهن جي وچ ۾ ايترا اليڪٽران يا سوراخ موجود هوندا جو چالڪيت شروع ٿي سگهي. === پهريون ٽرانزسٽر === [[File:Replica-of-first-transistor.jpg|thumb|پهريون ٽرانزسٽر جو نمونياتي نقل]] بيل ليبارٽريز جي ٽيم مختلف اوزارن جي مدد سان اهڙو نظام تيار ڪرڻ جون ڪيتريون ئي ڪوششون ڪيون، پر گهڻو ڪري ناڪام رهي. جن ترتيبن ۾ رابطا هڪ ٻئي جي تمام ويجهو هوندا هئا، اهي اصل [[ڪيٽس وِسڪر ڳولائو]] وانگر نهايت نازڪ ثابت ٿيندا هئا ۽ جيڪڏهن ڪم به ڪندا هئا ته صرف ٿوري وقت لاءِ. آخرڪار انهن کي هڪ عملي ڪاميابي حاصل ٿي. سون جي هڪ پتلي ورق کي پلاسٽڪ جي هڪ ٽڪنڊي نما ٽڪري جي ڪنڊ سان چنبڙايو ويو، پوءِ ٽڪنڊي جي چوٽيءَ وٽ ان ورق کي استري سان ڪٽي ڇڏيو ويو. نتيجي ۾ سون جا ٻه انتهائي ويجها رابطا ٺهي پيا. جڏهن ان ٽڪري کي قلم جي مٿاڇري تي دٻايو ويو ۽ قلم جي ٻئي پاسي (بيس تي) وولٽيج لاڳو ڪئي وئي ته بيس وولٽيج اليڪٽرانن کي بيس کان هٽائي رابطا لڳل پاسي ڏانهن ڌڪيو، جنهن سبب هڪ رابطي کان ٻئي رابطي ڏانهن ڪرنٽ وهڻ لڳو. اهڙيءَ طرح [[پوائنٽ-رابطو ٽرانزسٽر|پوائنٽ-رابطو ٽرانزسٽر]] ايجاد ٿيو. جيتوڻيڪ اهو اوزار هڪ هفتو اڳ ئي تيار ڪيو ويو هو، پر براٽين جي نوٽن مطابق 23 ڊسمبر 1947ع جي منجهند جو بيل ليبارٽريز جي اعليٰ عملدارن آڏو ان جو پهريون مظاهرو ڪيو ويو، جنهن کي عام طور تي ٽرانزسٽر جي جنم جي تاريخ سمجهيو ويندو آهي. جيڪو اوزار اڄ [[پوائنٽ-رابطو ٽرانزسٽر|''p–n–p پوائنٽ-رابطو جرمينيم ٽرانزسٽر'']] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، اهو ان آزمائش دوران آواز کي وڌائيندڙ ايمپليفائر طور ڪم ڪيو ۽ ان جي طاقت ۾ واڌ 18 ڀيرا هئي. [[جان بارڊين]]، [[والٽر هائوسر براٽين]] ۽ [[وليم برئڊفورڊ شاڪلي]] کي هن ڪم تي 1956ع جو [[طبعيات جو نوبل انعام]] ڏنو ويو. === "ٽرانزسٽر" نالي جي بڻ بنياد === بيل ٽيليفون ليبارٽريز کي پنهنجي نئين ايجاد لاءِ هڪ عام نالي جي ضرورت هئي. "سيمي ڪنڊڪٽر ٽرائيوڊ"، "سالڊ ٽرائيوڊ"، "سرفيس اسٽيٽس ٽرائيوڊ"{{sic}}، "ڪرسٽل ٽرائيوڊ" ۽ "آئي اوٽاٽرون" جهڙن نالن تي غور ڪيو ويو، پر آخرڪار [[جان آر. پئرس]] جو تجويز ڪيل نالو "ٽرانزسٽر" اندروني ووٽنگ ۾ چونڊيو ويو. هن نالي جي چونڊ جو سبب ڪمپني جي ٽيڪنيڪل يادداشت (28 مئي 1948ع) ۾ هيٺين ريت بيان ڪيو ويو، جنهن ۾ ووٽ ڏيڻ جي درخواست ڪئي وئي هئي: <blockquote>'''ٽرانزسٽر:''' هي لفظ "ٽرانس ڪنڊڪٽنس" (Transconductance) يا "ٽرانسفر" ۽ "ويريسٽر" (Varistor) جي لفظن جي مختصر ميلاپ مان ٺهيل آهي. هي اوزار منطقي طور ويريسٽر خاندان سان تعلق رکي ٿو، ۽ ان ۾ سگنل کي وڌائڻ واري اوزار جي ٽرانس ڪنڊڪٽنس يا ٽرانسفر امپيڊينس جون خاصيتون موجود آهن، تنهنڪري هي نالو ان جي خاصيتن کي مناسب نموني ظاهر ڪري ٿو.</blockquote> === ٽرانزسٽر جي ڊزائن ۾ بهتريون === شاڪلي ان ڳالهه تي ناراض هو ته هن اوزار جي ايجاد جو ڪريڊٽ براٽين ۽ بارڊين کي مليو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال موجب هنن شهرت حاصل ڪرڻ لاءِ اهو ڪم "هن جي پٺيان" ڪيو هو. صورتحال تڏهن وڌيڪ پيچيده ٿي وئي، جڏهن بيل ليبارٽريز جي وڪيلن ڏٺو ته ٽرانزسٽر بابت شاڪلي جون ڪجهه لکڻيون [[جوليس ايڊگر ليلينفيلڊ]] جي 1925ع واري اڳئين پيٽنٽ سان ايتريون مشابهت رکن ٿيون، جو هنن مناسب سمجهيو ته پيٽنٽ جي درخواست مان شاڪلي جو نالو خارج ڪيو وڃي. شاڪلي سخت ڪاوڙجي پيو ۽ هن اهو ثابت ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ته اصل ذهين شخص ڪير آهي.{{Citation needed|date=September 2011}} ڪجهه مهينن کان پوءِ هن مڪمل طور نئين، وڌيڪ مضبوط [[ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر]] (BJT) جو قسم ايجاد ڪيو، جنهن جي بناوت تہن يا "سينڊوچ" جهڙي هئي. هي قسم 1960ع واري ڏهاڪي تائين تيار ٿيندڙ اڪثر ٽرانزسٽرن ۾ استعمال ٿيندو رهيو. جڏهن نازڪ هجڻ وارو مسئلو حل ٿي ويو، تڏهن باقي رهيل اهم مسئلو خالصيت جو هو. گهربل درجي جو [[جرمينيم]] تيار ڪرڻ هڪ وڏو مسئلو ثابت ٿيو، جنهن سبب هڪ ئي بيچ مان صحيح ڪم ڪندڙ ٽرانزسٽرن جو تعداد محدود رهندو هو. جرمينيم جي گرمي پد لاءِ حساسيت پڻ ان جي ڪارائتي استعمال کي محدود ڪندي هئي. سائنسدانن جو خيال هو ته [[سيليڪون]] مان ٽرانزسٽر ٺاهڻ وڌيڪ آسان هوندو، پر ٿورن ماڻهن هن امڪان تي تحقيق ڪئي. بيل ليبارٽريز جي اڳوڻي سائنسدان [[گورڊن ڪي. ٽيل]] نئين قائم ٿيل [[ٽيڪساس انسٽرومينٽس]] ۾ پهريون ڪارائتو سيليڪون ٽرانزسٽر تيار ڪيو، جنهن سان ان ڪمپني کي ٽيڪنالاجيءَ ۾ برتري حاصل ٿي. 1950ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين گهڻا ٽرانزسٽر سيليڪون تي ٻڌل ٿيڻ لڳا. ڪجهه سالن اندر ٽرانزسٽر تي ٻڌل شيون، خاص طور آسانيءَ سان کڻي هلڻ وارا ريڊيو، مارڪيٽ ۾ عام ٿيڻ لڳا. [[زون ميلٽنگ]] نالي ٽيڪنڪ، جنهن ۾ ڳريل مادي جي هڪ پٽي کي قلم مان گذاريو ويندو آهي، قلم جي خالصيت کي وڌيڪ وڌائي ڇڏيو. 9cksmrlo0p1e2j8wit725bzqobzoygu 390570 390568 2026-07-02T12:47:50Z Intisar Ali 8681 390570 wikitext text/x-wiki {{Short description|سيمي ڪنڊڪٽر مادّن جي برقي خاصيتن مان فائدو وٺندڙ برقي جزو}} [[File:Semiconductor outlines.jpg|thumb|مختلف پيڪيج ٿيل سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جون ٻاهريون شڪليون]] '''سيمي ڪنڊڪٽر اوزار''' هڪ [[برقي جزو]] آهي، جيڪو پنهنجي ڪم لاءِ [[سيمي ڪنڊڪٽر]] مادّي (خاص طور [[سليڪان]]، [[جرمينيم]]، [[گيلئم آرسينائڊ]] ۽ [[نامياتي سيمي ڪنڊڪٽر]]) جي برقي خاصيتن تي ڀاڙي ٿو. ان جي [[برقي چالڪائي]]، موصلن ۽ نارسلن جي وچ واري حد ۾ هوندي آهي. سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن گهڻين ئي استعمالن ۾ [[خلا نلي]]ن جي جاءِ والاري ورتي آهي. اهي [[جامد-حالت اليڪٽرانڪس|جامد حالت]] ۾ [[برقي رو]] کي وهائيندا آهن، نه ته [[خلا]] مان گذرندڙ آزاد [[اليڪٽران]]ن (جيڪي عام طور [[حرارتي اخراج]] سان آزاد ٿيندا آهن) يا [[گيسن ۾ برقي خارجو|آئونيڪ ٿيل گيس]] مان گذرندڙ آزاد اليڪٽرانن ۽ آئنن جي ذريعي. سيمي ڪنڊڪٽر اوزار ٻنهي صورتن ۾ تيار ڪيا ويندا آهن: الڳ [[جدا اوزار]]ن جي صورت ۾ ۽ [[مربوط سرڪٽ]]ن جي صورت ۾، جيڪي ٻن يا وڌيڪ اوزارن تي مشتمل هوندا آهن. انهن جو تعداد سوين کان وٺي اربين تائين ٿي سگهي ٿو، جيڪي هڪ ئي سيمي ڪنڊڪٽر [[اليڪٽرانڪس ويفر|ويفر]] (جنهن کي سبسٽريٽ پڻ چيو ويندو آهي) تي تيار ڪري پاڻ ۾ ڳنڍيا ويندا آهن. سيمي ڪنڊڪٽر مادا ان ڪري ڪارآمد آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جي روَيي کي ڄاڻي واڻي شامل ڪيل نجاستن، يعني [[ڊوپنگ (سيمي ڪنڊڪٽر)|ڊوپنگ]]، ذريعي آساني سان تبديل ڪري سگهجي ٿو. سيمي ڪنڊڪٽر جي [[برقي چالڪائي]] کي برقي يا مقناطيسي ميدان، [[روشني]]، گرمي يا ڊوپ ٿيل [[يڪ-بلوري سليڪان]] جي ميخانياتي بگاڙ وسيلي ضابطو ڪري سگهجي ٿو؛ تنهنڪري سيمي ڪنڊڪٽر بهترين حساسين (Sensors) طور ڪم ڪري سگهن ٿا. سيمي ڪنڊڪٽر ۾ برقي روَ آزاد [[اليڪٽران]]ن ۽ [[اليڪٽران سوراخ]]ن جي ذريعي وهي ٿي، جن کي گڏيل طور [[بار کڻندڙ]] چيو ويندو آهي. [[فاسفورس]] يا [[بورون]] جهڙي ٿوري مقدار ۾ ائٽمي نجاست شامل ڪرڻ سان آزاد اليڪٽرانن يا سوراخن جو تعداد گهڻو وڌي ويندو آهي. جيڪڏهن ڊوپ ٿيل سيمي ڪنڊڪٽر ۾ سوراخ وڌيڪ هجن ته ان کي [[پي-قسم سيمي ڪنڊڪٽر]] (''p'' مثبت [[برقي بار]] لاءِ) چيو ويندو آهي، ۽ جيڪڏهن آزاد اليڪٽران وڌيڪ هجن ته ان کي [[اين-قسم سيمي ڪنڊڪٽر]] (''n'' منفي برقي بار لاءِ) چيو ويندو آهي. گهڻا حرڪت ڪندڙ بار کڻندڙ منفي بار وارا هوندا آهن. سيمي ڪنڊڪٽرن جي تياري دوران p ۽ n قسم جي ڊوپن جي جڳهه ۽ مقدار تي انتهائي درست ضابطو رکيو ويندو آهي. n-قسم ۽ p-قسم سيمي ڪنڊڪٽرن جي ڳانڍاپي سان [[پي–اين جنڪشن]] ٺهندو آهي. دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر اوزار [[ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر ميدان-اثر ٽرانزسٽر]] (MOSFET)،<ref name="Golio">{{cite book |last1=Golio |first1=Mike |last2=Golio |first2=Janet |title=RF and Microwave Passive and Active Technologies |date=2018 |publisher=[[CRC Press]] |isbn=9781420006728 |page=18-2 |url=https://books.google.com/books?id=MCj9jxSVQKIC&pg=SA18-PA2}}</ref> يا مختصر طور MOS [[ٽرانزسٽر]] آهي. 2013ع تائين هر روز اربين MOS ٽرانزسٽر تيار ڪيا پئي ويا.<ref name="computer history-transistor">{{cite web |title=Who Invented the Transistor? |url=https://www.computerhistory.org/atchm/who-invented-the-transistor/ |website=[[Computer History Museum]] |date=4 December 2013 |access-date=20 July 2019}}</ref> 1978ع کان وٺي هر سال تيار ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جو سراسري واڌارو 9.1٪ رهيو آهي، ۽ 2018ع ۾ پهريون ڀيرو انهن جي سالياني ترسيل جو انگ هڪ ٽرلين کان وڌيڪ ٿيڻ جي اڳڪٿي ڪئي وئي،<ref>{{Cite web|url=http://www.icinsights.com/news/bulletins/Semiconductor-Shipments-Forecast-To-Exceed-1-Trillion-Devices-In-2018/|archive-url=https://web.archive.org/web/20180404125120/http://www.icinsights.com/news/bulletins/Semiconductor-Shipments-Forecast-To-Exceed-1-Trillion-Devices-In-2018/|url-status=usurped|archive-date=April 4, 2018|title=Semiconductor Shipments Forecast to Exceed 1 Trillion Devices in 2018|website=www.icinsights.com|access-date=2018-04-16}}</ref> جنهن جو مطلب آهي ته هينئر تائين مجموعي طور ست ٽرلين کان به وڌيڪ سيمي ڪنڊڪٽر اوزار تيار ڪيا ويا آهن. == بنيادي قسم == === ڊائيوڊ === {{Main|ڊائيوڊ}} سيمي ڪنڊڪٽر '''ڊائيوڊ''' عام طور هڪ [[پي–اين جنڪشن]] مان ٺهيل اوزار هوندو آهي. p-قسم ۽ [[اين-قسم سيمي ڪنڊڪٽر]] جي جنڪشن تي [[خالي علائقو]] (ڊپليشن ريجن ) ٺهندو آهي، جتي حرڪت ڪندڙ بار کڻندڙن جي کوٽ سبب برقي روَ جي وهڪري ۾ رڪاوٽ پيدا ٿيندي آهي. جڏهن اوزار کي '''فارورڊ بائيس''' ڪيو ويندو آهي (يعني p-پاسي جو [[برقي امڪان]] n-پاسي کان وڌيڪ هوندو آهي)، ته هي خالي علائقو گهٽجي ويندو آهي، جنهن سان برقي روَ آسانيءَ سان وهي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، جڏهن ڊائيوڊ کي '''ريورس بائيس''' ڪيو ويندو آهي (يعني n-پاسي جو برقي امڪان وڌيڪ هوندو آهي)، ته خالي علائقو وڌي ويندو آهي ۽ رڳو تمام ٿوري برقي روَ وهي سگهندي آهي. سيمي ڪنڊڪٽر تي [[روشني]] پوڻ سان [[اليڪٽران–سوراخ جوڙو]] پيدا ٿيندا آهن، جيڪي آزاد بار کڻندڙن جو تعداد وڌائيندا آهن ۽ نتيجي ۾ برقي چالڪائي وڌي ويندي آهي. هن خاصيت مان فائدو وٺڻ لاءِ تيار ڪيل ڊائيوڊن کي [[فٽوڊائيوڊ]] چيو ويندو آهي. [[مرڪب سيمي ڪنڊڪٽر]] ڊائيوڊ روشني پڻ پيدا ڪري سگهن ٿا، جيئن [[روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ]] (LED) ۽ [[ليزر ڊائيوڊ]]. === ٽرانزسٽر === {{Main|ٽرانزسٽر}} ==== ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر ==== [[File:Bipolar Junction Transistor NPN Structure.svg|right|thumb|180px|n–p–n ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر جي جوڙجڪ]] [[ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر]] (BJT) ٻن [[پي–اين جنڪشن]]ن مان ٺهندا آهن، جيڪي يا ته n–p–n يا p–n–p ترتيب ۾ هوندا آهن. ٻنهي جنڪشنن جي وچ وارو حصو '''بيس''' سڏبو آهي، جيڪو تمام سنهو هوندو آهي. ٻيا ٻه حصا ۽ انهن جا ٽرمينل '''ايميٽر''' ۽ '''ڪليڪٽر''' سڏبا آهن. بيس ۽ ايميٽر جي وچ ۾ داخل ڪيل ننڍڙي برقي روَ، بيس–ڪليڪٽر جنڪشن جون خاصيتون تبديل ڪري ڇڏيندي آهي، جنهن سان اها جنڪشن، ريورس بائيس هجڻ باوجود، برقي روَ وهائڻ جي قابل ٿي ويندي آهي. اهڙيءَ طرح بيس–ايميٽر جي ننڍڙي روَ، ڪليڪٽر ۽ ايميٽر جي وچ ۾ گهڻي روَ تي ضابطو آڻي ٿي. ==== ميدان-اثر ٽرانزسٽر ==== {{Main|ميدان-اثر ٽرانزسٽر}} ٽرانزسٽر جو ٻيو قسم [[ميدان-اثر ٽرانزسٽر]] (FET) آهي، جيڪو ان اصول تي ڪم ڪندو آهي ته سيمي ڪنڊڪٽر جي برقي چالڪائي کي [[برقي ميدان]] جي موجودگي سان وڌائي يا گهٽائي سگهجي ٿو. برقي ميدان سيمي ڪنڊڪٽر ۾ آزاد اليڪٽرانن ۽ سوراخن جو تعداد تبديل ڪري ان جي چالڪائي تبديل ڪندو آهي. هي ميدان يا ته ريورس بائيس ٿيل [[پي–اين جنڪشن]] وسيلي لاڳو ڪيو ويندو آهي، جنهن سان '''جنڪشن ميدان-اثر ٽرانزسٽر''' ([[JFET]]) ٺهندو آهي، يا وري آڪسائيڊ جي پرت سان الڳ ڪيل اليڪٽروڊ وسيلي، جنهن سان '''[[ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر ميدان-اثر ٽرانزسٽر]]''' ([[MOSFET]]) ٺهندو آهي. ==== ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر ==== {{Main|موسفيٽ}} {{See also|[[سيمي ڪنڊڪٽر جي ماپن جا مثالن جي فهرست]]|[[ٽرانزسٽر ڳڻپ]]}} [[File:Threshold formation nowatermark.gif|thumb|right|400px|[[موسفيٽ]] (MOSFET) جو ڪم ڪرڻ ۽ ان جي Id-Vg وکر. شروعات ۾ گيٽ وولٽيج نه هجڻ سبب چينل ۾ ڪو به انورزن اليڪٽران موجود نه هوندو ۽ اوزار بند (OFF) هوندو آهي. جيئن گيٽ وولٽيج وڌندو آهي، چينل ۾ انورزن اليڪٽرانن جي کثافت ۽ برقي روَ وڌندي آهي، تان جو اوزار هلي پوندو (ON).]] [[ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر ميدان-اثر ٽرانزسٽر]] (MOSFET)، جيڪو هڪ [[جامد-حالت اليڪٽرانڪس|جامد-حالت]] اوزار آهي، اڄ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر اوزار آهي. دنيا جي سڀني ٽرانزسٽرن مان گهٽ ۾ گهٽ 99.9٪ MOSFET آهن، ۽ اندازي مطابق 1960ع کان 2018ع تائين لڳ ڀڳ 13 [[سيڪسٽيلين]] MOSFET تيار ڪيا ويا.<ref name="computerhistory2018">{{cite web |title=13 Sextillion & Counting: The Long & Winding Road to the Most Frequently Manufactured Human Artifact in History |url=https://www.computerhistory.org/atchm/13-sextillion-counting-the-long-winding-road-to-the-most-frequently-manufactured-human-artifact-in-history/ |date=April 2, 2018 |website=[[Computer History Museum]] |access-date=28 July 2019}}</ref> '''گيٽ''' اليڪٽروڊ کي چارج ڪري اهڙو برقي ميدان پيدا ڪيو ويندو آهي، جيڪو ٻن ٽرمينلن، '''سورس''' ۽ '''ڊرين'''، جي وچ ۾ موجود '''چينل''' جي [[برقي چالڪائي]] تي ضابطو آڻي ٿو. چينل ۾ موجود بار کڻندڙن جي قسم موجب اوزار '''اين-چينل''' (اليڪٽرانن لاءِ) يا '''پي-چينل''' (سوراخن لاءِ) موسفيٽ ٿي سگهي ٿو. جيتوڻيڪ نالي ۾ "ڌاتو" شامل آهي، پر جديد اوزارن ۾ گيٽ لاءِ عام طور [[پولي سليڪان]] استعمال ڪيو ويندو آهي. === ٻيا قسم === {{See also|برقي جزو#سيمي ڪنڊڪٽر}} ''ٻن ٽرمينلن وارا اوزار:'' * [[ڊائياڪ]] * [[ڊائيوڊ]] (ريڪٽيفائر ڊائيوڊ) * [[گن ڊائيوڊ]] * [[ايمپيٽ ڊائيوڊ]] * [[ليزر ڊائيوڊ]] * [[روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ]] * [[فٽوسيل]] * [[فٽوٽرانزسٽر]] * [[پن ڊائيوڊ]] * [[شاٽڪي ڊائيوڊ]] * [[شمسي سيل]] * [[عارضي وولٽيج دٻائيندڙ ڊائيوڊ]] * [[ٽنل ڊائيوڊ]] * [[وي سي ايس اي ايل]] * [[زينر ڊائيوڊ]] * [[زين ڊائيوڊ]] ''ٽن ٽرمينلن وارا اوزار:'' * [[ٻه-قطبي ٽرانزسٽر]] * [[ڊارلنگٽن ٽرانزسٽر]] * [[ميدان-اثر ٽرانزسٽر]] * [[انسوليٽيڊ-گيٽ ٻه-قطبي ٽرانزسٽر]] * [[سليڪان-ڪنٽرولڊ ريڪٽيفائر]] * [[ٿائرسٽر]] * [[ٽرائياڪ]] * [[يوني جنڪشن ٽرانزسٽر]] ''چئن ٽرمينلن وارا اوزار:'' * [[هال اثر حساس]] (مقناطيسي ميدان حساس) * [[فٽوڪوپلر]] == مادا == {{Main|سيمي ڪنڊڪٽر مادا}} سڀني کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر مادو [[سليڪان]] (Si) آهي. خام مال جي گهٽ قيمت، نسبتاً سادي تياري، ۽ مناسب گرمي پد واري حد سبب اهو مختلف مقابلي ڪندڙ مادن جي ڀيٽ ۾ اڄ به بهترين چونڊ سمجهيو وڃي ٿو. سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جي تياري لاءِ استعمال ٿيندڙ سليڪان کي هن وقت اهڙن وڏن [[بلور]]ن (Boules) جي صورت ۾ تيار ڪيو ويندو آهي، جن مان 300 ملي ميٽر (12 انچ) قطر وارا [[اليڪٽرانڪس ويفر|ويفر]] ٺاهي سگهجن. [[جرمينيم]] (Ge) شروعاتي دور ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر مادو هو، پر گرميءَ جي حساسيت سبب اهو سليڪان جي ڀيٽ ۾ گهٽ ڪارآمد ثابت ٿيو. اڄڪلهه جرمينيم کي اڪثر سليڪان سان ملائي انتهائي تيز رفتار [[سليڪان–جرمينيم]] (SiGe) اوزارن ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي؛ [[آئي بي ايم]] اهڙن اوزارن جي وڏن ٺاهيندڙن مان هڪ آهي. [[گيلئم آرسينائڊ]] (GaAs) پڻ تيز رفتار اوزارن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي، پر هن مادي جا وڏي قطر وارا [[بلور]] تيار ڪرڻ ڏکيا آهن. ان سبب ان جا ويفر سليڪان جي ويفرن کان گهڻو ننڍا هوندا آهن، جنهن ڪري GaAs تي ٻڌل اوزارن جي وڏي پيماني تي پيداوار سليڪان جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مهانگي پوي ٿي. [[گيلئم نائٽرائيڊ]] (GaN) اعليٰ طاقت وارن استعمالن، جهڙوڪ [[طاقت انتظام مربوط سرڪٽ]]، [[روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ]] (LED) ۽ [[ريڊيو فريڪوئنسي]] جزن ۾ تيزي سان مقبول ٿي رهيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ اعليٰ مضبوطي ۽ سٺي حرارتي چالڪائي موجود هوندي آهي. سليڪان جي ڀيٽ ۾ GaN جو [[بينڊ گيپ]] ٽي ڀيرا کان به وڌيڪ، يعني 3.4 [[اليڪٽران وولٽ]] هوندو آهي، ۽ اهو اليڪٽرانن کي لڳ ڀڳ هزار ڀيرا وڌيڪ مؤثر نموني منتقل ڪري سگهي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Gallium nitride semiconductors: The Next Generation of Power {{!}} Navitas |date=19 March 2021 |url=https://navitassemi.com/gallium-nitride-the-next-generation-of-power/ |access-date=2023-05-02 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=What is GaN? Gallium Nitride (GaN) Semiconductors Explained |url=https://epc-co.com/epc/gallium-nitride/what-is-gan |access-date=May 2, 2023 |website=Efficient Power Conversion}}</ref> ٻيا گهٽ استعمال ٿيندڙ مادا پڻ يا ته استعمال هيٺ آهن يا انهن تي تحقيق جاري آهي. [[سليڪان ڪاربائيڊ]] (SiC) پڻ [[طاقت مربوط سرڪٽ]]ن ۾ تيزي سان مقبول ٿي رهيو آهي. اهو نيري LEDن جي خام مال طور پڻ استعمال ٿيو آهي، ۽ اهڙن سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن لاءِ به ان تي تحقيق ٿي رهي آهي، جيڪي انتهائي وڌيڪ [[هلائڻ جو گرمي پد|ڪم ڪندڙ گرمي پد]] ۽ [[آئونيائيزيشن ڪندڙ تابڪاري]] واري ماحول کي برداشت ڪري سگهن. [[ايمپيٽ ڊائيوڊ]] پڻ SiC مان تيار ڪيا ويا آهن. [[انڊيم]] جي مختلف مرڪبن، جهڙوڪ [[انڊيم آرسينائڊ]]، [[انڊيم اينٽيمونائيڊ]] ۽ [[انڊيم فاسفائيڊ]]، کي پڻ LEDن ۽ جامد-حالت [[ليزر ڊائيوڊ]]ن ۾ استعمال ڪيو وڃي ٿو. [[سيلينيم سلفائيڊ]] تي [[شمسي وولٽائيڪ]] [[شمسي سيل]]ن جي تياري لاءِ به تحقيق جاري آهي. [[نامياتي سيمي ڪنڊڪٽر]]ن جو سڀ کان عام استعمال [[نامياتي روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ]] (OLED) ۾ ٿيندو آهي. == استعمال == سڀني قسمن جا ٽرانزسٽر [[منطق دروازي]] جا بنيادي جزا طور استعمال ٿي سگهن ٿا، جيڪي [[ڊجيٽل سرڪٽ]]ن جي ڊزائن جو بنياد آهن. [[مائڪروپروسيسر]] جهڙن ڊجيٽل سرڪٽن ۾ ٽرانزسٽر آن/آف سوئچ طور ڪم ڪندا آهن؛ مثال طور [[موسفيٽ]] ۾ گيٽ تي لاڳو ڪيل [[وولٽيج]] اهو طئي ڪندو آهي ته [[سوئچ]] کليل (آن) هوندو يا بند (آف). [[تمثيلي سرڪٽ]]ن ۾ استعمال ٿيندڙ ٽرانزسٽر آن/آف سوئچ طور ڪم ناهن ڪندا، بلڪه اهي لڳاتار تبديل ٿيندڙ انپُٽن جي جواب ۾ لڳاتار تبديل ٿيندڙ آئوٽ پُٽ ڏيندا آهن. عام تمثيلي سرڪٽن ۾ [[وڌائيندڙ]] (ايمپليفائر) ۽ [[دولن ساز]] (اوسيليٽر) شامل آهن. اهي سرڪٽ، جيڪي ڊجيٽل ۽ تمثيلي سرڪٽن جي وچ ۾ رابطي يا سگنلن جي تبديلي جو ڪم ڪن ٿا، [[گڏيل-اشارتي مربوط سرڪٽ]] (مڪسڊ-سنگل انٽيگريٽيڊ سرڪٽ) سڏجن ٿا. [[طاقت سيمي ڪنڊڪٽر اوزار]] الڳ اوزار يا مربوط سرڪٽ هوندا آهن، جيڪي وڌيڪ برقي روَ يا وڌيڪ وولٽيج وارن استعمالن لاءِ ٺاهيا ويندا آهن. طاقت مربوط سرڪٽ، مربوط سرڪٽ (IC) جي ٽيڪنالاجي کي طاقت سيمي ڪنڊڪٽر ٽيڪنالاجي سان گڏائيندا آهن، ۽ انهن کي ڪڏهن ڪڏهن "ذهين طاقت اوزار" پڻ چيو ويندو آهي. ڪيتريون ئي ڪمپنيون خاص طور طاقت سيمي ڪنڊڪٽرن جي تياري ۾ مهارت رکن ٿيون. === جزن جي سڃاڻپ === سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جا [[حصو نمبر]] (پارٽ نمبر) گهڻو ڪري هر ٺاهيندڙ ڪمپني لاءِ مخصوص هوندا آهن. تنهن هوندي به، قسمن جي ڪوڊن لاءِ معياري نظام ٺاهڻ جون ڪوششون ڪيون ويون آهن، ۽ ڪجهه اوزار انهن معيارن تي عمل ڪن ٿا. مثال طور، [[جدا اوزار]]ن لاءِ ٽي مشهور معيار آهن: آمريڪا ۾ [[جي اي ڊي اي سي]] (JEDEC) JESD370B، يورپ ۾ [[پرو اليڪٽران]] (پرو اليڪٽران)، ۽ جاپان ۾ [[جاپاني صنعتي معيار]] (JIS). == ترقيءَ جي تاريخ {{anchor|History of semiconductor device development}} == {{Further|برقي انجنيئرنگ جي تاريخ}} {{Unreferenced section|date=October 2007}} === ڪيٽس وِسڪر ڳولائو === {{Main|ڪيٽس وِسڪر ڳولائو}} ٽرانزسٽر جي ايجاد کان گهڻو اڳ سيمي ڪنڊڪٽر مواد اليڪٽرانڪس ۾ استعمال ٿيندا هئا. ويهين صديءَ جي شروعات واري دور ۾ اهي [[ريڊيو]] وصول ڪندڙن ۾ ڳولائو (Detector) طور عام هئا، جتي انهن کي "ڪيٽس وِسڪر" نالي اوزار ۾ استعمال ڪيو ويندو هو، جيڪو [[جگديش چندر بوس]] ۽ ٻين ترقي ڏنو هو. اهي ڳولائو ڪافي تڪليف ڏيندڙ هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ هلائيندڙ کي هڪ باريڪ ٽنگسٽن تار (Whisker) کي [[گيلينا]] (ليڊ سلفائيڊ) يا [[سيليڪون ڪاربائيڊ]] (ڪاربورنڊم) جي قلم تي گهمائڻو پوندو هو، جيستائين اهو اوچتو ڪم ڪرڻ شروع ڪري.<ref>{{cite book |author1=Ernest Braun |author2=Stuart MacDonald |name-list-style=amp |title=Revolution in Miniature: The History and Impact of Semiconductor Electronics |year=1982 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-28903-0 |pages=11–13 |url=https://books.google.com/books?id=03c4wldf-k4C&pg=PA11}}</ref> چند ڪلاڪن يا ڏينهن کان پوءِ اهو ٻيهر آهستي آهستي ڪم ڪرڻ ڇڏي ڏيندو هو ۽ اهو ئي عمل ٻيهر ورجائڻو پوندو هو. ان وقت انهن جي ڪم ڪرڻ جو سبب مڪمل طور تي نامعلوم هو. وڌيڪ ڀروسي لائق ۽ سگنل کي وڌائيندڙ [[ويڪيوم ٽيوب]] تي ٻڌل ريڊيو متعارف ٿيڻ کان پوءِ ڪيٽس وِسڪر نظام جلدي استعمال مان نڪري ويا. "ڪيٽس وِسڪر" دراصل هڪ اهڙي خاص قسم جي ڊائيوڊ جو ابتدائي نمونو هو، جيڪو اڄ به [[شاٽڪي ڊائيوڊ]] جي نالي سان وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿو. === ڌاتي ريڪٽيفائر === {{Main|ڌاتي ريڪٽيفائر}} سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جو هڪ ٻيو ابتدائي قسم ڌاتي ريڪٽيفائر هو، جنهن ۾ سيمي ڪنڊڪٽر طور [[ڪاپر(I) آڪسائيڊ]] يا [[سيلينيم]] استعمال ٿيندو هو. [[ويسٽنگ هائوس اليڪٽرڪ (1886)]] انهن ريڪٽيفائرن جو هڪ وڏو ٺاهيندڙ هو. === ٻي عالمي جنگ === ٻي عالمي جنگ دوران [[ريڊار]] بابت تحقيق سبب ريڊار وصول ڪندڙن کي تمام وڌيڪ [[اتساهه]] (فريڪئينسي) تي هلائڻ جي ضرورت پئي، جيڪا لڳ ڀڳ 4000 ميگا هرٽز تائين پهتي، ۽ روايتي ويڪيوم ٽيوب تي ٻڌل ريڊيو وصول ڪندڙ هاڻي مناسب ڪارڪردگي نه ڏيکاريندا هئا. 1940ع ۾ [[ٽزارڊ مشن]] دوران برطانيا کان آمريڪا ڏانهن [[ڪيوٽي ميگنيٽرون]] جي منتقليءَ کان پوءِ هڪ اهڙي عملي اوزار جي سخت ضرورت پيدا ٿي، جيڪو انتهائي وڌيڪ اتساهه تي سگنلن کي وڌائي سگهي. اتفاق سان [[رسل اوهل]]، جيڪو [[بيل ليبارٽريز]] ۾ ڪم ڪندو هو، فيصلو ڪيو ته هو ٻيهر [[ڪيٽس وِسڪر ڳولائو]] آزمائي. ان وقت تائين ڪيترن سالن کان اهي استعمال ۾ نه هئا ۽ ليبارٽري وٽ اهڙو ڪو به اوزار موجود نه هو. آخرڪار [[مينهيٽن]] جي هڪ پراڻي ريڊيو جي دڪان مان هڪ ڳولي آندو ويو، ۽ اوهل ڏٺو ته اهو ويڪيوم ٽيوب وارن نظامن کان گهڻو بهتر ڪم ڪري رهيو هو. اوهل اهو معلوم ڪرڻ لڳو ته ڪيٽس وِسڪر ايترو مؤثر ڇو هو. هن 1939ع جو وڏو حصو وڌيڪ خالص قلم تيار ڪرڻ ۾ گذاريو. جلد ئي هن ڏٺو ته وڌيڪ خالص قلم سان انهن جو غير يقيني رويو ختم ٿي ويو، پر ساڳئي وقت ريڊيو ڳولائو طور ڪم ڪرڻ جي صلاحيت به ختم ٿي وئي. هڪ ڏينهن هن جو سڀ کان وڌيڪ خالص قلم، جنهن جي وچ ۾ صاف ڏار موجود هئي، وري به سٺو ڪم ڪرڻ لڳو. جڏهن هو ان کي جاچڻ لاءِ ڪمري ۾ گهمي رهيو هو ته ڪڏهن اهو ڪم ڪندو هو ۽ ڪڏهن بند ٿي ويندو هو. تفصيلي جاچ کان پوءِ معلوم ٿيو ته اهو رويو ڪمري جي روشنيءَ تي دارومدار رکي ٿو؛ وڌيڪ روشني سان قلم جي چالڪيت وڌي ويندي هئي. هن ٻين ماڻهن کي به اهو قلم ڏيکاريو، ۽ [[والٽر براٽين]] فوري طور سمجهي ويو ته ڏار واري هنڌ تي ڪنهن قسم جو جنڪشن موجود آهي. وڌيڪ تحقيق سان باقي راز به ظاهر ٿي ويو. قلم ان ڪري ڦاٽو هو جو ٻنهي پاسن ۾ اهڙين نجاستن جو مقدار ٿورو مختلف هو، جن کي اوهل مڪمل طور ختم نه ڪري سگهيو هو، فرق لڳ ڀڳ 0.2 سيڪڙو هو. قلم جي هڪ پاسي اهڙيون نجاستون هيون جيڪي وڌيڪ اليڪٽران مهيا ڪنديون هيون، تنهنڪري اهو "چالڪ" بڻجي ويو. ٻئي پاسي اهڙيون نجاستون هيون جيڪي انهن اليڪٽرانن کي پاڻ سان ٻڌڻ چاهينديون هيون، جنهن سبب اهو "موصل" جهڙو رويو ڏيکاريندو هو. جڏهن قلم جا اهي ٻئي حصا هڪ ٻئي سان رابطي ۾ هئا ته اضافي اليڪٽران چالڪ پاسي کان ٻاهر نڪري سگهندا هئا، جن کي پوءِ نوان اليڪٽران (مثال طور بيٽري مان) مٽائيندا هئا ۽ اهي موصل واري حصي مان گذري وِسڪر تار تائين پهچي گڏ ٿيندا هئا. پر جڏهن وولٽيج کي ابتو ڪيو ويندو هو ته گڏ ٿيندڙ اليڪٽران جلد ئي "سوراخ" ڀري ڇڏيندا هئا ۽ چالڪيت تقريباً فوري طور بند ٿي ويندي هئي. انهن ٻن قلمن، يا هڪ ئي قلم جي ٻن حصن، جي وچ ۾ ٺهيل هن جنڪشن سان هڪ سالڊ-اسٽيٽ ڊائيوڊ وجود ۾ آيو، ۽ اهو تصور بعد ۾ سيمي ڪنڊڪشن جي نالي سان مشهور ٿيو. جڏهن ڊائيوڊ بند هوندو آهي ته ان جي عمل جو سبب جنڪشن جي چوڌاري [[چارج ڪيريئر]]ن جي الڳ ٿيڻ سان لاڳاپيل هوندو آهي، جنهن کي [[خالي ٿيڻ وارو علائقو]] چيو وڃي ٿو. === ڊائيوڊ جي ترقي === انهن نون ڊائيوڊن جي ڪم ڪرڻ جي طريقي بابت ڄاڻ حاصل ٿيڻ کان پوءِ، ضرورت مطابق انهن کي تيار ڪرڻ جا طريقا سکڻ لاءِ تيز رفتار سان تحقيق شروع ڪئي وئي. [[پرڊيو يونيورسٽي]]، [[بيل ليبارٽريز]]، [[ميساچوسٽس انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي|ايم آءِ ٽي]] ۽ [[شڪاگو يونيورسٽي]] جي ٽيمن گڏجي وڌيڪ بهتر قلم (ڪرسٽل) تيار ڪرڻ لاءِ ڪم ڪيو. رڳو هڪ سال اندر جرمينيم جي پيداوار کي اهڙي درجي تائين بهتر بڻايو ويو، جو فوجي معيار جا ڊائيوڊ اڪثر ريڊار نظامن ۾ استعمال ٿيڻ لڳا. === ٽرانزسٽر جي ترقي === {{Main|ٽرانزسٽر جي تاريخ}} جنگ کان پوءِ [[وليم شاڪلي]] هڪ [[ٽرائيوڊ]] جهڙو سيمي ڪنڊڪٽر اوزار تيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. هن مالي سهائتا ۽ ليبارٽري جي جاءِ حاصل ڪئي ۽ [[والٽر براٽين]] ۽ [[جان بارڊين]] سان گڏ هن مسئلي تي ڪم شروع ڪيو. ٽرانزسٽر جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار سيمي ڪنڊڪٽر اندر [[اليڪٽران جي حرڪت]] (اليڪٽران موبلٽي) بابت وڌيڪ سمجهه جو هو. اهو محسوس ڪيو ويو ته جيڪڏهن هن نئين دريافت ٿيل ڊائيوڊ ۾ ايمٽر کان ڪليڪٽر تائين اليڪٽرانن جي وهڪري تي ڪنٽرول حاصل ڪري سگهجي ته هڪ ايمپليفائر تيار ڪري سگهجي ٿو. مثال طور، جيڪڏهن هڪ ئي قسم جي قلم جي ٻنهي پاسن تي رابطا لڳايا وڃن ته انهن جي وچ ۾ قلم مان ڪرنٽ نه وهندو. پر جيڪڏهن ٽيون رابطو اهڙو هجي جيڪو مادي ۾ اليڪٽران يا سوراخ داخل ڪري سگهي، ته پوءِ ڪرنٽ وهڻ شروع ٿي ويندو. عملي طور تي اهو ڪم تمام ڏکيو ثابت ٿيو. جيڪڏهن قلم مناسب ماپ جو هجي ته ان ۾ داخل ڪرڻ لاءِ تمام وڏي تعداد ۾ اليڪٽرانن يا سوراخن جي ضرورت پوندي، جنهن سبب اهو [[ايمپليفائر]] طور گهڻو ڪارائتو نه رهندو، ڇاڪاڻ⁠تہ شروعات ۾ وڏي انجڪشن ڪرنٽ جي ضرورت پوندي. تنهن هوندي به، قلم واري ڊائيوڊ جو بنيادي تصور اهو هو ته قلم پاڻ ئي تمام ننڍڙي فاصلي، يعني [[خالي ٿيڻ وارو علائقو]]، ۾ اليڪٽران مهيا ڪري سگهي ٿو. اصل اهم ڳالهه اها هئي ته ان علائقي جي ٻنهي پاسن تي قلم جي مٿاڇري تي ان پٽ ۽ آئوٽ پٽ رابطا هڪ ٻئي جي تمام ويجهو رکيا وڃن. براٽين اهڙو اوزار تيار ڪرڻ تي ڪم شروع ڪيو، ۽ ٽيم جي تحقيق دوران سگنل وڌائڻ جا امڪان بار بار ظاهر ٿيندا رهيا. ڪڏهن نظام صحيح ڪم ڪندو هو، پر پوءِ اوچتو بند ٿي ويندو هو. هڪ ڀيري ته جيڪو نظام ڪم نه پيو ڪري، اهو پاڻيءَ ۾ رکڻ سان اوچتو ڪم ڪرڻ لڳو. آخرڪار اوهل ۽ براٽين هن روئي جي وضاحت لاءِ [[ڪوانٽم ميڪانيات]] جي هڪ نئين شاخ ترقي ڏني، جيڪا [[سطحي طبعيات]] جي نالي سان مشهور ٿي. هنن معلوم ڪيو ته قلم جي ڪنهن به حصي ۾ موجود اليڪٽران ويجهن برقي چارجن جي اثر هيٺ هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ٿيندا آهن. ايمٽر ۾ موجود اليڪٽران يا ڪليڪٽر ۾ موجود سوراخ قلم جي مٿاڇري تي گڏ ٿيندا هئا، جتي هو هوا (يا پاڻي) ۾ موجود ابتڙ چارج ڏانهن ڇڪبا هئا. بهرحال، قلم جي ڪنهن ٻئي هنڌ کان ٿوري مقدار ۾ چارج لاڳو ڪري انهن کي مٿاڇري کان پري ڌڪي سگهجي ٿو. اهڙيءَ طرح وڏي مقدار ۾ اليڪٽران داخل ڪرڻ بدران، قلم جي صحيح هنڌ تي تمام ٿورا اليڪٽران داخل ڪرڻ سان ساڳيو نتيجو حاصل ٿي ويندو هو. هن سمجهه سان تمام ننڍڙي ڪنٽرول واري علائقي جي ضرورت وارو مسئلو گهڻي حد تائين حل ٿي ويو. هاڻي ٻن الڳ سيمي ڪنڊڪٽرن کي هڪ ننڍڙي گڏيل علائقي ذريعي ڳنڍڻ بدران، هڪ ئي وڏي مٿاڇري استعمال ڪري سگهجي ٿي. اليڪٽران خارج ڪندڙ ۽ گڏ ڪندڙ رابطا مٿئين سطح تي هڪ ٻئي جي تمام ويجهو رکيا ويندا هئا، جڏهن⁠تہ ڪنٽرول وارو رابطو قلم جي بنيادي حصي تي لڳايو ويندو هو. جڏهن هن "بيس" رابطي مان ڪرنٽ وهندو هو ته اليڪٽران يا سوراخ سيمي ڪنڊڪٽر جي بلاڪ مان گذري سامهون واري سطح تي گڏ ٿيندا هئا. جيڪڏهن ايمٽر ۽ ڪليڪٽر هڪ ٻئي جي ڪافي ويجهو هوندا، ته انهن جي وچ ۾ ايترا اليڪٽران يا سوراخ موجود هوندا جو چالڪيت شروع ٿي سگهي. === پهريون ٽرانزسٽر === [[File:Replica-of-first-transistor.jpg|thumb|پهريون ٽرانزسٽر جو نمونياتي نقل]] بيل ليبارٽريز جي ٽيم مختلف اوزارن جي مدد سان اهڙو نظام تيار ڪرڻ جون ڪيتريون ئي ڪوششون ڪيون، پر گهڻو ڪري ناڪام رهي. جن ترتيبن ۾ رابطا هڪ ٻئي جي تمام ويجهو هوندا هئا، اهي اصل [[ڪيٽس وِسڪر ڳولائو]] وانگر نهايت نازڪ ثابت ٿيندا هئا ۽ جيڪڏهن ڪم به ڪندا هئا ته صرف ٿوري وقت لاءِ. آخرڪار انهن کي هڪ عملي ڪاميابي حاصل ٿي. سون جي هڪ پتلي ورق کي پلاسٽڪ جي هڪ ٽڪنڊي نما ٽڪري جي ڪنڊ سان چنبڙايو ويو، پوءِ ٽڪنڊي جي چوٽيءَ وٽ ان ورق کي استري سان ڪٽي ڇڏيو ويو. نتيجي ۾ سون جا ٻه انتهائي ويجها رابطا ٺهي پيا. جڏهن ان ٽڪري کي قلم جي مٿاڇري تي دٻايو ويو ۽ قلم جي ٻئي پاسي (بيس تي) وولٽيج لاڳو ڪئي وئي ته بيس وولٽيج اليڪٽرانن کي بيس کان هٽائي رابطا لڳل پاسي ڏانهن ڌڪيو، جنهن سبب هڪ رابطي کان ٻئي رابطي ڏانهن ڪرنٽ وهڻ لڳو. اهڙيءَ طرح [[پوائنٽ-رابطو ٽرانزسٽر|پوائنٽ-رابطو ٽرانزسٽر]] ايجاد ٿيو. جيتوڻيڪ اهو اوزار هڪ هفتو اڳ ئي تيار ڪيو ويو هو، پر براٽين جي نوٽن مطابق 23 ڊسمبر 1947ع جي منجهند جو بيل ليبارٽريز جي اعليٰ عملدارن آڏو ان جو پهريون مظاهرو ڪيو ويو، جنهن کي عام طور تي ٽرانزسٽر جي جنم جي تاريخ سمجهيو ويندو آهي. جيڪو اوزار اڄ [[پوائنٽ-رابطو ٽرانزسٽر|''p–n–p پوائنٽ-رابطو جرمينيم ٽرانزسٽر'']] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، اهو ان آزمائش دوران آواز کي وڌائيندڙ ايمپليفائر طور ڪم ڪيو ۽ ان جي طاقت ۾ واڌ 18 ڀيرا هئي. [[جان بارڊين]]، [[والٽر هائوسر براٽين]] ۽ [[وليم برئڊفورڊ شاڪلي]] کي هن ڪم تي 1956ع جو [[طبعيات جو نوبل انعام]] ڏنو ويو. === "ٽرانزسٽر" نالي جي بڻ بنياد === بيل ٽيليفون ليبارٽريز کي پنهنجي نئين ايجاد لاءِ هڪ عام نالي جي ضرورت هئي. "سيمي ڪنڊڪٽر ٽرائيوڊ"، "سالڊ ٽرائيوڊ"، "سرفيس اسٽيٽس ٽرائيوڊ"{{sic}}، "ڪرسٽل ٽرائيوڊ" ۽ "آئي اوٽاٽرون" جهڙن نالن تي غور ڪيو ويو، پر آخرڪار [[جان آر. پئرس]] جو تجويز ڪيل نالو "ٽرانزسٽر" اندروني ووٽنگ ۾ چونڊيو ويو. هن نالي جي چونڊ جو سبب ڪمپني جي ٽيڪنيڪل يادداشت (28 مئي 1948ع) ۾ هيٺين ريت بيان ڪيو ويو، جنهن ۾ ووٽ ڏيڻ جي درخواست ڪئي وئي هئي: <blockquote>'''ٽرانزسٽر:''' هي لفظ "ٽرانس ڪنڊڪٽنس" (Transconductance) يا "ٽرانسفر" ۽ "ويريسٽر" (Varistor) جي لفظن جي مختصر ميلاپ مان ٺهيل آهي. هي اوزار منطقي طور ويريسٽر خاندان سان تعلق رکي ٿو، ۽ ان ۾ سگنل کي وڌائڻ واري اوزار جي ٽرانس ڪنڊڪٽنس يا ٽرانسفر امپيڊينس جون خاصيتون موجود آهن، تنهنڪري هي نالو ان جي خاصيتن کي مناسب نموني ظاهر ڪري ٿو.</blockquote> === ٽرانزسٽر جي ڊزائن ۾ بهتريون === شاڪلي ان ڳالهه تي ناراض هو ته هن اوزار جي ايجاد جو ڪريڊٽ براٽين ۽ بارڊين کي مليو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال موجب هنن شهرت حاصل ڪرڻ لاءِ اهو ڪم "هن جي پٺيان" ڪيو هو. صورتحال تڏهن وڌيڪ پيچيده ٿي وئي، جڏهن بيل ليبارٽريز جي وڪيلن ڏٺو ته ٽرانزسٽر بابت شاڪلي جون ڪجهه لکڻيون [[جوليس ايڊگر ليلينفيلڊ]] جي 1925ع واري اڳئين پيٽنٽ سان ايتريون مشابهت رکن ٿيون، جو هنن مناسب سمجهيو ته پيٽنٽ جي درخواست مان شاڪلي جو نالو خارج ڪيو وڃي. شاڪلي سخت ڪاوڙجي پيو ۽ هن اهو ثابت ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ته اصل ذهين شخص ڪير آهي.{{Citation needed|date=September 2011}} ڪجهه مهينن کان پوءِ هن مڪمل طور نئين، وڌيڪ مضبوط [[ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر]] (BJT) جو قسم ايجاد ڪيو، جنهن جي بناوت تہن يا "سينڊوچ" جهڙي هئي. هي قسم 1960ع واري ڏهاڪي تائين تيار ٿيندڙ اڪثر ٽرانزسٽرن ۾ استعمال ٿيندو رهيو. جڏهن نازڪ هجڻ وارو مسئلو حل ٿي ويو، تڏهن باقي رهيل اهم مسئلو خالصيت جو هو. گهربل درجي جو [[جرمينيم]] تيار ڪرڻ هڪ وڏو مسئلو ثابت ٿيو، جنهن سبب هڪ ئي بيچ مان صحيح ڪم ڪندڙ ٽرانزسٽرن جو تعداد محدود رهندو هو. جرمينيم جي گرمي پد لاءِ حساسيت پڻ ان جي ڪارائتي استعمال کي محدود ڪندي هئي. سائنسدانن جو خيال هو ته [[سيليڪون]] مان ٽرانزسٽر ٺاهڻ وڌيڪ آسان هوندو، پر ٿورن ماڻهن هن امڪان تي تحقيق ڪئي. بيل ليبارٽريز جي اڳوڻي سائنسدان [[گورڊن ڪي. ٽيل]] نئين قائم ٿيل [[ٽيڪساس انسٽرومينٽس]] ۾ پهريون ڪارائتو سيليڪون ٽرانزسٽر تيار ڪيو، جنهن سان ان ڪمپني کي ٽيڪنالاجيءَ ۾ برتري حاصل ٿي. 1950ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين گهڻا ٽرانزسٽر سيليڪون تي ٻڌل ٿيڻ لڳا. ڪجهه سالن اندر ٽرانزسٽر تي ٻڌل شيون، خاص طور آسانيءَ سان کڻي هلڻ وارا ريڊيو، مارڪيٽ ۾ عام ٿيڻ لڳا. [[زون ميلٽنگ]] نالي ٽيڪنڪ، جنهن ۾ ڳريل مادي جي هڪ پٽي کي قلم مان گذاريو ويندو آهي، قلم جي خالصيت کي وڌيڪ وڌائي ڇڏيو. === ڌات-آڪسائيڊ سيمي ڪنڊڪٽر === {{Main|MOSFET}} {{See also|سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جي تياري}} 1955ع ۾ [[ڪارل فروش]] ۽ لنڪن ڊيرڪ اتفاق سان سيليڪون ويفر جي مٿاڇري تي [[سيليڪون ڊاءِ آڪسائيڊ]] جي هڪ پرت وڌائي ورتي، جنهن دوران هنن مٿاڇري جي غيرفعال ٿيڻ (سرفيس پيسيويشن) جا اثر مشاهدو ڪيا.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Huff |first1=Howard |last2=Riordan |first2=Michael |date=2007-09-01 |title=Frosch and Derick: Fifty Years Later (Foreword) |url=https://iopscience.iop.org/article/10.1149/2.F02073IF |journal=The Electrochemical Society Interface |volume=16 |issue=3 |pages=29 |doi=10.1149/2.F02073IF |issn=1064-8208|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite patent|number=US2802760A|title=Oxidation of semiconductive surfaces for controlled diffusion|gdate=1957-08-13|invent1=Lincoln|invent2=Frosch|inventor1-first=Derick|inventor2-first=Carl J.|url=https://patents.google.com/patent/US2802760A}}</ref> 1957ع تائين فروش ۽ ڊيرڪ ماسڪنگ ۽ پري-ڊپوزيشن جي طريقي سان سيليڪون ڊاءِ آڪسائيڊ تي ٻڌل فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر تيار ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا، جيڪي پهريان پلينر ٽرانزسٽر هئا، جن ۾ ڊرين ۽ سورس ساڳئي مٿاڇري تي هڪ ٻئي جي ڀرسان هوندا هئا.<ref name="iopscience.iop.org">{{Cite journal |last1=Frosch |first1=C. J. |last2=Derick |first2=L |date=1957 |title=Surface Protection and Selective Masking during Diffusion in Silicon |url=https://iopscience.iop.org/article/10.1149/1.2428650 |journal=Journal of the Electrochemical Society |language=en |volume=104 |issue=9 |pages=547 |doi=10.1149/1.2428650|url-access=subscription }}</ref> هنن اهو پڻ ڏيکاريو ته سيليڪون ڊاءِ آڪسائيڊ، سيليڪون ويفر کي موصل بڻائي ان جي حفاظت ڪري ٿي ۽ ڊوپنٽن کي ويفر جي اندر ڦهلجڻ کان روڪي ٿي.<ref name=":0" /><ref name="iopscience.iop.org"/> بيل ليبارٽريز ۾ فروش ۽ ڊيرڪ جي هن ٽيڪنڪ ۽ ٽرانزسٽرن جي اهميت فوري طور سمجهي وئي. سندن تحقيق جا نتيجا 1957ع ۾ شايع ٿيڻ کان اڳ بيل ليبارٽريز جي اندروني يادداشتن ذريعي گردش ڪندا رهيا. [[شاڪلي سيمي ڪنڊڪٽر ليبارٽري]] ۾ شاڪلي ڊسمبر 1956ع ۾ سندن مقالي جو مسودو پنهنجي سينيئر عملي، جن ۾ [[جين هورني]] پڻ شامل هو، ۾ ورهايو.<ref name="Moskowitz">{{cite book |last1=Moskowitz |first1=Sanford L. |url=https://books.google.com/books?id=2STRDAAAQBAJ&pg=PA168 |title=Advanced Materials Innovation: Managing Global Technology in the 21st century |date=2016 |publisher=[[John Wiley & Sons]] |isbn=978-0-470-50892-3 |page=168}}</ref><ref>{{cite book |author1=Christophe Lécuyer |url=https://books.google.com/books?id=LaZpUpkG70QC&pg=PA62 |title=Makers of the Microchip: A Documentary History of Fairchild Semiconductor |author2=David C. Brook |author3=Jay Last |date=2010 |publisher=MIT Press |isbn=978-0-262-01424-3 |pages=62–63}}</ref><ref>{{cite book |last1=Claeys |first1=Cor L. |url=https://books.google.com/books?id=bu22JNYbE5MC&pg=PA27 |title=ULSI Process Integration III: Proceedings of the International Symposium |date=2003 |publisher=[[The Electrochemical Society]] |isbn=978-1-56677-376-8 |pages=27–30}}</ref><ref name="Lojek120">{{cite book |last1=Lojek |first1=Bo |title=History of Semiconductor Engineering |date=2007 |publisher=[[Springer Science & Business Media]] |isbn=9783540342588 |page=120}}</ref> هورني بعد ۾ 1959ع ۾ [[فيرچائلڊ سيمي ڪنڊڪٽر]] ۾ [[پلينر عمل]] ايجاد ڪيو.<ref>{{patent|US|3025589|Hoerni, J. A.: "Method of Manufacturing Semiconductor Devices” filed May 1, 1959}}</ref><ref>{{patent|US|3064167|Hoerni, J. A.: "Semiconductor device" filed May 15, 1960}}</ref> [[File:1957(Figure_9)-Gate_oxide_transistor_by_Frosch_and_Derrick.png|thumb|310x310px|1957ع ۾ فروش ۽ ڊيرڪ پاران تيار ڪيل SiO₂ ٽرانزسٽر اوزارن مان هڪ جو خاڪو<ref name="iopscience.iop.org"/>]] ان کان پوءِ جي. آر. ليگينزا ۽ ڊبليو. جي. اسپٽزر حرارتي طور تي وڌايل آڪسائيڊن جي عمل جو مطالعو ڪيو، اعليٰ معيار وارو Si/[[سيليڪون ڊاءِ آڪسائيڊ|SiO₂]] ڍانچو تيار ڪيو، ۽ 1960ع ۾ پنهنجا نتيجا شايع ڪيا.<ref>{{Cite journal |last1=Ligenza |first1=J. R. |last2=Spitzer |first2=W. G. |date=1960-07-01 |title=The mechanisms for silicon oxidation in steam and oxygen |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0022369760902195 |journal=Journal of Physics and Chemistry of Solids |volume=14 |pages=131–136 |doi=10.1016/0022-3697(60)90219-5 |bibcode=1960JPCS...14..131L |issn=0022-3697|url-access=subscription }}</ref><ref name="Deal">{{cite book |last1=Deal |first1=Bruce E. |title=Silicon materials science and technology |date=1998 |publisher=[[The Electrochemical Society]] |isbn=978-1566771931 |page=183 |chapter=Highlights Of Silicon Thermal Oxidation Technology |chapter-url=https://books.google.com/books?id=cr8FPGkiRS0C&pg=PA183}}</ref><ref>{{cite book |last1=Lojek |first1=Bo |title=History of Semiconductor Engineering |date=2007 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-3540342588 |page=322}}</ref> هن تحقيق کان پوءِ [[محمد عطاالله]] ۽ [[ڊاون ڪانگ]] 1959ع ۾ سيليڪون MOS ٽرانزسٽر تجويز ڪيو،<ref name="Bassett22">{{cite book |last1=Bassett |first1=Ross Knox |url=https://books.google.com/books?id=UUbB3d2UnaAC&pg=PA22 |title=To the Digital Age: Research Labs, Start-up Companies, and the Rise of MOS Technology |date=2007 |publisher=[[Johns Hopkins University Press]] |isbn=978-0-8018-8639-3 |pages=22–23}}</ref> ۽ 1960ع ۾ بيل ليبارٽريز جي پنهنجي ٽيم سان گڏ پهريون ڪامياب MOS اوزار پيش ڪيو.<ref>{{cite journal |last1=Atalla |first1=M. |author1-link=Mohamed Atalla |last2=Kahng |first2=D. |author2-link=Dawon Kahng |date=1960 |title=Silicon-silicon dioxide field induced surface devices |journal=IRE-AIEE Solid State Device Research Conference}}</ref><ref>{{cite journal |title=1960 – Metal Oxide Semiconductor (MOS) Transistor Demonstrated |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/metal-oxide-semiconductor-mos-transistor-demonstrated/ |journal=The Silicon Engine |publisher=[[Computer History Museum]] |access-date=2023-01-16}}</ref> سندن ٽيم ۾ اي. اي. لا بيٽ ۽ اي. آءِ. پوويلونس شامل هئا، جن اوزار تيار ڪيو؛ ايم. او. ٿرسٽن، ايل. اي. ڊي اسارو ۽ جي. آر. ليگينزا، جن ڊفيوزن جا عمل تيار ڪيا؛ ۽ ايڇ. ڪي. گمل ۽ آر. لنڊنر، جن اوزار جي خاصيتن جو جائزو ورتو.<ref>{{Cite journal |last=KAHNG |first=D. |date=1961 |title=Silicon-Silicon Dioxide Surface Device |url=https://doi.org/10.1142/9789814503464_0076 |journal=Technical Memorandum of Bell Laboratories |pages=583–596 |doi=10.1142/9789814503464_0076 |isbn=978-981-02-0209-5|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite book |last=Lojek |first=Bo |title=History of Semiconductor Engineering |date=2007 |publisher=Springer-Verlag Berlin Heidelberg |isbn=978-3-540-34258-8 |location=Berlin, Heidelberg |page=321}}</ref> پنهنجي [[موفيٽ جي ماپ گهٽائڻ واري صلاحيت]]،<ref>{{cite journal |last1=Motoyoshi |first1=M. |title=Through-Silicon Via (TSV) |journal=Proceedings of the IEEE |date=2009 |volume=97 |issue=1 |pages=43–48 |doi=10.1109/JPROC.2008.2007462 |s2cid=29105721 |url=https://pdfs.semanticscholar.org/8a44/93b535463daa7d7317b08d8900a33b8cbaf4.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20190719120523/https://pdfs.semanticscholar.org/8a44/93b535463daa7d7317b08d8900a33b8cbaf4.pdf |url-status=dead |archive-date=2019-07-19 |issn=0018-9219}}</ref> تمام گهٽ توانائي استعمال ۽ [[ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر]] جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ کثافت سبب،<ref>{{cite news |title=Transistors Keep Moore's Law Alive |url=https://www.eetimes.com/author.asp?section_id=36&doc_id=1334068 |access-date=18 July 2019 |work=[[EETimes]] |date=12 December 2018}}</ref> MOSFET ڪمپيوٽرن، اليڪٽرانڪس،<ref name="Khang">{{cite web |title=Dawon Kahng |url=https://www.invent.org/inductees/dawon-kahng |access-date=27 June 2019 |website=[[نيشنل انوينٽرس ھال آف فيم]]}}</ref> ۽ [[مواصلاتي ٽيڪنالاجي]] جهڙوڪ [[اسمارٽ فون]]ن ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ ٽرانزسٽر بڻجي ويو.<ref name="uspto">{{cite web |title=Remarks by Director Iancu at the 2019 International Intellectual Property Conference |url=https://www.uspto.gov/about-us/news-updates/remarks-director-iancu-2019-international-intellectual-property-conference |website=[[United States Patent and Trademark Office]] |date=June 10, 2019 |access-date=20 July 2019 |archive-date=17 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191217200937/https://www.uspto.gov/about-us/news-updates/remarks-director-iancu-2019-international-intellectual-property-conference |url-status=dead }}</ref> [[آمريڪا جو پيٽنٽ ۽ ٽريڊ مارڪ آفيس]] موسفيٽ کي "اهڙي انقلابي ايجاد" قرار ڏئي ٿو، جنهن دنيا جي زندگي ۽ ثقافت کي تبديل ڪري ڇڏيو.<ref name="uspto" /> بارڊين جو 1948ع وارو [[انورشن پرت]] وارو تصور اڄ جي CMOS ٽيڪنالاجيءَ جو بنياد بڻيو.<ref>{{cite book |author=Howard R. Duff |title=AIP Conference Proceedings |date=2001 |volume=550 |pages=3–32 |chapter=John Bardeen and transistor physics |doi=10.1063/1.1354371 |doi-access=free}}</ref> [[سي ايم او ايس]] (ڪامپليمينٽري MOS) 1963ع ۾ [[چيه-ٽانگ ساه]] ۽ [[فرينڪ وانلاس]] پاران [[فيرچائلڊ سيمي ڪنڊڪٽر]] ۾ ايجاد ڪيو ويو.<ref name="computerhistory1963">{{cite web |title=1963: Complementary MOS Circuit Configuration is Invented |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/complementary-mos-circuit-configuration-is-invented/ |website=[[Computer History Museum]] |access-date=6 July 2019}}</ref> 1967ع ۾ ڊاون ڪانگ ۽ [[سائمن سزي]] پهريون ڀيرو [[فلوٽنگ-گيٽ موسفيٽ]] بابت رپورٽ پيش ڪئي.<ref>D. Kahng and S. M. Sze, "A floating gate and its application to memory devices", ''The Bell System Technical Journal'', vol. 46, no. 4, 1967, pp. 1288–1295</ref> [[فِن فيٽ]] (FinFET)، جيڪو ٽي-رخي گهڻ-گيٽ موسفيٽ جو هڪ قسم آهي، 1967ع ۾ ايڇ. آر. فاره ۽ آر. ايف. اسٽينبرگ تجويز ڪيو،<ref name="FarrahSteinberg">{{cite journal |last1=Farrah |first1=H. R. |last2=Steinberg |first2=R. F. |date=February 1967 |title=Analysis of double-gate thin-film transistor |journal=IEEE Transactions on Electron Devices |volume=14 |issue=2 |pages=69–74 |bibcode=1967ITED...14...69F |doi=10.1109/T-ED.1967.15901}}</ref> جڏهن⁠تہ 1989ع ۾ [[ڊيگ هيساموٽو]] ۽ سندس ساٿين [[هٽاچي مرڪزي تحقيقي ليبارٽري]] ۾ ان کي پهريون ڀيرو عملي طور تي تيار ڪيو.<ref>{{cite web |title=IEEE Andrew S. Grove Award Recipients |url=https://www.ieee.org/about/awards/bios/grove-recipients.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20180909112404/https://www.ieee.org/about/awards/bios/grove-recipients.html |url-status=dead |archive-date=September 9, 2018 |website=[[IEEE Andrew S. Grove Award]] |publisher=[[Institute of Electrical and Electronics Engineers]] |access-date=4 July 2019}}</ref><ref>{{cite web |title=The Breakthrough Advantage for FPGAs with Tri-Gate Technology |url=https://www.intel.com/content/dam/www/programmable/us/en/pdfs/literature/wp/wp-01201-fpga-tri-gate-technology.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.intel.com/content/dam/www/programmable/us/en/pdfs/literature/wp/wp-01201-fpga-tri-gate-technology.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |publisher=[[Intel]] |year=2014 |access-date=4 July 2019}}</ref> m7y7ydwm0ev3m4tajrl70nkkj8mvzcz 390571 390570 2026-07-02T12:48:20Z Intisar Ali 8681 390571 wikitext text/x-wiki {{Short description|سيمي ڪنڊڪٽر مادّن جي برقي خاصيتن مان فائدو وٺندڙ برقي جزو}} [[File:Semiconductor outlines.jpg|thumb|مختلف پيڪيج ٿيل سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جون ٻاهريون شڪليون]] '''سيمي ڪنڊڪٽر اوزار''' هڪ [[برقي جزو]] آهي، جيڪو پنهنجي ڪم لاءِ [[سيمي ڪنڊڪٽر]] مادّي (خاص طور [[سليڪان]]، [[جرمينيم]]، [[گيلئم آرسينائڊ]] ۽ [[نامياتي سيمي ڪنڊڪٽر]]) جي برقي خاصيتن تي ڀاڙي ٿو. ان جي [[برقي چالڪائي]]، موصلن ۽ نارسلن جي وچ واري حد ۾ هوندي آهي. سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن گهڻين ئي استعمالن ۾ [[خلا نلي]]ن جي جاءِ والاري ورتي آهي. اهي [[جامد-حالت اليڪٽرانڪس|جامد حالت]] ۾ [[برقي رو]] کي وهائيندا آهن، نه ته [[خلا]] مان گذرندڙ آزاد [[اليڪٽران]]ن (جيڪي عام طور [[حرارتي اخراج]] سان آزاد ٿيندا آهن) يا [[گيسن ۾ برقي خارجو|آئونيڪ ٿيل گيس]] مان گذرندڙ آزاد اليڪٽرانن ۽ آئنن جي ذريعي. سيمي ڪنڊڪٽر اوزار ٻنهي صورتن ۾ تيار ڪيا ويندا آهن: الڳ [[جدا اوزار]]ن جي صورت ۾ ۽ [[مربوط سرڪٽ]]ن جي صورت ۾، جيڪي ٻن يا وڌيڪ اوزارن تي مشتمل هوندا آهن. انهن جو تعداد سوين کان وٺي اربين تائين ٿي سگهي ٿو، جيڪي هڪ ئي سيمي ڪنڊڪٽر [[اليڪٽرانڪس ويفر|ويفر]] (جنهن کي سبسٽريٽ پڻ چيو ويندو آهي) تي تيار ڪري پاڻ ۾ ڳنڍيا ويندا آهن. سيمي ڪنڊڪٽر مادا ان ڪري ڪارآمد آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جي روَيي کي ڄاڻي واڻي شامل ڪيل نجاستن، يعني [[ڊوپنگ (سيمي ڪنڊڪٽر)|ڊوپنگ]]، ذريعي آساني سان تبديل ڪري سگهجي ٿو. سيمي ڪنڊڪٽر جي [[برقي چالڪائي]] کي برقي يا مقناطيسي ميدان، [[روشني]]، گرمي يا ڊوپ ٿيل [[يڪ-بلوري سليڪان]] جي ميخانياتي بگاڙ وسيلي ضابطو ڪري سگهجي ٿو؛ تنهنڪري سيمي ڪنڊڪٽر بهترين حساسين (Sensors) طور ڪم ڪري سگهن ٿا. سيمي ڪنڊڪٽر ۾ برقي روَ آزاد [[اليڪٽران]]ن ۽ [[اليڪٽران سوراخ]]ن جي ذريعي وهي ٿي، جن کي گڏيل طور [[بار کڻندڙ]] چيو ويندو آهي. [[فاسفورس]] يا [[بورون]] جهڙي ٿوري مقدار ۾ ائٽمي نجاست شامل ڪرڻ سان آزاد اليڪٽرانن يا سوراخن جو تعداد گهڻو وڌي ويندو آهي. جيڪڏهن ڊوپ ٿيل سيمي ڪنڊڪٽر ۾ سوراخ وڌيڪ هجن ته ان کي [[پي-قسم سيمي ڪنڊڪٽر]] (''p'' مثبت [[برقي بار]] لاءِ) چيو ويندو آهي، ۽ جيڪڏهن آزاد اليڪٽران وڌيڪ هجن ته ان کي [[اين-قسم سيمي ڪنڊڪٽر]] (''n'' منفي برقي بار لاءِ) چيو ويندو آهي. گهڻا حرڪت ڪندڙ بار کڻندڙ منفي بار وارا هوندا آهن. سيمي ڪنڊڪٽرن جي تياري دوران p ۽ n قسم جي ڊوپن جي جڳهه ۽ مقدار تي انتهائي درست ضابطو رکيو ويندو آهي. n-قسم ۽ p-قسم سيمي ڪنڊڪٽرن جي ڳانڍاپي سان [[پي–اين جنڪشن]] ٺهندو آهي. دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر اوزار [[ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر ميدان-اثر ٽرانزسٽر]] (MOSFET)،<ref name="Golio">{{cite book |last1=Golio |first1=Mike |last2=Golio |first2=Janet |title=RF and Microwave Passive and Active Technologies |date=2018 |publisher=[[CRC Press]] |isbn=9781420006728 |page=18-2 |url=https://books.google.com/books?id=MCj9jxSVQKIC&pg=SA18-PA2}}</ref> يا مختصر طور MOS [[ٽرانزسٽر]] آهي. 2013ع تائين هر روز اربين MOS ٽرانزسٽر تيار ڪيا پئي ويا.<ref name="computer history-transistor">{{cite web |title=Who Invented the Transistor? |url=https://www.computerhistory.org/atchm/who-invented-the-transistor/ |website=[[Computer History Museum]] |date=4 December 2013 |access-date=20 July 2019}}</ref> 1978ع کان وٺي هر سال تيار ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جو سراسري واڌارو 9.1٪ رهيو آهي، ۽ 2018ع ۾ پهريون ڀيرو انهن جي سالياني ترسيل جو انگ هڪ ٽرلين کان وڌيڪ ٿيڻ جي اڳڪٿي ڪئي وئي،<ref>{{Cite web|url=http://www.icinsights.com/news/bulletins/Semiconductor-Shipments-Forecast-To-Exceed-1-Trillion-Devices-In-2018/|archive-url=https://web.archive.org/web/20180404125120/http://www.icinsights.com/news/bulletins/Semiconductor-Shipments-Forecast-To-Exceed-1-Trillion-Devices-In-2018/|url-status=usurped|archive-date=April 4, 2018|title=Semiconductor Shipments Forecast to Exceed 1 Trillion Devices in 2018|website=www.icinsights.com|access-date=2018-04-16}}</ref> جنهن جو مطلب آهي ته هينئر تائين مجموعي طور ست ٽرلين کان به وڌيڪ سيمي ڪنڊڪٽر اوزار تيار ڪيا ويا آهن. == بنيادي قسم == === ڊائيوڊ === {{Main|ڊائيوڊ}} سيمي ڪنڊڪٽر '''ڊائيوڊ''' عام طور هڪ [[پي–اين جنڪشن]] مان ٺهيل اوزار هوندو آهي. p-قسم ۽ [[اين-قسم سيمي ڪنڊڪٽر]] جي جنڪشن تي [[خالي علائقو]] (ڊپليشن ريجن ) ٺهندو آهي، جتي حرڪت ڪندڙ بار کڻندڙن جي کوٽ سبب برقي روَ جي وهڪري ۾ رڪاوٽ پيدا ٿيندي آهي. جڏهن اوزار کي '''فارورڊ بائيس''' ڪيو ويندو آهي (يعني p-پاسي جو [[برقي امڪان]] n-پاسي کان وڌيڪ هوندو آهي)، ته هي خالي علائقو گهٽجي ويندو آهي، جنهن سان برقي روَ آسانيءَ سان وهي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، جڏهن ڊائيوڊ کي '''ريورس بائيس''' ڪيو ويندو آهي (يعني n-پاسي جو برقي امڪان وڌيڪ هوندو آهي)، ته خالي علائقو وڌي ويندو آهي ۽ رڳو تمام ٿوري برقي روَ وهي سگهندي آهي. سيمي ڪنڊڪٽر تي [[روشني]] پوڻ سان [[اليڪٽران–سوراخ جوڙو]] پيدا ٿيندا آهن، جيڪي آزاد بار کڻندڙن جو تعداد وڌائيندا آهن ۽ نتيجي ۾ برقي چالڪائي وڌي ويندي آهي. هن خاصيت مان فائدو وٺڻ لاءِ تيار ڪيل ڊائيوڊن کي [[فٽوڊائيوڊ]] چيو ويندو آهي. [[مرڪب سيمي ڪنڊڪٽر]] ڊائيوڊ روشني پڻ پيدا ڪري سگهن ٿا، جيئن [[روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ]] (LED) ۽ [[ليزر ڊائيوڊ]]. === ٽرانزسٽر === {{Main|ٽرانزسٽر}} ==== ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر ==== [[File:Bipolar Junction Transistor NPN Structure.svg|right|thumb|180px|n–p–n ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر جي جوڙجڪ]] [[ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر]] (BJT) ٻن [[پي–اين جنڪشن]]ن مان ٺهندا آهن، جيڪي يا ته n–p–n يا p–n–p ترتيب ۾ هوندا آهن. ٻنهي جنڪشنن جي وچ وارو حصو '''بيس''' سڏبو آهي، جيڪو تمام سنهو هوندو آهي. ٻيا ٻه حصا ۽ انهن جا ٽرمينل '''ايميٽر''' ۽ '''ڪليڪٽر''' سڏبا آهن. بيس ۽ ايميٽر جي وچ ۾ داخل ڪيل ننڍڙي برقي روَ، بيس–ڪليڪٽر جنڪشن جون خاصيتون تبديل ڪري ڇڏيندي آهي، جنهن سان اها جنڪشن، ريورس بائيس هجڻ باوجود، برقي روَ وهائڻ جي قابل ٿي ويندي آهي. اهڙيءَ طرح بيس–ايميٽر جي ننڍڙي روَ، ڪليڪٽر ۽ ايميٽر جي وچ ۾ گهڻي روَ تي ضابطو آڻي ٿي. ==== ميدان-اثر ٽرانزسٽر ==== {{Main|ميدان-اثر ٽرانزسٽر}} ٽرانزسٽر جو ٻيو قسم [[ميدان-اثر ٽرانزسٽر]] (FET) آهي، جيڪو ان اصول تي ڪم ڪندو آهي ته سيمي ڪنڊڪٽر جي برقي چالڪائي کي [[برقي ميدان]] جي موجودگي سان وڌائي يا گهٽائي سگهجي ٿو. برقي ميدان سيمي ڪنڊڪٽر ۾ آزاد اليڪٽرانن ۽ سوراخن جو تعداد تبديل ڪري ان جي چالڪائي تبديل ڪندو آهي. هي ميدان يا ته ريورس بائيس ٿيل [[پي–اين جنڪشن]] وسيلي لاڳو ڪيو ويندو آهي، جنهن سان '''جنڪشن ميدان-اثر ٽرانزسٽر''' ([[JFET]]) ٺهندو آهي، يا وري آڪسائيڊ جي پرت سان الڳ ڪيل اليڪٽروڊ وسيلي، جنهن سان '''[[ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر ميدان-اثر ٽرانزسٽر]]''' ([[MOSFET]]) ٺهندو آهي. ==== ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر ==== {{Main|موسفيٽ}} {{See also|[[سيمي ڪنڊڪٽر جي ماپن جا مثالن جي فهرست]]|[[ٽرانزسٽر ڳڻپ]]}} [[File:Threshold formation nowatermark.gif|thumb|right|400px|[[موسفيٽ]] (MOSFET) جو ڪم ڪرڻ ۽ ان جي Id-Vg وکر. شروعات ۾ گيٽ وولٽيج نه هجڻ سبب چينل ۾ ڪو به انورزن اليڪٽران موجود نه هوندو ۽ اوزار بند (OFF) هوندو آهي. جيئن گيٽ وولٽيج وڌندو آهي، چينل ۾ انورزن اليڪٽرانن جي کثافت ۽ برقي روَ وڌندي آهي، تان جو اوزار هلي پوندو (ON).]] [[ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر ميدان-اثر ٽرانزسٽر]] (MOSFET)، جيڪو هڪ [[جامد-حالت اليڪٽرانڪس|جامد-حالت]] اوزار آهي، اڄ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر اوزار آهي. دنيا جي سڀني ٽرانزسٽرن مان گهٽ ۾ گهٽ 99.9٪ MOSFET آهن، ۽ اندازي مطابق 1960ع کان 2018ع تائين لڳ ڀڳ 13 [[سيڪسٽيلين]] MOSFET تيار ڪيا ويا.<ref name="computerhistory2018">{{cite web |title=13 Sextillion & Counting: The Long & Winding Road to the Most Frequently Manufactured Human Artifact in History |url=https://www.computerhistory.org/atchm/13-sextillion-counting-the-long-winding-road-to-the-most-frequently-manufactured-human-artifact-in-history/ |date=April 2, 2018 |website=[[Computer History Museum]] |access-date=28 July 2019}}</ref> '''گيٽ''' اليڪٽروڊ کي چارج ڪري اهڙو برقي ميدان پيدا ڪيو ويندو آهي، جيڪو ٻن ٽرمينلن، '''سورس''' ۽ '''ڊرين'''، جي وچ ۾ موجود '''چينل''' جي [[برقي چالڪائي]] تي ضابطو آڻي ٿو. چينل ۾ موجود بار کڻندڙن جي قسم موجب اوزار '''اين-چينل''' (اليڪٽرانن لاءِ) يا '''پي-چينل''' (سوراخن لاءِ) موسفيٽ ٿي سگهي ٿو. جيتوڻيڪ نالي ۾ "ڌاتو" شامل آهي، پر جديد اوزارن ۾ گيٽ لاءِ عام طور [[پولي سليڪان]] استعمال ڪيو ويندو آهي. === ٻيا قسم === {{See also|برقي جزو#سيمي ڪنڊڪٽر}} ''ٻن ٽرمينلن وارا اوزار:'' * [[ڊائياڪ]] * [[ڊائيوڊ]] (ريڪٽيفائر ڊائيوڊ) * [[گن ڊائيوڊ]] * [[ايمپيٽ ڊائيوڊ]] * [[ليزر ڊائيوڊ]] * [[روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ]] * [[فٽوسيل]] * [[فٽوٽرانزسٽر]] * [[پن ڊائيوڊ]] * [[شاٽڪي ڊائيوڊ]] * [[شمسي سيل]] * [[عارضي وولٽيج دٻائيندڙ ڊائيوڊ]] * [[ٽنل ڊائيوڊ]] * [[وي سي ايس اي ايل]] * [[زينر ڊائيوڊ]] * [[زين ڊائيوڊ]] ''ٽن ٽرمينلن وارا اوزار:'' * [[ٻه-قطبي ٽرانزسٽر]] * [[ڊارلنگٽن ٽرانزسٽر]] * [[ميدان-اثر ٽرانزسٽر]] * [[انسوليٽيڊ-گيٽ ٻه-قطبي ٽرانزسٽر]] * [[سليڪان-ڪنٽرولڊ ريڪٽيفائر]] * [[ٿائرسٽر]] * [[ٽرائياڪ]] * [[يوني جنڪشن ٽرانزسٽر]] ''چئن ٽرمينلن وارا اوزار:'' * [[هال اثر حساس]] (مقناطيسي ميدان حساس) * [[فٽوڪوپلر]] == مادا == {{Main|سيمي ڪنڊڪٽر مادا}} سڀني کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر مادو [[سليڪان]] (Si) آهي. خام مال جي گهٽ قيمت، نسبتاً سادي تياري، ۽ مناسب گرمي پد واري حد سبب اهو مختلف مقابلي ڪندڙ مادن جي ڀيٽ ۾ اڄ به بهترين چونڊ سمجهيو وڃي ٿو. سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جي تياري لاءِ استعمال ٿيندڙ سليڪان کي هن وقت اهڙن وڏن [[بلور]]ن (Boules) جي صورت ۾ تيار ڪيو ويندو آهي، جن مان 300 ملي ميٽر (12 انچ) قطر وارا [[اليڪٽرانڪس ويفر|ويفر]] ٺاهي سگهجن. [[جرمينيم]] (Ge) شروعاتي دور ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر مادو هو، پر گرميءَ جي حساسيت سبب اهو سليڪان جي ڀيٽ ۾ گهٽ ڪارآمد ثابت ٿيو. اڄڪلهه جرمينيم کي اڪثر سليڪان سان ملائي انتهائي تيز رفتار [[سليڪان–جرمينيم]] (SiGe) اوزارن ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي؛ [[آئي بي ايم]] اهڙن اوزارن جي وڏن ٺاهيندڙن مان هڪ آهي. [[گيلئم آرسينائڊ]] (GaAs) پڻ تيز رفتار اوزارن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي، پر هن مادي جا وڏي قطر وارا [[بلور]] تيار ڪرڻ ڏکيا آهن. ان سبب ان جا ويفر سليڪان جي ويفرن کان گهڻو ننڍا هوندا آهن، جنهن ڪري GaAs تي ٻڌل اوزارن جي وڏي پيماني تي پيداوار سليڪان جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مهانگي پوي ٿي. [[گيلئم نائٽرائيڊ]] (GaN) اعليٰ طاقت وارن استعمالن، جهڙوڪ [[طاقت انتظام مربوط سرڪٽ]]، [[روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ]] (LED) ۽ [[ريڊيو فريڪوئنسي]] جزن ۾ تيزي سان مقبول ٿي رهيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ اعليٰ مضبوطي ۽ سٺي حرارتي چالڪائي موجود هوندي آهي. سليڪان جي ڀيٽ ۾ GaN جو [[بينڊ گيپ]] ٽي ڀيرا کان به وڌيڪ، يعني 3.4 [[اليڪٽران وولٽ]] هوندو آهي، ۽ اهو اليڪٽرانن کي لڳ ڀڳ هزار ڀيرا وڌيڪ مؤثر نموني منتقل ڪري سگهي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Gallium nitride semiconductors: The Next Generation of Power {{!}} Navitas |date=19 March 2021 |url=https://navitassemi.com/gallium-nitride-the-next-generation-of-power/ |access-date=2023-05-02 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=What is GaN? Gallium Nitride (GaN) Semiconductors Explained |url=https://epc-co.com/epc/gallium-nitride/what-is-gan |access-date=May 2, 2023 |website=Efficient Power Conversion}}</ref> ٻيا گهٽ استعمال ٿيندڙ مادا پڻ يا ته استعمال هيٺ آهن يا انهن تي تحقيق جاري آهي. [[سليڪان ڪاربائيڊ]] (SiC) پڻ [[طاقت مربوط سرڪٽ]]ن ۾ تيزي سان مقبول ٿي رهيو آهي. اهو نيري LEDن جي خام مال طور پڻ استعمال ٿيو آهي، ۽ اهڙن سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن لاءِ به ان تي تحقيق ٿي رهي آهي، جيڪي انتهائي وڌيڪ [[هلائڻ جو گرمي پد|ڪم ڪندڙ گرمي پد]] ۽ [[آئونيائيزيشن ڪندڙ تابڪاري]] واري ماحول کي برداشت ڪري سگهن. [[ايمپيٽ ڊائيوڊ]] پڻ SiC مان تيار ڪيا ويا آهن. [[انڊيم]] جي مختلف مرڪبن، جهڙوڪ [[انڊيم آرسينائڊ]]، [[انڊيم اينٽيمونائيڊ]] ۽ [[انڊيم فاسفائيڊ]]، کي پڻ LEDن ۽ جامد-حالت [[ليزر ڊائيوڊ]]ن ۾ استعمال ڪيو وڃي ٿو. [[سيلينيم سلفائيڊ]] تي [[شمسي وولٽائيڪ]] [[شمسي سيل]]ن جي تياري لاءِ به تحقيق جاري آهي. [[نامياتي سيمي ڪنڊڪٽر]]ن جو سڀ کان عام استعمال [[نامياتي روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ]] (OLED) ۾ ٿيندو آهي. == استعمال == سڀني قسمن جا ٽرانزسٽر [[منطق دروازي]] جا بنيادي جزا طور استعمال ٿي سگهن ٿا، جيڪي [[ڊجيٽل سرڪٽ]]ن جي ڊزائن جو بنياد آهن. [[مائڪروپروسيسر]] جهڙن ڊجيٽل سرڪٽن ۾ ٽرانزسٽر آن/آف سوئچ طور ڪم ڪندا آهن؛ مثال طور [[موسفيٽ]] ۾ گيٽ تي لاڳو ڪيل [[وولٽيج]] اهو طئي ڪندو آهي ته [[سوئچ]] کليل (آن) هوندو يا بند (آف). [[تمثيلي سرڪٽ]]ن ۾ استعمال ٿيندڙ ٽرانزسٽر آن/آف سوئچ طور ڪم ناهن ڪندا، بلڪه اهي لڳاتار تبديل ٿيندڙ انپُٽن جي جواب ۾ لڳاتار تبديل ٿيندڙ آئوٽ پُٽ ڏيندا آهن. عام تمثيلي سرڪٽن ۾ [[وڌائيندڙ]] (ايمپليفائر) ۽ [[دولن ساز]] (اوسيليٽر) شامل آهن. اهي سرڪٽ، جيڪي ڊجيٽل ۽ تمثيلي سرڪٽن جي وچ ۾ رابطي يا سگنلن جي تبديلي جو ڪم ڪن ٿا، [[گڏيل-اشارتي مربوط سرڪٽ]] (مڪسڊ-سنگل انٽيگريٽيڊ سرڪٽ) سڏجن ٿا. [[طاقت سيمي ڪنڊڪٽر اوزار]] الڳ اوزار يا مربوط سرڪٽ هوندا آهن، جيڪي وڌيڪ برقي روَ يا وڌيڪ وولٽيج وارن استعمالن لاءِ ٺاهيا ويندا آهن. طاقت مربوط سرڪٽ، مربوط سرڪٽ (IC) جي ٽيڪنالاجي کي طاقت سيمي ڪنڊڪٽر ٽيڪنالاجي سان گڏائيندا آهن، ۽ انهن کي ڪڏهن ڪڏهن "ذهين طاقت اوزار" پڻ چيو ويندو آهي. ڪيتريون ئي ڪمپنيون خاص طور طاقت سيمي ڪنڊڪٽرن جي تياري ۾ مهارت رکن ٿيون. === جزن جي سڃاڻپ === سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جا [[حصو نمبر]] (پارٽ نمبر) گهڻو ڪري هر ٺاهيندڙ ڪمپني لاءِ مخصوص هوندا آهن. تنهن هوندي به، قسمن جي ڪوڊن لاءِ معياري نظام ٺاهڻ جون ڪوششون ڪيون ويون آهن، ۽ ڪجهه اوزار انهن معيارن تي عمل ڪن ٿا. مثال طور، [[جدا اوزار]]ن لاءِ ٽي مشهور معيار آهن: آمريڪا ۾ [[جي اي ڊي اي سي]] (JEDEC) JESD370B، يورپ ۾ [[پرو اليڪٽران]] (پرو اليڪٽران)، ۽ جاپان ۾ [[جاپاني صنعتي معيار]] (JIS). == ترقيءَ جي تاريخ {{anchor|History of semiconductor device development}} == {{Further|برقي انجنيئرنگ جي تاريخ}} {{Unreferenced section|date=October 2007}} === ڪيٽس وِسڪر ڳولائو === {{Main|ڪيٽس وِسڪر ڳولائو}} ٽرانزسٽر جي ايجاد کان گهڻو اڳ سيمي ڪنڊڪٽر مواد اليڪٽرانڪس ۾ استعمال ٿيندا هئا. ويهين صديءَ جي شروعات واري دور ۾ اهي [[ريڊيو]] وصول ڪندڙن ۾ ڳولائو (Detector) طور عام هئا، جتي انهن کي "ڪيٽس وِسڪر" نالي اوزار ۾ استعمال ڪيو ويندو هو، جيڪو [[جگديش چندر بوس]] ۽ ٻين ترقي ڏنو هو. اهي ڳولائو ڪافي تڪليف ڏيندڙ هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ هلائيندڙ کي هڪ باريڪ ٽنگسٽن تار (Whisker) کي [[گيلينا]] (ليڊ سلفائيڊ) يا [[سيليڪون ڪاربائيڊ]] (ڪاربورنڊم) جي قلم تي گهمائڻو پوندو هو، جيستائين اهو اوچتو ڪم ڪرڻ شروع ڪري.<ref>{{cite book |author1=Ernest Braun |author2=Stuart MacDonald |name-list-style=amp |title=Revolution in Miniature: The History and Impact of Semiconductor Electronics |year=1982 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-28903-0 |pages=11–13 |url=https://books.google.com/books?id=03c4wldf-k4C&pg=PA11}}</ref> چند ڪلاڪن يا ڏينهن کان پوءِ اهو ٻيهر آهستي آهستي ڪم ڪرڻ ڇڏي ڏيندو هو ۽ اهو ئي عمل ٻيهر ورجائڻو پوندو هو. ان وقت انهن جي ڪم ڪرڻ جو سبب مڪمل طور تي نامعلوم هو. وڌيڪ ڀروسي لائق ۽ سگنل کي وڌائيندڙ [[ويڪيوم ٽيوب]] تي ٻڌل ريڊيو متعارف ٿيڻ کان پوءِ ڪيٽس وِسڪر نظام جلدي استعمال مان نڪري ويا. "ڪيٽس وِسڪر" دراصل هڪ اهڙي خاص قسم جي ڊائيوڊ جو ابتدائي نمونو هو، جيڪو اڄ به [[شاٽڪي ڊائيوڊ]] جي نالي سان وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿو. === ڌاتي ريڪٽيفائر === {{Main|ڌاتي ريڪٽيفائر}} سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جو هڪ ٻيو ابتدائي قسم ڌاتي ريڪٽيفائر هو، جنهن ۾ سيمي ڪنڊڪٽر طور [[ڪاپر(I) آڪسائيڊ]] يا [[سيلينيم]] استعمال ٿيندو هو. [[ويسٽنگ هائوس اليڪٽرڪ (1886)]] انهن ريڪٽيفائرن جو هڪ وڏو ٺاهيندڙ هو. === ٻي عالمي جنگ === ٻي عالمي جنگ دوران [[ريڊار]] بابت تحقيق سبب ريڊار وصول ڪندڙن کي تمام وڌيڪ [[اتساهه]] (فريڪئينسي) تي هلائڻ جي ضرورت پئي، جيڪا لڳ ڀڳ 4000 ميگا هرٽز تائين پهتي، ۽ روايتي ويڪيوم ٽيوب تي ٻڌل ريڊيو وصول ڪندڙ هاڻي مناسب ڪارڪردگي نه ڏيکاريندا هئا. 1940ع ۾ [[ٽزارڊ مشن]] دوران برطانيا کان آمريڪا ڏانهن [[ڪيوٽي ميگنيٽرون]] جي منتقليءَ کان پوءِ هڪ اهڙي عملي اوزار جي سخت ضرورت پيدا ٿي، جيڪو انتهائي وڌيڪ اتساهه تي سگنلن کي وڌائي سگهي. اتفاق سان [[رسل اوهل]]، جيڪو [[بيل ليبارٽريز]] ۾ ڪم ڪندو هو، فيصلو ڪيو ته هو ٻيهر [[ڪيٽس وِسڪر ڳولائو]] آزمائي. ان وقت تائين ڪيترن سالن کان اهي استعمال ۾ نه هئا ۽ ليبارٽري وٽ اهڙو ڪو به اوزار موجود نه هو. آخرڪار [[مينهيٽن]] جي هڪ پراڻي ريڊيو جي دڪان مان هڪ ڳولي آندو ويو، ۽ اوهل ڏٺو ته اهو ويڪيوم ٽيوب وارن نظامن کان گهڻو بهتر ڪم ڪري رهيو هو. اوهل اهو معلوم ڪرڻ لڳو ته ڪيٽس وِسڪر ايترو مؤثر ڇو هو. هن 1939ع جو وڏو حصو وڌيڪ خالص قلم تيار ڪرڻ ۾ گذاريو. جلد ئي هن ڏٺو ته وڌيڪ خالص قلم سان انهن جو غير يقيني رويو ختم ٿي ويو، پر ساڳئي وقت ريڊيو ڳولائو طور ڪم ڪرڻ جي صلاحيت به ختم ٿي وئي. هڪ ڏينهن هن جو سڀ کان وڌيڪ خالص قلم، جنهن جي وچ ۾ صاف ڏار موجود هئي، وري به سٺو ڪم ڪرڻ لڳو. جڏهن هو ان کي جاچڻ لاءِ ڪمري ۾ گهمي رهيو هو ته ڪڏهن اهو ڪم ڪندو هو ۽ ڪڏهن بند ٿي ويندو هو. تفصيلي جاچ کان پوءِ معلوم ٿيو ته اهو رويو ڪمري جي روشنيءَ تي دارومدار رکي ٿو؛ وڌيڪ روشني سان قلم جي چالڪيت وڌي ويندي هئي. هن ٻين ماڻهن کي به اهو قلم ڏيکاريو، ۽ [[والٽر براٽين]] فوري طور سمجهي ويو ته ڏار واري هنڌ تي ڪنهن قسم جو جنڪشن موجود آهي. وڌيڪ تحقيق سان باقي راز به ظاهر ٿي ويو. قلم ان ڪري ڦاٽو هو جو ٻنهي پاسن ۾ اهڙين نجاستن جو مقدار ٿورو مختلف هو، جن کي اوهل مڪمل طور ختم نه ڪري سگهيو هو، فرق لڳ ڀڳ 0.2 سيڪڙو هو. قلم جي هڪ پاسي اهڙيون نجاستون هيون جيڪي وڌيڪ اليڪٽران مهيا ڪنديون هيون، تنهنڪري اهو "چالڪ" بڻجي ويو. ٻئي پاسي اهڙيون نجاستون هيون جيڪي انهن اليڪٽرانن کي پاڻ سان ٻڌڻ چاهينديون هيون، جنهن سبب اهو "موصل" جهڙو رويو ڏيکاريندو هو. جڏهن قلم جا اهي ٻئي حصا هڪ ٻئي سان رابطي ۾ هئا ته اضافي اليڪٽران چالڪ پاسي کان ٻاهر نڪري سگهندا هئا، جن کي پوءِ نوان اليڪٽران (مثال طور بيٽري مان) مٽائيندا هئا ۽ اهي موصل واري حصي مان گذري وِسڪر تار تائين پهچي گڏ ٿيندا هئا. پر جڏهن وولٽيج کي ابتو ڪيو ويندو هو ته گڏ ٿيندڙ اليڪٽران جلد ئي "سوراخ" ڀري ڇڏيندا هئا ۽ چالڪيت تقريباً فوري طور بند ٿي ويندي هئي. انهن ٻن قلمن، يا هڪ ئي قلم جي ٻن حصن، جي وچ ۾ ٺهيل هن جنڪشن سان هڪ سالڊ-اسٽيٽ ڊائيوڊ وجود ۾ آيو، ۽ اهو تصور بعد ۾ سيمي ڪنڊڪشن جي نالي سان مشهور ٿيو. جڏهن ڊائيوڊ بند هوندو آهي ته ان جي عمل جو سبب جنڪشن جي چوڌاري [[چارج ڪيريئر]]ن جي الڳ ٿيڻ سان لاڳاپيل هوندو آهي، جنهن کي [[خالي ٿيڻ وارو علائقو]] چيو وڃي ٿو. === ڊائيوڊ جي ترقي === انهن نون ڊائيوڊن جي ڪم ڪرڻ جي طريقي بابت ڄاڻ حاصل ٿيڻ کان پوءِ، ضرورت مطابق انهن کي تيار ڪرڻ جا طريقا سکڻ لاءِ تيز رفتار سان تحقيق شروع ڪئي وئي. [[پرڊيو يونيورسٽي]]، [[بيل ليبارٽريز]]، [[ميساچوسٽس انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي|ايم آءِ ٽي]] ۽ [[شڪاگو يونيورسٽي]] جي ٽيمن گڏجي وڌيڪ بهتر قلم (ڪرسٽل) تيار ڪرڻ لاءِ ڪم ڪيو. رڳو هڪ سال اندر جرمينيم جي پيداوار کي اهڙي درجي تائين بهتر بڻايو ويو، جو فوجي معيار جا ڊائيوڊ اڪثر ريڊار نظامن ۾ استعمال ٿيڻ لڳا. === ٽرانزسٽر جي ترقي === {{Main|ٽرانزسٽر جي تاريخ}} جنگ کان پوءِ [[وليم شاڪلي]] هڪ [[ٽرائيوڊ]] جهڙو سيمي ڪنڊڪٽر اوزار تيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. هن مالي سهائتا ۽ ليبارٽري جي جاءِ حاصل ڪئي ۽ [[والٽر براٽين]] ۽ [[جان بارڊين]] سان گڏ هن مسئلي تي ڪم شروع ڪيو. ٽرانزسٽر جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار سيمي ڪنڊڪٽر اندر [[اليڪٽران جي حرڪت]] (اليڪٽران موبلٽي) بابت وڌيڪ سمجهه جو هو. اهو محسوس ڪيو ويو ته جيڪڏهن هن نئين دريافت ٿيل ڊائيوڊ ۾ ايمٽر کان ڪليڪٽر تائين اليڪٽرانن جي وهڪري تي ڪنٽرول حاصل ڪري سگهجي ته هڪ ايمپليفائر تيار ڪري سگهجي ٿو. مثال طور، جيڪڏهن هڪ ئي قسم جي قلم جي ٻنهي پاسن تي رابطا لڳايا وڃن ته انهن جي وچ ۾ قلم مان ڪرنٽ نه وهندو. پر جيڪڏهن ٽيون رابطو اهڙو هجي جيڪو مادي ۾ اليڪٽران يا سوراخ داخل ڪري سگهي، ته پوءِ ڪرنٽ وهڻ شروع ٿي ويندو. عملي طور تي اهو ڪم تمام ڏکيو ثابت ٿيو. جيڪڏهن قلم مناسب ماپ جو هجي ته ان ۾ داخل ڪرڻ لاءِ تمام وڏي تعداد ۾ اليڪٽرانن يا سوراخن جي ضرورت پوندي، جنهن سبب اهو [[ايمپليفائر]] طور گهڻو ڪارائتو نه رهندو، ڇاڪاڻ⁠تہ شروعات ۾ وڏي انجڪشن ڪرنٽ جي ضرورت پوندي. تنهن هوندي به، قلم واري ڊائيوڊ جو بنيادي تصور اهو هو ته قلم پاڻ ئي تمام ننڍڙي فاصلي، يعني [[خالي ٿيڻ وارو علائقو]]، ۾ اليڪٽران مهيا ڪري سگهي ٿو. اصل اهم ڳالهه اها هئي ته ان علائقي جي ٻنهي پاسن تي قلم جي مٿاڇري تي ان پٽ ۽ آئوٽ پٽ رابطا هڪ ٻئي جي تمام ويجهو رکيا وڃن. براٽين اهڙو اوزار تيار ڪرڻ تي ڪم شروع ڪيو، ۽ ٽيم جي تحقيق دوران سگنل وڌائڻ جا امڪان بار بار ظاهر ٿيندا رهيا. ڪڏهن نظام صحيح ڪم ڪندو هو، پر پوءِ اوچتو بند ٿي ويندو هو. هڪ ڀيري ته جيڪو نظام ڪم نه پيو ڪري، اهو پاڻيءَ ۾ رکڻ سان اوچتو ڪم ڪرڻ لڳو. آخرڪار اوهل ۽ براٽين هن روئي جي وضاحت لاءِ [[ڪوانٽم ميڪانيات]] جي هڪ نئين شاخ ترقي ڏني، جيڪا [[سطحي طبعيات]] جي نالي سان مشهور ٿي. هنن معلوم ڪيو ته قلم جي ڪنهن به حصي ۾ موجود اليڪٽران ويجهن برقي چارجن جي اثر هيٺ هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ٿيندا آهن. ايمٽر ۾ موجود اليڪٽران يا ڪليڪٽر ۾ موجود سوراخ قلم جي مٿاڇري تي گڏ ٿيندا هئا، جتي هو هوا (يا پاڻي) ۾ موجود ابتڙ چارج ڏانهن ڇڪبا هئا. بهرحال، قلم جي ڪنهن ٻئي هنڌ کان ٿوري مقدار ۾ چارج لاڳو ڪري انهن کي مٿاڇري کان پري ڌڪي سگهجي ٿو. اهڙيءَ طرح وڏي مقدار ۾ اليڪٽران داخل ڪرڻ بدران، قلم جي صحيح هنڌ تي تمام ٿورا اليڪٽران داخل ڪرڻ سان ساڳيو نتيجو حاصل ٿي ويندو هو. هن سمجهه سان تمام ننڍڙي ڪنٽرول واري علائقي جي ضرورت وارو مسئلو گهڻي حد تائين حل ٿي ويو. هاڻي ٻن الڳ سيمي ڪنڊڪٽرن کي هڪ ننڍڙي گڏيل علائقي ذريعي ڳنڍڻ بدران، هڪ ئي وڏي مٿاڇري استعمال ڪري سگهجي ٿي. اليڪٽران خارج ڪندڙ ۽ گڏ ڪندڙ رابطا مٿئين سطح تي هڪ ٻئي جي تمام ويجهو رکيا ويندا هئا، جڏهن⁠تہ ڪنٽرول وارو رابطو قلم جي بنيادي حصي تي لڳايو ويندو هو. جڏهن هن "بيس" رابطي مان ڪرنٽ وهندو هو ته اليڪٽران يا سوراخ سيمي ڪنڊڪٽر جي بلاڪ مان گذري سامهون واري سطح تي گڏ ٿيندا هئا. جيڪڏهن ايمٽر ۽ ڪليڪٽر هڪ ٻئي جي ڪافي ويجهو هوندا، ته انهن جي وچ ۾ ايترا اليڪٽران يا سوراخ موجود هوندا جو چالڪيت شروع ٿي سگهي. === پهريون ٽرانزسٽر === [[File:Replica-of-first-transistor.jpg|thumb|پهريون ٽرانزسٽر جو نمونياتي نقل]] بيل ليبارٽريز جي ٽيم مختلف اوزارن جي مدد سان اهڙو نظام تيار ڪرڻ جون ڪيتريون ئي ڪوششون ڪيون، پر گهڻو ڪري ناڪام رهي. جن ترتيبن ۾ رابطا هڪ ٻئي جي تمام ويجهو هوندا هئا، اهي اصل [[ڪيٽس وِسڪر ڳولائو]] وانگر نهايت نازڪ ثابت ٿيندا هئا ۽ جيڪڏهن ڪم به ڪندا هئا ته صرف ٿوري وقت لاءِ. آخرڪار انهن کي هڪ عملي ڪاميابي حاصل ٿي. سون جي هڪ پتلي ورق کي پلاسٽڪ جي هڪ ٽڪنڊي نما ٽڪري جي ڪنڊ سان چنبڙايو ويو، پوءِ ٽڪنڊي جي چوٽيءَ وٽ ان ورق کي استري سان ڪٽي ڇڏيو ويو. نتيجي ۾ سون جا ٻه انتهائي ويجها رابطا ٺهي پيا. جڏهن ان ٽڪري کي قلم جي مٿاڇري تي دٻايو ويو ۽ قلم جي ٻئي پاسي (بيس تي) وولٽيج لاڳو ڪئي وئي ته بيس وولٽيج اليڪٽرانن کي بيس کان هٽائي رابطا لڳل پاسي ڏانهن ڌڪيو، جنهن سبب هڪ رابطي کان ٻئي رابطي ڏانهن ڪرنٽ وهڻ لڳو. اهڙيءَ طرح [[پوائنٽ-رابطو ٽرانزسٽر|پوائنٽ-رابطو ٽرانزسٽر]] ايجاد ٿيو. جيتوڻيڪ اهو اوزار هڪ هفتو اڳ ئي تيار ڪيو ويو هو، پر براٽين جي نوٽن مطابق 23 ڊسمبر 1947ع جي منجهند جو بيل ليبارٽريز جي اعليٰ عملدارن آڏو ان جو پهريون مظاهرو ڪيو ويو، جنهن کي عام طور تي ٽرانزسٽر جي جنم جي تاريخ سمجهيو ويندو آهي. جيڪو اوزار اڄ [[پوائنٽ-رابطو ٽرانزسٽر|''p–n–p پوائنٽ-رابطو جرمينيم ٽرانزسٽر'']] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، اهو ان آزمائش دوران آواز کي وڌائيندڙ ايمپليفائر طور ڪم ڪيو ۽ ان جي طاقت ۾ واڌ 18 ڀيرا هئي. [[جان بارڊين]]، [[والٽر هائوسر براٽين]] ۽ [[وليم برئڊفورڊ شاڪلي]] کي هن ڪم تي 1956ع جو [[طبعيات جو نوبل انعام]] ڏنو ويو. === "ٽرانزسٽر" نالي جي بڻ بنياد === بيل ٽيليفون ليبارٽريز کي پنهنجي نئين ايجاد لاءِ هڪ عام نالي جي ضرورت هئي. "سيمي ڪنڊڪٽر ٽرائيوڊ"، "سالڊ ٽرائيوڊ"، "سرفيس اسٽيٽس ٽرائيوڊ"{{sic}}، "ڪرسٽل ٽرائيوڊ" ۽ "آئي اوٽاٽرون" جهڙن نالن تي غور ڪيو ويو، پر آخرڪار [[جان آر. پئرس]] جو تجويز ڪيل نالو "ٽرانزسٽر" اندروني ووٽنگ ۾ چونڊيو ويو. هن نالي جي چونڊ جو سبب ڪمپني جي ٽيڪنيڪل يادداشت (28 مئي 1948ع) ۾ هيٺين ريت بيان ڪيو ويو، جنهن ۾ ووٽ ڏيڻ جي درخواست ڪئي وئي هئي: <blockquote>'''ٽرانزسٽر:''' هي لفظ "ٽرانس ڪنڊڪٽنس" (Transconductance) يا "ٽرانسفر" ۽ "ويريسٽر" (Varistor) جي لفظن جي مختصر ميلاپ مان ٺهيل آهي. هي اوزار منطقي طور ويريسٽر خاندان سان تعلق رکي ٿو، ۽ ان ۾ سگنل کي وڌائڻ واري اوزار جي ٽرانس ڪنڊڪٽنس يا ٽرانسفر امپيڊينس جون خاصيتون موجود آهن، تنهنڪري هي نالو ان جي خاصيتن کي مناسب نموني ظاهر ڪري ٿو.</blockquote> === ٽرانزسٽر جي ڊزائن ۾ بهتريون === شاڪلي ان ڳالهه تي ناراض هو ته هن اوزار جي ايجاد جو ڪريڊٽ براٽين ۽ بارڊين کي مليو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال موجب هنن شهرت حاصل ڪرڻ لاءِ اهو ڪم "هن جي پٺيان" ڪيو هو. صورتحال تڏهن وڌيڪ پيچيده ٿي وئي، جڏهن بيل ليبارٽريز جي وڪيلن ڏٺو ته ٽرانزسٽر بابت شاڪلي جون ڪجهه لکڻيون [[جوليس ايڊگر ليلينفيلڊ]] جي 1925ع واري اڳئين پيٽنٽ سان ايتريون مشابهت رکن ٿيون، جو هنن مناسب سمجهيو ته پيٽنٽ جي درخواست مان شاڪلي جو نالو خارج ڪيو وڃي. شاڪلي سخت ڪاوڙجي پيو ۽ هن اهو ثابت ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ته اصل ذهين شخص ڪير آهي.{{Citation needed|date=September 2011}} ڪجهه مهينن کان پوءِ هن مڪمل طور نئين، وڌيڪ مضبوط [[ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر]] (BJT) جو قسم ايجاد ڪيو، جنهن جي بناوت تہن يا "سينڊوچ" جهڙي هئي. هي قسم 1960ع واري ڏهاڪي تائين تيار ٿيندڙ اڪثر ٽرانزسٽرن ۾ استعمال ٿيندو رهيو. جڏهن نازڪ هجڻ وارو مسئلو حل ٿي ويو، تڏهن باقي رهيل اهم مسئلو خالصيت جو هو. گهربل درجي جو [[جرمينيم]] تيار ڪرڻ هڪ وڏو مسئلو ثابت ٿيو، جنهن سبب هڪ ئي بيچ مان صحيح ڪم ڪندڙ ٽرانزسٽرن جو تعداد محدود رهندو هو. جرمينيم جي گرمي پد لاءِ حساسيت پڻ ان جي ڪارائتي استعمال کي محدود ڪندي هئي. سائنسدانن جو خيال هو ته [[سيليڪون]] مان ٽرانزسٽر ٺاهڻ وڌيڪ آسان هوندو، پر ٿورن ماڻهن هن امڪان تي تحقيق ڪئي. بيل ليبارٽريز جي اڳوڻي سائنسدان [[گورڊن ڪي. ٽيل]] نئين قائم ٿيل [[ٽيڪساس انسٽرومينٽس]] ۾ پهريون ڪارائتو سيليڪون ٽرانزسٽر تيار ڪيو، جنهن سان ان ڪمپني کي ٽيڪنالاجيءَ ۾ برتري حاصل ٿي. 1950ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين گهڻا ٽرانزسٽر سيليڪون تي ٻڌل ٿيڻ لڳا. ڪجهه سالن اندر ٽرانزسٽر تي ٻڌل شيون، خاص طور آسانيءَ سان کڻي هلڻ وارا ريڊيو، مارڪيٽ ۾ عام ٿيڻ لڳا. [[زون ميلٽنگ]] نالي ٽيڪنڪ، جنهن ۾ ڳريل مادي جي هڪ پٽي کي قلم مان گذاريو ويندو آهي، قلم جي خالصيت کي وڌيڪ وڌائي ڇڏيو. === ڌات-آڪسائيڊ سيمي ڪنڊڪٽر === {{Main|موسفيٽ}} {{See also|سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جي تياري}} 1955ع ۾ [[ڪارل فروش]] ۽ لنڪن ڊيرڪ اتفاق سان سيليڪون ويفر جي مٿاڇري تي [[سيليڪون ڊاءِ آڪسائيڊ]] جي هڪ پرت وڌائي ورتي، جنهن دوران هنن مٿاڇري جي غيرفعال ٿيڻ (سرفيس پيسيويشن) جا اثر مشاهدو ڪيا.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Huff |first1=Howard |last2=Riordan |first2=Michael |date=2007-09-01 |title=Frosch and Derick: Fifty Years Later (Foreword) |url=https://iopscience.iop.org/article/10.1149/2.F02073IF |journal=The Electrochemical Society Interface |volume=16 |issue=3 |pages=29 |doi=10.1149/2.F02073IF |issn=1064-8208|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite patent|number=US2802760A|title=Oxidation of semiconductive surfaces for controlled diffusion|gdate=1957-08-13|invent1=Lincoln|invent2=Frosch|inventor1-first=Derick|inventor2-first=Carl J.|url=https://patents.google.com/patent/US2802760A}}</ref> 1957ع تائين فروش ۽ ڊيرڪ ماسڪنگ ۽ پري-ڊپوزيشن جي طريقي سان سيليڪون ڊاءِ آڪسائيڊ تي ٻڌل فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر تيار ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا، جيڪي پهريان پلينر ٽرانزسٽر هئا، جن ۾ ڊرين ۽ سورس ساڳئي مٿاڇري تي هڪ ٻئي جي ڀرسان هوندا هئا.<ref name="iopscience.iop.org">{{Cite journal |last1=Frosch |first1=C. J. |last2=Derick |first2=L |date=1957 |title=Surface Protection and Selective Masking during Diffusion in Silicon |url=https://iopscience.iop.org/article/10.1149/1.2428650 |journal=Journal of the Electrochemical Society |language=en |volume=104 |issue=9 |pages=547 |doi=10.1149/1.2428650|url-access=subscription }}</ref> هنن اهو پڻ ڏيکاريو ته سيليڪون ڊاءِ آڪسائيڊ، سيليڪون ويفر کي موصل بڻائي ان جي حفاظت ڪري ٿي ۽ ڊوپنٽن کي ويفر جي اندر ڦهلجڻ کان روڪي ٿي.<ref name=":0" /><ref name="iopscience.iop.org"/> بيل ليبارٽريز ۾ فروش ۽ ڊيرڪ جي هن ٽيڪنڪ ۽ ٽرانزسٽرن جي اهميت فوري طور سمجهي وئي. سندن تحقيق جا نتيجا 1957ع ۾ شايع ٿيڻ کان اڳ بيل ليبارٽريز جي اندروني يادداشتن ذريعي گردش ڪندا رهيا. [[شاڪلي سيمي ڪنڊڪٽر ليبارٽري]] ۾ شاڪلي ڊسمبر 1956ع ۾ سندن مقالي جو مسودو پنهنجي سينيئر عملي، جن ۾ [[جين هورني]] پڻ شامل هو، ۾ ورهايو.<ref name="Moskowitz">{{cite book |last1=Moskowitz |first1=Sanford L. |url=https://books.google.com/books?id=2STRDAAAQBAJ&pg=PA168 |title=Advanced Materials Innovation: Managing Global Technology in the 21st century |date=2016 |publisher=[[John Wiley & Sons]] |isbn=978-0-470-50892-3 |page=168}}</ref><ref>{{cite book |author1=Christophe Lécuyer |url=https://books.google.com/books?id=LaZpUpkG70QC&pg=PA62 |title=Makers of the Microchip: A Documentary History of Fairchild Semiconductor |author2=David C. Brook |author3=Jay Last |date=2010 |publisher=MIT Press |isbn=978-0-262-01424-3 |pages=62–63}}</ref><ref>{{cite book |last1=Claeys |first1=Cor L. |url=https://books.google.com/books?id=bu22JNYbE5MC&pg=PA27 |title=ULSI Process Integration III: Proceedings of the International Symposium |date=2003 |publisher=[[The Electrochemical Society]] |isbn=978-1-56677-376-8 |pages=27–30}}</ref><ref name="Lojek120">{{cite book |last1=Lojek |first1=Bo |title=History of Semiconductor Engineering |date=2007 |publisher=[[Springer Science & Business Media]] |isbn=9783540342588 |page=120}}</ref> هورني بعد ۾ 1959ع ۾ [[فيرچائلڊ سيمي ڪنڊڪٽر]] ۾ [[پلينر عمل]] ايجاد ڪيو.<ref>{{patent|US|3025589|Hoerni, J. A.: "Method of Manufacturing Semiconductor Devices” filed May 1, 1959}}</ref><ref>{{patent|US|3064167|Hoerni, J. A.: "Semiconductor device" filed May 15, 1960}}</ref> [[File:1957(Figure_9)-Gate_oxide_transistor_by_Frosch_and_Derrick.png|thumb|310x310px|1957ع ۾ فروش ۽ ڊيرڪ پاران تيار ڪيل SiO₂ ٽرانزسٽر اوزارن مان هڪ جو خاڪو<ref name="iopscience.iop.org"/>]] ان کان پوءِ جي. آر. ليگينزا ۽ ڊبليو. جي. اسپٽزر حرارتي طور تي وڌايل آڪسائيڊن جي عمل جو مطالعو ڪيو، اعليٰ معيار وارو Si/[[سيليڪون ڊاءِ آڪسائيڊ|SiO₂]] ڍانچو تيار ڪيو، ۽ 1960ع ۾ پنهنجا نتيجا شايع ڪيا.<ref>{{Cite journal |last1=Ligenza |first1=J. R. |last2=Spitzer |first2=W. G. |date=1960-07-01 |title=The mechanisms for silicon oxidation in steam and oxygen |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0022369760902195 |journal=Journal of Physics and Chemistry of Solids |volume=14 |pages=131–136 |doi=10.1016/0022-3697(60)90219-5 |bibcode=1960JPCS...14..131L |issn=0022-3697|url-access=subscription }}</ref><ref name="Deal">{{cite book |last1=Deal |first1=Bruce E. |title=Silicon materials science and technology |date=1998 |publisher=[[The Electrochemical Society]] |isbn=978-1566771931 |page=183 |chapter=Highlights Of Silicon Thermal Oxidation Technology |chapter-url=https://books.google.com/books?id=cr8FPGkiRS0C&pg=PA183}}</ref><ref>{{cite book |last1=Lojek |first1=Bo |title=History of Semiconductor Engineering |date=2007 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-3540342588 |page=322}}</ref> هن تحقيق کان پوءِ [[محمد عطاالله]] ۽ [[ڊاون ڪانگ]] 1959ع ۾ سيليڪون MOS ٽرانزسٽر تجويز ڪيو،<ref name="Bassett22">{{cite book |last1=Bassett |first1=Ross Knox |url=https://books.google.com/books?id=UUbB3d2UnaAC&pg=PA22 |title=To the Digital Age: Research Labs, Start-up Companies, and the Rise of MOS Technology |date=2007 |publisher=[[Johns Hopkins University Press]] |isbn=978-0-8018-8639-3 |pages=22–23}}</ref> ۽ 1960ع ۾ بيل ليبارٽريز جي پنهنجي ٽيم سان گڏ پهريون ڪامياب MOS اوزار پيش ڪيو.<ref>{{cite journal |last1=Atalla |first1=M. |author1-link=Mohamed Atalla |last2=Kahng |first2=D. |author2-link=Dawon Kahng |date=1960 |title=Silicon-silicon dioxide field induced surface devices |journal=IRE-AIEE Solid State Device Research Conference}}</ref><ref>{{cite journal |title=1960 – Metal Oxide Semiconductor (MOS) Transistor Demonstrated |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/metal-oxide-semiconductor-mos-transistor-demonstrated/ |journal=The Silicon Engine |publisher=[[Computer History Museum]] |access-date=2023-01-16}}</ref> سندن ٽيم ۾ اي. اي. لا بيٽ ۽ اي. آءِ. پوويلونس شامل هئا، جن اوزار تيار ڪيو؛ ايم. او. ٿرسٽن، ايل. اي. ڊي اسارو ۽ جي. آر. ليگينزا، جن ڊفيوزن جا عمل تيار ڪيا؛ ۽ ايڇ. ڪي. گمل ۽ آر. لنڊنر، جن اوزار جي خاصيتن جو جائزو ورتو.<ref>{{Cite journal |last=KAHNG |first=D. |date=1961 |title=Silicon-Silicon Dioxide Surface Device |url=https://doi.org/10.1142/9789814503464_0076 |journal=Technical Memorandum of Bell Laboratories |pages=583–596 |doi=10.1142/9789814503464_0076 |isbn=978-981-02-0209-5|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite book |last=Lojek |first=Bo |title=History of Semiconductor Engineering |date=2007 |publisher=Springer-Verlag Berlin Heidelberg |isbn=978-3-540-34258-8 |location=Berlin, Heidelberg |page=321}}</ref> پنهنجي [[موفيٽ جي ماپ گهٽائڻ واري صلاحيت]]،<ref>{{cite journal |last1=Motoyoshi |first1=M. |title=Through-Silicon Via (TSV) |journal=Proceedings of the IEEE |date=2009 |volume=97 |issue=1 |pages=43–48 |doi=10.1109/JPROC.2008.2007462 |s2cid=29105721 |url=https://pdfs.semanticscholar.org/8a44/93b535463daa7d7317b08d8900a33b8cbaf4.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20190719120523/https://pdfs.semanticscholar.org/8a44/93b535463daa7d7317b08d8900a33b8cbaf4.pdf |url-status=dead |archive-date=2019-07-19 |issn=0018-9219}}</ref> تمام گهٽ توانائي استعمال ۽ [[ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر]] جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ کثافت سبب،<ref>{{cite news |title=Transistors Keep Moore's Law Alive |url=https://www.eetimes.com/author.asp?section_id=36&doc_id=1334068 |access-date=18 July 2019 |work=[[EETimes]] |date=12 December 2018}}</ref> MOSFET ڪمپيوٽرن، اليڪٽرانڪس،<ref name="Khang">{{cite web |title=Dawon Kahng |url=https://www.invent.org/inductees/dawon-kahng |access-date=27 June 2019 |website=[[نيشنل انوينٽرس ھال آف فيم]]}}</ref> ۽ [[مواصلاتي ٽيڪنالاجي]] جهڙوڪ [[اسمارٽ فون]]ن ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ ٽرانزسٽر بڻجي ويو.<ref name="uspto">{{cite web |title=Remarks by Director Iancu at the 2019 International Intellectual Property Conference |url=https://www.uspto.gov/about-us/news-updates/remarks-director-iancu-2019-international-intellectual-property-conference |website=[[United States Patent and Trademark Office]] |date=June 10, 2019 |access-date=20 July 2019 |archive-date=17 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191217200937/https://www.uspto.gov/about-us/news-updates/remarks-director-iancu-2019-international-intellectual-property-conference |url-status=dead }}</ref> [[آمريڪا جو پيٽنٽ ۽ ٽريڊ مارڪ آفيس]] موسفيٽ کي "اهڙي انقلابي ايجاد" قرار ڏئي ٿو، جنهن دنيا جي زندگي ۽ ثقافت کي تبديل ڪري ڇڏيو.<ref name="uspto" /> بارڊين جو 1948ع وارو [[انورشن پرت]] وارو تصور اڄ جي CMOS ٽيڪنالاجيءَ جو بنياد بڻيو.<ref>{{cite book |author=Howard R. Duff |title=AIP Conference Proceedings |date=2001 |volume=550 |pages=3–32 |chapter=John Bardeen and transistor physics |doi=10.1063/1.1354371 |doi-access=free}}</ref> [[سي ايم او ايس]] (ڪامپليمينٽري MOS) 1963ع ۾ [[چيه-ٽانگ ساه]] ۽ [[فرينڪ وانلاس]] پاران [[فيرچائلڊ سيمي ڪنڊڪٽر]] ۾ ايجاد ڪيو ويو.<ref name="computerhistory1963">{{cite web |title=1963: Complementary MOS Circuit Configuration is Invented |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/complementary-mos-circuit-configuration-is-invented/ |website=[[Computer History Museum]] |access-date=6 July 2019}}</ref> 1967ع ۾ ڊاون ڪانگ ۽ [[سائمن سزي]] پهريون ڀيرو [[فلوٽنگ-گيٽ موسفيٽ]] بابت رپورٽ پيش ڪئي.<ref>D. Kahng and S. M. Sze, "A floating gate and its application to memory devices", ''The Bell System Technical Journal'', vol. 46, no. 4, 1967, pp. 1288–1295</ref> [[فِن فيٽ]] (FinFET)، جيڪو ٽي-رخي گهڻ-گيٽ موسفيٽ جو هڪ قسم آهي، 1967ع ۾ ايڇ. آر. فاره ۽ آر. ايف. اسٽينبرگ تجويز ڪيو،<ref name="FarrahSteinberg">{{cite journal |last1=Farrah |first1=H. R. |last2=Steinberg |first2=R. F. |date=February 1967 |title=Analysis of double-gate thin-film transistor |journal=IEEE Transactions on Electron Devices |volume=14 |issue=2 |pages=69–74 |bibcode=1967ITED...14...69F |doi=10.1109/T-ED.1967.15901}}</ref> جڏهن⁠تہ 1989ع ۾ [[ڊيگ هيساموٽو]] ۽ سندس ساٿين [[هٽاچي مرڪزي تحقيقي ليبارٽري]] ۾ ان کي پهريون ڀيرو عملي طور تي تيار ڪيو.<ref>{{cite web |title=IEEE Andrew S. Grove Award Recipients |url=https://www.ieee.org/about/awards/bios/grove-recipients.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20180909112404/https://www.ieee.org/about/awards/bios/grove-recipients.html |url-status=dead |archive-date=September 9, 2018 |website=[[IEEE Andrew S. Grove Award]] |publisher=[[Institute of Electrical and Electronics Engineers]] |access-date=4 July 2019}}</ref><ref>{{cite web |title=The Breakthrough Advantage for FPGAs with Tri-Gate Technology |url=https://www.intel.com/content/dam/www/programmable/us/en/pdfs/literature/wp/wp-01201-fpga-tri-gate-technology.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.intel.com/content/dam/www/programmable/us/en/pdfs/literature/wp/wp-01201-fpga-tri-gate-technology.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |publisher=[[Intel]] |year=2014 |access-date=4 July 2019}}</ref> 6v15wmsp8q2umwqs4dewq8axhxh2ooo 390572 390571 2026-07-02T12:49:39Z Intisar Ali 8681 390572 wikitext text/x-wiki {{Short description|سيمي ڪنڊڪٽر مادّن جي برقي خاصيتن مان فائدو وٺندڙ برقي جزو}} [[File:Semiconductor outlines.jpg|thumb|مختلف پيڪيج ٿيل سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جون ٻاهريون شڪليون]] '''سيمي ڪنڊڪٽر اوزار''' هڪ [[برقي جزو]] آهي، جيڪو پنهنجي ڪم لاءِ [[سيمي ڪنڊڪٽر]] مادّي (خاص طور [[سليڪان]]، [[جرمينيم]]، [[گيلئم آرسينائڊ]] ۽ [[نامياتي سيمي ڪنڊڪٽر]]) جي برقي خاصيتن تي ڀاڙي ٿو. ان جي [[برقي چالڪائي]]، موصلن ۽ نارسلن جي وچ واري حد ۾ هوندي آهي. سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن گهڻين ئي استعمالن ۾ [[خلا نلي]]ن جي جاءِ والاري ورتي آهي. اهي [[جامد-حالت اليڪٽرانڪس|جامد حالت]] ۾ [[برقي رو]] کي وهائيندا آهن، نه ته [[خلا]] مان گذرندڙ آزاد [[اليڪٽران]]ن (جيڪي عام طور [[حرارتي اخراج]] سان آزاد ٿيندا آهن) يا [[گيسن ۾ برقي خارجو|آئونيڪ ٿيل گيس]] مان گذرندڙ آزاد اليڪٽرانن ۽ آئنن جي ذريعي. سيمي ڪنڊڪٽر اوزار ٻنهي صورتن ۾ تيار ڪيا ويندا آهن: الڳ [[جدا اوزار]]ن جي صورت ۾ ۽ [[مربوط سرڪٽ]]ن جي صورت ۾، جيڪي ٻن يا وڌيڪ اوزارن تي مشتمل هوندا آهن. انهن جو تعداد سوين کان وٺي اربين تائين ٿي سگهي ٿو، جيڪي هڪ ئي سيمي ڪنڊڪٽر [[اليڪٽرانڪس ويفر|ويفر]] (جنهن کي سبسٽريٽ پڻ چيو ويندو آهي) تي تيار ڪري پاڻ ۾ ڳنڍيا ويندا آهن. سيمي ڪنڊڪٽر مادا ان ڪري ڪارآمد آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جي روَيي کي ڄاڻي واڻي شامل ڪيل نجاستن، يعني [[ڊوپنگ (سيمي ڪنڊڪٽر)|ڊوپنگ]]، ذريعي آساني سان تبديل ڪري سگهجي ٿو. سيمي ڪنڊڪٽر جي [[برقي چالڪائي]] کي برقي يا مقناطيسي ميدان، [[روشني]]، گرمي يا ڊوپ ٿيل [[يڪ-بلوري سليڪان]] جي ميخانياتي بگاڙ وسيلي ضابطو ڪري سگهجي ٿو؛ تنهنڪري سيمي ڪنڊڪٽر بهترين حساسين (Sensors) طور ڪم ڪري سگهن ٿا. سيمي ڪنڊڪٽر ۾ برقي روَ آزاد [[اليڪٽران]]ن ۽ [[اليڪٽران سوراخ]]ن جي ذريعي وهي ٿي، جن کي گڏيل طور [[بار کڻندڙ]] چيو ويندو آهي. [[فاسفورس]] يا [[بورون]] جهڙي ٿوري مقدار ۾ ائٽمي نجاست شامل ڪرڻ سان آزاد اليڪٽرانن يا سوراخن جو تعداد گهڻو وڌي ويندو آهي. جيڪڏهن ڊوپ ٿيل سيمي ڪنڊڪٽر ۾ سوراخ وڌيڪ هجن ته ان کي [[پي-قسم سيمي ڪنڊڪٽر]] (''p'' مثبت [[برقي بار]] لاءِ) چيو ويندو آهي، ۽ جيڪڏهن آزاد اليڪٽران وڌيڪ هجن ته ان کي [[اين-قسم سيمي ڪنڊڪٽر]] (''n'' منفي برقي بار لاءِ) چيو ويندو آهي. گهڻا حرڪت ڪندڙ بار کڻندڙ منفي بار وارا هوندا آهن. سيمي ڪنڊڪٽرن جي تياري دوران p ۽ n قسم جي ڊوپن جي جڳهه ۽ مقدار تي انتهائي درست ضابطو رکيو ويندو آهي. n-قسم ۽ p-قسم سيمي ڪنڊڪٽرن جي ڳانڍاپي سان [[پي–اين جنڪشن]] ٺهندو آهي. دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر اوزار [[ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر ميدان-اثر ٽرانزسٽر]] (MOSFET)،<ref name="Golio">{{cite book |last1=Golio |first1=Mike |last2=Golio |first2=Janet |title=RF and Microwave Passive and Active Technologies |date=2018 |publisher=[[CRC Press]] |isbn=9781420006728 |page=18-2 |url=https://books.google.com/books?id=MCj9jxSVQKIC&pg=SA18-PA2}}</ref> يا مختصر طور MOS [[ٽرانزسٽر]] آهي. 2013ع تائين هر روز اربين MOS ٽرانزسٽر تيار ڪيا پئي ويا.<ref name="computer history-transistor">{{cite web |title=Who Invented the Transistor? |url=https://www.computerhistory.org/atchm/who-invented-the-transistor/ |website=[[Computer History Museum]] |date=4 December 2013 |access-date=20 July 2019}}</ref> 1978ع کان وٺي هر سال تيار ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جو سراسري واڌارو 9.1٪ رهيو آهي، ۽ 2018ع ۾ پهريون ڀيرو انهن جي سالياني ترسيل جو انگ هڪ ٽرلين کان وڌيڪ ٿيڻ جي اڳڪٿي ڪئي وئي،<ref>{{Cite web|url=http://www.icinsights.com/news/bulletins/Semiconductor-Shipments-Forecast-To-Exceed-1-Trillion-Devices-In-2018/|archive-url=https://web.archive.org/web/20180404125120/http://www.icinsights.com/news/bulletins/Semiconductor-Shipments-Forecast-To-Exceed-1-Trillion-Devices-In-2018/|url-status=usurped|archive-date=April 4, 2018|title=Semiconductor Shipments Forecast to Exceed 1 Trillion Devices in 2018|website=www.icinsights.com|access-date=2018-04-16}}</ref> جنهن جو مطلب آهي ته هينئر تائين مجموعي طور ست ٽرلين کان به وڌيڪ سيمي ڪنڊڪٽر اوزار تيار ڪيا ويا آهن. == بنيادي قسم == === ڊائيوڊ === {{Main|ڊائيوڊ}} سيمي ڪنڊڪٽر '''ڊائيوڊ''' عام طور هڪ [[پي–اين جنڪشن]] مان ٺهيل اوزار هوندو آهي. p-قسم ۽ [[اين-قسم سيمي ڪنڊڪٽر]] جي جنڪشن تي [[خالي علائقو]] (ڊپليشن ريجن ) ٺهندو آهي، جتي حرڪت ڪندڙ بار کڻندڙن جي کوٽ سبب برقي روَ جي وهڪري ۾ رڪاوٽ پيدا ٿيندي آهي. جڏهن اوزار کي '''فارورڊ بائيس''' ڪيو ويندو آهي (يعني p-پاسي جو [[برقي امڪان]] n-پاسي کان وڌيڪ هوندو آهي)، ته هي خالي علائقو گهٽجي ويندو آهي، جنهن سان برقي روَ آسانيءَ سان وهي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، جڏهن ڊائيوڊ کي '''ريورس بائيس''' ڪيو ويندو آهي (يعني n-پاسي جو برقي امڪان وڌيڪ هوندو آهي)، ته خالي علائقو وڌي ويندو آهي ۽ رڳو تمام ٿوري برقي روَ وهي سگهندي آهي. سيمي ڪنڊڪٽر تي [[روشني]] پوڻ سان [[اليڪٽران–سوراخ جوڙو]] پيدا ٿيندا آهن، جيڪي آزاد بار کڻندڙن جو تعداد وڌائيندا آهن ۽ نتيجي ۾ برقي چالڪائي وڌي ويندي آهي. هن خاصيت مان فائدو وٺڻ لاءِ تيار ڪيل ڊائيوڊن کي [[فٽوڊائيوڊ]] چيو ويندو آهي. [[مرڪب سيمي ڪنڊڪٽر]] ڊائيوڊ روشني پڻ پيدا ڪري سگهن ٿا، جيئن [[روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ]] (LED) ۽ [[ليزر ڊائيوڊ]]. === ٽرانزسٽر === {{Main|ٽرانزسٽر}} ==== ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر ==== [[File:Bipolar Junction Transistor NPN Structure.svg|right|thumb|180px|n–p–n ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر جي جوڙجڪ]] [[ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر]] (BJT) ٻن [[پي–اين جنڪشن]]ن مان ٺهندا آهن، جيڪي يا ته n–p–n يا p–n–p ترتيب ۾ هوندا آهن. ٻنهي جنڪشنن جي وچ وارو حصو '''بيس''' سڏبو آهي، جيڪو تمام سنهو هوندو آهي. ٻيا ٻه حصا ۽ انهن جا ٽرمينل '''ايميٽر''' ۽ '''ڪليڪٽر''' سڏبا آهن. بيس ۽ ايميٽر جي وچ ۾ داخل ڪيل ننڍڙي برقي روَ، بيس–ڪليڪٽر جنڪشن جون خاصيتون تبديل ڪري ڇڏيندي آهي، جنهن سان اها جنڪشن، ريورس بائيس هجڻ باوجود، برقي روَ وهائڻ جي قابل ٿي ويندي آهي. اهڙيءَ طرح بيس–ايميٽر جي ننڍڙي روَ، ڪليڪٽر ۽ ايميٽر جي وچ ۾ گهڻي روَ تي ضابطو آڻي ٿي. ==== ميدان-اثر ٽرانزسٽر ==== {{Main|ميدان-اثر ٽرانزسٽر}} ٽرانزسٽر جو ٻيو قسم [[ميدان-اثر ٽرانزسٽر]] (FET) آهي، جيڪو ان اصول تي ڪم ڪندو آهي ته سيمي ڪنڊڪٽر جي برقي چالڪائي کي [[برقي ميدان]] جي موجودگي سان وڌائي يا گهٽائي سگهجي ٿو. برقي ميدان سيمي ڪنڊڪٽر ۾ آزاد اليڪٽرانن ۽ سوراخن جو تعداد تبديل ڪري ان جي چالڪائي تبديل ڪندو آهي. هي ميدان يا ته ريورس بائيس ٿيل [[پي–اين جنڪشن]] وسيلي لاڳو ڪيو ويندو آهي، جنهن سان '''جنڪشن ميدان-اثر ٽرانزسٽر''' ([[JFET]]) ٺهندو آهي، يا وري آڪسائيڊ جي پرت سان الڳ ڪيل اليڪٽروڊ وسيلي، جنهن سان '''[[ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر ميدان-اثر ٽرانزسٽر]]''' ([[MOSFET]]) ٺهندو آهي. ==== ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر ==== {{Main|موسفيٽ}} {{See also|[[سيمي ڪنڊڪٽر جي ماپن جا مثالن جي فهرست]]|[[ٽرانزسٽر ڳڻپ]]}} [[File:Threshold formation nowatermark.gif|thumb|right|400px|[[موسفيٽ]] (MOSFET) جو ڪم ڪرڻ ۽ ان جي Id-Vg وکر. شروعات ۾ گيٽ وولٽيج نه هجڻ سبب چينل ۾ ڪو به انورزن اليڪٽران موجود نه هوندو ۽ اوزار بند (OFF) هوندو آهي. جيئن گيٽ وولٽيج وڌندو آهي، چينل ۾ انورزن اليڪٽرانن جي کثافت ۽ برقي روَ وڌندي آهي، تان جو اوزار هلي پوندو (ON).]] [[ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر ميدان-اثر ٽرانزسٽر]] (MOSFET)، جيڪو هڪ [[جامد-حالت اليڪٽرانڪس|جامد-حالت]] اوزار آهي، اڄ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر اوزار آهي. دنيا جي سڀني ٽرانزسٽرن مان گهٽ ۾ گهٽ 99.9٪ MOSFET آهن، ۽ اندازي مطابق 1960ع کان 2018ع تائين لڳ ڀڳ 13 [[سيڪسٽيلين]] MOSFET تيار ڪيا ويا.<ref name="computerhistory2018">{{cite web |title=13 Sextillion & Counting: The Long & Winding Road to the Most Frequently Manufactured Human Artifact in History |url=https://www.computerhistory.org/atchm/13-sextillion-counting-the-long-winding-road-to-the-most-frequently-manufactured-human-artifact-in-history/ |date=April 2, 2018 |website=[[Computer History Museum]] |access-date=28 July 2019}}</ref> '''گيٽ''' اليڪٽروڊ کي چارج ڪري اهڙو برقي ميدان پيدا ڪيو ويندو آهي، جيڪو ٻن ٽرمينلن، '''سورس''' ۽ '''ڊرين'''، جي وچ ۾ موجود '''چينل''' جي [[برقي چالڪائي]] تي ضابطو آڻي ٿو. چينل ۾ موجود بار کڻندڙن جي قسم موجب اوزار '''اين-چينل''' (اليڪٽرانن لاءِ) يا '''پي-چينل''' (سوراخن لاءِ) موسفيٽ ٿي سگهي ٿو. جيتوڻيڪ نالي ۾ "ڌاتو" شامل آهي، پر جديد اوزارن ۾ گيٽ لاءِ عام طور [[پولي سليڪان]] استعمال ڪيو ويندو آهي. === ٻيا قسم === {{See also|برقي جزو#سيمي ڪنڊڪٽر}} ''ٻن ٽرمينلن وارا اوزار:'' * [[ڊائياڪ]] * [[ڊائيوڊ]] (ريڪٽيفائر ڊائيوڊ) * [[گن ڊائيوڊ]] * [[ايمپيٽ ڊائيوڊ]] * [[ليزر ڊائيوڊ]] * [[روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ]] * [[فٽوسيل]] * [[فٽوٽرانزسٽر]] * [[پن ڊائيوڊ]] * [[شاٽڪي ڊائيوڊ]] * [[شمسي سيل]] * [[عارضي وولٽيج دٻائيندڙ ڊائيوڊ]] * [[ٽنل ڊائيوڊ]] * [[وي سي ايس اي ايل]] * [[زينر ڊائيوڊ]] * [[زين ڊائيوڊ]] ''ٽن ٽرمينلن وارا اوزار:'' * [[ٻه-قطبي ٽرانزسٽر]] * [[ڊارلنگٽن ٽرانزسٽر]] * [[ميدان-اثر ٽرانزسٽر]] * [[انسوليٽيڊ-گيٽ ٻه-قطبي ٽرانزسٽر]] * [[سليڪان-ڪنٽرولڊ ريڪٽيفائر]] * [[ٿائرسٽر]] * [[ٽرائياڪ]] * [[يوني جنڪشن ٽرانزسٽر]] ''چئن ٽرمينلن وارا اوزار:'' * [[هال اثر حساس]] (مقناطيسي ميدان حساس) * [[فٽوڪوپلر]] == مادا == {{Main|سيمي ڪنڊڪٽر مادا}} سڀني کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر مادو [[سليڪان]] (Si) آهي. خام مال جي گهٽ قيمت، نسبتاً سادي تياري، ۽ مناسب گرمي پد واري حد سبب اهو مختلف مقابلي ڪندڙ مادن جي ڀيٽ ۾ اڄ به بهترين چونڊ سمجهيو وڃي ٿو. سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جي تياري لاءِ استعمال ٿيندڙ سليڪان کي هن وقت اهڙن وڏن [[بلور]]ن (Boules) جي صورت ۾ تيار ڪيو ويندو آهي، جن مان 300 ملي ميٽر (12 انچ) قطر وارا [[اليڪٽرانڪس ويفر|ويفر]] ٺاهي سگهجن. [[جرمينيم]] (Ge) شروعاتي دور ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر مادو هو، پر گرميءَ جي حساسيت سبب اهو سليڪان جي ڀيٽ ۾ گهٽ ڪارآمد ثابت ٿيو. اڄڪلهه جرمينيم کي اڪثر سليڪان سان ملائي انتهائي تيز رفتار [[سليڪان–جرمينيم]] (SiGe) اوزارن ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي؛ [[آئي بي ايم]] اهڙن اوزارن جي وڏن ٺاهيندڙن مان هڪ آهي. [[گيلئم آرسينائڊ]] (GaAs) پڻ تيز رفتار اوزارن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي، پر هن مادي جا وڏي قطر وارا [[بلور]] تيار ڪرڻ ڏکيا آهن. ان سبب ان جا ويفر سليڪان جي ويفرن کان گهڻو ننڍا هوندا آهن، جنهن ڪري GaAs تي ٻڌل اوزارن جي وڏي پيماني تي پيداوار سليڪان جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مهانگي پوي ٿي. [[گيلئم نائٽرائيڊ]] (GaN) اعليٰ طاقت وارن استعمالن، جهڙوڪ [[طاقت انتظام مربوط سرڪٽ]]، [[روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ]] (LED) ۽ [[ريڊيو فريڪوئنسي]] جزن ۾ تيزي سان مقبول ٿي رهيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ اعليٰ مضبوطي ۽ سٺي حرارتي چالڪائي موجود هوندي آهي. سليڪان جي ڀيٽ ۾ GaN جو [[بينڊ گيپ]] ٽي ڀيرا کان به وڌيڪ، يعني 3.4 [[اليڪٽران وولٽ]] هوندو آهي، ۽ اهو اليڪٽرانن کي لڳ ڀڳ هزار ڀيرا وڌيڪ مؤثر نموني منتقل ڪري سگهي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Gallium nitride semiconductors: The Next Generation of Power {{!}} Navitas |date=19 March 2021 |url=https://navitassemi.com/gallium-nitride-the-next-generation-of-power/ |access-date=2023-05-02 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=What is GaN? Gallium Nitride (GaN) Semiconductors Explained |url=https://epc-co.com/epc/gallium-nitride/what-is-gan |access-date=May 2, 2023 |website=Efficient Power Conversion}}</ref> ٻيا گهٽ استعمال ٿيندڙ مادا پڻ يا ته استعمال هيٺ آهن يا انهن تي تحقيق جاري آهي. [[سليڪان ڪاربائيڊ]] (SiC) پڻ [[طاقت مربوط سرڪٽ]]ن ۾ تيزي سان مقبول ٿي رهيو آهي. اهو نيري LEDن جي خام مال طور پڻ استعمال ٿيو آهي، ۽ اهڙن سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن لاءِ به ان تي تحقيق ٿي رهي آهي، جيڪي انتهائي وڌيڪ [[هلائڻ جو گرمي پد|ڪم ڪندڙ گرمي پد]] ۽ [[آئونيائيزيشن ڪندڙ تابڪاري]] واري ماحول کي برداشت ڪري سگهن. [[ايمپيٽ ڊائيوڊ]] پڻ SiC مان تيار ڪيا ويا آهن. [[انڊيم]] جي مختلف مرڪبن، جهڙوڪ [[انڊيم آرسينائڊ]]، [[انڊيم اينٽيمونائيڊ]] ۽ [[انڊيم فاسفائيڊ]]، کي پڻ LEDن ۽ جامد-حالت [[ليزر ڊائيوڊ]]ن ۾ استعمال ڪيو وڃي ٿو. [[سيلينيم سلفائيڊ]] تي [[شمسي وولٽائيڪ]] [[شمسي سيل]]ن جي تياري لاءِ به تحقيق جاري آهي. [[نامياتي سيمي ڪنڊڪٽر]]ن جو سڀ کان عام استعمال [[نامياتي روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ]] (OLED) ۾ ٿيندو آهي. == استعمال == سڀني قسمن جا ٽرانزسٽر [[منطق دروازي]] جا بنيادي جزا طور استعمال ٿي سگهن ٿا، جيڪي [[ڊجيٽل سرڪٽ]]ن جي ڊزائن جو بنياد آهن. [[مائڪروپروسيسر]] جهڙن ڊجيٽل سرڪٽن ۾ ٽرانزسٽر آن/آف سوئچ طور ڪم ڪندا آهن؛ مثال طور [[موسفيٽ]] ۾ گيٽ تي لاڳو ڪيل [[وولٽيج]] اهو طئي ڪندو آهي ته [[سوئچ]] کليل (آن) هوندو يا بند (آف). [[تمثيلي سرڪٽ]]ن ۾ استعمال ٿيندڙ ٽرانزسٽر آن/آف سوئچ طور ڪم ناهن ڪندا، بلڪه اهي لڳاتار تبديل ٿيندڙ انپُٽن جي جواب ۾ لڳاتار تبديل ٿيندڙ آئوٽ پُٽ ڏيندا آهن. عام تمثيلي سرڪٽن ۾ [[وڌائيندڙ]] (ايمپليفائر) ۽ [[دولن ساز]] (اوسيليٽر) شامل آهن. اهي سرڪٽ، جيڪي ڊجيٽل ۽ تمثيلي سرڪٽن جي وچ ۾ رابطي يا سگنلن جي تبديلي جو ڪم ڪن ٿا، [[گڏيل-اشارتي مربوط سرڪٽ]] (مڪسڊ-سنگل انٽيگريٽيڊ سرڪٽ) سڏجن ٿا. [[طاقت سيمي ڪنڊڪٽر اوزار]] الڳ اوزار يا مربوط سرڪٽ هوندا آهن، جيڪي وڌيڪ برقي روَ يا وڌيڪ وولٽيج وارن استعمالن لاءِ ٺاهيا ويندا آهن. طاقت مربوط سرڪٽ، مربوط سرڪٽ (IC) جي ٽيڪنالاجي کي طاقت سيمي ڪنڊڪٽر ٽيڪنالاجي سان گڏائيندا آهن، ۽ انهن کي ڪڏهن ڪڏهن "ذهين طاقت اوزار" پڻ چيو ويندو آهي. ڪيتريون ئي ڪمپنيون خاص طور طاقت سيمي ڪنڊڪٽرن جي تياري ۾ مهارت رکن ٿيون. === جزن جي سڃاڻپ === سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جا [[حصو نمبر]] (پارٽ نمبر) گهڻو ڪري هر ٺاهيندڙ ڪمپني لاءِ مخصوص هوندا آهن. تنهن هوندي به، قسمن جي ڪوڊن لاءِ معياري نظام ٺاهڻ جون ڪوششون ڪيون ويون آهن، ۽ ڪجهه اوزار انهن معيارن تي عمل ڪن ٿا. مثال طور، [[جدا اوزار]]ن لاءِ ٽي مشهور معيار آهن: آمريڪا ۾ [[جي اي ڊي اي سي]] (JEDEC) JESD370B، يورپ ۾ [[پرو اليڪٽران]] (پرو اليڪٽران)، ۽ جاپان ۾ [[جاپاني صنعتي معيار]] (JIS). == ترقيءَ جي تاريخ {{anchor|History of semiconductor device development}} == {{Further|برقي انجنيئرنگ جي تاريخ}} {{Unreferenced section|date=October 2007}} === ڪيٽس وِسڪر ڳولائو === {{Main|ڪيٽس وِسڪر ڳولائو}} ٽرانزسٽر جي ايجاد کان گهڻو اڳ سيمي ڪنڊڪٽر مواد اليڪٽرانڪس ۾ استعمال ٿيندا هئا. ويهين صديءَ جي شروعات واري دور ۾ اهي [[ريڊيو]] وصول ڪندڙن ۾ ڳولائو (Detector) طور عام هئا، جتي انهن کي "ڪيٽس وِسڪر" نالي اوزار ۾ استعمال ڪيو ويندو هو، جيڪو [[جگديش چندر بوس]] ۽ ٻين ترقي ڏنو هو. اهي ڳولائو ڪافي تڪليف ڏيندڙ هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ هلائيندڙ کي هڪ باريڪ ٽنگسٽن تار (Whisker) کي [[گيلينا]] (ليڊ سلفائيڊ) يا [[سيليڪون ڪاربائيڊ]] (ڪاربورنڊم) جي قلم تي گهمائڻو پوندو هو، جيستائين اهو اوچتو ڪم ڪرڻ شروع ڪري.<ref>{{cite book |author1=Ernest Braun |author2=Stuart MacDonald |name-list-style=amp |title=Revolution in Miniature: The History and Impact of Semiconductor Electronics |year=1982 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-28903-0 |pages=11–13 |url=https://books.google.com/books?id=03c4wldf-k4C&pg=PA11}}</ref> چند ڪلاڪن يا ڏينهن کان پوءِ اهو ٻيهر آهستي آهستي ڪم ڪرڻ ڇڏي ڏيندو هو ۽ اهو ئي عمل ٻيهر ورجائڻو پوندو هو. ان وقت انهن جي ڪم ڪرڻ جو سبب مڪمل طور تي نامعلوم هو. وڌيڪ ڀروسي لائق ۽ سگنل کي وڌائيندڙ [[ويڪيوم ٽيوب]] تي ٻڌل ريڊيو متعارف ٿيڻ کان پوءِ ڪيٽس وِسڪر نظام جلدي استعمال مان نڪري ويا. "ڪيٽس وِسڪر" دراصل هڪ اهڙي خاص قسم جي ڊائيوڊ جو ابتدائي نمونو هو، جيڪو اڄ به [[شاٽڪي ڊائيوڊ]] جي نالي سان وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿو. === ڌاتي ريڪٽيفائر === {{Main|ڌاتي ريڪٽيفائر}} سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جو هڪ ٻيو ابتدائي قسم ڌاتي ريڪٽيفائر هو، جنهن ۾ سيمي ڪنڊڪٽر طور [[ڪاپر(I) آڪسائيڊ]] يا [[سيلينيم]] استعمال ٿيندو هو. [[ويسٽنگ هائوس اليڪٽرڪ (1886)]] انهن ريڪٽيفائرن جو هڪ وڏو ٺاهيندڙ هو. === ٻي عالمي جنگ === ٻي عالمي جنگ دوران [[ريڊار]] بابت تحقيق سبب ريڊار وصول ڪندڙن کي تمام وڌيڪ [[اتساهه]] (فريڪئينسي) تي هلائڻ جي ضرورت پئي، جيڪا لڳ ڀڳ 4000 ميگا هرٽز تائين پهتي، ۽ روايتي ويڪيوم ٽيوب تي ٻڌل ريڊيو وصول ڪندڙ هاڻي مناسب ڪارڪردگي نه ڏيکاريندا هئا. 1940ع ۾ [[ٽزارڊ مشن]] دوران برطانيا کان آمريڪا ڏانهن [[ڪيوٽي ميگنيٽرون]] جي منتقليءَ کان پوءِ هڪ اهڙي عملي اوزار جي سخت ضرورت پيدا ٿي، جيڪو انتهائي وڌيڪ اتساهه تي سگنلن کي وڌائي سگهي. اتفاق سان [[رسل اوهل]]، جيڪو [[بيل ليبارٽريز]] ۾ ڪم ڪندو هو، فيصلو ڪيو ته هو ٻيهر [[ڪيٽس وِسڪر ڳولائو]] آزمائي. ان وقت تائين ڪيترن سالن کان اهي استعمال ۾ نه هئا ۽ ليبارٽري وٽ اهڙو ڪو به اوزار موجود نه هو. آخرڪار [[مينهيٽن]] جي هڪ پراڻي ريڊيو جي دڪان مان هڪ ڳولي آندو ويو، ۽ اوهل ڏٺو ته اهو ويڪيوم ٽيوب وارن نظامن کان گهڻو بهتر ڪم ڪري رهيو هو. اوهل اهو معلوم ڪرڻ لڳو ته ڪيٽس وِسڪر ايترو مؤثر ڇو هو. هن 1939ع جو وڏو حصو وڌيڪ خالص قلم تيار ڪرڻ ۾ گذاريو. جلد ئي هن ڏٺو ته وڌيڪ خالص قلم سان انهن جو غير يقيني رويو ختم ٿي ويو، پر ساڳئي وقت ريڊيو ڳولائو طور ڪم ڪرڻ جي صلاحيت به ختم ٿي وئي. هڪ ڏينهن هن جو سڀ کان وڌيڪ خالص قلم، جنهن جي وچ ۾ صاف ڏار موجود هئي، وري به سٺو ڪم ڪرڻ لڳو. جڏهن هو ان کي جاچڻ لاءِ ڪمري ۾ گهمي رهيو هو ته ڪڏهن اهو ڪم ڪندو هو ۽ ڪڏهن بند ٿي ويندو هو. تفصيلي جاچ کان پوءِ معلوم ٿيو ته اهو رويو ڪمري جي روشنيءَ تي دارومدار رکي ٿو؛ وڌيڪ روشني سان قلم جي چالڪيت وڌي ويندي هئي. هن ٻين ماڻهن کي به اهو قلم ڏيکاريو، ۽ [[والٽر براٽين]] فوري طور سمجهي ويو ته ڏار واري هنڌ تي ڪنهن قسم جو جنڪشن موجود آهي. وڌيڪ تحقيق سان باقي راز به ظاهر ٿي ويو. قلم ان ڪري ڦاٽو هو جو ٻنهي پاسن ۾ اهڙين نجاستن جو مقدار ٿورو مختلف هو، جن کي اوهل مڪمل طور ختم نه ڪري سگهيو هو، فرق لڳ ڀڳ 0.2 سيڪڙو هو. قلم جي هڪ پاسي اهڙيون نجاستون هيون جيڪي وڌيڪ اليڪٽران مهيا ڪنديون هيون، تنهنڪري اهو "چالڪ" بڻجي ويو. ٻئي پاسي اهڙيون نجاستون هيون جيڪي انهن اليڪٽرانن کي پاڻ سان ٻڌڻ چاهينديون هيون، جنهن سبب اهو "موصل" جهڙو رويو ڏيکاريندو هو. جڏهن قلم جا اهي ٻئي حصا هڪ ٻئي سان رابطي ۾ هئا ته اضافي اليڪٽران چالڪ پاسي کان ٻاهر نڪري سگهندا هئا، جن کي پوءِ نوان اليڪٽران (مثال طور بيٽري مان) مٽائيندا هئا ۽ اهي موصل واري حصي مان گذري وِسڪر تار تائين پهچي گڏ ٿيندا هئا. پر جڏهن وولٽيج کي ابتو ڪيو ويندو هو ته گڏ ٿيندڙ اليڪٽران جلد ئي "سوراخ" ڀري ڇڏيندا هئا ۽ چالڪيت تقريباً فوري طور بند ٿي ويندي هئي. انهن ٻن قلمن، يا هڪ ئي قلم جي ٻن حصن، جي وچ ۾ ٺهيل هن جنڪشن سان هڪ سالڊ-اسٽيٽ ڊائيوڊ وجود ۾ آيو، ۽ اهو تصور بعد ۾ سيمي ڪنڊڪشن جي نالي سان مشهور ٿيو. جڏهن ڊائيوڊ بند هوندو آهي ته ان جي عمل جو سبب جنڪشن جي چوڌاري [[چارج ڪيريئر]]ن جي الڳ ٿيڻ سان لاڳاپيل هوندو آهي، جنهن کي [[خالي ٿيڻ وارو علائقو]] چيو وڃي ٿو. === ڊائيوڊ جي ترقي === انهن نون ڊائيوڊن جي ڪم ڪرڻ جي طريقي بابت ڄاڻ حاصل ٿيڻ کان پوءِ، ضرورت مطابق انهن کي تيار ڪرڻ جا طريقا سکڻ لاءِ تيز رفتار سان تحقيق شروع ڪئي وئي. [[پرڊيو يونيورسٽي]]، [[بيل ليبارٽريز]]، [[ميساچوسٽس انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي|ايم آءِ ٽي]] ۽ [[شڪاگو يونيورسٽي]] جي ٽيمن گڏجي وڌيڪ بهتر قلم (ڪرسٽل) تيار ڪرڻ لاءِ ڪم ڪيو. رڳو هڪ سال اندر جرمينيم جي پيداوار کي اهڙي درجي تائين بهتر بڻايو ويو، جو فوجي معيار جا ڊائيوڊ اڪثر ريڊار نظامن ۾ استعمال ٿيڻ لڳا. === ٽرانزسٽر جي ترقي === {{Main|ٽرانزسٽر جي تاريخ}} جنگ کان پوءِ [[وليم شاڪلي]] هڪ [[ٽرائيوڊ]] جهڙو سيمي ڪنڊڪٽر اوزار تيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. هن مالي سهائتا ۽ ليبارٽري جي جاءِ حاصل ڪئي ۽ [[والٽر براٽين]] ۽ [[جان بارڊين]] سان گڏ هن مسئلي تي ڪم شروع ڪيو. ٽرانزسٽر جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار سيمي ڪنڊڪٽر اندر [[اليڪٽران جي حرڪت]] (اليڪٽران موبلٽي) بابت وڌيڪ سمجهه جو هو. اهو محسوس ڪيو ويو ته جيڪڏهن هن نئين دريافت ٿيل ڊائيوڊ ۾ ايمٽر کان ڪليڪٽر تائين اليڪٽرانن جي وهڪري تي ڪنٽرول حاصل ڪري سگهجي ته هڪ ايمپليفائر تيار ڪري سگهجي ٿو. مثال طور، جيڪڏهن هڪ ئي قسم جي قلم جي ٻنهي پاسن تي رابطا لڳايا وڃن ته انهن جي وچ ۾ قلم مان ڪرنٽ نه وهندو. پر جيڪڏهن ٽيون رابطو اهڙو هجي جيڪو مادي ۾ اليڪٽران يا سوراخ داخل ڪري سگهي، ته پوءِ ڪرنٽ وهڻ شروع ٿي ويندو. عملي طور تي اهو ڪم تمام ڏکيو ثابت ٿيو. جيڪڏهن قلم مناسب ماپ جو هجي ته ان ۾ داخل ڪرڻ لاءِ تمام وڏي تعداد ۾ اليڪٽرانن يا سوراخن جي ضرورت پوندي، جنهن سبب اهو [[ايمپليفائر]] طور گهڻو ڪارائتو نه رهندو، ڇاڪاڻ⁠تہ شروعات ۾ وڏي انجڪشن ڪرنٽ جي ضرورت پوندي. تنهن هوندي به، قلم واري ڊائيوڊ جو بنيادي تصور اهو هو ته قلم پاڻ ئي تمام ننڍڙي فاصلي، يعني [[خالي ٿيڻ وارو علائقو]]، ۾ اليڪٽران مهيا ڪري سگهي ٿو. اصل اهم ڳالهه اها هئي ته ان علائقي جي ٻنهي پاسن تي قلم جي مٿاڇري تي ان پٽ ۽ آئوٽ پٽ رابطا هڪ ٻئي جي تمام ويجهو رکيا وڃن. براٽين اهڙو اوزار تيار ڪرڻ تي ڪم شروع ڪيو، ۽ ٽيم جي تحقيق دوران سگنل وڌائڻ جا امڪان بار بار ظاهر ٿيندا رهيا. ڪڏهن نظام صحيح ڪم ڪندو هو، پر پوءِ اوچتو بند ٿي ويندو هو. هڪ ڀيري ته جيڪو نظام ڪم نه پيو ڪري، اهو پاڻيءَ ۾ رکڻ سان اوچتو ڪم ڪرڻ لڳو. آخرڪار اوهل ۽ براٽين هن روئي جي وضاحت لاءِ [[ڪوانٽم ميڪانيات]] جي هڪ نئين شاخ ترقي ڏني، جيڪا [[سطحي طبعيات]] جي نالي سان مشهور ٿي. هنن معلوم ڪيو ته قلم جي ڪنهن به حصي ۾ موجود اليڪٽران ويجهن برقي چارجن جي اثر هيٺ هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ٿيندا آهن. ايمٽر ۾ موجود اليڪٽران يا ڪليڪٽر ۾ موجود سوراخ قلم جي مٿاڇري تي گڏ ٿيندا هئا، جتي هو هوا (يا پاڻي) ۾ موجود ابتڙ چارج ڏانهن ڇڪبا هئا. بهرحال، قلم جي ڪنهن ٻئي هنڌ کان ٿوري مقدار ۾ چارج لاڳو ڪري انهن کي مٿاڇري کان پري ڌڪي سگهجي ٿو. اهڙيءَ طرح وڏي مقدار ۾ اليڪٽران داخل ڪرڻ بدران، قلم جي صحيح هنڌ تي تمام ٿورا اليڪٽران داخل ڪرڻ سان ساڳيو نتيجو حاصل ٿي ويندو هو. هن سمجهه سان تمام ننڍڙي ڪنٽرول واري علائقي جي ضرورت وارو مسئلو گهڻي حد تائين حل ٿي ويو. هاڻي ٻن الڳ سيمي ڪنڊڪٽرن کي هڪ ننڍڙي گڏيل علائقي ذريعي ڳنڍڻ بدران، هڪ ئي وڏي مٿاڇري استعمال ڪري سگهجي ٿي. اليڪٽران خارج ڪندڙ ۽ گڏ ڪندڙ رابطا مٿئين سطح تي هڪ ٻئي جي تمام ويجهو رکيا ويندا هئا، جڏهن⁠تہ ڪنٽرول وارو رابطو قلم جي بنيادي حصي تي لڳايو ويندو هو. جڏهن هن "بيس" رابطي مان ڪرنٽ وهندو هو ته اليڪٽران يا سوراخ سيمي ڪنڊڪٽر جي بلاڪ مان گذري سامهون واري سطح تي گڏ ٿيندا هئا. جيڪڏهن ايمٽر ۽ ڪليڪٽر هڪ ٻئي جي ڪافي ويجهو هوندا، ته انهن جي وچ ۾ ايترا اليڪٽران يا سوراخ موجود هوندا جو چالڪيت شروع ٿي سگهي. === پهريون ٽرانزسٽر === [[File:Replica-of-first-transistor.jpg|thumb|پهريون ٽرانزسٽر جو نمونياتي نقل]] بيل ليبارٽريز جي ٽيم مختلف اوزارن جي مدد سان اهڙو نظام تيار ڪرڻ جون ڪيتريون ئي ڪوششون ڪيون، پر گهڻو ڪري ناڪام رهي. جن ترتيبن ۾ رابطا هڪ ٻئي جي تمام ويجهو هوندا هئا، اهي اصل [[ڪيٽس وِسڪر ڳولائو]] وانگر نهايت نازڪ ثابت ٿيندا هئا ۽ جيڪڏهن ڪم به ڪندا هئا ته صرف ٿوري وقت لاءِ. آخرڪار انهن کي هڪ عملي ڪاميابي حاصل ٿي. سون جي هڪ پتلي ورق کي پلاسٽڪ جي هڪ ٽڪنڊي نما ٽڪري جي ڪنڊ سان چنبڙايو ويو، پوءِ ٽڪنڊي جي چوٽيءَ وٽ ان ورق کي استري سان ڪٽي ڇڏيو ويو. نتيجي ۾ سون جا ٻه انتهائي ويجها رابطا ٺهي پيا. جڏهن ان ٽڪري کي قلم جي مٿاڇري تي دٻايو ويو ۽ قلم جي ٻئي پاسي (بيس تي) وولٽيج لاڳو ڪئي وئي ته بيس وولٽيج اليڪٽرانن کي بيس کان هٽائي رابطا لڳل پاسي ڏانهن ڌڪيو، جنهن سبب هڪ رابطي کان ٻئي رابطي ڏانهن ڪرنٽ وهڻ لڳو. اهڙيءَ طرح [[پوائنٽ-رابطو ٽرانزسٽر|پوائنٽ-رابطو ٽرانزسٽر]] ايجاد ٿيو. جيتوڻيڪ اهو اوزار هڪ هفتو اڳ ئي تيار ڪيو ويو هو، پر براٽين جي نوٽن مطابق 23 ڊسمبر 1947ع جي منجهند جو بيل ليبارٽريز جي اعليٰ عملدارن آڏو ان جو پهريون مظاهرو ڪيو ويو، جنهن کي عام طور تي ٽرانزسٽر جي جنم جي تاريخ سمجهيو ويندو آهي. جيڪو اوزار اڄ [[پوائنٽ-رابطو ٽرانزسٽر|''p–n–p پوائنٽ-رابطو جرمينيم ٽرانزسٽر'']] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، اهو ان آزمائش دوران آواز کي وڌائيندڙ ايمپليفائر طور ڪم ڪيو ۽ ان جي طاقت ۾ واڌ 18 ڀيرا هئي. [[جان بارڊين]]، [[والٽر هائوسر براٽين]] ۽ [[وليم برئڊفورڊ شاڪلي]] کي هن ڪم تي 1956ع جو [[طبعيات جو نوبل انعام]] ڏنو ويو. === "ٽرانزسٽر" نالي جي بڻ بنياد === بيل ٽيليفون ليبارٽريز کي پنهنجي نئين ايجاد لاءِ هڪ عام نالي جي ضرورت هئي. "سيمي ڪنڊڪٽر ٽرائيوڊ"، "سالڊ ٽرائيوڊ"، "سرفيس اسٽيٽس ٽرائيوڊ"{{sic}}، "ڪرسٽل ٽرائيوڊ" ۽ "آئي اوٽاٽرون" جهڙن نالن تي غور ڪيو ويو، پر آخرڪار [[جان آر. پئرس]] جو تجويز ڪيل نالو "ٽرانزسٽر" اندروني ووٽنگ ۾ چونڊيو ويو. هن نالي جي چونڊ جو سبب ڪمپني جي ٽيڪنيڪل يادداشت (28 مئي 1948ع) ۾ هيٺين ريت بيان ڪيو ويو، جنهن ۾ ووٽ ڏيڻ جي درخواست ڪئي وئي هئي: <blockquote>'''ٽرانزسٽر:''' هي لفظ "ٽرانس ڪنڊڪٽنس" (Transconductance) يا "ٽرانسفر" ۽ "ويريسٽر" (Varistor) جي لفظن جي مختصر ميلاپ مان ٺهيل آهي. هي اوزار منطقي طور ويريسٽر خاندان سان تعلق رکي ٿو، ۽ ان ۾ سگنل کي وڌائڻ واري اوزار جي ٽرانس ڪنڊڪٽنس يا ٽرانسفر امپيڊينس جون خاصيتون موجود آهن، تنهنڪري هي نالو ان جي خاصيتن کي مناسب نموني ظاهر ڪري ٿو.</blockquote> === ٽرانزسٽر جي ڊزائن ۾ بهتريون === شاڪلي ان ڳالهه تي ناراض هو ته هن اوزار جي ايجاد جو ڪريڊٽ براٽين ۽ بارڊين کي مليو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال موجب هنن شهرت حاصل ڪرڻ لاءِ اهو ڪم "هن جي پٺيان" ڪيو هو. صورتحال تڏهن وڌيڪ پيچيده ٿي وئي، جڏهن بيل ليبارٽريز جي وڪيلن ڏٺو ته ٽرانزسٽر بابت شاڪلي جون ڪجهه لکڻيون [[جوليس ايڊگر ليلينفيلڊ]] جي 1925ع واري اڳئين پيٽنٽ سان ايتريون مشابهت رکن ٿيون، جو هنن مناسب سمجهيو ته پيٽنٽ جي درخواست مان شاڪلي جو نالو خارج ڪيو وڃي. شاڪلي سخت ڪاوڙجي پيو ۽ هن اهو ثابت ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ته اصل ذهين شخص ڪير آهي.{{Citation needed|date=September 2011}} ڪجهه مهينن کان پوءِ هن مڪمل طور نئين، وڌيڪ مضبوط [[ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر]] (BJT) جو قسم ايجاد ڪيو، جنهن جي بناوت تہن يا "سينڊوچ" جهڙي هئي. هي قسم 1960ع واري ڏهاڪي تائين تيار ٿيندڙ اڪثر ٽرانزسٽرن ۾ استعمال ٿيندو رهيو. جڏهن نازڪ هجڻ وارو مسئلو حل ٿي ويو، تڏهن باقي رهيل اهم مسئلو خالصيت جو هو. گهربل درجي جو [[جرمينيم]] تيار ڪرڻ هڪ وڏو مسئلو ثابت ٿيو، جنهن سبب هڪ ئي بيچ مان صحيح ڪم ڪندڙ ٽرانزسٽرن جو تعداد محدود رهندو هو. جرمينيم جي گرمي پد لاءِ حساسيت پڻ ان جي ڪارائتي استعمال کي محدود ڪندي هئي. سائنسدانن جو خيال هو ته [[سيليڪون]] مان ٽرانزسٽر ٺاهڻ وڌيڪ آسان هوندو، پر ٿورن ماڻهن هن امڪان تي تحقيق ڪئي. بيل ليبارٽريز جي اڳوڻي سائنسدان [[گورڊن ڪي. ٽيل]] نئين قائم ٿيل [[ٽيڪساس انسٽرومينٽس]] ۾ پهريون ڪارائتو سيليڪون ٽرانزسٽر تيار ڪيو، جنهن سان ان ڪمپني کي ٽيڪنالاجيءَ ۾ برتري حاصل ٿي. 1950ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين گهڻا ٽرانزسٽر سيليڪون تي ٻڌل ٿيڻ لڳا. ڪجهه سالن اندر ٽرانزسٽر تي ٻڌل شيون، خاص طور آسانيءَ سان کڻي هلڻ وارا ريڊيو، مارڪيٽ ۾ عام ٿيڻ لڳا. [[زون ميلٽنگ]] نالي ٽيڪنڪ، جنهن ۾ ڳريل مادي جي هڪ پٽي کي قلم مان گذاريو ويندو آهي، قلم جي خالصيت کي وڌيڪ وڌائي ڇڏيو. === ڌات-آڪسائيڊ سيمي ڪنڊڪٽر === {{Main|موسفيٽ}} {{See also|سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جي تياري}} 1955ع ۾ [[ڪارل فروش]] ۽ لنڪن ڊيرڪ اتفاق سان سيليڪون ويفر جي مٿاڇري تي [[سيليڪون ڊاءِ آڪسائيڊ]] جي هڪ پرت وڌائي ورتي، جنهن دوران هنن مٿاڇري جي غيرفعال ٿيڻ (سرفيس پيسيويشن) جا اثر مشاهدو ڪيا.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Huff |first1=Howard |last2=Riordan |first2=Michael |date=2007-09-01 |title=Frosch and Derick: Fifty Years Later (Foreword) |url=https://iopscience.iop.org/article/10.1149/2.F02073IF |journal=The Electrochemical Society Interface |volume=16 |issue=3 |pages=29 |doi=10.1149/2.F02073IF |issn=1064-8208|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite patent|number=US2802760A|title=Oxidation of semiconductive surfaces for controlled diffusion|gdate=1957-08-13|invent1=Lincoln|invent2=Frosch|inventor1-first=Derick|inventor2-first=Carl J.|url=https://patents.google.com/patent/US2802760A}}</ref> 1957ع تائين فروش ۽ ڊيرڪ ماسڪنگ ۽ پري-ڊپوزيشن جي طريقي سان سيليڪون ڊاءِ آڪسائيڊ تي ٻڌل فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر تيار ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا، جيڪي پهريان پلينر ٽرانزسٽر هئا، جن ۾ ڊرين ۽ سورس ساڳئي مٿاڇري تي هڪ ٻئي جي ڀرسان هوندا هئا.<ref name="iopscience.iop.org">{{Cite journal |last1=Frosch |first1=C. J. |last2=Derick |first2=L |date=1957 |title=Surface Protection and Selective Masking during Diffusion in Silicon |url=https://iopscience.iop.org/article/10.1149/1.2428650 |journal=Journal of the Electrochemical Society |language=en |volume=104 |issue=9 |pages=547 |doi=10.1149/1.2428650|url-access=subscription }}</ref> هنن اهو پڻ ڏيکاريو ته سيليڪون ڊاءِ آڪسائيڊ، سيليڪون ويفر کي موصل بڻائي ان جي حفاظت ڪري ٿي ۽ ڊوپنٽن کي ويفر جي اندر ڦهلجڻ کان روڪي ٿي.<ref name=":0" /><ref name="iopscience.iop.org"/> بيل ليبارٽريز ۾ فروش ۽ ڊيرڪ جي هن ٽيڪنڪ ۽ ٽرانزسٽرن جي اهميت فوري طور سمجهي وئي. سندن تحقيق جا نتيجا 1957ع ۾ شايع ٿيڻ کان اڳ بيل ليبارٽريز جي اندروني يادداشتن ذريعي گردش ڪندا رهيا. [[شاڪلي سيمي ڪنڊڪٽر ليبارٽري]] ۾ شاڪلي ڊسمبر 1956ع ۾ سندن مقالي جو مسودو پنهنجي سينيئر عملي، جن ۾ [[جين هورني]] پڻ شامل هو، ۾ ورهايو.<ref name="Moskowitz">{{cite book |last1=Moskowitz |first1=Sanford L. |url=https://books.google.com/books?id=2STRDAAAQBAJ&pg=PA168 |title=Advanced Materials Innovation: Managing Global Technology in the 21st century |date=2016 |publisher=[[John Wiley & Sons]] |isbn=978-0-470-50892-3 |page=168}}</ref><ref>{{cite book |author1=Christophe Lécuyer |url=https://books.google.com/books?id=LaZpUpkG70QC&pg=PA62 |title=Makers of the Microchip: A Documentary History of Fairchild Semiconductor |author2=David C. Brook |author3=Jay Last |date=2010 |publisher=MIT Press |isbn=978-0-262-01424-3 |pages=62–63}}</ref><ref>{{cite book |last1=Claeys |first1=Cor L. |url=https://books.google.com/books?id=bu22JNYbE5MC&pg=PA27 |title=ULSI Process Integration III: Proceedings of the International Symposium |date=2003 |publisher=[[The Electrochemical Society]] |isbn=978-1-56677-376-8 |pages=27–30}}</ref><ref name="Lojek120">{{cite book |last1=Lojek |first1=Bo |title=History of Semiconductor Engineering |date=2007 |publisher=[[Springer Science & Business Media]] |isbn=9783540342588 |page=120}}</ref> هورني بعد ۾ 1959ع ۾ [[فيرچائلڊ سيمي ڪنڊڪٽر]] ۾ [[پلينر عمل]] ايجاد ڪيو.<ref>{{patent|US|3025589|Hoerni, J. A.: "Method of Manufacturing Semiconductor Devices” filed May 1, 1959}}</ref><ref>{{patent|US|3064167|Hoerni, J. A.: "Semiconductor device" filed May 15, 1960}}</ref> [[File:1957(Figure_9)-Gate_oxide_transistor_by_Frosch_and_Derrick.png|thumb|310x310px|1957ع ۾ فروش ۽ ڊيرڪ پاران تيار ڪيل SiO₂ ٽرانزسٽر اوزارن مان هڪ جو خاڪو<ref name="iopscience.iop.org"/>]] ان کان پوءِ جي. آر. ليگينزا ۽ ڊبليو. جي. اسپٽزر حرارتي طور تي وڌايل آڪسائيڊن جي عمل جو مطالعو ڪيو، اعليٰ معيار وارو Si/[[سيليڪون ڊاءِ آڪسائيڊ|SiO₂]] ڍانچو تيار ڪيو، ۽ 1960ع ۾ پنهنجا نتيجا شايع ڪيا.<ref>{{Cite journal |last1=Ligenza |first1=J. R. |last2=Spitzer |first2=W. G. |date=1960-07-01 |title=The mechanisms for silicon oxidation in steam and oxygen |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0022369760902195 |journal=Journal of Physics and Chemistry of Solids |volume=14 |pages=131–136 |doi=10.1016/0022-3697(60)90219-5 |bibcode=1960JPCS...14..131L |issn=0022-3697|url-access=subscription }}</ref><ref name="Deal">{{cite book |last1=Deal |first1=Bruce E. |title=Silicon materials science and technology |date=1998 |publisher=[[The Electrochemical Society]] |isbn=978-1566771931 |page=183 |chapter=Highlights Of Silicon Thermal Oxidation Technology |chapter-url=https://books.google.com/books?id=cr8FPGkiRS0C&pg=PA183}}</ref><ref>{{cite book |last1=Lojek |first1=Bo |title=History of Semiconductor Engineering |date=2007 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-3540342588 |page=322}}</ref> هن تحقيق کان پوءِ [[محمد عطاالله]] ۽ [[ڊاون ڪانگ]] 1959ع ۾ سيليڪون MOS ٽرانزسٽر تجويز ڪيو،<ref name="Bassett22">{{cite book |last1=Bassett |first1=Ross Knox |url=https://books.google.com/books?id=UUbB3d2UnaAC&pg=PA22 |title=To the Digital Age: Research Labs, Start-up Companies, and the Rise of MOS Technology |date=2007 |publisher=[[Johns Hopkins University Press]] |isbn=978-0-8018-8639-3 |pages=22–23}}</ref> ۽ 1960ع ۾ بيل ليبارٽريز جي پنهنجي ٽيم سان گڏ پهريون ڪامياب MOS اوزار پيش ڪيو.<ref>{{cite journal |last1=Atalla |first1=M. |author1-link=Mohamed Atalla |last2=Kahng |first2=D. |author2-link=Dawon Kahng |date=1960 |title=Silicon-silicon dioxide field induced surface devices |journal=IRE-AIEE Solid State Device Research Conference}}</ref><ref>{{cite journal |title=1960 – Metal Oxide Semiconductor (MOS) Transistor Demonstrated |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/metal-oxide-semiconductor-mos-transistor-demonstrated/ |journal=The Silicon Engine |publisher=[[Computer History Museum]] |access-date=2023-01-16}}</ref> سندن ٽيم ۾ اي. اي. لا بيٽ ۽ اي. آءِ. پوويلونس شامل هئا، جن اوزار تيار ڪيو؛ ايم. او. ٿرسٽن، ايل. اي. ڊي اسارو ۽ جي. آر. ليگينزا، جن ڊفيوزن جا عمل تيار ڪيا؛ ۽ ايڇ. ڪي. گمل ۽ آر. لنڊنر، جن اوزار جي خاصيتن جو جائزو ورتو.<ref>{{Cite journal |last=KAHNG |first=D. |date=1961 |title=Silicon-Silicon Dioxide Surface Device |url=https://doi.org/10.1142/9789814503464_0076 |journal=Technical Memorandum of Bell Laboratories |pages=583–596 |doi=10.1142/9789814503464_0076 |isbn=978-981-02-0209-5|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite book |last=Lojek |first=Bo |title=History of Semiconductor Engineering |date=2007 |publisher=Springer-Verlag Berlin Heidelberg |isbn=978-3-540-34258-8 |location=Berlin, Heidelberg |page=321}}</ref> پنهنجي [[موفيٽ جي ماپ گهٽائڻ واري صلاحيت]]،<ref>{{cite journal |last1=Motoyoshi |first1=M. |title=Through-Silicon Via (TSV) |journal=Proceedings of the IEEE |date=2009 |volume=97 |issue=1 |pages=43–48 |doi=10.1109/JPROC.2008.2007462 |s2cid=29105721 |url=https://pdfs.semanticscholar.org/8a44/93b535463daa7d7317b08d8900a33b8cbaf4.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20190719120523/https://pdfs.semanticscholar.org/8a44/93b535463daa7d7317b08d8900a33b8cbaf4.pdf |url-status=dead |archive-date=2019-07-19 |issn=0018-9219}}</ref> تمام گهٽ توانائي استعمال ۽ [[ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر]] جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ کثافت سبب،<ref>{{cite news |title=Transistors Keep Moore's Law Alive |url=https://www.eetimes.com/author.asp?section_id=36&doc_id=1334068 |access-date=18 July 2019 |work=[[EETimes]] |date=12 December 2018}}</ref> MOSFET ڪمپيوٽرن، اليڪٽرانڪس،<ref name="Khang">{{cite web |title=Dawon Kahng |url=https://www.invent.org/inductees/dawon-kahng |access-date=27 June 2019 |website=[[نيشنل انوينٽرس ھال آف فيم]]}}</ref> ۽ [[مواصلاتي ٽيڪنالاجي]] جهڙوڪ [[اسمارٽ فون]]ن ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ ٽرانزسٽر بڻجي ويو.<ref name="uspto">{{cite web |title=Remarks by Director Iancu at the 2019 International Intellectual Property Conference |url=https://www.uspto.gov/about-us/news-updates/remarks-director-iancu-2019-international-intellectual-property-conference |website=[[United States Patent and Trademark Office]] |date=June 10, 2019 |access-date=20 July 2019 |archive-date=17 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191217200937/https://www.uspto.gov/about-us/news-updates/remarks-director-iancu-2019-international-intellectual-property-conference |url-status=dead }}</ref> [[آمريڪا جو پيٽنٽ ۽ ٽريڊ مارڪ آفيس]] موسفيٽ کي "اهڙي انقلابي ايجاد" قرار ڏئي ٿو، جنهن دنيا جي زندگي ۽ ثقافت کي تبديل ڪري ڇڏيو.<ref name="uspto" /> بارڊين جو 1948ع وارو [[انورشن پرت]] وارو تصور اڄ جي CMOS ٽيڪنالاجيءَ جو بنياد بڻيو.<ref>{{cite book |author=Howard R. Duff |title=AIP Conference Proceedings |date=2001 |volume=550 |pages=3–32 |chapter=John Bardeen and transistor physics |doi=10.1063/1.1354371 |doi-access=free}}</ref> [[سي ايم او ايس]] (ڪامپليمينٽري MOS) 1963ع ۾ [[چيه-ٽانگ ساه]] ۽ [[فرينڪ وانلاس]] پاران [[فيرچائلڊ سيمي ڪنڊڪٽر]] ۾ ايجاد ڪيو ويو.<ref name="computerhistory1963">{{cite web |title=1963: Complementary MOS Circuit Configuration is Invented |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/complementary-mos-circuit-configuration-is-invented/ |website=[[Computer History Museum]] |access-date=6 July 2019}}</ref> 1967ع ۾ ڊاون ڪانگ ۽ [[سائمن سزي]] پهريون ڀيرو [[فلوٽنگ-گيٽ موسفيٽ]] بابت رپورٽ پيش ڪئي.<ref>D. Kahng and S. M. Sze, "A floating gate and its application to memory devices", ''The Bell System Technical Journal'', vol. 46, no. 4, 1967, pp. 1288–1295</ref> [[فِن فيٽ]] (FinFET)، جيڪو ٽي-رخي گهڻ-گيٽ موسفيٽ جو هڪ قسم آهي، 1967ع ۾ ايڇ. آر. فاره ۽ آر. ايف. اسٽينبرگ تجويز ڪيو،<ref name="FarrahSteinberg">{{cite journal |last1=Farrah |first1=H. R. |last2=Steinberg |first2=R. F. |date=February 1967 |title=Analysis of double-gate thin-film transistor |journal=IEEE Transactions on Electron Devices |volume=14 |issue=2 |pages=69–74 |bibcode=1967ITED...14...69F |doi=10.1109/T-ED.1967.15901}}</ref> جڏهن⁠تہ 1989ع ۾ [[ڊيگ هيساموٽو]] ۽ سندس ساٿين [[هٽاچي مرڪزي تحقيقي ليبارٽري]] ۾ ان کي پهريون ڀيرو عملي طور تي تيار ڪيو.<ref>{{cite web |title=IEEE Andrew S. Grove Award Recipients |url=https://www.ieee.org/about/awards/bios/grove-recipients.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20180909112404/https://www.ieee.org/about/awards/bios/grove-recipients.html |url-status=dead |archive-date=September 9, 2018 |website=[[IEEE Andrew S. Grove Award]] |publisher=[[Institute of Electrical and Electronics Engineers]] |access-date=4 July 2019}}</ref><ref>{{cite web |title=The Breakthrough Advantage for FPGAs with Tri-Gate Technology |url=https://www.intel.com/content/dam/www/programmable/us/en/pdfs/literature/wp/wp-01201-fpga-tri-gate-technology.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.intel.com/content/dam/www/programmable/us/en/pdfs/literature/wp/wp-01201-fpga-tri-gate-technology.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |publisher=[[Intel]] |year=2014 |access-date=4 July 2019}}</ref> == پڻ ڏسو == {{Portal|اليڪٽرانڪس}} * [[گہري-سطحي عارضي اسپيڪٽروسڪوپي]] (DLTS) * [[متڪامل سرڪٽ]] * [[سيمي ڪنڊڪٽر اعتماديت]] * [[شون اسڪينڊل]] * [[سيمي ڪنڊڪٽر اوزارن جي تياري]] * [[برقي ڊزائن خودڪاري]] (EDA) * [[تمام وڏي پيماني واري متڪامل سازي|VLSI]] == حوالا == {{Reflist}} {{Refbegin}} * {{cite book |author1=Muller, Richard S. |author2=Theodore I. Kamins |name-list-style=amp |title=Device Electronics for Integrated Circuits |year=1986 |publisher=John Wiley and Sons |isbn=978-0-471-88758-4 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/deviceelectronic00mull}} {{Refend}} {{Electronic components}} {{Authority control}} [[زمرو:سيمي ڪنڊڪٽر اوزار]] 0mlwnums8g2qi6z5gmolgmjhgcvq63o 0 99738 390575 2026-07-02T12:59:35Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|اهڙو اوزار جيڪو ڪنهن جسماني مقدار کي ماپي ان کي سگنل ۾ تبديل ڪري}} [[File:Light sensor.png|thumb|مختلف قسمن جا [[روشني حساسو|روشنيءَ جا حساسا]]]] '''حساسو''' : '''سینسر''' ('''Sensor''') عام طور اهڙي اوزار کي چيو ويندو آهي، جيڪو ڪنهن [[سگنل]] يا [[محرڪ (جسمانيات)|محرڪ]] کي محسوس ڪري ان... 390575 wikitext text/x-wiki {{Short description|اهڙو اوزار جيڪو ڪنهن جسماني مقدار کي ماپي ان کي سگنل ۾ تبديل ڪري}} [[File:Light sensor.png|thumb|مختلف قسمن جا [[روشني حساسو|روشنيءَ جا حساسا]]]] '''حساسو''' : '''سینسر''' ('''Sensor''') عام طور اهڙي اوزار کي چيو ويندو آهي، جيڪو ڪنهن [[سگنل]] يا [[محرڪ (جسمانيات)|محرڪ]] کي محسوس ڪري ان جو جواب ڏئي. محرڪ اها مقدار، خاصيت يا حالت هوندي آهي، جنهن کي حساسو محسوس ڪري ان کي برقي سگنل ۾ تبديل ڪندو آهي.<ref>{{Cite book |last=FRADEN |first=JACOB |title=HANDBOOK OF MODERN SENSORS |publisher=Springer |year=2004 |isbn=0-387-00750-4 |edition=3rd |location=New York |page=1}}</ref> وڏي معنيٰ ۾، حساسو اهڙو اوزار، ماڊيول، مشين يا ذيلي نظام آهي، جيڪو پنهنجي ماحول ۾ ٿيندڙ واقعن يا تبديلين کي سڃاڻي ٿو ۽ اها معلومات ٻين برقي اوزارن، گهڻو ڪري ڪمپيوٽر پروسيسر، ڏانهن موڪلي ٿو. [[پئسيو انفرا ريڊ حساسو|پي آي آر حساسو (سينسر)]] يا [[ڇهاءُ حساسو|ڇهاءُ حساسو (ٽب سينسر)]] جهڙا حساسا روزمره جي شين ۾ استعمال ٿيندا آهن، جهڙوڪ ڇهاءُ سان هلندڙ لفٽ جا بٽڻ ([[ڇهاءُ حساسو]]) ۽ اهي بتيون جيڪي بنياد کي ڇهڻ سان مدهم يا تيز ٿينديون آهن. [[خرد-مشينڪاري]] ۽ آسان استعمال وارن [[خرد ضابطه سنڀاليندڙ]] پليٽفارمن جي ترقي سان حساسن جا استعمال روايتي شعبن، جهڙوڪ گرمي پد، دٻاءُ ۽ وهڪري جي ماپ،<ref>{{cite book |title=A History of Control Engineering 1930–1955 |last=Bennett |first=S. |year=1993 |publisher=Peter Peregrinus Ltd. on behalf of the Institution of Electrical Engineers |location=London |isbn=978-0-86341-280-6}}</ref> کان وڌي [[رخ ۽ سمت حوالو نظام| مارڻ (MARG) حساسن]] جهڙن جديد شعبن تائين پهچي ويا آهن. تشبيهي حساسا (اينالاگ سينسر)، جهڙوڪ [[پوٽينشيوميٽر]] ۽ [[قوت محسوس ڪندڙ مزاحمت]]، اڄ به وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿا. انهن جا استعمال صنعت، مشينري، هوابازي، خلائي ٽيڪنالاجي، گاڏين، طب، [[روبوٽڪس]] ۽ روزاني زندگيءَ جي ڪيترن ئي ٻين شعبن ۾ ٿين ٿا. ان کان علاوه اهڙا ڪيترائي حساسا موجود آهن، جيڪي مادن جي ڪيميائي ۽ جسماني خاصيتن کي ماپين ٿا، جن ۾ [[بصري حساسو|بصري حساسا]] (انعطافي اشاري جي ماپ لاءِ)، ارتعاشي حساسا (سيالن جي گاڙهائپ جي ماپ لاءِ) ۽ برقي-ڪيميائي حساسا (سيالن جي pH جي نگراني لاءِ) شامل آهن. ڪنهن حساسي جي '''حساسيت''' مان مراد اها هوندي آهي ته ماپجندڙ مقدار ۾ تبديلي اچڻ تي ان جي پيداوار (آئوٽ پٽ) ڪيتري تبديل ٿئي ٿي. مثال طور، جيڪڏهن ٿرماميٽر ۾ پارو گرمي پد ۾ 1&nbsp;°C واڌ سان 1&nbsp;سينٽي ميٽر مٿي چڙهي وڃي، ته ان جي حساسيت 1&nbsp;سينٽي ميٽر/°C هوندي. ڪجهه حساسا پاڻ به ان شيءِ تي اثر وجهن ٿا، جنهن کي هو ماپين ٿا؛ مثال طور، گرم سيال ۾ وڌل ڪمري جي گرمي پد وارو ٿرماميٽر سيال کي ٿورو ٿڌو ڪندو آهي ۽ پاڻ گرم ٿيندو آهي. عام طور حساسا اهڙيءَ ريت ٺاهيا ويندا آهن، جو ماپجندڙ شيءِ تي سندن اثر تمام گهٽ هجي. حساسي کي ننڍو ڪرڻ سان گهڻو ڪري اهو اثر وڌيڪ گهٽجي ويندو آهي ۽ ٻيا به فائدا حاصل ٿيندا آهن.<ref name="yan">{{Cite book| author=Jihong Yan| title=Machinery Prognostics and Prognosis Oriented Maintenance Management| url=https://books.google.com/books?id=LbzlBQAAQBAJ&pg=PA107| page=107| year=2015| publisher=Wiley & Sons Singapore Pte. Ltd| isbn=978-1-118-63872-9}}</ref> ٽيڪنالاجي جي ترقي سبب هاڻي حساسا [[خرد-برقي-مشيني نظام]] (ميمس MEMS) ٽيڪنالاجي ذريعي انتهائي ننڍي پيماني تي ''خرد حساسن'' جي صورت ۾ وڏي تعداد ۾ تيار ڪيا وڃن ٿا. گهڻن حالتن ۾ خرد حساسا روايتي [[مڪروسڪوپي]] طريقن جي ڀيٽ ۾ گهڻي تيز ماپ ۽ وڌيڪ حساسيت مهيا ڪن ٿا.<ref name=yan/><ref>{{Cite book| author=Ganesh Kumar| title=Modern General Knowledge| url=https://books.google.com/books?id=DbnFSqKSVb0C&pg=PA194| page=194| isbn=978-81-7482-180-5| publisher=Upkar Prakashan| date=September 2010}}</ref> گهٽ قيمت ۽ آسان استعمال سبب مختصر مدي واري نگراني يا هڪ ڀيري واري ماپ لاءِ استعمال ٿيندڙ ضايع لائق حساسن جي گهرج ۾ واڌ آئي آهي. اهڙن حساسن سان ٻيهر پيمانابندي (ريڪيليبريشن) جي ضرورت کان سواءِ ۽ آلودگي جي امڪان کان بچندي معلومات حاصل ڪري سگهجي ٿي.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Dincer|first1=Can|last2=Bruch|first2=Richard|last3=Costa-Rama|first3=Estefanía|last4=Fernández-Abedul|first4=Maria Teresa|last5=Merkoçi|first5=Arben|last6=Manz|first6=Andreas|last7=Urban|first7=Gerald Anton|last8=Güder|first8=Firat|date=2019-05-15|title=Disposable Sensors in Diagnostics, Food, and Environmental Monitoring|journal=Advanced Materials|volume=31|issue=30|language=en|article-number=1806739|doi=10.1002/adma.201806739|pmid=31094032|issn=0935-9648|doi-access=free|bibcode=2019AdM....3106739D |hdl=10044/1/69878|hdl-access=free}}</ref> 8yrl2ldq6xuzelp6q2qb1slagftgtd8 390576 390575 2026-07-02T13:01:54Z Intisar Ali 8681 /* */ 390576 wikitext text/x-wiki {{Short description|اهڙو اوزار جيڪو ڪنهن جسماني مقدار کي ماپي ان کي سگنل ۾ تبديل ڪري}} [[File:Light sensor.png|thumb|مختلف قسمن جا [[روشني حساسو|روشنيءَ جا حساسا]]]] '''حساسو''' : '''سینسر''' ('''Sensor''') عام طور اهڙي اوزار کي چيو ويندو آهي، جيڪو ڪنهن [[سگنل]] يا [[محرڪ (جسمانيات)|محرڪ]] کي محسوس ڪري ان جو جواب ڏئي. محرڪ اها مقدار، خاصيت يا حالت هوندي آهي، جنهن کي حساسو محسوس ڪري ان کي برقي سگنل ۾ تبديل ڪندو آهي.<ref>{{Cite book |last=FRADEN |first=JACOB |title=HANDBOOK OF MODERN SENSORS |publisher=Springer |year=2004 |isbn=0-387-00750-4 |edition=3rd |location=New York |page=1}}</ref> وڏي معنيٰ ۾، حساسو اهڙو اوزار، ماڊيول، مشين يا ذيلي نظام آهي، جيڪو پنهنجي ماحول ۾ ٿيندڙ واقعن يا تبديلين کي سڃاڻي ٿو ۽ اها معلومات ٻين برقي اوزارن، گهڻو ڪري ڪمپيوٽر پروسيسر، ڏانهن موڪلي ٿو. [[پئسيو انفرا ريڊ حساسو|پي آي آر حساسو (سينسر)]] يا [[ڇهاءُ حساسو|ڇهاءُ حساسو (ٽب سينسر)]] جهڙا حساسا روزمره جي شين ۾ استعمال ٿيندا آهن، جهڙوڪ ڇهاءُ سان هلندڙ لفٽ جا بٽڻ ([[ڇهاءُ حساسو]]) ۽ اهي بتيون جيڪي بنياد کي ڇهڻ سان مدهم يا تيز ٿينديون آهن. [[خرد-مشينڪاري]] ۽ آسان استعمال وارن [[خرد ضابطه سنڀاليندڙ]] پليٽفارمن جي ترقي سان حساسن جا استعمال روايتي شعبن، جهڙوڪ گرمي پد، دٻاءُ ۽ وهڪري جي ماپ،<ref>{{cite book |title=A History of Control Engineering 1930–1955 |last=Bennett |first=S. |year=1993 |publisher=Peter Peregrinus Ltd. on behalf of the Institution of Electrical Engineers |location=London |isbn=978-0-86341-280-6}}</ref> کان وڌي [[رخ ۽ سمت حوالو نظام| مارڻ (MARG) حساسن]] جهڙن جديد شعبن تائين پهچي ويا آهن. تشبيهي حساسا (اينالاگ سينسر)، جهڙوڪ [[پوٽينشيوميٽر]] ۽ [[قوت محسوس ڪندڙ مزاحمت]]، اڄ به وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿا. انهن جا استعمال صنعت، مشينري، هوابازي، خلائي ٽيڪنالاجي، گاڏين، طب، [[روبوٽڪس]] ۽ روزاني زندگيءَ جي ڪيترن ئي ٻين شعبن ۾ ٿين ٿا. ان کان علاوه اهڙا ڪيترائي حساسا موجود آهن، جيڪي مادن جي ڪيميائي ۽ جسماني خاصيتن کي ماپين ٿا، جن ۾ [[بصري حساسو|بصري حساسا]] (انعطافي اشاري جي ماپ لاءِ)، ارتعاشي حساسا (سيالن جي گاڙهائپ جي ماپ لاءِ) ۽ برقي-ڪيميائي حساسا (سيالن جي pH جي نگراني لاءِ) شامل آهن. ڪنهن حساسي جي '''حساسيت''' مان مراد اها هوندي آهي ته ماپجندڙ مقدار ۾ تبديلي اچڻ تي ان جي پيداوار (آئوٽ پٽ) ڪيتري تبديل ٿئي ٿي. مثال طور، جيڪڏهن ٿرماميٽر ۾ پارو گرمي پد ۾ 1&nbsp;°C واڌ سان 1&nbsp;سينٽي ميٽر مٿي چڙهي وڃي، ته ان جي حساسيت 1&nbsp;سينٽي ميٽر/°C هوندي. ڪجهه حساسا پاڻ به ان شيءِ تي اثر وجهن ٿا، جنهن کي هو ماپين ٿا؛ مثال طور، گرم سيال ۾ وڌل ڪمري جي گرمي پد وارو ٿرماميٽر سيال کي ٿورو ٿڌو ڪندو آهي ۽ پاڻ گرم ٿيندو آهي. عام طور حساسا اهڙيءَ ريت ٺاهيا ويندا آهن، جو ماپجندڙ شيءِ تي سندن اثر تمام گهٽ هجي. حساسي کي ننڍو ڪرڻ سان گهڻو ڪري اهو اثر وڌيڪ گهٽجي ويندو آهي ۽ ٻيا به فائدا حاصل ٿيندا آهن.<ref name="yan">{{Cite book| author=Jihong Yan| title=Machinery Prognostics and Prognosis Oriented Maintenance Management| url=https://books.google.com/books?id=LbzlBQAAQBAJ&pg=PA107| page=107| year=2015| publisher=Wiley & Sons Singapore Pte. Ltd| isbn=978-1-118-63872-9}}</ref> ٽيڪنالاجي جي ترقي سبب هاڻي حساسا [[خرد-برقي-مشيني نظام]] (ميمس MEMS) ٽيڪنالاجي ذريعي انتهائي ننڍي پيماني تي ''خرد حساسن'' جي صورت ۾ وڏي تعداد ۾ تيار ڪيا وڃن ٿا. گهڻن حالتن ۾ خرد حساسا روايتي [[مڪروسڪوپي]] طريقن جي ڀيٽ ۾ گهڻي تيز ماپ ۽ وڌيڪ حساسيت مهيا ڪن ٿا.<ref name=yan/><ref>{{Cite book| author=Ganesh Kumar| title=Modern General Knowledge| url=https://books.google.com/books?id=DbnFSqKSVb0C&pg=PA194| page=194| isbn=978-81-7482-180-5| publisher=Upkar Prakashan| date=September 2010}}</ref> گهٽ قيمت ۽ آسان استعمال سبب مختصر مدي واري نگراني يا هڪ ڀيري واري ماپ لاءِ استعمال ٿيندڙ ضايع لائق حساسن جي گهرج ۾ واڌ آئي آهي. اهڙن حساسن سان ٻيهر پيمانابندي (ريڪيليبريشن) جي ضرورت کان سواءِ ۽ آلودگي جي امڪان کان بچندي معلومات حاصل ڪري سگهجي ٿي.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Dincer|first1=Can|last2=Bruch|first2=Richard|last3=Costa-Rama|first3=Estefanía|last4=Fernández-Abedul|first4=Maria Teresa|last5=Merkoçi|first5=Arben|last6=Manz|first6=Andreas|last7=Urban|first7=Gerald Anton|last8=Güder|first8=Firat|date=2019-05-15|title=Disposable Sensors in Diagnostics, Food, and Environmental Monitoring|journal=Advanced Materials|volume=31|issue=30|language=en|article-number=1806739|doi=10.1002/adma.201806739|pmid=31094032|issn=0935-9648|doi-access=free|bibcode=2019AdM....3106739D |hdl=10044/1/69878|hdl-access=free}}</ref> == ماپ جي غلطين جي درجابندي == [[File:Infrared Transceiver Circuit.jpg|thumb|هڪ [[تحت الحمراء حساسو]]]] هڪ سٺو حساسو هيٺين خاصيتن تي پورو لهڻ گهرجي:<ref name=":0" /> * اهو ماپجندڙ خاصيت لاءِ حساس هجي. * اهو پنهنجي استعمال واري ماحول ۾ موجود ٻين خاصيتن کان گهڻي حد تائين غير متاثر هجي. * اهو ماپجندڙ خاصيت تي پاڻ اثرانداز نه ٿئي. گهڻن حساسن جو [[ليڪيت|منتقلي تفاعل]] (ٽرانسفر فنڪشن) ليڪي هوندو آهي. اهڙي حالت ۾ [[حساسيت (اليڪٽرانڪس)|حساسيت]] کي آئوٽ پُٽ سگنل ۽ ماپجندڙ خاصيت جي وچ واري نسبت طور بيان ڪيو ويندو آهي. مثال طور، جيڪڏهن ڪو حساسو گرمي پد ماپي ٿو ۽ ان جو آئوٽ پُٽ وولٽيج جي صورت ۾ آهي، ته ان جي حساسيت [V/K] جي ايڪن ۾ مستقل هوندي. حساسيت دراصل منتقلي تفاعل جي لاڙي (سلوپ) هوندي آهي. حساسي جي برقي آئوٽ پُٽ (مثال طور V) کي ماپيل ايڪن (مثال طور K) ۾ تبديل ڪرڻ لاءِ برقي آئوٽ پُٽ کي لاڙي سان ورهايو ويندو آهي (يا ان جي اُبتڙ سان ضرب ڏني ويندي آهي). ان کان سواءِ، گهڻو ڪري هڪ آفسيٽ به شامل يا ڪڍيو ويندو آهي. مثال طور، جيڪڏهن 0 وولٽ آئوٽ پُٽ −40 °C ان پُٽ جي برابر هجي، ته آئوٽ پُٽ ۾ −40 شامل ڪرڻو پوندو. ڪنهن تشبيهي حساسي جي سگنل کي ڊجيٽل اوزارن ۾ استعمال يا پروسيس ڪرڻ لاءِ ان کي [[تشبيهي-کان-ڊجيٽل مبدل]] ذريعي ڊجيٽل سگنل ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي. === حساسي جون انحرافون === ڇاڪاڻ⁠تہ حساسا مثالي [[منتقلي تفاعل]] کي مڪمل طور ورجائي نٿا سگهن، تنهنڪري مختلف قسمن جا انحراف پيدا ٿي سگهن ٿا، جيڪي حساسي جي [[درستي ۽ صحت|درستي]] کي محدود ڪن ٿا: * ڇاڪاڻ⁠تہ آئوٽ پُٽ سگنل جي حد محدود هوندي آهي، تنهنڪري جڏهن ماپجندڙ خاصيت مقرر حدن کان وڌي وڃي ٿي ته آئوٽ پُٽ پنهنجي گهٽ ۾ گهٽ يا وڌ ۾ وڌ قدر تي پهچي وڃي ٿو. [[مڪمل پيمانو]] (فل اسڪيل) ماپجندڙ خاصيت جي وڌ ۾ وڌ ۽ گهٽ ۾ گهٽ قدرن کي ظاهر ڪري ٿو. {{citation needed|date=May 2015}} * [[حساسيت (اليڪٽرانڪس)|حساسيت]] عملي طور مقرر ڪيل قدر کان مختلف ٿي سگهي ٿي. ان کي '''حساسيت جي غلطي''' چيو ويندو آهي. هي ليڪي منتقلي تفاعل جي لاڙي ۾ غلطي هوندي آهي. * جيڪڏهن آئوٽ پُٽ سگنل صحيح قدر کان مستقل مقدار جيترو مختلف هجي، ته حساسي ۾ '''آفسيٽ غلطي''' يا [[تعصب]] هوندو آهي. هي ليڪي منتقلي تفاعل جي [[وائي-ڪٽ]] ۾ غلطي هوندي آهي. * [[غير ليڪيت]] حساسي جي منتقلي تفاعل جو سڌي ليڪ واري منتقلي تفاعل کان انحراف آهي. عام طور ان کي حساسي جي پوري حد ۾ مثالي روَيي کان آئوٽ پُٽ جي فرق کي مڪمل پيماني جي سيڪڙو طور ظاهر ڪيو ويندو آهي. * جيڪڏهن ماپجندڙ خاصيت وقت سان تيزيءَ سان تبديل ٿئي ۽ ان سبب انحراف پيدا ٿئي، ته ان کي [[حرڪيات (طبعيات)|متحرڪ غلطي]] چيو ويندو آهي. هن روَيي کي اڪثر [[بوڊي پلاٽ]] ذريعي بيان ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ حساسيت جي غلطي ۽ مرحلي جي تبديلي کي دوري ان پُٽ سگنل جي تعدد جي لحاظ سان ڏيکاريو ويندو آهي. * جيڪڏهن آئوٽ پُٽ سگنل ماپجندڙ خاصيت کان آزاد آهستي آهستي تبديل ٿئي، ته ان کي [[ڊرفٽ (دور ربط)|ڊرفٽ]] چيو ويندو آهي. مهينن يا سالن دوران ٿيندڙ ڊگهي مدي واري ڊرفٽ حساسي ۾ جسماني تبديلين سبب ٿيندي آهي. * [[شور]] سگنل جو وقت سان تبديل ٿيندڙ بي ترتيب انحراف آهي. * [[هسٽريسس]] جي غلطي سبب آئوٽ پُٽ جو قدر اڳين ان پُٽن تي دارومدار رکي ٿو. جيڪڏهن ساڳئي ان پُٽ تي پهچڻ وقت وڌندڙ ۽ گهٽندڙ ان پُٽ لاءِ مختلف آئوٽ پُٽ ملي، ته حساسي ۾ هسٽريسس جي غلطي موجود هوندي آهي. 9z4rq574i79chi3h23ecb04wsv2ke1z 390577 390576 2026-07-02T13:02:57Z Intisar Ali 8681 390577 wikitext text/x-wiki {{Short description|اهڙو اوزار جيڪو ڪنهن جسماني مقدار کي ماپي ان کي سگنل ۾ تبديل ڪري}} [[File:Light sensor.png|thumb|مختلف قسمن جا [[روشني حساسو|روشنيءَ جا حساسا]]]] '''حساسو''' : '''سینسر''' ('''Sensor''') عام طور اهڙي اوزار کي چيو ويندو آهي، جيڪو ڪنهن [[سگنل]] يا [[محرڪ (جسمانيات)|محرڪ]] کي محسوس ڪري ان جو جواب ڏئي. محرڪ اها مقدار، خاصيت يا حالت هوندي آهي، جنهن کي حساسو محسوس ڪري ان کي برقي سگنل ۾ تبديل ڪندو آهي.<ref>{{Cite book |last=FRADEN |first=JACOB |title=HANDBOOK OF MODERN SENSORS |publisher=Springer |year=2004 |isbn=0-387-00750-4 |edition=3rd |location=New York |page=1}}</ref> وڏي معنيٰ ۾، حساسو اهڙو اوزار، ماڊيول، مشين يا ذيلي نظام آهي، جيڪو پنهنجي ماحول ۾ ٿيندڙ واقعن يا تبديلين کي سڃاڻي ٿو ۽ اها معلومات ٻين برقي اوزارن، گهڻو ڪري ڪمپيوٽر پروسيسر، ڏانهن موڪلي ٿو. [[پئسيو انفرا ريڊ حساسو|پي آي آر حساسو (سينسر)]] يا [[ڇهاءُ حساسو|ڇهاءُ حساسو (ٽب سينسر)]] جهڙا حساسا روزمره جي شين ۾ استعمال ٿيندا آهن، جهڙوڪ ڇهاءُ سان هلندڙ لفٽ جا بٽڻ ([[ڇهاءُ حساسو]]) ۽ اهي بتيون جيڪي بنياد کي ڇهڻ سان مدهم يا تيز ٿينديون آهن. [[خرد-مشينڪاري]] ۽ آسان استعمال وارن [[خرد ضابطه سنڀاليندڙ]] پليٽفارمن جي ترقي سان حساسن جا استعمال روايتي شعبن، جهڙوڪ گرمي پد، دٻاءُ ۽ وهڪري جي ماپ،<ref>{{cite book |title=A History of Control Engineering 1930–1955 |last=Bennett |first=S. |year=1993 |publisher=Peter Peregrinus Ltd. on behalf of the Institution of Electrical Engineers |location=London |isbn=978-0-86341-280-6}}</ref> کان وڌي [[رخ ۽ سمت حوالو نظام| مارڻ (MARG) حساسن]] جهڙن جديد شعبن تائين پهچي ويا آهن. تشبيهي حساسا (اينالاگ سينسر)، جهڙوڪ [[پوٽينشيوميٽر]] ۽ [[قوت محسوس ڪندڙ مزاحمت]]، اڄ به وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿا. انهن جا استعمال صنعت، مشينري، هوابازي، خلائي ٽيڪنالاجي، گاڏين، طب، [[روبوٽڪس]] ۽ روزاني زندگيءَ جي ڪيترن ئي ٻين شعبن ۾ ٿين ٿا. ان کان علاوه اهڙا ڪيترائي حساسا موجود آهن، جيڪي مادن جي ڪيميائي ۽ جسماني خاصيتن کي ماپين ٿا، جن ۾ [[بصري حساسو|بصري حساسا]] (انعطافي اشاري جي ماپ لاءِ)، ارتعاشي حساسا (سيالن جي گاڙهائپ جي ماپ لاءِ) ۽ برقي-ڪيميائي حساسا (سيالن جي pH جي نگراني لاءِ) شامل آهن. ڪنهن حساسي جي '''حساسيت''' مان مراد اها هوندي آهي ته ماپجندڙ مقدار ۾ تبديلي اچڻ تي ان جي پيداوار (آئوٽ پٽ) ڪيتري تبديل ٿئي ٿي. مثال طور، جيڪڏهن ٿرماميٽر ۾ پارو گرمي پد ۾ 1&nbsp;°C واڌ سان 1&nbsp;سينٽي ميٽر مٿي چڙهي وڃي، ته ان جي حساسيت 1&nbsp;سينٽي ميٽر/°C هوندي. ڪجهه حساسا پاڻ به ان شيءِ تي اثر وجهن ٿا، جنهن کي هو ماپين ٿا؛ مثال طور، گرم سيال ۾ وڌل ڪمري جي گرمي پد وارو ٿرماميٽر سيال کي ٿورو ٿڌو ڪندو آهي ۽ پاڻ گرم ٿيندو آهي. عام طور حساسا اهڙيءَ ريت ٺاهيا ويندا آهن، جو ماپجندڙ شيءِ تي سندن اثر تمام گهٽ هجي. حساسي کي ننڍو ڪرڻ سان گهڻو ڪري اهو اثر وڌيڪ گهٽجي ويندو آهي ۽ ٻيا به فائدا حاصل ٿيندا آهن.<ref name="yan">{{Cite book| author=Jihong Yan| title=Machinery Prognostics and Prognosis Oriented Maintenance Management| url=https://books.google.com/books?id=LbzlBQAAQBAJ&pg=PA107| page=107| year=2015| publisher=Wiley & Sons Singapore Pte. Ltd| isbn=978-1-118-63872-9}}</ref> ٽيڪنالاجي جي ترقي سبب هاڻي حساسا [[خرد-برقي-مشيني نظام]] (ميمس MEMS) ٽيڪنالاجي ذريعي انتهائي ننڍي پيماني تي ''خرد حساسن'' جي صورت ۾ وڏي تعداد ۾ تيار ڪيا وڃن ٿا. گهڻن حالتن ۾ خرد حساسا روايتي [[مڪروسڪوپي]] طريقن جي ڀيٽ ۾ گهڻي تيز ماپ ۽ وڌيڪ حساسيت مهيا ڪن ٿا.<ref name=yan/><ref>{{Cite book| author=Ganesh Kumar| title=Modern General Knowledge| url=https://books.google.com/books?id=DbnFSqKSVb0C&pg=PA194| page=194| isbn=978-81-7482-180-5| publisher=Upkar Prakashan| date=September 2010}}</ref> گهٽ قيمت ۽ آسان استعمال سبب مختصر مدي واري نگراني يا هڪ ڀيري واري ماپ لاءِ استعمال ٿيندڙ ضايع لائق حساسن جي گهرج ۾ واڌ آئي آهي. اهڙن حساسن سان ٻيهر پيمانابندي (ريڪيليبريشن) جي ضرورت کان سواءِ ۽ آلودگي جي امڪان کان بچندي معلومات حاصل ڪري سگهجي ٿي.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Dincer|first1=Can|last2=Bruch|first2=Richard|last3=Costa-Rama|first3=Estefanía|last4=Fernández-Abedul|first4=Maria Teresa|last5=Merkoçi|first5=Arben|last6=Manz|first6=Andreas|last7=Urban|first7=Gerald Anton|last8=Güder|first8=Firat|date=2019-05-15|title=Disposable Sensors in Diagnostics, Food, and Environmental Monitoring|journal=Advanced Materials|volume=31|issue=30|language=en|article-number=1806739|doi=10.1002/adma.201806739|pmid=31094032|issn=0935-9648|doi-access=free|bibcode=2019AdM....3106739D |hdl=10044/1/69878|hdl-access=free}}</ref> == ماپ جي غلطين جي درجابندي == [[File:Infrared Transceiver Circuit.jpg|thumb|هڪ [[تحت الحمراء حساسو]]]] هڪ سٺو حساسو هيٺين خاصيتن تي پورو لهڻ گهرجي:<ref name=":0" /> * اهو ماپجندڙ خاصيت لاءِ حساس هجي. * اهو پنهنجي استعمال واري ماحول ۾ موجود ٻين خاصيتن کان گهڻي حد تائين غير متاثر هجي. * اهو ماپجندڙ خاصيت تي پاڻ اثرانداز نه ٿئي. گهڻن حساسن جو [[ليڪيت|منتقلي تفاعل]] (ٽرانسفر فنڪشن) ليڪي هوندو آهي. اهڙي حالت ۾ [[حساسيت (اليڪٽرانڪس)|حساسيت]] کي آئوٽ پُٽ سگنل ۽ ماپجندڙ خاصيت جي وچ واري نسبت طور بيان ڪيو ويندو آهي. مثال طور، جيڪڏهن ڪو حساسو گرمي پد ماپي ٿو ۽ ان جو آئوٽ پُٽ وولٽيج جي صورت ۾ آهي، ته ان جي حساسيت [V/K] جي ايڪن ۾ مستقل هوندي. حساسيت دراصل منتقلي تفاعل جي لاڙي (سلوپ) هوندي آهي. حساسي جي برقي آئوٽ پُٽ (مثال طور V) کي ماپيل ايڪن (مثال طور K) ۾ تبديل ڪرڻ لاءِ برقي آئوٽ پُٽ کي لاڙي سان ورهايو ويندو آهي (يا ان جي اُبتڙ سان ضرب ڏني ويندي آهي). ان کان سواءِ، گهڻو ڪري هڪ آفسيٽ به شامل يا ڪڍيو ويندو آهي. مثال طور، جيڪڏهن 0 وولٽ آئوٽ پُٽ −40 °C ان پُٽ جي برابر هجي، ته آئوٽ پُٽ ۾ −40 شامل ڪرڻو پوندو. ڪنهن تشبيهي حساسي جي سگنل کي ڊجيٽل اوزارن ۾ استعمال يا پروسيس ڪرڻ لاءِ ان کي [[تشبيهي-کان-ڊجيٽل مبدل]] ذريعي ڊجيٽل سگنل ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي. === حساسي جون انحرافون === ڇاڪاڻ⁠تہ حساسا مثالي [[منتقلي تفاعل]] کي مڪمل طور ورجائي نٿا سگهن، تنهنڪري مختلف قسمن جا انحراف پيدا ٿي سگهن ٿا، جيڪي حساسي جي [[درستي ۽ صحت|درستي]] کي محدود ڪن ٿا: * ڇاڪاڻ⁠تہ آئوٽ پُٽ سگنل جي حد محدود هوندي آهي، تنهنڪري جڏهن ماپجندڙ خاصيت مقرر حدن کان وڌي وڃي ٿي ته آئوٽ پُٽ پنهنجي گهٽ ۾ گهٽ يا وڌ ۾ وڌ قدر تي پهچي وڃي ٿو. [[مڪمل پيمانو]] (فل اسڪيل) ماپجندڙ خاصيت جي وڌ ۾ وڌ ۽ گهٽ ۾ گهٽ قدرن کي ظاهر ڪري ٿو. {{citation needed|date=May 2015}} * [[حساسيت (اليڪٽرانڪس)|حساسيت]] عملي طور مقرر ڪيل قدر کان مختلف ٿي سگهي ٿي. ان کي '''حساسيت جي غلطي''' چيو ويندو آهي. هي ليڪي منتقلي تفاعل جي لاڙي ۾ غلطي هوندي آهي. * جيڪڏهن آئوٽ پُٽ سگنل صحيح قدر کان مستقل مقدار جيترو مختلف هجي، ته حساسي ۾ '''آفسيٽ غلطي''' يا [[تعصب]] هوندو آهي. هي ليڪي منتقلي تفاعل جي [[وائي-ڪٽ]] ۾ غلطي هوندي آهي. * [[غير ليڪيت]] حساسي جي منتقلي تفاعل جو سڌي ليڪ واري منتقلي تفاعل کان انحراف آهي. عام طور ان کي حساسي جي پوري حد ۾ مثالي روَيي کان آئوٽ پُٽ جي فرق کي مڪمل پيماني جي سيڪڙو طور ظاهر ڪيو ويندو آهي. * جيڪڏهن ماپجندڙ خاصيت وقت سان تيزيءَ سان تبديل ٿئي ۽ ان سبب انحراف پيدا ٿئي، ته ان کي [[حرڪيات (طبعيات)|متحرڪ غلطي]] چيو ويندو آهي. هن روَيي کي اڪثر [[بوڊي پلاٽ]] ذريعي بيان ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ حساسيت جي غلطي ۽ مرحلي جي تبديلي کي دوري ان پُٽ سگنل جي تعدد جي لحاظ سان ڏيکاريو ويندو آهي. * جيڪڏهن آئوٽ پُٽ سگنل ماپجندڙ خاصيت کان آزاد آهستي آهستي تبديل ٿئي، ته ان کي [[ڊرفٽ (دور ربط)|ڊرفٽ]] چيو ويندو آهي. مهينن يا سالن دوران ٿيندڙ ڊگهي مدي واري ڊرفٽ حساسي ۾ جسماني تبديلين سبب ٿيندي آهي. * [[شور]] سگنل جو وقت سان تبديل ٿيندڙ بي ترتيب انحراف آهي. * [[هسٽريسس]] جي غلطي سبب آئوٽ پُٽ جو قدر اڳين ان پُٽن تي دارومدار رکي ٿو. جيڪڏهن ساڳئي ان پُٽ تي پهچڻ وقت وڌندڙ ۽ گهٽندڙ ان پُٽ لاءِ مختلف آئوٽ پُٽ ملي، ته حساسي ۾ هسٽريسس جي غلطي موجود هوندي آهي. * جيڪڏهن حساسي جو آئوٽ پُٽ ڊجيٽل هجي، ته اهو ماپيل خاصيت جو رڳو هڪ ويجهو اندازو هوندو آهي. هن غلطي کي [[مقداربندي (سگنل پروسيسنگ)|مقداربندي غلطي]] (ڪئانٽائيزيشن ارر) پڻ چيو ويندو آهي. * جيڪڏهن سگنل کي ڊجيٽل نموني سان نگراني ڪيو وڃي، ته [[نمونابندي تعدد]] (سيمپلنگ فريڪئينسي) متحرڪ غلطي پيدا ڪري سگهي ٿي. جيڪڏهن ان پُٽ متغير يا شامل ٿيل شور اهڙي تعدد تي دوري طور تبديل ٿئي، جيڪا نمونابندي جي شرح جي ڪنهن ضرب جي ويجهو هجي، ته [[علياسنگ]] جون غلطيون پيدا ٿي سگهن ٿيون. * حساسو ڪجهه حد تائين ماپجندڙ خاصيت کان سواءِ ٻين خاصيتن لاءِ به حساس ٿي سگهي ٿو. مثال طور، گهڻا حساسا پنهنجي چوڌاري موجود ماحول جي گرمي پد کان متاثر ٿيندا آهن. اهي سڀئي انحراف [[منظم غلطي]] يا [[بي ترتيب غلطي]] جي درجي ۾ رکيا ويندا آهن. منظم غلطين جي تلافي گهڻو ڪري ڪنهن مناسب [[پيمانابندي]] (Calibration) جي طريقي سان ڪري سگهجي ٿي. شور هڪ بي ترتيب غلطي آهي، جنهن کي [[سگنل پروسيسنگ]]، جهڙوڪ فلٽرنگ، ذريعي گهٽائي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ ان سان حساسي جي متحرڪ ڪارڪردگي تي ڪجهه اثر پئجي سگهي ٿو. === تفڪيڪ === <!-- This section is redirected to from [[Sensor resolution]] --> '''حساسي جي تفڪيڪ''' يا '''ماپ جي تفڪيڪ''' مان مراد اها سڀ کان ننڍي تبديلي آهي، جيڪا ماپجندڙ مقدار ۾ سڃاتي وڃي سگهي. ڊجيٽل آئوٽ پُٽ رکندڙ حساسي جي تفڪيڪ عام طور ان جي ڊجيٽل آئوٽ پُٽ جي [[عددي تفڪيڪ]] هوندي آهي. تفڪيڪ جو تعلق ماپ جي [[درستي ۽ صحت|صحت]] سان هوندو آهي، پر اهي ٻئي هڪجهڙا تصور نه آهن. ڪنهن حساسي جي درستي ان جي تفڪيڪ کان گهڻي گهٽ به ٿي سگهي ٿي. * مثال طور، '''فاصلي جي تفڪيڪ''' اهو گهٽ ۾ گهٽ فاصلو آهي، جيڪو ڪنهن [[ڊيگهه، فاصلي يا حد ماپڻ وارن اوزارن جي فهرست|فاصلو ماپڻ واري اوزار]] سان صحيح نموني ماپي سگهجي. [[وقتِ پرواز ڪئميرا]] ۾ فاصلي جي تفڪيڪ عام طور سگنل جي [[معياري انحراف]] (يعني ڪل شور) جي برابر هوندي آهي، جيڪا [[ڊيگهه جي ايڪي]] ۾ ظاهر ڪئي ويندي آهي. * حساسو ڪجهه حد تائين ماپجندڙ خاصيت کان سواءِ ٻين خاصيتن لاءِ به حساس ٿي سگهي ٿو. مثال طور، گهڻا حساسا پنهنجي ماحول جي گرمي پد کان متاثر ٿيندا آهن. e0kduuc9vk05dvv0cot4c7v97xaecaz 390578 390577 2026-07-02T13:04:20Z Intisar Ali 8681 /* تفڪيڪ */ 390578 wikitext text/x-wiki {{Short description|اهڙو اوزار جيڪو ڪنهن جسماني مقدار کي ماپي ان کي سگنل ۾ تبديل ڪري}} [[File:Light sensor.png|thumb|مختلف قسمن جا [[روشني حساسو|روشنيءَ جا حساسا]]]] '''حساسو''' : '''سینسر''' ('''Sensor''') عام طور اهڙي اوزار کي چيو ويندو آهي، جيڪو ڪنهن [[سگنل]] يا [[محرڪ (جسمانيات)|محرڪ]] کي محسوس ڪري ان جو جواب ڏئي. محرڪ اها مقدار، خاصيت يا حالت هوندي آهي، جنهن کي حساسو محسوس ڪري ان کي برقي سگنل ۾ تبديل ڪندو آهي.<ref>{{Cite book |last=FRADEN |first=JACOB |title=HANDBOOK OF MODERN SENSORS |publisher=Springer |year=2004 |isbn=0-387-00750-4 |edition=3rd |location=New York |page=1}}</ref> وڏي معنيٰ ۾، حساسو اهڙو اوزار، ماڊيول، مشين يا ذيلي نظام آهي، جيڪو پنهنجي ماحول ۾ ٿيندڙ واقعن يا تبديلين کي سڃاڻي ٿو ۽ اها معلومات ٻين برقي اوزارن، گهڻو ڪري ڪمپيوٽر پروسيسر، ڏانهن موڪلي ٿو. [[پئسيو انفرا ريڊ حساسو|پي آي آر حساسو (سينسر)]] يا [[ڇهاءُ حساسو|ڇهاءُ حساسو (ٽب سينسر)]] جهڙا حساسا روزمره جي شين ۾ استعمال ٿيندا آهن، جهڙوڪ ڇهاءُ سان هلندڙ لفٽ جا بٽڻ ([[ڇهاءُ حساسو]]) ۽ اهي بتيون جيڪي بنياد کي ڇهڻ سان مدهم يا تيز ٿينديون آهن. [[خرد-مشينڪاري]] ۽ آسان استعمال وارن [[خرد ضابطه سنڀاليندڙ]] پليٽفارمن جي ترقي سان حساسن جا استعمال روايتي شعبن، جهڙوڪ گرمي پد، دٻاءُ ۽ وهڪري جي ماپ،<ref>{{cite book |title=A History of Control Engineering 1930–1955 |last=Bennett |first=S. |year=1993 |publisher=Peter Peregrinus Ltd. on behalf of the Institution of Electrical Engineers |location=London |isbn=978-0-86341-280-6}}</ref> کان وڌي [[رخ ۽ سمت حوالو نظام| مارڻ (MARG) حساسن]] جهڙن جديد شعبن تائين پهچي ويا آهن. تشبيهي حساسا (اينالاگ سينسر)، جهڙوڪ [[پوٽينشيوميٽر]] ۽ [[قوت محسوس ڪندڙ مزاحمت]]، اڄ به وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿا. انهن جا استعمال صنعت، مشينري، هوابازي، خلائي ٽيڪنالاجي، گاڏين، طب، [[روبوٽڪس]] ۽ روزاني زندگيءَ جي ڪيترن ئي ٻين شعبن ۾ ٿين ٿا. ان کان علاوه اهڙا ڪيترائي حساسا موجود آهن، جيڪي مادن جي ڪيميائي ۽ جسماني خاصيتن کي ماپين ٿا، جن ۾ [[بصري حساسو|بصري حساسا]] (انعطافي اشاري جي ماپ لاءِ)، ارتعاشي حساسا (سيالن جي گاڙهائپ جي ماپ لاءِ) ۽ برقي-ڪيميائي حساسا (سيالن جي pH جي نگراني لاءِ) شامل آهن. ڪنهن حساسي جي '''حساسيت''' مان مراد اها هوندي آهي ته ماپجندڙ مقدار ۾ تبديلي اچڻ تي ان جي پيداوار (آئوٽ پٽ) ڪيتري تبديل ٿئي ٿي. مثال طور، جيڪڏهن ٿرماميٽر ۾ پارو گرمي پد ۾ 1&nbsp;°C واڌ سان 1&nbsp;سينٽي ميٽر مٿي چڙهي وڃي، ته ان جي حساسيت 1&nbsp;سينٽي ميٽر/°C هوندي. ڪجهه حساسا پاڻ به ان شيءِ تي اثر وجهن ٿا، جنهن کي هو ماپين ٿا؛ مثال طور، گرم سيال ۾ وڌل ڪمري جي گرمي پد وارو ٿرماميٽر سيال کي ٿورو ٿڌو ڪندو آهي ۽ پاڻ گرم ٿيندو آهي. عام طور حساسا اهڙيءَ ريت ٺاهيا ويندا آهن، جو ماپجندڙ شيءِ تي سندن اثر تمام گهٽ هجي. حساسي کي ننڍو ڪرڻ سان گهڻو ڪري اهو اثر وڌيڪ گهٽجي ويندو آهي ۽ ٻيا به فائدا حاصل ٿيندا آهن.<ref name="yan">{{Cite book| author=Jihong Yan| title=Machinery Prognostics and Prognosis Oriented Maintenance Management| url=https://books.google.com/books?id=LbzlBQAAQBAJ&pg=PA107| page=107| year=2015| publisher=Wiley & Sons Singapore Pte. Ltd| isbn=978-1-118-63872-9}}</ref> ٽيڪنالاجي جي ترقي سبب هاڻي حساسا [[خرد-برقي-مشيني نظام]] (ميمس MEMS) ٽيڪنالاجي ذريعي انتهائي ننڍي پيماني تي ''خرد حساسن'' جي صورت ۾ وڏي تعداد ۾ تيار ڪيا وڃن ٿا. گهڻن حالتن ۾ خرد حساسا روايتي [[مڪروسڪوپي]] طريقن جي ڀيٽ ۾ گهڻي تيز ماپ ۽ وڌيڪ حساسيت مهيا ڪن ٿا.<ref name=yan/><ref>{{Cite book| author=Ganesh Kumar| title=Modern General Knowledge| url=https://books.google.com/books?id=DbnFSqKSVb0C&pg=PA194| page=194| isbn=978-81-7482-180-5| publisher=Upkar Prakashan| date=September 2010}}</ref> گهٽ قيمت ۽ آسان استعمال سبب مختصر مدي واري نگراني يا هڪ ڀيري واري ماپ لاءِ استعمال ٿيندڙ ضايع لائق حساسن جي گهرج ۾ واڌ آئي آهي. اهڙن حساسن سان ٻيهر پيمانابندي (ريڪيليبريشن) جي ضرورت کان سواءِ ۽ آلودگي جي امڪان کان بچندي معلومات حاصل ڪري سگهجي ٿي.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Dincer|first1=Can|last2=Bruch|first2=Richard|last3=Costa-Rama|first3=Estefanía|last4=Fernández-Abedul|first4=Maria Teresa|last5=Merkoçi|first5=Arben|last6=Manz|first6=Andreas|last7=Urban|first7=Gerald Anton|last8=Güder|first8=Firat|date=2019-05-15|title=Disposable Sensors in Diagnostics, Food, and Environmental Monitoring|journal=Advanced Materials|volume=31|issue=30|language=en|article-number=1806739|doi=10.1002/adma.201806739|pmid=31094032|issn=0935-9648|doi-access=free|bibcode=2019AdM....3106739D |hdl=10044/1/69878|hdl-access=free}}</ref> == ماپ جي غلطين جي درجابندي == [[File:Infrared Transceiver Circuit.jpg|thumb|هڪ [[تحت الحمراء حساسو]]]] هڪ سٺو حساسو هيٺين خاصيتن تي پورو لهڻ گهرجي:<ref name=":0" /> * اهو ماپجندڙ خاصيت لاءِ حساس هجي. * اهو پنهنجي استعمال واري ماحول ۾ موجود ٻين خاصيتن کان گهڻي حد تائين غير متاثر هجي. * اهو ماپجندڙ خاصيت تي پاڻ اثرانداز نه ٿئي. گهڻن حساسن جو [[ليڪيت|منتقلي تفاعل]] (ٽرانسفر فنڪشن) ليڪي هوندو آهي. اهڙي حالت ۾ [[حساسيت (اليڪٽرانڪس)|حساسيت]] کي آئوٽ پُٽ سگنل ۽ ماپجندڙ خاصيت جي وچ واري نسبت طور بيان ڪيو ويندو آهي. مثال طور، جيڪڏهن ڪو حساسو گرمي پد ماپي ٿو ۽ ان جو آئوٽ پُٽ وولٽيج جي صورت ۾ آهي، ته ان جي حساسيت [V/K] جي ايڪن ۾ مستقل هوندي. حساسيت دراصل منتقلي تفاعل جي لاڙي (سلوپ) هوندي آهي. حساسي جي برقي آئوٽ پُٽ (مثال طور V) کي ماپيل ايڪن (مثال طور K) ۾ تبديل ڪرڻ لاءِ برقي آئوٽ پُٽ کي لاڙي سان ورهايو ويندو آهي (يا ان جي اُبتڙ سان ضرب ڏني ويندي آهي). ان کان سواءِ، گهڻو ڪري هڪ آفسيٽ به شامل يا ڪڍيو ويندو آهي. مثال طور، جيڪڏهن 0 وولٽ آئوٽ پُٽ −40 °C ان پُٽ جي برابر هجي، ته آئوٽ پُٽ ۾ −40 شامل ڪرڻو پوندو. ڪنهن تشبيهي حساسي جي سگنل کي ڊجيٽل اوزارن ۾ استعمال يا پروسيس ڪرڻ لاءِ ان کي [[تشبيهي-کان-ڊجيٽل مبدل]] ذريعي ڊجيٽل سگنل ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي. === حساسي جون انحرافون === ڇاڪاڻ⁠تہ حساسا مثالي [[منتقلي تفاعل]] کي مڪمل طور ورجائي نٿا سگهن، تنهنڪري مختلف قسمن جا انحراف پيدا ٿي سگهن ٿا، جيڪي حساسي جي [[درستي ۽ صحت|درستي]] کي محدود ڪن ٿا: * ڇاڪاڻ⁠تہ آئوٽ پُٽ سگنل جي حد محدود هوندي آهي، تنهنڪري جڏهن ماپجندڙ خاصيت مقرر حدن کان وڌي وڃي ٿي ته آئوٽ پُٽ پنهنجي گهٽ ۾ گهٽ يا وڌ ۾ وڌ قدر تي پهچي وڃي ٿو. [[مڪمل پيمانو]] (فل اسڪيل) ماپجندڙ خاصيت جي وڌ ۾ وڌ ۽ گهٽ ۾ گهٽ قدرن کي ظاهر ڪري ٿو. {{citation needed|date=May 2015}} * [[حساسيت (اليڪٽرانڪس)|حساسيت]] عملي طور مقرر ڪيل قدر کان مختلف ٿي سگهي ٿي. ان کي '''حساسيت جي غلطي''' چيو ويندو آهي. هي ليڪي منتقلي تفاعل جي لاڙي ۾ غلطي هوندي آهي. * جيڪڏهن آئوٽ پُٽ سگنل صحيح قدر کان مستقل مقدار جيترو مختلف هجي، ته حساسي ۾ '''آفسيٽ غلطي''' يا [[تعصب]] هوندو آهي. هي ليڪي منتقلي تفاعل جي [[وائي-ڪٽ]] ۾ غلطي هوندي آهي. * [[غير ليڪيت]] حساسي جي منتقلي تفاعل جو سڌي ليڪ واري منتقلي تفاعل کان انحراف آهي. عام طور ان کي حساسي جي پوري حد ۾ مثالي روَيي کان آئوٽ پُٽ جي فرق کي مڪمل پيماني جي سيڪڙو طور ظاهر ڪيو ويندو آهي. * جيڪڏهن ماپجندڙ خاصيت وقت سان تيزيءَ سان تبديل ٿئي ۽ ان سبب انحراف پيدا ٿئي، ته ان کي [[حرڪيات (طبعيات)|متحرڪ غلطي]] چيو ويندو آهي. هن روَيي کي اڪثر [[بوڊي پلاٽ]] ذريعي بيان ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ حساسيت جي غلطي ۽ مرحلي جي تبديلي کي دوري ان پُٽ سگنل جي تعدد جي لحاظ سان ڏيکاريو ويندو آهي. * جيڪڏهن آئوٽ پُٽ سگنل ماپجندڙ خاصيت کان آزاد آهستي آهستي تبديل ٿئي، ته ان کي [[ڊرفٽ (دور ربط)|ڊرفٽ]] چيو ويندو آهي. مهينن يا سالن دوران ٿيندڙ ڊگهي مدي واري ڊرفٽ حساسي ۾ جسماني تبديلين سبب ٿيندي آهي. * [[شور]] سگنل جو وقت سان تبديل ٿيندڙ بي ترتيب انحراف آهي. * [[هسٽريسس]] جي غلطي سبب آئوٽ پُٽ جو قدر اڳين ان پُٽن تي دارومدار رکي ٿو. جيڪڏهن ساڳئي ان پُٽ تي پهچڻ وقت وڌندڙ ۽ گهٽندڙ ان پُٽ لاءِ مختلف آئوٽ پُٽ ملي، ته حساسي ۾ هسٽريسس جي غلطي موجود هوندي آهي. * جيڪڏهن حساسي جو آئوٽ پُٽ ڊجيٽل هجي، ته اهو ماپيل خاصيت جو رڳو هڪ ويجهو اندازو هوندو آهي. هن غلطي کي [[مقداربندي (سگنل پروسيسنگ)|مقداربندي غلطي]] (ڪئانٽائيزيشن ارر) پڻ چيو ويندو آهي. * جيڪڏهن سگنل کي ڊجيٽل نموني سان نگراني ڪيو وڃي، ته [[نمونابندي تعدد]] (سيمپلنگ فريڪئينسي) متحرڪ غلطي پيدا ڪري سگهي ٿي. جيڪڏهن ان پُٽ متغير يا شامل ٿيل شور اهڙي تعدد تي دوري طور تبديل ٿئي، جيڪا نمونابندي جي شرح جي ڪنهن ضرب جي ويجهو هجي، ته [[علياسنگ]] جون غلطيون پيدا ٿي سگهن ٿيون. * حساسو ڪجهه حد تائين ماپجندڙ خاصيت کان سواءِ ٻين خاصيتن لاءِ به حساس ٿي سگهي ٿو. مثال طور، گهڻا حساسا پنهنجي چوڌاري موجود ماحول جي گرمي پد کان متاثر ٿيندا آهن. اهي سڀئي انحراف [[منظم غلطي]] يا [[بي ترتيب غلطي]] جي درجي ۾ رکيا ويندا آهن. منظم غلطين جي تلافي گهڻو ڪري ڪنهن مناسب [[پيمانابندي]] (Calibration) جي طريقي سان ڪري سگهجي ٿي. شور هڪ بي ترتيب غلطي آهي، جنهن کي [[سگنل پروسيسنگ]]، جهڙوڪ فلٽرنگ، ذريعي گهٽائي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ ان سان حساسي جي متحرڪ ڪارڪردگي تي ڪجهه اثر پئجي سگهي ٿو. === تفڪيڪ === <!-- This section is redirected to from [[Sensor resolution]] --> '''حساسي جي تفڪيڪ''' يا '''ماپ جي تفڪيڪ''' مان مراد اها سڀ کان ننڍي تبديلي آهي، جيڪا ماپجندڙ مقدار ۾ سڃاتي وڃي سگهي. ڊجيٽل آئوٽ پُٽ رکندڙ حساسي جي تفڪيڪ عام طور ان جي ڊجيٽل آئوٽ پُٽ جي [[عددي تفڪيڪ]] هوندي آهي. تفڪيڪ جو تعلق ماپ جي [[درستي ۽ صحت|صحت]] سان هوندو آهي، پر اهي ٻئي هڪجهڙا تصور نه آهن. ڪنهن حساسي جي درستي ان جي تفڪيڪ کان گهڻي گهٽ به ٿي سگهي ٿي. * مثال طور، '''فاصلي جي تفڪيڪ''' اهو گهٽ ۾ گهٽ فاصلو آهي، جيڪو ڪنهن [[ڊيگهه، فاصلي يا حد ماپڻ وارن اوزارن جي فهرست|فاصلو ماپڻ واري اوزار]] سان صحيح نموني ماپي سگهجي. [[وقتِ پرواز ڪئميرا]] ۾ فاصلي جي تفڪيڪ عام طور سگنل جي [[معياري انحراف]] (يعني ڪل شور) جي برابر هوندي آهي، جيڪا [[ڊيگهه جي ايڪي]] ۾ ظاهر ڪئي ويندي آهي. * حساسو ڪجهه حد تائين ماپجندڙ خاصيت کان سواءِ ٻين خاصيتن لاءِ به حساس ٿي سگهي ٿو. مثال طور، گهڻا حساسا پنهنجي ماحول جي گرمي پد کان متاثر ٿيندا آهن. == ڪيميائي حساسو == '''ڪيميائي حساسو''' هڪ خودمختيار تجزياتي اوزار آهي، جيڪو پنهنجي ماحول جي ڪيميائي جوڙجڪ بابت معلومات مهيا ڪري سگهي ٿو، يعني [[سيال]] يا [[گئس]]ي مرحلي بابت.<ref>{{cite journal |last1=Toniolo |first1=Rosanna |last2=Dossi |first2=Nicolò |last3=Giannilivigni |first3=Emanuele |last4=Fattori |first4=Andrea |last5=Svigelj |first5=Rossella |last6=Bontempelli |first6=Gino |last7=Giacomino |first7=Agnese |last8=Daniele |first8=Salvatore |title=Modified Screen Printed Electrode Suitable for Electrochemical Measurements in Gas Phase |journal=Analytical Chemistry |date=3 March 2020 |volume=92 |issue=5 |pages=3689–3696 |doi=10.1021/acs.analchem.9b04818 |pmid=32008321 |s2cid=211012680 |url=https://pubs.acs.org/doi/10.1021/acs.analchem.9b04818 |issn=0003-2700|url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite book|last=Bǎnicǎ|first=Florinel-Gabriel|title=Chemical Sensors and Biosensors:Fundamentals and Applications|year=2012|publisher=John Wiley & Sons|location=Chichester, UK|isbn=978-1-118-35423-0|page=576}}</ref> اها معلومات هڪ اهڙي ماپي سگهجندڙ جسماني سگنل جي صورت ۾ ڏني ويندي آهي، جيڪو ڪنهن مخصوص ڪيميائي نوع (جنهن کي [[تجزيي هيٺ مادو]] (Analyte) چيو وڃي ٿو) جي [[ارتڪاز]] سان لاڳاپيل هوندو آهي. ڪيميائي حساسي جي ڪم ڪرڻ ۾ ٻه بنيادي مرحلا شامل هوندا آهن: '''سڃاڻپ''' ۽ [[سگنل منتقلي]]. سڃاڻپ واري مرحلي ۾، تجزيي هيٺ مادو جا ماليڪيول حساسي جي سڃاڻپ ڪندڙ عنصر جي بناوت ۾ شامل [[حياتياتي وصولائو|وصولائو]] ماليڪيولن يا ماڳن سان چونڊيل نموني سان رابطي ۾ اچن ٿا. ان جي نتيجي ۾ هڪ مخصوص جسماني پيمانو تبديل ٿي وڃي ٿو، ۽ اها تبديلي هڪ گڏيل [[مبدل]] (Transducer) ذريعي ظاهر ڪئي وڃي ٿي، جيڪو آئوٽ پُٽ سگنل پيدا ڪري ٿو. جيڪو ڪيميائي حساسو حياتياتي نوعيت واري سڃاڻپ ڪندڙ مواد تي ٻڌل هجي، ان کي [[حياتي حساسو]] چيو ويندو آهي. بهرحال، جيئن مصنوعي [[حياتياتي نقل ڪندڙ]] مواد آهستي آهستي حياتياتي سڃاڻپ ڪندڙ مواد جي جاءِ وٺي رهيا آهن، تنهنڪري حياتي حساسي ۽ عام ڪيميائي حساسي جي وچ ۾ سخت فرق قائم رکڻ هاڻي گهڻو اهم نه رهيو آهي. حساسي جي ترقي ۾ استعمال ٿيندڙ عام حياتياتي نقل ڪندڙ مواد ۾ [[ماليڪيولي نقشي وارا پوليمر]] ۽ [[اپٽامر]] شامل آهن.<ref>{{cite journal |last1=Svigelj |first1=Rossella |last2=Dossi |first2=Nicolo |last3=Pizzolato |first3=Stefania |last4=Toniolo |first4=Rosanna |last5=Miranda-Castro |first5=Rebeca |last6=de-los-Santos-Álvarez |first6=Noemí |last7=Lobo-Castañón |first7=María Jesús |title=Truncated aptamers as selective receptors in a gluten sensor supporting direct measurement in a deep eutectic solvent |journal=Biosensors and Bioelectronics |date=1 October 2020 |volume=165 |article-number=112339 |doi=10.1016/j.bios.2020.112339|pmid=32729482 |hdl=10651/57640 |s2cid=219902328 |hdl-access=free }}</ref> fhrh0pvpk17nutdpv6jqmi20i23a9f2 390579 390578 2026-07-02T13:05:14Z Intisar Ali 8681 390579 wikitext text/x-wiki {{Short description|اهڙو اوزار جيڪو ڪنهن جسماني مقدار کي ماپي ان کي سگنل ۾ تبديل ڪري}} [[File:Light sensor.png|thumb|مختلف قسمن جا [[روشني حساسو|روشنيءَ جا حساسا]]]] '''حساسو''' : '''سینسر''' ('''Sensor''') عام طور اهڙي اوزار کي چيو ويندو آهي، جيڪو ڪنهن [[سگنل]] يا [[محرڪ (جسمانيات)|محرڪ]] کي محسوس ڪري ان جو جواب ڏئي. محرڪ اها مقدار، خاصيت يا حالت هوندي آهي، جنهن کي حساسو محسوس ڪري ان کي برقي سگنل ۾ تبديل ڪندو آهي.<ref>{{Cite book |last=FRADEN |first=JACOB |title=HANDBOOK OF MODERN SENSORS |publisher=Springer |year=2004 |isbn=0-387-00750-4 |edition=3rd |location=New York |page=1}}</ref> وڏي معنيٰ ۾، حساسو اهڙو اوزار، ماڊيول، مشين يا ذيلي نظام آهي، جيڪو پنهنجي ماحول ۾ ٿيندڙ واقعن يا تبديلين کي سڃاڻي ٿو ۽ اها معلومات ٻين برقي اوزارن، گهڻو ڪري ڪمپيوٽر پروسيسر، ڏانهن موڪلي ٿو. [[پئسيو انفرا ريڊ حساسو|پي آي آر حساسو (سينسر)]] يا [[ڇهاءُ حساسو|ڇهاءُ حساسو (ٽب سينسر)]] جهڙا حساسا روزمره جي شين ۾ استعمال ٿيندا آهن، جهڙوڪ ڇهاءُ سان هلندڙ لفٽ جا بٽڻ ([[ڇهاءُ حساسو]]) ۽ اهي بتيون جيڪي بنياد کي ڇهڻ سان مدهم يا تيز ٿينديون آهن. [[خرد-مشينڪاري]] ۽ آسان استعمال وارن [[خرد ضابطه سنڀاليندڙ]] پليٽفارمن جي ترقي سان حساسن جا استعمال روايتي شعبن، جهڙوڪ گرمي پد، دٻاءُ ۽ وهڪري جي ماپ،<ref>{{cite book |title=A History of Control Engineering 1930–1955 |last=Bennett |first=S. |year=1993 |publisher=Peter Peregrinus Ltd. on behalf of the Institution of Electrical Engineers |location=London |isbn=978-0-86341-280-6}}</ref> کان وڌي [[رخ ۽ سمت حوالو نظام| مارڻ (MARG) حساسن]] جهڙن جديد شعبن تائين پهچي ويا آهن. تشبيهي حساسا (اينالاگ سينسر)، جهڙوڪ [[پوٽينشيوميٽر]] ۽ [[قوت محسوس ڪندڙ مزاحمت]]، اڄ به وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿا. انهن جا استعمال صنعت، مشينري، هوابازي، خلائي ٽيڪنالاجي، گاڏين، طب، [[روبوٽڪس]] ۽ روزاني زندگيءَ جي ڪيترن ئي ٻين شعبن ۾ ٿين ٿا. ان کان علاوه اهڙا ڪيترائي حساسا موجود آهن، جيڪي مادن جي ڪيميائي ۽ جسماني خاصيتن کي ماپين ٿا، جن ۾ [[بصري حساسو|بصري حساسا]] (انعطافي اشاري جي ماپ لاءِ)، ارتعاشي حساسا (سيالن جي گاڙهائپ جي ماپ لاءِ) ۽ برقي-ڪيميائي حساسا (سيالن جي pH جي نگراني لاءِ) شامل آهن. ڪنهن حساسي جي '''حساسيت''' مان مراد اها هوندي آهي ته ماپجندڙ مقدار ۾ تبديلي اچڻ تي ان جي پيداوار (آئوٽ پٽ) ڪيتري تبديل ٿئي ٿي. مثال طور، جيڪڏهن ٿرماميٽر ۾ پارو گرمي پد ۾ 1&nbsp;°C واڌ سان 1&nbsp;سينٽي ميٽر مٿي چڙهي وڃي، ته ان جي حساسيت 1&nbsp;سينٽي ميٽر/°C هوندي. ڪجهه حساسا پاڻ به ان شيءِ تي اثر وجهن ٿا، جنهن کي هو ماپين ٿا؛ مثال طور، گرم سيال ۾ وڌل ڪمري جي گرمي پد وارو ٿرماميٽر سيال کي ٿورو ٿڌو ڪندو آهي ۽ پاڻ گرم ٿيندو آهي. عام طور حساسا اهڙيءَ ريت ٺاهيا ويندا آهن، جو ماپجندڙ شيءِ تي سندن اثر تمام گهٽ هجي. حساسي کي ننڍو ڪرڻ سان گهڻو ڪري اهو اثر وڌيڪ گهٽجي ويندو آهي ۽ ٻيا به فائدا حاصل ٿيندا آهن.<ref name="yan">{{Cite book| author=Jihong Yan| title=Machinery Prognostics and Prognosis Oriented Maintenance Management| url=https://books.google.com/books?id=LbzlBQAAQBAJ&pg=PA107| page=107| year=2015| publisher=Wiley & Sons Singapore Pte. Ltd| isbn=978-1-118-63872-9}}</ref> ٽيڪنالاجي جي ترقي سبب هاڻي حساسا [[خرد-برقي-مشيني نظام]] (ميمس MEMS) ٽيڪنالاجي ذريعي انتهائي ننڍي پيماني تي ''خرد حساسن'' جي صورت ۾ وڏي تعداد ۾ تيار ڪيا وڃن ٿا. گهڻن حالتن ۾ خرد حساسا روايتي [[مڪروسڪوپي]] طريقن جي ڀيٽ ۾ گهڻي تيز ماپ ۽ وڌيڪ حساسيت مهيا ڪن ٿا.<ref name=yan/><ref>{{Cite book| author=Ganesh Kumar| title=Modern General Knowledge| url=https://books.google.com/books?id=DbnFSqKSVb0C&pg=PA194| page=194| isbn=978-81-7482-180-5| publisher=Upkar Prakashan| date=September 2010}}</ref> گهٽ قيمت ۽ آسان استعمال سبب مختصر مدي واري نگراني يا هڪ ڀيري واري ماپ لاءِ استعمال ٿيندڙ ضايع لائق حساسن جي گهرج ۾ واڌ آئي آهي. اهڙن حساسن سان ٻيهر پيمانابندي (ريڪيليبريشن) جي ضرورت کان سواءِ ۽ آلودگي جي امڪان کان بچندي معلومات حاصل ڪري سگهجي ٿي.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Dincer|first1=Can|last2=Bruch|first2=Richard|last3=Costa-Rama|first3=Estefanía|last4=Fernández-Abedul|first4=Maria Teresa|last5=Merkoçi|first5=Arben|last6=Manz|first6=Andreas|last7=Urban|first7=Gerald Anton|last8=Güder|first8=Firat|date=2019-05-15|title=Disposable Sensors in Diagnostics, Food, and Environmental Monitoring|journal=Advanced Materials|volume=31|issue=30|language=en|article-number=1806739|doi=10.1002/adma.201806739|pmid=31094032|issn=0935-9648|doi-access=free|bibcode=2019AdM....3106739D |hdl=10044/1/69878|hdl-access=free}}</ref> == ماپ جي غلطين جي درجابندي == [[File:Infrared Transceiver Circuit.jpg|thumb|هڪ [[تحت الحمراء حساسو]]]] هڪ سٺو حساسو هيٺين خاصيتن تي پورو لهڻ گهرجي:<ref name=":0" /> * اهو ماپجندڙ خاصيت لاءِ حساس هجي. * اهو پنهنجي استعمال واري ماحول ۾ موجود ٻين خاصيتن کان گهڻي حد تائين غير متاثر هجي. * اهو ماپجندڙ خاصيت تي پاڻ اثرانداز نه ٿئي. گهڻن حساسن جو [[ليڪيت|منتقلي تفاعل]] (ٽرانسفر فنڪشن) ليڪي هوندو آهي. اهڙي حالت ۾ [[حساسيت (اليڪٽرانڪس)|حساسيت]] کي آئوٽ پُٽ سگنل ۽ ماپجندڙ خاصيت جي وچ واري نسبت طور بيان ڪيو ويندو آهي. مثال طور، جيڪڏهن ڪو حساسو گرمي پد ماپي ٿو ۽ ان جو آئوٽ پُٽ وولٽيج جي صورت ۾ آهي، ته ان جي حساسيت [V/K] جي ايڪن ۾ مستقل هوندي. حساسيت دراصل منتقلي تفاعل جي لاڙي (سلوپ) هوندي آهي. حساسي جي برقي آئوٽ پُٽ (مثال طور V) کي ماپيل ايڪن (مثال طور K) ۾ تبديل ڪرڻ لاءِ برقي آئوٽ پُٽ کي لاڙي سان ورهايو ويندو آهي (يا ان جي اُبتڙ سان ضرب ڏني ويندي آهي). ان کان سواءِ، گهڻو ڪري هڪ آفسيٽ به شامل يا ڪڍيو ويندو آهي. مثال طور، جيڪڏهن 0 وولٽ آئوٽ پُٽ −40 °C ان پُٽ جي برابر هجي، ته آئوٽ پُٽ ۾ −40 شامل ڪرڻو پوندو. ڪنهن تشبيهي حساسي جي سگنل کي ڊجيٽل اوزارن ۾ استعمال يا پروسيس ڪرڻ لاءِ ان کي [[تشبيهي-کان-ڊجيٽل مبدل]] ذريعي ڊجيٽل سگنل ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي. === حساسي جون انحرافون === ڇاڪاڻ⁠تہ حساسا مثالي [[منتقلي تفاعل]] کي مڪمل طور ورجائي نٿا سگهن، تنهنڪري مختلف قسمن جا انحراف پيدا ٿي سگهن ٿا، جيڪي حساسي جي [[درستي ۽ صحت|درستي]] کي محدود ڪن ٿا: * ڇاڪاڻ⁠تہ آئوٽ پُٽ سگنل جي حد محدود هوندي آهي، تنهنڪري جڏهن ماپجندڙ خاصيت مقرر حدن کان وڌي وڃي ٿي ته آئوٽ پُٽ پنهنجي گهٽ ۾ گهٽ يا وڌ ۾ وڌ قدر تي پهچي وڃي ٿو. [[مڪمل پيمانو]] (فل اسڪيل) ماپجندڙ خاصيت جي وڌ ۾ وڌ ۽ گهٽ ۾ گهٽ قدرن کي ظاهر ڪري ٿو. {{citation needed|date=May 2015}} * [[حساسيت (اليڪٽرانڪس)|حساسيت]] عملي طور مقرر ڪيل قدر کان مختلف ٿي سگهي ٿي. ان کي '''حساسيت جي غلطي''' چيو ويندو آهي. هي ليڪي منتقلي تفاعل جي لاڙي ۾ غلطي هوندي آهي. * جيڪڏهن آئوٽ پُٽ سگنل صحيح قدر کان مستقل مقدار جيترو مختلف هجي، ته حساسي ۾ '''آفسيٽ غلطي''' يا [[تعصب]] هوندو آهي. هي ليڪي منتقلي تفاعل جي [[وائي-ڪٽ]] ۾ غلطي هوندي آهي. * [[غير ليڪيت]] حساسي جي منتقلي تفاعل جو سڌي ليڪ واري منتقلي تفاعل کان انحراف آهي. عام طور ان کي حساسي جي پوري حد ۾ مثالي روَيي کان آئوٽ پُٽ جي فرق کي مڪمل پيماني جي سيڪڙو طور ظاهر ڪيو ويندو آهي. * جيڪڏهن ماپجندڙ خاصيت وقت سان تيزيءَ سان تبديل ٿئي ۽ ان سبب انحراف پيدا ٿئي، ته ان کي [[حرڪيات (طبعيات)|متحرڪ غلطي]] چيو ويندو آهي. هن روَيي کي اڪثر [[بوڊي پلاٽ]] ذريعي بيان ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ حساسيت جي غلطي ۽ مرحلي جي تبديلي کي دوري ان پُٽ سگنل جي تعدد جي لحاظ سان ڏيکاريو ويندو آهي. * جيڪڏهن آئوٽ پُٽ سگنل ماپجندڙ خاصيت کان آزاد آهستي آهستي تبديل ٿئي، ته ان کي [[ڊرفٽ (دور ربط)|ڊرفٽ]] چيو ويندو آهي. مهينن يا سالن دوران ٿيندڙ ڊگهي مدي واري ڊرفٽ حساسي ۾ جسماني تبديلين سبب ٿيندي آهي. * [[شور]] سگنل جو وقت سان تبديل ٿيندڙ بي ترتيب انحراف آهي. * [[هسٽريسس]] جي غلطي سبب آئوٽ پُٽ جو قدر اڳين ان پُٽن تي دارومدار رکي ٿو. جيڪڏهن ساڳئي ان پُٽ تي پهچڻ وقت وڌندڙ ۽ گهٽندڙ ان پُٽ لاءِ مختلف آئوٽ پُٽ ملي، ته حساسي ۾ هسٽريسس جي غلطي موجود هوندي آهي. * جيڪڏهن حساسي جو آئوٽ پُٽ ڊجيٽل هجي، ته اهو ماپيل خاصيت جو رڳو هڪ ويجهو اندازو هوندو آهي. هن غلطي کي [[مقداربندي (سگنل پروسيسنگ)|مقداربندي غلطي]] (ڪئانٽائيزيشن ارر) پڻ چيو ويندو آهي. * جيڪڏهن سگنل کي ڊجيٽل نموني سان نگراني ڪيو وڃي، ته [[نمونابندي تعدد]] (سيمپلنگ فريڪئينسي) متحرڪ غلطي پيدا ڪري سگهي ٿي. جيڪڏهن ان پُٽ متغير يا شامل ٿيل شور اهڙي تعدد تي دوري طور تبديل ٿئي، جيڪا نمونابندي جي شرح جي ڪنهن ضرب جي ويجهو هجي، ته [[علياسنگ]] جون غلطيون پيدا ٿي سگهن ٿيون. * حساسو ڪجهه حد تائين ماپجندڙ خاصيت کان سواءِ ٻين خاصيتن لاءِ به حساس ٿي سگهي ٿو. مثال طور، گهڻا حساسا پنهنجي چوڌاري موجود ماحول جي گرمي پد کان متاثر ٿيندا آهن. اهي سڀئي انحراف [[منظم غلطي]] يا [[بي ترتيب غلطي]] جي درجي ۾ رکيا ويندا آهن. منظم غلطين جي تلافي گهڻو ڪري ڪنهن مناسب [[پيمانابندي]] (Calibration) جي طريقي سان ڪري سگهجي ٿي. شور هڪ بي ترتيب غلطي آهي، جنهن کي [[سگنل پروسيسنگ]]، جهڙوڪ فلٽرنگ، ذريعي گهٽائي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ ان سان حساسي جي متحرڪ ڪارڪردگي تي ڪجهه اثر پئجي سگهي ٿو. === تفڪيڪ === <!-- This section is redirected to from [[Sensor resolution]] --> '''حساسي جي تفڪيڪ''' يا '''ماپ جي تفڪيڪ''' مان مراد اها سڀ کان ننڍي تبديلي آهي، جيڪا ماپجندڙ مقدار ۾ سڃاتي وڃي سگهي. ڊجيٽل آئوٽ پُٽ رکندڙ حساسي جي تفڪيڪ عام طور ان جي ڊجيٽل آئوٽ پُٽ جي [[عددي تفڪيڪ]] هوندي آهي. تفڪيڪ جو تعلق ماپ جي [[درستي ۽ صحت|صحت]] سان هوندو آهي، پر اهي ٻئي هڪجهڙا تصور نه آهن. ڪنهن حساسي جي درستي ان جي تفڪيڪ کان گهڻي گهٽ به ٿي سگهي ٿي. * مثال طور، '''فاصلي جي تفڪيڪ''' اهو گهٽ ۾ گهٽ فاصلو آهي، جيڪو ڪنهن [[ڊيگهه، فاصلي يا حد ماپڻ وارن اوزارن جي فهرست|فاصلو ماپڻ واري اوزار]] سان صحيح نموني ماپي سگهجي. [[وقتِ پرواز ڪئميرا]] ۾ فاصلي جي تفڪيڪ عام طور سگنل جي [[معياري انحراف]] (يعني ڪل شور) جي برابر هوندي آهي، جيڪا [[ڊيگهه جي ايڪي]] ۾ ظاهر ڪئي ويندي آهي. * حساسو ڪجهه حد تائين ماپجندڙ خاصيت کان سواءِ ٻين خاصيتن لاءِ به حساس ٿي سگهي ٿو. مثال طور، گهڻا حساسا پنهنجي ماحول جي گرمي پد کان متاثر ٿيندا آهن. == ڪيميائي حساسو == '''ڪيميائي حساسو''' هڪ خودمختيار تجزياتي اوزار آهي، جيڪو پنهنجي ماحول جي ڪيميائي جوڙجڪ بابت معلومات مهيا ڪري سگهي ٿو، يعني [[سيال]] يا [[گئس]]ي مرحلي بابت.<ref>{{cite journal |last1=Toniolo |first1=Rosanna |last2=Dossi |first2=Nicolò |last3=Giannilivigni |first3=Emanuele |last4=Fattori |first4=Andrea |last5=Svigelj |first5=Rossella |last6=Bontempelli |first6=Gino |last7=Giacomino |first7=Agnese |last8=Daniele |first8=Salvatore |title=Modified Screen Printed Electrode Suitable for Electrochemical Measurements in Gas Phase |journal=Analytical Chemistry |date=3 March 2020 |volume=92 |issue=5 |pages=3689–3696 |doi=10.1021/acs.analchem.9b04818 |pmid=32008321 |s2cid=211012680 |url=https://pubs.acs.org/doi/10.1021/acs.analchem.9b04818 |issn=0003-2700|url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite book|last=Bǎnicǎ|first=Florinel-Gabriel|title=Chemical Sensors and Biosensors:Fundamentals and Applications|year=2012|publisher=John Wiley & Sons|location=Chichester, UK|isbn=978-1-118-35423-0|page=576}}</ref> اها معلومات هڪ اهڙي ماپي سگهجندڙ جسماني سگنل جي صورت ۾ ڏني ويندي آهي، جيڪو ڪنهن مخصوص ڪيميائي نوع (جنهن کي [[تجزيي هيٺ مادو]] (Analyte) چيو وڃي ٿو) جي [[ارتڪاز]] سان لاڳاپيل هوندو آهي. ڪيميائي حساسي جي ڪم ڪرڻ ۾ ٻه بنيادي مرحلا شامل هوندا آهن: '''سڃاڻپ''' ۽ [[سگنل منتقلي]]. سڃاڻپ واري مرحلي ۾، تجزيي هيٺ مادو جا ماليڪيول حساسي جي سڃاڻپ ڪندڙ عنصر جي بناوت ۾ شامل [[حياتياتي وصولائو|وصولائو]] ماليڪيولن يا ماڳن سان چونڊيل نموني سان رابطي ۾ اچن ٿا. ان جي نتيجي ۾ هڪ مخصوص جسماني پيمانو تبديل ٿي وڃي ٿو، ۽ اها تبديلي هڪ گڏيل [[مبدل]] (Transducer) ذريعي ظاهر ڪئي وڃي ٿي، جيڪو آئوٽ پُٽ سگنل پيدا ڪري ٿو. جيڪو ڪيميائي حساسو حياتياتي نوعيت واري سڃاڻپ ڪندڙ مواد تي ٻڌل هجي، ان کي [[حياتي حساسو]] چيو ويندو آهي. بهرحال، جيئن مصنوعي [[حياتياتي نقل ڪندڙ]] مواد آهستي آهستي حياتياتي سڃاڻپ ڪندڙ مواد جي جاءِ وٺي رهيا آهن، تنهنڪري حياتي حساسي ۽ عام ڪيميائي حساسي جي وچ ۾ سخت فرق قائم رکڻ هاڻي گهڻو اهم نه رهيو آهي. حساسي جي ترقي ۾ استعمال ٿيندڙ عام حياتياتي نقل ڪندڙ مواد ۾ [[ماليڪيولي نقشي وارا پوليمر]] ۽ [[اپٽامر]] شامل آهن.<ref>{{cite journal |last1=Svigelj |first1=Rossella |last2=Dossi |first2=Nicolo |last3=Pizzolato |first3=Stefania |last4=Toniolo |first4=Rosanna |last5=Miranda-Castro |first5=Rebeca |last6=de-los-Santos-Álvarez |first6=Noemí |last7=Lobo-Castañón |first7=María Jesús |title=Truncated aptamers as selective receptors in a gluten sensor supporting direct measurement in a deep eutectic solvent |journal=Biosensors and Bioelectronics |date=1 October 2020 |volume=165 |article-number=112339 |doi=10.1016/j.bios.2020.112339|pmid=32729482 |hdl=10651/57640 |s2cid=219902328 |hdl-access=free }}</ref> == حياتي حساسو == {{Main|حياتي حساسو}} [[حياتياتي طب]] ۽ [[حياتياتي ٽيڪنالاجي]] ۾ اهي حساسا، جيڪي [[تجزيي هيٺ مادو]] کي ڪنهن حياتياتي جز، جهڙوڪ خلين، پروٽين، نيوڪليڪ تيزاب يا [[حياتياتي نقل ڪندڙ پوليمر]] جي مدد سان سڃاڻين ٿا، [[حياتي حساسو|حياتي حساسا]] سڏجن ٿا. ان جي ابتڙ، حياتياتي تجزيي هيٺ مادن لاءِ استعمال ٿيندڙ غير حياتياتي حساسو، ڀلي اهو نامياتي (ڪاربان ڪيميا تي ٻڌل) هجي، عام طور '''حساسو''' يا [[نانو حساسو]] سڏيو ويندو آهي. هي اصطلاح [[ان-ويٽرو]] ۽ [[جاندار جسم اندر]] ٻنهي قسمن جي استعمالن تي لاڳو ٿين ٿا. حياتي حساسن ۾ حياتياتي جز کي بند يا محفوظ ڪرڻ جو مسئلو عام حساسن جي ڀيٽ ۾ ڪجهه مختلف هوندو آهي. اهو ڪم [[نيم پارگمي رڪاوٽ]]، جهڙوڪ [[ڊائليسس جھلي]] يا [[هائيڊروجيل]]، ذريعي يا ٽي-رخي (3D) پوليمر ميٽرڪس جي مدد سان ڪيو ويندو آهي، جيڪو يا ته محسوس ڪندڙ [[وڏي ماليڪيول]] کي جسماني طور محدود ڪري ٿو يا ان کي اسڪي فولڊ سان ڪيميائي بندش ذريعي ڳنڍي محفوظ رکي ٿو. 60mf5sug4zve57swb4m2bhaznjfhpep 390580 390579 2026-07-02T13:06:00Z Intisar Ali 8681 /* حياتي حساسو */ 390580 wikitext text/x-wiki {{Short description|اهڙو اوزار جيڪو ڪنهن جسماني مقدار کي ماپي ان کي سگنل ۾ تبديل ڪري}} [[File:Light sensor.png|thumb|مختلف قسمن جا [[روشني حساسو|روشنيءَ جا حساسا]]]] '''حساسو''' : '''سینسر''' ('''Sensor''') عام طور اهڙي اوزار کي چيو ويندو آهي، جيڪو ڪنهن [[سگنل]] يا [[محرڪ (جسمانيات)|محرڪ]] کي محسوس ڪري ان جو جواب ڏئي. محرڪ اها مقدار، خاصيت يا حالت هوندي آهي، جنهن کي حساسو محسوس ڪري ان کي برقي سگنل ۾ تبديل ڪندو آهي.<ref>{{Cite book |last=FRADEN |first=JACOB |title=HANDBOOK OF MODERN SENSORS |publisher=Springer |year=2004 |isbn=0-387-00750-4 |edition=3rd |location=New York |page=1}}</ref> وڏي معنيٰ ۾، حساسو اهڙو اوزار، ماڊيول، مشين يا ذيلي نظام آهي، جيڪو پنهنجي ماحول ۾ ٿيندڙ واقعن يا تبديلين کي سڃاڻي ٿو ۽ اها معلومات ٻين برقي اوزارن، گهڻو ڪري ڪمپيوٽر پروسيسر، ڏانهن موڪلي ٿو. [[پئسيو انفرا ريڊ حساسو|پي آي آر حساسو (سينسر)]] يا [[ڇهاءُ حساسو|ڇهاءُ حساسو (ٽب سينسر)]] جهڙا حساسا روزمره جي شين ۾ استعمال ٿيندا آهن، جهڙوڪ ڇهاءُ سان هلندڙ لفٽ جا بٽڻ ([[ڇهاءُ حساسو]]) ۽ اهي بتيون جيڪي بنياد کي ڇهڻ سان مدهم يا تيز ٿينديون آهن. [[خرد-مشينڪاري]] ۽ آسان استعمال وارن [[خرد ضابطه سنڀاليندڙ]] پليٽفارمن جي ترقي سان حساسن جا استعمال روايتي شعبن، جهڙوڪ گرمي پد، دٻاءُ ۽ وهڪري جي ماپ،<ref>{{cite book |title=A History of Control Engineering 1930–1955 |last=Bennett |first=S. |year=1993 |publisher=Peter Peregrinus Ltd. on behalf of the Institution of Electrical Engineers |location=London |isbn=978-0-86341-280-6}}</ref> کان وڌي [[رخ ۽ سمت حوالو نظام| مارڻ (MARG) حساسن]] جهڙن جديد شعبن تائين پهچي ويا آهن. تشبيهي حساسا (اينالاگ سينسر)، جهڙوڪ [[پوٽينشيوميٽر]] ۽ [[قوت محسوس ڪندڙ مزاحمت]]، اڄ به وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿا. انهن جا استعمال صنعت، مشينري، هوابازي، خلائي ٽيڪنالاجي، گاڏين، طب، [[روبوٽڪس]] ۽ روزاني زندگيءَ جي ڪيترن ئي ٻين شعبن ۾ ٿين ٿا. ان کان علاوه اهڙا ڪيترائي حساسا موجود آهن، جيڪي مادن جي ڪيميائي ۽ جسماني خاصيتن کي ماپين ٿا، جن ۾ [[بصري حساسو|بصري حساسا]] (انعطافي اشاري جي ماپ لاءِ)، ارتعاشي حساسا (سيالن جي گاڙهائپ جي ماپ لاءِ) ۽ برقي-ڪيميائي حساسا (سيالن جي pH جي نگراني لاءِ) شامل آهن. ڪنهن حساسي جي '''حساسيت''' مان مراد اها هوندي آهي ته ماپجندڙ مقدار ۾ تبديلي اچڻ تي ان جي پيداوار (آئوٽ پٽ) ڪيتري تبديل ٿئي ٿي. مثال طور، جيڪڏهن ٿرماميٽر ۾ پارو گرمي پد ۾ 1&nbsp;°C واڌ سان 1&nbsp;سينٽي ميٽر مٿي چڙهي وڃي، ته ان جي حساسيت 1&nbsp;سينٽي ميٽر/°C هوندي. ڪجهه حساسا پاڻ به ان شيءِ تي اثر وجهن ٿا، جنهن کي هو ماپين ٿا؛ مثال طور، گرم سيال ۾ وڌل ڪمري جي گرمي پد وارو ٿرماميٽر سيال کي ٿورو ٿڌو ڪندو آهي ۽ پاڻ گرم ٿيندو آهي. عام طور حساسا اهڙيءَ ريت ٺاهيا ويندا آهن، جو ماپجندڙ شيءِ تي سندن اثر تمام گهٽ هجي. حساسي کي ننڍو ڪرڻ سان گهڻو ڪري اهو اثر وڌيڪ گهٽجي ويندو آهي ۽ ٻيا به فائدا حاصل ٿيندا آهن.<ref name="yan">{{Cite book| author=Jihong Yan| title=Machinery Prognostics and Prognosis Oriented Maintenance Management| url=https://books.google.com/books?id=LbzlBQAAQBAJ&pg=PA107| page=107| year=2015| publisher=Wiley & Sons Singapore Pte. Ltd| isbn=978-1-118-63872-9}}</ref> ٽيڪنالاجي جي ترقي سبب هاڻي حساسا [[خرد-برقي-مشيني نظام]] (ميمس MEMS) ٽيڪنالاجي ذريعي انتهائي ننڍي پيماني تي ''خرد حساسن'' جي صورت ۾ وڏي تعداد ۾ تيار ڪيا وڃن ٿا. گهڻن حالتن ۾ خرد حساسا روايتي [[مڪروسڪوپي]] طريقن جي ڀيٽ ۾ گهڻي تيز ماپ ۽ وڌيڪ حساسيت مهيا ڪن ٿا.<ref name=yan/><ref>{{Cite book| author=Ganesh Kumar| title=Modern General Knowledge| url=https://books.google.com/books?id=DbnFSqKSVb0C&pg=PA194| page=194| isbn=978-81-7482-180-5| publisher=Upkar Prakashan| date=September 2010}}</ref> گهٽ قيمت ۽ آسان استعمال سبب مختصر مدي واري نگراني يا هڪ ڀيري واري ماپ لاءِ استعمال ٿيندڙ ضايع لائق حساسن جي گهرج ۾ واڌ آئي آهي. اهڙن حساسن سان ٻيهر پيمانابندي (ريڪيليبريشن) جي ضرورت کان سواءِ ۽ آلودگي جي امڪان کان بچندي معلومات حاصل ڪري سگهجي ٿي.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Dincer|first1=Can|last2=Bruch|first2=Richard|last3=Costa-Rama|first3=Estefanía|last4=Fernández-Abedul|first4=Maria Teresa|last5=Merkoçi|first5=Arben|last6=Manz|first6=Andreas|last7=Urban|first7=Gerald Anton|last8=Güder|first8=Firat|date=2019-05-15|title=Disposable Sensors in Diagnostics, Food, and Environmental Monitoring|journal=Advanced Materials|volume=31|issue=30|language=en|article-number=1806739|doi=10.1002/adma.201806739|pmid=31094032|issn=0935-9648|doi-access=free|bibcode=2019AdM....3106739D |hdl=10044/1/69878|hdl-access=free}}</ref> == ماپ جي غلطين جي درجابندي == [[File:Infrared Transceiver Circuit.jpg|thumb|هڪ [[تحت الحمراء حساسو]]]] هڪ سٺو حساسو هيٺين خاصيتن تي پورو لهڻ گهرجي:<ref name=":0" /> * اهو ماپجندڙ خاصيت لاءِ حساس هجي. * اهو پنهنجي استعمال واري ماحول ۾ موجود ٻين خاصيتن کان گهڻي حد تائين غير متاثر هجي. * اهو ماپجندڙ خاصيت تي پاڻ اثرانداز نه ٿئي. گهڻن حساسن جو [[ليڪيت|منتقلي تفاعل]] (ٽرانسفر فنڪشن) ليڪي هوندو آهي. اهڙي حالت ۾ [[حساسيت (اليڪٽرانڪس)|حساسيت]] کي آئوٽ پُٽ سگنل ۽ ماپجندڙ خاصيت جي وچ واري نسبت طور بيان ڪيو ويندو آهي. مثال طور، جيڪڏهن ڪو حساسو گرمي پد ماپي ٿو ۽ ان جو آئوٽ پُٽ وولٽيج جي صورت ۾ آهي، ته ان جي حساسيت [V/K] جي ايڪن ۾ مستقل هوندي. حساسيت دراصل منتقلي تفاعل جي لاڙي (سلوپ) هوندي آهي. حساسي جي برقي آئوٽ پُٽ (مثال طور V) کي ماپيل ايڪن (مثال طور K) ۾ تبديل ڪرڻ لاءِ برقي آئوٽ پُٽ کي لاڙي سان ورهايو ويندو آهي (يا ان جي اُبتڙ سان ضرب ڏني ويندي آهي). ان کان سواءِ، گهڻو ڪري هڪ آفسيٽ به شامل يا ڪڍيو ويندو آهي. مثال طور، جيڪڏهن 0 وولٽ آئوٽ پُٽ −40 °C ان پُٽ جي برابر هجي، ته آئوٽ پُٽ ۾ −40 شامل ڪرڻو پوندو. ڪنهن تشبيهي حساسي جي سگنل کي ڊجيٽل اوزارن ۾ استعمال يا پروسيس ڪرڻ لاءِ ان کي [[تشبيهي-کان-ڊجيٽل مبدل]] ذريعي ڊجيٽل سگنل ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي. === حساسي جون انحرافون === ڇاڪاڻ⁠تہ حساسا مثالي [[منتقلي تفاعل]] کي مڪمل طور ورجائي نٿا سگهن، تنهنڪري مختلف قسمن جا انحراف پيدا ٿي سگهن ٿا، جيڪي حساسي جي [[درستي ۽ صحت|درستي]] کي محدود ڪن ٿا: * ڇاڪاڻ⁠تہ آئوٽ پُٽ سگنل جي حد محدود هوندي آهي، تنهنڪري جڏهن ماپجندڙ خاصيت مقرر حدن کان وڌي وڃي ٿي ته آئوٽ پُٽ پنهنجي گهٽ ۾ گهٽ يا وڌ ۾ وڌ قدر تي پهچي وڃي ٿو. [[مڪمل پيمانو]] (فل اسڪيل) ماپجندڙ خاصيت جي وڌ ۾ وڌ ۽ گهٽ ۾ گهٽ قدرن کي ظاهر ڪري ٿو. {{citation needed|date=May 2015}} * [[حساسيت (اليڪٽرانڪس)|حساسيت]] عملي طور مقرر ڪيل قدر کان مختلف ٿي سگهي ٿي. ان کي '''حساسيت جي غلطي''' چيو ويندو آهي. هي ليڪي منتقلي تفاعل جي لاڙي ۾ غلطي هوندي آهي. * جيڪڏهن آئوٽ پُٽ سگنل صحيح قدر کان مستقل مقدار جيترو مختلف هجي، ته حساسي ۾ '''آفسيٽ غلطي''' يا [[تعصب]] هوندو آهي. هي ليڪي منتقلي تفاعل جي [[وائي-ڪٽ]] ۾ غلطي هوندي آهي. * [[غير ليڪيت]] حساسي جي منتقلي تفاعل جو سڌي ليڪ واري منتقلي تفاعل کان انحراف آهي. عام طور ان کي حساسي جي پوري حد ۾ مثالي روَيي کان آئوٽ پُٽ جي فرق کي مڪمل پيماني جي سيڪڙو طور ظاهر ڪيو ويندو آهي. * جيڪڏهن ماپجندڙ خاصيت وقت سان تيزيءَ سان تبديل ٿئي ۽ ان سبب انحراف پيدا ٿئي، ته ان کي [[حرڪيات (طبعيات)|متحرڪ غلطي]] چيو ويندو آهي. هن روَيي کي اڪثر [[بوڊي پلاٽ]] ذريعي بيان ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ حساسيت جي غلطي ۽ مرحلي جي تبديلي کي دوري ان پُٽ سگنل جي تعدد جي لحاظ سان ڏيکاريو ويندو آهي. * جيڪڏهن آئوٽ پُٽ سگنل ماپجندڙ خاصيت کان آزاد آهستي آهستي تبديل ٿئي، ته ان کي [[ڊرفٽ (دور ربط)|ڊرفٽ]] چيو ويندو آهي. مهينن يا سالن دوران ٿيندڙ ڊگهي مدي واري ڊرفٽ حساسي ۾ جسماني تبديلين سبب ٿيندي آهي. * [[شور]] سگنل جو وقت سان تبديل ٿيندڙ بي ترتيب انحراف آهي. * [[هسٽريسس]] جي غلطي سبب آئوٽ پُٽ جو قدر اڳين ان پُٽن تي دارومدار رکي ٿو. جيڪڏهن ساڳئي ان پُٽ تي پهچڻ وقت وڌندڙ ۽ گهٽندڙ ان پُٽ لاءِ مختلف آئوٽ پُٽ ملي، ته حساسي ۾ هسٽريسس جي غلطي موجود هوندي آهي. * جيڪڏهن حساسي جو آئوٽ پُٽ ڊجيٽل هجي، ته اهو ماپيل خاصيت جو رڳو هڪ ويجهو اندازو هوندو آهي. هن غلطي کي [[مقداربندي (سگنل پروسيسنگ)|مقداربندي غلطي]] (ڪئانٽائيزيشن ارر) پڻ چيو ويندو آهي. * جيڪڏهن سگنل کي ڊجيٽل نموني سان نگراني ڪيو وڃي، ته [[نمونابندي تعدد]] (سيمپلنگ فريڪئينسي) متحرڪ غلطي پيدا ڪري سگهي ٿي. جيڪڏهن ان پُٽ متغير يا شامل ٿيل شور اهڙي تعدد تي دوري طور تبديل ٿئي، جيڪا نمونابندي جي شرح جي ڪنهن ضرب جي ويجهو هجي، ته [[علياسنگ]] جون غلطيون پيدا ٿي سگهن ٿيون. * حساسو ڪجهه حد تائين ماپجندڙ خاصيت کان سواءِ ٻين خاصيتن لاءِ به حساس ٿي سگهي ٿو. مثال طور، گهڻا حساسا پنهنجي چوڌاري موجود ماحول جي گرمي پد کان متاثر ٿيندا آهن. اهي سڀئي انحراف [[منظم غلطي]] يا [[بي ترتيب غلطي]] جي درجي ۾ رکيا ويندا آهن. منظم غلطين جي تلافي گهڻو ڪري ڪنهن مناسب [[پيمانابندي]] (Calibration) جي طريقي سان ڪري سگهجي ٿي. شور هڪ بي ترتيب غلطي آهي، جنهن کي [[سگنل پروسيسنگ]]، جهڙوڪ فلٽرنگ، ذريعي گهٽائي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ ان سان حساسي جي متحرڪ ڪارڪردگي تي ڪجهه اثر پئجي سگهي ٿو. === تفڪيڪ === <!-- This section is redirected to from [[Sensor resolution]] --> '''حساسي جي تفڪيڪ''' يا '''ماپ جي تفڪيڪ''' مان مراد اها سڀ کان ننڍي تبديلي آهي، جيڪا ماپجندڙ مقدار ۾ سڃاتي وڃي سگهي. ڊجيٽل آئوٽ پُٽ رکندڙ حساسي جي تفڪيڪ عام طور ان جي ڊجيٽل آئوٽ پُٽ جي [[عددي تفڪيڪ]] هوندي آهي. تفڪيڪ جو تعلق ماپ جي [[درستي ۽ صحت|صحت]] سان هوندو آهي، پر اهي ٻئي هڪجهڙا تصور نه آهن. ڪنهن حساسي جي درستي ان جي تفڪيڪ کان گهڻي گهٽ به ٿي سگهي ٿي. * مثال طور، '''فاصلي جي تفڪيڪ''' اهو گهٽ ۾ گهٽ فاصلو آهي، جيڪو ڪنهن [[ڊيگهه، فاصلي يا حد ماپڻ وارن اوزارن جي فهرست|فاصلو ماپڻ واري اوزار]] سان صحيح نموني ماپي سگهجي. [[وقتِ پرواز ڪئميرا]] ۾ فاصلي جي تفڪيڪ عام طور سگنل جي [[معياري انحراف]] (يعني ڪل شور) جي برابر هوندي آهي، جيڪا [[ڊيگهه جي ايڪي]] ۾ ظاهر ڪئي ويندي آهي. * حساسو ڪجهه حد تائين ماپجندڙ خاصيت کان سواءِ ٻين خاصيتن لاءِ به حساس ٿي سگهي ٿو. مثال طور، گهڻا حساسا پنهنجي ماحول جي گرمي پد کان متاثر ٿيندا آهن. == ڪيميائي حساسو == '''ڪيميائي حساسو''' هڪ خودمختيار تجزياتي اوزار آهي، جيڪو پنهنجي ماحول جي ڪيميائي جوڙجڪ بابت معلومات مهيا ڪري سگهي ٿو، يعني [[سيال]] يا [[گئس]]ي مرحلي بابت.<ref>{{cite journal |last1=Toniolo |first1=Rosanna |last2=Dossi |first2=Nicolò |last3=Giannilivigni |first3=Emanuele |last4=Fattori |first4=Andrea |last5=Svigelj |first5=Rossella |last6=Bontempelli |first6=Gino |last7=Giacomino |first7=Agnese |last8=Daniele |first8=Salvatore |title=Modified Screen Printed Electrode Suitable for Electrochemical Measurements in Gas Phase |journal=Analytical Chemistry |date=3 March 2020 |volume=92 |issue=5 |pages=3689–3696 |doi=10.1021/acs.analchem.9b04818 |pmid=32008321 |s2cid=211012680 |url=https://pubs.acs.org/doi/10.1021/acs.analchem.9b04818 |issn=0003-2700|url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite book|last=Bǎnicǎ|first=Florinel-Gabriel|title=Chemical Sensors and Biosensors:Fundamentals and Applications|year=2012|publisher=John Wiley & Sons|location=Chichester, UK|isbn=978-1-118-35423-0|page=576}}</ref> اها معلومات هڪ اهڙي ماپي سگهجندڙ جسماني سگنل جي صورت ۾ ڏني ويندي آهي، جيڪو ڪنهن مخصوص ڪيميائي نوع (جنهن کي [[تجزيي هيٺ مادو]] (Analyte) چيو وڃي ٿو) جي [[ارتڪاز]] سان لاڳاپيل هوندو آهي. ڪيميائي حساسي جي ڪم ڪرڻ ۾ ٻه بنيادي مرحلا شامل هوندا آهن: '''سڃاڻپ''' ۽ [[سگنل منتقلي]]. سڃاڻپ واري مرحلي ۾، تجزيي هيٺ مادو جا ماليڪيول حساسي جي سڃاڻپ ڪندڙ عنصر جي بناوت ۾ شامل [[حياتياتي وصولائو|وصولائو]] ماليڪيولن يا ماڳن سان چونڊيل نموني سان رابطي ۾ اچن ٿا. ان جي نتيجي ۾ هڪ مخصوص جسماني پيمانو تبديل ٿي وڃي ٿو، ۽ اها تبديلي هڪ گڏيل [[مبدل]] (Transducer) ذريعي ظاهر ڪئي وڃي ٿي، جيڪو آئوٽ پُٽ سگنل پيدا ڪري ٿو. جيڪو ڪيميائي حساسو حياتياتي نوعيت واري سڃاڻپ ڪندڙ مواد تي ٻڌل هجي، ان کي [[حياتي حساسو]] چيو ويندو آهي. بهرحال، جيئن مصنوعي [[حياتياتي نقل ڪندڙ]] مواد آهستي آهستي حياتياتي سڃاڻپ ڪندڙ مواد جي جاءِ وٺي رهيا آهن، تنهنڪري حياتي حساسي ۽ عام ڪيميائي حساسي جي وچ ۾ سخت فرق قائم رکڻ هاڻي گهڻو اهم نه رهيو آهي. حساسي جي ترقي ۾ استعمال ٿيندڙ عام حياتياتي نقل ڪندڙ مواد ۾ [[ماليڪيولي نقشي وارا پوليمر]] ۽ [[اپٽامر]] شامل آهن.<ref>{{cite journal |last1=Svigelj |first1=Rossella |last2=Dossi |first2=Nicolo |last3=Pizzolato |first3=Stefania |last4=Toniolo |first4=Rosanna |last5=Miranda-Castro |first5=Rebeca |last6=de-los-Santos-Álvarez |first6=Noemí |last7=Lobo-Castañón |first7=María Jesús |title=Truncated aptamers as selective receptors in a gluten sensor supporting direct measurement in a deep eutectic solvent |journal=Biosensors and Bioelectronics |date=1 October 2020 |volume=165 |article-number=112339 |doi=10.1016/j.bios.2020.112339|pmid=32729482 |hdl=10651/57640 |s2cid=219902328 |hdl-access=free }}</ref> == حياتي حساسو == {{Main|حياتي حساسو}} [[حياتياتي طب]] ۽ [[حياتياتي ٽيڪنالاجي]] ۾ اهي حساسا، جيڪي [[تجزيي هيٺ مادو]] کي ڪنهن حياتياتي جز، جهڙوڪ خلين، پروٽين، نيوڪليڪ تيزاب يا [[حياتياتي نقل ڪندڙ پوليمر]] جي مدد سان سڃاڻين ٿا، [[حياتي حساسو|حياتي حساسا]] سڏجن ٿا. ان جي ابتڙ، حياتياتي تجزيي هيٺ مادن لاءِ استعمال ٿيندڙ غير حياتياتي حساسو، ڀلي اهو نامياتي (ڪاربان ڪيميا تي ٻڌل) هجي، عام طور '''حساسو''' يا [[نانو حساسو]] سڏيو ويندو آهي. هي اصطلاح [[ان-ويٽرو]] ۽ [[جاندار جسم اندر]] ٻنهي قسمن جي استعمالن تي لاڳو ٿين ٿا. حياتي حساسن ۾ حياتياتي جز کي بند يا محفوظ ڪرڻ جو مسئلو عام حساسن جي ڀيٽ ۾ ڪجهه مختلف هوندو آهي. اهو ڪم [[نيم پارگمي رڪاوٽ]]، جهڙوڪ [[ڊائليسس جھلي]] يا [[هائيڊروجيل]]، ذريعي يا ٽي-رخي (3D) پوليمر ميٽرڪس جي مدد سان ڪيو ويندو آهي، جيڪو يا ته محسوس ڪندڙ [[وڏي ماليڪيول]] کي جسماني طور محدود ڪري ٿو يا ان کي اسڪي فولڊ سان ڪيميائي بندش ذريعي ڳنڍي محفوظ رکي ٿو. == نيورومارفڪ حساسا == [[نيورومارفڪ]] حساسا اهي حساسا آهن، جيڪي حياتياتي عصبي نظام جي بناوتن ۽ انهن جي ڪارڪردگيءَ جي جسماني نقل ڪن ٿا.<ref>{{Cite journal|doi=10.3389/fnins.2016.00115|doi-access=free|title=A Review of Current Neuromorphic Approaches for Vision, Auditory, and Olfactory Sensors|year=2016|last1=Vanarse|first1=Anup|last2=Osseiran|first2=Adam|last3=Rassau|first3=Alexander|journal=Frontiers in Neuroscience|volume=10|page=115|pmid=27065784|pmc=4809886}}</ref> ان جو هڪ مثال [[واقعي ڪئميرا]] آهي. 9paqnrscq23wwd4gjntfol8rmuihpjl 390582 390580 2026-07-02T13:15:06Z Intisar Ali 8681 390582 wikitext text/x-wiki {{Short description|اهڙو اوزار جيڪو ڪنهن جسماني مقدار کي ماپي ان کي سگنل ۾ تبديل ڪري}} [[File:Light sensor.png|thumb|مختلف قسمن جا [[روشني حساسو|روشنيءَ جا حساسا]]]] '''حساسو''' : '''سینسر''' ('''Sensor''') عام طور اهڙي اوزار کي چيو ويندو آهي، جيڪو ڪنهن [[سگنل]] يا [[محرڪ (جسمانيات)|محرڪ]] کي محسوس ڪري ان جو جواب ڏئي. محرڪ اها مقدار، خاصيت يا حالت هوندي آهي، جنهن کي حساسو محسوس ڪري ان کي برقي سگنل ۾ تبديل ڪندو آهي.<ref>{{Cite book |last=FRADEN |first=JACOB |title=HANDBOOK OF MODERN SENSORS |publisher=Springer |year=2004 |isbn=0-387-00750-4 |edition=3rd |location=New York |page=1}}</ref> وڏي معنيٰ ۾، حساسو اهڙو اوزار، ماڊيول، مشين يا ذيلي نظام آهي، جيڪو پنهنجي ماحول ۾ ٿيندڙ واقعن يا تبديلين کي سڃاڻي ٿو ۽ اها معلومات ٻين برقي اوزارن، گهڻو ڪري ڪمپيوٽر پروسيسر، ڏانهن موڪلي ٿو. [[پئسيو انفرا ريڊ حساسو|پي آي آر حساسو (سينسر)]] يا [[ڇهاءُ حساسو|ڇهاءُ حساسو (ٽب سينسر)]] جهڙا حساسا روزمره جي شين ۾ استعمال ٿيندا آهن، جهڙوڪ ڇهاءُ سان هلندڙ لفٽ جا بٽڻ ([[ڇهاءُ حساسو]]) ۽ اهي بتيون جيڪي بنياد کي ڇهڻ سان مدهم يا تيز ٿينديون آهن. [[خرد-مشينڪاري]] ۽ آسان استعمال وارن [[خرد ضابطه سنڀاليندڙ]] پليٽفارمن جي ترقي سان حساسن جا استعمال روايتي شعبن، جهڙوڪ گرمي پد، دٻاءُ ۽ وهڪري جي ماپ،<ref>{{cite book |title=A History of Control Engineering 1930–1955 |last=Bennett |first=S. |year=1993 |publisher=Peter Peregrinus Ltd. on behalf of the Institution of Electrical Engineers |location=London |isbn=978-0-86341-280-6}}</ref> کان وڌي [[رخ ۽ سمت حوالو نظام| مارڻ (MARG) حساسن]] جهڙن جديد شعبن تائين پهچي ويا آهن. تشبيهي حساسا (اينالاگ سينسر)، جهڙوڪ [[پوٽينشيوميٽر]] ۽ [[قوت محسوس ڪندڙ مزاحمت]]، اڄ به وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿا. انهن جا استعمال صنعت، مشينري، هوابازي، خلائي ٽيڪنالاجي، گاڏين، طب، [[روبوٽڪس]] ۽ روزاني زندگيءَ جي ڪيترن ئي ٻين شعبن ۾ ٿين ٿا. ان کان علاوه اهڙا ڪيترائي حساسا موجود آهن، جيڪي مادن جي ڪيميائي ۽ جسماني خاصيتن کي ماپين ٿا، جن ۾ [[بصري حساسو|بصري حساسا]] (انعطافي اشاري جي ماپ لاءِ)، ارتعاشي حساسا (سيالن جي گاڙهائپ جي ماپ لاءِ) ۽ برقي-ڪيميائي حساسا (سيالن جي pH جي نگراني لاءِ) شامل آهن. ڪنهن حساسي جي '''حساسيت''' مان مراد اها هوندي آهي ته ماپجندڙ مقدار ۾ تبديلي اچڻ تي ان جي پيداوار (آئوٽ پٽ) ڪيتري تبديل ٿئي ٿي. مثال طور، جيڪڏهن ٿرماميٽر ۾ پارو گرمي پد ۾ 1&nbsp;°C واڌ سان 1&nbsp;سينٽي ميٽر مٿي چڙهي وڃي، ته ان جي حساسيت 1&nbsp;سينٽي ميٽر/°C هوندي. ڪجهه حساسا پاڻ به ان شيءِ تي اثر وجهن ٿا، جنهن کي هو ماپين ٿا؛ مثال طور، گرم سيال ۾ وڌل ڪمري جي گرمي پد وارو ٿرماميٽر سيال کي ٿورو ٿڌو ڪندو آهي ۽ پاڻ گرم ٿيندو آهي. عام طور حساسا اهڙيءَ ريت ٺاهيا ويندا آهن، جو ماپجندڙ شيءِ تي سندن اثر تمام گهٽ هجي. حساسي کي ننڍو ڪرڻ سان گهڻو ڪري اهو اثر وڌيڪ گهٽجي ويندو آهي ۽ ٻيا به فائدا حاصل ٿيندا آهن.<ref name="yan">{{Cite book| author=Jihong Yan| title=Machinery Prognostics and Prognosis Oriented Maintenance Management| url=https://books.google.com/books?id=LbzlBQAAQBAJ&pg=PA107| page=107| year=2015| publisher=Wiley & Sons Singapore Pte. Ltd| isbn=978-1-118-63872-9}}</ref> ٽيڪنالاجي جي ترقي سبب هاڻي حساسا [[خرد-برقي-مشيني نظام]] (ميمس MEMS) ٽيڪنالاجي ذريعي انتهائي ننڍي پيماني تي ''خرد حساسن'' جي صورت ۾ وڏي تعداد ۾ تيار ڪيا وڃن ٿا. گهڻن حالتن ۾ خرد حساسا روايتي [[مڪروسڪوپي]] طريقن جي ڀيٽ ۾ گهڻي تيز ماپ ۽ وڌيڪ حساسيت مهيا ڪن ٿا.<ref name=yan/><ref>{{Cite book| author=Ganesh Kumar| title=Modern General Knowledge| url=https://books.google.com/books?id=DbnFSqKSVb0C&pg=PA194| page=194| isbn=978-81-7482-180-5| publisher=Upkar Prakashan| date=September 2010}}</ref> گهٽ قيمت ۽ آسان استعمال سبب مختصر مدي واري نگراني يا هڪ ڀيري واري ماپ لاءِ استعمال ٿيندڙ ضايع لائق حساسن جي گهرج ۾ واڌ آئي آهي. اهڙن حساسن سان ٻيهر پيمانابندي (ريڪيليبريشن) جي ضرورت کان سواءِ ۽ آلودگي جي امڪان کان بچندي معلومات حاصل ڪري سگهجي ٿي.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Dincer|first1=Can|last2=Bruch|first2=Richard|last3=Costa-Rama|first3=Estefanía|last4=Fernández-Abedul|first4=Maria Teresa|last5=Merkoçi|first5=Arben|last6=Manz|first6=Andreas|last7=Urban|first7=Gerald Anton|last8=Güder|first8=Firat|date=2019-05-15|title=Disposable Sensors in Diagnostics, Food, and Environmental Monitoring|journal=Advanced Materials|volume=31|issue=30|language=en|article-number=1806739|doi=10.1002/adma.201806739|pmid=31094032|issn=0935-9648|doi-access=free|bibcode=2019AdM....3106739D |hdl=10044/1/69878|hdl-access=free}}</ref> == ماپ جي غلطين جي درجابندي == [[File:Infrared Transceiver Circuit.jpg|thumb|هڪ [[تحت الحمراء حساسو]]]] هڪ سٺو حساسو هيٺين خاصيتن تي پورو لهڻ گهرجي:<ref name=":0" /> * اهو ماپجندڙ خاصيت لاءِ حساس هجي. * اهو پنهنجي استعمال واري ماحول ۾ موجود ٻين خاصيتن کان گهڻي حد تائين غير متاثر هجي. * اهو ماپجندڙ خاصيت تي پاڻ اثرانداز نه ٿئي. گهڻن حساسن جو [[ليڪيت|منتقلي تفاعل]] (ٽرانسفر فنڪشن) ليڪي هوندو آهي. اهڙي حالت ۾ [[حساسيت (اليڪٽرانڪس)|حساسيت]] کي آئوٽ پُٽ سگنل ۽ ماپجندڙ خاصيت جي وچ واري نسبت طور بيان ڪيو ويندو آهي. مثال طور، جيڪڏهن ڪو حساسو گرمي پد ماپي ٿو ۽ ان جو آئوٽ پُٽ وولٽيج جي صورت ۾ آهي، ته ان جي حساسيت [V/K] جي ايڪن ۾ مستقل هوندي. حساسيت دراصل منتقلي تفاعل جي لاڙي (سلوپ) هوندي آهي. حساسي جي برقي آئوٽ پُٽ (مثال طور V) کي ماپيل ايڪن (مثال طور K) ۾ تبديل ڪرڻ لاءِ برقي آئوٽ پُٽ کي لاڙي سان ورهايو ويندو آهي (يا ان جي اُبتڙ سان ضرب ڏني ويندي آهي). ان کان سواءِ، گهڻو ڪري هڪ آفسيٽ به شامل يا ڪڍيو ويندو آهي. مثال طور، جيڪڏهن 0 وولٽ آئوٽ پُٽ −40 °C ان پُٽ جي برابر هجي، ته آئوٽ پُٽ ۾ −40 شامل ڪرڻو پوندو. ڪنهن تشبيهي حساسي جي سگنل کي ڊجيٽل اوزارن ۾ استعمال يا پروسيس ڪرڻ لاءِ ان کي [[تشبيهي-کان-ڊجيٽل مبدل]] ذريعي ڊجيٽل سگنل ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي. === حساسي جون انحرافون === ڇاڪاڻ⁠تہ حساسا مثالي [[منتقلي تفاعل]] کي مڪمل طور ورجائي نٿا سگهن، تنهنڪري مختلف قسمن جا انحراف پيدا ٿي سگهن ٿا، جيڪي حساسي جي [[درستي ۽ صحت|درستي]] کي محدود ڪن ٿا: * ڇاڪاڻ⁠تہ آئوٽ پُٽ سگنل جي حد محدود هوندي آهي، تنهنڪري جڏهن ماپجندڙ خاصيت مقرر حدن کان وڌي وڃي ٿي ته آئوٽ پُٽ پنهنجي گهٽ ۾ گهٽ يا وڌ ۾ وڌ قدر تي پهچي وڃي ٿو. [[مڪمل پيمانو]] (فل اسڪيل) ماپجندڙ خاصيت جي وڌ ۾ وڌ ۽ گهٽ ۾ گهٽ قدرن کي ظاهر ڪري ٿو. {{citation needed|date=May 2015}} * [[حساسيت (اليڪٽرانڪس)|حساسيت]] عملي طور مقرر ڪيل قدر کان مختلف ٿي سگهي ٿي. ان کي '''حساسيت جي غلطي''' چيو ويندو آهي. هي ليڪي منتقلي تفاعل جي لاڙي ۾ غلطي هوندي آهي. * جيڪڏهن آئوٽ پُٽ سگنل صحيح قدر کان مستقل مقدار جيترو مختلف هجي، ته حساسي ۾ '''آفسيٽ غلطي''' يا [[تعصب]] هوندو آهي. هي ليڪي منتقلي تفاعل جي [[وائي-ڪٽ]] ۾ غلطي هوندي آهي. * [[غير ليڪيت]] حساسي جي منتقلي تفاعل جو سڌي ليڪ واري منتقلي تفاعل کان انحراف آهي. عام طور ان کي حساسي جي پوري حد ۾ مثالي روَيي کان آئوٽ پُٽ جي فرق کي مڪمل پيماني جي سيڪڙو طور ظاهر ڪيو ويندو آهي. * جيڪڏهن ماپجندڙ خاصيت وقت سان تيزيءَ سان تبديل ٿئي ۽ ان سبب انحراف پيدا ٿئي، ته ان کي [[حرڪيات (طبعيات)|متحرڪ غلطي]] چيو ويندو آهي. هن روَيي کي اڪثر [[بوڊي پلاٽ]] ذريعي بيان ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ حساسيت جي غلطي ۽ مرحلي جي تبديلي کي دوري ان پُٽ سگنل جي تعدد جي لحاظ سان ڏيکاريو ويندو آهي. * جيڪڏهن آئوٽ پُٽ سگنل ماپجندڙ خاصيت کان آزاد آهستي آهستي تبديل ٿئي، ته ان کي [[ڊرفٽ (دور ربط)|ڊرفٽ]] چيو ويندو آهي. مهينن يا سالن دوران ٿيندڙ ڊگهي مدي واري ڊرفٽ حساسي ۾ جسماني تبديلين سبب ٿيندي آهي. * [[شور]] سگنل جو وقت سان تبديل ٿيندڙ بي ترتيب انحراف آهي. * [[هسٽريسس]] جي غلطي سبب آئوٽ پُٽ جو قدر اڳين ان پُٽن تي دارومدار رکي ٿو. جيڪڏهن ساڳئي ان پُٽ تي پهچڻ وقت وڌندڙ ۽ گهٽندڙ ان پُٽ لاءِ مختلف آئوٽ پُٽ ملي، ته حساسي ۾ هسٽريسس جي غلطي موجود هوندي آهي. * جيڪڏهن حساسي جو آئوٽ پُٽ ڊجيٽل هجي، ته اهو ماپيل خاصيت جو رڳو هڪ ويجهو اندازو هوندو آهي. هن غلطي کي [[مقداربندي (سگنل پروسيسنگ)|مقداربندي غلطي]] (ڪئانٽائيزيشن ارر) پڻ چيو ويندو آهي. * جيڪڏهن سگنل کي ڊجيٽل نموني سان نگراني ڪيو وڃي، ته [[نمونابندي تعدد]] (سيمپلنگ فريڪئينسي) متحرڪ غلطي پيدا ڪري سگهي ٿي. جيڪڏهن ان پُٽ متغير يا شامل ٿيل شور اهڙي تعدد تي دوري طور تبديل ٿئي، جيڪا نمونابندي جي شرح جي ڪنهن ضرب جي ويجهو هجي، ته [[علياسنگ]] جون غلطيون پيدا ٿي سگهن ٿيون. * حساسو ڪجهه حد تائين ماپجندڙ خاصيت کان سواءِ ٻين خاصيتن لاءِ به حساس ٿي سگهي ٿو. مثال طور، گهڻا حساسا پنهنجي چوڌاري موجود ماحول جي گرمي پد کان متاثر ٿيندا آهن. اهي سڀئي انحراف [[منظم غلطي]] يا [[بي ترتيب غلطي]] جي درجي ۾ رکيا ويندا آهن. منظم غلطين جي تلافي گهڻو ڪري ڪنهن مناسب [[پيمانابندي]] (Calibration) جي طريقي سان ڪري سگهجي ٿي. شور هڪ بي ترتيب غلطي آهي، جنهن کي [[سگنل پروسيسنگ]]، جهڙوڪ فلٽرنگ، ذريعي گهٽائي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ ان سان حساسي جي متحرڪ ڪارڪردگي تي ڪجهه اثر پئجي سگهي ٿو. === تفڪيڪ === <!-- This section is redirected to from [[Sensor resolution]] --> '''حساسي جي تفڪيڪ''' يا '''ماپ جي تفڪيڪ''' مان مراد اها سڀ کان ننڍي تبديلي آهي، جيڪا ماپجندڙ مقدار ۾ سڃاتي وڃي سگهي. ڊجيٽل آئوٽ پُٽ رکندڙ حساسي جي تفڪيڪ عام طور ان جي ڊجيٽل آئوٽ پُٽ جي [[عددي تفڪيڪ]] هوندي آهي. تفڪيڪ جو تعلق ماپ جي [[درستي ۽ صحت|صحت]] سان هوندو آهي، پر اهي ٻئي هڪجهڙا تصور نه آهن. ڪنهن حساسي جي درستي ان جي تفڪيڪ کان گهڻي گهٽ به ٿي سگهي ٿي. * مثال طور، '''فاصلي جي تفڪيڪ''' اهو گهٽ ۾ گهٽ فاصلو آهي، جيڪو ڪنهن [[ڊيگهه، فاصلي يا حد ماپڻ وارن اوزارن جي فهرست|فاصلو ماپڻ واري اوزار]] سان صحيح نموني ماپي سگهجي. [[وقتِ پرواز ڪئميرا]] ۾ فاصلي جي تفڪيڪ عام طور سگنل جي [[معياري انحراف]] (يعني ڪل شور) جي برابر هوندي آهي، جيڪا [[ڊيگهه جي ايڪي]] ۾ ظاهر ڪئي ويندي آهي. * حساسو ڪجهه حد تائين ماپجندڙ خاصيت کان سواءِ ٻين خاصيتن لاءِ به حساس ٿي سگهي ٿو. مثال طور، گهڻا حساسا پنهنجي ماحول جي گرمي پد کان متاثر ٿيندا آهن. == ڪيميائي حساسو == '''ڪيميائي حساسو''' هڪ خودمختيار تجزياتي اوزار آهي، جيڪو پنهنجي ماحول جي ڪيميائي جوڙجڪ بابت معلومات مهيا ڪري سگهي ٿو، يعني [[سيال]] يا [[گئس]]ي مرحلي بابت.<ref>{{cite journal |last1=Toniolo |first1=Rosanna |last2=Dossi |first2=Nicolò |last3=Giannilivigni |first3=Emanuele |last4=Fattori |first4=Andrea |last5=Svigelj |first5=Rossella |last6=Bontempelli |first6=Gino |last7=Giacomino |first7=Agnese |last8=Daniele |first8=Salvatore |title=Modified Screen Printed Electrode Suitable for Electrochemical Measurements in Gas Phase |journal=Analytical Chemistry |date=3 March 2020 |volume=92 |issue=5 |pages=3689–3696 |doi=10.1021/acs.analchem.9b04818 |pmid=32008321 |s2cid=211012680 |url=https://pubs.acs.org/doi/10.1021/acs.analchem.9b04818 |issn=0003-2700|url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite book|last=Bǎnicǎ|first=Florinel-Gabriel|title=Chemical Sensors and Biosensors:Fundamentals and Applications|year=2012|publisher=John Wiley & Sons|location=Chichester, UK|isbn=978-1-118-35423-0|page=576}}</ref> اها معلومات هڪ اهڙي ماپي سگهجندڙ جسماني سگنل جي صورت ۾ ڏني ويندي آهي، جيڪو ڪنهن مخصوص ڪيميائي نوع (جنهن کي [[تجزيي هيٺ مادو]] (Analyte) چيو وڃي ٿو) جي [[ارتڪاز]] سان لاڳاپيل هوندو آهي. ڪيميائي حساسي جي ڪم ڪرڻ ۾ ٻه بنيادي مرحلا شامل هوندا آهن: '''سڃاڻپ''' ۽ [[سگنل منتقلي]]. سڃاڻپ واري مرحلي ۾، تجزيي هيٺ مادو جا ماليڪيول حساسي جي سڃاڻپ ڪندڙ عنصر جي بناوت ۾ شامل [[حياتياتي وصولائو|وصولائو]] ماليڪيولن يا ماڳن سان چونڊيل نموني سان رابطي ۾ اچن ٿا. ان جي نتيجي ۾ هڪ مخصوص جسماني پيمانو تبديل ٿي وڃي ٿو، ۽ اها تبديلي هڪ گڏيل [[مبدل]] (Transducer) ذريعي ظاهر ڪئي وڃي ٿي، جيڪو آئوٽ پُٽ سگنل پيدا ڪري ٿو. جيڪو ڪيميائي حساسو حياتياتي نوعيت واري سڃاڻپ ڪندڙ مواد تي ٻڌل هجي، ان کي [[حياتي حساسو]] چيو ويندو آهي. بهرحال، جيئن مصنوعي [[حياتياتي نقل ڪندڙ]] مواد آهستي آهستي حياتياتي سڃاڻپ ڪندڙ مواد جي جاءِ وٺي رهيا آهن، تنهنڪري حياتي حساسي ۽ عام ڪيميائي حساسي جي وچ ۾ سخت فرق قائم رکڻ هاڻي گهڻو اهم نه رهيو آهي. حساسي جي ترقي ۾ استعمال ٿيندڙ عام حياتياتي نقل ڪندڙ مواد ۾ [[ماليڪيولي نقشي وارا پوليمر]] ۽ [[اپٽامر]] شامل آهن.<ref>{{cite journal |last1=Svigelj |first1=Rossella |last2=Dossi |first2=Nicolo |last3=Pizzolato |first3=Stefania |last4=Toniolo |first4=Rosanna |last5=Miranda-Castro |first5=Rebeca |last6=de-los-Santos-Álvarez |first6=Noemí |last7=Lobo-Castañón |first7=María Jesús |title=Truncated aptamers as selective receptors in a gluten sensor supporting direct measurement in a deep eutectic solvent |journal=Biosensors and Bioelectronics |date=1 October 2020 |volume=165 |article-number=112339 |doi=10.1016/j.bios.2020.112339|pmid=32729482 |hdl=10651/57640 |s2cid=219902328 |hdl-access=free }}</ref> == حياتي حساسو == {{Main|حياتي حساسو}} [[حياتياتي طب]] ۽ [[حياتياتي ٽيڪنالاجي]] ۾ اهي حساسا، جيڪي [[تجزيي هيٺ مادو]] کي ڪنهن حياتياتي جز، جهڙوڪ خلين، پروٽين، نيوڪليڪ تيزاب يا [[حياتياتي نقل ڪندڙ پوليمر]] جي مدد سان سڃاڻين ٿا، [[حياتي حساسو|حياتي حساسا]] سڏجن ٿا. ان جي ابتڙ، حياتياتي تجزيي هيٺ مادن لاءِ استعمال ٿيندڙ غير حياتياتي حساسو، ڀلي اهو نامياتي (ڪاربان ڪيميا تي ٻڌل) هجي، عام طور '''حساسو''' يا [[نانو حساسو]] سڏيو ويندو آهي. هي اصطلاح [[ان-ويٽرو]] ۽ [[جاندار جسم اندر]] ٻنهي قسمن جي استعمالن تي لاڳو ٿين ٿا. حياتي حساسن ۾ حياتياتي جز کي بند يا محفوظ ڪرڻ جو مسئلو عام حساسن جي ڀيٽ ۾ ڪجهه مختلف هوندو آهي. اهو ڪم [[نيم پارگمي رڪاوٽ]]، جهڙوڪ [[ڊائليسس جھلي]] يا [[هائيڊروجيل]]، ذريعي يا ٽي-رخي (3D) پوليمر ميٽرڪس جي مدد سان ڪيو ويندو آهي، جيڪو يا ته محسوس ڪندڙ [[وڏي ماليڪيول]] کي جسماني طور محدود ڪري ٿو يا ان کي اسڪي فولڊ سان ڪيميائي بندش ذريعي ڳنڍي محفوظ رکي ٿو. == نيورومارفڪ حساسا == [[نيورومارفڪ]] حساسا اهي حساسا آهن، جيڪي حياتياتي عصبي نظام جي بناوتن ۽ انهن جي ڪارڪردگيءَ جي جسماني نقل ڪن ٿا.<ref>{{Cite journal|doi=10.3389/fnins.2016.00115|doi-access=free|title=A Review of Current Neuromorphic Approaches for Vision, Auditory, and Olfactory Sensors|year=2016|last1=Vanarse|first1=Anup|last2=Osseiran|first2=Adam|last3=Rassau|first3=Alexander|journal=Frontiers in Neuroscience|volume=10|page=115|pmid=27065784|pmc=4809886}}</ref> ان جو هڪ مثال [[واقعي ڪئميرا]] آهي. ==موس (MOS) حساسا == 1955ع کان 1960ع جي وچ ۾ [[بيل ليبارٽريون|بيل ليبارٽرين]] ۾ ايجاد ڪيل [[موسفيٽ]](MOSFET)،<ref name=":02">{{Cite journal |last1=Huff |first1=Howard |last2=Riordan |first2=Michael |date=2007-09-01 |title=Frosch and Derick: Fifty Years Later (Foreword) |url=https://iopscience.iop.org/article/10.1149/2.F02073IF |journal=The Electrochemical Society Interface |volume=16 |issue=3 |page=29 |doi=10.1149/2.F02073IF |issn=1064-8208|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Frosch |first1=C. J. |last2=Derick |first2=L |date=1957 |title=Surface Protection and Selective Masking during Diffusion in Silicon |url=https://iopscience.iop.org/article/10.1149/1.2428650 |journal=Journal of the Electrochemical Society |language=en |volume=104 |issue=9 |page=547 |doi=10.1149/1.2428650|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last=KAHNG |first=D. |date=1961 |title=Silicon-Silicon Dioxide Surface Device |journal=Technical Memorandum of Bell Laboratories |pages=583–596 |doi=10.1142/9789814503464_0076 |isbn=978-981-02-0209-5}}</ref><ref>{{Cite book |last=Lojek |first=Bo |title=History of Semiconductor Engineering |date=2007 |publisher=Springer-Verlag Berlin Heidelberg |isbn=978-3-540-34258-8 |location=Berlin, Heidelberg |page=321}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Ligenza |first1=J.R. |last2=Spitzer |first2=W.G. |date=1960 |title=The mechanisms for silicon oxidation in steam and oxygen |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0022369760902195 |journal=Journal of Physics and Chemistry of Solids |language=en |volume=14 |pages=131–136 |bibcode=1960JPCS...14..131L |doi=10.1016/0022-3697(60)90219-5|url-access=subscription }}</ref><ref name="Lojek1202">{{cite book |last1=Lojek |first1=Bo |title=History of Semiconductor Engineering |date=2007 |publisher=[[Springer Science & Business Media]] |isbn=978-3-540-34258-8 |page=120}}</ref> جي بنياد تي بعد ۾ '''موس حساسا''' تيار ڪيا ويا، جيڪي ان کان پوءِ [[طبعيات|جسماني]]، [[ڪيميا|ڪيميائي]]، [[حياتياتي|حياتياتي]] ۽ [[حياتياتي-طبعياتي ماحول|ماحولياتي]] پيمانن جي ماپ لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿيڻ لڳا.<ref name="Bergveld">{{cite journal |last1=Bergveld |first1=Piet |author1-link=Piet Bergveld |title=The impact of MOSFET-based sensors |journal=Sensors and Actuators |date=October 1985 |volume=8 |issue=2 |pages=109–127 |doi=10.1016/0250-6874(85)87009-8 |bibcode=1985SeAc....8..109B |url=https://core.ac.uk/download/pdf/11473091.pdf |issn=0250-6874}}</ref> === حياتياتي-ڪيميائي حساسا === جسماني، ڪيميائي، حياتياتي ۽ ماحولياتي پيمانن جي ماپ لاءِ ڪيترائي موسفيٽ حساسا تيار ڪيا ويا آهن.<ref name="Bergveld"/> ابتدائي موسفيٽ حساسن ۾ 1970ع ۾ جوهانيسن پاران متعارف ڪرايل [[کليل-دروازي ميدان-اثر ٽرانزسٽر]] (OGFET)،<ref name="Bergveld"/> 1970ع ۾ [[پيت برگويلڊ]] پاران ايجاد ڪيل [[آئن-حساس ميدان-اثر ٽرانزسٽر]] (ISFET)،<ref>{{cite journal|author=Chris Toumazou |author2=Pantelis Georgiou |url=https://www.researchgate.net/publication/260616066 |title=40 years of ISFET technology: From neuronal sensing to DNA sequencing |journal=[[Electronics Letters]] |date=December 2011 |access-date=13 May 2016}}</ref> 1974ع ۾ P. F. Cox پاران [[امتياز نامو|امتياز نامو]] ڪرايل [[جذب ميدان-اثر ٽرانزسٽر]] (ADFET)، ۽ 1975ع ۾ I. Lundstrom، M. S. Shivaraman، C. S. Svenson ۽ L. Lundkvist پاران پيش ڪيل [[هائيڊروجن]]-حساس MOSFET شامل آهن.<ref name="Bergveld"/> اسٽيٽ (ISFET)، موسفيٽ جو هڪ خاص قسم آهي، جنهن ۾ دروازو (گيٽ) مخصوص فاصلي تي هوندو آهي،<ref name="Bergveld"/> ۽ [[ڌاتي دروازو]] جي جاءِ تي [[آئن]]-حساس [[جھلي]]، [[برقي محلول]] ۽ [[حوالو برقي قطب]] استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref name="Schoning">{{cite journal |last1=Schöning |first1=Michael J. |last2=Poghossian |first2=Arshak |title=Recent advances in biologically sensitive field-effect transistors (BioFETs) |journal=Analyst |date=10 September 2002 |volume=127 |issue=9 |pages=1137–1151 |doi=10.1039/B204444G |pmid=12375833 |bibcode=2002Ana...127.1137S |url=http://juser.fz-juelich.de/record/16078/files/12968.pdf |issn=1364-5528}}</ref> ISFET جو استعمال [[حياتياتي طب]] ۾ وڏي پيماني تي ٿيندو آهي، جهڙوڪ [[ڊي اين اي ملاپ]]، [[رت]] مان [[حياتياتي نشانگر]]ن جي سڃاڻپ، [[ضد جسم]]ن جي ڳولا، [[گلوڪوز]] جي ماپ، [[پي ايڇ]] جي ماپ ۽ [[جينياتي ٽيڪنالاجي]] ۾.<ref name="Schoning"/> 1980ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين ڪيترائي ٻيا موسفيٽ حساسا پڻ تيار ٿي چڪا هئا، جن ۾ [[گئس حساسو]] گيٽ (FET) ( گيسفيٽ GASFET)، سطح تائين رسائي وارو فيٽ (سيفيٽ SAFET)، چارج وهڪرو ٽرانزسٽر (سي فيٽ CFT)، [[دٻاءُ حساسو]] FET (پريس فيٽ PRESSFET)، [[ڪيميائي ميدان-اثر ٽرانزسٽر]] (ChemFET ڪيم فيٽ )، [[حوالو اسفيٽ]] (ري فيٽ REFET)، [[حياتي حساسو فيٽ]] (بايو فيٽ BioFET)، [[خامري-ترميم ٿيل فيٽ]] (اين فيٽ ENFET) ۽ [[مدافعتي نظام سان ترميم ٿيل فيٽ]] (ام فيٽ IMFET) شامل آهن.<ref name="Bergveld"/> 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين [[ڊي اين اي ميدان-اثر ٽرانزسٽر]] (DNAFET)، [[جين-ترميم ٿيل فيٽ]] (جين فيٽ GenFET) ۽ [[خلوي امڪاني حياتي حساسو فيٽ]] (سي پي گهٽ CPFET) جهڙا بايو فيٽ پڻ تيار ڪيا ويا.<ref name="Schoning"/> === تصويري حساسا === {{Main|تصويري حساسو|چارج-جوڙيل اوزار|فعال-پڪسل حساسو}} موس ٽيڪنالاجي جديد [[تصويري حساسو|تصويري حساسن]] جي بنياد آهي، جن ۾ [[چارج-جوڙيل اوزار]] (CCD) ۽ [[سي موس]] (CMOS) [[فعال-پڪسل حساسو]] (سي موس سينسر) شامل آهن، جيڪي [[ڊجيٽل تصويرڪشي]] ۽ [[ڊجيٽل ڪئميرا]]ن ۾ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Williams">{{cite book |last1=Williams |first1=J. B. |title=The Electronics Revolution: Inventing the Future |date=2017 |publisher=Springer |isbn=978-3-319-49088-5 |pages=245 & 249 |url=https://books.google.com/books?id=v4QlDwAAQBAJ&pg=PA245}}</ref> [[ولارڊ بوائل]] ۽ [[جارج اي. سمٿ]] 1969ع ۾ CCD تيار ڪيو. مقس عمل تي تحقيق دوران هنن محسوس ڪيو ته برقي چارج مقناطيسي بلبلي جهڙو آهي ۽ ان کي ننڍي MOS ڪيپيسيٽر تي محفوظ ڪري سگهجي ٿو. جيئن ته قطار ۾ MOS ڪيپيسيٽر ٺاهڻ نسبتاً آسان هو، تنهنڪري انهن کي مناسب وولٽيج سان ڳنڍيو ويو، جنهن سان چارج کي هڪ ڪيپيسيٽر کان ٻئي ڏانهن منتقل ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Williams"/> CCD هڪ سيمي ڪنڊڪٽر سرڪٽ آهي، جيڪو بعد ۾ [[ٽيليويزن نشريات]] لاءِ پهرين [[ڊجيٽل وڊيو ڪئميرا]]ن ۾ استعمال ٿيو.<ref>{{cite journal|last1=Boyle|first1=William S|last2=Smith|first2=George E.|date=1970|title=Charge Coupled Semiconductor Devices|journal=Bell Syst. Tech. J.|volume=49|issue=4|pages=587–593|doi=10.1002/j.1538-7305.1970.tb01790.x|bibcode=1970BSTJ...49..587B }}</ref> MOS [[فعال-پڪسل حساسو]] (APS) کي [[اولمپس ڪارپوريشن]] ۾ [[تسوتومو ناڪامورا]] 1985ع ۾ تيار ڪيو.<ref name=Nakamura85>{{cite journal |last1=Matsumoto |first1=Kazuya |last2=Nakamura |first2=Tsutomu |last3=Yusa |first3=Atsushi |last4=Nagai |first4=Shohei |display-authors=1|date=1985 |title=A new MOS phototransistor operating in a non-destructive readout mode |journal=Japanese Journal of Applied Physics |volume=24 |issue=5A |page=L323|doi=10.1143/JJAP.24.L323 |bibcode=1985JaJAP..24L.323M |s2cid=108450116 }}</ref> بعد ۾ [[سي موس]] فعال-پڪسل حساسو [[ايرڪ فوسم]] ۽ سندس ٽيم 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ تيار ڪيو.<ref name=fossum93>Eric R. Fossum (1993), "Active Pixel Sensors: Are CCD's Dinosaurs?" Proc. SPIE Vol. 1900, p. 2–14, ''Charge-Coupled Devices and Solid State Optical Sensors III'', Morley M. Blouke; Ed.</ref> موس تصويري حساسا [[بصري مائوس]] ٽيڪنالاجي ۾ پڻ وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿا. پهريون بصري مائوس، جيڪو [[رچرڊ ايف. ليون]] 1980ع ۾ [[زيروڪس]] ۾ تيار ڪيو، [[اين موس منطق]] تي ٻڌل 5 مائڪرو ميٽر سينسر چپ استعمال ڪندو هو.<ref>{{cite book |last1=Lyon |first1=Richard F. |author1-link=Richard F. Lyon |chapter=The Optical Mouse: Early Biomimetic Embedded Vision |title=Advances in Embedded Computer Vision |date=2014 |publisher=Springer |isbn=978-3-319-09387-1 |pages=3–22 (3) |chapter-url=https://books.google.com/books?id=p_GbBQAAQBAJ&pg=PA3}}</ref><ref>{{cite book | chapter = The Optical Mouse, and an Architectural Methodology for Smart Digital Sensors | title = VLSI Systems and Computations | pages = 1–19 | last1=Lyon | first1=Richard F. | author1-link=Richard F. Lyon |editor1=H. T. Kung |editor2=Robert F. Sproull |editor3=Guy L. Steele | publisher=Computer Science Press |date=August 1981 | doi=10.1007/978-3-642-68402-9_1 | chapter-url=http://bitsavers.trailing-edge.com/pdf/xerox/parc/techReports/VLSI-81-1_The_Optical_Mouse.pdf| isbn = 978-3-642-68404-3 }}</ref> 1999ع ۾ متعارف ڪرايل پهرين تجارتي بصري مائوس [[انٽيلي مائوس]] کان پوءِ، اڪثر بصري مائوسن ۾ CMOS حساسا استعمال ٿيندا آهن.<ref>{{cite web |last1=Brain |first1=Marshall |last2=Carmack |first2=Carmen |title=How Computer Mice Work |url=https://computer.howstuffworks.com/mouse4.htm |website=[[HowStuffWorks]] |access-date=9 October 2019 |language=en |date=24 April 2000}}</ref> === نگراني ڪندڙ حساسا === [[File:LiDAR_Scanner_and_Back_Camera_of_iPad_Pro_2020_-_3.jpg|thumb|[[آئي پيڊ پرو]] جي ڪئميرا نظام جو حصو [[ليڊار]] حساسو<ref>{{cite web |title=LiDAR vs. 3D ToF Sensors — How Apple Is Making AR Better for Smartphones |date=31 March 2020 |url=https://ios.gadgethacks.com/news/lidar-vs-3d-tof-sensors-apple-is-making-ar-better-for-smartphones-0280778/ |access-date=2020-04-03}}</ref>]] موس نگراني ڪندڙ حساسا [[هوشيار گهر ٽيڪنالاجي|گهرن]]، [[دفتر]]ن، [[زراعت]]، [[ٽريفڪ نگراني]] (جهڙوڪ [[رفتار ماپيندڙ ريڊار]]، [[ٽريفڪ جام]] ۽ [[ٽريفڪ حادثا]])، [[موسمي اسٽيشن|موسمي نگراني]] (جهڙوڪ [[برسات حساسو]]، [[هوائن جي رفتار ماپيندڙ]]، [[وڄ جي سڃاڻپ]] ۽ [[طوفان جي سڃاڻپ]])، [[دفاعي ٽيڪنالاجي]] ۽ [[گرمي پد جي ماپ]]، [[نمي ماپيندڙ]]، [[هوائي آلودگي حساسو]]، [[باهه جي سڃاڻپ]]، [[صحت جي نگراني]]، سيڪيورٽي ۽ [[روشني ضابطه نظام]] ۾ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Omura3">{{cite book |last1=Omura |first1=Yasuhisa |last2=Mallik |first2=Abhijit |last3=Matsuo |first3=Naoto |title=MOS Devices for Low-Voltage and Low-Energy Applications |date=2017 |publisher=[[John Wiley & Sons]] |isbn=978-1-119-10735-4 |pages=3–4 |url=https://books.google.com/books?id=yOjFDQAAQBAJ&pg=PA3}}</ref> موس [[گئس ڳولائو حساسو|گئس حساسا]] [[ڪاربان مونو آڪسائيڊ]]، [[سلفر ڊاءِ آڪسائيڊ]]، [[هائيڊروجن سلفائيڊ]]، [[امونيا]] ۽ ٻين [[گئس]]ن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Sun |first1=Jianhai |last2=Geng |first2=Zhaoxin |last3=Xue |first3=Ning |last4=Liu |first4=Chunxiu |last5=Ma |first5=Tianjun |title=A Mini-System Integrated with Metal-Oxide-Semiconductor Sensor and Micro-Packed Gas Chromatographic Column |journal=Micromachines |date=17 August 2018 |volume=9 |issue=8 |page=408 |doi=10.3390/mi9080408 |pmid=30424341 |pmc=6187308 |issn=2072-666X|doi-access=free }}</ref> ٻين MOS حساسن ۾ [[ذهين حساسو]]<ref name="Mead">{{cite book |editor-last1=Mead |editor-first1=Carver A. |editor-last2=Ismail |editor-first2=Mohammed |title=Analog VLSI Implementation of Neural Systems |volume=80 |date=May 8, 1989 |publisher=[[Kluwer Academic Publishers]] |location=Norwell, MA |isbn=978-1-4613-1639-8 |doi=10.1007/978-1-4613-1639-8 |url=http://fennetic.net/irc/Christopher%20R.%20Carroll%20Carver%20Mead%20Mohammed%20Ismail%20Analog%20VLSI%20Implementation%20of%20Neural%20Systems.pdf|series=The Kluwer International Series in Engineering and Computer Science }}</ref> ۽ [[وائرليس حساسو ڄار]] (WSN) ٽيڪنالاجي شامل آهن.<ref name="Oliveira">{{cite book |last1=Oliveira |first1=Joao |last2=Goes |first2=João |title=Parametric Analog Signal Amplification Applied to Nanoscale CMOS Technologies |date=2012 |publisher=[[Springer Science & Business Media]] |isbn=978-1-4614-1670-8 |page=7 |url=https://books.google.com/books?id=Ahl_OuKxsToC&pg=PR7}}</ref> === برقياتي حساسا === جديد [[مرڪزي عمل ڪندڙ يونٽ|CPU]]، [[گرافڪس عمل ڪندڙ يونٽ|GPU]] ۽ [[چپ تي نظام|SoC]] ۾ عام طور تي اهڙا برقي حساسا شامل هوندا آهن، جيڪي چپ جي گرمي پد، وولٽيج ۽ بجلي جي استعمال جي سڃاڻپ ڪندا آهن.<ref>{{Cite web |title=Page 486 |url=https://xem.github.io/minix86/manual/intel-x86-and-64-manual-vol3/o_fe12b1e2a880e0ce-486.html |access-date=2025-01-23 |website=xem.github.io}}</ref> 11i49j9pif6f42y3l32h7x1s24lgf9x 390583 390582 2026-07-02T13:23:37Z Intisar Ali 8681 390583 wikitext text/x-wiki {{Short description|اهڙو اوزار جيڪو ڪنهن جسماني مقدار کي ماپي ان کي سگنل ۾ تبديل ڪري}} [[File:Light sensor.png|thumb|مختلف قسمن جا [[روشني حساسو|روشنيءَ جا حساسا]]]] '''حساسو''' : '''سینسر''' ('''Sensor''') عام طور اهڙي اوزار کي چيو ويندو آهي، جيڪو ڪنهن [[سگنل]] يا [[محرڪ (جسمانيات)|محرڪ]] کي محسوس ڪري ان جو جواب ڏئي. محرڪ اها مقدار، خاصيت يا حالت هوندي آهي، جنهن کي حساسو محسوس ڪري ان کي برقي سگنل ۾ تبديل ڪندو آهي.<ref>{{Cite book |last=FRADEN |first=JACOB |title=HANDBOOK OF MODERN SENSORS |publisher=Springer |year=2004 |isbn=0-387-00750-4 |edition=3rd |location=New York |page=1}}</ref> وڏي معنيٰ ۾، حساسو اهڙو اوزار، ماڊيول، مشين يا ذيلي نظام آهي، جيڪو پنهنجي ماحول ۾ ٿيندڙ واقعن يا تبديلين کي سڃاڻي ٿو ۽ اها معلومات ٻين برقي اوزارن، گهڻو ڪري ڪمپيوٽر پروسيسر، ڏانهن موڪلي ٿو. [[پئسيو انفرا ريڊ حساسو|پي آي آر حساسو (سينسر)]] يا [[ڇهاءُ حساسو|ڇهاءُ حساسو (ٽب سينسر)]] جهڙا حساسا روزمره جي شين ۾ استعمال ٿيندا آهن، جهڙوڪ ڇهاءُ سان هلندڙ لفٽ جا بٽڻ ([[ڇهاءُ حساسو]]) ۽ اهي بتيون جيڪي بنياد کي ڇهڻ سان مدهم يا تيز ٿينديون آهن. [[خرد-مشينڪاري]] ۽ آسان استعمال وارن [[خرد ضابطه سنڀاليندڙ]] پليٽفارمن جي ترقي سان حساسن جا استعمال روايتي شعبن، جهڙوڪ گرمي پد، دٻاءُ ۽ وهڪري جي ماپ،<ref>{{cite book |title=A History of Control Engineering 1930–1955 |last=Bennett |first=S. |year=1993 |publisher=Peter Peregrinus Ltd. on behalf of the Institution of Electrical Engineers |location=London |isbn=978-0-86341-280-6}}</ref> کان وڌي [[رخ ۽ سمت حوالو نظام| مارڻ (MARG) حساسن]] جهڙن جديد شعبن تائين پهچي ويا آهن. تشبيهي حساسا (اينالاگ سينسر)، جهڙوڪ [[پوٽينشيوميٽر]] ۽ [[قوت محسوس ڪندڙ مزاحمت]]، اڄ به وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿا. انهن جا استعمال صنعت، مشينري، هوابازي، خلائي ٽيڪنالاجي، گاڏين، طب، [[روبوٽڪس]] ۽ روزاني زندگيءَ جي ڪيترن ئي ٻين شعبن ۾ ٿين ٿا. ان کان علاوه اهڙا ڪيترائي حساسا موجود آهن، جيڪي مادن جي ڪيميائي ۽ جسماني خاصيتن کي ماپين ٿا، جن ۾ [[بصري حساسو|بصري حساسا]] (انعطافي اشاري جي ماپ لاءِ)، ارتعاشي حساسا (سيالن جي گاڙهائپ جي ماپ لاءِ) ۽ برقي-ڪيميائي حساسا (سيالن جي pH جي نگراني لاءِ) شامل آهن. ڪنهن حساسي جي '''حساسيت''' مان مراد اها هوندي آهي ته ماپجندڙ مقدار ۾ تبديلي اچڻ تي ان جي پيداوار (آئوٽ پٽ) ڪيتري تبديل ٿئي ٿي. مثال طور، جيڪڏهن ٿرماميٽر ۾ پارو گرمي پد ۾ 1&nbsp;°C واڌ سان 1&nbsp;سينٽي ميٽر مٿي چڙهي وڃي، ته ان جي حساسيت 1&nbsp;سينٽي ميٽر/°C هوندي. ڪجهه حساسا پاڻ به ان شيءِ تي اثر وجهن ٿا، جنهن کي هو ماپين ٿا؛ مثال طور، گرم سيال ۾ وڌل ڪمري جي گرمي پد وارو ٿرماميٽر سيال کي ٿورو ٿڌو ڪندو آهي ۽ پاڻ گرم ٿيندو آهي. عام طور حساسا اهڙيءَ ريت ٺاهيا ويندا آهن، جو ماپجندڙ شيءِ تي سندن اثر تمام گهٽ هجي. حساسي کي ننڍو ڪرڻ سان گهڻو ڪري اهو اثر وڌيڪ گهٽجي ويندو آهي ۽ ٻيا به فائدا حاصل ٿيندا آهن.<ref name="yan">{{Cite book| author=Jihong Yan| title=Machinery Prognostics and Prognosis Oriented Maintenance Management| url=https://books.google.com/books?id=LbzlBQAAQBAJ&pg=PA107| page=107| year=2015| publisher=Wiley & Sons Singapore Pte. Ltd| isbn=978-1-118-63872-9}}</ref> ٽيڪنالاجي جي ترقي سبب هاڻي حساسا [[خرد-برقي-مشيني نظام]] (ميمس MEMS) ٽيڪنالاجي ذريعي انتهائي ننڍي پيماني تي ''خرد حساسن'' جي صورت ۾ وڏي تعداد ۾ تيار ڪيا وڃن ٿا. گهڻن حالتن ۾ خرد حساسا روايتي [[مڪروسڪوپي]] طريقن جي ڀيٽ ۾ گهڻي تيز ماپ ۽ وڌيڪ حساسيت مهيا ڪن ٿا.<ref name=yan/><ref>{{Cite book| author=Ganesh Kumar| title=Modern General Knowledge| url=https://books.google.com/books?id=DbnFSqKSVb0C&pg=PA194| page=194| isbn=978-81-7482-180-5| publisher=Upkar Prakashan| date=September 2010}}</ref> گهٽ قيمت ۽ آسان استعمال سبب مختصر مدي واري نگراني يا هڪ ڀيري واري ماپ لاءِ استعمال ٿيندڙ ضايع لائق حساسن جي گهرج ۾ واڌ آئي آهي. اهڙن حساسن سان ٻيهر پيمانابندي (ريڪيليبريشن) جي ضرورت کان سواءِ ۽ آلودگي جي امڪان کان بچندي معلومات حاصل ڪري سگهجي ٿي.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Dincer|first1=Can|last2=Bruch|first2=Richard|last3=Costa-Rama|first3=Estefanía|last4=Fernández-Abedul|first4=Maria Teresa|last5=Merkoçi|first5=Arben|last6=Manz|first6=Andreas|last7=Urban|first7=Gerald Anton|last8=Güder|first8=Firat|date=2019-05-15|title=Disposable Sensors in Diagnostics, Food, and Environmental Monitoring|journal=Advanced Materials|volume=31|issue=30|language=en|article-number=1806739|doi=10.1002/adma.201806739|pmid=31094032|issn=0935-9648|doi-access=free|bibcode=2019AdM....3106739D |hdl=10044/1/69878|hdl-access=free}}</ref> == ماپ جي غلطين جي درجابندي == [[File:Infrared Transceiver Circuit.jpg|thumb|هڪ [[تحت الحمراء حساسو]]]] هڪ سٺو حساسو هيٺين خاصيتن تي پورو لهڻ گهرجي:<ref name=":0" /> * اهو ماپجندڙ خاصيت لاءِ حساس هجي. * اهو پنهنجي استعمال واري ماحول ۾ موجود ٻين خاصيتن کان گهڻي حد تائين غير متاثر هجي. * اهو ماپجندڙ خاصيت تي پاڻ اثرانداز نه ٿئي. گهڻن حساسن جو [[ليڪيت|منتقلي تفاعل]] (ٽرانسفر فنڪشن) ليڪي هوندو آهي. اهڙي حالت ۾ [[حساسيت (اليڪٽرانڪس)|حساسيت]] کي آئوٽ پُٽ سگنل ۽ ماپجندڙ خاصيت جي وچ واري نسبت طور بيان ڪيو ويندو آهي. مثال طور، جيڪڏهن ڪو حساسو گرمي پد ماپي ٿو ۽ ان جو آئوٽ پُٽ وولٽيج جي صورت ۾ آهي، ته ان جي حساسيت [V/K] جي ايڪن ۾ مستقل هوندي. حساسيت دراصل منتقلي تفاعل جي لاڙي (سلوپ) هوندي آهي. حساسي جي برقي آئوٽ پُٽ (مثال طور V) کي ماپيل ايڪن (مثال طور K) ۾ تبديل ڪرڻ لاءِ برقي آئوٽ پُٽ کي لاڙي سان ورهايو ويندو آهي (يا ان جي اُبتڙ سان ضرب ڏني ويندي آهي). ان کان سواءِ، گهڻو ڪري هڪ آفسيٽ به شامل يا ڪڍيو ويندو آهي. مثال طور، جيڪڏهن 0 وولٽ آئوٽ پُٽ −40 °C ان پُٽ جي برابر هجي، ته آئوٽ پُٽ ۾ −40 شامل ڪرڻو پوندو. ڪنهن تشبيهي حساسي جي سگنل کي ڊجيٽل اوزارن ۾ استعمال يا پروسيس ڪرڻ لاءِ ان کي [[تشبيهي-کان-ڊجيٽل مبدل]] ذريعي ڊجيٽل سگنل ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي. === حساسي جون انحرافون === ڇاڪاڻ⁠تہ حساسا مثالي [[منتقلي تفاعل]] کي مڪمل طور ورجائي نٿا سگهن، تنهنڪري مختلف قسمن جا انحراف پيدا ٿي سگهن ٿا، جيڪي حساسي جي [[درستي ۽ صحت|درستي]] کي محدود ڪن ٿا: * ڇاڪاڻ⁠تہ آئوٽ پُٽ سگنل جي حد محدود هوندي آهي، تنهنڪري جڏهن ماپجندڙ خاصيت مقرر حدن کان وڌي وڃي ٿي ته آئوٽ پُٽ پنهنجي گهٽ ۾ گهٽ يا وڌ ۾ وڌ قدر تي پهچي وڃي ٿو. [[مڪمل پيمانو]] (فل اسڪيل) ماپجندڙ خاصيت جي وڌ ۾ وڌ ۽ گهٽ ۾ گهٽ قدرن کي ظاهر ڪري ٿو. {{citation needed|date=May 2015}} * [[حساسيت (اليڪٽرانڪس)|حساسيت]] عملي طور مقرر ڪيل قدر کان مختلف ٿي سگهي ٿي. ان کي '''حساسيت جي غلطي''' چيو ويندو آهي. هي ليڪي منتقلي تفاعل جي لاڙي ۾ غلطي هوندي آهي. * جيڪڏهن آئوٽ پُٽ سگنل صحيح قدر کان مستقل مقدار جيترو مختلف هجي، ته حساسي ۾ '''آفسيٽ غلطي''' يا [[تعصب]] هوندو آهي. هي ليڪي منتقلي تفاعل جي [[وائي-ڪٽ]] ۾ غلطي هوندي آهي. * [[غير ليڪيت]] حساسي جي منتقلي تفاعل جو سڌي ليڪ واري منتقلي تفاعل کان انحراف آهي. عام طور ان کي حساسي جي پوري حد ۾ مثالي روَيي کان آئوٽ پُٽ جي فرق کي مڪمل پيماني جي سيڪڙو طور ظاهر ڪيو ويندو آهي. * جيڪڏهن ماپجندڙ خاصيت وقت سان تيزيءَ سان تبديل ٿئي ۽ ان سبب انحراف پيدا ٿئي، ته ان کي [[حرڪيات (طبعيات)|متحرڪ غلطي]] چيو ويندو آهي. هن روَيي کي اڪثر [[بوڊي پلاٽ]] ذريعي بيان ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ حساسيت جي غلطي ۽ مرحلي جي تبديلي کي دوري ان پُٽ سگنل جي تعدد جي لحاظ سان ڏيکاريو ويندو آهي. * جيڪڏهن آئوٽ پُٽ سگنل ماپجندڙ خاصيت کان آزاد آهستي آهستي تبديل ٿئي، ته ان کي [[ڊرفٽ (دور ربط)|ڊرفٽ]] چيو ويندو آهي. مهينن يا سالن دوران ٿيندڙ ڊگهي مدي واري ڊرفٽ حساسي ۾ جسماني تبديلين سبب ٿيندي آهي. * [[شور]] سگنل جو وقت سان تبديل ٿيندڙ بي ترتيب انحراف آهي. * [[هسٽريسس]] جي غلطي سبب آئوٽ پُٽ جو قدر اڳين ان پُٽن تي دارومدار رکي ٿو. جيڪڏهن ساڳئي ان پُٽ تي پهچڻ وقت وڌندڙ ۽ گهٽندڙ ان پُٽ لاءِ مختلف آئوٽ پُٽ ملي، ته حساسي ۾ هسٽريسس جي غلطي موجود هوندي آهي. * جيڪڏهن حساسي جو آئوٽ پُٽ ڊجيٽل هجي، ته اهو ماپيل خاصيت جو رڳو هڪ ويجهو اندازو هوندو آهي. هن غلطي کي [[مقداربندي (سگنل پروسيسنگ)|مقداربندي غلطي]] (ڪئانٽائيزيشن ارر) پڻ چيو ويندو آهي. * جيڪڏهن سگنل کي ڊجيٽل نموني سان نگراني ڪيو وڃي، ته [[نمونابندي تعدد]] (سيمپلنگ فريڪئينسي) متحرڪ غلطي پيدا ڪري سگهي ٿي. جيڪڏهن ان پُٽ متغير يا شامل ٿيل شور اهڙي تعدد تي دوري طور تبديل ٿئي، جيڪا نمونابندي جي شرح جي ڪنهن ضرب جي ويجهو هجي، ته [[علياسنگ]] جون غلطيون پيدا ٿي سگهن ٿيون. * حساسو ڪجهه حد تائين ماپجندڙ خاصيت کان سواءِ ٻين خاصيتن لاءِ به حساس ٿي سگهي ٿو. مثال طور، گهڻا حساسا پنهنجي چوڌاري موجود ماحول جي گرمي پد کان متاثر ٿيندا آهن. اهي سڀئي انحراف [[منظم غلطي]] يا [[بي ترتيب غلطي]] جي درجي ۾ رکيا ويندا آهن. منظم غلطين جي تلافي گهڻو ڪري ڪنهن مناسب [[پيمانابندي]] (Calibration) جي طريقي سان ڪري سگهجي ٿي. شور هڪ بي ترتيب غلطي آهي، جنهن کي [[سگنل پروسيسنگ]]، جهڙوڪ فلٽرنگ، ذريعي گهٽائي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ ان سان حساسي جي متحرڪ ڪارڪردگي تي ڪجهه اثر پئجي سگهي ٿو. === تفڪيڪ === <!-- This section is redirected to from [[Sensor resolution]] --> '''حساسي جي تفڪيڪ''' يا '''ماپ جي تفڪيڪ''' مان مراد اها سڀ کان ننڍي تبديلي آهي، جيڪا ماپجندڙ مقدار ۾ سڃاتي وڃي سگهي. ڊجيٽل آئوٽ پُٽ رکندڙ حساسي جي تفڪيڪ عام طور ان جي ڊجيٽل آئوٽ پُٽ جي [[عددي تفڪيڪ]] هوندي آهي. تفڪيڪ جو تعلق ماپ جي [[درستي ۽ صحت|صحت]] سان هوندو آهي، پر اهي ٻئي هڪجهڙا تصور نه آهن. ڪنهن حساسي جي درستي ان جي تفڪيڪ کان گهڻي گهٽ به ٿي سگهي ٿي. * مثال طور، '''فاصلي جي تفڪيڪ''' اهو گهٽ ۾ گهٽ فاصلو آهي، جيڪو ڪنهن [[ڊيگهه، فاصلي يا حد ماپڻ وارن اوزارن جي فهرست|فاصلو ماپڻ واري اوزار]] سان صحيح نموني ماپي سگهجي. [[وقتِ پرواز ڪئميرا]] ۾ فاصلي جي تفڪيڪ عام طور سگنل جي [[معياري انحراف]] (يعني ڪل شور) جي برابر هوندي آهي، جيڪا [[ڊيگهه جي ايڪي]] ۾ ظاهر ڪئي ويندي آهي. * حساسو ڪجهه حد تائين ماپجندڙ خاصيت کان سواءِ ٻين خاصيتن لاءِ به حساس ٿي سگهي ٿو. مثال طور، گهڻا حساسا پنهنجي ماحول جي گرمي پد کان متاثر ٿيندا آهن. == ڪيميائي حساسو == '''ڪيميائي حساسو''' هڪ خودمختيار تجزياتي اوزار آهي، جيڪو پنهنجي ماحول جي ڪيميائي جوڙجڪ بابت معلومات مهيا ڪري سگهي ٿو، يعني [[سيال]] يا [[گئس]]ي مرحلي بابت.<ref>{{cite journal |last1=Toniolo |first1=Rosanna |last2=Dossi |first2=Nicolò |last3=Giannilivigni |first3=Emanuele |last4=Fattori |first4=Andrea |last5=Svigelj |first5=Rossella |last6=Bontempelli |first6=Gino |last7=Giacomino |first7=Agnese |last8=Daniele |first8=Salvatore |title=Modified Screen Printed Electrode Suitable for Electrochemical Measurements in Gas Phase |journal=Analytical Chemistry |date=3 March 2020 |volume=92 |issue=5 |pages=3689–3696 |doi=10.1021/acs.analchem.9b04818 |pmid=32008321 |s2cid=211012680 |url=https://pubs.acs.org/doi/10.1021/acs.analchem.9b04818 |issn=0003-2700|url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite book|last=Bǎnicǎ|first=Florinel-Gabriel|title=Chemical Sensors and Biosensors:Fundamentals and Applications|year=2012|publisher=John Wiley & Sons|location=Chichester, UK|isbn=978-1-118-35423-0|page=576}}</ref> اها معلومات هڪ اهڙي ماپي سگهجندڙ جسماني سگنل جي صورت ۾ ڏني ويندي آهي، جيڪو ڪنهن مخصوص ڪيميائي نوع (جنهن کي [[تجزيي هيٺ مادو]] (Analyte) چيو وڃي ٿو) جي [[ارتڪاز]] سان لاڳاپيل هوندو آهي. ڪيميائي حساسي جي ڪم ڪرڻ ۾ ٻه بنيادي مرحلا شامل هوندا آهن: '''سڃاڻپ''' ۽ [[سگنل منتقلي]]. سڃاڻپ واري مرحلي ۾، تجزيي هيٺ مادو جا ماليڪيول حساسي جي سڃاڻپ ڪندڙ عنصر جي بناوت ۾ شامل [[حياتياتي وصولائو|وصولائو]] ماليڪيولن يا ماڳن سان چونڊيل نموني سان رابطي ۾ اچن ٿا. ان جي نتيجي ۾ هڪ مخصوص جسماني پيمانو تبديل ٿي وڃي ٿو، ۽ اها تبديلي هڪ گڏيل [[مبدل]] (Transducer) ذريعي ظاهر ڪئي وڃي ٿي، جيڪو آئوٽ پُٽ سگنل پيدا ڪري ٿو. جيڪو ڪيميائي حساسو حياتياتي نوعيت واري سڃاڻپ ڪندڙ مواد تي ٻڌل هجي، ان کي [[حياتي حساسو]] چيو ويندو آهي. بهرحال، جيئن مصنوعي [[حياتياتي نقل ڪندڙ]] مواد آهستي آهستي حياتياتي سڃاڻپ ڪندڙ مواد جي جاءِ وٺي رهيا آهن، تنهنڪري حياتي حساسي ۽ عام ڪيميائي حساسي جي وچ ۾ سخت فرق قائم رکڻ هاڻي گهڻو اهم نه رهيو آهي. حساسي جي ترقي ۾ استعمال ٿيندڙ عام حياتياتي نقل ڪندڙ مواد ۾ [[ماليڪيولي نقشي وارا پوليمر]] ۽ [[اپٽامر]] شامل آهن.<ref>{{cite journal |last1=Svigelj |first1=Rossella |last2=Dossi |first2=Nicolo |last3=Pizzolato |first3=Stefania |last4=Toniolo |first4=Rosanna |last5=Miranda-Castro |first5=Rebeca |last6=de-los-Santos-Álvarez |first6=Noemí |last7=Lobo-Castañón |first7=María Jesús |title=Truncated aptamers as selective receptors in a gluten sensor supporting direct measurement in a deep eutectic solvent |journal=Biosensors and Bioelectronics |date=1 October 2020 |volume=165 |article-number=112339 |doi=10.1016/j.bios.2020.112339|pmid=32729482 |hdl=10651/57640 |s2cid=219902328 |hdl-access=free }}</ref> == حياتي حساسو == {{Main|حياتي حساسو}} [[حياتياتي طب]] ۽ [[حياتياتي ٽيڪنالاجي]] ۾ اهي حساسا، جيڪي [[تجزيي هيٺ مادو]] کي ڪنهن حياتياتي جز، جهڙوڪ خلين، پروٽين، نيوڪليڪ تيزاب يا [[حياتياتي نقل ڪندڙ پوليمر]] جي مدد سان سڃاڻين ٿا، [[حياتي حساسو|حياتي حساسا]] سڏجن ٿا. ان جي ابتڙ، حياتياتي تجزيي هيٺ مادن لاءِ استعمال ٿيندڙ غير حياتياتي حساسو، ڀلي اهو نامياتي (ڪاربان ڪيميا تي ٻڌل) هجي، عام طور '''حساسو''' يا [[نانو حساسو]] سڏيو ويندو آهي. هي اصطلاح [[ان-ويٽرو]] ۽ [[جاندار جسم اندر]] ٻنهي قسمن جي استعمالن تي لاڳو ٿين ٿا. حياتي حساسن ۾ حياتياتي جز کي بند يا محفوظ ڪرڻ جو مسئلو عام حساسن جي ڀيٽ ۾ ڪجهه مختلف هوندو آهي. اهو ڪم [[نيم پارگمي رڪاوٽ]]، جهڙوڪ [[ڊائليسس جھلي]] يا [[هائيڊروجيل]]، ذريعي يا ٽي-رخي (3D) پوليمر ميٽرڪس جي مدد سان ڪيو ويندو آهي، جيڪو يا ته محسوس ڪندڙ [[وڏي ماليڪيول]] کي جسماني طور محدود ڪري ٿو يا ان کي اسڪي فولڊ سان ڪيميائي بندش ذريعي ڳنڍي محفوظ رکي ٿو. == نيورومارفڪ حساسا == [[نيورومارفڪ]] حساسا اهي حساسا آهن، جيڪي حياتياتي عصبي نظام جي بناوتن ۽ انهن جي ڪارڪردگيءَ جي جسماني نقل ڪن ٿا.<ref>{{Cite journal|doi=10.3389/fnins.2016.00115|doi-access=free|title=A Review of Current Neuromorphic Approaches for Vision, Auditory, and Olfactory Sensors|year=2016|last1=Vanarse|first1=Anup|last2=Osseiran|first2=Adam|last3=Rassau|first3=Alexander|journal=Frontiers in Neuroscience|volume=10|page=115|pmid=27065784|pmc=4809886}}</ref> ان جو هڪ مثال [[واقعي ڪئميرا]] آهي. ==موس (MOS) حساسا == 1955ع کان 1960ع جي وچ ۾ [[بيل ليبارٽريون|بيل ليبارٽرين]] ۾ ايجاد ڪيل [[موسفيٽ]](MOSFET)،<ref name=":02">{{Cite journal |last1=Huff |first1=Howard |last2=Riordan |first2=Michael |date=2007-09-01 |title=Frosch and Derick: Fifty Years Later (Foreword) |url=https://iopscience.iop.org/article/10.1149/2.F02073IF |journal=The Electrochemical Society Interface |volume=16 |issue=3 |page=29 |doi=10.1149/2.F02073IF |issn=1064-8208|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Frosch |first1=C. J. |last2=Derick |first2=L |date=1957 |title=Surface Protection and Selective Masking during Diffusion in Silicon |url=https://iopscience.iop.org/article/10.1149/1.2428650 |journal=Journal of the Electrochemical Society |language=en |volume=104 |issue=9 |page=547 |doi=10.1149/1.2428650|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last=KAHNG |first=D. |date=1961 |title=Silicon-Silicon Dioxide Surface Device |journal=Technical Memorandum of Bell Laboratories |pages=583–596 |doi=10.1142/9789814503464_0076 |isbn=978-981-02-0209-5}}</ref><ref>{{Cite book |last=Lojek |first=Bo |title=History of Semiconductor Engineering |date=2007 |publisher=Springer-Verlag Berlin Heidelberg |isbn=978-3-540-34258-8 |location=Berlin, Heidelberg |page=321}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Ligenza |first1=J.R. |last2=Spitzer |first2=W.G. |date=1960 |title=The mechanisms for silicon oxidation in steam and oxygen |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0022369760902195 |journal=Journal of Physics and Chemistry of Solids |language=en |volume=14 |pages=131–136 |bibcode=1960JPCS...14..131L |doi=10.1016/0022-3697(60)90219-5|url-access=subscription }}</ref><ref name="Lojek1202">{{cite book |last1=Lojek |first1=Bo |title=History of Semiconductor Engineering |date=2007 |publisher=[[Springer Science & Business Media]] |isbn=978-3-540-34258-8 |page=120}}</ref> جي بنياد تي بعد ۾ '''موس حساسا''' تيار ڪيا ويا، جيڪي ان کان پوءِ [[طبعيات|جسماني]]، [[ڪيميا|ڪيميائي]]، [[حياتياتي|حياتياتي]] ۽ [[حياتياتي-طبعياتي ماحول|ماحولياتي]] پيمانن جي ماپ لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿيڻ لڳا.<ref name="Bergveld">{{cite journal |last1=Bergveld |first1=Piet |author1-link=Piet Bergveld |title=The impact of MOSFET-based sensors |journal=Sensors and Actuators |date=October 1985 |volume=8 |issue=2 |pages=109–127 |doi=10.1016/0250-6874(85)87009-8 |bibcode=1985SeAc....8..109B |url=https://core.ac.uk/download/pdf/11473091.pdf |issn=0250-6874}}</ref> === حياتياتي-ڪيميائي حساسا === جسماني، ڪيميائي، حياتياتي ۽ ماحولياتي پيمانن جي ماپ لاءِ ڪيترائي موسفيٽ حساسا تيار ڪيا ويا آهن.<ref name="Bergveld"/> ابتدائي موسفيٽ حساسن ۾ 1970ع ۾ جوهانيسن پاران متعارف ڪرايل [[کليل-دروازي ميدان-اثر ٽرانزسٽر]] (OGFET)،<ref name="Bergveld"/> 1970ع ۾ [[پيت برگويلڊ]] پاران ايجاد ڪيل [[آئن-حساس ميدان-اثر ٽرانزسٽر]] (ISFET)،<ref>{{cite journal|author=Chris Toumazou |author2=Pantelis Georgiou |url=https://www.researchgate.net/publication/260616066 |title=40 years of ISFET technology: From neuronal sensing to DNA sequencing |journal=[[Electronics Letters]] |date=December 2011 |access-date=13 May 2016}}</ref> 1974ع ۾ P. F. Cox پاران [[امتياز نامو|امتياز نامو]] ڪرايل [[جذب ميدان-اثر ٽرانزسٽر]] (ADFET)، ۽ 1975ع ۾ I. Lundstrom، M. S. Shivaraman، C. S. Svenson ۽ L. Lundkvist پاران پيش ڪيل [[هائيڊروجن]]-حساس MOSFET شامل آهن.<ref name="Bergveld"/> اسٽيٽ (ISFET)، موسفيٽ جو هڪ خاص قسم آهي، جنهن ۾ دروازو (گيٽ) مخصوص فاصلي تي هوندو آهي،<ref name="Bergveld"/> ۽ [[ڌاتي دروازو]] جي جاءِ تي [[آئن]]-حساس [[جھلي]]، [[برقي محلول]] ۽ [[حوالو برقي قطب]] استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref name="Schoning">{{cite journal |last1=Schöning |first1=Michael J. |last2=Poghossian |first2=Arshak |title=Recent advances in biologically sensitive field-effect transistors (BioFETs) |journal=Analyst |date=10 September 2002 |volume=127 |issue=9 |pages=1137–1151 |doi=10.1039/B204444G |pmid=12375833 |bibcode=2002Ana...127.1137S |url=http://juser.fz-juelich.de/record/16078/files/12968.pdf |issn=1364-5528}}</ref> ISFET جو استعمال [[حياتياتي طب]] ۾ وڏي پيماني تي ٿيندو آهي، جهڙوڪ [[ڊي اين اي ملاپ]]، [[رت]] مان [[حياتياتي نشانگر]]ن جي سڃاڻپ، [[ضد جسم]]ن جي ڳولا، [[گلوڪوز]] جي ماپ، [[پي ايڇ]] جي ماپ ۽ [[جينياتي ٽيڪنالاجي]] ۾.<ref name="Schoning"/> 1980ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين ڪيترائي ٻيا موسفيٽ حساسا پڻ تيار ٿي چڪا هئا، جن ۾ [[گئس حساسو]] گيٽ (FET) ( گيسفيٽ GASFET)، سطح تائين رسائي وارو فيٽ (سيفيٽ SAFET)، چارج وهڪرو ٽرانزسٽر (سي فيٽ CFT)، [[دٻاءُ حساسو]] FET (پريس فيٽ PRESSFET)، [[ڪيميائي ميدان-اثر ٽرانزسٽر]] (ChemFET ڪيم فيٽ )، [[حوالو اسفيٽ]] (ري فيٽ REFET)، [[حياتي حساسو فيٽ]] (بايو فيٽ BioFET)، [[خامري-ترميم ٿيل فيٽ]] (اين فيٽ ENFET) ۽ [[مدافعتي نظام سان ترميم ٿيل فيٽ]] (ام فيٽ IMFET) شامل آهن.<ref name="Bergveld"/> 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين [[ڊي اين اي ميدان-اثر ٽرانزسٽر]] (DNAFET)، [[جين-ترميم ٿيل فيٽ]] (جين فيٽ GenFET) ۽ [[خلوي امڪاني حياتي حساسو فيٽ]] (سي پي گهٽ CPFET) جهڙا بايو فيٽ پڻ تيار ڪيا ويا.<ref name="Schoning"/> === تصويري حساسا === {{Main|تصويري حساسو|چارج-جوڙيل اوزار|فعال-پڪسل حساسو}} موس ٽيڪنالاجي جديد [[تصويري حساسو|تصويري حساسن]] جي بنياد آهي، جن ۾ [[چارج-جوڙيل اوزار]] (CCD) ۽ [[سي موس]] (CMOS) [[فعال-پڪسل حساسو]] (سي موس سينسر) شامل آهن، جيڪي [[ڊجيٽل تصويرڪشي]] ۽ [[ڊجيٽل ڪئميرا]]ن ۾ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Williams">{{cite book |last1=Williams |first1=J. B. |title=The Electronics Revolution: Inventing the Future |date=2017 |publisher=Springer |isbn=978-3-319-49088-5 |pages=245 & 249 |url=https://books.google.com/books?id=v4QlDwAAQBAJ&pg=PA245}}</ref> [[ولارڊ بوائل]] ۽ [[جارج اي. سمٿ]] 1969ع ۾ CCD تيار ڪيو. مقس عمل تي تحقيق دوران هنن محسوس ڪيو ته برقي چارج مقناطيسي بلبلي جهڙو آهي ۽ ان کي ننڍي MOS ڪيپيسيٽر تي محفوظ ڪري سگهجي ٿو. جيئن ته قطار ۾ MOS ڪيپيسيٽر ٺاهڻ نسبتاً آسان هو، تنهنڪري انهن کي مناسب وولٽيج سان ڳنڍيو ويو، جنهن سان چارج کي هڪ ڪيپيسيٽر کان ٻئي ڏانهن منتقل ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Williams"/> CCD هڪ سيمي ڪنڊڪٽر سرڪٽ آهي، جيڪو بعد ۾ [[ٽيليويزن نشريات]] لاءِ پهرين [[ڊجيٽل وڊيو ڪئميرا]]ن ۾ استعمال ٿيو.<ref>{{cite journal|last1=Boyle|first1=William S|last2=Smith|first2=George E.|date=1970|title=Charge Coupled Semiconductor Devices|journal=Bell Syst. Tech. J.|volume=49|issue=4|pages=587–593|doi=10.1002/j.1538-7305.1970.tb01790.x|bibcode=1970BSTJ...49..587B }}</ref> MOS [[فعال-پڪسل حساسو]] (APS) کي [[اولمپس ڪارپوريشن]] ۾ [[تسوتومو ناڪامورا]] 1985ع ۾ تيار ڪيو.<ref name=Nakamura85>{{cite journal |last1=Matsumoto |first1=Kazuya |last2=Nakamura |first2=Tsutomu |last3=Yusa |first3=Atsushi |last4=Nagai |first4=Shohei |display-authors=1|date=1985 |title=A new MOS phototransistor operating in a non-destructive readout mode |journal=Japanese Journal of Applied Physics |volume=24 |issue=5A |page=L323|doi=10.1143/JJAP.24.L323 |bibcode=1985JaJAP..24L.323M |s2cid=108450116 }}</ref> بعد ۾ [[سي موس]] فعال-پڪسل حساسو [[ايرڪ فوسم]] ۽ سندس ٽيم 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ تيار ڪيو.<ref name=fossum93>Eric R. Fossum (1993), "Active Pixel Sensors: Are CCD's Dinosaurs?" Proc. SPIE Vol. 1900, p. 2–14, ''Charge-Coupled Devices and Solid State Optical Sensors III'', Morley M. Blouke; Ed.</ref> موس تصويري حساسا [[بصري مائوس]] ٽيڪنالاجي ۾ پڻ وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿا. پهريون بصري مائوس، جيڪو [[رچرڊ ايف. ليون]] 1980ع ۾ [[زيروڪس]] ۾ تيار ڪيو، [[اين موس منطق]] تي ٻڌل 5 مائڪرو ميٽر سينسر چپ استعمال ڪندو هو.<ref>{{cite book |last1=Lyon |first1=Richard F. |author1-link=Richard F. Lyon |chapter=The Optical Mouse: Early Biomimetic Embedded Vision |title=Advances in Embedded Computer Vision |date=2014 |publisher=Springer |isbn=978-3-319-09387-1 |pages=3–22 (3) |chapter-url=https://books.google.com/books?id=p_GbBQAAQBAJ&pg=PA3}}</ref><ref>{{cite book | chapter = The Optical Mouse, and an Architectural Methodology for Smart Digital Sensors | title = VLSI Systems and Computations | pages = 1–19 | last1=Lyon | first1=Richard F. | author1-link=Richard F. Lyon |editor1=H. T. Kung |editor2=Robert F. Sproull |editor3=Guy L. Steele | publisher=Computer Science Press |date=August 1981 | doi=10.1007/978-3-642-68402-9_1 | chapter-url=http://bitsavers.trailing-edge.com/pdf/xerox/parc/techReports/VLSI-81-1_The_Optical_Mouse.pdf| isbn = 978-3-642-68404-3 }}</ref> 1999ع ۾ متعارف ڪرايل پهرين تجارتي بصري مائوس [[انٽيلي مائوس]] کان پوءِ، اڪثر بصري مائوسن ۾ CMOS حساسا استعمال ٿيندا آهن.<ref>{{cite web |last1=Brain |first1=Marshall |last2=Carmack |first2=Carmen |title=How Computer Mice Work |url=https://computer.howstuffworks.com/mouse4.htm |website=[[HowStuffWorks]] |access-date=9 October 2019 |language=en |date=24 April 2000}}</ref> === نگراني ڪندڙ حساسا === [[File:LiDAR_Scanner_and_Back_Camera_of_iPad_Pro_2020_-_3.jpg|thumb|[[آئي پيڊ پرو]] جي ڪئميرا نظام جو حصو [[ليڊار]] حساسو<ref>{{cite web |title=LiDAR vs. 3D ToF Sensors — How Apple Is Making AR Better for Smartphones |date=31 March 2020 |url=https://ios.gadgethacks.com/news/lidar-vs-3d-tof-sensors-apple-is-making-ar-better-for-smartphones-0280778/ |access-date=2020-04-03}}</ref>]] موس نگراني ڪندڙ حساسا [[هوشيار گهر ٽيڪنالاجي|گهرن]]، [[دفتر]]ن، [[زراعت]]، [[ٽريفڪ نگراني]] (جهڙوڪ [[رفتار ماپيندڙ ريڊار]]، [[ٽريفڪ جام]] ۽ [[ٽريفڪ حادثا]])، [[موسمي اسٽيشن|موسمي نگراني]] (جهڙوڪ [[برسات حساسو]]، [[هوائن جي رفتار ماپيندڙ]]، [[وڄ جي سڃاڻپ]] ۽ [[طوفان جي سڃاڻپ]])، [[دفاعي ٽيڪنالاجي]] ۽ [[گرمي پد جي ماپ]]، [[نمي ماپيندڙ]]، [[هوائي آلودگي حساسو]]، [[باهه جي سڃاڻپ]]، [[صحت جي نگراني]]، سيڪيورٽي ۽ [[روشني ضابطه نظام]] ۾ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Omura3">{{cite book |last1=Omura |first1=Yasuhisa |last2=Mallik |first2=Abhijit |last3=Matsuo |first3=Naoto |title=MOS Devices for Low-Voltage and Low-Energy Applications |date=2017 |publisher=[[John Wiley & Sons]] |isbn=978-1-119-10735-4 |pages=3–4 |url=https://books.google.com/books?id=yOjFDQAAQBAJ&pg=PA3}}</ref> موس [[گئس ڳولائو حساسو|گئس حساسا]] [[ڪاربان مونو آڪسائيڊ]]، [[سلفر ڊاءِ آڪسائيڊ]]، [[هائيڊروجن سلفائيڊ]]، [[امونيا]] ۽ ٻين [[گئس]]ن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Sun |first1=Jianhai |last2=Geng |first2=Zhaoxin |last3=Xue |first3=Ning |last4=Liu |first4=Chunxiu |last5=Ma |first5=Tianjun |title=A Mini-System Integrated with Metal-Oxide-Semiconductor Sensor and Micro-Packed Gas Chromatographic Column |journal=Micromachines |date=17 August 2018 |volume=9 |issue=8 |page=408 |doi=10.3390/mi9080408 |pmid=30424341 |pmc=6187308 |issn=2072-666X|doi-access=free }}</ref> ٻين MOS حساسن ۾ [[ذهين حساسو]]<ref name="Mead">{{cite book |editor-last1=Mead |editor-first1=Carver A. |editor-last2=Ismail |editor-first2=Mohammed |title=Analog VLSI Implementation of Neural Systems |volume=80 |date=May 8, 1989 |publisher=[[Kluwer Academic Publishers]] |location=Norwell, MA |isbn=978-1-4613-1639-8 |doi=10.1007/978-1-4613-1639-8 |url=http://fennetic.net/irc/Christopher%20R.%20Carroll%20Carver%20Mead%20Mohammed%20Ismail%20Analog%20VLSI%20Implementation%20of%20Neural%20Systems.pdf|series=The Kluwer International Series in Engineering and Computer Science }}</ref> ۽ [[وائرليس حساسو ڄار]] (WSN) ٽيڪنالاجي شامل آهن.<ref name="Oliveira">{{cite book |last1=Oliveira |first1=Joao |last2=Goes |first2=João |title=Parametric Analog Signal Amplification Applied to Nanoscale CMOS Technologies |date=2012 |publisher=[[Springer Science & Business Media]] |isbn=978-1-4614-1670-8 |page=7 |url=https://books.google.com/books?id=Ahl_OuKxsToC&pg=PR7}}</ref> === برقياتي حساسا === جديد [[مرڪزي عمل ڪندڙ يونٽ|CPU]]، [[گرافڪس عمل ڪندڙ يونٽ|GPU]] ۽ [[چپ تي نظام|SoC]] ۾ عام طور تي اهڙا برقي حساسا شامل هوندا آهن، جيڪي چپ جي گرمي پد، وولٽيج ۽ بجلي جي استعمال جي سڃاڻپ ڪندا آهن.<ref>{{Cite web |title=Page 486 |url=https://xem.github.io/minix86/manual/intel-x86-and-64-manual-vol3/o_fe12b1e2a880e0ce-486.html |access-date=2025-01-23 |website=xem.github.io}}</ref> == پڻ ڏسو == {{Columns-list|colwidth=30em| * [[محرڪ]] * [[ڊيٽا حاصل ڪرڻ]] * [[ڊيٽا لاگر]] * [[تصويري حساسو]] * [[موسفيٽ]] ** [[بايو فيٽ]] ** [[ڪيميائي ميدان-اثر ٽرانزسٽر]] ** [[از فيٽ]] * [[حساسن جي فهرست]] * [[مشيني سنگهڻ]] * [[نانو برقيات]] * [[نانو حساسو]] * [[حساس فرش]] * [[ٽرانسڊيوسر]] * [[وائرليس حساسو ڄار]] }} == حوالا == {{Reflist}} == وڌيڪ مطالعو == * M. Kretschmar and S. Welsby (2005), ''Capacitive and Inductive Displacement Sensors'', in ''Sensor Technology Handbook'', J. Wilson editor, Newnes: Burlington, MA. * C. A. Grimes, E. C. Dickey, and M. V. Pishko (2006), ''Encyclopedia of Sensors (10-Volume Set)'', American Scientific Publishers. {{ISBN|1-58883-056-X}} * Blaauw, F.J., Schenk, H.M., Jeronimus, B.F., van der Krieke, L., de Jonge, P., Aiello, M., Emerencia, A.C. (2016). [https://dx.doi.org/10.1016/j.jbi.2016.08.001 ''Let's get Physiqual – An intuitive and generic method to combine sensor technology with ecological momentary assessments'']. ''Journal of Biomedical Informatics'', vol. 63, page 141–149. {{Commons category|Sensors}} {{Wiktionary}} * http://www.cbm-sweden.se/images/Seminarie/Class_Descriptions_IDA_MEMS.pdf (see https://web.archive.org/web/20160304105724/http://www.cbm-sweden.se/images/Seminarie/Class_Descriptions_IDA_MEMS.pdf) {{Authority control}} {{Microtechnology}} {{Home automation}} [[زمرو جا اوزار]] [[زمرو:حساسا]] [[زمرو:ٽرانسڊيوسر]] 73aiynvkmc356qav6niynb85jzd9w6y 3 99739 390635 2026-07-03T02:09:10Z Mfield 22010 Mfield صفحي [[واپرائيندڙ بحث:N Panama 84534]] کي [[واپرائيندڙ بحث:Measina]] ڏانھن چوريو: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/N Panama 84534|N Panama 84534]]" to "[[Special:CentralAuth/Measina|Measina]]" 390635 wikitext text/x-wiki #چوريو [[واپرائيندڙ بحث:Measina]] 1dtoqvq4cu7xnvzcns5wn0yraiv7khh 0 99740 390643 2026-07-03T11:33:40Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1362128559|History of the United States]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 390643 wikitext text/x-wiki [[File:United_States_(+overseas),_administrative_divisions_-_en_-_colored_(zoom).svg|thumb|پيسيفڪ ٻيٽن جي ٽرسٽ ٽيريٽري جنهن کي آڪٽوبر 1994ع ۾ آزادي ڏني وئي، کان پوء [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] جا موجوده علائقا.]] زمين جي تاريخ جيڪا اڃ آمريڪا آهي، هزارين سالن جي مسلسل مقامي سماجن؛ انهن جي اولاد ۾ 575 وفاقي طور تي تسليم ٿيل قبيلا شامل آهن پر انهن تائين محدود نه هوندا، تي پکڙيل آهي. موجوده ملڪ آمريڪا (آمريڪا جي گڏيل رياستن) جي تاريخ سال 1607ع ۾ [[انگلينڊ جي بادشاهت]] کان آيل آبادگارن پاران جديد [[ورجينيا]] ۾ جيمس ٽائون جي قيام ۽ 1620ع ۾ انگريز آبادگارن پاران پلي مائوٿ، ميساچوسٽس سان ''مي فلاور'' جي آمد سان شروع ٿي. 15هين صدي جي آخر ۾، يورپي نوآباديات شروع ٿي ۽ وڏي پيماني تي نسل ڪشي، جنگين ۽ وبائي مرضن ذريعي [[آمريڪا جا اصلوڪا رھاڪو|مقامي سماجن کي]] تباهه ڪيو ويو. 1760ع جي ڏهاڪي تائين، تيرهن ڪالونيون، جيڪي پوءِ برطانوي آمريڪا جو حصو هيون ۽ انهن جي واڌ سان [[عظيم برطانيا جي بادشاهت|برطانيه جي بادشاهت]] جو قبضو هتان قائم ٿي چڪو هو. ڏاکڻي ڪالونين غلامن جي محنت ۽ آفريڪا مان لکين ماڻهن کي غلام بڻائڻ جي عمل تي هڪ زرعي نظام ٺاهيو. فرانسيسي ۽ مقامي انڊين سان جنگين ۾ فرانس جي بادشاهت تي برطانوي فتح کان پوءِ، پارليامينٽ 1773ع ۾ ڪالونين تي ٽيڪسن جو هڪ سلسلو لاڳو ڪيو ۽ ناقابل برداشت ايڪٽ جاري ڪيا، جيڪا خودمختيار ڪالونين جي خودمختيار حڪومتن کي ختم ڪرڻ لاءِ ٺاهيا ويا هئا. پوء ڪالونين ۽ برطانوي اختيارين جي وچ ۾ تڪرار تيز ٿي وئي، جنهن جي نتيجي ۾ انقلابي جنگ شروع ٿي، جيڪا 19 اپريل 1775ع تي، ليڪسنگٽن ۽ ڪنڪورڊ جي جنگين سان شروع ٿي. جون 1775ع ۾، ٻي ڪانٽينينٽل ڪانگريس ڪانٽينينٽل آرمي قائم ڪئي ۽ متفقه طور تي [[جارج واشنگٽن]] کي ان جو ڪمانڊر ان چيف چونڊيو. ايندڙ سال، 2 جولاءِ 1776ع تي، ٻي ڪانٽينينٽل ڪانگريس "لي قرارداد" جي حق ۾ ووٽ ڏنو، جنهن هڪ نئين ملڪ کي جنم ڏنو ۽ 4 جولاءِ تي آمريڪا جي آزاديءَ جو اعلان جاري ڪندي ان جي آزادي کي باضابطه بڻايو. 3 سيپٽمبر 1783ع تي، پيرس جي معاهدي ۾، برطانيه تيرهين ڪالونين جي آزادي ۽ خودمختياري کي تسليم ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ آمريڪا قائم ٿيو. 17 سيپٽمبر 1787ع تي، آمريڪي آئين تي اڪثريتي مندوبن پاران دستخط ڪيا ويا ۽ پوء تيرهين ڪالونين پاران ان جي منظوري ڏني وئي، جنهن جي نتيجي ۾ پهرين جديد آمريڪي حڪومت قائم ٿي. 1788-89 جي صدارتي چونڊن ۾، واشنگٽن کي ملڪ جو پهريون صدر چونڊيو ويو. پنهنجي خزاني سيڪريٽري، اليگزينڊر هيملٽن سان گڏ، جارج واشنگٽن هڪ نسبتاً مضبوط مرڪزي حڪومت ٺاهڻ جي ڪوشش ڪئي، جن جي ٻين بانين، جن ۾ [[ٿامس جيفرسن]] ۽ جيمس ميڊيسن شامل هئا، پاران حمايت ڪئي وئي. 4 مارچ 1789ع تي، نئين قوم آمريڪي آئين تي بحث ڪيو، ان کي اختيار ڪيو ۽ ان جي تصديق ڪئي، جيڪو هاڻي دنيا ۾ سڀ کان پراڻو ۽ ڊگهو لکيل ۽ ڪوڊ ٿيل قومي آئين آهي. <ref>{{حوالو ويب|quote=2026-01-20}}</ref> 1791ع ۾، ناقابلِ تنسيخ حقن جي ضمانت لاءِ حقن جو بل شامل ڪيو ويو. 1803ع ۾، جيفرسن، جيڪو پوءِ ملڪ جي ٽئين صدر جي حيثيت سان ڪم ڪيو، [[لوئزيانا خريداري|لوزيانا خريداري تي]] ڳالهه ٻولهه ڪيو، جنهن ملڪ جي سائيز کي ٻيڻو ڪري ڇڏيو. دستياب سستي زمين ۽ ظاهري تقدير جي تصور کان حوصلا حاصل ڪندي، ملڪ اولهه ڏانهن ابادگاري جي منصوبن جي توسيع ڪيو، جيڪو زمين جي مقامي رهاڪن سان تڪرارن جي هڪ سلسلي جي نشاندهي ڪيو. ظاهري تقدير جو سڀ کان وڌيڪ قابل ذڪر حامي صدر جيمس ڪي پولڪ هو، جنهن 1845ع ۾ ٽيڪساس کي ملڪ ۾ شامل ڪيو ۽ ايندڙ سال ميڪسيڪو خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. ميڪسيڪو-آمريڪي جنگ ۾ آمريڪا جي زبردست فتح 1848ع ۾ گواڊالپ هائيڊلگو جي معاهدي جو سبب بڻي، جتي آمريڪا ميڪسيڪو کان آمريڪي ڏکڻ اولهه جو لڳ ڀڳ حصو حاصل ڪري ورتو. وڌايل علائقن ۾ غلامي قانوني هجڻ گهرجي يا نه، اهو قومي تڪرار جو مسئلو هو ۽ [[غلامي]] تي وڌندڙ ڇڪتاڻ جو سبب بڻيو. 1860ع جي صدارتي چونڊن ۾ [[ابراهام لنڪن]] جي قوم جي 16هين صدر جي چونڊ کان پوءِ، ڏاکڻين رياستن علحدگي اختيار ڪيون ۽ آمريڪا ۾ غلامي جي حامي رياستن جي ڪنفيڊريشن قائم ڪيون. اپريل 1861ع ۾، فورٽ سمٽر جي جنگ ۾، ڪنفيڊرٽس قوتن پاران [[آمريڪي گهرو ويڙهه|گهرو ويڙهه]] شروع ڪيو ويو. جڏهن ته، گيٽسبرگ جي جنگ ۾، جيڪا آمريڪي فوجي تاريخ جي سڀ کان خطرناڪ جنگ هئي جنهن ۾ 50,000 کان وڌيڪ جاني نقصان ٿيا، يونين جي فوجن جي فتح، جنگ ۾ هڪ موڙ ثابت ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ 1865ع ۾ يونين جي مڪمل ي فتح ٿي، جنهن ملڪ جي مستقبل کي محفوظ ڪيو. 15 اپريل 1865ع تي صدر ابراهام لنڪن کي قتل ڪيو ويو. ڪنفيڊريٽ قوتن جي شڪست غلامي جي خاتمي جو سبب بڻي. سال 1865ع کان 1877ع تائين جي تعمير نو واري دور ۾، قومي حڪومت کي انفرادي حقن جي حفاظت لاءِ واضح حق حاصل ٿيو . سال 1877ع ۾، ڏکڻ جا سفيد ڊيموڪريٽس (هاڻ ريپبلڪن) ٻيهر سياسي طاقت حاصل ڪيا، ۽ اڪثر ڪري سفيد فام بالادستي کي قائم رکڻ لاء، ووٽنگ تي نيم فوجي دٻاءُ ۽ جم ڪرو قانونن کي استعمال ڪيا. 19هين صدي جي آخر کان 20 صدي جي شروعات تائين جي شاندار دور دوران، آمريڪا دنيا جي معروف صنعتي طاقت طور اڀريو، جن جو وڏو سبب ڪاروباري صلاحيت،صنعتڪاري ۽ لکين پرڏيهي لڏ پلاڻ ڪندڙ مزدورن جي آمد هئي . ڪرپشن، نااهلي ۽ روايتي سياست سان عدم اطمينان ترقي پسند تحريڪ کي متحرڪ ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ سڌارا آيا، جن ۾ وفاقي آمدني ٽيڪس، آمريڪي سينيٽرن جي سڌي چونڊ، ڪيترن ئي مقامي ماڻهن لاءِ شهريت، شراب تي پابندي ۽ عورتن جي ووٽ جو حق شامل آهن. [[پھرين مھاڀاري جنگ|پهرين عالمي جنگ]] دوران شروعاتي طور تي غير جانبدار، آمريڪا سال 1917ع ۾ جرمني خلاف جنگ جو اعلان ڪيو ۽ فاتح اتحادين ۾ شامل ٿي ويو. خوشحال روئرنگ ٽوئنٽيز کان پوءِ، 1929ع جي وال اسٽريٽ جو ديواليو هڪ ڏهاڪي جي عظيم عالمي کساد بازاري جي شروعات کي نشان لڳايو. صدر [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]] نيو ڊيل پروگرام شروع ڪيو، جن ۾ بيروزگاري لاء امداد ۽ سماجي تحفظ شامل آهن. <ref>{{حوالو ويب|quote=2026-01-20}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|quote=2026-01-20}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=2021-09-21|quote=2026-01-20}}</ref> 7 ڊسمبر 1941ع تي پرل هاربر تي جاپاني حملي کان پوءِ، آمريڪا [[ٻين مھاڀاري جنگ|ٻي عالمي جنگ]] ۾ داخل ٿيو ۽ يورپ ۾ [[نازي جرمني]] ۽ فاشسٽ اٽلي ۽ پئسفڪ جنگ ۾، آگسٽ 1945ع ۾ هيروشيما ۽ ناگاساڪي تي [[جوھري ھٿيار|ايٽمي هٿيار]] استعمال ڪرڻ کان پوءِ شاهي جاپان کي شڪست ڏيڻ ۾ مدد ڪئي. جنگ جي نتيجي ۾ آمريڪا جي اڳواڻي ۾ اتحادين 1952 تائين جاپان ۽ جرمني تي قبضو رکيو. ٻي عالمي جنگ جي خاتمي کان پوءِ، آمريڪا ۽ [[سوويت يونين|سوويت يونين جي]] سپر پاور حریفن جي طور تي اڀرڻ سان سرد جنگ شروع ٿي؛ ٻئي ملڪ وڏي حد تائين هٿيارن جي ڊوڙ، خلائي ڊوڙ، پروپيگنڊا مهم ۽ [[پرائي جنگ|پراڪسي جنگين]] ۾ هڪ ٻئي سان اڻ سڌي طرح آمهون سامهون ٿيا، جن ۾ ڪوريائي جنگ ۽ [[ويٽنام جي جنگ|ويٽنام جنگ]] شامل هئي. 1960ع جي ڏهاڪي ۾، وڏي پيماني تي شهري حقن جي تحريڪ جي ڪري، سماجي سڌارا ڪاري آمريڪن جي ووٽنگ جي آئيني حقن ۽ حرڪت جي آزادي کي لاڳو ڪيو. 1991ع ۾، آمريڪا هڪ اتحاد جي اڳواڻي ڪئي ۽ [[نار واري جنگ|خليج جنگ]] دوران [[عراق]] تي حملو ڪيو. سال جي آخر ۾، سرد جنگ سوويت يونين جي ٽٽڻ سان ختم ٿي، جنهن سان آمريڪا دنيا جي واحد سپر پاور بڻجي ويو. [[سرد جنگ پُڄاڻا|سرد جنگ کان پوءِ واري دور]] ۾، خاص طور تي 11 سيپٽمبر جي حملي کان پوءِ، دهشتگردي خلاف جنگ سان، آمريڪا وچ اوڀر ۾ تڪرارن ۾ شامل رهيو آهي. 21هين صدي ۾، ملڪ 2007ع کان 2009ع تائين جي وڏي کساد بازاري ۽ 2020ع کان 2023ع تائين جي [[گڏيل آمريڪي رياستن ۾ ڪوروناوائرس مها وبا، 2020|COVID-19 جي وبا]] کان منفي طور تي متاثر ٿيو. تازو، آمريڪا افغانستان جي جنگ مان پنهنجي فوجن کي واپس گهرايو، يوڪرين تي روسي حملي ۾ مداخلت ڪئي ۽ وچ اوڀر جي بحران ۽ ايران-اسرائيل جنگ دوران ايران تي سال 2025 ۽ 2026 جي حملن ۾ فوجي طور تي شامل ٿيو. آمريڪا 2020ع جي ڏهاڪي ۾ پنهنجي آرٽيمس پروگرام سان خلائي ڳولا تي ٻيهر ڌيان ڏنو، جنهن جو مقصد چنڊ تي هڪ مستقل مرڪز جو بنياد ٺاهڻ هو. ll1w3sdmx5i6km94kkhkws2htb1yynr 390644 390643 2026-07-03T11:34:34Z Ibne maryam 17680 added [[Category:آمريڪا جون گڏيل رياستون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 390644 wikitext text/x-wiki [[File:United_States_(+overseas),_administrative_divisions_-_en_-_colored_(zoom).svg|thumb|پيسيفڪ ٻيٽن جي ٽرسٽ ٽيريٽري جنهن کي آڪٽوبر 1994ع ۾ آزادي ڏني وئي، کان پوء [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] جا موجوده علائقا.]] زمين جي تاريخ جيڪا اڃ آمريڪا آهي، هزارين سالن جي مسلسل مقامي سماجن؛ انهن جي اولاد ۾ 575 وفاقي طور تي تسليم ٿيل قبيلا شامل آهن پر انهن تائين محدود نه هوندا، تي پکڙيل آهي. موجوده ملڪ آمريڪا (آمريڪا جي گڏيل رياستن) جي تاريخ سال 1607ع ۾ [[انگلينڊ جي بادشاهت]] کان آيل آبادگارن پاران جديد [[ورجينيا]] ۾ جيمس ٽائون جي قيام ۽ 1620ع ۾ انگريز آبادگارن پاران پلي مائوٿ، ميساچوسٽس سان ''مي فلاور'' جي آمد سان شروع ٿي. 15هين صدي جي آخر ۾، يورپي نوآباديات شروع ٿي ۽ وڏي پيماني تي نسل ڪشي، جنگين ۽ وبائي مرضن ذريعي [[آمريڪا جا اصلوڪا رھاڪو|مقامي سماجن کي]] تباهه ڪيو ويو. 1760ع جي ڏهاڪي تائين، تيرهن ڪالونيون، جيڪي پوءِ برطانوي آمريڪا جو حصو هيون ۽ انهن جي واڌ سان [[عظيم برطانيا جي بادشاهت|برطانيه جي بادشاهت]] جو قبضو هتان قائم ٿي چڪو هو. ڏاکڻي ڪالونين غلامن جي محنت ۽ آفريڪا مان لکين ماڻهن کي غلام بڻائڻ جي عمل تي هڪ زرعي نظام ٺاهيو. فرانسيسي ۽ مقامي انڊين سان جنگين ۾ فرانس جي بادشاهت تي برطانوي فتح کان پوءِ، پارليامينٽ 1773ع ۾ ڪالونين تي ٽيڪسن جو هڪ سلسلو لاڳو ڪيو ۽ ناقابل برداشت ايڪٽ جاري ڪيا، جيڪا خودمختيار ڪالونين جي خودمختيار حڪومتن کي ختم ڪرڻ لاءِ ٺاهيا ويا هئا. پوء ڪالونين ۽ برطانوي اختيارين جي وچ ۾ تڪرار تيز ٿي وئي، جنهن جي نتيجي ۾ انقلابي جنگ شروع ٿي، جيڪا 19 اپريل 1775ع تي، ليڪسنگٽن ۽ ڪنڪورڊ جي جنگين سان شروع ٿي. جون 1775ع ۾، ٻي ڪانٽينينٽل ڪانگريس ڪانٽينينٽل آرمي قائم ڪئي ۽ متفقه طور تي [[جارج واشنگٽن]] کي ان جو ڪمانڊر ان چيف چونڊيو. ايندڙ سال، 2 جولاءِ 1776ع تي، ٻي ڪانٽينينٽل ڪانگريس "لي قرارداد" جي حق ۾ ووٽ ڏنو، جنهن هڪ نئين ملڪ کي جنم ڏنو ۽ 4 جولاءِ تي آمريڪا جي آزاديءَ جو اعلان جاري ڪندي ان جي آزادي کي باضابطه بڻايو. 3 سيپٽمبر 1783ع تي، پيرس جي معاهدي ۾، برطانيه تيرهين ڪالونين جي آزادي ۽ خودمختياري کي تسليم ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ آمريڪا قائم ٿيو. 17 سيپٽمبر 1787ع تي، آمريڪي آئين تي اڪثريتي مندوبن پاران دستخط ڪيا ويا ۽ پوء تيرهين ڪالونين پاران ان جي منظوري ڏني وئي، جنهن جي نتيجي ۾ پهرين جديد آمريڪي حڪومت قائم ٿي. 1788-89 جي صدارتي چونڊن ۾، واشنگٽن کي ملڪ جو پهريون صدر چونڊيو ويو. پنهنجي خزاني سيڪريٽري، اليگزينڊر هيملٽن سان گڏ، جارج واشنگٽن هڪ نسبتاً مضبوط مرڪزي حڪومت ٺاهڻ جي ڪوشش ڪئي، جن جي ٻين بانين، جن ۾ [[ٿامس جيفرسن]] ۽ جيمس ميڊيسن شامل هئا، پاران حمايت ڪئي وئي. 4 مارچ 1789ع تي، نئين قوم آمريڪي آئين تي بحث ڪيو، ان کي اختيار ڪيو ۽ ان جي تصديق ڪئي، جيڪو هاڻي دنيا ۾ سڀ کان پراڻو ۽ ڊگهو لکيل ۽ ڪوڊ ٿيل قومي آئين آهي. <ref>{{حوالو ويب|quote=2026-01-20}}</ref> 1791ع ۾، ناقابلِ تنسيخ حقن جي ضمانت لاءِ حقن جو بل شامل ڪيو ويو. 1803ع ۾، جيفرسن، جيڪو پوءِ ملڪ جي ٽئين صدر جي حيثيت سان ڪم ڪيو، [[لوئزيانا خريداري|لوزيانا خريداري تي]] ڳالهه ٻولهه ڪيو، جنهن ملڪ جي سائيز کي ٻيڻو ڪري ڇڏيو. دستياب سستي زمين ۽ ظاهري تقدير جي تصور کان حوصلا حاصل ڪندي، ملڪ اولهه ڏانهن ابادگاري جي منصوبن جي توسيع ڪيو، جيڪو زمين جي مقامي رهاڪن سان تڪرارن جي هڪ سلسلي جي نشاندهي ڪيو. ظاهري تقدير جو سڀ کان وڌيڪ قابل ذڪر حامي صدر جيمس ڪي پولڪ هو، جنهن 1845ع ۾ ٽيڪساس کي ملڪ ۾ شامل ڪيو ۽ ايندڙ سال ميڪسيڪو خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. ميڪسيڪو-آمريڪي جنگ ۾ آمريڪا جي زبردست فتح 1848ع ۾ گواڊالپ هائيڊلگو جي معاهدي جو سبب بڻي، جتي آمريڪا ميڪسيڪو کان آمريڪي ڏکڻ اولهه جو لڳ ڀڳ حصو حاصل ڪري ورتو. وڌايل علائقن ۾ غلامي قانوني هجڻ گهرجي يا نه، اهو قومي تڪرار جو مسئلو هو ۽ [[غلامي]] تي وڌندڙ ڇڪتاڻ جو سبب بڻيو. 1860ع جي صدارتي چونڊن ۾ [[ابراهام لنڪن]] جي قوم جي 16هين صدر جي چونڊ کان پوءِ، ڏاکڻين رياستن علحدگي اختيار ڪيون ۽ آمريڪا ۾ غلامي جي حامي رياستن جي ڪنفيڊريشن قائم ڪيون. اپريل 1861ع ۾، فورٽ سمٽر جي جنگ ۾، ڪنفيڊرٽس قوتن پاران [[آمريڪي گهرو ويڙهه|گهرو ويڙهه]] شروع ڪيو ويو. جڏهن ته، گيٽسبرگ جي جنگ ۾، جيڪا آمريڪي فوجي تاريخ جي سڀ کان خطرناڪ جنگ هئي جنهن ۾ 50,000 کان وڌيڪ جاني نقصان ٿيا، يونين جي فوجن جي فتح، جنگ ۾ هڪ موڙ ثابت ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ 1865ع ۾ يونين جي مڪمل ي فتح ٿي، جنهن ملڪ جي مستقبل کي محفوظ ڪيو. 15 اپريل 1865ع تي صدر ابراهام لنڪن کي قتل ڪيو ويو. ڪنفيڊريٽ قوتن جي شڪست غلامي جي خاتمي جو سبب بڻي. سال 1865ع کان 1877ع تائين جي تعمير نو واري دور ۾، قومي حڪومت کي انفرادي حقن جي حفاظت لاءِ واضح حق حاصل ٿيو . سال 1877ع ۾، ڏکڻ جا سفيد ڊيموڪريٽس (هاڻ ريپبلڪن) ٻيهر سياسي طاقت حاصل ڪيا، ۽ اڪثر ڪري سفيد فام بالادستي کي قائم رکڻ لاء، ووٽنگ تي نيم فوجي دٻاءُ ۽ جم ڪرو قانونن کي استعمال ڪيا. 19هين صدي جي آخر کان 20 صدي جي شروعات تائين جي شاندار دور دوران، آمريڪا دنيا جي معروف صنعتي طاقت طور اڀريو، جن جو وڏو سبب ڪاروباري صلاحيت،صنعتڪاري ۽ لکين پرڏيهي لڏ پلاڻ ڪندڙ مزدورن جي آمد هئي . ڪرپشن، نااهلي ۽ روايتي سياست سان عدم اطمينان ترقي پسند تحريڪ کي متحرڪ ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ سڌارا آيا، جن ۾ وفاقي آمدني ٽيڪس، آمريڪي سينيٽرن جي سڌي چونڊ، ڪيترن ئي مقامي ماڻهن لاءِ شهريت، شراب تي پابندي ۽ عورتن جي ووٽ جو حق شامل آهن. [[پھرين مھاڀاري جنگ|پهرين عالمي جنگ]] دوران شروعاتي طور تي غير جانبدار، آمريڪا سال 1917ع ۾ جرمني خلاف جنگ جو اعلان ڪيو ۽ فاتح اتحادين ۾ شامل ٿي ويو. خوشحال روئرنگ ٽوئنٽيز کان پوءِ، 1929ع جي وال اسٽريٽ جو ديواليو هڪ ڏهاڪي جي عظيم عالمي کساد بازاري جي شروعات کي نشان لڳايو. صدر [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]] نيو ڊيل پروگرام شروع ڪيو، جن ۾ بيروزگاري لاء امداد ۽ سماجي تحفظ شامل آهن. <ref>{{حوالو ويب|quote=2026-01-20}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|quote=2026-01-20}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=2021-09-21|quote=2026-01-20}}</ref> 7 ڊسمبر 1941ع تي پرل هاربر تي جاپاني حملي کان پوءِ، آمريڪا [[ٻين مھاڀاري جنگ|ٻي عالمي جنگ]] ۾ داخل ٿيو ۽ يورپ ۾ [[نازي جرمني]] ۽ فاشسٽ اٽلي ۽ پئسفڪ جنگ ۾، آگسٽ 1945ع ۾ هيروشيما ۽ ناگاساڪي تي [[جوھري ھٿيار|ايٽمي هٿيار]] استعمال ڪرڻ کان پوءِ شاهي جاپان کي شڪست ڏيڻ ۾ مدد ڪئي. جنگ جي نتيجي ۾ آمريڪا جي اڳواڻي ۾ اتحادين 1952 تائين جاپان ۽ جرمني تي قبضو رکيو. ٻي عالمي جنگ جي خاتمي کان پوءِ، آمريڪا ۽ [[سوويت يونين|سوويت يونين جي]] سپر پاور حریفن جي طور تي اڀرڻ سان سرد جنگ شروع ٿي؛ ٻئي ملڪ وڏي حد تائين هٿيارن جي ڊوڙ، خلائي ڊوڙ، پروپيگنڊا مهم ۽ [[پرائي جنگ|پراڪسي جنگين]] ۾ هڪ ٻئي سان اڻ سڌي طرح آمهون سامهون ٿيا، جن ۾ ڪوريائي جنگ ۽ [[ويٽنام جي جنگ|ويٽنام جنگ]] شامل هئي. 1960ع جي ڏهاڪي ۾، وڏي پيماني تي شهري حقن جي تحريڪ جي ڪري، سماجي سڌارا ڪاري آمريڪن جي ووٽنگ جي آئيني حقن ۽ حرڪت جي آزادي کي لاڳو ڪيو. 1991ع ۾، آمريڪا هڪ اتحاد جي اڳواڻي ڪئي ۽ [[نار واري جنگ|خليج جنگ]] دوران [[عراق]] تي حملو ڪيو. سال جي آخر ۾، سرد جنگ سوويت يونين جي ٽٽڻ سان ختم ٿي، جنهن سان آمريڪا دنيا جي واحد سپر پاور بڻجي ويو. [[سرد جنگ پُڄاڻا|سرد جنگ کان پوءِ واري دور]] ۾، خاص طور تي 11 سيپٽمبر جي حملي کان پوءِ، دهشتگردي خلاف جنگ سان، آمريڪا وچ اوڀر ۾ تڪرارن ۾ شامل رهيو آهي. 21هين صدي ۾، ملڪ 2007ع کان 2009ع تائين جي وڏي کساد بازاري ۽ 2020ع کان 2023ع تائين جي [[گڏيل آمريڪي رياستن ۾ ڪوروناوائرس مها وبا، 2020|COVID-19 جي وبا]] کان منفي طور تي متاثر ٿيو. تازو، آمريڪا افغانستان جي جنگ مان پنهنجي فوجن کي واپس گهرايو، يوڪرين تي روسي حملي ۾ مداخلت ڪئي ۽ وچ اوڀر جي بحران ۽ ايران-اسرائيل جنگ دوران ايران تي سال 2025 ۽ 2026 جي حملن ۾ فوجي طور تي شامل ٿيو. آمريڪا 2020ع جي ڏهاڪي ۾ پنهنجي آرٽيمس پروگرام سان خلائي ڳولا تي ٻيهر ڌيان ڏنو، جنهن جو مقصد چنڊ تي هڪ مستقل مرڪز جو بنياد ٺاهڻ هو. [[زمرو:آمريڪا جون گڏيل رياستون]] pov2wczzitaxktwhwuho9fyey0izc52 390645 390644 2026-07-03T11:35:06Z Ibne maryam 17680 added [[Category:اتر آمريڪا جي تاريخ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 390645 wikitext text/x-wiki [[File:United_States_(+overseas),_administrative_divisions_-_en_-_colored_(zoom).svg|thumb|پيسيفڪ ٻيٽن جي ٽرسٽ ٽيريٽري جنهن کي آڪٽوبر 1994ع ۾ آزادي ڏني وئي، کان پوء [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] جا موجوده علائقا.]] زمين جي تاريخ جيڪا اڃ آمريڪا آهي، هزارين سالن جي مسلسل مقامي سماجن؛ انهن جي اولاد ۾ 575 وفاقي طور تي تسليم ٿيل قبيلا شامل آهن پر انهن تائين محدود نه هوندا، تي پکڙيل آهي. موجوده ملڪ آمريڪا (آمريڪا جي گڏيل رياستن) جي تاريخ سال 1607ع ۾ [[انگلينڊ جي بادشاهت]] کان آيل آبادگارن پاران جديد [[ورجينيا]] ۾ جيمس ٽائون جي قيام ۽ 1620ع ۾ انگريز آبادگارن پاران پلي مائوٿ، ميساچوسٽس سان ''مي فلاور'' جي آمد سان شروع ٿي. 15هين صدي جي آخر ۾، يورپي نوآباديات شروع ٿي ۽ وڏي پيماني تي نسل ڪشي، جنگين ۽ وبائي مرضن ذريعي [[آمريڪا جا اصلوڪا رھاڪو|مقامي سماجن کي]] تباهه ڪيو ويو. 1760ع جي ڏهاڪي تائين، تيرهن ڪالونيون، جيڪي پوءِ برطانوي آمريڪا جو حصو هيون ۽ انهن جي واڌ سان [[عظيم برطانيا جي بادشاهت|برطانيه جي بادشاهت]] جو قبضو هتان قائم ٿي چڪو هو. ڏاکڻي ڪالونين غلامن جي محنت ۽ آفريڪا مان لکين ماڻهن کي غلام بڻائڻ جي عمل تي هڪ زرعي نظام ٺاهيو. فرانسيسي ۽ مقامي انڊين سان جنگين ۾ فرانس جي بادشاهت تي برطانوي فتح کان پوءِ، پارليامينٽ 1773ع ۾ ڪالونين تي ٽيڪسن جو هڪ سلسلو لاڳو ڪيو ۽ ناقابل برداشت ايڪٽ جاري ڪيا، جيڪا خودمختيار ڪالونين جي خودمختيار حڪومتن کي ختم ڪرڻ لاءِ ٺاهيا ويا هئا. پوء ڪالونين ۽ برطانوي اختيارين جي وچ ۾ تڪرار تيز ٿي وئي، جنهن جي نتيجي ۾ انقلابي جنگ شروع ٿي، جيڪا 19 اپريل 1775ع تي، ليڪسنگٽن ۽ ڪنڪورڊ جي جنگين سان شروع ٿي. جون 1775ع ۾، ٻي ڪانٽينينٽل ڪانگريس ڪانٽينينٽل آرمي قائم ڪئي ۽ متفقه طور تي [[جارج واشنگٽن]] کي ان جو ڪمانڊر ان چيف چونڊيو. ايندڙ سال، 2 جولاءِ 1776ع تي، ٻي ڪانٽينينٽل ڪانگريس "لي قرارداد" جي حق ۾ ووٽ ڏنو، جنهن هڪ نئين ملڪ کي جنم ڏنو ۽ 4 جولاءِ تي آمريڪا جي آزاديءَ جو اعلان جاري ڪندي ان جي آزادي کي باضابطه بڻايو. 3 سيپٽمبر 1783ع تي، پيرس جي معاهدي ۾، برطانيه تيرهين ڪالونين جي آزادي ۽ خودمختياري کي تسليم ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ آمريڪا قائم ٿيو. 17 سيپٽمبر 1787ع تي، آمريڪي آئين تي اڪثريتي مندوبن پاران دستخط ڪيا ويا ۽ پوء تيرهين ڪالونين پاران ان جي منظوري ڏني وئي، جنهن جي نتيجي ۾ پهرين جديد آمريڪي حڪومت قائم ٿي. 1788-89 جي صدارتي چونڊن ۾، واشنگٽن کي ملڪ جو پهريون صدر چونڊيو ويو. پنهنجي خزاني سيڪريٽري، اليگزينڊر هيملٽن سان گڏ، جارج واشنگٽن هڪ نسبتاً مضبوط مرڪزي حڪومت ٺاهڻ جي ڪوشش ڪئي، جن جي ٻين بانين، جن ۾ [[ٿامس جيفرسن]] ۽ جيمس ميڊيسن شامل هئا، پاران حمايت ڪئي وئي. 4 مارچ 1789ع تي، نئين قوم آمريڪي آئين تي بحث ڪيو، ان کي اختيار ڪيو ۽ ان جي تصديق ڪئي، جيڪو هاڻي دنيا ۾ سڀ کان پراڻو ۽ ڊگهو لکيل ۽ ڪوڊ ٿيل قومي آئين آهي. <ref>{{حوالو ويب|quote=2026-01-20}}</ref> 1791ع ۾، ناقابلِ تنسيخ حقن جي ضمانت لاءِ حقن جو بل شامل ڪيو ويو. 1803ع ۾، جيفرسن، جيڪو پوءِ ملڪ جي ٽئين صدر جي حيثيت سان ڪم ڪيو، [[لوئزيانا خريداري|لوزيانا خريداري تي]] ڳالهه ٻولهه ڪيو، جنهن ملڪ جي سائيز کي ٻيڻو ڪري ڇڏيو. دستياب سستي زمين ۽ ظاهري تقدير جي تصور کان حوصلا حاصل ڪندي، ملڪ اولهه ڏانهن ابادگاري جي منصوبن جي توسيع ڪيو، جيڪو زمين جي مقامي رهاڪن سان تڪرارن جي هڪ سلسلي جي نشاندهي ڪيو. ظاهري تقدير جو سڀ کان وڌيڪ قابل ذڪر حامي صدر جيمس ڪي پولڪ هو، جنهن 1845ع ۾ ٽيڪساس کي ملڪ ۾ شامل ڪيو ۽ ايندڙ سال ميڪسيڪو خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. ميڪسيڪو-آمريڪي جنگ ۾ آمريڪا جي زبردست فتح 1848ع ۾ گواڊالپ هائيڊلگو جي معاهدي جو سبب بڻي، جتي آمريڪا ميڪسيڪو کان آمريڪي ڏکڻ اولهه جو لڳ ڀڳ حصو حاصل ڪري ورتو. وڌايل علائقن ۾ غلامي قانوني هجڻ گهرجي يا نه، اهو قومي تڪرار جو مسئلو هو ۽ [[غلامي]] تي وڌندڙ ڇڪتاڻ جو سبب بڻيو. 1860ع جي صدارتي چونڊن ۾ [[ابراهام لنڪن]] جي قوم جي 16هين صدر جي چونڊ کان پوءِ، ڏاکڻين رياستن علحدگي اختيار ڪيون ۽ آمريڪا ۾ غلامي جي حامي رياستن جي ڪنفيڊريشن قائم ڪيون. اپريل 1861ع ۾، فورٽ سمٽر جي جنگ ۾، ڪنفيڊرٽس قوتن پاران [[آمريڪي گهرو ويڙهه|گهرو ويڙهه]] شروع ڪيو ويو. جڏهن ته، گيٽسبرگ جي جنگ ۾، جيڪا آمريڪي فوجي تاريخ جي سڀ کان خطرناڪ جنگ هئي جنهن ۾ 50,000 کان وڌيڪ جاني نقصان ٿيا، يونين جي فوجن جي فتح، جنگ ۾ هڪ موڙ ثابت ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ 1865ع ۾ يونين جي مڪمل ي فتح ٿي، جنهن ملڪ جي مستقبل کي محفوظ ڪيو. 15 اپريل 1865ع تي صدر ابراهام لنڪن کي قتل ڪيو ويو. ڪنفيڊريٽ قوتن جي شڪست غلامي جي خاتمي جو سبب بڻي. سال 1865ع کان 1877ع تائين جي تعمير نو واري دور ۾، قومي حڪومت کي انفرادي حقن جي حفاظت لاءِ واضح حق حاصل ٿيو . سال 1877ع ۾، ڏکڻ جا سفيد ڊيموڪريٽس (هاڻ ريپبلڪن) ٻيهر سياسي طاقت حاصل ڪيا، ۽ اڪثر ڪري سفيد فام بالادستي کي قائم رکڻ لاء، ووٽنگ تي نيم فوجي دٻاءُ ۽ جم ڪرو قانونن کي استعمال ڪيا. 19هين صدي جي آخر کان 20 صدي جي شروعات تائين جي شاندار دور دوران، آمريڪا دنيا جي معروف صنعتي طاقت طور اڀريو، جن جو وڏو سبب ڪاروباري صلاحيت،صنعتڪاري ۽ لکين پرڏيهي لڏ پلاڻ ڪندڙ مزدورن جي آمد هئي . ڪرپشن، نااهلي ۽ روايتي سياست سان عدم اطمينان ترقي پسند تحريڪ کي متحرڪ ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ سڌارا آيا، جن ۾ وفاقي آمدني ٽيڪس، آمريڪي سينيٽرن جي سڌي چونڊ، ڪيترن ئي مقامي ماڻهن لاءِ شهريت، شراب تي پابندي ۽ عورتن جي ووٽ جو حق شامل آهن. [[پھرين مھاڀاري جنگ|پهرين عالمي جنگ]] دوران شروعاتي طور تي غير جانبدار، آمريڪا سال 1917ع ۾ جرمني خلاف جنگ جو اعلان ڪيو ۽ فاتح اتحادين ۾ شامل ٿي ويو. خوشحال روئرنگ ٽوئنٽيز کان پوءِ، 1929ع جي وال اسٽريٽ جو ديواليو هڪ ڏهاڪي جي عظيم عالمي کساد بازاري جي شروعات کي نشان لڳايو. صدر [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]] نيو ڊيل پروگرام شروع ڪيو، جن ۾ بيروزگاري لاء امداد ۽ سماجي تحفظ شامل آهن. <ref>{{حوالو ويب|quote=2026-01-20}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|quote=2026-01-20}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=2021-09-21|quote=2026-01-20}}</ref> 7 ڊسمبر 1941ع تي پرل هاربر تي جاپاني حملي کان پوءِ، آمريڪا [[ٻين مھاڀاري جنگ|ٻي عالمي جنگ]] ۾ داخل ٿيو ۽ يورپ ۾ [[نازي جرمني]] ۽ فاشسٽ اٽلي ۽ پئسفڪ جنگ ۾، آگسٽ 1945ع ۾ هيروشيما ۽ ناگاساڪي تي [[جوھري ھٿيار|ايٽمي هٿيار]] استعمال ڪرڻ کان پوءِ شاهي جاپان کي شڪست ڏيڻ ۾ مدد ڪئي. جنگ جي نتيجي ۾ آمريڪا جي اڳواڻي ۾ اتحادين 1952 تائين جاپان ۽ جرمني تي قبضو رکيو. ٻي عالمي جنگ جي خاتمي کان پوءِ، آمريڪا ۽ [[سوويت يونين|سوويت يونين جي]] سپر پاور حریفن جي طور تي اڀرڻ سان سرد جنگ شروع ٿي؛ ٻئي ملڪ وڏي حد تائين هٿيارن جي ڊوڙ، خلائي ڊوڙ، پروپيگنڊا مهم ۽ [[پرائي جنگ|پراڪسي جنگين]] ۾ هڪ ٻئي سان اڻ سڌي طرح آمهون سامهون ٿيا، جن ۾ ڪوريائي جنگ ۽ [[ويٽنام جي جنگ|ويٽنام جنگ]] شامل هئي. 1960ع جي ڏهاڪي ۾، وڏي پيماني تي شهري حقن جي تحريڪ جي ڪري، سماجي سڌارا ڪاري آمريڪن جي ووٽنگ جي آئيني حقن ۽ حرڪت جي آزادي کي لاڳو ڪيو. 1991ع ۾، آمريڪا هڪ اتحاد جي اڳواڻي ڪئي ۽ [[نار واري جنگ|خليج جنگ]] دوران [[عراق]] تي حملو ڪيو. سال جي آخر ۾، سرد جنگ سوويت يونين جي ٽٽڻ سان ختم ٿي، جنهن سان آمريڪا دنيا جي واحد سپر پاور بڻجي ويو. [[سرد جنگ پُڄاڻا|سرد جنگ کان پوءِ واري دور]] ۾، خاص طور تي 11 سيپٽمبر جي حملي کان پوءِ، دهشتگردي خلاف جنگ سان، آمريڪا وچ اوڀر ۾ تڪرارن ۾ شامل رهيو آهي. 21هين صدي ۾، ملڪ 2007ع کان 2009ع تائين جي وڏي کساد بازاري ۽ 2020ع کان 2023ع تائين جي [[گڏيل آمريڪي رياستن ۾ ڪوروناوائرس مها وبا، 2020|COVID-19 جي وبا]] کان منفي طور تي متاثر ٿيو. تازو، آمريڪا افغانستان جي جنگ مان پنهنجي فوجن کي واپس گهرايو، يوڪرين تي روسي حملي ۾ مداخلت ڪئي ۽ وچ اوڀر جي بحران ۽ ايران-اسرائيل جنگ دوران ايران تي سال 2025 ۽ 2026 جي حملن ۾ فوجي طور تي شامل ٿيو. آمريڪا 2020ع جي ڏهاڪي ۾ پنهنجي آرٽيمس پروگرام سان خلائي ڳولا تي ٻيهر ڌيان ڏنو، جنهن جو مقصد چنڊ تي هڪ مستقل مرڪز جو بنياد ٺاهڻ هو. [[زمرو:آمريڪا جون گڏيل رياستون]] [[زمرو:اتر آمريڪا جي تاريخ]] ir1mgog47vh5iquy45ythrspgsekugi 390647 390645 2026-07-03T11:51:45Z Ibne maryam 17680 /* */ 390647 wikitext text/x-wiki [[File:United_States_(+overseas),_administrative_divisions_-_en_-_colored_(zoom).svg|thumb|پيسيفڪ ٻيٽن جي ٽرسٽ ٽيريٽري جنهن کي آڪٽوبر 1994ع ۾ آزادي ڏني وئي، کان پوء [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] جا موجوده علائقا]] زمين جي تاريخ، جيڪا اڃ آمريڪا آهي، هزارين سالن جي مسلسل مقامي سماجن؛ انهن جي اولاد ۾ 575 وفاقي طور تي تسليم ٿيل قبيلا شامل آهن پر انهن تائين محدود نه هوندا، تي پکڙيل آهي. موجوده ملڪ آمريڪا (آمريڪا جي گڏيل رياستن) جي تاريخ سال 1607ع ۾ [[انگلينڊ جي بادشاهت]] کان آيل آبادگارن پاران جديد [[ورجينيا]] ۾ جيمس ٽائون جي قيام ۽ 1620ع ۾ انگريز آبادگارن پاران "پلي مائوٿ" [[ميساچوسٽس]] سان "مي فلاور" جي آمد سان شروع ٿي. 15هين صدي جي آخر ۾، يورپي نوآباديات شروع ٿي ۽ وڏي پيماني تي نسل ڪشي، جنگين ۽ وبائي مرضن ذريعي [[آمريڪا جا اصلوڪا رھاڪو|امريڪا جي اصلوڪي رهاڪن]] جي مقامي سماجن کي تباهه ڪيو ويو. 1760ع جي ڏهاڪي تائين، تيرهن ڪالونيون، جيڪي پوءِ برطانوي آمريڪا جو حصو هيون ۽ انهن جي واڌ سان [[عظيم برطانيا جي بادشاهت|برطانيه جي بادشاهت]] جو قبضو هتان قائم ٿي چڪو هو. ڏاکڻي ڪالونين غلامن جي محنت ۽ آفريڪا مان لکين ماڻهن کي غلام بڻائڻ جي عمل تي هڪ زرعي نظام ٺاهيو. فرانسيسي ۽ مقامي انڊين سان جنگين ۾ فرانس جي بادشاهت تي برطانوي فتح کان پوءِ، پارليامينٽ 1773ع ۾ ڪالونين تي ٽيڪسن جو هڪ سلسلو لاڳو ڪيو ۽ ناقابل برداشت ايڪٽ جاري ڪيا، جيڪا خودمختيار ڪالونين جي خودمختيار حڪومتن کي ختم ڪرڻ لاءِ ٺاهيا ويا هئا. پوء ڪالونين ۽ برطانوي اختيارين جي وچ ۾ تڪرار تيز ٿي وئي، جنهن جي نتيجي ۾ انقلابي جنگ شروع ٿي، جيڪا 19 اپريل 1775ع تي، ليڪسنگٽن ۽ ڪنڪورڊ جي جنگين سان شروع ٿي. جون 1775ع ۾، ٻي ڪانٽينينٽل ڪانگريس ڪانٽينينٽل آرمي قائم ڪئي ۽ متفقه طور تي [[جارج واشنگٽن]] کي ان جو ڪمانڊر ان چيف چونڊيو. ايندڙ سال، 2 جولاءِ 1776ع تي، ٻي ڪانٽينينٽل ڪانگريس "لي قرارداد" جي حق ۾ ووٽ ڏنو، جنهن هڪ نئين ملڪ کي جنم ڏنو ۽ 4 جولاءِ تي آمريڪا جي آزاديءَ جو اعلان جاري ڪندي ان جي آزادي کي باضابطه بڻايو. 3 سيپٽمبر 1783ع تي، پيرس جي معاهدي ۾، برطانيه تيرهين ڪالونين جي آزادي ۽ خودمختياري کي تسليم ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ آمريڪا قائم ٿيو. 17 سيپٽمبر 1787ع تي، آمريڪي آئين تي اڪثريتي مندوبن پاران دستخط ڪيا ويا ۽ پوء تيرهين ڪالونين پاران ان جي منظوري ڏني وئي، جنهن جي نتيجي ۾ پهرين جديد آمريڪي حڪومت قائم ٿي. 1788-89ع جي صدارتي چونڊن ۾، واشنگٽن کي ملڪ جو پهريون صدر چونڊيو ويو. پنهنجي خزاني سيڪريٽري، اليگزينڊر هيملٽن سان گڏ، جارج واشنگٽن هڪ نسبتاً مضبوط مرڪزي حڪومت ٺاهڻ جي ڪوشش ڪئي، جن جي ٻين بانين، جن ۾ [[ٿامس جيفرسن]] ۽ جيمس ميڊيسن شامل هئا، پاران حمايت ڪئي وئي. 4 مارچ 1789ع تي، نئين قوم آمريڪي آئين تي بحث ڪيو، ان کي اختيار ڪيو ۽ ان جي تصديق ڪئي، جيڪو هاڻي دنيا ۾ سڀ کان پراڻو ۽ ڊگهو لکيل ۽ ڪوڊ ٿيل قومي آئين آهي.<ref>{{حوالو ويب|quote=2026-01-20}}</ref> سال 1791ع ۾، ناقابلِ تنسيخ حقن جي ضمانت لاءِ "حقن جو بل" شامل ڪيو ويو. سال 1803ع ۾، جيفرسن، جيڪو پوءِ ملڪ جي ٽئين صدر جي حيثيت سان ڪم ڪيو، [[لوئزيانا خريداري]] تي ڳالهه ٻولهه ڪيو، جنهن ملڪ جي سائيز کي ٻيڻو ڪري ڇڏيو. دستياب سستي زمين ۽ ظاهري تقدير جي تصور کان حوصلا حاصل ڪندي، ملڪ اولهه ڏانهن ابادگاري جي منصوبن جي توسيع ڪيو، جيڪو زمين جي مقامي رهاڪن سان تڪرارن جي هڪ سلسلي جي نشاندهي ڪيو. ظاهري تقدير جو سڀ کان وڌيڪ قابل ذڪر حامي صدر، جيمس ڪي. پولڪ هو، جنهن 1845ع ۾ [[ٽيڪساس]] کي ملڪ ۾ شامل ڪيو ۽ ايندڙ سال [[ميڪسيڪو]] جي خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. ميڪسيڪو-آمريڪي جنگ ۾ آمريڪا جي زبردست فتح 1848ع ۾ "گواڊالوپ-هائيڊالگو معاهدي" جو سبب بڻي، جتي آمريڪا ميڪسيڪو کان آمريڪي ڏکڻ اولهه جو لڳ ڀڳ حصو حاصل ڪري ورتو. وڌايل علائقن ۾ غلامي قانوني هجڻ گهرجي يا نه، اهو قومي تڪرار جو مسئلو هو ۽ [[غلامي]] تي وڌندڙ ڇڪتاڻ جو سبب بڻيو. سال 1860ع جي صدارتي چونڊن ۾ [[ابراهام لنڪن]] جي قوم جي 16هين صدر جي چونڊ کان پوءِ، ڏاکڻين رياستن علحدگي اختيار ڪيون ۽ آمريڪا ۾ غلامي جي حامي رياستن جي ڪنفيڊريشن قائم ڪيون. اپريل 1861ع ۾، فورٽ سمٽر جي جنگ ۾، ڪنفيڊرٽس قوتن پاران [[آمريڪي گهرو ويڙهه|گهرو ويڙهه]] شروع ڪيو ويو. جڏهن ته، گيٽسبرگ جي جنگ ۾، جيڪا آمريڪي فوجي تاريخ جي سڀ کان خطرناڪ جنگ هئي، جنهن ۾ 50,000 کان وڌيڪ جاني نقصان ٿيا، يونين جي فوجن جي فتح، جنگ ۾ هڪ موڙ ثابت ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ 1865ع ۾ يونين جي مڪمل فتح ٿي، جنهن ملڪ جي مستقبل کي محفوظ ڪيو. 15 اپريل 1865ع تي صدر ابراهام لنڪن کي قتل ڪيو ويو. ڪنفيڊريٽ قوتن جي شڪست غلامي جي خاتمي جو سبب بڻي. سال 1865ع کان 1877ع تائين جي تعمير نو واري دور ۾، قومي حڪومت کي انفرادي حقن جي حفاظت لاءِ واضح حق حاصل ٿيو. سال 1877ع ۾، ڏکڻ جا سفيد ڊيموڪريٽس (هاڻ ريپبلڪن) ٻيهر سياسي طاقت حاصل ڪيا ۽ اڪثر ڪري سفيد فام بالادستي کي قائم رکڻ لاء، ووٽنگ تي نيم فوجي دٻاءُ ۽ "جم ڪرو قانونن" کي استعمال ڪيا. 19هين صدي جي آخر کان 20هين صدي جي شروعات تائين جي شاندار دور دوران، آمريڪا دنيا جي معروف صنعتي طاقت طور اڀريو، جن جو وڏو سبب ڪاروباري صلاحيت، صنعتڪاري ۽ لکين پرڏيهي لڏپلاڻ ڪندڙ مزدورن جي آمد هئي. ڪرپشن، نااهلي ۽ روايتي سياست سان عدم اطمينان ترقي پسند تحريڪ کي متحرڪ ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ سڌارا آيا، جن ۾ وفاقي آمدني ٽيڪس، آمريڪي سينيٽرن جي سڌي چونڊ، ڪيترن ئي مقامي ماڻهن لاءِ شهريت، شراب تي پابندي ۽ عورتن لاء ووٽ جو حق شامل آهن. [[پھرين مھاڀاري جنگ]] دوران شروعاتي طور تي غير جانبدار، آمريڪا سال 1917ع ۾ [[جرمني]] جي خلاف جنگ جو اعلان ڪيو ۽ فاتح اتحادين ۾ شامل ٿي ويو. خوشحال روئرنگ ٽوئنٽيز کان پوءِ، سال 1929ع جو "وال اسٽريٽ جو ديواليو" هڪ ڏهاڪي جي عظيم عالمي کساد بازاري جي شروعات کي نشان لڳايو. صدر [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]] "نيو ڊيل پروگرام" شروع ڪيو، جن ۾ بيروزگاري لاء امداد ۽ سماجي تحفظ شامل هئا.<ref>{{حوالو ويب|quote=2026-01-20}}</ref><ref>{{حوالو ويب|quote=2026-01-20}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=2021-09-21|quote=2026-01-20}}</ref> 7 ڊسمبر 1941ع تي پرل هاربر تي جاپاني حملي کان پوءِ، آمريڪا [[ٻين مھاڀاري جنگ]] ۾ داخل ٿيو ۽ يورپ ۾ [[نازي جرمني]] ۽ فاشسٽ اٽلي ۽ پئسفڪ جنگ ۾، آگسٽ 1945ع ۾ [[هيروشيما]] ۽ [[ناگاساڪي]] تي [[جوھري ھٿيار|ايٽم بمن]] جي استعمال کان پوءِ شاهي جاپان کي شڪست ڏيڻ ۾ مدد ڪئي. جنگ جي نتيجي ۾ آمريڪا جي اڳواڻي ۾ اتحادين سال 1952ع تائين جاپان ۽ جرمني تي قبضو رکيو. ٻي مهاڀاري جنگ جي خاتمي کان پوءِ، آمريڪا ۽ [[سوويت يونين]] جي سپر پاور حریفن جي طور تي اڀرڻ سان "سرد جنگ" شروع ٿي؛ ٻئي ملڪ وڏي حد تائين هٿيارن جي ڊوڙ، خلائي ڊوڙ، پروپيگنڊا مهم ۽ [[پرائي جنگ|پرائي جنگين]] ۾ هڪ ٻئي سان اڻ سڌي طرح آمهون سامهون ٿيا، جن ۾ "ڪوريائي جنگ" ۽ [[ويٽنام جي جنگ]] شامل هئي. 1960ع جي ڏهاڪي ۾، وڏي پيماني تي شهري حقن جي تحريڪ جي ڪري، سماجي سڌارا "ڪاري آمريڪن" جي ووٽنگ جي آئيني حقن ۽ حرڪت جي آزادي کي لاڳو ڪيو. سال 1991ع ۾، آمريڪا هڪ اتحاد جي اڳواڻي ڪئي ۽ [[نار واري جنگ]] دوران [[عراق]] تي حملو ڪيو. سال جي آخر ۾، سرد جنگ سوويت يونين جي ٽٽڻ سان ختم ٿي، جنهن سان آمريڪا دنيا جي واحد سپر پاور بڻجي ويو. [[سرد جنگ پُڄاڻا|سرد جنگ کان پوءِ واري دور]] ۾، خاص طور تي 11 سيپٽمبر جي حملي کان پوءِ، دهشتگردي خلاف جنگ سان، آمريڪا [[وچ اوڀر]] ۾ تڪرارن ۾ شامل رهيو آهي. 21هين صدي ۾، ملڪ 2007ع کان 2009ع تائين جي وڏي کساد بازاري ۽ 2020ع کان 2023ع تائين جي [[گڏيل آمريڪي رياستن ۾ ڪوروناوائرس مها وبا، 2020|COVID-19 جي وبا]] کان منفي طور تي متاثر ٿيو. تازو ئي، آمريڪا [[افغانستان]] جي جنگ مان پنهنجي فوجن کي واپس گهرايو، [[يوڪرين]] تي روسي حملي ۾ مداخلت ڪئي ۽ وچ اوڀر جي بحران ۽ ايران-اسرائيل جنگ دوران [[ايران]] تي سال 2025ع ۽ 2026ع جي حملن ۾ فوجي طور تي شامل ٿيو. آمريڪا 2020ع جي ڏهاڪي ۾ پنهنجي "آرٽيمس پروگرام" سان [[خلائي ڳولا]] تي ٻيهر ڌيان ڏنو، جنهن جو مقصد [[چنڊ]] تي هڪ مستقل مرڪز جو بنياد ٺاهڻ هو. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:آمريڪا جون گڏيل رياستون]] [[زمرو:اتر آمريڪا جي تاريخ]] 7pokglokvd8mfinwavmn7fmgcwj343k 390648 390647 2026-07-03T11:58:36Z Ibne maryam 17680 /* */ 390648 wikitext text/x-wiki [[File:United_States_(+overseas),_administrative_divisions_-_en_-_colored_(zoom).svg|thumb|پيسيفڪ ٻيٽن جي ٽرسٽ ٽيريٽري جنهن کي آڪٽوبر 1994ع ۾ آزادي ڏني وئي، کان پوء [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] جا موجوده علائقا]] زمين جي تاريخ، جيڪا اڃ آمريڪا آهي، هزارين سالن جي مسلسل مقامي سماجن؛ انهن جي اولاد ۾ <small>575</small> وفاقي طور تي تسليم ٿيل قبيلا شامل آهن پر انهن تائين محدود نه هوندا، تي پکڙيل آهي. موجوده ملڪ آمريڪا ([[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا جي گڏيل رياستن]]) جي تاريخ سال 1607ع ۾ [[انگلينڊ جي بادشاهت]] کان آيل آبادگارن پاران جديد [[ورجينيا]] ۾ جيمس ٽائون جي قيام ۽ 1620ع ۾ انگريز آبادگارن پاران پلئمائوٿ، [[مئساچوسٽس|ميساچوسٽس]] سان "مي فلاور" جي آمد سان شروع ٿي. 15هين صدي جي آخر ۾، يورپي نوآباديات شروع ٿي ۽ وڏي پيماني تي نسل ڪشي، جنگين ۽ وبائي مرضن ذريعي [[آمريڪا جا اصلوڪا رھاڪو|امريڪا جي اصلوڪي رهاڪن]] جي مقامي سماجن کي تباهه ڪيو ويو. 1760ع جي ڏهاڪي تائين، تيرهن ڪالونيون، جيڪي پوءِ برطانوي آمريڪا جو حصو هيون ۽ انهن جي واڌ سان [[عظيم برطانيا جي بادشاهت|برطانيه جي بادشاهت]] جو قبضو هتان قائم ٿي چڪو هو. ڏاکڻي ڪالونين غلامن جي محنت ۽ آفريڪا مان لکين ماڻهن کي غلام بڻائڻ جي عمل تي هڪ زرعي نظام ٺاهيو. فرانسيسي ۽ مقامي انڊين سان جنگين ۾ فرانس جي بادشاهت تي برطانوي فتح کان پوءِ، پارليامينٽ سال <small>1773</small>ع ۾ ڪالونين تي ٽيڪسن جو هڪ سلسلو لاڳو ڪيو ۽ ناقابل برداشت ايڪٽ جاري ڪيا، جيڪا خودمختيار ڪالونين جي خودمختيار حڪومتن کي ختم ڪرڻ لاءِ ٺاهيا ويا هئا. پوء ڪالونين ۽ برطانوي اختيارين جي وچ ۾ تڪرار تيز ٿي وئي، جنهن جي نتيجي ۾ انقلابي جنگ شروع ٿي، جيڪا <small>19</small> اپريل <small>1775</small> ع تي، ليڪزنگٽن ۽ ڪنڪرڊ جي جنگين سان شروع ٿي. جون <small>1775</small>ع ۾، ٻي ڪانٽينينٽل ڪانگريس "ڪانٽينينٽل آرمي" قائم ڪئي ۽ متفقه طور تي [[جارج واشنگٽن]] کي ان جو ڪمانڊر انچيف چونڊيو. ايندڙ سال، <small>2</small> جولاءِ <small>1776ع</small> تي، ٻي ڪانٽينينٽل ڪانگريس "لي قرارداد" جي حق ۾ ووٽ ڏنو، جنهن هڪ نئين ملڪ کي جنم ڏنو ۽ 4 جولاءِ تي آمريڪا جي آزاديءَ جو اعلان جاري ڪندي ان جي آزادي کي باضابطه بڻايو. 3 سيپٽمبر <small>1783</small>ع تي، "پيرس معاهدي" ۾، برطانيه تيرهين ڪالونين جي آزادي ۽ خودمختياري کي تسليم ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ آمريڪا قائم ٿيو. <small>17</small> سيپٽمبر <small>1787</small>ع تي، آمريڪي آئين تي اڪثريتي مندوبن پاران دستخط ڪيا ويا ۽ پوء تيرهين ڪالونين پاران ان جي منظوري ڏني وئي، جنهن جي نتيجي ۾ پهرين جديد آمريڪي حڪومت قائم ٿي. <small>1788</small>-<small>1789ع</small> جي صدارتي چونڊن ۾، واشنگٽن کي ملڪ جو پهريون صدر چونڊيو ويو، جنهن پنهنجي خزاني سيڪريٽري، اليگزينڊر هيملٽن سان گڏ، هڪ مضبوط مرڪزي حڪومت ٺاهڻ جي ڪوشش ڪئي، جن جي ٻين بانين، جن ۾ [[ٿامس جيفرسن]] ۽ جيمس ميڊيسن شامل هئا، پاران حمايت ڪئي وئي. 4 مارچ 1789ع تي، نئين قوم آمريڪي آئين تي بحث ڪيو، ان کي اختيار ڪيو ۽ ان جي تصديق ڪئي، جيڪو هاڻي دنيا ۾ سڀ کان پراڻو ۽ ڊگهو لکيل ۽ ڪوڊ ٿيل قومي آئين آهي.<ref>{{حوالو ويب|quote=2026-01-20}}</ref> سال 1791ع ۾، ناقابلِ تنسيخ حقن جي ضمانت لاءِ "حقن جو بل" شامل ڪيو ويو. سال 1803ع ۾، جيفرسن، جيڪو پوءِ ملڪ جي ٽئين صدر جي حيثيت سان ڪم ڪيو، [[لوئزيانا خريداري]] تي ڳالهه ٻولهه ڪيو، جنهن ملڪ جي سائيز کي ٻيڻو ڪري ڇڏيو. دستياب سستي زمين ۽ ظاهري تقدير جي تصور کان حوصلا حاصل ڪندي، ملڪ اولهه ڏانهن ابادگاري جي منصوبن جي توسيع ڪيو، جيڪو زمين جي مقامي رهاڪن سان تڪرارن جي هڪ سلسلي جي نشاندهي ڪيو. ظاهري تقدير جو سڀ کان وڌيڪ قابل ذڪر حامي صدر، جيمس ڪي. پولڪ هو، جنهن 1845ع ۾ [[ٽيڪساس]] کي ملڪ ۾ شامل ڪيو ۽ ايندڙ سال [[ميڪسيڪو]] جي خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. ميڪسيڪو-آمريڪي جنگ ۾ آمريڪا جي زبردست فتح 1848ع ۾ "گواڊالوپ-هائيڊالگو معاهدي" جو سبب بڻي، جتي آمريڪا ميڪسيڪو کان آمريڪي ڏکڻ اولهه جو لڳ ڀڳ حصو حاصل ڪري ورتو. وڌايل علائقن ۾ غلامي قانوني هجڻ گهرجي يا نه، اهو قومي تڪرار جو مسئلو هو ۽ [[غلامي]] تي وڌندڙ ڇڪتاڻ جو سبب بڻيو. سال 1860ع جي صدارتي چونڊن ۾ [[ابراهام لنڪن]] جي قوم جي 16هين صدر جي چونڊ کان پوءِ، ڏاکڻين رياستن علحدگي اختيار ڪيون ۽ آمريڪا ۾ غلامي جي حامي رياستن جي ڪنفيڊريشن قائم ڪيون. اپريل 1861ع ۾، فورٽ سمٽر جي جنگ ۾، ڪنفيڊرٽس قوتن پاران [[آمريڪي گهرو ويڙهه|گهرو ويڙهه]] شروع ڪيو ويو. جڏهن ته، گيٽسبرگ جي جنگ ۾، جيڪا آمريڪي فوجي تاريخ جي سڀ کان خطرناڪ جنگ هئي، جنهن ۾ 50,000 کان وڌيڪ جاني نقصان ٿيا، يونين جي فوجن جي فتح، جنگ ۾ هڪ موڙ ثابت ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ 1865ع ۾ يونين جي مڪمل فتح ٿي، جنهن ملڪ جي مستقبل کي محفوظ ڪيو. 15 اپريل 1865ع تي صدر ابراهام لنڪن کي قتل ڪيو ويو. ڪنفيڊريٽ قوتن جي شڪست غلامي جي خاتمي جو سبب بڻي. سال 1865ع کان 1877ع تائين جي تعمير نو واري دور ۾، قومي حڪومت کي انفرادي حقن جي حفاظت لاءِ واضح حق حاصل ٿيو. سال 1877ع ۾، ڏکڻ جا سفيد ڊيموڪريٽس (هاڻ ريپبلڪن) ٻيهر سياسي طاقت حاصل ڪيا ۽ اڪثر ڪري سفيد فام بالادستي کي قائم رکڻ لاء، ووٽنگ تي نيم فوجي دٻاءُ ۽ "جم ڪرو قانونن" کي استعمال ڪيا. 19هين صدي جي آخر کان 20هين صدي جي شروعات تائين جي شاندار دور دوران، آمريڪا دنيا جي معروف صنعتي طاقت طور اڀريو، جن جو وڏو سبب ڪاروباري صلاحيت، صنعتڪاري ۽ لکين پرڏيهي لڏپلاڻ ڪندڙ مزدورن جي آمد هئي. ڪرپشن، نااهلي ۽ روايتي سياست سان عدم اطمينان ترقي پسند تحريڪ کي متحرڪ ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ سڌارا آيا، جن ۾ وفاقي آمدني ٽيڪس، آمريڪي سينيٽرن جي سڌي چونڊ، ڪيترن ئي مقامي ماڻهن لاءِ شهريت، شراب تي پابندي ۽ عورتن لاء ووٽ جو حق شامل آهن. [[پھرين مھاڀاري جنگ]] دوران شروعاتي طور تي غير جانبدار، آمريڪا سال 1917ع ۾ [[جرمني]] جي خلاف جنگ جو اعلان ڪيو ۽ فاتح اتحادين ۾ شامل ٿي ويو. خوشحال روئرنگ ٽوئنٽيز کان پوءِ، سال 1929ع جو "وال اسٽريٽ جو ديواليو" هڪ ڏهاڪي جي عظيم عالمي کساد بازاري جي شروعات کي نشان لڳايو. صدر [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]] "نيو ڊيل پروگرام" شروع ڪيو، جن ۾ بيروزگاري لاء امداد ۽ سماجي تحفظ شامل هئا.<ref>{{حوالو ويب|quote=2026-01-20}}</ref><ref>{{حوالو ويب|quote=2026-01-20}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=2021-09-21|quote=2026-01-20}}</ref> 7 ڊسمبر 1941ع تي پرل هاربر تي جاپاني حملي کان پوءِ، آمريڪا [[ٻين مھاڀاري جنگ]] ۾ داخل ٿيو ۽ يورپ ۾ [[نازي جرمني]] ۽ فاشسٽ اٽلي ۽ پئسفڪ جنگ ۾، آگسٽ 1945ع ۾ [[هيروشيما]] ۽ [[ناگاساڪي]] تي [[جوھري ھٿيار|ايٽم بمن]] جي استعمال کان پوءِ شاهي جاپان کي شڪست ڏيڻ ۾ مدد ڪئي. جنگ جي نتيجي ۾ آمريڪا جي اڳواڻي ۾ اتحادين سال 1952ع تائين جاپان ۽ جرمني تي قبضو رکيو. ٻي مهاڀاري جنگ جي خاتمي کان پوءِ، آمريڪا ۽ [[سوويت يونين]] جي سپر پاور حریفن جي طور تي اڀرڻ سان "سرد جنگ" شروع ٿي؛ ٻئي ملڪ وڏي حد تائين هٿيارن جي ڊوڙ، خلائي ڊوڙ، پروپيگنڊا مهم ۽ [[پرائي جنگ|پرائي جنگين]] ۾ هڪ ٻئي سان اڻ سڌي طرح آمهون سامهون ٿيا، جن ۾ "ڪوريائي جنگ" ۽ [[ويٽنام جي جنگ]] شامل هئي. 1960ع جي ڏهاڪي ۾، وڏي پيماني تي شهري حقن جي تحريڪ جي ڪري، سماجي سڌارا "ڪاري آمريڪن" جي ووٽنگ جي آئيني حقن ۽ حرڪت جي آزادي کي لاڳو ڪيو. سال 1991ع ۾، آمريڪا هڪ اتحاد جي اڳواڻي ڪئي ۽ [[نار واري جنگ]] دوران [[عراق]] تي حملو ڪيو. سال جي آخر ۾، سرد جنگ سوويت يونين جي ٽٽڻ سان ختم ٿي، جنهن سان آمريڪا دنيا جي واحد سپر پاور بڻجي ويو. [[سرد جنگ پُڄاڻا|سرد جنگ کان پوءِ واري دور]] ۾، خاص طور تي 11 سيپٽمبر جي حملي کان پوءِ، دهشتگردي خلاف جنگ سان، آمريڪا [[وچ اوڀر]] ۾ تڪرارن ۾ شامل رهيو آهي. 21هين صدي ۾، ملڪ 2007ع کان 2009ع تائين جي وڏي کساد بازاري ۽ 2020ع کان 2023ع تائين جي [[گڏيل آمريڪي رياستن ۾ ڪوروناوائرس مها وبا، 2020|COVID-19 جي وبا]] کان منفي طور تي متاثر ٿيو. تازو ئي، آمريڪا [[افغانستان]] جي جنگ مان پنهنجي فوجن کي واپس گهرايو، [[يوڪرين]] تي روسي حملي ۾ مداخلت ڪئي ۽ وچ اوڀر جي بحران ۽ ايران-اسرائيل جنگ دوران [[ايران]] تي سال 2025ع ۽ 2026ع جي حملن ۾ فوجي طور تي شامل ٿيو. آمريڪا 2020ع جي ڏهاڪي ۾ پنهنجي "آرٽيمس پروگرام" سان [[خلائي ڳولا]] تي ٻيهر ڌيان ڏنو، جنهن جو مقصد [[چنڊ]] تي هڪ مستقل مرڪز جو بنياد ٺاهڻ هو. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:آمريڪا جون گڏيل رياستون]] [[زمرو:اتر آمريڪا جي تاريخ]] k8333e6olinm3zd3mkmhi2nos9di7dn 2 99741 390646 2026-07-03T11:46:15Z Satdeep Gill 3227 نئون صفحو: mw.loader.load( '//meta.wikimedia.org/wiki/User:Agamyasamuel/Indicwiki-Transliterate-User-Script.js?action=raw&ctype=text/javascript' ); 390646 javascript text/javascript mw.loader.load( '//meta.wikimedia.org/wiki/User:Agamyasamuel/Indicwiki-Transliterate-User-Script.js?action=raw&ctype=text/javascript' ); lvvehbv2lu9a7bvqh72584n5239b7f6